ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳି

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳି

୧. ଏକକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଲୋଭସୁତ୍ତଂ

୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ଲୋଭେନ ଲୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ଲୋଭଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୋସସୁତ୍ତଂ

୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ଦୋସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ଦୋସଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ମୋହସୁତ୍ତଂ

୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ମୋହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ମୋହେନ ମୂଳ୍ହାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ମୋହଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. କୋଧସୁତ୍ତଂ

୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? କୋଧଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ କୋଧେନ କୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ କୋଧଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମକ୍ଖସୁତ୍ତଂ

୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ମକ୍ଖଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ମକ୍ଖେନ ମକ୍ଖାସେ [ମକ୍ଖିତାସେ (ସ୍ୟା॰)], ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ମକ୍ଖଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ମାନସୁତ୍ତଂ

୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟ । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ; ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ମାନେନ ମତ୍ତାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ମାନଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସବ୍ବପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ସବ୍ବଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟୋ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତୋ ଞତ୍ୱା, ସବ୍ବତ୍ଥେସୁ ନ ରଜ୍ଜତି ।

ସ ୱେ ସବ୍ବପରିଞ୍ଞା [ସବ୍ବଂ ପରିଞ୍ଞା (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] ସୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖମୁପଚ୍ଚଗା’’ତି [ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗାତି (ସ୍ୟା॰), ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗାତି (ପୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ମାନପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ। ମାନଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ମାନୁପେତା ଅୟଂ ପଜା, ମାନଗନ୍ଥା ଭୱେ ରତା ।

ମାନଂ ଅପରିଜାନନ୍ତା, ଆଗନ୍ତାରୋ ପୁନବ୍ଭୱଂ ॥

‘‘ୟେ ଚ ମାନଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ୱିମୁତ୍ତା ମାନସଙ୍ଖୟେ ।

ତେ ମାନଗନ୍ଥାଭିଭୁନୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖମୁପଚ୍ଚଗୁ’’ନ୍ତି [ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି (ପୀ॰), ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି (ଅଟ୍ଠକଥା)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଲୋଭପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ଲୋଭଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ଲୋଭେନ ଲୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ଲୋଭଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୋସପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୧୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦୋସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ଦୋସଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ଦୋସଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ରାଗଦୋସା ଅଥ ମୋହୋ, କୋଧମକ୍ଖା ମାନଂ ସବ୍ବଂ ।

ମାନତୋ ରାଗଦୋସା ପୁନ ଦ୍ୱେ, ପକାସିତା ୱଗ୍ଗମାହୁ ପଠମନ୍ତି ॥

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୋହପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୧୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ମୋହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ମୋହଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ମୋହେନ ମୂଳ୍ହାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ମୋହଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. କୋଧପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୧୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘କୋଧଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । କୋଧଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ କୋଧେନ କୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ କୋଧଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩.ମକ୍ଖପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଂ

୧୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ମକ୍ଖଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହଂ ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ । ମକ୍ଖଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜାନଂ ପରିଜାନଂ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିରାଜୟଂ ପଜହଂ ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେନ ମକ୍ଖେନ ମକ୍ଖାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ତଂ ମକ୍ଖଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ।

ପହାୟ ନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସୁତ୍ତଂ

୧୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକନୀୱରଣମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ୟେନ [ୟେନେୱଂ ( ?)] ନୀୱରଣେନ ନିୱୁତା ପଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତି ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ [ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ( ?)]। ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିୱୁତା ପଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ ଏକଧମ୍ମୋପି, ୟେନେୱଂ [ୟେନେୱ (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰)] ନିୱୁତା ପଜା ।

ସଂସରନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତଂ, ୟଥା ମୋହେନ ଆୱୁତା ॥

‘‘ୟେ ଚ ମୋହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ତମୋଖନ୍ଧଂ [ତମୋକ୍ଖନ୍ଧଂ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] ପଦାଲୟୁଂ ।

ନ ତେ ପୁନ ସଂସରନ୍ତି, ହେତୁ ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନସୁତ୍ତଂ

୧୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକସଂୟୋଜନମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ୟେନ [ୟେନେୱଂ (ସ୍ୟା॰)] ସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତା ସତ୍ତା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତି ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନଂ [ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନେନ ( ?)]। ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂୟୁତ୍ତା ସତ୍ତା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନ ସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ [ଇତ୍ଥମ୍ଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ (ସ୍ୟା॰)], ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ [ଏୱମାଦୀନୱଂ (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰)] ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ [ତଣ୍ହା (ସୀ॰ କ॰)] ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପଠମସେଖସୁତ୍ତଂ

୧୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସେଖସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପ୍ପତ୍ତମାନସସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି କରିତ୍ୱା ନାଞ୍ଞଂ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ୟଂ ଏୱଂ ବହୂପକାରଂ ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ । ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତି। ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ, ଧମ୍ମୋ ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ବହୁକାରୋ, ଉତ୍ତମତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ।

ୟୋନିସୋ ପଦହଂ ଭିକ୍ଖୁ, ଖୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଦୁତିୟସେଖସୁତ୍ତଂ

୧୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସେଖସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପ୍ପତ୍ତମାନସସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ୱିହରତୋ ବାହିରଂ ଅଙ୍ଗନ୍ତି କରିତ୍ୱା ନାଞ୍ଞଂ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ୟଂ ଏୱଂ ବହୂପକାରଂ ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ସଗାରୱୋ ।

କରଂ ମିତ୍ତାନଂ ୱଚନଂ, ସମ୍ପଜାନୋ ପତିସ୍ସତୋ ।

ପାପୁଣେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ, ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସଙ୍ଘଭେଦସୁତ୍ତଂ

୧୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନାହିତାୟ ବହୁଜନାସୁଖାୟ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅନତ୍ଥାୟ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । କତମୋ ଏକଧମ୍ମୋ ? ସଙ୍ଘଭେଦୋ । ସଙ୍ଘେ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିନ୍ନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଣ୍ଡନାନି ଚେୱ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଭାସା ଚ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖେପା ଚ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଚ୍ଚଜନା ଚ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପସନ୍ନା ଚେୱ ନପ୍ପସୀଦନ୍ତି, ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ, କପ୍ପଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ।

ୱଗ୍ଗାରାମୋ ଅଧମ୍ମଟ୍ଠୋ, ୟୋଗକ୍ଖେମା ପଧଂସତି [ୟୋଗକ୍ଖେମତୋ ଧଂସତି (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰), ୟୋଗକ୍ଖେମା ୱିମଂସତି (ସୀ॰ କ॰)]।

ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ ଭେତ୍ୱାନ [ଭିତ୍ୱାନ (ସୀ॰ କ॰), ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୪; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୩୯)], କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗୀସୁତ୍ତଂ

୧୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । କତମୋ ଏକଧମ୍ମୋ? ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗୀ । ସଙ୍ଘେ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଗ୍ଗେ ନ ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଣ୍ଡନାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଭାସା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖେପା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଚ୍ଚଜନା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପସନ୍ନା ଚେୱ ପସୀଦନ୍ତି, ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସୁଖା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗୀ, ସମଗ୍ଗାନଞ୍ଚନୁଗ୍ଗହୋ ।

ସମଗ୍ଗରତୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠୋ, ୟୋଗକ୍ଖେମା ନ ଧଂସତି ।

ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାନ, କପ୍ପଂ ସଗ୍ଗମ୍ହି ମୋଦତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୨୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାମି – ‘ଇମମ୍ହି ଚାୟଂ ସମୟେ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାଲଙ୍କରେୟ୍ୟ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ’ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଚିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଦୁଟ୍ଠଂ । ଚେତୋପଦୋସହେତୁ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱାନ, ଏକଚ୍ଚଂ ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲଂ ।

ଏତମତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକାସି, ବୁଦ୍ଧୋ ଭିକ୍ଖୂନ ସନ୍ତିକେ ॥

‘‘ଇମମ୍ହି ଚାୟଂ ସମୟେ, କାଲଂ କୟିରାଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ ପଦୂସିତଂ ॥

‘‘ୟଥା ହରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ତଥାୱିଧୋ ।

ଚେତୋପଦୋସହେତୁ ହି, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ମୋହୋ କୋଧୋ ଅଥ ମକ୍ଖୋ, ୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ସେଖଦୁୱେ ଚ ।

ଭେଦୋ ସାମଗ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲୋ [ମୋହକୋଧ ଅଥ ମକ୍ଖାଗତୋ, ମୂହା କାମସେକ୍ଖଦୁୱେ । ଭେଦସାମଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ (ସୀ॰ କ॰) ମୋହକୋଧା ଅଥ ମକ୍ଖୋ ମୋହକାମା ସେକ୍ଖା ଦୁୱେ । ଭେଦମୋଦା ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ୱଗ୍ଗମାହୁ ଦୁତିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପସନ୍ନଚିତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୨୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପଜାନାମି – ‘ଇମମ୍ହି ଚାୟଂ ସମୟେ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ସଗ୍ଗେ’ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଚିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସନ୍ନଂ । ଚେତୋପସାଦହେତୁ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱାନ, ଏକଚ୍ଚଂ ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲଂ ।

ଏତମତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକାସି, ବୁଦ୍ଧୋ ଭିକ୍ଖୂନ ସନ୍ତିକେ ॥

‘‘ଇମମ୍ହି ଚାୟଂ ସମୟେ, କାଲଂ କୟିରାଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ସୁଗତିଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତଂ ହିସ୍ସ ପସାଦିତଂ ॥

‘‘ୟଥା ହରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ତଥାୱିଧୋ ।

ଚେତୋପସାଦହେତୁ ହି, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ମେତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୨୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞାନଂ ଭାୟିତ୍ଥ। ସୁଖସ୍ସେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିୱଚନଂ ଇଟ୍ଠସ୍ସ କନ୍ତସ୍ସ ପିୟସ୍ସ ମନାପସ୍ସ ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞାନି [ପୁଞ୍ଞାନନ୍ତି, (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୨)]। ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୀଘରତ୍ତଂ କତାନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୂତଂ । ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସତ୍ତ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ନୟିମଂ ଲୋକଂ ପୁନରାଗମାସିଂ । ସଂୱଟ୍ଟମାନେ ସୁଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପେ ଆଭସ୍ସରୂପଗୋ ହୋମି; ୱିୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ସୁଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନଂ ଉପପଜ୍ଜାମି ।

‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମା ହୋମି ମହାବ୍ରହ୍ମା ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ । ଛତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସକ୍କୋ ଅହୋସିଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ; ଅନେକସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ରାଜା ଅହୋସିଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଧମ୍ମିକୋ ଧମ୍ମରାଜା ଚାତୁରନ୍ତୋ ୱିଜିତାୱୀ ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ସତ୍ତରତନସମନ୍ନାଗତୋ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ପଦେସରଜ୍ଜସ୍ସ !

