ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ
(ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ନିଦାନାଦିକଥା
ସୀଲେପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।
ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) ।
ଇତି ହିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଭଗୱନ୍ତଂ କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟସମୁଗ୍ଘାଟତ୍ଥଂ –
ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟା, ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା ।
ତଂ ତଂ ଗୋତମ ପୁଚ୍ଛାମି, କୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) –
ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଜଟାତି ତଣ୍ହାୟ ଜାଲିନିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ହି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନ ୱେଳୁଗୁମ୍ବାଦୀନଂ ସାଖାଜାଲସଙ୍ଖାତା ଜଟା ୱିୟାତି ଜଟା, ସା ପନେସା ସକପରିକ୍ଖାରପରପରିକ୍ଖାରେସୁ ସକଅତ୍ତଭାୱପରଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନବାହିରାୟତନେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା। ୟଥା ନାମ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଜଟାଦୀହି ୱେଳୁଆଦୟୋ, ଏୱଂ ତାୟ ତଣ୍ହାଜଟାୟ ସବ୍ବାପି ଅୟଂ ସତ୍ତନିକାୟସଙ୍ଖାତା ପଜା ଜଟିତା ୱିନଦ୍ଧା, ସଂସିବ୍ବିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ଜଟିତା । ତଂ ତଂ ଗୋତମ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ତସ୍ମା ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି । ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । କୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ଇମଂ ଏୱଂ ତେଧାତୁକଂ ଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ ଜଟଂ କୋ ୱିଜଟେୟ୍ୟ, ୱିଜଟେତୁଂ କୋ ସମତ୍ଥୋତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପନସ୍ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରୋ ଦେୱଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦୋ ଦସବଲଧରୋ ଅନାୱରଣଞାଣୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ –
ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।
ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ॥ –
ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ଇମିସ୍ସା ଦାନି ଗାଥାୟ, କଥିତାୟ ମହେସିନା ।
ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ୟଥାଭୂତଂ, ଅତ୍ଥଂ ସୀଲାଦିଭେଦନଂ ॥
ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ ଲଭିତ୍ୱାନ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଜିନସାସନେ ।
ସୀଲାଦିସଙ୍ଗହଂ ଖେମଂ, ଉଜୁଂ ମଗ୍ଗଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତା, ସୁଦ୍ଧିକାମାପି ୟେ ଇଧ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱାୟମନ୍ତାପି ୟୋଗିନୋ ॥
ତେସଂ ପାମୋଜ୍ଜକରଣଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।
ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ଦେସନାନୟନିସ୍ସିତଂ ॥
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସଂ, ତଂ ମେ ସକ୍କଚ୍ଚ ଭାସତୋ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିକାମା ସବ୍ବେପି, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋତି ॥
୩. ତତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧୀତି ସବ୍ବମଲୱିରହିତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସା ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ମଗ୍ଗୋତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ । ମଗ୍ଗୋତି ଅଧିଗମୂପାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ପନାୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ କତ୍ଥଚି ୱିପସ୍ସନାମତ୍ତୱସେନେୱ ଦେସିତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ।
ଅଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେ, ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭) ।
କତ୍ଥଚି ଝାନପଞ୍ଞାୱସେନ। ୟଥାହ –
‘‘ୟମ୍ହି ଝାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞା ଚ, ସ ୱେ ନିବ୍ବାନସନ୍ତିକେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୨) ।
କତ୍ଥଚି କମ୍ମାଦିୱସେନ। ୟଥାହ –
‘‘କମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜା ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ, ସୀଲଂ ଜୀୱିତମୁତ୍ତମଂ ।
ଏତେନ ମଚ୍ଚା ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଗୋତ୍ତେନ ଧନେନ ୱା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୭; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୮) ।
କତ୍ଥଚି ସୀଲାଦିୱସେନ। ୟଥାହ –
‘‘ସବ୍ବଦା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞୱା ସୁସମାହିତୋ ।
ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋ, ଓଘଂ ତରତି ଦୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ।
କତ୍ଥଚି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ। ୟଥାହ –
‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା…ପେ॰… ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩) ।
ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣେ ସୀଲାଦିୱସେନ ଦେସିତୋ ।
୪. ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ସୀଲେ ଠତ୍ୱା, ସୀଲଂ ପରିପୂରୟମାନୋୟେୱ ଚେତ୍ଥ ସୀଲେ ଠିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସୀଲପରିପୂରଣେନ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ନରୋତି ସତ୍ତୋ । ସପଞ୍ଞୋତି କମ୍ମଜତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା । ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟନ୍ତି ସମାଧିଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱୟମାନୋ, ଚିତ୍ତସୀସେନ ହେତ୍ଥ ସମାଧି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ପଞ୍ଞାନାମେନ ଚ ୱିପସ୍ସନାତି । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା । ୱୀରିୟଞ୍ହି କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନ ଆତାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ । ନିପକୋତି ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପଦେନ ପାରିହାରିକପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଞା ଆଗତା । ତତ୍ଥ ପଠମା ଜାତିପଞ୍ଞା, ଦୁତିୟା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା, ତତିୟା ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଣାୟିକା ପାରିହାରିକପଞ୍ଞା । ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ସୋ ଇମିନା ଚ ସୀଲେନ ଇମିନା ଚ ଚିତ୍ତସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସମାଧିନା ଇମାୟ ଚ ତିୱିଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଇମିନା ଚ ଆତାପେନାତି ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପୁରିସୋ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସୁନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ୱିଜଟେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ ୱୀରିୟବଲପଗ୍ଗହିତେନ ପାରିହାରିକପଞ୍ଞାହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପତିତଂ ତଣ୍ହାଜଟଂ ୱିଜଟେୟ୍ୟ ସଞ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସମ୍ପଦାଲେୟ୍ୟ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନେସ ତଂ ଜଟଂ ୱିଜଟେତି ନାମ । ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିଜଟିତଜଟୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟଂ ।
ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) ।
୫. ତତ୍ରାୟଂ ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସପଞ୍ଞୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ରାସ୍ସ କରଣୀୟଂ ନତ୍ଥି । ପୁରିମକମ୍ମାନୁଭାୱେନେୱ ହିସ୍ସ ସା ସିଦ୍ଧା । ଆତାପୀ ନିପକୋତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱୀରିୟୱସେନ ପନ ତେନ ସାତଚ୍ଚକାରିନା ପଞ୍ଞାୱସେନ ଚ ସମ୍ପଜାନକାରିନା ହୁତ୍ୱା ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତପଞ୍ଞାୱସେନ ୱୁତ୍ତା ସମଥୱିପସ୍ସନା ଭାୱେତବ୍ବାତି ଇମମତ୍ର ଭଗୱା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ହି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା, ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ସାସନଂ, ତେୱିଜ୍ଜତାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜନମଜ୍ଝିମପଟିପତ୍ତିସେୱନାନି, ଅପାୟାଦିସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ, ତୀହାକାରେହି କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ୱୀତିକ୍କମାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସଂକିଲେସତ୍ତୟୱିସୋଧନଂ, ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ କାରଣଂ ପକାସିତଂ ହୋତି ।
କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ସୀଲେନ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ପକାସିତା ହୋତି, ସମାଧିନା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ।
ସୀଲେନ ଚ ସାସନସ୍ସ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତା ପକାସିତା ହୋତି । ‘‘କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) ହି ୱଚନତୋ, ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦) ଆଦିୱଚନତୋ ଚ ସୀଲଂ ସାସନସ୍ସ ଆଦି, ତଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣଂ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଗୁଣାୱହତ୍ତା । ସମାଧିନା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣତା ପକାସିତା ହୋତି । ‘‘କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦) ଆଦିୱଚନତୋ ହି ସମାଧି ସାସନସ୍ସ ମଜ୍ଝେ, ସୋ ଚ କଲ୍ୟାଣୋ, ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଗୁଣାୱହତ୍ତା । ପଞ୍ଞାୟ ସାସନସ୍ସ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତା ପକାସିତା ହୋତି । ‘‘ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦) ହି ୱଚନତୋ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତୋ ଚ ପଞ୍ଞା ସାସନସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ, ସା ଚ କଲ୍ୟାଣଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ।
‘‘ସେଲୋ ୟଥା ଏକଘନୋ, ୱାତେନ ନ ସମୀରତି ।
ଏୱଂ ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ, ନ ସମିଞ୍ଜନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୮୧) । –
ହି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଥା ସୀଲେନ ତେୱିଜ୍ଜତାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣାତି, ନ ତତୋ ପରଂ । ସମାଧିନା ଛଳଭିଞ୍ଞତାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତି । ସମାଧିସମ୍ପଦଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପାପୁଣାତି, ନ ତତୋ ପରଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତି । ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣାତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ।
ସୀଲେନ ଚ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅନ୍ତସ୍ସ ୱଜ୍ଜନଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ସମାଧିନା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ । ପଞ୍ଞାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସେୱନଂ ପକାସିତଂ ହୋତି ।
ତଥା ସୀଲେନ ଅପାୟସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ ପକାସିତୋ ହୋତି, ସମାଧିନା କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ, ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଭୱସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ ।
ସୀଲେନ ଚ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ସମାଧିନା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନ, ପଞ୍ଞାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ।
ତଥା ସୀଲେନ କିଲେସାନଂ ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖୋ ପକାସିତୋ ହୋତି, ସମାଧିନା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟିପକ୍ଖୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖୋ ।
ସୀଲେନ ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୱିସୋଧନଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ସମାଧିନା ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୱିସୋଧନଂ, ପଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସୱିସୋଧନଂ ।
ତଥା ସୀଲେନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ପକାସିତଂ ହୋତି, ସମାଧିନା ଅନାଗାମିଭାୱସ୍ସ, ପଞ୍ଞାୟ ଅରହତ୍ତସ୍ସ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା ସକଦାଗାମୀ । ଅନାଗାମୀ ପନ ‘‘ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) । ଅରହା ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ।
ଏୱଂ ଏତ୍ତାୱତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା, ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ସାସନଂ, ତେୱିଜ୍ଜତାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ, ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜନମଜ୍ଝିମପଟିପତ୍ତିସେୱନାନି, ଅପାୟାଦିସମତିକ୍କମନୁପାୟୋ, ତୀହାକାରେହି କିଲେସପ୍ପହାନଂ, ୱୀତିକ୍କମାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖୋ, ସଂକିଲେସତ୍ତୟୱିସୋଧନଂ, ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱସ୍ସ ଚ କାରଣନ୍ତି ଇମେ ନୱ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଏୱରୂପା ଗୁଣତ୍ତିକା ପକାସିତା ହୋନ୍ତୀତି ।
୧. ସୀଲନିଦ୍ଦେସୋ
ସୀଲସରୂପାଦିକଥା
୬. ଏୱଂ ଅନେକଗୁଣସଙ୍ଗାହକେନ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତୋପି ପନେସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତୋୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ନାଲଂ ସବ୍ବେସଂ ଉପକାରାୟାତି ୱିତ୍ଥାରମସ୍ସ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୀଲଂ ତାୱ ଆରବ୍ଭ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ ହୋତି ।
କିଂ ସୀଲଂ, କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ, କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି, କିମାନିସଂସଂ ସୀଲଂ, କତିୱିଧଂ ଚେତଂ ସୀଲଂ, କୋ ଚସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ, କିଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । କିଂ ସୀଲନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘କିଂ ସୀଲନ୍ତି ଚେତନା ସୀଲଂ, ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ, ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୯) । ତତ୍ଥ ଚେତନା ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା । ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱିରତି । ଅପିଚ ଚେତନା ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପଜହନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତ କମ୍ମପଥଚେତନା । ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ନାମ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ପହାୟ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୭) ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଅନଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା । ସଂୱରୋ ସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ସଂୱରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି । ତତ୍ଥ ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଅୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ। ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩) ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ।
ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା ।)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି, ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) ।
ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ। ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋ ପନାୟଂ ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସାତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଆଗତୋ, ଅୟଂ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ନାମ । ୟୋ ଚାୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଆଗତୋ, ଅୟଂ ୱୀରିୟସଂୱରୋ ନାମ । ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପି ଏତ୍ଥେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ସଂୱରୋ, ୟା ଚ ପାପଭୀରୁକାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି, ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ସଂୱରସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲନ୍ତି ସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅନତିକ୍କମୋ । ଇଦଂ ତାୱ କିଂ ସୀଲନ୍ତି ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
୭. ଅୱସେସେସୁ କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲନ୍ତି ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ । ସମାଧାନଂ ୱା, କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଧାରଣଂ ୱା, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦେୱ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୱିଦୂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ସିରଟ୍ଠୋ ସୀଲତ୍ଥୋ, ସୀତଲଟ୍ଠୋ ସୀଲତ୍ଥୋତି ଏୱମାଦିନାପି ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।
୮. ଇଦାନି କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ଏତ୍ଥ –
ସୀଲନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ତସ୍ସ, ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ଅନେକଧା ।
ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ, ୟଥା ଭିନ୍ନସ୍ସନେକଧା ॥
ୟଥା ହି ନୀଲପୀତାଦିଭେଦେନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ରୂପାୟତନସ୍ସ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ନୀଲାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ସନିଦସ୍ସନ ଭାୱାନତିକ୍କମନତୋ । ତଥା ସୀଲସ୍ସ ଚେତନାଦିଭେଦେନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ୟଦେତଂ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସମାଧାନୱସେନ କୁସଲାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲନଂ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣଂ, ଚେତନାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ସମାଧାନପତିଟ୍ଠାନଭାୱାନତିକ୍କମନତୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପନସ୍ସ –
ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନତା, ଅନୱଜ୍ଜଗୁଣୋ ତଥା ।
କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ, ରସୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
ତସ୍ମା ଇଦଂ ସୀଲଂ ନାମ କିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ରସେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ରସେନ ଅନୱଜ୍ଜରସନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ହି କିଚ୍ଚମେୱ ସମ୍ପତ୍ତି ୱା ରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତୟିଦଂ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୁହି ।
ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ହିରୀ ଚେୱ, ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ॥
ତୟିଦଂ ସୀଲଂ କାୟସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱଚୀସୋଚେୟ୍ୟଂ ମନୋସୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋଚେୟ୍ୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି ଗହଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ହିରୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ପନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୂହି ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ, ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ହି ସତି ସୀଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ । ଅସତି ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଏୱଂ ସୀଲସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସୀଲାନିସଂସକଥା
୯.କିମାନିସଂସଂ ସୀଲନ୍ତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଅନେକଗୁଣପଟିଲାଭାନିସଂସଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାନି ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, କୁସଲାନି ସୀଲାନି ଅୱିପ୍ପଟିସାରାନିସଂସାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧) ।
ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଗହପତୟୋ ଆନିସଂସା ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ଇଧ ଗହପତୟୋ ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଅପ୍ପମାଦାଧିକରଣଂ ମହନ୍ତଂ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ଆନିସଂସୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ଗହପତୟୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଆନିସଂସୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ଗହପତୟୋ ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ୟଞ୍ଞଦେୱ ପରିସଂ ଉପସଙ୍କମତି ୟଦି ଖତ୍ତିୟପରିସଂ ୟଦି ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସଂ ୟଦି ଗହପତିପରିସଂ ୟଦି ସମଣପରିସଂ, ୱିସାରଦୋ ଉପସଙ୍କମତି ଅମଙ୍କୁଭୂତୋ, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଆନିସଂସୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ଗହପତୟୋ ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ଆନିସଂସୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ । ପୁନ ଚପରଂ ଗହପତୟୋ ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୋ ଆନିସଂସୋ ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପଦାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ।
ଅପରେପି ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚାତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ନୟେନ ପିୟମନାପତାଦୟୋ ଆସୱକ୍ଖୟପରିୟୋସାନା ଅନେକା ସୀଲାନିସଂସା ୱୁତ୍ତା । ଏୱଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଅନେକଗୁଣାନିସଂସଂ ସୀଲଂ । ଅପିଚ –
ସାସନେ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ପତିଟ୍ଠା ନତ୍ଥି ୟଂ ୱିନା ।
ଆନିସଂସପରିଚ୍ଛେଦଂ, ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ କୋ ୱଦେ ॥
ନ ଗଙ୍ଗା ୟମୁନା ଚାପି, ସରଭୂ ୱା ସରସ୍ୱତୀ ।
ନିନ୍ନଗା ୱାଚିରୱତୀ, ମହୀ ୱାପି ମହାନଦୀ ॥
ସକ୍କୁଣନ୍ତି ୱିସୋଧେତୁଂ, ତଂ ମଲଂ ଇଧ ପାଣିନଂ ।
ୱିସୋଧୟତି ସତ୍ତାନଂ, ୟଂ ୱେ ସୀଲଜଲଂ ମଲଂ ॥
ନ ତଂ ସଜଲଦା ୱାତା, ନ ଚାପି ହରିଚନ୍ଦନଂ ।
ନେୱ ହାରା ନ ମଣୟୋ, ନ ଚନ୍ଦକିରଣଙ୍କୁରା ॥
ସମୟନ୍ତୀଧ ସତ୍ତାନଂ, ପରିଳାହଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ।
ୟଂ ସମେତି ଇଦଂ ଅରିୟଂ, ସୀଲଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୀତଲଂ ॥
ସୀଲଗନ୍ଧସମୋ ଗନ୍ଧୋ, କୁତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି ।
ୟୋ ସମଂ ଅନୁୱାତେ ଚ, ପଟିୱାତେ ଚ ୱାୟତି ॥
ସଗ୍ଗାରୋହଣସୋପାନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସୀଲସମଂ କୁତୋ ।
ଦ୍ୱାରଂ ୱା ପନ ନିବ୍ବାନ, ନଗରସ୍ସ ପୱେସନେ ॥
ସୋଭନ୍ତେୱଂ ନ ରାଜାନୋ, ମୁତ୍ତାମଣିୱିଭୂସିତା ।
ୟଥା ସୋଭନ୍ତି ୟତିନୋ, ସୀଲଭୂସନଭୂସିତା ॥
ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିଭୟଂ, ୱିଦ୍ଧଂସୟତି ସବ୍ବସୋ ।
ଜନେତି କିତ୍ତିହାସଞ୍ଚ, ସୀଲଂ ସୀଲୱତଂ ସଦା ॥
ଗୁଣାନଂ ମୂଲଭୂତସ୍ସ, ଦୋସାନଂ ବଲଘାତିନୋ ।
ଇତି ସୀଲସ୍ସ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଆନିସଂସକଥାମୁଖନ୍ତି ॥
ସୀଲପ୍ପଭେଦକଥା
୧୦. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ କତିୱିଧଂ ଚେତଂ ସୀଲନ୍ତି, ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ସବ୍ବମେୱ ତାୱ ଇଦଂ ସୀଲଂ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲନଲକ୍ଖଣେନ ଏକୱିଧଂ।
ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ। ତଥା ଆଭିସମାଚାରିକଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୱସେନ, ୱିରତିଅୱିରତିୱସେନ, ନିସ୍ସିତାନିସ୍ସିତୱସେନ, କାଲପରିୟନ୍ତଆପାଣକୋଟିକୱସେନ, ସପରିୟନ୍ତାପରିୟନ୍ତୱସେନ, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଚ ।
ତିୱିଧଂ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତୱସେନ । ତଥା ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟୱସେନ, ପରାମଟ୍ଠାପରାମଟ୍ଠପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ, ୱିସୁଦ୍ଧାୱିସୁଦ୍ଧୱେମତିକୱସେନ, ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖୱସେନ ଚ ।
ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହାନଭାଗିୟଠିତିଭାଗିୟୱିସେସଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୱସେନ । ତଥା ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଗହଟ୍ଠସୀଲୱସେନ, ପକତିଆଚାରଧମ୍ମତାପୁବ୍ବହେତୁକସୀଲୱସେନ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲୱସେନ ଚ ।
ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିୱସେନ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି – ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ପରିପୁଣ୍ଣପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ଅପରାମଟ୍ଠପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୭) । ତଥା ପହାନୱେରମଣୀଚେତନାସଂୱରାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ।
୧୧. ତତ୍ଥ ଏକୱିଧକୋଟ୍ଠାସେ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁୱିଧକୋଟ୍ଠାସେ ୟଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଦଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦପୂରଣଂ, ତଂ ଚାରିତ୍ତଂ। ୟଂ ‘‘ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣଂ, ତଂ ୱାରିତ୍ତଂ। ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ଚରନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଚାରିତ୍ତଂ । ୱାରିତଂ ତାୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି ତେନାତି ୱାରିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟସାଧନଂ ଚାରିତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧାସାଧନଂ ୱାରିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ଦୁତିୟଦୁକେ ଅଭିସମାଚାରୋତି ଉତ୍ତମସମାଚାରୋ । ଅଭିସମାଚାରୋ ଏୱ ଆଭିସମାଚାରିକଂ। ଅଭିସମାଚାରଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଆଭିସମାଚାରିକଂ, ଆଜୀୱଟ୍ଠମକତୋ ଅୱସେସସୀଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭାୱଭୂତନ୍ତି ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ, ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିଭାୱଭୂତଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ପରିସୋଧେତବ୍ବତୋ । ତେନାହ – ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଖୋ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଆଜୀୱୋ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୧) । ୟାନି ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି, ଇଦଂ ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲଂ । ସେସଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ । ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗପରିୟାପନ୍ନଂ ୱା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ । ଖନ୍ଧକୱତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ ଆଭିସମାଚାରିକଂ । ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧) । ଏୱଂ ଆଭିସମାଚାରିକଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ତତିୟଦୁକେ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱେରମଣିମତ୍ତଂ ୱିରତିସୀଲଂ। ସେସଂ ଚେତନାଦି ଅୱିରତିସୀଲନ୍ତି ଏୱଂ ୱିରତିଅୱିରତିୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ନିସ୍ସୟୋତି ଦ୍ୱେ ନିସ୍ସୟା ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୦୬; ୭.୫୦) ଏୱଂ ଭୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖମାନେନ ପୱତ୍ତିତଂ, ଇଦଂ ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତଂ। ୟଂ ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତିତଂ, ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସିତଂ। ୟଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚ ତସ୍ସେୱ ସମ୍ଭାରଭୂତଂ, ଇଦଂ ଅନିସ୍ସିତନ୍ତି ଏୱଂ ନିସ୍ସିତାନିସ୍ସିତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ପଞ୍ଚମଦୁକେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲଂ କାଲପରିୟନ୍ତଂ। ୟାୱଜୀୱଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ତଥେୱ ପୱତ୍ତିତଂ ଆପାଣକୋଟିକନ୍ତି ଏୱଂ କାଲପରିୟନ୍ତଆପାଣକୋଟିକୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ଛଟ୍ଠଦୁକେ ଲାଭୟସଞାତିଅଙ୍ଗଜୀୱିତୱସେନ ଦିଟ୍ଠପରିୟନ୍ତଂ ସପରିୟନ୍ତଂ ନାମ । ୱିପରୀତଂ ଅପରିୟନ୍ତଂ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘କତମଂ ତଂ ସୀଲଂ ସପରିୟନ୍ତଂ ? ଅତ୍ଥି ସୀଲଂ ଲାଭପରିୟନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥି ସୀଲଂ ୟସପରିୟନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥି ସୀଲଂ ଞାତିପରିୟନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥି ସୀଲଂ ଅଙ୍ଗପରିୟନ୍ତଂ, ଅତ୍ଥି ସୀଲଂ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତଂ । କତମଂ ତଂ ସୀଲଂ ଲାଭପରିୟନ୍ତଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଲାଭହେତୁ ଲାଭପଚ୍ଚୟା ଲାଭକାରଣା ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମତି, ଇଦଂ ତଂ ସୀଲଂ ଲାଭପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୮) । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଇତରାନିପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଅପରିୟନ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମଂ ତଂ ସୀଲଂ ନ ଲାଭପରିୟନ୍ତଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଲାଭହେତୁ ଲାଭପଚ୍ଚୟା ଲାଭକାରଣା ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି, କିଂ ସୋ ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସତି, ଇଦଂ ତଂ ସୀଲଂ ନ ଲାଭପରିୟନ୍ତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୮) । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଇତରାନିପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ସପରିୟନ୍ତାପରିୟନ୍ତୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
ସତ୍ତମଦୁକେ ସବ୍ବମ୍ପି ସାସୱଂ ସୀଲଂ ଲୋକିୟଂ। ଅନାସୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ। ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂ ଭୱୱିସେସାୱହଂ ହୋତି ଭୱନିସ୍ସରଣସ୍ସ ଚ ସମ୍ଭାରୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟ, ସଂୱରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟ, ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ, ସୁଖଂ ସମାଧତ୍ଥାୟ, ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗତ୍ଥାୟ, ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ, ଏତଦତ୍ଥା କଥା, ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା, ଏତଦତ୍ଥା ଉପନିସା, ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନଂ, ୟଦିଦଂ ଅନୁପାଦାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପରି॰ ୩୬୬) । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଭୱନିସ୍ସରଣାୱହଂ ହୋତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଚ ଭୂମୀତି ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
୧୨. ତିକେସୁ ପଠମତ୍ତିକେ ହୀନେନ ଛନ୍ଦେନ ଚିତ୍ତେନ ୱୀରିୟେନ ୱୀମଂସାୟ ୱା ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ। ମଜ୍ଝିମେହି ଛନ୍ଦାଦୀହି ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ। ପଣୀତେହି ପଣୀତଂ। ୟସକାମତାୟ ୱା ସମାଦିନ୍ନଂ ହୀନଂ । ପୁଞ୍ଞଫଲକାମତାୟ ମଜ୍ଝିମଂ । କତ୍ତବ୍ବମେୱିଦନ୍ତି ଅରିୟଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସମାଦିନ୍ନଂ ପଣୀତଂ । ‘‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ଇମେ ପନଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନାଦୀହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ୱା ହୀନଂ । ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ଲୋକିୟଂ ସୀଲଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଣୀତଂ । ତଣ୍ହାୱସେନ ୱା ଭୱଭୋଗତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ହୀନଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ମଜ୍ଝିମଂ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତଂ ପାରମିତାସୀଲଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
ଦୁତିୟତ୍ତିକେ ଅତ୍ତନୋ ଅନନୁରୂପଂ ପଜହିତୁକାମେନ ଅତ୍ତଗରୁନା ଅତ୍ତନିଗାରୱେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ଲୋକାପୱାଦଂ ପରିହରିତୁକାମେନ ଲୋକଗରୁନା ଲୋକେ ଗାରୱେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ଧମ୍ମମହତ୍ତଂ ପୂଜେତୁକାମେନ ଧମ୍ମଗରୁନା ଧମ୍ମଗାରୱେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
ତତିୟତ୍ତିକେ ୟଂ ଦୁକେସୁ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ପରାମଟ୍ଠଂ। ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସ ମଗ୍ଗସମ୍ଭାରଭୂତଂ ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅପରାମଟ୍ଠଂ। ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ ପରାମଟ୍ଠାଦିୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
ଚତୁତ୍ଥତ୍ତିକେ ୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତେନ ପୂରିତଂ, ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ପୁନ କତପଟିକମ୍ମଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ଅକତପଟିକମ୍ମଂ ଅୱିସୁଦ୍ଧଂ। ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା ଆପତ୍ତିୟା ୱା ଅଜ୍ଝାଚାରେ ୱା ୱେମତିକସ୍ସ ସୀଲଂ ୱେମତିକସୀଲଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ୟୋଗିନା ଅୱିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ, ୱେମତିକେ ୱତ୍ଥୁଜ୍ଝାଚାରଂ ଅକତ୍ୱା ୱିମତି ପଟିୱିନେତବ୍ବା ‘‘ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧାଦିୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
ପଞ୍ଚମତ୍ତିକେ ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ତୀହି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୀଲଂ ସେକ୍ଖଂ। ଅରହତ୍ତଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅସେକ୍ଖଂ। ସେସଂ ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ସେକ୍ଖାଦିୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ଲୋକେ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପକତିପି ସୀଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅୟଂ ସୁଖସୀଲୋ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସୀଲୋ, ଅୟଂ କଲହସୀଲୋ, ଅୟଂ ମଣ୍ଡନସୀଲୋ’’ତି ଭଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେନ ପରିୟାୟେନ ‘‘ତୀଣି ସୀଲାନି, କୁସଲସୀଲଂ ଅକୁସଲସୀଲଂ ଅବ୍ୟାକତସୀଲନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୯) । ଏୱଂ କୁସଲାଦିୱସେନପି ତିୱିଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ଏକେନପି ନ ସମେତୀତି ଇଧ ନ ଉପନୀତଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱସ୍ସ ତିୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟୋଧ ସେୱତି ଦୁସ୍ସୀଲେ, ସୀଲୱନ୍ତେ ନ ସେୱତି ।
ୱତ୍ଥୁୱୀତିକ୍କମେ ଦୋସଂ, ନ ପସ୍ସତି ଅୱିଦ୍ଦସୁ ॥
ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପବହୁଲୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନ ରକ୍ଖତି ।
ଏୱରୂପସ୍ସ ୱେ ସୀଲଂ, ଜାୟତେ ହାନଭାଗିୟଂ॥
ୟୋ ପନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଇଧ ।
କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗମ୍ହି, ନ ଉପ୍ପାଦେତି ମାନସଂ ॥
ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ସୀଲମତ୍ତେନ, ଅଘଟନ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ।
ତସ୍ସ ତଂ ଠିତିଭାଗିୟଂ, ସୀଲଂ ଭୱତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ॥
ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋ ଘଟତି, ସମାଧତ୍ଥାୟ ୟୋ ପନ ।
ୱିସେସଭାଗିୟଂ ସୀଲଂ, ହୋତି ଏତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ॥
ଅତୁଟ୍ଠୋ ସୀଲମତ୍ତେନ, ନିବ୍ବିଦଂ ୟୋନୁୟୁଞ୍ଜତି ।
ହୋତି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ, ସୀଲମେତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ॥
ଏୱଂ ହାନଭାଗିୟାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ଭିକ୍ଖୂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି, ୟାନି ଚ ନେସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ରକ୍ଖିତବ୍ବାନି, ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁସୀଲଂ। ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି, ୟାନି ଚ ତାସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ରକ୍ଖିତବ୍ବାନି, ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନିସୀଲଂ। ସାମଣେରସାମଣେରୀନଂ ଦସସୀଲାନି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସୀଲଂ। ଉପାସକଉପାସିକାନଂ ନିଚ୍ଚସୀଲୱସେନ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦାନି, ସତି ୱା ଉସ୍ସାହେ ଦସ, ଉପୋସଥଙ୍ଗୱସେନ ଅଟ୍ଠାତି ଇଦଂ ଗହଟ୍ଠସୀଲନ୍ତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସୀଲାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ତତିୟଚତୁକ୍କେ ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ପକତିସୀଲଂ। କୁଲଦେସପାସଣ୍ଡାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମରିୟାଦାଚାରିତ୍ତଂ ଆଚାରସୀଲଂ। ‘‘ଧମ୍ମତା ଏସା, ଆନନ୍ଦ, ୟଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି ନ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ପୁରିସେସୁ ମାନସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି କାମଗୁଣୂପସଂହିତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁସୀଲଂ ଧମ୍ମତାସୀଲଂ। ମହାକସ୍ସପାଦୀନଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ, ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ ସୀଲଂ ପୁବ୍ବହେତୁକସୀଲନ୍ତି ଏୱଂ ପକତିସୀଲାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେ ୟଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୩) ୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲଂ, ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି ନାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀ, ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ସ ସଂୱରାୟ ପଟିପଜ୍ଜତି, ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା…ପେ॰… ଘାନେନ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା…ପେ॰… ଜିୱ୍ହାୟ ରସଂ ସାୟିତ୍ୱା…ପେ॰… କାୟେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଫୁସିତ୍ୱା…ପେ॰… ମନସା ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାୟ ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ…ପେ॰… ମନିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨, ୪୧୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୮) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ। ୟା ପନ ଆଜୀୱହେତୁପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ, ‘‘କୁହନା ଲପନା ନେମିତ୍ତିକତା ନିପ୍ପେସିକତା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା’’ତି ଏୱମାଦୀନଞ୍ଚ ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଜୀୱା ୱିରତି, ଇଦଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ। ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱତି, ୟାୱଦେୱ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ପଟିସଙ୍ଖାନପରିସୁଦ୍ଧୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ନାମ ।
ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ
୧୪. ତତ୍ରାୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଭିକ୍ଖୂତି ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖଣତାୟ ୱା ଭିନ୍ନପଟଧରାଦିତାୟ ୱା ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ଏତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚୟତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହି, ତସ୍ମା ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟିକୱାଚସିକସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ । ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ, ଉପଗତୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀନମତ୍ଥୋ ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଅତ୍ଥି ଆଚାରୋ, ଅତ୍ଥି ଅନାଚାରୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ଅନାଚାରୋ? କାୟିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ୱାଚସିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ କାୟିକୱାଚସିକୋ ୱୀତିକ୍କମୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଚାରୋ । ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଅନାଚାରୋ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେଳୁଦାନେନ ୱା ପତ୍ତଦାନେନ ୱା ପୁପ୍ଫଫଲସିନାନଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନେନ ୱା ଚାଟୁକମ୍ୟତାୟ ୱା ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତାୟ ୱା ପାରିଭଟ୍ୟତାୟ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠେନ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଚାରୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଚାରୋ? କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ । ସବ୍ବୋପି ସୀଲସଂୱରୋ ଆଚାରୋ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ନ ୱେଳୁଦାନେନ ୱା ନ ପତ୍ତନ ପୁପ୍ଫନ ଫଲନ ସିନାନନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନେନ ୱା ନ ଚାଟୁକମ୍ୟତାୟ ୱା ନ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତାୟ ୱା ନ ପାରିଭଟ୍ୟତାୟ ୱା ନ ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱା ନ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠେନ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ ।
ଗୋଚରୋତି ଅତ୍ଥି ଗୋଚରୋ ଅତ୍ଥି ଅଗୋଚରୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଗୋଚରୋ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେସିୟାଗୋଚରୋ ୱା ହୋତି ୱିଧୱା, ଥୁଲ୍ଲକୁମାରିକା, ପଣ୍ଡକ, ଭିକ୍ଖୁନୀ, ପାନାଗାରଗୋଚରୋ ୱା ହୋତି, ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ, ୟାନି ୱା ପନ ତାନି କୁଲାନି ଅସ୍ସଦ୍ଧାନି ଅପ୍ପସନ୍ନାନି ଅନୋପାନଭୂତାନି ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକାନି ଅନତ୍ଥକାମାନି ଅହିତକାମାନି ଅଫାସୁକକାମାନି ଅୟୋଗକ୍ଖେମକାମାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପାସକାନଂ ଉପାସିକାନଂ, ତଥାରୂପାନି କୁଲାନି ସେୱତି ଭଜତି ପୟିରୁପାସତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗୋଚରୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ଗୋଚରୋ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ନ ୱେସିୟାଗୋଚରୋ ୱା ହୋତି…ପେ॰… ନ ପାନାଗାରଗୋଚରୋ ୱା ହୋତି, ଅସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ରାଜୂହି…ପେ॰… ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ, ୟାନି ୱା ପନ ତାନି କୁଲାନି ସଦ୍ଧାନି ପସନ୍ନାନି ଓପାନଭୂତାନି କାସାୱପଜ୍ଜୋତାନି ଇସିୱାତପଟିୱାତାନି ଅତ୍ଥକାମାନି…ପେ॰… ୟୋଗକ୍ଖେମକାମାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ…ପେ॰… ଉପାସିକାନଂ, ତଥାରୂପାନି କୁଲାନି ସେୱତି ଭଜତି ପୟିରୁପାସତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗୋଚରୋ । ଇତି ଇମିନା ଚ ଆଚାରେନ ଇମିନା ଚ ଗୋଚରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋ ଉପପନ୍ନୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ।
ଅପି ଚେତ୍ଥ ଇମିନାପି ନୟେନ ଆଚାରଗୋଚରା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁୱିଧୋ ହି ଅନାଚାରୋ କାୟିକୋ ୱାଚସିକୋ ଚ । ତତ୍ଥ କତମୋ କାୟିକୋ ଅନାଚାରୋ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘଗତୋପି ଅଚିତ୍ତୀକାରକତୋ ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି, ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ନିସୀଦତି, ପୁରତୋପି ତିଟ୍ଠତି, ପୁରତୋପି ନିସୀଦତି, ଉଚ୍ଚେପି ଆସନେ ନିସୀଦତି, ସସୀସମ୍ପି ପାରୁପିତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଠିତକୋପି ଭଣତି, ବାହାୱିକ୍ଖେପକୋପି ଭଣତି, ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁପାହନାନଂ ଚଙ୍କମନ୍ତାନଂ ସଉପାହନୋ ଚଙ୍କମତି, ନୀଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମତି, ଛମାୟ ଚଙ୍କମନ୍ତାନଂ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମତି, ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପଖଜ୍ଜାପି ତିଟ୍ଠତି, ଅନୁପଖଜ୍ଜାପି ନିସୀଦତି, ନୱେପି ଭିକ୍ଖୂ ଆସନେନ ପଟିବାହତି, ଜନ୍ତାଘରେପି ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନାପୁଚ୍ଛା କଟ୍ଠଂ ପକ୍ଖିପତି, ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହତି, ଉଦକତିତ୍ଥେପି ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ଓତରତି, ପୁରତୋପି ଓତରତି, ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ନ୍ହାୟତି, ପୁରତୋପି ନ୍ହାୟତି, ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ଉତ୍ତରତି, ପୁରତୋପି ଉତ୍ତରତି, ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିସନ୍ତୋପି ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ଗଚ୍ଛତି, ପୁରତୋପି ଗଚ୍ଛତି, ୱୋକ୍କମ୍ମ ଚ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତି, ୟାନିପି ତାନି ହୋନ୍ତି କୁଲାନଂ ଓୱରକାନି ଗୂଳ୍ହାନି ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନି ଚ ୟତ୍ଥ କୁଲିତ୍ଥିୟୋ କୁଲକୁମାରିୟୋ ନିସୀଦନ୍ତି, ତତ୍ଥପି ସହସା ପୱିସତି, କୁମାରକସ୍ସପି ସୀସଂ ପରାମସତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟିକୋ ଅନାଚାରୋ ।
ତତ୍ଥ କତମୋ ୱାଚସିକୋ ଅନାଚାରୋ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘଗତୋପି ଅଚିତ୍ତୀକାରକତୋ ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଭଣତି । ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସତି, ଠିତକୋପି ଭଣତି, ବାହାୱିକ୍ଖେପକୋପି ଭଣତି, ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋପି ଇତ୍ଥିଂ ୱା କୁମାରିଂ ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେ ଇତ୍ଥଂଗୋତ୍ତେ କିଂ ଅତ୍ଥି, ୟାଗୁ ଅତ୍ଥି, ଭତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ଖାଦନୀୟଂ ଅତ୍ଥି, କିଂ ପିୱିସ୍ସାମ, କିଂ ଖାଦିସ୍ସାମ, କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ । କିଂ ୱା ମେ ଦସ୍ସଥା’’ତି ୱିପ୍ପଲପତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱାଚସିକୋ ଅନାଚାରୋ (ମହାନି॰ ୮୭) । ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପନସ୍ସ ଆଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ଭିକ୍ଖୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଆଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଗୋଚରୋ ପନ ତିୱିଧୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି । ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ? ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି । ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅନୁସିକ୍ଖମାନୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ।
କତମୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସୁସଂୱୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ।
କତମୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ? ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ ? ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨), ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ । ଇତି ଇମିନା ଚ ଆଚାରେନ ଇମିନା ଚ ଗୋଚରେନ ଉପେତୋ…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନପି ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ।
ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ମା ଆଦାୟ ସିକ୍ଖତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ପନ ସବ୍ବଂ ୟଥାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ତଂ ସୀଲଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ
୧୫. ୟଂ ପନେତଂ ତଦନନ୍ତରଂ ‘‘ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦସ୍ସିତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ, ତତ୍ଥ ସୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି କାରଣୱସେନ ଚକ୍ଖୂତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା । ପୋରାଣା ପନାହୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା, ଚିତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅଚକ୍ଖୁକତ୍ତା, ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟେ ପନ ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକେନ ଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି । ଈଦିସୀ ପନେସା ‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସସମ୍ଭାରକଥା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀତି ଇତ୍ଥିପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ୱା ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକଂ ୱା କିଲେସୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ସଣ୍ଠାତି । ନାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀତି କିଲେସାନଂ ଅନୁଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପାକଟଭାୱକରଣତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ହତ୍ଥପାଦସିତହସିତକଥିତୱିଲୋକିତାଦିଭେଦଂ ଆକାରଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୟଂ ତତ୍ଥ ଭୂତଂ, ତଦେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଚେତିୟପବ୍ବତୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ।
ଥେରଂ କିର ଚେତିୟପବ୍ବତା ଅନୁରାଧପୁରଂ ପିଣ୍ଡଚାରତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତରା କୁଲସୁଣ୍ହା ସାମିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଣ୍ଡିତ୍ୱା ସୁମଣ୍ଡିତପସାଧିତା ଦେୱକଞ୍ଞା ୱିୟ କାଲସ୍ସେୱ ଅନୁରାଧପୁରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଞାତିଘରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତା ମହାହସିତଂ ହସି । ଥେରୋ କିମେତନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସା ଦନ୍ତଟ୍ଠିକେ ଅସୁଭସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ତସ୍ସା ଦନ୍ତଟ୍ଠିକଂ ଦିସ୍ୱା, ପୁବ୍ବସଞ୍ଞଂ ଅନୁସ୍ସରି ।
ତତ୍ଥେୱ ସୋ ଠିତୋ ଥେରୋ, ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣୀ’’ତି ॥
ସାମିକୋପି ଖୋ ପନସ୍ସା ଅନୁମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଞ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥିଂ ପସ୍ସଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତଂ ଥେରୋ ଆହ –
‘‘ନାଭିଜାନାମି ଇତ୍ଥୀ ୱା, ପୁରିସୋ ୱା ଇତୋ ଗତୋ ।
ଅପିଚ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟୋ, ଗଚ୍ଛତେସ ମହାପଥେ’’ତି ॥
ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୟଂକାରଣା ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସ ହେତୁ ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସତିକୱାଟେନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତଂ ଅପିହିତଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତଂ ଏତେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁଂ ଅନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ସ ସଂୱରାୟ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସତିକୱାଟେନ ପିଦହନତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋୟେୱ ଚ ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ସତି ୱା ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ୟଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଭୱଙ୍ଗେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ । ତତୋ ୱିପାକମନୋଧାତୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ । ତତୋ ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ । ତତୋ କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଜୱନଂ ଜୱତି ।
ତତ୍ରାପି ନେୱ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ, ନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସମୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ଅତ୍ଥି । ଜୱନକ୍ଖଣେ ପନ ସଚେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱା ଅକ୍ଖନ୍ତି ୱା କୋସଜ୍ଜଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅସଂୱରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ହୋନ୍ତୋ ପନ ସୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସଂୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନିପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି। ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରେ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଗବ୍ଭାଦୟୋ ସୁସଂୱୁତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଅଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେନ ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋରା ୟଦିଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ କରେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମେୱ ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନିପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନିପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରାଦୟୋ ଅସଂୱୁତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ସୁଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ହି ପିହିତେସୁ ଚୋରାନଂ ପୱେସୋ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଜୱନେ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନିପି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ଜୱନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମିଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ରୂପାଦୀସୁ କିଲେସାନୁବନ୍ଧନିମିତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହପରିୱଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ
୧୬. ଇଦାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲାନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତେ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନନ୍ତି ୟାନି ତାନି ‘‘ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହା’ତି ଭଣତି, ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସୂପଂ ୱା ଓଦନଂ ୱା ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପରି॰ ୨୮୭) ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନି, ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ।
କୁହନାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ପାଳି, ‘‘ତତ୍ଥ କତମା କୁହନା? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ୟା ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନ ୱା ସାମନ୍ତଜପ୍ପିତେନ ୱା ଇରିୟାପଥସ୍ସ ୱା ଅଟ୍ଠପନା ଠପନା ସଣ୍ଠପନା ଭାକୁଟିକା ଭାକୁଟିୟଂ କୁହନା କୁହାୟନା କୁହିତତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କୁହନା ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଲପନା? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ୟା ପରେସଂ ଆଲପନା ଲପନା ସଲ୍ଲପନା ଉଲ୍ଲପନା ସମୁଲ୍ଲପନା ଉନ୍ନହନା ସମୁନ୍ନହନା ଉକ୍କାଚନା ସମୁକ୍କାଚନା ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣିତା ଚାଟୁକମ୍ୟତା ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତା ପାରିଭଟ୍ୟତା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲପନା ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନେମିତ୍ତିକତା? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ୟଂ ପରେସଂ ନିମିତ୍ତଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ଓଭାସୋ ଓଭାସକମ୍ମଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପା ପରିକଥା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେମିତ୍ତିକତା ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନିପ୍ପେସିକତା? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ୟା ପରେସଂ ଅକ୍କୋସନା ୱମ୍ଭନା ଗରହନା ଉକ୍ଖେପନା ସମୁକ୍ଖେପନା ଖିପନା ସଂଖିପନା ପାପନା ସମ୍ପାପନା ଅୱଣ୍ଣହାରିକା ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିପ୍ପେସିକତା ।
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଇତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଆମିସଂ ଅମୁତ୍ର ହରତି, ଅମୁତ୍ର ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଆମିସଂ ଇଧ ଆହରତି । ୟା ଏୱରୂପା ଆମିସେନ ଆମିସସ୍ସ ଏଟ୍ଠି ଗୱେଟ୍ଠି ପରିୟେଟ୍ଠି ଏସନା ଗୱେସନା ପରିୟେସନା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୬୨-୮୬୫) ।
୧୭. ଇମିସ୍ସା ପନ ପାଳିୟା ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୁହନନିଦ୍ଦେସେ ତାୱ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସାତି ଲାଭଞ୍ଚ ସକ୍କାରଞ୍ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଞ୍ଚ ସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ, ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପିଚ୍ଛସ୍ସାତି ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପନକାମସ୍ସ । ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତସ୍ସ, ଉପଦ୍ଦୁତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତୋ ପରଂ ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥସନ୍ନିସ୍ସିତୱସେନ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ତିୱିଧଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନ ୱାତି ଏୱମାଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଚୀୱରାଦୀହି ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ତଦତ୍ଥିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପାପିଚ୍ଛତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକ୍ଖିପନେନ, ତେ ଚ ଗହପତିକେ ଅତ୍ତନି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସଦ୍ଧେ ଞତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ନୋ ଅସ୍ସ ସଚେ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ନାନାୱିଧେହି ଉପାୟେହି ପଣୀତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଉପନେନ୍ତାନଂ ତଦନୁଗ୍ଗହକାମତଂୟେୱ ଆୱିକତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତତୋ ପଭୁତି ଅପି ସକଟଭାରେହି ଉପନାମନହେତୁଭୂତଂ ୱିମ୍ହାପନଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ –
‘‘କତମଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ ? ଇଧ ଗହପତିକା ଭିକ୍ଖୁଂ ନିମନ୍ତେନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରେହି । ସୋ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଅତ୍ଥିକୋ ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନଂ ଭିୟ୍ୟୋକମ୍ୟତଂ ଉପାଦାୟ ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି । ପିଣ୍ଡପାତଂ…ପେ॰… ସେନାସନଂ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି । ସୋ ଏୱମାହ – ‘କିଂ ସମଣସ୍ସ ମହଗ୍ଘେନ ଚୀୱରେନ, ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ ୟଂ ସମଣୋ ସୁସାନା ୱା ସଙ୍କାରକୂଟା ୱା ପାପଣିକା ୱା ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରେୟ୍ୟ । କିଂ ସମଣସ୍ସ ମହଗ୍ଘେନ ପିଣ୍ଡପାତେନ ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ ୟଂ ସମଣୋ ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ । କିଂ ସମଣସ୍ସ ମହଗ୍ଘେନ ସେନାସନେନ, ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ ୟଂ ସମଣୋ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅବ୍ଭୋକାସିକୋ ୱା । କିଂ ସମଣସ୍ସ ମହଗ୍ଘେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରେନ, ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ ୟଂ ସମଣୋ ପୂତିମୁତ୍ତେନ ୱା ହରିଟକୀଖଣ୍ଡେନ ୱା ଓସଧଂ କରେୟ୍ୟା’ତି । ତଦୁପାଦାୟ ଲୂଖଂ ଚୀୱରଂ ଧାରେତି, ଲୂଖଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଲୂଖଂ ସେନାସନଂ ପଟିସେୱତି, ଲୂଖଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ପଟିସେୱତି, ତମେନଂ ଗହପତିକା ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି ‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଧୁତୱାଦୋ’ତି । ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ନିମନ୍ତେନ୍ତି ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରେହି । ସୋ ଏୱମାହ – ‘ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱା ସଦ୍ଧୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି । ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱା ସଦ୍ଧୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱାସଦ୍ଧୋକୁଲପୁତ୍ତୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି । ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚେୱାୟଂ ସଦ୍ଧା ଅତ୍ଥି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଚ ସଂୱିଜ୍ଜତି, ଅହଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗାହକୋ, ସଚେହଂ ନ ପଟିଗ୍ଗହେସ୍ସାମି, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେ ପୁଞ୍ଞେନ ପରିବାହିରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ନ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଅନୁକମ୍ପାୟ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’ତି । ତଦୁପାଦାୟ ବହୁମ୍ପି ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ବହୁମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ…ପେ॰… ଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି। ୟା ଏୱରୂପା ଭାକୁଟିକା ଭାକୁଟିୟଂ କୁହନା କୁହାୟନା କୁହିତତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୭) ।
ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମପରିଦୀପନୱାଚାୟ ତଥା ତଥା ୱିମ୍ହାପନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ –
‘‘କତମଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତୀ’ତି ଅରିୟଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି ‘ୟୋ ଏୱରୂପଂ ଚୀୱରଂ ଧାରେତି, ସୋ ସମଣୋ ମହେସକ୍ଖୋ’ତି ଭଣତି । ‘ୟୋ ଏୱରୂପଂ ପତ୍ତଂ ଲୋହଥାଲକଂ । ଧମ୍ମକରଣଂ ପରିସ୍ସାୱନଂ କୁଞ୍ଚିକଂ, କାୟବନ୍ଧନଂ ଉପାହନଂ ଧାରେତି, ସୋ ସମଣୋ ମହେସକ୍ଖୋ’ତି ଭଣତି । ୟସ୍ସ ଏୱରୂପୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆଚରିୟୋ ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକୋ, ସମାନାଚରିୟକୋ ମିତ୍ତୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ ସହାୟୋ । ୟୋ ଏୱରୂପେ ୱିହାରେ ୱସତି ଅଡ୍ଢୟୋଗେ ପାସାଦେ ହମ୍ମିୟେ ଗୁହାୟଂ ଲେଣେ କୁଟିୟା କୂଟାଗାରେ ଅଟ୍ଟେ ମାଳେ ଉଦ୍ଦଣ୍ଡେ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ ମଣ୍ଡପେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱସତି, ସୋ ସମଣୋ ମହେସକ୍ଖୋ’ତି ଭଣତି । ଅଥ ୱା ‘କୋରଜିକକୋରଜିକୋ ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକୋ କୁହକକୁହକୋ ଲପକଲପକୋ ମୁଖସମ୍ଭାୱିକୋ, ଅୟଂ ସମଣୋ ଇମାସଂ ଏୱରୂପାନଂ ସନ୍ତାନଂ ୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭୀ’ତି ତାଦିସଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଗୂଳ୍ହଂ ନିପୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କଥଂ କଥେସି । ୟା ଏୱରୂପା ଭାକୁଟିକା ଭାକୁଟିୟଂ କୁହନା କୁହାୟନା କୁହିତତ୍ତଂ, ଇଦଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୭) ।
ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟକତେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିମ୍ହାପନଂ ଇରିୟାପଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ‘ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତୀ’ତି ଗମନଂ ସଣ୍ଠପେତି, ଠାନଂ ସଣ୍ଠପେତି, ନିସଜ୍ଜଂ ସଣ୍ଠପେତି, ସୟନଂ ସଣ୍ଠପେତି, ପଣିଧାୟ ଗଚ୍ଛତି, ପଣିଧାୟ ତିଟ୍ଠତି, ପଣିଧାୟ ନିସୀଦତି, ପଣିଧାୟ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ସମାହିତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି, ସମାହିତୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି, ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଆପାଥକଜ୍ଝାୟୀ ଚ ହୋତି, ୟା ଏୱରୂପା ଇରିୟାପଥସ୍ସ ଅଟ୍ଠପନା ଠପନା ସଣ୍ଠପନା ଭାକୁଟିକା ଭାକୁଟିୟଂ କୁହନା କୁହାୟନା କୁହିତତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂ’’ତି (ମହାନି॰ ୮୭) ।
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନାତି ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାତେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନେନ ୱା ସଙ୍ଖାତେନ । ସାମନ୍ତଜପ୍ପିତେନାତି ସମୀପଭଣିତେନ । ଇରିୟାପଥସ୍ସ ୱାତି ଚତୁଇରିୟାପଥସ୍ସ । ଅଟ୍ଠପନାତିଆଦି ଠପନା, ଆଦରେନ ୱା ଠପନା । ଠପନାତି ଠପନାକାରୋ । ସଣ୍ଠପନାତି ଅଭିସଙ୍ଖରଣା, ପାସାଦିକଭାୱକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାକୁଟିକାତି ପଧାନପୁରିମଟ୍ଠିତଭାୱଦସ୍ସନେନ ଭାକୁଟିକରଣଂ, ମୁଖସଙ୍କୋଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାକୁଟିକରଣଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ଭାକୁଟିକୋ । ଭାକୁଟିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାକୁଟିୟଂ । କୁହନାତି ୱିମ୍ହାପନା । କୁହସ୍ସ ଆୟନା କୁହାୟନା । କୁହିତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁହିତତ୍ତନ୍ତି ।
ଲପନାନିଦ୍ଦେସେ ଆଲପନାତି ୱିହାରଂ ଆଗତେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିମତ୍ଥାୟ ଭୋନ୍ତୋ ଆଗତା, କିଂ ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତିତୁଂ, ୟଦି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛଥ ରେ, ଅହଂ ପଚ୍ଛତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିତୋୱ ଲପନା । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ତିସ୍ସୋ, ମୟି ରାଜା ପସନ୍ନୋ, ମୟି ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ ରାଜମହାମତ୍ତୋ ପସନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକା ଲପନା ଆଲପନା । ଲପନାତି ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ସତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ଲପନଂ । ସଲ୍ଲପନାତି ଗହପତିକାନଂ ଉକ୍କଣ୍ଠନେ ଭୀତସ୍ସ ଓକାସଂ ଦତ୍ୱା ଦତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଲପନା । ଉଲ୍ଲପନାତି ମହାକୁଟୁମ୍ବିକୋ ମହାନାୱିକୋ ମହାଦାନପତୀତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଲପନା । ସମୁଲ୍ଲପନାତି ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଲପନା ।
ଉନ୍ନହନାତି ‘‘ଉପାସକା ପୁବ୍ବେ ଈଦିସେ କାଲେ ନୱଦାନଂ ଦେଥ, ଇଦାନି କିଂ ନ ଦେଥା’’ତି ଏୱଂ ୟାୱ ‘‘ଦସ୍ସାମ, ଭନ୍ତେ, ଓକାସଂ ନ ଲଭାମା’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି, ତାୱ ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ନହନା, ୱେଠନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଉଚ୍ଛୁହତ୍ଥଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଭତଂ ଉପାସକା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଉଚ୍ଛୁଖେତ୍ତତୋ, ଭନ୍ତେତି । କିଂ ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଛୁ ମଧୁରନ୍ତି । ଖାଦିତ୍ୱା, ଭନ୍ତେ, ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି । ‘‘ନ, ଉପାସକ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଉଚ୍ଛୁଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ୟା ଏୱରୂପା ନିବ୍ବେଠେନ୍ତସ୍ସାପି ୱେଠନକଥା, ସା ଉନ୍ନହନା । ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉନ୍ନହନା ସମୁନ୍ନହନା।
ଉକ୍କାଚନାତି ‘‘ଏତଂ କୁଲଂ ମଂୟେୱ ଜାନାତି । ସଚେ ଏତ୍ଥ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମୟ୍ହମେୱ ଦେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା କାଚନା ଉକ୍କାଚନା, ଉଦ୍ଦୀପନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେଲକନ୍ଦରିକୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ପନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉକ୍କାଚନା ସମୁକ୍କାଚନା।
ଅନୁପ୍ପିୟଭାଣିତାତି ସଚ୍ଚାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପିୟଭଣନମେୱ । ଚାଟୁକମ୍ୟତାତି ନୀଚୱୁତ୍ତିତା ଅତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠତୋ ହେଟ୍ଠତୋ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତନଂ । ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତାତି ମୁଗ୍ଗସୂପସଦିସତା । ୟଥା ହି ମୁଗ୍ଗେସୁ ପଚ୍ଚମାନେସୁ କୋଚିଦେୱ ନ ପଚ୍ଚତି, ଅୱସେସା ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱଚନେ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସଚ୍ଚଂ ହୋତି, ସେସଂ ଅଲୀକଂ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତା । ପାରିଭଟ୍ୟତାତି ପାରିଭଟ୍ୟଭାୱୋ । ୟୋ ହି କୁଲଦାରକେ ଧାତି ୱିୟ ଅଙ୍କେନ ୱା ଖନ୍ଧେନ ୱା ପରିଭଟତି, ଧାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପରିଭଟସ୍ସ କମ୍ମଂ ପାରିଭଟ୍ୟୁଂ । ପାରିଭଟ୍ୟସ୍ସ ଭାୱୋ ପାରିଭଟ୍ୟତାତି ।
ନେମିତ୍ତିକତାନିଦ୍ଦେସେ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପରେସଂ ପଚ୍ଚୟଦାନସଞ୍ଞାଜନକଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ । ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଖାଦନୀୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଖାଦନୀୟଂ ଲଭିତ୍ଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିମିତ୍ତକରଣଂ । ଓଭାସୋତି ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥା । ଓଭାସକମ୍ମନ୍ତି ୱଚ୍ଛପାଲକେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇମେ ୱଚ୍ଛା ଖୀରଗୋୱଚ୍ଛା ଉଦାହୁ ତକ୍କଗୋୱଚ୍ଛା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଖୀରଗୋୱଚ୍ଛା, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ଖୀରଗୋୱଚ୍ଛା, ୟଦି ଖୀରଗୋୱଚ୍ଛା ସିୟୁଂ, ଭିକ୍ଖୂପି ଖୀରଂ ଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ତେସଂ ଦାରକାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ନିୱେଦେତ୍ୱା ଖୀରଦାପନାଦିକଂ ଓଭାସକରଣଂ । ସାମନ୍ତଜପ୍ପାତି ସମୀପଂ କତ୍ୱା ଜପ୍ପନଂ । କୁଲୂପକଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
କୁଲୂପକୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଦାତୁକାମା ଘରଣୀ ‘‘ତଣ୍ଡୁଲା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୀ ତଣ୍ଡୁଲେ ଆହରିତୁକାମା ୱିୟ ପଟିୱିସ୍ସକଘରଂ ଗତା । ଭିକ୍ଖୁପି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ କୱାଟକୋଣେ ଉଚ୍ଛୁଂ, ଭାଜନେ ଗୁଳଂ, ପିଟକେ ଲୋଣମଚ୍ଛଫାଲେ, କୁମ୍ଭିୟଂ ତଣ୍ଡୁଲେ, ଘଟେ ଘତଂ ଦିସ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଘରଣୀ ‘‘ତଣ୍ଡୁଲେ ନାଲତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆଗତା । ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଉପାସିକେ ‘ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ଆହ । କିଂ, ଭନ୍ତେତି । କୱାଟକୋଣେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଉଚ୍ଛୁଂ ୱିୟ ସପ୍ପଂ ଅଦ୍ଦସଂ, ‘ତଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଭାଜନେ ଠପିତଂ ଗୁଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ପାସାଣଂ, ଲେଡ୍ଡୁକେନ ପହଟେନ ସପ୍ପେନ କତଂ ପିଟକେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣମଚ୍ଛଫାଲସଦିସଂ ଫଣଂ, ତସ୍ସ ତଂ ଲେଡ୍ଡୁଂ ଡଂସିତୁକାମସ୍ସ କୁମ୍ଭିୟା ତଣ୍ଡୁଲସଦିସେ ଦନ୍ତେ, ଅଥସ୍ସ କୁପିତସ୍ସ ଘଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତଘତସଦିସଂ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ୱିସମିସ୍ସକଂ ଖେଳନ୍ତି । ସା ‘‘ନ ସକ୍କା ମୁଣ୍ଡକଂ ୱଞ୍ଚେତୁ’’ନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁଂ ଦତ୍ୱା ଓଦନଂ ପଚିତ୍ୱା ଘତଗୁଳମଚ୍ଛେହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଂ ଅଦାସୀତି । ଏୱଂ ସମୀପଂ କତ୍ୱା ଜପ୍ପନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିକଥାତି ୟଥା ତଂ ଲଭତି ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା କଥନନ୍ତି ।
ନିପ୍ପେସିକତାନିଦ୍ଦେସେ ଅକ୍କୋସନାତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନଂ । ୱମ୍ଭନାତି ପରିଭୱିତ୍ୱା କଥନଂ । ଗରହଣାତି ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପସନ୍ନୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଦୋସାରୋପନା । ଉକ୍ଖେପନାତି ମା ଏତଂ ଏତ୍ଥ କଥେଥାତି ୱାଚାୟ ଉକ୍ଖିପନଂ । ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ସୱତ୍ଥୁକଂ ସହେତୁକଂ କତ୍ୱା ଉକ୍ଖେପନା ସମୁକ୍ଖେପନା। ଅଥ ୱା ଅଦେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଦାନପତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉକ୍ଖିପନଂ ଉକ୍ଖେପନା। ମହାଦାନପତୀତି ଏୱଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉକ୍ଖେପନା ସମୁକ୍ଖେପନା । ଖିପନାତି କିଂ ଇମସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ବୀଜଭୋଜିନୋତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡନା । ସଂଖିପନାତି କିଂ ଇମଂ ଅଦାୟକୋତି ଭଣଥ, ୟୋ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ୱଚନଂ ଦେତୀତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡନା । ପାପନାତି ଅଦାୟକତ୍ତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱା ପାପନଂ । ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ପାପନା ସମ୍ପାପନା । ଅୱଣ୍ଣହାରିକାତି ଏୱଂ ମେ ଅୱଣ୍ଣଭୟାପି ଦସ୍ସତୀତି ଗେହତୋ ଗେହଂ ଗାମତୋ ଗାମଂ ଜନପଦତୋ ଜନପଦଂ ଅୱଣ୍ଣହରଣଂ । ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତାତି ପୁରତୋ ମଧୁରଂ ଭଣିତ୍ୱା ପରମ୍ମୁଖେ ଅୱଣ୍ଣଭାସିତା । ଏସା ହି ଅଭିମୁଖଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ପରମ୍ମୁଖାନଂ ପିଟ୍ଠିମଂସଂ ଖାଦନମିୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରପିଟ୍ଠିମଂସିକତାତି ୱୁତ୍ତା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିପ୍ପେସିକତାତି ଅୟଂ ୟସ୍ମା ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱିୟ ଅବ୍ଭଙ୍ଗଂ ପରସ୍ସ ଗୁଣଂ ନିପ୍ପେସେତି ନିପୁଞ୍ଛତି, ୟସ୍ମା ୱା ଗନ୍ଧଜାତଂ ନିପିସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମଗ୍ଗନା ୱିୟ ପରଗୁଣେ ନିପିସିତ୍ୱା ୱିଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା ଏସା ଲାଭମଗ୍ଗନା ହୋତି, ତସ୍ମା ନିପ୍ପେସିକତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତାନିଦ୍ଦେସେ ନିଜିଗୀସନତାତି ମଗ୍ଗନା । ଇତୋ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଇମମ୍ହା ଗେହା ଲଦ୍ଧଂ । ଅମୁତ୍ରାତି ଅମୁକମ୍ହି ଗେହେ । ଏଟ୍ଠୀତି ଇଚ୍ଛନା । ଗୱେଟ୍ଠୀତି ମଗ୍ଗନା । ପରିୟେଟ୍ଠୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମଗ୍ଗନା । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ତତ୍ର ତତ୍ର କୁଲଦାରକାନଂ ଦତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଖୀରୟାଗୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଗତଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବଂ । ଏସନାତିଆଦୀନି ଏଟ୍ଠିଆଦୀନମେୱ ୱେୱଚନାନି, ତସ୍ମା ଏଟ୍ଠୀତି ଏସନା । ଗୱେଟ୍ଠୀତି ଗୱେସନା, ପରିୟେଟ୍ଠୀତି ପରିୟେସନା । ଇଚ୍ଚେୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ କୁହନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ଏୱମାଦୀନଞ୍ଚ ପାପଧମ୍ମାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ‘‘ୟଥା ୱା ପନେକେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତେ ଏୱରୂପାୟ ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଅଙ୍ଗଂ, ନିମିତ୍ତଂ, ଉପ୍ପାତଂ, ସୁପିନଂ, ଲକ୍ଖଣଂ, ମୂସିକଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅଗ୍ଗିହୋମଂ, ଦବ୍ବିହୋମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧) ଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅନେକେସଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ୟ୍ୱାୟଂ ଇମେସଂ ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱୀତିକ୍କମୱସେନ, ଇମେସଞ୍ଚ ‘‘କୁହନା ଲପନା ନେମିତ୍ତିକତା ନିପ୍ପେସିକତା ଲାଭେନ ଲାଭଂ ନିଜିଗୀସନତା’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ, ୟା ତସ୍ମା ସବ୍ବପ୍ପକାରାପି ମିଚ୍ଛାଜୀୱା ୱିରତି, ଇଦଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ଏତଂ ଆଗମ୍ମ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଆଜୀୱୋ । କୋ ସୋ, ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନୱାୟାମୋ । ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ପରିସୁଦ୍ଧତା । ଆଜୀୱସ୍ସ ପାରିସୁଦ୍ଧି ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ।
ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ
୧୮. ୟଂ ପନେତଂ ତଦନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋତି ଉପାୟେନ ପଥେନ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଞତ୍ୱା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମେୱ ‘‘ୟୋନିସୋ ପଟିସଙ୍ଖା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚୀୱରନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି । ପଟିସେୱତୀତି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ନିୱାସେତି ୱା ପାରୁପତି ୱା । ୟାୱଦେୱାତି ପୟୋଜନାୱଧିପରିଚ୍ଛେଦନିୟମୱଚନଂ, ଏତ୍ତକମେୱ ହି ୟୋଗିନୋ ଚୀୱରପଟିସେୱନେ ପୟୋଜନଂ ୟଦିଦଂ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟାତିଆଦି, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ । ସୀତସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଧାତୁକ୍ଖୋଭୱସେନ ୱା ବହିଦ୍ଧାଉତୁପରିଣାମନୱସେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୀତସ୍ସ । ପଟିଘାତାୟାତି ପଟିହନନତ୍ଥଂ । ୟଥା ସରୀରେ ଆବାଧଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ । ସୀତବ୍ଭାହତେ ହି ସରୀରେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱିତବ୍ବନ୍ତି ଭଗୱା ଅନୁଞ୍ଞାସି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଉଣ୍ହସ୍ସାତି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସ୍ସ । ତସ୍ସ ୱନଦାହାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଡଂସାତି ଡଂସନମକ୍ଖିକା, ଅନ୍ଧମକ୍ଖିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମକସା ମକସା ଏୱ । ୱାତାତି ସରଜଅରଜାଦିଭେଦା । ଆତପୋତି ସୂରିୟାତପୋ । ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୀଘଜାତିକା ସପ୍ପାଦୟୋ, ତେସଂ ଦଟ୍ଠସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚ ଫୁଟ୍ଠସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ, ସୋପି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ନ ବାଧତି, ତସ୍ମା ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ତେସଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ପଟିସେୱତି । ୟାୱଦେୱାତି ପୁନ ଏତସ୍ସ ୱଚନଂ ନିୟତପୟୋଜନାୱଧିପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନଞ୍ହି ନିୟତପୟୋଜନଂ, ଇତରାନି କଦାଚି କଦାଚି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହିରିକୋପୀନନ୍ତି ତଂ ତଂ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଅଙ୍ଗେ ୱିୱରିୟମାନେ ହିରୀ କୁପ୍ପତି ୱିନସ୍ସତି, ତଂ ତଂ ହିରିଂ କୋପନତୋ ହିରିକୋପୀନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଚ ହିରିକୋପୀନସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥନ୍ତି ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ । ହିରିକୋପୀନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥନ୍ତିପି ପାଠୋ ।
ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଆହାରଂ । ୟୋ ହି କୋଚି ଆହାରୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟେନ ପତ୍ତେ ପତିତତ୍ତା ପିଣ୍ଡପାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପିଣ୍ଡାନଂ ୱା ପାତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧାନଂ ଭିକ୍ଖାନଂ ସନ୍ନିପାତୋ ସମୂହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନେୱ ଦୱାୟାତି ନ ଗାମଦାରକାଦୟୋ ୱିୟ ଦୱତ୍ଥଂ, କୀଳାନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ମଦାୟାତି ନ ମୁଟ୍ଠିକମଲ୍ଲାଦୟୋ ୱିୟ ମଦତ୍ଥଂ, ବଲମଦନିମିତ୍ତଂ ପୋରିସମଦନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ମଣ୍ଡନାୟାତି ନ ଅନ୍ତେପୁରିକୱେସିୟାଦୟୋ ୱିୟ ମଣ୍ଡନତ୍ଥଂ, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ପୀଣଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ୱିଭୂସନାୟାତି ନ ନଟନଚ୍ଚକାଦୟୋ ୱିୟ ୱିଭୂସନତ୍ଥଂ, ପସନ୍ନଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣତାନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନେୱ ଦୱାୟାତି ଏତଂ ମୋହୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ମଦାୟାତି ଏତଂ ଦୋସୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥଂ । ନ ମଣ୍ଡନାୟ ନ ୱିଭୂସନାୟାତି ଏତଂ ରାଗୂପନିସ୍ସୟପ୍ପହାନତ୍ଥଂ । ନେୱ ଦୱାୟ ନ ମଦାୟାତି ଚେତଂ ଅତ୍ତନୋ ସଂୟୋଜନୁପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧନତ୍ଥଂ । ନ ମଣ୍ଡନାୟ ନ ୱିଭୂସନାୟାତି ଏତଂ ପରସ୍ସପି ସଂୟୋଜନୁପ୍ପତ୍ତିପଟିସେଧନତ୍ଥଂ । ଚତୂହିପି ଚେତେହି ଅୟୋନିସୋ ପଟିପତ୍ତିୟା କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସ୍ସ ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟାୱଦେୱାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ଚତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ ରୂପକାୟସ୍ସ । ଠିତିୟାତି ପବନ୍ଧଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ । ୟାପନାୟାତି ପୱତ୍ତିୟା ଅୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥଂ, ଚିରକାଲଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ୱା । ଘରୂପତ୍ଥମ୍ଭମିୱ ହି ଜିଣ୍ଣଘରସାମିକୋ, ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନମିୱ ଚ ସାକଟିକୋ କାୟସ୍ସ ଠିତତ୍ଥଂ ୟାପନତ୍ଥଞ୍ଚେସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିସେୱତି, ନ ଦୱମଦମଣ୍ଡନୱିଭୂସନତ୍ଥଂ । ଅପିଚ ଠିତୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା ୟାପନାୟାତି ଏତ୍ତାୱତା ଏତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତାପନତ୍ଥନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିହିଂସୂପରତିୟାତି ୱିହିଂସା ନାମ ଜିଘଚ୍ଛା ଆବାଧଟ୍ଠେନ । ତସ୍ସା ଉପରମତ୍ଥମ୍ପେସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିସେୱତି, ୱଣାଲେପନମିୱ ଉଣ୍ହସୀତାଦୀସୁ ତପ୍ପଟିକାରଂ ୱିୟ ଚ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ସକଲସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ । ଅୟଞ୍ହି ପିଣ୍ଡପାତପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା କାୟବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁୟୋଗୱସେନ ଭୱକନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟ ପଟିସେୱତି, କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକା ପୁତ୍ତମଂସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ୱିୟ, ନଦୀନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକା କୁଲ୍ଲଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ୱିୟ, ସମୁଦ୍ଦନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକା ନାୱମିୱ ଚ ।
ଇତିପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଏତଂ ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତପଟିସେୱନେନ ପୁରାଣଞ୍ଚ ଜିଘଚ୍ଛାୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି, ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ଅପରିମିତଭୋଜନପଚ୍ଚୟଂ ଆହରହତ୍ଥକଅଲଂସାଟକତତ୍ରୱଟ୍ଟକକାକମାସକଭୁତ୍ତୱମିତକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତିପି ପଟିସେୱତି, ଭେସଜ୍ଜମିୱ ଗିଲାନୋ । ଅଥ ୱା ୟା ଅଧୁନା ଅସପ୍ପାୟାପରିମିତଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁରାଣକମ୍ମପଚ୍ଚୟୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପୁରାଣୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସପ୍ପାୟପରିମିତଭୋଜନେନ ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟଂ ୱିନାସେନ୍ତୋ ତଂ ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି । ୟା ଚାୟଂ ଅଧୁନା କତଂ ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗକମ୍ମୂପଚୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନୱୱେଦନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗୱସେନ ତସ୍ସା ମୂଲଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ତଂ ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ୟୁତ୍ତପରିଭୋଗସଙ୍ଗହୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗପ୍ପହାନଂ ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗୋ ଚ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପରିମିତପରିଭୋଗେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକସ୍ସ ଇରିୟାପଥଭଞ୍ଜକସ୍ସ ୱା ପରିସ୍ସୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚିରକାଲଗମନସଙ୍ଖାତା ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିନୋ କାୟସ୍ସାତିପି ପଟିସେୱତି, ୟାପ୍ୟରୋଗୀ ୱିୟ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ଫାସୁୱିହାରୋ ଚାତି ଅୟୁତ୍ତପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗପରିୱଜ୍ଜନେନ ଅନୱଜ୍ଜତା, ପରିମିତପରିଭୋଗେନ ଫାସୁୱିହାରୋ । ଅସପ୍ପାୟାପରିମିତପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟା ଅରତିତନ୍ଦୀୱିଜମ୍ଭିତା । ୱିଞ୍ଞୂଗରହାଦିଦୋସାଭାୱେନ ୱା ଅନୱଜ୍ଜତା, ସପ୍ପାୟପରିମିତଭୋଜନପଚ୍ଚୟା କାୟବଲସମ୍ଭୱେନ ଫାସୁୱିହାରୋ । ୟାୱଦତ୍ଥଉଦରାୱଦେହକଭୋଜନପରିୱଜ୍ଜନେନ ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖପସ୍ସସୁଖମିଦ୍ଧସୁଖାନଂ ପହାନତୋ ଅନୱଜ୍ଜତା, ଚତୁପଞ୍ଚାଲୋପମତ୍ତଊନଭୋଜନେନ ଚତୁଇରିୟାପଥୟୋଗ୍ୟଭାୱପଟିପାଦନତୋ ଫାସୁୱିହାରୋ ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତିପି ପଟିସେୱତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।
ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୟୋଜନପରିଗ୍ଗହୋ ମଜ୍ଝିମା ଚ ପଟିପଦା ଦୀପିତା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସେନାସନନ୍ତି ସେନଞ୍ଚ ଆସନଞ୍ଚ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ସେତି ୱିହାରେ ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଗାଦିମ୍ହି ୱା, ତଂ ସେନଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଆସତି ନିସୀଦତି, ତଂ ଆସନଂ । ତଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ସେନାସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନପଟିସଲ୍ଲାନାରାମତ୍ଥନ୍ତି ପରିସହନଟ୍ଠେନ ଉତୁୟେୱ ଉତୁପରିସ୍ସୟୋ । ଉତୁପରିସ୍ସୟସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମତ୍ଥଞ୍ଚ । ୟୋ ସରୀରାବାଧଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପକରୋ ଅସପ୍ପାୟୋ ଉତୁ ସେନାସନପଟିସେୱନେନ ୱିନୋଦେତବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଏକୀଭାୱସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାମଞ୍ଚ ସୀତପଟିଘାତାଦିନାୱ ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟଥା ପନ ଚୀୱରପଟିସେୱନେ ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନଂ ନିୟତପୟୋଜନଂ, ଇତରାନି କଦାଚି କଦାଚି ଭୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧାପି ନିୟତଂ ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଉତୁ ଉତୁୟେୱ । ପରିସ୍ସୟୋ ପନ ଦୁୱିଧୋ ପାକଟପରିସ୍ସୟୋ ଚ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିସ୍ସୟୋ ଚ (ମହାନି॰ ୫) । ତତ୍ଥ ପାକଟପରିସ୍ସୟୋ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିସ୍ସୟୋ ରାଗଦୋସାଦୟୋ । ୟେ ୟତ୍ଥ ଅପରିଗୁତ୍ତିୟା ଚ ଅସପ୍ପାୟରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ଚ ଆବାଧଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତଂ ସେନାସନଂ ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିସେୱନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ସେନାସନଂ ଉତୁପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ପଟିସେୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୋଗସ୍ସ ପଟିଅୟନଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ପଚ୍ଚନୀକଗମନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସପ୍ପାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭିସକ୍କସ୍ସ କମ୍ମଂ ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଭେସଜ୍ଜଂ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋୱ ଭେସଜ୍ଜଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଗିଲାନସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଭିସକ୍କକମ୍ମଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିକ୍ଖାରୋତି ପନ ‘‘ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହି ସୁପରିକ୍ଖତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ଆଦୀସୁ ପରିୱାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରଥୋ ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋ, ଝାନକ୍ଖୋ ଚକ୍କୱୀରିୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ଆଦୀସୁ ଅଲଙ୍କାରୋ । ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ଇମେ ପବ୍ବଜିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ସମୁଦାନେତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧-୧୯୨) ଆଦୀସୁ ସମ୍ଭାରୋ । ଇଧ ପନ ସମ୍ଭାରୋପି ପରିୱାରୋପି ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ହି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ପରିୱାରୋପି ହୋତି, ଜୀୱିତନାସକାବାଧୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରଂ ଅଦତ୍ୱା ରକ୍ଖଣତୋ ସମ୍ଭାରୋପି । ୟଥା ଚିରଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପରିକ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ ତଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ଚାତି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରୋ । ତଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ । ଗିଲାନସ୍ସ ୟଂକିଞ୍ଚି ସପ୍ପାୟଂ ଭିସକ୍କାନୁଞ୍ଞାତଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦି ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଜାତାନଂ ଭୂତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । ୱେୟ୍ୟାବାଧିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାବାଧୋତି ଧାତୁକ୍ଖୋଭୋ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ଚ କୁଟ୍ଠଗଣ୍ଡପୀଳକାଦୟୋ । ବ୍ୟାବାଧତୋ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱେୟ୍ୟାବାଧିକା । ୱେଦନାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଅକୁସଲୱିପାକୱେଦନା । ତାସଂ ୱେୟ୍ୟାବାଧିକାନଂ ୱେଦନାନଂ । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝପରମତାୟାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖପରମତାୟ । ୟାୱ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବଂ ପହୀନଂ ହୋତି ତାୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱମିଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗଲକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – ଚୀୱରାଦୟୋ ହି ୟସ୍ମା ତେ ପଟିଚ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନା ପାଣିନୋ ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପଚ୍ଚୟେ ସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ।
ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାଦନୱିଧି
୧୯. ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଚତୁବ୍ବିଧେ ସୀଲେ ସଦ୍ଧାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ସଦ୍ଧାସାଧନୋ ହି ସୋ, ସାୱକୱିସୟାତୀତତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନପଟିକ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅନୱସେସଂ ସଦ୍ଧାୟ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଜୀୱିତେପି ଅପେକ୍ଖଂ ଅକରୋନ୍ତେନ ସାଧୁକଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘କିକୀୱ ଅଣ୍ଡଂ ଚମରୀୱ ୱାଲଧିଂ,
ପିୟଂୱ ପୁତ୍ତଂ ନୟନଂୱ ଏକକଂ ।
ତଥେୱ ସୀଲଂ ଅନୁରକ୍ଖମାନକା,
ସୁପେସଲା ହୋଥ ସଦା ସଗାରୱା’’ତି ॥
ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ ପହାରାଦ ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯) । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ପନତ୍ଥେ ଅଟୱିୟଂ ଚୋରେହି ବଦ୍ଧଥେରାନଂ ୱତ୍ଥୂନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ମହାୱତ୍ତନିଅଟୱିୟଂ କିର ଥେରଂ ଚୋରା କାଳୱଲ୍ଲୀହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ଥେରୋ ୟଥାନିପନ୍ନୋୱ ସତ୍ତଦିୱସାନି ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ଅପରମ୍ପି ଥେରଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ପୂତିଲତାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ସୋ ୱନଦାହେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱଲ୍ଲିଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ଦୀଘଭାଣକଅଭୟତ୍ଥେରୋ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସରୀରଂ ଝାପେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ କାରାପେସି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ସଦ୍ଧୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ –
ପାତିମୋକ୍ଖଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ, ଅପ୍ପେୱ ଜୀୱିତଂ ଜହେ ।
ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଲୋକନାଥେନ, ନ ଭିନ୍ଦେ ସୀଲସଂୱରଂ ॥
ୟଥା ଚ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ସଦ୍ଧାୟ, ଏୱଂ ସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ସତିସାଧନୋ ହି ସୋ, ସତିୟା ଅଧିଟ୍ଠିତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଅନନ୍ୱାସ୍ସୱନୀୟତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ୱରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତ୍ତାୟ ଅୟୋସଲାକାୟ ଆଦିତ୍ତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ସଜୋତିଭୂତାୟ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ରୂପେସୁ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) ଆଦିନା ନୟେନ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟଂ ସମନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ରୂପାଦୀସୁ ୱିସୟେସୁ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦିପୱତ୍ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନୀୟଂ ନିମିତ୍ତାଦିଗ୍ଗାହଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାୟ ସତିୟା ନିସେଧେନ୍ତେନ ଏସ ସାଧୁକଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅସମ୍ପାଦିତେ ହି ଏତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲମ୍ପି ଅନଦ୍ଧନିୟଂ ହୋତି ଅଚିରଟ୍ଠିତିକଂ, ଅସଂୱିହିତସାଖାପରିୱାରମିୱ ସସ୍ସଂ । ହଞ୍ଞତେ ଚାୟଂ କିଲେସଚୋରେହି, ୱିୱଟଦ୍ୱାରୋ ୱିୟ ଗାମୋ ପରସ୍ସ ହାରୀହି । ଚିତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ରାଗୋ ସମତିୱିଜ୍ଝତି, ଦୁଚ୍ଛନ୍ନମଗାରଂ ୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ରୂପେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ଅଥୋ ରସେସୁ,
ଗନ୍ଧେସୁ ଫସ୍ସେସୁ ଚ ରକ୍ଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଏତେ ହି ଦ୍ୱାରା ୱିୱଟା ଅରକ୍ଖିତା,
ହନନ୍ତି ଗାମଂୱ ପରସ୍ସ ହାରିନୋ’’ ॥
‘‘ୟଥା ଅଗାରଂ ଦୁଚ୍ଛନ୍ନଂ, ୱୁଟ୍ଠୀ ସମତିୱିଜ୍ଝତି ।
ଏୱଂ ଅଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ରାଗୋ ସମତିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩) ।
ସମ୍ପାଦିତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲମ୍ପି ଅଦ୍ଧନିୟଂ ହୋତି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ, ସୁସଂୱିହିତସାଖାପରିୱାରମିୱ ସସ୍ସଂ । ନ ହଞ୍ଞତେ ଚାୟଂ କିଲେସଚୋରେହି, ସୁସଂୱୁତଦ୍ୱାରୋ ୱିୟ ଗାମୋ ପରସ୍ସ ହାରୀହି । ନ ଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ରାଗୋ ସମତିୱିଜ୍ଝତି, ସୁଚ୍ଛନ୍ନମଗାରଂ ୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ରୂପେସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ଅଥୋ ରସେସୁ,
ଗନ୍ଧେସୁ ଫସ୍ସେସୁ ଚ ରକ୍ଖ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।
ଏତେ ହି ଦ୍ୱାରା ପିହିତା ସୁସଂୱୁତା,
ନ ହନ୍ତି ଗାମଂୱ ପରସ୍ସ ହାରିନୋ’’ ॥
‘‘ୟଥା ଅଗାରଂ ସୁଚ୍ଛନ୍ନଂ, ୱୁଟ୍ଠୀ ନ ସମତିୱିଜ୍ଝତି ।
ଏୱଂ ସୁଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ରାଗୋ ନ ସମତିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୪) ।
ଅୟଂ ପନ ଅତିଉକ୍କଟ୍ଠଦେସନା ।
ଚିତ୍ତଂ ନାମେତଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରାଗଂ ଅସୁଭମନସିକାରେନ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ଅଧୁନାପବ୍ବଜିତେନ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରେନ ୱିୟ ।
ଥେରସ୍ସ କିର ଅଧୁନାପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ଏକଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆହ –
‘‘କାମରାଗେନ ଡୟ୍ହାମି, ଚିତ୍ତଂ ମେ ପରିଡୟ୍ହତି ।
ସାଧୁ ନିବ୍ବାପନଂ ବ୍ରୂହି, ଅନୁକମ୍ପାୟ ଗୋତମା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨; ଥେରଗା॰ ୧୨୩୨) ।
‘‘ସଞ୍ଞାୟ ୱିପରିୟେସା, ଚିତ୍ତଂ ତେ ପରିଡୟ୍ହତି ।
ନିମିତ୍ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେହି, ସୁଭଂ ରାଗୂପସଞ୍ହିତଂ ।
ଅସୁଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେହି, ଏକଗ୍ଗଂ ସୁସମାହିତଂ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨; ଥେରଗା॰ ୧୨୩୩-୧୨୩୪) ।
‘‘ସଙ୍ଖାରେ ପରତୋ ପସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖତୋ ନୋ ଚ ଅତ୍ତତୋ ।
ନିବ୍ବାପେହି ମହାରାଗଂ, ମା ଡୟ୍ହିତ୍ଥୋ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) ।
ଥେରୋ ରାଗଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି । ଅପିଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପୂରକେନ ଭିକ୍ଖୁନା କୁରଣ୍ଡକମହାଲେଣୱାସିନା ଚିତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱିୟ ଚୋରକମହାୱିହାରୱାସିନା ମହାମିତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱିୟ ଚ ଭୱିତବ୍ବଂ । କୁରଣ୍ଡକମହାଲେଣେ କିର ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନଚିତ୍ତକମ୍ମଂ ମନୋରମଂ ଅହୋସି, ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମନୋରମଂ, ଭନ୍ତେ, ଚିତ୍ତକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଅତିରେକସଟ୍ଠି ମେ, ଆୱୁସୋ, ୱସ୍ସାନି ଲେଣେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀତିପି ନ ଜାନାମି, ଅଜ୍ଜ ଦାନି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ଞାତ’’ନ୍ତି । ଥେରେନ କିର ଏତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱସନ୍ତେନ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଲେଣଂ ନ ଉଲ୍ଲୋକିତପୁବ୍ବଂ । ଲେଣଦ୍ୱାରେ ଚସ୍ସ ମହାନାଗରୁକ୍ଖୋପି ଅହୋସି । ସୋପି ଥେରେନ ଉଦ୍ଧଂ ନ ଉଲ୍ଲୋକିତପୁବ୍ବୋ । ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ଭୂମିୟଂ କେସରନିପାତଂ ଦିସ୍ୱାୱସ୍ସ ପୁପ୍ଫିତଭାୱଂ ଜାନାତି ।
ରାଜା ଥେରସ୍ସ ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତୁକାମୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଥେରେ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ତରୁଣପୁତ୍ତାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଥନେ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ଲଞ୍ଜାପେସି ‘‘ତାୱ ଦାରକା ଥଞ୍ଞଂ ମା ଲଭିଂସୁ, ୟାୱ ଥେରୋ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଥେରୋ ଦାରକାନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ମହାଗାମଂ ଅଗମାସି । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ଭଣେ, ଥେରଂ ପୱେସେଥ ସୀଲାନି ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ତେପୁରଂ ଅଭିହରାପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, ଓକାସୋ ନତ୍ଥି, ସ୍ୱେ ସୀଲାନି ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତି । ଥେରୋ ରାଜା ୱା ୱନ୍ଦତୁ ଦେୱୀ ୱା, ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୁ, ମହାରାଜା’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ସତ୍ତଦିୱସା ଗତା । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ରଞ୍ଞେପି ୱନ୍ଦମାନେ ଦେୱିୟାପି ୱନ୍ଦମାନାୟ ‘‘ସୁଖୀ ହୋତୁ, ମହାରାଜ’’ଇଚ୍ଚେୱ ୱଦଥାତି । ଥେରୋ ‘‘ନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ରାଜାତି ୱା ଦେୱୀତି ୱା ୱୱତ୍ଥାନଂ କରୋମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେନ ‘‘ଥେରସ୍ସ ଇଧ ୱାସୋ ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ରଞ୍ଞା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ କୁରଣ୍ଡକମହାଲେଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ଚଙ୍କମଂ ଆରୂହି । ନାଗରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅତିପରିସୁଦ୍ଧଂ ପାକଟଂ ଅହୋସି । ଥେରୋ ‘‘କିଂ ନୁ ମେ ଅଜ୍ଜ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅତିୱିୟ ପକାସତୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରଂ ସକଲଂ ପବ୍ବତଂ ଉନ୍ନାଦୟନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ତତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ –
ମକ୍କଟୋୱ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି, ୱନେ ଭନ୍ତମିଗୋ ୱିୟ ।
ବାଲୋ ୱିୟ ଚ ଉତ୍ରସ୍ତୋ, ନ ଭୱେ ଲୋଲଲୋଚନୋ ॥
ଅଧୋ ଖିପେୟ୍ୟ ଚକ୍ଖୂନି, ୟୁଗମତ୍ତଦସୋ ସିୟା ।
ୱନମକ୍କଟଲୋଲସ୍ସ, ନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ ୱଜେ ॥
ମହାମିତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସାପି ମାତୁ ୱିସଗଣ୍ଡକରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଧୀତାପିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜିତା ହୋତି । ସା ତଂ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛ ଅୟ୍ୟେ, ଭାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମମ ଅଫାସୁକଭାୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜମାହରା’’ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ ମୂଲଭେସଜ୍ଜାଦୀନି ସଂହରିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ପଚିତୁଂ ଜାନାମି, ଅପିଚ ତେ ଭେସଜ୍ଜଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସଂ – ‘‘ଅହଂ ୟତୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ମୟା ଲୋଭସହଗତେନ ଚିତ୍ତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିସଭାଗରୂପଂ ଓଲୋକିତପୁବ୍ବଂ, ଇମିନା ସଚ୍ଚୱଚନେନ ମାତୁୟା ମେ ଫାସୁ ହୋତୁ, ଗଚ୍ଛ ଇଦଂ ୱତ୍ୱା ଉପାସିକାୟ ସରୀରଂ ପରିମଜ୍ଜା’’ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ଇମମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତଥା ଅକାସି । ଉପାସିକାୟ ତଂଖଣଂୟେୱ ଗଣ୍ଡୋ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟି, ସା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଧରେୟ୍ୟ, କସ୍ମା ମମ ପୁତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାଲୱିଚିତ୍ରେନ ହତ୍ଥେନ ସୀସଂ ନ ପରାମସେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ତସ୍ମା –
କୁଲପୁତ୍ତମାନି ଅଞ୍ଞୋପି, ପବ୍ବଜିତ୍ୱାନ ସାସନେ ।
ମିତ୍ତତ୍ଥେରୋୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ୱରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ॥
ୟଥା ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ସତିୟା, ତଥା ୱୀରିୟେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା । ୱୀରିୟସାଧନା ହି ସା, ସମ୍ମାରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଜୀୱପ୍ପହାନସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମା ଅନେସନଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ ପହାୟ ୱୀରିୟେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ସମ୍ମା ଏସନାହି ଏସା ସମ୍ପାଦେତବ୍ବା ପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱମାନେନ ଅପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଆସୀୱିସେ ୱିୟ ପରିୱଜ୍ଜୟତା । ତତ୍ଥ ଅପରିଗ୍ଗହିତଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘତୋ, ଗଣତୋ, ଧମ୍ମଦେସନାଦୀହି ଚସ୍ସ ଗୁଣେହି ପସନ୍ନାନଂ ଗିହୀନଂ ସନ୍ତିକା ଉପ୍ପନ୍ନା ପଚ୍ଚୟା ପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ନାମ । ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ପନ ଅତିପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାୟେୱ । ପରିଗ୍ଗହିତଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଧୁତଗୁଣେ ଚସ୍ସ ପସନ୍ନାନଂ ସନ୍ତିକା ଧୁତଙ୍ଗନିୟମାନୁଲୋମେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ନାମ । ଏକବ୍ୟାଧିୱୂପସମତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ ପୂତିହରିଟକୀଚତୁମଧୁରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ‘‘ଚତୁମଧୁରଂ ଅଞ୍ଞେପି ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ହରିଟକୀଖଣ୍ଡମେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନଂ ପତିରୂପଂ ହୋତି । ଏସ ହି ‘‘ଉତ୍ତମଅରିୟୱଂସିକୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟେ ପନେତେ ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା, ତେସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଜୀୱଂ ପରିସୋଧେନ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରେ ଚ ପିଣ୍ଡପାତେ ଚ ନିମିତ୍ତୋଭାସପରିକଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ସେନାସନେ ପନ ଅପରିଗ୍ଗହିତଧୁତଙ୍ଗସ୍ସ ନିମିତ୍ତୋଭାସପରିକଥା ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ସେନାସନତ୍ଥଂ ଭୂମିପରିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କରିୟତି, କୋ କାରାପେତୀ’’ତି ଗିହୀହି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ କୋଚି’’ତି ପଟିୱଚନଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ । ଓଭାସୋ ନାମ ‘‘ଉପାସକା ତୁମ୍ହେ କୁହିଂ ୱସଥା’’ତି । ପାସାଦେ, ଭନ୍ତେତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଉପାସକା ପାସାଦୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଚନଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଓଭାସକମ୍ମଂ । ପରିକଥା ନାମ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସେନାସନଂ ସମ୍ବାଧ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ, ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି ଏୱରୂପା ପରିୟାୟକଥା । ଭେସଜ୍ଜେ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପନ ଭେସଜ୍ଜଂ ରୋଗେ ୱୂପସନ୍ତେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ତତ୍ଥ ୱିନୟଧରା ‘‘ଭଗୱତା ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ପନ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଆପତ୍ତି ନ ହୋତି, ଆଜୀୱଂ ପନ କୋପେତି, ତସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱଦନ୍ତି ।
ୟୋ ପନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତାପି ନିମିତ୍ତୋଭାସପରିକଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ଅକରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣେୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିତକ୍ଖୟେପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ଓଭାସାଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱତି, ଏସ ‘‘ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ।
ସୋ କିରାୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ପୱିୱେକଂ ବ୍ରୂହୟମାନୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତି, ଅଥସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଉଦରୱାତାବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିଦୁକ୍ଖଂ ଜନେସି । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ ଥେରଂ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବେ ତେ, ଆୱୁସୋ, କେନ ଫାସୁ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଆହ, ‘‘ଗିହିକାଲେ ମେ, ଆୱୁସୋ, ମାତା ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପାୟାସଂ ଅଦାସି, ତେନ ମେ ଫାସୁ ଅହୋସୀ’’ତି । ସୋପି ଆୟସ୍ମା ‘‘ହୋତୁ, ଆୱୁସୋ, ସଚେ ମୟ୍ହଂ ୱା ତୁୟ୍ହଂ ୱା ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥି, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ ।
ଇମଂ ପନ ନେସଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ସୁତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ପାୟାସଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ତାୱଦେୱ ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ସରୀରଂ ଆୱିସିତ୍ୱା ପୀଳଂ ଜନେସି । ଅଥସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛାନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ନିପତିତେ ଞାତକେ ଆହ – ‘‘ସଚେ ସ୍ୱେ ଥେରସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ନାମ ପାୟାସଂ ପଟିୟାଦେଥ, ତଂ ମୁଞ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ‘‘ତୟା ଅୱୁତ୍ତେପି ମୟଂ ଥେରାନଂ ନିବଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦେମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ତଥାରୂପଂ ପାୟାସଂ ପଟିୟାଦିୟିଂସୁ ।
ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ପାତୋୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ୟାୱ ଅହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାମି, ତାୱ ଇଧେୱ ହୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାମଂ ପାୱିସି । ତେ ମନୁସ୍ସା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ପାୟାସସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦଂସୁ । ଥେରୋ ଗମନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ତେ ‘‘ଭୁଞ୍ଜଥ – ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ, ଅପରମ୍ପି ଦସ୍ସାମା’’ତି ଥେରଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ପତ୍ତପୂରଂ ଅଦଂସୁ । ଥେରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦାୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ପରିଭୁଞ୍ଜା’’ତି ଉପନାମେସି । ଥେରୋପି ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତିମନାପୋ ପାୟାସୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିମୂଲଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଅପରିଭୋଗାରହୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ’’ତି । ସୋପାୟସ୍ମା ‘‘ମାଦିସେନ ନାମ ଆଭତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଏକୱଚନେନେୱ ପତ୍ତଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ନିକୁଜ୍ଜେସି । ପାୟାସସ୍ସ ସହ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାନା ଥେରସ୍ସ ଆବାଧୋ ଅନ୍ତରଧାୟି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ନ ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପାୟାସୋ ଅନ୍ତେସୁ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଚରନ୍ତେସୁପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତରୂପୋ’’ତି । ଇମଞ୍ଚ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିପ୍ଫାରା, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମଧୁପାୟସଂ ।
ସଚେ ଭୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାହଂ, ସାଜୀୱୋ ଗରହିତୋ ମମ ॥
‘‘ୟଦିପି ମେ ଅନ୍ତଗୁଣଂ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଚରେ ।
ନେୱ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟଂ ଆଜୀୱଂ, ଚଜମାନୋପି ଜୀୱିତଂ ॥
‘‘ଆରାଧେମି ସକଂ ଚିତ୍ତଂ, ୱିୱଜ୍ଜେମି ଅନେସନଂ ।
ନାହଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠଂ, କାହାମି ଚ ଅନେସନ’’ନ୍ତି ॥
ଚିରଗୁମ୍ବୱାସିକଅମ୍ବଖାଦକମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁପି ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ।
‘‘ଅନେସନାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି, ଅଜନେତ୍ୱା ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ଆଜୀୱଂ ପରିସୋଧେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ ୟତୀ’’ତି ॥
ୟଥା ଚ ୱୀରିୟେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି, ତଥା ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାସାଧନଂ ହି ତଂ, ପଞ୍ଞୱତୋ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦସ୍ସନସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ପହାୟ ପଚ୍ଚୟଗେଧଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଚୟେ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଟିଲାଭକାଲେ, ପରିଭୋଗକାଲେ ଚ । ପଟିଲାଭକାଲେପି ହି ଧାତୁୱସେନ ୱା ପଟିକୂଲୱସେନ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଠପିତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ତତୋ ଉତ୍ତରି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜୋୱ ପରିଭୋଗୋ, ପରିଭୋଗକାଲେପି । ତତ୍ରାୟଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକରୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ –
ଚତ୍ତାରୋ ହି ପରିଭୋଗା ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ, ଇଣପରିଭୋଗୋ, ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ, ସାମିପରିଭୋଗୋତି । ତତ୍ର ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମ । ସୀଲୱତୋ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ ନାମ । ତସ୍ମା ଚୀୱରଂ ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ପିଣ୍ଡପାତୋ ଆଲୋପେ ଆଲୋପେ, ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପୁରିମୟାମମଜ୍ଝିମୟାମପଚ୍ଛିମୟାମେସୁ । ସଚସ୍ସ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋୱ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଇଣପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ସେନାସନମ୍ପି ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ସତିପଚ୍ଚୟତାୱ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସତିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ସତିଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ସୁଦ୍ଧି ଦେସନାସୁଦ୍ଧି, ସଂୱରସୁଦ୍ଧି, ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧୀତି । ତତ୍ଥ ଦେସନାସୁଦ୍ଧି ନାମ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ଦେସନାୟ ସୁଜ୍ଝନତୋ ଦେସନାସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂୱରସୁଦ୍ଧି ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ନ ପୁନ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନସଂୱରେନେୱ ସୁଜ୍ଝନତୋ ସଂୱରସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି ନାମ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ଅନେସନଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପରିୟେସନାୟ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧି ନାମ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସୁଜ୍ଝନତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ସତିଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ନାମ । ତେ ହି ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ପିତୁସନ୍ତକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଦାୟାଦା ହୁତ୍ୱା ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କିଂପନେତେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଗିହୀନଂ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି । ଗିହୀହି ଦିନ୍ନାପି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ ।
ଖୀଣାସୱାନଂ ପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ନାମ । ତେ ହି ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟଂ ଅତୀତତ୍ତା ସାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ।
ଇମେସୁ ପରିଭୋଗେସୁ ସାମିପରିଭୋଗୋ ଚ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ଚ ସବ୍ବେସଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଣପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗେ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନାୟଂ ସୀଲୱତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ, ସୋ ଇଣପରିଭୋଗସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକତ୍ତା ଆଣଣ୍ୟପରିଭୋଗୋ ୱା ହୋତି, ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗେୟେୱ ୱା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୀଲୱାପି ହି ଇମାୟ ସିକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସେକ୍ଖୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇମେସୁ ପନ ପରିଭୋଗେସୁ ୟସ୍ମା ସାମିପରିଭୋଗୋ ଅଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ତଂ ପତ୍ଥୟମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି କିଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
ଆପଞ୍ଚ ସଙ୍ଘାଟିରଜୂପୱାହନଂ ।
ସୁତ୍ୱାନ ଧମ୍ମଂ ସୁଗତେନ ଦେସିତଂ,
ସଙ୍ଖାୟ ସେୱେ ୱରପଞ୍ଞସାୱକୋ ॥
ଆପେ ଚ ସଙ୍ଘାଟିରଜୂପୱାହନେ ।
ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ,
ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ପୋକ୍ଖରେ ୱାରିବିନ୍ଦୁ ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୯୩-୩୯୪) ।
‘‘କାଲେନ ଲଦ୍ଧା ପରତୋ ଅନୁଗ୍ଗହା,
ଖଜ୍ଜେସୁ ଭୋଜ୍ଜେସୁ ଚ ସାୟନେସୁ ଚ ।
ମତ୍ତଂ ସ ଜଞ୍ଞା ସତତଂ ଉପଟ୍ଠିତୋ,
ୱଣସ୍ସ ଆଲେପନରୂହନେ ୟଥା ॥
‘‘କନ୍ତାରେ ପୁତ୍ତମଂସଂୱ, ଅକ୍ଖସ୍ସବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ୟଥା ।
ଏୱଂ ଆହାରେ ଆହାରଂ, ୟାପନତ୍ଥମମୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ॥
ଇମସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲସ୍ସ ପରିପୂରକାରିତାୟ ଭାଗିନେୟ୍ୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସାମଣେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ କଥେତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ସମ୍ମା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜି । ୟଥାହ –
‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମଂ ଭୁଞ୍ଜମାନଂ, ସାଲିକୂରଂ ସୁନିବ୍ବୁତଂ ।
ମା ହେୱ ତ୍ୱଂ ସାମଣେର, ଜିୱ୍ହଂ ଝାପେସି ଅସଞ୍ଞତୋ ॥
‘‘ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱଚୋ ସୁତ୍ୱା, ସଂୱେଗମଲଭିଂ ତଦା ।
ଏକାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣିଂ ॥
‘‘ସୋହଂ ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋ, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା ।
ସବ୍ବାସୱପରିକ୍ଖୀଣୋ, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି ॥
‘‘ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ।
ୟୋନିସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ପଟିସେୱେଥ ପଚ୍ଚୟେ’’ତି ॥
ଏୱଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ।
ପଠମସୀଲପଞ୍ଚକଂ
୨୦. ପଞ୍ଚୱିଧକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପଠମପଞ୍ଚକେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –
‘‘କତମଂ ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ? ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ପରିୟନ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ଇଦଂ ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । କତମଂ ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ? ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଅପରିୟନ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନଂ, ଇଦଂ ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । କତମଂ ପରିପୁଣ୍ଣପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ? ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାନଂ କୁସଲଧମ୍ମେ ୟୁତ୍ତାନଂ ସେକ୍ଖପରିୟନ୍ତେ ପରିପୂରକାରୀନଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଜୀୱିତାନଂ, ଇଦଂ ପରିପୁଣ୍ଣପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । କତମଂ ଅପରାମଟ୍ଠପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ? ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ, ଇଦଂ ଅପରାମଟ୍ଠପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । କତମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ? ତଥାଗତସାୱକାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ତଥାଗତାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଇଦଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୭) ।
ତତ୍ଥ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସୀଲଂ ଗଣନୱସେନ ସପରିୟନ୍ତତ୍ତା ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପସମ୍ପନ୍ନାନଂ –
‘‘ନୱ କୋଟିସହସ୍ସାନି, ଅସୀତିସତକୋଟିୟୋ ।
ପଞ୍ଞାସସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସା ଚ ପୁନାପରେ ॥
‘‘ଏତେ ସଂୱରୱିନୟା, ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପକାସିତା ।
ପେୟ୍ୟାଲମୁଖେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସିକ୍ଖା ୱିନୟସଂୱରେ’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ଗଣନୱସେନ ସପରିୟନ୍ତମ୍ପି ଅନୱସେସୱସେନ ସମାଦାନଭାୱଞ୍ଚ ଲାଭୟସଞାତିଅଙ୍ଗଜୀୱିତୱସେନ ଅଦିଟ୍ଠପରିୟନ୍ତଭାୱଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଚିରଗୁମ୍ବୱାସିକଅମ୍ବଖାଦକମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ସୀଲମିୱ । ତଥା ହି ସୋ ଆୟସ୍ମା –
‘‘ଧନଂ ଚଜେ ଅଙ୍ଗୱରସ୍ସ ହେତୁ, ଅଙ୍ଗଂ ଚଜେ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖମାନୋ ।
ଅଙ୍ଗଂ ଧନଂ ଜୀୱିତଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଂ, ଚଜେ ନରୋ ଧମ୍ମମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ’’ତି ॥ –
ଇମଂ ସପ୍ପୁରିସାନୁସ୍ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଜୀୱିତସଂସୟେପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ତଦେୱ ଅପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପାସକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଗତୋୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ୟଥାହ –
‘‘ନ ପିତା ନପି ତେ ମାତା, ନ ଞାତି ନପି ବନ୍ଧୱୋ ।
କରୋତେତାଦିସଂ କିଚ୍ଚଂ, ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ କାରଣା ॥
ସଂୱେଗଂ ଜନୟିତ୍ୱାନ, ସମ୍ମସିତ୍ୱାନ ୟୋନିସୋ ।
ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଗତୋ ସନ୍ତୋ, ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣୀ’’ତି ॥
ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାନଂ ସୀଲଂ ଉପସମ୍ପଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟ ସୁପରିକମ୍ମକତସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଚ ଅତିପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତକେନପି ମଲେନ ୱିରହିତଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସେୱ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତଭାଗିନେୟ୍ୟସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରାନଂ ୱିୟ ।
ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ କିର ଅତିକ୍କନ୍ତସଟ୍ଠିୱସ୍ସଂ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଲୋକୁତ୍ତରାଧିଗମଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ପରିନିବ୍ବୁତାତି ସମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନା ମନୁସ୍ସା ସନ୍ନିପତିତା, ତୁମ୍ହାକଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟାୟ ମହାଜନସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଆୱୁସୋ, ଅହଂ ‘‘ମେତ୍ତେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସିଂ । ତେନ ହି ମଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଓକାସଂ କରୋହୀତି । ସୋ ଥେରଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ । ଥେରୋ ତସ୍ସ ସହ ନିକ୍ଖମନାୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିକାୟ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏୱରୂପେ ମରଣକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତା ଦୁକ୍କରଂ କରିତ୍ଥା’’ତି । ନାୱୁସୋ ଏତଂ ଦୁକ୍କରଂ, ଅପିଚ ୱୋ ଦୁକ୍କରଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମି – ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସତିୟା ଅଞ୍ଞାଣପକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ଭାଗିନେୟ୍ୟୋପିସ୍ସ ପଞ୍ଞାସୱସ୍ସକାଲେ ଏୱମେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ।
‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋପି ଚେ ହୋତି, ସୀଲେସୁ ଅସମାହିତୋ ।
ଉଭୟେନ ନଂ ଗରହନ୍ତି, ସୀଲତୋ ଚ ସୁତେନ ଚ ॥
‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋପି ଚେ ହୋତି, ସୀଲେସୁ ସୁସମାହିତୋ ।
ସୀଲତୋ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ତସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ସୁତଂ ॥
‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋପି ଚେ ହୋତି, ସୀଲେସୁ ଅସମାହିତୋ ।
ସୀଲତୋ ନଂ ଗରହନ୍ତି, ନାସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ସୁତଂ ॥
‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋପି ଚେ ହୋତି, ସୀଲେସୁ ସୁସମାହିତୋ ।
ଉଭୟେନ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ସୀଲତୋ ଚ ସୁତେନ ଚ ॥
‘‘ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ, ସପ୍ପଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକଂ ।
ନେକ୍ଖଂ ଜମ୍ବୋନଦସ୍ସେୱ, କୋ ତଂ ନିନ୍ଦିତୁମରହତି ।
ଦେୱାପି ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମୁନାପି ପସଂସିତୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୬) ।
ସେକ୍ଖାନଂ ପନ ସୀଲଂ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ୱା ପନ ରାଗୱସେନ ଅପରାମଟ୍ଠସୀଲଂ ଅପରାମଟ୍ଠପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, କୁଟୁମ୍ବିୟପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ସୀଲଂ ୱିୟ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ତଥାରୂପଂ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ୱେରିକେ ଆହ –
‘‘ଉଭୋ ପାଦାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସଞ୍ଞପେସ୍ସାମି ୱୋ ଅହଂ ।
ଅଟ୍ଟିୟାମି ହରାୟାମି, ସରାଗମରଣଂ ଅହ’’ନ୍ତି ॥
‘‘ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ସମ୍ମସିତ୍ୱାନ ୟୋନିସୋ ।
ସମ୍ପତ୍ତେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମ୍ହି, ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣି’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩) ।
ଅଞ୍ଞତରୋପି ମହାଥେରୋ ବାଳ୍ହଗିଲାନୋ ସହତ୍ଥା ଆହାରମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସକେ ମୁତ୍ତକରୀସେ ପଲିପନ୍ନୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ ଦହରୋ ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖା ଜୀୱିତସଙ୍ଖାରା’’ତି ଆହ । ତମେନଂ ମହାଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇଦାନି ମିୟ୍ୟମାନୋ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ନତ୍ଥି ମେ ଏତ୍ଥ ସଂସୟୋ, ଇମଂ ପନ ସୀଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ପଟିଲଦ୍ଧଗିହିଭାୱସଦିସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୀଲେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ମରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱ ନିପନ୍ନୋ ତମେୱ ରୋଗଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଇମାହି ଗାଥାହି ବ୍ୟାକାସି –
‘‘ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ମେ ଅଞ୍ଞତରେନ ବ୍ୟାଧିନା,
ରୋଗେନ ବାଳ୍ହଂ ଦୁଖିତସ୍ସ ରୁପ୍ପତୋ ।
ପରିସୁସ୍ସତି ଖିପ୍ପମିଦଂ କଳେୱରଂ,
ପୁପ୍ଫଂ ୟଥା ପଂସୁନି ଆତପେ କତଂ ॥
‘‘ଅଜଞ୍ଞଂ ଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତଂ, ଅସୁଚିଂ ସୁଚିସମ୍ମତଂ ।
ନାନାକୁଣପପରିପୂରଂ, ଜଞ୍ଞରୂପଂ ଅପସ୍ସତୋ ॥
‘‘ଧିରତ୍ଥୁ ମଂ ଆତୁରଂ ପୂତିକାୟଂ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧିୟଂ ଅସୁଚି ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମଂ ।
ୟତ୍ଥପ୍ପମତ୍ତା ଅଧିମୁଚ୍ଛିତା ପଜା, ହାପେନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ସୁଗତୂପପତ୍ତିୟା’’ତି ॥
ଅରହନ୍ତାଦୀନଂ ପନ ସୀଲଂ ସବ୍ବଦରଥପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପରିୟନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିଆଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ।
ଦୁତିୟସୀଲପଞ୍ଚକଂ
ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପହାନାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –
‘‘ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପହାନଂ ସୀଲଂ, ୱେରମଣୀ ସୀଲଂ, ଚେତନା ସୀଲଂ, ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲଂ । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ, ମୁସାୱାଦସ୍ସ, ପିସୁଣାୟ ୱାଚାୟ, ଫରୁସାୟ ୱାଚାୟ, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପସ୍ସ, ଅଭିଜ୍ଝାୟ, ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା, ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଅବ୍ୟାପାଦେନ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ, ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ, ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ, ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଅରତିୟା, ପଠମେନ ଝାନେନ ନୀୱରଣାନଂ, ଦୁତିୟେନ ଝାନେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ, ତତିୟେନ ଝାନେନ ପୀତିୟା, ଚତୁତ୍ଥେନ ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ରୂପସଞ୍ଞାୟ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାୟ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାୟ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାୟ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିୟା, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗସ୍ସ, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟସ୍ସ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନସ୍ସ, ଖୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଘନସଞ୍ଞାୟ, ୱୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଆୟୂହନସ୍ସ, ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନାୟ ଧୁୱସଞ୍ଞାୟ, ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ନିମିତ୍ତସ୍ସ, ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାୟ ପଣିଧିୟା, ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିନିୱେସସ୍ସ, ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ସାରାଦାନାଭିନିୱେସସ୍ସ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନେନ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସସ୍ସ, ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଲୟାଭିନିୱେସସ୍ସ, ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ, ୱିୱଟ୍ଟନାନୁପସ୍ସନାୟ ସଞ୍ଞୋଗାଭିନିୱେସସ୍ସ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାନଂ କିଲେସାନଂ, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଓଳାରିକାନଂ କିଲେସାନଂ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅଣୁସହଗତାନଂ କିଲେସାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ପହାନଂ ସୀଲଂ, ୱେରମଣୀ, ଚେତନା, ସଂୱରୋ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲଂ । ଏୱରୂପାନି ସୀଲାନି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପାମୋଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପୀତିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ସୋମନସ୍ସାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଆସେୱନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଭାୱନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ବହୁଲୀକମ୍ମାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଲଙ୍କାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପରିକ୍ଖାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପରିୱାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଉପସମାୟ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୧) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପହାନନ୍ତି କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦମତ୍ତତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ତଂ ପହାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଉପଧାରଣଂ ହୋତି, ୱିକମ୍ପାଭାୱକରଣେନ ଚ ସମାଦାନଂ । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱ ଉପଧାରଣସମାଧାନସଙ୍ଖାତେନ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ତତୋ ତତୋ ୱେରମଣିୱସେନ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସଂୱରୱସେନ, ତଦୁଭୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତନାୱସେନ, ତଂ ତଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମନୱସେନ ଚ ଚେତସୋ ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ସୀଲଟ୍ଠୋ ପନ ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ପକାସିତୋୟେୱାତି । ଏୱଂ ପହାନସୀଲାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ କିଂ ସୀଲଂ ? କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ? କିମାନିସଂସଂ ସୀଲଂ ? କତିୱିଧଂ ଚେତଂ ସୀଲନ୍ତି ? ଇମେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସୀଲସଂକିଲେସୱୋଦାନଂ
୨୧. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋ ଚସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ, କିଂ ୱୋଦାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ର ୱଦାମ – ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ସୀଲସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ, ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ୱୋଦାନଂ । ସୋ ପନ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ଲାଭୟସାଦିହେତୁକେନ ଭେଦେନ ଚ ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗେନ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
ତଥା ହି ୟସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ସୀଲଂ ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟ ଖଣ୍ଡଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ୱେମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଛିଦ୍ଦସାଟକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟା ୱା କୁଚ୍ଛିୟା ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ କାଳରତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସରୀରୱଣ୍ଣା ଗାୱୀ ୱିୟ ସବଲଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣବିନ୍ଦୁୱିଚିତ୍ରା ଗାୱୀ ୱିୟ କମ୍ମାସଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଲାଭାଦିହେତୁକେନ ଭେଦେନ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ହୋତି ।
ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗୱସେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱତା –
‘‘ଇଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ସମ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପଟିଜାନମାନୋ ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନଂ ପରିମଦ୍ଦନଂ ନ୍ହାପନଂ ସମ୍ବାହନଂ ସାଦିୟତି, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି, ତଂ ନିକାମେତି, ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇଦମ୍ପି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖଣ୍ଡମ୍ପି ଛିଦ୍ଦମ୍ପି ସବଲମ୍ପି କମ୍ମାସମ୍ପି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ସଂୟୁତ୍ତୋ ମେଥୁନେନ ସଂୟୋଗେନ, ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା । ଜରାୟ ମରଣେନ…ପେ॰… ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ପଟିଜାନମାନୋ ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନଂ…ପେ॰… ସାଦିୟତି । ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଜଗ୍ଘତି ସଂକୀଳତି ସଂକେଲାୟତି, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉଚ୍ଛାଦନଂ…ପେ॰… ସାଦିୟତି । ନପି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଜଗ୍ଘତି ସଂକୀଳତି ସଂକେଲାୟତି । ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି ପେକ୍ଖତି, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ… ନପି ମାତୁଗାମେନ… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ…ପେ॰… ପେକ୍ଖତି । ଅପିଚ ଖୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି ତିରୋକୁଟ୍ଟା ୱା ତିରୋପାକାରା ୱା ହସନ୍ତିୟା ୱା ଭଣନ୍ତିୟା ୱା ଗାୟନ୍ତିୟା ୱା ରୋଦନ୍ତିୟା ୱା, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ… ନପି ମାତୁଗାମେନ… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ…ପେ॰… ରୋଦନ୍ତିୟା ୱା । ଅପିଚ ଖୋ ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ହସିତଲପିତକୀଳିତାନି, ତାନି ଅନୁସ୍ସରତି, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ…ପେ॰… ନପି ମାତୁଗାମସ୍ସ…ପେ॰… ନପି ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ହସିତଲପିତକୀଳିତାନି, ତାନି ଅନୁସ୍ସରତି । ଅପିଚ ଖୋ ପସ୍ସତି ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତଂ ସମଙ୍ଗୀଭୂତଂ ପରିଚାରୟମାନଂ, ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମି ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ନ ହେୱ ଖୋ ମାତୁଗାମେନ…ପେ॰… ନପି ପସ୍ସତି ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱା…ପେ॰… ପରିଚାରୟମାନଂ । ଅପିଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’ତି । ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି, ତଂ ନିକାମେତି, ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଇଦମ୍ପି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖଣ୍ଡମ୍ପି ଛିଦ୍ଦମ୍ପି ସବଲମ୍ପି କମ୍ମାସମ୍ପୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୦) ।