‘‘ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତଦହୋସି – ‘କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ ମେ ଇଦଂ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲଂ, କିସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୋ, ୟେନାହଂ ଏତରହି ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋ’ତି ? ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତଦହୋସି – ‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ ମେ ଇଦଂ କମ୍ମାନଂ ଫଲଂ, ତିଣ୍ଣଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ, ୟେନାହଂ ଏତରହି ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ [ସେୟ୍ୟଥୀଦଂ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କଂ॰ ପୀ॰)] – ଦାନସ୍ସ, ଦମସ୍ସ, ସଞ୍ଞମସ୍ସା’’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୁଞ୍ଞମେୱ ସୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଆୟତଗ୍ଗଂ ସୁଖୁଦ୍ରୟଂ ।

ଦାନଞ୍ଚ ସମଚରିୟଞ୍ଚ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱୟେ ॥

‘‘ଏତେ ଧମ୍ମେ ଭାୱୟିତ୍ୱା, ତୟୋ ସୁଖସମୁଦ୍ଦୟେ [ସୁଖସମୁଦ୍ରୟେ (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)]।

ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝଂ [ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ (ସ୍ୟା॰ କ॰), ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ ( ?)] ସୁଖଂ ଲୋକଂ, ପଣ୍ଡିତୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଉଭୟତ୍ଥସୁତ୍ତଂ

୨୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ସମଧିଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତି – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ । କତମୋ ଏକଧମ୍ମୋ ? ଅପ୍ପମାଦୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଅୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମୋ ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ସମଧିଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତି – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତି, ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ପଣ୍ଡିତା ।

ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ, ଅଧିଗଣ୍ହାତି ପଣ୍ଡିତୋ ॥

‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।

ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜସୁତ୍ତଂ

୨୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୱତୋ ସଂସରତୋ ସିୟା ଏୱଂ ମହା ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୋ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜୋ ଅଟ୍ଠିରାସି ୟଥାୟଂ ୱେପୁଲ୍ଲୋ ପବ୍ବତୋଃ ସଚେ ସଂହାରକୋ ଅସ୍ସ, ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ନ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଏକସ୍ସେକେନ କପ୍ପେନ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସଟ୍ଠିସଞ୍ଚୟୋ ।

ସିୟା ପବ୍ବତସମୋ ରାସି, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା ॥

‘‘ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଅକ୍ଖାତୋ, ୱେପୁଲ୍ଲୋ ପବ୍ବତୋ ମହା ।

ଉତ୍ତରୋ ଗିଜ୍ଝକୂଟସ୍ସ, ମଗଧାନଂ ଗିରିବ୍ବଜେ ॥

‘‘ୟତୋ ଚ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ।

ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ଅରିୟଞ୍ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମଂ, ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱାନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମୁସାୱାଦସୁତ୍ତଂ

୨୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନାହଂ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ପାପକମ୍ମଂ ଅକରଣୀୟନ୍ତି ୱଦାମି । କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ ? ୟଦିଦଂ [ୟଥୟିଦଂ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କ॰), ୟଥାୟିଦଂ (ପୀ॰)] ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଏକଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦିସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।

ୱିତିଣ୍ଣପରଲୋକସ୍ସ, ନତ୍ଥି ପାପଂ ଅକାରିୟ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦାନସୁତ୍ତଂ

୨୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଏୱଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସ ୱିପାକଂ ୟଥାହଂ ଜାନାମି, ନ ଅଦତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ନେସଂ ମଚ୍ଛେରମଲଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ୟୋପି ନେସଂ ଅସ୍ସ ଚରିମୋ ଆଲୋପୋ ଚରିମଂ କବଳଂ, ତତୋପି ନ ଅସଂୱିଭଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ସଚେ ନେସଂ ପଟିଗ୍ଗାହକା ଅସ୍ସୁ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ନ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସ ୱିପାକଂ ୟଥାହଂ ଜାନାମି, ତସ୍ମା ଅଦତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ମଚ୍ଛେରମଲଞ୍ଚ ନେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଏୱଂ ଚେ ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା ।

ୱିପାକଂ ସଂୱିଭାଗସ୍ସ, ୟଥା ହୋତି ମହପ୍ଫଲଂ ॥

‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ମଚ୍ଛେରମଲଂ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ଦଜ୍ଜୁଂ କାଲେନ ଅରିୟେସୁ, ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ॥

‘‘ଅନ୍ନଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା [ଦତ୍ୱାନ (ସ୍ୟା॰)] ବହୁନୋ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ଦକ୍ଖିଣଂ ।

ଇତୋ ଚୁତା ମନୁସ୍ସତ୍ତା, ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାୟକା ॥

‘‘ତେ ଚ ସଗ୍ଗଗତା [ସଗ୍ଗଂ ଗତା (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰)] ତତ୍ଥ, ମୋଦନ୍ତି କାମକାମିନୋ ।

ୱିପାକଂ ସଂୱିଭାଗସ୍ସ, ଅନୁଭୋନ୍ତି ଅମଚ୍ଛରା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ମେତ୍ତାଭାୱନାସୁତ୍ତଂ

୨୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟାନି କାନିଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ସବ୍ବାନି ତାନି ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ । ମେତ୍ତାୟେୱ ତାନି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟା କାଚି ତାରକରୂପାନଂ ପଭା ସବ୍ବା ତା ଚନ୍ଦିୟା ପଭାୟ କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ, ଚନ୍ଦପଭାୟେୱ ତା ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ସବ୍ବାନି ତାନି ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ, ମେତ୍ତାୟେୱ ତାନି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ସରଦସମୟେ ୱିଦ୍ଧେ ୱିଗତୱଲାହକେ ଦେୱେ [ନଭେ (ସୀ॰)] ଆଦିଚ୍ଚୋ ନଭଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସକ୍କମାନୋ [ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମମାନୋ (କ॰ ଅଟ୍ଠ॰)] ସବ୍ବଂ ଆକାସଗତଂ [ଆକାସଂ (ସ୍ୟା॰)] ତମଗତଂ ଅଭିୱିହଚ୍ଚ [ଅଭିହଚ୍ଚ (ସ୍ୟା॰)] ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ସବ୍ବାନି ତାନି ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ, ମେତ୍ତାୟେୱ ତାନି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟଂ ଓସଧିତାରକା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ସବ୍ବାନି ତାନି ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ, ମେତ୍ତାୟେୱ ତାନି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତି ଚା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟୋ ଚ ମେତ୍ତଂ ଭାୱୟତି, ଅପ୍ପମାଣଂ ପଟିସ୍ସତୋ ।

ତନୂ [ତନୁ (ସୀ॰)] ସଂୟୋଜନା ହୋନ୍ତି, ପସ୍ସତୋ ଉପଧିକ୍ଖୟଂ ॥

‘‘ଏକମ୍ପି ଚେ ପାଣମଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ, ମେତ୍ତାୟତି କୁସଲୋ ତେନ ହୋତି ।

ସବ୍ବେ ଚ ପାଣେ ମନସାନୁକମ୍ପଂ, ପହୂତମରିୟୋ ପକରୋତି ପୁଞ୍ଞଂ ॥

‘‘ୟେ [ୟୋ (ସୀ॰)] ସତ୍ତସଣ୍ଡଂ ପଥୱିଂ ୱିଜିତ୍ୱା, ରାଜିସୟୋ [ରାଜୀସୟୋ (ସୀ॰)] ୟଜମାନାନୁପରିୟଗା ।

ଅସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧଂ, ସମ୍ମାପାସଂ ୱାଜପେୟ୍ୟଂ ନିରଗ୍ଗଳଂ ॥

‘‘ମେତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଭାୱିତସ୍ସ, କଲମ୍ପି ତେ ନାନୁଭୱନ୍ତି ସୋଳସିଂ ।

ଚନ୍ଦପ୍ପଭା ତାରଗଣାୱ ସବ୍ବେ ॥

‘‘ୟୋ ନ ହନ୍ତି ନ ଘାତେତି, ନ ଜିନାତି ନ ଜାପୟେ ।

ମେତ୍ତଂସୋ ସବ୍ବଭୂତେସୁ, ୱେରଂ ତସ୍ସ ନ କେନଚୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ଚିତ୍ତଂ ମେତ୍ତଂ [ଝାୟୀ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰), ଝାୟି (ପୀ॰ କ॰)] ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ, ପୁଞ୍ଜଂ ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତଂ ।

ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ, ଦାନଞ୍ଚ ମେତ୍ତଭାୱନା [ମେତ୍ତଭାୱଞ୍ଚ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰), ମେତ୍ତୱାଚଞ୍ଚ (କ॰)]॥

ସତ୍ତିମାନି ଚ [ସତ୍ତିମାନିଧ (ସୀ॰ କ॰)] ସୁତ୍ତାନି, ପୁରିମାନି ଚ ୱୀସତି ।

ଏକଧମ୍ମେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ସତ୍ତୱୀସତିସଙ୍ଗହାତି ॥

ଏକକନିପାତୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୨. ଦୁକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦୁକ୍ଖୱିହାରସୁତ୍ତଂ

୨୮. (ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ଅନୁକ୍କଟି) [( ) ସ୍ୟାମପୋତ୍ଥକେ ନତ୍ଥି] ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି ସୱିଘାତଂ ସଉପାୟାସଂ ସପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା । କତମେହି ଦ୍ୱୀହି ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟ [ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ (ଅଟ୍ଠ॰)] ଚ, ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ [ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ (ଅଟ୍ଠ॰)] ଚ । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି ସୱିଧାତଂ ସଉପାୟାସଂ ସପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଚକ୍ଖୁ ସୋତଞ୍ଚ ଘାନଞ୍ଚ, ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ତଥା ମନୋ ।

ଏତାନି ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାରାନି, ଅଗୁତ୍ତାନିଧ [ଅଗୁତ୍ତାନି ଚ (ସ୍ୟା॰)] ଭିକ୍ଖୁନୋ ॥

‘‘ଭୋଜନମ୍ହି ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅସଂୱୁତୋ ।

କାୟଦୁକ୍ଖଂ ଚେତୋଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ସୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ଡୟ୍ହମାନେନ କାୟେନ, ଡୟ୍ହମାନେନ ଚେତସା ।

ଦିୱା ୱା ୟଦି ୱା ରତ୍ତିଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି ତାଦିସୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ସୁଖୱିହାରସୁତ୍ତଂ

୨୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖଂ ୱିହରତି ଅୱିଘାତଂ ଅନୁପାୟାସଂ ଅପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା। କତମେହି ଦ୍ୱୀହି ? ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟ ଚ, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ଚ । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖଂ ୱିହରତି ଅୱିଘାତଂ ଅନୁପାୟାସଂ ଅପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଚକ୍ଖୁ ସୋତଞ୍ଚ ଘାନଞ୍ଚ, ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ତଥା [ଅଥୋ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କ॰)] ମନୋ ।

ଏତାନି ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାରାନି, ସୁଗୁତ୍ତାନିଧ ଭିକ୍ଖୁନୋ ॥

‘‘ଭୋଜନମ୍ହି ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚ ସଂୱୁତୋ ।

କାୟସୁଖଂ ଚେତୋସୁଖଂ, ସୁଖଂ ସୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ଅଡୟ୍ହମାନେନ କାୟେନ, ଅଡୟ୍ହମାନେନ ଚେତସା ।

ଦିୱା ୱା ୟଦି ୱା ରତ୍ତିଂ, ସୁଖଂ ୱିହରତି ତାଦିସୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତପନୀୟସୁତ୍ତଂ

୩୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ତପନୀୟା । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ଅକତକଲ୍ୟାଣୋ ହୋତି, ଅକତକୁସଲୋ, ଅକତଭୀରୁତ୍ତାଣୋ, କତପାପୋ, କତଲୁଦ୍ଦୋ, କତକିବ୍ବିସୋ । ସୋ ‘ଅକତଂ ମେ କଲ୍ୟାଣ’ନ୍ତିପି ତପ୍ପତି, ‘କତଂ ମେ ପାପ’ନ୍ତିପି ତପ୍ପତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ତପନୀୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କତ୍ୱା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଚ ।

ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ କତ୍ୱା, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଞ୍ହିତଂ ॥