ଏୱଂ ଲାଭାଦିହେତୁକେନ ଭେଦେନ ଚ ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗେନ ଚ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ପନ ସବ୍ବସୋ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅଭେଦେନ, ଭିନ୍ନାନଞ୍ଚ ସପ୍ପଟିକମ୍ମାନଂ ପଟିକମ୍ମକରଣେନ, ସତ୍ତୱିଧମେଥୁନସଂୟୋଗାଭାୱେନ ଚ, ଅପରାୟ ଚ ‘‘କୋଧୋ ଉପନାହୋ ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଥେୟ୍ୟଂ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ମାନୋ ଅତିମାନୋ ମଦୋ ପମାଦୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାସଲ୍ଲେଖତାଦୀନଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତୋ ।
ୟାନି ହି ସୀଲାନି ଲାଭାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ଅଭିନ୍ନାନି, ପମାଦଦୋସେନ ୱା ଭିନ୍ନାନିପି ପଟିକମ୍ମକତାନି, ମେଥୁନସଂୟୋଗେହି ୱା କୋଧୁପନାହାଦୀହି ୱା ପାପଧମ୍ମେହି ଅନୁପହତାନି, ତାନି ସବ୍ବସୋ ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାନିୟେୱ ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ ଚ ଭୁଜିସ୍ସାନି, ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥାନି, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଅପରାମଟ୍ଠାନି, ଉପଚାରସମାଧିଂ ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ସଂୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ନେସଂ ଏସ ‘ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ୱୋଦାନ’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଂ ପନେତଂ ୱୋଦାନଂ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ସମ୍ପଜ୍ଜତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଚ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ । ତତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦୀନୱା ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩) ଏୱମାଦିସୁତ୍ତନୟେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟହେତୁ ଅମନାପୋ ହୋତି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ଅନନୁସାସନୀୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ, ଦୁକ୍ଖିତୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଗରହାସୁ, ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ସୀଲୱତଂ ପସଂସାସୁ, ତାୟ ଚ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତାୟ ସାଣସାଟକୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ହୋତି । ୟେ ଖୋ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋ । ୟେସଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତେସଂ ନମହପ୍ଫଲକରଣତୋ ଅପ୍ପଗ୍ଘୋ । ଅନେକୱସ୍ସଗଣିକଗୂଥକୂପୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୋ । ଛୱାଲାତମିୱ ଉଭତୋ ପରିବାହିରୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋପି ଅଭିକ୍ଖୁୟେୱ ଗୋଗଣଂ ଅନୁବନ୍ଧଗଦ୍ରଭୋ ୱିୟ । ସତତୁବ୍ବିଗ୍ଗୋ ସବ୍ବୱେରିକପୁରିସୋ ୱିୟ । ଅସଂୱାସାରହୋ ମତକଳେୱରଂ ୱିୟ । ସୁତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋପି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅପୂଜାରହୋ ସୁସାନଗ୍ଗି ୱିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ । ଅଭବ୍ବୋ ୱିସେସାଧିଗମେ ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ରୂପଦସ୍ସନେ । ନିରାସୋ ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚଣ୍ଡାଲକୁମାରକୋ ୱିୟ ରଜ୍ଜେ । ସୁଖିତୋସ୍ମୀତି ମଞ୍ଞମାନୋପି ଦୁକ୍ଖିତୋୱ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାୟେ ୱୁତ୍ତଦୁକ୍ଖଭାଗିତାୟ ।
ଦୁସ୍ସୀଲାନଞ୍ହି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଭୋଗୱନ୍ଦନମାନନାଦିସୁଖସ୍ସାଦଗଧିତଚିତ୍ତାନଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତେନାପି ହଦୟସନ୍ତାପଂ ଜନୟିତ୍ୱା ଉଣ୍ହଲୋହିତୁଗ୍ଗାରପ୍ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥଂ ଅତିକଟୁକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବାକାରେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖକମ୍ମୱିପାକୋ ଭଗୱା ଆହ –
‘‘ପସ୍ସଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତ’ନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା, ୟଂ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞଂ ୱା ଗହପତିକଞ୍ଞଂ ୱା ମୁଦୁତଲୁନହତ୍ଥପାଦଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାତି । ଏତଦେୱ, ଭନ୍ତେ, ୱରଂ ୟଂ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞଂ ୱା…ପେ॰… ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା । ଦୁକ୍ଖଂ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟଂ ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱାତି । ଆରୋଚୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଥା ଏତଦେୱ ତସ୍ସ ୱରଂ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପାପଧମ୍ମସ୍ସ ଅସୁଚିସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସମଣସ୍ସ ସମଣପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତୋପୂତିକସ୍ସ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ କସମ୍ବୁଜାତସ୍ସ ୟଂ ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତତୋନିଦାନଂ ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ।
ଏୱଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୁପମାୟ ଇତ୍ଥିପଟିବଦ୍ଧପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ –
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ଦଳ୍ହାୟ ୱାଳରଜ୍ଜୁୟା ଉଭୋ ଜଙ୍ଘା ୱେଠେତ୍ୱା ଘଂସେୟ୍ୟ, ସା ଛୱିଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଛୱିଂ ଛେତ୍ୱା ଚମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଚମ୍ମଂ ଛେତ୍ୱା ମଂସଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ମଂସଂ ଛେତ୍ୱା ନ୍ହାରୁଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନ୍ହାରୁଂ ଛେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଟ୍ଠିଂ ଛେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ ୱା ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ଅଭିୱାଦନଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ତିଣ୍ହାୟ ସତ୍ତିୟା ତେଲଧୋତାୟ ପଚ୍ଚୋରସ୍ମିଂ ପହରେୟ୍ୟ, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ ୱା ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ତତ୍ତେନ ଅୟୋପଟ୍ଟେନ ଆଦିତ୍ତେନ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତେନ ସଜୋତିଭୂତେନ କାୟଂ ସମ୍ପଲିୱେଠେୟ୍ୟ, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ ୱା ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ତତ୍ତେନ ଅୟୋସଙ୍କୁନା ଆଦିତ୍ତେନ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତେନ ସଜୋତିଭୂତେନ ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତତ୍ତଂ ଲୋହଗୁଳଂ ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ତଂ ତସ୍ସ ଓଟ୍ଠମ୍ପି ଡହେୟ୍ୟ, ମୁଖମ୍ପି, ଜିୱ୍ହମ୍ପି, କଣ୍ଠମ୍ପି, ଉଦରମ୍ପି ଡହେୟ୍ୟ, ଅନ୍ତମ୍ପି ଅନ୍ତଗୁଣମ୍ପି ଆଦାୟ ଅଧୋଭାଗଂ ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟ… ବ୍ରାହ୍ମଣ… ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସୀସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଖନ୍ଧେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ତଂ ଅୟୋମଞ୍ଚଂ ୱା ଅୟୋପୀଠଂ ୱା ଆଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ସଜୋତିଭୂତଂ ଅଭିନିସୀଦାପେୟ୍ୟ ୱା ଅଭିନିପଜ୍ଜାପେୟ୍ୟ ୱା, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟ… ବ୍ରାହ୍ମଣ… ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତମଂ ନୁ ଖୋ ୱରଂ ୟଂ ବଲୱା ପୁରିସୋ ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ଅଧୋସିରଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ତାୟ ଅୟୋକୁମ୍ଭିୟା ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ଆଦିତ୍ତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ସଜୋତିଭୂତାୟ, ସୋ ତତ୍ଥ ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପଚ୍ଚମାନୋ ସକିମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସକିମ୍ପି ଅଧୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସକିମ୍ପି ତିରିୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟଂ ୱା ଖତ୍ତିୟ… ବ୍ରାହ୍ମଣ… ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚାତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ।
ଇମାହି ୱାଳରଜ୍ଜୁତିଣ୍ହସତ୍ତିଅୟୋପଟ୍ଟଅୟୋଗୁଳଅୟୋମଞ୍ଚଅୟୋପୀଠଅୟୋକୁମ୍ଭୀଉପମାହି ଅଭିୱାଦନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତମଞ୍ଚପୀଠୱିହାରପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେସି । ତସ୍ମା –
ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାଲିଙ୍ଗନଦୁକ୍ଖାଧିକଦୁକ୍ଖକଟୁକଫଲଂ ।
ଅୱିଜହତୋ କାମସୁଖଂ, ସୁଖଂ କୁତୋ ଭିନ୍ନସୀଲସ୍ସ ॥
ଅଭିୱାଦନସାଦିୟନେ, କିଂ ନାମ ସୁଖଂ ୱିପନ୍ନସୀଲସ୍ସ ।
ଦଳ୍ହୱାଳରଜ୍ଜୁଘଂସନଦୁକ୍ଖାଧିକଦୁକ୍ଖଭାଗିସ୍ସ ॥
ସଦ୍ଧାନମଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାଦିୟନେ କିଂ ସୁଖଂ ଅସୀଲସ୍ସ ।
ସତ୍ତିପ୍ପହାରଦୁକ୍ଖାଧିମତ୍ତଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୟଂହେତୁ ॥
ଚୀୱରପରିଭୋଗସୁଖଂ, କିଂ ନାମ ଅସଂୟତସ୍ସ ।
ୟେନ ଚିରଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବୋ, ନିରୟେ ଜଲିତଅୟୋପଟ୍ଟସମ୍ଫସ୍ସୋ ॥
ମଧୁରୋପି ପିଣ୍ଡପାତୋ, ହଲାହଲୱିସୂପମୋ ଅସୀଲସ୍ସ ।
ଆଦିତ୍ତା ଗିଲିତବ୍ବା, ଅୟୋଗୁଳା ୟେନ ଚିରରତ୍ତଂ ॥
ସୁଖସମ୍ମତୋପି ଦୁକ୍ଖୋ, ଅସୀଲିନୋ ମଞ୍ଚପୀଠପରିଭୋଗୋ ।
ୟଂ ବାଧିସ୍ସନ୍ତି ଚିରଂ, ଜଲିତଅୟୋମଞ୍ଚପୀଠାନି ॥
ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱିହାରେ, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟମ୍ହି କା ନିୱାସ ରତି ।
ଜଲିତେସୁ ନିୱସିତବ୍ବଂ, ୟେନ ଅୟୋକୁମ୍ଭିମଜ୍ଝେସୁ ॥
ସଙ୍କସରସମାଚାରୋ, କସମ୍ବୁଜାତୋ ଅୱସ୍ସୁତୋ ପାପୋ ।
ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ଚ ୟଂ, ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ଲୋକଗରୁ ॥
ଧୀ ଜୀୱିତଂ ଅସଞ୍ଞତସ୍ସ, ତସ୍ସ ସମଣଜନୱେସଧାରିସ୍ସ ।
ଅସ୍ସମଣସ୍ସ ଉପହତଂ, ଖତମତ୍ତାନଂ ୱହନ୍ତସ୍ସ ॥
ଗୂଥଂ ୱିୟ କୁଣପଂ ୱିୟ, ମଣ୍ଡନକାମା ୱିୱଜ୍ଜୟନ୍ତୀଧ ।
ୟଂ ନାମ ସୀଲୱନ୍ତୋ, ସନ୍ତୋ କିଂ ଜୀୱିତଂ ତସ୍ସ ॥
ସବ୍ବଭୟେହି ଅମୁତ୍ତୋ, ମୁତ୍ତୋ ସବ୍ବେହି ଅଧିଗମସୁଖେହି ।
ସୁପିହିତସଗ୍ଗଦ୍ୱାରୋ, ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ସମାରୂଳ୍ହୋ ॥
କରୁଣାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ, କାରୁଣିକଜନସ୍ସ ନାମ କୋ ଅଞ୍ଞୋ ।
ଦୁସ୍ସୀଲସମୋ ଦୁସ୍ସୀ, ଲତାୟ ଇତି ବହୁୱିଧା ଦୋସାତି ॥
ଏୱମାଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିପରୀତତୋ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଦସ୍ସନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ –
ତସ୍ସ ପାସାଦିକଂ ହୋତି, ପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣଂ ।
ପବ୍ବଜ୍ଜା ସଫଲା ତସ୍ସ, ୟସ୍ସ ସୀଲଂ ସୁନିମ୍ମଲଂ ॥
ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିଭୟଂ, ସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ରୱିଂ, ହଦୟଂ ନାୱଗାହତି ॥
ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁ, ସୋଭମାନୋ ତପୋୱନେ ।
ପଭାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚନ୍ଦୋ, ଗଗନେ ୱିୟ ସୋଭତି ॥
କାୟଗନ୍ଧୋପି ପାମୋଜ୍ଜଂ, ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
କରୋତି ଅପି ଦେୱାନଂ, ସୀଲଗନ୍ଧେ କଥାୱ କା ॥
ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ଧଜାତାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି ।
ଅୱିଘାତୀ ଦିସା ସବ୍ବା, ସୀଲଗନ୍ଧୋ ପୱାୟତି ॥
ଅପ୍ପକାପି କତା କାରା, ସୀଲୱନ୍ତେ ମହପ୍ଫଲା ।
ହୋନ୍ତୀତି ସୀଲୱା ହୋତି, ପୂଜାସକ୍କାରଭାଜନଂ ॥
ସୀଲୱନ୍ତଂ ନ ବାଧନ୍ତି, ଆସୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ।
ସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖାନଂ, ମୂଲଂ ଖନତି ସୀଲୱା ॥
ୟା ମନୁସ୍ସେସୁ ସମ୍ପତ୍ତି, ୟା ଚ ଦେୱେସୁ ସମ୍ପଦା ।
ନ ସା ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସ୍ସ, ଇଚ୍ଛତୋ ହୋତି ଦୁଲ୍ଲଭା ॥
ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତା ପନ ୟା, ଅୟଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପଦା ।
ମନୋ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସ୍ସ, ତମେୱ ଅନୁଧାୱତି ॥
ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିମୂଲମ୍ହି, ସୀଲମ୍ହି ଇତି ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ, ଆନିସଂସଂ ୱିଭାୱୟେତି ॥
ଏୱଞ୍ହି ୱିଭାୱୟତୋ ସୀଲୱିପତ୍ତିତୋ ଉବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିନିନ୍ନଂ ମାନସଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଇମଂ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଂ ଇମଞ୍ଚ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବାଦରେନ ସୀଲଂ ୱୋଦାପେତବ୍ବନ୍ତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସୀଲଂ ତାୱ ପରିଦୀପିତଂ ହୋତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସୀଲନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ପଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୨. ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ
୨୨. ଇଦାନି ୟେହି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦୀହି ଗୁଣେହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ୱୋଦାନଂ ହୋତି, ତେ ଗୁଣେ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ୟସ୍ମା ସମାଦିନ୍ନସୀଲେନ ୟୋଗିନା ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାସଲ୍ଲେଖପୱିୱେକାପଚୟୱୀରିୟାରମ୍ଭସୁଭରତାଦିଗୁଣସଲିଲୱିକ୍ଖାଲିତମଲଂ ସୀଲଞ୍ଚେୱ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି, ୱତାନି ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ଇତି ଅନୱଜ୍ଜସୀଲବ୍ବତଗୁଣପରିସୁଦ୍ଧସବ୍ବସମାଚାରୋ ପୋରାଣେ ଅରିୟୱଂସତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଭାୱନାରାମତାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟୱଂସସ୍ସ ଅଧିଗମାରହୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଧୁତଙ୍ଗକଥଂ ଆରଭିସ୍ସାମ ।
ଭଗୱତା ହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଲୋକାମିସାନଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖାନଂ ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂୟେୱ ଆରାଧେତୁକାମାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ତେରସଧୁତଙ୍ଗାନି ଅନୁଞ୍ଞାତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ, ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ, ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ, ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ, ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ, ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ, ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ, ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ, ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ, ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ, ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ, ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗଂ, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗନ୍ତି । ତତ୍ଥ –
ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି, ସମାଦାନୱିଧାନତୋ ।
ପଭେଦତୋ ଭେଦତୋ ଚ, ତସ୍ସ ତସ୍ସାନିସଂସତୋ ॥
କୁସଲତ୍ତିକତୋ ଚେୱ, ଧୁତାଦୀନଂ ୱିଭାଗତୋ ।
ସମାସବ୍ୟାସତୋ ଚାପି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
୨୩. ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋତି ତାୱ ରଥିକସୁସାନସଙ୍କାରକୂଟାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ତେସୁ ତେସୁ ପଂସୁକୂଲମିୱାତି ପଂସୁକୂଲଂ, ଅଥ ୱା ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତୀତି ପଂସୁକୂଲଂ, କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନିବ୍ବଚନସ୍ସ ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପଂସୁକୂଲିକୋ। ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ। ଅଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ୟେନ ସମାଦାନେନ ସୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତେନେୱ ନୟେନ ସଙ୍ଘାଟିଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଅନ୍ତରୱାସକସଙ୍ଖାତଂ ତିଚୀୱରଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ତେଚୀୱରିକୋ। ତେଚୀୱରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ।
ଭିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାନଂ ପନ ଆମିସପିଣ୍ଡାନଂ ପାତୋତି ପିଣ୍ଡପାତୋ, ପରେହି ଦିନ୍ନାନଂ ପିଣ୍ଡାନଂ ପତ୍ତେ ନିପତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଉଞ୍ଛତି ତଂ ତଂ କୁଲଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଗୱେସତୀତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ। ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ପତିତୁଂ ୱତମେତସ୍ସାତି ପିଣ୍ଡପାତୀ, ପତିତୁନ୍ତି ଚରିତୁଂ, ପିଣ୍ଡପାତୀ ଏୱ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ । ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ।
ଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱଖଣ୍ଡନଂ, ଅପେତଂ ଦାନତୋତି ଅପଦାନଂ, ଅନୱଖଣ୍ଡନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ଅପଦାନେନ ସପଦାନଂ, ଅୱଖଣ୍ଡନରହିତଂ ଅନୁଘରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସପଦାନଂ ଚରିତୁଂ ଇଦମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସପଦାନଚାରୀ, ସପଦାନଚାରୀ ଏୱ ସପଦାନଚାରିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ।
ଏକାସନେ ଭୋଜନଂ ଏକାସନଂ, ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ଏକାସନିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ।
ଦୁତିୟଭାଜନସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା କେୱଲଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପତ୍ତେ ପିଣ୍ଡୋ ପତ୍ତପିଣ୍ଡୋ । ଇଦାନି ପତ୍ତପିଣ୍ଡଗହଣେ ପତ୍ତପିଣ୍ଡସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତପିଣ୍ଡୋ ସୀଲମସ୍ସାତି ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ।
ଖଲୂତି ପଟିସେଧନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପୱାରିତେନ ସତା ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଂ ଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନାମ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସ୍ସ ଭୋଜନଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଭୋଜନଂ, ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଭୋଜନେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ । ନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ। ସମାଦାନୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତିରିତ୍ତଭୋଜନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଖଲୂତି ଏକୋ ସକୁଣୋ । ସୋ ମୁଖେନ ଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପତିତେ ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଖାଦତି । ତାଦିସୋ ଅୟନ୍ତି ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ । ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ।
ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସୋ ସୀଲମସ୍ସାତି ଆରଞ୍ଞିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ।
ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିୱାସୋ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ। ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ । ଅବ୍ଭୋକାସିକସୋସାନିକଙ୍ଗେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟଦେୱ ସନ୍ଥତଂ ୟଥାସନ୍ଥତଂ, ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀତି ଏୱଂ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସେନାସନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମିଂ ୟଥାସନ୍ଥତେ ୱିହରିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ୟଥାସନ୍ଥତିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗଂ।
ସୟନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜାୟ ୱିହରିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ନେସଜ୍ଜିକୋ। ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ।
ସବ୍ବାନେୱ ପନେତାନି ତେନ ତେନ ସମାଦାନେନ ଧୁତକିଲେସତ୍ତା ଧୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗାନି, କିଲେସଧୁନନତୋ ୱା ଧୁତନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଞାଣଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତେସନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗାନି। ଅଥ ୱା ଧୁତାନି ଚ ତାନି ପଟିପକ୍ଖନିଦ୍ଧୁନନତୋ ଅଙ୍ଗାନି ଚ ପଟିପତ୍ତିୟାତିପି ଧୁତଙ୍ଗାନି। ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସବ୍ବାନେୱ ପନେତାନି ସମାଦାନଚେତନାଲକ୍ଖଣାନି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟୋ ସମାଦିୟତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟେନ ସମାଦିୟତି, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା । ୟା ସମାଦାନଚେତନା, ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ । ୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଂ ୱତ୍ଥୂ’’ତି । ସବ୍ବାନେୱ ଚ ଲୋଲୁପ୍ପୱିଦ୍ଧଂସନରସାନି, ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଅରିୟଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସମାଦାନୱିଧାନତୋତିଆଦୀସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ସବ୍ବାନେୱ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଧରମାନେ ଭଗୱତି ଭଗୱତୋୱ ସନ୍ତିକେ ସମାଦାତବ୍ବାନି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ମହାସାୱକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ, ଅନାଗାମିସ୍ସ, ସକଦାଗାମିସ୍ସ, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ତିପିଟକସ୍ସ, ଦ୍ୱିପିଟକସ୍ସ, ଏକପିଟକସ୍ସ, ଏକସଙ୍ଗୀତିକସ୍ସ, ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟସ୍ସ । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସ, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱଦନ୍ତେନ ୱିୟ ସମାଦାତବ୍ବାନି, ଅପିଚ ସୟମ୍ପି ସମାଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚେତିୟପବ୍ବତେ ଦ୍ୱେ ଭାତିକତ୍ଥେରାନଂ ଜେଟ୍ଠକଭାତୁ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥୁ କଥେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ସାଧାରଣକଥା ।
୧. ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗକଥା
୨୪. ଇଦାନି ଏକେକସ୍ସ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସେ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ତାୱ ‘‘ଗହପତିଦାନଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ସମାଦାନଂ।
ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନଧୁତଙ୍ଗେନ ପନ ତେନ ସୋସାନିକଂ, ପାପଣିକଂ, ରଥିୟଚୋଳଂ, ସଙ୍କାରଚୋଳଂ, ସୋତ୍ଥିୟଂ, ନ୍ହାନଚୋଳଂ, ତିତ୍ଥଚୋଳଂ, ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ, ଅଗ୍ଗିଡଡ୍ଢଂ, ଗୋଖାୟିତଂ, ଉପଚିକାଖାୟିତଂ, ଉନ୍ଦୂରଖାୟିତଂ, ଅନ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଦସାଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଧଜାହଟଂ, ଥୂପଚୀୱରଂ, ସମଣଚୀୱରଂ, ଆଭିସେକିକଂ, ଇଦ୍ଧିମୟଂ, ପନ୍ଥିକଂ, ୱାତାହଟଂ, ଦେୱଦତ୍ତିୟଂ, ସାମୁଦ୍ଦିୟନ୍ତିଏତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଫାଲେତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଥିରଟ୍ଠାନାନି ଧୋୱିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ପୋରାଣଂ ଗହପତିଚୀୱରଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସୋସାନିକନ୍ତି ସୁସାନେ ପତିତକଂ । ପାପଣିକନ୍ତି ଆପଣଦ୍ୱାରେ ପତିତକଂ । ରଥିୟଚୋଳନ୍ତି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ୱାତପାନନ୍ତରେନ ରଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତଚୋଳକଂ । ସଙ୍କାରଚୋଳନ୍ତି ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡିତଚୋଳକଂ । ସୋତ୍ଥିୟନ୍ତି ଗବ୍ଭମଲଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତୱତ୍ଥଂ । ତିସ୍ସାମଚ୍ଚମାତା କିର ସତଗ୍ଘନକେନ ୱତ୍ଥେନ ଗବ୍ଭମଲଂ ପୁଞ୍ଛାପେତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲିକା ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି ତାଲୱେଳିମଗ୍ଗେ ଛଡ୍ଡାପେସି । ଭିକ୍ଖୂ ଜିଣ୍ଣକଟ୍ଠାନତ୍ଥମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ୍ହାନଚୋଳନ୍ତି ୟଂ ଭୂତୱେଜ୍ଜେହି ସସୀସଂ ନ୍ହାପିତା କାଳକଣ୍ଣିଚୋଳନ୍ତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ତିତ୍ଥଚୋଳନ୍ତି ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଛଡ୍ଡିତପିଲୋତିକା । ଗତପଚ୍ଚାଗତନ୍ତି ୟଂ ମନୁସ୍ସା ସୁସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗତା ନ୍ହତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିଡଡ୍ଢନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ଡଡ୍ଢପ୍ପଦେସଂ । ତଞ୍ହି ମନୁସ୍ସା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଗୋଖାୟିତାଦୀନି ପାକଟାନେୱ । ତାଦିସାନିପି ହି ମନୁସ୍ସା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଧଜାହଟନ୍ତି ନାୱଂ ଆରୋହନ୍ତା ଧଜଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆରୂହନ୍ତି । ତଂ ତେସଂ ଦସ୍ସନାତିକ୍କମେ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟମ୍ପି ୟୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ଧଜଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସେନାନଂ ଗତକାଲେ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଥୂପଚୀୱରନ୍ତି ୱମ୍ମିକଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମଂ କତଂ । ସମଣଚୀୱରନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସନ୍ତକଂ । ଆଭିସେକିକନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ଅଭିସେକଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡିତଚୀୱରଂ । ଇଦ୍ଧିମୟନ୍ତି ଏହିଭିକ୍ଖୁଚୀୱରଂ । ପନ୍ଥିକନ୍ତି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପତିତକଂ । ୟଂ ପନ ସାମିକାନଂ ସତିସମ୍ମୋସେନ ପତିତଂ, ତଂ ଥୋକଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱାତାହଟନ୍ତି ୱାତେନ ପହରିତ୍ୱା ଦୂରେ ପାତିତଂ, ତଂ ପନ ସାମିକେ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦେୱଦତ୍ତିୟନ୍ତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ଦେୱତାହି ଦିନ୍ନକଂ । ସାମୁଦ୍ଦିୟନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦୱୀଚୀହି ଥଲେ ଉସ୍ସାରିତଂ ।
ୟଂ ପନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେମାତି ଦିନ୍ନଂ, ଚୋଳକଭିକ୍ଖାୟ ୱା ଚରମାନେହି ଲଦ୍ଧଂ, ନ ତଂ ପଂସୁକୂଲଂ । ଭିକ୍ଖୁଦତ୍ତିୟେପି ୟଂ ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗାହେତ୍ୱା ୱା ଦୀୟତି, ସେନାସନଚୀୱରଂ ୱା ହୋତି, ନ ତଂ ପଂସୁକୂଲଂ । ନୋ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ପଂସୁକୂଲଂ । ତତ୍ରପି ୟଂ ଦାୟକେହି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଏକତୋସୁଦ୍ଧିକଂ ନାମ । ୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ, ତେନ ପନ ପାଦମୂଲେ ଠପିତଂ, ତମ୍ପି ଏକତୋସୁଦ୍ଧିକଂ । ୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୋପି ପାଦମୂଲେ ଠପିତଂ, ତେନାପି ତଥେୱ ଦିନ୍ନଂ, ତଂ ଉଭତୋସୁଦ୍ଧିକଂ । ୟଂ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ, ହତ୍ଥେୟେୱ ଠପିତଂ, ତଂ ଅନୁକ୍କଟ୍ଠଚୀୱରଂ ନାମ । ଇତି ଇମଂ ପଂସୁକୂଲଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲିକେନ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ ୱିଧାନଂ।
ଅୟଂ ପନ ପଭେଦୋ, ତୟୋ ପଂସୁକୂଲିକା ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ମଜ୍ଝିମୋ ମୁଦୂତି । ତତ୍ଥ ସୋସାନିକଂୟେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ହୋତି । ପବ୍ବଜିତା ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି ଠପିତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୋ। ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମୁଦୂତି ।
ତେସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଗିହିଦିନ୍ନକଂ ସାଦିତକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ‘‘ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱଚନତୋ ନିସ୍ସୟାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱୋ, ପଠମେ ଅରିୟୱଂସେ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଆରକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଭାୱୋ, ଅପରାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା, ଚୋରଭୟେନ ଅଭୟତା, ପରିଭୋଗତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱୋ, ସମଣସାରୁପ୍ପପରିକ୍ଖାରତା, ‘‘ଅପ୍ପାନି ଚେୱ ସୁଲଭାନି ଚ ତାନି ଚ ଅନୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୭; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୧) ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତପଚ୍ଚୟତା, ପାସାଦିକତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତି, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନଂ, ପଚ୍ଛିମାୟ ଜନତାୟ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପାଦନନ୍ତି ।
ମାରସେନୱିଘାତାୟ, ପଂସୁକୂଲଧରୋ ୟତି ।
ସନ୍ନଦ୍ଧକୱଚୋ ୟୁଦ୍ଧେ, ଖତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ସୋଭତି ॥
ପହାୟ କାସିକାଦୀନି, ୱରୱତ୍ଥାନି ଧାରିତଂ ।
ୟଂ ଲୋକଗରୁନା କୋ ତଂ, ପଂସୁକୂଲଂ ନ ଧାରୟେ ॥
ତସ୍ମା ହି ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପଟିଞ୍ଞଂ ସମନୁସ୍ସରଂ ।
ୟୋଗାଚାରାନୁକୂଲମ୍ହି, ପଂସୁକୂଲେ ରତୋ ସିୟାତି ॥
ଅୟଂ ତାୱ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୨. ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗକଥା
୨୫. ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ ‘‘ଚତୁତ୍ଥକଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ତେଚୀୱରିକେନ ଚୀୱରଦୁସ୍ସଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟାୱ ଅଫାସୁକଭାୱେନ କାତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି, ୱିଚାରକଂ ୱା ନ ଲଭତି, ସୂଚିଆଦୀସୁ ୱାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ନିକ୍ଖିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ରଜିତକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଧୁତଙ୍ଗଚୋରୋ ନାମ ହୋତି । ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠେନ ରଜନକାଲେ ପଠମଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ୱା ରଜିତ୍ୱା ତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଇତରଂ ରଜିତବ୍ବଂ । ତଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟି ରଜିତବ୍ବା । ସଙ୍ଘାଟିଂ ପନ ନିୱାସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦମସ୍ସ ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ୱତ୍ତଂ । ଆରଞ୍ଞକେ ପନ ଦ୍ୱେ ଏକତୋ ଧୋୱିତ୍ୱା ରଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ପନ କଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା ସକ୍କୋତି କାସାୱଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଉପରିକାତୁଂ, ଏୱଂ ଆସନ୍ନେ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ରଜନସାଲାୟଂ ରଜନକାସାୱଂ ନାମ ହୋତି, ତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱା ପାରୁପିତ୍ୱା ୱା ରଜନକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦୁକସ୍ସ ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ୱା ପାରୁପିତ୍ୱା ୱା ରଜନକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ରଟ୍ଠକପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି । ପରିହରିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ ଚୀୱରମ୍ପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଧୁତଙ୍ଗତେଚୀୱରିକସ୍ସ ପନ ଚତୁତ୍ଥଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଅଂସକାସାୱମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଦତ୍ଥି, ଦୀଘତୋ ତିହତ୍ଥମେୱ ୱଟ୍ଟତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥକଚୀୱରଂ ସାଦିତକ୍ଖଣେୟେୱ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂପନାନିସଂସୋ, ତେଚୀୱରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ । ତେନସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ୱିୟ ସମାଦାୟେୱ ଗମନଂ, ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତା, ୱତ୍ଥସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନଂ, ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତା, ଅତିରେକଚୀୱରଲୋଲୁପ୍ପପ୍ପହାନଂ, କପ୍ପିୟେ ମତ୍ତକାରିତାୟ ସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତୀତି ଏୱମାଦୟୋ ଗୁଣା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।
ଅତିରେକୱତ୍ଥତଣ୍ହଂ, ପହାୟ ସନ୍ନିଧିୱିୱଜ୍ଜିତୋ ଧୀରୋ ।
ସନ୍ତୋସସୁଖରସଞ୍ଞୂ, ତିଚୀୱରଧରୋ ଭୱତି ୟୋଗୀ ॥
ତସ୍ମା ସପତ୍ତଚରଣୋ, ପକ୍ଖୀୱ ସଚୀୱରୋୱ ୟୋଗିୱରୋ ।
ସୁଖମନୁୱିଚରିତୁକାମୋ, ଚୀୱରନିୟମେ ରତିଂ କୟିରାତି ॥
ଅୟଂ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୩. ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗକଥା
୨୬.ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଅତିରେକଲାଭଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ପିଣ୍ଡପାତିକେନ ‘‘ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ, ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ, ନିମନ୍ତନଭତ୍ତଂ, ସଲାକଭତ୍ତଂ, ପକ୍ଖିକଂ, ଉପୋସଥିକଂ, ପାଟିପଦିକଂ, ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ, ଗମିକଭତ୍ତଂ, ଗିଲାନଭତ୍ତଂ, ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଭତ୍ତଂ, ୱିହାରଭତ୍ତଂ, ଧୁରଭତ୍ତଂ, ୱାରକଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତାନି ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତାନି ନ ସାଦିତବ୍ବାନି । ସଚେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ସଙ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହାତୁ, ତୁମ୍ହେପି ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ସଙ୍ଘତୋ ନିରାମିସସଲାକାପି ୱିହାରେ ପକ୍କଭତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ପୁରତୋପି ପଚ୍ଛତୋପି ଆହଟଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହତି, ପତ୍ତଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନମ୍ପି ଦେତି, ପଟିକ୍କମନଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଭିକ୍ଖମ୍ପି ଗଣ୍ହତି, ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହତି । ମଜ୍ଝିମୋ ତଂ ଦିୱସଂ ନିସୀଦିତ୍ୱାପି ଗଣ୍ହତି, ସ୍ୱାତନାୟ ପନ ନାଧିୱାସେତି । ମୁଦୁକୋସ୍ୱାତନାୟପି ପୁନଦିୱସାୟପି ଭିକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତି । ତେ ଉଭୋପି ସେରିୱିହାରସୁଖଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଉକ୍କଟ୍ଠୋୱ ଲଭତି । ଏକସ୍ମିଂ କିର ଗାମେ ଅରିୟୱଂସୋ ହୋତି, ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଇତରେ ଆହ – ‘‘ଆୟାମାୱୁସୋ, ଧମ୍ମସୱନାୟା’’ତି । ତେସୁ ଏକୋ ଏକେନମ୍ହି, ଭନ୍ତେ, ମନୁସ୍ସେନ ନିସୀଦାପିତୋତି ଆହ । ଅପରୋ ମୟା, ଭନ୍ତେ, ସ୍ୱାତନାୟ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖା ଅଧିୱାସିତାତି । ଏୱଂ ତେ ଉଭୋ ପରିହୀନା । ଇତରୋ ପାତୋୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମରସଂ ପଟିସଂୱେଦେସି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସଙ୍ଘଭତ୍ତାଦିଅତିରେକଲାଭଂ ସାଦିତକ୍ଖଣେୱ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ‘‘ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୭; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୧) ୱଚନତୋ ନିସ୍ସୟାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱୋ, ଦୁତିୟେ ଅରିୟୱଂସେ ପତିଟ୍ଠାନଂ, ଅପରାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତା, ‘‘ଅପ୍ପାନି ଚେୱ ସୁଲଭାନି ଚ ତାନି ଚ ଅନୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତପଚ୍ଚୟତା, କୋସଜ୍ଜନିମ୍ମଦ୍ଦନତା, ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱତା, ସେଖିୟପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ, ଅପରପୋସିତା, ପରାନୁଗ୍ଗହକିରିୟା, ମାନପ୍ପହାନଂ, ରସତଣ୍ହାନିୱାରଣଂ, ଗଣଭୋଜନପରମ୍ପରଭୋଜନଚାରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦେହି ଅନାପତ୍ତିତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତା, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିବ୍ରୂହନଂ, ପଚ୍ଛିମଜନତାନୁକମ୍ପନନ୍ତି ।
ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ, ଅପରାୟତ୍ତଜୀୱିକୋ ।
ପହୀନାହାରଲୋଲୁପ୍ପୋ, ହୋତି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ୟତି ॥
ୱିନୋଦୟତି କୋସଜ୍ଜଂ, ଆଜୀୱସ୍ସ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।
ତସ୍ମା ହି ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ସୁମେଧସୋ ॥
ଏୱରୂପସ୍ସ ହି –
‘‘ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ,
ଅତ୍ତଭରସ୍ସ ଅନଞ୍ଞପୋସିନୋ ।
ଦେୱାପି ପିହୟନ୍ତି ତାଦିନୋ,
ନୋ ଚେ ଲାଭସିଲୋକନିସ୍ସିତୋ’’ତି ॥
ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୪. ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗକଥା
୨୭.ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଲୋଲୁପ୍ପଚାରଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ସପଦାନଚାରିକେନ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ପରିସ୍ସୟାଭାୱୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସା ରଚ୍ଛାୟ ୱା ଗାମେ ୱା ପରିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ତଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟସ୍ମିଂ ଘରଦ୍ୱାରେ ୱା ରଚ୍ଛାୟ ୱା ଗାମେ ୱା କିଞ୍ଚି ନ ଲଭତି, ଅଗାମସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଲଭତି, ତଂ ପହାୟ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇମିନା ଚ ଭିକ୍ଖୁନା କାଲତରଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ହି ଅଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ୱିହାରେ ଦାନଂ ଦେନ୍ତା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ମନୁସ୍ସା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେନ୍ତି ୱଟ୍ଟତି । ଇମିନା ଚ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ସମ୍ପତ୍ତଗାମଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚରିତବ୍ବମେୱ । ତତ୍ଥ ଅଲଭିତ୍ୱା ୱା ଥୋକଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱା ଗାମପଟିପାଟିୟା ଚରିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ପୁରତୋ ଆହଟଭିକ୍ଖମ୍ପି ପଚ୍ଛତୋ ଆହଟଭିକ୍ଖମ୍ପି ପଟିକ୍କମନଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହତି, ପତ୍ତଦ୍ୱାରେ ପନ ପତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି। ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଧୁତଙ୍ଗେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଦିସୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସପି ପତ୍ତୱିସ୍ସଟ୍ଠଟ୍ଠାନମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି । ମଜ୍ଝିମୋ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଆହଟମ୍ପି ପଟିକ୍କମନଂ ଆହଟମ୍ପି ଗଣ୍ହତି, ପତ୍ତଦ୍ୱାରେପି ପତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ନ ପନ ଭିକ୍ଖଂ ଆଗମୟମାନୋ ନିସୀଦତି । ଏୱଂ ସୋ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମେତି । ମୁଦୁକୋ ତଂ ଦିୱସଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଗମେତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଲୋଲୁପ୍ପଚାରେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, କୁଲେସୁ ନିଚ୍ଚନୱକତା, ଚନ୍ଦୂପମତା, କୁଲମଚ୍ଛେରପ୍ପହାନଂ, ସମାନୁକମ୍ପିତା, କୁଲୂପକାଦୀନୱାଭାୱୋ, ଅୱ୍ହାନାନଭିନନ୍ଦନା, ଅଭିହାରେନ ଅନତ୍ଥିକତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ଅମଚ୍ଛରୀ ସବ୍ବସମାନୁକମ୍ପୋ ।
କୁଲୂପକାଦୀନୱୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ,
ହୋତୀଧ ଭିକ୍ଖୁ ସପଦାନଚାରୀ ॥
ଲୋଲୁପ୍ପଚାରଞ୍ଚ ପହାୟ ତସ୍ମା,
ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସୀ ।
ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଭୁୱି ସେରିଚାରଂ,
ଚରେୟ୍ୟ ଧୀରୋ ସପଦାନଚାରନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୫. ଏକାସନିକଙ୍ଗକଥା
୨୮.ଏକାସନିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ନାନାସନଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ଏକାସନିକେନ ଆସନସାଲାୟଂ ନିସୀଦନ୍ତେନ ଥେରାସନେ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ପତିରୂପଂ ଆସନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ସଚସ୍ସ ୱିପ୍ପକତେ ଭୋଜନେ ଆଚରିୟୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ଉଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ଆସନଂ ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ଭୋଜନଂ ୱା, ଅୟଞ୍ଚ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନୋ, ତସ୍ମା ୱତ୍ତଂ କରୋତୁ, ଭୋଜନଂ ପନ ମା ଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି । ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ହୋତୁ ବହୁ ୱା, ୟମ୍ହି ଭୋଜନେ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ଲଭତି । ସଚେପି ମନୁସ୍ସା ‘‘ଥେରେନ ନ କିଞ୍ଚି ଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସପ୍ପିଆଦୀନି ଆହରନ୍ତି, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥମେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ନ ଆହାରତ୍ଥଂ । ମଜ୍ଝିମୋ ୟାୱ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ନ ଖୀୟତି, ତାୱ ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ଲଭତି । ଅୟଞ୍ହି ଭୋଜନପରିୟନ୍ତିକୋ ନାମ ହୋତି । ମୁଦୁକୋ ୟାୱ ଆସନା ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ତାୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତି । ସୋ ହି ଉଦକପରିୟନ୍ତିକୋ ୱା ହୋତି ୟାୱ ପତ୍ତଧୋୱନଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ତାୱ ଭୁଞ୍ଜନତୋ, ଆସନପରିୟନ୍ତିକୋ ୱା ୟାୱ ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ତାୱ ଭୁଞ୍ଜନତୋ ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ନାନାସନଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ଅପ୍ପାବାଧତା, ଅପ୍ପାତଙ୍କତା, ଲହୁଟ୍ଠାନଂ, ବଲଂ, ଫାସୁୱିହାରୋ, ଅନତିରିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଅନାପତ୍ତି, ରସତଣ୍ହାୱିନୋଦନଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ଏକାସନଭୋଜନେ ରତଂ,
ନ ୟତିଂ ଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ରୁଜା ।
ୱିସହନ୍ତି ରସେ ଅଲୋଲୁପୋ,
ପରିହାପେତି ନ କମ୍ମମତ୍ତନୋ ॥
ଇତି ଫାସୁୱିହାରକାରଣେ,
ସୁଚିସଲ୍ଲେଖରତୂପସେୱିତେ ।
ଜନୟେଥ ୱିସୁଦ୍ଧମାନସୋ,
ରତିମେକାସନଭୋଜନେ ୟତୀତି ॥
ଅୟଂ ଏକାସନିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୬. ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗକଥା
୨୯.ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଦୁତିୟକଭାଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକେନ ୟାଗୁପାନକାଲେ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଲଦ୍ଧେ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ପଠମଂ ଖାଦିତବ୍ବଂ, ୟାଗୁ ୱା ପାତବ୍ବା । ସଚେ ପନ ୟାଗୁୟଂ ପକ୍ଖିପତି, ପୂତିମଚ୍ଛକାଦିମ୍ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ୟାଗୁ ପଟିକୂଲା ହୋତି, ଅପ୍ପଟିକୂଲମେୱ ଚ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ତଥାରୂପଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ମଧୁସକ୍କରାଦିକଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ହୋତି, ତଂ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଚ ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ଆମକସାକଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ପନ ଅକତ୍ୱା ପତ୍ତେୟେୱ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟକଭାଜନସ୍ସ ପନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ରୁକ୍ଖପଣ୍ଣମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉଚ୍ଛୁଖାଦନକାଲା କଚୱରମ୍ପି ଛଡ୍ଡେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଓଦନପିଣ୍ଡମଚ୍ଛମଂସପୂୱେପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ହତ୍ଥୟୋଗୀ ନାମେସ । ମୁଦୁକୋ ପନ ପତ୍ତୟୋଗୀ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସ ୟଂ ସକ୍କା ହୋତି ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥେନ ୱା ଦନ୍ତେହି ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଦୁତିୟକଭାଜନଂ ସାଦିତକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ନାନାରସତଣ୍ହାୱିନୋଦନଂ । ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାୟ ପହାନଂ, ଆହାରେ ପୟୋଜନମତ୍ତଦସ୍ସିତା, ଥାଲକାଦିପରିହରଣଖେଦାଭାୱୋ, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଭୋଜିତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ନାନାଭାଜନୱିକ୍ଖେପଂ, ହିତ୍ୱା ଓକ୍ଖିତ୍ତଲୋଚନୋ ।
ଖଣନ୍ତୋ ୱିୟ ମୂଲାନି, ରସତଣ୍ହାୟ ସୁବ୍ବତୋ ॥
ସରୂପଂ ୱିୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂ, ଧାରୟନ୍ତୋ ସୁମାନସୋ ।
ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଆହାରଂ, କୋ ଅଞ୍ଞୋ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକୋତି ॥
ଅୟଂ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୭. ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗକଥା
୩୦.ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଅତିରିତ୍ତଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକେନ ପୱାରେତ୍ୱା ପୁନ ଭୋଜନଂ କପ୍ପିୟଂ କାରେତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ୟସ୍ମା ପଠମପିଣ୍ଡେ ପୱାରଣା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନେ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିକ୍ଖିପତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ପୱାରିତୋ ପଠମପିଣ୍ଡଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଦୁତିୟପିଣ୍ଡଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି । ମଜ୍ଝିମୋ ୟସ୍ମିଂ ଭୋଜନେ ପୱାରିତୋ, ତଦେୱ ଭୁଞ୍ଜତି । ମୁଦୁକୋ ପନ ୟାୱ ଆସନା ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ତାୱ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପୱାରିତାନଂ କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂପନାନିସଂସୋ, ଅନତିରିତ୍ତଭୋଜନାପତ୍ତିୟା ଦୂରଭାୱୋ, ଓଦରିକତ୍ତାଭାୱୋ, ନିରାମିସସନ୍ନିଧିତା, ପୁନ ପରିୟେସନାୟ ଅଭାୱୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ପରିୟେସନାୟ ଖେଦଂ, ନ ୟାତି ନ କରୋତି ସନ୍ନିଧିଂ ଧୀରୋ ।
ଓଦରିକତ୍ତଂ ପଜହତି, ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ ୟୋଗୀ ॥
ତସ୍ମା ସୁଗତପସତ୍ଥଂ, ସନ୍ତୋସଗୁଣାଦିୱୁଡ୍ଢିସଞ୍ଜନନଂ ।
ଦୋସେ ୱିଧୁନିତୁକାମୋ, ଭଜେୟ୍ୟ ୟୋଗୀ ଧୁତଙ୍ଗମିଦନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୮. ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗକଥା
୩୧.ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ଆରଞ୍ଞିକେନ ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନ ଗାମୋୟେୱ ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ।
ଗାମୋ ନାମ ୟୋ କୋଚି ଏକକୁଟିକୋ ୱା ଅନେକକୁଟିକୋ ୱା ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ସମନୁସ୍ସୋ ୱା ଅମନୁସ୍ସୋ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଅତିରେକଚାତୁମାସନିୱିଟ୍ଠୋ ୟୋ କୋଚି ସତ୍ଥୋପି ।
ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ସଚେ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସେୱ ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦଖୀଲା ହୋନ୍ତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ । ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୟଥା ତରୁଣମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ବାହଂ ପସାରେତ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଖିତ୍ତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତି ୱିନୟଧରା । ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ପନ କାକନିୱାରଣନିୟମେନ ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତଗାମେ ୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚନ୍ତିମସ୍ସ ଘରସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ମାତୁଗାମୋ ଭାଜନେନ ଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେତି, ତସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ ଘରୂପଚାରୋ । ତତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୋ, ଦୁତିୟୋ ଗାମୂପଚାରୋ ।
ଅରଞ୍ଞଂ ପନ ୱିନୟପରିୟାୟେ ତାୱ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେ ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେ ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ତଂ ଆରୋପିତେନ ଆଚରିୟଧନୁନା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଠମଲେଡ୍ଡୁପାତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱିହାରପରିକ୍ଖେପା ମିନିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନ ୱିହାରୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ୟଂ ସବ୍ବପଠମଂ ସେନାସନଂ ୱା ଭତ୍ତସାଲା ୱା ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ୱା ବୋଧି ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ଦୂରେ ଚେପି ସେନାସନତୋ ହୋତି, ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ମିନିତବ୍ବନ୍ତି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱିହାରସ୍ସପି ଗାମସ୍ସେୱ ଉପଚାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତାନଂ ଅନ୍ତରା ମିନିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ପମାଣଂ ।
ସଚେପି ଆସନ୍ନେ ଗାମୋ ହୋତି, ୱିହାରେ ଠିତେହି ମାନୁସକାନଂ ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ପବ୍ବତନଦୀଆଦୀହି ପନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଉଜୁଂ ଗନ୍ତୁଂ । ୟୋ ତସ୍ସ ପକତିମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ସଚେପି ନାୱାୟ ସଞ୍ଚରିତବ୍ବୋ, ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଆସନ୍ନଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତତୋ ତତୋ ମଗ୍ଗଂ ପିଦହତି, ଅୟଂ ଧୁତଙ୍ଗଚୋରୋ ହୋତି ।
ସଚେ ପନ ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଆଚରିୟୋ ୱା ଗିଲାନୋ ହୋତି, ତେନ ଅରଞ୍ଞେ ସପ୍ପାୟଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ନେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । କାଲସ୍ସେୱ ପନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅରୁଣୁଟ୍ଠାନୱେଲାୟଂ ତେସଂ ଆବାଧୋ ୱଡ୍ଢତି, ତେସଂୟେୱ କିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ । ନ ଧୁତଙ୍ଗସୁଦ୍ଧିକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠେନ ସବ୍ବକାଲଂ ଅରଞ୍ଞେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସିକେ ମାସେ ଗାମନ୍ତେ ୱସିତୁଂ ଲଭତି । ମୁଦୁକୋ ହେମନ୍ତିକେପି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୟଥା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ କାଲେ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେପି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ସୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଉଟ୍ଠିତେପି ନ ଭିଜ୍ଜତି । ସଚେ ପନ ଉଟ୍ଠିତେପି ଧମ୍ମକଥିକେ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମାତି ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତାନଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠହତି, ଅତ୍ତନୋ ୱା ରୁଚିୟା ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେନ୍ତି, ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂପନାନିସଂସୋ, ଆରଞ୍ଞିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଭବ୍ବୋ ଅଲଦ୍ଧଂ ୱା ସମାଧିଂ ପଟିଲଦ୍ଧୁଂ ଲଦ୍ଧଂ ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ, ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ତେନାହଂ, ନାଗିତ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅତ୍ତମନୋ ହୋମି ଅରଞ୍ଞୱିହାରେନା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୨; ୮.୮୬) । ପନ୍ତସେନାସନୱାସିନୋ ଚସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟରୂପାଦୟୋ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି, ୱିଗତସନ୍ତାସୋ ହୋତି, ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ଜହତି, ପୱିୱେକସୁଖରସଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ପଂସୁକୂଲିକାଦିଭାୱୋପି ଚସ୍ସ ପତିରୂପୋ ହୋତୀତି ।
ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ପନ୍ତସେନାସନେ ରତୋ ।
ଆରାଧୟନ୍ତୋ ନାଥସ୍ସ, ୱନୱାସେନ ମାନସଂ ॥
ଏକୋ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱସଂ, ୟଂ ସୁଖଂ ଲଭତେ ୟତି ।
ରସଂ ତସ୍ସ ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ଅପି ଦେୱା ସଇନ୍ଦକା ॥
ପଂସୁକୂଲଞ୍ଚ ଏସୋୱ, କୱଚଂ ୱିୟ ଧାରୟଂ ।
ଅରଞ୍ଞସଙ୍ଗାମଗତୋ, ଅୱସେସଧୁତାୟୁଧୋ ॥
ସମତ୍ଥୋ ନଚିରସ୍ସେୱ, ଜେତୁଂ ମାରଂ ସୱାହିନିଂ ।
ତସ୍ମା ଅରଞ୍ଞୱାସମ୍ହି, ରତିଂ କୟିରାଥ ପଣ୍ଡିତୋତି ॥
ଅୟଂ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୯. ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗକଥା
୩୨.ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଛନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ରୁକ୍ଖମୂଲିକେନ ସୀମନ୍ତରିକରୁକ୍ଖଂ, ଚେତିୟରୁକ୍ଖଂ, ନିୟ୍ୟାସରୁକ୍ଖଂ, ଫଲରୁକ୍ଖଂ, ୱଗ୍ଗୁଲିରୁକ୍ଖଂ, ସୁସିରରୁକ୍ଖଂ, ୱିହାରମଜ୍ଝେ ଠିତରୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମେ ରୁକ୍ଖେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ଠିତରୁକ୍ଖୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ୟଥାରୁଚିତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ପାଦେନ ପଣ୍ଣସଟଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମୋ ତଂ ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତେହିୟେୱ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତୁଂ ଲଭତି । ମୁଦୁକେନ ଆରାମିକସମଣୁଦ୍ଦେସେ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ସୋଧାପେତ୍ୱା ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱାଲୁକଂ ଓକିରାପେତ୍ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖେପଂ କାରାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୟୋଜାପେତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ମହଦିୱସେ ପନ ରୁକ୍ଖମୂଲିକେନ ତତ୍ଥ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଛନ୍ନେ ୱାସଂ କପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଜାନିତ୍ୱା ଛନ୍ନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତମତ୍ତେତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକା। ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱଚନତୋ ନିସ୍ସୟାନୁରୂପପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱୋ, ଅପ୍ପାନି ଚେୱ ସୁଲଭାନି ଚ ତାନି ଚ ଅନୱଜ୍ଜାନୀତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୭; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୧) ଭଗୱତା ସଂୱଣ୍ଣିତପଚ୍ଚୟତା, ଅଭିଣ୍ହଂ ତରୁପଣ୍ଣୱିକାରଦସ୍ସନେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାସମୁଟ୍ଠାପନତା, ସେନାସନମଚ୍ଛେରକମ୍ମାରାମତାନଂ ଅଭାୱୋ, ଦେୱତାହି ସହୱାସିତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ୱଣ୍ଣିତୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠେନ, ନିସ୍ସୟୋତି ଚ ଭାସିତୋ ।
ନିୱାସୋ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ, ରୁକ୍ଖମୂଲସମୋ କୁତୋ ॥
ଆୱାସମଚ୍ଛେରହରେ, ଦେୱତା ପରିପାଲିତେ ।
ପୱିୱିତ୍ତେ ୱସନ୍ତୋ ହି, ରୁକ୍ଖମୂଲମ୍ହି ସୁବ୍ବତୋ ॥
ଅଭିରତ୍ତାନି ନୀଲାନି, ପଣ୍ଡୂନି ପତିତାନି ଚ ।
ପସ୍ସନ୍ତୋ ତରୁପଣ୍ଣାନି, ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପନୂଦତି ॥
ତସ୍ମା ହି ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ, ଭାୱନାଭିରତାଲୟଂ ।
ୱିୱିତ୍ତଂ ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ॥
ଅୟଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୧୦. ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗକଥା
୩୩.ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ଛନ୍ନଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତସ୍ସ ପନ ଅବ୍ଭୋକାସିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ୱା ଉପୋସଥତ୍ଥାୟ ୱା ଉପୋସଥାଗାରଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି, ଦେୱେ ୱସ୍ସମାନେ ଅନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱସ୍ସୂପରମେ ନିକ୍ଖମିତବ୍ବଂ । ଭୋଜନସାଲଂ ୱା ଅଗ୍ଗିସାଲଂ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ, ଭୋଜନସାଲାୟ ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଭତ୍ତେନ ଆପୁଚ୍ଛିତୁଂ, ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତେନ ୱା ଛନ୍ନଂ ପୱିସିତୁଂ, ବହି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ଗହିତୋ ହୋତି, ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ମଗ୍ଗମଜ୍ଝେ ଠିତଂ ସାଲଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ନ କିଞ୍ଚି ଗହିତଂ ହୋତି, ସାଲାୟ ଠସ୍ସାମୀତି ୱେଗେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପକତିଗତିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠେନ ପନ ୟାୱ ୱସ୍ସୂପରମା ଠତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ରୁକ୍ଖଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଗେହଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅବ୍ଭୋକାସେୟେୱ ଚୀୱରକୁଟିଂ କତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତଗେହାନି ଉପନିସ୍ସାୟ ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦୁକସ୍ସ ଅଚ୍ଛନ୍ନମରିୟାଦଂ ପବ୍ଭାରମ୍ପି ସାଖାମଣ୍ଡପୋପି ପୀଠପଟୋପି ଖେତ୍ତରକ୍ଖକାଦୀହି ଛଡ୍ଡିତା ତତ୍ରଟ୍ଠକକୁଟିକାପି ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱାସତ୍ଥାୟ ଛନ୍ନଂ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱା ପୱିଟ୍ଠକ୍ଖଣେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଜାନିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପିତମତ୍ତେତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକା । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ଆୱାସପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦୋ, ଥିନମିଦ୍ଧପନୂଦନଂ, ‘‘ମିଗା ୱିୟ ଅସଙ୍ଗଚାରିନୋ, ଅନିକେତା ୱିହରନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୪) ପସଂସାୟ ଅନୁରୂପତା, ନିସ୍ସଙ୍ଗତା, ଚାତୁଦ୍ଦିସତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ଅନଗାରିୟଭାୱସ୍ସ, ଅନୁରୂପେ ଅଦୁଲ୍ଲଭେ ।
ତାରାମଣିୱିତାନମ୍ହି, ଚନ୍ଦଦୀପପ୍ପଭାସିତେ ॥
ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱସଂ ଭିକ୍ଖୁ, ମିଗଭୂତେନ ଚେତସା ।
ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା, ଭାୱନାରାମତଂ ସିତୋ ॥
ପୱିୱେକରସସ୍ସାଦଂ, ନଚିରସ୍ସେୱ ୱିନ୍ଦତି ।
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ହି ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ଅବ୍ଭୋକାସରତୋ ସିୟାତି ॥
ଅୟଂ ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୧୧. ସୋସାନିକଙ୍ଗକଥା
୩୪.ସୋସାନିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ନ ସୁସାନଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ସୋସାନିକେନ ୟଂ ମନୁସ୍ସା ଗାମଂ ନିୱେସନ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ସୁସାନ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ । ନ ହି ମତସରୀରେ ଅଜ୍ଝାପିତେ ତଂ ସୁସାନଂ ନାମ ହୋତି, ଝାପିତକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ସଚେପି ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାନି ଛଡ୍ଡିତଂ, ତଂ ସୁସାନମେୱ ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ୱସନ୍ତେନ ଚଙ୍କମମଣ୍ଡପାଦୀନି କାରେତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତେନ ନ ୱସିତବ୍ବଂ । ଗରୁକଂ ହି ଇଦଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନପରିସ୍ସୟୱିଘାତତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ୱା ରାଜୟୁତ୍ତକଂ ୱା ଜାନାପେତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ । ଚଙ୍କମନ୍ତେନ ଅଦ୍ଧକ୍ଖିକେନ ଆଳାହନଂ ଓଲୋକେନ୍ତେନ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ ।
ସୁସାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ମହାପଥା ଉକ୍କମ୍ମ ଉପ୍ପଥମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଦିୱାୟେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ତଂ ରତ୍ତିଂ ଭୟାନକଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅମନୁସ୍ସା ରତ୍ତିଂ ୱିରୱିତ୍ୱା ୱିରୱିତ୍ୱା ଆହିଣ୍ଡନ୍ତାପି ନ କେନଚି ପହରିତବ୍ବା । ଏକଦିୱସମ୍ପି ସୁସାନଂ ଅଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମଜ୍ଝିମୟାମଂ ସୁସାନେ ଖେପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିକ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକା । ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟଂ ତିଲପିଟ୍ଠମାସଭତ୍ତମଚ୍ଛମଂସଖୀରତେଲଗୁଳାଦିଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଂ ନ ସେୱିତବ୍ବଂ । କୁଲଗେହଂ ନ ପୱିସିତବ୍ବନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠେନ ୟତ୍ଥ ଧୁୱଡାହଧୁୱକୁଣପଧୁୱରୋଦନାନି ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥେୱ ୱସିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ତୀସୁ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ସତି ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦୁକସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁସାନଲକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତମତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ନ ସୁସାନମ୍ହି ୱାସଂ କପ୍ପନେନ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ସୁସାନଂ ଅଗତଦିୱସେତି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକା । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ ମରଣସ୍ସତିପଟିଲାଭୋ, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିତା, ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଧିଗମୋ, କାମରାଗୱିନୋଦନଂ, ଅଭିଣ୍ହଂ କାୟସଭାୱଦସ୍ସନଂ, ସଂୱେଗବହୁଲତା ଆରୋଗ୍ୟମଦାଦିପ୍ପହାନଂ, ଭୟଭେରୱସହନତା, ଅମନୁସ୍ସାନଂ ଗରୁଭାୱନୀୟତା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ସୋସାନିକଞ୍ହି ମରଣାନୁସତିପ୍ପଭାୱା,
ନିଦ୍ଦାଗତମ୍ପି ନ ଫୁସନ୍ତି ପମାଦଦୋସା ।
ସମ୍ପସ୍ସତୋ ଚ କୁଣପାନି ବହୂନି ତସ୍ସ,
କାମାନୁଭାୱୱସଗମ୍ପି ନ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ ॥
ସଂୱେଗମେତି ୱିପୁଲଂ ନ ମଦଂ ଉପେତି,
ସମ୍ମା ଅଥୋ ଘଟତି ନିବ୍ବୁତିମେସମାନୋ ।
ସୋସାନିକଙ୍ଗମିତିନେକଗୁଣାୱହତ୍ତା,
ନିବ୍ବାନନିନ୍ନହଦୟେନ ନିସେୱିତବ୍ବନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ସୋସାନିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨. ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗକଥା
୩୫.ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ସେନାସନଲୋଲୁପ୍ପଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ୟଥାସନ୍ଥତିକେନ ୟଦସ୍ସ ସେନାସନଂ ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଗାହିତଂ ହୋତି, ତେନେୱ ତୁଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋ । ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତସେନାସନଂ ଦୂରେତି ୱା ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେତି ୱା ଅମନୁସ୍ସଦୀଘଜାତିକାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତନ୍ତି ୱା ଉଣ୍ହନ୍ତି ୱା ସୀତଲନ୍ତି ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ଲଭତି । ମଜ୍ଝିମୋ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଲଭତି । ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ଓଲୋକେତୁଂ ନ ଲଭତି । ମୁଦୁକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା ସଚସ୍ସ ତଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତୁଂ ଲଭତି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସେନାସନଲୋଲୁପ୍ପେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ‘‘ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ତେନ ତୁଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୧.୧୩୬; ପାଚି॰ ୭୯୩) ୱୁତ୍ତୋୱାଦକରଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ହିତେସିତା, ହୀନପଣୀତୱିକପ୍ପପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଅନୁରୋଧୱିରୋଧପ୍ପହାନଂ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାୟ ଦ୍ୱାରପିଦହନଂ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମୱୁତ୍ତିତାତି ।
ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ତେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ, ୟଥାସନ୍ଥତିକୋ ୟତି ।
ନିବ୍ବିକପ୍ପୋ ସୁଖଂ ସେତି, ତିଣସନ୍ଥରକେସୁପି ॥
ନ ସୋ ରଜ୍ଜତି ସେଟ୍ଠମ୍ହି, ହୀନଂ ଲଦ୍ଧା ନ କୁପ୍ପତି ।
ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୱକେ, ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପତି ॥
ତସ୍ମା ଅରିୟସତାଚିଣ୍ଣଂ, ମୁନିପୁଙ୍ଗୱୱଣ୍ଣିତଂ ।
ଅନୁୟୁଞ୍ଜେଥ ମେଧାୱୀ, ୟଥାସନ୍ଥତରାମତନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନୱିଧାନପ୍ପଭେଦଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
୧୩. ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗକଥା
୩୬.ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗମ୍ପି ‘‘ସେୟ୍ୟଂ ପଟିକ୍ଖିପାମି, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞତରୱଚନେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ହୋତି ।
ତେନ ପନ ନେସଜ୍ଜିକେନ ରତ୍ତିୟା ତୀସୁ ୟାମେସୁ ଏକଂ ୟାମଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ । ଇରିୟାପଥେସୁ ହି ନିପଜ୍ଜିତୁମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦମସ୍ସ ୱିଧାନଂ।
ପଭେଦତୋ ପନ ଅୟମ୍ପି ତିୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠସ୍ସ ନେୱ ଅପସ୍ସେନଂ, ନ ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକା, ନ ଆୟୋଗପଟ୍ଟୋ ୱଟ୍ଟତି । ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ଇମେସୁ ତୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଟ୍ଟତି । ମୁଦୁକସ୍ସ ଅପସ୍ସେନମ୍ପି ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକାପି ଆୟୋଗପଟ୍ଟୋପି ବିବ୍ବୋହନମ୍ପି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୋପି ସତ୍ତଙ୍ଗୋପି ୱଟ୍ଟତି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗୋ ପନ ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟେନ ସଦ୍ଧିଂ କତୋ । ସତ୍ତଙ୍ଗୋ ନାମ ପିଟ୍ଠିଅପସ୍ସୟେନ ଚ ଉଭତୋପସ୍ସେସୁ ଅପସ୍ସୟେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ କତୋ । ତଂ କିର ମିଳାଭୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅକଂସୁ । ଥେରୋ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି ।
ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପିତମତ୍ତେ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଭେଦୋ।
ଅୟଂ ପନାନିସଂସୋ, ‘‘ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚେତସୋ ୱିନିବନ୍ଧସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦନଂ, ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସପ୍ପାୟତା, ପାସାଦିକଇରିୟାପଥତା, ୱୀରିୟାରମ୍ଭାନୁକୂଲତା, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନୁବ୍ରୂହନନ୍ତି ।
ଆଭୁଜିତ୍ୱାନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ, ପଣିଧାୟ ଉଜୁଂ ତନୁଂ ।
ନିସୀଦନ୍ତୋ ୱିକମ୍ପେତି, ମାରସ୍ସ ହଦୟଂ ୟତି ॥
ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ, ହିତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ।
ନିସଜ୍ଜାଭିରତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋଭୟନ୍ତୋ ତପୋୱନଂ ॥
ନିରାମିସଂ ପୀତିସୁଖଂ, ୟସ୍ମା ସମଧିଗଚ୍ଛତି ।
ତସ୍ମା ସମନୁୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଧୀରୋ ନେସଜ୍ଜିକଂ ୱତନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗେ ସମାଦାନ ୱିଧାନପ୍ପଭେଦ ଭେଦାନିସଂସୱଣ୍ଣନା ।
ଧୁତଙ୍ଗପକିଣ୍ଣକକଥା
କୁସଲତ୍ତିକତୋ ଚେୱ, ଧୁତାଦୀନଂ ୱିଭାଗତୋ ।
ସମାସବ୍ୟାସତୋ ଚାପି, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ॥ –
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱସେନ ୱଣ୍ଣନା ହୋତି ।
ତତ୍ଥ କୁସଲତ୍ତିକତୋତି ସବ୍ବାନେୱ ହି ଧୁତଙ୍ଗାନି ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନଖୀଣାସୱାନଂ ୱସେନ ସିୟା କୁସଲାନି, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତାନି, ନତ୍ଥି ଧୁତଙ୍ଗଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ।
ୟୋ ପନ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତୀତି ଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୮୧; ପରି॰ ୩୨୫) ଅକୁସଲମ୍ପି ଧୁତଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ନ ମୟଂ ‘‘ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ଅରଞ୍ଞେ ନ ୱସତୀ’’ତି ୱଦାମ । ୟସ୍ସ ହି ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସୋ, ସୋ ଆରଞ୍ଞିକୋ । ସୋ ଚ ପାପିଚ୍ଛୋ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ୱା । ଇମାନି ପନ ତେନ ତେନ ସମାଦାନେନ ଧୁତକିଲେସତ୍ତା ଧୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗାନି, କିଲେସଧୁନନତୋ ୱା ଧୁତନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଞାଣଂ ଅଙ୍ଗମେତେସନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗାନି । ଅଥ ୱା ଧୁତାନି ଚ ତାନି ପଟିପକ୍ଖନିଦ୍ଧୁନନତୋ ଅଙ୍ଗାନି ଚ ପଟିପତ୍ତିୟାତିପି ଧୁତଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ଚ ଅକୁସଲେନ କୋଚି ଧୁତୋ ନାମ ହୋତି, ୟସ୍ସେତାନି ଅଙ୍ଗାନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଅକୁସଲଂ କିଞ୍ଚି ଧୁନାତି, ୟେସଂ ତଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତିକତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗାନୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ । ନାପି ଅକୁସଲଂ ଚୀୱରଲୋଲୁପ୍ପାଦୀନି ଚେୱ ନିଦ୍ଧୁନାତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତମିଦଂ ‘‘ନତ୍ଥି ଅକୁସଲଂ ଧୁତଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ।
‘‘ୟେସମ୍ପି କୁସଲତ୍ତିକୱିନିମୁତ୍ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ, ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଧୁତଙ୍ଗମେୱ ନତ୍ଥି । ଅସନ୍ତଂ କସ୍ସ ଧୁନନତୋ ଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି । ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତୀତି ୱଚନୱିରୋଧୋପି ଚ ନେସଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ କୁସଲତ୍ତିକତୋ ୱଣ୍ଣନା ।
ଧୁତାଦୀନଂୱିଭାଗତୋତି ଧୁତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧୁତୱାଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧୁତଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସେୱନା ସପ୍ପାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଧୁତୋତି ଧୁତକିଲେସୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଲେସଧୁନନୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ।
ଧୁତୱାଦୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅତ୍ଥି ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ନ ଧୁତୋ ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ଧୁତୋ ଚେୱ ଧୁତୱାଦୋ ଚ ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ଧୁତଙ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ କିଲେସେ ଧୁନି, ପରଂ ପନ ଧୁତଙ୍ଗେନ ନ ଓୱଦତି, ନାନୁସାସତି ବାକୁଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟ, ଅୟଂ ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ । ୟଥାହ, ‘‘ତୟିଦଂ ଆୟସ୍ମା ବାକୁଲୋ ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ’’ତି । ୟୋ ପନ ନ ଧୁତଙ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ କିଲେସେ ଧୁନି, କେୱଲଂ ଅଞ୍ଞେ ଧୁତଙ୍ଗେନ ଓୱଦତି ଅନୁସାସତି ଉପନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ, ଅୟଂ ନ ଧୁତୋ ଧୁତୱାଦୋ । ୟଥାହ, ‘‘ତୟିଦଂ ଆୟସ୍ମା ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ନ ଧୁତୋ ଧୁତୱାଦୋ’’ତି । ୟୋ ଉଭୟୱିପନ୍ନୋ ଲାଳୁଦାୟୀ ୱିୟ, ଅୟଂ ନେୱ ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ । ୟଥାହ, ‘‘ତୟିଦଂ ଆୟସ୍ମା ଲାଳୁଦାୟୀ ନେୱ ଧୁତୋ ନ ଧୁତୱାଦୋ’’ତି । ୟୋ ପନ ଉଭୟସମ୍ପନ୍ନୋ ଧମ୍ମସେନାପତି ୱିୟ, ଅୟଂ ଧୁତୋ ଚେୱ ଧୁତୱାଦୋ ଚ । ୟଥାହ, ‘‘ତୟିଦଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧୁତୋ ଚେୱ ଧୁତୱାଦୋ ଚାତି ।
ଧୁତଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା, ସଲ୍ଲେଖତା, ପୱିୱେକତା, ଇଦମତ୍ଥିତାତି ଇମେ ଧୁତଙ୍ଗଚେତନାୟ ପରିୱାରକା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୮୧; ପରି॰ ୩୨୫) ଧୁତଧମ୍ମା ନାମ, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଚ ଅଲୋଭୋ । ସଲ୍ଲେଖତା ଚ ପୱିୱେକତା ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପତନ୍ତି ଅଲୋଭେ ଚ ଅମୋହେ ଚ । ଇଦମତ୍ଥିତା ଞାଣମେୱ । ତତ୍ଥ ଚ ଅଲୋଭେନ ପଟିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୂସୁ ଲୋଭଂ, ଅମୋହେନ ତେସ୍ୱେୱ ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ମୋହଂ ଧୁନାତି । ଅଲୋଭେନ ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତାନଂ ପଟିସେୱନମୁଖେନ ପୱତ୍ତଂ କାମସୁଖାନୁୟୋଗଂ, ଅମୋହେନ ଧୁତଙ୍ଗେସୁ ଅତିସଲ୍ଲେଖମୁଖେନ ପୱତ୍ତଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ଧୁନାତି । ତସ୍ମା ଇମେ ଧମ୍ମା ଧୁତଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ…ପେ॰… ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗନ୍ତି । ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଚ ୱୁତ୍ତାନେୱ ।
କସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସେୱନା ସପ୍ପାୟାତି ରାଗଚରିତସ୍ସ ଚେୱ ମୋହଚରିତସ୍ସ ଚ । କସ୍ମା ? ଧୁତଙ୍ଗସେୱନା ହି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଚେୱ ସଲ୍ଲେଖୱିହାରୋ ଚ । ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ରାଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି । ସଲ୍ଲେଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗପଟିସେୱନା ୱା ଏତ୍ଥ ଦୋସଚରିତସ୍ସାପି ସପ୍ପାୟା । ତତ୍ଥ ହିସ୍ସ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟିୟମାନସ୍ସ ୱିହରତୋ ଦୋସୋପି ୱୂପସମ୍ମତୀତି ଅୟଂ ଧୁତାଦୀନଂ ୱିଭାଗତୋ ୱଣ୍ଣନା ।
ସମାସବ୍ୟାସତୋତି ଇମାନି ପନ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାସତୋ ତୀଣି ସୀସଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଙ୍ଗାନୀତି ଅଟ୍ଠେୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ, ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ, ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ସୀସଙ୍ଗାନି । ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଞ୍ହି ରକ୍ଖନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗମ୍ପି ରକ୍ଖିସ୍ସତି । ଏକାସନିକଙ୍ଗଞ୍ଚ ରକ୍ଖତୋ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗାନିପି ସୁରକ୍ଖନୀୟାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ କିଂ ଅତ୍ଥି ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗେସୁ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ ନାମ । ଇତି ଇମାନି ତୀଣି ସୀସଙ୍ଗାନି, ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ, ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ, ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ, ସୋସାନିକଙ୍ଗନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଙ୍ଗାନି ଚାତି ଅଟ୍ଠେୱ ହୋନ୍ତି ।
ପୁନ ଦ୍ୱେ ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି, ଏକଂ ୱୀରିୟପଟିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ୱୀରିୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ଇତରାନି ପାକଟାନେୱ ।
ପୁନ ସବ୍ବାନେୱ ନିସ୍ସୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତାନି ଦ୍ୱାଦସ, ୱୀରିୟନିସ୍ସିତଂ ଏକନ୍ତି । ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବୱସେନପି ଦ୍ୱେୟେୱ ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ହି ଧୁତଙ୍ଗଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢତି, ତେନ ସେୱିତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସ ସେୱତୋ ହାୟତି, ତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସ ପନ ସେୱତୋପି ଅସେୱତୋପି ୱଡ୍ଢତେୱ, ନ ହାୟତି, ତେନାପି ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତେନ ସେୱିତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସାପି ସେୱତୋପି ଅସେୱତୋପି ନ ୱଡ୍ଢତି, ତେନାପି ସେୱିତବ୍ବାନିୟେୱ ଆୟତିଂ ୱାସନତ୍ଥାୟାତି ।
ଏୱଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବୱସେନ ଦୁୱିଧାନିପି ସବ୍ବାନେୱ ଚେତନାୱସେନ ଏକୱିଧାନି ହୋନ୍ତି । ଏକମେୱ ହି ଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦାନଚେତନାତି । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟା ଚେତନା, ତଂ ଧୁତଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ।
ବ୍ୟାସତୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତେରସ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଟ୍ଠ, ସାମଣେରାନଂ ଦ୍ୱାଦସ, ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରୀନଂ ସତ୍ତ, ଉପାସକଉପାସିକାନଂ ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ସୁସାନଂ ହୋତି, ଏକୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଏକପ୍ପହାରେନ ସବ୍ବଧୁତଙ୍ଗାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପନ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଞ୍ଚ ଦ୍ୱେପି ସିକ୍ଖାପଦେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି, ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ, ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ, ସୋସାନିକଙ୍ଗନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ଦୁପ୍ପରିହାରାନି । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ହି ଦୁତିୟିକଂ ୱିନା ୱସିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱରୂପେ ଚ ଠାନେ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦା ଦୁତିୟିକା ଦୁଲ୍ଲଭା । ସଚେପି ଲଭେୟ୍ୟ ସଂସଟ୍ଠୱିହାରତୋ ନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସତି ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ଧୁତଙ୍ଗଂ ସେୱେୟ୍ୟ, ସ୍ୱେୱସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପଞ୍ଚ ହାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଟ୍ଠେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ପନ ଠପେତ୍ୱା ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ ସେସାନି ଦ୍ୱାଦସ ସାମଣେରାନଂ, ସତ୍ତ ସିକ୍ଖମାନସାମଣେରୀନଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଉପାସକଉପାସିକାନଂ ପନ ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ, ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ପତିରୂପାନି ଚେୱ ସକ୍କା ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଧୁତଙ୍ଗାନୀତି ଏୱଂ ବ୍ୟାସତୋ ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସମାସବ୍ୟାସତୋ ୱଣ୍ଣନା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୟେହି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦୀହି ଗୁଣେହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ୱୋଦାନଂ ହୋତି, ତେସଂ ସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ସମାଦାତବ୍ବଧୁତଙ୍ଗକଥା ଭାସିତା ହୋତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ଦୁତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩. କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣନିଦ୍ଦେସୋ
୩୮. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଧୁତଙ୍ଗପରିହରଣସମ୍ପାଦିତେହି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀହି ଗୁଣେହି ପରିୟୋଦାତେ ଇମସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଚିତ୍ତସୀସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମାଧି ଭାୱେତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାତୁମ୍ପି ତାୱ ନ ସୁକରୋ, ପଗେୱ ଭାୱେତୁଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଞ୍ଚ ଭାୱନାନୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ ହୋତି ।
କୋ ସମାଧି ? କେନଟ୍ଠେନ ସମାଧି ? କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନି ? କତିୱିଧୋ ସମାଧି ? କୋ ଚସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ? କିଂ ୱୋଦାନଂ ? କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବୋ ? ସମାଧିଭାୱନାୟ କୋ ଆନିସଂସୋତି ?
ତତ୍ରିଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । କୋ ସମାଧୀତି ସମାଧି ବହୁୱିଧୋ ନାନପ୍ପକାରକୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟିତୁଂ ଆରବ୍ଭମାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅଧିପ୍ପେତଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥଂ ନ ସାଧେୟ୍ୟ, ଉତ୍ତରି ଚ ୱିକ୍ଖେପାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଇଧାଧିପ୍ପେତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦାମ, କୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସମାଧି ।
କେନଟ୍ଠେନ ସମାଧୀତି ସମାଧାନଟ୍ଠେନ ସମାଧି । କିମିଦଂ ସମାଧାନଂ ନାମ ? ଏକାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଆଧାନଂ, ଠପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଏକାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଅୱିକ୍ଖିପମାନା ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣା ଚ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଇଦଂ ସମାଧାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ସମାଧି, ୱିକ୍ଖେପୱିଦ୍ଧଂସନରସୋ, ଅୱିକମ୍ପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ‘‘ସୁଖିନୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ସୁଖମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।
୩୯.କତିୱିଧୋସମାଧୀତି ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେନ ତାୱ ଏକୱିଧୋ । ଉପଚାରଅପ୍ପନାୱସେନ ଦୁୱିଧୋ, ତଥା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ସପ୍ପୀତିକନିପ୍ପୀତିକୱସେନ ସୁଖସହଗତଉପେକ୍ଖାସହଗତୱସେନ ଚ । ତିୱିଧୋ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତୱସେନ, ତଥା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିୱସେନ ପୀତିସହଗତାଦିୱସେନ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣୱସେନ ଚ । ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିୱସେନ, ତଥା ପରିତ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ଚତୁଝାନଙ୍ଗୱସେନ ହାନଭାଗିୟାଦିୱସେନ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଅଧିପତିୱସେନ ଚ । ପଞ୍ଚୱିଧୋ ପଞ୍ଚକନୟେ ପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗୱସେନାତି ।
ସମାଧିଏକକଦୁକୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ଏକୱିଧକୋଟ୍ଠାସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ । ଦୁୱିଧକୋଟ୍ଠାସେ ଛନ୍ନଂ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନଂ ମରଣସ୍ସତିୟା ଉପସମାନୁସ୍ସତିୟା ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନସ୍ସାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଲଦ୍ଧଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ୟା ଚ ଅପ୍ପନାସମାଧୀନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ଉପଚାରସମାଧି। ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଆଦିୱଚନତୋ ପନ ୟା ପରିକମ୍ମାନନ୍ତରା ଏକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ଅପ୍ପନାସମାଧୀତି ଏୱଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ।
ଦୁତିୟଦୁକେ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ କୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଲୋକିୟୋ ସମାଧି । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ।
ତତିୟଦୁକେ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦ୍ୱୀସୁ ପଞ୍ଚକନୟେ ତୀସୁ ଝାନେସୁ ଏକଗ୍ଗତା ସପ୍ପୀତିକୋ ସମାଧି । ଅୱସେସେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନେସୁ ଏକଗ୍ଗତା ନିପ୍ପୀତିକୋ ସମାଧି । ଉପଚାରସମାଧି ପନ ସିୟା ସପ୍ପୀତିକୋ, ସିୟା ନିପ୍ପୀତିକୋତି ଏୱଂ ସପ୍ପୀତିକନିପ୍ପୀତିକୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ।
ଚତୁତ୍ଥଦୁକେ ଚତୁକ୍କନୟେ ତୀସୁ ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ଏକଗ୍ଗତା ସୁଖସହଗତୋ ସମାଧି । ଅୱସେସସ୍ମିଂ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋ ସମାଧି । ଉପଚାରସମାଧି ପନ ସିୟା ସୁଖସହଗତୋ, ସିୟା ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋତି ଏୱଂ ସୁଖସହଗତଉପେକ୍ଖାସହଗତୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ।
ସମାଧିତିକୱଣ୍ଣନା
ତିକେସୁ ପଠମତ୍ତିକେ ପଟିଲଦ୍ଧମତ୍ତୋ ହୀନୋ, ନାତିସୁଭାୱିତୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ସୁଭାୱିତୋ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ପଣୀତୋତି ଏୱଂ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତୱସେନ ତିୱିଧୋ ।
ଦୁତିୟତ୍ତିକେ ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରସମାଧିନା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ । ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ । ୟୋ ହି ୱିତକ୍କମତ୍ତେୟେୱ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱିଚାରେ ଅଦିସ୍ୱା କେୱଲଂ ୱିତକ୍କପ୍ପହାନମତ୍ତଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅତିକ୍କମତି, ସୋ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ସମାଧିଂ ପଟିଲଭତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁକ୍କନୟେ ପନ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଚକନୟେ ତତିୟାଦୀସୁ ତୀସୁ ଝାନେସୁ ଏକଗ୍ଗତା ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରୋ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ ।
ତତିୟତ୍ତିକେ ଚତୁକ୍କନୟେ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ପଞ୍ଚକନୟେ ଚ ତୀସୁ ଝାନେସୁ ଏକଗ୍ଗତା ପୀତିସହଗତୋ ସମାଧି । ତେସ୍ୱେୱ ତତିୟେ ଚ ଚତୁତ୍ଥେ ଚ ଝାନେ ଏକଗ୍ଗତା ସୁଖସହଗତୋ ସମାଧି । ଅୱସାନେ ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋ । ଉପଚାରସମାଧି ପନ ପୀତିସୁଖସହଗତୋ ୱା ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତୋ ୱାତି ଏୱଂ ପୀତିସହଗତାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ ।
ଚତୁତ୍ଥତ୍ତିକେ ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ଏକଗ୍ଗତା ପରିତ୍ତୋ ସମାଧି । ରୂପାୱଚରାରୂପାୱଚରକୁସଲେ ଏକଗ୍ଗତା ମହଗ୍ଗତୋ ସମାଧି । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତା ଅପ୍ପମାଣୋ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତପ୍ପମାଣୱସେନ ତିୱିଧୋ ।
ସମାଧିଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା
ଚତୁକ୍କେସୁ ପଠମଚତୁକ୍କେ ଅତ୍ଥି ସମାଧି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ, ଅତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ, ଅତ୍ଥି ସୁଖାପଟିପଦୋ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ, ଅତ୍ଥି ସୁଖାପଟିପଦୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋତି ।
ତତ୍ଥ ପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ସମାଧିଭାୱନା ପଟିପଦାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଚାରତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପ୍ପନା, ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଅଭିଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନେସା ପଟିପଦା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ହୋତି, ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମସମୁଦାଚାରଗହଣତାୟ କିଚ୍ଛା ଅସୁଖାସେୱନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଦଭାୱେନ ସୁଖା । ଅଭିଞ୍ଞାପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦନ୍ଧା ହୋତି ମନ୍ଦା ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଖିପ୍ପା ଅମନ୍ଦା ସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟାନି ପରତୋ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟାନି ଚ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦୀନି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ଚ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାନି ଚ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, ତେସୁ ୟୋ ଅସପ୍ପାୟସେୱୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ସପ୍ପାୟସେୱିନୋ ସୁଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା । ୟୋ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅସପ୍ପାୟଂ ସେୱିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ସପ୍ପାୟସେୱୀ ହୋତି, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ସପ୍ପାୟଂ ସେୱିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଅସପ୍ପାୟସେୱୀ, ତସ୍ସ ୱୋମିସ୍ସକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦାଦିକଂ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । ୱିପରିୟାୟେନ ସୁଖା । ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାନି ପନ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ଖିପ୍ପା ।
ଅପିଚ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧିକାରୱସେନ ଚାପି ଏତାସଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଣ୍ହାଭିଭୂତସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ସୁଖା । ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତସ୍ସ ଚ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି । ଅନଭିଭୂତସ୍ସ ଖିପ୍ପା । ୟୋ ଚ ସମଥେ ଅକତାଧିକାରୋ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । କତାଧିକାରସ୍ସ ସୁଖା । ୟୋ ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅକତାଧିକାରୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦନ୍ଧା ଅଭିଞ୍ଞା ହୋତି, କତାଧିକାରସ୍ସ ଖିପ୍ପା । କିଲେସିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଚାପି ଏତାସଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିବ୍ବକିଲେସସ୍ସ ହି ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି ଦନ୍ଧା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପନ ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞା । ମନ୍ଦକିଲେସସ୍ସ ଚ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସୁଖା ପଟିପଦା ହୋତି ଦନ୍ଧା ଚ ଅଭିଞ୍ଞା । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପନ ଖିପ୍ପା ଅଭିଞ୍ଞାତି ।
ଇତି ଇମାସୁ ପଟିପଦାଅଭିଞ୍ଞାସୁ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାୟ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମାଧିଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ସୋ ସମାଧି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ସେସତ୍ତୟେପୀତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ଅତ୍ଥି ସମାଧି ପରିତ୍ତୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ, ଅତ୍ଥି ପରିତ୍ତୋ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୋ, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣୋ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ, ଅତ୍ଥି ଅପ୍ପମାଣୋ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୋତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ସମାଧି ଅପ୍ପଗୁଣୋ ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅୟଂ ପରିତ୍ତୋ । ୟୋ ପନ ଅୱଡ୍ଢିତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣୋ । ୟୋ ପଗୁଣୋ ସୁଭାୱିତୋ, ଉପରିଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅୟଂ ଅପ୍ପମାଣୋ । ୟୋ ଚ ୱଡ୍ଢିତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣୋ । ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୱୋମିସ୍ସତାୟ ପନ ୱୋମିସ୍ସକନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପରିତ୍ତପରିତ୍ତାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ତତିୟଚତୁକ୍କେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସମାଧୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ପଠମଂ ଝାନଂ, ତତୋ ୱୂପସନ୍ତୱିତକ୍କୱିଚାରଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଦୁତିୟଂ, ତତୋ ୱିରତ୍ତପୀତିକଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ତତିୟଂ, ତତୋ ପହୀନସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସହିତସ୍ସ ସମାଧିନୋ ୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଅଙ୍ଗଭୂତା ଚତ୍ତାରୋ ସମାଧୀ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଚତୁଝାନଙ୍ଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେ ଅତ୍ଥି ସମାଧି ହାନଭାଗିୟୋ, ଅତ୍ଥି ଠିତିଭାଗିୟୋ, ଅତ୍ଥି ୱିସେସଭାଗିୟୋ, ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୋ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚନୀକସମୁଦାଚାରୱସେନ ହାନଭାଗିୟତା, ତଦନୁଧମ୍ମତାୟ ସତିୟା ସଣ୍ଠାନୱସେନ ଠିତିଭାଗିୟତା, ଉପରିୱିସେସାଧିଗମୱସେନ ୱିସେସଭାଗିୟତା, ନିବ୍ବିଦାସହଗତସଞ୍ଞାମନସିକାରସମୁଦାଚାରୱସେନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ, ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭିଂ କାମସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ହାନଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା । ତଦନୁଧମ୍ମତା ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ଠିତିଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା । ଅୱିତକ୍କସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ୱିସେସଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା । ନିବ୍ବିଦାସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ୱିରାଗୂପସଞ୍ହିତା ନିବ୍ବେଧଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୯) । ତାୟ ପନ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମାଧୀପି ଚତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ହାନଭାଗିୟାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ପଞ୍ଚମଚତୁକ୍କେ କାମାୱଚରୋ ସମାଧି, ରୂପାୱଚରୋ ସମାଧି, ଅରୂପାୱଚରୋ ସମାଧି, ଅପରିୟାପନ୍ନୋ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ସମାଧୀ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ଉପଚାରେକଗ୍ଗତା କାମାୱଚରୋ ସମାଧି । ତଥା ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଇତରେ ତୟୋତି ଏୱଂ କାମାୱଚରାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ଛଟ୍ଠଚତୁକ୍କେ ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଛନ୍ଦସମାଧି…ପେ॰… ୱୀରିୟଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଚିତ୍ତଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ୱୀମଂସଂ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଲଭତି ସମାଧିଂ, ଲଭତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୀମଂସାସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୪୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୨୫) ଏୱଂ ଅଧିପତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ।
ପଞ୍ଚକେ ୟଂ ଚତୁକ୍କଭେଦେ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ, ତଂ ୱିତକ୍କମତ୍ତାତିକ୍କମେନ ଦୁତିୟଂ, ୱିତକ୍କୱିଚାରାତିକ୍କମେନ ତତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଝାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେସଂ ଅଙ୍ଗଭୂତା ଚ ପଞ୍ଚ ସମାଧୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଝାନଙ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୦.କୋ ଚସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ କିଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସଂକିଲେସନ୍ତି ହାନଭାଗିୟୋ ଧମ୍ମୋ । ୱୋଦାନନ୍ତି ୱିସେସଭାଗିୟୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୮) । ତତ୍ଥ ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭିଂ କାମସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ହାନଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୯) ଇମିନା ନୟେନ ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅୱିତକ୍କସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ୱିସେସଭାଗିନୀ ପଞ୍ଞା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୯୯) ଇମିନା ନୟେନ ୱିସେସଭାଗିୟଧମ୍ମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦସପଲିବୋଧୱଣ୍ଣନା
୪୧.କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ତାୱ ଅୟଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧୋତିଆଦୀସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱନାନୟୋ ପଞ୍ଞାଭାୱନାନୟେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ପଞ୍ଞାୟ ହି ଭାୱିତାୟ ସୋ ଭାୱିତୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ନ କିଞ୍ଚି ୱିସୁଂ ୱଦାମ ।
ୟୋ ପନାୟଂ ଲୋକିୟୋ, ସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୀଲାନି ୱିସୋଧେତ୍ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ୟ୍ୱାସ୍ସ ଦସସୁ ପଲିବୋଧେସୁ ପଲିବୋଧୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁକୂଲଂ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସମାଧିଭାୱନାୟ ଅନନୁରୂପଂ ୱିହାରଂ ପହାୟ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତେନ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଭାୱନାୱିଧାନଂ ଅପରିହାପେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ, ୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟ୍ୱାସ୍ସ ଦସସୁ ପଲିବୋଧେସୁ ପଲିବୋଧୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା’’ତି, ଏତ୍ଥ –
ଆୱାସୋ ଚ କୁଲଂ ଲାଭୋ, ଗଣୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମଂ ।
ଅଦ୍ଧାନଂ ଞାତି ଆବାଧୋ, ଗନ୍ଥୋ ଇଦ୍ଧୀତି ତେ ଦସାତି ॥ –
ଇମେ ଦସ ପଲିବୋଧା ନାମ । ତତ୍ଥ ଆୱାସୋୟେୱ ଆୱାସପଲିବୋଧୋ । ଏସ ନୟୋ କୁଲାଦୀସୁ ।
ତତ୍ଥ ଆୱାସୋତି ଏକୋପି ଓୱରକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଏକମ୍ପି ପରିୱେଣଂ ସକଲୋପି ସଙ୍ଘାରାମୋ । ସ୍ୱାୟଂ ନ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ନୱକମ୍ମାଦୀସୁ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ବହୁଭଣ୍ଡସନ୍ନିଚୟୋ ୱା ହୋତି, ୟେନ କେନଚି ୱା କାରଣେନ ଅପେକ୍ଖୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ, ତସ୍ସେୱ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ନ ଇତରସ୍ସ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଦ୍ୱେ କିର କୁଲପୁତ୍ତା ଅନୁରାଧପୁରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଥୂପାରାମେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେସୁ ଏକୋ ଦ୍ୱେ ମାତିକା ପଗୁଣା କତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ପାଚିନଖଣ୍ଡରାଜିଂ ନାମ ଗତୋ । ଏକୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସତି । ପାଚିନଖଣ୍ଡରାଜିଗତୋ ତତ୍ଥ ଚିରଂ ୱସିତ୍ୱା ଥେରୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପମିଦଂ ଠାନଂ, ହନ୍ଦ ନଂ ସହାୟକସ୍ସାପି ଆରୋଚେମୀ’’ତି । ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଥୂପାରାମଂ ପାୱିସି । ପୱିସନ୍ତଂୟେୱ ଚ ନଂ ଦିସ୍ୱା ସମାନୱସ୍ସିକତ୍ଥେରୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ଅକାସି । ଆଗନ୍ତୁକତ୍ଥେରୋ ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନି ମେ ସହାୟୋ ସପ୍ପିଂ ୱା ଫାଣିତଂ ୱା ପାନକଂ ୱା ପେସେସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ଚିରନିୱାସୀ’’ତି । ସୋ ରତ୍ତିଂ ଅଲଦ୍ଧା ପାତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନି ଉପଟ୍ଠାକେହି ଗହିତଂ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ ପେସେସ୍ସତୀ’’ତି । ତମ୍ପି ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ପହିଣନ୍ତା ନତ୍ଥି, ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ମଞ୍ଞେ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ପାତୋୱ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗାମଂ ପାୱିସି । ତେ ଦ୍ୱେ ଏକଂ ୱୀଥିଂ ଚରିତ୍ୱା ଉଳୁଙ୍କମତ୍ତଂ ୟାଗୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିୱିଂସୁ । ତତୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନିବଦ୍ଧୟାଗୁ ମଞ୍ଞେ ନତ୍ଥି, ଭତ୍ତକାଲେ ଇଦାନି ମନୁସ୍ସା ପଣୀତଂ ଭତ୍ତଂ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ତତୋ ଭତ୍ତକାଲେପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଇତରୋ ଆହ – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବକାଲଂ ଏୱଂ ୟାପେଥା’’ତି ? ଆମାୱୁସୋତି । ଭନ୍ତେ, ପାଚିନଖଣ୍ଡରାଜି ଫାସୁକା, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମାତି । ଥେରୋ ନଗରତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ କୁମ୍ଭକାରଗାମମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ଇତରୋ ଆହ – ‘‘କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ଥା’’ତି ? ନନୁ ତ୍ୱମାୱୁସୋ, ପାଚିନଖଣ୍ଡରାଜିୟା ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସୀତି ? କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱସିତଟ୍ଠାନେ ନ କୋଚି ଅତିରେକପରିକ୍ଖାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମାୱୁସୋ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ସଙ୍ଘିକଂ, ତଂ ପଟିସାମିତମେୱ, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି । ମୟ୍ହଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ ତେଲନାଳି ଉପାହନତ୍ଥୱିକା ଚ ତତ୍ଥେୱାତି । ତୟାୱୁସୋ, ଏକଦିୱସଂ ୱସିତ୍ୱା ଏତ୍ତକଂ ଠପିତନ୍ତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ । ସୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞୱାସୋୟେୱ । ଥୂପାରାମୋ ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧାତୁନିଧାନଟ୍ଠାନଂ, ଲୋହପାସାଦେ ସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ମହାଚେତିୟଦସ୍ସନଂ ଥେରଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି, ବୁଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି । ଇଧେୱ ତୁମ୍ହେ ୱସଥା’’ତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅଗମାସୀତି । ଈଦିସସ୍ସ ଆୱାସୋ ନ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି ।
କୁଲନ୍ତି ଞାତିକୁଲଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ୱା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ଉପଟ୍ଠାକକୁଲମ୍ପି ‘‘ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୮୮; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ନୟେନ ସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ୱିହରତୋ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ସୋ କୁଲମାନୁସକେହି ୱିନା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ସାମନ୍ତୱିହାରମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମାତାପିତରୋପି ପଲିବୋଧା ନ ହୋନ୍ତି, କୋରଣ୍ଡକୱିହାରୱାସିତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟଦହରଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିୟ ।
ସୋ କିର ଉଦ୍ଦେସତ୍ଥଂ ରୋହଣଂ ଅଗମାସି । ଥେରଭଗିନୀପି ଉପାସିକା ସଦା ଥେରଂ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଥେରୋ ଏକଦିୱସଂ ଦହରଂ ଆନେସ୍ସାମୀତି ରୋହଣାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ଦହରୋପି ‘‘ଚିରଂ ମେ ଇଧ ୱୁତ୍ଥଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଦାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ଉପାସିକାୟ ଚ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ରୋହଣତୋ ନିକ୍ଖମି । ତେ ଉଭୋପି ଗଙ୍ଗାତୀରେ ସମାଗଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ୟାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ଥେରୋ ସୁଟ୍ଠୁ ତେ କତଂ, ଉପାସିକାପି ସଦା ପୁଚ୍ଛତି, ଅହମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥମେୱ ଆଗତୋ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଅହଂ ପନ ଇଧେୱ ଇମଂ ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମୀତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେୟେୱ ତଂ ୱିହାରଂ ପତ୍ତୋ । ସେନାସନମ୍ପିସ୍ସ ପିତରା କାରିତମେୱ ପତ୍ତଂ ।
ଅଥସ୍ସ ପିତା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ଦହରସ୍ସା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ସେନାସନେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । କିଂ ଉପାସକାତି ? ତେମାସଂ ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଘରେ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । ସୋ ତୁଣ୍ହିଭାୱେନ ଅଧିୱାସେସି । ଉପାସକୋପି ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆୱାସେ ଏକୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ଅୟ୍ୟୋ ଉପଗତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ଉପାସିକା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଣୀତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ପଟିୟାଦେସି । ଦହରୋପି ଭତ୍ତକାଲେ ଞାତିଘରଂ ଅଗମାସି । ନ ନଂ କୋଚି ସଞ୍ଜାନି ।
ସୋ ତେମାସମ୍ପି ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥୋ ‘‘ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଞାତକା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ଘରେୟେୱ ଭୋଜେତ୍ୱା ତେଲନାଳିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଏକଂ ଗୁଳପିଣ୍ଡଂ ନୱହତ୍ଥଞ୍ଚ ସାଟକଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ରୋହଣାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି ।
ଉପଜ୍ଝାୟୋପିସ୍ସ ପୱାରେତ୍ୱା ପଟିପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅକାସି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଭଦ୍ଦମୁଖ, ଦିଟ୍ଠା ତେ ଉପାସିକା’’ତି ? ସୋ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେନ ତେଲେନ ଥେରସ୍ସ ପାଦେ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଗୁଳେନ ପାନକଂ କତ୍ୱା ତମ୍ପି ସାଟକଂ ଥେରସ୍ସେୱ ଦତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ରୋହଣଂୟେୱ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଅଗମାସି । ଥେରୋପି ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ କୋରଣ୍ଡକଗାମଂ ପାୱିସି ।
ଉପାସିକାପି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭାତା ମମ ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସଦା ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକୟମାନାୱ ତିଟ୍ଠତି । ସା ତଂ ଏକକମେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମତୋ ମେ ମଞ୍ଞେ ପୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଥେରୋ ଏକକୋୱ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଥେରସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିପତିତ୍ୱା ପରିଦେୱମାନା ରୋଦି । ଥେରୋ ‘‘ନୂନ ଦହରୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱାୱ ଗତୋ’’ତି ତଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପତ୍ତତ୍ଥୱିକତୋ ତଂ ସାଟକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
ଉପାସିକା ପସୀଦିତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ଗତଦିସାଭିମୁଖା ଉରେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନମସ୍ସମାନା ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସଦିସଂ ୱତ ମଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୁଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ରଥୱିନୀତପଟିପଦଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨ ଆଦୟୋ), ନାଲକପଟିପଦଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୮୪ ଆଦୟୋ), ତୁୱଟ୍ଟକପଟିପଦଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୧ ଆଦୟୋ), ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମତାଦୀପକଂ ମହାଅରିୟୱଂସପଟିପଦଞ୍ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୯) ଦେସେସି। ୱିଜାତମାତୁୟା ନାମ ଗେହେ ତେମାସଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ‘ଅହଂ ପୁତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ମାତା’ତି ନ ୱକ୍ଖତି, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ’’ତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ମାତାପିତରୋପି ପଲିବୋଧା ନ ହୋନ୍ତି, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲ’’ନ୍ତି ।
ଲାଭୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା । ତେ କଥଂ ପଲିବୋଧା ହୋନ୍ତି ? ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ମନୁସ୍ସା ମହାପରିୱାରେ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ଅନୁମୋଦେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ଓକାସଂ ଲଭତି । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ୟାୱ ପଠମୟାମୋ, ତାୱ ମନୁସ୍ସସଂସଗ୍ଗୋ ନ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ପୁନ ବଲୱପଚ୍ଚୂସେୟେୱ ବାହୁଲ୍ଲିକପିଣ୍ଡପାତିକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅସୁକୋ ଉପାସକୋ ଉପାସିକା ଅମଚ୍ଚୋ ଅମଚ୍ଚଧୀତା ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନକାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସୋ ଗଣ୍ହାୱୁସୋ, ପତ୍ତଚୀୱରନ୍ତି ଗମନସଜ୍ଜୋୱ ହୋତୀତି ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟୋ, ତସ୍ସେୱ ତେ ପଚ୍ଚୟା ପଲିବୋଧା ହୋନ୍ତି । ତେନ ଗଣଂ ପହାୟ ୟତ୍ଥ ନଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଏକକେନ ଚରିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସୋ ପଲିବୋଧୋ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ।
ଗଣୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକଗଣୋ ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକଗଣୋ ୱା, ୟୋ ତସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଦେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ସେୱ ଗଣୋ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ତେନ ସୋ ଏୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁ ଗହିତଂ ହୋତି, ଅପ୍ପଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ, ତଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅପ୍ପଂ ଗହିତଂ, ବହୁ ଅୱସିଟ୍ଠଂ, ୟୋଜନତୋ ପରଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୟୋଜନପରିଚ୍ଛେଦେ ଅଞ୍ଞଂ ଗଣୱାଚକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଆୟସ୍ମା ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ସଙ୍ଗଣ୍ହତୂ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅଲଭମାନେନ ‘‘ମୟ୍ହମାୱୁସୋ, ଏକଂ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ତୁମ୍ହେ ୟଥାଫାସୁକଟ୍ଠାନାନି ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଗଣଂ ପହାୟ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
କମ୍ମନ୍ତି ନୱକମ୍ମଂ । ତଂ କରୋନ୍ତେନ ୱଡ୍ଢକୀଆଦୀହି ଲଦ୍ଧାଲଦ୍ଧଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, କତାକତେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବଦା ପଲିବୋଧୋ ହୋତି । ସୋପି ଏୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ସଚେ ଅପ୍ପଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହୋତି ନିଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହୁ, ସଙ୍ଘିକଞ୍ଚେ ନୱକମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘଭାରହାରକଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ନିୟ୍ୟାଦେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଞ୍ଚେ, ଅତ୍ତନୋ ଭାରହାରକାନଂ ନିୟ୍ୟାଦେତବ୍ବଂ । ତାଦିସେ ଅଲଭନ୍ତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ମଗ୍ଗଗମନଂ । ୟସ୍ସ ହି କତ୍ଥଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ୱା ହୋତି, ପଚ୍ଚୟଜାତଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ହୋତି । ସଚେ ତଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ସକ୍କୋତି ଅଧିୱାସେତୁଂ, ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସପି ଗମିକଚିତ୍ତଂ ନାମ ଦୁପ୍ପଟିୱିନୋଦନୀୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କିଚ୍ଚଂ ତୀରେତ୍ୱାୱ ସମଣଧମ୍ମେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଞାତୀତି ୱିହାରେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକସମାନୁପଜ୍ଝାୟକସମାନାଚରିୟକା, ଘରେ ମାତା ପିତା ଭାତାତି ଏୱମାଦିକା । ତେ ଗିଲାନା ଇମସ୍ସ ପଲିବୋଧା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ପଲିବୋଧୋ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତେସଂ ପାକତିକକରଣେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ତାୱ ଗିଲାନୋ ସଚେ ଲହୁଂ ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ୟାୱଜୀୱମ୍ପି ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବୋ । ତଥା ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟୋ ଉପସମ୍ପଦାଚରିୟୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଉପସମ୍ପାଦିତପବ୍ବାଜିତଅନ୍ତେୱାସିକସମାନୁପଜ୍ଝାୟକା ଚ । ନିସ୍ସୟାଚରିୟଉଦ୍ଦେସାଚରିୟନିସ୍ସୟନ୍ତେୱାସିକଉଦ୍ଦେସନ୍ତେୱାସିକସମାନାଚରିୟକା ପନ ୟାୱ ନିସ୍ସୟଉଦ୍ଦେସା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନା, ତାୱ ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବା । ପହୋନ୍ତେନ ତତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବା ଏୱ । ମାତାପିତୂସୁ ଉପଜ୍ଝାୟେ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେପି ହି ତେ ରଜ୍ଜେ ଠିତା ହୋନ୍ତି, ପୁତ୍ତତୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି, କାତବ୍ବମେୱ । ଅଥ ତେସଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅସତି ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ପରିୟେସିତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବମେୱ । ଭାତୁଭଗିନୀନଂ ପନ ତେସଂ ସନ୍ତକମେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ନତ୍ଥି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ତାୱକାଲିକଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଲଭନ୍ତେନ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ଅଲଭନ୍ତେନ ନ ଚୋଦେତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞାତକସ୍ସ ଭଗିନିସାମିକସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ ନେୱ କାତୁଂ ନ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପନ ଭଗିନିୟା ଦାତବ୍ବଂ । ଭାତୁଜାୟାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସଂ ପନ ପୁତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଞାତକା ଏୱାତି ତେସଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ଆବାଧୋତି ୟୋକୋଚି ରୋଗୋ । ସୋ ବାଧୟମାନୋ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭେସଜ୍ଜକରଣେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ କତିପାହଂ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତସ୍ସପି ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ନାହଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦାସୋ, ନ ଭଟକୋ, ତଂୟେୱ ହି ପୋସେନ୍ତୋ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଗରହିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋତି ।
ଗନ୍ଥୋତି ପରିୟତ୍ତିହରଣଂ । ତଂ ସଜ୍ଝାୟାଦୀହି ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ନ ଇତରସ୍ସ । ତତ୍ରିମାନି ୱତ୍ଥୂନି –
ମଜ୍ଝିମଭାଣକଦେୱତ୍ଥେରୋ କିର ମଲୟୱାସିଦେୱତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚି । ଥେରୋ କୀଦିସୋସି, ଆୱୁସୋ, ପରିୟତ୍ତିୟନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ମଜ୍ଝିମୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ପଗୁଣୋତି । ଆୱୁସୋ, ମଜ୍ଝିମୋ ନାମେସୋ ଦୁପ୍ପରିହାରୋ, ମୂଲପଣ୍ଣାସଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଉପରିପଣ୍ଣାସକୋ । କୁତୋ ତୁୟ୍ହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ପୁନ ନ ଓଲୋକେସ୍ସାମୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସାନି ସଜ୍ଝାୟଂ ଅକତ୍ୱା ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟତ୍ଥାୟ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ‘‘ୱୀସତି ମେ, ଆୱୁସୋ, ୱସ୍ସାନି ପରିୟତ୍ତିଂ ଅନୋଲୋକେନ୍ତସ୍ସ, ଅପିଚ ଖୋ କତପରିଚୟୋ ଅହମେତ୍ଥ ଆରଭଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନେପିସ୍ସ କଙ୍ଖା ନାହୋସି ।
କରୁଳିୟଗିରିୱାସୀନାଗତ୍ଥେରୋପି ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସାନି ପରିୟତ୍ତିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧାତୁକଥଂ ଉଦ୍ଦିସି । ତେସଂ ଗାମୱାସିକତ୍ଥେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦେନ୍ତାନଂ ଏକପଞ୍ହୋପି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆଗତୋ ନାହୋସି ।
ମହାୱିହାରେପି ତିପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥଂ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଚନିକାୟମଣ୍ଡଲେ ତୀଣି ପିଟକାନି ପରିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀତି ସୁୱଣ୍ଣଭେରିଂ ପହରାପେସି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ କତମାଚରିୟାନଂ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହଞ୍ଞେୱ ୱଦତୁ, ଇତରଥା ୱତ୍ତୁଂ ନ ଦେମାତି ଆହ । ଉପଜ୍ଝାୟୋପି ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାନମାଗତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତ୍ୱମାୱୁସୋ, ଭେରିଂ ପହରାପେସୀ’’ତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ । କିଂ କାରଣାତି ? ପରିୟତ୍ତିଂ, ଭନ୍ତେ, ପରିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀତି । ଆୱୁସୋ ଅଭୟ, ଆଚରିୟା ଇଦଂ ପଦଂ କଥଂ ୱଦନ୍ତୀତି ? ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ଭନ୍ତେତି । ଥେରୋ ହୁନ୍ତି ପଟିବାହି । ପୁନ ସୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ଭନ୍ତେତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆହ । ଥେରୋ ସବ୍ବଂ ହୁନ୍ତି ପଟିବାହିତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୟା ପଠମଂ କଥିତୋ ଏୱ ଆଚରିୟମଗ୍ଗୋ, ଆଚରିୟମୁଖତୋ ପନ ଅନୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘ଏୱଂ ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀ’ତି ସଣ୍ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଗଚ୍ଛ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁଣାହୀ’’ତି । କୁହିଂ, ଭନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛାମୀତି ? ଗଙ୍ଗାୟ ପରତୋ ରୋହଣଜନପଦେ ତୁଲାଧାରପବ୍ବତୱିହାରେ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିକୋ ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ନାମ ୱସତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଥେରୋ କସ୍ମା ଆଗତୋସୀତି ପୁଚ୍ଛି । ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ, ଭନ୍ତେତି । ଆୱୁସୋ ଅଭୟ, ଦୀଘମଜ୍ଝିମେସୁ ମଂ କାଲେନ କାଲଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଅୱସେସଂ ପନ ମେ ତିଂସମତ୍ତାନି ୱସ୍ସାନି ନ ଓଲୋକିତପୁବ୍ବଂ । ଅପିଚ ତ୍ୱଂ ରତ୍ତିଂ ମମ ସନ୍ତିକେ ପରିୱତ୍ତେହି । ଅହଂ ତେ ଦିୱା କଥୟିସ୍ସାମୀତି । ସୋ ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ତଥା ଅକାସି । ପରିୱେଣଦ୍ୱାରେ ମହାମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ଗାମୱାସିନୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଥେରୋ ରତ୍ତିଂ ପରିୱତ୍ତି । ତଂ ଦିୱା କଥୟନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଭୟତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଟ୍ଟିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟ୍ହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେହୀ’’ତି ଆହ । ଭନ୍ତେ, କିଂ ଭଣଥ, ନନୁ ମୟା ତୁମ୍ହାକମେୱ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ ? କିମହଂ ତୁମ୍ହେହି ଅଞ୍ଞାତଂ କଥେସ୍ସାମୀତି ? ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏସ, ଆୱୁସୋ, ଗତକସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ନାମାତି ଆହ । ଅଭୟଥେରୋ କିର ତଦା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଲୋହପାସାଦେ ଧମ୍ମଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଥେରୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଅସ୍ସୋସି । ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆହରଥାୱୁସୋ, ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ଆଚରିୟୋ ନୋ, ଆୱୁସୋ, ଉଜୁ ଆଜାନୀୟୋ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଟ୍ଟିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘ମୟ୍ହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେହୀ’ତି ଆହ । ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ, ଆୱୁସୋ, ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ’’ତି । ଏୱରୂପାନଂ ଗନ୍ଥୋ ପଲିବୋଧୋ ନ ହୋତୀତି ।
ଇଦ୍ଧୀତି ପୋଥୁଜ୍ଜନିକା ଇଦ୍ଧି । ସା ହି ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଦାରକୋ ୱିୟ ତରୁଣସସ୍ସଂ ୱିୟ ଚ ଦୁପ୍ପରିହାରା ହୋତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକେନେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ସା ପନ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି, ନ ସମାଧିସ୍ସ, ସମାଧିଂ ପତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବତୋ । ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନତ୍ଥିକେନ ଇଦ୍ଧିପଲିବୋଧୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ଇତରେନ ଅୱସେସାତି ଅୟଂ ତାୱ ପଲିବୋଧକଥାୟ ୱିତ୍ଥାରୋ ।
କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକୱଣ୍ଣନା
୪୨.କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦୁୱିଧଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘାଦୀସୁ ମେତ୍ତା ମରଣସ୍ସତି ଚ । ଅସୁଭସଞ୍ଞାତିପି ଏକେ ।
କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମଂ ତାୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୀମଟ୍ଠକଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜାତି ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା । ତତୋ ସୀମଟ୍ଠକଦେୱତାସୁ । ତତୋ ଗୋଚରଗାମମ୍ହି ଇସ୍ସରଜନେ । ତତୋ ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ । ସୋ ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ମେତ୍ତାୟ ସହୱାସୀନଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତତଂ ଜନେତି । ଅଥସ୍ସ ତେ ସୁଖସଂୱାସା ହୋନ୍ତି । ସୀମଟ୍ଠକଦେୱତାସୁ ମେତ୍ତାୟ ମୁଦୁକତଚିତ୍ତାହି ଦେୱତାହି ଧମ୍ମିକାୟ ରକ୍ଖାୟ ସୁସଂୱିହିତରକ୍ଖୋ ହୋତି । ଗୋଚରଗାମମ୍ହି ଇସ୍ସରଜନେ ମେତ୍ତାୟ ମୁଦୁକତଚିତ୍ତସନ୍ତାନେହି ଇସ୍ସରେହି ଧମ୍ମିକାୟ ରକ୍ଖାୟ ସୁରକ୍ଖିତପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେସୁ ମେତ୍ତାୟ ପସାଦିତଚିତ୍ତେହି ତେହି ଅପରିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରତି । ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରୋ ହୋତି । ମରଣସ୍ସତିୟା ପନ ଅୱସ୍ସଂ ମୟା ମରିତବ୍ବନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅନେସନଂ ପହାୟ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢମାନସଂୱେଗୋ ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ ହୋତି । ଅସୁଭସଞ୍ଞାପରିଚିତଚିତ୍ତସ୍ସ ପନସ୍ସ ଦିବ୍ବାନିପି ଆରମ୍ମଣାନି ଲୋଭୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦିୟନ୍ତି ।
ଏୱଂ ବହୂପକାରତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ୟୋଗାନୁୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ଠାନଞ୍ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟଂ ୟସ୍ସ ଚରିୟାନୁକୂଲଂ, ତଂ ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତା ଉପରିମସ୍ସ ଚ ଉପରିମସ୍ସ ଭାୱନାକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଇମଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟୋ ଦେତି, ଅୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକୋ ନାମ । ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂ ।
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତନ୍ତି –
ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।
ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭) ।
ଏୱମାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ଏକନ୍ତେନ ହିତେସିଂ ୱୁଦ୍ଧିପକ୍ଖେ ଠିତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ।
‘‘ମମଂ ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯; ୫.୨) ଆଦିୱଚନତୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଗହିତଂ ହୋତି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକେସୁ ୟୋ ଧରତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସେୱ ୱସେନ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଆସୱକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହେତବ୍ବଂ ।
କିଂ ପନ ଖୀଣାସୱୋ ଅହଂ ଖୀଣାସୱୋତି ଅତ୍ତାନଂ ପକାସେତୀତି ? କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, କାରକଭାୱଂ ହି ଜାନିତ୍ୱା ପକାସେତି । ନନୁ ଅସ୍ସଗୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଆରଦ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନକାରକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା ଆକାସେ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସୀତି ।
ତସ୍ମା ସଚେ ଖୀଣାସୱଂ ଲଭତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ, ନୋ ଚେ ଲଭତି, ଅନାଗାମିସକଦାଗାମିସୋତାପନ୍ନଝାନଲାଭୀପୁଥୁଜ୍ଜନତିପିଟକଧରଦ୍ୱିପିଟକଧରଏକପିଟକଧରେସୁ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ଏକପିଟକଧରେପି ଅସତି ୟସ୍ସ ଏକସଙ୍ଗୀତିପି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପଗୁଣା, ଅୟଞ୍ଚ ଲଜ୍ଜୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱରୂପୋ ହି ତନ୍ତିଧରୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋ ପୱେଣୀପାଲକୋ ଆଚରିୟୋ ଆଚରିୟମତିକୋୱ ହୋତି, ନ ଅତ୍ତନୋମତିକୋ ହୋତି । ତେନେୱ ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ‘‘ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତି ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆହଂସୁ ।
ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି । ବହୁସ୍ସୁତୋ ପନ ତଂ ତଂ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସୋଧିତତ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଗହନଟ୍ଠାନେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାହତ୍ଥୀ ୱିୟ ମହାମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଏୱରୂପଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନେତଂ ଏକୱିହାରେୟେୱ ଲଭତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ, ନୋ ଚେ ଲଭତି, ୟତ୍ଥ ସୋ ୱସତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚ ନ ଧୋତମକ୍ଖିତେହି ପାଦେହି ଉପାହନା ଆରୂହିତ୍ୱା ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତେଲନାଳିମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଗାହାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକପରିୱୁତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗମିକୱତ୍ତଂ ପନ ପୂରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୟଂ ୟଂ ୱିହାରଂ ପୱିସତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କୁରୁମାନେନ ସଲ୍ଲହୁକପରିକ୍ଖାରେନ ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନା ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ତଂ ୱିହାରଂ ପୱିସନ୍ତେନ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ପୱିସିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସମେତ୍ୱା ପାଦଧୋୱନମକ୍ଖନାଦୀନି କତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ପରିୱେଣଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ସଚେ ହିସ୍ସ ତତ୍ର ଆଚରିୟସ୍ସ ୱିସଭାଗା ଭିକ୍ଖୂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ତେ ଆଗମନକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ପକାସେତ୍ୱା ‘‘ନଟ୍ଠୋସି, ସଚେ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋ’’ତି ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ, ୟେନ ତତୋୱ ପଟିନିୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ଆଚରିୟୋ ଦହରତରୋ ହୋତି, ପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀନି ନ ସାଦିତବ୍ବାନି । ସଚେ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠାତବ୍ବଂ । ‘‘ନିକ୍ଖିପାୱୁସୋ, ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେନ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ‘‘ପାନୀୟଂ ପିୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ସଚେ ଇଚ୍ଛତି ପାତବ୍ବଂ । ‘‘ପାଦେ ଧୋୱାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ନ ତାୱ ପାଦା ଧୋୱିତବ୍ବା । ସଚେ ହି ଆଚରିୟେନ ଆଭତଂ ଉଦକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ସାରୁପ୍ପଂ ସିୟା । ‘‘ଧୋୱାହାୱୁସୋ, ନ ମୟା ଆଭତଂ, ଅଞ୍ଞେହି ଆଭତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେନ ପନ ୟତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ନ ପସ୍ସତି, ଏୱରୂପେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଓକାସେ, ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱିହାରସ୍ସାପି ୱା ଏକମନ୍ତେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଦା ଧୋୱିତବ୍ବା ।
ସଚେ ଆଚରିୟୋ ତେଲନାଳିଂ ଆହରତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଗହେତବ୍ବା । ସଚେ ହି ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଇତୋ ଏୱ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ଭୋଗଂ କୋପେତୀ’’ତି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଗହେତ୍ୱା ପନ ନ ଆଦିତୋୱ ପାଦା ମକ୍ଖେତବ୍ବା । ସଚେ ହି ତଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଗତ୍ତବ୍ଭଞ୍ଜନତେଲଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ସାରୁପ୍ପଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ସୀସଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଖନ୍ଧାଦୀନି ମକ୍ଖେତବ୍ବାନି । ‘‘ସବ୍ବପାରିହାରିୟତେଲମିଦଂ, ଆୱୁସୋ, ପାଦେପି ମକ୍ଖେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ପନ ଥୋକଂ ସୀସେ କତ୍ୱା ପାଦେ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ତେଲନାଳିଂ ଠପେମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଦାତବ୍ବା ।
ଆଗତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, କଥେଥ ଇଚ୍ଚେୱଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ସଚେ ଆଚରିୟସ୍ସ ପକତିଉପଟ୍ଠାକୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୟାଚିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ୟାଚିତୋପି ନ ଦେତି, ଓକାସେ ଲଦ୍ଧେୟେୱ କାତବ୍ବଂ । କରୋନ୍ତେନ ଖୁଦ୍ଦକମଜ୍ଝିମମହନ୍ତାନି ତୀଣି ଦନ୍ତକଟ୍ଠାନି ଉପନାମେତବ୍ବାନି । ସୀତଂ ଉଣ୍ହନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ମୁଖଧୋୱନଉଦକଞ୍ଚ ନ୍ହାନୋଦକଞ୍ଚ ପଟିୟାଦେତବ୍ବଂ । ତତୋ ୟଂ ଆଚରିୟୋ ତୀଣି ଦିୱସାନି ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତାଦିସମେୱ ନିଚ୍ଚଂ ଉପନାମେତବ୍ବଂ । ନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଉପନାମେତବ୍ବଂ । କିଂ ବହୁନା ୱୁତ୍ତେନ ? ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଚରିୟମ୍ହି ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସମ୍ମା ୱତ୍ତନା, କାଲସ୍ସେୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଉପାହନା ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଦାତବ୍ବଂ, ମୁଖୋଦକଂ ଦାତବ୍ବଂ, ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୟାଗୁ ହୋତି, ଭାଜନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାଗୁ ଉପନାମେତବ୍ବା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୮) ଆଦିକଂ ଖନ୍ଧକେ ସମ୍ମାୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି କାତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ୱତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଗରୁଂ ଆରାଧୟମାନେନ ସାୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୟାହୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ୟଦା ସୋ କିସ୍ସାଗତୋସୀତି ପୁଚ୍ଛତି, ତଦା ଆଗମନକାରଣଂ କଥେତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ନେୱ ପୁଚ୍ଛତି, ୱତ୍ତଂ ପନ ସାଦିୟତି, ଦସାହେ ୱା ପକ୍ଖେ ୱା ୱୀତିୱତ୍ତେ ଏକଦିୱସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେନାପି ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ଆଗମନକାରଣଂ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ଅକାଲେ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା କିମତ୍ଥମାଗତୋସୀତି ପୁଟ୍ଠେନ ଆରୋଚେତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ପାତୋୱ ଆଗଚ୍ଛାତି ୱଦତି, ପାତୋୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ତାୟ ୱେଲାୟ ପିତ୍ତାବାଧେନ ୱା କୁଚ୍ଛି ପରିଡୟ୍ହତି, ଅଗ୍ଗିମନ୍ଦତାୟ ୱା ଭତ୍ତଂ ନ ଜୀରତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ରୋଗୋ ବାଧତି, ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଆୱିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସପ୍ପାୟୱେଲଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତାୟ ୱେଲାୟ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ । ଅସପ୍ପାୟୱେଲାୟ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି ମନସିକାତୁନ୍ତି । ଅୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଚରିୟାୱଣ୍ଣନା
୪୩. ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚରିୟାତି ଛ ଚରିୟା ରାଗଚରିୟା, ଦୋସଚରିୟା, ମୋହଚରିୟା, ସଦ୍ଧାଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧିଚରିୟା, ୱିତକ୍କଚରିୟାତି । କେଚି ପନ ରାଗାଦୀନଂ ସଂସଗ୍ଗସନ୍ନିପାତୱସେନ ଅପରାପି ଚତସ୍ସୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ଇମାହି ଅଟ୍ଠହି ସଦ୍ଧିଂ ଚୁଦ୍ଦସ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଭେଦେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ରାଗାଦୀନଂ ସଦ୍ଧାଦୀହିପି ସଂସଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଅନେକା ଚରିୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖେପେନ ଛଳେୱ ଚରିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଚରିୟା, ପକତି, ଉସ୍ସନ୍ନତାତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତାସଂ ୱସେନ ଛଳେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତି ରାଗଚରିତୋ, ଦୋସଚରିତୋ, ମୋହଚରିତୋ, ସଦ୍ଧାଚରିତୋ, ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋ, ୱିତକ୍କଚରିତୋତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ରାଗଚରିତସ୍ସ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିସମୟେ ସଦ୍ଧା ବଲୱତୀ ହୋତି, ରାଗସ୍ସ ଆସନ୍ନଗୁଣତ୍ତା । ୟଥା ହି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ରାଗୋ ସିନିଦ୍ଧୋ ନାତିଲୂଖୋ, ଏୱଂ କୁସଲପକ୍ଖେ ସଦ୍ଧା । ୟଥା ରାଗୋ ୱତ୍ଥୁକାମେ ପରିୟେସତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧା ସୀଲାଦିଗୁଣେ । ୟଥା ରାଗୋ ଅହିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧା ହିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, ତସ୍ମା ରାଗଚରିତସ୍ସ ସଦ୍ଧାଚରିତୋ ସଭାଗୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଦୋସଚରିତସ୍ସ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିସମୟେ ପଞ୍ଞା ବଲୱତୀ ହୋତି, ଦୋସସ୍ସ ଆସନ୍ନଗୁଣତ୍ତା । ୟଥା ହି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଦୋସୋ ନିସ୍ସିନେହୋ ନ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଲ୍ଲୀୟତି, ଏୱଂ କୁସଲପକ୍ଖେ ପଞ୍ଞା । ୟଥା ଚ ଦୋସୋ ଅଭୂତମ୍ପି ଦୋସମେୱ ପରିୟେସତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଭୂତଂ ଦୋସମେୱ । ୟଥା ଦୋସୋ ସତ୍ତପରିୱଜ୍ଜନାକାରେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରପରିୱଜ୍ଜନାକାରେନ, ତସ୍ମା ଦୋସଚରିତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋ ସଭାଗୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ମୋହଚରିତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ ୱାୟମମାନସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନ୍ତରାୟକରା ୱିତକ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମୋହସ୍ସ ଆସନ୍ନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ୟଥା ହି ମୋହୋ ପରିବ୍ୟାକୁଲତାୟ ଅନୱଟ୍ଠିତୋ, ଏୱଂ ୱିତକ୍କୋ ନାନପ୍ପକାରୱିତକ୍କନତାୟ । ୟଥା ଚ ମୋହୋ ଅପରିୟୋଗାହଣତାୟ ଚଞ୍ଚଲୋ । ତଥା ୱିତକ୍କୋ ଲହୁପରିକପ୍ପନତାୟ, ତସ୍ମା ମୋହଚରିତସ୍ସ ୱିତକ୍କଚରିତୋ ସଭାଗୋତି ।
ଅପରେ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅପରାପି ତିସ୍ସୋ ଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ରାଗୋୟେୱ, ମାନୋ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ତଦୁଭୟଂ ରାଗଚରିୟଂ ନାତିୱତ୍ତତି। ମୋହନିଦାନତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଚରିୟା ମୋହଚରିୟମେୱ ଅନୁପତତି ।
୪୪. ତା ପନେତା ଚରିୟା କିନ୍ନିଦାନା ? କଥଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରାଗଚରିତୋ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୋସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଚରିତୋ’’ତି ? କିଂ ଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଂ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ?
ତତ୍ର ପୁରିମା ତାୱ ତିସ୍ସୋ ଚରିୟା ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣନିଦାନା, ଧାତୁଦୋସନିଦାନା ଚାତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ କିର ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗସୁଭକମ୍ମବହୁଲୋ ରାଗଚରିତୋ ହୋତି, ସଗ୍ଗା ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ । ପୁବ୍ବେ ଛେଦନୱଧବନ୍ଧନୱେରକମ୍ମବହୁଲୋ ଦୋସଚରିତୋ ହୋତି, ନିରୟନାଗୟୋନୀହି ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ । ପୁବ୍ବେ ମଜ୍ଜପାନବହୁଲୋ ସୁତପରିପୁଚ୍ଛାୱିହୀନୋ ଚ ମୋହଚରିତୋ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା ୱା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣନିଦାନାତି ୱଦନ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଧାତୂନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୋହଚରିତୋ ହୋତି ପଥୱୀଧାତୁୟା ଚ ଆପୋଧାତୁୟା ଚ । ଇତରାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଦୋସଚରିତୋ । ସବ୍ବାସଂ ସମତ୍ତା ପନ ରାଗଚରିତୋତି । ଦୋସେସୁ ଚ ସେମ୍ହାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋ ହୋତି । ୱାତାଧିକୋ ମୋହଚରିତୋ । ସେମ୍ହାଧିକୋ ୱା ମୋହଚରିତୋ । ୱାତାଧିକୋ ରାଗଚରିତୋତି ଏୱଂ ଧାତୁଦୋସନିଦାନାତି ୱଦନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ଇଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗସୁଭକମ୍ମବହୁଲାପି ସଗ୍ଗା ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନାପି ଚ ନ ସବ୍ବେ ରାଗଚରିତାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରେ ୱା ଦୋସମୋହଚରିତା । ଏୱଂ ଧାତୂନଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ଉସ୍ସଦନିୟମୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୋସନିୟମେ ଚ ରାଗମୋହଦ୍ୱୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଚ ପୁବ୍ବାପରୱିରୁଦ୍ଧମେୱ । ସଦ୍ଧାଚରିୟାଦୀସୁ ଚ ଏକିସ୍ସାପି ନିଦାନଂ ନ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତସ୍ମା ସବ୍ବମେତଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଚନଂ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନଂ ମତାନୁସାରେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଉସ୍ସଦକିତ୍ତନେ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୪୯୮) ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ପୁବ୍ବହେତୁନିୟାମେନ ଲୋଭୁସ୍ସଦା ଦୋସୁସ୍ସଦା ମୋହୁସ୍ସଦା ଅଲୋଭୁସ୍ସଦା ଅଦୋସୁସ୍ସଦା ଅମୋହୁସ୍ସଦା ଚ ହୋନ୍ତି ।
ୟସ୍ସ ହି କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭୋ ବଲୱା ହୋତି ଅଲୋଭୋ ମନ୍ଦୋ, ଅଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ଦୋସମୋହା ମନ୍ଦା, ତସ୍ସ ମନ୍ଦୋ ଅଲୋଭୋ ଲୋଭଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଦୋସାମୋହା ପନ ବଲୱନ୍ତୋ ଦୋସମୋହେ ପରିୟାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଲୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ସୁଖସୀଲୋ ଅକ୍କୋଧନୋ ପଞ୍ଞୱା ୱଜିରୂପମଞାଣୋ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭଦୋସା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଅଲୋଭାଦୋସା ମନ୍ଦା, ଅମୋହୋ ବଲୱା ମୋହୋ ମନ୍ଦୋ, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ । ପଞ୍ଞୱା ପନ ହୋତି ୱଜିରୂପମଞାଣୋ ଦତ୍ତାଭୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ୟସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭାଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦନ୍ଧୋ ଚ, ସୀଲକୋ ପନ ହୋତି ଅକ୍କୋଧନୋ (ବାକୁଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟ) ।
ତଥା ୟସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ତୟୋପି ଲୋଭଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଅଲୋଭାଦୟୋ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ ମୂଳ୍ହୋ ଚ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପକିଲେସୋ ହୋତି ଦିବ୍ବାରମ୍ମଣମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋ, ଦୁଟ୍ଠୋ ପନ ହୋତି ଦନ୍ଧପଞ୍ଞୋ ଚ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭାଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଅଦୁଟ୍ଠୋ ସୀଲକୋ ଚ, ଦନ୍ଧୋ ପନ ହୋତି ।
ତଥା ୟସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ପଞ୍ଞୱା ଚ, ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ ପନ ହୋତି କୋଧନୋ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ତୟୋପି ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଲୋଭାଦୟୋ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଅଦୁଟ୍ଠୋ ପଞ୍ଞୱା ଚ ହୋତୀ’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ଲୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ରାଗଚରିତୋ । ଦୁଟ୍ଠଦନ୍ଧା ଦୋସମୋହଚରିତା । ପଞ୍ଞୱା ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋ । ଅଲୁଦ୍ଧଅଦୁଟ୍ଠା ପସନ୍ନପକତିତାୟ ସଦ୍ଧାଚରିତା । ୟଥା ୱା ଅମୋହପରିୱାରେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧିଚରିତୋ, ଏୱଂ ବଲୱସଦ୍ଧାପରିୱାରେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସଦ୍ଧାଚରିତୋ । କାମୱିତକ୍କାଦିପରିୱାରେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିତକ୍କଚରିତୋ । ଲୋଭାଦିନା ୱୋମିସ୍ସପରିୱାରେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱୋମିସ୍ସଚରିତୋତି । ଏୱଂ ଲୋଭାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରପରିୱାରଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ କମ୍ମଂ ଚରିୟାନଂ ନିଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୫. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ କଥଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରାଗଚରିତୋତିଆଦି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ ।
ଇରିୟାପଥତୋ କିଚ୍ଚା, ଭୋଜନା ଦସ୍ସନାଦିତୋ ।
ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚେୱ, ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେତି ॥
ତତ୍ଥ ଇରିୟାପଥତୋତି ରାଗଚରିତୋ ହି ପକତିଗମନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚାତୁରିୟେନ ଗଚ୍ଛତି, ସଣିକଂ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସମଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସମଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉକ୍କୁଟିକଞ୍ଚସ୍ସ ପଦଂ ହୋତି । ଦୋସଚରିତୋ ପାଦଗ୍ଗେହି ଖଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି, ସହସା ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସହସା ଉଦ୍ଧରତି, ଅନୁକଡ୍ଢିତଞ୍ଚସ୍ସ ପଦଂ ହୋତି । ମୋହଚରିତୋ ପରିବ୍ୟାକୁଲାୟ ଗତିୟା ଗଚ୍ଛତି, ଛମ୍ଭିତୋ ୱିୟ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଛମ୍ଭିତୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧରତି, ସହସାନୁପୀଳିତଞ୍ଚସ୍ସ ପଦଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ –
‘‘ରତ୍ତସ୍ସ ହି ଉକ୍କୁଟିକଂ ପଦଂ ଭୱେ,
ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ଅନୁକଡ୍ଢିତଂ ପଦଂ ।
ମୂଳ୍ହସ୍ସ ହୋତି ସହସାନୁପୀଳିତଂ,
ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦସ୍ସ ଇଦମୀଦିସଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥
ଠାନମ୍ପି ରାଗଚରିତସ୍ସ ପାସାଦିକଂ ହୋତି ମଧୁରାକାରଂ, ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଥଦ୍ଧାକାରଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ଆକୁଲାକାରଂ । ନିସଜ୍ଜାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରାଗଚରିତୋ ଚ ଅତରମାନୋ ସମଂ ସେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ସଣିକଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ସମୋଧାୟ ପାସାଦିକେନ ଆକାରେନ ସୟତି, ୱୁଟ୍ଠାପିୟମାନୋ ଚ ସୀଘଂ ଅୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍କିତୋ ୱିୟ ସଣିକଂ ପଟିୱଚନଂ ଦେତି । ଦୋସଚରିତୋ ତରମାନୋ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ସେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତକାୟୋ ଭାକୁଟିଂ କତ୍ୱା ସୟତି, ୱୁଟ୍ଠାପିୟମାନୋ ଚ ସୀଘଂ ୱୁଟ୍ଠାୟ କୁପିତୋ ୱିୟ ପଟିୱଚନଂ ଦେତି । ମୋହଚରିତୋ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନଂ ସେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ୱିକ୍ଖିତ୍ତକାୟୋ ବହୁଲଂ ଅଧୋମୁଖୋ ସୟତି, ୱୁଟ୍ଠାପିୟମାନୋ ଚ ହୁଙ୍କାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଦନ୍ଧଂ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସଦ୍ଧାଚରିତାଦୟୋ ପନ ୟସ୍ମା ରାଗଚରିତାଦୀନଂ ସଭାଗା, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ତାଦିସୋୱ ଇରିୟାପଥୋ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ଇରିୟାପଥତୋ ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ ।
କିଚ୍ଚାତି ସମ୍ମଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଚ କିଚ୍ଚେସୁ ରାଗଚରିତୋ ସାଧୁକଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତରମାନୋ ୱାଲିକଂ ଅୱିପ୍ପକିରନ୍ତୋ ସିନ୍ଦୁୱାରକୁସୁମସନ୍ଥରମିୱ ସନ୍ଥରନ୍ତୋ ସୁଦ୍ଧଂ ସମଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି । ଦୋସଚରିତୋ ଗାଳ୍ହଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ତରମାନରୂପୋ ଉଭତୋ ୱାଲିକଂ ଉସ୍ସାରେନ୍ତୋ ଖରେନ ସଦ୍ଦେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ ୱିସମଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି । ମୋହଚରିତୋ ସିଥିଲଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ଆଳୋଲୟମାନୋ ଅସୁଦ୍ଧଂ ୱିସମଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି ।
ୟଥା ସମ୍ମଜ୍ଜନେ, ଏୱଂ ଚୀୱରଧୋୱନରଜନାଦୀସୁପି ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ନିପୁଣମଧୁରସମସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ରାଗଚରିତୋ । ଗାଳ୍ହଥଦ୍ଧୱିସମକାରୀ ଦୋସଚରିତୋ । ଅନିପୁଣବ୍ୟାକୁଲୱିସମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାରୀ ମୋହଚରିତୋ । ଚୀୱରଧାରଣମ୍ପି ଚ ରାଗଚରିତସ୍ସ ନାତିଗାଳ୍ହଂ ନାତିସିଥିଲଂ ହୋତି ପାସାଦିକଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ । ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଅତିଗାଳ୍ହଂ ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ । ମୋହଚରିତସ୍ସ ସିଥିଲଂ ପରିବ୍ୟାକୁଲଂ । ସଦ୍ଧାଚରିତାଦୟୋ ତେସଂୟେୱାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତଂ ସଭାଗତ୍ତାତି । ଏୱଂ କିଚ୍ଚତୋ ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ ।
ଭୋଜନାତି ରାଗଚରିତୋ ସିନିଦ୍ଧମଧୁରଭୋଜନପ୍ପିୟୋ ହୋତି, ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଚ ନାତିମହନ୍ତଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା ରସପଟିସଂୱେଦୀ ଅତରମାନୋ ଭୁଞ୍ଜତି, କିଞ୍ଚିଦେୱ ଚ ସାଦୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜତି। ଦୋସଚରିତୋ ଲୂଖଅମ୍ବିଲଭୋଜନପ୍ପିୟୋ ହୋତି, ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଚ ମୁଖପୂରକଂ ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା ଅରସପଟିସଂୱେଦୀ ତରମାନୋ ଭୁଞ୍ଜତି, କିଞ୍ଚିଦେୱ ଚ ଅସାଦୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ମୋହଚରିତୋ ଅନିୟତରୁଚିକୋ ହୋତି, ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଚ ଅପରିମଣ୍ଡଲଂ ପରିତ୍ତଂ ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା ଭାଜନେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ମୁଖଂ ମକ୍ଖେନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ତଂ ତଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ସଦ୍ଧାଚରିତାଦୟୋପି ତେସଂୟେୱାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତଂସଭାଗତ୍ତାତି । ଏୱଂ ଭୋଜନତୋ ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ ।
ଦସ୍ସନାଦିତୋତି ରାଗଚରିତୋ ଈସକମ୍ପି ମନୋରମଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ୱିମ୍ହୟଜାତୋ ୱିୟ ଚିରଂ ଓଲୋକେତି, ପରିତ୍ତେପି ଗୁଣେ ସଜ୍ଜତି, ଭୂତମ୍ପି ଦୋସଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ପକ୍କମନ୍ତୋପି ଅମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା ସାପେକ୍ଖୋ ପକ୍କମତି । ଦୋସଚରିତୋ ଈସକମ୍ପି ଅମନୋରମଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା କିଲନ୍ତରୂପୋ ୱିୟ ନ ଚିରଂ ଓଲୋକେତି, ପରିତ୍ତେପି ଦୋସେ ପଟିହଞ୍ଞତି, ଭୂତମ୍ପି ଗୁଣଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ପକ୍କମନ୍ତୋପି ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖୋ ପକ୍କମତି । ମୋହଚରିତୋ ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପରପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ପରଂ ନିନ୍ଦନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ନିନ୍ଦତି, ପସଂସନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ପସଂସତି, ସୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟ ଉପେକ୍ଖକୋୱ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସଦ୍ଦସୱନାଦୀସୁପି । ସଦ୍ଧାଚରିତାଦୟୋ ପନ ତେସଂୟେୱାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ତଂସଭାଗତ୍ତାତି । ଏୱଂ ଦସ୍ସନାଦିତୋ ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ ।
ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚେୱାତି ରାଗଚରିତସ୍ସ ଚ ମାୟା, ସାଠେୟ୍ୟଂ, ମାନୋ, ପାପିଚ୍ଛତା, ମହିଚ୍ଛତା, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା, ସିଙ୍ଗଂ, ଚାପଲ୍ୟନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ଧମ୍ମା ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଦୋସଚରିତସ୍ସ କୋଧୋ, ଉପନାହୋ, ମକ୍ଖୋ, ପଳାସୋ, ଇସ୍ସା, ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ମୋହଚରିତସ୍ସ ଥିନଂ, ମିଦ୍ଧଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ଆଧାନଗ୍ଗାହିତା, ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିତାତି ଏୱମାଦୟୋ । ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ମୁତ୍ତଚାଗତା, ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସନକାମତା, ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୋତୁକାମତା, ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲତା, ଅସଠତା, ଅମାୟାୱିତା, ପସାଦନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ପସାଦୋତି ଏୱମାଦୟୋ । ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ସୋୱଚସ୍ସତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ଭୋଜନେମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସଂୱେଜନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ସଂୱେଗୋ, ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୟୋନିସୋ ପଧାନନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ । ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ଭସ୍ସବହୁଲତା, ଗଣାରାମତା, କୁସଲାନୁୟୋଗେ ଅରତି, ଅନୱଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତା, ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟନା, ଦିୱା ପଜ୍ଜଲନା, ହୁରାହୁରଂ ଧାୱନାତି ଏୱମାଦୟୋ ଧମ୍ମା ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚରିୟାୟୋ ୱିଭାୱୟେ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଇଦଂ ଚରିୟାୱିଭାୱନୱିଧାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ନେୱ ପାଳିୟଂ ନ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତଂ, କେୱଲଂ ଆଚରିୟମତାନୁସାରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ରାଗଚରିତସ୍ସ ହି ୱୁତ୍ତାନି ଇରିୟାପଥାଦୀନି ଦୋସଚରିତାଦୟୋପି ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିନୋ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସଂସଟ୍ଠଚରିତସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏକସ୍ସେୱ ଭିନ୍ନଲକ୍ଖଣା ଇରିୟାପଥାଦୟୋ ନ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଂ ପନେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଚରିୟାୱିଭାୱନୱିଧାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଚେତୋପରିୟଞାଣସ୍ସ ଲାଭୀ ଆଚରିୟୋ ଚରିୟଂ ଞତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସ୍ସତି, ଇତରେନ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ୱା ତଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରାଗଚରିତୋ, ଅୟଂ ଦୋସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଚରିତୋତି ।
୪୬. କିଂ ଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଂ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ସେନାସନଂ ତାୱ ରାଗଚରିତସ୍ସ ଅଧୋତୱେଦିକଂ ଭୂମଟ୍ଠକଂ ଅକତପବ୍ଭାରକଂ ତିଣକୁଟିକଂ ପଣ୍ଣସାଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ରଜୋକିଣ୍ଣଂ ଜତୁକାଭରିତଂ ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗଂ ଅତିଉଚ୍ଚଂ ୱା ଅତିନୀଚଂ ୱା ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲଂ ସାସଙ୍କଂ ଅସୁଚିୱିସମମଗ୍ଗଂ, ୟତ୍ଥ ମଞ୍ଚପୀଠମ୍ପି ମଙ୍କୁଣଭରିତଂ ଦୁରୂପଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ, ୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ଜିଗୁଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସଂ ସପ୍ପାୟଂ । ନିୱାସନପାରୁପନଂ ଅନ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଓଲମ୍ବୱିଲମ୍ବସୁତ୍ତକାକିଣ୍ଣଂ ଜାଲପୂୱସଦିସଂ ସାଣି ୱିୟ ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଭାରିକଂ କିଚ୍ଛପରିହରଣଂ ସପ୍ପାୟଂ । ପତ୍ତୋପି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ୱା ଆଣିଗଣ୍ଠିକାହତୋ ଅୟୋପତ୍ତୋ ୱା ଗରୁକୋ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନୋ ସୀସକପାଲମିୱ ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗୋପି ଅମନାପୋ ଅନାସନ୍ନଗାମୋ ୱିସମୋ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମୋପି ୟତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଅପସ୍ସନ୍ତା ୱିୟ ଚରନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ଏକକୁଲେପି ଭିକ୍ଖଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆସନସାଲଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗାୱୀ ୱିୟ ୱଜେ ପୱେସେତ୍ୱା ଅନପଲୋକେନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାଦିସୋ ୱଟ୍ଟତି। ପରିୱିସକମନୁସ୍ସାପି ଦାସା ୱା କମ୍ମକରା ୱା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଦୁଦ୍ଦସିକା କିଲିଟ୍ଠୱସନା ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା ଜେଗୁଚ୍ଛା, ୟେ ଅଚିତ୍ତୀକାରେନ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତା ୱିୟ ପରିୱିସନ୍ତି, ତାଦିସା ସପ୍ପାୟା । ୟାଗୁଭତ୍ତଖଜ୍ଜକମ୍ପି ଲୂଖଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ସାମାକକୁଦ୍ରୂସକକଣାଜକାଦିମୟଂ ପୂତିତକ୍କଂ ବିଲଙ୍ଗଂ ଜିଣ୍ଣସାକସୂପେୟ୍ୟଂ ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ କେୱଲଂ ଉଦରପୂରମତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇରିୟାପଥୋପିସ୍ସ ଠାନଂ ୱା ଚଙ୍କମୋ ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଆରମ୍ମଣଂ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣନ୍ତି ଇଦଂ ରାଗଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ।
ଦୋସଚରିତସ୍ସ ସେନାସନଂ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ନାତିନୀଚଂ ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିଥମ୍ଭସୋପାନଂ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମନାନାୱିଧଚିତ୍ତକମ୍ମସମୁଜ୍ଜଲସମସିନିଦ୍ଧମୁଦୁଭୂମିତଲଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନମିୱ କୁସୁମଦାମୱିଚିତ୍ରୱଣ୍ଣଚେଲୱିତାନସମଲଙ୍କତଂ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତସୁଚିମନୋରମତ୍ଥରଣମଞ୍ଚପୀଠଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱାସତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତକୁସୁମୱାସଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧଂ ୟଂ ଦସ୍ସନମତ୍ତେନେୱ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଜନୟତି, ଏୱରୂପଂ ସପ୍ପାୟଂ । ତସ୍ସ ପନ ସେନାସନସ୍ସ ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବପରିସ୍ସୟୱିମୁତ୍ତୋ ସୁଚିସମତଲୋ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋୱ ୱଟ୍ଟତି । ସେନାସନପରିକ୍ଖାରୋପେତ୍ଥ କୀଟମଙ୍କୁଣଦୀଘଜାତିମୂସିକାନଂ ନିସ୍ସୟପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ନାତିବହୁକୋ, ଏକମଞ୍ଚପୀଠମତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ନିୱାସନପାରୁପନମ୍ପିସ୍ସ ଚୀନପଟ୍ଟସୋମାରପଟ୍ଟକୋସେୟ୍ୟକପ୍ପାସିକସୁଖୁମଖୋମାଦୀନଂ ୟଂ ୟଂ ପଣୀତଂ, ତେନ ତେନ ଏକପଟ୍ଟଂ ୱା ଦୁପଟ୍ଟଂ ୱା ସଲ୍ଲହୁକଂ ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ସୁରତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣଂ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତୋ ଉଦକପୁପ୍ଫୁଳମିୱ ସୁସଣ୍ଠାନୋ ମଣି ୱିୟ ସୁମଟ୍ଠୋ ନିମ୍ମଲୋ ସମଣସାରୁପ୍ପେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣୋ ଅୟୋମୟୋ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗୋ ପରିସ୍ସୟୱିମୁତ୍ତୋ ସମୋ ମନାପୋ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନଗାମୋ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମୋପି ୟତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଇଦାନି ଅୟ୍ୟୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠେ ପଦେସେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଘରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସହତ୍ଥା ପରିୱିସନ୍ତି, ତାଦିସୋ ୱଟ୍ଟତି । ପରିୱେସକା ପନସ୍ସ ୟେ ହୋନ୍ତି ଅଭିରୂପା ପାସାଦିକା ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା ଧୂପୱାସକୁସୁମଗନ୍ଧସୁରଭିନୋ ନାନାୱିରାଗସୁଚିମନୁଞ୍ଞୱତ୍ଥାଭରଣପଟିମଣ୍ଡିତା ସକ୍କଚ୍ଚକାରିନୋ, ତାଦିସା ସପ୍ପାୟା । ୟାଗୁଭତ୍ତଖଜ୍ଜକମ୍ପି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସସମ୍ପନ୍ନଂ ଓଜୱନ୍ତଂ ମନୋରମଂ ସବ୍ବାକାରପଣୀତଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇରିୟାପଥୋପିସ୍ସ ସେୟ୍ୟା ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱା ୱଟ୍ଟତି, ଆରମ୍ମଣଂ ନୀଲାଦୀସୁ ୱଣ୍ଣକସିଣେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ସୁପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣନ୍ତି ଇଦଂ ଦୋସଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ।
ମୋହଚରିତସ୍ସ ସେନାସନଂ ଦିସାମୁଖଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିୱଟା ଦିସା ଖାୟନ୍ତି, ଇରିୟାପଥେସୁ ଚଙ୍କମୋ ୱଟ୍ଟତି । ଆରମ୍ମଣଂ ପନସ୍ସ ପରିତ୍ତଂ ସୁପ୍ପମତ୍ତଂ ସରାୱମତ୍ତଂ ୱା (ଖୁଦ୍ଦକଂ) ନ ୱଟ୍ଟତି । ସମ୍ବାଧସ୍ମିଞ୍ହି ଓକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଭିୟ୍ୟୋ ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱିପୁଲଂ ମହାକସିଣଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେସଂ ଦୋସଚରିତସ୍ସ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ଇଦଂ ମୋହଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ।
ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୋସଚରିତମ୍ହି ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ ସପ୍ପାୟଂ । ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ସେନାସନାଦୀସୁ ଇଦଂ ନାମ ଅସପ୍ପାୟନ୍ତି ନତ୍ଥି ।
ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ସେନାସନଂ ୱିୱଟଂ ଦିସାମୁଖଂ ୟତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଆରାମୱନପୋକ୍ଖରଣୀରାମଣେୟ୍ୟକାନି ଗାମନିଗମଜନପଦପଟିପାଟିୟୋ ନୀଲୋଭାସା ଚ ପବ୍ବତା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଞ୍ହି ୱିତକ୍କୱିଧାୱନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରେ ଦରୀମୁଖେ ୱନପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ହତ୍ଥିକୁଚ୍ଛିପବ୍ଭାରମହିନ୍ଦଗୁହାସଦିସେ ସେନାସନେ ୱସିତବ୍ବଂ । ଆରମ୍ମଣମ୍ପିସ୍ସ ୱିପୁଲଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତାଦିସଞ୍ହି ୱିତକ୍କୱସେନ ସନ୍ଧାୱନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପରିତ୍ତଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି ।
ସେସଂ ରାଗଚରିତସ୍ସ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ଇଦଂ ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ । ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁକୂଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆଗତଚରିୟାନଂ ପଭେଦନିଦାନୱିଭାୱନସପ୍ପାୟପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱିତ୍ଥାରୋ । ନ ଚ ତାୱ ଚରିୟାନୁକୂଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଆୱିକତଂ । ତଞ୍ହି ଅନନ୍ତରସ୍ସ ମାତିକାପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେ ସୟମେୱ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
ଚତ୍ତାଲୀସକମ୍ମଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା
୪୭. ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତନିଦ୍ଦେସତୋ, ଉପଚାରପ୍ପନାୱହତୋ, ଝାନପ୍ପଭେଦତୋ, ସମତିକ୍କମତୋ, ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, ଭୂମିତୋ, ଗହଣତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ, ଚରିୟାନୁକୂଲତୋତି ଇମେହି ତାୱ ଦସହାକାରେହି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତନିଦ୍ଦେସତୋତି ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୂତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ରିମାନି ଚତ୍ତାଲୀସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଦସ କସିଣା, ଦସ ଅସୁଭା, ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା, ଏକା ସଞ୍ଞା, ଏକଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପଥୱୀକସିଣଂ, ଆପୋକସିଣଂ, ତେଜୋକସିଣଂ, ୱାୟୋକସିଣଂ, ନୀଲକସିଣଂ, ପୀତକସିଣଂ, ଲୋହିତକସିଣଂ, ଓଦାତକସିଣଂ, ଆଲୋକକସିଣଂ, ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣନ୍ତି ଇମେ ଦସ କସିଣା।
ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ୱିନୀଲକଂ, ୱିପୁବ୍ବକଂ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ, ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ଲୋହିତକଂ, ପୁଳୁୱକଂ, ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ଇମେ ଦସ ଅସୁଭା।
ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି, ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତି, ସୀଲାନୁସ୍ସତି, ଚାଗାନୁସ୍ସତି, ଦେୱତାନୁସ୍ସତି, ମରଣାନୁସ୍ସତି, କାୟଗତାସତି, ଆନାପାନସ୍ସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତୀତି ଇମା ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ।
ମେତ୍ତା, କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଉପେକ୍ଖାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା। ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା ଏକା ସଞ୍ଞା। ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ଏକଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାତନିଦ୍ଦେସତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉପଚାରପ୍ପନାୱହତୋତି ଠପେତ୍ୱା କାୟଗତାସତିଞ୍ଚ ଆନାପାନସ୍ସତିଞ୍ଚ ଅୱସେସା ଅଟ୍ଠ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଇମାନେୱ ହେତ୍ଥ ଦସକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଉପଚାରୱହାନି । ସେସାନି ଅପ୍ପନାୱହାନି । ଏୱଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱହତୋ ।
ଝାନପ୍ପଭେଦତୋତି ଅପ୍ପନାୱହେସୁ ଚେତ୍ଥ ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ କସିଣା ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକା ହୋନ୍ତି । କାୟଗତାସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ଅସୁଭା ପଠମଜ୍ଝାନିକା । ପୁରିମା ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ତିକଜ୍ଝାନିକା । ଚତୁତ୍ଥବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଆରୁପ୍ପା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକାତି ଏୱଂ ଝାନପ୍ପଭେଦତୋ ।
ସମତିକ୍କମତୋତି ଦ୍ୱେ ସମତିକ୍କମା ଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମୋ ଚ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁପି ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅଙ୍ଗସମତିକ୍କମୋ ହୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୀନି ଝାନଙ୍ଗାନି ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେସ୍ୱେୱାରମ୍ମଣେସୁ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ପତ୍ତବ୍ବତୋ । ତଥା ଚତୁତ୍ଥବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ । ସୋପି ହି ମେତ୍ତାଦୀନଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ସୋମନସ୍ସଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବୋତି । ଚତୂସୁ ପନ ଆରୁପ୍ପେସୁ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୋ ହୋତି । ପୁରିମେସୁ ହି ନୱସୁ କସିଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ । ଆକାସାଦୀନି ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀନି । ସେସେସୁ ସମତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ସମତିକ୍କମତୋ ।
ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋତି ଇମେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଦସ କସିଣାନେୱ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । ୟତ୍ତକଞ୍ହି ଓକାସଂ କସିଣେନ ଫରତି, ତଦବ୍ଭନ୍ତରେ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ପସ୍ସିତୁଂ ପରସତ୍ତାନଞ୍ଚ ଚେତସା ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । କାୟଗତାସତି ପନ ଅସୁଭାନି ଚ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । କସ୍ମା ? ଓକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଆନିସଂସାଭାୱା ଚ । ସା ଚ ନେସଂ ଓକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଭାୱନାନୟେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ତେସୁ ପନ ୱଡ୍ଢିତେସୁ କୁଣପରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢତି, ନ କୋଚି ଆନିସଂସୋ ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ସୋପାକପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣେ, ‘‘ୱିଭୂତା ଭଗୱା ରୂପସଞ୍ଞା ଅୱିଭୂତା ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞା’’ତି । ତତ୍ର ହି ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନୱସେନ ରୂପସଞ୍ଞା ୱିଭୂତାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞା ଅୱଡ୍ଢନୱସେନ ଅୱିଭୂତାତି ୱୁତ୍ତା ।
ୟଂ ପନେତଂ ‘‘କେୱଲଂ ଅଟ୍ଠିସଞ୍ଞାୟ, ଅଫରୀ ପଥୱିଂ ଇମ’’ନ୍ତି (ଥେରଗା॰ ୧୮) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଲାଭିସ୍ସ ସତୋ ଉପଟ୍ଠାନାକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥେୱ ହି ଧମ୍ମାସୋକକାଲେ କରୱୀକସକୁଣୋ ସମନ୍ତା ଆଦାସଭିତ୍ତୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବଦିସାସୁ କରୱୀକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ମଧୁରଂ ଗିରଂ ନିଚ୍ଛାରେସି, ଏୱଂ ଥେରୋପି ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାୟ ଲାଭିତ୍ତା ସବ୍ବଦିସାସୁ ଉପଟ୍ଠିତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କେୱଲାପି ପଥୱୀ ଅଟ୍ଠିକଭରିତାତି ଚିନ୍ତେସୀତି ।
ୟଦି ଏୱଂ ୟା ଅସୁଭଜ୍ଝାନାନଂ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତା ୱୁତ୍ତା, ସା ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି । ସା ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ୱା ଅଟ୍ଠିକେ ୱା ମହନ୍ତେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏକଚ୍ଚୋ ଅପ୍ପକେ । ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପରିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଝାନଂ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣନ୍ତି । ୟୋ ୱା ଏତଂ ୱଡ୍ଢନେ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆନିସଂସାଭାୱା ପନ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନୀତି ।
ୟଥା ଚ ଏତାନି, ଏୱଂ ସେସାନିପି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି । କସ୍ମା ? ତେସୁ ହି ଆନାପାନନିମିତ୍ତଂ ତାୱ ୱଡ୍ଢୟତୋ ୱାତରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢତି, ଓକାସେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଇତି ସାଦୀନୱତ୍ତା ଓକାସେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ସତ୍ତାରମ୍ମଣା, ତେସଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢୟତୋ ସତ୍ତରାସିୟେୱ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ନ ଚ ତେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬) ଆଦି, ତଂ ପରିଗ୍ଗହୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକାୱାସଦ୍ୱିଆୱାସାଦିନା ହି ଅନୁକ୍କମେନ ଏକିସ୍ସା ଦିସାୟ ସତ୍ତେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାୱେନ୍ତୋ ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତୋ । ନ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମେୱ ଚେତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ୟଦୟଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାପେତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗହୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆରୁପ୍ପାରମ୍ମଣେସୁପି ଆକାସଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମତ୍ତା । ତଞ୍ହି କସିଣାପଗମୱସେନେୱ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ତତୋ ପରଂ ୱଡ୍ଢୟତୋପି ନ କିଞ୍ଚି ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା । ନ ହି ସକ୍କା ସଭାୱଧମ୍ମଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ । ୱିଞ୍ଞାଣାପଗମୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱମତ୍ତତ୍ତା । ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନାରମ୍ମଣଂ ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତାୟେୱ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ସେସାନି ଅନିମିତ୍ତତ୍ତା । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଞ୍ହି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀନଞ୍ଚ ନେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ୱଡ୍ଢନାୱଡ୍ଢନତୋ ।
ଆରମ୍ମଣତୋତି ଇମେସୁ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଦସକସିଣା, ଦସଅସୁଭା, ଆନାପାନସ୍ସତି, କାୟଗତାସତୀତି ଇମାନି ଦ୍ୱାୱୀସତିପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ସେସାନି ନ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ତଥା ଦସସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ଠପେତ୍ୱା ଆନାପାନସ୍ସତିଞ୍ଚ କାୟଗତାସତିଞ୍ଚ ଅୱସେସା ଅଟ୍ଠ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞା, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସ ସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣାନି । ଦସ କସିଣା, ଦସ ଅସୁଭା, ଆନାପାନସ୍ସତି, କାୟଗତାସତୀତି ଇମାନି ଦ୍ୱାୱୀସତି ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାନି । ସେସାନି ଛ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣାନି । ତଥା ୱିପୁବ୍ବକଂ, ଲୋହିତକଂ, ପୁଳୁୱକଂ, ଆନାପାନସ୍ସତି, ଆପୋକସିଣଂ, ତେଜୋକସିଣଂ, ୱାୟୋକସିଣଂ, ୟଞ୍ଚ ଆଲୋକକସିଣେ ସୂରିୟାଦୀନଂ ଓଭାସମଣ୍ଡଲାରମ୍ମଣନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ଚଲିତାରମ୍ମଣାନି, ତାନି ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ, ପଟିଭାଗଂ ପନ ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ସେସାନି ନ ଚଲିତାରମ୍ମଣାନୀତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ।
ଭୂମିତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ଦସ ଅସୁଭା, କାୟଗତାସତି, ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାତି ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସ ଦେୱେସୁ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତାନି ଦ୍ୱାଦସ, ଆନାପାନସ୍ସତି ଚାତି ଇମାନି ତେରସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି। ଅରୂପଭୱେ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପେ ଅଞ୍ଞଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ମନୁସ୍ସେସୁ ସବ୍ବାନିପି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଭୂମିତୋ ।
ଗହଣତୋତି ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠସୁତଗ୍ଗହଣତୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ର ଠପେତ୍ୱା ୱାୟୋକସିଣଂ ସେସା ନୱ କସିଣା, ଦସ ଅସୁଭାତି ଇମାନି ଏକୂନୱୀସତି ଦିଟ୍ଠେନ ଗହେତବ୍ବାନି । ପୁବ୍ବଭାଗେ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ନେସଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟଗତାସତିୟଂ ତଚପଞ୍ଚକଂ ଦିଟ୍ଠେନ, ସେସଂ ସୁତେନାତି ଏୱଂ ତସ୍ସା ଆରମ୍ମଣଂ ଦିଟ୍ଠସୁତେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆନାପାନସ୍ସତି ଫୁଟ୍ଠେନ, ୱାୟୋକସିଣଂ ଦିଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠେନ, ସେସାନି ଅଟ୍ଠାରସ ସୁତେନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପାତି ଇମାନି ଚେତ୍ଥ ନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ଗହେତବ୍ବାନି । ସେସାନି ପଞ୍ଚତିଂସ ଗହେତବ୍ବାନୀତି ଏୱଂ ଗହଣତୋ ।
ପଚ୍ଚୟତୋତି ଇମେସୁ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଆକାସକସିଣଂ ସେସା ନୱ କସିଣା ଆରୁପ୍ପାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଦସ କସିଣା ଅଭିଞ୍ଞାନଂ, ତୟୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଚତୁତ୍ଥବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ, ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଂ ଆରୁପ୍ପଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା, ସବ୍ବାନିପି ସୁଖୱିହାରୱିପସ୍ସନାଭୱସମ୍ପତ୍ତୀନନ୍ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ।
ଚରିୟାନୁକୂଲତୋତି ଚରିୟାନଂ ଅନୁକୂଲତୋପେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରାଗଚରିତସ୍ସ ତାୱ ଏତ୍ଥ ଦସ ଅସୁଭା, କାୟଗତାସତୀତି ଏକାଦସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଅନୁକୂଲାନି । ଦୋସଚରିତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତ୍ତାରି ୱଣ୍ଣକସିଣାନୀତି ଅଟ୍ଠ । ମୋହଚରିତସ୍ସ, ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ ଚ ଏକଂ ଆନାପାନସ୍ସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ । ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ ପୁରିମା ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ । ବୁଦ୍ଧିଚରିତସ୍ସ ମରଣସ୍ସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତି, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ, ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାତି ଚତ୍ତାରି । ସେସକସିଣାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଆରୁପ୍ପା ସବ୍ବଚରିତାନଂ ଅନୁକୂଲାନି । କସିଣେସୁ ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ପରିତ୍ତଂ ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ, ଅପ୍ପମାଣଂ ମୋହଚରିତସ୍ସାତି ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଚରିୟାନୁକୂଲତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକୱସେନ ଚ ଅତିସପ୍ପାୟୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗାଦୀନଂ ପନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିକା ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱା ଅନୁପକାରା କୁସଲଭାୱନା ନାମ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ମେଘିୟସୁତ୍ତେ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଉତ୍ତରି ଭାୱେତବ୍ବା । ଅସୁଭା ଭାୱେତବ୍ବା ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟ । ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ । ଆନାପାନସ୍ସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବା ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟା’’ତି ।
ରାହୁଲସୁତ୍ତେପି ‘‘ମେତ୍ତଂ, ରାହୁଲ, ଭାୱନଂ ଭାୱେହୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୦) ନୟେନ ଏକସ୍ସେୱ ସତ୍ତ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ୱଚନମତ୍ତେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋତି ଅୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନକଥା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
୪୮.ଗହେତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥଦୀପନା । ‘‘ତେନ ୟୋଗିନା କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନ ସମ୍ପନ୍ନାଧିମୁତ୍ତିନା ଚ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ର ‘‘ଇମାହଂ ଭଗୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଚ୍ଚଜାମୀ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତା ନିୟ୍ୟାତେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ଅନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ ଭେରୱାରମ୍ମଣେ ଆପାଥମାଗତେ ସନ୍ଥମ୍ଭିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଗାମନ୍ତଂ ଓସରିତ୍ୱା ଗିହୀହି ସଂସଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଅନେସନଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ନିୟ୍ୟାତିତତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପନସ୍ସ ଭେରୱାରମ୍ମଣେ ଆପାଥମାଗତେପି ଭୟଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ନନୁ ତୟା, ପଣ୍ଡିତ, ପୁରିମମେୱ ଅତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ନିୟ୍ୟାତିତୋ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପନସ୍ସ ସୋମନସ୍ସମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ହି ପୁରିସସ୍ସ ଉତ୍ତମଂ କାସିକୱତ୍ଥଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ମୂସିକାୟ ୱା କୀଟେହି ୱା ଖାଦିତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଦୋମନସ୍ସଂ। ସଚେ ପନ ତଂ ଅଚୀୱରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସ ତଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱାପି ସୋମନସ୍ସମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆଚରିୟସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତେନାପି ‘‘ଇମାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତଭାୱଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଚ୍ଚଜାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅନିୟ୍ୟାତିତତ୍ତଭାୱୋ ହି ଅତଜ୍ଜନୀୟୋ ୱା ହୋତି, ଦୁବ୍ବଚୋ ୱା ଅନୋୱାଦକରୋ, ୟେନକାମଂଗମୋ ୱା ଆଚରିୟଂ ଅନାପୁଚ୍ଛାୱ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତା, ତମେନଂ ଆଚରିୟୋ ଆମିସେନ ୱା ଧମ୍ମେନ ୱା ନ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଗୂଳ୍ହଂ ଗନ୍ଥଂ ନ ସିକ୍ଖାପେତି । ସୋ ଇମଂ ଦୁୱିଧଂ ସଙ୍ଗହଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତି, ନଚିରସ୍ସେୱ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା ଗିହିଭାୱଂ ୱା ପାପୁଣାତି । ନିୟ୍ୟାତିତତ୍ତଭାୱୋ ପନ ନେୱ ଅତଜ୍ଜନୀୟୋ ହୋତି, ନ ୟେନକାମଂଗମୋ, ସୁୱଚୋ ଆଚରିୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିୟେୱ ହୋତି । ସୋ ଆଚରିୟତୋ ଦୁୱିଧଂ ସଙ୍ଗହଂ ଲଭନ୍ତୋ ସାସନେ ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣାତି ଚୂଳପିଣ୍ଡପାତିକତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ୱିୟ ।
ଥେରସ୍ସ କିର ସନ୍ତିକଂ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗମଂସୁ । ତେସୁ ଏକୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକମତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସତପୋରିସେ ପପାତେ ପତିତୁଂ ଉସ୍ସହେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ । ଦୁତିୟୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକମତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପଣ୍ହିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ଘଂସେନ୍ତୋ ନିରୱସେସଂ ଖେପେତୁଂ ଉସ୍ସହେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ । ତତିୟୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକମତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଉପରୁନ୍ଧିତ୍ୱା କାଲକିରିୟଂ କାତୁଂ ଉସ୍ସହେୟ୍ୟନ୍ତି ଆହ । ଥେରୋ ଭବ୍ବାୱତିମେ ଭିକ୍ଖୂତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସି । ତେ ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ତୟୋପି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂତି ଅୟମାନିସଂସୋ ଅତ୍ତନିୟ୍ୟାତନେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା’’ତି ।
୪୯.ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନ ସମ୍ପନ୍ନାଧିମୁତ୍ତିନା ଚ ହୁତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ତେନ ୟୋଗିନା ଅଲୋଭାଦୀନଂ ୱସେନ ଛହାକାରେହି ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋ ହି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ବୋଧୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାପୁଣାତି । ୟଥାହ, ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବୋଧିପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଲୋଭେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଦୋସେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ମୋହେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଘରାୱାସେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସଙ୍ଗଣିକାୟ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସବ୍ବଭୱଗତୀସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ’’ତି । ୟେ ହି କେଚି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଖୀଣାସୱପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ସବ୍ବେ ତେ ଇମେହେୱ ଛହାକାରେହି ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନା ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱିସେସଂ ପତ୍ତା । ତସ୍ମା ଇମେହି ଛହାକାରେହି ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଦଧିମୁତ୍ତତାୟ ପନ ଅଧିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସମାଧାଧିମୁତ୍ତେନ ସମାଧିଗରୁକେନ ସମାଧିପବ୍ଭାରେନ, ନିବ୍ବାନାଧିମୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବାନଗରୁକେନ ନିବ୍ବାନପବ୍ଭାରେନ ଚ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୦. ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିନୋ ପନସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚତୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭିନା ଆଚରିୟେନ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଚରିୟା ଜାନିତବ୍ବା । ଇତରେନ କିଂ ଚରିତୋସି ? କେ ୱା ତେ ଧମ୍ମା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି ? କିଂ ୱା ତେ ମନସିକରୋତୋ ଫାସୁ ହୋତି ? କତରସ୍ମିଂ ୱା ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଚିତ୍ତଂ ନମତୀତି ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ଚରିୟାନୁକୂଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତବ୍ବଂ ।
କଥେନ୍ତେନ ଚ ତିୱିଧେନ କଥେତବ୍ବଂ । ପକତିୟା ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ନିସଜ୍ଜାନି ସଜ୍ଝାୟଂ କାରେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଆଗତାଗତକ୍ଖଣେ କଥେତବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ନାତିସଂଖିତ୍ତଂ ନାତିୱିତ୍ଥାରିକଂ କତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ପଥୱୀକସିଣଂ ତାୱ କଥେନ୍ତେନ ଚତ୍ତାରୋ କସିଣଦୋସା, କସିଣକରଣଂ, କତସ୍ସ ଭାୱନାନୟୋ, ଦୁୱିଧଂ ନିମିତ୍ତଂ, ଦୁୱିଧୋ ସମାଧି, ସତ୍ତୱିଧଂ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ, ଦସୱିଧଂ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ, ୱୀରିୟସମତା, ଅପ୍ପନାୱିଧାନନ୍ତି ଇମେ ନୱ ଆକାରା କଥେତବ୍ବା । ସେସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କଥେତବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ତେସଂ ଭାୱନାୱିଧାନେ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
ଏୱଂ କଥିୟମାନେ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ତେନ ୟୋଗିନା ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋତବ୍ବଂ । ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମପଦଂ, ଇଦଂ ଉପରିମପଦଂ, ଅୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ, ଇଦମୋପମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ତଂ ତଂ ଆକାରଂ ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତେନ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିସେସାଧିଗମୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ଅୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିଦୀପନା ।
ଏତ୍ତାୱତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁକୂଲଂ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇମାନି ପଦାନି ସବ୍ବାକାରେନ ୱିତ୍ଥାରିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ତତିୟୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୪. ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ
୫୧. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିଭାୱନାୟ ଅନନୁରୂପଂ ୱିହାରଂ ପହାୟ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ତାୱାଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେ ୱସତୋ ଫାସୁ ହୋତି, ତେନ ତତ୍ଥେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିସୋଧେନ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ତତ୍ଥ ଫାସୁ ନ ହୋତି, ୟୋ ଅଞ୍ଞୋ ଗାୱୁତେ ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନେ ୱା ୟୋଜନମତ୍ତେପି ୱା ସପ୍ପାୟୋ ୱିହାରୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଠାନେ ସନ୍ଦେହେ ୱା ସତିସମ୍ମୋସେ ୱା ଜାତେ କାଲସ୍ସେୱ ୱିହାରେ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେୟେୱ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂଦିୱସମାଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଅକିଲମନ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ୟୋ ପନ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେପି ଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ନ ଲଭତି, ତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଦୂରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସମାଧିଭାୱନାୟ ଅନନୁରୂପଂ ୱିହାରଂ ପହାୟ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
ଅନନୁରୂପୱିହାରୋ
୫୨. ତତ୍ଥ ଅନନୁରୂପୋ ନାମ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତତ୍ରିମେ ଅଟ୍ଠାରସ ଦୋସା – ମହତ୍ତଂ, ନୱତ୍ତଂ, ଜିଣ୍ଣତ୍ତଂ, ପନ୍ଥନିସ୍ସିତତ୍ତଂ, ସୋଣ୍ଡୀ, ପଣ୍ଣଂ, ପୁପ୍ଫଂ, ଫଲଂ, ପତ୍ଥନୀୟତା, ନଗରସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ଦାରୁସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ଖେତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ୱିସଭାଗାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥିତା, ପଟ୍ଟନସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ପଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ରଜ୍ଜସୀମସନ୍ନିସ୍ସିତତା, ଅସପ୍ପାୟତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଅଲାଭୋତି ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଦୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅନନୁରୂପୋ ନାମ । ନ ତତ୍ଥ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
କସ୍ମା ? ମହାୱିହାରେ ତାୱ ବହୂ ନାନାଛନ୍ଦା ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧତାୟ ୱତ୍ତଂ ନ କରୋନ୍ତି । ବୋଧିୟଙ୍ଗଣାଦୀନି ଅସମ୍ମଟ୍ଠାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଅନୁପଟ୍ଠାପିତଂ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଗୋଚରଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମୀତି ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସଚେ ପସ୍ସତି ୱତ୍ତଂ ୱା ଅକତଂ ପାନୀୟଘଟଂ ୱା ରିତ୍ତଂ, ଅଥାନେନ ୱତ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ ହୋତି, ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ଅକରୋନ୍ତୋ ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । କରୋନ୍ତସ୍ସ କାଲୋ ଅତିକ୍କମତି, ଅତିଦିୱା ପୱିଟ୍ଠୋ ନିଟ୍ଠିତାୟ ଭିକ୍ଖାୟ କିଞ୍ଚି ନ ଲଭତି । ପଟିସଲ୍ଲାନଗତୋପି ସାମଣେରଦହରଭିକ୍ଖୂନଂ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଘକମ୍ମେହି ଚ ୱିକ୍ଖିପତି । ୟତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତଂ କତମେୱ ହୋତି, ଅୱସେସାପି ଚ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା ନତ୍ଥି । ଏୱରୂପେ ମହାୱିହାରେପି ୱିହାତବ୍ବଂ ।
ନୱୱିହାରେ ବହୁ ନୱକମ୍ମଂ ହୋତି, ଅକରୋନ୍ତଂ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆୟସ୍ମା ୟଥାସୁଖଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୁ, ମୟଂ ନୱକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱରୂପେ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
ଜିଣ୍ଣୱିହାରେ ପନ ବହୁ ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନମତ୍ତମ୍ପି ଅପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତଂ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିହାୟତି ।
ପନ୍ଥନିସ୍ସିତେ ମହାପଥୱିହାରେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଆଗନ୍ତୁକା ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ୱିକାଲେ ଆଗତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ଦତ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ୱା ୱସିତବ୍ବଂ ହୋତି । ପୁନଦିୱସେପି ଏୱମେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଏୱରୂପୋ ଆଗନ୍ତୁକସମ୍ବାଧୋ ନ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
ସୋଣ୍ଡୀ ନାମ ପାସାଣପୋକ୍ଖରଣୀ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପାନୀୟତ୍ଥଂ ମହାଜନୋ ସମୋସରତି, ନଗରୱାସୀନଂ ରାଜକୁଲୂପକତ୍ଥେରାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ରଜନକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଭାଜନଦାରୁଦୋଣିକାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅସୁକେ ଚ ଅସୁକେ ଚ ଠାନେତି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ନିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି ।
ୟତ୍ଥ ନାନାୱିଧଂ ସାକପଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତତ୍ଥସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ସନ୍ତିକେ ସାକହାରିକା ଗାୟମାନା ପଣ୍ଣଂ ଉଚ୍ଚିନନ୍ତିୟୋ ୱିସଭାଗସଦ୍ଦସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତି ।
ୟତ୍ଥ ପନ ନାନାୱିଧା ମାଲାଗଚ୍ଛା ସୁପୁପ୍ଫିତା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ରାପି ତାଦିସୋୟେୱ ଉପଦ୍ଦୱୋ ।
ୟତ୍ଥ ନାନାୱିଧଂ ଅମ୍ବଜମ୍ବୁପନସାଦିଫଲଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଫଲତ୍ଥିକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାଚନ୍ତି, ଅଦେନ୍ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝନ୍ତି, ବଲକ୍କାରେନ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ସାୟନ୍ହସମୟେ ୱିହାରମଜ୍ଝେ ଚଙ୍କମନ୍ତେନ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଉପାସକା ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା ୟଥାରୁଚି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ଅୱାସାୟପିସ୍ସ ପରକ୍କମନ୍ତି ।
ପତ୍ଥନୀୟେ ପନ ଲେଣସମ୍ମତେ ଦକ୍ଖିଣଗିରିହତ୍ଥିକୁଚ୍ଛିଚେତିୟଗିରିଚିତ୍ତଲପବ୍ବତସଦିସେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତଂ ଅୟମରହାତି ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତୁକାମା ମନୁସ୍ସା ସମନ୍ତା ଓସରନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ନ ଫାସୁ ହୋତି, ୟସ୍ସ ପନ ତଂ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତି, ତେନ ଦିୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ୱସିତବ୍ବଂ ।
ନଗରସନ୍ନିସ୍ସିତେ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣାନି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, କୁମ୍ଭଦାସିୟୋପି ଘଟେହି ନିଘଂସନ୍ତିୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଓକ୍କମିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଇସ୍ସରମନୁସ୍ସାପି ୱିହାରମଜ୍ଝେ ସାଣିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି ।
ଦାରୁସନ୍ନିସ୍ସୟେ ପନ ୟତ୍ଥ କଟ୍ଠାନି ଚ ଦବ୍ବୁପକରଣରୁକ୍ଖା ଚ ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ କଟ୍ଠହାରିକା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସାକପୁପ୍ଫହାରିକା ୱିୟ ଅଫାସୁଂ କରୋନ୍ତି, ୱିହାରେ ରୁକ୍ଖା ସନ୍ତି, ତେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଘରାନି କରିସ୍ସାମାତି ମନୁସ୍ସା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ସଚେ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଧାନଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଉପାସକା ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି ୱଦତି, ୟଥାରୁଚି ଅକ୍କୋସନ୍ତି, ଅୱାସାୟପିସ୍ସ ପରକ୍କମନ୍ତି ।
ୟୋ ପନ ଖେତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି ସମନ୍ତା ଖେତ୍ତେହି ପରିୱାରିତୋ, ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ୱିହାରମଜ୍ଝେୟେୱ ଖଲଂ କତ୍ୱା ଧଞ୍ଞଂ ମଦ୍ଦନ୍ତି, ପମୁଖେସୁ ସୟନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବହୁଂ ଅଫାସୁଂ କରୋନ୍ତି । ୟତ୍ରାପି ମହାସଙ୍ଘଭୋଗୋ ହୋତି, ଆରାମିକା କୁଲାନଂ ଗାୱୋ ରୁନ୍ଧନ୍ତି, ଉଦକୱାରଂ ପଟିସେଧେନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା ୱୀହିସୀସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ତୁମ୍ହାକଂ ଆରାମିକାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତେନ ତେନ କାରଣେନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାନଂ ଘରଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅୟମ୍ପି ଖେତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
ୱିସଭାଗାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥିତାତି ୟତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସଭାଗୱେରୀ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି, ୟେ କଲହଂ କରୋନ୍ତା ମା, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ କରୋଥାତି ୱାରିୟମାନା ଏତସ୍ସ ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଟ୍ଠାମ୍ହାତି ୱତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି ।
ୟୋପି ଉଦକପଟ୍ଟନଂ ୱା ଥଲପଟ୍ଟନଂ ୱା ନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଅଭିଣ୍ହଂ ନାୱାହି ଚ ସତ୍ଥେହି ଚ ଆଗତମନୁସ୍ସା ଓକାସଂ ଦେଥ, ପାନୀୟଂ ଦେଥ, ଲୋଣଂ ଦେଥାତି ଘଟ୍ଟୟନ୍ତା ଅଫାସୁଂ କରୋନ୍ତି ।
ପଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତେ ପନ ମନୁସ୍ସା ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନା ହୋନ୍ତି ।
ରଜ୍ଜସୀମସନ୍ନିସ୍ସିତେ ରାଜଭୟଂ ହୋତି । ତଞ୍ହି ପଦେସଂ ଏକୋ ରାଜା ନ ମୟ୍ହଂ ୱସେ ୱତ୍ତତୀତି ପହରତି, ଇତରୋପି ନ ମୟ୍ହଂ ୱସେ ୱତ୍ତତୀତି । ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ କଦାଚି ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱିଜିତେ ୱିଚରତି, କଦାଚି ଏତସ୍ସ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଚରପୁରିସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି ।
ଅସପ୍ପାୟତାତି ୱିସଭାଗରୂପାଦିଆରମ୍ମଣସମୋସରଣେନ ୱା ଅମନୁସ୍ସପରିଗ୍ଗହିତତାୟ ୱା ଅସପ୍ପାୟତା । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ। ଏକୋ କିର ଥେରୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱସତି । ଅଥସ୍ସ ଏକା ୟକ୍ଖିନୀ ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଗାୟି । ସୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି, ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ଚଙ୍କମନସୀସେ ଗାୟି । ଥେରୋ ଚଙ୍କମନସୀସଂ ଅଗମାସି । ସା ସତପୋରିସେ ପପାତେ ଠତ୍ୱା ଗାୟି । ଥେରୋ ପଟିନିୱତ୍ତି । ଅଥ ନଂ ସା ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମୟା, ଭନ୍ତେ, ନ ଏକୋ ନ ଦ୍ୱେ ତୁମ୍ହାଦିସା ଖାଦିତା’’ତି ଆହ ।
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଅଲାଭୋତି ୟତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଆଚରିୟଂ ୱା ଆଚରିୟସମଂ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସମଂ ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ । ତତ୍ଥ ସୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଅଲାଭୋ ମହାଦୋସୋୟେୱାତି ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅନନୁରୂପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ –
ମହାୱାସଂ ନୱାୱାସଂ, ଜରାୱାସଞ୍ଚ ପନ୍ଥନିଂ ।
ସୋଣ୍ଡିଂ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ, ଫଲଂ ପତ୍ଥିତମେୱ ଚ ॥
ନଗରଂ ଦାରୁନା ଖେତ୍ତଂ, ୱିସଭାଗେନ ପଟ୍ଟନଂ ।
ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମାସପ୍ପାୟଂ, ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି ॥
ଅଟ୍ଠାରସେତାନି ଠାନାନି, ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ୟଥାତି ॥
ଅନୁରୂପୱିହାରୋ
୫୩. ୟୋ ପନ ଗୋଚରଗାମତୋ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦୀହି ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ଅନୁରୂପୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି ନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ, ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା, ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତି ‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’ତି, ତସ୍ସ ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ୱିୱରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି, ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) ।
ଅୟଂ ‘‘ସମାଧିଭାୱନାୟ ଅନନୁରୂପଂ ୱିହାରଂ ପହାୟ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧା
୫୪.ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱାତି ଏୱଂ ପତିରୂପେ ୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତେନ ୟେପିସ୍ସ ତେ ହୋନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧା, ତେପି ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଦୀଘାନି କେସନଖଲୋମାନି ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନି । ଜିଣ୍ଣଚୀୱରେସୁ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ୱା ତୁନ୍ନକମ୍ମଂ ୱା କାତବ୍ବଂ । କିଲିଟ୍ଠାନି ୱା ରଜିତବ୍ବାନି । ସଚେ ପତ୍ତେ ମଲଂ ହୋତି, ପତ୍ତୋ ପଚିତବ୍ବୋ । ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ସୋଧେତବ୍ବାନୀତି । ‘‘ଅୟଂ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଭାୱନାୱିଧାନଂ
୫୫. ଇଦାନି ସବ୍ବଂ ଭାୱନାୱିଧାନଂ ଅପରିହାପେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ୱିତ୍ଥାରକଥା ହୋତି ।
ଏୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ପୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ କତାୟ ୱା ଅକତାୟ ୱା ପଥୱିୟା ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ପଥୱୀକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି କତେ ୱା ଅକତେ ୱା ସାନ୍ତକେ, ନୋ ଅନନ୍ତକେ, ସକୋଟିୟେ, ନୋ ଅକୋଟିୟେ, ସୱଟ୍ଟୁମେ, ନୋ ଅୱଟ୍ଟୁମେ, ସପରିୟନ୍ତେ, ନୋ ଅପରିୟନ୍ତେ, ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା ସରାୱମତ୍ତେ ୱା । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କରୋତି, ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତି, ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ ରତନସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତୀକାରଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି ‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣମ୍ହା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’ତି । ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ୟେନ ଅତୀତଭୱେପି ସାସନେ ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଥୱୀକସିଣେ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତିତପୁବ୍ବାନି, ଏୱରୂପସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅକତାୟ ପଥୱିୟା କସିତଟ୍ଠାନେ ୱା ଖଲମଣ୍ଡଲେ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ତସ୍ସ କିରାୟସ୍ମତୋ କସିତଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ତଂଠାନପ୍ପମାଣମେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ସୋ ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।
ୟୋ ପନେୱଂ ଅକତାଧିକାରୋ ହୋତି, ତେନ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନୱିଧାନଂ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ କସିଣଦୋସେ ପରିହରନ୍ତେନ କସିଣଂ କାତବ୍ବଂ । ନୀଲପୀତଲୋହିତଓଦାତସମ୍ଭେଦୱସେନ ହି ଚତ୍ତାରୋ ପଥୱୀକସିଣଦୋସା । ତସ୍ମା ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣଂ ମତ୍ତିକଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୱହେ ମତ୍ତିକାସଦିସାୟ ଅରୁଣୱଣ୍ଣାୟ ମତ୍ତିକାୟ କସିଣଂ କାତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିହାରମଜ୍ଝେ ସାମଣେରାଦୀନଂ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନେ ନ କାତବ୍ବଂ । ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ପବ୍ଭାରେ ୱା ପଣ୍ଣସାଲାୟ ୱା ସଂହାରିମଂ ୱା ତତ୍ରଟ୍ଠକଂ ୱା କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ସଂହାରିମଂ ଚତୂସୁ ଦଣ୍ଡକେସୁ ପିଲୋତିକଂ ୱା ଚମ୍ମଂ ୱା କଟସାରକଂ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅପନୀତତିଣମୂଲସକ୍ଖରକଥଲିକାୟ ସୁମଦ୍ଦିତାୟ ମତ୍ତିକାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ୱଟ୍ଟଂ ଲିମ୍ପେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ତଂ ପରିକମ୍ମକାଲେ ଭୂମିୟଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଓଲୋକେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରଟ୍ଠକଂ ଭୂମିୟଂ ପଦୁମକଣ୍ଣିକାକାରେନ ଖାଣୁକେ ଆକୋଟେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୀହି ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ । ୟଦି ସା ମତ୍ତିକା ନପ୍ପହୋତି, ଅଧୋ ଅଞ୍ଞଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରିଭାଗେ ସୁପରିସୋଧିତାୟ ଅରୁଣୱଣ୍ଣାୟ ମତ୍ତିକାୟ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥାରଂ ୱଟ୍ଟଂ କାତବ୍ବଂ । ଏତଦେୱ ହି ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁପ୍ପମତ୍ତଂ ୱା ସରାୱମତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସାନ୍ତକେ ନୋ ଅନନ୍ତକେ’’ତିଆଦି ପନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୬. ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ରୁକ୍ଖପାଣିକା ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣଂ ସମୁଟ୍ଠପେତି । ତସ୍ମା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପାସାଣପାଣିକାୟ ଘଂସେତ୍ୱା ସମଂ ଭେରୀତଲସଦିସଂ କତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା କସିଣମଣ୍ଡଲତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟହତ୍ଥନ୍ତରେ ପଦେସେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପାଦକେ ସୁଅତ୍ଥତେ ପୀଠେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ଦୂରତରେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି କସିଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଆସନ୍ନତରେ କସିଣଦୋସା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ଉଚ୍ଚତରେ ନିସିନ୍ନେନ ଗୀୱଂ ଓନମିତ୍ୱା ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ହୋତି, ନୀଚତରେ ଜଣ୍ଣୁକାନି ରୁଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କାମନିସ୍ସରଣେ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମୁପାୟଭୂତେ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଜାତାଭିଲାସେନ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଜନୟିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦାନି ସା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ ଅରିୟସାୱକେହି ପଟିପନ୍ନା ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦା’’ତି ପଟିପତ୍ତିୟା ସଞ୍ଜାତଗାରୱେନ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ପୱିୱେକସୁଖରସସ୍ସ ଭାଗୀ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଂ ଜନୟିତ୍ୱା ସମେନ ଆକାରେନ ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ ।
ଅତିଉମ୍ମୀଲୟତୋ ହି ଚକ୍ଖୁ କିଲମତି, ମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଅତିୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତିମନ୍ଦଂ ଉମ୍ମୀଲୟତୋ ମଣ୍ଡଲମୱିଭୂତଂ ହୋତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଲୀନଂ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଆଦାସତଲେ ମୁଖନିମିତ୍ତଦସ୍ସିନା ୱିୟ ସମେନାକାରେନ ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ, ନ ୱଣ୍ଣୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ନ ଲକ୍ଖଣଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ୱଣ୍ଣଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିସ୍ସୟସୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଉସ୍ସଦୱସେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମନସି କାତବ୍ବଂ । ପଥୱୀ ମହୀ, ମେଦିନୀ, ଭୂମି, ୱସୁଧା, ୱସୁନ୍ଧରାତିଆଦୀସୁ ପଥୱୀନାମେସୁ ୟମିଚ୍ଛତି, ୟଦସ୍ସ ସଞ୍ଞାନୁକୂଲଂ ହୋତି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ପଥୱୀତି ଏତଦେୱ ନାମଂ ପାକଟଂ, ତସ୍ମା ପାକଟୱସେନେୱ ପଥୱୀ ପଥୱୀତି ଭାୱେତବ୍ବଂ । କାଲେନ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା କାଲେନ ନିମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟାୱ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ କାଲସତମ୍ପି କାଲସହସ୍ସମ୍ପି ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଏତେନେୱ ନୟେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ ।
୫୭. ତସ୍ସେୱଂ ଭାୱୟତୋ ୟଦା ନିମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉମ୍ମୀଲିତକାଲେ ୱିୟ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଜାତଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ସ ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ । ପାଦଧୋୱନପପଞ୍ଚପରିହାରତ୍ଥଂ ପନସ୍ସ ଏକପଟଲିକୁପାହନା ଚ କତ୍ତରଦଣ୍ଡୋ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅଥାନେନ ସଚେ ତରୁଣୋ ସମାଧି କେନଚିଦେୱ ଅସପ୍ପାୟକାରଣେନ ନସ୍ସତି, ଉପାହନା ଆରୁୟ୍ହ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବଂ, ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, କିଲେସା ସନ୍ନିସୀଦନ୍ତି, ଉପଚାରସମାଧିନା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ପୁରିମସ୍ସ ଚ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋ, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ କସିଣଦୋସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଥୱିକତୋ ନିହତାଦାସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସୁଧୋତସଙ୍ଖଥାଲଂ ୱିୟ ୱଲାହକନ୍ତରା ନିକ୍ଖନ୍ତଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ମେଘମୁଖେ ବଲାକା ୱିୟ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତମିୱ ତତୋ ସତଗୁଣଂ ସହସ୍ସଗୁଣଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନେୱ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ, ନ ସଣ୍ଠାନୱନ୍ତଂ । ୟଦି ହି ତଂ ଈଦିସଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ସିୟା ଓଳାରିକଂ ସମ୍ମସନୁପଗଂ ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତଂ, ନ ପନେତଂ ତାଦିସଂ । କେୱଲଞ୍ହି ସମାଧିଲାଭିନୋ ଉପଟ୍ଠାନାକାରମତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଜମେତନ୍ତି ।
୫୮. ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ଚ ପନସ୍ସ ପଟ୍ଠାୟ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ହୋନ୍ତି, କିଲେସା ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱ, ଉପଚାରସମାଧିନା ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତମେୱାତି ।
ଦୁୱିଧୋ ହି ସମାଧି ଉପଚାରସମାଧି ଚ ଅପ୍ପନାସମାଧି ଚ । ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ୱା ପଟିଲାଭଭୂମିୟଂ ୱା । ତତ୍ଥ ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ହୋତି । ପଟିଲାଭଭୂମିୟଂ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ସମାଧୀନଂ ଇଦଂ ନାନାକାରଣଂ, ଉପଚାରେ ଅଙ୍ଗାନି ନ ଥାମଜାତାନି ହୋନ୍ତି, ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଥାମଜାତତ୍ତା, ୟଥା ନାମ ଦହରୋ କୁମାରକୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପିୟମାନୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୂମିୟଂ ପତତି, ଏୱମେୱ ଉପଚାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତଂ କାଲେନ ନିମିତ୍ତମାରମ୍ମଣଂ କରୋତି, କାଲେନ ଭୱଙ୍ଗମୋତରତି । ଅପ୍ପନାୟଂ ପନ ଅଙ୍ଗାନି ଥାମଜାତାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଥାମଜାତତ୍ତା, ୟଥା ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦିୱସମ୍ପି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଅପ୍ପନାସମାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତଂ ସକିଂ ଭୱଙ୍ଗୱାରଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କେୱଲମ୍ପି ରତ୍ତିଂ କେୱଲମ୍ପି ଦିୱସଂ ତିଟ୍ଠତି, କୁସଲଜୱନପଟିପାଟିୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ।
ତତ୍ର ୟଦେତଂ ଉପଚାରସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ ନାମ ଅତିଦୁକ୍କରଂ । ତସ୍ମା ସଚେ ତେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୁନ୍ଦରଂ । ନୋ ଚେ ସକ୍କୋତି, ଅଥାନେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭୋ ୱିୟ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି –
ନିମିତ୍ତଂ ରକ୍ଖତୋ ଲଦ୍ଧ-ପରିହାନି ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଆରକ୍ଖମ୍ହି ଅସନ୍ତମ୍ହି, ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ୱିନସ୍ସତି ॥
ସତ୍ତସପ୍ପାୟା
ଆୱାସୋ ଗୋଚରୋ ଭସ୍ସଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୋଜନଂ ଉତୁ ।
ଇରିୟାପଥୋତି ସତ୍ତେତେ, ଅସପ୍ପାୟେ ୱିୱଜ୍ଜୟେ ॥
ସପ୍ପାୟେ ସତ୍ତ ସେୱେଥ, ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜତୋ ।
ନଚିରେନେୱ କାଲେନ, ହୋତି କସ୍ସଚି ଅପ୍ପନା ॥
ତତ୍ରସ୍ସ ୟସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ୱିନସ୍ସତି, ଅନୁପଟ୍ଠିତା ଚ ସତି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅସମାହିତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତି, ଅୟଂ ଅସପ୍ପାୟୋ । ୟତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ଥାୱରଞ୍ଚ ହୋତି, ସତି ଉପଟ୍ଠାତି, ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି ନାଗପବ୍ବତୱାସୀପଧାନିୟତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ, ଅୟଂ ସପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ବହୂ ଆୱାସା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଏକମେକସ୍ମିଂ ତୀଣି ତୀଣି ଦିୱସାନି ୱସିତ୍ୱା ୟତ୍ଥସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ । ଆୱାସସପ୍ପାୟତାୟ ହି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମ୍ହି ଚୂଳନାଗଲେଣେ ୱସନ୍ତା ତତ୍ଥେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ପନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅରିୟଭୂମିଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତାନଞ୍ଚ ଗଣନା ନତ୍ଥି । ଏୱମଞ୍ଞେସୁପି ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରାଦୀସୁ ।
ଗୋଚରଗାମୋ ପନ ୟୋ ସେନାସନତୋ ଉତ୍ତରେନ ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ନାତିଦୂରେ ଦିୟଡ୍ଢକୋସବ୍ଭନ୍ତରେ ହୋତି ସୁଲଭସମ୍ପନ୍ନଭିକ୍ଖୋ, ସୋ ସପ୍ପାୟୋ । ୱିପରୀତୋ ଅସପ୍ପାୟୋ ।
ଭସ୍ସନ୍ତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତିରଚ୍ଛାନକଥାପରିୟାପନ୍ନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ, ତଞ୍ହିସ୍ସ ନିମିତ୍ତନ୍ତରଧାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ସପ୍ପାୟଂ, ତମ୍ପି ମତ୍ତାୟ ଭାସିତବ୍ବଂ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଅତିରଚ୍ଛାନକଥିକୋ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ଥିରତରଂ ହୋତି, ଏୱରୂପୋ ସପ୍ପାୟୋ । କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋ ପନ ତିରଚ୍ଛାନକଥିକୋ ଅସପ୍ପାୟୋ । ସୋ ହି ତଂ କଦ୍ଦମୋଦକମିୱ ଅଚ୍ଛଂ ଉଦକଂ ମଲୀନମେୱ କରୋତି, ତାଦିସଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ କୋଟପବ୍ବତୱାସୀଦହରସ୍ସେୱ ସମାପତ୍ତିପି ନସ୍ସତି, ପଗେୱ ନିମିତ୍ତଂ ।
ଭୋଜନଂ ପନ କସ୍ସଚି ମଧୁରଂ, କସ୍ସଚି ଅମ୍ବିଲଂ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତି । ଉତୁପି କସ୍ସଚି ସୀତୋ, କସ୍ସଚି ଉଣ୍ହୋ ସପ୍ପାୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଂ ଭୋଜନଂ ୱା ଉତୁଂ ୱା ସେୱନ୍ତସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି, ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତଂ ୱା ଥିରତରଂ ହୋତି, ତଂ ଭୋଜନଂ ସୋ ଚ ଉତୁ ସପ୍ପାୟୋ । ଇତରଂ ଭୋଜନଂ ଇତରୋ ଚ ଉତୁ ଅସପ୍ପାୟୋ ।
ଇରିୟାପଥେସୁପି କସ୍ସଚି ଚଙ୍କମୋ ସପ୍ପାୟୋ ହୋତି, କସ୍ସଚି ସୟନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ତସ୍ମା ତଂ ଆୱାସଂ ୱିୟ ତୀଣି ଦିୱସାନି ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଅସମାହିତଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ସମାହିତଂ ୱା ଥିରତରଂ ହୋତି, ସୋ ସପ୍ପାୟୋ । ଇତରୋ ଅସପ୍ପାୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଇମଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟଂ ସେୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ହି ନିମିତ୍ତାସେୱନବହୁଲସ୍ସ ନଚିରେନେୱ କାଲେନ ହୋତି କସ୍ସଚି ଅପ୍ପନା ।
ଦସୱିଧଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ
୬୦. ୟସ୍ସ ପନ ଏୱମ୍ପି ପଟିପଜ୍ଜତୋ ନ ହୋତି, ତେନ ଦସୱିଧଂ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ, ଦସାହାକାରେହି ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତୋ, ନିମିତ୍ତକୁସଲତୋ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତି, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତୋ, ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତୋ, ତଦଧିମୁତ୍ତତୋତି ।
୬୧. ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ନାମ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ । ୟଦା ହିସ୍ସ କେସନଖଲୋମାନି ଦୀଘାନି ହୋନ୍ତି, ସରୀରଂ ୱା ସେଦମଲଗ୍ଗହିତଂ, ତଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୱତ୍ଥୁ ଅୱିସଦଂ ହୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ । ୟଦା ପନସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଜିଣ୍ଣଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ହୋତି, ସେନାସନଂ ୱା ଉକ୍ଲାପଂ ହୋତି, ତଦା ବାହିରୱତ୍ଥୁ ଅୱିସଦଂ ହୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେ ଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୱିସଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଞାଣମ୍ପି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଅପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୀପକପଲ୍ଲିକୱଟ୍ଟିତେଲାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୀପସିଖାୟ ଓଭାସୋ ୱିୟ । ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ଞାଣେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତୋ ସଙ୍ଖାରାପି ଅୱିଭୂତା ହୋନ୍ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନମନୁୟୁଞ୍ଜତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୁଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୱିସଦେ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଞାଣମ୍ପି ୱିସଦଂ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୀପକପଲ୍ଲିକୱଟ୍ଟିତେଲାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୀପସିଖାୟ ଓଭାସୋ ୱିୟ । ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଚ ଞାଣେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତୋ ସଙ୍ଖାରାପି ୱିଭୂତା ହୋନ୍ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନମନୁୟୁଞ୍ଜତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗଚ୍ଛତି ।
୬୨.ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନଂ ନାମ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମଭାୱକରଣଂ । ସଚେ ହିସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି ଇତରାନି ମନ୍ଦାନି, ତତୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅୱିକ୍ଖେପକିଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱା ୟଥା ୱା ମନସିକରୋତୋ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ ହାପେତବ୍ବଂ । ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ସଚେ ପନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ଅଥ ନେୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଇତରାନି ଇତରକିଚ୍ଚଭେଦଂ, ତସ୍ମା ତଂ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱନାୟ ହାପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପି ସୋଣତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଏକସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ସତି ଇତରେସଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେସୁ ଅସମତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଞ୍ଚ ସମତଂ ପସଂସନ୍ତି । ବଲୱସଦ୍ଧୋ ହି ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ମୁଦ୍ଧପ୍ପସନ୍ନୋ ହୋତି, ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦତି । ବଲୱପଞ୍ଞୋ ମନ୍ଦସଦ୍ଧୋ କେରାଟିକପକ୍ଖଂ ଭଜତି, ଭେସଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ରୋଗୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି । ଉଭିନ୍ନଂ ସମତାୟ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପସୀଦତି । ବଲୱସମାଧିଂ ପନ ମନ୍ଦୱୀରିୟଂ ସମାଧିସ୍ସ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତ୍ତା କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱତି । ବଲୱୱୀରିୟଂ ମନ୍ଦସମାଧିଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଭିଭୱତି । ସମାଧି ପନ ୱୀରିୟେନ ସଂୟୋଜିତୋ କୋସଜ୍ଜେ ପତିତୁଂ ନ ଲଭତି । ୱୀରିୟଂ ସମାଧିନା ସଂୟୋଜିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ପତିତୁଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ସମଂ କାତବ୍ବଂ । ଉଭୟସମତାୟ ହି ଅପ୍ପନା ହୋତି । ଅପିଚ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ବଲୱତୀପି ସଦ୍ଧା ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଓକପ୍ପେନ୍ତୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ ପନ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମିକସ୍ସ ପଞ୍ଞା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପୁଣାତି । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ସମତାୟପି ଅପ୍ପନା ହୋତିୟେୱ । ସତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି । ସତି ହି ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖେନ ଚ ସମାଧିନା କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ସା ଲୋଣଧୂପନଂ ୱିୟ ସବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ, ସବ୍ବକମ୍ମିକଅମଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଚ ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ସତି ଚ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥିକା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା । କିଂ କାରଣା ? ଚିତ୍ତଞ୍ହି ସତିପଟିସରଣଂ, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଚ ସତି, ନ ୱିନା ସତିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀ’’ତି ।
୬୩.ନିମିତ୍ତକୋସଲ୍ଲଂ ନାମ ପଥୱୀକସିଣାଦିକସ୍ସ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅକତସ୍ସ କରଣକୋସଲ୍ଲଂ, କତସ୍ସ ଚ ଭାୱନାକୋସଲ୍ଲଂ, ଭାୱନାୟ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ରକ୍ଖଣକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚ, ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
୬୪. କଥଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି? ୟଦାସ୍ସ ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହି ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ତୟୋ ଅଭାୱେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଭାୱେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅଲ୍ଲାନି ଚ ଗୋମୟାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଅଲ୍ଲାନି ଚ କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଉଦକୱାତଞ୍ଚ ଦଦେୟ୍ୟ, ପଂସୁକେନ ଚ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁନ୍ତି ? ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅକାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, ଅକାଲୋ ସମାଧି…ପେ॰… ଅକାଲୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଲୀନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ଦୁସମୁଟ୍ଠାପୟଂ ହୋତି । ୟସ୍ମିଂ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଲୀନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁସମୁଟ୍ଠାପୟଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି ଚ ଗୋମୟାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁକ୍ଖାନି ଚ କଟ୍ଠାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ମୁଖୱାତଞ୍ଚ ଦଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ପଂସୁକେନ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ପରିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଉଜ୍ଜାଲେତୁନ୍ତି ? ଏୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାସକମାହାରୱସେନ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜା ଧମ୍ମା ହୀନପ୍ପଣୀତା ଧମ୍ମା କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା ଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରମ୍ଭଧାତୁ ନିକ୍କମଧାତୁ ପରକ୍କମଧାତୁ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତତ୍ଥ ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧୱସେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରୋ କୁସଲାଦୀସୁ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମ । ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରୋ ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦୀସୁ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ଭଧାତୂତି ପଠମୱୀରିୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିକ୍କମଧାତୂତି କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ତତୋ ବଲୱତରଂ । ପରକ୍କମଧାତୂତି ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତରଂ । ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମାତି ପନ ପୀତିୟା ଏୱ ଏତଂ ନାମଂ । ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପାଦକମନସିକାରୋୱ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମ ।
ଅପିଚ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ଏକାଦସଧମ୍ମା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ଅପାୟାଦିଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ୱୀରିୟାୟତ୍ତଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିସେସାଧିଗମାନିସଂସଦସ୍ସିତା, ‘‘ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧମହାସାୱକେହି ଗତମଗ୍ଗୋ ମୟା ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ନ ସକ୍କା କୁସୀତେନ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗମନୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ପିଣ୍ଡାପଚାୟନତା, ‘‘ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ ମେ ସତ୍ଥା, ସୋ ଚ ଅନତିକ୍କମନୀୟସାସନୋ ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ବହୂପକାରୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ପୂଜିୟମାନୋ ପୂଜିତୋ ହୋତି ନ ଇତରଥା’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ଥୁ ମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ମେ ମହାଦାୟଜ୍ଜଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ନ ସକ୍କା କୁସୀତେନ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନଅବ୍ଭୋକାସସେୱନାଦୀହି ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନତା, କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ଏକାଦସଧମ୍ମା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ଧମ୍ମ… ସଙ୍ଘ… ସୀଲ… ଚାଗ… ଦେୱତାନୁସ୍ସତି, ଉପସମାନୁସ୍ସତି, ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ପସାଦନିୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ଇତି ଇମେହି ଆକାରେହି ଏତେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଭାୱେତି ନାମ । ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୬୫. କଥଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି? ୟଦାସ୍ସ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାଦୀହି ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ତୟୋ ଅଭାୱେତ୍ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଭାୱେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ…ପେ॰… ନ ଚ ପଂସୁକେନ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି ? ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅକାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, ଅକାଲୋ ୱୀରିୟ…ପେ॰… ଅକାଲୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଉଦ୍ଧତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ଦୁୱୂପସମୟଂ ହୋତି । ୟସ୍ମିଂ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଉଦ୍ଧତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସୁୱୂପସମୟଂ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ…ପେ॰… ପଂସୁକେନ ଚ ଓକିରେୟ୍ୟ, ଭବ୍ବୋ ନୁ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି ? ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ।
ଏତ୍ଥାପି ୟଥାସକଂ ଆହାରୱସେନ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଥନିମିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ତତ୍ଥ ୟଥାସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବା, ତଂ ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପ୍ପାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରୋୱ ତୀସୁପି ପଦେସୁ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମ । ସମଥନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ସମଥସ୍ସେୱେତମଧିୱଚନଂ । ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଚ ତସ୍ସେୱ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତନ୍ତି ।
ଅପିଚ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତା, ଉତୁସୁଖସେୱନତା, ଇରିୟାପଥସୁଖସେୱନତା, ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗତା, ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱିସଦତା, ନିମିତ୍ତକୁସଲତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତା, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଣତା, ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣତା, ନିରସ୍ସାଦସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାସଂୱେଗୱସେନ ସମ୍ପହଂସନତା, ସମ୍ମାପୱତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା, ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ଝାନୱିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା, ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତା, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ଇତି ଇମେହାକାରେହି ଏତେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୟୋ ଭାୱେତି ନାମ । ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୬୬. କଥଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତି? ୟଦାସ୍ସ ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟ ୱା ଉପସମସୁଖାନଧିଗମେନ ୱା ନିରସ୍ସାଦଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦା ନଂ ଅଟ୍ଠସଂୱେଗୱତ୍ଥୁପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଂୱେଜେତି । ଅଟ୍ଠ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ଚତ୍ତାରି, ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ପଞ୍ଚମଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚସ୍ସ ପସାଦଂ ଜନେତି । ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତି ।
କଥଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ? ୟଦାସ୍ସ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତୋ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ଅନିରସ୍ସାଦଂ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦାସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ନ ବ୍ୟାପାରଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସାରଥି ୱିୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଅସ୍ସେସୁ । ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ।
ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ନାମ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦଂ ଅନାରୁଳ୍ହପୁବ୍ବାନଂ ଅନେକକିଚ୍ଚପସୁତାନଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତହଦୟାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆରକା ପରିଚ୍ଚାଗୋ ।
ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ନାମ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନାନଂ ସମାଧିଲାଭୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନଂ ।
ତଦଧିମୁତ୍ତତା ନାମ ସମାଧିଅଧିମୁତ୍ତତା ସମାଧିଗରୁସମାଧିନିନ୍ନସମାଧିପୋଣସମାଧିପବ୍ଭାରତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱମେତଂ ଦସୱିଧଂ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଞ୍ହି ସମ୍ପାଦୟତୋ, ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ଇମଂ ।
ପଟିଲଦ୍ଧେ ନିମିତ୍ତସ୍ମିଂ, ଅପ୍ପନା ସମ୍ପୱତ୍ତତି ॥
ଏୱଞ୍ହି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ, ସଚେ ସା ନପ୍ପୱତ୍ତତି ।
ତଥାପି ନ ଜହେ ୟୋଗଂ, ୱାୟମେଥେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
ହିତ୍ୱା ହି ସମ୍ମାୱାୟାମଂ, ୱିସେସଂ ନାମ ମାଣୱୋ ।
ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପରିତ୍ତମ୍ପି, ଠାନମେତଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ॥
ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଆକାରଂ, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲକ୍ଖୟଂ ବୁଧୋ ।
ସମତଂ ୱୀରିୟସ୍ସେୱ, ୟୋଜୟେଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥
ଈସକମ୍ପି ଲୟଂ ୟନ୍ତଂ, ପଗ୍ଗଣ୍ହେଥେୱ ମାନସଂ ।
ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ନିସେଧେତ୍ୱା, ସମମେୱ ପୱତ୍ତୟେ ॥
ରେଣୁମ୍ହି ଉପ୍ପଲଦଲେ, ସୁତ୍ତେ ନାୱାୟ ନାଳିୟା ।
ୟଥା ମଧୁକରାଦୀନଂ, ପୱତ୍ତି ସମ୍ମୱଣ୍ଣିତା ॥
ଲୀନଉଦ୍ଧତଭାୱେହି, ମୋଚୟିତ୍ୱାନ ସବ୍ବସୋ ।
ଏୱଂ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ, ମାନସଂ ପଟିପାଦୟେତି ॥
ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖପଟିପାଦନଂ
୬୮. ତତ୍ରାୟମତ୍ଥଦୀପନା – ୟଥା ହି ଅଛେକୋ ମଧୁକରୋ ଅସୁକସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ପୁପ୍ଫଂ ପୁପ୍ଫିତନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତିକ୍ଖେନ ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଖୀଣେ ରେଣୁମ୍ହି ସମ୍ପାପୁଣାତି । ଅପରୋ ଅଛେକୋ ମନ୍ଦେନ ଜୱେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଖୀଣେୟେୱ ସମ୍ପାପୁଣାତି । ଛେକୋ ପନ ସମେନ ଜୱେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ସୁଖେନ ପୁପ୍ଫରାସିଂ ସମ୍ପତ୍ୱା ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ରେଣୁଂ ଆଦାୟ ମଧୁଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ମଧୁରସମନୁଭୱତି ।
ୟଥା ଚ ସଲ୍ଲକତ୍ତଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ଉଦକଥାଲଗତେ ଉପ୍ପଲପତ୍ତେ ସତ୍ଥକମ୍ମଂ ସିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ଏକୋ ଅଛେକୋ ୱେଗେନ ସତ୍ଥଂ ପାତେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଲପତ୍ତଂ ଦ୍ୱିଧା ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଉଦକେ ୱା ପୱେସେତି । ଅପରୋ ଅଛେକୋ ଛିଜ୍ଜନପୱେସନଭୟା ସତ୍ଥକେନ ଫୁସିତୁମ୍ପି ନ ୱିସହତି । ଛେକୋ ପନ ସମେନ ପୟୋଗେନ ତତ୍ଥ ସତ୍ଥପହାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋଦାତସିପ୍ପୋ ହୁତ୍ୱା ତଥାରୂପେସୁ ଠାନେସୁ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଲାଭଂ ଲଭତି ।
ୟଥା ଚ ୟୋ ଚତୁବ୍ୟାମପ୍ପମାଣଂ ମକ୍କଟସୁତ୍ତମାହରତି, ସୋ ଚତ୍ତାରି ସହସ୍ସାନି ଲଭତୀତି ରଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତେ ଏକୋ ଅଛେକପୁରିସୋ ୱେଗେନ ମକ୍କଟସୁତ୍ତମାକଡ୍ଢନ୍ତୋ ତହିଂ ତହିଂ ଛିନ୍ଦତିୟେୱ । ଅପରୋ ଅଛେକୋ ଛେଦନଭୟା ହତ୍ଥେନ ଫୁସିତୁମ୍ପି ନ ୱିସହତି । ଛେକୋ ପନ କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମେନ ପୟୋଗେନ ଦଣ୍ଡକେ ୱେଧେତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଲାଭଂ ଲଭତି ।
ୟଥା ଚ ଅଛେକୋ ନିୟାମକୋ ବଲୱୱାତେ ଲଙ୍କାରଂ ପୂରେନ୍ତୋ ନାୱଂ ୱିଦେସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦାପେତି । ଅପରୋ ଅଛେକୋ ମନ୍ଦୱାତେ ଲଙ୍କାରଂ ଓରୋପେନ୍ତୋ ନାୱଂ ତତ୍ଥେୱ ଠପେତି । ଛେକୋ ପନ ମନ୍ଦୱାତେ ଲଙ୍କାରଂ ପୂରେତ୍ୱା ବଲୱୱାତେ ଅଡ୍ଢଲଙ୍କାରଂ କତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣାତି ।
ୟଥା ଚ ୟୋ ତେଲେନ ଅଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ନାଳିଂ ପୂରେତି, ସୋ ଲାଭଂ ଲଭତୀତି ଆଚରିୟେନ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱୁତ୍ତେ ଏକୋ ଅଛେକୋ ଲାଭଲୁଦ୍ଧୋ ୱେଗେନ ପୂରେନ୍ତୋ ତେଲଂ ଛଡ୍ଡେତି । ଅପରୋ ଅଛେକୋ ତେଲଛଡ୍ଡନଭୟା ଆସିଞ୍ଚିତୁମ୍ପି ନ ୱିସହତି । ଛେକୋ ପନ ସମେନ ପୟୋଗେନ ପୂରେତ୍ୱା ଲାଭଂ ଲଭତି ।
ଏୱମେୱ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ନିମିତ୍ତେ ସୀଘମେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀତି ଗାଳ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ପତତି, ସୋ ନ ସକ୍କୋତି ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିତୁଂ । ଏକୋ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା କିଂ ଦାନିମେ ଅପ୍ପନାୟାତି ୱୀରିୟଂ ହାପେତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅତିଲୀନୱୀରିୟତ୍ତା କୋସଜ୍ଜେ ପତତି, ସୋପି ନ ସକ୍କୋତି ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିତୁଂ । ୟୋ ପନ ଈସକମ୍ପି ଲୀନଂ ଲୀନଭାୱତୋ ଉଦ୍ଧତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ସମେନ ପୟୋଗେନ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ପୱତ୍ତେତି, ସୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି, ତାଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ –
ରେଣୁମ୍ହି ଉପ୍ପଲଦଲେ, ସୁତ୍ତେ ନାୱାୟ ନାଳିୟା ।
ୟଥା ମଧୁକରାଦୀନଂ, ପୱତ୍ତି ସମ୍ମୱଣ୍ଣିତା ॥
ଲୀନଉଦ୍ଧତଭାୱେହି, ମୋଚୟିତ୍ୱାନ ସବ୍ବସୋ ।
ଏୱଂ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ, ମାନସଂ ପଟିପାଦୟେତି ॥
ପଠମଜ୍ଝାନକଥା
୬୯. ଇତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତାଭିମୁଖଂ ମାନସଂ ପଟିପାଦୟତୋ ପନସ୍ସ ଇଦାନି ଅପ୍ପନା ଇଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଥୱୀ ପଥୱୀତି ଅନୁୟୋଗୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତଂ ତଦେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ତେସୁ ଅୱସାନେ ଏକଂ ରୂପାୱଚରଂ, ସେସାନି କାମାୱଚରାନି । ପକତିଚିତ୍ତେହି ବଲୱତରୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାନି ୟାନି ଅପ୍ପନାୟ ପରିକମ୍ମତ୍ତା ପରିକମ୍ମାନୀତିପି, ୟଥା ଗାମାଦୀନଂ ଆସନ୍ନପଦେସୋ ଗାମୂପଚାରୋ ନଗରୂପଚାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପନାୟ ଆସନ୍ନତ୍ତା ସମୀପଚାରତ୍ତା ୱା ଉପଚାରାନୀତିପି, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପରିକମ୍ମାନଂ, ଉପରି ଅପ୍ପନାୟ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ଅନୁଲୋମାନୀତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବନ୍ତିମଂ, ତଂ ପରିତ୍ତଗୋତ୍ତାଭିଭୱନତୋ, ମହଗ୍ଗତଗୋତ୍ତଭାୱନତୋ ଚ ଗୋତ୍ରଭୂତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନେତ୍ଥ ପଠମଂ ପରିକମ୍ମଂ, ଦୁତିୟଂ ଉପଚାରଂ, ତତିୟଂ ଅନୁଲୋମଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋତ୍ରଭୁ । ପଠମଂ ୱା ଉପଚାରଂ, ଦୁତିୟଂ ଅନୁଲୋମଂ, ତତିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥମେୱ ହି ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପେତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୱସେନ । ତତୋ ପରଂ ଜୱନଂ ପତତି । ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ୱାରୋ ହୋତି ।
ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ପୁରିମା ପୁରିମା କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୧୨) ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଛିମୋ ପଚ୍ଛିମୋ ଧମ୍ମୋ ବଲୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଛଟ୍ଠେପି ସତ୍ତମେପି ଅପ୍ପନା ହୋତୀତି ଆହ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ମତିମତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସେତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁୟେୱ ପନ ଅପ୍ପନା ହୋତି । ପରତୋ ଜୱନଂ ପତିତଂ ନାମ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ। ତମେୱ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ । ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ଛିନ୍ନପପାତାଭିମୁଖୋ ଧାୱନ୍ତୋ ଠାତୁକାମୋପି ପରିୟନ୍ତେ ପାଦଂ କତ୍ୱା ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ପପାତେ ଏୱ ପତତି, ଏୱଂ ଛଟ୍ଠେ ୱା ସତ୍ତମେ ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା । ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁୟେୱ ଅପ୍ପନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସା ଚ ପନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୟେୱ । ସତ୍ତସୁ ହି ଠାନେସୁ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି ପଠମପ୍ପନାୟଂ, ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ, ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ, ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲେ, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଭୱଙ୍ଗଜ୍ଝାନେ, ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଫଲସମାପତ୍ତିୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉପରି ନ ହୋତି । ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମୁପରି ନ ହୋତି । ରୂପାରୂପେସୁ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି, ସେସଟ୍ଠାନେସୁ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି । ଇତି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୟେୱ ଅପ୍ପନା । ତତୋ ଭୱଙ୍ଗପାତୋ । ଅଥ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱୋଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ତତୋ ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନେସ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬) । ଏୱମନେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣଂ ।
୭୦. ତତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଅପକ୍କମିତ୍ୱା । ୟୋ ପନାୟମେତ୍ଥ ଏୱକାରୋ, ସୋ ନିୟମତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ନିୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଣସମୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି କାମାନଂ ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ କାମପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମଂ ଦୀପେତି ।
କଥଂ ? ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଏୱଞ୍ହି ନିୟମେ କରିୟମାନେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନୂନ ଝାନସ୍ସ କାମା ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ୟେସୁ ସତି ଇଦଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଅନ୍ଧକାରେ ସତି ପଦୀପୋଭାସୋ ୱିୟ । ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ହୋତି, ଓରିମତୀରପରିଚ୍ଚାଗେନ ପାରିମତୀରସ୍ସେୱ । ତସ୍ମା ନିୟମଂ କରୋତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ପନେସ ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଉତ୍ତରପଦେ, କିଂ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚାପି ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂନିସ୍ସରଣତୋ ହି ପୁବ୍ବପଦେ ଏସ ୱୁତ୍ତୋ । କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନତୋ ହି କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଇଦଂ ଝାନଂ କାମାନମେୱ ନିସ୍ସରଣଂ । ୟଥାହ, ‘‘କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୩) । ଉତ୍ତରପଦେପି ପନ ୟଥା ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ଆନେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଇତୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଦଦ୍ୱୟେପି ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ସାଧାରଣୱଚନେନ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ, କାୟୱିୱେକାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ୱିୱେକା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥାପି କାୟୱିୱେକୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋତି ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
କାମେହୀତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟେ ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା, ମନାପିୟା ରୂପା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧) ନୟେନ ୱତ୍ଥୁକାମା ୱୁତ୍ତା, ୟେ ଚ ତତ୍ଥେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ, ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କାମା’’ତି (ମହାନି॰ ୧; ୱିଭ॰ ୫୬୪) ଏୱଂ କିଲେସକାମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଗହିତାଇଚ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେହିପି ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତେନ କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି କିଲେସକାମେହି ସବ୍ବାକୁସଲେହି ୱା ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ପୁରିମେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ ଏୱ କାମସୁଖପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖପରିଗ୍ଗହୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମୱିୱେକୱଚନତୋୟେୱ ଚ ଏତେସଂ ପଠମେନ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପଠମେନ ଲୋଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ ବାଲଭାୱସ୍ସ । ପଠମେନ ଚ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି, ଦୁତିୟେନ ଆସୟପୋସନଂ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ଏସ ତାୱ ନୟୋ କାମେହୀତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତକାମେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ ।
କିଲେସକାମପକ୍ଖେ ପନ ଛନ୍ଦୋତି ଚ ରାଗୋତି ଚ ଏୱମାଦୀହି ଅନେକଭେଦୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋୟେୱ କାମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ଚ ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନୋପି ସମାନୋ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କାମୋ ଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୪) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଝାନପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । କିଲେସକାମତ୍ତା ୱା ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ, ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦୁତିୟପଦେ । ଅନେକଭେଦତୋ ଚସ୍ସ କାମତୋତି ଅୱତ୍ୱା କାମେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅକୁସଲଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଉପରି ଝାନଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ ନୀୱରଣାନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ନୀୱରଣାନି ହି ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନି, ତେସଂ ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ପଟିପକ୍ଖାନି ୱିଦ୍ଧଂସକାନି ୱିଘାତକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ପୀତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ, ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ, ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟାତି ପେଟକେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ଇମିନା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଇମିନା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନୀୱରଣାନଂ, ଅଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ପଠମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ସେସନୀୱରଣାନଂ । ତଥା ପଠମେନ ତୀସୁ ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭେଦୱିସୟସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିୱିସୟାନଂ ଦୋସମୋହାନଂ । ଓଘାଦୀସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ପଠମେନ କାମୋଘକାମୟୋଗକାମାସୱକାମୁପାଦାନଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥକାମରାଗସଂୟୋଜନାନଂ, ଦୁତିୟେନ ଅୱସେସଓଘୟୋଗାସୱଉପାଦାନଗନ୍ଥସଂୟୋଜନାନଂ । ପଠମେନ ଚ ତଣ୍ହାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ । ଅପିଚ ପଠମେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସେସାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
୭୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ, ଊହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ । ତଥା ହି ତେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କପରିୟାହତଂ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ୱିଚରଣଂ ୱିଚାରୋ, ଅନୁସଞ୍ଚରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ, ତତ୍ଥ ସହଜାତାନୁୟୋଜନରସୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ସନ୍ତେପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ଚ ଘଣ୍ଡାଭିଘାତୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିତକ୍କୋ । ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ଅନୁମଜ୍ଜନସଭାୱେନ ଚ ଘଣ୍ଡାନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିଚାରୋ । ୱିପ୍ଫାରୱା ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭୂତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତୁକାମସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ ପଦୁମାଭିମୁଖପାତୋ ୱିୟ ଚ ଗନ୍ଧାନୁବନ୍ଧଚେତସୋ ଭମରସ୍ସ । ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିଚାରୋ ନାତିପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ, ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ଚ ପଦୁମାଭିମୁଖପତିତସ୍ସ ଭମରସ୍ସ ପଦୁମସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ । ଦୁକନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୋ ମହାସକୁଣସ୍ସ ଉଭୋହି ପକ୍ଖେହି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗମନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ୱାତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପକ୍ଖେ ଫନ୍ଦାପୟମାନସ୍ସ ଗମନଂ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପାକଟୋ ହୋତି ।
ଅପିଚ ମଲଗ୍ଗହିତଂ କଂସଭାଜନଂ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରେନ ହତ୍ଥେନ ଚୁଣ୍ଣତେଲୱାଲଣ୍ଡୁପକେନ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦଳ୍ହଗହଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ, ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ଦଣ୍ଡପ୍ପହାରେନ ଚକ୍କଂ ଭମୟିତ୍ୱା ଭାଜନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପୀଳନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା ମଣ୍ଡଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅଭିନିରୋପନୋ ୱିତକ୍କୋ, ବହି ପରିବ୍ଭମନକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନୋ ୱିଚାରୋ । ଇତି ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ଇମିନା ଚ ୱିଚାରେନ ସହ ୱତ୍ତତି ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁପ୍ଫେନ ଫଲେନ ଚାତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ଇମିନା ଚ ୱିଚାରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୫) ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା । ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିୱେକଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତି ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିତ୍ତୋତି ୱା ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିୱିତ୍ତୋ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୱିୱେକା, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିୱେକେ ଜାତନ୍ତି ୱିୱେକଜଂ ।
୭୨.ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୀଣୟତୀତି ପୀତି । ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତପୀନନରସା, ଫରଣରସା ୱା, ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସା ପନେସା ଖୁଦ୍ଦିକା ପୀତି, ଖଣିକାପୀତି, ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି, ଉବ୍ବେଗାପୀତି, ଫରଣାପୀତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦିକାପୀତି ସରୀରେ ଲୋମହଂସମତ୍ତମେୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଖଣିକାପୀତି ଖଣେ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦସଦିସା ହୋତି । ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ୱୀଚି ୱିୟ କାୟଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗାପୀତି ବଲୱତୀ ହୋତି କାୟଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣପ୍ପତ୍ତା । ତଥା ହି ପୁଣ୍ଣୱଲ୍ଲିକୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ସାୟଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚନ୍ଦାଲୋକଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଚେତିୟାଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ୱତ ୱେଲାୟ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ମହାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୀ’’ତି ପକତିୟା ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱସେନ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଉବ୍ବେଗାପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୁଧାତଲେ ପହଟଚିତ୍ରଗେଣ୍ଡୁକୋ ୱିୟ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାସି । ତଥା ଗିରିକଣ୍ଡକୱିହାରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟେ ୱତ୍ତକାଲକଗାମେ ଏକା କୁଲଧୀତାପି ବଲୱବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ଉବ୍ବେଗାପୀତିୟା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘେସି ।
ତସ୍ସା କିର ମାତାପିତରୋ ସାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଅମ୍ମ ତ୍ୱଂ ଗରୁଭାରା ଅକାଲେ ୱିଚରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋସି, ମୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ଅଗମଂସୁ । ସା ଗନ୍ତୁକାମାପି ତେସଂ ୱଚନଂ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଘରେ ଓହୀୟିତ୍ୱା ଘରାଜିରେ ଠତ୍ୱା ଚନ୍ଦାଲୋକେନ ଗିରିକଣ୍ଡକେ ଆକାସଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ଚେତିୟସ୍ସ ଦୀପପୂଜଂ ଅଦ୍ଦସ, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପରିସା ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ଚେତିୟପୂଜଂ କତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଗଣସଜ୍ଝାୟସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି । ଅଥସ୍ସା ‘‘ଧଞ୍ଞାୱତିମେ, ୟେ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱରୂପେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ଅନୁସଞ୍ଚରିତୁଂ, ଏୱରୂପଞ୍ଚ ମଧୁରଧମ୍ମକଥଂ ସୋତୁଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ମୁତ୍ତରାସିସଦିସଂ ଚେତିୟଂ ପସ୍ସନ୍ତିୟା ଏୱ ଉବ୍ବେଗାପୀତି ଉଦପାଦି । ସା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ପୁରିମତରଂୟେୱ ଆକାସତୋ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ଓରୁୟ୍ହ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ମାତାପିତରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ ତ୍ୱଂ କତରେନ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସା ‘‘ଆକାସେନ ଆଗତାମ୍ହି, ନ ମଗ୍ଗେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ ଆକାସେନ ନାମ ଖୀଣାସୱା ସଞ୍ଚରନ୍ତି, ତ୍ୱଂ କଥଂ ଆଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚନ୍ଦାଲୋକେନ ଚେତିୟଂ ଆଲୋକେନ୍ତିୟା ଠିତାୟ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ବଲୱପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଥାହଂ ନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଠିତଭାୱଂ, ନ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସିଂ, ଗହିତନିମିତ୍ତେନେୱ ପନ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ପତିଟ୍ଠିତାମ୍ହୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଉବ୍ବେଗାପୀତି ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣା ହୋତି । ଫରଣାପୀତିୟା ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସକଲସରୀରଂ ଧମିତ୍ୱା ପୂରିତୱତ୍ଥି ୱିୟ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପକ୍ଖନ୍ଦପବ୍ବତକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଚ ଅନୁପରିପ୍ଫୁଟଂ ହୋତି ।