‘‘ଅକତ୍ୱା କୁସଲଂ କମ୍ମଂ, କତ୍ୱାନାକୁସଲଂ ବହୁଂ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିରୟଂ ସୋପପଜ୍ଜତୀ’’ତି [ନିରୟଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀତି (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କଂ॰ ପୀ॰)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅତପନୀୟସୁତ୍ତଂ

୩୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ଅତପନୀୟା । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ କତକଲ୍ୟାଣୋ ହୋତି, କତକୁସଲୋ, କତଭୀରୁତ୍ତାଣୋ, ଅକତପାପୋ, ଅକତଲୁଦ୍ଦୋ, ଅକତକିବ୍ବିସୋ । ସୋ ‘କତଂ ମେ କଲ୍ୟାଣ’ନ୍ତିପି ନ ତପ୍ପତି, ‘ଅକତଂ ମେ ପାପ’ନ୍ତିପି ନ ତପ୍ପତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଅତପନୀୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଚ ।

ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଞ୍ହିତଂ ॥

‘‘ଅକତ୍ୱାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ, କତ୍ୱାନ କୁସଲଂ ବହୁଂ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସଗ୍ଗଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଠମସୀଲସୁତ୍ତଂ

୩୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ । କତମେହି ଦ୍ୱୀହି ? ପାପକେନ ଚ ସୀଲେନ, ପାପିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପାପକେନ ଚ ସୀଲେନ, ପାପିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ।

ଏତେହି ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି, ୟୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ନରୋ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିରୟଂ ସୋପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟସୀଲସୁତ୍ତଂ

୩୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ସଗ୍ଗେ । କତମେହି ଦ୍ୱୀହି? ଭଦ୍ଦକେନ ଚ ସୀଲେନ, ଭଦ୍ଦିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ସଗ୍ଗେ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଭଦ୍ଦକେନ ଚ ସୀଲେନ, ଭଦ୍ଦିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ।

ଏତେହି ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି, ୟୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ନରୋ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସଗ୍ଗଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଆତାପୀସୁତ୍ତଂ

୩୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅନାତାପୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅନୋତ୍ତାପୀ [ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀ (ବହୂସୁ) ଅଟ୍ଠକଥା ପସ୍ସିତବ୍ବା] ଅଭବ୍ବୋ ସମ୍ବୋଧାୟ, ଅଭବ୍ବୋ ନିବ୍ବାନାୟ, ଅଭବ୍ବୋ ଅନୁତ୍ତରସ୍ସ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ । ଆତାପୀ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଓତ୍ତାପୀ [ଓତ୍ତପ୍ପୀ (ବହୂସୁ)] ଭବ୍ବୋ ସମ୍ବୋଧାୟ, ଭବ୍ବୋ ନିବ୍ବାନାୟ, ଭବ୍ବୋ ଅନୁତ୍ତରସ୍ସ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ। ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅନାତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ, କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋ ।

ୟୋ ଥୀନମିଦ୍ଧବହୁଲୋ, ଅହିରୀକୋ ଅନାଦରୋ ।

ଅଭବ୍ବୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ॥

‘‘ୟୋ ଚ ସତିମା ନିପକୋ ଝାୟୀ, ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ।

ସଂୟୋଜନଂ ଜାତିଜରାୟ ଛେତ୍ୱା, ଇଧେୱ ସମ୍ବୋଧିମନୁତ୍ତରଂ ଫୁସେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ପଠମନକୁହନସୁତ୍ତଂ

୩୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ନୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ଜନକୁହନତ୍ଥଂ, ନ ଜନଲପନତ୍ଥଂ, ନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାନିସଂସତ୍ଥଂ, ନ ‘ଇତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି । ଅଥ ଖୋ ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ସଂୱରତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପହାନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସଂୱରତ୍ଥଂ ପହାନତ୍ଥଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅନୀତିହଂ ।

ଅଦେସୟି ସୋ ଭଗୱା, ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନଂ ॥

‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ ମହତ୍ତେହି [ମହନ୍ତେହି (ସୀ॰ କ॰), ମହତ୍ଥେହି (ସ୍ୟା॰)], ଅନୁୟାତୋ ମହେସିଭି [ମହେସିନୋ (ସୀ॰ କ॰)]।

ୟେ ୟେ ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ ।

ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ସତ୍ଥୁସାସନକାରିନୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦୁତିୟନକୁହନସୁତ୍ତଂ

୩୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ନୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ଜନକୁହନତ୍ଥଂ, ନ ଜନଲପନତ୍ଥଂ, ନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାନିସଂସତ୍ଥଂ, ନ ‘ଇତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି । ଅଥ ଖୋ ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥଂ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅନୀତିହଂ ।

ଅଦେସୟି ସୋ ଭଗୱା, ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନଂ ॥

‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ ମହତ୍ତେହି, ଅନୁୟାତୋ ମହେସିଭି ।

ୟେ ୟେ ତଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ ।

ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ସତ୍ଥୁସାସନକାରିନୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ସୋମନସ୍ସସୁତ୍ତଂ

୩୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋ ୱିହରତି, ୟୋନି ଚସ୍ସ [ୟୋନିସୋ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰), ୟୋନିସ୍ସ (କ॰)] ଆରଦ୍ଧା ହୋତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ । କତମେହି ଦ୍ୱୀହି ? ସଂୱେଜନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ ସଂୱେଜନେନ, ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୟୋନିସୋ ପଧାନେନ । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋ ୱିହରତି, ୟୋନି ଚସ୍ସ ଆରଦ୍ଧା ହୋତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନେସୁ [ସଂୱେଜନୀୟେସୁ ଠାନେସୁ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ସଂୱିଜ୍ଜେଥେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ଆତାପୀ ନିପକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାୟ ସମୱେକ୍ଖିୟ ॥

‘‘ଏୱଂ ୱିହାରୀ ଆତାପୀ, ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ଅନୁଦ୍ଧତୋ ।

ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ, ଖୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ଦ୍ୱେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ତପନୀୟା, ତପନୀୟା ପରତ୍ଥେହି ।

ଆତାପୀ [ଦ୍ୱେ ପାଦା (କ॰), ଦ୍ୱେ ଆତାପୀ (ସୀ॰)] ନକୁହନା ଦ୍ୱେ [ନ କୁହନା ଚ (ସବ୍ବତ୍ଥ)], ସୋମନସ୍ସେନ ତେ ଦସାତି ॥

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିତକ୍କସୁତ୍ତଂ

୩୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତଥାଗତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କା ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତି – ଖେମୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ, ପୱିୱେକୋ ଚ [ୱିୱେକୋ ଚ (ସ୍ୟା॰)]। ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମୋ [ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜାରାମୋ (କ॰), ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝାରାମୋ ( ?)], ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝରତୋ । ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝରତଂ ଏସେୱ ୱିତକ୍କୋ ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରତି – ‘ଇମାୟାହଂ ଇରିୟାୟ ନ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟାବାଧେମି ତସଂ ୱା ଥାୱରଂ ୱା’ତି ।

‘‘ପୱିୱେକାରାମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପୱିୱେକରତୋ । ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତଂ ପୱିୱେକାରାମଂ ପୱିୱେକରତଂ ଏସେୱ ୱିତକ୍କୋ ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରତି – ‘ୟଂ ଅକୁସଲଂ ତଂ ପହୀନ’ନ୍ତି ।

‘‘ତସ୍ମାତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେପି ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମା ୱିହରଥ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝରତା । ତେସଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମାନଂ ୱିହରତଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝରତାନଂ ଏସେୱ ୱିତକ୍କୋ ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରିସ୍ସତି – ‘ଇମାୟ ମୟଂ ଇରିୟାୟ ନ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟାବାଧେମ ତସଂ ୱା ଥାୱରଂ ୱା’ତି ।

‘‘ପୱିୱେକାରାମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ ପୱିୱେକରତା । ତେସଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପୱିୱେକାରାମାନଂ ୱିହରତଂ ପୱିୱେକରତାନଂ ଏସେୱ ୱିତକ୍କୋ ବହୁଲଂ ସମୁଦାଚରିସ୍ସତି – ‘କିଂ ଅକୁସଲଂ, କିଂ ଅପ୍ପହୀନଂ, କିଂ ପଜହାମା’’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଥାଗତଂ ବୁଦ୍ଧମସୟ୍ହସାହିନଂ, ଦୁୱେ ୱିତକ୍କା ସମୁଦାଚରନ୍ତି ନଂ ।

ଖେମୋ ୱିତକ୍କୋ ପଠମୋ ଉଦୀରିତୋ, ତତୋ ୱିୱେକୋ ଦୁତିୟୋ ପକାସିତୋ ॥

‘‘ତମୋନୁଦଂ ପାରଗତଂ ମହେସିଂ, ତଂ ପତ୍ତିପତ୍ତଂ ୱସିମଂ ଅନାସୱଂ ।

ୱିସନ୍ତରଂ [ୱେସନ୍ତରଂ (ସୀ॰ କ॰), ୱିସ୍ସନ୍ତରଂ (ପୀ॰)] ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱେ ମୁନିଂ ଅନ୍ତିମଦେହଧାରିଂ ।

ମାରଞ୍ଜହଂ [ମାରଜହଂ (ସ୍ୟା॰), ମାନଜହଂ (ସୀ॰ କ॰), ମାନଂ ଜହଂ (ପୀ॰)] ବ୍ରୂମି ଜରାୟ ପାରଗୁଂ ॥

‘‘ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ, ୟଥାପି ପସ୍ସେ ଜନତଂ ସମନ୍ତତୋ ।

ତଥୂପମଂ ଧମ୍ମମୟଂ ସୁମେଧୋ, ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ।

ସୋକାୱତିଣ୍ଣଂ ଜନତମପେତସୋକୋ, ଅୱେକ୍ଖତି ଜାତିଜରାଭିଭୂତ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦେସନାସୁତ୍ତଂ

୩୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତଥାଗତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମଦେସନା ପରିୟାୟେନ ଭୱନ୍ତି । କତମା ଦ୍ୱେ ? ‘ପାପଂ ପାପକତୋ ପସ୍ସଥା’ତି – ଅୟଂ ପଠମା ଧମ୍ମଦେସନା; ‘ପାପଂ ପାପକତୋ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦଥ ୱିରଜ୍ଜଥ ୱିମୁଚ୍ଚଥା’ତି – ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଧମ୍ମଦେସନା । ତଥାଗତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଇମା ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମଦେସନା ପରିୟାୟେନ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପିନୋ ।

ପରିୟାୟୱଚନଂ ପସ୍ସ, ଦ୍ୱେ ଚ ଧମ୍ମା ପକାସିତା ॥

‘‘ପାପକଂ ପସ୍ସଥ ଚେତଂ [ଚେକଂ (ସୀ॰ ପୀ॰), ଛେକା (ସ୍ୟା॰)], ତତ୍ଥ ଚାପି ୱିରଜ୍ଜଥ ।

ତତୋ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତାସେ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତଂ

୪୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅୱିଜ୍ଜା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ୱଦେୱ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ; ୱିଜ୍ଜା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ୱଦେୱ ହିରୋତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟା କାଚିମା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ, ଅସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରମ୍ହି ଚ ।

ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲିକା ସବ୍ବା, ଇଚ୍ଛାଲୋଭସମୁସ୍ସୟା ॥

‘‘ୟତୋ ଚ ହୋତି ପାପିଚ୍ଛୋ, ଅହିରୀକୋ ଅନାଦରୋ ।

ତତୋ ପାପଂ ପସୱତି, ଅପାୟଂ ତେନ ଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ତସ୍ମା ଛନ୍ଦଞ୍ଚ ଲୋଭଞ୍ଚ, ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱିରାଜୟଂ ।

ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦୟଂ ଭିକ୍ଖୁ, ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପଞ୍ଞାପରିହୀନସୁତ୍ତଂ

୪୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସୁପରିହୀନା ୟେ ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିହୀନା । ତେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରନ୍ତି ସୱିଘାତଂ ସଉପାୟାସଂ ସପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା । ତେ [ତେ ଚ ଖୋ ( ?)], ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପରିହୀନା ୟେ ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅପରିହୀନା । ତେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖଂ ୱିହରନ୍ତି ଅୱିଘାତଂ ଅନୁପାୟାସଂ ଅପରିଳାହଂ; କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିହାନେନ, ପସ୍ସ ଲୋକଂ ସଦେୱକଂ ।

ନିୱିଟ୍ଠଂ ନାମରୂପସ୍ମିଂ, ଇଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ମଞ୍ଞତି ॥

‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା ଲୋକସ୍ମିଂ, ୟାୟଂ ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ ।

ୟାୟ ସମ୍ମା ପଜାନାତି, ଜାତିଭୱପରିକ୍ଖୟଂ ॥

‘‘ତେସଂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତୀମତଂ ।

ପିହୟନ୍ତି ହାସପଞ୍ଞାନଂ [ହାସୁପଞ୍ଞାନଂ (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)], ସରୀରନ୍ତିମଧାରିନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସୁକ୍କଧମ୍ମସୁତ୍ତଂ

୪୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ହିରୀ [ହିରି (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କଂ॰ ପୀ॰)] ଚ, ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ । ଇମେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ନ ପାଲେୟ୍ୟୁଂ, ନୟିଧ ପଞ୍ଞାୟେଥ ମାତାତି ୱା ମାତୁଚ୍ଛାତି ୱା ମାତୁଲାନୀତି ୱା ଆଚରିୟଭରିୟାତି ୱା ଗରୂନଂ ଦାରାତି ୱା । ସମ୍ଭେଦଂ ଲୋକୋ ଅଗମିସ୍ସ ୟଥା ଅଜେଳକା କୁକ୍କୁଟସୂକରା ସୋଣସିଙ୍ଗାଲା [ସୋଣସିଗାଲା (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ କଂ॰ ପୀ॰)]। ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାୟତି ମାତାତି ୱା ମାତୁଚ୍ଛାତି ୱା ମାତୁଲାନୀତି ୱା ଆଚରିୟଭରିୟାତି ୱା ଗରୂନଂ ଦାରାତି ୱା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେସଂ ଚେ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସବ୍ବଦା ଚ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ୱୋକ୍କନ୍ତା ସୁକ୍କମୂଲା ତେ, ଜାତିମରଣଗାମିନୋ ॥

‘‘ୟେସଞ୍ଚ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସଦା ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠିତା ।

ୱିରୂଳ୍ହବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ତେ, ସନ୍ତୋ ଖୀଣପୁନବ୍ଭୱା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅଜାତସୁତ୍ତଂ

୪୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ । ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭୱିସ୍ସ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ନୟିଧ ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ଥି ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ତସ୍ମା ଜାତସ୍ସ ଭୂତସ୍ସ କତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଜାତଂ ଭୂତଂ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, କତଂ ସଙ୍ଖତମଦ୍ଧୁୱଂ ।

ଜରାମରଣସଙ୍ଘାଟଂ, ରୋଗନୀଳଂ [ରୋଗନିଡ୍ଢଂ (ସୀ॰)] ପଭଙ୍ଗୁରଂ [ପଭଙ୍ଗୁନଂ (କ॰ ସୀ॰ କ॰), ପଭଙ୍ଗୁଣଂ (ସ୍ୟା॰)]॥

‘‘ଆହାରନେତ୍ତିପ୍ପଭୱଂ, ନାଲଂ ତଦଭିନନ୍ଦିତୁଂ ।

ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ସନ୍ତଂ, ଅତକ୍କାୱଚରଂ ଧୁୱଂ ॥

‘‘ଅଜାତଂ ଅସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ପଦଂ ।

ନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ, ସଙ୍ଖାରୂପସମୋ ସୁଖୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନିବ୍ବାନଧାତୁସୁତ୍ତଂ

୪୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ସଉପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଅନୁପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁ ।

‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତି ଖୀଣାସୱୋ ୱୁସିତୱା କତକରଣୀୟୋ ଓହିତଭାରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ତିଟ୍ଠନ୍ତେୱ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେସଂ ଅୱିଘାତତ୍ତା [ଅୱିଗତତ୍ତା (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)] ମନାପାମନାପଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି। ତସ୍ସ ୟୋ ରାଗକ୍ଖୟୋ, ଦୋସକ୍ଖୟୋ, ମୋହକ୍ଖୟୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ।

‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତି ଖୀଣାସୱୋ ୱୁସିତୱା କତକରଣୀୟୋ ଓହିତଭାରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବୱେଦୟିତାନି ଅନଭିନନ୍ଦିତାନି ସୀତି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି [ସୀତୀଭୱିସ୍ସନ୍ତି ( ?)]। ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ । ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଦୁୱେ ଇମା ଚକ୍ଖୁମତା ପକାସିତା, ନିବ୍ବାନଧାତୂ ଅନିସ୍ସିତେନ ତାଦିନା ।

ଏକା ହି ଧାତୁ ଇଧ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା, ସଉପାଦିସେସା ଭୱନେତ୍ତିସଙ୍ଖୟା ।

ଅନୁପାଦିସେସା ପନ ସମ୍ପରାୟିକା, ୟମ୍ହି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଭୱାନି ସବ୍ବସୋ ॥

‘‘ୟେ ଏତଦଞ୍ଞାୟ ପଦଂ ଅସଙ୍ଖତଂ, ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତା ଭୱନେତ୍ତିସଙ୍ଖୟା ।

ତେ ଧମ୍ମସାରାଧିଗମା ଖୟେ ରତା, ପହଂସୁ ତେ ସବ୍ବଭୱାନି ତାଦିନୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ପଟିସଲ୍ଲାନସୁତ୍ତଂ

୪୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମା [ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମା (କ॰)], ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ ପଟିସଲ୍ଲାନରତା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତା, ଅନିରାକତଜ୍ଝାନା, ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତା, ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ। ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନରତାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଅନିରାକତମଜ୍ଝାନାନଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତାନଂ ବ୍ରୂହେତାନଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଫଲଂ ପାଟିକଙ୍ଖଂ – ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞା, ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେ ଅନାଗାମିତା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ ସନ୍ତଚିତ୍ତା ନିପକା, ସତିମନ୍ତୋ ଚ [ସତିମନ୍ତୋୱ (ସୀ॰ କ॰)] ଝାୟିନୋ ।

ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତି, କାମେସୁ ଅନପେକ୍ଖିନୋ ॥

‘‘ଅପ୍ପମାଦରତା ସନ୍ତା, ପମାଦେ ଭୟଦସ୍ସିନୋ ।

ଅଭବ୍ବା ପରିହାନାୟ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସିକ୍ଖାନିସଂସସୁତ୍ତଂ

୪୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସିକ୍ଖାନିସଂସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ୱିମୁତ୍ତିସାରା ସତାଧିପତେୟ୍ୟା । ସିକ୍ଖାନିସଂସାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରତଂ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରାନଂ ୱିମୁତ୍ତିସାରାନଂ ସତାଧିପତେୟ୍ୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଫଲଂ ପାଟିକଙ୍ଖଂ – ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞା, ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେ ଅନାଗାମିତା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସିକ୍ଖଂ [ପରିପୁଣ୍ଣସେଖଂ (ସୀ॰), ପରିପୁଣ୍ଣସେକ୍ଖଂ (ସ୍ୟା॰)] ଅପହାନଧମ୍ମଂ, ପଞ୍ଞୁତ୍ତରଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସିଂ ।

ତଂ ୱେ ମୁନିଂ ଅନ୍ତିମଦେହଧାରିଂ, ମାରଞ୍ଜହଂ ବ୍ରୂମି ଜରାୟ ପାରଗୁଂ ॥

‘‘ତସ୍ମା ସଦା ଝାନରତା ସମାହିତା, ଆତାପିନୋ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସିନୋ ।

ମାରଂ ସସେନଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଭିକ୍ଖୱୋ, ଭୱଥ ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାରଗା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଜାଗରିୟସୁତ୍ତଂ

୪୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଜାଗରୋ ଚସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସମାହିତୋ ପମୁଦିତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ ଚ ତତ୍ଥ କାଲୱିପସ୍ସୀ ଚ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଜାଗରସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିହରତୋ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ସମାହିତସ୍ସ ପମୁଦିତସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନସ୍ସ ତତ୍ଥ କାଲୱିପସ୍ସିନୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଫଲଂ ପାଟିକଙ୍ଖଂ – ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞା, ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେ ଅନାଗାମିତା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଜାଗରନ୍ତା ସୁଣାଥେତଂ, ୟେ ସୁତ୍ତା ତେ ପବୁଜ୍ଝଥ ।

ସୁତ୍ତା ଜାଗରିତଂ ସେୟ୍ୟୋ, ନତ୍ଥି ଜାଗରତୋ ଭୟଂ ॥

‘‘ୟୋ ଜାଗରୋ ଚ ସତିମା ସମ୍ପଜାନୋ, ସମାହିତୋ ମୁଦିତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ ଚ ।

କାଲେନ ସୋ ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ପରିୱୀମଂସମାନୋ, ଏକୋଦିଭୂତୋ ୱିହନେ ତମଂ ସୋ ॥

‘‘ତସ୍ମା ହୱେ ଜାଗରିୟଂ ଭଜେଥ, ଆତାପୀ ଭିକ୍ଖୁ ନିପକୋ ଝାନଲାଭୀ ।

ସଂୟୋଜନଂ ଜାତିଜରାୟ ଛେତ୍ୱା, ଇଧେୱ ସମ୍ବୋଧିମନୁତ୍ତରଂ ଫୁସେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଆପାୟିକସୁତ୍ତଂ

୪୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆପାୟିକା ନେରୟିକା ଇଦମପ୍ପହାୟ । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ୟୋ ଚ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ, ୟୋ ଚ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତଂ ଅମୂଲକେନ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଆପାୟିକା ନେରୟିକା ଇଦମପ୍ପହାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ ନିରୟଂ ଉପେତି, ୟୋ ୱାପି କତ୍ୱା ନ କରୋମି ଚାହ ।

ଉଭୋପି ତେ ପେଚ୍ଚ ସମା ଭୱନ୍ତି, ନିହୀନକମ୍ମା ମନୁଜା ପରତ୍ଥ ॥

‘‘କାସାୱକଣ୍ଠା ବହୱୋ, ପାପଧମ୍ମା ଅସଞ୍ଞତା ।

ପାପା ପାପେହି କମ୍ମେହି, ନିରୟଂ ତେ ଉପପଜ୍ଜରେ ॥

‘‘ସେୟ୍ୟୋ ଅୟୋଗୁଳୋ ଭୁତ୍ତୋ, ତତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମୋ ।

ୟଞ୍ଚେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡମସଞ୍ଞତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଦିଟ୍ଠିଗତସୁତ୍ତଂ