ସା ପନେସା ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦୁୱିଧଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ପରିପୂରେତି କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିଞ୍ଚ । ପସ୍ସଦ୍ଧି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସୁଖଂ ପରିପୂରେତି କାୟିକଞ୍ଚ ଚେତସିକଞ୍ଚ । ସୁଖଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତିୱିଧଂ ସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି ଖଣିକସମାଧିଂ ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନା ସମାଧିନ୍ତି । ତାସୁ ୟା ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ମୂଲଂ ହୁତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନା ସମାଧିସମ୍ପୟୋଗଂ ଗତା ଫରଣାପୀତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ପୀତୀତି ।
୭୩. ଇତରଂ ପନ ସୁଖନଂ ସୁଖଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ, ତଂ ସାତଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସଂ, ଅନୁଗ୍ଗହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ସତିପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠି ପୀତି । ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନଂ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ପୀତି, ତତ୍ଥ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ, ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ପୀତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତଂ ସୁଖଂ । କନ୍ତାରଖିନ୍ନସ୍ସ ୱନନ୍ତୁଦକଦସ୍ସନସୱନେସୁ ୱିୟ ପୀତି । ୱନଚ୍ଛାୟାପୱେସନଉଦକପରିଭୋଗେସୁ ୱିୟ ସୁଖଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାକଟଭାୱତୋ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ପୀତି ଇଦଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଝାନଂ ପୀତିସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଥ ୱା ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ପୀତିସୁଖଂ, ଧମ୍ମୱିନୟାଦୟୋ ୱିୟ । ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱମ୍ପି ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖଂ। ୟଥେୱ ହି ଝାନଂ, ଏୱଂ ପୀତିସୁଖମ୍ପେତ୍ଥ ୱିୱେକଜମେୱ ହୋତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏକପଦେନେୱ ‘‘ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ସୁଖଂ ଇମାୟ ପୀତିୟା ସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ଥାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଠମଂ ଝାନନ୍ତି ଇଦଂ ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା, ପାପୁଣିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସମ୍ପାଦୟିତ୍ୱା ୱା, ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୋ ପଟିଲାଭୋ ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତି ଫୁସନା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଉପସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ଏୱମେୱତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱିହରତୀତି ତଦନୁରୂପେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ଇତିୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଇରିୟଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପାଲନଂ ୟପନଂ ୟାପନଂ ଚାରଂ ୱିହାରଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତି ଚରତି ୱିହରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୪୦) ।
ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନାଦି
୭୪. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ବ୍ୟାପାଦୋ, ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଏତେସୁ ଅପ୍ପହୀନେସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନସ୍ସେତାନି ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଝାନକ୍ଖଣେ ଅଞ୍ଞେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, ତଥାପି ଏତାନେୱ ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରାନି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ହି ନାନାୱିସୟପ୍ପଲୋଭିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମାଧିୟତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଭିଭୂତଂ ୱା ତଂ ନ କାମଧାତୁପ୍ପହାନାୟ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟାପାଦେନ ଚାରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞମାନଂ ନ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତି। ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ ହୋତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପରେତଂ ଅୱୂପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପହତଂ ଝାନାଧିଗମସାଧିକଂ ପଟିପଦଂ ନାରୋହତି । ଇତି ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରତ୍ତା ଏତାନେୱ ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତାନୀତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ୱିତକ୍କୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତି, ୱିଚାରୋ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତି, ତେହି ଅୱିକ୍ଖେପାୟ ସମ୍ପାଦିତପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଚେତସୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱା ପୀତି ପୀଣନଂ, ସୁଖଞ୍ଚ ଉପବ୍ରୂହନଂ କରୋତି । ଅଥ ନଂ ସସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ଏତେହି ଅଭିନିରୋପନାନୁପ୍ପବନ୍ଧନପୀଣନଉପବ୍ରୂହନେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତା ଏକଗ୍ଗତା ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଆଧିୟତି, ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ହି ଏତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ତେନସ୍ସ ଏତାନି ପଞ୍ଚ ସମନ୍ନାଗତଙ୍ଗାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ନ ଏତେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ଅଞ୍ଞଦେୱ ଝାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନେୱ ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ସେନା, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ତୂରିୟଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନେୱ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକନ୍ତି ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତାନି ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି କିଞ୍ଚାପି ଉପଚାରକ୍ଖଣେପି ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଉପଚାରେ ପକତିଚିତ୍ତତୋ ବଲୱତରାନି । ଇଧ ପନ ଉପଚାରତୋପି ବଲୱତରାନି ରୂପାୱଚରଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ହି ୱିତକ୍କୋ ସୁୱିସଦେନ ଆକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପୟମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଚାରୋ ଅତିୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁମଜ୍ଜମାନୋ । ପୀତିସୁଖଂ ସବ୍ବାୱନ୍ତମ୍ପି କାୟଂ ଫରମାନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ସବ୍ବାୱତୋ କାୟସ୍ସ ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ଅପ୍ଫୁଟଂ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାପି ହେଟ୍ଠିମମ୍ହି ସମୁଗ୍ଗପଟଲେ ଉପରିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଫୁସିତା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟମେତେସଂ ଇତରେହି ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କିଞ୍ଚାପି ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଥାପି ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୬୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗମେୱ । ୟେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋୟେୱ ତେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ପକାସିତୋତି ।
ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ
୭୫.ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତା । ତେସଂୟେୱ ଚ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନଂ ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ଆଦିସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି, ୟୋ ତସ୍ସ ପରିବନ୍ଧୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୟଞ୍ଚ ପରିବନ୍ଧତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ମଜ୍ଝସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି, ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି, ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଚତୁଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ।
ତତ୍ର ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସସମ୍ଭାରିକୋ ଉପଚାରୋ । ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ ଅପ୍ପନା । ସମ୍ପହଂସନା ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖନ୍ଦଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତଞ୍ଚ ଞାଣେନ ଚ ସମ୍ପହଂସିତ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟମେୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା, ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନେନ ପରିୟୋଦାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସମ୍ପହଂସନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
କଥଂ ? ୟସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ୟୋ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତୋ କିଲେସଗଣୋ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପରିବନ୍ଧୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଆୱରଣୱିରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ନାମ ସମପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପନାସମାଧିୟେୱ । ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ଏକସନ୍ତତିପରିଣାମନୟେନ ତଥତ୍ତମୁପଗଚ୍ଛମାନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତଥତ୍ତୁପଗମନେନ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନାମ । ଏୱଂ ତାୱ ପୁରିମଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାକାରନିପ୍ଫାଦିକା ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ପୁନ ୱିସୋଧେତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱିସୋଧନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ସମଥଭାୱୁପଗମନେନ ସମଥପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ସମଥପଟିପନ୍ନଭାୱତୋ ଏୱ ଚସ୍ସ କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁନ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ଏୱଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟେ ପନେତେ ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତେ ତତ୍ଥ ଜାତା ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା, ୟାନି ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିରସେନ ଏକରସାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି, ୟଞ୍ଚେସ ତଦୁପଗଂ ତେସଂ ଅନତିୱତ୍ତନଏକରସଭାୱାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱୀରିୟଂ ୱାହୟତି, ୟା ଚସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତା ଆସେୱନା, ସବ୍ବେପି ତେ ଆକାରା ୟସ୍ମା ଞାଣେନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୁ ତଂ ତଂ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ତଥା ତଥା ସମ୍ପହଂସିତତ୍ତା ୱିସୋଧିତତ୍ତା ପରିୟୋଦାପିତତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନାୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନେନ ପରିୟୋଦାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସମ୍ପହଂସନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ତଥାପଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାଧୁକଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ପଞ୍ଞାୱସେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ନାନତ୍ତକିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ପଞ୍ଞାୱସେନ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ତେ ଧମ୍ମା ଏକରସା ହୋନ୍ତି । ଏକରସଟ୍ଠେନ ଭାୱନା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୧) । ତସ୍ମା ଞାଣକିଚ୍ଚଭୂତା ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ଇଦାନି ପଠମଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ପଠମଂ, ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ପଠମଂ। ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ୱା ଝାନଂ। ପଥୱୀମଣ୍ଡଲଂ ପନ ସକଲଟ୍ଠେନ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଲଦ୍ଧନିମିତ୍ତମ୍ପି, ପଥୱୀକସିଣନିମିତ୍ତେ ପଟିଲଦ୍ଧଝାନମ୍ପି । ତତ୍ର ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଝାନଂ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣ’’ନ୍ତି ।
ଚିରଟ୍ଠିତିସମ୍ପାଦନଂ
୭୬. ଏୱମଧିଗତେ ପନ ଏତସ୍ମିଂ ତେନ ୟୋଗିନା ୱାଲୱେଧିନା ୱିୟ, ସୂଦେନ ୱିୟ ଚ ଆକାରା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ୟଥା ହି ସୁକୁସଲୋ ଧନୁଗ୍ଗହୋ ୱାଲୱେଧାୟ କମ୍ମଂ କୁରୁମାନୋ ୟସ୍ମିଂ ୱାରେ ୱାଲଂ ୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମିଂ ୱାରେ ଅକ୍କନ୍ତପଦାନଞ୍ଚ ଧନୁଦଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଜିୟାୟ ଚ ସରସ୍ସ ଚ ଆକାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ‘‘ଏୱଂ ମେ ଠିତେନ ଏୱଂ ଧନୁଦଣ୍ଡଂ ଏୱଂ ଜିୟଂ ଏୱଂ ସରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱାଲୋ ୱିଦ୍ଧୋ’’ତି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ତେ ଆକାରେ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅୱିରାଧେତ୍ୱା ୱାଲଂ ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ୟୋଗିନାପି ‘‘ଇମଂ ନାମ ମେ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସେୱମାନେନ ଏୱରୂପେ ସେନାସନେ ଇମିନା ନାମ ଇରିୟାପଥେନ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଇଦଂ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ଏତେ ଭୋଜନସପ୍ପାୟାଦୟୋ ଆକାରା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ନଟ୍ଠେ ୱା ତସ୍ମିଂ ତେ ଆକାରେ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁନ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ, ଅପ୍ପଗୁଣଂ ୱା ପଗୁଣଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅପ୍ପେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ।
ୟଥା ଚ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ଭତ୍ତାରଂ ପରିୱିସନ୍ତୋ ତସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ରୁଚିୟା ଭୁଞ୍ଜତି, ତଂ ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତାଦିସମେୱ ଉପନାମେନ୍ତୋ ଲାଭସ୍ସ ଭାଗୀ ହୋତି, ଏୱମୟମ୍ପି ଅଧିଗତକ୍ଖଣେ ଭୋଜନାଦୟୋ ଆକାରେ ଗହେତ୍ୱା ତେ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅପ୍ପନାୟ ଲାଭୀ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେନ ୱାଲୱେଧିନା ୱିୟ ସୂଦେନ ୱିୟ ଚ ଆକାରା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ରାଜାନଂ ୱା ରାଜମହାମତ୍ତଂ ୱା ନାନଚ୍ଚୟେହି ସୂପେହି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ଅସ୍ସ ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗେହିପି ତିତ୍ତକଗ୍ଗେହିପି କଟୁକଗ୍ଗେହିପି ମଧୁରଗ୍ଗେହିପି ଖାରିକେହିପି ଅଖାରିକେହିପି ଲୋଣିକେହିପି ଅଲୋଣିକେହିପି । ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ସକସ୍ସ ଭତ୍ତୁ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ‘ଇଦଂ ୱା ମେ ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତୁ ସୂପେୟ୍ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଇମସ୍ସ ୱା ଅଭିହରତି, ଇମସ୍ସ ୱା ବହୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଇମସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମେ ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତୁ ସୂପେୟ୍ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଅଭିହରତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ବହୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି…ପେ॰… ଅଲୋଣିକସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’ତି । ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ଲାଭୀ ଚେୱ ହୋତି ଅଚ୍ଛାଦନସ୍ସ, ଲାଭୀ ୱେତନସ୍ସ, ଲାଭୀ ଅଭିହାରାନଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ସୂଦୋ ସକସ୍ସ ଭତ୍ତୁ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି…ପେ॰… ୱେଦନାସୁ ୱେଦନା… ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତା… ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ । ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ଉପକ୍କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଚେୱ ହୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନଂ, ଲାଭୀ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ କୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ସକସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪) ।
ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଚସ୍ସ ପୁନ ତେ ଆକାରେ ସମ୍ପାଦୟତୋ ଅପ୍ପନାମତ୍ତମେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନ ଚିରଟ୍ଠାନଂ । ଚିରଟ୍ଠାନଂ ପନ ସମାଧିପରିବନ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସୁୱିସୋଧିତତ୍ତା ହୋତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ କାମାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ନ ସୁପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା, ଆରମ୍ଭଧାତୁମନସିକାରାଦିୱସେନ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା, ସମଥନିମିତ୍ତମନସିକାରାଦିୱସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନ ସୁସମୂହତଂ କତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞେପି ସମାଧିପରିବନ୍ଧେ ଧମ୍ମେ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସୋ ଅୱିସୋଧିତଂ ଆସୟଂ ପୱିଟ୍ଠଭମରୋ ୱିୟ ଅୱିସୁଦ୍ଧଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠରାଜା ୱିୟ ଚ ଖିପ୍ପମେୱ ନିକ୍ଖମତି । ୟୋ ପନ ସମାଧିପରିବନ୍ଧେ ଧମ୍ମେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସୋ ସୁୱିସୋଧିତଂ ଆସୟଂ ପୱିଟ୍ଠଭମରୋ ୱିୟ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠରାଜା ୱିୟ ଚ ସକଲମ୍ପି ଦିୱସଭାଗଂ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂୟେୱ ହୋତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘କାମେସୁ ଛନ୍ଦଂ ପଟିଘଂ ୱିନୋଦୟେ,
ଉଦ୍ଧଚ୍ଚମିଦ୍ଧଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛପଞ୍ଚମଂ ।
ୱିୱେକପାମୋଜ୍ଜକରେନ ଚେତସା,
ରାଜାୱ ସୁଦ୍ଧନ୍ତଗତୋ ତହିଂ ରମେ’’ତି ॥
ତସ୍ମା ଚିରଟ୍ଠିତିକାମେନ ପରିବନ୍ଧକଧମ୍ମେ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଚିତ୍ତଭାୱନାୱେପୁଲ୍ଲତ୍ଥଞ୍ଚ ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ୱଡ୍ଢନାଭୂମିୟୋ ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା । ଉପଚାରଂ ପତ୍ୱାପି ହି ତଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଅପ୍ପନଂ ପତ୍ୱାପି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅୱସ୍ସଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନନୟୋ
୭୭. ତତ୍ରାୟଂ ୱଡ୍ଢନନୟୋ, ତେନ ୟୋଗିନା ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପତ୍ତୱଡ୍ଢନପୂୱୱଡ୍ଢନଭତ୍ତୱଡ୍ଢନଲତାୱଡ୍ଢନଦୁସ୍ସୱଡ୍ଢନୟୋଗେନ ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୟଥା ନାମ କସ୍ସକୋ କସିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ନଙ୍ଗଲେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ କସତି, ୟଥା ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ସୀମଂ ବନ୍ଧନ୍ତା ପଠମଂ ନିମିତ୍ତାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧନ୍ତି, ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲତିୱଙ୍ଗୁଲଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ମନସା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପନ ନ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିରତନପମୁଖପରିୱେଣୱିହାରସୀମାନଂ ଗାମନିଗମଜନପଦରଜ୍ଜସମୁଦ୍ଦସୀମାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତେନ ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ତତୋ ୱାପି ଉତ୍ତରି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ ।
ୟଥା ହି ହଂସପୋତକା ପକ୍ଖାନଂ ଉଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିତ୍ତଂ ପରିତ୍ତଂ ପଦେସଂ ଉପ୍ପତନ୍ତା ପରିଚୟଂ କତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିମିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛେଦା ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରି ୱଡ୍ଢେତି । ଅଥସ୍ସ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢିତୱଡ୍ଢିତଟ୍ଠାନେ ପଥୱିୟା ଉକ୍କୂଲୱିକୂଲନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗପବ୍ବତୱିସମେସୁ ସଙ୍କୁସତସମବ୍ଭାହତଂ ଉସଭଚମ୍ମଂ ୱିୟ ହୋତି ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ନିମିତ୍ତେ ପତ୍ତପଠମଜ୍ଝାନେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ସମାପଜ୍ଜନବହୁଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବହୁଲେନ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବହୁଲସ୍ସ ହି ଝାନଙ୍ଗାନି ଥୂଲାନି ଦୁବ୍ବଲାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ତାନି ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ଉପରି ଉସ୍ସୁକ୍କନାୟ ପଚ୍ଚୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋ ଅପ୍ପଗୁଣେ ଝାନେ ଉସ୍ସୁକ୍କମାନୋ ପତ୍ତପଠମଜ୍ଝାନା ଚ ପରିହାୟତି, ନ ଚ ସକ୍କୋତି ଦୁତିୟଂ ପାପୁଣିତୁଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାୱୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅକୁସଲା ୱିସମେ ପବ୍ବତେ ଚରିତୁଂ । ତସ୍ସା ଏୱମସ୍ସ ‘ୟଂନୂନାହଂ ଅଗତପୁବ୍ବଞ୍ଚେୱ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଅଖାଦିତପୁବ୍ବାନି ଚ ତିଣାନି ଖାଦେୟ୍ୟଂ, ଅପୀତପୁବ୍ବାନି ଚ ପାନୀୟାନି ପିୱେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସା ପୁରିମଂ ପାଦଂ ନ ସୁପତିଟ୍ଠିତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ସା ନ ଚେୱ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଅଖାଦିତପୁବ୍ବାନି ତିଣାନି ଖାଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଅପୀତପୁବ୍ବାନି ପାନୀୟାନି ପିୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚସ୍ସା ପଦେସେ ଠିତାୟ ଏୱମସ୍ସ ‘ୟଂନୂନାହଂ ଅଗତପୁବ୍ବଞ୍ଚେୱ…ପେ॰… ପିୱେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ପଦେସଂ ନ ସୋତ୍ଥିନା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ? ତଥା ହି ସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାୱୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅକୁସଲା ୱିସମେ ପବ୍ବତେ ଚରିତୁଂ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅକୁସଲୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାସେୱତି, ନ ଭାୱେତି, ନ ବହୁଲୀକରୋତି, ନ ସ୍ୱାଧିଟ୍ଠିତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘ୟଂନୂନାହଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା…ପେ॰… ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସୋ ନ ସକ୍କୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା…ପେ॰… ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ତସ୍ସେୱଂ ହୋତି ‘ୟଂନୂନାହଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସୋ ନ ସକ୍କୋତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଉଭତୋ ଭଟ୍ଠୋ ଉଭତୋ ପରିହୀନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି ସା ଗାୱୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା ଅଖେତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅକୁସଲା ୱିସମେ ପବ୍ବତେ ଚରିତୁ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩୫) ।
ତସ୍ମାନେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ତାୱ ପଠମଜ୍ଝାନେ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସିନା ଭୱିତବ୍ବଂ ।
ପଞ୍ଚୱସୀକଥା
୭୮. ତତ୍ରିମା ପଞ୍ଚ ୱସିୟୋ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ, ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ, ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ, ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀତି । ପଠମଂ ଝାନଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ଆୱଜ୍ଜନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ। ପଠମଂ ଝାନଂ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛକଂ…ପେ॰… ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପଜ୍ଜନାୟ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ। ଏୱଂ ସେସାପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନା, ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଠମଂ ୱିତକ୍କଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଭୱଙ୍ଗାନି, ତତୋ ପୁନ ୱିଚାରାରମ୍ମଣଂ ଆୱଜ୍ଜନଂ, ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ଜୱନାନୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଝାନଙ୍ଗେସୁ ୟଦା ନିରନ୍ତରଂ ଚିତ୍ତଂ ପେସେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅଥସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ୱସୀ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟେ ଲବ୍ଭତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଏୱରୂପେ କାଲେ । ଇତୋ ପରଂ ସୀଘତରା ଆୱଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଆୟସ୍ମତୋ ପନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦନାଗରାଜଦମନେ ୱିୟ ସୀଘଂ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତା ସମାପଜ୍ଜନୱସୀ ନାମ ।
ଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଦସଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ୱା ଖଣଂ ଠପେତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅଧିଟ୍ଠାନୱସୀ ନାମ । ତଥେୱ ଲହୁଂ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥତା ୱୁଟ୍ଠାନୱସୀ ନାମ । ତଦୁଭୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ସୋ ହାୟସ୍ମା ଉପସମ୍ପଦାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଥେରମ୍ବତ୍ଥଲେ ମହାରୋହଣଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତାନଂ ତିଂସମତ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତସହସ୍ସାନଂ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଥେରସ୍ସ ୟାଗୁଂ ପଟିଗ୍ଗାହୟମାନଂ ଉପଟ୍ଠାକନାଗରାଜାନଂ ଗହେସ୍ସାମୀତି ଆକାସତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତଂ ସୁପଣ୍ଣରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ତାୱଦେୱ ପବ୍ବତଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନାଗରାଜାନଂ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପାୱିସି । ସୁପଣ୍ଣରାଜା ପବ୍ବତେ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ପଲାୟି । ମହାଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସଚେ, ଆୱୁସୋ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ନାଭୱିସ୍ସ, ସବ୍ବେୱ ଗାରୟ୍ହା ଅସ୍ସାମା’’ତି ।
ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସୀ ପନ ଆୱଜ୍ଜନୱସିୟା ଏୱ ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଜୱନାନେୱ ହି ତତ୍ଥ ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରାନୀତି ।
ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥା
୭୯. ଇମାସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ୱସୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସିନା ପଗୁଣପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନନୀୱରଣପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଦୁତିୟାଧିଗମାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ୟଦା ପଠମଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପୀତିସୁଖଞ୍ଚେୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦାସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗଂ ପହାନାୟ ସନ୍ତଅଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ‘‘ଇଦାନି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି। ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ୟେସମୱସାନେ ଏକଂ ରୂପାୱଚରଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନିକଂ । ସେସାନି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନେୱ କାମାୱଚରାନୀତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏୱମନେନ ଦ୍ୱଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ତିୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣଂ ।
୮୦. ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ୱିଚାରସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱୂପସମା ସମତିକ୍କମା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅପାତୁଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବେପି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ନ ସନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେୟେୱ ହି ପଠମଜ୍ଝାନେ ଫସ୍ସାଦୟୋ, ଅଞ୍ଞେ ଇଧ । ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମଧିପ୍ପେତଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଧା । ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନଂ । ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ଝାନଂ ସମ୍ପସାଦନସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱୂପସମନେନ ଚ ଚେତସୋ ସମ୍ପସାଦୟତି, ତସ୍ମାପି ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଚେତସୋତି ଏତଂ ଏକୋଦିଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୟୋଜନା, ଏକୋ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅନଜ୍ଝାରୂଳ୍ହତ୍ତା ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠୋପି ହି ଲୋକେ ଏକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରୱିରହତୋ ୱା ଏକୋ ଅସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଇତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଉଦାୟତୀତି ଉଦି, ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଏକୋ ଚ ସୋ ଉଦି ଚାତି ଏକୋଦି, ସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇତି ଇମଂ ଏକୋଦିଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଇଦଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଏକୋଦିଭାୱଂ । ସୋ ପନାୟଂ ଏକୋଦି ୟସ୍ମା ଚେତସୋ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନ ଜୀୱସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏତଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନନୁ ଚାୟଂ ସଦ୍ଧା ପଠମଜ୍ଝାନେପି ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଏକୋଦିନାମକୋ ସମାଧି, ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅଦୁଞ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ୱୀଚିତରଙ୍ଗସମାକୁଲମିୱ ଜଲଂ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତିୟାପି ସଦ୍ଧାୟ ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଲିବୋଧାଭାୱେନ ଲଦ୍ଧୋକାସା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ବଲୱସଦ୍ଧାସହାୟପଟିଲାଭେନେୱ ଚ ସମାଧିପି ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ଅଭିପ୍ପସାଦୋ । ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ପନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ, ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୧.ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ଏତସ୍ମିଂ, ଏତସ୍ସ ୱା ୱିତକ୍କୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୱିତକ୍କଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅୱିଚାରଂ । ୱିଭଙ୍ଗେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୋ ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମିତା ୱୂପସନ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅପ୍ପିତା ବ୍ୟପ୍ପିତା ସୋସିତା ୱିସୋସିତା ବ୍ୟନ୍ତିକତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୭୬) ।
ଏତ୍ଥାହ ‘‘ନନୁ ଚ ‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’ତି ଇମିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଅଥ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’ନ୍ତି’’ । ୱୁଚ୍ଚତେ, ଏୱମେତଂ ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ, ନ ପନେତଂ ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ । ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ସମଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଅପିଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ସମ୍ପସାଦନଂ, ନ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟସ୍ସ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା ଏକୋଦିଭାୱଂ, ନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମିୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନା, ପଠମଜ୍ଝାନମିୱ ଚ ନ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱାତି ଏୱଂ ସମ୍ପସାଦନଏକୋଦିଭାୱାନଂ ହେତୁପରିଦୀପକମିଦଂ ୱଚନଂ । ତଥା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ, ନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱିୟ ଚ ଅଭାୱାତି ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଦୀପକଞ୍ଚ, ନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକମେୱ ପନ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ତସ୍ମା ପୁରିମଂ ୱତ୍ୱାପି ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
ସମାଧିଜନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ୱା ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପଠମମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ଜାତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେୱ ସମାଧି ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିରହେନ ଅତିୱିୟ ଅଚଲତ୍ତା, ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇଦମେୱ ‘‘ସମାଧିଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଦୁତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ଦୁତିୟଂ । ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ଦୁତିୟଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ତିୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ପହାନୱସେନ ଦ୍ୱଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ନୀୱରଣାନି ପହୀୟନ୍ତି, ନ ତଥା ଇମସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା । ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେୟେୱ ଚ ପନେତଂ ୱିନା ତେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନସ୍ସ ତେ ‘‘ପହାନଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ତିୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ୟଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୮୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସପରିକ୍ଖାରଂ ଝାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ସମ୍ପସାଦନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତିୱଙ୍ଗିକମେୱ ଏତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତି, ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୧; ୱିଭ॰ ୬୨୮) । ସେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା
୮୨. ଏୱମଧିଗତେ ପନ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସିନା ହୁତ୍ୱା ପଗୁଣଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ‘ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ପୀତିଗତଂ ଚେତସୋ ଉପ୍ପିଲାୱିତଂ, ଏତେନେତଂ ଓଳାରିକଂ ଅକ୍ଖାୟତୀ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ୱୁତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତତିୟାଧିଗମାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ୟଦା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପୀତି ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ସୁଖଞ୍ଚେୱ ଏକଗ୍ଗତା ଚ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଦାସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ ସନ୍ତଅଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ‘‘ଇଦାନି ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି, ୟେସଂ ଅୱସାନେ ଏକଂ ରୂପାୱଚରଂ ତତିୟଜ୍ଝାନିକଂ, ସେସାନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାମାୱଚରାନୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନେସ ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋ, ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତି, ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି, ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୩) । ଏୱମନେନ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣଂ ।
୮୩. ତତ୍ଥ ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗାତି ୱିରାଗୋ ନାମ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ୱା ସମତିକ୍କମୋ ୱା । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ଅନ୍ତରା ଚସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ସୋ ୱୂପସମଂ ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମଂ ୱା । ତତ୍ଥ ୟଦା ୱୂପସମମେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱୂପସମା ଚା’’ତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟ ୱିରାଗୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନା ଚ ୱୂପସମା ଚା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦା ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ‘‘ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟ ୱିରାଗୋ ସମତିକ୍କମନତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
କାମଞ୍ଚେତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ୱୂପସନ୍ତା, ଇମସ୍ସ ପନ ଝାନସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନୂନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସାତି । ୟଥା ଚ ତତିୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅପ୍ପହୀନାନମ୍ପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୮) ଏୱଂ ପହାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି, ତଦଧିଗମାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କାନଂ ଉସ୍ସାହଜନକଂ, ଏୱମେୱ ଇଧ ଅୱୂପସନ୍ତାନମ୍ପି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି । ତେନାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି ।
୮୪.ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା । ସମଂ ପସ୍ସତି, ଅପକ୍ଖପତିତା ହୁତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୟ ୱିସଦାୟ ୱିପୁଲାୟ ଥାମଗତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଉପେକ୍ଖକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଉପେକ୍ଖା ପନ ଦସୱିଧା ହୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ୱେଦନୁପେକ୍ଖା, ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା, ଝାନୁପେକ୍ଖା, ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖାତି ।
ତତ୍ଥ ୟା ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି, ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧) ଏୱମାଗତା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭) ଏୱମାଗତା ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ‘‘ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭) ଏୱମାଗତା ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ପନ ‘‘କାଲେନକାଲଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସିକରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ଏୱମାଗତା ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧନାତିସିଥିଲୱୀରିୟସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ‘‘କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭) ଏୱମାଗତା ନୀୱରଣାଦିପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନା ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ପନ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୦) ଏୱମାଗତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସଞ୍ଞିତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହତି, ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) ଏୱମାଗତା ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ୟେୱାପନକେସୁ ଆଗତା ସହଜାତାନଂ ସମୱାହିତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୦; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୩) ଏୱମାଗତା ଅଗ୍ଗସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅପକ୍ଖପାତଜନନୀ ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ଝାନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫) ଏୱମାଗତା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକପରିସୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚନୀକୱୂପସମନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ନାମ ।
ତତ୍ର ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି । ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ପନସ୍ସା ଅୟଂ ଭେଦୋ । ଏକସ୍ସାପି ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ କୁମାରୟୁୱଥେରସେନାପତିରାଜାଦିୱସେନ ଭେଦୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ତାସୁ ୟତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟଥା ଚେତାସମତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାନମ୍ପି । ପଞ୍ଞା ଏୱ ହି ସା କିଚ୍ଚୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା । ୟଥା ହି ପୁରିସସ୍ସ ସାୟଂ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ସପ୍ପଂ ଅଜପଦଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସମାନସ୍ସ ତଂ ଥୁସକୋଟ୍ଠକେ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପୋ ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଅୱଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସୋୱତ୍ତିକତ୍ତୟଂ ଦିସ୍ୱା ନିବ୍ବେମତିକସ୍ସ ‘‘ସପ୍ପୋ, ନ ସପ୍ପୋ’’ତି ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱାଦିୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ । ୟଥା ପନ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଜପଦଦଣ୍ଡେନ ଗାଳ୍ହଂ ସପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ତାହଂ ଇମଂ ସପ୍ପଂ ଅୱିହେଠେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଇମିନା ଅଡଂସାପେନ୍ତୋ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମୁଞ୍ଚନାକାରମେୱ ପରିୟେସତୋ ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ହୋତି । ଏୱମେୱ ୟା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ତୟୋ ଭୱେ ପସ୍ସତୋ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ । ଇତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାପି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ଇମିନା ପନେସା ୱିଚିନନଗ୍ଗହଣେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ କିଚ୍ଚେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନାତି । ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ପନ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅୱସେସାହି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନା ଏୱାତି ।
ଇତି ଇମାସୁ ଉପେକ୍ଖାସୁ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ସା ମଜ୍ଝତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ଅନାଭୋଗରସା, ଅବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପୀତିୱିରାଗପଦଟ୍ଠାନାତି । ଏତ୍ଥାହ, ନନୁ ଚାୟମତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି, ସା ଚ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତତ୍ରାପି ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀତି ଏୱମୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା, ସା କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାତି । ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ । ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସା ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ ୱିତକ୍କାଦୀହି ଅଭିଭୂତତ୍ତା । ଇଧ ପନାୟଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତୀହି ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତସିରା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚା ଜାତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀତି ଏତସ୍ସ
ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୮୫. ଇଦାନି ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ଥ ସରତୀତି ସତୋ । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ । ପୁଗ୍ଗଲେନ ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସରଣଲକ୍ଖଣା ସତି, ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅସମ୍ମୋହଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତୀରଣରସଂ, ପୱିଚୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି । ମୁଟ୍ଠସତିସ୍ସ ହି ଅସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଉପଚାରମତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପ୍ପନା । ଓଳାରିକତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଝାନାନଂ ଭୂମିୟଂ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ସୁଖା ହୋତି, ଅବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ । ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ପନ ସୁଖୁମତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଖୁରଧାରାୟଂ ୱିୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତା ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ, ୟଥା ଧେନୁପଗୋ ୱଚ୍ଛୋ ଧେନୁତୋ ଅପନୀତୋ ଅରକ୍ଖିୟମାନୋ ପୁନଦେୱ ଧେନୁଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମିଦଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ପୀତିତୋ ଅପନୀତଂ, ତଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାରକ୍ଖେନ ଅରକ୍ଖିୟମାନଂ ପୁନଦେୱ ପୀତିଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସିୟା । ସୁଖେ ୱାପି ସତ୍ତା ସାରଜ୍ଜନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅତିମଧୁରଂ ସୁଖଂ, ତତୋ ପରଂ ସୁଖାଭାୱା । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପନେତ୍ଥ ସୁଖେ ଅସାରଜ୍ଜନା ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମିଧେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାଭୋଗୋ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ୟଂ ୱା ତଂ ନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନସ୍ସ ୟସ୍ମା ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ରୂପକାୟୋ ଫୁଟୋ, ୟସ୍ସ ଫୁଟତ୍ତା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଆହ ।
୮୬. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂଝାନହେତୁ ୟଂଝାନକାରଣା ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଦେସେନ୍ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ପଟ୍ଠପେନ୍ତି ୱିୱରନ୍ତି ୱିଭଜନ୍ତି ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି, ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିନ୍ତି ? ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି । ତଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କସ୍ମା ପନ ତଂ ତେ ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ? ପସଂସାରହତୋ । ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅତିମଧୁରସୁଖେ ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେପି ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଉପେକ୍ଖକୋ, ନ ତତ୍ଥ ସୁଖାଭିସଙ୍ଗେନ ଆକଡ୍ଢିୟତି । ୟଥା ଚ ପୀତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ସତିମା । ୟସ୍ମା ଚ ଅରିୟକନ୍ତଂ ଅରିୟଜନସେୱିତମେୱ ଚ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ସୁଖଂ ନାମକାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତି, ତସ୍ମା ପସଂସାରହୋ ହୋତି। ଇତି ପସଂସାରହତୋ ନଂ ଅରିୟା ତେ ଏୱଂ ପସଂସାହେତୁଭୂତେ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ତତିୟଂ, ଇଦଂ ତତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ତତିୟଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ପୀତିୟା ପହାନୱସେନ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା। ସା ପନେସା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱିୟ ଅପ୍ପନାକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟତି । ତେନ ନସ୍ସ ସା ପହାନଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଖଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଇମେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ୟଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୯୧) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସପରିକ୍ଖାରଂ ଝାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ଉପେକ୍ଖାସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଉପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତି, ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୩; ୱିଭ॰ ୬୨୪) । ସେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥା
୮୭. ଏୱମଧିଗତେ ପନ ତସ୍ମିଂପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସିନା ହୁତ୍ୱା ପଗୁଣତତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନପୀତିପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ‘ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ସୁଖମିତି ଚେତସୋ ଆଭୋଗୋ, ଏତେନେତଂ ଓଳାରିକଂ ଅକ୍ଖାୟତୀ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଚତୁତ୍ଥାଧିଗମାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ୟଦା ତତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଚେତସିକସୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ ସୁଖଂ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଚେୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଦାସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ ସନ୍ତଅଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ‘‘ଇଦାନି ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟେସଂ ଅୱସାନେ ଏକଂ ରୂପାୱଚରଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ, ସେସାନି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନେୱ କାମାୱଚରାନି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୟସ୍ମା ସୁଖୱେଦନା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ତାନି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ପୀତିପି ପରିହାୟତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ପୁବ୍ବେୱ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫) । ଏୱମନେନ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଥୱୀକସିଣଂ ।
୮୮. ତତ୍ଥ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନାତି କାୟିକସୁଖସ୍ସ ଚ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା । ପୁବ୍ବେୱାତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେୱ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚେତସିକସୁଖସ୍ସ ଚ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚାତି ଇମେସମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବେୱ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା, ପହାନା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କଦା ପନ ନେସଂ ପହାନଂ ହୋତୀତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ସୋମନସ୍ସଞ୍ହି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟତି । ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ପଠମଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେସୁ । ଏୱମେତେସଂ ପହାନକ୍କମେନ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନେୱ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଦି ପନେତାନି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହିପି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) ଏୱଂ ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅତିସୟନିରୋଧତ୍ତା । ଅତିସୟନିରୋଧୋ ହି ନେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ, ନ ନିରୋଧୋୟେୱ । ନିରୋଧୋୟେୱ ପନ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ, ନାତିସୟନିରୋଧୋ ।
ତଥା ହି ନାନାୱଜ୍ଜନେ ପଠମଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଡଂସମକସାଦିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱା ୱିସମାସନୁପତାପେନ ୱା ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ । ଉପଚାରେ ୱା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପେତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା । ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ପନ ପୀତିଫରଣେନ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ସୁଖୋକ୍କନ୍ତକାୟସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଟିପକ୍ଖେନ ୱିହତତ୍ତା । ନାନାୱଜ୍ଜନେୟେୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ପହୀନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୟସ୍ମା ଏତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟେପି କାୟକିଲମଥେ ଚିତ୍ତୁପଘାତେ ଚ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱେ ଚ ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେ, ଅପ୍ପହୀନା ଏୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ, ପହୀନପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତଥା ତତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟକାୟସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ତତିୟଜ୍ଝାନେ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ହି ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୀତି ସବ୍ବସୋ ନିରୁଦ୍ଧାତି । ତଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେନ ସମ୍ମା ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଚ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ । ତସ୍ମା ଏୱ ଚ ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପରିସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାହ ‘‘ଅଥେୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସୁପଚାରେ ପହୀନାପି ଏତା ୱେଦନା ଇଧ କସ୍ମା ସମାହଟା’’ତି ? ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ୟା ହି ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ସା ସୁଖୁମା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଗହେତୁଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଗୋଣସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗୋପୋ ଏକସ୍ମିଂ ୱଜେ ସବ୍ବା ଗାୱୋ ସମାହରତି, ଅଥେକେକଂ ନୀହରନ୍ତୋ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ତମ୍ପି ଗାହୟତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବା ଏତା ସମାହରି । ଏୱଞ୍ହି ସମାହଟା ଏତା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଂ ନେୱ ସୁଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନାତି ସକ୍କା ହୋତି ଏସା ଗାହୟିତୁଂ ।
ଅପିଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାପି ଏତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋ ହି ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟା । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା । ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଇମେ ଖ୍ୱାୱୁସୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ।
ୟଥା ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ତତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥମ୍ପେତସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତା ଇଧ ୱୁତ୍ତାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ୱା ଏତ୍ଥ ରାଗଦୋସାନମତିଦୂରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପେତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତାସୁ ହି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସ । ସୁଖାଦିଘାତେନ ଚସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ରାଗଦୋସା ହତାତି ଅତିଦୂରେ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ଅଦୁକ୍ଖଂ । ସୁଖାଭାୱେନ ଅସୁଖଂ । ଏତେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସୁଖପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତତିୟୱେଦନଂ ଦୀପେତି, ନ ଦୁକ୍ଖସୁଖାଭାୱମତ୍ତଂ । ତତିୟୱେଦନା ନାମ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ଉପେକ୍ଖାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା, ମଜ୍ଝତ୍ତରସା, ଅୱିଭୂତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସୁଖଦୁକ୍ଖନିରୋଧପଦଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୯.ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଝାନେ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ସତି, ୟା ଚ ତସ୍ସା ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଉପେକ୍ଖାୟ କତା, ନ ଅଞ୍ଞେନ । ତସ୍ମା ଏତଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଭଙ୍ଗେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ସତି ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିସଦା ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧା ପରିୟୋଦାତା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୯୭) । ୟାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଏତ୍ଥ ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ସା ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତିୱେଦିତବ୍ବା । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ତାୟ ସତିୟେୱ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଅପିଚ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସତିସୀସେନ ପନ ଦେସନା ୱୁତ୍ତା ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଉପେକ୍ଖା ହେଟ୍ଠାପି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୱିଜ୍ଜତି । ୟଥା ପନ ଦିୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱା ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଲାଭା ଦିୱା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଚନ୍ଦଲେଖା ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ଅପରିୟୋଦାତା, ଏୱମୟମ୍ପି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଟିଲାଭା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ପଠମାଦିଜ୍ଝାନଭେଦେସୁ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି । ତସ୍ସା ଚ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଦିୱା ଅପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସୁ ଏକମ୍ପି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱାଭାୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ପଟିଲାଭା ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧା । ତସ୍ସା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ପରିୟୋଦାତା । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ଚତୁତ୍ଥଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପହାନୱସେନ ଏକଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଞ୍ଚ ପନ ସୋମନସ୍ସଂ ଏକୱୀଥିୟଂ ପୁରିମଜୱନେସୁୟେୱ ପହୀୟତି । ତେନସ୍ସ ତଂ ପହାନଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତାତି ଇମେସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏସ ତାୱ ଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନେ ନୟୋ ।
ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନକଥା
୯୦. ପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତେନ ପଗୁଣପଠମଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନନୀୱରଣପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ୱିତକ୍କସ୍ସ ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଦୁତିୟାଧିଗମାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ୟଦା ପଠମଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ୱିତକ୍କମତ୍ତଂ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ୱିଚାରାଦୟୋ ସନ୍ତତୋ । ତଦାସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ ସନ୍ତଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ୱିତକ୍କମତ୍ତମେୱ ପହାନଙ୍ଗଂ । ୱିଚାରାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସମନ୍ନାଗତଙ୍ଗାନି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ।
ଏୱମଧିଗତେ ପନ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସିନା ହୁତ୍ୱା ପଗୁଣଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଆସନ୍ନୱିତକ୍କପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ୱିଚାରସ୍ସ ଓଳାରିକତ୍ତା ଅଙ୍ଗଦୁବ୍ବଲା’’ତି ଚ ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ତତିୟଂ ଝାନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ତତିୟାଧିଗମାୟ ୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ୟଦା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ୱିଚାରମତ୍ତଂ ଓଳାରିକତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ପୀତିଆଦୀନି ସନ୍ତତୋ । ତଦାସ୍ସ ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନାୟ ସନ୍ତଙ୍ଗପଟିଲାଭାୟ ଚ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱୀ ପଥୱୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ୱିଚାରମତ୍ତମେୱ ପହାନଙ୍ଗଂ ଚତୁକ୍କନୟସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିୟ ପୀତିଆଦୀନି ତୀଣି ସମନ୍ନାଗତଙ୍ଗାନି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ।
ଇତି ୟଂ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟଂ, ତଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଞ୍ଚେୱ ତତିୟଞ୍ଚ ହୋତି । ୟାନି ଚ ତତ୍ଥ ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି, ତାନି ଚ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ହୋନ୍ତି । ପଠମଂ ପଠମମେୱାତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୫. ସେସକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ
ଆପୋକସିଣକଥା
୯୧. ଇଦାନି ପଥୱୀକସିଣାନନ୍ତରେ ଆପୋକସିଣେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ହୋତି । ୟଥେୱ ହି ପଥୱୀକସିଣଂ, ଏୱଂ ଆପୋକସିଣମ୍ପି ଭାୱେତୁକାମେନ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ଆପସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, କତେ ୱା ଅକତେ ୱାତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।
ଇଧାପି ପୁବ୍ବେକତାଧିକାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଅକତେ ଆପସ୍ମିଂ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ୱା ତଳାକେ ୱା ଲୋଣିୟଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦେ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚୂଳସିୱତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ତସ୍ସ କିରାୟସ୍ମତୋ ଲାଭସକ୍କାରଂ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତୱାସଂ ୱସିସ୍ସାମୀତି ମହାତିତ୍ଥେ ନାୱମାରୂହିତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତରା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଓଲୋକୟତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗଂ କସିଣନିମିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି ।
ଅକତାଧିକାରେନ ଚତ୍ତାରୋ କସିଣଦୋସେ ପରିହରନ୍ତେନ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତୱଣ୍ଣାନମଞ୍ଞତରୱଣ୍ଣଂ ଆପଂ ଅଗହେତ୍ୱା ୟଂ ପନ ଭୂମିଂ ଅସମ୍ପତ୍ତମେୱ ଆକାସେ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥେନ ଗହିତଂ ଉଦକଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତଥାରୂପଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଅନାୱିଲଂ, ତେନ ପତ୍ତଂ ୱା କୁଣ୍ଡିକଂ ୱା ସମତିତ୍ତିକଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଠପେତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ନ ୱଣ୍ଣୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ନ ଲକ୍ଖଣଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ନିସ୍ସୟସୱଣ୍ଣମେୱ କତ୍ୱା ଉସ୍ସଦୱସେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅମ୍ବୁ, ଉଦକଂ, ୱାରି, ସଲିଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆପୋନାମେସୁ ପାକଟନାମୱସେନେୱ ‘‘ଆପୋ ଆପୋ’’ତି ଭାୱେତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସେୱଂ ଭାୱୟତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିମିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଧ ପନ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଚଲମାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ସଚେ ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକମିସ୍ସଂ ଉଦକଂ ହୋତି, ତାଦିସମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି, କସିଣଦୋସୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ନିପ୍ପରିପ୍ଫନ୍ଦଂ ଆକାସେ ଠପିତମଣିତାଲୱଣ୍ଟଂ ୱିୟ ମଣିମୟାଦାସମଣ୍ଡଲମିୱ ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ସୋ ତସ୍ସ ସହ ଉପଟ୍ଠାନେନେୱ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ଚ ପାପୁଣାତୀତି । ଆପୋକସିଣଂ ।
ତେଜୋକସିଣକଥା
୯୨. ତେଜୋକସିଣଂ ଭାୱେତୁକାମେନାପି ତେଜସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ କତାଧିକାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଅକତେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୀପସିଖାୟ ୱା ଉଦ୍ଧନେ ୱା ପତ୍ତପଚନଟ୍ଠାନେ ୱା ଦୱଦାହେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅଗ୍ଗିଜାଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ତସ୍ସ ହାୟସ୍ମତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସେ ଉପୋସଥାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଦୀପସିଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
ଇତରେନ ପନ କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ରିଦଂ କରଣୱିଧାନଂ, ସିନିଦ୍ଧାନି ସାରଦାରୂନି ଫାଲେତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ଘଟିକଂ ଘଟିକଂ କତ୍ୱା ପତିରୂପଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱା ମଣ୍ଡପଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତପଚନାକାରେନ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପେତ୍ୱା କଟସାରକେ ୱା ଚମ୍ମେ ୱା ପଟେ ୱା ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ଛିଦ୍ଦଂ କାତବ୍ବଂ । ତଂ ପୁରତୋ ଠପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ତିଣକଟ୍ଠଂ ୱା ଉପରି ଧୂମସିଖଂ ୱା ଅମନସିକରିତ୍ୱା ୱେମଜ୍ଝେ ଘନଜାଲାୟ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ନୀଲନ୍ତି ୱା ପୀତନ୍ତି ୱାତିଆଦିୱସେନ ୱଣ୍ଣୋ ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ଉଣ୍ହତ୍ତୱସେନ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ନିସ୍ସୟସୱଣ୍ଣମେୱ କତ୍ୱା ଉସ୍ସଦୱସେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପାୱକୋ, କଣ୍ହୱତ୍ତନୀ, ଜାତୱେଦୋ, ହୁତାସନୋତିଆଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିନାମେସୁ ପାକଟନାମୱସେନେୱ ‘‘ତେଜୋ ତେଜୋ’’ତି ଭାୱେତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସେୱଂ ଭାୱୟତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିମିତ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଜାଲଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଅକତେ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ କସିଣଦୋସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅଲାତଖଣ୍ଡଂ ୱା ଅଙ୍ଗାରପିଣ୍ଡୋ ୱା ଛାରିକା ୱା ଧୂମୋ ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଲଂ ଆକାସେ ଠପିତରତ୍ତକମ୍ବଲକ୍ଖଣ୍ଡଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣତାଲୱଣ୍ଟଂ ୱିୟ କଞ୍ଚନତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଚ ଉପଟ୍ଠାତି । ସୋ ତସ୍ସ ସହ ଉପଟ୍ଠାନେନେୱ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ଚ ପାପୁଣାତୀତି । ତେଜୋକସିଣଂ ।
ୱାୟୋକସିଣକଥା
୯୩. ୱାୟୋକସିଣଂ ଭାୱେତୁକାମେନାପି ୱାୟୁସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦିଟ୍ଠୱସେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୱସେନ ୱା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ୱାୟୋକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱାୟୁସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉଚ୍ଛଗ୍ଗଂ ୱା ଏରିତଂ ସମେରିତଂ ଉପଲକ୍ଖେତି, ୱେଳଗ୍ଗଂ ୱା…ପେ॰… ରୁକ୍ଖଗ୍ଗଂ ୱା କେସଗ୍ଗଂ ୱା ଏରିତଂ ସମେରିତଂ ଉପଲକ୍ଖେତି, କାୟସ୍ମିଂ ୱା ଫୁଟ୍ଠଂ ଉପଲକ୍ଖେତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ସମସୀସଟ୍ଠିତଂ ଘନପତ୍ତଂ ଉଚ୍ଛୁଂ ୱା ୱେଳୁଂ ୱା ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ଘନକେସସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସୀସଂ ୱା ୱାତେନ ପହରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ୱାତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପହରତୀ’’ତି ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା, ୟଂ ୱା ପନସ୍ସ ୱାତପାନନ୍ତରିକାୟ ୱା ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦେନ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ୱାତୋ କାୟପ୍ପଦେସଂ ପହରତି, ତତ୍ଥ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା ୱାତମାଲୁତଅନିଲାଦୀସୁ ୱାୟୁନାମେସୁ ପାକଟନାମୱସେନେୱ ‘‘ୱାତୋ ୱାତୋ’’ତି ଭାୱେତବ୍ବଂ । ଇଧ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତୱଡ୍ଢନତୋ ଓତାରିତମତ୍ତସ୍ସ ପାୟାସସ୍ସ ଉସୁମୱଟ୍ଟିସଦିସଂ ଚଲଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ହୋତି ନିଚ୍ଚଲଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ୱାୟୋକସିଣଂ ।
ନୀଲକସିଣକଥା
୯୪. ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ନୀଲକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନୀଲକସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ୱା ୱତ୍ଥସ୍ମିଂ ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱାତି ୱଚନତୋ କତାଧିକାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ତାୱ ତଥାରୂପଂ ମାଲାଗଚ୍ଛଂ ୱା ପୂଜାଠାନେସୁ ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରଂ ୱା ନୀଲୱତ୍ଥମଣୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେନ ନୀଲୁପ୍ପଲଗିରିକଣ୍ଣିକାଦୀନି ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ୟଥା କେସରଂ ୱା ୱଣ୍ଟଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଚଙ୍ଗୋଟକଂ ୱା କରଣ୍ଡପଟଲଂ ୱା ପତ୍ତେହିୟେୱ ସମତିତ୍ତିକଂ ପୂରେତ୍ୱା ସନ୍ଥରିତବ୍ବଂ । ନୀଲୱଣ୍ଣେନ ୱା ୱତ୍ଥେନ ଭଣ୍ଡିକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବଂ । ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ୱା ଅସ୍ସ ଭେରିତଲମିୱ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । କଂସନୀଲପଲାସନୀଲଅଞ୍ଜନନୀଲାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ ଧାତୁନା ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂହାରିମଂ ୱା ଭିତ୍ତିୟଂୟେୱ ୱା କସିଣମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱା ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ନୀଲଂ ନୀଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଇଧାପି ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ କସିଣଦୋସୋ ପଞ୍ଞାୟତି, କେସରଦଣ୍ଡକପତ୍ତନ୍ତରିକାଦୀନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ କସିଣମଣ୍ଡଲତୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆକାସେ ମଣିତାଲୱଣ୍ଟସଦିସଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ନୀଲକସିଣଂ ।
ପୀତକସିଣକଥା
୯୫. ପୀତକସିଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୀତକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପୀତକସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ୱା ୱତ୍ଥସ୍ମିଂ ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱାତି । ତସ୍ମା ଇଧାପି କତାଧିକାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ତଥାରୂପଂ ମାଲାଗଚ୍ଛଂ ୱା ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରଂ ୱା ପୀତୱତ୍ଥଧାତୂନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ତସ୍ସ କିରାୟସ୍ମତୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ପତ୍ତଙ୍ଗପୁପ୍ଫେହି କତଂ ଆସନପୂଜଂ ପସ୍ସତୋ ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଆସନପ୍ପମାଣଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ଇତରେନ କଣିକାରପୁପ୍ଫାଦିନା ୱା ପୀତୱତ୍ଥେନ ୱା ଧାତୁନା ୱା ନୀଲକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କସିଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ପୀତକଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ପୀତକସିଣଂ ।
ଲୋହିତକସିଣକଥା
୯୬. ଲୋହିତକସିଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଲୋହିତକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଲୋହିତକସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ୱା ୱତ୍ଥସ୍ମିଂ ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱାତି । ତସ୍ମା ଇଧାପି କତାଧିକାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ତଥାରୂପଂ ବନ୍ଧୁଜୀୱକାଦିମାଲାଗଚ୍ଛଂ ୱା ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରଂ ୱା ଲୋହିତକୱତ୍ଥମଣିଧାତୂନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେନ ଜୟସୁମନବନ୍ଧୁଜୀୱକରତ୍ତକୋରଣ୍ଡକାଦିପୁପ୍ଫେହି ୱା ରତ୍ତୱତ୍ଥେନ ୱା ଧାତୁନା ୱା ନୀଲକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କସିଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ଲୋହିତକଂ ଲୋହିତକ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ଲୋହିତକସିଣଂ ।
ଓଦାତକସିଣକଥା
୯୭. ଓଦାତକସିଣେପି ଓଦାତକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଓଦାତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ୱା ୱତ୍ଥସ୍ମିଂ ୱା ୱଣ୍ଣଧାତୁୟା ୱାତି ୱଚନତୋ କତାଧିକାରସ୍ସ ତାୱ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ତଥାରୂପଂ ମାଲାଗଚ୍ଛଂ ୱା ୱସ୍ସିକସୁମନାଦିପୁପ୍ଫସନ୍ଥରଂ ୱା କୁମୁଦପଦୁମରାସିଂ ୱା ଓଦାତୱତ୍ଥଧାତୂନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତିପୁମଣ୍ଡଲରଜତମଣ୍ଡଲଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ଇତରେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ଓଦାତପୁପ୍ଫେହି ୱା ଓଦାତୱତ୍ଥେନ ୱା ଧାତୁନା ୱା ନୀଲକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କସିଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ଓଦାତଂ ଓଦାତ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ଓଦାତକସିଣଂ ।
ଆଲୋକକସିଣକଥା
୯୮. ଆଲୋକକସିଣେ ପନ ଆଲୋକକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଲୋକସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦେ ୱା ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ୱା ୱାତପାନନ୍ତରିକାୟ ୱାତି ୱଚନତୋ କତାଧିକାରସ୍ସ ତାୱ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ୟଂ ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସୂରିୟାଲୋକୋ ୱା ଚନ୍ଦାଲୋକୋ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ଭିତ୍ତିୟଂ ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଘନପଣ୍ଣରୁକ୍ଖସାଖନ୍ତରେନ ୱା ଘନସାଖାମଣ୍ଡପନ୍ତରେନ ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭୂମିୟମେୱ ମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେନାପି ତଦେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମୋଭାସମଣ୍ଡଲଂ ‘‘ଓଭାସୋ ଓଭାସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଆଲୋକୋ ଆଲୋକୋ’’ତି ୱା ଭାୱେତବ୍ବଂ । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଘଟେ ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ଘଟମୁଖଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଘଟେ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଭିତ୍ତିମୁଖଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ତେନ ଛିଦ୍ଦେନ ଦୀପାଲୋକୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭିତ୍ତିୟଂ ମଣ୍ଡଲଂ କରୋତି, ତଂ ଆଲୋକୋ ଆଲୋକୋତି ଭାୱେତବ୍ବଂ । ଇଦମିତରେହି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ହୋତି । ଇଧ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଭିତ୍ତିୟଂ ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ଉଟ୍ଠିତମଣ୍ଡଲସଦିସମେୱ ହୋତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଘନୱିପ୍ପସନ୍ନଆଲୋକପୁଞ୍ଜସଦିସଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ଆଲୋକକସିଣଂ ।
ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣକଥା
୯୯. ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣେପି ଆକାସକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆକାସସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦେ ୱା ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ୱା ୱାତପାନନ୍ତରିକାୟ ୱାତି ୱଚନତୋ କତାଧିକାରସ୍ସ ତାୱ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତରେନ ସୁଚ୍ଛନ୍ନମଣ୍ଡପେ ୱା ଚମ୍ମକଟସାରକାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ତଦେୱ ୱା ଭିତ୍ତିଛିଦ୍ଦାଦିଭେଦଂ ଛିଦ୍ଦଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ଭାୱେତବ୍ବଂ । ଇଧ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିତ୍ତିପରିୟନ୍ତାଦୀହି ଛିଦ୍ଦସଦିସମେୱ ହୋତି, ୱଡ୍ଢିୟମାନମ୍ପି ନ ୱଡ୍ଢତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମାକାସମଣ୍ଡଲମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ୱଡ୍ଢିୟମାନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢତି । ସେସଂ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣଂ ।
ଦସ ୟାନି ଅୱୋଚ ସବ୍ବଧମ୍ମଦସୋ ।
ରୂପାୱଚରମ୍ହି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନହେତୂନି ॥
ଭାୱନାନୟମିମଂ ୱିଦିତ୍ୱାନ ।
ତେସ୍ୱେୱ ଅୟଂ ଭିୟ୍ୟୋ,
ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥
ପକିଣ୍ଣକକଥା
୧୦୦. ଇମେସୁ ହି ପଥୱୀକସିଣୱସେନ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀତିଆଦିଭାୱୋ, ଆକାସେ ୱା ଉଦକେ ୱା ପଥୱିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପଦସା ଗମନଂ, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିକପ୍ପନଂ ୱା, ପରିତ୍ତଅପ୍ପମାଣନୟେନ ଅଭିଭାୟତନପଟିଲାଭୋତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଆପୋକସିଣୱସେନ ପଥୱିୟଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ, ଉଦକୱୁଟ୍ଠିସମୁପ୍ପାଦନଂ, ନଦୀସମୁଦ୍ଦାଦିନିମ୍ମାନଂ, ପଥୱୀପବ୍ବତପାସାଦାଦୀନଂ କମ୍ପନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ତେଜୋକସିଣୱସେନ ଧୂମାୟନା, ପଜ୍ଜଲନା, ଅଙ୍ଗାରୱୁଟ୍ଠିସମୁପ୍ପାଦନଂ, ତେଜସା ତେଜୋପରିୟାଦାନଂ, ୟଦେୱ ସୋ ଇଚ୍ଛତି ତସ୍ସ ଡହନସମତ୍ଥତା, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଲୋକକରଣଂ, ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ତେଜୋଧାତୁୟା ସରୀରଜ୍ଝାପନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ୱାୟୋକସିଣୱସେନ ୱାୟୁଗତିଗମନଂ, ୱାତୱୁଟ୍ଠିସମୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ନୀଲକସିଣୱସେନ ନୀଲରୂପନିମ୍ମାନଂ, ଅନ୍ଧକାରକରଣଂ, ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣନୟେନ ଅଭିଭାୟତନପଟିଲାଭୋ, ସୁଭୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମୋତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ପୀତକସିଣୱସେନ ପୀତକରୂପନିମ୍ମାନଂ, ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନା, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଭିଭାୟତନପଟିଲାଭୋ, ସୁଭୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମୋ ଚାତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଲୋହିତକସିଣୱସେନ ଲୋହିତକରୂପନିମ୍ମାନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଭିଭାୟତନପଟିଲାଭୋ, ସୁଭୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମୋତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଓଦାତକସିଣୱସେନ ଓଦାତରୂପନିମ୍ମାନଂ, ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଦୂରଭାୱକରଣଂ, ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନଂ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଲୋକକରଣନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଆଲୋକକସିଣୱସେନ ସପ୍ପଭାରୂପନିମ୍ମାନଂ, ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଦୂରଭାୱକରଣଂ, ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନଂ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଲୋକକରଣନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଆକାସକସିଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନଂ ୱିୱଟକରଣଂ, ଅନ୍ତୋପଥୱୀପବ୍ବତାଦୀସୁପି ଆକାସଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଇରିୟାପଥକପ୍ପନଂ, ତିରୋକୁଡ୍ଡାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନଗମନନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
ସବ୍ବାନେୱ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଂ ଅଦ୍ୱୟଂ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଇମଂ ପଭେଦଂ ଲଭନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ଉଦ୍ଧମଧୋତିରିୟଂ ଅଦ୍ୱୟମପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ।
ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉପରିଗଗନତଲାଭିମୁଖଂ । ଅଧୋତି ହେଟ୍ଠାଭୂମିତଲାଭିମୁଖଂ । ତିରିୟନ୍ତି ଖେତ୍ତମଣ୍ଡଲମିୱ ସମନ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଉଦ୍ଧମେୱ କସିଣଂ ୱଡ୍ଢେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଅଧୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମନ୍ତତୋ । ତେନ ତେନ ୱା କାରଣେନ ଏୱଂ ପସାରେତି । ଆଲୋକମିୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପଦସ୍ସନକାମୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧମଧୋତିରିୟନ୍ତି । ଅଦ୍ୱୟନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଏକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାୱାନୁପଗମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଉଦକଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଉଦକମେୱ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ, ଏୱମେୱ ପଥୱୀକସିଣଂ ପଥୱୀକସିଣମେୱ ହୋତି, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ କସିଣସମ୍ଭେଦୋତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଫରଣଅପ୍ପମାଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଚେତସା ଫରନ୍ତୋ ସକଲମେୱ ଫରତି । ନ ଅୟମସ୍ସ ଆଦି ଇଦଂ ମଜ୍ଝନ୍ତି ପମାଣଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ।
୧୦୧. ୟେ ଚ ତେ ସତ୍ତା କମ୍ମାୱରଣେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତା କିଲେସାୱରଣେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତା ୱିପାକାୱରଣେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତା ଅସଦ୍ଧା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଅଭବ୍ବା ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତେସମେକସ୍ସାପେକକସିଣେପି ଭାୱନା ନ ଇଜ୍ଝତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମସମଙ୍ଗିନୋ । କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ଚେୱ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକପଣ୍ଡକା ଚ । ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅହେତୁକଦ୍ୱିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା । ଅସଦ୍ଧାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଦ୍ଧାୱିରହିତା । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକାତି ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦାୟଂ ଛନ୍ଦୱିରହିତା। ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିରହିତା । ଅଭବ୍ବାନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମତ୍ତସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅଭବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କସିଣେୟେୱ, ଅଞ୍ଞେସୁପି କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଏତେସମେକସ୍ସପି ଭାୱନା ନ ଇଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ୱିଗତୱିପାକାୱରଣେନପି କୁଲପୁତ୍ତେନ କମ୍ମାୱରଣଞ୍ଚ କିଲେସାୱରଣଞ୍ଚ ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟାଦୀହି ସଦ୍ଧଞ୍ଚ ଛନ୍ଦଞ୍ଚ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗେ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ସେସକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ପଞ୍ଚମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୬. ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ
ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନା
୧୦୨. କସିଣାନନ୍ତରମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ, ୱିନୀଲକଂ, ୱିପୁବ୍ବକଂ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ, ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ, ଲୋହିତକଂ, ପୁଳୱକଂ, ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ଦସସୁ ଅୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭେସୁ ଭସ୍ତା ୱିୟ ୱାୟୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ୟଥାନୁକ୍କମଂ ସମୁଗ୍ଗତେନ ସୂନଭାୱେନ ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତା ଉଦ୍ଧୁମାତଂ, ଉଦ୍ଧୁମାତମେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତନ୍ତି ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ। ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ୱିନୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିପରିଭିନ୍ନନୀଲୱଣ୍ଣଂ, ୱିନୀଲମେୱ ୱିନୀଲକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିନୀଲନ୍ତି ୱିନୀଲକଂ । ମଂସୁସ୍ସଦଟ୍ଠାନେସୁ ରତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସ ପୁବ୍ବସନ୍ନିଚୟଟ୍ଠାନେସୁ ସେତୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ନୀଲୱଣ୍ଣସ୍ସ ନୀଲଟ୍ଠାନେ ନୀଲସାଟକପାରୁତସ୍ସେୱ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନଂ ପୁବ୍ବଂ ୱିପୁବ୍ବଂ, ୱିପୁବ୍ବମେୱ ୱିପୁବ୍ବକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିପୁବ୍ବନ୍ତି ୱିପୁବ୍ବକଂ । ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦ୍ୱିଧା ଛିନ୍ଦନେନ ଅପଧାରିତଂ, ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦମେୱ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦନ୍ତି ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ । ୱେମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ନସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ୱିୱିଧାକାରେନ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଖାଦିତନ୍ତି ୱିକ୍ଖାୟିତଂ, ୱିକ୍ଖାୟିତମେୱ ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିକ୍ଖାୟିତନ୍ତି ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ । ତଥାରୂପସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ୱିୱିଧଂ ଖିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ । ଅଞ୍ଞେନ ହତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞେନ ପାଦଂ ଅଞ୍ଞେନ ସୀସନ୍ତି ଏୱଂ ତତୋ ତତୋ ଖିତ୍ତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ହତଞ୍ଚ ତଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଞ୍ଚାତି ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ। କାକପଦାକାରେନ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେସୁ ସତ୍ଥେନ ହନିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ଲୋହିତଂ କିରତି ୱିକ୍ଖିପତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପଗ୍ଘରତୀତି ଲୋହିତକଂ। ପଗ୍ଘରିତଲୋହିତମକ୍ଖିତସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ପୁଳୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିମୟୋ, ପୁଳୱେ କିରତୀତି ପୁଳୱକଂ। କିମିପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଛୱସରୀରସ୍ସେତମଧିୱଚନଂ ।
ଅଟ୍ଠିୟେୱ ଅଟ୍ଠିକଂ। ପଟିକ୍କୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ଅଟ୍ଠୀତି ଅଟ୍ଠିକଂ । ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକାୟପି ଏକଟ୍ଠିକସ୍ସପେତମଧିୱଚନଂ । ଇମାନି ଚ ପନ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନନିମିତ୍ତାନମ୍ପି ନିମିତ୍ତେସୁ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନାନମ୍ପେତାନେୱ ନାମାନି ।
ଉଦ୍ଧୁମାତକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ
୧୦୩. ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକସରୀରେ ଉଦ୍ଧୁମାତକନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକସଙ୍ଖାତଂ ଝାନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ୟୋଗିନା ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତେନ ଅସୁଭନିମିତ୍ତତ୍ଥାୟ ଗମନୱିଧାନଂ, ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣଂ, ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ, ଗତାଗତମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଏୱଂ ଅପ୍ପନାୱିଧାନପରିୟୋସାନଂ ସବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବଂ । ତେନାପି ସବ୍ବଂ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସେନାସନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକନିମିତ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତେନ ୱିହାତବ୍ବଂ ।
୧୦୪. ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତେନ ଚ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମଦ୍ୱାରେ ୱା ଅଟୱିମୁଖେ ୱା ପନ୍ଥେ ୱା ପବ୍ବତପାଦେ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ସୁସାନେ ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକସରୀରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି କଥେନ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ନ ତାୱଦେୱ ଅତିତ୍ଥେନ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତେନ ୱିୟ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅସୁଭଂ ହି ନାମେତଂ ୱାଳମିଗାଧିଟ୍ଠିତମ୍ପି ଅମନୁସ୍ସାଧିଟ୍ଠିତମ୍ପି ହୋତି । ତତ୍ରସ୍ସ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋପି ସିୟା । ଗମନମଗ୍ଗୋ ୱା ପନେତ୍ଥ ଗାମଦ୍ୱାରେନ ୱା ନହାନତିତ୍ଥେନ ୱା କେଦାରକୋଟିୟା ୱା ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିସଭାଗରୂପଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତଦେୱ ୱା ସରୀରଂ ୱିସଭାଗଂ ହୋତି । ପୁରିସସ୍ସ ହି ଇତ୍ଥିସରୀରଂ ଇତ୍ଥିୟା ଚ ପୁରିସସରୀରଂ ୱିସଭାଗଂ, ତଦେତଂ ଅଧୁନାମତଂ ସୁଭତୋପି ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟୋପି ସିୟା । ସଚେ ପନ ‘‘ନୟିଦଂ ମାଦିସସ୍ସ ଭାରିୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ତକ୍କୟତି, ଏୱଂ ତକ୍କୟମାନେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
୧୦୫. ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଭିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ସଚେ ହିସ୍ସ ସୁସାନେ ଅମନୁସ୍ସସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ରୂପସଦ୍ଦାଦିଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଭିଭୂତସ୍ସ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱା ପୱେଧେନ୍ତି, ଭୁତ୍ତଂ ୱା ନ ପରିସଣ୍ଠାତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା ଆବାଧୋ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ୱିହାରେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ କରିସ୍ସତି । ଦହରେ ୱା ସାମଣେରେ ୱା ପହିଣିତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସତି । ଅପିଚ ସୁସାନଂ ନାମ ନିରାସଙ୍କଟ୍ଠାନନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା କତକମ୍ମାପି ଅକତକମ୍ମାପି ଚୋରା ସମୋସରନ୍ତି । ତେ ମନୁସ୍ସେହି ଅନୁବଦ୍ଧା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସମୀପେ ଭଣ୍ଡକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ପଲାୟନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ସହୋଡ୍ଢଂ ଚୋରଂ ଅଦ୍ଦସାମା’’ତି ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହେଠେନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ‘‘ମା ଇମଂ ୱିହେଠୟିତ୍ଥ, ମମାୟଂ କଥେତ୍ୱା ଇମିନା ନାମ କମ୍ମେନ ଗତୋ’’ତି ତେ ମନୁସ୍ସେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ କରିସ୍ସତି । ଅୟଂ ଆନିସଂସୋ କଥେତ୍ୱା ଗମନେ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କଥେତ୍ୱା ଅସୁଭନିମିତ୍ତଦସ୍ସନେ ସଞ୍ଜାତାଭିଲାସେନ ୟଥାନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ଅଭିସେକଟ୍ଠାନଂ, ୟଜମାନୋ ୟଞ୍ଞସାଲଂ, ଅଧନୋ ୱା ପନ ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଗଚ୍ଛତି ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଗତେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅବହିଗତେନ ମାନସେନ ଗତାଗତମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ । ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପାସାଣଂ ୱା ୱମ୍ମିକଂ ୱା ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଗଚ୍ଛଂ ୱା ଲତଂ ୱା ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତି, ସାରମ୍ମଣଂ କରୋତି । ସନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ସଭାୱଭାୱତୋ ଉପଲକ୍ଖେତି, ୱଣ୍ଣତୋପି ଲିଙ୍ଗତୋପି ସଣ୍ଠାନତୋପି ଦିସତୋପି ଓକାସତୋପି ପରିଚ୍ଛେଦତୋପି ସନ୍ଧିତୋ ୱିୱରତୋ ନିନ୍ନତୋ ଥଲତୋ ସମନ୍ତତୋ । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କରୋତି, ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତି, ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଗଚ୍ଛତି ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଗତେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅବହିଗତେନ ମାନସେନ ଗତାଗତମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ । ସୋ ଚଙ୍କମନ୍ତୋପି ତବ୍ଭାଗିୟଞ୍ଞେୱ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ନିସୀଦନ୍ତୋପି ତବ୍ଭାଗିୟଞ୍ଞେୱ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତି ।
‘‘ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣା କିମତ୍ଥିୟା କିମାନିସଂସାତି ? ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣା ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥା ଅସମ୍ମୋହାନିସଂସା । ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ କିମତ୍ଥିୟୋ କିମାନିସଂସୋତି ? ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଉପନିବନ୍ଧନତ୍ଥୋ ଉପନିବନ୍ଧନାନିସଂସୋ । ଗତାଗତମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କିମତ୍ଥିୟା କିମାନିସଂସାତି ? ଗତାଗତମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥା ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନାନିସଂସା ।
‘‘ସୋ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ ରତନସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତୀକାରଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି ‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣମ୍ହା ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’ତି । ସୋ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ତସ୍ସାଧିଗତଂ ହୋତି ରୂପାୱଚରଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଦିବ୍ବୋ ଚ ୱିହାରୋ ଭାୱନାମୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ।
୧୦୬. ତସ୍ମା ୟୋ ଚିତ୍ତସଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ସିୱଥିକଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଘଣ୍ଡିଂ ପହରିତ୍ୱା ଗଣଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱାପି ଗଚ୍ଛତୁ । କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଏକକେନ ଅଦୁତିୟେନ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଂ ମନସିକରୋନ୍ତେନେୱ ସୁସାନେ ସୋଣାଦିପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନତ୍ଥଂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ୱା ୟଟ୍ଠିଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା, ସୂପଟ୍ଠିତ ଭାୱସମ୍ପାଦନେନ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ସତିଂ କତ୍ୱା, ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନ୍ତୋଗତଭାୱସମ୍ପାଦନତୋ ଅବହିଗତମନେନ ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ୱିହାରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତେନେୱ ଅସୁକଦିସାୟ ଅସୁକଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋମ୍ହୀତି ଦ୍ୱାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ତତୋ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ମଗ୍ଗୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ପାଚିନଦିସାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରଦକ୍ଖିଣଦିସାଭିମୁଖୋ ୱା ୱିଦିସାଭିମୁଖୋୱାତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ୱାମତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦକ୍ଖିଣତୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଚସ୍ସ ଠାନେ ପାସାଣୋ, ଇମସ୍ମିଂ ୱମ୍ମିକୋ, ଇମସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଲତାତି । ଏୱଂ ଗମନମଗ୍ଗଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱାତଂ । ପଟିୱାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ହି କୁଣପଗନ୍ଧୋ ଘାନଂ ପହରିତ୍ୱା ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ୱା ସଙ୍ଖୋଭେୟ୍ୟ, ଆହାରଂ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ, ୱିପ୍ପଟିସାରଂ ୱା ଜନେୟ୍ୟ ‘‘ଈଦିସଂ ନାମ କୁଣପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି । ତସ୍ମା ପଟିୱାତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନୁୱାତଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅନୁୱାତମଗ୍ଗେନ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଗନ୍ତୁଂ, ଅନ୍ତରା ପବ୍ବତୋ ୱା ପପାତୋ ୱା ପାସାଣୋ ୱା ୱତି ୱା କଣ୍ଟକଟ୍ଠାନଂ ୱା ଉଦକଂ ୱା ଚିକ୍ଖଲ୍ଲଂ ୱା ହୋତି, ଚୀୱରକଣ୍ଣେନ ନାସଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇଦମସ୍ସ ଗମନୱତ୍ତଂ ।
୧୦୭. ଏୱଂ ଗତେନ ପନ ନ ତାୱ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ । ଦିସା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ଏକସ୍ମିଂ ହି ଦିସାଭାଗେ ଠିତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ନ ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଖାୟତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଖାୟତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଠାତବ୍ବଂ । ପଟିୱାତାନୁୱାତଞ୍ଚ ପହାତବ୍ବଂ । ପଟିୱାତେ ଠିତସ୍ସ ହି କୁଣପଗନ୍ଧେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱିଧାୱତି । ଅନୁୱାତେ ଠିତସ୍ସ ସଚେ ତତ୍ଥ ଅଧିୱତ୍ଥା ଅମନୁସ୍ସା ହୋନ୍ତି, ତେ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅନତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଈସକଂ ଉକ୍କମ୍ମ ନାତିଅନୁୱାତେ ଠାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନେନାପି ନାତିଦୂରେ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନାନୁପାଦଂ ନାନୁସୀସଂ ଠାତବ୍ବଂ । ଅତିଦୂରେ ଠିତସ୍ସ ହି ଆରମ୍ମଣଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଭୟମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନୁପାଦଂ ୱା ଅନୁସୀସଂ ୱା ଠିତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ଅସୁଭଂ ସମଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ନାତିଦୂରେ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ସରୀରୱେମଜ୍ଝଭାଗେ ଠାତବ୍ବଂ ।
୧୦୮. ଏୱଂ ଠିତେନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପାସାଣଂ ୱା…ପେ॰… ଲତଂ ୱା ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତାନି ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବାନି । ତତ୍ରିଦଂ ଉପଲକ୍ଖଣୱିଧାନଂ, ସଚେ ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ସମନ୍ତା ଚକ୍ଖୁପଥେ ପାସାଣୋ ହୋତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପାସାଣୋ ଉଚ୍ଚୋ ୱା ନୀଚୋ ୱା ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ୱା ତମ୍ବୋ ୱା କାଳୋ ୱା ସେତୋ ୱା ଦୀଘୋ ୱା ପରିମଣ୍ଡଲୋ ୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଅୟଂ ପାସାଣୋ ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଅୟଂ ପାସାଣୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱମ୍ମିକୋ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ଉଚ୍ଚୋ ୱା ନୀଚୋ ୱା ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ୱା ତମ୍ବୋ ୱା କାଳୋ ୱା ସେତୋ ୱା ଦୀଘୋ ୱା ପରିମଣ୍ଡଲୋ ୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ସଚେ ରୁକ୍ଖୋ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ୱା ନିଗ୍ରୋଧୋ ୱା କଚ୍ଛକୋ ୱା କପୀତନୋ ୱା ଉଚ୍ଚୋ ୱା ନୀଚୋ ୱା ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ୱା ତମ୍ବୋ ୱା କାଳୋ ୱା ସେତୋ ୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗଚ୍ଛୋ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ସିନ୍ଦିୱା କରମନ୍ଦୋ ୱା କଣୱୀରୋ ୱା କୁରଣ୍ଡକୋ ୱା ଉଚ୍ଚୋ ୱା ନୀଚୋ ୱା ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଅୟଂ ଗଚ୍ଛୋ ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଲତା ହୋତି, ସାପି ‘‘ଲାବୁ ୱା କୁମ୍ଭଣ୍ଡୀ ୱା ସାମା ୱା କାଳୱଲ୍ଲି ୱା ପୂତିଲତା ୱା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଅୟଂ ଲତା ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଅୟଂ ଲତା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ ।
୧୦୯. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତି ସାରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି, ତଂ ଇଧେୱ ଅନ୍ତୋଗଧଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ହି ସନିମିତ୍ତଂ କରୋତି ନାମ । ଅୟଂ ପାସାଣୋ ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଅୟଂ ପାସାଣୋତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସମାସେତ୍ୱା ସମାସେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣଂ କରୋତି ନାମ ।
ଏୱଂ ସନିମିତ୍ତଂ ସାରମ୍ମଣଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପନ ସଭାୱଭାୱତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟ୍ୱାସ୍ସ ସଭାୱଭାୱୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଅତ୍ତନିୟୋ ଉଦ୍ଧୁମାତକଭାୱୋ, ତେନ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ୱଣିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକନ୍ତି ଏୱଂ ସଭାୱେନ ସରସେନ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୧୦. ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣତୋପି ଲିଙ୍ଗତୋପି ସଣ୍ଠାନତୋପି ଦିସତୋପି ଓକାସତୋପି ପରିଚ୍ଛେଦତୋପୀତି ଛବ୍ବିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ତେନ ହି ୟୋଗିନା ଇଦଂ ସରୀରଂ କାଳସ୍ସ ୱା ଓଦାତସ୍ସ ୱା ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱିନୋ ୱାତି ୱଣ୍ଣତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗତୋ ପନ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ୱା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ୱାତି ଅୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଠମୱୟେ ୱା ମଜ୍ଝିମୱୟେ ୱା ପଚ୍ଛିମୱୟେ ୱା ଠିତସ୍ସ ଇଦଂ ସରୀରନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଉଦ୍ଧୁମାତକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନୱସେନେୱ ଇଦମସ୍ସ ସୀସସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଗୀୱାସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ହତ୍ଥସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଉଦରସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ନାଭିସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ କଟିସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଊରୁସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଜଙ୍ଘାସଣ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ପାଦସଣ୍ଠାନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଦିସତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ଦ୍ୱେ ଦିସା ନାଭିୟା ଅଧୋ ହେଟ୍ଠିମଦିସା ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିମଦିସାତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅହଂ ଇମିସ୍ସା ଦିସାୟ ଠିତୋ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଇମିସ୍ସାତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଓକାସତୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ହତ୍ଥା, ଇମସ୍ମିଂ ପାଦା, ଇମସ୍ମିଂ ସୀସଂ, ଇମସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝିମକାୟୋ ଠିତୋତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅହଂ ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠିତୋ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଇଦଂ ସରୀରଂ ଅଧୋ ପାଦତଲେନ ଉପରି କେସମତ୍ଥକେନ ତିରିୟଂ ତଚେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଚ ଠାନେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଣପଭରିତମେୱାତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅୟମସ୍ସ ହତ୍ଥପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅୟଂ ପାଦପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅୟଂ ସୀସପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମକାୟପରିଚ୍ଛେଦୋତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ୟତ୍ତକଂ ୱା ପନ ଠାନଂ ଗଣ୍ହତି, ତତ୍ତକମେୱ ଇଦଂ ଈଦିସଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ପୁରିସସ୍ସ ପନ ଇତ୍ଥିସରୀରଂ ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସସରୀରଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୱିସଭାଗେ ସରୀରେ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ୱିପ୍ଫନ୍ଦନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ‘‘ଉଗ୍ଘାଟିତାପି ହି ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୫) ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସଭାଗସରୀରେୟେୱ ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ ।
୧୧୧. ୟୋ ପନ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଆସେୱିତକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ପରିହତଧୁତଙ୍ଗୋ ପରିମଦ୍ଦିତମହାଭୂତୋ ପରିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖାରୋ ୱୱତ୍ଥାପିତନାମରୂପୋ ଉଗ୍ଘାଟିତସତ୍ତସଞ୍ଞୋ କତସମଣଧମ୍ମୋ ୱାସିତୱାସନୋ ଭାୱିତଭାୱନୋ ସବୀଜୋ ଞାଣୁତ୍ତରୋ ଅପ୍ପକିଲେସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଓଲୋକିତୋଲୋକିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ନୋ ଚେ ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅଥେୱଂ ଛବ୍ବିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟସ୍ସ ପନ ଏୱମ୍ପି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନ ସନ୍ଧିତୋ ୱିୱରତୋ ନିନ୍ନତୋ ଥଲତୋ ସମନ୍ତତୋତି ପୁନପି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୧୨. ତତ୍ଥ ସନ୍ଧିତୋତି ଅସୀତିସତସନ୍ଧିତୋ । ଉଦ୍ଧୁମାତକେ ପନ କଥଂ ଅସୀତିସତସନ୍ଧୟୋ ୱୱତ୍ଥପେସ୍ସତି । ତସ୍ମାନେନ ତୟୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥସନ୍ଧୀ, ତୟୋ ୱାମହତ୍ଥସନ୍ଧୀ, ତୟୋ ଦକ୍ଖିଣପାଦସନ୍ଧୀ, ତୟୋ ୱାମପାଦସନ୍ଧୀ, ଏକୋ ଗୀୱସନ୍ଧି, ଏକୋ କଟିସନ୍ଧୀତି ଏୱଂ ଚୁଦ୍ଦସମହାସନ୍ଧିୱସେନ ସନ୍ଧିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ୱିୱରତୋତି ୱିୱରଂ ନାମ ହତ୍ଥନ୍ତରଂ ପାଦନ୍ତରଂ ଉଦରନ୍ତରଂ କଣ୍ଣନ୍ତରନ୍ତି ଏୱଂ ୱିୱରତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅକ୍ଖୀନମ୍ପି ନିମ୍ମୀଲିତଭାୱୋ ୱା ଉମ୍ମୀଲିତଭାୱୋ ୱା ମୁଖସ୍ସ ଚ ପିହିତଭାୱୋ ୱା ୱିୱଟଭାୱୋ ୱା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ନିନ୍ନତୋତି ୟଂ ସରୀରେ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଅକ୍ଖିକୂପୋ ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖଂ ୱା ଗଲୱାଟକୋ ୱା, ତଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅହଂ ନିନ୍ନେ ଠିତୋ ସରୀରଂ ଉନ୍ନତେତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଥଲତୋତି ୟଂ ସରୀରେ ଉନ୍ନତଟ୍ଠାନଂ ଜଣ୍ଣୁକଂ ୱା ଉରୋ ୱା ନଲାଟଂ ୱା, ତଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଅହଂ ଥଲେ ଠିତୋ ସରୀରଂ ନିନ୍ନେତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ସମନ୍ତତୋତି ସବ୍ବଂ ସରୀରଂ ସମନ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ସକଲସରୀରେ ଞାଣଂ ଚାରେତ୍ୱା ୟଂ ଠାନଂ ୱିଭୂତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତତ୍ଥ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏୱମ୍ପି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଉଦରପରିୟୋସାନଂ ଅତିରେକଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ ।
୧୧୩. ଇଦାନି ‘‘ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା –
ତେନ ୟୋଗିନା ତସ୍ମିଂ ସରୀରେ ୟଥାୱୁତ୍ତନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତେନ ସାଧୁକଂ ଉପଧାରେତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଞ୍ଚ । ସରୀରତୋ ନାତିଦୂରେ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନେ ପଦେସେ ଠିତେନ ୱା ନିସିନ୍ନେନ ୱା ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେତବ୍ବଂ, ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି । କଦା ସୁଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି ? ୟଦା ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଚ ଏକସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ତଦା ସୁଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ହୋତି ।
ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଏୱଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ସୂପଧାରିତଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଚେ ତତ୍ଥେୱ ଭାୱନାପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଥାନେନ ଆଗମନକାଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଏକକେନ ଅଦୁତିୟେନ ତଦେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ସୂପଟ୍ଠିତଂ ସତିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗତେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଅବହିଗତେନ ମାନସେନ ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନମେୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ସୁସାନା ନିକ୍ଖମନ୍ତେନେୱ ଚ ଆଗମନମଗ୍ଗୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ, ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋସ୍ମି, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନଦିସାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରଦକ୍ଖିଣଦିସାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱିଦିସାଭିମୁଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ୱାମତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଇମସ୍ମିଂ ଦକ୍ଖିଣତୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଚସ୍ସ ଠାନେ ପାସାଣୋ, ଇମସ୍ମିଂ ୱମ୍ମିକୋ, ଇମସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଲତାତି ଏୱଂ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଆଗତେନ ଚଙ୍କମନ୍ତେନାପି ତବ୍ଭାଗିୟୋୱ ଚଙ୍କମୋ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତଦିସାଭିମୁଖେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସୀଦନ୍ତେନ ଆସନମ୍ପି ତବ୍ଭାଗିୟମେୱ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ତସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ସୋବ୍ଭୋ ୱା ପପାତୋ ୱା ରୁକ୍ଖୋ ୱା ୱତି ୱା କଲଲଂ ୱା ହୋତି, ନ ସକ୍କା ତଂଦିସାଭିମୁଖେ ଭୂମିପ୍ପଦେସେ ଚଙ୍କମିତୁଂ, ଆସନମ୍ପି ଅନୋକାସତ୍ତା ନ ସକ୍କା ପଞ୍ଞପେତୁଂ । ତଂ ଦିସଂ ଅନପଲୋକେନ୍ତେନାପି ଓକାସାନୁରୂପେ ଠାନେ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବଞ୍ଚ । ଚିତ୍ତଂ ପନ ତଂଦିସାଭିମୁଖଂୟେୱ କାତବ୍ବଂ ।
୧୧୪. ଇଦାନି ‘‘ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣା କିମତ୍ଥିୟା’’ତିଆଦିପଞ୍ହାନଂ ‘‘ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥା’’ତିଆଦିୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ସ ହି ଅୱେଲାୟଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକନିମିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣଂ କତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ତଂ ମତସରୀରଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠିତଂ ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନଂ ୱିୟ ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ୱିୟ ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ସୋ ତଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହୋତି, ଭୟଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଲୋମହଂସଂ ପାପୁଣାତି । ପାଳିୟଂ ହି ୱିଭତ୍ତଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞଂ ଏୱରୂପଂ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇମସ୍ମିଂ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଝାନୱିବ୍ଭନ୍ତକୋ ନାମ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅତିଭେରୱତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ । ତସ୍ମା ତେନ ୟୋଗିନା ସନ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ମତସରୀରଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନକଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସଚେ ହି ସୋ ‘‘ଏତସ୍ସ ସମୀପେ ଠିତୋ ପାସାଣୋ ୱା ଲତା ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସରୀରମ୍ପି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟଥା ପନ ସୋ ପାସାଣୋ ୱା ଲତା ୱା ନାଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସରୀରମ୍ପି ନାଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ପନ ତୁୟ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠାନାକାରୋ ସଞ୍ଞଜୋ ସଞ୍ଞାସମ୍ଭୱୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତେ ଅଜ୍ଜ ଉପଟ୍ଠିତଂ, ମା ଭାୟି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ତାସଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ହାସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ସଞ୍ଚରାପେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି । ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତୁପଲକ୍ଖଣା ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥା’’ତି ।