୪୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତା ଦେୱମନୁସ୍ସା ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ; ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ ? ଭୱାରାମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱମନୁସ୍ସା ଭୱରତା ଭୱସମ୍ମୁଦିତା ତେସଂ ଭୱନିରୋଧାୟ ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ଚିତ୍ତଂ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନ ପସୀଦତି ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ନାଧିମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ ? ଭୱେନେୱ ଖୋ ପନେକେ ଅଟ୍ଟୀୟମାନା ହରାୟମାନା ଜିଗୁଚ୍ଛମାନା ୱିଭୱଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତି – ୟତୋ କିର, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା [ସତ୍ତୋ (ସୀ॰ କ॰)] କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା; ଏତଂ ସନ୍ତଂ ଏତଂ ପଣୀତଂ ଏତଂ ୟାଥାୱନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପସ୍ସନ୍ତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ପସ୍ସତି; ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଦିସ୍ୱା ଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ [ୟୋ (ସ୍ୟା॰ କ॰)] ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଦିସ୍ୱା, ଭୂତସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ୟଥାଭୂତେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭୱତଣ୍ହା ପରିକ୍ଖୟା ॥

‘‘ସ ୱେ [ସଚେ (କ॰ ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] ଭୂତପରିଞ୍ଞୋ, ସୋ ୱୀତତଣ୍ହୋ ଭୱାଭୱେ ।

ଭୂତସ୍ସ ୱିଭୱା ଭିକ୍ଖୁ, ନାଗଚ୍ଛତି ପୁନବ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଦ୍ୱେ ତପନୀୟା, ସୀଲେନ ଅପରେ ଦୁୱେ ।

ଅନୋତ୍ତାପୀ କୁହନା ଦ୍ୱେ ଚ, ସଂୱେଜନୀୟେନ ତେ ଦସ ॥

ୱିତକ୍କା ଦେସନା ୱିଜ୍ଜା, ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମେନ ପଞ୍ଚମଂ ।

ଅଜାତଂ ଧାତୁସଲ୍ଲାନଂ, ସିକ୍ଖା ଜାଗରିୟେନ ଚ ।

ଅପାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ [ୟେୱ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)], ବାୱୀସତି ପକାସିତାତି ॥

ଦୁକନିପାତୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୩. ତିକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୂଲସୁତ୍ତଂ

୫୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲମୂଲାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ଚ ମୋହୋ ଚ, ପୁରିସଂ ପାପଚେତସଂ ।

ହିଂସନ୍ତି ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା, ତଚସାରଂୱ ସମ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଧାତୁସୁତ୍ତଂ

୫୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧାତୁୟୋ । କତମା ତିସ୍ସୋ ? ରୂପଧାତୁ, ଅରୂପଧାତୁ, ନିରୋଧଧାତୁ – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ରୂପଧାତୁଂ [ରୂପଧାତୁ (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ପରିଞ୍ଞାୟ, ଅରୂପେସୁ ଅସଣ୍ଠିତା ।

ନିରୋଧେ ୟେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ଜନା ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋ ॥

‘‘କାୟେନ ଅମତଂ ଧାତୁଂ, ଫୁସୟିତ୍ୱା [ଫୁସ୍ସୟିତ୍ୱା (ସ୍ୟା॰), ଫସ୍ସୟିତ୍ୱା (ପୀ॰)] ନିରୂପଧିଂ ।

ଉପଧିପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନାସୱୋ ।

ଦେସେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ॥ ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପଠମୱେଦନାସୁତ୍ତଂ

୫୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା –

ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସମାହିତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ସତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ।

ୱେଦନା ଚ ପଜାନାତି, ୱେଦନାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱଂ ॥

‘‘ୟତ୍ଥ ଚେତା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଖୟଗାମିନଂ ।

ୱେଦନାନଂ ଖୟା ଭିକ୍ଖୁ, ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଦୁତିୟୱେଦନାସୁତ୍ତଂ

୫୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା । ସୁଖା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା; ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା; ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୁଖା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠା ହୋତି, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ ଦିଟ୍ଠା ହୋତି, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିଟ୍ଠା ହୋତି; ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟୋ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି [ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜି (ସୀ॰ ପୀ॰), ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜି (କ॰)], ତଣ୍ହଂ, ୱିୱତ୍ତୟି [ୱାୱତ୍ତୟି (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)] ସଂୟୋଜନଂ, ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ [ଦକ୍ଖି (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰), ଅଦକ୍ଖି (ସ୍ୟା॰)], ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ॥

‘‘ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟତୋ ତତ୍ଥ ୱିମୁଚ୍ଚତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋ ସନ୍ତୋ, ସ ୱେ ୟୋଗାତିଗୋ ମୁନୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପଠମଏସନାସୁତ୍ତଂ

୫୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏସନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? କାମେସନା, ଭୱେସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ଏସନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସମାହିତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ସତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ।

ଏସନା ଚ ପଜାନାତି, ଏସନାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱଂ ॥

‘‘ୟତ୍ଥ ଚେତା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଖୟଗାମିନଂ ।

ଏସନାନଂ ଖୟା ଭିକ୍ଖୁ, ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟଏସନାସୁତ୍ତଂ

୫୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏସନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? କାମେସନା, ଭୱେସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ଏସନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାମେସନା ଭୱେସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ସହ ।

ଇତି ସଚ୍ଚପରାମାସୋ, ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୁସ୍ସୟା ॥

‘‘ସବ୍ବରାଗୱିରତ୍ତସ୍ସ, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନୋ ।

ଏସନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା, ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୂହତା ।

ଏସନାନଂ ଖୟା ଭିକ୍ଖୁ, ନିରାସୋ ଅକଥଂକଥୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ପଠମଆସୱସୁତ୍ତଂ

୫୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା । କତମେ ତୟୋ ? କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ – ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଆସୱା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସମାହିତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ସତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ।

ଆସୱେ ଚ ପଜାନାତି, ଆସୱାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱଂ ॥

‘‘ୟତ୍ଥ ଚେତା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଖୟଗାମିନଂ ।

ଆସୱାନଂ ଖୟା ଭିକ୍ଖୁ, ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଦୁତିୟଆସୱସୁତ୍ତଂ

୫୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା । କତମେ ତୟୋ ? କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ – ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଆସୱା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟସ୍ସ କାମାସୱୋ ଖୀଣୋ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିରାଜିତା ।

ଭୱାସୱୋ ପରିକ୍ଖୀଣୋ, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ନିରୂପଧି ।

ଧାରେତି ଅନ୍ତିମଂ ଦେହଂ, ଜେତ୍ୱା ମାରଂ ସୱାହିନି’’ନ୍ତି [ସୱାହନନ୍ତି (ବହୂସୁ)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ତଣ୍ହାସୁତ୍ତଂ

୫୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଣ୍ହା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? କାମତଣ୍ହା, ଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱତଣ୍ହା – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଣ୍ହାୟୋଗେନ ସଂୟୁତ୍ତା, ରତ୍ତଚିତ୍ତା ଭୱାଭୱେ ।

ତେ ୟୋଗୟୁତ୍ତା ମାରସ୍ସ, ଅୟୋଗକ୍ଖେମିନୋ ଜନା ।

ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଂସାରଂ, ଜାତୀମରଣଗାମିନୋ ॥

‘‘ୟେ ଚ ତଣ୍ହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ୱୀତତଣ୍ହା [ନିକ୍କଣ୍ହା ଚ (ସୀ॰ କ॰)] ଭୱାଭୱେ ।

ତେ ୱେ [ତେ ଚ (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰)] ପାରଙ୍ଗତା [ପାରଗତା (କ॰ ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)] ଲୋକେ, ୟେ ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ମାରଧେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ

୫୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତିକ୍କମ୍ମ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୱିରୋଚତି । କତମେହି ତୀହି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅସେଖେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି – ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତିକ୍କମ୍ମ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୱିରୋଚତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞା ଚ, ୟସ୍ସ ଏତେ ସୁଭାୱିତା ।

ଅତିକ୍କମ୍ମ ମାରଧେୟ୍ୟଂ, ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ମୂଲଧାତୁ ଅଥ ୱେଦନା ଦୁୱେ, ଏସନା ଚ ଦୁୱେ ଆସୱା ଦୁୱେ ।

ତଣ୍ହାତୋ ଚ ଅଥ [ତଣ୍ହାତୋ ଅଥ (ସ୍ୟା॰)] ମାରଧେୟ୍ୟତୋ, ୱଗ୍ଗମାହୁ ପଠମନ୍ତି ମୁତ୍ତମନ୍ତି ॥

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତଂ

୬୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୁଞ୍ଞମେୱ ସୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଆୟତଗ୍ଗଂ ସୁଖୁଦ୍ରୟଂ ।

ଦାନଞ୍ଚ ସମଚରିୟଞ୍ଚ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱୟେ ॥

‘‘ଏତେ ଧମ୍ମେ ଭାୱୟିତ୍ୱା, ତୟୋ ସୁଖସମୁଦ୍ଦୟେ ।

ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝଂ ସୁଖଂ ଲୋକଂ, ପଣ୍ଡିତୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତଂ

୬୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୂନି । କତମାନି ତୀଣି ? ମଂସଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ଚକ୍ଖୂନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଅନୁତ୍ତରଂ ।

ଏତାନି ତୀଣି ଚକ୍ଖୂନି, ଅକ୍ଖାସି ପୁରିସୁତ୍ତମୋ ॥

‘‘ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ମଗ୍ଗୋ ଦିବ୍ବସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନୋ ।

ୟତୋ ଞାଣଂ ଉଦପାଦି, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଅନୁତ୍ତରଂ ।

ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଟିଲାଭା, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁତ୍ତଂ

୬୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା ॥

‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ, ଞାଣଂ ୱେ ହୋତି ତାଦିନୋ ।

ଅକୁପ୍ପା ମେ ୱିମୁତ୍ତୀତି, ଭୱସଂୟୋଜନକ୍ଖୟା ॥

‘‘ସ ୱେ [ସଚେ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)] ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ସନ୍ତୋ ସନ୍ତିପଦେ ରତୋ ।

ଧାରେତି ଅନ୍ତିମଂ ଦେହଂ, ଜେତ୍ୱା ମାରଂ ସୱାହିନି’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅଦ୍ଧାସୁତ୍ତଂ

୬୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧା । କତମେ ତୟୋ ? ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା – ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅଦ୍ଧା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋ ସତ୍ତା, ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତା ।

ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟ, ୟୋଗମାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ ॥

‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଞ୍ଚ ପରିଞ୍ଞାୟ, ଅକ୍ଖାତାରଂ ନ ମଞ୍ଞତି ।

ଫୁଟ୍ଠୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ମନସା, ସନ୍ତିପଦମନୁତ୍ତରଂ ॥

‘‘ସ ୱେ [ସଚେ (କ॰)] ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ସନ୍ତୋ ସନ୍ତିପଦେ ରତୋ ।

ସଙ୍ଖାୟସେୱୀ ଧମ୍ମଟ୍ଠୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନୋପେତି ୱେଦଗୂ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦୁଚ୍ଚରିତସୁତ୍ତଂ

୬୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁଚ୍ଚରିତାନି । କତମାନି ତୀଣି ? କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କତ୍ୱା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଚ ।

ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ କତ୍ୱା, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଂହିତଂ ॥

‘‘ଅକତ୍ୱା କୁସଲଂ କମ୍ମଂ, କତ୍ୱାନାକୁସଲଂ ବହୁଂ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିରୟଂ ସୋପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସୁଚରିତସୁତ୍ତଂ

୬୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁଚରିତାନି । କତମାନି ତୀଣି ? କାୟସୁଚରିତଂ, ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ମନୋସୁଚରିତଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ସୁଚରିତାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଚ ।

ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଂହିତଂ ॥

‘‘ଅକତ୍ୱାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ, କତ୍ୱାନ କୁସଲଂ ବହୁଂ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସଗ୍ଗଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସୋଚେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ

୬୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋଚେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ତୀଣି ? କାୟସୋଚେୟ୍ୟଂ, ୱଚୀସୋଚେୟ୍ୟଂ, ମନୋସୋଚେୟ୍ୟଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ସୋଚେୟ୍ୟାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟସୁଚିଂ ୱଚୀସୁଚିଂ [ୱାଚାସୁଚିଂ (କ॰)], ଚେତୋସୁଚିମନାସୱଂ ।

ସୁଚିଂ ସୋଚେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନଂ, ଆହୁ ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନ’’ନ୍ତି [ଆହୁ ନିନ୍ହାତପାପକନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୨) ୟୁତ୍ତତରଂ]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ମୋନେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ

୬୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋନେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ତୀଣି ? କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟଂ, ମନୋମୋନେୟ୍ୟଂ – ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ମୋନେୟ୍ୟାନୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟମୁନିଂ ୱଚୀମୁନିଂ, ମନୋମୁନିମନାସୱଂ ।

ମୁନିଂ ମୋନେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନଂ, ଆହୁ ନିନ୍ହାତପାପକ’’ନ୍ତି [ଆହୁ ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୩)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଠମରାଗସୁତ୍ତଂ

୬୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଗୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ଦୋସୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ମୋହୋ ଅପ୍ପହୀନୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘ବଦ୍ଧୋ [ବନ୍ଦୋ (ବହୂସୁ)] ମାରସ୍ସ ପଟିମୁକ୍କସ୍ସ ମାରପାସୋ ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ [ୟଥା କାମକରଣୀୟୋ ଚ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰ କ॰)] ପାପିମତୋ’ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଗୋ ପହୀନୋ, ଦୋସୋ ପହୀନୋ, ମୋହୋ ପହୀନୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘ଅବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସ ଓମୁକ୍କସ୍ସ ମାରପାସୋ ନ ୟଥା କାମକରଣୀୟୋ [ନ ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ଚ (ସ୍ୟା॰)] ପାପିମତୋ’’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟସ୍ସ ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିରାଜିତା ।

ତଂ ଭାୱିତତ୍ତଞ୍ଞତରଂ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ତଥାଗତଂ ।

ବୁଦ୍ଧଂ ୱେରଭୟାତୀତଂ, ଆହୁ ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟରାଗସୁତ୍ତଂ

୬୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ରାଗୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ଦୋସୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ମୋହୋ ଅପ୍ପହୀନୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ‘ଅତରି [ଅତିଣ୍ଣୋ (କ॰ ସୀ॰ କ॰)] ସମୁଦ୍ଦଂ ସଊମିଂ ସୱୀଚିଂ ସାୱଟ୍ଟଂ ସଗହଂ ସରକ୍ଖସଂ’ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ରାଗୋ ପହୀନୋ, ଦୋସୋ ପହୀନୋ, ମୋହୋ ପହୀନୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘ଅତରି ସମୁଦ୍ଦଂ ସଊମିଂ ସୱୀଚିଂ ସାୱଟ୍ଟଂ ସଗହଂ ସରକ୍ଖସଂ, ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ [ପାରଗତୋ (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ସ୍ୟା॰)] ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟସ୍ସ ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିରାଜିତା ।

ସୋମଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ସଗହଂ ସରକ୍ଖସଂ, ସଊମିଭୟଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଅଚ୍ଚତାରି ॥

‘‘ସଙ୍ଗାତିଗୋ ମଚ୍ଚୁଜହୋ ନିରୂପଧି, ପହାସି ଦୁକ୍ଖଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ।

ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ସୋ ନ ପମାଣମେତି, ଅମୋହୟି ମଚ୍ଚୁରାଜନ୍ତି ବ୍ରୂମୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ପୁଞ୍ଞଂ ଚକ୍ଖୁ ଅଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି [ଅତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟା (ସ୍ୟା॰)], ଅଦ୍ଧା ଚ ଚରିତଂ ଦୁୱେ ସୋଚି [ସୁଚି (ସ୍ୟା॰)]।

ମୁନୋ [ମୁନେ (ସ୍ୟା॰)] ଅଥ ରାଗଦୁୱେ, ପୁନ ୱଗ୍ଗମାହୁ ଦୁତିୟମୁତ୍ତମନ୍ତି ॥

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତଂ

୭୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ତଂ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ସୁତ୍ୱା ୱଦାମି । ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା । ଅପି ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦେୱ ସାମଂ ଞାତଂ ସାମଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସାମଂ ୱିଦିତଂ ତଦେୱାହଂ ୱଦାମି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ମିଚ୍ଛା ମନଂ ପଣିଧାୟ, ମିଚ୍ଛା ୱାଚଞ୍ଚ ଭାସିୟ [ମିଚା ୱାଚଂ ଅଭାସିୟ (ସବ୍ବତ୍ଥ)]।

ମିଚ୍ଛା କମ୍ମାନି କତ୍ୱାନ, କାୟେନ ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲୋ ॥

‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତାପୁଞ୍ଞକରୋ [ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋପୁଞ୍ଞକରୋ (ସୀ॰), ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅପୁଞ୍ଞକରୋ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ଇଧ ଜୀୱିତେ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିରୟଂ ସୋପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତଂ

୭୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଅନୁପୱାଦକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ତଂ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ସୁତ୍ୱା ୱଦାମି । ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଅନୁପୱାଦକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନା । ଅପି ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦେୱ ସାମଂ ଞାତଂ ସାମଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସାମଂ ୱିଦିତଂ ତଦେୱାହଂ ୱଦାମି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା କାୟସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଅନୁପୱାଦକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସମ୍ମା ମନଂ ପଣିଧାୟ, ସମ୍ମା ୱାଚଞ୍ଚ ଭାସିୟ [ସମ୍ମା ୱାଚଂ ଅଭାସିୟ (ସବ୍ବତ୍ଥ)]।

ସମ୍ମା କମ୍ମାନି କତ୍ୱାନ, କାୟେନ ଇଧ ପୁଗ୍ଗଲୋ ॥

‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋ ପୁଞ୍ଞକରୋ, ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ଇଧ ଜୀୱିତେ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସଗ୍ଗଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ନିସ୍ସରଣିୟସୁତ୍ତଂ

୭୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିସ୍ସରଣିୟା [ନିସ୍ସାରଣୀୟା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୦୦)] ଧାତୁୟୋ । କତମା ତିସ୍ସୋ ? କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ରୂପାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଦଂ ଆରୁପ୍ପଂ, ୟଂ ଖୋ ପନ କିଞ୍ଚି ଭୂତଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିରୋଧୋ ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ନିସ୍ସରଣିୟା ଧାତୁୟୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାମନିସ୍ସରଣଂ ଞତ୍ୱା, ରୂପାନଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥଂ, ଫୁସଂ ଆତାପି ସବ୍ବଦା ॥

‘‘ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟତୋ ତତ୍ଥ ୱିମୁଚ୍ଚତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋ ସନ୍ତୋ, ସ ୱେ ୟୋଗାତିଗୋ ମୁନୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ସନ୍ତତରସୁତ୍ତଂ

୭୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ରୂପେହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରୂପା [ଆରୁପ୍ପା (ସୀ॰)] ସନ୍ତତରା, ଅରୂପେହି ନିରୋଧୋ ସନ୍ତତରୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ ଚ ରୂପୂପଗା ସତ୍ତା, ୟେ ଚ ଅରୂପଟ୍ଠାୟିନୋ [ଆରୁପ୍ପଟ୍ଠାୟିନୋ (ସୀ॰)]।

ନିରୋଧଂ ଅପ୍ପଜାନନ୍ତା, ଆଗନ୍ତାରୋ ପୁନବ୍ଭୱଂ ॥

‘‘ୟେ ଚ ରୂପେ ପରିଞ୍ଞାୟ, ଅରୂପେସୁ ଅସଣ୍ଠିତା ।

ନିରୋଧେ ୟେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ଜନା ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋ ॥

‘‘କାୟେନ ଅମତଂ ଧାତୁଂ, ଫୁସୟିତ୍ୱା ନିରୂପଧିଂ ।

ଉପଧିପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ, ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନାସୱୋ ।

ଦେସେତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପୁତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୭୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ତୟୋ ? ଅତିଜାତୋ, ଅନୁଜାତୋ, ଅୱଜାତୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅତିଜାତୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ହୋନ୍ତି ନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା, ନ ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତା, ନ ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତା; ପାଣାତିପାତା ଅପ୍ପଟିୱିରତା, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ଅପ୍ପଟିୱିରତା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ଅପ୍ପଟିୱିରତା, ମୁସାୱାଦା ଅପ୍ପଟିୱିରତା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ଅପ୍ପଟିୱିରତା, ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଧମ୍ମା । ପୁତ୍ତୋ ଚ ନେସଂ ହୋତି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ; ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ପଟିୱିରତୋ, ମୁସାୱାଦା ପଟିୱିରତୋ, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତୋ, ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅତିଜାତୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅନୁଜାତୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ହୋନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତା, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତା; ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତା, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ପଟିୱିରତା, ମୁସାୱାଦା ପଟିୱିରତା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତା, ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା । ପୁତ୍ତୋପି ନେସଂ ହୋତି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ; ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ପଟିୱିରତୋ, ମୁସାୱାଦା ପଟିୱିରତୋ, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତୋ, ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅନୁଜାତୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅୱଜାତୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ହୋନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତା, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତା; ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତା, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ପଟିୱିରତା, ମୁସାୱାଦା ପଟିୱିରତା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତା, ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା । ପୁତ୍ତୋ ଚ ନେସଂ ହୋତି ନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ନ ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ନ ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ; ପାଣାତିପାତା ଅପ୍ପଟିୱିରତୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନା ଅପ୍ପଟିୱିରତୋ, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା ଅପ୍ପଟିୱିରତୋ, ମୁସାୱାଦା ଅପ୍ପଟିୱିରତୋ, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ଅପ୍ପଟିୱିରତୋ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅୱଜାତୋ ହୋତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ପୁତ୍ତା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅତିଜାତଂ ଅନୁଜାତଂ, ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।

ଅୱଜାତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟୋ ହୋତି କୁଲଗନ୍ଧନୋ ॥

‘‘ଏତେ ଖୋ ପୁତ୍ତା ଲୋକସ୍ମିଂ, ୟେ ଭୱନ୍ତି ଉପାସକା ।

ସଦ୍ଧା ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନା, ୱଦଞ୍ଞୂ ୱୀତମଚ୍ଛରା ।

ଚନ୍ଦୋ ଅବ୍ଭଘନା ମୁତ୍ତୋ, ପରିସାସୁ ୱିରୋଚରେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅୱୁଟ୍ଠିକସୁତ୍ତଂ

୭୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ତୟୋ ? ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋ, ପଦେସୱସ୍ସୀ, ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀ ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବେସଞ୍ଞେୱ ନ ଦାତା ହୋତି, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକୱନିବ୍ବକୟାଚକାନଂ [… ୱଣିବ୍ବକୟାଚକାନଂ (ସୀ॰)] ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟାୱସଥପଦୀପେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦେସୱସ୍ସୀ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦାତା (ହୋତି) [( ) ନତ୍ଥି ସ୍ୟାମପୋତ୍ଥକେ], ଏକଚ୍ଚାନଂ ନ ଦାତା ହୋତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକୱନିବ୍ବକୟାଚକାନଂ ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟାୱସଥପଦୀପେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦେସୱସ୍ସୀ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବେସଂୱ ଦେତି, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକୱନିବ୍ବକୟାଚକାନଂ ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟାୱସଥପଦୀପେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀ ହୋତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ନ ସମଣେ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣେ, ନ କପଣଦ୍ଧିକୱନିବ୍ବକେ ।