ଏକାଦସୱିଧେନ ପନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ତସ୍ସ ହି ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକନପଚ୍ଚୟା ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ମାନସଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ମାନସଂ ଚାରେନ୍ତୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ଅପ୍ପନାୟଂ ଠତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଉପନିବନ୍ଧନତ୍ଥୋ’’ତି ।
୧୧୫.ଗତାଗତମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟା ଗତମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଆଗତମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତା, ସା କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିୟା ସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ହି ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କେଚି ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, କତିମୀତି ଦିୱସଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ପଟିସନ୍ଥାରଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ଅହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋତି ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଦିୱସୋ କଥେତବ୍ବୋ, ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନ ଜାନାତି, ନ ଜାନାମୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମିକୋ ପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋ । ତସ୍ସେୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହିତଂ ତରୁଣନିମିତ୍ତଂ ନସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ନସ୍ସନ୍ତେପି ଦିୱସଂ ପୁଟ୍ଠେନ କଥେତବ୍ବମେୱ । ପଞ୍ହଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ନ ଜାନାମୀତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଜାନନ୍ତେନ ଏକଦେସେନ କଥେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଟିସନ୍ଥାରୋପି କାତବ୍ବୋ । ଆଗନ୍ତୁକଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁକପଟିସନ୍ଥାରୋ କାତବ୍ବୋୱ । ଅୱସେସାନିପି ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଉପୋସଥାଗାରୱତ୍ତଭୋଜନସାଲାଜନ୍ତାଘରଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟଆଗନ୍ତୁକଗମିକୱତ୍ତାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ପୂରେତବ୍ବାନେୱ । ତସ୍ସ ତାନି ପୂରେନ୍ତସ୍ସାପି ତଂ ତରୁଣନିମିତ୍ତଂ ନସ୍ସତି, ପୁନ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସାପି ଅମନୁସ୍ସେହି ୱା ୱାଳମିଗେହି ୱା ଅଧିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସୁସାନମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି, ନିମିତ୍ତଂ ୱା ଅନ୍ତରଧାୟତି । ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ହି ଏକମେୱ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଦିୱସେ ଠତ୍ୱା ୱିନୀଲକାଦିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଏତେନ ସମଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ନଟ୍ଠେ ନିମିତ୍ତେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଠାନେ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅହଂ ଇମିନା ନାମ ଦ୍ୱାରେନ ୱିହାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅସୁକଦିସାଭିମୁଖଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ୱାମଂ ଗଣ୍ହି, ଅସୁକସ୍ମିଂ ଦକ୍ଖିଣଂ । ତସ୍ସ ଅସୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାସାଣୋ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ୱମ୍ମିକରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଲତାନମଞ୍ଞତରଂ । ସୋହଂ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଅସୁଭଂ ଅଦ୍ଦସଂ । ତତ୍ଥ ଅସୁକଦିସାଭିମୁଖୋ ଠତ୍ୱା ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ସମନ୍ତା ନିମିତ୍ତାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଏୱଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସୁକଦିସାୟ ସୁସାନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏୱରୂପେନ ନାମ ମଗ୍ଗେନ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧ ନିସିନ୍ନୋତି ଏୱଂ ୟାୱ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଗତାଗତମଗ୍ଗୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସେୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ପୁରତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁରିମାକାରେନେୱ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗତାଗତମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱୀଥିସମ୍ପଟିପାଦନତ୍ଥା’’ତି ।
୧୧୬. ଇଦାନି ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱୀ ରତନସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତୀକାରଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତୀତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲେ ମାନସଂ ଚାରେତ୍ୱା ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣମ୍ହା ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନା ଭୱିତବ୍ବଂ ।
ୟଥା ପନ ଦୁଗ୍ଗତୋ ପୁରିସୋ ମହଗ୍ଘଂ ମଣିରତନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୁଲ୍ଲଭଂ ୱତ ମେ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ରତନସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଗାରୱଂ ଜନେତ୍ୱା ୱିପୁଲେନ ପେମେନ ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ତଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ‘‘ଦୁଲ୍ଲଭଂ ମେ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗତସ୍ସ ମହଗ୍ଘମଣିରତନସଦିସଂ । ଚତୁଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆନାପାନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଅତ୍ତନୋ ନାସିକୱାତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, କସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ କସିଣଂ କତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ଭାୱେତି, ଏୱଂ ଇତରାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସୁଲଭାନି । ‘ଇଦଂ ପନ ଏକମେୱ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଦିୱସେ ତିଟ୍ଠତି, ତତୋ ପରଂ ୱିନୀଲକାଦିଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀ’ତି ନତ୍ଥି ଇତୋ ଦୁଲ୍ଲଭତର’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ରତନସଞ୍ଞିନା ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତୀକାରଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଚ ଦିୱାଠାନେ ଚ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ମନସିକାତବ୍ବଂ । ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କାତବ୍ବଂ ।
୧୧୭. ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ରିଦଂ ନିମିତ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ନାନାକରଣଂ, ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱିରୂପଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ ଭେରୱଦସ୍ସନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି। ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଥୂଲଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପୁରିସୋ ୱିୟ । ତସ୍ସ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତପଟିଲାଭସମକାଲମେୱ ବହିଦ୍ଧା କାମାନଂ ଅମନସିକାରା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି । ଅନୁନୟପ୍ପହାନେନେୱ ଚସ୍ସ ଲୋହିତପ୍ପହାନେନ ପୁବ୍ବୋ ୱିୟ ବ୍ୟାପାଦୋପି ପହୀୟତି । ତଥା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସନ୍ତଧମ୍ମାନୁୟୋଗୱସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଅଧିଗତୱିସେସସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ପଟିପତ୍ତିଦେସକେ ସତ୍ଥରି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତୀତି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ପହୀୟନ୍ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଚ ନିମିତ୍ତେ ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ, ନିମିତ୍ତାନୁମଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନୋ ୱିଚାରୋ, ପଟିଲଦ୍ଧୱିସେସାଧିଗମପଚ୍ଚୟା ପୀତି, ପୀତିମନସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧି, ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ସୁଖିତସ୍ସ ଚିତ୍ତସମାଧିସମ୍ଭୱତୋ ସୁଖନିମିତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତା ଚାତି ଝାନଙ୍ଗାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଏୱମସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନପଟିବିମ୍ବଭୂତଂ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମ୍ପି ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଇତୋ ପରଂ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅପ୍ପନା ଚେୱ ୱସିପ୍ପତ୍ତି ଚ, ତାୱ ସବ୍ବଂ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିନୀଲକାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି
୧୧୮. ଇତୋ ପରେସୁ ପନ ୱିନୀଲକାଦୀସୁପି ୟଂ ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଗଚ୍ଛତି ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଗମନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ୱିନୀଲକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ୱିପୁବ୍ବକଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକପଦମତ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୱିନିଚ୍ଛୟାଧିପ୍ପାୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱିନୀଲକେ ‘‘ୱିନୀଲକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିନୀଲକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ କବରକବରୱଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ଉସ୍ସଦୱସେନ ଉପଟ୍ଠାତି ।
ୱିପୁବ୍ବକେ ‘‘ୱିପୁବ୍ବକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିପୁବ୍ବକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ପଗ୍ଘରନ୍ତମିୱ ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଲଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ ୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲେ ୱା ଚୋରାଟୱିୟଂ ୱା ସୁସାନେ ୱା ୟତ୍ଥ ରାଜାନୋ ଚୋରେ ଛିନ୍ଦାପେନ୍ତି । ଅରଞ୍ଞେ ୱା ପନ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘେହି ଛିନ୍ନପୁରିସଟ୍ଠାନେ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ତଥାରୂପଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ନାନାଦିସାୟଂ ପତିତମ୍ପି ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ଆଗଚ୍ଛତି, ସୟଂ ହତ୍ଥେନ ନ ପରାମସିତବ୍ବଂ । ପରାମସନ୍ତୋ ହି ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଆରାମିକେନ ୱା ସମଣୁଦ୍ଦେସେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଏକଟ୍ଠାନେ କାରେତବ୍ବଂ । ଅଲଭନ୍ତେନ କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱା ଏକଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଉପନାମେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଉପନାମେତ୍ୱା ‘‘ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଛିଦ୍ଦଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ୱିକ୍ଖାୟିତକେ ୱିକ୍ଖାୟିତକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିକ୍ଖାୟିତକପଟିକ୍କୂଲନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ତହିଂ ତହିଂ ଖାୟିତସଦିସମେୱ ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ୱିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ପି ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ କାରେତ୍ୱା ୱା କତ୍ୱା ୱା ‘‘ୱିକ୍ଖିତ୍ତକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପାକଟନ୍ତରଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣଂୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ପି ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁୟେୱ ଠାନେସୁ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରଂ କାରେତ୍ୱା ୱା କତ୍ୱା ୱା ‘‘ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକପଟିକ୍କୂଲଂ ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ପହାରମୁଖଂ ୱିୟ ହୋତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ଲୋହିତକଂ ୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲାଦୀସୁ ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରାନଂ ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ୱା ଛିନ୍ନେସୁ ଭିନ୍ନଗଣ୍ଡପୀଳକାଦୀନଂ ୱା ମୁଖତୋ ପଗ୍ଘରମାନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଲୋହିତକପଟିକ୍କୂଲଂ ଲୋହିତକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱାତପ୍ପହତା ୱିୟ ରତ୍ତପଟାକା ଚଲମାନାକାରଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ପନ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ପୁଳୱକଂ ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ କୁଣପସ୍ସ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି କିମିରାସିପଗ୍ଘରଣକାଲେ ହୋତି । ଅପିଚ ତଂ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲମନୁସ୍ସଗୋମହିଂସହତ୍ଥିଅସ୍ସଅଜଗରାଦୀନଂ ସରୀରପ୍ପମାଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ସାଲିଭତ୍ତରାସି ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି। ତେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ‘‘ପୁଳୱକପଟିକ୍କୂଲଂ ପୁଳୱକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଚୂଳପିଣ୍ଡପାତିକତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ହି କାଳଦୀଘୱାପିୟା ଅନ୍ତୋ ହତ୍ଥିକୁଣପେ ନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଚଲମାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ସାଲିଭତ୍ତପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ।
ଅଟ୍ଠିକଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସରୀରଂ ସିୱଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକଂ ସମଂସଲୋହିତଂ ନହାରୁସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମନ୍ତା ପାସାଣାଦୀନଂ ୱସେନ ସନିମିତ୍ତଂ ସାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଇଦଂ ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ସଭାୱଭାୱତୋ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଏକାଦସହାକାରେହି ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୧୯. ତଂ ପନ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଓଦାତକସିଣସମ୍ଭେଦୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠିକନ୍ତି ପଟିକ୍କୂଲୱସେନେୱ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ଇଧ ହତ୍ଥାଦୀନଂ ନାମଂ । ତସ୍ମା ହତ୍ଥପାଦସୀସଉରବାହୁକଟିଊରୁଜଙ୍ଘାନଂ ୱସେନ ଲିଙ୍ଗତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଦୀଘରସ୍ସୱଟ୍ଟଚତୁରସ୍ସଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତୱସେନ ପନ ସଣ୍ଠାନତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଦିସୋକାସା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନୋ ପରିୟନ୍ତୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ୟଦେୱେତ୍ଥ ପାକଟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପନା ପାପୁଣିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିନୋ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଥଲଟ୍ଠାନୱସେନ ପନ ନିନ୍ନତୋ ଚ ଥଲତୋ ଚ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ପଦେସୱସେନାପି ଅହଂ ନିନ୍ନେ ଠିତୋ, ଅଟ୍ଠି ଥଲେ, ଅହଂ ଥଲେ, ଅଟ୍ଠି ନିନ୍ନେତିପି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ଅଟ୍ଠିକାନଂ ଘଟିତଘଟିତଟ୍ଠାନୱସେନ ସନ୍ଧିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠିକାନଂୟେୱ ଅନ୍ତରୱସେନ ୱିୱରତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ଞାଣଂ ଚାରେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଇଦମଟ୍ଠୀତି ସମନ୍ତତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ନିମିତ୍ତେ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେ ନଲାଟଟ୍ଠିମ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେତବ୍ବଂ ।
୧୨୦. ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇଦଂ ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଇତୋ ପୁରିମେସୁ ପୁଳୱକାଦୀସୁପି ୟୁଜ୍ଜମାନୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସକଲାୟପି ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୟ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଅଟ୍ଠିକେ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ତେସୁ ୟତ୍ଥକତ୍ଥଚି ଏକାଦସୱିଧେନ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠିକପଟିକ୍କୂଲଂ ଅଟ୍ଠିକପଟିକ୍କୂଲ’’ନ୍ତି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଇଧ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତମ୍ପି ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମ୍ପି ଏକସଦିସମେୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠିକେ ୟୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୟ ପନ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେ ପଞ୍ଞାୟମାନେ ୱିୱରତା । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏକଟ୍ଠିକେପି ଚ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେନ ବୀଭଚ୍ଛେନ ଭୟାନକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତେନ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନକେନ, ଉପଚାରାୱହତ୍ତା ।
ଇମସ୍ମିଂ ହି ଓକାସେ ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦ୍ୱାରଂ ଦତ୍ୱାୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଚତୂସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ଦସସୁ ଚ ଅସୁଭେସୁ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ହି ସୀମସମ୍ଭେଦୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ । ଦସସୁ ଚ ଅସୁଭେସୁ ନିବ୍ବିକପ୍ପଂ କତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେୟେୱ ଦିଟ୍ଠେ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ଅନନ୍ତରମେୱ ‘‘ଦୁୱିଧଂ ଇଧ ନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ୱିରୂପଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ ଭୟାନକଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଅୱୋଚୁମ୍ହ, ଇଦମେୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ।
ଅପିଚ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଦନ୍ତଟ୍ଠିକମତ୍ତାୱଲୋକନେନ ସକଲିତ୍ଥିସରୀରସ୍ସ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନାନୀତି ।
ଇତି ଅସୁଭାନି ସୁଭଗୁଣୋ, ଦସସତଲୋଚନେନ ଥୁତକିତ୍ତି ।
ୟାନି ଅୱୋଚ ଦସବଲୋ, ଏକେକଜ୍ଝାନହେତୁନୀତି ॥
ଏୱଂ ତାନି ଚ ତେସଞ୍ଚ, ଭାୱନାନୟମିମଂ ୱିଦିତ୍ୱାନ ।
ତେସ୍ୱେୱ ଅୟଂ ଭିୟ୍ୟୋ, ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥
ପକିଣ୍ଣକକଥା
୧୨୧. ଏତେସୁ ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅଧିଗତଜ୍ଝାନୋ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତରାଗତ୍ତା ୱୀତରାଗୋ ୱିୟ ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଚାରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟ୍ୱାୟଂ ଅସୁଭପ୍ପଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସରୀରସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚ ରାଗଚରିତଭେଦୱସେନ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛୱସରୀରଂ ହି ପଟିକ୍କୂଲଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକସଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ସିୟା, ୱିନୀଲକାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ଇତି ୟାଦିସଂ ୟାଦିସଂ ସକ୍କା ହୋତି ଲଦ୍ଧୁଂ, ତାଦିସେ ତାଦିସେ ଉଦ୍ଧୁମାତକପଟିକ୍କୂଲଂ ୱିନୀଲକପଟିକ୍କୂଲନ୍ତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବମେୱାତି ସରୀରସଭାୱପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦସଧା ଅସୁଭପ୍ପଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୱିପତ୍ତିପ୍ପକାସନତୋ ସଣ୍ଠାନରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ୱିନୀଲକଂ ଛୱିରାଗୱିପତ୍ତିପ୍ପକାସନତୋ ସରୀରୱଣ୍ଣରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ୱିପୁବ୍ବକଂ କାୟୱଣପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱସ୍ସ ପକାସନତୋ ମାଲାଗନ୍ଧାଦିୱସେନ ସମୁଟ୍ଠାପିତସରୀରଗନ୍ଧରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଂ ଅନ୍ତୋସୁସିରଭାୱପ୍ପକାସନତୋ ସରୀରେ ଘନଭାୱରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ୱିକ୍ଖାୟିତକଂ ମଂସୁପଚୟସମ୍ପତ୍ତିୱିନାସପ୍ପକାସନତୋ ଥନାଦୀସୁ ସରୀରପ୍ପଦେସେସୁ ମଂସୁପଚୟରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ୱିକ୍ଖେପପ୍ପକାସନତୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଲୀଲାରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ହତୱିକ୍ଖିତ୍ତକଂ ସରୀରସଙ୍ଘାତଭେଦୱିକାରପ୍ପକାସନତୋ ସରୀରସଙ୍ଘାତସମ୍ପତ୍ତିରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ଲୋହିତକଂ ଲୋହିତମକ୍ଖିତପଟିକ୍କୂଲଭାୱପ୍ପକାସନତୋ ଅଲଙ୍କାରଜନିତସୋଭରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ପୁଳୱକଂ କାୟସ୍ସ ଅନେକକିମିକୁଲସାଧାରଣଭାୱପ୍ପକାସନତୋ କାୟେ ମମତ୍ତରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟଂ । ଅଟ୍ଠିକଂ ସରୀରଟ୍ଠୀନଂ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱପ୍ପକାସନତୋ ଦନ୍ତସମ୍ପତ୍ତିରାଗିନୋ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ଏୱଂ ରାଗଚରିତଭେଦୱସେନାପି ଦସଧା ଅସୁଭପ୍ପଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଦସୱିଧେପି ଏତସ୍ମିଂ ଅସୁଭେ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଅପରିସଣ୍ଠିତଜଲାୟ ସୀଘସୋତାୟ ନଦିୟା ଅରିତ୍ତବଲେନେୱ ନାୱା ତିଟ୍ଠତି, ୱିନା ଅରିତ୍ତେନ ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ, ଏୱମେୱ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିତକ୍କବଲେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୱିନା ୱିତକ୍କେନ ନ ସକ୍କା ଠପେତୁଂ, ତସ୍ମା ପଠମଜ୍ଝାନମେୱେତ୍ଥ ହୋତି, ନ ଦୁତିୟାଦୀନି ।
ପଟିକ୍କୂଲେପି ଚ ଏତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଜରାମରଣମ୍ହା ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ ଚେୱ ନୀୱରଣସନ୍ତାପପ୍ପହାନେନ ଚ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘‘ବହୁଂ ଦାନି ୱେତନଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋ ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକସ୍ସ ଗୂଥରାସିମ୍ହି ୱିୟ, ଉସ୍ସନ୍ନବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ରୋଗିନୋ ୱମନୱିରେଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ୱିୟ ଚ ।
୧୨୨. ଦସୱିଧମ୍ପି ଚେତଂ ଅସୁଭଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ଏକମେୱ ହୋତି । ଦସୱିଧସ୍ସାପି ହେତସ୍ସ ଅସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ ଏୱ ଲକ୍ଖଣଂ । ତଦେତଂ ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ନ କେୱଲଂ ମତସରୀରେ, ଦନ୍ତଟ୍ଠିକଦସ୍ସାୱିନୋ ପନ ଚେତିୟପବ୍ବତୱାସିନୋ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ, ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଗତଂ ରାଜାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୂପଟ୍ଠାକସାମଣେରସ୍ସ ୱିୟ ଚ ଜୀୱମାନକସରୀରେପି ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଥେୱ ହି ମତସରୀରଂ, ଏୱଂ ଜୀୱମାନକମ୍ପି ଅସୁଭମେୱ । ଅସୁଭଲକ୍ଖଣଂ ପନେତ୍ଥ ଆଗନ୍ତୁକେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ପକତିୟା ପନ ଇଦଂ ସରୀରଂ ନାମ ଅତିରେକତିସତଅଟ୍ଠିକସମୁସ୍ସୟଂ ଅସୀତିସତସନ୍ଧିସଙ୍ଘଟିତଂ ନୱନ୍ହାରୁସତନିବନ୍ଧନଂ ନୱମଂସପେସିସତାନୁଲିତ୍ତଂ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ଛୱିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ମେଦକଥାଲିକା ୱିୟ ନିଚ୍ଚୁଗ୍ଘରିତପଗ୍ଘରିତଂ କିମିସଙ୍ଘନିସେୱିତଂ ରୋଗାନଂ ଆୟତନଂ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥୁ ପରିଭିନ୍ନପୁରାଣଗଣ୍ଡୋ ୱିୟ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ସତତୱିସ୍ସନ୍ଦନଂ । ୟସ୍ସ ଉଭୋହି ଅକ୍ଖୀହି ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ ପଗ୍ଘରତି, କଣ୍ଣବିଲେହି କଣ୍ଣଗୂଥକୋ, ନାସାପୁଟେହି ସିଙ୍ଘାଣିକା, ମୁଖତୋ ଆହାରପିତ୍ତସେମ୍ହରୁଧିରାନି, ଅଧୋଦ୍ୱାରେହି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱା, ନୱନୱୁତିୟା ଲୋମକୂପସହସ୍ସେହି ଅସୁଚିସେଦୟୂସୋ ପଗ୍ଘରତି । ନୀଲମକ୍ଖିକାଦୟୋ ସମ୍ପରିୱାରେନ୍ତି । ୟଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠମୁଖଧୋୱନସୀସମକ୍ଖନନହାନନିୱାସନପାରୁପନାଦୀହି ଅପ୍ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୟଥାଜାତୋୱ ଫରୁସୱିପ୍ପକିଣ୍ଣକେସୋ ହୁତ୍ୱା ଗାମେନ ଗାମଂ ୱିଚରନ୍ତୋ ରାଜାପି ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକଚଣ୍ଡାଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋପି ସମସରୀରପଟିକ୍କୂଲତାୟ ନିବ୍ବିସେସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକ୍କୂଲତାୟ ରଞ୍ଞୋ ୱା ଚଣ୍ଡାଲସ୍ସ ୱା ସରୀରେ ୱେମତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦନ୍ତକଟ୍ଠମୁଖଧୋୱନାଦୀହି ପନେତ୍ଥ ଦନ୍ତମଲାଦୀନି ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନାନାୱତ୍ଥେହି ହିରିକୋପୀନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନାନାୱଣ୍ଣେନ ସୁରଭିୱିଲେପନେନ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାଭରଣାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ତତୋ ଇମିନା ଆଗନ୍ତୁକେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ତଦସ୍ସ ୟାଥାୱସରସଂ ଅସୁଭଲକ୍ଖଣଂ ଅସଞ୍ଜାନନ୍ତା ପୁରିସା ଇତ୍ଥୀସୁ, ଇତ୍ଥିୟୋ ଚ ପୁରିସେସୁ ରତିଂ କରୋନ୍ତି । ପରମତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ରଜ୍ଜିତବ୍ବକୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି । ତଥା ହି କେସଲୋମନଖଦନ୍ତଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦୀସୁ ଏକକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ସରୀରତୋ ବହି ପତିତଂ ସତ୍ତା ହତ୍ଥେନ ଛୁପିତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତି ହରାୟନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଂ ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱସେସଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଏୱଂ ପଟିକ୍କୂଲମ୍ପି ସମାନଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରପରିୟୋନଦ୍ଧା ଅତ୍ତସିନେହରାଗରତ୍ତା ‘‘ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେ ଏୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଅଟୱିୟଂ କିଂସୁକରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖତୋ ଅପତିତପୁପ୍ଫଂ ‘‘ଅୟଂ ମଂସପେସୀ’’ତି ୱିହଞ୍ଞମାନେନ ଜରସିଙ୍ଗାଲେନ ସମାନତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା –
ୟଥାପି ପୁପ୍ଫିତଂ ଦିସ୍ୱା, ସିଙ୍ଗାଲୋ କିଂସୁକଂ ୱନେ ।
ମଂସରୁକ୍ଖୋ ମୟା ଲଦ୍ଧୋ, ଇତି ଗନ୍ତ୍ୱାନ ୱେଗସା ॥
ପତିତଂ ପତିତଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଡଂସିତ୍ୱା ଅତିଲୋଲୁପୋ ।
ନୟିଦଂ ମଂସଂ ଅଦୁଂ ମଂସଂ, ୟଂ ରୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ଗଣ୍ହତି ॥
କୋଟ୍ଠାସଂ ପତିତଂୟେୱ, ଅସୁଭନ୍ତି ତଥା ବୁଧୋ ।
ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ସରୀରଟ୍ଠମ୍ପି ନଂ ତଥା ॥
ଇମଞ୍ହି ସୁଭତୋ କାୟଂ, ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମୁଚ୍ଛିତା ।
ବାଲା କରୋନ୍ତା ପାପାନି, ଦୁକ୍ଖା ନ ପରିମୁଚ୍ଚରେ ॥
ତସ୍ମା ପସ୍ସେୟ୍ୟ ମେଧାୱୀ, ଜୀୱତୋ ୱା ମତସ୍ସ ୱା ।
ସଭାୱଂ ପୂତିକାୟସ୍ସ, ସୁଭଭାୱେନ ୱଜ୍ଜିତଂ ॥
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ଅସୁଚି କାୟୋ, କୁଣପୋ ଉକ୍କରୂପମୋ ।
ନିନ୍ଦିତୋ ଚକ୍ଖୁଭୂତେହି, କାୟୋ ବାଲାଭିନନ୍ଦିତୋ ॥
ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ନୱଦ୍ୱାରୋ ମହାୱଣୋ ।
ସମନ୍ତତୋ ପଗ୍ଘରତି, ଅସୁଚି ପୂତିଗନ୍ଧିୟୋ ॥
ସଚେ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ, ଅନ୍ତୋ ବାହିରକୋ ସିୟା ।
ଦଣ୍ଡଂ ନୂନ ଗହେତ୍ୱାନ, କାକେ ସୋଣେ ନିୱାରୟେତି ॥
ତସ୍ମା ଦବ୍ବଜାତିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଜୀୱମାନସରୀରଂ ୱା ହୋତୁ
ମତସରୀରଂ ୱା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଅସୁଭାକାରୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପେତବ୍ବନ୍ତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ଛଟ୍ଠୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୭. ଛଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୋ
୧. ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୨୩. ଅସୁଭାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାସୁ ପନ ଦସସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସତିୟେୱ ଅନୁସ୍ସତି, ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନମ୍ହିୟେୱ ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା ସତୀତିପି ଅନୁସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି, ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଧମ୍ମଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ସଙ୍ଘଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତି, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିସଙ୍ଘଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ସୀଲାନୁସ୍ସତି, ଅଖଣ୍ଡତାଦିସୀଲଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ଚାଗଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଚାଗାନୁସ୍ସତି, ମୁତ୍ତଚାଗତାଦିଚାଗଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ଦେୱତା ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଦେୱତାନୁସ୍ସତି, ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ମରଣଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ମରଣାନୁସ୍ସତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । କେସାଦିଭେଦଂ ରୂପକାୟଂ ଗତା, କାୟେ ୱା ଗତାତି କାୟଗତା, କାୟଗତା ଚ ସା ସତି ଚାତି କାୟଗତସତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ ଅକତ୍ୱା କାୟଗତାସତୀତି ୱୁତ୍ତା, କେସାଦିକାୟକୋଟ୍ଠାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ଆନାପାନେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ସତି ଆନାପାନସ୍ସତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ । ଉପସମଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୂପସମାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତମଧିୱଚନଂ ।
୧୨୪. ଇତି ଇମାସୁ ଦସସୁ ଅନୁସ୍ସତୀସୁ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ ତାୱ ଭାୱେତୁକାମେନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସମନ୍ନାଗତେନ ୟୋଗିନା ପତିରୂପସେନାସନେ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁଗତୋ ଲୋକୱିଦୂ ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁସ୍ସରଣନୟୋ – ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି ଅନୁସ୍ସରତି । ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୨୫. ତତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରତି । ଆରକା ହି ସୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତୋ ମଗ୍ଗେନ ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତାତି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ।
ସୋ ତତୋ ଆରକା ନାମ, ୟସ୍ସ ୟେନାସମଙ୍ଗିତା ।
ଅସମଙ୍ଗୀ ଚ ଦୋସେହି, ନାଥୋ ତେନାରହଂ ମତୋତି ॥
୧୨୬. ତେ ଚାନେନ କିଲେସାରୟୋ ମଗ୍ଗେନ ହତାତି ଅରୀନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ।
ୟସ୍ମା ରାଗାଦିସଙ୍ଖାତା, ସବ୍ବେପି ଅରୟୋ ହତା ।
ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ନାଥେନ, ତସ୍ମାପି ଅରହଂ ମତୋତି ॥
୧୨୭. ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାରଂ ଜରାମରଣନେମି ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ, ତସ୍ସାନେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅରା ହତାତି ଅରାନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ।
୧୨୮. ଅଥ ୱା ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ନାଭି, ମୂଲତ୍ତା । ଜରାମରଣଂ ନେମି, ପରିୟୋସାନତ୍ତା । ସେସା ଦସ ଧମ୍ମା ଅରା, ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତତ୍ତା ଚ, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା । କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ଅରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରା କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ । କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ କାମଭୱେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ରୂପଭୱେ । ଅରୂପଭୱେ ନାମସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ନାମରୂପଂ କାମଭୱେ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଭୱେ ନାମରୂପଂ ରୂପଭୱେ ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଅରୂପଭୱେ ନାମଂ ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ସଳାୟତନଂ କାମଭୱେ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ରୂପଭୱେ ତୀଣି ଆୟତନାନି ରୂପଭୱେ ତିଣ୍ଣଂ ଫସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ଅରୂପଭୱେ ଏକଂ ଆୟତନଂ ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ଛ ଫସ୍ସା କାମଭୱେ ଛନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ରୂପଭୱେ ତୟୋ ଫସ୍ସା ତତ୍ଥେୱ ତିସ୍ସନ୍ନଂ, ଅରୂପଭୱେ ଏକୋ ତତ୍ଥେୱ ଏକିସ୍ସା ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ଛ ୱେଦନା କାମଭୱେ ଛନ୍ନଂ ତଣ୍ହାକାୟାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ରୂପଭୱେ ତିସ୍ସୋ ତତ୍ଥେୱ ତିଣ୍ଣଂ, ଅରୂପଭୱେ ଏକା ୱେଦନା ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସ ତଣ୍ହାକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସା ସା ତଣ୍ହା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ, ଉପାଦାନାଦୟୋ ଭୱାଦୀନଂ ।
କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ୱାଚାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ଦୁଚ୍ଚରିତପାରିପୂରିୟା ଅପାୟେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ପରିପାକୋ ଜରା, ଭେଦୋ ମରଣଂ ।
ଅପରୋ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀତି ତଥେୱ ସୁଚରିତଂ ଚରତି, ସୁଚରିତପାରିପୂରିୟା ସଗ୍ଗେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋତି ସୋ ଏୱ ନୟୋ ।
ଅପରୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟାଏୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତି, କରୁଣଂ, ମୁଦିତଂ, ଉପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି, ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋତି ସୋ ଏୱ ନୟୋ ।
ଅପରୋ ଅରୂପଭୱେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀତି ତଥେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିସମାପତ୍ତିୟୋ ଭାୱେତି, ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ପରିପାକୋ ଜରା, ଭେଦୋ ମରଣନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପି ୟୋଜନାସୁ ।
ଏୱଂ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ । ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ଏତେନେୱ ନୟେନ ସବ୍ବପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନା ଏକୋ, ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଏକୋ, ଜାତିଜରାମରଣଂ ଏକୋ । ପୁରିମସଙ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଜାତିଜରାମରଣଂ ଅନାଗତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତୀତେ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଏତରହି ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ, ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଏତରହି କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ଜାତିଜରାମରଣାପଦେସେନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ । ତେ ଆକାରତୋ ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରା ଏକୋ, ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରା ଏକୋତି, ଇତି ଭଗୱା ଏତଂ ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ ତିୟଦ୍ଧଂ ୱୀସତାକାରଂ ତିସନ୍ଧିଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି ପସ୍ସତି ଅଞ୍ଞାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତଂ ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି । ଇମିନା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ଭଗୱା ତେ ଧମ୍ମେ ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱା ତେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରେ ହନି ୱିହନି ୱିଦ୍ଧଂସେସି । ଏୱମ୍ପି ଅରାନଂ ହତତ୍ତା ଅରହଂ।
ଅରା ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ, ହତା ଞାଣାସିନା ୟତୋ ।
ଲୋକନାଥେନ ତେନେସ, ଅରହନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
୧୨୯. ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ଅରହତି ପୂଜାୱିସେସଞ୍ଚ । ତେନେୱ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ ୟେକେଚି ମହେସକ୍ଖା ଦେୱମନୁସ୍ସା, ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ସିନେରୁମତ୍ତେନ ରତନଦାମେନ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି । ୟଥାବଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜାଦୟୋ । ପରିନିବ୍ବୁତମ୍ପି ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୋକମହାରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି ପତିଟ୍ଠାପେସି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୂଜାୱିସେସାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତାପି ଅରହଂ।
ପୂଜାୱିସେସଂ ସହ ପଚ୍ଚୟେହି,
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅରହତି ଲୋକନାଥୋ ।
ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଅରହନ୍ତି ଲୋକେ,
ତସ୍ମା ଜିନୋ ଅରହତି ନାମମେତଂ ॥
୧୩୦. ୟଥା ଚ ଲୋକେ ୟେକେଚି ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ବାଲା ଅସିଲୋକଭୟେନ ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେସ ନ କଦାଚି କରୋତୀତି ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋପି ଅରହଂ।
ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି ରହୋ ନାମ, ପାପକମ୍ମେସୁ ତାଦିନୋ ।
ରହାଭାୱେନ ତେନେସ, ଅରହଂ ଇତି ୱିସ୍ସୁତୋ ॥
ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି –
ଆରକତ୍ତା ହତତ୍ତା ଚ, କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନି ।
ହତସଂସାରଚକ୍କାରୋ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋ ।
ନ ରହୋ କରୋତି ପାପାନି, ଅରହଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
୧୩୧. ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ। ତଥାହି ଏସ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତବ୍ବତୋ । ତେନେୱ ଚାହ –
ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।
ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩) ।
୧୩୨. ଅପିଚ ଚକ୍ଖୁଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାପି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏସ ନୟୋ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନେସୁ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ରୂପାଦୀନି ଛ ଆୟତନାନି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଛ ଫସ୍ସା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୟୋ ଛ ୱେଦନା, ରୂପସଞ୍ଞାଦୟୋ ଛ ସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଚେତନାଦୟୋ ଛ ଚେତନା, ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା, ରୂପୱିତକ୍କାଦୟୋ ଛ ୱିତକ୍କା, ରୂପୱିଚାରାଦୟୋ ଛ ୱିଚାରା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦସ କସିଣାନି, ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଦସ ସଞ୍ଞା, କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, କାମଭୱାଦୟୋ ନୱ ଭୱା, ପଠମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ମେତ୍ତାଭାୱନାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ପଟିଲୋମତୋ ଜରାମରଣାଦୀନି, ଅନୁଲୋମତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଏକପଦୟୋଜନା, ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଜାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱମେକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।
୧୩୩. ୱିଜ୍ଜାହି ପନ ଚରଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ। ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ତିସ୍ସୋପି ୱିଜ୍ଜା ଅଟ୍ଠପି ୱିଜ୍ଜା । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଟ୍ଠ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୮ ଆଦୟୋ) । ତତ୍ର ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଚ ସହ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତା । ଚରଣନ୍ତି ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନୀତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମେୟେୱ ହି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୟସ୍ମା ଏତେହି ଚରତି ଅରିୟସାୱକୋ ଗଚ୍ଛତି ଅମତଂ ଦିସଂ, ତସ୍ମା ଚରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪) ସବ୍ବଂ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭଗୱା ଇମାହି ୱିଜ୍ଜାହି ଇମିନା ଚ ଚରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ।
ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା । ଚରଣସମ୍ପଦା ମହାକାରୁଣିକତଂ । ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜେତି । ୟଥା ତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ତେନସ୍ସ ସାୱକା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିପନ୍ନାନଂ ସାୱକା ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୟୋ ୱିୟ ।
୧୩୪. ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ। ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେନ ହେସ ଗମନେନ ଖେମଂ ଦିସଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗତୋତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ। ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚେସ ଠାନଂ ଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚ ଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତି, ସମ୍ମା ୱା ଗତୋ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ବୋଧିମଣ୍ଡା ତାୱ ସମତିଂସପାରମୀପୂରିକାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ କରୋନ୍ତୋ ସସ୍ସତଂ, ଉଚ୍ଛେଦଂ, କାମସୁଖଂ, ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଚ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋତି ସମ୍ମା ଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚେସ ଗଦତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ତତ୍ରିଦଂ ସାଧକସୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟ । ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୬) । ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୩୫. ସବ୍ବଥାପି ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ପନ ଲୋକୱିଦୂ। ସୋ ହି ଭଗୱା ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ନିରୋଧତୋ ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ସବ୍ବଥା ଲୋକଂ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ୟଥାହ – ‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନ ଜାୟତି ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତି ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ନାହଂ ତଂ ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଞାତେୟ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ପତ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଦାମି, ନ ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅପତ୍ୱାୱ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟଂ ୱଦାମି । ଅପି ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମି ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ।
ଗମନେନ ନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋ କୁଦାଚନଂ ।
ନ ଚ ଅପତ୍ୱା ଲୋକନ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି ପମୋଚନଂ ॥
ତସ୍ମା ହୱେ ଲୋକୱିଦୂ ସୁମେଧୋ,
ଲୋକନ୍ତଗୂ ୱୂସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ ।
ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସମିତାୱି ଞତ୍ୱା,
ନାସୀସତି ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚାତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ।
୧୩୬. ଅପିଚ ତୟୋ ଲୋକା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ।
ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି, ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା ।
ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ, ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତୀ ୱସୋତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) –
ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଓକାସଲୋକୋ । ତମ୍ପି ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଅୱେଦି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନେସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ, ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେ, ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେ, ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।
୧୩୭. ୟଥା ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ, ଏୱଂ ଓକାସଲୋକୋପି । ତଥା ହେସ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନାନଂ ଦ୍ୱାଦସସତସହସ୍ସାନି ଚତୁତିଂସସତାନି ଚ ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି । ପରିକ୍ଖେପତୋ ପନ –
ସବ୍ବଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସପରିମଣ୍ଡଲଂ ।
ଦସ ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଚ ॥
ତତ୍ଥ –
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ॥
ତସ୍ସାୟେୱ ସନ୍ଧାରକଂ –
ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଅଟ୍ଠେୱ ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ଜଲଂ ୱାତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥
ତସ୍ସାପି ସନ୍ଧାରକୋ –
ନୱ ସତସହସ୍ସାନି, ମାଲୁତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତୋ ।
ସଟ୍ଠିଞ୍ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଏସା ଲୋକସ୍ସ ସଣ୍ଠିତି ॥
ଏୱଂ ସଣ୍ଠିତେ ଚେତ୍ଥ ୟୋଜନାନଂ –
ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ସିନେରୁ ପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ ॥
ତତୋ ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନ, ପମାଣେନ ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତା ଦିବ୍ବା, ନାନାରତନଚିତ୍ତିତା ॥
ୟୁଗନ୍ଧରୋ ଈସଧରୋ, କରୱୀକୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ।
ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରି ବ୍ରହା ॥
ଏତେ ସତ୍ତ ମହାସେଲା, ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ।
ମହାରାଜାନମାୱାସା, ଦେୱୟକ୍ଖନିସେୱିତା ॥
ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋ ।
ୟୋଜନାନଂ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ଆୟତୱିତ୍ଥତୋ ॥
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସେହି, କୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ।
ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ପରିକ୍ଖେପା ନଗୱ୍ହୟା ॥
ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ସାଖାୟାମା ସମନ୍ତତୋ ।
ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା ।
ଜମ୍ବୂ ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ପକାସିତୋ ॥
ୟଞ୍ଚେତଂ ଜମ୍ବୁୟା ପମାଣଂ, ଏତଦେୱ ଅସୁରାନଂ ଚିତ୍ରପାଟଲିୟା, ଗରୁଳାନଂ ସିମ୍ବଲିରୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅପରଗୋୟାନେ କଦମ୍ବସ୍ସ, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ କପ୍ପରୁକ୍ଖସ୍ସ, ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ସିରୀସସ୍ସ, ତାୱତିଂସେସୁ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକସ୍ସାତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ପାଟଲୀ ସିମ୍ବଲୀ ଜମ୍ବୂ, ଦେୱାନଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ।
କଦମ୍ବୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଚ, ସିରୀସେନ ଭୱତି ସତ୍ତମନ୍ତି ॥
‘‘ଦ୍ୱେଅସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ।
ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଲୋକଧାତୁମୟଂ ଠିତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ । ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ । ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନଂ । ତଥା ଅସୁରଭୱନଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚ । ଅପରଗୋୟାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସୟୋଜନଂ । ତଥା ପୁବ୍ବୱିଦେହଂ । ଉତ୍ତରକୁରୁ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସୟୋଜନଂ । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ମହାଦୀପୋ ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ । ତଦନ୍ତରେସୁ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା ।
ଏୱଂ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋ ଭଗୱା ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଏୱମସ୍ସ ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ । ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ।
୧୩୮. ଅତ୍ତନା ପନ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ। ତଥା ହେସ ସୀଲଗୁଣେନାପି ସବ୍ବଂ ଲୋକମଭିଭୱତି, ସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନାପି । ସୀଲଗୁଣେନାପି ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନାପି । ୟଥାହ – ‘‘ନ ଖୋ ପନାହଂ ସମନୁପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସମାରକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅତ୍ତନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତର’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱଂ ଅଗ୍ଗପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିକା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମହାୱ॰ ୧୧) ଗାଥାୟୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
୧୩୯. ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି। ଦମେତି ୱିନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିସଦମ୍ମାତି ଅଦନ୍ତା ଦମେତୁଂ ୟୁତ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି । ତଥା ହି ଭଗୱତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ଅପଲାଲୋ ନାଗରାଜା, ଚୂଳୋଦରୋ, ମହୋଦରୋ, ଅଗ୍ଗିସିଖୋ, ଧୂମସିଖୋ, ଅରୱାଳୋ ନାଗରାଜା, ଧନପାଲକୋ ହତ୍ଥୀତି ଏୱମାଦୟୋ ଦମିତା ନିବ୍ବିସା କତା ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତା, ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ସଚ୍ଚକନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱପୋକ୍ଖରସାତି ସୋଣଦନ୍ତକୂଟଦନ୍ତାଦୟୋ, ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଆଳୱକସୂଚିଲୋମଖରଲୋମୟକ୍ଖସକ୍କଦେୱରାଜାଦୟୋ ଦମିତା ୱିନୀତା ୱିଚିତ୍ରେହି ୱିନୟନୂପାୟେହି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ, କେସି, ପୁରିସଦମ୍ମେ ସଣ୍ହେନପି ୱିନେମି, ଫରୁସେନପି ୱିନେମି, ସଣ୍ହଫରୁସେନପି ୱିନେମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧) ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ଭଗୱା ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରି ମଗ୍ଗପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱ ।
ଅଥ ୱା ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀତି ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦଂ । ଭଗୱା ହି ତଥା ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତି, ୟଥା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ଦିସା ଅସଜ୍ଜମାନା ଧାୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ହତ୍ଥିଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥିଦମ୍ମୋ ସାରିତୋ ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
୧୪୦. ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା। ଅପିଚ ସତ୍ଥା ୱିୟାତି ସତ୍ଥା, ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ । ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ଥେ କନ୍ତାରଂ ତାରେତି ଚୋରକନ୍ତାରଂ ତାରେତି ୱାଳକନ୍ତାରଂ ତାରେତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରଂ ତାରେତି ନିରୁଦକକନ୍ତାରଂ ତାରେତି ଉତ୍ତାରେତି ନିତ୍ତାରେତି ପତାରେତି ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସତ୍ଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ତେ କନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ଜାତିକନ୍ତାରଂ ତାରେତୀତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଦେୱାନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ । ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ, ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ପନ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ଅନୁସାସନିପ୍ପଦାନେନ ସତ୍ଥାୟେୱ । ତେପି ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତାୟ ଏୱ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁତିୟେ ୱା ତତିୟେ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗଫଲଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି । ମଣ୍ଡୂକଦେୱପୁତ୍ତାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଭଗୱତି କିର ଗଗ୍ଗରାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ଚମ୍ପାନଗରୱାସୀନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସିୟମାନେ ଏକୋ ମଣ୍ଡୂକୋ ଭଗୱତୋ ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତଂ ଏକୋ ୱଚ୍ଛପାଲକୋ ଦଣ୍ଡଂ ଓଲୁବ୍ଭ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସୀସେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ତାୱଦେୱ କାଲଙ୍କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକେ କନକୱିମାନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରେ ଅହମ୍ପି ନାମ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମମକାସି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅଦ୍ଦସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭଗୱତୋ ସରେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହା । ସୋ ତାୱଦେୱ ସହ ୱିମାନେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦି । ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋୱ ପୁଚ୍ଛି –
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥
ମଣ୍ଡୂକୋହଂ ପୁରେ ଆସିଂ, ଉଦକେ ୱାରିଗୋଚରୋ ।
ତୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ, ଅୱଧି ୱଚ୍ଛପାଲକୋତି ॥
ଭଗୱା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସିତଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମୀତି ।
୧୪୧. ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବସ୍ସେୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞ୍ଞାଣୱସେନ ବୁଦ୍ଧୋ। ୟସ୍ମା ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅତ୍ତନାପି ବୁଜ୍ଝି, ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ବୋଧେସି, ତସ୍ମା ଏୱମାଦୀହିପି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧୋ। ଇମସ୍ସ ଚ ପନତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ । ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ସବ୍ବୋପି ନିଦ୍ଦେସନୟୋ (ମହାନି॰ ୧୯୨) ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟୋ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।
୧୪୨.ଭଗୱାତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।
ଗରୁଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱା ନାମଂ ଆୱତ୍ଥିକଂ ଲିଙ୍ଗିକଂ ନେମିତ୍ତିକଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ଲୋକିୟୱୋହାରେନ ୟଦିଚ୍ଛକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲୀବଦ୍ଦୋତି ଏୱମାଦି ଆୱତ୍ଥିକଂ। ଦଣ୍ଡୀ ଛତ୍ତୀ ସିଖୀ କରୀତି ଏୱମାଦି ଲିଙ୍ଗିକଂ। ତେୱିଜ୍ଜୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱମାଦି ନେମିତ୍ତିକଂ। ସିରିୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋତି ଏୱମାଦି ୱଚନତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଇଦଂ ପନ ଭଗୱାତି ନାମଂ ନେମିତ୍ତିକଂ, ନ ମହାମାୟାୟ, ନ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ, ନ ଅସୀତିୟା ଞାତିସହସ୍ସେହି କତଂ, ନ ସକ୍କସନ୍ତୁସିତାଦୀହି ଦେୱତାୱିସେସେହି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ…ପେ॰… ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ।
୧୪୩. ୟଂଗୁଣନେମିତ୍ତିକଞ୍ଚେତଂ ନାମଂ, ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ପକାସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ୱଦନ୍ତି –
ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ଗରୂତି ଭାଗ୍ୟୱା ।
ବହୂହି ଞାୟେହି ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ,
ଭୱନ୍ତଗୋ ସୋ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୮୪) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।
ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋତିଆଦିକଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦନୟେନ ୱା ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଦାନସୀଲାଦିପାରପ୍ପତ୍ତଂ ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଭାଗ୍ୟୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଞାତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଳାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପମାଦତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜା- ତିୱିଧାକୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସମଲୱିସମସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସ- ଆସୱଗନ୍ଥଓଘୟୋଗଅଗତିତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନପଞ୍ଚଚେତୋଖୀଲୱିନିବନ୍ଧନୀୱରଣାଭିନନ୍ଦନା- ଛୱିୱାଦମୂଲତଣ୍ହାକାୟସତ୍ତାନୁସୟଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱତଣ୍ହାମୂଲକଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତ- ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦସବ୍ବଦରଥପରିଳାହକିଲେସସତସହସ୍ସାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପଞ୍ଚ କିଲେସଖନ୍ଧଅଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁମାରେ ଅଭଞ୍ଜି । ତସ୍ମା ଭଗ୍ଗତ୍ତା ଏତେସଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ଭଗ୍ଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋ ଭଗ୍ଗଦୋସୋ, ଭଗ୍ଗମୋହୋ ଅନାସୱୋ ।
ଭଗ୍ଗାସ୍ସ ପାପକା ଧମ୍ମା, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଭାଗ୍ୟୱତାୟ ଚସ୍ସ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି । ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି । ତଥା ଲୋକିୟସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା, ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ଚ ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଦୀପିତା ହୋତି ।
ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ଇସ୍ସରିୟଧମ୍ମୟସସିରିକାମପୟତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭଗସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ପରମଞ୍ଚସ୍ସ ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ, ଅଣିମାଲଙ୍ଘିମାଦିକଂ ୱା ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥି । ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ । ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୟସୋ । ରୂପକାୟଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟଜନନୟନପ୍ପସାଦଜନନସମତ୍ଥା ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀ । ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଂ ୱା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥେୱ ଅଭିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିବ୍ବତ୍ତିସଞ୍ଞିତୋ କାମୋ । ସବ୍ବଲୋକଗରୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଇମେହି ଭଗେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତାପି ଭଗା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାଦୀହି ଭେଦେହି ସବ୍ବଧମ୍ମେ, ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହି ୱା କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ, ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଆୟୂହନନିଦାନସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତଅମତଟ୍ଠେନ ନିରୋଧଂ, ନିୟ୍ୟାନିକହେତୁଦସ୍ସନାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭତ୍ତୱା, ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେସିତୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱିଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ଚ ଏସ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଣିହିତାନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଭଜି ସେୱି ବହୁଲଂ ଅକାସି, ତସ୍ମା ଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନଂ ଅନେନ ୱନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭକାରଂ ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗକାରଂ ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ଲୋକେ ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ମେଖଲାତି ।
୧୪୫. ତସ୍ସେୱଂ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ…ପେ॰… ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ଭଗୱାତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତମାରବ୍ଭ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଏୱଂ ରାଗାଦିପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭାୱେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖତାୟ ଉଜୁଗତଚିତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଗୁଣପୋଣା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁୱିତକ୍କୟତୋ ଅନୁୱିଚାରୟତୋ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପୀତିମନସ୍ସ ପୀତିପଦଟ୍ଠାନାୟ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା କାୟଚିତ୍ତଦରଥା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥସ୍ସ କାୟିକମ୍ପି ଚେତସିକମ୍ପି ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୁଖିନୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ହୋତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ, ସଦ୍ଧାୱେପୁଲ୍ଲଂ ସତିୱେପୁଲ୍ଲଂ ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲଂ ପୁଞ୍ଞୱେପୁଲ୍ଲଞ୍ଚ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ହୋତି, ଭୟଭେରୱସହୋ ଦୁକ୍ଖାଧିୱାସନସମତ୍ଥୋ, ସତ୍ଥାରା ସଂୱାସସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି । ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନୁସ୍ସତିୟା ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ ସରୀରମ୍ପି ଚେତିୟଘରମିୱ ପୂଜାରହଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ନମତି । ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗେ ଚସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସତୋ ୱିୟ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ତାୱ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
୨. ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୪୬. ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନାପି ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଅକାଲିକୋ ଏହିପସ୍ସିକୋ ଓପନେୟ୍ୟିକୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଏୱଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଚେୱ ନୱୱିଧସ୍ସ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
୧୪୭.ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ହି ପଦେ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇତରେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋୱ । ତତ୍ଥ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତାୱ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତ୍ତା ସାତ୍ଥସବ୍ୟଞ୍ଜନକେୱଲପରିପୁଣ୍ଣପରିସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟପ୍ପକାସନତ୍ତା ଚ । ୟଞ୍ହି ଭଗୱା ଏକଗାଥମ୍ପି ଦେସେତି, ସା ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା, ଦୁତିୟତତିୟପାଦେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା, ପଚ୍ଛିମପାଦେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ପଠମାନୁସନ୍ଧିନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ଅପିଚ ସନିଦାନସଉପ୍ପତ୍ତିକତ୍ତା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତତାୟ ଚ ହେତୁଦାହରଣୟୁତ୍ତତୋ ଚ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ସୋତୂନଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭଜନନେନ ନିଗମନେନ ଚ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ।
ସକଲୋପି ସାସନଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତେନ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବାୟ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସାୱକବୋଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ ।
ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଚେସ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ସୱନେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଟିପଜ୍ଜିୟମାନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିୟାପି କଲ୍ୟାଣଂ ଆୱହତୀତି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ତଥାପଟିପନ୍ନୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ନିଟ୍ଠିତେ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିଫଲେନପି କଲ୍ୟାଣଂ ଆୱହତୀତି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋତି ଏୱଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣତ୍ତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ।
ୟଂ ପନେସ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି ନାନାନୟେହି ଦୀପେତି, ତଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସାତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ।
ଅପିଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସାତ୍ଥଂ, ପରିୟତ୍ତିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ, ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ନିତ୍ତରଣତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ ସାତ୍ଥସବ୍ୟଞ୍ଜନକେୱଲପରିପୁଣ୍ଣପରିସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟପ୍ପକାସନତୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ।
ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସାଭାୱତୋ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତୋତି ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ । ୟଥା ହି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିପଲ୍ଲାସମାପଜ୍ଜତି, ଅନ୍ତରାୟିକାତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତରାୟିକତ୍ତାଭାୱତୋ, ନିୟ୍ୟାନିକାତି ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତାଭାୱତୋ । ତେନ ତେ ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିପଲ୍ଲାସମାପଜ୍ଜତି । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନ୍ତରାୟିକା, ଇମେ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନିକାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ତଥାଭାୱାନତିକ୍କମନତୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ।
ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ପନ ନିବ୍ବାନାନୁରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପଦାନୁରୂପସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅକ୍ଖାତତ୍ତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ସୁପଞ୍ଞତ୍ତା ଖୋ ପନ ତେନ ଭଗୱତା ସାୱକାନଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା ସଂସନ୍ଦତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଟିପଦା ଚ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୟମୁନୋଦକେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ଏୱମେୱ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୯୬) ତେନ ଭଗୱତା ସାୱକାନଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା ସଂସନ୍ଦତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଟିପଦା ଚା’’ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାଭୂତୋୱ ‘‘ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା’’ତି ଅକ୍ଖାତତ୍ତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ । ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସାନେୱ ‘‘ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସାନୀ’’ତି ଅକ୍ଖାତତ୍ତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତାନି । ନିବ୍ବାନଂ ସସ୍ସତାମତତାଣଲେଣାଦିସଭାୱମେୱ ସସ୍ସତାଦିସଭାୱୱସେନ ଅକ୍ଖାତତ୍ତା ସ୍ୱାକ୍ଖାତନ୍ତି ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋପି ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ।
୧୪୮.ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱଂ କରୋନ୍ତେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ସାମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ । ୟଥାହ –‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିଣ୍ଣଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି । ଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ରାଗେ ପହୀନେ ନେୱ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟ ଚେତେତି, ନ ପରବ୍ୟାବାଧାୟ ଚେତେତି, ନ ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟ ଚେତେତି, ନ ଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଏୱମ୍ପି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତି(ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୪) । ଅପିଚ ନୱୱିଧୋପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ୟେନ ୟେନ ଅଧିଗତୋ ହୋତି, ତେନ ତେନ ପରସଦ୍ଧାୟ ଗନ୍ତବ୍ବତଂ ହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ । ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥା ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦିଟ୍ଠି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଜୟତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ । ତଥା ହେତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ, ଅରିୟଫଲଂ କାରଣଭୂତାୟ, ନିବ୍ବାନଂ ୱିସୟିଭୂତାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା କିଲେସେ ଜୟତି । ତସ୍ମା ୟଥା ରଥେନ ଜୟତୀତି ରଥିକୋ, ଏୱଂ ନୱୱିଧୋପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଜୟତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ।
ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦିଟ୍ଠମେୱ ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅରହତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ହି ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ଚ ଦିସ୍ସମାନୋୟେୱ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ୟଥା ୱତ୍ଥଂ ଅରହତୀତି ୱତ୍ଥିକୋ, ଏୱଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅରହତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ।
୧୪୯. ଅତ୍ତନୋ ଫଲଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ନାସ୍ସ କାଲୋତି ଅକାଲୋ । ଅକାଲୋୟେୱ ଅକାଲିକୋ। ନ ପଞ୍ଚାହସତ୍ତାହାଦିଭେଦଂ କାଲଂ ଖେପେତ୍ୱା ଫଲଂ ଦେତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଫଲଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଦାନେ ପକଟ୍ଠୋ କାଲୋ ପତ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି କାଲିକୋ । କୋ ସୋ ? ଲୋକିୟୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ । ଅୟଂ ପନ ସମନନ୍ତରଫଲତ୍ତା ନ କାଲିକୋତି ଅକାଲିକୋ । ଇଦଂ ମଗ୍ଗମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୫୦. ‘‘ଏହି ପସ୍ସ ଇମଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ। କସ୍ମା ପନେସ ତଂ ୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ? ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ। ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିୟଂ ହି ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଏହି ପସ୍ସ ଇମ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଚ ଗୂଥଂ ୱା ମୁତ୍ତଂ ୱା ମନୁଞ୍ଞଭାୱପ୍ପକାସନେନ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏହି ପସ୍ସ ଇମ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅପିଚ ଖୋ ପନ ତିଣେହି ୱା ପଣ୍ଣେହି ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ଅୟଂ ପନ ନୱୱିଧୋପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ସଭାୱତୋୱ ୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱିଗତୱଲାହକେ ଆକାସେ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଜାତିମଣି ୱିୟ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ ।
୧୫୧. ଉପନେତବ୍ବୋତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ। ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଉପନୟନଂ ଉପନୟୋ, ଆଦିତ୍ତଂ ଚେଲଂ ୱା ସୀସଂ ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱାପି ଭାୱନାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପନୟନଂ ଅରହତୀତି ଓପନୟିକୋ । ଓପନୟିକୋୱ ଓପନେୟ୍ୟିକୋ । ଇଦଂ ସଙ୍ଖତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅସଙ୍ଖତେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ ଉପନୟନଂ ଅରହତୀତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାୱସେନ ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ଅରହତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଉପନେତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଉପନେୟ୍ୟୋ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତଂ ଉପନେତବ୍ବୋତି ଫଲନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ଉପନେୟ୍ୟୋ । ଉପନେୟ୍ୟୋ ଏୱ ଓପନେୟ୍ୟିକୋ ।
୧୫୨.ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ସବ୍ବେହିପି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନି ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘ଭାୱିତୋ ମେ ମଗ୍ଗୋ, ଅଧିଗତଂ ଫଲଂ, ସଚ୍ଛିକତୋ ନିରୋଧୋ’’ତି । ନ ହି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ନ ସୋ ତସ୍ସ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଫାସୁୱିହରତି, ନ ତେନ ସଚ୍ଛିକତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ତସ୍ମା ନ ଏସ ପରସ୍ସ ସୀସେ ଆଭରଣଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଚିତ୍ତେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନୁଭୱିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବାଲାନଂ ପନ ଅୱିସୟୋ ଚେସ ।
ଅପିଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ । କସ୍ମା ? ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକତ୍ତା । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅକାଲିକତ୍ତା । ଅକାଲିକୋ, ଏହିପସ୍ସିକତ୍ତା । ୟୋ ଚ ଏହିପସ୍ସିକୋ, ସୋ ନାମ ଓପନେୟ୍ୟିକୋ ହୋତୀତି ।
୧୫୩. ତସ୍ସେୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଭେଦେ ଧମ୍ମଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭାତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ଧମ୍ମଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଓପନେୟ୍ୟିକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତାରଂ ଇମିନାପଙ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ସତ୍ଥାରଂ ନେୱ ଅତୀତଂସେ ସମନୁପସ୍ସାମି, ନ ପନେତରହି ଅଞ୍ଞତ୍ର ତେନ ଭଗୱତାତି ଏୱଂ ଧମ୍ମଗୁଣଦସ୍ସନେନେୱ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ହୋତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ । ଧମ୍ମେ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରୋ ସଦ୍ଧାଦିୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ହୋତି, ଭୟଭେରୱସହୋ, ଦୁକ୍ଖାଧିୱାସନସମତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମେନ ସଂୱାସସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି, ଧମ୍ମଗୁଣାନୁସ୍ସତିୟା ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ ସରୀରମ୍ପି ଚେତିୟଘରମିୱ ପୂଜାରହଂ ହୋତି, ଅନୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିଗମାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି, ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗେ ଚସ୍ସ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ସମନୁସ୍ସରତୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
୩. ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୫୪. ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନାପି ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ଞାୟପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା, ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ଆହୁନେୟ୍ୟୋ, ପାହୁନେୟ୍ୟୋ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ, ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ, ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଏୱଂ ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
୧୫୫. ତତ୍ଥ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପନ୍ନୋ, ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ଅନିୱତ୍ତିପଟିପଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ସାୱକା । ସାୱକାନଂ ସଙ୍ଘୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ସୀଲଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞତାୟ ସଙ୍ଘାତଭାୱମାପନ୍ନୋ ସାୱକସମୂହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ସମ୍ମାପଟିପଦା ଉଜୁ ଅୱଙ୍କା ଅକୁଟିଲା ଅଜିମ୍ହା, ଅରିୟୋ ଚ ଞାୟୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା ଚ ସାମୀଚୀତିପି ସଙ୍ଖଂ ଗତା । ତସ୍ମା ତମ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଞାୟପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋତିପି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୟେ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା, ତେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିସମଙ୍ଗିତାୟ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା । ୟେ ଫଲଟ୍ଠା, ତେ ସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅତୀତଂ ପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ସ୍ୱାକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତାପି ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତାପି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ।
ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟମନୁପଗମ୍ମ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା କାୟୱଚୀମନୋୱଙ୍କକୁଟିଲଜିମ୍ହଦୋସପ୍ପହାନାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଚ ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ।
ଞାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଞାୟପ୍ପଟିପନ୍ନୋ।
ୟଥା ପଟିପନ୍ନା ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନାରହା ହୋନ୍ତି, ତଥା ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ।
୧୫୬.ୟଦିଦନ୍ତି ୟାନି ଇମାନି । ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନୀତି ୟୁଗଳୱସେନ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଇଦମେକଂ ୟୁଗଳନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗଳାନି ହୋନ୍ତି । ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲାତି ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଏକୋ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଏକୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଟ୍ଠେୱ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିସୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ଏକତ୍ଥାନି ଏତାନି ପଦାନି । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋତି ୟାନିମାନି ୟୁଗୱସେନ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି, ପାଟିଏକ୍କତୋ ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା, ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ, ଆହୁନେୟ୍ୟୋତିଆଦୀସୁ ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହୁନଂ, ଦୂରତୋପି ଆନେତ୍ୱା ସୀଲୱନ୍ତେସୁ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନମେତମଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆହୁନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲକରଣତୋତି ଆହୁନେୟ୍ୟୋ। ଅଥ ୱା ଦୂରତୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବସାପତେୟ୍ୟମ୍ପି ଏତ୍ଥ ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହୱନୀୟୋ । ସକ୍କାଦୀନମ୍ପି ୱା ଆହୱନଂ ଅରହତୀତି ଆହୱନୀୟୋ । ୟୋ ଚାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଆହୱନୀୟୋ ନାମ ଅଗ୍ଗି, ୟତ୍ଥ ହୁତଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ସଚେ ହୁତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତାୟ ଆହୱନୀୟୋ, ସଙ୍ଘୋୱ ଆହୱନୀୟୋ । ସଙ୍ଘେ ହୁତଞ୍ହି ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ଚ ୱସ୍ସସତଂ ଜନ୍ତୁ, ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରେ ୱନେ ।
ଏକଞ୍ଚ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ, ମୁହୁତ୍ତମପି ପୂଜୟେ ।
ସାୟେୱ ପୂଜନା ସେୟ୍ୟୋ, ୟଞ୍ଚେ ୱସ୍ସସତଂ ହୁତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୭) ।
ତଦେତଂ ନିକାୟନ୍ତରେ ଆହୱନୀୟୋତି ପଦଂ ଇଧ ଆହୁନେୟ୍ୟୋତି ଇମିନା ପଦେନ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚିମତ୍ତମେୱ ନାନଂ । ଇତି ଆହୁନେୟ୍ୟୋ।
ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ପାହୁନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିସାୱିଦିସତୋ ଆଗତାନଂ ପିୟମନାପାନଂ ଞାତିମିତ୍ତାନମତ୍ଥାୟ ସକ୍କାରେନ ପଟିୟତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଦାନଂ । ତମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ତେ ତଥାରୂପେ ପାହୁନକେ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘୋୱ ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ସଙ୍ଘସଦିସୋ ହି ପାହୁନକୋ ନତ୍ଥି । ତଥା ହେସ ଏକବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ଚ ଦିସ୍ସତି, ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଞ୍ଚ ପିୟମନାପତ୍ତକରେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି । ଏୱଂ ପାହୁନମସ୍ସ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ପାହୁନଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ପାହୁନେୟ୍ୟୋ । ୟେସଂ ପନ ପାହୱନୀୟୋତି ପାଳି, ତେସଂ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ପୁବ୍ବକାରମରହତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବପଠମଂ ଆନେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ପାହୱନୀୟୋ । ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱା ଆହୱନମରହତୀତି ପାହୱନୀୟୋ । ସ୍ୱାୟମିଧ ତେନେୱ ଅତ୍ଥେନ ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଦକ୍ଖିଣାତି ପନ ପରଲୋକଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତି, ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱା ହିତୋ ୟସ୍ମା ନଂ ମହପ୍ଫଲକରଣତାୟ ୱିସୋଧେତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ।
ଉଭୋ ହତ୍ଥେ ସିରସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକେନ କୟିରମାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ଅରହତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ।
ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଅସଦିସଂ ପୁଞ୍ଞୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ହି ରଞ୍ଞୋ ୱା ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ସାଲୀନଂ ୱା ୟୱାନଂ ୱା ୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ ରଞ୍ଞୋ ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତଂ ରଞ୍ଞୋ ୟୱକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଘୋ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାନଂ ୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଘଂ ନିସ୍ସାୟ ହି ଲୋକସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରହିତସୁଖସଂୱତ୍ତନିକାନି ପୁଞ୍ଞାନି ୱିରୂହନ୍ତି । ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ।
୧୫୭. ଏୱଂ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଭେଦେ ସଙ୍ଘଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ସଙ୍ଘଂ ଆରବ୍ଭାତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସଙ୍ଘଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ସଙ୍ଘଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘେ ସଗାରୱୋ ହୋତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ । ସଦ୍ଧାଦିୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ହୋତି, ଭୟଭେରୱସହୋ, ଦୁକ୍ଖାଧିୱାସନସମତ୍ଥୋ, ସଙ୍ଘେନ ସଂୱାସସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି । ସଙ୍ଘଗୁଣାନୁସ୍ସତିୟା ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଞ୍ଚସ୍ସ ସରୀରଂ ସନ୍ନିପତିତସଙ୍ଘମିୱ ଉପୋସଥାଗାରଂ ପୂଜାରହଂ ହୋତି, ସଙ୍ଘଗୁଣାଧିଗମାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି, ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁସମାୟୋଗେ ଚସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ସଙ୍ଘଂ ପସ୍ସତୋ ୱିୟ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
୪. ସୀଲାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୫୮. ସୀଲାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମେ ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ଭୁଜିସ୍ସାନି ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି ଅପରାମଟ୍ଠାନି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଏୱଂ ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାନି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି । ତାନି ଚ ଗହଟ୍ଠେନ ଗହଟ୍ଠସୀଲାନି, ପବ୍ବଜିତେନ ପବ୍ବଜିତସୀଲାନି ।
ଗହଟ୍ଠସୀଲାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ପବ୍ବଜିତସୀଲାନି ୱା, ୟେସଂ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ଏକମ୍ପି ନ ଭିନ୍ନଂ, ତାନି ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟ ନ ଖଣ୍ଡାନୀତି ଅଖଣ୍ଡାନି। ୟେସଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଏକମ୍ପି ନ ଭିନ୍ନଂ, ତାନି ମଜ୍ଝେ ୱିନିୱିଦ୍ଧସାଟକୋ ୱିୟ ନ ଛିଦ୍ଦାନୀତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି। ୟେସଂ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ନ ଭିନ୍ନାନି, ତାନି ପିଟ୍ଠିୟା ୱା କୁଚ୍ଛିୟା ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ଦୀଘୱଟ୍ଟାଦିସଣ୍ଠାନେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ କାଳରତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସରୀରୱଣ୍ଣା ଗାୱୀ ୱିୟ ନ ସବଲାନୀତି ଅସବଲାନି। ୟାନି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ଭିନ୍ନାନି, ତାନି ୱିସଭାଗବିନ୍ଦୁୱିଚିତ୍ରା ଗାୱୀ ୱିୟ ନ କମ୍ମାସାନୀତି ଅକମ୍ମାସାନି। ଅୱିସେସେନ ୱା ସବ୍ବାନିପି ସତ୍ତୱିଧେନ ମେଥୁନସଂୟୋଗେନ କୋଧୁପନାହାଦୀହି ଚ ପାପଧମ୍ମେହି ଅନୁପହତତ୍ତା ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି । ତାନିୟେୱ ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣେନ ଭୁଜିସ୍ସାନି। ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତାୟ କେନଚି ୱା ଅୟଂ ତେ ସୀଲେସୁ ଦୋସୋତି ଏୱଂ ପରାମଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅପରାମଟ୍ଠାନି। ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା, ଅଥ ୱା ପନ ମଗ୍ଗସମାଧିଂ ଫଲସମାଧିଞ୍ଚାପି ସଂୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନି।
୧୫୯. ଏୱଂ ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାନି ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭାତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୀଲଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ସୀଲଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୀଲାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ସୀଲାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖାୟ ସଗାରୱୋ ହୋତି ସଭାଗୱୁତ୍ତି, ପଟିସନ୍ଥାରେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିଭୟୱିରହିତୋ, ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ସଦ୍ଧାଦିୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ହୋତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ସୀଲାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ସୀଲାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
୫. ଚାଗାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୬୦. ଚାଗାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ପକତିୟା ଚାଗାଧିମୁତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚପ୍ପୱତ୍ତଦାନସଂୱିଭାଗେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପନ ଭାୱନଂ ଆରଭନ୍ତେନ ଇତୋ ଦାନି ପଭୁତି ସତି ପଟିଗ୍ଗାହକେ ଅନ୍ତମସୋ ଏକାଲୋପମତ୍ତମ୍ପି ଦାନଂ ଅଦତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ସମାଦାନଂ କତ୍ୱା ତଂଦିୱସଂ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠେସୁ ପଟିଗ୍ଗାହକେସୁ ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ, ୟୋହଂ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତାୟ ପଜାୟ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ ଚେତସା ୱିହରାମି ମୁତ୍ତଚାଗୋ ପୟତପାଣି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାଦିଗୁଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚାଗୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଲାଭା ୱତ ମେତି ମୟ୍ହଂ ୱତ ଲାଭା, ୟେ ଇମେ ‘‘ଆୟୁଂ ଖୋ ପନ ଦତ୍ୱା ଆୟୁସ୍ସ ଭାଗୀ ହୋତି ଦିବ୍ବସ୍ସ ୱା ମାନୁସସ୍ସ ୱା’’ ଇତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୭) ଚ, ‘‘ଦଦଂ ପିୟୋ ହୋତି ଭଜନ୍ତି ନଂ ବହୂ’’ ଇତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) ଚ, ‘‘ଦଦମାନୋ ପିୟୋ ହୋତି, ସତଂ ଧମ୍ମଂ ଅନୁକ୍କମଂ’’ ଇତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୫) ଚ ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ଭଗୱତା ଦାୟକସ୍ସ ଲାଭା ସଂୱଣ୍ଣିତା, ତେ ମୟ୍ହଂ ଅୱସ୍ସଂ ଭାଗିନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେତି ୟଂ ମୟା ଇଦଂ ସାସନଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ୱା ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ । କସ୍ମା? ୟୋହଂ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତାୟ ପଜାୟ…ପେ॰… ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋତି ।
ତତ୍ଥ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତାୟାତି ମଚ୍ଛେରମଲେନ ଅଭିଭୂତାୟ । ପଜାୟାତି ପଜାୟନୱସେନ ସତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପରସାଧାରଣଭାୱମସହନଲକ୍ଖଣେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱଦୂସକାନଂ କଣ୍ହଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ମଚ୍ଛେରମଲେନ ଅଭିଭୂତେସୁ ସତ୍ତେସୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନାତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ରାଗଦୋସାଦିମଲାନଞ୍ଚେୱ ମଚ୍ଛେରସ୍ସ ଚ ୱିଗତତ୍ତା ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ । ଚେତସା ୱିହରାମୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେସୁ ପନ ମହାନାମସକ୍କସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତୋ ନିସ୍ସୟୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛତୋ ନିସ୍ସୟୱିହାରୱସେନ ଦେସିତତ୍ତା ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମୁତ୍ତଚାଗୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗୋ । ପୟତପାଣୀତି ପରିସୁଦ୍ଧହତ୍ଥୋ । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସହତ୍ଥା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦାତୁଂ ସଦା ଧୋତହତ୍ଥୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋତି ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମିଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗେ ସତତାଭିୟୋଗୱସେନ ରତୋତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋ । ୟାଚୟୋଗୋତି ୟଂ ୟଂ ପରେ ୟାଚନ୍ତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦାନତୋ ୟାଚନୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାଜୟୋଗୋତିପି ପାଠୋ । ୟଜନସଙ୍ଖାତେନ ୟାଜେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋତି ଦାନେ ଚ ସଂୱିଭାଗେ ଚ ରତୋ । ଅହଞ୍ହି ଦାନଞ୍ଚ ଦେମି, ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋପି ଚ ସଂୱିଭାଗଂ କରୋମି, ଏତ୍ଥେୱ ଚସ୍ମି ଉଭୟେ ରତୋତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୧. ତସ୍ସେୱଂ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାଦିଗୁଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚାଗଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ଚାଗଂ ଆରବ୍ଭାତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୦) ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଚାଗଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଚାଗଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ଚାଗଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚାଗାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ଚାଗାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଚାଗାଧିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋ, ମେତ୍ତାୟ ଅନୁଲୋମକାରୀ, ୱିସାରଦୋ, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ, ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ଚାଗାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ଚାଗାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
୬. ଦେୱତାନୁସ୍ସତିକଥା
୧୬୨. ଦେୱତାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୱସେନ ସମୁଦାଗତେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତତୋ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ସନ୍ତି ଦେୱା ଚାତୁମହାରାଜିକା, ସନ୍ତି ଦେୱା ତାୱତିଂସା, ୟାମା, ତୁସିତା, ନିମ୍ମାନରତିନୋ, ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିନୋ, ସନ୍ତି ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା, ସନ୍ତି ଦେୱା ତତୁତ୍ତରି, ୟଥାରୂପାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତା ତା ଦେୱତା ଇତୋ ଚୁତା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥାରୂପା ସଦ୍ଧା ସଂୱିଜ୍ଜତି । ୟଥାରୂପେନ ସୀଲେନ । ୟଥାରୂପେନ ସୁତେନ । ୟଥାରୂପେନ ଚାଗେନ । ୟଥାରୂପାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା ତା ଦେୱତା ଇତୋ ଚୁତା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥାରୂପା ପଞ୍ଞା ସଂୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଏୱଂ ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
ସୁତ୍ତେ ପନ ୟସ୍ମିଂ ମହାନାମ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ତାସଞ୍ଚ ଦେୱତାନଂ ସଦ୍ଧଞ୍ଚ ସୀଲଞ୍ଚ ସୁତଞ୍ଚ ଚାଗଞ୍ଚ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ତଂ ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତବ୍ବଦେୱତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦୀହି ସମାନଗୁଣଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୬୩. ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦେୱତାନଂ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଅତ୍ତନୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନେ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ଚସ୍ସ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଦୋସ…ପେ॰… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ଦେୱତା ଆରବ୍ଭାତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ଦେୱତାନଂ ଗୁଣସଦିସସଦ୍ଧାଦିଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଦେୱତାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ଦେୱତାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦେୱତାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ, ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ସଦ୍ଧାଦିୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ୱିହରତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ଦେୱତାନୁସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ଦେୱତାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା
୧୬୪. ୟଂ ପନ ଏତାସଂ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟଂ ‘‘ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ତଥାଗତଂ ଆରବ୍ଭା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉଜୁଗତଚିତ୍ତୋ ଖୋ ପନ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ, ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତୁଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାଳିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତୁଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦଂ। ଉଭୟୱସେନ ଲଭତି ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଞ୍ଚ ଦେୱତାନୁସ୍ସତିୟଂ ଦେୱତା ଆରବ୍ଭାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦେୱତା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନ ଦେୱତାଗୁଣସଦିସେ ୱା ଦେୱତାଭାୱନିପ୍ଫାଦକେ ଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୬୫. ଇମା ପନ ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ଅରିୟସାୱକାନଞ୍ଞେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ତେସଂ ହି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତେ ଚ ଅଖଣ୍ଡତାଦିଗୁଣେହି ସୀଲେହି, ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ ଚାଗେନ, ମହାନୁଭାୱାନଂ ଦେୱତାନଂ ଗୁଣସଦିସେହି ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତା । ମହାନାମସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦) ଚ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସୟୱିହାରଂ ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ନିସ୍ସୟୱିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଏତା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥିତା ।
ଗେଧସୁତ୍ତେପି ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠିତଂ ଗେଧମ୍ହା । ଗେଧୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନମଧିୱଚନଂ । ଇଦମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୨୫) ଏୱଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତିୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଅଧିଗମତ୍ଥାୟ କଥିତା ।
ଆୟସ୍ମତା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ଦେସିତେ ସମ୍ବାଧୋକାସସୁତ୍ତେପି ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଅବ୍ଭୁତଂ, ଆୱୁସୋ, ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ ତେନ ଭଗୱତା ଜାନତା ପସ୍ସତା ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସମ୍ବାଧେ ଓକାସାଧିଗମୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା…ପେ॰… ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ୟଦିଦଂ ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି । କତମାନି ଛ ? ଇଧାୱୁସୋ, ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତି…ପେ॰… ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୨୬) ଏୱଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମତାୟ ଓକାସାଧିଗମୱସେନ କଥିତା ।
ଉପୋସଥସୁତ୍ତେପି ‘‘କଥଞ୍ଚ, ୱିସାଖେ, ଅରିୟୂପୋସଥୋ ହୋତି ? ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠସ୍ସ, ୱିସାଖେ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ପରିୟୋଦପନା ହୋତି । କଥଞ୍ଚ, ୱିସାଖେ, ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ପରିୟୋଦପନା ହୋତି ? ଇଧ, ୱିସାଖେ, ଅରିୟସାୱକୋ ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଏୱଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସତୋ ଚିତ୍ତୱିସୋଧନକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପୋସଥସ୍ସ ମହପ୍ଫଲଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କଥିତା ।
ଏକାଦସନିପାତେପି ‘‘ସଦ୍ଧୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ଆରାଧକୋ ହୋତି, ନୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ଉପଟ୍ଠିତସତି, ସମାହିତୋ, ପଞ୍ଞୱା, ମହାନାମ, ଆରାଧକୋ ହୋତି, ନୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ଇମେସୁ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମହାନାମ, ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଛ ଧମ୍ମେ ଉତ୍ତରି ଭାୱେୟ୍ୟାସି । ଇଧ ତ୍ୱଂ, ମହାନାମ, ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟାସି ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୧) ଏୱଂ ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ‘‘ତେସଂ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ନାନାୱିହାରେନ ୱିହରତଂ କେନସ୍ସ ୱିହାରେନ ୱିହରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତୋ ୱିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କଥିତା ।
୧୬୬. ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନାପି ମନସି କାତବ୍ବା । ଅନୁସ୍ସୱୱସେନାପି ହି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତିୟେୱ । ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଉଳାରପାମୋଜ୍ଜୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂୟେୱ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ କଟଅନ୍ଧକାରୱାସୀ ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ସୋ କିରାୟସ୍ମା ମାରେନ ନିମ୍ମିତଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ସରାଗଦୋସମୋହୋ ଏୱଂ ସୋଭତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ନ ସୋଭତି, ସୋ ହି ସବ୍ବସୋ ୱୀତରାଗଦୋସମୋହୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ଛଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ସତ୍ତମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୮. ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ
ମରଣସ୍ସତିକଥା
୧୬୭. ଇଦାନି ଇତୋ ଅନନ୍ତରାୟ ମରଣସ୍ସତିୟା ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ମରଣନ୍ତି ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ । ୟଂ ପନେତଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣଂ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଖଣିକମରଣଂ, ରୁକ୍ଖୋ ମତୋ ଲୋହଂ ମତନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମ୍ମୁତିମରଣଞ୍ଚ, ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
ୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ କାଲମରଣଂ ଅକାଲମରଣନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାଲମରଣଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ୱା ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ୱା ଉଭୟକ୍ଖୟେନ ୱା ହୋତି । ଅକାଲମରଣଂ କମ୍ମୁପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନାୟପି ଆୟୁସନ୍ତାନଜନକପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିୟା କେୱଲଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପକ୍କୱିପାକତ୍ତା ମରଣଂ ହୋତି, ଇଦଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ନାମ । ୟଂ ଗତିକାଲାହାରାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱେନ ଅଜ୍ଜତନକାଲପୁରିସାନଂ ୱିୟ ୱସ୍ସସତମତ୍ତପରିମାଣସ୍ସ ଆୟୁନୋ ଖୟୱସେନ ମରଣଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ମରଣଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଦୂସୀମାରକଲାବୁରାଜାଦୀନଂ ୱିୟ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଠାନାଚାୱନସମତ୍ଥେନ କମ୍ମୁନା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନସନ୍ତାନାନଂ, ପୁରିମକମ୍ମୱସେନ ୱା ସତ୍ଥହରଣାଦୀହି ଉପକ୍କମେହି ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନସନ୍ତାନାନଂ ମରଣଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଅକାଲମରଣଂ ନାମ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦେନ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଇତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ସରଣଂ ମରଣସ୍ସତି ।
୧୬୮. ତଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ‘‘ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ମରଣଂ ମରଣ’’ନ୍ତି ୱା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଅୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତୟତୋ ହି ଇଟ୍ଠଜନମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିଜାତମାତୁୟା ପିୟପୁତ୍ତମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ୱିୟ । ଅନିଟ୍ଠଜନମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେରୀନଂ ୱେରିମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ୱିୟ । ମଜ୍ଝତ୍ତଜନମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ସଂୱେଗୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମତକଳେୱରଦସ୍ସନେ ଛୱଡାହକସ୍ସ ୱିୟ । ଅତ୍ତନୋ ମରଣାନୁସ୍ସରଣେ ସନ୍ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକଂ ୱଧକଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀରୁକଜାତିକସ୍ସ ୱିୟ । ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସତିସଂୱେଗଞାଣୱିରହତୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହତମତସତ୍ତେ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ମତାନଂ ମରଣଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତିଞ୍ଚ ସଂୱେଗଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ହି ୟୋନିସୋ ପୱତ୍ତେତି, ଉପାୟେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତୟତୋୟେୱ ହି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ମରଣାରମ୍ମଣା ସତି ସଣ୍ଠାତି, ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତି ।
୧୬୯. ୟସ୍ସ ପନ ଏତ୍ତାୱତା ନ ହୋତି, ତେନ ୱଧକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ, ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିତୋ, ଉପସଂହରଣତୋ, କାୟବହୁସାଧାରଣତୋ, ଆୟୁଦୁବ୍ବଲତୋ, ଅନିମିତ୍ତତୋ, ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦତୋ, ଖଣପରିତ୍ତତୋତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ୱଧକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋତି ୱଧକସ୍ସ ୱିୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ । ୟଥା ହି ଇମସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗୀୱାୟ ଚାରୟମାନୋ ୱଧକୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ମରଣମ୍ପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତମେୱାତି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ସହ ଜାତିୟା ଆଗତତୋ, ଜୀୱିତହରଣତୋ ଚ । ୟଥା ହି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକମକୁଳଂ ମତ୍ଥକେନ ପଂସୁଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସତ୍ତା ଜରାମରଣଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତଥା ହି ନେସଂ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦାନନ୍ତରମେୱ ଜରଂ ପତ୍ୱା ପବ୍ବତସିଖରତୋ ପତିତସିଲା ୱିୟ ଭିଜ୍ଜତି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଖନ୍ଧେହି । ଏୱଂ ଖଣିକମରଣଂ ତାୱ ସହ ଜାତିୟା ଆଗତଂ । ଜାତସ୍ସ ପନ ଅୱସ୍ସଂ ମରଣତୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତମରଣମ୍ପି ସହ ଜାତିୟା ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ଏସ ସତ୍ତୋ ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥା ନାମ ଉଟ୍ଠିତୋ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତେୱ, ଗତଗତଟ୍ଠାନତୋ ଈସକମ୍ପି ନ ନିୱତ୍ତତି । ୟଥା ୱା ନଦୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ସୀଘସୋତା ହାରହାରିନୀ ସନ୍ଦତେୱ ୱତ୍ତତେୱ ଈସକମ୍ପି ନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଈସକମ୍ପି ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ମରଣାଭିମୁଖୋୱ ୟାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟମେକରତ୍ତିଂ ପଠମଂ, ଗବ୍ଭେ ୱସତି ମାଣୱୋ ।
ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତୋୱ ସୋ ୟାତି, ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩) ।
ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତୋ ଚସ୍ସ ଗିମ୍ହାଭିତତ୍ତାନଂ କୁନ୍ନଦୀନଂ ଖୟୋ ୱିୟ, ପାତୋ ଆପୋରସାନୁଗତବନ୍ଧନାନଂ ଦୁମପ୍ଫଲାନଂ ପତନଂ ୱିୟ, ମୁଗ୍ଗରାଭିତାଳିତାନଂ ମତ୍ତିକଭାଜନାନଂ ଭେଦୋ ୱିୟ, ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୂନଂ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱିୟ ଚ ମରଣମେୱ ଆସନ୍ନଂ ହୋତି । ତେନାହ –
‘‘ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତା, ଜୀୱିତମୁପରୁଜ୍ଝତି ।
ଆୟୁ ଖୀୟତି ମଚ୍ଚାନଂ, କୁନ୍ନଦୀନଂୱ ଓଦକଂ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬) ।
‘‘ଫଲାନମିୱ ପକ୍କାନଂ, ପାତୋ ପପତତୋ ଭୟଂ ।
ଏୱଂ ଜାତାନ ମଚ୍ଚାନଂ, ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟଂ ॥
‘‘ୟଥାପି କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ, କତଂ ମତ୍ତିକଭାଜନଂ ।
ଖୁଦ୍ଦକଞ୍ଚ ମହନ୍ତଞ୍ଚ, ୟଂ ପକ୍କଂ ୟଞ୍ଚ ଆମକଂ ।
ସବ୍ବଂ ଭେଦନପରିୟନ୍ତଂ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚାନ ଜୀୱିତଂ’ ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୮୧-୫୮୨) ।
‘‘ଉସ୍ସାୱୋୱ ତିଣଗ୍ଗମ୍ହି, ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନଂ ପତି ।
ଏୱମାୟୁ ମନୁସ୍ସାନଂ, ମା ମଂ ଅମ୍ମ ନିୱାରୟା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୧.୭୯) ।
ଏୱଂ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୋ ୱଧକୋ ୱିୟ ସହ ଜାତିୟା ଆଗତଂ ପନେତଂ ମରଣଂ ଗୀୱାୟ ଅସିଂ ଚାରୟମାନୋ ସୋ ୱଧକୋ ୱିୟ ଜୀୱିତଂ ହରତିୟେୱ, ନ ଅହରିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ସହ ଜାତିୟା ଆଗତତୋ, ଜୀୱିତହରଣତୋ ଚ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୋ ୱଧକୋ ୱିୟ ମରଣମ୍ପି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତମେୱାତି ଏୱଂ ୱଧକପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୦.ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିତୋତି ଇଧ ସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ତାୱଦେୱ ସୋଭତି, ୟାୱ ନଂ ୱିପତ୍ତି ନାଭିଭୱତି, ନ ଚ ସା ସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟା ୱିପତ୍ତିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ତଥା ହି –
‘‘ସକଲଂ ମେଦିନିଂ ଭୁତ୍ୱା, ଦତ୍ୱା କୋଟିସତଂ ସୁଖୀ ।
ଅଡ୍ଢାମଲକମତ୍ତସ୍ସ, ଅନ୍ତେ ଇସ୍ସରତଂ ଗତୋ ॥
‘‘ତେନେୱ ଦେହବନ୍ଧେନ, ପୁଞ୍ଞମ୍ହି ଖୟମାଗତେ ।
ମରଣାଭିମୁଖୋ ସୋପି, ଅସୋକୋ ସୋକମାଗତୋ’’ତି ॥
ଅପିଚ ସବ୍ବଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ବ୍ୟାଧିପରିୟୋସାନଂ, ସବ୍ବଂ ୟୋବ୍ବନଂ ଜରାପରିୟୋସାନଂ, ସବ୍ବଂ ଜୀୱିତଂ ମରଣପରିୟୋସାନଂ, ସବ୍ବୋୟେୱ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ଜାତିୟା ଅନୁଗତୋ, ଜରାୟ ଅନୁସଟୋ, ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତୋ, ମରଣେନ ଅବ୍ଭାହତୋ । ତେନାହ –
‘‘ୟଥାପି ସେଲା ୱିପୁଲା, ନଭଂ ଆହଚ୍ଚ ପବ୍ବତା ।
ସମନ୍ତା ଅନୁପରିୟେୟ୍ୟୁଂ, ନିପ୍ପୋଥେନ୍ତା ଚତୁଦ୍ଦିସା ॥
‘‘ଏୱଂ ଜରା ଚ ମଚ୍ଚୁ ଚ, ଅଧିୱତ୍ତନ୍ତି ପାଣିନେ ।
ଖତ୍ତିୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱେସ୍ସେ, ସୁଦ୍ଦେ ଚଣ୍ଡାଲପୁକ୍କୁସେ ।
ନ କିଞ୍ଚି ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସବ୍ବମେୱାଭିମଦ୍ଦତି ॥
‘‘ନ ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୀନଂ ଭୂମି, ନ ରଥାନଂ ନ ପତ୍ତିୟା ।
ନ ଚାପି ମନ୍ତୟୁଦ୍ଧେନ, ସକ୍କା ଜେତୁଂ ଧନେନ ୱା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୬) ।
ଏୱଂ ଜୀୱିତସମ୍ପତ୍ତିୟା ମରଣୱିପତ୍ତିପରିୟୋସାନତଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତେନ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୧.ଉପସଂହରଣତୋତି ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପସଂହରଣତୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତହାକାରେହି ଉପସଂହରଣତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ, ୟସମହତ୍ତତୋ, ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତତୋ, ଥାମମହତ୍ତତୋ, ଇଦ୍ଧିମହତ୍ତତୋ, ପଞ୍ଞାମହତ୍ତତୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋତି । କଥଂ ? ଇଦଂ ମରଣଂ ନାମ ମହାୟସାନଂ ମହାପରିୱାରାନଂ ସମ୍ପନ୍ନଧନୱାହନାନଂ ମହାସମ୍ମତମନ୍ଧାତୁମହାସୁଦସ୍ସନ ଦଳ୍ହନେମି ନିମିପ୍ପଭୁତୀନମ୍ପି ଉପରି ନିରାସଙ୍କମେୱ ପତିତଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମୟ୍ହଂ ଉପରି ନ ପତିସ୍ସତି ?
ମହାୟସା ରାଜୱରା, ମହାସମ୍ମତଆଦୟୋ ।
ତେପି ମଚ୍ଚୁୱସଂ ପତ୍ତା, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ତାୱ ୟସମହତ୍ତତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତତୋ ?
ଜୋତିକୋ ଜଟିଲୋ ଉଗ୍ଗୋ, ମେଣ୍ଡକୋ ଅଥ ପୁଣ୍ଣକୋ ।
ଏତେ ଚଞ୍ଞେ ଚ ୟେ ଲୋକେ, ମହାପୁଞ୍ଞାତି ୱିସ୍ସୁତା ।
ସବ୍ବେ ମରଣମାପନ୍ନା, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
ୱାସୁଦେୱୋ ବଲଦେୱୋ, ଭୀମସେନୋ ୟୁଧିଟ୍ଠିଲୋ ।
ଚାନୁରୋ ୟୋ ମହାମଲ୍ଲୋ, ଅନ୍ତକସ୍ସ ୱସଂ ଗତା ॥
ଏୱଂ ଥାମବଲୂପେତା, ଇତି ଲୋକମ୍ହି ୱିସ୍ସୁତା ।
ଏତେପି ମରଣଂ ୟାତା, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ଥାମମହତ୍ତତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ଇଦ୍ଧିମହତ୍ତତୋ ?
ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକମତ୍ତେନ, ୱେଜୟନ୍ତମକମ୍ପୟି ।
ୟୋ ନାମିଦ୍ଧିମତଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ॥
ସୋପି ମଚ୍ଚୁମୁଖଂ ଘୋରଂ, ମିଗୋ ସୀହମୁଖଂ ୱିୟ ।
ପୱିଟ୍ଠୋ ସହ ଇଦ୍ଧୀହି, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ଇଦ୍ଧିମହତ୍ତତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତତୋ ?
ଲୋକନାଥଂ ଠପେତ୍ୱାନ, ୟେ ଚଞ୍ଞେ ଅତ୍ଥି ପାଣିନୋ ।
ପଞ୍ଞାୟ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ, କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ ॥
ଏୱଂ ନାମ ମହାପଞ୍ଞୋ, ପଠମୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ।
ମରଣସ୍ସ ୱସଂ ପତ୍ତୋ, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତୋ ? ୟେପି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣୱୀରିୟବଲେନ ସବ୍ବକିଲେସସତ୍ତୁନିମ୍ମଥନଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପତ୍ତା ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପା ସୟମ୍ଭୁନୋ, ତେପି ମରଣତୋ ନ ମୁତ୍ତା, କୁତୋ ପନାହଂ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀତି ।
ତଂ ତଂ ନିମିତ୍ତମାଗମ୍ମ, ୱୀମଂସନ୍ତା ମହେସୟୋ ।
ସୟମ୍ଭୁଞ୍ଞାଣତେଜେନ, ୟେ ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ॥
ଏକଚରିୟନିୱାସେନ, ଖଗ୍ଗସିଙ୍ଗସମୂପମା ।
ତେପି ନାତିଗତା ମଚ୍ଚୁଂ, ମାଦିସେସୁ କଥାୱ କାତି ॥
ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ? ୟୋପି ସୋ ଭଗୱା ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱିଚିତ୍ରରୂପକାୟୋ ସବ୍ବାକାରପରିସୁଦ୍ଧସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିଗୁଣରତନସମିଦ୍ଧଧମ୍ମକାୟୋ ୟସମହତ୍ତପୁଞ୍ଞମହତ୍ତଥାମମହତ୍ତଇଦ୍ଧିମହତ୍ତପଞ୍ଞାମହତ୍ତାନଂ ପାରଂ ଗତୋ ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୋପି ସଲିଲୱୁଟ୍ଠିନିପାତେନ ମହାଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ମରଣୱୁଟ୍ଠିନିପାତେନ ଠାନସୋ ୱୂପସନ୍ତୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱସ୍ସ, ୟଂ ନାମେତଂ ମହେସିନୋ ।
ନ ଭୟେନ ନ ଲଜ୍ଜାୟ, ମରଣଂ ୱସମାଗତଂ ॥
ନିଲ୍ଲଜ୍ଜଂ ୱୀତସାରଜ୍ଜଂ, ସବ୍ବସତ୍ତାଭିମଦ୍ଦନଂ ।
ତୟିଦଂ ମାଦିସଂ ସତ୍ତଂ, କଥଂ ନାଭିଭୱିସ୍ସତୀତି ॥
ଏୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସେୱଂ ୟସମହତ୍ତତାଦିସମ୍ପନ୍ନେହି ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ମରଣସାମଞ୍ଞତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଉପସଂହରିତ୍ୱା ତେସଂ ୱିୟ ସତ୍ତୱିସେସାନଂ ମୟ୍ହମ୍ପି ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅନୁସ୍ସରତୋ ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ଉପସଂହରଣତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୨.କାୟବହୁସାଧାରଣତୋତି ଅୟଂ କାୟୋ ବହୁସାଧାରଣୋ । ଅସୀତିୟା ତାୱ କିମିକୁଲାନଂ ସାଧାରଣୋ, ତତ୍ଥ ଛୱିନିସ୍ସିତା ପାଣା ଛୱିଂ ଖାଦନ୍ତି, ଚମ୍ମନିସ୍ସିତା ଚମ୍ମଂ ଖାଦନ୍ତି, ମଂସନିସ୍ସିତା ମଂସଂ ଖାଦନ୍ତି, ନ୍ହାରୁନିସ୍ସିତା ନ୍ହାରୁଂ ଖାଦନ୍ତି, ଅଟ୍ଠିନିସ୍ସିତା ଅଟ୍ଠିଂ ଖାଦନ୍ତି, ମିଞ୍ଜନିସ୍ସିତା ମିଞ୍ଜଂ ଖାଦନ୍ତି । ତତ୍ଥେୱ ଜାୟନ୍ତି ଜୀୟନ୍ତି ମୀୟନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତି । କାୟୋୱ ନେସଂ ସୂତିଘରଞ୍ଚେୱ ଗିଲାନସାଲା ଚ ସୁସାନଞ୍ଚ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଚ ପସ୍ସାୱଦୋଣିକା ଚ । ସ୍ୱାୟଂ ତେସମ୍ପି କିମିକୁଲାନଂ ପକୋପେନ ମରଣଂ ନିଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ୟଥା ଚ ଅସୀତିୟା କିମିକୁଲାନଂ, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂୟେୱ ଅନେକସତାନଂ ରୋଗାନଂ ବାହିରାନଞ୍ଚ ଅହିୱିଚ୍ଛିକାଦୀନଂ ମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସାଧାରଣୋ ।
ୟଥା ହି ଚତୁମହାପଥେ ଠପିତେ ଲକ୍ଖମ୍ହି ସବ୍ବଦିସାହି ଆଗତା ସରସତ୍ତିତୋମରପାସାଣାଦୟୋ ନିପତନ୍ତି, ଏୱଂ କାୟେପି ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱା ନିପତନ୍ତି। ସ୍ୱାୟଂ ତେସମ୍ପି ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ନିପାତେନ ମରଣଂ ନିଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଦିୱସେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ରତ୍ତିୟା ପଟିହିତାୟ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି, ବହୁକା ଖୋ ମେ ପଚ୍ଚୟା ମରଣସ୍ସ, ଅହି ୱା ମଂ ଡଂସେୟ୍ୟ, ୱିଚ୍ଛିକୋ ୱା ମଂ ଡଂସେୟ୍ୟ, ସତପଦୀ ୱା ମଂ ଡଂସେୟ୍ୟ, ତେନ ମେ ଅସ୍ସ କାଲଙ୍କିରିୟା, ସୋ ମମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ, ଉପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ୱା ପପତେୟ୍ୟଂ, ଭତ୍ତଂ ୱା ମେ ଭୁତ୍ତଂ ବ୍ୟାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପିତ୍ତଂ ୱା ମେ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ସେମ୍ହଂ ୱା ମେ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ସତ୍ଥକା ୱା ମେ ୱାତା କୁପ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ମେ ଅସ୍ସ କାଲଙ୍କିରିୟା, ସୋ ମମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି । ଏୱଂ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୨୦) କାୟବହୁସାଧାରଣତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୩.ଆୟୁଦୁବ୍ବଲତୋତି ଆୟୁ ନାମେତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ । ତଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଇରିୟାପଥୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ସୀତୁଣ୍ହୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ମହାଭୂତୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଆହାରୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ । ତଦେତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସମୱୁତ୍ତିତଂ ଲଭମାନମେୱ ପୱତ୍ତତି । ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତନାସିକୱାତେ ପନ ଅନ୍ତୋ ଅପୱିସନ୍ତେ, ପୱିଟ୍ଠେ ୱା ଅନିକ୍ଖମନ୍ତେ ମତୋ ନାମ ହୋତି । ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନମ୍ପି ସମୱୁତ୍ତିତଂ ଲଭମାନମେୱ ପୱତ୍ତତି । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରସ୍ସ ପନ ଅଧିମତ୍ତତାୟ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ସୀତୁଣ୍ହାନମ୍ପି ସମୱୁତ୍ତିତଂ ଲଭମାନମେୱ ପୱତ୍ତତି । ଅତିସୀତେନ ପନ ଅତିଉଣ୍ହେନ ୱା ଅଭିଭୂତସ୍ସ ୱିପଜ୍ଜତି । ମହାଭୂତାନମ୍ପି ସମୱୁତ୍ତିତଂ ଲଭମାନମେୱ ପୱତ୍ତତି । ପଥୱୀଧାତୁୟା ପନ ଆପୋଧାତୁଆଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରସ୍ସ ପକୋପେନ ବଲସମ୍ପନ୍ନୋପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପତ୍ଥଦ୍ଧକାୟୋ ୱା ଅତିସାରାଦିୱସେନ କିଲିନ୍ନପୂତିକାୟୋ ୱା ମହାଡାହପରେତୋ ୱା ସମ୍ଭିଜ୍ଜମାନସନ୍ଧିବନ୍ଧନୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣାତି । କବଳୀକାରାହାରମ୍ପି ୟୁତ୍ତକାଲେ ଲଭନ୍ତସ୍ସେୱ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ଆହାରଂ ଅଲଭମାନସ୍ସ ପନ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏୱଂ ଆୟୁଦୁବ୍ବଲତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୪.ଅନିମିତ୍ତତୋତି ଅୱୱତ୍ଥାନତୋ, ପରିଚ୍ଛେଦାଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାନଂ ହି –
ଜୀୱିତଂ ବ୍ୟାଧି କାଲୋ ଚ, ଦେହନିକ୍ଖେପନଂ ଗତି ।
ପଞ୍ଚେତେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ, ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ ॥
ତତ୍ଥ ଜୀୱିତଂ ତାୱ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ ଜୀୱିତବ୍ବଂ, ନ ଇତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ। କଲଲକାଲେପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ଅବ୍ବୁଦପେସିଘନମାସିକଦ୍ୱେମାସତେମାସଚତୁମାସପଞ୍ଚମାସଦସମାସକାଲେପି । କୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସମୟେପି । ତତୋ ପରଂ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅନ୍ତୋପି ବହିପି ମରନ୍ତିୟେୱ । ବ୍ୟାଧିପି ‘‘ଇମିନାୱ ବ୍ୟାଧିନା ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ନାଞ୍ଞେନା’’ତି ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖୁରୋଗେନାପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ସୋତରୋଗାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନାପି । କାଲୋପି ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ମରିତବ୍ବଂ, ନାଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବଣ୍ହେପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ମଜ୍ଝନ୍ହିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିମ୍ପି । ଦେହନିକ୍ଖେପନମ୍ପି ‘‘ଇଧେୱ ମୀୟମାନାନଂ ଦେହେନ ପତିତବ୍ବଂ, ନାଞ୍ଞତ୍ରା’’ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଜାତାନଂ ହି ବହିଗାମେପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ପତତି । ବହିଗାମେ ଜାତାନମ୍ପି ଅନ୍ତୋଗାମେ । ତଥା ଥଲଜାନଂ ୱା ଜଲେ, ଜଲଜାନଂ ୱା ଥଲେତି ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଗତିପି ‘‘ଇତୋ ଚୁତେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତା । ଦେୱଲୋକତୋ ହି ଚୁତା ମନୁସ୍ସେସୁପି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତା ଦେୱଲୋକାଦୀନମ୍ପି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟନ୍ତୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ ଗତିପଞ୍ଚକେ ଲୋକୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଅନିମିତ୍ତତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୫.ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ନାମ ଏତରହି ପରିତ୍ତୋ ଅଦ୍ଧା । ୟୋ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତଂ, ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅପ୍ପମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟୁ, ଗମନୀୟୋ ସମ୍ପରାୟୋ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ, ଚରିତବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ନତ୍ଥି ଜାତସ୍ସ ଅମରଣଂ । ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତଂ, ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ।
ଅପ୍ପମାୟୁମନୁସ୍ସାନଂ, ହୀଳେୟ୍ୟ ନଂ ସୁପୋରିସୋ ।
ଚରେୟ୍ୟାଦିତ୍ତସୀସୋୱ, ନତ୍ଥି ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ନାଗମୋତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫) ।
ଅପରମ୍ପି ଆହ – ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରକୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଅହୋସୀ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ସତ୍ତହି ଉପମାହି ଅଲଙ୍କତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଅପରମ୍ପି ଆହ – ‘‘ୟୋଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ୟୋଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ଦିୱସଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ୟୋ ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ତଦନ୍ତରଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ୟଦନ୍ତରଂ ଏକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ୟୋ ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ତଦନ୍ତରଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ୟଦନ୍ତରଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରାମି, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ପମତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ଦନ୍ଧଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । ୟୋ ଚ ଖ୍ୱାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ତଦନ୍ତରଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ୟଦନ୍ତରଂ ଏକଂ ଆଲୋପଂ ସଙ୍ଖାଦିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରାମି, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ୟୋ ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେତି, ଅହୋ ୱତାହଂ ତଦନ୍ତରଂ ଜୀୱେୟ୍ୟଂ, ୟଦନ୍ତରଂ ଅସ୍ସସିତ୍ୱା ୱା ପସ୍ସସାମି, ପସ୍ସସିତ୍ୱା ୱା ଅସ୍ସସାମି, ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ମନସିକରେୟ୍ୟଂ, ବହୁଂ ୱତ ମେ କତଂ ଅସ୍ସାତି । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଅପ୍ପମତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ତିକ୍ଖଂ ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୯) । ଏୱଂ ଚତୁପଞ୍ଚାଲୋପସଙ୍ଖାଦନମତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସାସିୟୋ ପରିତ୍ତୋ ଜୀୱିତସ୍ସ ଅଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୬.ଖଣପରିତ୍ତତୋତି ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଅତିପରିତ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖଣୋ ଏକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥା ନାମ ରଥଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ନେମିପ୍ପଦେସେନ ପୱତ୍ତତି, ତିଟ୍ଠମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ । ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେ ସତ୍ତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥ, ନ ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିସ୍ସତି । ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ଜୀୱିତ୍ଥ, ନ ଜୀୱତି, ଜୀୱିସ୍ସତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନ ଜୀୱିତ୍ଥ, ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିସ୍ସତି ।
‘‘ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।
ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁ ସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ ॥
‘‘ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସ, ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧ ।
ସବ୍ବେପି ସଦିସା ଖନ୍ଧା, ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ॥
‘‘ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଜୀୱତି ।
ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୩୯) ।
ଏୱଂ ଖଣପରିତ୍ତତୋ ମରଣଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୧୭୭. ଇତି ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ଅନୁସ୍ସରତୋପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକାରୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଆସେୱନଂ ଲଭତି, ମରଣାରମ୍ମଣା ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ଝାନଙ୍ଗାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ସଭାୱଧମ୍ମତ୍ତା ପନ ସଂୱେଜନୀୟତ୍ତା ଚ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ପନ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ଚ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନାନି ସଭାୱଧମ୍ମେପି ଭାୱନାୱିସେସେନ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱନାନୁକ୍କମୱସେନ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମଭାୱନାୱସେନ ଆରୁପ୍ପଂ । ଅପ୍ପନାପତ୍ତସ୍ସେୱ ହି ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମନମତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ହୋତି । ଇଧ ପନ ତଦୁଭୟମ୍ପି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି । ତଦେତଂ ମରଣସ୍ସତିବଲେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମରଣସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ମରଣସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତି, ସବ୍ବଭୱେସୁ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତି, ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ଜହାତି, ପାପଗରହୀ ହୋତି, ଅସନ୍ନିଧିବହୁଲୋ ପରିକ୍ଖାରେସୁ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରୋ, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚସ୍ସ ପରିଚୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଦନୁସାରେନେୱ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଥା ଅଭାୱିତମରଣା ସତ୍ତା ସହସା ୱାଳମିଗୟକ୍ଖସପ୍ପଚୋରୱଧକାଭିଭୂତା ୱିୟ ମରଣସମୟେ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭୟୋ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତି । ସଚେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅମତଂ ନାରାଧେତି, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମାଦଂ, କୟିରାଥ ସୁମେଧସୋ ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱାୟ, ମରଣସ୍ସତିୟା ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ମରଣସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
କାୟଗତାସତିକଥା
୧୭୮. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ଅପ୍ପୱତ୍ତପୁବ୍ବଂ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ମହତୋ ସଂୱେଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଞାଣଦସ୍ସନପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତି । କତମୋ ଏକଧମ୍ମୋ ? କାୟଗତା ସତି… (ଅ॰ ନି॰ ୧.୫୬୩ ଆଦୟୋ) । ଅମତଂ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅମତଂ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅମତଂ ତେସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଭୁତ୍ତଂ… ଅପରିଭୁତ୍ତଂ… ପରିହୀନଂ… ଅପରିହୀନଂ… ୱିରଦ୍ଧଂ… ଅୱିରଦ୍ଧଂ, ୟେସଂ କାୟଗତାସତି ଆରଦ୍ଧାତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା ଅନେକେହି ଆକାରେହି ପସଂସିତ୍ୱା ‘‘କଥଂ ଭାୱିତା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟଗତାସତି କଥଂ ବହୁଲୀକତା ମହପ୍ଫଲା ହୋତି ମହାନିସଂସା ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ନୟେନ ଆନାପାନପବ୍ବଂ, ଇରିୟାପଥପବ୍ବଂ, ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବଂ, ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବଂ, ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବଂ, ନୱସିୱଥିକପବ୍ବାନୀତି ଇମେସଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପବ୍ବାନଂ ୱସେନ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଇରିୟାପଥପବ୍ବଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବଂ ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ନୱ ସିୱଥିକପବ୍ବାନି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁୟେୱ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟାପି ଚେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ସମାଧିଭାୱନା ଇଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ସା ଅସୁଭନିଦ୍ଦେସେ ପକାସିତାୟେୱ । ଆନାପାନପବ୍ବଂ ପନ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରପବ୍ବଞ୍ଚ ଇମାନେୱେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସମାଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଆନାପାନପବ୍ବଂ ଆନାପାନସ୍ସତିୱସେନ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ । ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମମେୱ କାୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା ତଚପରିୟନ୍ତଂ ପୂରଂ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା ଲୋମା…ପେ॰… ମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ଏୱଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରୱସେନ ଦେସିତଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଇଦମିଧ କାୟଗତାସତୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
୧୭୯. ତତ୍ଥାୟଂ ପାଳିୱଣ୍ଣନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ । ଇମମେୱ କାୟନ୍ତି ଇମଂ ଚତୁମହାଭୂତିକଂ ପୂତିକାୟଂ । ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲାତି ପାଦତଲତୋ ଉପରି । ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକାତି କେସଗ୍ଗତୋ ହେଟ୍ଠା । ତଚପରିୟନ୍ତନ୍ତି ତିରିୟଂ ତଚପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ପୂରଂ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି ନାନପ୍ପକାରକେସାଦିଅସୁଚିଭରିତୋ ଅୟଂ କାୟୋତି ପସ୍ସତି । କଥଂ ? ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା…ପେ॰… ମୁତ୍ତନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମସ୍ମିନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା ତଚପରିୟନ୍ତୋ ପୂରୋ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ । କାୟେତି ସରୀରେ । ସରୀରଂ ହି ଅସୁଚିସଞ୍ଚୟତୋ କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୀନଞ୍ଚ ରୋଗସତାନଂ ଆୟଭୂତତୋ କାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେସା ଲୋମାତି ଏତେ କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା, ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଲୋମାତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇମସ୍ମିଂ ହି ପାଦତଲା ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି, କେସମତ୍ଥକା ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ତଚତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିତୋତି ଏତ୍ତକେ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସବ୍ବାକାରେନପି ୱିଚିନନ୍ତୋ ନ କୋଚି କିଞ୍ଚି ମୁତ୍ତଂ ୱା ମଣିଂ ୱା ୱେଳୁରିୟଂ ୱା ଅଗରୁଂ ୱା କୁଙ୍କୁମଂ ୱା କପ୍ପୂରଂ ୱା ୱାସଚୁଣ୍ଣାଦିଂ ୱା ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସୁଚିଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଅସିରିକଦସ୍ସନଂ ନାନପ୍ପକାରଂ କେସଲୋମାଦିଭେଦଂ ଅସୁଚିଂୟେୱ ପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା ଲୋମା…ପେ॰… ମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱଣ୍ଣନା ।
୧୮୦. ଇମଂ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନାପିସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତେନ ସତ୍ତଧା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଦସଧା ଚ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱଚସା ମନସା ୱଣ୍ଣତୋ ସଣ୍ଠାନତୋ ଦିସତୋ ଓକାସତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଏୱଂ ସତ୍ତଧା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ଇମସ୍ମିଂ ହି ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୟୋପି ତିପିଟକୋ ହୋତି, ତେନାପି ମନସିକାରକାଲେ ପଠମଂ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି ମଲୟୱାସୀ ମହାଦେୱତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥେରାନଂ ୱିୟ । ଥେରୋ କିର ତେହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚିତୋ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଇମଂୟେୱ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋଥାତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରପାଳିଂ ଅଦାସି । ତେ କିଞ୍ଚାପି ନେସଂ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିକାୟା ପଗୁଣା, ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତାୟ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତାୱ ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତେନ ଆଚରିୟେନ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋହୀ’’ତି ।
କରୋନ୍ତେନ ଚ ତଚପଞ୍ଚକାଦୀନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ । କେସା ଲୋମା ନଖା ଦନ୍ତା ତଚୋତି ହି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତଦନନ୍ତରଂ ୱକ୍କପଞ୍ଚକେ ମଂସଂ ନ୍ହାରୁ ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ୱକ୍କନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠି ନ୍ହାରୁ ମଂସଂ, ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ପପ୍ଫାସପଞ୍ଚକେ ହଦୟଂ ୟକନଂ କିଲୋମକଂ ପିହକଂ ପପ୍ଫାସନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ପପ୍ଫାସଂ ପିହକଂ କିଲୋମକଂ ୟକନଂ ହଦୟଂ, ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠି ନ୍ହାରୁ ମଂସଂ, ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗପଞ୍ଚକେ ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଉଦରିୟଂ କରୀସଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ କରୀସଂ ଉଦରିୟଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଅନ୍ତଂ, ପପ୍ଫାସଂ ପିହକଂ କିଲୋମକଂ ୟକନଂ ହଦୟଂ, ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠି ନ୍ହାରୁ ମଂସଂ, ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ମେଦଛକ୍କେ ପିତ୍ତଂ ସେମ୍ହଂ ପୁବ୍ବୋ ଲୋହିତଂ ସେଦୋ ମେଦୋତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ମେଦୋ ସେଦୋ ଲୋହିତଂ ପୁବ୍ବୋ ସେମ୍ହଂ ପିତ୍ତଂ, ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ କରୀସଂ ଉଦରିୟଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଅନ୍ତଂ, ପପ୍ଫାସଂ ପିହକଂ କିଲୋମକଂ ୟକନଂ ହଦୟଂ, ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠି ନ୍ହାରୁ ମଂସଂ, ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ମୁତ୍ତଛକ୍କେ ଅସ୍ସୁ ୱସା ଖେଳୋ ସିଙ୍ଘାଣିକା ଲସିକା ମୁତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଟିଲୋମତୋ ମୁତ୍ତଂ ଲସିକା ସିଙ୍ଘାଣିକା ଖେଳୋ ୱସା ଅସ୍ସୁ, ମେଦୋ ସେଦୋ ଲୋହିତଂ ପୁବ୍ବୋ ସେମ୍ହଂ ପିତ୍ତଂ, ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ କରୀସଂ ଉଦରିୟଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଅନ୍ତଂ, ପପ୍ଫାସଂ ପିହକଂ କିଲୋମକଂ ୟକନଂ ହଦୟଂ, ୱକ୍କଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠି ନ୍ହାରୁ ମଂସଂ, ତଚୋ ଦନ୍ତା ନଖା ଲୋମା କେସାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ କାଲସତଂ କାଲସହସ୍ସଂ କାଲସତସହସ୍ସମ୍ପି ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ । ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟେନ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନତନ୍ତି ପଗୁଣା ହୋତି, ନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଧାୱତି । କୋଟ୍ଠାସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ହତ୍ଥସଙ୍ଖଲିକା ୱିୟ ୱତିପାଦପନ୍ତି ୱିୟ ଚ ଖାୟନ୍ତି ।
ୟଥା ପନ ୱଚସା, ତଥେୱ ମନସାପି ସଜ୍ଝାୟୋ କାତବ୍ବୋ । ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟୋ ହି ମନସା ସଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ମନସା ସଜ୍ଝାୟୋ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ୱଣ୍ଣତୋତି କେସାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ ।
ସଣ୍ଠାନତୋତି ତେସଞ୍ଞେୱ ସଣ୍ଠାନଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।
ଦିସତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ହି ସରୀରେ ନାଭିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିମଦିସା, ଅଧୋ ହେଟ୍ଠିମଦିସା, ତସ୍ମା ଅୟଂ କୋଟ୍ଠାସୋ ଇମିସ୍ସା ନାମ ଦିସାୟାତି ଦିସା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ଓକାସତୋତି ଅୟଂ କୋଟ୍ଠାସୋ ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଓକାସୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ ।
ପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଦ୍ୱେ ପରିଚ୍ଛେଦା । ତତ୍ଥ ଅୟଂ କୋଟ୍ଠାସୋ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ ଇମିନା ନାମ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଏୱଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେସା ନ ଲୋମା, ଲୋମାପି ନ କେସାତି ଏୱଂ ଅମିସ୍ସକତାୱସେନ ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସତ୍ତଧା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ପନ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅସୁକସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ କଥିତଂ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ଧାତୁୱସେନାତି ଞତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭) ପଟିକ୍କୂଲୱସେନେୱ କଥିତଂ । ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମ(ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୦ ଆଦୟୋ) ମହାରାହୁଲୋୱାଦ(ମ॰ ନି॰ ୨.୧୧୩ ଆଦୟୋ) ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେସୁ(ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୨ ଆଦୟୋ) ଧାତୁୱସେନ କଥିତଂ । କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୩) ପନ ୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣତୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ୱିଭତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ଧାତୁୱସେନ କଥିତଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ କଥିତଂ ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ତଦେତଂ ଇଧ ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱାତି ।
୧୮୧. ଏୱଂ ସତ୍ତଧା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବତୋ, ନାତିସୀଘତୋ, ନାତିସଣିକତୋ, ୱିକ୍ଖେପପଟିବାହନତୋ, ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନତୋ, ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ, ଅପ୍ପନାତୋ, ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଏୱଂ ଦସଧା ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବତୋତି ଇଦଞ୍ହି ସଜ୍ଝାୟକରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ମନସିକାତବ୍ବଂ, ନ ଏକନ୍ତରିକାୟ । ଏକନ୍ତରିକାୟ ହି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୟଥା ନାମ ଅକୁସଲୋ ପୁରିସୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଦଂ ନିସ୍ସେଣିଂ ଏକନ୍ତରିକାୟ ଆରୋହନ୍ତୋ କିଲନ୍ତକାୟୋ ପତତି, ନ ଆରୋହନଂ ସମ୍ପାଦେତି, ଏୱମେୱ ଭାୱନାସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସାଦସ୍ସ ଅନଧିଗମା କିଲନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପତତି, ନ ଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତି ।
ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ମନସିକରୋନ୍ତେନାପି ଚ ନାତିସୀଘତୋ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଅତିସୀଘତୋ ମନସିକରୋତୋ ହି ୟଥା ନାମ ତିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓକ୍କମନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସୀଘେନ ଜୱେନ ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଗମନାଗମନଂ କରୋତୋ ପୁରିସସ୍ସ କିଞ୍ଚାପି ଅଦ୍ଧାନଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ କେୱଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ପାପୁଣାତି, ଅୱିଭୂତଂ ପନ ହୋତି, ନ ୱିସେସଂ ଆୱହତି, ତସ୍ମା ନାତିସୀଘତୋ ମନସିକାତବ୍ବଂ ।
ୟଥା ଚ ନାତିସୀଘତୋ, ଏୱଂ ନାତିସଣିକତୋପି । ଅତିସଣିକତୋ ମନସିକରୋତୋ ହି ୟଥା ନାମ ତଦହେୱ ତିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତତଳାକାଦୀସୁ ୱିଲମ୍ବମାନସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ପରିକ୍ଖୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଦ୍ୱୀହତୀହେନ ପରିୟୋସାପେତବ୍ବୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି ।
ୱିକ୍ଖେପପଟିବାହନତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ପଟିବାହିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପଟିବାହତୋ ହି ୟଥା ନାମ ଏକପଦିକଂ ପପାତମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅକ୍କମନପଦଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକୟତୋ ପଦୱାରୋ ୱିରଜ୍ଝତି, ତତୋ ସତପୋରିସେ ପପାତେ ପତିତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପେ ସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିହାୟତି ପରିଧଂସତି । ତସ୍ମା ୱିକ୍ଖେପପଟିବାହନତୋ ମନସିକାତବ୍ବଂ ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନତୋତି ୟାୟଂ କେସା ଲୋମାତିଆଦିକା ପଣ୍ଣତ୍ତି, ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ଉଦକଦୁଲ୍ଲଭକାଲେ ମନୁସ୍ସା ଅରଞ୍ଞେ ଉଦପାନଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ତାଲପଣ୍ଣାଦିକଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସଞ୍ଞାଣଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେନ ସଞ୍ଞାଣେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତି ଚେୱ ପିୱନ୍ତି ଚ । ୟଦା ପନ ନେସଂ ଅଭିଣ୍ହସଞ୍ଚାରେନ ଆଗତାଗତପଦଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତଦା ସଞ୍ଞାଣେନ କିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତି, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତି ଚେୱ ପିୱନ୍ତି ଚ, ଏୱମେୱ ପୁବ୍ବଭାଗେ କେସା ଲୋମାତିପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ମନସିକରୋତୋ ପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଅଥ କେସା ଲୋମାତିପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲଭାୱେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ ।
ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋତି ୟୋ ୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ତଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତେନ ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ହି କେସାତି ମନସିକରୋତୋ ମନସିକାରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ ପରିୟୋସାନକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ମୁତ୍ତନ୍ତି ଚ ମନସିକରୋତୋ ମନସିକାରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା କେସାତି ଇମଂ ଆଦିକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥସ୍ସ ମନସିକରୋତୋ ମନସିକରୋତୋ କେଚି କୋଟ୍ଠାସା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, କେଚି ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ୟେ ୟେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେସୁ ତେସୁ ତାୱ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ୟାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ତେସମ୍ପି ଏକୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠହତି, ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ପନ ତମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ୟଥା ହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତାଲକେ ତାଲୱନେ ୱସନ୍ତଂ ମକ୍କଟଂ ଗହେତୁକାମୋ ଲୁଦ୍ଦୋ ଆଦିମ୍ହି ଠିତତାଲସ୍ସ ପଣ୍ଣଂ ସରେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରେୟ୍ୟ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ମକ୍କଟୋ ପଟିପାଟିୟା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ତାଲେ ପତିତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତତାଲମେୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଲୁଦ୍ଦେନ ତଥେୱ କତେ ପୁନ ତେନେୱ ନୟେନ ଆଦିତାଲଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋ ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିପାତିୟମାନୋ ଉକ୍କୁଟ୍ଠୁକ୍କୁଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେୟେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଏକସ୍ମିଂ ତାଲେ ନିପତିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେ ମକୁଳତାଲପଣ୍ଣସୂଚିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିୟମାନୋପି ନ ଉଟ୍ଠହେୟ୍ୟ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ୟଥା ହି ତାଲୱନେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତାଲା, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସା । ମକ୍କଟୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ । ଲୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ମକ୍କଟସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତାଲକେ ତାଲୱନେ ନିୱାସୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସକେ କାୟେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅନୁସଞ୍ଚରଣଂ । ଲୁଦ୍ଦେନ ଆଦିମ୍ହି ଠିତତାଲସ୍ସ ପଣ୍ଣଂ ସରେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟା କତାୟ ମକ୍କଟସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ତାଲେ ପତିତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତତାଲଗମନଂ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ କେସାତି ମନସିକାରେ ଆରଦ୍ଧେ ପଟିପାଟିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୟୋସାନକୋଟ୍ଠାସେୟେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ । ପୁନ ପଚ୍ଚାଗମନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିପାତିୟମାନସ୍ସ ମକ୍କଟସ୍ସ ଉକ୍କୁଟ୍ଠୁକ୍କୁଟ୍ଠିଟ୍ଠାନେ ଉଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ କେସୁଚି କେସୁଚି ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ପରିକମ୍ମକରଣଂ । ଅନୁକ୍କମେନ ଏକସ୍ମିଂ ତାଲେ ନିପତିତ୍ୱା ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ମକୁଳତାଲପଣ୍ଣସୂଚିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିୟମାନସ୍ସପି ଅନୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଅୱସାନେ ଦ୍ୱୀସୁ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ୟୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ତମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରିତ୍ୱା ଅପ୍ପନାୟ ଉପ୍ପାଦନଂ ।
ଅପରାପି ଉପମା – ୟଥା ନାମ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଲଂ ଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋ ପଠମଗେହେୟେୱ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖା ଲଭିତ୍ୱା ପରତୋ ଏକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପୁନଦିୱସେ ତିସ୍ସୋ ଲଭିତ୍ୱା ପରତୋ ଦ୍ୱେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତତିୟଦିୱସେ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ପତ୍ତପୂରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଲଗାମୋ ୱିୟ ହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୋ । ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ତସ୍ସ ତଂ ଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱାସୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ପରିକମ୍ମକରଣଂ । ପଠମଗେହେ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖା ଲଭିତ୍ୱା ପରତୋ ଏକିସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଦୁତିୟଦିୱସେ ତିସ୍ସୋ ଲଭିତ୍ୱା ପରତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଚ ମନସିକରୋତୋ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ୟାୱ କୋଟ୍ଠାସଦ୍ୱୟେ ପରିକମ୍ମକରଣଂ । ତତିୟଦିୱସେ ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ପତ୍ତପୂରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିଭୋଗୋ ୱିୟ ଦ୍ୱୀସୁ ୟୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ତମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରିତ୍ୱା ଅପ୍ପନାୟ ଉପ୍ପାଦନଂ ।
ଅପ୍ପନାତୋତି ଅପ୍ପନାକୋଟ୍ଠାସତୋ କେସାଦୀସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଅପ୍ପନା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ସୀତିଭାୱୋ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ସୁତ୍ତନ୍ତା ୱୀରିୟସମାଧିୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ –
‘‘ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ତୀଣି ନିମିତ୍ତାନି କାଲେନକାଲଂ ମନସିକାତବ୍ବାନି । କାଲେନକାଲଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । କାଲେନକାଲଂ ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । କାଲେନକାଲଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ମନସିକରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ମନସିକରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକନ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ମନସିକରେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମ୍ମା ସମାଧିୟେୟ୍ୟ ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନକାଲଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସିକରୋତି, ତଂ ହୋତି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ ପଭସ୍ସରଞ୍ଚ, ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁ, ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ ।
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧତି, ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପେତି, ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପେତ୍ୱା ସଣ୍ଡାସେନ ଜାତରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କାଲେନକାଲଂ ଅଭିଧମତି, କାଲେନକାଲଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତି, କାଲେନକାଲଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଅଭିଧମେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ଡହେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ । ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ ଏକନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଠାନଂ ତଂ ଜାତରୂପଂ ନ ସମ୍ମା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁୱଣ୍ଣକାରୋ ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରନ୍ତେୱାସୀ ୱା ତଂ ଜାତରୂପଂ କାଲେନକାଲଂ ଅଭିଧମତି, କାଲେନକାଲଂ ଉଦକେନ ପରିପ୍ଫୋସେତି, କାଲେନକାଲଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ତଂ ହୋତି ଜାତରୂପଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ ପଭସ୍ସରଞ୍ଚ, ନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁ, ସମ୍ମା ଉପେତି କମ୍ମାୟ । ୟସ୍ସା ୟସ୍ସା ଚ ପିଳନ୍ଧନୱିକତିୟା ଆକଙ୍ଖତି ୟଦି ପଟିକାୟ ୟଦି କୁଣ୍ଡଲାୟ ୟଦି ଗୀୱେୟ୍ୟାୟ ୟଦି ସୁୱଣ୍ଣମାଲାୟ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୋତି ।
‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନ…ପେ॰… ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛି କରଣୀୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛି କିରିୟାୟ, ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତି ଆୟତନେ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ।
ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଛହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭବ୍ବୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସୀତିଭାୱଂ ସଚ୍ଛିକାତୁଂ । କତମେହି ଛହି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତି । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକୋ ଚ ହୋତି ନିବ୍ବାନାଭିରତୋ । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭବ୍ବୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସୀତିଭାୱଂ ସଚ୍ଛିକାତୁ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୮୫) ।
ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ସୀତିଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗକୋସଲ୍ଲଂ ‘‘ପନ ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଅକାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲକଥାୟଂ ଦସ୍ସିତମେୱ ।
ଇତି ଇଦଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ସୁଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ଇଦଞ୍ଚ ଦସୱିଧଂ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତେନ ୟୋଗିନା ଉଭୟକୋସଲ୍ଲୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସାଧୁକଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନସ୍ସ ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେୟେୱ ଫାସୁ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅକଥାପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଜ୍ଜନ୍ତେନ ୱିସେସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପରୂପରି କଥାପେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସିତୁକାମେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥାପେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ପହାୟ ଅନୁରୂପେ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରେ ପରିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ।
କରୋନ୍ତେନ ପନ କେସେସୁ ତାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା କେସେ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ଠପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୋ ତାୱ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେପି କେସେ ଓଲୋକେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଦକପତ୍ତେ ୱା ୟାଗୁପତ୍ତେ ୱା ଓଲୋକେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । କାଳକକାଲେ ଦିସ୍ୱା କାଳକାତି ମନସିକାତବ୍ବା। ସେତକାଲେ ସେତାତି । ମିସ୍ସକକାଲେ ପନ ଉସ୍ସଦୱସେନ ମନସିକାତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ କେସେସୁ, ଏୱଂ ସକଲେପି ତଚପଞ୍ଚକେ ଦିସ୍ୱାୱ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
କୋଟ୍ଠାସୱୱତ୍ଥାପନକଥା
୧୮୨. ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧଆସୟୋକାସୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଟିକ୍କୂଲତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅନୁପୁବ୍ବକଥା । କେସା ତାୱ ପକତିୱଣ୍ଣେନ କାଳକା ଅଦ୍ଦାରିଟ୍ଠକୱଣ୍ଣା । ସଣ୍ଠାନତୋ ଦୀଘୱଟ୍ଟଲିକା ତୁଲାଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଉପରିମଦିସାୟ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି, ପୁରତୋ ନଲାଟନ୍ତେନ, ପଚ୍ଛତୋ ଗଲୱାଟକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ସୀସକଟାହୱେଠନଂ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମଂ କେସାନଂ ଓକାସୋ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ କେସା ସୀସୱେଠନଚମ୍ମେ ୱୀହଗ୍ଗମତ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତେନ ହେଟ୍ଠା ଅତ୍ତନୋ ମୂଲତଲେନ, ଉପରି ଆକାସେନ, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଦ୍ୱେ କେସା ଏକତୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । କେସା ନ ଲୋମା, ଲୋମା ନ କେସାତି ଏୱଂ ଅୱସେସଏକତିଂସକୋଟ୍ଠାସେହି ଅମିସ୍ସୀକତା କେସା ନାମ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅୟଂ ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇଦଂ କେସାନଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥାପନଂ ।
୧୮୩. ଇଦଂ ପନ ନେସଂ ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଟିକ୍କୂଲତୋ ୱୱତ୍ଥାପନଂ । କେସା ନାମେତେ ୱଣ୍ଣତୋପି ପଟିକ୍କୂଲା । ସଣ୍ଠାନତୋପି ଗନ୍ଧତୋପି ଆସୟତୋପି ଓକାସତୋପି ପଟିକ୍କୂଲା ।
ମନୁଞ୍ଞେପି ହି ୟାଗୁପତ୍ତେ ୱା ଭତ୍ତପତ୍ତେ ୱା କେସୱଣ୍ଣଂ କିଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା କେସମିସ୍ସକମିଦଂ ହରଥ ନନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ କେସା ୱଣ୍ଣତୋ ପଟିକ୍କୂଲା । ରତ୍ତିଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାପି କେସସଣ୍ଠାନଂ ଅକ୍କୱାକଂ ୱା ମକଚିୱାକଂ ୱା ଛୁପିତ୍ୱାପି ତଥେୱ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ସଣ୍ଠାନତୋ ପଟିକ୍କୂଲା ।
ତେଲମକ୍ଖନପୁପ୍ଫଧୂପାଦି ସଙ୍ଖାରୱିରହିତାନଞ୍ଚ କେସାନଂ ଗନ୍ଧୋ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛୋ ହୋତି । ତତୋ ଜେଗୁଚ୍ଛତରୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତାନଂ । କେସା ହି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲାପି ସିୟୁଂ, ଗନ୍ଧେନ ପନ ପଟିକ୍କୂଲାୟେୱ । ୟଥା ହି ଦହରସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ୱଚ୍ଚଂ ୱଣ୍ଣତୋ ହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣଂ, ସଣ୍ଠାନତୋପି ହଲିଦ୍ଦିପିଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡିତଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧୁମାତକକାଳସୁନଖସରୀରଂ ୱଣ୍ଣତୋ ତାଲପକ୍କୱଣ୍ଣଂ। ସଣ୍ଠାନତୋ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମୁଦିଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ । ଦାଠାପିସ୍ସ ସୁମନମକୁଳସଦିସାତି ଉଭୟମ୍ପି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ସିୟା ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲଂ ଗନ୍ଧେନ ପନ ପଟିକ୍କୂଲମେୱ । ଏୱଂ କେସାପି ସିୟୁଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲା ଗନ୍ଧେନ ପନ ପଟିକ୍କୂଲାୟେୱାତି ।
ୟଥା ପନ ଅସୁଚିଟ୍ଠାନେ ଗାମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଜାତାନି ସୂପେୟ୍ୟପଣ୍ଣାନି ନାଗରିକମନୁସ୍ସାନଂ ଜେଗୁଚ୍ଛାନି ହୋନ୍ତି ଅପରିଭୋଗାନି, ଏୱଂ କେସାପି ପୁବ୍ବଲୋହିତମୁତ୍ତକରୀସପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଜାତତ୍ତା ଜେଗୁଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ନେସଂ ଆସୟତୋ ପାଟିକ୍କୁଲ୍ୟଂ ।
ଇମେ ଚ କେସା ନାମ ଗୂଥରାସିମ୍ହି ଉଟ୍ଠିତକଣ୍ଣିକଂ ୱିୟ ଏକତିଂସକୋଟ୍ଠାସରାସିମ୍ହି ଜାତା । ତେ ସୁସାନସଙ୍କାରଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଜାତସାକଂ ୱିୟ ପରିକ୍ଖାଦୀସୁ ଜାତକମଲକୁୱଲୟାଦିପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଚ ଅସୁଚିଟ୍ଠାନେ ଜାତତ୍ତା ପରମଜେଗୁଚ୍ଛାତି ଇଦଂ ନେସଂ ଓକାସତୋ ପାଟିକ୍କୁଲ୍ୟଂ ।
ୟଥା ଚ କେସାନଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧାସୟୋକାସୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଟିକ୍କୂଲତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପନ ସବ୍ବେପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା ।
୧୮୪. ତତ୍ଥ ଲୋମା ତାୱ ପକତିୱଣ୍ଣତୋ ନ କେସା ୱିୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକାଳକା, କାଳପିଙ୍ଗଲା ପନ ହୋନ୍ତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓନତଗ୍ଗା ତାଲମୂଲସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଠପେତ୍ୱା କେସାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଞ୍ଚ ହତ୍ଥପାଦତଲାନି ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱସେସସରୀରୱେଠନଚମ୍ମେ ଜାତା । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସରୀରୱେଠନଚମ୍ମେ ଲିଖାମତ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତେନ ହେଟ୍ଠା ଅତ୍ତନୋ ମୂଲତଲେନ, ଉପରି ଆକାସେନ, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଦ୍ୱେ ଲୋମା ଏକତୋ ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ନେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୮୫.ନଖାତି ୱୀସତିୟା ନଖପତ୍ତାନଂ ନାମଂ । ତେ ସବ୍ବେପି ୱଣ୍ଣତୋ ସେତା । ସଣ୍ଠାନତୋ ମଚ୍ଛସକଲିକସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ପାଦନଖା ହେଟ୍ଠିମଦିସାୟ, ହତ୍ଥନଖା ଉପରିମଦିସାୟାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅଗ୍ଗପିଟ୍ଠେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଅଙ୍ଗୁଲିକୋଟିମଂସେହି, ଅନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗୁଲିପିଟ୍ଠିମଂସେନ, ବହି ଚେୱ ଅଗ୍ଗେ ଚ ଆକାସେନ, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଦ୍ୱେ ନଖା ଏକତୋ ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ନେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୮୬.ଦନ୍ତାତି ପରିପୁଣ୍ଣଦନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଦନ୍ତଟ୍ଠିକାନି । ତେପି ୱଣ୍ଣତୋ ସେତା । ସଣ୍ଠାନତୋ ଅନେକସଣ୍ଠାନା । ତେସଂ ହି ହେଟ୍ଠିମାୟ ତାୱ ଦନ୍ତପାଳିୟା ମଜ୍ଝେ ଚତ୍ତାରୋ ଦନ୍ତା ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡେ ପଟିପାଟିୟା ଠପିତଅଲାବୁବୀଜସଣ୍ଠାନା । ତେସଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକେକୋ ଏକମୂଲକୋ ଏକକୋଟିକୋ ମଲ୍ଲିକମକୁଳସଣ୍ଠାନୋ । ତତୋ ଏକେକୋ ଦ୍ୱିମୂଲକୋ ଦ୍ୱିକୋଟିକୋ ୟାନକଉପତ୍ଥମ୍ଭିନିସଣ୍ଠାନୋ । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ତିମୂଲା ତିକୋଟିକା । ତତୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚତୁମୂଲା ଚତୁକୋଟିକାତି । ଉପରିମପାଳିୟାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦିସତୋ ଉପରିମଦିସାୟ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ହନୁକଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ହନୁକଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲତଲେନ, ଉପରି ଆକାସେନ, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଦ୍ୱେ ଦନ୍ତା ଏକତୋ ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ନେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୮୭.ତଚୋତି ସକଲସରୀରଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତଚମ୍ମଂ । ତସ୍ସ ଉପରି କାଳସାମପୀତାଦିୱଣ୍ଣା ଛୱି ନାମ ୟା ସକଲସରୀରତୋପି ସଙ୍କଡ୍ଢିୟମାନା ବଦରଟ୍ଠିମତ୍ତା ହୋତି । ତଚୋ ପନ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତୋୟେୱ । ସୋ ଚସ୍ସ ସେତଭାୱୋ ଅଗ୍ଗିଜାଲାଭିଘାତପହରଣପ୍ପହାରାଦୀହି ୱିଦ୍ଧଂସିତାୟ ଛୱିୟା ପାକଟୋ ହୋତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ସରୀରସଣ୍ଠାନୋୱ ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ।
ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପାଦଙ୍ଗୁଲିତ୍ତଚୋ କୋସକାରକକୋସସଣ୍ଠାନୋ । ପିଟ୍ଠିପାଦତ୍ତଚୋ ପୁଟବନ୍ଧଉପାହନସଣ୍ଠାନୋ । ଜଙ୍ଘତ୍ତଚୋ ଭତ୍ତପୁଟକତାଲପଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୋ । ଊରୁତ୍ତଚୋ ତଣ୍ଡୁଲଭରିତଦୀଘତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋ । ଆନିସଦତ୍ତଚୋ ଉଦକପୂରିତପଟପରିସ୍ସାୱନସଣ୍ଠାନୋ । ପିଟ୍ଠିତ୍ତଚୋ ଫଲକୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ । କୁଚ୍ଛିତ୍ତଚୋ ୱୀଣାଦୋଣିକୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ । ଉରତ୍ତଚୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚତୁରସ୍ସସଣ୍ଠାନୋ । ଉଭୟବାହୁତ୍ତଚୋ ତୂଣିରୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ । ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥତ୍ତଚୋ ଖୁରକୋସସଣ୍ଠାନୋ, ଫଣକତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋ ୱା । ହତ୍ଥଙ୍ଗୁଲିତ୍ତଚୋ କୁଞ୍ଚିକାକୋସକସଣ୍ଠାନୋ । ଗୀୱତ୍ତଚୋ ଗଲକଞ୍ଚୁକସଣ୍ଠାନୋ । ମୁଖତ୍ତଚୋ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦୋ କୀଟକୁଲାୱକସଣ୍ଠାନୋ । ସୀସତ୍ତଚୋ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋତି ।
ତଚପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରିମୁଖଂ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ପଠମଂ ତାୱ ମୁଖଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଚମ୍ମଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତୋ ନଲାଟଟ୍ଠିଚମ୍ମଂ । ତତୋ ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତପତ୍ତସ୍ସ ଚ ଥୱିକାୟ ଚ ଅନ୍ତରେନ ହତ୍ଥମିୱ ସୀସଟ୍ଠିକସ୍ସ ଚ ସୀସଚମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚମ୍ମସ୍ସ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱଂ ୱିୟୋଜେନ୍ତେନ ସୀସଚମ୍ମଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତୋ ଖନ୍ଧଚମ୍ମଂ । ତତୋ ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଚମ୍ମଂ । ଅଥ ତେନେୱ ନୟେନ ୱାମହତ୍ଥଚମ୍ମଂ । ତତୋ ପିଟ୍ଠିଚମ୍ମଂ ତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚ ଦକ୍ଖିଣପାଦଚମ୍ମଂ । ଅଥ ତେନେୱ ନୟେନ ୱାମପାଦଚମ୍ମଂ । ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ୱତ୍ଥିଉଦରହଦୟଗୀୱଚମ୍ମାନି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବାନି । ଅଥ ଗୀୱଚମ୍ମାନନ୍ତରଂ ହେଟ୍ଠିମହନୁଚମ୍ମଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅଧରୋଟ୍ଠପରିୟୋସାନଂ ପାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଓଳାରିକୋଳାରିକଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ସକଲସରୀରଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତୋ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତତଲେନ, ଉପରି ଆକାସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୮୮.ମଂସନ୍ତି ନୱ ମଂସପେସିସତାନି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ କିଂସୁକପୁପ୍ଫସଦିସଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିକମଂସଂ ତାଲପଣ୍ଣପୁଟଭତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ । ଊରୁମଂସଂ ନିସଦପୋତସଣ୍ଠାନଂ । ଆନିସଦମଂସଂ ଉଦ୍ଧନକୋଟିସଣ୍ଠାନଂ । ପିଟ୍ଠିମଂସଂ ତାଲଗୁଳପଟଲସଣ୍ଠାନଂ । ଫାସୁକଦ୍ୱୟମଂସଂ କୋଟ୍ଠଲିକାୟ କୁଚ୍ଛିୟଂ ତନୁମତ୍ତିକାଲେପସଣ୍ଠାନଂ । ଥନମଂସଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅୱକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ବାହୁଦ୍ୱୟମଂସଂ ଦ୍ୱିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଠପିତନିଚ୍ଚମ୍ମମହାମୂସିକସଣ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ଓଳାରିକୋଳାରିକଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ୱୀସାଧିକାନି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଅନୁଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତେ ପତିଟ୍ଠିତତଲେନ, ଉପରି ତଚେନ, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୮୯.ନ୍ହାରୂତି ନୱ ନ୍ହାରୁସତାନି । ୱଣ୍ଣତୋ ସବ୍ବେପି ନ୍ହାରୂ ସେତା । ସଣ୍ଠାନତୋ ନାନାସଣ୍ଠାନା । ଏତେସୁ ହି ଗୀୱାୟ ଉପରିମଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ ମହାନ୍ହାରୂ ସରୀରଂ ୱିନନ୍ଧମାନା ପୁରିମପସ୍ସେନ ଓତିଣ୍ଣା । ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମପସ୍ସେନ । ପଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ । ପଞ୍ଚ ୱାମପସ୍ସେନ । ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ୱିନନ୍ଧମାନାପି ହତ୍ଥସ୍ସ ପୁରିମପସ୍ସେନ ପଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛିମପସ୍ସେନ ପଞ୍ଚ । ତଥା ୱାମହତ୍ଥଂ ୱିନନ୍ଧମାନା । ଦକ୍ଖିଣପାଦଂ ୱିନନ୍ଧମାନାପି ପାଦସ୍ସ ପୁରିମପସ୍ସେନ ପଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛିମପସ୍ସେନ ପଞ୍ଚ । ତଥା ୱାମପାଦଂ ୱିନନ୍ଧମାନାପୀତି ଏୱଂ ସରୀରଧାରକା ନାମ ସଟ୍ଠିମହାନ୍ହାରୂ କାୟଂ ୱିନନ୍ଧମାନା ଓତିଣ୍ଣା। ୟେ କଣ୍ଡରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ସବ୍ବେପି କନ୍ଦଲମକୁଳସଣ୍ଠାନା । ଅଞ୍ଞେ ପନ ତଂ ତଂ ପଦେସଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତା । ତତୋ ସୁଖୁମତରା ସୁତ୍ତରଜ୍ଜୁକସଣ୍ଠାନା । ଅଞ୍ଞେ ତତୋ ସୁଖୁମତରା ପୂତିଲତାସଣ୍ଠାନା, ଅଞ୍ଞେ ତତୋ ସୁଖୁମତରା ମହାୱୀଣାତନ୍ତିସଣ୍ଠାନା । ଅଞ୍ଞେ ଥୂଲସୁତ୍ତକସଣ୍ଠାନା । ହତ୍ଥପାଦପିଟ୍ଠୀସୁ ନ୍ହାରୂ ସକୁଣପାଦସଣ୍ଠାନା । ସୀସେ ନ୍ହାରୂ ଦାରକାନଂ ସୀସଜାଲକସଣ୍ଠାନା । ପିଟ୍ଠିୟଂ ନ୍ହାରୂ ଆତପେ ପସାରିତଅଲ୍ଲଜାଲସଣ୍ଠାନା । ଅୱସେସା ତଂତଂଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନୁଗତା ନ୍ହାରୂ ସରୀରେ ପଟିମୁକ୍କଜାଲକଞ୍ଚୁକସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ସକଲସରୀରେ ଅଟ୍ଠୀନି ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତା । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ତିଣ୍ଣଂ ଅଟ୍ଠିସତାନଂ ଉପରି ପତିଟ୍ଠିତତଲେହି, ଉପରି ମଂସଚମ୍ମାନି ଆହଚ୍ଚ ଠିତପ୍ପଦେସେହି, ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅୟଂ ନେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୦.ଅଟ୍ଠୀତି ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଦନ୍ତଟ୍ଠୀନି ଅୱସେସାନି ଚତୁସଟ୍ଠି ହତ୍ଥଟ୍ଠୀନି, ଚତୁସଟ୍ଠି ପାଦଟ୍ଠୀନି, ଚତୁସଟ୍ଠି ମଂସନିସ୍ସିତାନି ମୁଦୁଅଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ ପଣ୍ହିକଟ୍ଠୀନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀନି, ଏକଂ ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠି, ଏକଂ ଊରୁଟ୍ଠି, ଦ୍ୱେ କଟିଟ୍ଠୀନି, ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି, ଚତୁୱୀସତି ଫାସୁକଟ୍ଠୀନି, ଚୁଦ୍ଦସ ଉରଟ୍ଠୀନି, ଏକଂ ହଦୟଟ୍ଠି, ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖକଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଟଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ ବାହୁଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗବାହୁଟ୍ଠୀନି, ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ ହନୁକଟ୍ଠୀନି, ଏକଂ ନାସିକଟ୍ଠି, ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖିଟ୍ଠୀନି, ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣଟ୍ଠୀନି, ଏକଂ ନଲାଟଟ୍ଠି । ଏକଂ ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠି, ନୱ ସୀସକପାଲଟ୍ଠୀନୀତି ଏୱଂ ତିମତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠିସତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନିପି ୱଣ୍ଣତୋ ସେତାନି । ସଣ୍ଠାନତୋ ନାନାସଣ୍ଠାନାନି ।
ତତ୍ଥ ହି ଅଗ୍ଗପାଦଙ୍ଗୁଲିଅଟ୍ଠୀନି କତକବୀଜସଣ୍ଠାନାନି । ତଦନନ୍ତରାନି ମଜ୍ଝପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ପନସଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି । ମୂଲପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ପଣୱସଣ୍ଠାନାନି । ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠୀନି କୋଟ୍ଟିତକନ୍ଦଲକନ୍ଦରାସିସଣ୍ଠାନାନି । ପଣ୍ହିକଟ୍ଠି ଏକଟ୍ଠିତାଲଫଲବୀଜସଣ୍ଠାନଂ । ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ବଦ୍ଧକୀଳାଗୋଳକସଣ୍ଠାନାନି । ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀନଂ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅପନୀତତଚସିନ୍ଦିକଳୀରସଣ୍ଠାନଂ । ଖୁଦ୍ଦକଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକଂ ଧନୁକଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ମହନ୍ତଂ ମିଲାତସପ୍ପପିଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନଂ । ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠି ଏକତୋ ପରିକ୍ଖୀଣଫେଣକସଣ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅତିଖିଣଗ୍ଗଗୋସିଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ । ଊରୁଟ୍ଠି ଦୁତ୍ତଚ୍ଛିତୱାସିପରସୁଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ତସ୍ସ କଟିଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ କୀଳାଗୋଳକସଣ୍ଠାନଂ । ତେନ କଟିଟ୍ଠିନୋ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନମହାପୁନ୍ନାଗଫଲସଣ୍ଠାନଂ ।
କଟିଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେପି ଏକାବଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱା କୁମ୍ଭକାରିକଉଦ୍ଧନସଣ୍ଠାନାନି । ପାଟିୟେକ୍କଂ କମ୍ମାରକୂଟୟୋତ୍ତକସଣ୍ଠାନାନି । କୋଟିୟଂ ଠିତଂ ଆନିସଦଟ୍ଠି ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା ଗହିତସପ୍ପଫଣସଣ୍ଠାନଂ, ସତ୍ତଟ୍ଠଟ୍ଠାନେସୁ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ । ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଉପରୂପରି ଠପିତସୀସପଟ୍ଟୱେଠକସଣ୍ଠାନାନି । ବାହିରତୋ ୱଟ୍ଟନାୱଳିସଣ୍ଠାନାନି । ତେସଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କକଚଦନ୍ତସଦିସା ଦ୍ୱେ ତୟୋ କଣ୍ଟକା ହୋନ୍ତି । ଚତୁୱୀସତିୟା ଫାସୁକଟ୍ଠୀସୁ ଅପରିପୁଣ୍ଣାନି ଅପରିପୁଣ୍ଣଅସିସଣ୍ଠାନାନି । ପରିପୁଣ୍ଣାନି ପରିପୁଣ୍ଣଅସିସଣ୍ଠାନାନି । ସବ୍ବାନିପି ଓଦାତକୁକ୍କୁଟସ୍ସ ପସାରିତପକ୍ଖସଣ୍ଠାନାନି । ଚୁଦ୍ଦସ ଉରଟ୍ଠୀନି ଜିଣ୍ଣସନ୍ଦମାନିକପଞ୍ଜରସଣ୍ଠାନାନି । ହଦୟଟ୍ଠି ଦବ୍ବିଫଣସଣ୍ଠାନଂ ।
ଅକ୍ଖକଟ୍ଠୀନି ଖୁଦ୍ଦକଲୋହୱାସିଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନି । କୋଟ୍ଟଟ୍ଠୀନି ଏକତୋ ପରିକ୍ଖୀଣସୀହଳକୁଦ୍ଦାଲସଣ୍ଠାନାନି । ବାହୁଟ୍ଠୀନି ଆଦାସଦଣ୍ଡକସଣ୍ଠାନାନି । ଅଗ୍ଗବାହୁଟ୍ଠୀନି ୟମକତାଲକନ୍ଦସଣ୍ଠାନାନି । ମଣିବନ୍ଧଟ୍ଠୀନି ଏକତୋ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା ଠପିତସୀସକପଟ୍ଟୱେଠକସଣ୍ଠାନାନି । ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥଟ୍ଠୀନି କୋଟ୍ଟିତକନ୍ଦଲକନ୍ଦରାସିସଣ୍ଠାନାନି। ହତ୍ଥଙ୍ଗୁଲୀସୁ ମୂଲପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ପଣୱସଣ୍ଠାନାନି । ମଜ୍ଝପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ଅପରିପୁଣ୍ଣପନସଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି । ଅଗ୍ଗପବ୍ବଟ୍ଠୀନି କତକବୀଜସଣ୍ଠାନାନି ।
ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ଦଣ୍ଡେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଠପିତୱଂସକଳୀରଚକ୍କଲକସଣ୍ଠାନାନି । ହେଟ୍ଠିମହନୁକଟ୍ଠି କମ୍ମାରାନଂ ଅୟୋକୂଟୟୋତ୍ତକସଣ୍ଠାନଂ । ଉପରିମଂ ଅୱଲେଖନସତ୍ଥକସଣ୍ଠାନଂ । ଅକ୍ଖିକୂପନାସକୂପଟ୍ଠୀନି ଅପନୀତମିଞ୍ଜତରୁଣତାଲଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି । ନଲାଟଟ୍ଠି ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତସଙ୍ଖଥାଲକକପାଲସଣ୍ଠାନଂ । କଣ୍ଣଚୂଳିକଟ୍ଠୀନି ନ୍ହାପିତଖୁରକୋସସଣ୍ଠାନାନି । ନଲାଟକଣ୍ଣଚୂଳିକାନଂ ଉପରି ପଟ୍ଟବନ୍ଧନୋକାସେ ଅଟ୍ଠିସଙ୍କୁଟିତଘଟପୁଣ୍ଣପଟଲଖଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠି ମୁଖଚ୍ଛିନ୍ନୱଙ୍କନାଳିକେରସଣ୍ଠାନଂ । ସୀସଟ୍ଠୀନି ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠପିତଜଜ୍ଜରଲାବୁକଟାହସଣ୍ଠାନାନି ।
ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତାନି । ଓକାସତୋ ଅୱିସେସେନ ସକଲସରୀରେ ଠିତାନି । ୱିସେସେନ ପନେତ୍ଥ ସୀସଟ୍ଠୀନି ଗିୱଟ୍ଠୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି । ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀସୁ । ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି କଟିଟ୍ଠୀସୁ । କଟିଟ୍ଠୀନି ଊରୁଟ୍ଠୀସୁ । ଊରୁଟ୍ଠୀନି ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠୀସୁ । ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠୀନି ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀସୁ । ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀନି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀସୁ । ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନ, ଉପରିତୋ ମଂସେନ, ଅଗ୍ଗେ ମୂଲେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି, ଅୟଂ ନେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୧.ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ମିଞ୍ଜଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ମହନ୍ତମହନ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ୱେଳୁନାଳିୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତସେଦିତମହାୱେତ୍ତଗ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ । ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ୱେଳୁୟଟ୍ଠିପବ୍ବେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତସେଦିତତନୁୱେତ୍ତଗ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୨.ୱକ୍କନ୍ତି ଏକବନ୍ଧନା ଦ୍ୱେ ମଂସପିଣ୍ଡିକା । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ମନ୍ଦରତ୍ତଂ ପାଳିଭଦ୍ଦକଟ୍ଠିୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଦାରକାନଂ ୟମକକୀଳାଗୋଳକସଣ୍ଠାନଂ, ଏକୱଣ୍ଟପଟିବଦ୍ଧଅମ୍ବଫଲଦ୍ୱୟସଣ୍ଠାନଂ ୱା । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଗଲୱାଟକା ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକମୂଲେନ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନେନ ଥୂଲନ୍ହାରୁନା ୱିନିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ହଦୟମଂସଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱକ୍କଂ ୱକ୍କଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୩.ହଦୟନ୍ତି ହଦୟମଂସଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତପଦୁମପତ୍ତପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ବାହିରପତ୍ତାନି ଅପନେତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତପଦୁମମକୁଳସଣ୍ଠାନଂ । ବହି ମଟ୍ଠଂ, ଅନ୍ତୋ କୋସାତକୀଫଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଦିସଂ । ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଥୋକଂ ୱିକସିତଂ, ମନ୍ଦପଞ୍ଞାନଂ ମକୁଳିତମେୱ । ଅନ୍ତୋ ଚସ୍ସ ପୁନ୍ନାଗଟ୍ଠିପତିଟ୍ଠାନମତ୍ତୋ ଆୱାଟକୋ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ଅଦ୍ଧପସତମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠାତି, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ୱତ୍ତନ୍ତି । ତଂ ପନେତଂ ରାଗଚରିତସ୍ସ ରତ୍ତଂ ହୋତି, ଦୋସଚରିତସ୍ସ କାଳକଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ମଂସଧୋୱନଉଦକସଦିସଂ, ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ କୁଲତ୍ଥୟୂସୱଣ୍ଣଂ, ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ କଣିକାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ, ପଞ୍ଞାଚରିତସ୍ସ ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ ଅନାୱିଲଂ ପଣ୍ଡରଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିଦ୍ଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟ ଜୁତିମନ୍ତଂ ଖାୟତି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ମଜ୍ଝେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହଦୟଂ ହଦୟଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୪.ୟକନନ୍ତି ୟମକମଂସପଟଲଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ପଣ୍ଡୁକଧାତୁକଂ ନାତିରତ୍ତକୁମୁଦସ୍ସ ପତ୍ତପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ମୂଲେ ଏକଂ ଅଗ୍ଗେ ୟମକଂ କୋୱିଳାରପତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ । ତଞ୍ଚ ଦନ୍ଧାନଂ ଏକମେୱ ହୋତି ମହନ୍ତଂ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଖୁଦ୍ଦକାନି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ, ଓକାସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୟକନଂ ୟକନଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୫.କିଲୋମକନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ପରିୟୋନହନମଂସଂ । ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଦୁକୂଲପିଲୋତିକୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ । ଇତରଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ହଦୟଞ୍ଚ ୱକ୍କଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ସକଲସରୀରେ ଚମ୍ମସ୍ସ ହେଟ୍ଠତୋ ମଂସଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ମଂସେନ, ଉପରି ଚମ୍ମେନ, ତିରିୟଂ କିଲୋମକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୬.ପିହକନ୍ତି ଉଦରଜିୱ୍ହାମଂସଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ନୀଲଂ ନିଗ୍ଗୁଣ୍ଡିପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ସତ୍ତଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ଅବନ୍ଧନଂ କାଳୱଚ୍ଛକଜିୱ୍ହାସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ହଦୟସ୍ସ ୱାମପସ୍ସେ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ, ୟସ୍ମିଂ ପହରଣପ୍ପହାରେନ ବହିନିକ୍ଖନ୍ତେ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ହୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପିହକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୭.ପପ୍ଫାସନ୍ତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମଂସଖଣ୍ଡପ୍ପଭେଦଂ ପପ୍ଫାସମଂସଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ନାତିପକ୍କଉଦୁମ୍ବରଫଲୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନବହଲପୂୱଖଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅସିତପୀତାନଂ ଅଭାୱେ ଉଗ୍ଗତେନ କମ୍ମଜତେଜୁସ୍ମାନା ଅବ୍ଭାହତତ୍ତା ସଂଖାଦିତପଲାଲପିଣ୍ଡମିୱ ନିରସଂ ନିରୋଜଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅନ୍ତରେ ହଦୟଞ୍ଚ ୟକନଞ୍ଚ ଉପରି ଛାଦେତ୍ୱା ଓଲମ୍ବନ୍ତଂ ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପପ୍ଫାସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୮.ଅନ୍ତନ୍ତି ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସହତ୍ଥା ଇତ୍ଥିୟା ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥା ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଓଭଗ୍ଗା ଅନ୍ତୱଟ୍ଟି । ତଦେତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଲୋହିତଦୋଣିୟଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଠପିତସୀସଚ୍ଛିନ୍ନସପ୍ପସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉପରି ଗଲୱାଟକେ ହେଟ୍ଠା ଚ କରୀସମଗ୍ଗେ ୱିନିବନ୍ଧତ୍ତା ଗଲୱାଟକକରୀସମଗ୍ଗପରିୟନ୍ତେ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୧୯୯.ଅନ୍ତଗୁଣନ୍ତି ଅନ୍ତଭୋଗଟ୍ଠାନେସୁ ବନ୍ଧନଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଦକସୀତଲିକମୂଲୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଦକସୀତଲିକମୂଲସଣ୍ଠାନମେୱ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ କୁଦ୍ଦାଲଫରସୁକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତାନଂ ୟନ୍ତାକଡ୍ଢନକାଲେ ୟନ୍ତସୁତ୍ତକମିୱ ୟନ୍ତଫଲକାନି ଅନ୍ତଭୋଗେ ଏକତୋ ଅଗଳନ୍ତେ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକସ୍ସ ଅନ୍ତରା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତରଜ୍ଜୁକା ୱିୟ ଏକୱୀସତିୟା ଅନ୍ତଭୋଗାନଂ ଅନ୍ତରା ଠିତଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତଗୁଣଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୦.ଉଦରିୟନ୍ତି ଉଦରେ ଭୱଂ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ପରିସ୍ସାୱନେ ସିଥିଲବଦ୍ଧତଣ୍ଡୁଲସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉଦରେ ଠିତଂ ।
ଉଦରଂ ନାମ ଉଭତୋ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନସ୍ସ ଅଲ୍ଲସାଟକସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସଞ୍ଜାତଫୋଟକସଦିସଂ ଅନ୍ତପଟଲଂ, ବହି ମଟ୍ଠଂ, ଅନ୍ତୋ ମଂସକସମ୍ବୁପଲିୱେଠନକିଲିଟ୍ଠପାୱାରକପୁପ୍ଫକସଦିସଂ, କୁଥିତପନସତଚସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଦିସନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟତ୍ଥ ତକ୍କୋଟକା ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକା ତାଲହୀରକା ସୂଚିମୁଖକା ପଟତନ୍ତସୁତ୍ତକା ଇଚ୍ଚେୱମାଦିଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଲପ୍ପଭେଦା କିମୟୋ ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲା ସଣ୍ଡସଣ୍ଡଚାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତି, ୟେ ପାନଭୋଜନାଦିମ୍ହି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତା ହଦୟମଂସଂ ଅଭିହନନ୍ତି, ପାନଭୋଜନାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣୱେଲାୟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଂମୁଖା ହୁତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝୋହଟେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଆଲୋପେ ତୁରିତତୁରିତା ୱିଲୁପ୍ପନ୍ତି, ୟଂ ତେସଂ କିମୀନଂ ସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଚଣ୍ଡାଲଗାମଦ୍ୱାରେ ଚନ୍ଦନିକାୟ ନିଦାଘସମୟେ ଥୂଲଫୁସିତକେ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ମୁତ୍ତକରୀସଚମ୍ମଅଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଖଣ୍ଡଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଲୋହିତପ୍ପଭୁତିନାନାକୁଣପଜାତଂ ନିପତିତ୍ୱା କଦ୍ଦମୋଦକାଲୁଳିତଂ ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ସଞ୍ଜାତକିମିକୁଲଂ ସୂରିୟାତପସନ୍ତାପୱେଗକୁଥିତଂ ଉପରି ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକେ ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଅଭିନୀଲୱଣ୍ଣଂ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଂ ନେୱ ଉପଗନ୍ତୁଂ, ନ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅରହରୂପତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଘାୟିତୁଂ ୱା ସାୟିତୁଂ ୱା, ଏୱମେୱ ନାନପ୍ପକାରଂ ପାନଭୋଜନାଦିଦନ୍ତମୁସଲସଞ୍ଚୁଣ୍ଣିତଂ ଜିୱ୍ହାହତ୍ଥପରିୱତ୍ତିତଖେଳଲାଲାପଲିବୁଦ୍ଧଂ ତଙ୍ଖଣୱିଗତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସାଦିସମ୍ପଦଂ ତନ୍ତୱାୟଖଲିସୁୱାନୱମଥୁସଦିସଂ ନିପତିତ୍ୱା ପିତ୍ତସେମ୍ହୱାତପଲିୱେଠିତଂ ହୁତ୍ୱା ଉଦରଗ୍ଗିସନ୍ତାପୱେଗକୁଥିତଂ କିମିକୁଲାକୁଲଂ ଉପରୂପରି ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକାନି ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ପରମକସମ୍ବୁଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟଂ ସୁତ୍ୱାପି ପାନଭୋଜନାଦୀସୁ ଅମନୁଞ୍ଞତା ସଣ୍ଠାତି, ପଗେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଅୱଲୋକେତ୍ୱା । ୟତ୍ଥ ଚ ପତିତଂ ପାନଭୋଜନାଦି ପଞ୍ଚଧା ୱିୱେକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏକଂ ଭାଗଂ ପାଣକା ଖାଦନ୍ତି, ଏକଂ ଭାଗଂ ଉଦରଗ୍ଗି ଝାପେତି, ଏକୋ ଭାଗୋ ମୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏକୋ ଭାଗୋ କରୀସଂ, ଏକୋ ଭାଗୋ ରସଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୋଣିତମଂସାଦୀନି ଉପବ୍ରୂହୟତି ।
ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଉଦରପଟଲେନ ଚେୱ ଉଦରିୟଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୧.କରୀସନ୍ତି ୱଚ୍ଚଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରୱଣ୍ଣମେୱ ହୋତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ପକ୍କାସୟେ ଠିତଂ । ପକ୍କାସୟୋ ନାମ ହେଟ୍ଠାନାଭି-ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକମୂଲାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତାୱସାନେ ଉବ୍ବେଧେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋ ୱେଳୁନାଳିକସଦିସୋ, ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଉପରି ଭୂମିଭାଗେ ପତିତଂ ୱସ୍ସୋଦକଂ ଓଗଳିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଭୂମିଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆମାସୟେ ପତିତଂ ପାନଭୋଜନାଦିକଂ ଉଦରଗ୍ଗିନା ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପକ୍କଂ ପକ୍କଂ ନିସଦାୟ ପିସିତମିୱ ସଣ୍ହଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତବିଲେନ ଓଗଳିତ୍ୱା ଓଗଳିତ୍ୱା ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଳୁପବ୍ବେ ପକ୍ଖିପମାନପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ୱିୟ ସନ୍ନିଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପକ୍କାସୟପଟଲେନ ଚେୱ କରୀସଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୨.ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗନ୍ତି ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତମିଞ୍ଜରାସି । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକପିଣ୍ଡୱଣ୍ଣଂ । ଦଧିଭାୱଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠଖୀରୱଣ୍ଣନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଚତ୍ତାରୋ ସିବ୍ବିନିମଗ୍ଗେ ନିସ୍ସାୟ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଠପିତା ଚତ୍ତାରୋ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡା ୱିୟ ସମୋହିତଂ ତିଟ୍ଠତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସୀସକଟାହସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲେହି ଚେୱ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୩.ପିତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପିତ୍ତାନି ବଦ୍ଧପିତ୍ତଞ୍ଚ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ବହଲମଧୁକତେଲୱଣ୍ଣଂ । ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ମିଲାତଆକୁଲିପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଉଭୟମ୍ପି ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ, ଇତରଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା କେସଲୋମଦନ୍ତନଖାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ଉଦକମିୱ ତେଲବିନ୍ଦୁ ଅୱସେସସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ, ୟମ୍ହି କୁପିତେ ଅକ୍ଖୀନି ପୀତକାନି ହୋନ୍ତି, ଭମନ୍ତି, ଗତ୍ତଂ କମ୍ପତି, କଣ୍ଡୂୟତି । ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ହଦୟପପ୍ଫାସାନଂ ଅନ୍ତରେ ୟକନମଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ପତିଟ୍ଠିତେ ମହାକୋସାତକୀକୋସକସଦିସେ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତଂ, ୟମ୍ହି କୁପିତେ ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅକାତବ୍ବଂ କରୋନ୍ତି, ଅଭାସିତବ୍ବଂ ଭାସନ୍ତି, ଅଚିନ୍ତିତବ୍ବଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପିତ୍ତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୪.ସେମ୍ହନ୍ତି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଏକପତ୍ଥପୂରପ୍ପମାଣଂ ସେମ୍ହଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ନାଗବଲାପଣ୍ଣରସୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉଦରପଟଲେ ଠିତଂ । ୟଂ ପାନଭୋଜନାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଉଦକେ ସେୱାଲପଣକଂ କଟ୍ଠେ ୱା କଥଲେ ୱା ପତନ୍ତେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ପାନଭୋଜନାଦିମ୍ହି ନିପତନ୍ତେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୟମ୍ହି ଚ ମନ୍ଦୀଭୂତେ ପକ୍କଗଣ୍ଡୋ ୱିୟ ପୂତିକୁକ୍କୁଟଣ୍ଡମିୱ ଚ ଉଦରଂ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛଂ କୁଣପଗନ୍ଧଂ ହୋତି, ତତୋ ଉଗ୍ଗତେନ ଚ ଗନ୍ଧେନ ଉଦ୍ଦେକୋପି ମୁଖମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ପୂତିକୁଣପସଦିସଂ ହୋତି । ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ଅପେହି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ୱାୟସୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ବହଲତ୍ତମାପନ୍ନଂ ପିଧାନଫଲକମିୱ ୱଚ୍ଚକୁଟିୟଂ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ କୁଣପଗନ୍ଧଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସେମ୍ହଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୫.ପୁବ୍ବୋତି ପୂତିଲୋହିତୱସେନ ପୱତ୍ତପୁବ୍ବଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣୋ । ମତସରୀରେ ପନ ପୂତିବହଲାଚାମୱଣ୍ଣୋ ହୋତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ହୋତି । ଓକାସତୋ ପନ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଓକାସୋ ନାମ ନିବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ସୋ ସନ୍ନିଚିତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ୟତ୍ର ୟତ୍ର ଖାଣୁକଣ୍ଟକପହରଣଗ୍ଗିଜାଲାଦୀହି ଅଭିହତେ ସରୀରପ୍ପଦେସେ ଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚତି, ଗଣ୍ଡପୀଳକାଦୟୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ର ତତ୍ର ତିଟ୍ଠତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୬.ଲୋହିତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଲୋହିତାନି ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଞ୍ଚ ସଂସରଣଲୋହିତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ନିପକ୍କବହଲଲାଖାରସୱଣ୍ଣଂ । ସଂସରଣଲୋହିତଂ ଅଚ୍ଛଲାଖାରସୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଉଭୟମ୍ପି ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଇତରଂ ଦ୍ୱିସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସଂସରଣଲୋହିତଂ ଠପେତ୍ୱା କେସଲୋମଦନ୍ତନଖାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ସବ୍ବଂ ଉପାଦିଣ୍ଣସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ୟକନଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ଏକପତ୍ଥପୂରମତ୍ତଂ ହଦୟୱକ୍କପପ୍ଫାସାନଂ ଉପରି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସେ ତେମୟମାନଂ ଠିତଂ । ତସ୍ମିଂ ହି ୱକ୍କହଦୟାଦୀନି ଅତେମେନ୍ତେ ସତ୍ତା ପିପାସିତା ହୋନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଲୋହିତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୭.ସେଦୋତି ଲୋମକୂପାଦୀହି ପଗ୍ଘରଣକଆପୋଧାତୁ । ସୋ ୱଣ୍ଣତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନତିଲତେଲୱଣ୍ଣୋ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ସେଦସ୍ସୋକାସୋ ନାମ ନିବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ସୋ ଲୋହିତଂ ୱିୟ ସଦା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ୟଦା ପନ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସୂରିୟସନ୍ତାପଉତୁୱିକାରାଦୀହି ସରୀରଂ ସନ୍ତପତି, ତଦା ଉଦକତୋ ଅବ୍ବୂଳ୍ହମତ୍ତୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଳକଲାପୋ ୱିୟ ସବ୍ବକେସଲୋମକୂପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନମ୍ପି କେସଲୋମକୂପୱିୱରାନଞ୍ଞେୱ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେଦପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗିନା କେସଲୋମକୂପୱିୱରେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୱସେନେୱ ସେଦୋ ମନସି କାତବ୍ବୋ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସେଦଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
ମେଦୋତି ଥିନସିନେହୋ । ସୋ ୱଣ୍ଣତୋ ଫାଲିତହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣୋ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଥୂଲସରୀରସ୍ସ ତାୱ ଚମ୍ମମଂସନ୍ତରେ ଠପିତହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣଦୁକୂଲପିଲୋତିକସଣ୍ଠାନୋ ହୋତି । କିସସରୀରସ୍ସ ଜଙ୍ଘମଂସଂ ଊରୁମଂସଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକନିସ୍ସିତଂ ପିଟ୍ଠିମଂସଂ ଉଦରୱଟ୍ଟିମଂସନ୍ତି ଏତାନି ନିସ୍ସାୟ ଦିଗୁଣତିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଠପିତହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣଦୁକୂଲପିଲୋତିକସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ଥୂଲସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା କିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘମଂସାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ, ୟଂ ସିନେହସଙ୍ଖଂ ଗତମ୍ପି ପରମଜେଗୁଚ୍ଛତ୍ତା ନେୱ ମୁଦ୍ଧନି ତେଲତ୍ଥାୟ, ନ ନାସତେଲାଦୀନମତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ମଂସେନ, ଉପରି ଚମ୍ମେନ, ତିରିୟଂ ମେଦଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୮.ଅସ୍ସୂତି ଅକ୍ଖୀହି ପଗ୍ଘରଣକଆପୋଧାତୁ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନତିଲତେଲୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ଠିତଂ । ନ ଚେତଂ ପିତ୍ତକୋସକେ ପିତ୍ତମିୱ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ସଦା ସନ୍ନିଚିତଂ ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନ ସତ୍ତା ସୋମନସ୍ସଜାତା ମହାହସିତଂ ହସନ୍ତି, ଦୋମନସ୍ସଜାତା ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି, ତଥାରୂପଂ ୱା ୱିସମାହାରଂ ଆହାରେନ୍ତି, ୟଦା ଚ ନେସଂ ଅକ୍ଖୀନି ଧୂମରଜପଂସୁକାଦୀହି ଅଭିହଞ୍ଞନ୍ତି । ତଦା ଏତେହି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୱିସଭାଗାହାରଉତୂହି ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ୱା ପଗ୍ଘରତି ୱା । ଅସ୍ସୁପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗିନା ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୱସେନେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅସ୍ସୁଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୦୯.ୱସାତି ୱିଲୀନସିନେହୋ । ସା ୱଣ୍ଣତୋ ନାଳିକେରତେଲୱଣ୍ଣା । ଆଚାମେ ଆସିତ୍ତତେଲୱଣ୍ଣାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ନ୍ହାନକାଲେ ପସନ୍ନଉଦକସ୍ସ ଉପରି ପରିବ୍ଭମନ୍ତସିନେହବିନ୍ଦୁୱିସଟସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହତ୍ଥତଲହତ୍ଥପିଟ୍ଠିପାଦତଲପାଦପିଟ୍ଠିନାସପୁଟନଲାଟଅଂସକୂଟେସୁ ଠିତା । ନ ଚେସା ଏତେସୁ ଓକାସେସୁ ସଦା ୱିଲୀନାୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସୂରିୟସନ୍ତାପଉତୁୱିସଭାଗଧାତୁୱିସଭାଗେହି ତେ ପଦେସା ଉସ୍ମାଜାତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତତ୍ଥ ନ୍ହାନକାଲେ ପସନ୍ନଉଦକୂପରି ସିନେହବିନ୍ଦୁୱିସଟୋ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱସାଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୟେୱ ।
୨୧୦.ଖେଳୋତି ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଫେଣମିସ୍ସା ଆପୋଧାତୁ । ସୋ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତୋ ଫେଣୱଣ୍ଣୋ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ଫେଣସଣ୍ଠାନୋତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୁୟ୍ହ ଜିୱ୍ହାୟ ଠିତୋ । ନ ଚେସ ଏତ୍ଥ ସଦା ସନ୍ନିଚିତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନ ସତ୍ତା ତଥାରୂପମାହାରଂ ପସ୍ସନ୍ତି ୱା ସରନ୍ତି ୱା, ଉଣ୍ହତିତ୍ତକଟୁକଲୋଣମ୍ବିଲାନଂ ୱା କିଞ୍ଚି ମୁଖେ ଠପେନ୍ତି, ୟଦା ୱା ନେସଂ ହଦୟଂ ଆଗିଲାୟତି, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦେୱ ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଖେଳୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୁୟ୍ହ ଜିୱ୍ହାୟ ସଣ୍ଠାତି । ଅଗ୍ଗଜିୱ୍ହାୟ ଚେସ ତନୁକୋ ହୋତି, ମୂଲଜିୱ୍ହାୟ ବହଲୋ, ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁଥୁକଂ ୱା ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ନଦୀପୁଲିନେ ଖତକୂପକସଲିଲଂ ୱିୟ ପରିକ୍ଖୟଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ତେମେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଖେଳଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୱ ।
୨୧୧.ସିଙ୍ଘାଣିକାତି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗତୋ ପଗ୍ଘରଣକଅସୁଚି । ସା ୱଣ୍ଣତୋ ତରୁଣତାଲଟ୍ଠିମିଞ୍ଜୱଣ୍ଣା । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତା । ଓକାସତୋ ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା । ନ ଚେସା ଏତ୍ଥ ସଦା ସନ୍ନିଚିତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ଖୋ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଦଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା କଣ୍ଟକେନ ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅଥାନେନ ଛିଦ୍ଦେନ ଦଧିମୁତ୍ତଂ ଗଳିତ୍ୱା ବହି ପତେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ୟଦା ସତ୍ତା ରୋଦନ୍ତି, ୱିସଭାଗାହାରଉତୁୱସେନ ୱା ସଞ୍ଜାତଧାତୁଖୋଭା ହୋନ୍ତି, ତଦା ଅନ୍ତୋ ସୀସତୋ ପୂତିସେମ୍ହଭାୱମାପନ୍ନଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଗଳିତ୍ୱା ତାଲୁମତ୍ଥକୱିୱରେନ ଓତରିତ୍ୱା ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ୱା ପଗ୍ଘରତି ୱା । ସିଙ୍ଘାଣିକା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗିନା ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୱସେନେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବା । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସିଙ୍ଘାଣିକାଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅୟମସ୍ସା ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୱ ।
୨୧୨.ଲସିକାତି ସରୀରସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପିଚ୍ଛିଲକୁଣପଂ । ସା ୱଣ୍ଣତୋ କଣିକାରନିୟ୍ୟାସୱଣ୍ଣା । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଅଟ୍ଠିସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଅସୀତିସତସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତା । ୟସ୍ସ ଚେସା ମନ୍ଦା ହୋତି, ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଅଭିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସମିଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପସାରେନ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିକାନି କଟକଟାୟନ୍ତି, ଅଚ୍ଛରାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ସଞ୍ଚରତି । ଏକୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନମତ୍ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତସ୍ସ ୱାୟୋଧାତୁ କୁପ୍ପତି, ଗତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ବହୁକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ନ ଅଟ୍ଠୀନି କଟକଟାୟନ୍ତି, ଦୀଘମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତସ୍ସ ନ ୱାୟୋଧାତୁ କୁପ୍ପତି, ନ ଗତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଲସିକାଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅୟମସ୍ସା ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୱ ।
୨୧୩.ମୁତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତରସଂ । ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ମାସଖାରୋଦକୱଣ୍ଣଂ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତଉଦକକୁମ୍ଭଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଉଦକସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ୱତ୍ଥିସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ୱତ୍ଥି ନାମ ୱତ୍ଥି ପୁଟୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ଚନ୍ଦନିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଅମୁଖେ ରୱଣଘଟେ ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ପୱିସତି, ନ ଚସ୍ସ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱମେୱ ସରୀରତୋ ମୁତ୍ତଂ ପୱିସତି, ନ ଚସ୍ସ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗୋ ପନ ପାକଟୋ ହୋତି । ୟମ୍ହି ଚ ମୁତ୍ତସ୍ସ ଭରିତେ ପସ୍ସାୱଂ କରୋମାତି ସତ୍ତାନଂ ଆୟୂହନଂ ହୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱତ୍ଥିଅବ୍ଭନ୍ତରେନ ଚେୱ ମୁତ୍ତଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅୟମସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ । ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋୱ ।
୨୧୪. ଏୱଞ୍ହି କେସାଦିକେ କୋଟ୍ଠାସେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ନାତିସୀଘତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧାସୟୋକାସୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଟିକ୍କୂଲା ପଟିକ୍କୂଲାତି ମନସିକରୋତୋ ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମାୱସାନେ ସେୟ୍ୟଥାପି ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱଣ୍ଣାନଂ କୁସୁମାନଂ ଏକସୁତ୍ତକଗନ୍ଥିତଂ ମାଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅପୁବ୍ବାପରିୟମିୱ ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସାତି ଇମଂ କାୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅପୁବ୍ବାପରିୟାୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲକଥାୟଂ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ହି କେସାତି ମନସିକରୋତୋ ମନସିକାରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ ପରିୟୋସାନକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ।
ସଚେ ପନ ବହିଦ୍ଧାପି ମନସିକାରଂ ଉପସଂହରତି, ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପାକଟୀଭୂତେସୁ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋ ସତ୍ତାକାରଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୋଟ୍ଠାସରାସିୱସେନେୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେହି ଚ ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନଂ ପାନଭୋଜନାଦି କୋଟ୍ଠାସରାସିମ୍ହି ପକ୍ଖିପମାନମିୱ ଉପଟ୍ଠାତି ।
ଅଥସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନାଦିୱସେନ ପଟିକ୍କୂଲା ପଟିକ୍କୂଲାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କେସାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ । ସବ୍ବାକାରତୋ ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ । ତଂ ଆସେୱତୋ ଭାୱୟତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୱିୟ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନେୱ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ସା ୟସ୍ସ ଏକୋୱ କୋଟ୍ଠାସୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ୱା କୋଟ୍ଠାସେ ଅପ୍ପନଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟୋଗଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ସ ଏକାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ପନ ଅନେକେ କୋଟ୍ଠାସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ୱା ଝାନଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂପି ୟୋଗଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ମଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ କୋଟ୍ଠାସଗଣନାୟ ପଠମଜ୍ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ।
ସୋ କିରାୟସ୍ମା ଦୀଘଭାଣକଅଭୟତ୍ଥେରଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ ଅଭୟ, ଇମଂ ତାୱ ପଞ୍ହଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ପଠମଜ୍ଝାନାନଂ ଲାଭୀ । ସଚେ ରତ୍ତିଂ ଏକଂ, ଦିୱା ଏକଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେନ ପୁନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ସଚେ ପନ ଦେୱସିକଂ ଏକଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତିରେକମାସେନ ପୁନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ଇଜ୍ଝମାନମ୍ପି ଚେତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦୀସୁ ସତିବଲେନ ଇଜ୍ଝନତୋ କାୟଗତାସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇମଞ୍ଚ କାୟଗତାସତିମନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରତିରତିସହୋ ହୋତି, ନ ଚ ନଂ ଅରତି ସହତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅରତିଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତି । ଭୟଭେରୱସହୋ ହୋତି, ନ ଚ ନଂ ଭୟଭେରୱଂ ସହତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତି । ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସ …ପେ॰… ପାଣହରାନଂ ଅଧିୱାସକଜାତିକୋ ହୋତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୯) । କେସାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣଭେଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଲାଭୀ ହୋତି । ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପଟିୱିଜ୍ଝତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୯) ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜେଥ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଏୱଂ ଅନେକାନିସଂସଂ, ଇମଂ କାୟଗତାସତିନ୍ତି ॥
ଇଦଂ କାୟଗତାସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
ଆନାପାନସ୍ସତିକଥା
୨୧୫. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚ ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋ, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତୀ’’ତି ଏୱଂ ପସଂସିତ୍ୱା –
‘‘କଥଂ ଭାୱିତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି କଥଂ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚ ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋ, ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଗତୋ ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱା ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟ ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତି । ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି । ଦୀଘଂ ୱା ପସ୍ସସନ୍ତୋ…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ୱା ପସ୍ସସନ୍ତୋ ରସ୍ସଂ ପସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି । ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ପୀତିପଟିସଂୱେଦୀ… ସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ… ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦୀ… ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଂ… ଚିତ୍ତପଟିସଂୱେଦୀ… ଅଭିପ୍ପମୋଦୟଂ ଚିତ୍ତଂ… ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ… ୱିମୋଚୟଂ ଚିତ୍ତଂ … ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ… ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ… ନିରୋଧାନୁପସ୍ସୀ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି –
ଏୱଂ ସୋଳସୱତ୍ଥୁକଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ସ ଭାୱନାନୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ପାଳିୱଣ୍ଣନାନୁସାରେନେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ।
୨୧୬. କଥଂ ଭାୱିତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନାପାନସ୍ସତି ସମାଧୀତି ଏତ୍ଥ ତାୱ କଥନ୍ତି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଭାୱିତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଟ୍ଠଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । କଥଂ ବହୁଲୀକତୋ…ପେ॰… ୱୂପସମେତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଭାୱିତୋତି ଉପ୍ପାଦିତୋ ୱଡ୍ଢିତୋ ୱା । ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ଆନାପାନପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି । ଆନାପାନସ୍ସତିୟଂ ୱା ସମାଧି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି । ବହୁଲୀକତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତୋ । ସନ୍ତୋଚେୱ ପଣୀତୋ ଚାତି ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚେୱ । ଉଭୟତ୍ଥ ଏୱ ସଦ୍ଦେନ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କେୱଲଂ ପଟିୱେଧୱସେନ ସନ୍ତଞ୍ଚ ପଣୀତଞ୍ଚ, ଓଳାରିକାରମ୍ମଣତ୍ତା ପନ ପଟିକ୍କୂଲାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନେୱ ସନ୍ତଂ ନ ପଣୀତଂ, ନ ଏୱଂ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅସନ୍ତୋ ୱା ଅପଣୀତୋ ୱା, ଅଥ ଖୋ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟପି ସନ୍ତୋ ୱୂପସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତୋ, ପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟପି । ଆରମ୍ମଣପଣୀତତାୟପି ପଣୀତୋ ଅତିତ୍ତିକରୋ, ଅଙ୍ଗପଣୀତତାୟପୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚା’’ତି ।
ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ ସେଚନନ୍ତି ଅସେଚନକୋ, ଅନାସିତ୍ତକୋ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣୋ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଆୱେଣିକୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ପରିକମ୍ମେନ ୱା ଉପଚାରେନ ୱା ସନ୍ତତା । ଆଦିସମନ୍ନାହାରତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ସନ୍ତୋ ଚ ପଣୀତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ଅସେଚନକୋତି ଅନାସିତ୍ତକୋ ଓଜୱନ୍ତୋ ସଭାୱେନେୱ ମଧୁରୋତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଅୟଂ ଅସେଚନକୋ ଚ, ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ କାୟିକଚେତସିକସୁଖପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ । ପାପକେତି ଲାମକେ । ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେ ଧମ୍ମେ । ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ଖଣେନେୱ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ୱୂପସମେତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସମେତି । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତ୍ତା ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୱେ, କେନ ପକାରେନ କେନାକାରେନ କେନ ୱିଧିନା ଭାୱିତୋ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି କେନ ପକାରେନ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ…ପେ॰… ୱୂପସମେତୀତି ।
୨୧୭. ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୁ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଇଧସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତସାସନପରିଦୀପନୋ ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯) । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ।
ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱାତି ଇଦମସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁୱିସଟଂ ଚିତ୍ତଂ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିରୁହିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, କୂଟଗୋଣୟୁତ୍ତରଥୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଥମେୱ ଧାୱତି । ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଗୋପୋ କୂଟଧେନୁୟା ସବ୍ବଂ ଖୀରଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତଂ କୂଟୱଚ୍ଛଂ ଦମେତୁକାମୋ ଧେନୁତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ମହନ୍ତଂ ଥମ୍ଭଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସ ସୋ ୱଚ୍ଛୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତମେୱ ଥମ୍ଭଂ ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା, ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଭିକ୍ଖୁନା ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିରସପାନୱଡ୍ଢିତଂ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଦମେତୁକାମେନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ୱା…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଥମ୍ଭେ ସତିୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱାପି ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣାରମ୍ମଣଂ ଅଲଭମାନଂ ସତିୟୋତ୍ତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଉପନିସୀଦତି ଚେୱ ଉପନିପଜ୍ଜତି ଚ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥା ଥମ୍ଭେ ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ୱଚ୍ଛଂ ଦମଂ ନରୋ ଇଧ ।
ବନ୍ଧେୟ୍ୟେୱଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ, ସତିୟାରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହ’’ନ୍ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ।
ଏୱମସ୍ସେତଂ ସେନାସନଂ ଭାୱନାନୁରୂପଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦେ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱିସେସାଧିଗମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରପଦଟ୍ଠାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିସଦ୍ଦସମାକୁଲଂ ଗାମନ୍ତଂ ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ନ ସୁକରଂ ଭାୱେତୁଂ, ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଅଗାମକେ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ସୁକରଂ ୟୋଗାୱଚରେନ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ । ତସ୍ମାସ୍ସ ଅନୁରୂପସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ୱିୟ ହି ଭଗୱା, ସୋ ୟଥା ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ନଗରଭୂମିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ନଗରଂ ମାପେଥା’’ତି ଉପଦିସତି, ସୋତ୍ଥିନା ଚ ନଗରେ ନିଟ୍ଠିତେ ରାଜକୁଲତୋ ମହାସକ୍କାରଂ ଲଭତି, ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଅନୁରୂପସେନାସନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପଦିସତି, ତତୋ ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ୟୋଗିନା କମେନ ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ ଲଭତି ।
ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଦୀପିସଦିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ମହାଦୀପିରାଜା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣଗହନଂ ୱା ୱନଗହନଂ ୱା ପବ୍ବତଗହନଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ନିଲୀୟିତ୍ୱା ୱନମହିଂସଗୋକଣ୍ଣସୂକରାଦୟୋ ମିଗେ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମେୱ ଅୟଂ ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାକ୍କମେନ ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ ଗଣ୍ହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥାପି ଦୀପିକୋ ନାମ, ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୀ ମିଗେ ।
ତଥେୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋ, ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ ୱିପସ୍ସକୋ ।
ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱାନ, ଗଣ୍ହାତି ଫଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭) ।
ତେନସ୍ସ ପରକ୍କମଜୱୟୋଗ୍ଗଭୂମିଂ ଅରଞ୍ଞସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
୨୧୮. ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞଗତୋତି ‘‘ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଚ, ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେସୁ ଅରଞ୍ଞେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୱିୱେକସୁଖଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଗତୋ । ରୁକ୍ଖମୂଲଗତୋତି ରୁକ୍ଖସମୀପଂ ଗତୋ । ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋତି ସୁଞ୍ଞଂ ୱିୱିତ୍ତୋକାସଂ ଗତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ଅୱସେସସତ୍ତୱିଧସେନାସନଗତୋପି ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଏୱମସ୍ସ ଉତୁତ୍ତୟାନୁକୂଲଂ ଧାତୁଚରିୟାନୁକୂଲଞ୍ଚ ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନାନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଉପଦିସିତ୍ୱା ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକଂ ସନ୍ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ନିସୀଦତୀତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ପୱତ୍ତନସୁଖତଂ ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା । ଅଟ୍ଠାରସପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ନ ପଣମନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ୟା ତେସଂ ପଣମନପ୍ପଚ୍ଚୟା ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାସୁ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପରିପତତି, ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପୟିତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ । ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ । ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ, ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ସତିଂ କତ୍ୱାତି ।
୨୧୯.ସୋସତୋୱ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱଞ୍ଚ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଂ ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ସତୋ ଏୱ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତି, ସତୋକାରୀ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ୟେହାକାରେହି ସତୋକାରୀ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋତିଆଦିମାହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତି ସତୋ ପସ୍ସସତୀ’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ –
‘‘ବାତ୍ତିଂସାୟ ଆକାରେହି ସତୋ କାରୀ ହୋତି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସତୋ କାରୀ ହୋତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନ…ପେ॰… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସାସୱସେନ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ପସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସତୋ କାରୀ ହୋତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୫) ।
ତତ୍ଥ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋତି ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସାସଂ ପୱତ୍ତୟନ୍ତୋ । ଅସ୍ସାସୋତି ବହି ନିକ୍ଖମନୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱାତୋତି ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱାତୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି । ପଚ୍ଛା ବାହିରୱାତୋ ସୁଖୁମରଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିବ୍ବାୟତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟା ପନ ତେସଂ ଦୀଘରସ୍ସତା, ସା ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଓକାସଦ୍ଧାନଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ ଉଦକଂ ୱା ୱାଲିକା ୱା ‘‘ଦୀଘମୁଦକଂ ଦୀଘା ୱାଲିକା, ରସ୍ସମୁଦକଂ ରସ୍ସା ୱାଲିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ହତ୍ଥିସରୀରେ ଚ ଅହିସରୀରେ ଚ ତେସଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସଣିକଂ ପୂରେତ୍ୱା ସଣିକମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ତସ୍ମା ଦୀଘାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୁନଖସସାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ରସ୍ସଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୀଘମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ତସ୍ମା ରସ୍ସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମନୁସ୍ସେସୁ ପନ କେଚି ହତ୍ଥିଅହିଆଦୟୋ ୱିୟ କାଲଦ୍ଧାନୱସେନ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତି ଚ ପସ୍ସସନ୍ତି ଚ । କେଚି ସୁନଖସସାଦୟୋ ୱିୟ ରସ୍ସଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ କାଲୱସେନ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ତେ ‘‘ଦୀଘା’’ ଇତ୍ତରମଦ୍ଧାନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ‘‘ରସ୍ସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନୱହାକାରେହି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମି, ପସ୍ସସାମୀ’’ତି ପଜାନାତି । ଏୱଂ ପଜାନତୋ ଚସ୍ସ ଏକେନାକାରେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୬) –
‘‘କଥଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ପସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ପସ୍ସସତି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି । ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ…ପେ॰… ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି । ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ…ପେ॰… ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚିତ୍ତଂ ୱିୱତ୍ତତି, ଉପେକ୍ଖା ସଣ୍ଠାତି । ଇମେହି ନୱହି ଆକାରେହି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟୋ । ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି । ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ । କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି । ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ତଂ କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା’’ତି ।
ଏସ ନୟୋ ରସ୍ସପଦେପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୟଥା ଏତ୍ଥ ‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ‘‘ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସାସଂ ଇତ୍ତରସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୀ’’ତି ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ରସ୍ସୱସେନ ୟାୱ ‘‘ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା’’ତି, ତାୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଅୟଂ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ଇତ୍ତରୱସେନ ଚ ଇମେହାକାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଜାନନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ୱା ପସ୍ସସନ୍ତୋ ରସ୍ସଂ ପସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପଜାନତୋ ଚସ୍ସ –
ପସ୍ସାସୋପି ଚ ତାଦିସୋ ।
ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ୱତ୍ତନ୍ତି,
ନାସିକଗ୍ଗେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) ।
୨୨୦.ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ସକଲସ୍ସ ଅସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ସକଲସ୍ସ ପସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚ । ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣୱିସଟେ ଅସ୍ସାସକାୟେ ପସ୍ସାସକାୟେ ୱା ଆଦି ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ । ସୋ ଆଦିମେୱ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେ କିଲମତି । ଏକସ୍ସ ମଜ୍ଝଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ନ ଆଦିପରିୟୋସାନଂ । ଏକସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ନ ଆଦିମଜ୍ଝଂ । ସୋ ପରିୟୋସାନଂୟେୱ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଆଦିମଜ୍ଝେ କିଲମତି । ଏକସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି, ସୋ ସବ୍ବମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ କତ୍ଥଚି କିଲମତି, ତାଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ଘଟତି ୱାୟମତି । ୟୋ ୱା ତଥାଭୂତସ୍ସ ସଂୱରୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ୟୋ ତଥାଭୂତସ୍ସ ସମାଧି, ଅୟଂ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା । ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ପଞ୍ଞା, ଅୟଂ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ତାୟ ସତିୟା ତେନ ମନସିକାରେନ ସିକ୍ଖତି ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁରିମନୟେ କେୱଲଂ ଅସ୍ସସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସସିତବ୍ବମେୱ, ନ ଚ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦୀସୁ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି ପସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତିଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦିନୋ ଆକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନାଗତୱଚନୱସେନ ପାଳି ଆରୋପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପସ୍ସମ୍ଭୟଂକାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ଓଳାରିକଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ତତ୍ର ଏୱଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସଦରଥା ହୋନ୍ତି ଓଳାରିକା । କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଓଳାରିକତ୍ତେ ଅୱୂପସନ୍ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାପି ଓଳାରିକା ହୋନ୍ତି, ବଲୱତରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନାସିକା ନପ୍ପହୋତି, ମୁଖେନ ଅସ୍ସସନ୍ତୋପି ପସ୍ସସନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନସ୍ସ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତେ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ୱୂପସନ୍ତା । ତେସୁ ୱୂପସନ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସୁଖୁମା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିଚେତବ୍ବତାକାରପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି ।
ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁରିସସ୍ସ ଧାୱିତ୍ୱା, ପବ୍ବତା ୱା ଓରୋହିତ୍ୱା, ମହାଭାରଂ ୱା ସୀସତୋ ଓରୋପେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଓଳାରିକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ହୋନ୍ତି, ନାସିକା ନପ୍ପହୋତି, ମୁଖେନ ଅସ୍ସସନ୍ତୋପି ପସ୍ସସନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନେସ ତଂ ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ଅଲ୍ଲସାଟକଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ସୀତାୟ ଛାୟାୟ ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅଥସ୍ସ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସୁଖୁମା ହୋନ୍ତି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିଚେତବ୍ବତାକାରପ୍ପତ୍ତା, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟୋ ଚ…ପେ॰… ୱିଚେତବ୍ବତାକାରପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହିସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ‘‘ଓଳାରିକୋଳାରିକେ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସମ୍ଭେମୀ’’ତି ଆଭୋଗସମନ୍ନାହାରମନସିକାରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥି, ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପନ ଅତ୍ଥି । ତେନସ୍ସ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲତୋ ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ସୁଖୁମୋ ହୋତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ସାରଦ୍ଧେ କାୟେ ଚିତ୍ତେ ଚ, ଅଧିମତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି ।
ଅସାରଦ୍ଧମ୍ହି କାୟମ୍ହି, ସୁଖୁମଂ ସମ୍ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) ।
୨୨୧. ପରିଗ୍ଗହେପି ଓଳାରିକୋ, ପଠମଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ସୁଖୁମୋ । ତସ୍ମିମ୍ପି ଓଳାରିକୋ, ପଠମଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ପଠମଜ୍ଝାନେ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ଚ ତତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ତତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଅତିସୁଖୁମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମେୱ ପାପୁଣାତୀତି । ଇଦଂ ତାୱ ଦୀଘଭାଣକସଂୟୁତ୍ତଭାଣକାନଂ ମତଂ ।
ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ପଠମଜ୍ଝାନେ ଓଳାରିକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ସୁଖୁମୋତି ଏୱଂ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ଉପରୂପରିଜ୍ଝାନୁପଚାରେପି ସୁଖୁମତରମିଚ୍ଛନ୍ତି । ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱ ପନ ମତେନ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଜ୍ଝାନୁପଚାରେ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପଚାରେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଅୟଂ ତାୱ ସମଥେ ନୟୋ ।
ୱିପସ୍ସନାୟଂ ପନ ଅପରିଗ୍ଗହେ ପୱତ୍ତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଓଳାରିକୋ, ମହାଭୂତପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଉପାଦାରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ସକଲରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଅରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନାୟ ଓଳାରିକୋ, ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଖୁମୋ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେନ ପଚ୍ଛିମେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମେତ୍ଥ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୧) ପନସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଚୋଦନାସୋଧନାହି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ –
‘‘କଥଂ ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ? କତମେ କାୟସଙ୍ଖାରା ? ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପଟିବଦ୍ଧା କାୟସଙ୍ଖାରା । ତେ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି…ପେ॰… ୟଥାରୂପେହି କାୟସଙ୍ଖାରେହି କାୟସ୍ସ ଆନମନା, ୱିନମନା, ସନ୍ନମନା, ପଣମନା, ଇଞ୍ଜନା, ଫନ୍ଦନା, ଚଲନା, କମ୍ପନା ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି, ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ୟଥାରୂପେହି କାୟସଙ୍ଖାରେହି କାୟସ୍ସ ନ ଆନମନା, ନ ୱିନମନା, ନ ସନ୍ନମନା, ନ ପଣମନା, ଅନିଞ୍ଜନା, ଅଫନ୍ଦନା, ଅଚଲନା, ଅକମ୍ପନା ସନ୍ତଂ ସୁଖୁମଂ ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ।
‘‘ଇତି କିର ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି । ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି, ନ ଚ ନଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି ।
‘‘ଇତି କିର ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ତଞ୍ଚ ନଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି । ୟଥା କଥଂ ୱିୟ ?