ଲଦ୍ଧାନ ସଂୱିଭାଜେତି, ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।

ତଂ ୱେ ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋତି, ଆହୁ ନଂ ପୁରିସାଧମଂ ॥

‘‘ଏକଚ୍ଚାନଂ ନ ଦଦାତି, ଏକଚ୍ଚାନଂ ପୱେଚ୍ଛତି ।

ତଂ ୱେ ପଦେସୱସ୍ସୀତି, ଆହୁ ମେଧାୱିନୋ ଜନା ॥

‘‘ସୁଭିକ୍ଖୱାଚୋ ପୁରିସୋ, ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପକୋ ।

ଆମୋଦମାନୋ ପକିରେତି, ଦେଥ ଦେଥାତି ଭାସତି ॥

‘‘ୟଥାପି ମେଘୋ ଥନୟିତ୍ୱା, ଗଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ପୱସ୍ସତି ।

ଥଲଂ ନିନ୍ନଞ୍ଚ ପୂରେତି, ଅଭିସନ୍ଦନ୍ତୋୱ [ଅଭିସନ୍ଦେନ୍ତୋୱ ( ?)] ୱାରିନା ॥

‘‘ଏୱମେୱ ଇଧେକଚ୍ଚୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ହୋତି ତାଦିସୋ ।

ଧମ୍ମେନ ସଂହରିତ୍ୱାନ, ଉଟ୍ଠାନାଧିଗତଂ ଧନଂ ।

ତପ୍ପେତି ଅନ୍ନପାନେନ, ସମ୍ମା ପତ୍ତେ ୱନିବ୍ବକେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସୁଖପତ୍ଥନାସୁତ୍ତଂ

୭୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁଖାନି ପତ୍ଥୟମାନୋ ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ । କତମାନି ତୀଣି ? ପସଂସା ମେ ଆଗଚ୍ଛତୂତି [ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂତି (ସ୍ୟା॰)] ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ, ଭୋଗା ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୂତି ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ । ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ସୁଖାନି ପତ୍ଥୟମାନୋ ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ମେଧାୱୀ, ପତ୍ଥୟାନୋ ତୟୋ ସୁଖେ ।

ପସଂସଂ ୱିତ୍ତଲାଭଞ୍ଚ, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦନଂ ॥

‘‘ଅକରୋନ୍ତୋପି ଚେ ପାପଂ, କରୋନ୍ତମୁପସେୱତି ।

ସଙ୍କିୟୋ ହୋତି ପାପସ୍ମିଂ, ଅୱଣ୍ଣୋ ଚସ୍ସ ରୂହତି ॥

‘‘ୟାଦିସଂ କୁରୁତେ ମିତ୍ତଂ, ୟାଦିସଂ ଚୂପସେୱତି ।

ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ହୋତି, ସହୱାସୋ ହି [ସହୱାସୋପି (ସୀ॰ କ॰)] ତାଦିସୋ ॥

‘‘ସେୱମାନୋ ସେୱମାନଂ, ସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ଫୁସଂ ପରଂ ।

ସରୋ ଦିଦ୍ଧୋ କଲାପଂୱ, ଅଲିତ୍ତମୁପଲିମ୍ପତି ।

ଉପଲେପଭୟା [ଉପଲିମ୍ପଭୟା (କ॰)] ଧୀରୋ, ନେୱ ପାପସଖା ସିୟା ॥

‘‘ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।

କୁସାପି ପୂତି ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ବାଲୂପସେୱନା ॥

‘‘ତଗରଞ୍ଚ ପଲାସେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।

ପତ୍ତାପି ସୁରଭି ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଧୀରୂପସେୱନା ॥

‘‘ତସ୍ମା ପତ୍ତପୁଟସ୍ସେୱ [ପଲାସପୁଟସ୍ସେୱ (ପୀ॰ କ॰)], ଞତ୍ୱା ସମ୍ପାକମତ୍ତନୋ ।

ଅସନ୍ତେ ନୁପସେୱେୟ୍ୟ, ସନ୍ତେ ସେୱେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ଅସନ୍ତୋ ନିରୟଂ ନେନ୍ତି, ସନ୍ତୋ ପାପେନ୍ତି ସୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଭିଦୁରସୁତ୍ତଂ

୭୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଭିଦୁରାୟଂ [ଭିନ୍ଦନ୍ତାୟଂ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰ କ॰)], ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟୋ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବେ ଉପଧୀ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାୟଞ୍ଚ ଭିଦୁରଂ [ଭିନ୍ଦନ୍ତଂ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰ କ॰)] ଞତ୍ୱା, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୱିରାଗୁନଂ [ୱିରାଗିକଂ (କ॰ ସୀ॰), ପଭଙ୍ଗୁଣଂ (ସ୍ୟା॰)]।

ଉପଧୀସୁ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା, ଜାତିମରଣମଚ୍ଚଗା ।

ସମ୍ପତ୍ୱା ପରମଂ ସନ୍ତିଂ, କାଲଂ କଙ୍ଖତି ଭାୱିତତ୍ତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଧାତୁସୋସଂସନ୍ଦନସୁତ୍ତଂ

୭୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଧାତୁସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି ।

‘‘ଅତୀତମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧାନଂ ଧାତୁସୋୱ ସତ୍ତା ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିଂସୁ ସମିଂସୁ । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିଂସୁ ସମିଂସୁ, କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିଂସୁ ସମିଂସୁ ।

‘‘ଅନାଗତମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧାନଂ ଧାତୁସୋୱ ସତ୍ତା ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ସମେସ୍ସନ୍ତି । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ସମେସ୍ସନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ସମେସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘ଏତରହିପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଧାତୁସୋୱ ସତ୍ତା ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକେହି ସତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସଂସଗ୍ଗା ୱନଥୋ ଜାତୋ, ଅସଂସଗ୍ଗେନ ଛିଜ୍ଜତି ।

ପରିତ୍ତଂ ଦାରୁମାରୁୟ୍ହ, ୟଥା ସୀଦେ ମହଣ୍ଣୱେ ॥

‘‘ଏୱଂ କୁସୀତମାଗମ୍ମ, ସାଧୁଜୀୱୀପି ସୀଦତି ।

ତସ୍ମା ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, କୁସୀତଂ ହୀନୱୀରିୟଂ ॥

‘‘ପୱିୱିତ୍ତେହି ଅରିୟେହି, ପହିତତ୍ତେହି ଝାୟିଭି ।

ନିଚ୍ଚଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେହି, ପଣ୍ଡିତେହି ସହାୱସେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ପରିହାନସୁତ୍ତଂ

୭୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ତୟୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେଖୋ ଭିକ୍ଖୁ କମ୍ମାରାମୋ ହୋତି, କମ୍ମରତୋ, କମ୍ମାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ; ଭସ୍ସାରାମୋ ହୋତି, ଭସ୍ସରତୋ, ଭସ୍ସାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ; ନିଦ୍ଦାରାମୋ ହୋତି, ନିଦ୍ଦାରତୋ, ନିଦ୍ଦାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଧମ୍ମା ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ।

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ତୟୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ କମ୍ମାରାମୋ ହୋତି, ନ କମ୍ମରତୋ, ନ କମ୍ମାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ; ନ ଭସ୍ସାରାମୋ ହୋତି, ନ ଭସ୍ସରତୋ, ନ ଭସ୍ସାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ; ନ ନିଦ୍ଦାରାମୋ ହୋତି, ନ ନିଦ୍ଦାରତୋ, ନ ନିଦ୍ଦାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଧମ୍ମା ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କମ୍ମାରାମୋ ଭସ୍ସାରାମୋ [ଭସ୍ସରତୋ (ସବ୍ବଥ)], ନିଦ୍ଦାରାମୋ ଚ ଉଦ୍ଧତୋ ।

ଅଭବ୍ବୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ॥

‘‘ତସ୍ମା ହି ଅପ୍ପକିଚ୍ଚସ୍ସ, ଅପ୍ପମିଦ୍ଧୋ ଅନୁଦ୍ଧତୋ ।

ଭବ୍ବୋ ସୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠୀ ନିସ୍ସରଣଂ ରୂପଂ, ପୁତ୍ତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିକେନ ଚ ।

ସୁଖା ଚ ଭିଦୁରୋ [ଭିନ୍ଦନା (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ଧାତୁ, ପରିହାନେନ ତେ ଦସାତି ॥

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିତକ୍କସୁତ୍ତଂ

୮୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲୱିତକ୍କା । କତମେ ତୟୋ ? ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା’’ତି। ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିସଂୟୁତ୍ତୋ, ଲାଭସକ୍କାରଗାରୱୋ ।

ସହନନ୍ଦୀ ଅମଚ୍ଚେହି, ଆରା ସଂୟୋଜନକ୍ଖୟା ॥

‘‘ୟୋ ଚ ପୁତ୍ତପସୁଂ ହିତ୍ୱା, ୱିୱାହେ ସଂହରାନି [ସଙ୍ଗହାନି (କ॰ ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] ଚ ।

ଭବ୍ବୋ ସୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ସକ୍କାରସୁତ୍ତଂ

୮୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚ ତଦୁଭୟେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ତଂ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ସୁତ୍ୱା ୱଦାମି; ( ) [(ଦିଟ୍ଠା ମୟା ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତା ସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା । …ପେ॰… ଅସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା …ପେ॰… ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚ ତଦୁଭୟେନ ଅଭିଭୂତା ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।) (ସ୍ୟା॰) ପୁରିମୱଗ୍ଗେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତେହି ପନ ସମେତି, ଅନ୍ୱୟବ୍ୟତିରେକୱାକ୍ୟାନଂ ପନ ଅନନ୍ତରିତତ୍ତା ପାସଂସତରା ।)] ଅପି ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦେୱ ମେ ସାମଂ ଞାତଂ ସାମଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସାମଂ ୱିଦିତଂ ତମେୱାହଂ ୱଦାମି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା ।

‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚ ତଦୁଭୟେନ ଅଭିଭୂତା, ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟସ୍ସ ସକ୍କରିୟମାନସ୍ସ, ଅସକ୍କାରେନ ଚୂଭୟଂ ।

ସମାଧି ନ ୱିକମ୍ପତି, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିନୋ [ଅପ୍ପମାଣୱିହାରିନୋ (ସୀ॰ ଅଟ୍ଠ॰)]॥

‘‘ତଂ ଝାୟିନଂ ସାତତିକଂ, ସୁଖୁମଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପସ୍ସକଂ।

ଉପାଦାନକ୍ଖୟାରାମଂ, ଆହୁ ସପ୍ପୁରିସୋ ଇତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଦେୱସଦ୍ଦସୁତ୍ତଂ

୮୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟ । କତମେ ତୟୋ ? ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେତେତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ [ତସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୱେ ସମୟେ (ପୀ॰ କ॰)] ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି – ‘ଏସୋ ଅରିୟସାୱକୋ ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମାୟ ଚେତେତୀ’ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି – ‘ଏସୋ ଅରିୟସାୱକୋ ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମେତୀ’ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି – ‘ଏସୋ ଅରିୟସାୱକୋ ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ ତମେୱ ସଙ୍ଗାମସୀସଂ ଅଭିୱିଜିୟ ଅଜ୍ଝାୱସତୀ’ତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଦେୱେସୁ ଦେୱସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଦିସ୍ୱା ୱିଜିତସଙ୍ଗାମଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାୱକଂ ।

ଦେୱତାପି ନମସ୍ସନ୍ତି, ମହନ୍ତଂ ୱୀତସାରଦଂ ॥

‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ଦୁଜ୍ଜୟମଜ୍ଝଭୂ ।

ଜେତ୍ୱାନ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ, ୱିମୋକ୍ଖେନ ଅନାୱରଂ ॥

‘‘ଇତି ହେତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଦେୱତା ପତ୍ତମାନସଂ ।

ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ୟେନ ମଚ୍ଚୁୱସଂ ୱଜେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପଞ୍ଚପୁବ୍ବନିମିତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୮୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱୋ ଦେୱକାୟା ଚୱନଧମ୍ମୋ ହୋତି, ପଞ୍ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି – ମାଲା ମିଲାୟନ୍ତି, ୱତ୍ଥାନି କିଲିସ୍ସନ୍ତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, କାୟେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟଂ ଓକ୍କମତି, ସକେ ଦେୱୋ ଦେୱାସନେ ନାଭିରମତୀତି । ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ‘ଚୱନଧମ୍ମୋ ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ତୀହି ୱାଚାହି ଅନୁମୋଦେନ୍ତି [ଅନୁମୋଦନ୍ତି (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] – ‘ଇତୋ, ଭୋ, ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛ, ସୁଗତିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଲଦ୍ଧଲାଭଂ ଲଭ, ସୁଲଦ୍ଧଲାଭଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭୱାହୀ’’’ତି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଦେୱାନଂ ସୁଗତିଗମନସଙ୍ଖାତଂ; କିଞ୍ଚ, ଭନ୍ତେ, ଦେୱାନଂ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭସଙ୍ଖାତଂ; କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଦେୱାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ?