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି କଂସେ ଆକୋଟିତେ ପଠମଂ ଓଳାରିକା ସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଓଳାରିକାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ଓଳାରିକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମକା ସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସୁଖୁମକାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ସୁଖୁମକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପି ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ପଠମଂ ଓଳାରିକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଓଳାରିକାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ଓଳାରିକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସୁଖୁମକାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ସୁଖୁମକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପି ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି ।
‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ତଞ୍ଚ ନଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟୋ, ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି, ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ, କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି, ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ, ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ତଂ କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା’’ତି ।
ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମଚତୁକ୍କସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା ।
୨୨୨. ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇଦମେୱ ଚତୁକ୍କଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଦଟ୍ଠାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁକାମେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୀଲପରିସୋଧନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରିମେ ପଞ୍ଚ ସନ୍ଧୟୋ ଉଗ୍ଗହୋ, ପରିପୁଚ୍ଛା, ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅପ୍ପନା, ଲକ୍ଖଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗହୋ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ । ପରିପୁଚ୍ଛା ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛନା । ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ । ଅପ୍ପନା ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅପ୍ପନା । ଲକ୍ଖଣଂ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ଏୱଂଲକ୍ଖଣମିଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସଭାୱୂପଧାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାପି ନ କିଲମତି, ଆଚରିୟମ୍ପି ନ ୱିହେସେତି । ତସ୍ମା ଥୋକଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତ୍ୱା ବହୁକାଲଂ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ଏୱଂ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ସେନାସନେ ୱସନ୍ତେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧେନ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚେନ ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହତୋ ଏକପଦମ୍ପି ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ଇଦଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ମନସିକାରୱିଧି –
ଗଣନା ଅନୁବନ୍ଧନା, ଫୁସନା ଠପନା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ।
ୱିୱଟ୍ଟନା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ତେସଞ୍ଚ ପଟିପସ୍ସନାତି ॥
ତତ୍ଥ ଗଣନାତି ଗଣନାୟେୱ । ଅନୁବନ୍ଧନାତି ଅନୁୱହନା । ଫୁସନାତି ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ଠପନାତି ଅପ୍ପନା । ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାତି ୱିପସ୍ସନା । ୱିୱଟ୍ଟନାତି ମଗ୍ଗୋ । ପାରିସୁଦ୍ଧୀତି ଫଲଂ । ତେସଞ୍ଚ ପଟିପସ୍ସନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ।
ତତ୍ଥ ଇମିନା ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ପଠମଂ ଗଣନାୟ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କାତବ୍ବଂ। ଗଣେନ୍ତେନ ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠା ନ ଠପେତବ୍ବଂ । ଦସନ୍ନଂ ଉପରି ନ ନେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତରା ଖଣ୍ଡଂ ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠା ଠପେନ୍ତସ୍ସ ହି ସମ୍ବାଧେ ଓକାସେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି ସମ୍ବାଧେ ୱଜେ ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧଗୋଗଣୋ ୱିୟ । ଦସନ୍ନମ୍ପି ଉପରି ନେନ୍ତସ୍ସ ଗଣନନିସ୍ସିତକୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅନ୍ତରା ଖଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ନୋ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତି । ତସ୍ମା ଏତେ ଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗଣେତବ୍ବଂ ।
ଗଣେନ୍ତେନ ଚ ପଠମଂ ଦନ୍ଧଗଣନାୟ ଧଞ୍ଞମାପକଗଣନାୟ ଗଣେତବ୍ବଂ । ଧଞ୍ଞମାପକୋ ହି ନାଳିଂ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଓକିରତି । ପୁନ ପୂରେନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି କଚୱରଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଂ ଏକ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେତିଆଦୀସୁ । ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେସୁ ୟୋ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ଏକ’’ନ୍ତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଦସ ଦସା’’ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ଗଣେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଗଣୟତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।
ଅଥାନେନ ତଂ ଦନ୍ଧଗଣନଂ ଧଞ୍ଞମାପକଗଣନଂ ପହାୟ ସୀଘଗଣନାୟ ଗୋପାଲକଗଣନାୟ ଗଣେତବ୍ବଂ । ଛେକୋ ହି ଗୋପାଲକୋ ସକ୍ଖରାଦୟୋ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେନ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁଦଣ୍ଡହତ୍ଥୋ ପାତୋୱ ୱଜଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗାୱୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲିଘତ୍ଥମ୍ଭମତ୍ଥକେ ନିସିନ୍ନୋ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂୟେୱ ଗାୱିଂ ଏକା ଦ୍ୱେତି ସକ୍ଖରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଗଣେତି । ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମ୍ବାଧେ ଓକାସେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ଥଗୋଗଣୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପନିଘଂସନ୍ତୋ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି । ସୋ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ‘‘ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଦସା’’ତି ଗଣେତିୟେୱ, ଏୱମିମସ୍ସାପି ପୁରିମନୟେନ ଗଣୟତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ତତୋନେନ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଅଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଛ । ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଛ ସତ୍ତ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠ, ନୱ, ଦସା’’ତି ସୀଘଂ ସୀୟଂ ଗଣେତବ୍ବମେୱ । ଗଣନପଟିବଦ୍ଧେ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଗଣନବଲେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଅରିତ୍ତୁପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଚଣ୍ଡସୋତେ ନାୱାଟ୍ଠପନମିୱ ।
ତସ୍ସେୱଂ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗଣୟତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଥ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଞତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ୱାତଂ ଅପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ଗଣେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱାତେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱେସୟତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୱାତବ୍ଭାହତଂ ମେଦପୂରିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ନିକ୍ଖମନୱାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତଂ ନୀହରତୋ ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିପତି । ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ପନ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଭାୱେନ୍ତସ୍ସେୱ ଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ୱାତଂ ଅପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ଗଣେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
କୀୱଚିରଂ ପନେତଂ ଗଣେତବ୍ବନ୍ତି ? ୟାୱ ୱିନା ଗଣନାୟ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାରମ୍ମଣେ ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ବହିୱିସଟୱିତକ୍କୱିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାରମ୍ମଣେ ସତିସଣ୍ଠାପନତ୍ଥଂୟେୱ ହି ଗଣନାତି ।
୨୨୪. ଏୱଂ ଗଣନାୟ ମନସି କତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଅନୁବନ୍ଧନା ନାମ ଗଣନଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ସତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅନୁଗମନଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନୁଗମନୱସେନ । ବହିନିକ୍ଖମନୱାତସ୍ସ ହି ନାଭି ଆଦି, ହଦୟଂ ମଜ୍ଝଂ, ନାସିକଗ୍ଗଂ ପରିୟୋସାନଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସନୱାତସ୍ସ ନାସିକଗ୍ଗଂ ଆଦି, ହଦୟଂ ମଜ୍ଝଂ ନାଭି ପରିୟୋସାନଂ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ୱିକ୍ଖେପଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାରଦ୍ଧାୟ ଚେୱ ହୋତି ଇଞ୍ଜନାୟ ଚ । ୟଥାହ –
‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚ । ପସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୭) ।
ତସ୍ମା ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ନ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଖୋ ଫୁସନାୱସେନ ଚ ଠପନାୱସେନ ଚ ମନସି କାତବ୍ବଂ । ଗଣନାନୁବନ୍ଧନାୱସେନ ୱିୟ ହି ଫୁସନାଠପନାୱସେନ ୱିସୁଂ ମନସିକାରୋ ନତ୍ଥି । ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ପନ ଗଣେନ୍ତୋ ଗଣନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ମନସି କରୋତି । ତତ୍ଥେୱ ଗଣନଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ତେ ସତିୟା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ, ଅପ୍ପନାୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ଠପନାୟ ଚ ମନସି କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତପଙ୍ଗୁଳଦୋୱାରିକୂପମାହି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତକକଚୂପମାୟ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୨୫. ତତ୍ରାୟଂ ପଙ୍ଗୁଳୋପମା – ସେୟ୍ୟଥାପି ପଙ୍ଗୁଳୋ ଦୋଲାୟ କୀଳତଂ ମାତାପୁତ୍ତାନଂ ଦୋଲଂ ଖିପିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଦୋଲାଥମ୍ଭମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ କମେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୋଲାଫଲକସ୍ସ ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ପସ୍ସତି, ନ ଚ ଉଭୋକୋଟିମଜ୍ଝାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି, ଏୱମେୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସତିୱସେନ ଉପନିବନ୍ଧନଥମ୍ଭମୂଲେ ଠତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଦୋଲଂ ଖିପିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିମିତ୍ତେ ସତିୟା ନିସୀଦନ୍ତୋ କମେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ନ ଚ ତେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପଙ୍ଗୁଳୋପମା ।
୨୨୬. ଅୟଂ ପନ ଦୋୱାରିକୂପମା – ସେୟ୍ୟଥାପି ଦୋୱାରିକୋ ନଗରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ପୁରିସେ ‘‘କୋ ତ୍ୱଂ, କୁତୋ ୱା ଆଗତୋ, କୁହିଂ ୱା ଗଚ୍ଛସି, କିଂ ୱା ତେ ହତ୍ଥେ’’ତି ନ ୱୀମଂସତି । ନ ହି ତସ୍ସ ତେ ଭାରା, ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂୟେୱ ପନ ୱୀମଂସତି, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠୱାତା ଚ ବହିନିକ୍ଖନ୍ତୱାତା ଚ ନ ଭାରା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତା ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତାୟେୱ ଭାରାତି ଅୟଂ ଦୋୱାରିକୂପମା ।
୨୨୭.କକଚୂପମା ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଅଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ନୁପଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୯) ।
‘‘କଥଂ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣା ନ ହୋନ୍ତି, ନ ଚିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧି ଗଚ୍ଛତି ? ସେୟ୍ୟଥାପି ରୁକ୍ଖୋ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ତମେନଂ ପୁରିସୋ କକଚେନ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ରୁକ୍ଖେ ଫୁଟ୍ଠକକଚଦନ୍ତାନଂ ୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା କକଚଦନ୍ତେ ମନସି କରୋତି, ନ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା କକଚଦନ୍ତା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି ।
‘‘ୟଥା ରୁକ୍ଖୋ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ଉପନିବନ୍ଧନାନିମିତ୍ତଂ । ୟଥା କକଚଦନ୍ତା, ଏୱଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ୟଥା ରୁକ୍ଖେ ଫୁଟ୍ଠକକଚଦନ୍ତାନଂ ୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା କକଚଦନ୍ତେ ମନସି କରୋତି, ନ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା କକଚଦନ୍ତା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ମନସି କରୋତି, ନ ଚ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି ।
‘‘ପଧାନନ୍ତି କତମଂ ପଧାନଂ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି, ଇଦଂ ପଧାନଂ । କତମୋ ପୟୋଗୋ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ୱିତକ୍କା ୱୂପସମନ୍ତି, ଅୟଂ ପୟୋଗୋ । କତମୋ ୱିସେସୋ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ସଂୟୋଜନା ପହୀୟନ୍ତି, ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣା ନ ହୋନ୍ତି, ନ ଚିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୯) ।
‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ୟସ୍ସ, ପରିପୁଣ୍ଣା ସୁଭାୱିତା ।
ଅନୁପୁବ୍ବଂ ପରିଚିତା, ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତା ।
ସୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ପଭାସେତି, ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତୋୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୦) ।
ଅୟଂ କକଚୂପମା । ଇଧ ପନସ୍ସ ଆଗତାଗତୱସେନ ଅମନସିକାରମତ୍ତମେୱ ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୨୮. ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋତୋ କସ୍ସଚି ନ ଚିରେନେୱ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୱସେସଝାନଙ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପନାସଙ୍ଖାତା ଠପନା ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ସଚି ପନ ଗଣନାୱସେନେୱ ମନସିକାରକାଲତୋ ପଭୁତି ଅନୁକ୍କମତୋ ଓଳାରିକଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧୱସେନ କାୟଦରଥେ ୱୂପସନ୍ତେ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଲହୁକଂ ହୋତି, ସରୀରଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ୟଥା ସାରଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା ନିସୀଦତୋ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଓନମତି, ୱିକୂଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅସାରଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ପନ ନିସୀଦତୋ ନେୱ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଓନମତି, ନ ୱିକୂଜତି, ନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତୂଲପିଚୁପୂରିତଂ ୱିୟ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅସାରଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଲହୁକୋ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଗଣନାୱସେନ ମନସିକାରକାଲତୋ ପଭୁତି ଅନୁକ୍କମତୋ ଓଳାରିକଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧୱସେନ କାୟଦରଥେ ୱୂପସନ୍ତେ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଲହୁକଂ ହୋତି, ସରୀରଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି ।
ତସ୍ସ ଓଳାରିକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସୁଖୁମସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମିମ୍ପି ନିରୁଦ୍ଧେ ଅପରାପରଂ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ସୁଖୁମତରଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । କଥଂ ? ୟଥା ପୁରିସୋ ମହତିୟା ଲୋହସଲାକାୟ କଂସଥାଲଂ ଆକୋଟେୟ୍ୟ, ଏକପ୍ପହାରେନ ମହାସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଓଳାରିକସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ନିରୁଦ୍ଧେ ଓଳାରିକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ନିରୁଦ୍ଧେ ଅପରାପରଂ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ସୁଖୁମତରଂ ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତେୱ, ଏୱନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପିଚେତଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି କଂସେ ଆକୋଟିତେ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୧) ୱିତ୍ଥାରୋ ।
୨୨୯. ୟଥା ହି ଅଞ୍ଞାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଉପରୂପରି ୱିଭୂତାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ଇଦଂ ପନ ଉପରୂପରି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କିଂ କାତବ୍ବଂ ? ‘‘ଆଚରିୟଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ନଟ୍ଠଂ ଦାନି ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱା ନ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନୱନୱମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥାନିସିନ୍ନେନେୱ ଦେସତୋ ଆହରିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଆହରଣୂପାୟୋ, ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଇମେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ନାମ କତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, କତ୍ଥ ନତ୍ଥି । କସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥି, କସ୍ସ ୱା ନତ୍ଥୀତି । ଅଥେୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତା ଇମେ ଅନ୍ତୋମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ନତ୍ଥି, ଉଦକେ ନିମୁଗ୍ଗାନଂ ନତ୍ଥି, ତଥା ଅସଞ୍ଞୀଭୂତାନଂ, ମତାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନାନଂ, ରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗୀନଂ, ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତା ପଟିଚୋଦେତବ୍ବୋ ‘‘ନନୁ ତ୍ୱଂ, ପଣ୍ଡିତ, ନେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ, ନ ଉଦକେ ନିମୁଗ୍ଗୋ, ନ ଅସଞ୍ଞୀଭୂତୋ, ନ ମତୋ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନୋ, ନ ରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗୀ, ନ ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ । ଅତ୍ଥିୟେୱ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ମନ୍ଦପଞ୍ଞତାୟ ପନ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋସୀ’’ତି । ଅଥାନେନ ପକତିଫୁଟ୍ଠୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଇମେ ହି ଦୀଘନାସିକସ୍ସ ନାସାପୁଟଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ରସ୍ସନାସିକସ୍ସ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମାନେନ ଇମଂ ନାମ ଠାନଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ନିମିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୁଟ୍ଠସତିସ୍ସ ଅସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୯୨) ।
୨୩୦. କିଞ୍ଚାପି ହି ୟଂକିଞ୍ଚି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପନ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗରୁକଂ ଗରୁକଭାୱନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମହାପୁରିସାନଂୟେୱ ମନସିକାରଭୂମିଭୂତଂ, ନ ଚେୱ ଇତ୍ତରଂ, ନ ଚ ଇତ୍ତରସତ୍ତସମାସେୱିତଂ । ୟଥା ୟଥା ମନସି କରୀୟତି, ତଥା ତଥା ସନ୍ତଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସୁଖୁମଞ୍ଚ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ବଲୱତୀ ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ।
ୟଥା ହି ମଟ୍ଠସାଟକସ୍ସ ତୁନ୍ନକରଣକାଲେ ସୂଚିପି ସୁଖୁମା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ସୂଚିପାସୱେଧନମ୍ପି ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ, ଏୱମେୱ ମଟ୍ଠସାଟକସଦିସସ୍ସ ଇମସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭାୱନାକାଲେ ସୂଚିପଟିଭାଗା ସତିପି, ସୂଚିପାସୱେଧନପଟିଭାଗା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପି ବଲୱତୀ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତାହି ଚ ପନ ସତିପଞ୍ଞାହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସା ପରିୟେସିତବ୍ବା ।
ୟଥା ପନ କସ୍ସକୋ କସିଂ କସିତ୍ୱା ବଲୀବଦ୍ଦେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗୋଚରମୁଖେ କତ୍ୱା ଛାୟାୟ ନିସିନ୍ନୋ ୱିସ୍ସମେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସ ତେ ବଲୀବଦ୍ଦା ୱେଗେନ ଅଟୱିଂ ପୱିସେୟ୍ୟୁଂ । ୟୋ ହୋତି ଛେକୋ କସ୍ସକୋ, ସୋ ପୁନ ତେ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁକାମୋ ନ ତେସଂ ଅନୁପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟୱିଂ ଆହିଣ୍ଡହି, ଅଥ ଖୋ ରସ୍ମିଞ୍ଚ ପତୋଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ତେସଂ ନିପାତନତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି ୱା ନିପଜ୍ଜତି ୱା, ଅଥ ତେ ଗୋଣେ ଦିୱସଭାଗଂ ଚରିତ୍ୱା ନିପାତନତିତ୍ଥଂ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଠିତେ ଦିସ୍ୱା ରସ୍ମିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପତୋଦେନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସା ପରିୟେସିତବ୍ବା । ସତିରସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ଞାପତୋଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ମନସିକରୋତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ନିପାତନତିତ୍ଥେ ୱିୟ ଗୋଣା । ତତୋନେନ ସତିରସ୍ମିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପତୋଦେନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
୨୩୧. ତସ୍ସେୱମନୁୟୁଞ୍ଜତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଂ ପନେତଂ ନ ସବ୍ବେସଂ ଏକସଦିସଂ ହୋତି । ଅପିଚ ଖୋ କସ୍ସଚି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ କପ୍ପାସପିଚୁ ୱିୟ ୱାତଧାରା ୱିୟ ଚ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ଆହୁ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଇଦଞ୍ହି କସ୍ସଚି ତାରକରୂପଂ ୱିୟ ମଣିଗୁଳିକା ୱିୟ ମୁତ୍ତାଗୁଳିକା ୱିୟ ଚ, କସ୍ସଚି ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ ହୁତ୍ୱା କପ୍ପାସଟ୍ଠି ୱିୟ ଦାରୁସାରସୂଚି ୱିୟ ଚ, କସ୍ସଚି ଦୀଘପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ କୁସୁମଦାମଂ ୱିୟ ଧୂମସିଖା ୱିୟ ଚ, କସ୍ସଚି ୱିତ୍ଥତଂ ମକ୍କଟକସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ୱଲାହକପଟଲଂ ୱିୟ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ରଥଚକ୍କଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ଚ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ୟଥା ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କୀଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ମହତୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ନଦୀ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଆହ । ଅପରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକା ୱନରାଜି ୱିୟ’’ । ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକୋ ସୀତଚ୍ଛାୟୋ ସାଖାସମ୍ପନ୍ନୋ ଫଲଭାରଭରିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟା’’ତି । ତେସଂ ହି ତଂ ଏକମେୱ ସୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଏକମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ସଞ୍ଞଜଞ୍ହି ଏତଂ ସଞ୍ଞାନିଦାନଂ ସଞ୍ଞାପଭୱଂ । ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞମେୱ ଅସ୍ସାସାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପସ୍ସାସାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ । ୟସ୍ସ ହି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନେୱ ଅପ୍ପନଂ, ନ ଉପଚାରଂ ପାପୁଣାତି । ୟସ୍ସ ପନ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପଚାରଞ୍ଚ ଅପ୍ପନଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଅଜାନତୋ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ନୁପଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଜାନତୋୱ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) ।
୨୩୨. ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତେ ପନ ନିମିତ୍ତେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଆଚରିୟେନ ପନ ଏତଂ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱା ନ ୱା ନିମିତ୍ତନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱଂ ହୋତି, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନିମିତ୍ତନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ୱୋସାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିରାସୋ ୱିସୀଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ମନସିକାରେୟେୱ ନିୟୋଜେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଦୀଘଭାଣକା।
ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନାହୁ ‘‘ନିମିତ୍ତମିଦଂ, ଆୱୁସୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋହି ସପ୍ପୁରିସାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି । ଅଥାନେନ ନିମିତ୍ତେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ। ଏୱମସ୍ସାୟଂ ଇତୋ ପଭୁତି ଠପନାୱସେନ ଭାୱନା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ନିମିତ୍ତେ ଠପୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ନାନାକାରଂ ୱିଭାୱୟଂ ।
ଧୀରୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ, ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୫) ।
ତସ୍ସେୱଂ ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ହୋନ୍ତି, କିଲେସା ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱ । ସତି ଉପଟ୍ଠିତାୟେୱ । ଚିତ୍ତଂ ଉପଚାରସମାଧିନା ସମାହିତମେୱ । ଅଥାନେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନେୱ ୱଣ୍ଣତୋ ମନସି କାତବ୍ବଂ, ନ ଲକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଖୋ ଖତ୍ତିୟମହେସିୟା ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭୋ ୱିୟ କସ୍ସକେନ ସାଲିୟୱଗବ୍ଭୋ ୱିୟ ଚ ଆୱାସାଦୀନି ସତ୍ତ ଅସପ୍ପାୟାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତାନେୱ ସତ୍ତ ସପ୍ପାୟାନି ସେୱନ୍ତେନ ସାଧୁକଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅଥ ନଂ ଏୱଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସିକାରୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଗମୟିତ୍ୱା ଦସୱିଧଂ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲଂ ସମ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ୱୀରିୟସମତା ୟୋଜେତବ୍ବା । ତସ୍ସେୱଂ ଘଟେନ୍ତସ୍ସ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତାନୁକ୍କମେନେୱ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ।
୨୩୩. ଏୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନୋ ପନେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୱିୱଟ୍ଟନାୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତୁକାମୋ ତଦେୱ ଝାନଂ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱସିପ୍ପତ୍ତଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସମୁଦୟୋ କରଜକାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ପସ୍ସତି । ୟଥା ହି କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରିୟା ଧମମାନାୟ ଭସ୍ତଞ୍ଚ ପୁରିସସ୍ସ ଚ ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱାତୋ ସଞ୍ଚରତି, ଏୱମେୱ କାୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାତି । ତତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଚ କାୟଞ୍ଚ ରୂପନ୍ତି ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ଅରୂପନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
ଏୱଂ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସତି । ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚ ନଂ ଦିସ୍ୱା ତୀସୁପି ଅଦ୍ଧାସୁ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି । ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ କଲାପସମ୍ମସନୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଓଭାସାଦୟୋ ଦସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସେ ପହାୟ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ପଟିପଦାଞାଣଂ ମଗ୍ଗୋତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଉଦୟଂ ପହାୟ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ପତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେନ ୱୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ୟଥାକ୍କମେନ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଏକୂନୱୀସତିଭେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚସ୍ସ ଗଣନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପରିୟୋସାନା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନା ସମତ୍ତା ହୋତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ପଠମଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ।
୨୩୪. ଇତରେସୁ ପନ ତୀସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ୟସ୍ମା ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାନୟେନେୱ ତେସଂ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୀତିପଟିସଂୱେଦୀତି ପୀତିଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ।
କଥଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଝାନପଟିଲାଭେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା । କଥଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପୀତିଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି । ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୨) –
‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନ… ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ… ରସ୍ସଂ ପସ୍ସାସୱସେନ… ସବ୍ବକାୟପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ… ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜତୋ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚତୋ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଜାନତୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପହାତବ୍ବଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୋ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଏୱଂ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତୀ’’ତି ।
ଏତେନେୱ ନୟେନ ଅୱସେସପଦାନିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇଦମ୍ପନେତ୍ଥ ୱିସେସମତ୍ତଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ସୁଖପଟିସଂୱେଦିତା, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱସେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ୱେଦନାଦୟୋ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ସୁଖପଟିସଂୱେଦୀପଦେ ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଖନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସୁଖାନି କାୟିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଚେତସିକଞ୍ଚା’’ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୩) ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଓଳାରିକଂ ଓଳାରିକଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ, ନିରୋଧେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ କାୟସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ପୀତିପଦେ ପୀତିସୀସେନ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା । ସୁଖପଦେ ସରୂପେନେୱ ୱେଦନା । ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଦେସୁ ‘‘ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩) ୱଚନତୋ ସଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାତି ଏୱଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାନୟେନ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୩୫. ତତିୟଚତୁକ୍କେପି ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତପଟିସଂୱେଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିପ୍ପମୋଦୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ମୋଦେନ୍ତୋ ପମୋଦେନ୍ତୋ ହାସେନ୍ତୋ ପହାସେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅଭିପ୍ପମୋଦୋ ହୋତି ସମାଧିୱସେନ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚ ।
କଥଂ ସମାଧିୱସେନ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜତି । ସୋ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପୀତିୟା ଚିତ୍ତଂ ଆମୋଦେତି ପମୋଦେତି । କଥଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତପୀତିଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି । ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପୀତିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆମୋଦେତି ପମୋଦେତି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ‘‘ଅଭିପ୍ପମୋଦୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଦହନ୍ତୋ ସମଂ ଠପେନ୍ତୋ । ତାନି ୱା ପନ ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ପସ୍ସତୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଖଣିକଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଖଣିକଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ୱସେନପି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଦହନ୍ତୋ ସମଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱିମୋଚୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣେହି ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ, ଦୁତିୟେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି, ତତିୟେନ ପୀତିୟା, ଚତୁତ୍ଥେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ । ତାନି ୱା ପନ ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି । ସୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତୋ ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାତୋ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାତୋ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିତୋ, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗତୋ, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟତୋ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନତୋ ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୱିମୋଚୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୩୬. ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେ ପନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅନିଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱା । ଅନିଚ୍ଚତାତି ତେସଂୟେୱ ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ୱା, ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ତେନେୱାକାରେନ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଖଣଭଙ୍ଗେନ ଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାତି ତସ୍ସା ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱସେନ ରୂପାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସନା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତସ୍ମା ଏୱଂଭୂତୋ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ଇଧ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେ ୱିରାଗା ଖୟୱିରାଗୋ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଖୟୱିରାଗୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାତି ତଦୁଭୟଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଚ ମଗ୍ଗୋ ଚ । ତାୟ ଦୁୱିଧାୟପି ଅନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସୀପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋୟେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗାନଂ ଏତମଧିୱଚନଂ ।
ୱିପସ୍ସନା ହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ସଙ୍ଖତଦୋସଦସ୍ସନେନ ଚ ତବ୍ବିପରୀତେ ନିବ୍ବାନେ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ମଗ୍ଗୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ଚ ନିବ୍ବାନେ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟମ୍ପି ପନ ପୁରିମପୁରିମଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନୁଅନୁପସ୍ସନତୋ ଅନୁପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଦୁୱିଧାୟପି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କଂ ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମାନି ପନ ତୀଣି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ । ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ସୋଳସୱତ୍ଥୁକାୟ ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସୋଳସୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚ ପନ ଅୟଂ ଆନାପାନସ୍ସତି ମହପ୍ଫଲା ହୋତି ମହାନିସଂସା ।
୨୩୭. ତତ୍ରସ୍ସ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ସନ୍ତଭାୱାଦିୱସେନାପି ମହାନିସଂସତା ୱେଦିତବ୍ବା, ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦସମତ୍ଥତାୟପି । ଅୟଞ୍ହି ସନ୍ତପଣୀତଅସେଚନକସୁଖୱିହାରତ୍ତା ସମାଧିଅନ୍ତରାୟକରାନଂ ୱିତକ୍କାନଂ ୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଧାୱନଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆନାପାନାରମ୍ମଣାଭିମୁଖମେୱ ଚିତ୍ତଂ କରୋତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧) ।
ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିପାରିପୂରିୟା ମୂଲଭାୱେନାପି ଚସ୍ସା ମହାନିସଂସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ପରିପୂରେତି, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିପୂରେନ୍ତି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଂ ପରିପୂରେନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୭) ।
ଅପିଚ ଚରିମକାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱିଦିତଭାୱକରଣତୋପିସ୍ସା ମହାନିସଂସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଏୱଂ ଭାୱିତାୟ ଖୋ, ରାହୁଲ, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଏୱଂ ବହୁଲୀକତାୟ ୟେପି ତେ ଚରିମକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ତେପି ୱିଦିତାୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନୋ ଅୱିଦିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୨୧) ।
୨୩୮. ତତ୍ଥ ନିରୋଧୱସେନ ତୟୋ ଚରିମକା ଭୱଚରିମକା, ଝାନଚରିମକା, ଚୁତିଚରିମକାତି । ଭୱେସୁ ହି କାମଭୱେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଭୱଚରିମକା। ଝାନେସୁ ପୁରିମେ ଝାନତ୍ତୟେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥେ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଝାନଚରିମକା। ୟେ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ସୋଳସମେନ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇମେ ଚୁତିଚରିମକା ନାମ । ଇମେ ଇଧ ‘‘ଚରିମକା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଇମଂ କିର କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆନାପାନାରମ୍ମଣସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ସୋଳସମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଉପ୍ପାଦୋପି ନେସଂ ପାକଟୋ ହୋତି । ଠିତିଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଠିତିପି ନେସଂ ପାକଟା ହୋତି । ଭଙ୍ଗଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ଚ ଭଙ୍ଗୋ ନେସଂ ପାକଟୋ ହୋତି ।
ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହି ଆୟୁଅନ୍ତରଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱା ହୋତି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱା । ଇଦଂ ପନ ସୋଳସୱତ୍ଥୁକଂ ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁଅନ୍ତରଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ସୋ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦାନି ମେ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ପୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ନ ଇତୋ ପର’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନନିୱାସନପାରୁପନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲେତି କୋଟପବ୍ବତୱିହାରୱାସୀତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ମହାକରଞ୍ଜିୟୱିହାରୱାସୀମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଦେୱପୁତ୍ତମହାରଟ୍ଠେ ପିଣ୍ଡପାତିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରୱାସିନୋ ଦ୍ୱେ ଭାତିୟତ୍ଥେରା ୱିୟ ଚ ।
ତତ୍ରିଦଂ ଏକୱତ୍ଥୁପରିଦୀପନଂ । ଦ୍ୱେଭାତିୟତ୍ଥେରାନଂ କିରେକୋ ପୁଣ୍ଣମୁପୋସଥଦିୱସେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଓସାରେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚଙ୍କମେ ଠିତୋ ଚନ୍ଦାଲୋକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ଉପଧାରେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମାହ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି କଥଂ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ର କେଚି ଆହଂସୁ ‘‘ଅମ୍ହେହି ଆସନେ ନିସିନ୍ନକାୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା’’ତି । କେଚି ‘‘ଅମ୍ହେହି ଆକାସେ ପଲ୍ଲଙ୍କମାଭୁଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକା’’ତି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଅହଂ ଦାନି ୱୋ ଚଙ୍କମନ୍ତମେୱ ପରିନିବ୍ବାୟମାନଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ତତୋ ଚଙ୍କମେ ଲେଖଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇତୋ ଚଙ୍କମକୋଟିତୋ ପରକୋଟିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନୋ ଇମଂ ଲେଖଂ ପତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚଙ୍କମଂ ଓରୁୟ୍ହ ପରଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନୋ ଏକେନ ପାଦେନ ଲେଖଂ ଅକ୍କନ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ଅନୁୟୁଞ୍ଜେଥ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଏୱଂ ଅନେକାନିସଂସଂ, ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ସଦାତି ॥
ଇଦଂ ଆନାପାନସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
ଉପସମାନୁସ୍ସତିକଥା
୨୩୯. ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପନ ଉପସମାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ୟଦିଦଂ ମଦନିମ୍ମଦନୋ ପିପାସୱିନୟୋ ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦୋ ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ଏୱଂ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୂପସମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ଧମ୍ମାତି ସଭାୱା । ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱାତି ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମ ପଚ୍ଚୟେହି କତା ୱା ଅକତା ୱା । ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ତେସଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୱିରାଗୋ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୱିରାଗୋତି ନ ରାଗାଭାୱମତ୍ତମେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟଦିଦଂ ମଦନିମ୍ମଦନୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୟୋ ସୋ ମଦନିମ୍ମଦନୋତିଆଦୀନି ନାମାନି ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ ଲଭତି, ସୋ ୱିରାଗୋତି ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତମାଗମ୍ମ ସବ୍ବେପି ମାନମଦପୁରିସମଦାଦୟୋ ମଦା ନିମ୍ମଦା ଅମଦା ହୋନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ମଦନିମ୍ମଦନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତମାଗମ୍ମ ସବ୍ବାପି କାମପିପାସା ୱିନୟଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ୟାତି, ତସ୍ମା ପିପାସୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତମାଗମ୍ମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଲୟା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତମାଗମ୍ମ ତେଭୂମକଂ ୱଟ୍ଟଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତମାଗମ୍ମ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହା ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି ୱିରଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନେସ ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ନୱ ଚ ସତ୍ତାୱାସେ ଅପରାପରଭାୱାୟ ୱିନନତୋ ଆବନ୍ଧନତୋ ସଂସିବ୍ବନତୋ ୱାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ନିସ୍ସଟୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଏୱମେତେସଂ ମଦନିମ୍ମଦନତାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ୱସେନ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ଉପସମୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ । ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ଭଗୱତା – ‘‘ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି… ସଚ୍ଚଞ୍ଚ… ପାରଞ୍ଚ… ସୁଦୁଦ୍ଦସଞ୍ଚ… ଅଜରଞ୍ଚ… ଧୁୱଞ୍ଚ… ନିପ୍ପପଞ୍ଚଞ୍ଚ… ଅମତଞ୍ଚ… ସିୱଞ୍ଚ… ଖେମଞ୍ଚ… ଅବ୍ଭୁତଞ୍ଚ… ଅନୀତିକଞ୍ଚ… ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଞ୍ଚ… ୱିସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ… ଦୀପଞ୍ଚ… ତାଣଞ୍ଚ … ଲେଣଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬) ସୁତ୍ତେସୁ ଉପସମଗୁଣା ୱୁତ୍ତା, ତେସମ୍ପି ୱସେନ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋୟେୱ ।
ତସ୍ସେୱଂ ମଦନିମ୍ମଦନତାଦିଗୁଣୱସେନ ଉପସମଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସ… ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି ଉପସମଂ ଆରବ୍ଭାତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତନୀୱରଣସ୍ସ ଏକକ୍ଖଣେ ଝାନଙ୍ଗାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପସମଗୁଣାନଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ନାନପ୍ପକାରଗୁଣାନୁସ୍ସରଣାଧିମୁତ୍ତତାୟ ୱା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତମେୱ ଝାନଂ ହୋତି। ତଦେତମୁପସମଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପସମାନୁସ୍ସତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଛ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ ୱିୟ ଚ ଅୟମ୍ପି ଅରିୟସାୱକସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଉପସମଗରୁକେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନେନାପି ମନସି କାତବ୍ବା । ସୁତୱସେନାପି ହି ଉପସମେ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି । ଇମଞ୍ଚ ପନ ଉପସମାନୁସ୍ସତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖଂ ସୁପତି, ସୁଖଂ ପଟିବୁଜ୍ଝତି, ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି ସନ୍ତମାନସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମନ୍ନାଗତୋ ପାସାଦିକୋ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚ । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ହୱେ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ଭାୱୟେଥ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।
ଏୱଂ ଅନେକାନିସଂସଂ, ଅରିୟେ ଉପସମେ ସତିନ୍ତି ॥
ଇଦଂ ଉପସମାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାମୁଖଂ ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ଅଟ୍ଠମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୯. ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିଦ୍ଦେସୋ
ମେତ୍ତାଭାୱନାକଥା
୨୪୦. ଅନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ପନ ମେତ୍ତା, କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଉପେକ୍ଖାତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ତାୱ ଆଦିକମ୍ମିକେନ ୟୋଗାୱଚରେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନପଲିବୋଧେନ ଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିୱିତ୍ତେ ପଦେସେ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ଆଦିତୋ ତାୱ ଦୋସେ ଆଦୀନୱୋ, ଖନ୍ତିୟଞ୍ଚ ଆନିସଂସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ।
କସ୍ମା ? ଇମାୟ ହି ଭାୱନାୟ ଦୋସୋ ପହାତବ୍ବୋ, ଖନ୍ତି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା । ନ ଚ ସକ୍କା କିଞ୍ଚି ଅଦିଟ୍ଠାଦୀନୱଂ ପହାତୁଂ, ଅୱିଦିତାନିସଂସଂ ୱା ଅଧିଗନ୍ତୁଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିଣ୍ଣଚିତ୍ତୋ ପାଣମ୍ପି ହନତୀ’’ତିଆଦୀନଂ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୨) ୱସେନ ଦୋସେ ଆଦୀନୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା, ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା’’ । (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୪) ।
‘‘ଖନ୍ତିବଲଂ ବଲାନୀକଂ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ’’ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୮) ।
‘‘ଖନ୍ତା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀନଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦) ୱସେନ ଖନ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥେୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତୋ ଦୋସତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱେଚନତ୍ଥାୟ, ୱିଦିତାନିସଂସାୟ ଚ ଖନ୍ତିୟା ସଂୟୋଜନତ୍ଥାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନା ଆରଭିତବ୍ବା । ଆରଭନ୍ତେନ ଚ ଆଦିତୋୱ ପୁଗ୍ଗଲଭେଦୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ‘‘ଇମେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ମେତ୍ତା ପଠମଂ ନ ଭାୱେତବ୍ବା, ଇମେସୁ ନେୱ ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ।
ଅୟଞ୍ହି ମେତ୍ତା ଅପ୍ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ, ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକେ, ମଜ୍ଝତ୍ତେ, ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପଠମଂ ନ ଭାୱେତବ୍ବା । ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗେ ଓଧିସୋ ନ ଭାୱେତବ୍ବା । କାଲକତେ ନ ଭାୱେତବ୍ବାୱ । କିଂକାରଣା ଅପ୍ପିୟାଦୀସୁ ପଠମଂ ନ ଭାୱେତବ୍ବା ? ଅପ୍ପିୟଂ ହି ପିୟଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋ କିଲମତି । ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକଂ ମଜ୍ଝତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋ କିଲମତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଆରୋଦନାକାରପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ମଜ୍ଝତ୍ତଂ ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଚ ପିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଠପେନ୍ତୋ କିଲମତି । ୱେରିମନୁସ୍ସରତୋ କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପିୟାଦୀସୁ ପଠମଂ ନ ଭାୱେତବ୍ବା ।
ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗେ ପନ ତମେୱ ଆରବ୍ଭ ଓଧିସୋ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ କୁଲୂପକତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଭନ୍ତେ, କସ୍ସ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ? ଥେରୋ ‘‘ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭରିୟା ପିୟା ହୋତି । ସୋ ତସ୍ସା ମେତ୍ତଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଭିତ୍ତିୟୁଦ୍ଧମକାସି । ତସ୍ମା ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗେ ଓଧିସୋ ନ ଭାୱେତବ୍ବା ।
କାଲକତେ ପନ ଭାୱେନ୍ତୋ ନେୱ ଅପ୍ପନଂ, ନ ଉପଚାରଂ ପାପୁଣାତି । ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଆଚରିୟଂ ଆରବ୍ଭ ମେତ୍ତଂ ଆରଭି । ତସ୍ସ ମେତ୍ତା ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ସୋ ମହାଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ପଗୁଣାୱ ମେ ମେତ୍ତାଝାନସମାପତ୍ତି, ନ ଚ ନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋମି, କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋ, ଗୱେସାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଗୱେସନ୍ତୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ମତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଆରବ୍ଭ ମେତ୍ତାୟନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେସି । ତସ୍ମା କାଲକତେ ନ ଭାୱେତବ୍ବାୱ ।
୨୪୧. ସବ୍ବପଠମଂ ପନ ‘‘ଅହଂ ସୁଖିତୋ ହୋମି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଅୱେରୋ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜୋ ଅନୀଘୋ ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରାମୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅତ୍ତନିୟେୱ ଭାୱେତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୪୩) ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ? ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଏକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ଦିସ୍ୱା ମେତ୍ତାୟେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ମେତ୍ତାୟ ଫରତୀ’’ତି ।
‘‘ୟଞ୍ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୨) –
‘‘କତମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଭାୱେତବ୍ବା, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ’’ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ଅନୀଘା ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୁ । ସବ୍ବେ ପାଣା… ସବ୍ବେ ଭୂତା… ସବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲା… ସବ୍ବେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା ଅୱେରା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ଅନୀଘା ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂ’’ତିଆଦି –
ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ଚ ମେତ୍ତସୁତ୍ତେ (ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୧୪୫) –
ସବ୍ବସତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତତ୍ତା’’ତିଆଦି ॥ –
ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନି ଭାୱନା ୱୁତ୍ତାତି ଚେ । ତଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । କସ୍ମା ? ତଞ୍ହି ଅପ୍ପନାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସକ୍ଖିଭାୱୱସେନ ।
ସଚେପି ହି ୱସ୍ସସତଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ୱା ‘‘ଅହଂ ସୁଖିତୋ ହୋମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନି ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତି, ନେୱସ୍ସ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଅହଂ ସୁଖିତୋ ହୋମୀ’’ତି ଭାୱୟତୋ ପନ ୟଥା ଅହଂ ସୁଖକାମୋ ଦୁକ୍ଖପଟିକ୍କୂଲୋ ଜୀୱିତୁକାମୋ ଅମରିତୁକାମୋ ଚ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତାତି ଅତ୍ତାନଂ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ହିତସୁଖକାମତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭଗୱତାପି –
‘‘ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁପରିଗମ୍ମ ଚେତସା,
ନେୱଜ୍ଝଗା ପିୟତରମତ୍ତନା କ୍ୱଚି ।
ଏୱଂ ପିୟୋ ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ପରେସଂ,
ତସ୍ମା ନ ହିଂସେ ପରମତ୍ତକାମୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୧୯; ଉଦା॰ ୪୧) । –
୨୪୨. ତସ୍ମା ସକ୍ଖିଭାୱତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଅତ୍ତାନଂ ମେତ୍ତାୟ ଫରିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସୁଖପ୍ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ୟ୍ୱାୟଂ ପିୟୋ ମନାପୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ଆଚରିୟୋ ୱା ଆଚରିୟମତ୍ତୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟମତ୍ତୋ ୱା ତସ୍ସ ଦାନପିୟୱଚନାଦୀନି ପିୟମନାପତ୍ତକାରଣାନି ସୀଲସୁତାଦୀନି ଗରୁଭାୱନୀୟତ୍ତକାରଣାନି ଚ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଏସ ସପ୍ପୁରିସୋ ସୁଖୀ ହୋତୁ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ।
ଏୱରୂପେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ କାମଂ ଅପ୍ପନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଇମିନା ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ତାୱତକେନେୱ ତୁଟ୍ଠିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀମାସମ୍ଭେଦଂ କତ୍ତୁକାମେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକେ, ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତେ, ମଜ୍ଝତ୍ତତୋ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା । ଭାୱେନ୍ତେନ ଚ ଏକେକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ମୁଦୁଂ କମ୍ମନିୟଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରେ ତଦନନ୍ତରେ ଉପସଂହରିତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ସ ପନ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥି, ମହାପୁରିସଜାତିକତ୍ତା ୱା ଅନତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତେପି ପରେ ୱେରୀସଞ୍ଞାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ‘‘ମଜ୍ଝତ୍ତେ ମେ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ ଜାତଂ, ଇଦାନି ନଂ ୱେରିମ୍ହି ଉପସଂହରାମୀ’’ତି ବ୍ୟାପାରୋୱ ନ କାତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଜ୍ଝତ୍ତତୋ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ।
୨୪୩. ସଚେ ପନସ୍ସ ୱେରିମ୍ହି ଚିତ୍ତମୁପସଂହରତୋ ତେନ କତାପରାଧାନୁସ୍ସରଣେନ ପଟିଘମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥାନେନ ପୁରିମପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମେତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ମେତ୍ତାୟନ୍ତେନ ପଟିଘଂ ୱିନୋଦେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏୱମ୍ପି ୱାୟମତୋ ନ ନିବ୍ବାତି, ଅଥ –
କକଚୂପମଓୱାଦ-ଆଦୀନଂ ଅନୁସାରତୋ ।
ପଟିଘସ୍ସ ପହାନାୟ, ଘଟିତବ୍ବଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥
ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇମିନା ଆକାରେନ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦନ୍ତେନେୱ ‘‘ଅରେ କୁଜ୍ଝନପୁରିସ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –
‘ଉଭତୋଦଣ୍ଡକେନ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କକଚେନ ଚୋରା ଓଚରକା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଓକନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ରାପି ୟୋ ମନୋ ପଦୋସେୟ୍ୟ । ନ ମେ ସୋ ତେନ ସାସନକରୋ’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨) ଚ,
‘ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋ, ୟୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଟିକୁଜ୍ଝତି ।
କୁଦ୍ଧମପ୍ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ସଙ୍ଗାମଂ ଜେତି ଦୁଜ୍ଜୟଂ ॥
‘‘‘ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ।
ପରଂ ସଙ୍କୁପିତଂ ଞତ୍ୱା, ୟୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତୀ’ତି ଚ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) । –
‘‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସପତ୍ତକନ୍ତା ସପତ୍ତକରଣା କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା । କତମେ ସତ୍ତ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି ଅହୋ ୱତାୟଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସାତି । ତଂ କିସ୍ସହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୱତାୟ ନନ୍ଦତି । କୋଧନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କିଞ୍ଚାପି ସୋ ହୋତି ସୁନ୍ହାତୋ ସୁୱିଲିତ୍ତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୁ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋୱ ହୋତି କୋଧାଭିଭୂତୋ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ଧମ୍ମୋ ସପତ୍ତକନ୍ତୋ ସପତ୍ତକରଣୋ କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା । ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି ଅହୋୱତାୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୟେୟ୍ୟାତି…ପେ॰… ନ ପଚୁରତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ଭୋଗୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ୟସୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ମିତ୍ତୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ସୁଗତିଗମନେନ ନନ୍ଦତି । କୋଧନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ୱାଚାୟ ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି । ସୋ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି କୋଧାଭିଭୂତୋ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ଚ,
‘‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛୱାଲାତଂ ଉଭତୋପଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥଗତଂ ନେୱ ଗାମେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରତି, ନ ଅରଞ୍ଞେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରତି । ତଥୂପମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦାମୀ’ତି ଚ,
‘‘ସୋ ଦାନି ତ୍ୱଂ ଏୱଂ କୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ନ ଚେୱ ଭଗୱତୋ ସାସନକରୋ ଭୱିସ୍ସସି, ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ଚ କୁଦ୍ଧପୁରିସତୋପି ପାପିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନ ଦୁଜ୍ଜୟଂ ସଙ୍ଗାମଂ ଜେସ୍ସସି, ସପତ୍ତକରଣେ ଚ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତାୱ ଅତ୍ତନୋ କରିସ୍ସସି, ଛୱାଲାତୂପମୋ ଚ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ।
୨୪୪. ତସ୍ସେୱଂ ଘଟୟତୋ ୱାୟମତୋ ସଚେ ତଂ ପଟିଘଂ ୱୂପସମ୍ମତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ୟୋ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୂପସନ୍ତୋ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୋ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନୋ ପସାଦଂ ଆୱହତି, ତଂ ତଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଆଘାତୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି କାୟସମାଚାରୋୱ ଉପସନ୍ତୋ ହୋତି । ଉପସନ୍ତଭାୱୋ ଚସ୍ସ ବହୁଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଜନେନ ଞାୟତି । ୱଚୀସମାଚାରମନୋସମାଚାରା ପନ ଅୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ତେ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କାୟସମାଚାରୱୂପସମୋୟେୱ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚୀସମାଚାରୋୱ ଉପସନ୍ତୋ ହୋତି । ଉପସନ୍ତଭାୱୋ ଚସ୍ସ ସବ୍ବଜନେନ ଞାୟତି । ସୋ ହି ପକତିୟା ଚ ପଟିସନ୍ଥାରକୁସଲୋ ହୋତି ସଖିଲୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ସମ୍ମୋଦକୋ ଉତ୍ତାନମୁଖୋ ପୁବ୍ବଭାସୀ ମଧୁରେନ ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଓସାରେତି, ପରିମଣ୍ଡଲେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତି । କାୟସମାଚାରମନୋସମାଚାରା ପନ ଅୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ତେ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱଚୀସମାଚାରୱୂପସମୋୟେୱ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମନୋସମାଚାରୋୱ ଉପସନ୍ତୋ ହୋତି, ଉପସନ୍ତଭାୱୋ ଚସ୍ସ ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦୀସୁ ସବ୍ବଜନସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ୟୋ ହି ଅୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ଥେରେ ୱା ୱନ୍ଦମାନୋ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନମଣ୍ଡପେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱା ପଚଲାୟନ୍ତୋ ୱା ନିସୀଦତି । ଉପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପନ ଓକପ୍ପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦତି, ଓହିତସୋତୋ ଅଟ୍ଠିଂକତ୍ୱା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ଇତି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମନୋସମାଚାରୋୱ ଉପସନ୍ତୋ ହୋତି, କାୟୱଚୀସମାଚାରା ଅୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ତେ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମନୋସମାଚାରୱୂପସମୋୟେୱ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପନ ଇମେସୁ ତୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଏକୋପି ଅୱୂପସନ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଏସ ଇଦାନି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚରତି, ଅଥ ଖୋ କତିପାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅଟ୍ଠମହାନିରୟସୋଳସଉସ୍ସଦନିରୟପରିପୂରକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ । କାରୁଞ୍ଞମ୍ପି ହି ପଟିଚ୍ଚ ଆଘାତୋ ୱୂପସମ୍ମତି ।
ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତୟୋପିମେ ଧମ୍ମା ୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ । ତାଦିସେ ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ନ ଦୁକ୍କରା ହୋତି ମେତ୍ତାଭାୱନାତି ।
ଇମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ – ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଆୱୁସୋ, ଆଘାତପଟିୱିନୟା । ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଘାତୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିନୋଦେତବ୍ବୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୨) ଇଦଂ ପଞ୍ଚକନିପାତେ ଆଘାତପଟିୱିନୟସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
୨୪୫. ସଚେ ପନସ୍ସ ଏୱମ୍ପି ୱାୟମତୋ ଆଘାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ, ଅଥାନେନ ଏୱଂ ଅତ୍ତା ଓୱଦିତବ୍ବୋ –
‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଦୁକ୍ଖଂ, କତଂ ତେ ୟଦି ୱେରିନା ।
କିଂ ତସ୍ସାୱିସୟେ ଦୁକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତେ କତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥
‘‘ବହୂପକାରଂ ହିତ୍ୱାନ, ଞାତିୱଗ୍ଗଂ ରୁଦମ୍ମୁଖଂ ।
ମହାନତ୍ଥକରଂ କୋଧଂ, ସପତ୍ତଂ ନ ଜହାସି କିଂ ॥
‘‘ୟାନି ରକ୍ଖସି ସୀଲାନି, ତେସଂ ମୂଲନିକନ୍ତନଂ ।
କୋଧଂ ନାମୁପଳାଲେସି, କୋ ତୟା ସଦିସୋ ଜଳୋ ॥
‘‘କତଂ ଅନରିୟଂ କମ୍ମଂ, ପରେନ ଇତି କୁଜ୍ଝସି ।
କିଂ ନୁ ତ୍ୱଂ ତାଦିସଂୟେୱ, ୟୋ ସୟଂ କତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥
‘‘ଦୋସେତୁକାମୋ ୟଦି ତଂ, ଅମନାପଂ ପରୋ କରି ।
ଦୋସୁପ୍ପାଦେନ ତସ୍ସେୱ, କିଂ ପୂରେସି ମନୋରଥଂ ॥
‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ଚ ନାମ ତ୍ୱଂ, କୁଦ୍ଧୋ କାହସି ୱା ନୱା ।
ଅତ୍ତାନଂ ପନିଦାନେୱ, କୋଧଦୁକ୍ଖେନ ବାଧସି ॥
‘‘କୋଧଂ ୱା ଅହିତଂ ମଗ୍ଗଂ, ଆରୂଳ୍ହା ୟଦି ୱେରିନୋ ।
କସ୍ମା ତୁୱମ୍ପି କୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ତେସଂୟେୱାନୁସିକ୍ଖସି ॥
‘‘ୟଂ ଦୋସଂ ତୱ ନିସ୍ସାୟ, ସତ୍ତୁନା ଅପ୍ପିୟଂ କତଂ ।
ତମେୱ ଦୋସଂ ଛିନ୍ଦସ୍ସୁ, କିମଟ୍ଠାନେ ୱିହଞ୍ଞସି ॥
‘‘ଖଣିକତ୍ତା ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ୟେହି ଖନ୍ଧେହି ତେ କତଂ ।
ଅମନାପଂ ନିରୁଦ୍ଧା ତେ, କସ୍ସ ଦାନୀଧ କୁଜ୍ଝସି ॥
‘‘ଦୁକ୍ଖଂ କରୋତି ୟୋ ୟସ୍ସ, ତଂ ୱିନା କସ୍ସ ସୋ କରେ ।
ସୟମ୍ପି ଦୁକ୍ଖହେତୁତ୍ତ, ମିତି କିଂ ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝସୀ’’ତି ॥
୨୪୬. ସଚେ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦତୋପି ପଟିଘଂ ନେୱ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥାନେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସକତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ତାୱ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ‘‘ଅମ୍ଭୋ ତ୍ୱଂ ତସ୍ସ କୁଦ୍ଧୋ କିଂ କରିସ୍ସସି ? ନନୁ ତୱେୱ ଚେତଂ ଦୋସନିଦାନଂ କମ୍ମଂ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି ? କମ୍ମସ୍ସକୋ ହି ତ୍ୱଂ କମ୍ମଦାୟାଦୋ କମ୍ମୟୋନି କମ୍ମବନ୍ଧୁ କମ୍ମପଟିସରଣୋ, ୟଂ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସସି, ତସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ଭୱିସ୍ସସି, ଇଦଞ୍ଚ ତେ କମ୍ମଂ ନେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ, ନ ସାୱକଭୂମିଂ, ନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତସକ୍କତ୍ତଚକ୍କୱତ୍ତିପଦେସରାଜାଦିସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ସାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ଅଥ ଖୋ ସାସନତୋ ଚାୱେତ୍ୱା ୱିଘାସାଦାଦିଭାୱସ୍ସ ଚେୱ ନେରୟିକାଦିଦୁକ୍ଖୱିସେସାନଞ୍ଚ ତେ ସଂୱତ୍ତନିକମିଦଂ କମ୍ମଂ । ସୋ ତ୍ୱଂ ଇଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ୱୀତଚ୍ଚିତେ ୱା ଅଙ୍ଗାରେ, ଗୂଥଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ପରଂ ପହରିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନମେୱ ପଠମଂ ଦହସି ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଞ୍ଚ କରୋସୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରସ୍ସପି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ‘‘ଏସୋପି ତୱ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସତି ? ନନୁ ଏତସ୍ସେୱେତଂ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି ? କମ୍ମସ୍ସକୋ ହି ଅୟମାୟସ୍ମା କମ୍ମଦାୟାଦୋ…ପେ॰… ୟଂ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଇଦଞ୍ଚସ୍ସ କମ୍ମଂ ନେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ, ନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ, ନ ସାୱକଭୂମିଂ, ନ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତସକ୍କତ୍ତଚକ୍କୱତ୍ତିପଦେସରାଜାଦିସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ସାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ, ଅଥ ଖୋ ସାସନତୋ ଚାୱେତ୍ୱା ୱିଘାସାଦାଦିଭାୱସ୍ସ ଚେୱ ନେରୟିକାଦିଦୁକ୍ଖୱିସେସାନଞ୍ଚସ୍ସ ସଂୱତ୍ତନିକମିଦଂ କମ୍ମଂ । ସ୍ୱାୟଂ ଇଦଂ କରୋନ୍ତୋ ପଟିୱାତେ ଠତ୍ୱା ପରଂ ରଜେନ ଓକିରିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଓକିରତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘‘ୟୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନରସ୍ସ ଦୁସ୍ସତି,
ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୋସସ୍ସ ଅନଙ୍ଗଣସ୍ସ ।
ତମେୱ ବାଲଂ ପଚ୍ଚେତି ପାପଂ,
ସୁଖୁମୋ ରଜୋ ପଟିୱାତଂୱ ଖିତ୍ତୋ’’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୫; ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୭) ।
୨୪୭. ସଚେ ପନସ୍ସ ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସକତମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ନେୱ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥାନେନ ସତ୍ଥୁ ପୁବ୍ବଚରିୟଗୁଣା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୟୋ – ଅମ୍ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ନନୁ ତେ ସତ୍ଥା ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧିସତ୍ତୋପି ସମାନୋ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରୟମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱଧକେସୁପି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଚିତ୍ତଂ ନପ୍ପଦୂସେସି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସୀଲୱଜାତକେ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱିୟା ପଦୁଟ୍ଠେନ ପାପଅମଚ୍ଚେନ ଆନୀତସ୍ସ ପଟିରଞ୍ଞୋ ତିୟୋଜନସତଂ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିସେଧନତ୍ଥାୟ ଉଟ୍ଠିତାନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଆୱୁଧମ୍ପି ଛୁପିତୁଂ ନ ଅଦାସି । ପୁନ ସଦ୍ଧିଂ ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସେନ ଆମକସୁସାନେ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଭୂମିଂ ଖଣିତ୍ୱା ନିଖଞ୍ଞମାନୋ ଚିତ୍ତପ୍ପଦୋସମତ୍ତମ୍ପି ଅକତ୍ୱା କୁଣପଖାଦନତ୍ଥଂ ଆଗତାନଂ ସିଙ୍ଗାଲାନଂ ପଂସୁୱିୟୂହନଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁରିସକାରଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧଜୀୱିତୋ ୟକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ସିରିଗବ୍ଭଂ ଓରୁୟ୍ହ ସିରିସୟନେ ସୟିତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ଦିସ୍ୱା କୋପଂ ଅକତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସପଥଂ କତ୍ୱା ତଂ ମିତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପୟିତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଆସୀସେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋହମତ୍ତାନଂ, ୟଥା ଇଚ୍ଛିଂ ତଥା ଅହୂ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୫୧) ।
ଖନ୍ତିୱାଦୀଜାତକେ ଦୁମ୍ମେଧେନ କାସିରଞ୍ଞା ‘‘କିଂୱାଦୀ ତ୍ୱଂ ସମଣା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଖନ୍ତିୱାଦୀ ନାମାହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସକଣ୍ଟକାହି କସାହି ତାଳେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେସୁ ଛିଜ୍ଜମାନେସୁ କୋପମତ୍ତମ୍ପି ନାକାସି ।
ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ମହଲ୍ଲକୋ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତୋ ଏୱଂ କରେୟ୍ୟ । ଚୂଳଧମ୍ମପାଲଜାତକେ ପନ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋପି ସମାନୋ –
‘‘ଚନ୍ଦନରସାନୁଲିତ୍ତା, ବାହା ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ଧମ୍ମପାଲସ୍ସ ।
ଦାୟାଦସ୍ସ ପଥବ୍ୟା, ପାଣା ମେ ଦେୱ ରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୫.୪୯) ।
ଏୱଂ ୱିପ୍ପଲପମାନାୟ ମାତୁୟା ପିତରା ମହାପତାପେନ ନାମ ରଞ୍ଞା ୱଂସକଳୀରେସୁ ୱିୟ ଚତୂସୁ ହତ୍ଥପାଦେସୁ ଛେଦାପିତେସୁ ତାୱତାପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀସମସ୍ସ ଛିନ୍ଦଥାତି ଆଣତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ଦାନି ତେ ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗଣ୍ହନକାଲୋ, ଇଦାନି ଅମ୍ଭୋ ଧମ୍ମପାଲ, ସୀସଚ୍ଛେଦାଣାପକେ ପିତରି, ସୀସଚ୍ଛେଦକେ ପୁରିସେ, ପରିଦେୱମାନାୟ ମାତରି, ଅତ୍ତନି ଚାତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ସମଚିତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ଦଳ୍ହଂ ସମାଦାନମଧିଟ୍ଠାୟ ପଦୁଟ୍ଠାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନାକାସି ।
ଇଦଞ୍ଚାପି ଅନଚ୍ଛରିୟମେୱ, ୟଂ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ଏୱମକାସି । ତିରଚ୍ଛାନଭୂତୋପି ପନ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାମ ୱାରଣୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସପ୍ପିତେନ ସଲ୍ଲେନ ନାଭିୟଂ ୱିଦ୍ଧୋପି ତାୱ ଅନତ୍ଥକାରିମ୍ହି ଲୁଦ୍ଦକେ ଚିତ୍ତଂ ନପ୍ପଦୂସେସି । ୟଥାହ –
ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଲୁଦ୍ଦକଂ ଅଜ୍ଝଭାସି ।
କିମତ୍ଥୟଂ କିସ୍ସ ୱା ସମ୍ମ ହେତୁ,
ମମଂ ୱଧୀ କସ୍ସ ୱାୟଂ ପୟୋଗୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୧୨୪) ।
ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଚ କାସିରଞ୍ଞୋ ମହେସିୟା ତୱ ଦନ୍ତାନମତ୍ଥାୟ ପେସିତୋମ୍ହି ଭଦନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସା ମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିନିଚ୍ଛରଣସମୁଜ୍ଜଲିତଚାରୁସୋଭେ ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ତେ ଛେତ୍ୱା ଅଦାସି ।
ମହାକପି ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନାୟେୱ ପବ୍ବତପପାତତୋ ଉଦ୍ଧରିତେନ ପୁରିସେନ –
‘‘ଭକ୍ଖୋ ଅୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ୟଥେୱଞ୍ଞେ ୱନେ ମିଗା ।
ୟଂନୂନିମଂ ୱଧିତ୍ୱାନ, ଛାତୋ ଖାଦେୟ୍ୟ ୱାନରଂ ॥
‘‘ଆହିତୋୱ ଗମିସ୍ସାମି, ମଂସମାଦାୟ ସମ୍ବଲଂ ।
କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିସ୍ସାମି, ପାଥେୟ୍ୟଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୦୫-୨୦୬) । –
ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସିଲଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ସମ୍ପଦାଲିତେ ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ତଂ ପୁରିସଂ ଉଦିକ୍ଖମାନୋ –
‘‘ମା ଅୟ୍ୟୋସି ମେ ଭଦନ୍ତେ, ତ୍ୱଂ ନାମେତାଦିସଂ କରି ।
ତ୍ୱଂ ଖୋସି ନାମ ଦୀଘାୱୁ, ଅଞ୍ଞଂ ୱାରେତୁମରହସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୦୯) । –
ୱତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପୁରିସେ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପଦୂସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତମେୱ ପୁରିସଂ ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେସି ।
ଭୂରିଦତ୍ତୋ ନାମ ନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ୱମ୍ମିକମୁଦ୍ଧନି ସୟମାନୋ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗିସଦିସେନ ଓସଧେନ ସକଲସରୀରେ ସିଞ୍ଚିୟମାନୋପି ପେଳାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ କୀଳାପିୟମାନୋପି ତସ୍ମିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ମନୋପଦୋସମତ୍ତମ୍ପି ନ ଅକାସି । ୟଥାହ –
‘‘ପେଳାୟ ପକ୍ଖିପନ୍ତେପି, ମଦ୍ଦନ୍ତେପି ଚ ପାଣିନା ।
ଅଲମ୍ପାନେ ନ କୁପ୍ପାମି, ସୀଲଖଣ୍ଡଭୟା ମମା’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୨.୧୬) ।
ଚମ୍ପେୟ୍ୟୋପି ନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ଅହିତୁଣ୍ଡିକେନ ୱିହେଠିୟମାନୋ ମନୋପଦୋସମତ୍ତମ୍ପି ନୁପ୍ପାଦେସି । ୟଥାହ –
‘‘ତଦାପି ମଂ ଧମ୍ମଚାରିଂ, ଉପୱୁତ୍ଥଉପୋସଥଂ ।
ଅହିତୁଣ୍ଡିକୋ ଗହେତ୍ୱାନ, ରାଜଦ୍ୱାରମ୍ହି କୀଳତି ॥
‘‘ୟଂ ସୋ ୱଣ୍ଣଂ ଚିନ୍ତୟତି, ନୀଲଂ ପୀତଂ ୱ ଲୋହିତଂ ।
ତସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁୱତ୍ତନ୍ତୋ, ହୋମି ଚିନ୍ତିତସନ୍ନିଭୋ ॥
‘‘ଥଲଂ କରେୟ୍ୟଂ ଉଦକଂ, ଉଦକମ୍ପି ଥଲଂ କରେ ।
ୟଦିହଂ ତସ୍ସ କୁପ୍ପେୟ୍ୟଂ, ଖଣେନ ଛାରିକଂ କରେ ॥
‘‘ୟଦି ଚିତ୍ତୱସୀ ହେସ୍ସଂ, ପରିହାୟିସ୍ସାମି ସୀଲତୋ ।
ସୀଲେନ ପରିହୀନସ୍ସ, ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ ନ ସିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୨.୨୧-୨୪) ।
ସଙ୍ଖପାଲନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ତିଖିଣାହି ସତ୍ତୀହି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଓୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପହାରମୁଖେହି ସକଣ୍ଟକା ଲତାୟୋ ପୱେସେତ୍ୱା ନାସାୟ ଦଳ୍ହଂ ରଜ୍ଜୁଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୋଳସହି ଭୋଜପୁତ୍ତେହି କାଜେନାଦାୟ ୱୟ୍ହମାନୋ ଧରଣୀତଲେ ଘଂସିୟମାନସରୀରୋ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକିତମତ୍ତେନେୱ ସବ୍ବେ ଭୋଜପୁତ୍ତେ ଭସ୍ମଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋପି ସମାନୋ ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ପଦୁଟ୍ଠାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନ ଅକାସି ।
ୟଥାହ –
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଞ୍ଚଳାର,
ଉପୋସଥଂ ନିଚ୍ଚମୁପାୱସାମି ।
ଅଥାଗମୁଂ ସୋଳସ ଭୋଜପୁତ୍ତା,
ରଜ୍ଜୁଂ ଗହେତ୍ୱାନ ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ପାସଂ ॥
‘‘ଭେତ୍ୱାନ ନାସଂ ଅତିକସ୍ସ ରଜ୍ଜୁଂ,
ନୟିଂସୁ ମଂ ସମ୍ପରିଗୟ୍ହ ଲୁଦ୍ଦା ।
ଏତାଦିସଂ ଦୁକ୍ଖମହଂ ତିତିକ୍ଖଂ,
ଉପୋସଥଂ ଅପ୍ପଟିକୋପୟନ୍ତୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୧୮୦-୧୮୧) ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତାନେୱ, ଅଞ୍ଞାନିପି ମାତୁପୋସକଜାତକାଦୀସୁ ଅନେକାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ଅକାସି । ତସ୍ସ ତେ ଇଦାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତଂ ସଦେୱଲୋକେ କେନଚି ଅପ୍ପଟିସମଖନ୍ତିଗୁଣଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତୋ ପଟିଘଚିତ୍ତଂ ନାମ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଅତିୱିୟ ଅୟୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପତିରୂପନ୍ତି ।
୨୪୮. ସଚେ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ସତ୍ଥୁ ପୁବ୍ବଚରିତଗୁଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଦୀଘରତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ ଦାସବ୍ୟଂ ଉପଗତସ୍ସ ନେୱ ତଂ ପଟିଘଂ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥାନେନ ଅନମତଗ୍ଗିୟାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବାନି । ତତ୍ର ହି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ନ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତୋ ସୁଲଭରୂପୋ, ୟୋ ନ ମାତାଭୂତପୁବ୍ବୋ, ୟୋ ନ ପିତାଭୂତପୁବ୍ବୋ, ୟୋ ନ ଭାତା, ୟୋ ନ ଭଗିନୀ, ୟୋ ନ ପୁତ୍ତୋ, ୟୋ ନ ଧୀତାଭୂତପୁବ୍ବା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୩୭-୧୪୨) ।
ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ, ‘‘ଅୟଂ କିର ମେ ଅତୀତେ ମାତା ହୁତ୍ୱା ଦସମାସେ କୁଚ୍ଛିୟା ପରିହରିତ୍ୱା ମୁତ୍ତକରୀସଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଦୀନି ହରିଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ଅଜିଗୁଚ୍ଛମାନା ଅପନେତ୍ୱା ଉରେ ନଚ୍ଚାପେନ୍ତୀ ଅଙ୍ଗେନ ପରିହରମାନା ପୋସେସି, ପିତା ହୁତ୍ୱା ଅଜପଥସଙ୍କୁପଥାଦୀନି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱାଣିଜ୍ଜଂ ପୟୋଜୟମାନୋ ମୟ୍ହମତ୍ଥାୟ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଉଭତୋବ୍ୟୂଳ୍ହେ ସଙ୍ଗାମେ ପୱିସିତ୍ୱା ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଦୁକ୍କରାନି କରିତ୍ୱା ‘ପୁତ୍ତକେ ପୋସେସ୍ସାମୀ’ତି ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ଧନଂ ସଂହରିତ୍ୱା ମଂ ପୋସେସି । ଭାତା, ଭଗିନୀ, ପୁତ୍ତୋ, ଧୀତା ଚ ହୁତ୍ୱାପି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚୁପକାରଂ ଅକାସୀତି ତତ୍ର ମେ ନପ୍ପତିରୂପଂ ମନଂ ପଦୂସେତୁ’’ନ୍ତି ।
୨୪୯. ସଚେ ପନ ଏୱମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତିୟେୱ, ଅଥାନେନ ଏୱଂ ମେତ୍ତାନିସଂସା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା – ‘‘ଅମ୍ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ନନୁ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –
‘ମେତ୍ତାୟ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଆସେୱିତାୟ ଭାୱିତାୟ ବହୁଲୀକତାୟ ୟାନୀକତାୟ ୱତ୍ଥୁକତାୟ ଅନୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିଚିତାୟ ସୁସମାରଦ୍ଧାୟ ଏକାଦସାନିସଂସା ପାଟିକଙ୍ଖା। କତମେ ଏକାଦସ ? ସୁଖଂ ସୁପତି, ସୁଖଂ ପଟିବୁଜ୍ଝତି, ନ ପାପକଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଦେୱତା ରକ୍ଖନ୍ତି, ନାସ୍ସ ଅଗ୍ଗି ୱା ୱିସଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା କମତି, ତୁୱଟଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତି, ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଙ୍କରୋତି, ଉତ୍ତରିମପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ହୋତୀ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୫) ।
‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଇଦଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିବ୍ବାପେସ୍ସସି, ଇମେହି ଆନିସଂସେହି ପରିବାହିରୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ।
୨୫୦. ଏୱମ୍ପି ନିବ୍ବାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗୋ କାତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ‘‘ଅମ୍ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ତ୍ୱଂ ଏତସ୍ସ କୁଜ୍ଝମାନୋ କସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି ? କିଂ କେସାନଂ କୁଜ୍ଝସି, ଉଦାହୁ ଲୋମାନଂ, ନଖାନଂ…ପେ॰… ମୁତ୍ତସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି ? ଅଥ ୱା ପନ କେସାଦୀସୁ ପଥୱୀଧାତୁୟା କୁଜ୍ଝସି, ଆପୋଧାତୁୟା, ତେଜୋଧାତୁୟା, ୱାୟୋଧାତୁୟା କୁଜ୍ଝସି ? ୟେ ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଉପାଦାୟ ଅୟମାୟସ୍ମା ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେସୁ କିଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି, ଉଦାହୁ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି ? କିଂ ୱା ଚକ୍ଖାୟତନସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି, କିଂ ରୂପାୟତନସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି…ପେ॰… କିଂ ମନାୟତନସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି, କିଂ ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ କୁଜ୍ଝସି ? କିଂ ୱା ଚକ୍ଖୁଧାତୁୟା କୁଜ୍ଝସି, କିଂ ରୂପଧାତୁୟା, କିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା…ପେ॰… କିଂ ମନୋଧାତୁୟା, କିଂ ଧମ୍ମଧାତୁୟା, କିଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା’’ତି ? ଏୱଞ୍ହି ଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କରୋତୋ ଆରଗ୍ଗେ ସାସପସ୍ସ ୱିୟ ଆକାସେ ଚିତ୍ତକମ୍ମସ୍ସ ୱିୟ ଚ କୋଧସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତି ।
୨୫୧. ଧାତୁୱିନିବ୍ଭୋଗଂ ପନ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଦାନସଂୱିଭାଗୋ କାତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ପରସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଅତ୍ତନା ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ପରୋ ଭିନ୍ନାଜୀୱୋ ହୋତି ଅପରିଭୋଗାରହପରିକ୍ଖାରୋ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ୱୂପସମ୍ମତି । ଇତରସ୍ସ ଚ ଅତୀତଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁବନ୍ଧୋପି କୋଧୋ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ୱୂପସମ୍ମତି, ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁଟ୍ଠାପିତସେନାସନେନ ପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ଥେରେନ ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଟ୍ଠକହାପଣଗ୍ଘନକୋ ପତ୍ତୋ ମମ ମାତରା ଉପାସିକାୟ ଦିନ୍ନୋ ଧମ୍ମିୟଲାଭୋ, ମହାଉପାସିକାୟ ପୁଞ୍ଞଲାଭଂ କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧମହାଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱମେତଂ ଦାନଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଅଦନ୍ତଦମନଂ ଦାନଂ, ଦାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥସାଧକଂ ।
ଦାନେନ ପିୟୱାଚାୟ, ଉନ୍ନମନ୍ତି ନମନ୍ତି ଚା’’ତି ॥
୨୫୨. ତସ୍ସେୱଂ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେ ୱୂପସନ୍ତପଟିଘସ୍ସ ୟଥା ପିୟାତିପ୍ପିୟସହାୟକମଜ୍ଝତ୍ତେସୁ, ଏୱଂ ତସ୍ମିମ୍ପି ମେତ୍ତାୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଅଥାନେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମେତ୍ତାୟନ୍ତେନ ଅତ୍ତନି ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ ମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲେତି ଚତୂସୁ ଜନେସୁ ସମଚିତ୍ତତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ସୀମାସମ୍ଭେଦୋ କାତବ୍ବୋ । ତସ୍ସିଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ସଚେ ଇମସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ପିୟମଜ୍ଝତ୍ତୱେରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତଚତୁତ୍ଥେ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ନିସିନ୍ନେ ଚୋରା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତଂ ମାରେତ୍ୱା ଗଲଲୋହିତଂ ଗହେତ୍ୱା ବଲିକରଣତ୍ଥାୟା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ର ଚେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅସୁକଂ ୱା ଅସୁକଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଅକତୋୱ ହୋତି ସୀମାସମ୍ଭେଦୋ । ସଚେପି ‘‘ମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ, ମା ଇମେ ତୟୋ’’ତିପି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଅକତୋୱ ହୋତି ସୀମାସମ୍ଭେଦୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ହି ଗହଣମିଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅହିତେସୀ ହୋତି, ଇତରେସଂୟେୱ ହିତେସୀ ହୋତି ।
ୟଦା ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଜନାନମନ୍ତରେ ଏକମ୍ପି ଚୋରାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅତ୍ତନି ଚ ତେସୁ ଚ ତୀସୁ ଜନେସୁ ସମମେୱ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେତି, କତୋ ହୋତି ସୀମାସମ୍ଭେଦୋ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଅତ୍ତନି ହିତମଜ୍ଝତ୍ତେ, ଅହିତେ ଚ ଚତୁବ୍ବିଧେ ।
ୟଦା ପସ୍ସତି ନାନତ୍ତଂ, ହିତଚିତ୍ତୋୱ ପାଣିନଂ ॥
‘‘ନ ନିକାମଲାଭୀ ମେତ୍ତାୟ, କୁସଲୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଦା ଚତସ୍ସୋ ସୀମାୟୋ, ସମ୍ଭିନ୍ନା ହୋନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୋ ॥
‘‘ସମଂ ଫରତି ମେତ୍ତାୟ, ସବ୍ବଲୋକଂ ସଦେୱକଂ ।
ମହାୱିସେସୋ ପୁରିମେନ, ୟସ୍ସ ସୀମା ନ ଞାୟତୀ’’ତି ॥
୨୫୩. ଏୱଂ ସୀମାସମ୍ଭେଦସମକାଲମେୱ ଚ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପଚାରଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସୀମାସମ୍ଭେଦେ ପନ କତେ ତମେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତୋ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି ।
ଏତ୍ତାୱତାନେନ ଅଧିଗତଂ ହୋତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ମେତ୍ତାସହଗତଂ । ଅଧିଗତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତୋ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚତୁକ୍କନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନାନି, ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ଚ ପାପୁଣାତି ।
ସୋ ହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି । ତଥା ଦୁତିୟଂ, ତଥା ତତିୟଂ, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଉଦ୍ଧମଧୋ ତିରିୟଂ ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ତତାୟ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ୱିପୁଲେନ ମହଗ୍ଗତେନ ଅପ୍ପମାଣେନ ଅୱେରେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେନ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି (ୱିଭ॰ ୬୪୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬) । ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ହି ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।
୨୫୪. ଏତ୍ଥ ଚ ମେତ୍ତାସହଗତେନାତି ମେତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ । ଚେତସାତି ଚିତ୍ତେନ । ଏକଂ ଦିସନ୍ତି ଏକମେକିସ୍ସା ଦିସାୟ ପଠମପରିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ଏକଦିସାପରିୟାପନ୍ନସତ୍ତଫରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ଫୁସିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ୱିହରତୀତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଧିଟ୍ଠିତଂ ଇରିୟାପଥୱିହାରଂ ପୱତ୍ତେତି । ତଥା ଦୁତିୟନ୍ତି ୟଥା ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥେୱ ତଦନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଏତେନେୱ ନୟେନ ଉପରିମଂ ଦିସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ଅଧୋଦିସମ୍ପି ତିରିୟଂଦିସମ୍ପି ଏୱମେୱ । ତତ୍ଥ ଚ ଅଧୋତି ହେଟ୍ଠା । ତିରିୟନ୍ତି ଅନୁଦିସାସୁ । ଏୱଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲେ ଅସ୍ସମିୱ ମେତ୍ତାସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାରେତିପି ପଚ୍ଚାସାରେତିପୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ଏକଂ ଦିସଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଓଧିସୋ ମେତ୍ତାଫରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ସବ୍ବଧୀତିଆଦି ପନ ଅନୋଧିସୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେସୁ ହୀନମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠମିତ୍ତସପତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତାଦିପ୍ପଭେଦେସୁ ଅତ୍ତତାୟ। ‘‘ଅୟଂ ପରସତ୍ତୋ’’ତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତସମତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେନ ଚିତ୍ତଭାଗେନ ଈସକମ୍ପି ବହି ଅୱିକ୍ଖିପମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବସତ୍ତୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକଂ । ୱିପୁଲେନାତିଏୱମାଦିପରିୟାୟଦସ୍ସନତୋ ପନେତ୍ଥ ପୁନ ମେତ୍ତାସହଗତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଏତ୍ଥ ଓଧିସୋ ଫରଣେ ୱିୟ ପୁନ ତଥାସଦ୍ଦୋ ଇତିସଦ୍ଦୋ ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ପୁନ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସାତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଗମୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପୁଲେନାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଫରଣୱସେନ ୱିପୁଲତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭୂମିୱସେନ ପନ ଏତଂ ମହଗ୍ଗତଂ ପଗୁଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ, ବ୍ୟାପାଦପଚ୍ଚତ୍ଥିକପ୍ପହାନେନ ଅୱେରଂ, ଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନତୋ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ, ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ୱିକୁବ୍ବନାୟ ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୫. ୟଥା ଚାୟଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱିକୁବ୍ବନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥା ୟମ୍ପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୨୨) ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ସତ୍ତହାକାରେହି ଓଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଦସହାକାରେହି ଦିସାଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ଅନୀଘା ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୁ, ସବ୍ବେ ପାଣା, ସବ୍ବେ ଭୂତା, ସବ୍ବେ ପୁଗ୍ଗଲା, ସବ୍ବେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା ଅୱେରା…ପେ॰… ପରିହରନ୍ତୂତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସବ୍ବା ଇତ୍ଥିୟୋ ଅୱେରା…ପେ॰… ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୁ, ସବ୍ବେ ପୁରିସା, ସବ୍ବେ ଅରିୟା, ସବ୍ବେ ଅନରିୟା, ସବ୍ବେ ଦେୱା, ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା, ସବ୍ବେ ୱିନିପାତିକା ଅୱେରା…ପେ॰… ପରିହରନ୍ତୂତି ଇମେହି ସତ୍ତହାକାରେହି ଓଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସବ୍ବେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସତ୍ତା ଅୱେରା…ପେ॰… ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୁ । ସବ୍ବେ ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ପଚ୍ଛିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ଉତ୍ତରାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ, ସବ୍ବେ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ସତ୍ତା ଅୱେରା…ପେ॰… ପରିହରନ୍ତୁ । ସବ୍ବେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପାଣା, ଭୂତା, ପୁଗ୍ଗଲା, ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା, ଅୱେରା…ପେ॰… ପରିହରନ୍ତୁ । ସବ୍ବା ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଇତ୍ଥିୟୋ, ସବ୍ବେ ପୁରିସା, ଅରିୟା, ଅନରିୟା, ଦେୱା, ମନୁସ୍ସା, ୱିନିପାତିକା ଅୱେରା…ପେ॰… ପରିହରନ୍ତୁ । ସବ୍ବା ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ, ଉତ୍ତରାୟ, ଦକ୍ଖିଣାୟ, ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ପଚ୍ଛିମାୟ, ଉତ୍ତରାୟ, ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଦିସାୟ, ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ, ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଇତ୍ଥିୟୋ…ପେ॰… ୱିନିପାତିକା ଅୱେରା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ଅନୀଘା ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂତି ଇମେହି ଦସହାକାରେହି ଦିସାଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୫୬. ତତ୍ଥ ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନମେତଂ । ସତ୍ତାତି ରୂପାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଛନ୍ଦରାଗେନ ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତାତି ସତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ରୂପେ ଖୋ, ରାଧ, ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ, ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି… ୱେଦନାୟ… ସଞ୍ଞାୟ… ସଙ୍ଖାରେସୁ… ୱିଞ୍ଞାଣେ ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ, ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ।
ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ପନ ୱୀତରାଗେସୁପି ଅୟଂ ୱୋହାରୋ ୱତ୍ତତିୟେୱ, ୱିଲୀୱମୟେପି ବୀଜନିୱିସେସେ ତାଲୱଣ୍ଟୱୋହାରୋ ୱିୟ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ନାମମତ୍ତମେତନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେପି ଅତ୍ଥଂ ୱିଚାରେନ୍ତି, ତେ ସତ୍ୱୟୋଗେନ ସତ୍ତାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ପାଣନତାୟ ପାଣା, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତତ୍ତା ଭୂତା, ସଂଭୂତତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୟୋ । ତସ୍ମିଂ ଗଲନ୍ତୀତି ପୁଗ୍ଗଲା, ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସରୀରଂ । ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ ୱା, ତମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପରିୟାପନ୍ନାତି ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା । ପରିୟାପନ୍ନାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅନ୍ତୋଗଧାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଥା ଚ ସତ୍ତାତି ୱଚନଂ, ଏୱଂ ସେସାନିପି ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ଆରୋପେତ୍ୱା ସବ୍ବାନେତାନି ସବ୍ବସତ୍ତୱେୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କାମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାନିପି ସବ୍ବେ ଜନ୍ତୂ ସବ୍ବେ ଜୀୱାତିଆଦୀନି ସବ୍ବସତ୍ତୱେୱଚନାନି ଅତ୍ଥି, ପାକଟୱସେନ ପନ ଇମାନେୱ ପଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେ ପନ ସତ୍ତା ପାଣାତିଆଦୀନଂ ନ କେୱଲଂ ୱଚନମତ୍ତତୋୱ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋପି ନାନତ୍ତମେୱ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ଅନୋଧିସୋଫରଣା ୱିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଥା ଅତ୍ଥଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଆକାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଅନୋଧିସୋ ମେତ୍ତା ଫରିତବ୍ବା ।
୨୫୭. ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂତି ଅୟମେକା ଅପ୍ପନା । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ହୋନ୍ତୂତି ଅୟମେକା ଅପ୍ପନା । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜାତି ବ୍ୟାପାଦରହିତା । ଅନୀଘା ହୋନ୍ତୂତି ଅୟମେକା ଅପ୍ପନା । ଅନୀଘାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖା । ସୁଖୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରନ୍ତୂତି ଅୟମେକା ଅପ୍ପନା । ତସ୍ମା ଇମେସୁପି ପଦେସୁ ୟଂ ୟଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ମେତ୍ତା ଫରିତବ୍ବା । ଇତି ପଞ୍ଚସୁ ଆକାରେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପ୍ପନାନଂ ୱସେନ ଅନୋଧିସୋଫରଣେ ୱୀସତି ଅପ୍ପନା ହୋନ୍ତି ।
ଓଧିସୋଫରଣେ ପନ ସତ୍ତସୁ ଆକାରେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠୱୀସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଇତ୍ଥିୟୋ ପୁରିସାତି ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟା ଅନରିୟାତି ଅରିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ । ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ୱିନିପାତିକାତି ଉପପତ୍ତିୱସେନ ।
ଦିସାଫରଣେ ପନ ସବ୍ବେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସତ୍ତାତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକମେକିସ୍ସା ଦିସାୟ ୱୀସତି ୱୀସତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱେସତାନି, ସବ୍ବା ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଇତ୍ଥିୟୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକମେକିସ୍ସା ଦିସାୟ ଅଟ୍ଠୱୀସତି ଅଟ୍ଠୱୀସତି କତ୍ୱା ଅସୀତି ଦ୍ୱେସତାନୀତି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ଅସୀତି ଚ ଅପ୍ପନା । ଇତି ସବ୍ବାନିପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠୱୀସାଧିକାନି ପଞ୍ଚ ଅପ୍ପନାସତାନୀତି ।
ଇତି ଏତାସୁ ଅପ୍ପନାସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱସେନ ମେତ୍ତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅୟଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ସୁଖଂ ସୁପତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେ ଏକାଦସାନିସଂସେ ପଟିଲଭତି ।
୨୫୮. ତତ୍ଥ ସୁଖଂ ସୁପତୀତି ୟଥା ସେସା ଜନା ସମ୍ପରିୱତ୍ତମାନା କାକଚ୍ଛମାନା ଦୁକ୍ଖଂ ସୁପନ୍ତି, ଏୱଂ ଅସୁପିତ୍ୱା ସୁଖଂ ସୁପତି । ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତୋପି ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ହୋତି ।
ସୁଖଂ ପଟିବୁଜ୍ଝତୀତି ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତା ୱିଜମ୍ଭନ୍ତା ସମ୍ପରିୱତ୍ତନ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିକସମାନମିୱ ପଦୁମଂ ସୁଖଂ ନିବ୍ବିକାରଂ ପଟିବୁଜ୍ଝତି ।
ନପାପକଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀତି ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଭଦ୍ଦକମେୱ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ୟଥା ପନ ଅଞ୍ଞେ ଅତ୍ତାନଂ ଚୋରେହି ସମ୍ପରିୱାରିତଂ ୱିୟ ୱାଳେହି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ୱିୟ ପପାତେ ପତନ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ପାପକଂ ସୁପିନଂ ନ ପସ୍ସତି ।
ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତୀତି ଉରେ ଆମୁତ୍ତମୁତ୍ତାହାରୋ ୱିୟ ସୀସେ ପିଳନ୍ଧମାଲା ୱିୟ ଚ ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ।
ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତୀତି ୟଥେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଏୱଂ ଅମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ପିୟୋ ହୋତି ୱିସାଖତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ସୋ କିର ପାଟଲିପୁତ୍ତେ କୁଟୁମ୍ବିୟୋ ଅହୋସି । ସୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସମାନୋ ଅସ୍ସୋସି ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୋ କିର ଚେତିୟମାଲାଲଙ୍କତୋ କାସାୱପଜ୍ଜୋତୋ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଏତ୍ଥ ସକ୍କା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନସପ୍ପାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟନ୍ତି ସବ୍ବମେତ୍ଥ ସୁଲଭ’’ନ୍ତି ।
ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ଦୁସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧେନ ଏକକହାପଣେନେୱ ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ନାୱଂ ଉଦିକ୍ଖମାନୋ ଏକମାସଂ ୱସି । ସୋ ୱୋହାରକୁସଲତାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭଣ୍ଡଂ କିଣିତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଧମ୍ମିକାୟ ୱଣିଜ୍ଜାୟ ତେନେୱନ୍ତରମାସେନ ସହସ୍ସଂ ଅଭିସଂହରି । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି ।
ସୋ ପବ୍ବାଜନତ୍ଥାୟ ସୀମଂ ନୀତୋ ତଂ ସହସ୍ସତ୍ଥୱିକଂ ଓୱଟ୍ଟିକନ୍ତରେନ ଭୂମିୟଂ ପାତେସି । ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘କହାପଣସହସ୍ସଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଉପାସକ, ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ସକ୍କା ୱିଚାରେତୁଂ, ଇଦାନେୱେତଂ ୱିଚାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱିସାଖସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଟ୍ଠାନମାଗତା ମା ରିତ୍ତହତ୍ଥା ଗମିଂସୂ’’ତି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୀମାମାଳକେ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ।
ସୋ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେମାତିକା ପଗୁଣା କତ୍ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସପ୍ପାୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ କତ୍ୱା ସମପ୍ପୱତ୍ତୱାସଂ ୱସମାନୋ ଚରି । ଏୱଂ ଚରମାନୋ –
ୱନନ୍ତରେ ଠିତୋ ଥେରୋ, ୱିସାଖୋ ଗଜ୍ଜମାନକୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣମେସନ୍ତୋ, ଇମମତ୍ଥଂ ଅଭାସଥ ॥
‘‘ୟାୱତା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟାୱତା ଇଧ ଆଗତୋ ।
ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଖଲିତଂ ନତ୍ଥି, ଅହୋ ଲାଭା ତେ ମାରିସା’’ତି ॥
ସୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱେଧା ପଥଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗୋ ଉଦାହୁ ଅୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ ପବ୍ବତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ୱସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସେ ଗମିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଚଙ୍କମସୀସେ ମଣିଲରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ସୋପାନଫଲକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରୋଦି ।
ଥେରୋ ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଆହ । ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ମଣିଲିୟାତି । କିସ୍ସ ରୋଦସୀତି ? ତୁମ୍ହାକଂ ଗମନଂ ପଟିଚ୍ଚାତି । ମୟି ଇଧ ୱସନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ କୋ ଗୁଣୋତି ? ତୁମ୍ହେସୁ, ଭନ୍ତେ, ଇଧ ୱସନ୍ତେସୁ ଅମନୁସ୍ସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମେତ୍ତଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ତେ ଦାନି ତୁମ୍ହେସୁ ଗତେସୁ କଲହଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମ୍ପି କଥୟିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଥେରୋ ‘‘ସଚେ ମୟି ଇଧ ୱସନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ହୋତି, ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେପି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ପୁନ ତଥେୱ ଗମନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଦେୱତାପି ପୁନ ତଥେୱ ପରୋଦି । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଥେରୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଏୱଂ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି ।
ଦେୱତା ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ପୁତ୍ତମିୱ ମାତାପିତରୋ ଦେୱତା ରକ୍ଖନ୍ତି ।
ନାସ୍ସଅଗ୍ଗି ୱା ୱିସଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା କମତୀତି ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ କାୟେ ଉତ୍ତରାୟ ଉପାସିକାୟ ୱିୟ ଅଗ୍ଗି ୱା, ସଂୟୁତ୍ତଭାଣକଚୂଳସିୱତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ୱିସଂ ୱା, ସଂକିଚ୍ଚସାମଣେରସ୍ସେୱ ସତ୍ଥଂ ୱା ନ କମତି, ନ ପୱିସତି । ନାସ୍ସ କାୟଂ ୱିକୋପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧେନୁୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଚେତ୍ଥ କଥୟନ୍ତି। ଏକା କିର ଧେନୁ ୱଚ୍ଛକସ୍ସ ଖୀରଧାରଂ ମୁଞ୍ଚମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ଏକୋ ଲୁଦ୍ଦକୋ ତଂ ୱିଜ୍ଝିସ୍ସାମୀତି ହତ୍ଥେନ ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦୀଘଦଣ୍ଡସତ୍ତିଂ ମୁଞ୍ଚି । ସା ତସ୍ସା ସରୀରଂ ଆହଚ୍ଚ ତାଲପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ପୱଟ୍ଟମାନା ଗତା, ନେୱ ଉପଚାରବଲେନ, ନ ଅପ୍ପନାବଲେନ, କେୱଲଂ ୱଚ୍ଛକେ ବଲୱପିୟଚିତ୍ତତାୟ । ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱା ମେତ୍ତାତି ।
ତୁୱଟଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀତି ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋ ଖିପ୍ପମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ।
ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ୱିପ୍ପସୀଦତୀତି ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତଂ ତାଲପକ୍କଂ ୱିୟ ଚସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନୱଣ୍ଣଂ ମୁଖଂ ହୋତି ।
ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଙ୍କରୋତୀତି ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋ ସମ୍ମୋହମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋୱ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ କାଲଂ କରୋତି ।
ଉତ୍ତରିମପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ମେତ୍ତାସମାପତ୍ତିତୋ ଉତ୍ତରିଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଇତୋ ଚୱିତ୍ୱା ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମୁପପଜ୍ଜତୀତି ।
ଅୟଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
କରୁଣାଭାୱନାକଥା
୨୫୯. କରୁଣଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ନିକ୍କରୁଣତାୟ ଆଦୀନୱଂ କରୁଣାୟ ଚ ଆନିସଂସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କରୁଣାଭାୱନା ଆରଭିତବ୍ବା । ତଞ୍ଚ ପନ ଆରଭନ୍ତେନ ପଠମଂ ପିୟପୁଗ୍ଗଲାଦୀସୁ ନ ଆରଭିତବ୍ବା । ପିୟୋ ହି ପିୟଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକୋ ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକଟ୍ଠାନେୟେୱ । ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଅପ୍ପିୟୋ ଅପ୍ପିୟଟ୍ଠାନେୟେୱ । ୱେରୀ ୱେରିଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗକାଲକତା ଅଖେତ୍ତମେୱ ।
‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ କରୁଣାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ? ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଏକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁଗ୍ଗତଂ ଦୁରୂପେତଂ ଦିସ୍ୱା କରୁଣାୟେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବସତ୍ତେ କରୁଣାୟ ଫରତୀ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୫୩) ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବପଠମଂ ତାୱ କିଞ୍ଚିଦେୱ କରୁଣାୟିତବ୍ବରୂପଂ ପରମକିଚ୍ଛପ୍ପତ୍ତଂ ଦୁଗ୍ଗତଂ ଦୁରୂପେତଂ କପଣପୁରିସଂ ଛିନ୍ନାହାରଂ କପାଲଂ ପୁରତୋ ଠପେତ୍ୱା ଅନାଥସାଲାୟ ନିସିନ୍ନଂ ହତ୍ଥପାଦେହି ପଗ୍ଘରନ୍ତକିମିଗଣଂ ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ କରୋନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଚ୍ଛଂ ୱତାୟଂ ସତ୍ତୋ ଆପନ୍ନୋ, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି କରୁଣା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା । ତଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ସୁଖିତୋପି ପାପକାରୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱଜ୍ଝେନ ଉପମେତ୍ୱା କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ ।
କଥଂ ? ସେୟ୍ୟଥାପି ସହ ଭଣ୍ଡେନ ଗହିତଚୋରଂ ‘‘ୱଧେଥ ନ’’ନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ରାଜପୁରିସା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚତୁକ୍କେ ଚତୁକ୍କେ ପହାରସତାନି ଦେନ୍ତା ଆଘାତନଂ ନେନ୍ତି । ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସା ଖାଦନୀୟମ୍ପି ଭୋଜନୀୟମ୍ପି ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନତମ୍ବୁଲାନିପି ଦେନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ତାନି ଖାଦନ୍ତୋ ଚେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚ ସୁଖିତୋ ଭୋଗସମପ୍ପିତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ତଂ ନେୱ କୋଚି ‘‘ସୁଖିତୋ ଅୟଂ ମହାଭୋଗୋ’’ତି ମଞ୍ଞତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ‘‘ଅୟଂ ୱରାକୋ ଇଦାନି ମରିସ୍ସତି, ୟଂ ୟଦେୱ ହି ଅୟଂ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପତି, ତେନ ତେନ ସନ୍ତିକେ ମରଣସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ତଂ ଜନୋ କରୁଣାୟତି । ଏୱମେୱ କରୁଣାକମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସୁଖିତୋପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱଂ କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ ‘‘ଅୟଂ ୱରାକୋ କିଞ୍ଚାପି ଇଦାନି ସୁଖିତୋ ସୁସଜ୍ଜିତୋ ଭୋଗେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅଥ ଖୋ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଏକେନାପି କତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱା ଇଦାନି ଅପାୟେସୁ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କରୁଣାୟିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ, ତତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତେ, ତତୋ ୱେରିମ୍ହୀତି ଅନୁକ୍କମେନ କରୁଣା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା । ସଚେ ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେରିମ୍ହି ପଟିଘଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ମେତ୍ତାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୂପସମେତବ୍ବଂ । ୟୋପି ଚେତ୍ଥ କତକୁସଲୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ଞାତିରୋଗଭୋଗବ୍ୟସନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ବ୍ୟସନେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ତେସଂ ଅଭାୱେପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖିତୋୱ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି କରୁଣାୟିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ତନି ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ ମଜ୍ଝତ୍ତେ ୱେରିମ୍ହୀତି ଚତୂସୁ ଜନେସୁ ସୀମାସମ୍ଭେଦଂ କତ୍ୱା ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତେନ ଭାୱେନ୍ତେନ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତେନ ମେତ୍ତାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ ଅପ୍ପନା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା ।
ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ପଠମଂ ୱେରିପୁଗ୍ଗଲୋ କରୁଣାୟିତବ୍ବୋ, ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଂ କତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତୋ, ତତୋ ପିୟପୁଗ୍ଗଲୋ, ତତୋ ଅତ୍ତାତି ଅୟଂ କମୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତଂ ଦୁରୂପେତ’’ନ୍ତି ପାଳିୟା ନ ସମେତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଭାୱନମାରଭିତ୍ୱା ସୀମାସମ୍ଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପନା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା । ତତୋ ପରଂ ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ସତ୍ତହାକାରେହି ଓଧିସୋଫରଣା ଦସହାକାରେହି ଦିସାଫରଣା’’ତି ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନା, ‘‘ସୁଖଂ ସୁପତୀ’’ତିଆଦୟୋ ଆନିସଂସା ଚ ମେତ୍ତାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଅୟଂ କରୁଣାଭାୱନାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ମୁଦିତାଭାୱନାକଥା
୨୬୦. ମୁଦିତାଭାୱନଂ ଆରଭନ୍ତେନାପି ନ ପଠମଂ ପିୟପୁଗ୍ଗଲାଦୀସୁ ଆରଭିତବ୍ବା । ନ ହି ପିୟୋ ପିୟଭାୱମତ୍ତେନେୱ ମୁଦିତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ପଗେୱ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେରିନୋ । ଲିଙ୍ଗୱିସଭାଗକାଲକତା ଅଖେତ୍ତମେୱ ।
ଅତିପ୍ପିୟସହାୟକୋ ପନ ସିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ, ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୋଣ୍ଡସହାୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ମୁଦିତମୁଦିତୋୱ ହୋତି, ପଠମଂ ହସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କଥେତି, ତସ୍ମା ସୋ ୱା ପଠମଂ ମୁଦିତାୟ ଫରିତବ୍ବୋ । ପିୟପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ସୁଖିତଂ ସଜ୍ଜିତଂ ମୋଦମାନଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ‘‘ମୋଦତି ୱତାୟଂ ସତ୍ତୋ, ଅହୋ ସାଧୁ ଅହୋ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ମୁଦିତା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୬୩) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ମୁଦିତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ? ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଏକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ଦିସ୍ୱା ମୁଦିତୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବସତ୍ତେ ମୁଦିତାୟ ଫରତୀ’’ତି ।
ସଚେପିସ୍ସ ସୋ ସୋଣ୍ଡସହାୟୋ ୱା ପିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଅତୀତେ ସୁଖିତୋ ଅହୋସି, ସମ୍ପତି ପନ ଦୁଗ୍ଗତୋ ଦୁରୂପେତୋ, ଅତୀତମେୱ ଚସ୍ସ ସୁଖିତଭାୱଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଏସ ଅତୀତେ ଏୱଂ ମହାଭୋଗୋ ମହାପରିୱାରୋ ନିଚ୍ଚପ୍ପମୁଦିତୋ ଅହୋସୀ’’ତି ତମେୱସ୍ସ ମୁଦିତାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ମୁଦିତା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ‘‘ଅନାଗତେ ୱା ପନ ପୁନ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭିତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଅସ୍ସପିଟ୍ଠିସୁୱଣ୍ଣସିୱିକାଦୀହି ୱିଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନାଗତମ୍ପିସ୍ସ ମୁଦିତାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ମୁଦିତା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ ମୁଦିତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଥ ମଜ୍ଝତ୍ତେ ତତୋ ୱେରିମ୍ହୀତି ଅନୁକ୍କମେନ ମୁଦିତା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା । ଅପ୍ପନା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା । ସଚେ ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେରିମ୍ହି ପଟିଘଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ମେତ୍ତାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱୂପସମେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଚ ତୀସୁ ଅତ୍ତନି ଚା’’ତି ଚତୂସୁ ଜନେସୁ ସମଚିତ୍ତତାୟ ସୀମାସମ୍ଭେଦଂ କତ୍ୱା ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱନ୍ତେନ ଭାୱେନ୍ତେନ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତେନ ମେତ୍ତାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନେୱ ଅପ୍ପନା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା । ତତୋ ପରଂ ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୋଧିସୋଫରଣା ସତ୍ତହାକାରେହି ଓଧିସୋଫରଣା ଦସହାକାରେହି ଦିସାଫରଣା’’ତି ଅୟଂ ୱିକୁବ୍ବନା, ‘‘ସୁଖଂ ସୁପତୀ’’ତିଆଦୟୋ ଆନିସଂସା ଚ ମେତ୍ତାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଅୟଂ ମୁଦିତାଭାୱନାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ଉପେକ୍ଖାଭାୱନାକଥା
୨୬୧. ଉପେକ୍ଖାଭାୱନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ମେତ୍ତାଦୀସୁ ପଟିଲଦ୍ଧତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନେନ ପଗୁଣତତିୟଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିୱସେନ ସତ୍ତକେଲାୟନମନସିକାରୟୁତ୍ତତ୍ତା, ପଟିଘାନୁନୟସମୀପଚାରିତ୍ତା, ସୋମନସ୍ସୟୋଗେନ ଓଳାରିକତ୍ତା ଚ ପୁରିମାସୁ ଆଦୀନୱଂ, ସନ୍ତସଭାୱତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାୟ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ୟ୍ୱାସ୍ସ ପକତିମଜ୍ଝତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା । ତତୋ ପିୟପୁଗ୍ଗଲାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି ? ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଏକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନେୱ ମନାପଂ ନ ଅମନାପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଉପେକ୍ଖାୟ ଫରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୭୩) ।
ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲେ ଉପେକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଥ ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ, ତତୋ ସୋଣ୍ଡସହାୟକେ, ତତୋ ୱେରିମ୍ହୀତି ଏୱଂ ‘‘ଇମେସୁ ଚ ତୀସୁ ଅତ୍ତନି ଚା’’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ସୀମାସମ୍ଭେଦଂ କତ୍ୱା ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱିତବ୍ବଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ବହୁଲୀକାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
କିଂ ପନେତଂ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଆରମ୍ମଣୱିସଭାଗତାୟ । ମେତ୍ତାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସେୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଆରମ୍ମଣସଭାଗତାୟାତି । ତତୋ ପରଂ ପନ ୱିକୁବ୍ବନା ଚ ଆନିସଂସପଟିଲାଭୋ ଚ ମେତ୍ତାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଅୟଂ ଉପେକ୍ଖାଭାୱନାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା
ବ୍ରହ୍ମୁତ୍ତମେନ କଥିତେ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଇମେ ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ।
ଭିୟ୍ୟୋ ଏତେସୁ ଅୟଂ, ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥
ଏତାସୁ ହି ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତାଉପେକ୍ଖାସୁ ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ ମେଜ୍ଜତୀତି ମେତ୍ତା, ସିନିୟ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତେ ୱା ଭୱା, ମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଏସା ପୱତ୍ତୀତିପି ମେତ୍ତା। ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ପନଂ କରୋତୀତି କରୁଣା। କିଣାତି ୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତି ୱିନାସେତୀତି କରୁଣା। କିରିୟତି ୱା ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଫରଣୱସେନ ପସାରିୟତୀତି କରୁଣା। ମୋଦନ୍ତି ତାୟ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ, ସୟଂ ୱା ମୋଦତି, ମୋଦନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୁଦିତା। ‘‘ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିବ୍ୟାପାରପ୍ପହାନେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୂପଗମନେନ ଚ ଉପେକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା।
୨୬୩.ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତ୍ଥ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା, ହିତୂପସଂହାରରସା, ଆଘାତୱିନୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ମନାପଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ବ୍ୟାପାଦୂପସମୋ ଏତିସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ସିନେହସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖାସହନରସା, ଅୱିହିଂସାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତାନଂ ଅନାଥଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ୱିହିଂସୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ସୋକସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ପମୋଦନଲକ୍ଖଣା ମୁଦିତା, ଅନିସ୍ସାୟନରସା, ଅରତିୱିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ଅରତିୱୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ପହାସସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସତ୍ତେସୁ ସମଭାୱଦସ୍ସନରସା, ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ‘‘କମ୍ମସ୍ସକା ସତ୍ତା, ତେ କସ୍ସ ରୁଚିୟା ସୁଖିତା ୱା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ୱା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି, ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିତୋ ୱା ନ ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତକମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ଗେହସିତାୟ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟ ସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି ।
୨୬୪. ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପନେତେସଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୱିପସ୍ସନାସୁଖଞ୍ଚେୱ ଭୱସମ୍ପତ୍ତି ଚ ସାଧାରଣପ୍ପୟୋଜନଂ। ବ୍ୟାପାଦାଦିପଟିଘାତୋ ଆୱେଣିକଂ। ବ୍ୟାପାଦପଟିଘାତପ୍ପୟୋଜନା ହେତ୍ଥ ମେତ୍ତା । ୱିହିଂସାଅରତିରାଗପଟିଘାତପ୍ପୟୋଜନା ଇତରା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ନିସ୍ସରଣଞ୍ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ୟଦିଦଂ ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ନିସ୍ସରଣଞ୍ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ୱିହେସାୟ ୟଦିଦଂ କରୁଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ନିସ୍ସରଣଞ୍ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ଅରତିୟା ୟଦିଦଂ ମୁଦିତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ନିସ୍ସରଣଞ୍ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ରାଗସ୍ସ ୟଦିଦଂ ଉପେକ୍ଖା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୩) ।
୨୬୫. ଏକେକସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଆସନ୍ନଦୂରୱସେନ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ହି ସମୀପଚାରୋ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ସପତ୍ତୋ ଗୁଣଦସ୍ସନସଭାଗତାୟ ରାଗୋ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ସୋ ଲହୁଂ ଓତାରଂ ଲଭତି, ତସ୍ମା ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ମେତ୍ତା ରକ୍ଖିତବ୍ବା । ପବ୍ବତାଦିଗହନନିସ୍ସିତୋ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ସପତ୍ତୋ ସଭାଗୱିସଭାଗତାୟ ବ୍ୟାପାଦୋ ଦୂରପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ତସ୍ମା ତତୋ ନିବ୍ଭୟେନ ମେତ୍ତାୟିତବ୍ବଂ । ମେତ୍ତାୟିସ୍ସତି ଚ ନାମ, କୋପଞ୍ଚ କରିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ।
କରୁଣାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ରୂପାନଂ ଇଟ୍ଠାନଂ କନ୍ତାନଂ ମନାପାନଂ ମନୋରମାନଂ ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପଟିଲାଭଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପରିଣତଂ ସମନୁସ୍ସରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସଂ, ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହସିତଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୭) ନୟେନ ଆଗତଂ ଗେହସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ୱିପତ୍ତିଦସ୍ସନସଭାଗତାୟ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ । ସଭାଗୱିସଭାଗତାୟ ୱିହିଂସା ଦୂରପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ତସ୍ମା ତତୋ ନିବ୍ଭୟେନ କରୁଣାୟିତବ୍ବଂ । କରୁଣଞ୍ଚ ନାମ କରିସ୍ସତି, ପାଣିଆଦୀହି ଚ ୱିହେଠିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ।
ମୁଦିତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ରୂପାନଂ ଇଟ୍ଠାନଂ…ପେ॰… ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ପଟିଲାଭଂ ୱା ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପରିଣତଂ ସମନୁସ୍ସରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋମନସ୍ସଂ, ୟଂ ଏୱରୂପଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହସିତଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୬) ନୟେନ ଆଗତଂ ଗେହସିତଂ ସୋମନସ୍ସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନସଭାଗତାୟ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ, ସଭାଗୱିସଭାଗତାୟ ଅରତି ଦୂରପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ତସ୍ମା ତତୋ ନିବ୍ଭୟେନ ମୁଦିତା ଭାୱେତବ୍ବା । ମୁଦିତୋ ଚ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି, ପନ୍ତସେନାସନେସୁ ଚ ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱା ଉକ୍କଣ୍ଠିସ୍ସତୀତି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ।
ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖା ବାଲସ୍ସ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନୋଧିଜିନସ୍ସ ଅୱିପାକଜିନସ୍ସ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୟା ଏୱରୂପା ଉପେକ୍ଖା, ରୂପଂ ସା ନାତିୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ସା ଉପେକ୍ଖା ଗେହସିତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮) ନୟେନ ଆଗତା ଗେହସିତା ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖା ଦୋସଗୁଣାୱିଚାରଣୱସେନ ସଭାଗତ୍ତା ଆସନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ସଭାଗୱିସଭାଗତାୟ ରାଗପଟିଘା ଦୂରପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ତସ୍ମା ତତୋ ନିବ୍ଭୟେନ ଉପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଉପେକ୍ଖିସ୍ସତି ଚ ନାମ, ରଜ୍ଜିସ୍ସତି ଚ ପଟିହଞ୍ଞିସ୍ସତି ଚାତି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ।
୨୬୬. ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ଏତେସଂ କତ୍ତୁକାମତା ଛନ୍ଦୋ ଆଦି, ନୀୱରଣାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ମଜ୍ଝଂ, ଅପ୍ପନା ପରିୟୋସାନଂ। ପଞ୍ଞତ୍ତିଧମ୍ମୱସେନ ଏକୋ ୱା ସତ୍ତୋ ଅନେକେ ୱା ସତ୍ତା ଆରମ୍ମଣଂ। ଉପଚାରେ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ପତ୍ତାୟ ଆରମ୍ମଣୱଡ୍ଢନଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱଡ୍ଢନକ୍କମୋ, ୟଥା ହି କୁସଲୋ କସ୍ସକୋ କସିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କସତି, ଏୱଂ ପଠମମେୱ ଏକମାୱାସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତ୍ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ସତ୍ତା ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୁଂ କମ୍ମନିୟଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଆୱାସା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା । ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ତୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ, ପଞ୍ଚ, ଛ, ସତ୍ତ, ଅଟ୍ଠ, ନୱ, ଦସ, ଏକା ରଚ୍ଛା, ଉପଡ୍ଢଗାମୋ, ଗାମୋ, ଜନପଦୋ, ରଜ୍ଜଂ, ଏକା ଦିସାତି ଏୱଂ ୟାୱ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ, ତତୋ ୱା ପନ ଭିୟ୍ୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା । ତଥା କରୁଣାଦୟୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୱଡ୍ଢନକ୍କମୋ ।
୨୬୭. ୟଥା ପନ କସିଣାନଂ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଆରୁପ୍ପା, ସମାଧିନିସ୍ସନ୍ଦୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ, ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଫଲସମାପତ୍ତି, ସମଥୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ଏୱଂ ପୁରିମବ୍ରହ୍ମୱିହାରତ୍ତୟନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଏତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ । ୟଥା ହି ଥମ୍ଭେ ଅନୁସ୍ସାପେତ୍ୱା ତୁଲାସଙ୍ଘାଟଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଆକାସେ କୂଟଗୋପାନସିୟୋ ଠପେତୁଂ, ଏୱଂ ପୁରିମେସୁ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ୱିନା ନ ସକ୍କା ଚତୁତ୍ଥଂ ଭାୱେତୁନ୍ତି ।
୨୬୮. ଏତ୍ଥ ସିୟା, କସ୍ମା ପନେତା ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତାଉପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ? କସ୍ମା ଚ ଚତସ୍ସୋୱ ? କୋ ଚ ଏତାସଂ କମୋ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ କସ୍ମା ଅପ୍ପମଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ତାୱ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ଚେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଭାୱେନ ହି ସେଟ୍ଠା ଏତେ ୱିହାରା । ୟଥା ଚ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ନିଦ୍ଦୋସଚିତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ଏୱଂ ଏତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୟୋଗିନୋ ବ୍ରହ୍ମସମା ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
୨୬୯. କସ୍ମା ଚ ଚତସ୍ସୋୱାତିଆଦି ପଞ୍ହସ୍ସ ପନ ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିୱସା ଚତସ୍ସୋ,
ହିତାଦିଆକାରୱସା ପନାସଂ ।
କମୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ଅପ୍ପମାଣେ,
ତା ଗୋଚରେ ୟେନ ତଦପ୍ପମଞ୍ଞା ॥
ଏତାସୁ ହି ୟସ୍ମା ମେତ୍ତା ବ୍ୟାପାଦବହୁଲସ୍ସ, କରୁଣା ୱିହେସାବହୁଲସ୍ସ, ମୁଦିତା ଅରତିବହୁଲସ୍ସ, ଉପେକ୍ଖା ରାଗବହୁଲସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ । ୟସ୍ମା ଚ ହିତୂପସଂହାରଅହିତାପନୟନସମ୍ପତ୍ତିମୋଦନଅନାଭୋଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋୟେୱ ସତ୍ତେସୁ ମନସିକାରୋ । ୟସ୍ମା ଚ ୟଥା ମାତା ଦହରଗିଲାନୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତସକିଚ୍ଚପସୁତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ଦହରସ୍ସ ଅଭିୱୁଡ୍ଢିକାମା ହୋତି, ଗିଲାନସ୍ସ ଗେଲଞ୍ଞାପନୟନକାମା, ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୟୋବ୍ବନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚିରଟ୍ଠିତିକାମା, ସକକିଚ୍ଚପସୁତସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପରିୟାୟେ ଅବ୍ୟାୱଟା ହୋତି, ତଥା ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୱିହାରିକେନାପି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଇତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିୱସା ଚତସ୍ସୋୱ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ।
ୟସ୍ମା ଚତସ୍ସୋପେତା ଭାୱେତୁକାମେନ ପଠମଂ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ସତ୍ତେସୁ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଚ ମେତ୍ତା । ତତୋ ଏୱଂ ପତ୍ଥିତହିତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖାଭିଭୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ୱା ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ, ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଚ କରୁଣା । ଅଥେୱଂ ପତ୍ଥିତହିତାନଂ ପତ୍ଥିତଦୁକ୍ଖାପଗମାନଞ୍ଚ ନେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିପମୋଦନୱସେନ, ପମୋଦନଲକ୍ଖଣା ଚ ମୁଦିତା । ତତୋ ପରଂ ପନ କତ୍ତବ୍ବାଭାୱତୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖକତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଚ ଉପେକ୍ଖା। ତସ୍ମା ଇତୋ ହିତାଦିଆକାରୱସା ପନାସଂ ପଠମଂ ମେତ୍ତା ୱୁତ୍ତା, ଅଥ କରୁଣା ମୁଦିତା ଉପେକ୍ଖାତି ଅୟଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବାପେତା ଅପ୍ପମାଣେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅପ୍ପମାଣା ହି ସତ୍ତା ଏତାସଂ ଗୋଚରଭୂତା । ଏକସତ୍ତସ୍ସାପି ଚ ଏତ୍ତକେ ପଦେସେ ମେତ୍ତାଦୟୋ ଭାୱେତବ୍ବାତି ଏୱଂ ପମାଣଂ ଅଗହେତ୍ୱା ସକଲଫରଣୱସେନେୱ ପୱତ୍ତାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାଦିୱସା ଚତସ୍ସୋ,
ହିତାଦିଆକାରୱସା ପନାସଂ ।
କମୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ଅପ୍ପମାଣେ,
ତା ଗୋଚରେ ୟେନ ତଦପ୍ପମଞ୍ଞାତି ॥
୨୭୦. ଏୱଂ ଅପ୍ପମାଣଗୋଚରତାୟ ଏକଲକ୍ଖଣାସୁ ଚାପି ଏତାସୁ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାୱ ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ସୋମନସ୍ସାୱିପ୍ପୟୋଗତୋ । କସ୍ମା ପନାୟଂ ସୋମନସ୍ସେନ ଅୱିପ୍ପୟୋଗୋତି ? ଦୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠିତାନଂ ବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମା ପନ ଅୱସେସଏକଜ୍ଝାନିକାୱ । କସ୍ମା ? ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗତୋ । ନ ହି ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନଂ ୱିନା ୱତ୍ତତୀତି ।
୨୭୧. ୟୋ ପନେୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ଅଟ୍ଠକନିପାତେ ଚତୂସୁପି ଅପ୍ପମଞ୍ଞାସୁ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ତତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ସମାଧିଂ ସୱିତକ୍କମ୍ପି ସୱିଚାରଂ ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ଅୱିତକ୍କମ୍ପି ୱିଚାରମତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ଅୱିତକ୍କମ୍ପି ଅୱିଚାରଂ ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ସପ୍ପୀତିକମ୍ପି ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ନିପ୍ପୀତିକମ୍ପି ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ସାତସହଗତମ୍ପି ଭାୱେୟ୍ୟାସି, ଉପେକ୍ଖାସହଗତମ୍ପି ଭାୱେୟ୍ୟାସୀ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬୩), ତସ୍ମା ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନିକା’’ତି । ସୋ ମାହେୱନ୍ତିସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୟୋପି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନିକା ସିୟୁଂ, ୱେଦନାଦୀସୁ ଚ ପଠମଜ୍ଝାନମ୍ପି ନତ୍ଥି, ପଗେୱ ଦୁତିୟାଦୀନି । ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି, ଗମ୍ଭୀରଂ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଂ ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୨୭୨. ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ରାଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁ, ୟମହଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆୟାଚିତଧମ୍ମଦେସନଂ କିର ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୟସ୍ମା ସୋ ପୁବ୍ବେପି ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସତି, ନ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଏୱମେୱ ପନିଧେକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସା ମମଞ୍ଞେୱ ଅଜ୍ଝେସନ୍ତି, ଧମ୍ମେ ଚ ଭାସିତେ ମମଞ୍ଞେୱ ଅନୁବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ଅପସାଦେତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମା ସୋ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ନଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ମେ ଚିତ୍ତଂ ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ସୁସଣ୍ଠିତଂ, ନ ଚୁପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସନ୍ତୀତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଇମିନା ପନସ୍ସ ଓୱାଦେନ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାମତ୍ତୋ ମୂଲସମାଧି ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱଂ ସୋ ଏୱ ସମାଧି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଠିତଂ ହୋତି ସୁସଣ୍ଠିତଂ, ନ ଚୁପ୍ପନ୍ନା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ମେତ୍ତା ମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଭାୱିତା ଭୱିସ୍ସତି ବହୁଲୀକତା ୟାନିକତା ୱତ୍ଥୁକତା ଅନୁଟ୍ଠିତା ପରିଚିତା ସୁସମାରଦ୍ଧାତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ ଭିକ୍ଖୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱମସ୍ସ ମେତ୍ତାୱସେନ ଭାୱନଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ସମାଧି ଏୱଂ ଭାୱିତୋ ହୋତି ବହୁଲୀକତୋ, ତତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ମୂଲସମାଧିଂ ସୱିତକ୍କମ୍ପି ସୱିଚାରଂ ଭାୱେୟ୍ୟାସି…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାସହଗତମ୍ପି ଭାୱେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦା ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ମୂଲସମାଧି ଏୱଂ ମେତ୍ତାୱସେନ ଭାୱିତୋ ହୋତି, ତଦା ତ୍ୱଂ ତାୱତକେନାପି ତୁଟ୍ଠିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଇମଂ ମୂଲସମାଧିଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନାନି ପାପୟମାନୋ ସୱିତକ୍କମ୍ପି ସୱିଚାରନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭାୱେୟ୍ୟାସୀତି ।
ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଚ ପୁନ କରୁଣାଦିଅୱସେସବ୍ରହ୍ମୱିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମମ୍ପିସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱନଂ କରେୟ୍ୟାସୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ସମାଧି ଏୱଂ ଭାୱିତୋ ହୋତି ବହୁଲୀକତୋ । ତତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ କରୁଣା ମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏୱଂ ମେତ୍ତାଦିପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ସମାଧି ଏୱଂ ଭାୱିତୋ ହୋତି ବହୁଲୀକତୋ, ତତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଅୟଂ ସମାଧି ଏୱଂ ଭାୱିତୋ ଭୱିସ୍ସତି ସୁଭାୱିତୋ, ତତୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ୟେନ ୟେନେୱ ଗଗ୍ଘସି, ଫାସୁଞ୍ଞେୱ ଗଗ୍ଘସି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ଠସ୍ସସି, ଫାସୁଞ୍ଞେୱ ଠସ୍ସସି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିସ୍ସସି, ଫାସୁଞ୍ଞେୱ ନିସୀଦିସ୍ସସି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସ୍ସସି, ଫାସୁଞ୍ଞେୱ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସ୍ସସୀ’’ତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ସମାପେସି । ତସ୍ମା ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନିକାୱ ମେତ୍ତାଦୟୋ, ଉପେକ୍ଖା ପନ ଅୱସେସଏକଜ୍ଝାନିକାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥେୱ ଚ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୨୫୧ ଆଦୟୋ; ୱିଭ॰ ୬୭୩ ଆଦୟୋ) ୱିଭତ୍ତାତି ।
୨୭୩. ଏୱଂ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ ଚେୱ ଅୱସେସଏକଜ୍ଝାନୱସେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ଠିତାନମ୍ପି ଏତାସଂ ସୁଭପରମାଦିୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସୋ ଆନୁଭାୱୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହଲିଦ୍ଦୱସନସୁତ୍ତସ୍ମିଂ ହି ଏତା ସୁଭପରମାଦିଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ସୁଭପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ୱଦାମି । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କରୁଣଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ୱଦାମି । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୁଦିତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ୱଦାମି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୫) ।
କସ୍ମା ପନେତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାତି ? ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା । ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ ହି ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲା ହୋନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲପରିଚୟା ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ଇତି ମେତ୍ତା ସୁଭୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ସୁଭପରମାତି ୱୁତ୍ତା ।
କରୁଣାୱିହାରିସ୍ସ ପନ ଦଣ୍ଡାଭିଘାତାଦିରୂପନିମିତ୍ତଂ ପତ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ କରୁଣାୟ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ରୂପେ ଆଦୀନୱୋ ପରିୱିଦିତୋ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ପରିୱିଦିତରୂପାଦୀନୱତ୍ତା ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ରୂପନିସ୍ସରଣେ ଆକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ଇତି କରୁଣା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନପରମାତି ୱୁତ୍ତା ।
ମୁଦିତାୱିହାରିସ୍ସ ପନ ତେନ ତେନ ପାମୋଜ୍ଜକାରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପାମୋଜ୍ଜସତ୍ତାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ମୁଦିତାୟ ପୱତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଗ୍ଗହଣପରିଚିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଅନୁକ୍କମାଧିଗତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଆକାସନିମିତ୍ତଗୋଚରେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ମୁଦିତା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନପରମାତି ୱୁତ୍ତା ।
ଉପେକ୍ଖାୱିହାରିସ୍ସ ପନ ‘‘ସତ୍ତା ସୁଖିତା ୱା ହୋନ୍ତୁ ଦୁକ୍ଖତୋ ୱା ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୁ, ସମ୍ପତ୍ତସୁଖତୋ ୱା ମା ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୂ’’ତି ଆଭୋଗାଭାୱତୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିପରମତ୍ଥଗାହୱିମୁଖଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗ୍ଗହଣଦୁକ୍ଖଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ପରମତ୍ଥଗାହତୋ ୱିମୁଖଭାୱପରିଚିତଚିତ୍ତସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗ୍ଗହଣଦୁକ୍ଖଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନୁକ୍କମାଧିଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ସଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ପରମତ୍ଥଭୂତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱେ ଚିତ୍ତଂ ଉପସଂହରତୋ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ଇତି ଉପେକ୍ଖା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ, ତସ୍ମା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନପରମାତି ୱୁତ୍ତାତି ।
୨୭୪. ଏୱଂ ସୁଭପରମାଦିୱସେନ ଏତାସଂ ଆନୁଭାୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁନ ସବ୍ବାପେତା ଦାନାଦୀନଂ ସବ୍ବକଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାନଂ ପରିପୂରିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତେସୁ ହି ହିତଜ୍ଝାସୟତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖାସହନତାୟ, ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୱିସେସାନଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକାମତାୟ, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଚ ପକ୍ଖପାତାଭାୱେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତଚିତ୍ତା ମହାସତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ଇମସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସୁଖନିଦାନଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତି । ତେସଂ ଉପଘାତଂ ପରିୱଜ୍ଜୟନ୍ତା ସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତି । ସୀଲପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଭଜନ୍ତି । ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞଂ ପରିୟୋଦପେନ୍ତି । ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖତ୍ଥାୟ ନିଚ୍ଚଂ ୱୀରିୟମାରଭନ୍ତି । ଉତ୍ତମୱୀରିୟୱସେନ ୱୀରଭାୱଂ ପତ୍ତାପି ଚ ସତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଅପରାଧଂ ଖମନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଦସ୍ସାମ କରିସ୍ସାମା’’ତି କତଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତି । ତେସଂ ହିତସୁଖାୟ ଅୱିଚଲାଧିଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଅୱିଚଲାୟ ମେତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବକାରିନୋ ହୋନ୍ତି । ଉପେକ୍ଖାୟ ପଚ୍ଚୁପକାରଂ ନାସୀସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସବୁଦ୍ଧଧମ୍ମପ୍ପଭେଦେ ସବ୍ବେପି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦାନାଦିସବ୍ବକଲ୍ୟାଣଧମ୍ମପରିପୂରିକା ଏତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ନୱମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୦. ଆରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସୋ
ପଠମାରୁପ୍ପୱଣ୍ଣନା
୨୭୫. ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନନ୍ତରଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଆରୁପ୍ପେସୁ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ତାୱ ଭାୱେତୁକାମୋ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତେ ଖୋ ପନ ରୂପାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନସତ୍ଥାଦାନକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦା, ନତ୍ଥି ଖୋ ପନେତଂ ସବ୍ବସୋ ଆରୁପ୍ପେତି । ସୋ ଇତି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ରୂପାନଂୟେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୩) ୱଚନତୋ ଏତେସଂ ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଚକ୍ଖୁସୋତରୋଗାଦୀନଞ୍ଚ ଆବାଧସହସ୍ସାନଂ ୱସେନ କରଜରୂପେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ସମତିକ୍କମାୟ ଠପେତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସକସିଣଂ ନୱସୁ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।
ତସ୍ସ କିଞ୍ଚାପି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ କରଜରୂପଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ କସିଣରୂପମ୍ପି ୟସ୍ମା ତପ୍ପଟିଭାଗମେୱ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ସମତିକ୍କମିତୁକାମୋ ହୋତି । କଥଂ ? ୟଥା ଅହିଭୀରୁକୋ ପୁରିସୋ ଅରଞ୍ଞେ ସପ୍ପେନ ଅନୁବଦ୍ଧୋ ୱେଗେନ ପଲାୟିତ୍ୱା ପଲାତଟ୍ଠାନେ ଲେଖାଚିତ୍ତଂ ତାଲପଣ୍ଣଂ ୱା ୱଲ୍ଲିଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଫଲିତାୟ ୱା ପନ ପଥୱିୟା ଫଲିତନ୍ତରଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟତେୱ ଉତ୍ତସତେୱ, ନେୱ ନଂ ଦକ୍ଖିତୁକାମୋ ହୋତି । ୟଥା ଚ ଅନତ୍ଥକାରିନା ୱେରିପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗାମେ ୱସମାନୋ ପୁରିସୋ ତେନ ୱଧବନ୍ଧଗେହଝାପନାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ୱସନତ୍ଥାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ରାପି ୱେରିନା ସମାନରୂପସଦ୍ଦସମୁଦାଚାରଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୟତେୱ ଉତ୍ତସତେୱ, ନେୱ ନଂ ଦକ୍ଖିତୁକାମୋ ହୋତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ତେସଂ ହି ପୁରିସାନଂ ଅହିନା ୱେରିନା ୱା ଉପଦ୍ଦୁତକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ କରଜରୂପସମଙ୍ଗିକାଲୋ । ତେସଂ ୱେଗେନ ପଲାୟନଅଞ୍ଞଗାମଗମନାନି ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ କରଜରୂପସମତିକ୍କମନକାଲୋ । ତେସଂ ପଲାତଟ୍ଠାନେ ଚ ଅଞ୍ଞଗାମେ ଚ ଲେଖାଚିତ୍ତତାଲପଣ୍ଣାଦୀନି ଚେୱ ୱେରିସଦିସଂ ପୁରିସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଭୟସନ୍ତାସଅଦସ୍ସନକାମତା ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ କସିଣରୂପମ୍ପି ତପ୍ପଟିଭାଗମେୱ ଇଦନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତମ୍ପି ସମତିକ୍କମିତୁକାମତା । ସୂକରାଭିହତସୁନଖପିସାଚଭୀରୁକାଦିକାପି ଚେତ୍ଥ ଉପମା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୬. ଏୱଂ ସୋ ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତା କସିଣରୂପା ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ପକ୍କମିତୁକାମୋ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ପଗୁଣରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ‘‘ଇମଂ ମୟା ନିବ୍ବିଣ୍ଣଂ ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଆସନ୍ନସୋମନସ୍ସପଚ୍ଚତ୍ଥିକ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖତୋ ଓଳାରିକ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସତି । ଅଙ୍ଗୋଳାରିକତା ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ୟଥେୱ ହେତଂ ରୂପଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ, ଏୱଂ ଆରୁପ୍ପାନିପୀତି ।
ସୋ ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ଅନନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ୱା ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛତି ତତ୍ତକଂ ୱା କସିଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି ୱା ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଉଗ୍ଘାଟେତି କସିଣଂ । ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୋ ହି ନେୱ କିଲଞ୍ଜଂ ୱିୟ ସଂୱେଲ୍ଲେତି, ନ କପାଲତୋ ପୂୱଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଧରତି, କେୱଲଂ ପନ ତଂ ନେୱ ଆୱଜ୍ଜେତି, ନ ମନସି କରୋତି, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅନାୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଚ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ମନସିକରୋନ୍ତୋ କସିଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତି ନାମ । କସିଣମ୍ପି ଉଗ୍ଘାଟିୟମାନଂ ନେୱ ଉବ୍ବଟ୍ଟତି ନ ୱିୱଟ୍ଟତି, କେୱଲଂ ଇମସ୍ସ ଅମନସିକାରଞ୍ଚ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ମନସିକାରଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉଗ୍ଘାଟିତଂ ନାମ ହୋତି, କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସନ୍ତି ୱା କସିଣଫୁଟ୍ଠୋକାସୋତି ୱା କସିଣୱିୱିତ୍ତାକାସନ୍ତି ୱା ସବ୍ବମେତଂ ଏକମେୱ ।
ସୋ ତଂ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସନିମିତ୍ତଂ ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରୋତୋ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଉପଚାରେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱତି, ଭାୱେତି, ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ମନସିକରୋତୋ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତଂ ୱିୟ ଆକାସେ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଇଧାପି ହି ପୁରିମଭାଗେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ୱା ଜୱନାନି କାମାୱଚରାନି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅରୂପାୱଚରଂ । ସେସଂ ପଥୱୀକସିଣେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅରୂପାୱଚରଚିତ୍ତେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ନାମ ୟାନପ୍ପୁତୋଳି କୁମ୍ଭିମୁଖାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ନୀଲପିଲୋତିକାୟ ୱା ପୀତଲୋହିତୋଦାତାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରାୟ ପିଲୋତିକାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପେକ୍ଖମାନୋ ପୁରିସୋ ୱାତୱେଗେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଅପନୀତାୟ ପିଲୋତିକାୟ ଆକାସଂୟେୱ ପେକ୍ଖମାନୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ପୁବ୍ବେ କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପେକ୍ଖମାନୋ ୱିହରିତ୍ୱା ‘‘ଆକାସୋ ଆକାସୋ’’ତି ଇମିନା ପରିକମ୍ମମନସିକାରେନ ସହସା ଅପନୀତେ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଆକାସଞ୍ଞେୱ ପେକ୍ଖମାନୋ ୱିହରତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ‘ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯) ।
୨୭୭. ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାକାରେନ, ସବ୍ବାସଂ ୱା ଅନୱସେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯), ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୩), ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞଂ । ରୂପଂ ଅସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମତିକ୍କମାତି ୱିରାଗା ନିରୋଧା ଚ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଏତାସଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ଝାନସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ, ଏତେସଞ୍ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନ ନୱନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଅନୱସେସାନଂ ୱା ୱିରାଗା ଚ ନିରୋଧା ଚ ୱିରାଗହେତୁଞ୍ଚେୱ ନିରୋଧହେତୁଞ୍ଚ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବସୋ ଅନତିକ୍କନ୍ତରୂପସଞ୍ଞେନ ଏତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିରତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମୋ ନ ହୋତି, ସମତିକ୍କନ୍ତାସୁ ଚ ସଞ୍ଞାସୁ ଆରମ୍ମଣଂ ସମତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ରୂପସଞ୍ଞା? ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରୂପସଞ୍ଞାୟୋ । ଇମା ରୂପସଞ୍ଞାୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି ୱୀତିକ୍କନ୍ତୋ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୨) ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ସଞ୍ଞାନଂୟେୱ ସମତିକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବା ଏତା ସମାପତ୍ତିୟୋ, ନ ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱିୟ । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୱସେନାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୮.ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ପଟିଘାତେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା । ରୂପସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଏତମଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଟିଘସଞ୍ଞା ? ରୂପସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା ଗନ୍ଧସଞ୍ଞା ରସସଞ୍ଞା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଞ୍ଞା, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଟିଘସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୩) । ତାସଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଦସନ୍ନମ୍ପି ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ପହାନା ଅସମୁପ୍ପାଦା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କାମଞ୍ଚେତା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି । ନ ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ୱିୟ, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ତତିୟମଗ୍ଗେ ୱିୟ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଝାନେ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପସଂସାୱସେନ ଏତାସମେତ୍ଥ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚାପି ତା ରୂପାୱଚରଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ନ ପହୀନତ୍ତା ନ ସନ୍ତି । ନ ହି ରୂପୱିରାଗାୟ ରୂପାୱଚରଭାୱନା ସଂୱତ୍ତତି, ରୂପାୟତ୍ତା ଚ ଏତାସଂ ପୱତ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଭାୱନା ରୂପୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତା ଏତ୍ଥ ପହୀନାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱତ୍ତୁଂ, ଏକଂସେନେୱ ଏୱଂ ଧାରେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତାସଞ୍ହି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୟେୱ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ‘‘କଣ୍ଟକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୭୨) ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା । ଇଧ ଚ ପହୀନତ୍ତାୟେୱ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଆନେଞ୍ଜତା (ୱିଭ॰ ୨୨୬) ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୬) ଚ ୱୁତ୍ତା । ଆଳାରୋ ଚ କାଲାମୋ ଅରୂପସମାପନ୍ନୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ସକଟସତାନି ନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସାୟ ଅତିକ୍କମନ୍ତାନି ନେୱ ଅଦ୍ଦସ, ନ ପନ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨) ।
୨୭୯.ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂଅମନସିକାରାତି ନାନତ୍ତେ ୱା ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଞାନଂ, ନାନତ୍ତାନଂ ୱା ସଞ୍ଞାନଂ । ୟସ୍ମା ହି ଏତା ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ? ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୦୪) ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଗହିତା ସଞ୍ଞା ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚେତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତା । ତାସଂ ସବ୍ବସୋ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନାୱଜ୍ଜନା ଅସମନ୍ନାହାରା ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ୟସ୍ମା ତା ନାୱଜ୍ଜେତି, ନ ମନସି କରୋତି, ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ପୁରିମା ରୂପସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚ ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଭୱେପି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ପଗେୱ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଇମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଣକାଲେ, ତସ୍ମା ତାସଂ ସମତିକ୍କମା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଦ୍ୱେଧାପି ଅଭାୱୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାସୁ ପନ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ନୱ କିରିୟସଞ୍ଞା, ଦସାକୁସଲସଞ୍ଞାତି ଇମା ସତ୍ତୱୀସତିସଞ୍ଞା ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାସଂ ଅମନସିକାରାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପି ହି ଇମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୋ ତାସଂ ଅମନସିକାରାୟେୱ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ତା ପନ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅସମାପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ।
ସଙ୍ଖେପତୋ ଚେତ୍ଥ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମାତି ଇମିନା ସବ୍ବରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରାତି ଇମିନା ସବ୍ବେସଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପହାନଞ୍ଚ ଅମନସିକାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୮୦.ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନ୍ତୋ ୱା ୱୟନ୍ତୋ ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅନନ୍ତୋ । ଆକାସୋତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ମନସିକାରୱସେନାପି ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ମିଂ ଆକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତି, ସଣ୍ଠପେତି, ଅନନ୍ତଂ ଫରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୫) ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ, ଆକାସଂ ଅନନ୍ତଂ ଆକାସାନନ୍ତଂ, ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ।
ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ତମାକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ପତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତୀତି ।
ଅୟଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକଥା
୨୮୧. ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱେନ ‘‘ଆସନ୍ନରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି, ନୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନମିୱ ସନ୍ତା’’ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ତଂ ଆକାସଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ମନସିକାତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନନ୍ତଂ ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ପନ ନ ମନସିକାତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସେୱଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଉପଚାରେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱତି, ଭାୱେତି, ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ଆକାସେ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ୱିୟ ଆକାସଫୁଟେ ୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଅପ୍ପନାନୟୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ‘‘ସବ୍ବସୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯) ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୮୨. ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଝାନମ୍ପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ଆରମ୍ମଣମ୍ପି। ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ପୁରିମନୟେନେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ପଠମସ୍ସ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ। ତଥା ଆକାସାନଞ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିହେତୁତ୍ତା ‘‘କମ୍ବୋଜା ଅସ୍ସାନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱିୟ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତିପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ। ଏୱମେତଂ ଝାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅମନସିକରଣେନ ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଂୟେୱ ଅନନ୍ତୋ ଆକାସୋତି ଏୱଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମନସିକାରୱସେନ ୱା ଅନନ୍ତଂ । ସୋ ହି ତମାକାସାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନୱସେସତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ମନସି କରୋତି । ୟଂ ପନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି, ତଂୟେୱ ଆକାସଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଫୁଟଂ ମନସି କରୋତି, ଅନନ୍ତଂ ଫରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନନ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୬୧୦) ।
ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ଅନନ୍ତଂ ଫରତି ତଞ୍ଞେୱ ଆକାସଂ ଫୁଟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନସି କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ। ଅନନ୍ତମେୱ ଆନଞ୍ଚଂ। ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆନଞ୍ଚଂ ୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ । ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।
ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକଥା
୨୮୩. ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱେନ ‘‘ଆସନ୍ନଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି, ନୋ ଚ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନମିୱ ସନ୍ତା’’ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାରମ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଭାୱୋ ସୁଞ୍ଞତା ୱିୱିତ୍ତାକାରୋ ମନସିକାତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା, ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ମନସିକାତବ୍ବଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କାତବ୍ବଂ ।
ତସ୍ସେୱଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଉପଚାରେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱତି, ଭାୱେତି, ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ଆକାସେ ଫୁଟେ ମହଗ୍ଗତୱିଞ୍ଞାଣେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ୱିୟ ତସ୍ସେୱ ଆକାସଂ ଫରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ମହଗ୍ଗତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁଞ୍ଞୱିୱିତ୍ତନତ୍ଥିଭାୱେ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଏତ୍ଥାପି ଚ ଅପ୍ପନାନୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ତସ୍ମିଂ ହି ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳାଦୀସୁ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ସନ୍ନିପତିତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପାତକିଚ୍ଚାୱସାନେୱ ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଠାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞମେୱ ପସ୍ସତି, ୱିୱିତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି । ନାସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଏତ୍ତକା ନାମ ଭିକ୍ଖୂ କାଲଙ୍କତା ୱା ଦିସାପକ୍କନ୍ତା ୱା’’ତି, ଅଥ ଖୋ ସୁଞ୍ଞମିଦଂ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ନତ୍ଥିଭାୱମେୱ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ପୁବ୍ବେ ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଜ୍ଝାନଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିହରିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ପରିକମ୍ମମନସିକାରେନ ଅନ୍ତରହିତେ ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାଣେ ତସ୍ସ ଅପଗମସଙ୍ଖାତଂ ଅଭାୱମେୱ ପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିହରତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ‘‘ସବ୍ବସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯) ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୮୪. ଇଧାପି ସବ୍ବସୋତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଝାନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ଦୁତିୟସ୍ସ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ। ତଥା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ତସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିହେତୁତ୍ତା ‘‘କମ୍ବୋଜା ଅସ୍ସାନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱିୟ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତିପି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ। ଏୱମେତଂ ଝାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅମନସିକରଣେନ ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ନତ୍ଥି ନତ୍ଥି, ସୁଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞଂ, ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟମ୍ପି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭାୱେତି ୱିଭାୱେତି ଅନ୍ତରଧାପେତି ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ପସ୍ସତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ଖୟତୋ ସମ୍ମସନଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନାୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ କେୱଲମସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ ୱିୱିତ୍ତଭାୱମେୱ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅଭାୱେତି ୱିଭାୱେତି ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାପଗମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ। ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।
ଅୟଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକଥା
୨୮୫. ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ପନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱେନ ‘‘ଆସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି, ନୋ ଚ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ୱିୟ ସନ୍ତା’’ତି ୱା ‘‘ସଞ୍ଞା ରୋଗୋ, ସଞ୍ଞା ଗଣ୍ଡୋ, ସଞ୍ଞା ସଲ୍ଲଂ, ଏତଂ ସନ୍ତଂ, ଏତଂ ପଣୀତଂ ୟଦିଦଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା’’ତି ୱା ଏୱଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ଆଦୀନୱଂ, ଉପରି ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦାୟ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ‘‘ସାୱ ଅଭାୱଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତି ସନ୍ତା ସନ୍ତା’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା, ମନସିକାତବ୍ବା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା, ତକ୍କାହତା ୱିତକ୍କାହତା କାତବ୍ବା ।
ତସ୍ସେୱଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମାନସଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି, ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଉପଚାରେନ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱତି, ଭାୱେତି, ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ୱିଞ୍ଞାଣାପଗମେ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ୱିୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତି । ଅପ୍ପନାନୟୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ‘‘ସବ୍ବସୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯) ୱୁଚ୍ଚତି ।
୨୮୬. ଇଧାପି ସବ୍ବସୋତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଏତ୍ଥାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଝାନମ୍ପି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ହି ପୁରିମନୟେନେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ତତିୟସ୍ସ ଆରୁପ୍ପଜ୍ଝାନସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ। ତଥା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ତସ୍ସେୱ ଝାନସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିହେତୁତ୍ତା କମ୍ବୋଜା ଅସ୍ସାନଂ ଆୟତନନ୍ତିଆଦୀନି ୱିୟ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତିପି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ। ଏୱମେତଂ ଝାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅମନସିକରଣେନ ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଭାୱତୋ ତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସା ସଞ୍ଞା ହୋତି, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଞେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୧୯) ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୀତି ‘‘ସନ୍ତା ୱତାୟଂ ସମାପତ୍ତି, ୟତ୍ର ହି ନାମ ନତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ଠସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ସନ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ତଂ ସନ୍ତାତି ମନସି କରୋତି ।
ସନ୍ତତୋ ଚେ ମନସି କରୋତି, କଥଂ ସମତିକ୍କମୋ ହୋତୀତି ? ଅସମାପଜ୍ଜିତୁକାମତାୟ । ସୋ ହି କିଞ୍ଚାପି ତଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ‘‘ଅହମେତଂ ଆୱଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ଅଧିଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏସ ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସ ସନ୍ତତରପଣୀତତରତାୟ ।
ୟଥା ହି ରାଜା ମହଚ୍ଚ ରାଜାନୁଭାୱେନ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ନଗରୱୀଥିୟଂ ୱିଚରନ୍ତୋ ଦନ୍ତକାରାଦୟୋ ସିପ୍ପିକେ ଏକଂ ୱତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକେନ ସୀସଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଦନ୍ତଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ସମୋକିଣ୍ଣଗତ୍ତେ ଅନେକାନି ଦନ୍ତୱିକତିଆଦୀନି ସିପ୍ପାନି କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ ଛେକା ଆଚରିୟା ଈଦିସାନିପି ନାମ ସିପ୍ପାନି କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ତେସଂ ଛେକତାୟ ତୁସ୍ସତି, ନ ଚସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଏୱରୂପୋ ସିପ୍ପିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ରଜ୍ଜସିରିୟା ମହାନିସଂସତାୟ । ସୋ ସିପ୍ପିନୋ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେୱ ଏସ କିଞ୍ଚାପି ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ‘‘ଅହମେତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ଅଧିଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ନେୱ ଏସ ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ ହୋତି ।
ସୋ ତଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ପରମସୁଖୁମଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଂ ପାପୁଣାତି, ୟାୟ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ନାମ ହୋତି, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତସଙ୍ଖାରଂ ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିଂ ।
୨୮୭. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଏୱମଧିଗତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱସେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୨୦) ୱୁତ୍ତଂ । ତେସୁ ଇଧ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ସୁଖୁମାୟ ଚ ଭାୱତୋ ନେୱସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସଞ୍ଞା ନାସଞ୍ଞନ୍ତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଂ। ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଆୟତନଞ୍ଚାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ। ଅଥ ୱା ୟାୟମେତ୍ଥ ସଞ୍ଞା, ସା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନେୱସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା। ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ଚ ସା ସେସଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନଞ୍ଚାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱ ଏଦିସୀ, ଅଥ ଖୋ ୱେଦନାପି ନେୱୱେଦନାନାୱେଦନା, ଚିତ୍ତମ୍ପି ନେୱଚିତ୍ତଂନାଚିତ୍ତଂ, ଫସ୍ସୋପି ନେୱଫସ୍ସୋନାଫସ୍ସୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ପନାୟଂ ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପତ୍ତମକ୍ଖନତେଲପ୍ପଭୁତୀହି ଚ ଉପମାହି ଏସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।
ସାମଣେରୋ କିର ତେଲେନ ପତ୍ତଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଠପେସି, ତଂ ୟାଗୁପାନକାଲେ ଥେରୋ ପତ୍ତମାହରାତି ଆହ । ସୋ ‘‘ପତ୍ତେ ତେଲମତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ତତୋ ‘‘ଆହର, ସାମଣେର, ତେଲଂ, ନାଳିଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ତେଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନ୍ତୋୱୁତ୍ଥତ୍ତା ୟାଗୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅକପ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ‘‘ତେଲମତ୍ଥୀ’’ତି ହୋତି । ନାଳିପୂରଣାଦୀନଂ ୱସେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ହୋତି । ଏୱଂ ସାପି ସଞ୍ଞା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନେୱସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନାସଞ୍ଞା ହୋତି ।
କିଂ ପନେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚନ୍ତି ? ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚ ୱିସୟଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦାଜନନଂ । ଦହନକିଚ୍ଚମିୱ ହି ସୁଖୋଦକେ ତେଜୋଧାତୁ ସଞ୍ଜାନନକିଚ୍ଚଂ ପେସା ପଟୁଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସେସସମାପତ୍ତୀସୁ ସଞ୍ଞା ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦାଜନନମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଞ୍ଞେସୁ ହି ଖନ୍ଧେସୁ ଅକତାଭିନିୱେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବିଦଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି ଅପିଚ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ । ପକତିୱିପସ୍ସକୋ ପନ ମହାପଞ୍ଞୋ ସାରିପୁତ୍ତସଦିସୋୱ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ସୋପି ‘‘ଏୱଂ କିରିମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ଏୱଂ କଲାପସମ୍ମସନୱସେନେୱ, ନୋ ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୱସେନ । ଏୱଂ ସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗତା ଏସା ସମାପତ୍ତି ।
ୟଥା ଚ ପତ୍ତମକ୍ଖନତେଲୂପମାୟ, ଏୱଂ ମଗ୍ଗୁଦକୂପମାୟପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କିର ଥେରସ୍ସ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସାମଣେରୋ ଥୋକଂ ଉଦକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଉଦକଂ, ଭନ୍ତେ, ଉପାହନା ଓମୁଞ୍ଚଥା’’ତି ଆହ । ତତୋ ଥେରେନ ‘‘ସଚେ ଉଦକମତ୍ଥି, ଆହର ନ୍ହାନସାଟିକଂ, ନ୍ହାୟିସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉପାହନତେମନମତ୍ତଟ୍ଠେନ ‘‘ଉଦକମତ୍ଥୀ’’ତି ହୋତି, ନ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ହୋତି । ଏୱମ୍ପି ସା ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନେୱସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ନାସଞ୍ଞା ହୋତି ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତାହେୱ, ଅଞ୍ଞାହିପି ଅନୁରୂପାହି ଉପମାହି ଏସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଅୟଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା
୨୮୮. ଅସଦିସରୂପୋ ନାଥୋ, ଆରୁପ୍ପଂ ୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଆହ ।
ତଂ ଇତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ, ପକିଣ୍ଣକକଥାପି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥
ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମତୋ, ଚତସ୍ସୋପି ଭୱନ୍ତିମା ।
ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମମେତାସଂ, ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ୱିଭାୱିନୋ ॥
ଏତାସୁ ହି ରୂପନିମିତ୍ତାତିକ୍କମତୋ ପଠମା, ଆକାସାତିକ୍କମତୋ ଦୁତିୟା, ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣାତିକ୍କମତୋ ତତିୟା । ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅପଗମାତିକ୍କମତୋ ଚତୁତ୍ଥୀତି ସବ୍ବଥା ଆରମ୍ମଣାତିକ୍କମତୋ ଚତସ୍ସୋପି ଭୱନ୍ତିମା ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମଂ ପନ ଏତାସଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା । ନ ହି ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତୀସୁ ୱିୟ ଏତାସୁ ଅଙ୍ଗାତିକ୍କମୋ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବାସୁପି ହି ଏତାସୁ ଉପେକ୍ଖା, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ଝାନଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି ।
ସୁପ୍ପଣୀତତରା ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଇଧ ।
ଉପମା ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ପାସାଦତଲସାଟିକା ॥
ୟଥା ହି ଚତୁଭୂମିକସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦିବ୍ବନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତସୁରଭିଗନ୍ଧମାଲାଭୋଜନସୟନଚ୍ଛାଦନାଦିୱସେନ ପଣୀତା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ଅସ୍ସୁ । ଦୁତିୟେ ତତୋ ପଣୀତତରା । ତତିୟେ ତତୋ ପଣୀତତରା । ଚତୁତ୍ଥେ ସବ୍ବପଣୀତତରା । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତାନି ଚତ୍ତାରିପି ପାସାଦତଲାନେୱ, ନତ୍ଥି ନେସଂ ପାସାଦତଲଭାୱେନ ୱିସେସୋ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସମିଦ୍ଧୱିସେସେନ ପନ ହେଟ୍ଠିମତୋ ହେଟ୍ଠିମତୋ ଉପରିମଂ ଉପରିମଂ ପଣୀତତରଂ ହୋତି ।
ୟଥା ଚ ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା କନ୍ତିତଥୂଲସଣ୍ହସଣ୍ହତରସଣ୍ହତମସୁତ୍ତାନଂ ଚତୁପଲତିପଲଦ୍ୱିପଲଏକପଲସାଟିକା ଅସ୍ସୁ ଆୟାମେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚ ସମପ୍ପମାଣା । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତା ସାଟିକା ଚତସ୍ସୋପି ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ସମପ୍ପମାଣା, ନତ୍ଥି ତାସଂ ପମାଣତୋ ୱିସେସୋ । ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସସୁଖୁମଭାୱମହଗ୍ଘଭାୱେହି ପନ ପୁରିମାୟ ପୁରିମାୟ ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ପଣୀତତରା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ କିଞ୍ଚାପି ଚତୂସୁ ଏତାସୁ ଉପେକ୍ଖା, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଏତାନି ଦ୍ୱେୟେୱ ଅଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଭାୱନାୱିସେସେନ ତେସଂ ଅଙ୍ଗାନି ପଣୀତପଣୀତତରଭାୱେନ ସୁପ୍ପଣୀତତରା ହୋନ୍ତି ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଇଧାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୯୧. ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପଣୀତପଣୀତା ଚେତା –
ଅସୁଚିମ୍ହି ମଣ୍ଡପେ ଲଗ୍ଗୋ, ଏକୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ ପରୋ ।
ଅଞ୍ଞୋ ବହି ଅନିସ୍ସାୟ, ତଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଚାପରୋ ॥
ଠିତୋ ଚତୂହି ଏତେହି, ପୁରିସେହି ୟଥାକ୍କମଂ ।
ସମାନତାୟ ଞାତବ୍ବା, ଚତସ୍ସୋପି ୱିଭାୱିନା ॥
ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୟୋଜନା – ଅସୁଚିମ୍ହି କିର ଦେସେ ଏକୋ ମଣ୍ଡପୋ, ଅଥେକୋ ପୁରିସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅସୁଚିଂ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ତଂ ମଣ୍ଡପଂ ହତ୍ଥେହି ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗୋ ଲଗ୍ଗିତୋ ୱିୟ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥାପରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ମଣ୍ଡପେ ଲଗ୍ଗଂ ପୁରିସଂ ନିସ୍ସିତୋ । ଅଥଞ୍ଞୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ୟୋ ଏସ ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗୋ, ୟୋ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋ, ଉଭୋପେତେ ଦୁଟ୍ଠିତା । ଧୁୱୋ ଚ ନେସଂ ମଣ୍ଡପପପାତେ ପାତୋ, ହନ୍ଦାହଂ ବହିୟେୱ ତିଟ୍ଠାମୀ’’ତି । ସୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ଅନିସ୍ସାୟ ବହିୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥାପରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚ ଅଖେମଭାୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ବହିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠିତୋତି ମନ୍ତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠାସି । ତତ୍ଥ ଅସୁଚିମ୍ହି ଦେସେ ମଣ୍ଡପୋ ୱିୟ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅସୁଚିଜିଗୁଚ୍ଛାୟ ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ରୂପନିମିତ୍ତଜିଗୁଚ୍ଛାୟ ଆକାସାରମ୍ମଣଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗଂ ପୁରିସଂ ନିସ୍ସିତୋ ୱିୟ ଆକାସାରମ୍ମଣଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅଖେମଭାୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନିସ୍ସାୟ ତଂ ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗଂ ବହିଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅକତ୍ୱା ତଦଭାୱାରମ୍ମଣଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ମଣ୍ଡପଲଗ୍ଗସ୍ସ ତନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚ ଅଖେମତଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ବହିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠିତୋତି ମନ୍ତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱସଙ୍ଖାତେ ବହିପଦେସେ ଠିତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତେୱ, ଅଞ୍ଞାଭାୱେନ ତଂ ଇଦଂ ।
ଦିଟ୍ଠଦୋସମ୍ପି ରାଜାନଂ, ୱୁତ୍ତିହେତୁ ଜନୋ ୟଥା ॥
ଇଦଞ୍ହି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ‘‘ଆସନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଦୋସମ୍ପି ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭାୱା ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତେୱ । ୟଥା କିଂ ? ଦିଟ୍ଠଦୋସମ୍ପି ରାଜାନଂ ୱୁତ୍ତିହେତୁ ୟଥା ଜନୋ । ୟଥା ହି ଅସଂୟତଂ ଫରୁସକାୟୱଚୀମନୋସମାଚାରଂ କଞ୍ଚି ସବ୍ବଦିସମ୍ପତିଂ ରାଜାନଂ ‘‘ଫରୁସସମାଚାରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଦୋସମ୍ପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିଂ ଅଲଭମାନୋ ଜନୋ ୱୁତ୍ତିହେତୁ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଦୋସମ୍ପି ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଅଞ୍ଞଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଲଭମାନମିଦଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତେୱ ।
ଆରୁଳ୍ହୋ ଦୀଘନିସ୍ସେଣିଂ, ୟଥା ନିସ୍ସେଣିବାହୁକଂ ।
ପବ୍ବତଗ୍ଗଞ୍ଚ ଆରୁଳ୍ହୋ, ୟଥା ପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ ॥
ୟଥା ୱା ଗିରିମାରୂଳ୍ହୋ, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଜଣ୍ଣୁକଂ ।
ଓଲୁବ୍ଭତି ତଥେୱେତଂ, ଝାନମୋଲୁବ୍ଭ ୱତ୍ତତୀତି ॥
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିଭାୱନାଧିକାରେ
ଆରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୧୧. ସମାଧିନିଦ୍ଦେସୋ
ଆହାରେପଟିକ୍କୂଲଭାୱନା
୨୯୪. ଇଦାନି ଆରୁପ୍ପାନନ୍ତରଂ ଏକା ସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାୟ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ କବଳୀକାରାହାରୋ, ଫସ୍ସାହାରୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତି ।
କୋ ପନେତ୍ଥ କିମାହରତୀତି ? କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକଂ ରୂପଂ ଆହରତି । ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତି । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆହରତି । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ନାମରୂପଂ ଆହରତି ।
ତେସୁ କବଳୀକାରାହାରେ ନିକନ୍ତିଭୟଂ । ଫସ୍ସାହାରେ ଉପଗମନଭୟଂ । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେ ଉପପତ୍ତିଭୟଂ । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରେ ପଟିସନ୍ଧିଭୟଂ । ଏୱଂ ସପ୍ପଟିଭୟେସୁ ଚ ତେସୁ କବଳୀକାରାହାରୋ ପୁତ୍ତମଂସୂପମେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଫସ୍ସାହାରୋ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୂପମେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ସତ୍ତିସତୂପମେନାତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) । ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତପ୍ପଭେଦୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଆହାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମିଂ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା ।
ତଂ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞଂ ଭାୱେତୁକାମେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହତୋ ଏକପଦମ୍ପି ଅୱିରଜ୍ଝନ୍ତେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତପ୍ପଭେଦେ କବଳୀକାରାହାରେ ଦସହାକାରେହି ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଗମନତୋ, ପରିୟେସନତୋ, ପରିଭୋଗତୋ, ଆସୟତୋ, ନିଧାନତୋ, ଅପରିପକ୍କତୋ, ପରିପକ୍କତୋ, ଫଲତୋ, ନିସ୍ସନ୍ଦତୋ, ସମ୍ମକ୍ଖନତୋତି ।
୨୯୫. ତତ୍ଥ ଗମନତୋତି ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱେ ନାମ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତେନ ସକଲରତ୍ତିଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନସଜ୍ଝାୟଂ ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ୱା କତ୍ୱା କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସରୀରଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଆସନମାରୂୟ୍ହ ୱୀସତିଂସ ୱାରେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଜନସମ୍ବାଧାନି ପୱିୱେକସୁଖାନି ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନାନି ସୁଚୀନି ସୀତଲାନି ରମଣୀୟଭୂମିଭାଗାନି ତପୋୱନାନି ପହାୟ ଅରିୟଂ ୱିୱେକରତିଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୁସାନାଭିମୁଖେନ ସିଙ୍ଗାଲେନ ୱିୟ ଆହାରତ୍ଥାୟ ଗାମାଭିମୁଖେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଗଚ୍ଛତା ଚ ମଞ୍ଚମ୍ହା ୱା ପୀଠମ୍ହା ୱା ଓତରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାଦରଜଘରଗୋଲିକୱଚ୍ଚାଦିସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଅକ୍କମିତବ୍ବଂ ହୋତି । ତତୋ ଅପ୍ପେକଦା ମୂସିକଜତୁକୱଚ୍ଚାଦୀହି ଉପହତତ୍ତା ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭତୋ ପଟିକ୍କୂଲତରଂ ପମୁଖଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତତୋ ଉଲୂକପାରାୱତାଦିୱଚ୍ଚସମ୍ମକ୍ଖିତତ୍ତା ଉପରିମତଲତୋ ପଟିକ୍କୂଲତରଂ ହେଟ୍ଠିମତଲଂ । ତତୋ କଦାଚି କଦାଚି ୱାତେରିତେହି ପୁରାଣତିଣପଣ୍ଣେହି ଗିଲାନସାମଣେରାନଂ ମୁତ୍ତକରୀସଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାହି ୱସ୍ସକାଲେ ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲାଦୀହି ଚ ସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ହେଟ୍ଠିମତଲତୋ ପଟିକ୍କୂଲତରଂ ପରିୱେଣଂ । ପରିୱେଣତୋ ପଟିକ୍କୂଲତରା ୱିହାରରଚ୍ଛା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ହୋତି ।
ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପନ ବୋଧିଞ୍ଚ ଚେତିୟଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠିତେନ ମୁତ୍ତରାସିସଦିସଂ ଚେତିୟଂ ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପମନୋହରଂ ବୋଧିଂ ଦେୱୱିମାନସମ୍ପତ୍ତିସସ୍ସିରୀକଂ ସେନାସନଞ୍ଚ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ନାମ ରମଣୀୟଂ ପଦେସଂ ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା ଆହାରହେତୁ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପକ୍କମିତ୍ୱା ଗାମମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନେନ ଖାଣୁକଣ୍ଟକମଗ୍ଗୋପି ଉଦକୱେଗଭିନ୍ନୱିସମମଗ୍ଗୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ହୋତି ।
ତତୋ ଗଣ୍ଡଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତେନ ୱିୟ ନିୱାସନଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱଣଚୋଳକଂ ବନ୍ଧନ୍ତେନ ୱିୟ କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତେନ ୱିୟ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜକପାଲଂ ନୀହରନ୍ତେନ ୱିୟ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଗାମଦ୍ୱାରସମୀପଂ ପାପୁଣନ୍ତେନ ହତ୍ଥିକୁଣପଅସ୍ସକୁଣପଗୋକୁଣପମହିଂସକୁଣପମନୁସ୍ସକୁଣପଅହିକୁଣପକୁକ୍କୁରକୁଣପାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ଭୱନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ଗନ୍ଧୋପି ନେସଂ ଘାନଂ ପଟିହନମାନୋ ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ହୋତି । ତତୋ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିପରିସ୍ସୟପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଗାମରଚ୍ଛା ଓଲୋକେତବ୍ବା ହୋନ୍ତି ।
ଇଚ୍ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାଦିଅନେକକୁଣପପରିୟୋସାନଂ ପଟିକ୍କୂଲଂ ଆହାରହେତୁ ଅକ୍କମିତବ୍ବଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚ ଘାୟିତବ୍ବଞ୍ଚ ହୋତି । ଅହୋ ୱତ ଭୋ ପଟିକ୍କୂଲୋ ଆହାରୋତି ଏୱଂ ଗମନତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୨୯୬. କଥଂ ପରିୟେସନତୋ? ଏୱଂ ଗମନପଟିକ୍କୂଲଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱାପି ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟିପାରୁତେନ କପଣମନୁସ୍ସେନ ୱିୟ କପାଲହତ୍ଥେନ ଘରପଟିପାଟିୟା ଗାମୱୀଥୀସୁ ଚରିତବ୍ବଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ୱସ୍ସକାଲେ ଅକ୍କନ୍ତଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟାୱ ପିଣ୍ଡିକମଂସାପି ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲେ ପାଦା ପୱିସନ୍ତି, ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏକେନ ଚୀୱରଂ ଉକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ଗିମ୍ହକାଲେ ୱାତୱେଗେନ ସମୁଟ୍ଠିତେହି ପଂସୁତିଣରଜେହି ଓକିଣ୍ଣସରୀରେନ ଚରିତବ୍ବଂ । ତଂ ତଂ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ୱା ମଚ୍ଛଧୋୱନମଂସଧୋୱନତଣ୍ଡୁଲଧୋୱନଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକସୁନଖସୂକରୱଚ୍ଚାଦୀହି ସମ୍ମିସ୍ସାନି କିମିକୁଲାକୁଲାନି ନୀଲମକ୍ଖିକପରିକିଣ୍ଣାନି ଓଳିଗଲ୍ଲାନି ଚେୱ ଚନ୍ଦନିକଟ୍ଠାନାନି ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି ଅକ୍କମିତବ୍ବାନିପି । ୟତୋ ତା ମକ୍ଖିକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିୟମ୍ପି ପତ୍ତେପି ସୀସେପି ନିଲୀୟନ୍ତି ।
ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସାପି କେଚି ଦେନ୍ତି, କେଚି ନ ଦେନ୍ତି । ଦଦମାନାପି ଏକଚ୍ଚେ ହିୟ୍ୟୋ ପକ୍କଭତ୍ତମ୍ପି ପୁରାଣଖଜ୍ଜକମ୍ପି ପୂତିକୁମ୍ମାସପୂପାଦୀନିପି ଦଦନ୍ତି । ଅଦଦମାନାପି କେଚିଦେୱ ‘‘ଅତିଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତି, କେଚି ପନ ଅପସ୍ସମାନା ୱିୟ ତୁଣ୍ହୀ ହୋନ୍ତି, କେଚି ଅଞ୍ଞେନ ମୁଖଂ କରୋନ୍ତି, କେଚି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ରେ ମୁଣ୍ଡକା’’ତିଆଦୀହି ଫରୁସୱାଚାହି ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ଏୱଂ କପଣମନୁସ୍ସେନ ୱିୟ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଇଚ୍ଚେତଂ ଗାମପ୍ପୱେସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନିକ୍ଖମନା ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲାଦିପଟିକ୍କୂଲଂ ଆହାରହେତୁ ଅକ୍କମିତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ଚ ଅଧିୱାସେତବ୍ବଞ୍ଚ ହୋତି । ଅହୋ ୱତ ଭୋ ପଟିକ୍କୂଲୋ ଆହାରୋତି ଏୱଂ ପରିୟେସନତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୨୯୭. କଥଂ ପରିଭୋଗତୋ? ଏୱଂ ପରିୟିଟ୍ଠାହାରେନ ପନ ବହିଗାମେ ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ସୁଖନିସିନ୍ନେନ ୟାୱ ତତ୍ଥ ହତ୍ଥଂ ନ ଓତାରେତି, ତାୱ ତଥାରୂପଂ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ଲଜ୍ଜିମନୁସ୍ସଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ନିମନ୍ତେତୁମ୍ପି ସକ୍କା ହୋତି । ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତାୟ ପନେତ୍ଥ ହତ୍ଥେ ଓତାରିତମତ୍ତେ ‘‘ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ହୋତି । ହତ୍ଥଂ ପନ ଓତାରେତ୍ୱା ମଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିଅନୁସାରେନ ସେଦୋ ପଗ୍ଘରମାନୋ ସୁକ୍ଖଥଦ୍ଧଭତ୍ତମ୍ପି ତେମେନ୍ତୋ ମୁଦୁଂ କରୋତି ।
ଅଥ ତସ୍ମିଂ ପରିମଦ୍ଦନମତ୍ତେନାପି ସମ୍ଭିନ୍ନସୋଭେ ଆଲୋପଂ କତ୍ୱା ମୁଖେ ଠପିତେ ହେଟ୍ଠିମଦନ୍ତା ଉଦୁକ୍ଖଲକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତି, ଉପରିମା ମୁସଲକିଚ୍ଚଂ, ଜିୱ୍ହା ହତ୍ଥକିଚ୍ଚଂ । ତଂ ତତ୍ଥ ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ସୁୱାନପିଣ୍ଡମିୱ ଦନ୍ତମୁସଲେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାୟ ସମ୍ପରିୱତ୍ତିୟମାନଂ ଜିୱ୍ହାଗ୍ଗେ ତନୁପସନ୍ନଖେଳୋ ମକ୍ଖେତି, ୱେମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବହଲଖେଳୋ ମକ୍ଖେତି, ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ଅସମ୍ପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଦନ୍ତଗୂଥକୋ ମକ୍ଖେତି । ସୋ ଏୱଂ ୱିଚୁଣ୍ଣିତମକ୍ଖିତୋ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଅନ୍ତରହିତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସଙ୍ଖାରୱିସେସୋ ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ଠିତସୁୱାନୱମଥୁ ୱିୟ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଏୱରୂପୋପି ସମାନୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଅତୀତତ୍ତା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପରିଭୋଗତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୨୯୮. କଥଂ ଆସୟତୋ? ଏୱଂ ପରିଭୋଗଂ ଉପଗତୋ ଚ ପନେସ ଅନ୍ତୋ ପୱିସମାନୋ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ରଞ୍ଞୋପି ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବଲୋହିତାସୟେସୁ ଚତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ଆସୟୋ ହୋତିୟେୱ । ମନ୍ଦପୁଞ୍ଞାନଂ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ପିତ୍ତାସୟୋ ଅଧିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ବହଲମଧୁକତେଲମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ସେମ୍ହାସୟୋ ଅଧିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାଗବଲପଣ୍ଣରସମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ । ୟସ୍ସ ପୁବ୍ବାସୟୋ ଅଧିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପୂତିତକ୍କମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ । ୟସ୍ସ ଲୋହିତାସୟୋ ଅଧିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ରଜନମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଆସୟତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୨୯୯. କଥଂ ନିଧାନତୋ? ସୋ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଆସୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଆସୟେନ ମକ୍ଖିତୋ ଅନ୍ତୋଉଦରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନେୱ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ନ ମଣିରଜତାଦିଭାଜନେସୁ ନିଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ପନ ଦସୱସ୍ସିକେନ ଅଜ୍ଝୋହରିୟତି ଦସ ୱସ୍ସାନି ଅଧୋତୱଚ୍ଚକୂପସଦିସେ ଓକାସେ ପତିଟ୍ଠହତି । ସଚେ ୱୀସ, ତିଂସ, ଚତ୍ତାଲୀସ, ପଞ୍ଞାସ, ସଟ୍ଠି, ସତ୍ତତି, ଅସୀତି, ନୱୁତିୱସ୍ସିକେନ, ସଚେ ୱସ୍ସସତିକେନ ଅଜ୍ଝୋହରିୟତି । ୱସ୍ସସତଂ ଅଧୋତୱଚ୍ଚକୂପସଦିସେ ଓକାସେ ପତିଟ୍ଠହତୀତି ଏୱଂ ନିଧାନତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୦. କଥଂ ଅପରିପକ୍କତୋ? ସୋ ପନାୟମାହାରୋ ଏୱରୂପେ ଓକାସେ ନିଧାନମୁପଗତୋ ୟାୱ ଅପରିପକ୍କୋ ହୋତି, ତାୱ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ପରମନ୍ଧକାରତିମିସେ ନାନାକୁଣପଗନ୍ଧୱାସିତପୱନୱିଚରିତେ ଅତିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛେ ପଦେସେ ୟଥା ନାମ ନିଦାଘେ ଅକାଲମେଘେନ ଅଭିୱୁଟ୍ଠମ୍ହି ଚଣ୍ଡାଲଗାମଦ୍ୱାରଆୱାଟେ ପତିତାନି ତିଣପଣ୍ଣକିଲଞ୍ଜଖଣ୍ଡଅହିକୁକ୍କୁରମନୁସ୍ସକୁଣପାଦୀନି ସୂରିୟାତପେନ ସନ୍ତତ୍ତାନି ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକାଚିତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱମେୱ ତଂଦିୱସମ୍ପି ହିୟ୍ୟୋପି ତତୋ ପୁରିମେ ଦିୱସେପି ଅଜ୍ଝୋହତୋ ସବ୍ବୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସେମ୍ହପଟଲପରିୟୋନଦ୍ଧୋ କାୟଗ୍ଗିସନ୍ତାପକୁଥିତକୁଥନସଞ୍ଜାତଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକାଚିତୋ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଏୱଂ ଅପରିପକ୍କତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୧. କଥଂ ପରିପକ୍କତୋ? ସୋ ତତ୍ତକାୟଗ୍ଗିନା ପରିପକ୍କୋ ସମାନୋ ନ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଧାତୁୟୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକେ ପନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ସଣ୍ହକରଣିୟଂ ପିସିତ୍ୱା ନାଳିକେ ପକ୍ଖିତ୍ତପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ୱିୟ କରୀସଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପକ୍କାସୟଂ, ମୁତ୍ତଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମୁତ୍ତୱତ୍ଥିଞ୍ଚ ପୂରେତୀତି ଏୱଂ ପରିପକ୍କତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୨. କଥଂ ଫଲତୋ? ସମ୍ମା ପରିପଚ୍ଚମାନୋ ଚ ପନାୟଂ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାଦୀନି ନାନାକୁଣପାନି ନିପ୍ଫାଦେତି ଅସମ୍ମାପରିପଚ୍ଚମାନୋ ଦଦ୍ଦୁକଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁକୁଟ୍ଠକିଲାସସୋସକାସାତିସାରପ୍ପଭୁତୀନି ରୋଗସତାନି, ଇଦମସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଏୱଂ ଫଲତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୩. କଥଂ ନିସ୍ସନ୍ଦତୋ? ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନୋ ଚେସ ଏକେନ ଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସ୍ସନ୍ଦମାନୋ ଅକ୍ଖିମ୍ହା ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ କଣ୍ଣମ୍ହା କଣ୍ଣଗୂଥକୋତିଆଦିନା ପକାରେନ ଅନେକେହି ଦ୍ୱାରେହି ନିସ୍ସନ୍ଦତି । ଅଜ୍ଝୋହରଣସମୟେ ଚେସ ମହାପରିୱାରେନାପି ଅଜ୍ଝୋହରିୟତି । ନିସ୍ସନ୍ଦନସମୟେ ପନ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିଭାୱଂ ଉପଗତୋ ଏକକେନେୱ ନୀହରିୟତି । ପଠମଦିୱସେ ଚ ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋପି ହୋତି ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ । ଦୁତିୟଦିୱସେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ୍ତୋ ପିହିତନାସିକୋ ହୋତି ୱିକୁଣିତମୁଖୋ ଜେଗୁଚ୍ଛୀ ମଙ୍କୁଭୂତୋ । ପଠମଦିୱସେ ଚ ନଂ ରତ୍ତୋ ଗିଦ୍ଧୋ ଗଧିତୋ ମୁଚ୍ଛିତୋପି ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ୱିରତ୍ତୋ ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋ ହରାୟମାନୋ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ନୀହରତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।
ଏକଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା, ନୱଦ୍ୱାରେହି ସନ୍ଦତି ॥
‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।
ଭୁଞ୍ଜତି ସପରିୱାରୋ, ନିକ୍ଖାମେନ୍ତୋ ନିଲୀୟତି ॥
‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।
ଭୁଞ୍ଜତି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ, ନିକ୍ଖାମେନ୍ତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛତି ॥
‘‘ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ଖାଦନୀୟଂ, ଭୋଜନଞ୍ଚ ମହାରହଂ ।
ଏକରତ୍ତିପରିୱାସା, ସବ୍ବଂ ଭୱତି ପୂତିକ’’ନ୍ତି ॥
ଏୱଂ ନିସ୍ସନ୍ଦତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୪. କଥଂ ସମ୍ମକ୍ଖନତୋ? ପରିଭୋଗକାଲେପି ଚେସ ହତ୍ଥଓଟ୍ଠଜିୱ୍ହାତାଲୂନି ସମ୍ମକ୍ଖେତି । ତାନି ତେନ ସମ୍ମକ୍ଖିତତ୍ତା ପଟିକ୍କୂଲାନି ହୋନ୍ତି, ୟାନି ଧୋତାନିପି ଗନ୍ଧହରଣତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଧୋୱିତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି । ପରିଭୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ୟଥା ନାମ ଓଦନେ ପଚ୍ଚମାନେ ଥୁସକଣକୁଣ୍ଡକାଦୀନି ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଉକ୍ଖଲିମୁଖୱଟ୍ଟିପିଧାନିୟୋ ମକ୍ଖନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସକଲସରୀରାନୁଗତେନ କାୟଗ୍ଗିନା ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଉତ୍ତରମାନୋ ଦନ୍ତେ ଦନ୍ତମଲଭାୱେନ ସମ୍ମକ୍ଖେତି । ଜିୱ୍ହାତାଲୁପ୍ପଭୁତୀନି ଖେଳସେମ୍ହାଦିଭାୱେନ, ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣନାସଅଧୋମଗ୍ଗାଦିକେ ଅକ୍ଖିଗୂଥକକଣ୍ଣଗୂଥକସିଙ୍ଘାଣିକାମୁତ୍ତକରୀସାଦିଭାୱେନ ସମ୍ମକ୍ଖେତି । ୟେନ ସମ୍ମକ୍ଖିତାନି ଇମାନି ଦ୍ୱାରାନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଧୋୱିୟମାନାନିପି ନେୱ ସୁଚୀନି, ନ ମନୋରମାନି ହୋନ୍ତି । ୟେସୁ ଏକଚ୍ଚଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ହତ୍ଥୋ ପୁନ ଉଦକେନ ଧୋୱିତବ୍ବୋ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗୋମୟେନପି ମତ୍ତିକାୟପି ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣେନପି ଧୋୱତୋ ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱିଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ମକ୍ଖନତୋ ପଟିକ୍କୂଲତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
୩୦୫. ତସ୍ସେୱଂ ଦସହାକାରେହି ପଟିକ୍କୂଲତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍କୂଲାକାରୱସେନ କବଳୀକାରାହାରୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ସୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତି । ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି । କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ସଭାୱଧମ୍ମତାୟ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତେନ ଉପଚାରସମାଧିନା ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ପଟିକ୍କୂଲାକାରଗ୍ଗହଣୱସେନ ପନେତ୍ଥ ସଞ୍ଞା ପାକଟା ହୋତି । ତସ୍ମା ଇମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞା ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରସତଣ୍ହାୟ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱଟ୍ଟତି । ସୋ କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକୋ ୱିୟ ପୁତ୍ତମଂସଂ ୱିଗତମଦୋ ଆହାରଂ ଆହାରେତି ୟାୱଦେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ । ଅଥସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ କବଳୀକାରାହାରପରିଞ୍ଞାମୁଖେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିଞ୍ଞାମୁଖେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିଜାନାତି । ଅପରିପକ୍କାଦିପଟିକ୍କୂଲଭାୱୱସେନ ଚସ୍ସ କାୟଗତାସତିଭାୱନାପି ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଇମଂ ପନ ପଟିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅମତପରିୟୋସାନତଂ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋ ସୁଗତିପରାୟନୋ ହୋତୀତି ।
ଅୟଂ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାଭାୱନାୟ ୱିତ୍ଥାରକଥା ।
ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଭାୱନା
୩୦୬. ଇଦାନି ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାନନ୍ତରଂ ଏକଂ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ସଭାୱୂପଲକ୍ଖଣୱସେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ। ଧାତୁମନସିକାରୋ, ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତୟିଦଂ ଦ୍ୱିଧା ଆଗତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପତୋ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ ଆଗତଂ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ମହାହତ୍ଥିପଦୂପମେ ରାହୁଲୋୱାଦେ ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ ଚ । ତଞ୍ହି –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦକ୍ଖୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା ଗୋଘାତକନ୍ତେୱାସୀ ୱା ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ଚତୁମହାପଥେ ବିଲସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମମେୱ କାୟଂ ୟଥାଠିତଂ ୟଥାପଣିହିତଂ ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି –
ଏୱଂ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ୱସେନ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୮) ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଗତଂ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଛେକୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା ତସ୍ସେୱ ୱା ଭତ୍ତୱେତନଭତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଗତାନଂ ମହାପଥାନଂ ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଚତୁମହାପଥେ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଠିତତ୍ତା ୟଥାଠିତଂ । ୟଥାଠିତତ୍ତାୱ ୟଥାପଣିହିତଂ କାୟଂ ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ…ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୂତି ଏୱଂ ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ଗୋଘାତକସ୍ସ ଗାୱିଂ ପୋସେନ୍ତସ୍ସପି ଆଘାତନଂ ଆହରନ୍ତସ୍ସପି ଆହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତସ୍ସପି ୱଧନ୍ତସ୍ସପି ୱଧିତଂ ମତଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସପି ତାୱଦେୱ ଗାୱୀତିସଞ୍ଞା ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ୟାୱ ନଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ବିଲସୋ ନ ୱିଭଜତି । ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଗାୱୀସଞ୍ଞା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ମଂସସଞ୍ଞା ପୱତ୍ତତି । ନାସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହଂ ଗାୱିଂ ୱିକ୍କିଣାମି, ଇମେ ଗାୱିଂ ହରନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ମଂସଂ ୱିକ୍କିଣାମି, ଇମେପି ମଂସଂ ହରନ୍ତି’’ଚ୍ଚେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଗିହିଭୂତସ୍ସପି ପବ୍ବଜିତସ୍ସପି ତାୱଦେୱ ସତ୍ତୋତି ୱା ପୋସୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ସଞ୍ଞା ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ୟାୱ ଇମମେୱ କାୟଂ ୟଥାଠିତଂ ୟଥାପଣିହିତଂ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଧାତୁସୋ ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପନ ସତ୍ତସଞ୍ଞା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଧାତୁୱସେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦକ୍ଖୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା…ପେ॰… ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ।
୩୦୭.ମହାହତ୍ଥିପଦୂପମେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୦ ଆଦୟୋ) ପନ – ‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ ? ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, କେସା ଲୋମା…ପେ॰… ଉଦରିୟଂ କରୀସଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଆୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂ’’ତି ଚ,
‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଆପୋଧାତୁ ? ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଆପୋ ଆପୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ପିତ୍ତଂ…ପେ॰… ମୁତ୍ତଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଆପୋ ଆପୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଆପୋଧାତୂ’’ତି ଚ,
‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ତେଜୋଧାତୁ ? ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ତେଜୋ ତେଜୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ୟେନ ଚ ସନ୍ତପ୍ପତି, ୟେନ ଚ ଜୀରୀୟତି, ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତି, ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ତେଜୋ ତେଜୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ତେଜୋଧାତୂ’’ତି ଚ,
‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ୱାୟୋଧାତୁ ? ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱାୟୋ ୱାୟୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତା, ଅଧୋଗମା ୱାତା, କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତା, କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତା, ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ୱାତା, ଅସ୍ସାସୋ ପସ୍ସାସୋ ଇତି ୱା, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱାୟୋ ୱାୟୋଗତଂ ଉପାଦିନ୍ନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ଚ –
ଏୱଂ ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ରାହୁଲୋୱାଦଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେସୁପି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ଉଭୟମ୍ପି ନିୟକସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ । ନିୟକଂ ନାମ ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ସସନ୍ତାନପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତୟିଦଂ ୟଥା ଲୋକେ ଇତ୍ଥୀସୁ କଥା ଅଧିତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କକ୍ଖଳନ୍ତି ଥଦ୍ଧଂ । ଖରିଗତନ୍ତି ଫରୁସଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ, ଦୁତିୟଂ ଆକାରୱଚନଂ, କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା ହି ପଥୱୀଧାତୁ, ସା ଫରୁସାକାରା ହୋତି, ତସ୍ମା ଖରିଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଉପାଦିନ୍ନନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ଆଦିନ୍ନଂ, ଅହଂ ମମନ୍ତି ଏୱଂ ଦଳ୍ହଂ ଆଦିନ୍ନଂ, ଗହିତଂ ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ନିପାତୋ । ତସ୍ସ ତଂ କତମନ୍ତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ପଥୱୀଧାତୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚୀତି ଅୱସେସେସୁ ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଥୱୀଧାତୁ ସଙ୍ଗହିତା ।
ୱିସ୍ସନ୍ଦନଭାୱେନ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଅପ୍ପୋତୀତି ଆପୋ। କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ନାନାୱିଧେସୁ ଆପେସୁ ଗତନ୍ତି ଆପୋଗତଂ। କିଂ ତଂ ? ଆପୋଧାତୁୟା ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ।
ତେଜନୱସେନ ତେଜୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେଜେସୁ ଗତନ୍ତି ତେଜୋଗତଂ। କିଂ ତଂ ? ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ୟେନ ଚାତି ୟେନ ତେଜୋଧାତୁଗତେନ କୁପିତେନ ଅୟଂ କାୟୋ ସନ୍ତପ୍ପତି, ଏକାହିକଜରାଦିଭାୱେନ ଉସୁମଜାତୋ ହୋତି । ୟେନ ଚ ଜୀରୀୟତୀତି ୟେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଜୀରତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲତଂ ବଲପରିକ୍ଖୟଂ ୱଲିପଲିତାଦିଭାୱଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତୀତି ୟେନ କୁପିତେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଡୟ୍ହତି । ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଡୟ୍ହାମି ଡୟ୍ହାମୀ’’ତି କନ୍ଦନ୍ତୋ ସତଧୋତସପ୍ପିଗୋସୀସଚନ୍ଦନାଦିଲେପଞ୍ଚେୱ ତାଲୱଣ୍ଟୱାତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟେନେତଂ ଅସିତଂ ୱା ଓଦନାଦି ପୀତଂ ୱା ପାନକାଦି ଖାୟିତଂ ୱା ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦି ସାୟିତଂ ୱା ଅମ୍ବପକ୍କମଧୁଫାଣିତାଦି ସମ୍ମା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛତି, ରସାଦିଭାୱେନ ୱିୱେକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମା ତୟୋ ତେଜୋଧାତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ପଚ୍ଛିମୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋୱ ।
ୱାୟନୱସେନ ୱାୟୋ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱାୟେସୁ ଗତନ୍ତି ୱାୟୋଗତଂ। କିଂ ତଂ ? ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ । ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତାତି ଉଗ୍ଗାରହିକ୍କାଦିପୱତ୍ତକା ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହଣୱାତା । ଅଧୋଗମା ୱାତାତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିନୀହରଣକା ଅଧୋ ଓରୋହଣୱାତା । କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ବହିୱାତା । କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋୱାତା । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ୱାତାତି ଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ସକଲସରୀରେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଅନୁସଟା ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତକା ୱାତା । ଅସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋପୱିସନନାସିକୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନନାସିକୱାତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମା ପଞ୍ଚ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୱ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚୀତି ଇମିନା ପଦେନ ଅୱସେସକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଆପୋଧାତୁଆଦୟୋ ସଙ୍ଗହିତା ।
ଇତି ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ପଥୱୀଧାତୁ, ଦ୍ୱାଦସହି ଆପୋଧାତୁ, ଚତୂହି ତେଜୋଧାତୁ, ଛହି ୱାୟୋଧାତୂତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ୱିତ୍ଥାରିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
୩୦୮. ଭାୱନାନୟେ ପନେତ୍ଥ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କେସା ପଥୱୀଧାତୁ, ଲୋମା ପଥୱୀଧାତୂତି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହୋ ପପଞ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଂ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁ । ୟଂ ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁ । ୟଂ ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ତେଜୋଧାତୁ । ୟଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ୱାୟୋଧାତୂତି ଏୱଂ ମନସିକରୋତୋ ପନସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ମନସିକରୋତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି । ପୁରିମନୟେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତି ।
କଥଂ? ୟଥା ଦ୍ୱୀସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ବହୁପେୟ୍ୟାଲଂ ତନ୍ତିଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତେସୁ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ପେୟ୍ୟାଲମୁଖଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଉଭତୋକୋଟିୱସେନେୱ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତା ହୋତି ‘‘କିଂ ସଜ୍ଝାୟୋ ନାମେସ ଓଟ୍ଠପରିୟାହତମତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ଦେତି, ଏୱଂ ସଜ୍ଝାୟେ କରିୟମାନେ କଦା ତନ୍ତି ପଗୁଣା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ଆଗତାଗତଂ ପେୟ୍ୟାଲମୁଖଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱାୱ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋତି । ତମେନଂ ଇତରୋ ଏୱମାହ – ‘‘କିଂ ସଜ୍ଝାୟୋ ନାମେସ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେତି, ଏୱଂ ସଜ୍ଝାୟେ କରିୟମାନେ କଦା ତନ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏୱମେୱ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ କେସାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଧାତୁପରିଗ୍ଗହୋ ପପଞ୍ଚତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ୟଂ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୂତିଆଦିନା ନୟେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ମନସିକରୋତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇତରସ୍ସ ତଥା ମନସିକରୋତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି । କେସାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ଇମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞେନ ତାୱ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ସକଲମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ରୂପକାୟଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ୱା ଖରଭାୱୋ ୱା, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁ । ୟୋ ଆବନ୍ଧନଭାୱୋ ୱା ଦ୍ରୱଭାୱୋ ୱା, ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁ । ୟୋ ପରିପାଚନଭାୱୋ ୱା ଉଣ୍ହଭାୱୋ ୱା, ଅୟଂ ତେଜୋଧାତୁ । ୟୋ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋ ୱା ସମୁଦୀରଣଭାୱୋ ୱା, ଅୟଂ ୱାୟୋଧାତୂତି ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୂତି ଧାତୁମତ୍ତତୋ ନିସ୍ସତ୍ତତୋ ନିଜ୍ଜୀୱତୋ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ ୱାୟମମାନସ୍ସ ନଚିରେନେୱ ଧାତୁପ୍ପଭେଦାୱଭାସନପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତୋ ସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଉପଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅଥ ୱା ପନ ୟେ ଇମେ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ନିସ୍ସତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ‘‘ଅଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନ୍ହାରୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ମଂସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ତଂ ତଂ ଅନ୍ତରାନୁସାରିନା ଞାଣହତ୍ଥେନ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ୟୋ ଏତେସୁ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ ୱା ଖରଭାୱୋ ୱା, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୂତି ପୁରିମନୟେନେୱ ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୂତି ଧାତୁମତ୍ତତୋ ନିସ୍ସତ୍ତତୋ ନିଜ୍ଜୀୱତୋ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ ୱାୟମମାନସ୍ସ ନଚିରେନେୱ ଧାତୁପ୍ପଭେଦାୱଭାସନପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତୋ ସଭାୱଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅପ୍ପନଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ଉପଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଗତେ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେ ଭାୱନାନୟୋ ।
୩୦୯. ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତେ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତୁକାମେନ ହି ନାତିତିକ୍ଖପଞ୍ଞେନ ୟୋଗିନା ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଧାତୁୟୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତେନ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ସସମ୍ଭାରସଙ୍ଖେପତୋ, ସସମ୍ଭାରୱିଭତ୍ତିତୋ, ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖେପତୋ, ସଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିତୋତି ଏୱଂ ଚତୂହାକାରେହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ କଥଂ ସସମ୍ଭାରସଙ୍ଖେପତୋ ଭାୱେତି? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୱୀସତିୟା କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଥଦ୍ଧାକାରଂ ପଥୱୀଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଦ୍ୱାଦସସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୟୂସଗତଂ ଉଦକସଙ୍ଖାତଂ ଆବନ୍ଧନାକାରଂ ଆପୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପରିପାଚନକଂ ତେଜଂ ତେଜୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତି। ଛସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନାକାରଂ ୱାୟୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତସ୍ସେୱଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋୟେୱ ଧାତୁୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପଚାରସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩୧୦. ୟସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ଭାୱୟତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଇଜ୍ଝତି, ତେନ ସସମ୍ଭାରୱିଭତ୍ତିତୋ ଭାୱେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ୟଂ ତଂ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନନିଦ୍ଦେସେ ସତ୍ତଧା ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ ଦସଧା ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ତାୱ ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକାଦୀନଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟଂ ଆଦିଂକତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂ କାତବ୍ବଂ । ଅୟମେୱ ହି ୱିସେସୋ, ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ କେସାଦୟୋ ମନସିକରିତ୍ୱାପି ପଟିକ୍କୂଲୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ, ଇଧ ଧାତୁୱସେନ । ତସ୍ମା ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ପଞ୍ଚଧା କେସାଦୟୋ ମନସିକରିତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଏୱଂ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ।
୩୧୧. ଇମେ କେସା ନାମ ସୀସକଟାହପଲିୱେଠନଚମ୍ମେ ଜାତା । ତତ୍ଥ ୟଥାୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଜାତେସୁ କୁଣ୍ଠତିଣେସୁ ନ ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକୋ ଜାନାତି ମୟି କୁଣ୍ଠତିଣାନି ଜାତାନୀତି, ନପି କୁଣ୍ଠତିଣାନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଜାତାନୀତି, ଏୱମେୱ ନ ସୀସକଟାହପଲିୱେଠନଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ମୟି କେସା ଜାତାତି, ନପି କେସା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ସୀସକଟାହୱେଠନଚମ୍ମେ ଜାତାତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି କେସା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୨.ଲୋମା ସରୀରୱେଠନଚମ୍ମେ ଜାତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୁଞ୍ଞଗାମଟ୍ଠାନେ ଜାତେସୁ ଦବ୍ବତିଣକେସୁ ନ ସୁଞ୍ଞଗାମଟ୍ଠାନଂ ଜାନାତି ମୟି ଦବ୍ବତିଣକାନି ଜାତାନୀତି, ନପି ଦବ୍ବତିଣକାନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ସୁଞ୍ଞଗାମଟ୍ଠାନେ ଜାତାନୀତି, ଏୱମେୱ ନ ସରୀରୱେଠନଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ମୟି ଲୋମା ଜାତାତି । ନପି ଲୋମା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ସରୀରୱେଠନଚମ୍ମେ ଜାତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଲୋମା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୩.ନଖା ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ଜାତା । ତତ୍ଥ ୟଥା କୁମାରକେସୁ ଦଣ୍ଡକେହି ମଧୁକଟ୍ଠିକେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କୀଳନ୍ତେସୁ ନ ଦଣ୍ଡକା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ମଧୁକଟ୍ଠିକା ଠପିତାତି, ନପି ମଧୁକଟ୍ଠିକା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ଦଣ୍ଡକେସୁ ଠପିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ନଖା ଜାତାତି । ନପି ନଖା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ଜାତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ନଖା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୪.ଦନ୍ତା ହନୁକଟ୍ଠିକେସୁ ଜାତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଡ୍ଢକୀହି ପାସାଣଉଦୁକ୍ଖଲକେସୁ କେନଚିଦେୱ ସିଲେସଜାତେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଥମ୍ଭେସୁ ନ ଉଦୁକ୍ଖଲା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ଥମ୍ଭା ଠିତାତି । ନପି ଥମ୍ଭା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ଉଦୁକ୍ଖଲେସୁ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ହନୁକଟ୍ଠୀନି ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ଦନ୍ତା ଜାତାତି । ନପି ଦନ୍ତା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ହନୁକଟ୍ଠୀସୁ ଜାତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଦନ୍ତା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୫.ତଚୋ ସକଲସରୀରଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଲ୍ଲଗୋଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧାୟ ମହାୱୀଣାୟ ନ ମହାୱୀଣା ଜାନାତି ଅହଂ ଅଲ୍ଲଗୋଚମ୍ମେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧାତି । ନପି ଅଲ୍ଲଗୋଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ମୟା ମହାୱୀଣା ପରିୟୋନଦ୍ଧାତି, ଏୱମେୱ ନ ସରୀରଂ ଜାନାତି ଅହଂ ତଚେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧନ୍ତି । ନପି ତଚୋ ଜାନାତି ମୟା ସରୀରଂ ପରିୟୋନଦ୍ଧନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ତଚୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୬.ମଂସଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟଂ ଅନୁଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ମହାମତ୍ତିକଲିତ୍ତାୟ ଭିତ୍ତିୟା ନ ଭିତ୍ତି ଜାନାତି ଅହଂ ମହାମତ୍ତିକାୟ ଲିତ୍ତାତି । ନପି ମହାମତ୍ତିକା ଜାନାତି ମୟା ଭିତ୍ତି ଲିତ୍ତାତି, ଏୱମେୱ ନ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟୋ ଜାନାତି ଅହଂ ନୱପେସିସତପ୍ପଭେଦେନ ମଂସେନ ଲିତ୍ତୋତି । ନପି ମଂସଂ ଜାନାତି ମୟା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟୋ ଲିତ୍ତୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ମଂସଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୭.ନ୍ହାରୁ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠୀନି ଆବନ୍ଧମାନା ଠିତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଲ୍ଲୀହି ୱିନଦ୍ଧେସୁ କୁଟ୍ଟଦାରୂସୁ ନ କୁଟ୍ଟଦାରୂନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ୱଲ୍ଲୀହି ୱିନଦ୍ଧାନୀତି । ନପି ୱଲ୍ଲିୟୋ ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେହି କୁଟ୍ଟଦାରୂନି ୱିନଦ୍ଧାନୀତି, ଏୱମେୱ ନ ଅଟ୍ଠୀନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ନ୍ହାରୂହି ଆବଦ୍ଧାନୀତି । ନପି ନ୍ହାରୂ ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ଅଟ୍ଠୀନି ଆବଦ୍ଧାନୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ନ୍ହାରୁ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୮.ଅଟ୍ଠୀସୁ ପଣ୍ହିକଟ୍ଠି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠି ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଜଙ୍ଘଟ୍ଠି ଊରୁଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଊରୁଟ୍ଠି କଟିଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । କଟିଟ୍ଠି ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ, ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ଗୀୱଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଗୀୱଟ୍ଠି ସୀସଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସୀସଟ୍ଠି ଗୀୱଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଗୀୱଟ୍ଠି ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ କଟିଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତୋ । କଟିଟ୍ଠି ଊରୁଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଊରୁଟ୍ଠି ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଜଙ୍ଘଟ୍ଠି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠି ପଣ୍ହିକଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ଇଟ୍ଠକଦାରୁଗୋମୟାଦିସଞ୍ଚୟେସୁ ନ ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ଉପରିମେ ଉପରିମେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତାତି । ନପି ଉପରିମା ଉପରିମା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ପଣ୍ହିକଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଊରୁଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ଊରୁଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ କଟିଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ କଟିଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ଜାନାତି ଅହଂ ଗୀୱଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ଗୀୱଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ସୀସଟ୍ଠିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନ ସୀସଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଗୀୱଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ନ ଗୀୱଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ନ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ଜାନାତି ଅହଂ କଟିଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତୋତି । ନ କଟିଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଊରୁଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ନ ଊରୁଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ନ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ନ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠି ଜାନାତି ଅହଂ ପଣ୍ହିକଟ୍ଠିମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଅଟ୍ଠି ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୧୯.ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ତେସଂ ତେସଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱେଳୁପବ୍ବାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିତ୍ତଛିନ୍ନୱେତ୍ତଗ୍ଗାଦୀସୁ ନ ୱେଳୁପବ୍ବାଦୀନି ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ୱେତ୍ତଗ୍ଗାଦୀନି ପକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି । ନପି ୱେତ୍ତଗ୍ଗାଦୀନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ୱେଳୁପବ୍ବାଦୀସୁ ଠିତାନୀତି, ଏୱମେୱ ନ ଅଟ୍ଠୀନି ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତୋ ମିଞ୍ଜଂ ଠିତନ୍ତି । ନାପି ମିଞ୍ଜଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅନ୍ତୋ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୦.ୱକ୍କଂ ଗଲୱାଟକତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକମୂଲେନ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନେନ ଥୂଲନ୍ହାରୁନା ୱିନିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ହଦୟମଂସଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଣ୍ଟୁପନିବଦ୍ଧେ ଅମ୍ବଫଲଦ୍ୱୟେ ନ ୱଣ୍ଟଂ ଜାନାତି ମୟା ଅମ୍ବଫଲଦ୍ୱୟଂ ଉପନିବଦ୍ଧନ୍ତି । ନପି ଅମ୍ବଫଲଦ୍ୱୟଂ ଜାନାତି ଅହଂ ୱଣ୍ଟେନ ଉପନିବଦ୍ଧନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ଥୂଲନ୍ହାରୁ ଜାନାତି ମୟା ୱକ୍କଂ ଉପନିବଦ୍ଧନ୍ତି । ନପି ୱକ୍କଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଥୂଲନ୍ହାରୁନା ଉପନିବଦ୍ଧନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ୱକ୍କଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୧.ହଦୟଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଉରଟ୍ଠିପଞ୍ଜରମଜ୍ଝଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଜିଣ୍ଣସନ୍ଦମାନିକପଞ୍ଜରଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତାୟ ମଂସପେସିୟା ନ ସନ୍ଦମାନିକପଞ୍ଜରବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ମଂସପେସି ଠିତାତି । ନପି ମଂସପେସି ଜାନାତି ଅହଂ ଜିଣ୍ଣସନ୍ଦମାନିକପଞ୍ଜରଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ଉରଟ୍ଠିପଞ୍ଜରବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ହଦୟଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ହଦୟଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଉରଟ୍ଠିପଞ୍ଜରଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ହଦୟଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୨.ୟକନଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନମବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉକ୍ଖଲିକପାଲପସ୍ସମ୍ହି ଲଗ୍ଗେ ୟମକମଂସପିଣ୍ଡେ ନ ଉକ୍ଖଲିକପାଲପସ୍ସଂ ଜାନାତି ମୟି ୟମକମଂସପିଣ୍ଡୋ ଲଗ୍ଗୋତି । ନପି ୟମକମଂସପିଣ୍ଡୋ ଜାନାତି ଅହଂ ଉକ୍ଖଲିକପାଲପସ୍ସେ ଲଗ୍ଗୋତି, ଏୱମେୱ ନ ଥନାନମବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ଜାନାତି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ୟକନଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ୟକନଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଥନାନମବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ୟକନଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୩.କିଲୋମକେସୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ହଦୟଞ୍ଚ ୱକ୍କଞ୍ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତଂ । ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ସକଲସରୀରେ ଚମ୍ମସ୍ସ ହେଟ୍ଠତୋ ମଂସଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପିଲୋତିକପଲିୱେଠିତେ ମଂସେ ନ ମଂସଂ ଜାନାତି ଅହଂ ପିଲୋତିକାୟ ପଲିୱେଠିତନ୍ତି । ନପି ପିଲୋତିକା ଜାନାତି ମୟା ମଂସଂ ପଲିୱେଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ୱକ୍କହଦୟାନି ସକଲସରୀରେ ଚ ମଂସଂ ଜାନାତି ଅହଂ କିଲୋମକେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି । ନପି କିଲୋମକଂ ଜାନାତି ମୟା ୱକ୍କହଦୟାନି ସକଲସରୀରେ ଚ ମଂସଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି କିଲୋମକଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୪.ପିହକଂ ହଦୟସ୍ସ ୱାମପସ୍ସେ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା କୋଟ୍ଠମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତାୟ ଗୋମୟପିଣ୍ଡିୟା ନ କୋଟ୍ଠମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ଜାନାତି ଗୋମୟପିଣ୍ଡି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତାତି । ନପି ଗୋମୟପିଣ୍ଡି ଜାନାତି ଅହଂ କୋଟ୍ଠମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ଜାନାତି ପିହକଂ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି । ନପି ପିହକଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ପିହକଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୫.ପପ୍ଫାସଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନମନ୍ତରେ ହଦୟଞ୍ଚ ୟକନଞ୍ଚ ଉପରି ଛାଦେତ୍ୱା ଓଲମ୍ବନ୍ତଂ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନେ ସକୁଣକୁଲାୱକେ ନ ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମୟି ସକୁଣକୁଲାୱକୋ ଲମ୍ବମାନୋ ଠିତୋତି । ନପି ସକୁଣକୁଲାୱକୋ ଜାନାତି ଅହଂ ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନୋ ଠିତୋତି, ଏୱମେୱ ନ ତଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମୟି ପପ୍ଫାସଂ ଲମ୍ବମାନଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ପପ୍ଫାସଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଏୱରୂପେ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନଂ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ପପ୍ଫାସଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୬.ଅନ୍ତଂ ଗଲୱାଟକକରୀସମଗ୍ଗପରିୟନ୍ତେ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଲୋହିତଦୋଣିକାୟ ଓଭୁଜିତ୍ୱା ଠପିତେ ଛିନ୍ନସୀସଧମ୍ମନିକଳେୱରେ ନ ଲୋହିତଦୋଣି ଜାନାତି ମୟି ଧମ୍ମନିକଳେୱରଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ଧମ୍ମନିକଳେୱରଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଲୋହିତଦୋଣିୟା ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମୟି ଅନ୍ତଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ଅନ୍ତଂ ଜାନାତି ଅହଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଅନ୍ତଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୭.ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଅନ୍ତନ୍ତରେ ଏକୱୀସତିଅନ୍ତଭୋଗେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ରଜ୍ଜୁକେସୁ ନ ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ଜାନାତି ରଜ୍ଜୁକା ମଂ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତାତି । ନପି ରଜ୍ଜୁକା ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ଅନ୍ତଂ ଜାନାତି ଅନ୍ତଗୁଣଂ ମଂ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନପି ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଅନ୍ତଂ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଅନ୍ତଗୁଣଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୮.ଉଦରିୟଂ ଉଦରେ ଠିତଂ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ଠିତେ ସୁୱାନୱମଥୁମ୍ହି ନ ସୁୱାନଦୋଣି ଜାନାତି ମୟି ସୁୱାନୱମଥୁ ଠିତୋତି । ନପି ସୁୱାନୱମଥୁ ଜାନାତି ଅହଂ ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ଠିତୋତି, ଏୱମେୱ ନ ଉଦରଂ ଜାନାତି ମୟି ଉଦରିୟଂ ଠିତନ୍ତି। ନପି ଉଦରିୟଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଉଦରେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଉଦରିୟଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୨୯.କରୀସଂ ପକ୍କାସୟସଙ୍ଖାତେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲୱେଳୁପବ୍ବସଦିସେ ଅନ୍ତପରିୟୋସାନେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱେଳୁପବ୍ବେ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତାୟ ସଣ୍ହପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକାୟ ନ ୱେଳୁପବ୍ବଂ ଜାନାତି ମୟି ପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ଠିତାତି । ନପି ପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ଜାନାତି ଅହଂ ୱେଳୁପବ୍ବେ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ପକ୍କାସୟୋ ଜାନାତି ମୟି କରୀସଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି କରୀସଂ ଜାନାତି ଅହଂ ପକ୍କାସୟେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି କରୀସଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୩୦.ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପୁରାଣଲାବୁକଟାହେ ପକ୍ଖିତ୍ତାୟ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡିୟା ନ ଲାବୁକଟାହଂ ଜାନାତି ମୟି ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ଠିତାତି । ନପି ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ଜାନାତି ଅହଂ ଲାବୁକଟାହେ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ମୟି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଜାନାତି ଅହଂ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ଥଦ୍ଧୋ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
୩୩୧.ପିତ୍ତେସୁ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଟିବଦ୍ଧଂ ସକଲସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ । ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପୂୱଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତେ ତେଲେ ନ ପୂୱଂ ଜାନାତି ତେଲଂ ମଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନପି ତେଲଂ ଜାନାତି ଅହଂ ପୂୱଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ସରୀରଂ ଜାନାତି ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ମଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନପି ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଜାନାତି ଅହଂ ସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ୟଥା ୱସ୍ସୋଦକେନ ପୁଣ୍ଣେ କୋସାତକିକୋସକେ ନ କୋସାତକିକୋସକୋ ଜାନାତି ମୟି ୱସ୍ସୋଦକଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ୱସ୍ସୋଦକଂ ଜାନାତି ଅହଂ କୋସାତକିକୋସକେ ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ପିତ୍ତକୋସକୋ ଜାନାତି ମୟି ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଜାନାତି ଅହଂ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା। ଇତି ପିତ୍ତଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୨.ସେମ୍ହଂ ଏକପତ୍ଥପୂରପ୍ପମାଣଂ ଉଦରପଟଲେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉପରି ସଞ୍ଜାତଫେଣପଟଲାୟ ଚନ୍ଦନିକାୟ ନ ଚନ୍ଦନିକା ଜାନାତି ମୟି ଫେଣପଟଲଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ଫେଣପଟଲଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଚନ୍ଦନିକାୟ ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ଉଦରପଟଲଂ ଜାନାତି ମୟି ସେମ୍ହଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ସେମ୍ହଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଉଦରପଟଲେ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ସେମ୍ହଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୩.ପୁବ୍ବୋ ଅନିବଦ୍ଧୋକାସୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ଖାଣୁକଣ୍ଟକପ୍ପହରଣଅଗ୍ଗିଜାଲାଦୀହି ଅଭିହତେ ସରୀରପ୍ପଦେସେ ଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚତି, ଗଣ୍ଡପୀଳକାଦୟୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଫରସୁପ୍ପହାରାଦିୱସେନ ପଗ୍ଘରିତନିୟ୍ୟାସେ ରୁକ୍ଖେ ନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାରାଦିପ୍ପଦେସା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ନିୟ୍ୟାସୋ ଠିତୋତି, ନପି ନିୟ୍ୟାସୋ ଜାନାତି ଅହଂ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାରାଦିପ୍ପଦେସେସୁ ଠିତୋତି, ଏୱମେୱ ନ ସରୀରସ୍ସ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀହି ଅଭିହତପ୍ପଦେସା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ପୁବ୍ବୋ ଠିତୋତି । ନପି ପୁବ୍ବୋ ଜାନାତି ଅହଂ ତେସୁ ପଦେସେସୁ ଠିତୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ପୁବ୍ବୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୪.ଲୋହିତେସୁ ସଂସରଣଲୋହିତଂ ପିତ୍ତଂ ୱିୟ ସକଲସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ । ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ୟକନଟ୍ଠାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ଏକପତ୍ଥପୂରମତ୍ତଂ ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସାନି ତେମେନ୍ତଂ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ସଂସରଣଲୋହିତେ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଇତରଂ ପନ ୟଥା ଜଜ୍ଜରକପାଲେ ଓୱଟ୍ଠେ ଉଦକେ ହେଟ୍ଠା ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ତେମୟମାନେ ନ ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ଜାନନ୍ତି ମୟଂ ଉଦକେନ ତେମିୟମାନାତି । ନପି ଉଦକଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ତେମେମୀତି, ଏୱମେୱ ନ ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଟ୍ଠାନଂ ୱକ୍କାଦୀନି ୱା ଜାନନ୍ତି ମୟି ଲୋହିତଂ ଠିତଂ ଅମ୍ହେ ୱା ତେମୟମାନଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ଲୋହିତଂ ଜାନାତି ଅହଂ ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱକ୍କାଦୀନି ତେମୟମାନଂ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଲୋହିତଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୫.ସେଦୋ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପାଦିକାଲେସୁ କେସଲୋମକୂପୱିୱରାନି ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଚେୱ ପଗ୍ଘରତି ଚ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦକା ଅବ୍ବୂଳ୍ହମତ୍ତେସୁ ଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଳକଲାପେସୁ ନ ଭିସାଦିକଲାପୱିୱରାନି ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତୀତି । ନପି ଭିସାଦିକଲାପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ଉଦକଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଭିସାଦିକଲାପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରାମୀତି, ଏୱମେୱ ନ କେସଲୋମକୂପୱିୱରାନି ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ସେଦୋ ପଗ୍ଘରତୀତି । ନପି ସେଦୋ ଜାନାତି ଅହଂ କେସଲୋମକୂପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରାମୀତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ସେଦୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୬.ମେଦୋ ଥୂଲସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା କିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘମଂସାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ପତ୍ଥିନ୍ନସିନେହୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ହଲିଦ୍ଦିପିଲୋତିକପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ମଂସପୁଞ୍ଜେ ନ ମଂସପୁଞ୍ଜୋ ଜାନାତି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ହଲିଦ୍ଦିପିଲୋତିକା ଠିତାତି । ନପି ହଲିଦ୍ଦିପିଲୋତିକା ଜାନାତି ଅହଂ ମଂସପୁଞ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତାତି, ଏୱମେୱ ନ ସକଲସରୀରେ ଜଙ୍ଘାଦୀସୁ ୱା ମଂସଂ ଜାନାତି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ମେଦୋ ଠିତୋତି । ନପି ମେଦୋ ଜାନାତି ଅହଂ ସକଲସରୀରେ ଜଙ୍ଘାଦୀସୁ ୱା ମଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ମେଦୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ପତ୍ଥିନ୍ନୟୂସୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୭.ଅସ୍ସୁ ୟଦା ସଞ୍ଜାୟତି ତଦା ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ୱା ପଗ୍ଘରତି ୱା । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦକପୁଣ୍ଣେସୁ ତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକେସୁ ନ ତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ଉଦକଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକେସୁ ଉଦକଂ ଜାନାତି ଅହଂ ତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକେସୁ ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ଅକ୍ଖିକୂପକା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ଅସ୍ସୁ ଠିତନ୍ତି । ନପି ଅସ୍ସୁ ଜାନାତି ଅହଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଅସ୍ସୁ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୮.ୱସା ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପାଦିକାଲେ ହତ୍ଥତଲହତ୍ଥପିଟ୍ଠିପାଦତଲପାଦପିଟ୍ଠି ନାସାପୁଟନଲାଟଅଂସକୂଟେସୁ ଠିତୱିଲୀନସ୍ନେହୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲେ ଆଚାମେ ନ ଆଚାମୋ ଜାନାତି ମଂ ତେଲଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନପି ତେଲଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଆଚାମଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ହତ୍ଥତଲାଦିପ୍ପଦେସୋ ଜାନାତି ମଂ ୱସା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତାତି । ନପି ୱସା ଜାନାତି ଅହଂ ହତ୍ଥତଲାଦିପ୍ପଦେସଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ୱସା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୩୯.ଖେଳୋ ତଥାରୂପେ ଖେଳୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟେ ସତି ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାତଲେ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଉଦକନିସ୍ସନ୍ଦେ ନଦୀତୀରକୂପକେ ନ କୂପତଲଂ ଜାନାତି ମୟି ଉଦକଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି । ନପି ଉଦକଂ ଜାନାତି ଅହଂ କୂପତଲେ ସନ୍ତିଟ୍ଠାମୀତି, ଏୱମେୱ ନ ଜିୱ୍ହାତଲଂ ଜାନାତି ମୟି ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଖେଳୋ ଠିତୋତି । ନପି ଖେଳୋ ଜାନାତି ଅହଂ ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାତଲେ ଠିତୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଖେଳୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୪୦.ସିଙ୍ଘାଣିକା ୟଦା ସଞ୍ଜାୟତି, ତଦା ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ୱା ପଗ୍ଘରତି ୱା । ତତ୍ଥ ୟଥା ପୂତିଦଧିଭରିତାୟ ସିପ୍ପିକାୟ ନ ସିପ୍ପିକା ଜାନାତି ମୟି ପୂତିଦଧି ଠିତନ୍ତି । ନପି ପୂତିଦଧି ଜାନାତି ଅହଂ ସିପ୍ପିକାୟ ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ନାସାପୁଟା ଜାନନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ସିଙ୍ଘାଣିକା ଠିତାତି । ନପି ସିଙ୍ଘାଣିକା ଜାନାତି ଅହଂ ନାସାପୁଟେସୁ ଠିତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ସିଙ୍ଘାଣିକା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୪୧.ଲସିକା ଅଟ୍ଠିକସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଅସୀତିସତସନ୍ଧୀସୁ ଠିତା । ତତ୍ଥ ୟଥା ତେଲବ୍ଭଞ୍ଜିତେ ଅକ୍ଖେ ନ ଅକ୍ଖୋ ଜାନାତି ମଂ ତେଲଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି । ନପି ତେଲଂ ଜାନାତି ଅହଂ ଅକ୍ଖଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି, ଏୱମେୱ ନ ଅସୀତିସତସନ୍ଧୟୋ ଜାନନ୍ତି ଲସିକା ଅମ୍ହେ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତାତି । ନପି ଲସିକା ଜାନାତି ଅହଂ ଅସୀତିସତସନ୍ଧୟୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତାତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ଲସିକା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୪୨.ମୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥିସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଚନ୍ଦନିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଅମୁଖେ ରୱଣଘଟେ ନ ରୱଣଘଟୋ ଜାନାତି ମୟି ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ଠିତୋତି । ନପି ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ଜାନାତି ଅହଂ ରୱଣଘଟେ ଠିତୋତି, ଏୱମେୱ ନ ୱତ୍ଥି ଜାନାତି ମୟି ମୁତ୍ତଂ ଠିତନ୍ତି । ନପି ମୁତ୍ତଂ ଜାନାତି ଅହଂ ୱତ୍ଥିମ୍ହି ଠିତନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣରହିତା ଏତେ ଧମ୍ମା । ଇତି ମୁତ୍ତଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୟୂସଭୂତୋ ଆବନ୍ଧନାକାରୋ ଆପୋଧାତୂତି ।
୩୪୩. ଏୱଂ କେସାଦୀସୁ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟେନ ସନ୍ତପ୍ପତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ପରିପାଚନାକାରୋ ତେଜୋଧାତୂତି, ୟେନ ଜୀରୀୟତି, ୟେନ ପରିଡୟ୍ହତି, ୟେନ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ପରିପାଚନାକାରୋ ତେଜୋଧାତୂତି ଏୱଂ ତେଜୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ ।
୩୪୪. ତତୋ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମେ ୱାତେ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଧୋଗମେ ଅଧୋଗମୱସେନ, କୁଚ୍ଛିସୟେ କୁଚ୍ଛିସୟୱସେନ, କୋଟ୍ଠାସୟେ କୋଟ୍ଠାସୟୱସେନ, ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିମ୍ହି ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିୱସେନ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନାକାରୋ ୱାୟୋଧାତୂତି, ଅଧୋଗମା ୱାତା ନାମ, କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତା ନାମ, କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତା ନାମ, ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ୱାତା ନାମ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱାତା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଚେତନୋ ଅବ୍ୟାକତୋ ସୁଞ୍ଞୋ ନିସ୍ସତ୍ତୋ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନାକାରୋ ୱାୟୋଧାତୂତି ଏୱଂ ୱାୟୋକୋଟ୍ଠାସେସୁ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ତସ୍ସେୱଂ ପୱତ୍ତମନସିକାରସ୍ସ ଧାତୁୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପଚାରସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩୪୫. ୟସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ଭାୱୟତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଇଜ୍ଝତି, ତେନ ସଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖେପତୋ ଭାୱେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ୱୀସତିୟା କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ଆପୋଧାତୂତି । ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ ତେଜୋଧାତୂତି । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ୱାୟୋଧାତୂତି ।
ଦ୍ୱାଦସସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ଆପୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ ତେଜୋଧାତୂତି । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ୱାୟୋଧାତୂତି । ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀଧାତୂତି ।
ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ ତେଜୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତେନ ଅୱିନିଭୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ୱାୟୋଧାତୂତି । ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀଧାତୂତି । ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ଆପୋଧାତୂତି ।
ଛସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ୱାୟୋଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀଧାତୂତି । ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ଆପୋଧାତୂତି । ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ ତେଜୋଧାତୂତି । ତସ୍ସେୱଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ଧାତୁୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପଚାରସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
୩୪୬. ୟସ୍ସ ପନ ଏୱମ୍ପି ଭାୱୟତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଇଜ୍ଝତି, ତେନ ସଲକ୍ଖଣୱିଭତ୍ତିତୋ ଭାୱେତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କେସାଦୟୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କେସମ୍ହି ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀଧାତୂତି ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥେୱ ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ ଆପୋଧାତୂତି । ପରିପାଚନଲକ୍ଖଣଂ ତେଜୋଧାତୂତି । ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ ୱାୟୋଧାତୂତି । ଏୱଂ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଚତସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା । ତସ୍ସେୱଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ଧାତୁୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପଚାରସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୱଚନତ୍ଥତୋ, କଲାପତୋ, ଚୁଣ୍ଣତୋ, ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ, ସମୁଟ୍ଠାନତୋ, ନାନତ୍ତେକତ୍ତତୋ, ୱିନିବ୍ଭୋଗାୱିନିବ୍ଭୋଗତୋ, ସଭାଗୱିସଭାଗତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱିସେସତୋ, ସଙ୍ଗହତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋ, ଅସମନ୍ନାହାରତୋ, ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗତୋତି ଇମେହିପି ଆକାରେହି ଧାତୁୟୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୪୭. ତତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥତୋ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ପତ୍ଥଟତ୍ତା ପଥୱୀ । ଅପ୍ପୋତି ଆପିୟତି ଅପ୍ପାୟତୀତି ୱା ଆପୋ । ତେଜତୀତି ତେଜୋ । ୱାୟତୀତି ୱାୟୋ । ଅୱିସେସେନ ପନ ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ଦୁକ୍ଖାଦାନତୋ ଦୁକ୍ଖାଧାନତୋ ଚ ଧାତୂତି । ଏୱଂ ୱିସେସସାମଞ୍ଞୱସେନ ୱଚନତ୍ଥତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୪୮.କଲାପତୋତି ୟା ଅୟଂ କେସା ଲୋମାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ପଥୱୀଧାତୁ, ପିତ୍ତଂ ସେମ୍ହନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ନୟେନ ଦ୍ୱାଦସହାକାରେହି ଆପୋଧାତୁ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା –
ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା, ଚତସ୍ସୋ ଚାପି ଧାତୁୟୋ ।
ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ହୋତି କେସାତି ସମ୍ମୁତି ।
ତେସଂୟେୱ ୱିନିବ୍ଭୋଗା, ନତ୍ଥି କେସାତି ସମ୍ମୁତି ॥
ତସ୍ମା କେସାପି ଅଟ୍ଠଧମ୍ମକଲାପମତ୍ତମେୱ । ତଥା ଲୋମାଦୟୋତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ସୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ଭାୱେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଦସଧମ୍ମକଲାପୋପି ହୋତି । ଉସ୍ସଦୱସେନ ପନ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୂତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ଏୱଂ କଲାପତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୪୯.ଚୁଣ୍ଣତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ହି ସରୀରେ ମଜ୍ଝିମେନ ପମାଣେନ ପରିଗ୍ଗୟ୍ହମାନା ପରମାଣୁଭେଦସଞ୍ଚୁଣ୍ଣା ସୁଖୁମରଜଭୂତା ପଥୱୀଧାତୁ ଦୋଣମତ୍ତା ସିୟା । ସା ତତୋ ଉପଡ୍ଢପ୍ପମାଣାୟ ଆପୋଧାତୁୟା ସଙ୍ଗହିତା, ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁପାଲିତା ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ନ ୱିକିରିୟତି ନ ୱିଦ୍ଧଂସିୟତି, ଅୱିକିରିୟମାନା ଅୱିଦ୍ଧଂସିୟମାନା ଅନେକୱିଧଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଲିଙ୍ଗାଦିଭାୱୱିକପ୍ପଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଅଣୁଥୂଲଦୀଘରସ୍ସଥିରକଥିନାଦିଭାୱଞ୍ଚ ପକାସେତି ।
ୟୂସଗତା ଆବନ୍ଧନାକାରଭୂତା ପନେତ୍ଥ ଆପୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ତେଜାନୁପାଲିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ନ ପଗ୍ଘରତି ନ ପରିସ୍ସୱତି, ଅପଗ୍ଘରମାନା ଅପରିସ୍ସୱମାନା ପୀଣିତପୀଣିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅସିତପୀତାଦିପାଚକା ଚେତ୍ଥ ଉସୁମାକାରଭୂତା ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣା ତେଜୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ଇମଂ କାୟଂ ପରିପାଚେତି, ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚସ୍ସ ଆୱହତି । ତାୟ ଚ ପନ ପରିପାଚିତୋ ଅୟଂ କାୟୋ ନ ପୂତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସଟା ଚେତ୍ଥ ସମୁଦୀରଣୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣା ୱାୟୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ତେଜାନୁପାଲିତା ଇମଂ କାୟଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭେତି । ତାୟ ଚ ପନ ୱିତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଅୟଂ କାୟୋ ନ ପରିପତତି, ଉଜୁକଂ ସଣ୍ଠାତି । ଅପରାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ସମବ୍ଭାହତୋ ଗମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନଇରିୟାପଥେସୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ସମିଞ୍ଜେତି, ସମ୍ପସାରେତି, ହତ୍ଥପାଦଂ ଲାଳେତି । ଏୱମେତଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିଭାୱେନ ବାଲଜନୱଞ୍ଚନଂ ମାୟାରୂପସଦିସଂ ଧାତୁୟନ୍ତଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଚୁଣ୍ଣତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୦.ଲକ୍ଖଣାଦିତୋତି ପଥୱୀଧାତୁ କିଂ ଲକ୍ଖଣା, କିଂ ରସା, କିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋପି ଧାତୁୟୋ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଥୱୀଧାତୁ କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ପତିଟ୍ଠାନରସା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଆପୋଧାତୁ ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣା, ବ୍ରୂହନରସା, ସଙ୍ଗହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ତେଜୋଧାତୁ ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ପରିପାଚନରସା, ମଦ୍ଦୱାନୁପ୍ପଦାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ୱାୟୋଧାତୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣା, ସମୁଦୀରଣରସା । ଅଭିନୀହାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାତି ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୧.ସମୁଟ୍ଠାନତୋତି ୟେ ଇମେ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସନୱସେନ କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ କୋଟ୍ଠାସା ଦସ୍ସିତା । ତେସୁ ଉଦରିୟଂ କରୀସଂ ପୁବ୍ବୋ ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାୱ। ଅସ୍ସୁ ସେଦୋ ଖେଳୋ ସିଙ୍ଘାଣିକାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା। ଅସିତାଦିପରିପାଚକୋ ତେଜୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋୱ। ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୱ । ଅୱସେସା ସବ୍ବେପି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନାତି ଏୱଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୨.ନାନତ୍ତେକତ୍ତତୋତି ସବ୍ବାସମ୍ପି ଧାତୂନଂ ସଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ନାନତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞାନେୱ ହି ପଥୱୀଧାତୁୟା ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି । ଅଞ୍ଞାନି ଆପୋଧାତୁଆଦୀନଂ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ପନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନତ୍ତଭୂତାନମ୍ପି ଏତାସଂ ରୂପମହାଭୂତଧାତୁଧମ୍ମଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଏକତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବାପି ହି ଧାତୁୟୋ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ଅନତୀତତ୍ତା ରୂପାନି। ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦୀହି କାରଣେହି ମହାଭୂତାନି।
ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦୀହୀତି ଏତା ହି ଧାତୁୟୋ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱତୋ, ମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋ, ମହାପରିହାରତୋ, ମହାୱିକାରତୋ, ମହତ୍ତା ଭୂତତ୍ତା ଚାତି ଇମେହି କାରଣେହି ମହାଭୂତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱତୋତି ଏତାନି ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନସନ୍ତାନେପି ଉପାଦିନ୍ନସନ୍ତାନେପି ମହନ୍ତାନି ପାତୁଭୂତାନି । ତେସଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନସନ୍ତାନେ –
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରାତି ॥ –
ଆଦିନା ନୟେନ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱତା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତାୱ ।
ଉପାଦିନ୍ନସନ୍ତାନେପି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଦେୱଦାନୱାଦିସରୀରୱସେନ ମହନ୍ତାନେୱ ପାତୁଭୂତାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୟୋଜନସତିକାପି ଅତ୍ତଭାୱା’’ତିଆଦି ।
ମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋତି ଏତାନି ହି ୟଥା ମାୟାକାରୋ ଅମଣିଂୟେୱ ଉଦକଂ ମଣିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ଅସୁୱଣ୍ଣଂୟେୱ ଲେଡ୍ଡୁଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
ୟଥା ଚ ସୟଂ ନେୱ ୟକ୍ଖୋ ନ ୟକ୍ଖୀ ସମାନୋ ୟକ୍ଖଭାୱମ୍ପି ୟକ୍ଖିଭାୱମ୍ପି ଦସ୍ସେତି, ଏୱମେୱ ସୟଂ ଅନୀଲାନେୱ ହୁତ୍ୱା ନୀଲଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଅପୀତାନି ଅଲୋହିତାନି ଅନୋଦାତାନେୱ ହୁତ୍ୱା ଓଦାତଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀତି ମାୟାକାରମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋ ମହାଭୂତାନି ।
ୟଥା ଚ ୟକ୍ଖାଦୀନି ମହାଭୂତାନି ୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନେୱ ନେସଂ ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି ଠାନଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ଚ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱମେୱ ତାନିପି ନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି ଠିତାନି ହୁତ୍ୱା ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଟ୍ଠାନତାୟ ୟକ୍ଖାଦିମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋପି ମହାଭୂତାନି । ୟଥା ଚ ୟକ୍ଖିନୀସଙ୍ଖାତାନି ମହାଭୂତାନି ମନାପେହି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୱିକ୍ଖେପେହି ଅତ୍ତନୋ ଭୟାନକଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସତ୍ତେ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଏତାନିପି ଇତ୍ଥିପୁରିସସରୀରାଦୀସୁ ମନାପେନ ଛୱିୱଣ୍ଣେନ ମନାପେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସଣ୍ଠାନେନ ମନାପେନ ଚ ହତ୍ଥପାଦଙ୍ଗୁଲିଭମୁକୱିକ୍ଖେପେନ ଅତ୍ତନୋ କକ୍ଖଳତ୍ତାଦିଭେଦଂ ସରସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ବାଲଜନଂ ୱଞ୍ଚେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି ୱଞ୍ଚକତ୍ତେନ ୟକ୍ଖିନୀମହାଭୂତସାମଞ୍ଞତୋପି ମହାଭୂତାନି ।
ମହାପରିହାରତୋତି ମହନ୍ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପରିହରିତବ୍ବତୋ । ଏତାନି ହି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଉପନେତବ୍ବତ୍ତା ମହନ୍ତେହି ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀହି ଭୂତାନି ପୱତ୍ତାନୀତି ମହାଭୂତାନି । ମହାପରିହାରାନି ୱା ଭୂତାନୀତିପି ମହାଭୂତାନି ।
ମହାୱିକାରତୋତି ଏତାନି ହି ଅନୁପାଦିନ୍ନାନିପି ଉପାଦିନ୍ନାନିପି ମହାୱିକାରାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନୁପାଦିନ୍ନାନଂ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନେ ୱିକାରମହତ୍ତଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଉପାଦିନ୍ନାନଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭକାଲେ । ତଥା ହି –
ଭୂମିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତା ୟାୱ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ୱିଧାୱତି ।
ଅଚ୍ଚି ଅଚ୍ଚିମତୋ ଲୋକେ, ଡୟ୍ହମାନମ୍ହି ତେଜସା ॥
କୋଟିସତସହସ୍ସେକଂ, ଚକ୍କୱାଳଂ ୱିଲୀୟତି ।
କୁପିତେନ ୟଦା ଲୋକୋ, ସଲିଲେନ ୱିନସ୍ସତି ॥
କୋଟିସତସହସ୍ସେକଂ, ଚକ୍କୱାଳଂ ୱିକୀରତି ।
ୱାୟୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ୟଦା ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସତି ॥
ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଭୱତି କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ କଟ୍ଠମୁଖେନ ୱା ।
ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି କଟ୍ଠମୁଖେୱ ସୋ ॥
ପୂତିୟୋ ଭୱତି କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ପୂତିମୁଖେନ ୱା ।
ଆପୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ପୂତିମୁଖେୱ ସୋ ॥
ସନ୍ତତ୍ତୋ ଭୱତି କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ଅଗ୍ଗିମୁଖେନ ୱା ।
ତେଜୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ଅଗ୍ଗିମୁଖେୱ ସୋ ॥
ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ ଭୱତି କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ସତ୍ଥମୁଖେନ ୱା ।
ୱାୟୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ସତ୍ଥମୁଖେୱ ସୋ ॥
ଇତି ମହାୱିକାରାନି ଭୂତାନୀତି ମହାଭୂତାନି ।
ମହତ୍ତା ଭୂତତ୍ତା ଚାତି ଏତାନି ହି ମହନ୍ତାନି ମହତା ୱାୟାମେନ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବତ୍ତା ଭୂତାନି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ମହତ୍ତା ଭୂତତ୍ତା ଚ ମହାଭୂତାନି ।
ଏୱଂ ସବ୍ବାପେତା ଧାତୁୟୋ ମହନ୍ତପାତୁଭାୱାଦୀହି କାରଣେହି ମହାଭୂତାନି ।
ସଲକ୍ଖଣଧାରଣତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖାଦାନତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖାଧାନତୋ ଚ ସବ୍ବାପି ଧାତୁଲକ୍ଖଣଂ ଅନତୀତତ୍ତା ଧାତୁୟୋ। ସଲକ୍ଖଣଧାରଣେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଖଣାନୁରୂପଧାରଣେନ ଚ ଧମ୍ମା। ଖୟଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା। ଭୟଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା। ଅସାରକଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା।
ଇତି ସବ୍ବାସମ୍ପି ରୂପମହାଭୂତଧାତୁଧମ୍ମଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଏକତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ନାନତ୍ତେକତ୍ତତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୩.ୱିନିବ୍ଭୋଗାୱିନିବ୍ଭୋଗତୋତି ସହୁପ୍ପନ୍ନାୱ ଏତା ଏକେକସ୍ମିଂ ସବ୍ବପରିୟନ୍ତିମେ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକାଦିକଲାପେପି ପଦେସେନ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତା । ଲକ୍ଖଣେନ ପନ ୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ୱିନିବ୍ଭୋଗାୱିନିବ୍ଭୋଗତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୪.ସଭାଗୱିସଭାଗତୋତି ଏୱଂ ଅୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତାସୁ ଚାପି ଏତାସୁ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଗରୁକତ୍ତା ସଭାଗା । ତଥା ପଚ୍ଛିମା ଲହୁକତ୍ତା । ପୁରିମା ପନ ପଚ୍ଛିମାହି ପଚ୍ଛିମା ଚ ପୁରିମାହି ୱିସଭାଗାତି ଏୱଂ ସଭାଗୱିସଭାଗତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୫.ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱିସେସତୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଧାତୁୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣୱତ୍ଥୁୱିଞ୍ଞତ୍ତିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, ସଇରିୟାପଥା, ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ବାହିରା ୱୁତ୍ତୱିପରୀତପ୍ପକାରାତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱିସେସତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୬.ସଙ୍ଗହତୋତି କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ପଥୱୀଧାତୁ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାହି ଇତରାହି ଏକସଙ୍ଗହା ହୋତି ସମୁଟ୍ଠାନନାନତ୍ତାଭାୱତୋ। ତଥା ଚିତ୍ତାଦିସମୁଟ୍ଠାନା ଚିତ୍ତାଦିସମୁଟ୍ଠାନାହୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଗହତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୭.ପଚ୍ଚୟତୋତି ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ତେଜୋଅନୁପାଲିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ପତିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆପୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ତେଜୋଅନୁପାଲିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ଆବନ୍ଧନଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତେଜୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ୱାୟୋୱିତ୍ଥମ୍ଭିତା ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ପରିପାଚନଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱାୟୋଧାତୁ ପଥୱୀପତିଟ୍ଠିତା ଆପୋସଙ୍ଗହିତା ତେଜୋପରିପାଚିତା ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୮.ଅସମନ୍ନାହାରତୋତି ପଥୱୀଧାତୁ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅହଂ ପଥୱୀଧାତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ପତିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋମୀ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି । ଇତରାନିପି ତୀଣି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପଥୱୀଧାତୁ ପତିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ନ ଜାନନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଏୱଂ ଅସମନ୍ନାହାରତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
୩୫୯.ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗତୋତି ଧାତୂନଂ ହି କମ୍ମଂ, ଚିତ୍ତଂ, ଆହାରୋ, ଉତୂତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା । ତତ୍ଥ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କମ୍ମମେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଚିତ୍ତାଦୟୋ । ଚିତ୍ତାଦିସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ଚିତ୍ତାଦୟୋୱ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ନ ଇତରେ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଜନକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ପରିୟାୟତୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଜନକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଆହାରୋ ଜନକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟୋ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଚ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉତୁ ଜନକପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସେସାନଂ ଅତ୍ଥିପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ ଚ । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଂ ମହାଭୂତଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ମହାଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଚିତ୍ତାଦିସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି । ତଥା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ମହାଭୂତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ମହାଭୂତାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି କମ୍ମାଦିସମୁଟ୍ଠାନାନମ୍ପି ।
ତତ୍ଥ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ପଥୱୀଧାତୁ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଇତରାସଂ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଚେୱ ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନ । ଇତରେସଂ ତିସନ୍ତତିମହାଭୂତାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ନ ଜନକୱସେନ । ଆପୋଧାତୁ ଚେତ୍ଥ ଇତରାସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସହଜାତାଦିୱସେନ ଚେୱ ଆବନ୍ଧନୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନ । ଇତରେସଂ ତିସନ୍ତତିକାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ, ନ ଆବନ୍ଧନୱସେନ ନ ଜନକୱସେନ । ତେଜୋଧାତୁପେତ୍ଥ ଇତରାସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସହଜାତାଦିୱସେନ ଚେୱ ପରିପାଚନୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନ । ଇତରେସଂ ତିସନ୍ତତିକାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ, ନ ପରିପାଚନୱସେନ, ନ ଜନକୱସେନ । ୱାୟୋଧାତୁପେତ୍ଥ ଇତରାସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସହଜାତାଦିୱସେନ ଚେୱ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ନ ଜନକୱସେନ । ଇତରେସଂ ତିସନ୍ତତିକାନଂ ନିସ୍ସୟଅତ୍ଥିଅୱିଗତପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ, ନ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ, ନ ଜନକୱସେନ । ଚିତ୍ତଆହାରଉତୁସମୁଟ୍ଠାନପଥୱୀଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଏୱଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସପ୍ପୱତ୍ତାସୁ ଚ ପନେତାସୁ ଧାତୂସୁ –
ଏକଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିସ୍ସୋ, ଚତୁଧା ତିସ୍ସୋ ପଟିଚ୍ଚ ଏକୋ ଚ ।
ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ପଟିଚ୍ଚ, ଦ୍ୱେ ଛଦ୍ଧା ସମ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ॥
ପଥୱୀଆଦୀସୁ ହି ଏକେକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇତରା ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋତି ଏୱଂ ଏକଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିସ୍ସୋ ଚତୁଧା ସମ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତଥା ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀସୁ ଏକେକା ଇତରା ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ପଟିଚ୍ଚାତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ପଟିଚ୍ଚ ଏକା ଚତୁଧା ସମ୍ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମା ପନ ଦ୍ୱେ ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଛିମା, ପଚ୍ଛିମା ଚ ଦ୍ୱେ ପଟିଚ୍ଚ ପୁରିମା, ପଠମତତିୟା ପଟିଚ୍ଚ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥା, ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥା ପଟିଚ୍ଚ ପଠମତତିୟା, ପଠମଚତୁତ୍ଥା ପଟିଚ୍ଚ ଦୁତିୟତତିୟା, ଦୁତିୟତତିୟା ପଟିଚ୍ଚ ପଠମଚତୁତ୍ଥାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ପଟିଚ୍ଚ ଦ୍ୱେ ଛଧା ସମ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ।
ତାସୁ ପଥୱୀଧାତୁ ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମାଦିକାଲେ ଉପ୍ପୀଳନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସାୱ ଆପୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ପତିଟ୍ଠାପନସ୍ସ । ପଥୱୀଧାତୁୟା ପନ ଅନୁଗତା ଆପୋଧାତୁ ଅୱକ୍ଖେପନସ୍ସ । ୱାୟୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ତେଜୋଧାତୁ ଉଦ୍ଧରଣସ୍ସ । ତେଜୋଧାତୁୟା ଅନୁଗତା ୱାୟୋଧାତୁ ଅତିହରଣୱୀତିହରଣାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟୱିଭାଗତୋ ମନସିକାତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ୱଚନତ୍ଥାଦିୱସେନ ମନସି କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ହି ଏକେକେନ ମୁଖେନ ଧାତୁୟୋ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ମନସିକରୋତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପଚାରସମାଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସ୍ୱାୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱୱତ୍ଥାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
୩୬୦. ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅୱଗାହତି, ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ସୋ ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ସମୂହତତ୍ତା ୱାଳମିଗୟକ୍ଖରକ୍ଖସାଦିୱିକପ୍ପଂ ଅନାୱଜ୍ଜମାନୋ ଭୟଭେରୱସହୋ ହୋତି, ଅରତିରତିସହୋ, ନ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଉଗ୍ଘାତନିଗ୍ଘାତଂ ପାପୁଣାତି । ମହାପଞ୍ଞୋ ଚ ପନ ହୋତି ଅମତପରିୟୋସାନୋ ୱା ସୁଗତିପରାୟନୋ ୱାତି ।
ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱଂ, ୟୋଗିୱରସହସ୍ସ କୀଳିତଂ ଏତଂ ।
ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ, ନିଚ୍ଚଂ ସେୱେଥ ମେଧାୱୀତି ॥
ଅୟଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନସ୍ସ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ।
୩୬୧. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ସମାଧିସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରଂ ଭାୱନାନୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କୋ ସମାଧି, କେନଟ୍ଠେନ ସମାଧୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହାକମ୍ମଂ କତଂ, ତତ୍ଥ ‘‘କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ହୋତି ।
ଦୁୱିଧୋୟେୱ ହୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଉପଚାରସମାଧି ଚେୱ ଅପ୍ପନାସମାଧି ଚ । ତତ୍ଥ ଦସସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ, ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତେସୁ ଚ ଏକଗ୍ଗତା ଉପଚାରସମାଧି। ଅୱସେସକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଅପ୍ପନାସମାଧି। ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ତେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ଭାୱିତୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କଥଂ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା’’ତି ।
ସମାଧିଆନିସଂସକଥା
୩୬୨. ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିଭାୱନାୟ କୋ ଆନିସଂସୋ’’ତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାଦିପଞ୍ଚୱିଧୋ ସମାଧିଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ । ତଥା ହି ୟେ ଅରହନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ସୁଖଂ ଦିୱସଂ ୱିହରିସ୍ସାମାତି ସମାଧିଂ ଭାୱେନ୍ତି, ତେସଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନିସଂସା ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନ ଖୋ ପନେତେ, ଚୁନ୍ଦ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସଲ୍ଲେଖା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରା ଏତେ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୨) ।
ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସିସ୍ସାମାତି ଭାୱୟତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱନାପି ସମ୍ବାଧେ ଓକାସାଧିଗମନୟେନ ଉପଚାରସମାଧିଭାୱନାପି ୱିପସ୍ସନାନିସଂସା ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସମାଧିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱେଥ । ସମାହିତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫) ।
ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନୟା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ସତି ସତି ଆୟତନେ ଅଭିଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱନା ଅଭିଞ୍ଞାନିସଂସା ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସୋ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତି ଆୟତନେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨) ।
ୟେ ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସାମାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତା ଅପତ୍ଥୟମାନା ୱାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସମାଧିତୋ ନ ପରିହାୟନ୍ତି, ତେସଂ ଭୱୱିସେସାୱହତ୍ତା ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱନା ଭୱୱିସେସାନିସଂସା ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା କତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୧୦୨୪) ।
ଉପଚାରସମାଧିଭାୱନାପି ପନ କାମାୱଚରସୁଗତିଭୱୱିସେସଂ ଆୱହତିୟେୱ ।
ୟେ ପନ ଅରିୟା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଅଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମାତି ସମାଧିଂ ଭାୱେନ୍ତି, ତେସଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଭାୱନା ନିରୋଧାନିସଂସା ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତା ପଞ୍ଞା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୪) ।
ଏୱମୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାଦି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସମାଧିଭାୱନାୟ ଆନିସଂସୋ –
‘‘ତସ୍ମା ନେକାନିସଂସମ୍ହି, କିଲେସମଲସୋଧନେ ।
ସମାଧିଭାୱନାୟୋଗେ, ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ॥
୩୬୩. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାମୁଖେନ ଦେସିତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସମାଧିପି ପରିଦୀପିତୋ ହୋତି ।
ଇତି ସାଧୁଜନପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ କତେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ
ସମାଧିନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ
ଏକାଦସମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
୩୬୪. ପଠମୋ ସୀଲନିଦ୍ଦେସୋ । ଦୁତିୟୋ ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ; । ତତିୟୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣନିଦ୍ଦେସୋ । ଚତୁତ୍ଥୋ ପଥୱୀକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ । ପଞ୍ଚମୋ ସେସକସିଣନିଦ୍ଦେସୋ । ଛଟ୍ଠୋ ଅସୁଭନିଦ୍ଦେସୋ । ସତ୍ତମୋ ଛଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୋ । ଅଟ୍ଠମୋ ସେସାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସୋ । ନୱମୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଦସମୋ ଆରୁପ୍ପନିଦ୍ଦେସୋ । ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଦ୍ୱୟନିଦ୍ଦେସୋ ଏକାଦସମୋତି ।
ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।