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ [ଭିକ୍ଖୱେ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ଦେୱାନଂ ସୁଗତିଗମନସଙ୍ଖାତଂ; ୟଂ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ଇଦଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ [ଭିକ୍ଖୱେ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ଦେୱାନଂ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭସଙ୍ଖାତଂ; ସା ଖୋ ପନସ୍ସ ସଦ୍ଧା ନିୱିଟ୍ଠା ହୋତି ମୂଲଜାତା ପତିଟ୍ଠିତା ଦଳ୍ହା ଅସଂହାରିୟା ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା କେନଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ । ଇଦଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ [ଭିକ୍ଖୱେ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)], ଦେୱାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଦା ଦେୱୋ ଦେୱକାୟା, ଚୱତି ଆୟୁସଙ୍ଖୟା ।

ତୟୋ ସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ଦେୱାନଂ ଅନୁମୋଦତଂ ॥

‘‘‘ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛ, ମନୁସ୍ସାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ।

ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମେ, ଲଭ ସଦ୍ଧଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ॥

‘‘‘ସା ତେ ସଦ୍ଧା ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ମୂଲଜାତା ପତିଟ୍ଠିତା ।

ୟାୱଜୀୱଂ ଅସଂହୀରା, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପୱେଦିତେ ॥

‘‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଚ ।

ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ହିତ୍ୱା, ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଞ୍ହିତଂ ॥

‘‘‘କାୟେନ କୁସଲଂ କତ୍ୱା, ୱାଚାୟ କୁସଲଂ ବହୁଂ ।

ମନସା କୁସଲଂ କତ୍ୱା, ଅପ୍ପମାଣଂ ନିରୂପଧିଂ ॥

‘‘‘ତତୋ ଓପଧିକଂ ପୁଞ୍ଞଂ, କତ୍ୱା ଦାନେନ ତଂ ବହୁଂ ।

ଅଞ୍ଞେପି ମଚ୍ଚେ ସଦ୍ଧମ୍ମେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ନିୱେସୟ’ [ନିୱେସୟେ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)]॥

‘‘ଇମାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ, ଦେୱା ଦେୱଂ ୟଦା ୱିଦୂ ।

ଚୱନ୍ତଂ ଅନୁମୋଦେନ୍ତି, ଏହି ଦେୱ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ବହୁଜନହିତସୁତ୍ତଂ

୮୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ ପୁଗ୍ଗଲା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । କତମେ ତୟୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁଗତୋ ଲୋକୱିଦୂ ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସେୱ ସତ୍ଥୁ [ସତ୍ଥୁନୋ (ସ୍ୟା॰)] ସାୱକୋ ଅରହଂ ହୋତି ଖୀଣାସୱୋ ୱୁସିତୱା କତକରଣୀୟୋ ଓହିତଭାରୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସେୱ ସତ୍ଥୁ ସାୱକୋ ସେଖୋ ହୋତି ପାଟିପଦୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ସୀଲୱତୂପପନ୍ନୋ । ସୋପି [ସୋ ( ?)] ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସତ୍ଥା ହି ଲୋକେ ପଠମୋ ମହେସି, ତସ୍ସନ୍ୱୟୋ ସାୱକୋ ଭାୱିତତ୍ତୋ ।

ଅଥାପରୋ ପାଟିପଦୋପି ସେଖୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ ସୀଲୱତୂପପନ୍ନୋ ॥

‘‘ଏତେ ତୟୋ ଦେୱମନୁସ୍ସସେଟ୍ଠା, ପଭଙ୍କରା ଧମ୍ମମୁଦୀରୟନ୍ତା ।

ଅପାପୁରନ୍ତି [ଅପାପୁରେନ୍ତି (କ॰)] ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ, ୟୋଗା ପମୋଚେନ୍ତି [ୟାଗା ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି (ସୀ॰), ୟୋଗା ମୋଚନ୍ତି (ସ୍ୟା॰)] ହୁଜ୍ଜନଂ ତେ ॥

‘‘ୟେ ସତ୍ଥୱାହେନ ଅନୁତ୍ତରେନ, ସୁଦେସିତଂ ମଗ୍ଗମନୁକ୍କମନ୍ତି [ମଗ୍ଗମନୁଗ୍ଗମନ୍ତି (ସୀ॰ କ॰)]।

ଇଧେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କରୋନ୍ତି ଅନ୍ତଂ, ୟେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ସୁଗତସ୍ସ ସାସନେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀସୁତ୍ତଂ

୮୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସ୍ମିଂ ୱିହରଥ; ଆନାପାନସ୍ସତି ଚ ୱୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିମୁଖଂ ସୂପଟ୍ଠିତା ହୋତୁ; ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରଥ । ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସ୍ମିଂ ୱିହରତଂ ୟୋ ସୁଭାୟ ଧାତୁୟା ରାଗାନୁସୟୋ ସୋ ପହୀୟତି [ପହିୟ୍ୟତି (କ॰)]। ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିମୁଖଂ ସୂପଟ୍ଠିତିତାୟ ୟେ ବାହିରା ୱିତକ୍କାସୟା ୱିଘାତପକ୍ଖିକା, ତେ ନ ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀନଂ ୱିହରତଂ ୟା ଅୱିଜ୍ଜା ସା ପହୀୟତି, ୟା ୱିଜ୍ଜା ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀ କାୟସ୍ମିଂ, ଆନାପାନେ ପଟିସ୍ସତୋ ।

ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥଂ, ପସ୍ସଂ ଆତାପି ସବ୍ବଦା ॥

‘‘ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟତୋ ତତ୍ଥ ୱିମୁଚ୍ଚତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋ ସନ୍ତୋ, ସ ୱେ ୟୋଗାତିଗୋ ମୁନୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସୁତ୍ତଂ

୮୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୟମନୁଧମ୍ମୋ ହୋତି ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟ – ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନୋୟନ୍ତି ଭାସମାନୋ ଧମ୍ମଞ୍ଞେୱ ଭାସତି ନୋ ଅଧମ୍ମଂ, ୱିତକ୍କୟମାନୋ ୱା ଧମ୍ମୱିତକ୍କଞ୍ଞେୱ ୱିତକ୍କେତି ନୋ ଅଧମ୍ମୱିତକ୍କଂ, ତଦୁଭୟଂ ୱା ପନ ଅଭିନିୱେଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଧମ୍ମାରାମୋ ଧମ୍ମରତୋ, ଧମ୍ମଂ ଅନୁୱିଚିନ୍ତୟଂ ।

ଧମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରଂ ଭିକ୍ଖୁ, ସଦ୍ଧମ୍ମା ନ ପରିହାୟତି ॥

‘‘ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠଂ, ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟଂ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ସନ୍ତିମେୱାଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅନ୍ଧକରଣସୁତ୍ତଂ

୮୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲୱିତକ୍କା ଅନ୍ଧକରଣା ଅଚକ୍ଖୁକରଣା ଅଞ୍ଞାଣକରଣା ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକା ୱିଘାତପକ୍ଖିକା ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକା। କତମେ ତୟୋ ? କାମୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ଧକରଣୋ ଅଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଅଞ୍ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋ ୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ଧକରଣୋ ଅଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଅଞ୍ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋ ୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ଧକରଣୋ ଅଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଅଞ୍ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋ ୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା ଅନ୍ଧକରଣା ଅଚକ୍ଖୁକରଣା ଅଞ୍ଞାଣକରଣା ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକା ୱିଘାତପକ୍ଖିକା ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକା ।

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲୱିତକ୍କା ଅନନ୍ଧକରଣା ଚକ୍ଖୁକରଣା ଞାଣକରଣା ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକା ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକା ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକା । କତମେ ତୟୋ ? ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନ୍ଧକରଣୋ ଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକୋ ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନ୍ଧକରଣୋ ଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକୋ ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନ୍ଧକରଣୋ ଚକ୍ଖୁକରଣୋ ଞାଣକରଣୋ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକୋ ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ କୁସଲୱିତକ୍କା ଅନନ୍ଧକରଣା ଚକ୍ଖୁକରଣା ଞାଣକରଣା ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକା ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକା ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତୟୋ ୱିତକ୍କେ କୁସଲେ ୱିତକ୍କୟେ, ତୟୋ ପନ ଅକୁସଲେ ନିରାକରେ ।

ସ ୱେ ୱିତକ୍କାନି ୱିଚାରିତାନି, ସମେତି ୱୁଟ୍ଠୀୱ ରଜଂ ସମୂହତଂ ।

ସ ୱେ ୱିତକ୍କୂପସମେନ ଚେତସା, ଇଧେୱ ସୋ ସନ୍ତିପଦଂ ସମଜ୍ଝଗା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଅନ୍ତରାମଲସୁତ୍ତଂ

୮୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲା ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତା ଅନ୍ତରାସପତ୍ତା ଅନ୍ତରାୱଧକା ଅନ୍ତରାପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । କତମେ ତୟୋ ? ଲୋଭୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲୋ ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାସପତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୱଧକୋ ଅନ୍ତରାପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ । ଦୋସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲୋ ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାସପତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୱଧକୋ ଅନ୍ତରାପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ । ମୋହୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲୋ ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାସପତ୍ତୋ ଅନ୍ତରାୱଧକୋ ଅନ୍ତରାପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅନ୍ତରାମଲା ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତା ଅନ୍ତରାସପତ୍ତା ଅନ୍ତରାୱଧକା ଅନ୍ତରାପଚ୍ଚତ୍ଥିକା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ ଲୋଭୋ, ଲୋଭୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ।

ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତି ॥

‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ [ଅନ୍ଧଂ ତମଂ (ସୀ॰)] ତଦା ହୋତି, ୟଂ ଲୋଭୋ ସହତେ ନରଂ ॥

‘‘ୟୋ ଚ ଲୋଭଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ଲୋଭନେୟ୍ୟେ ନ ଲୁବ୍ଭତି ।

ଲୋଭୋ ପହୀୟତେ ତମ୍ହା, ଉଦବିନ୍ଦୂୱ ପୋକ୍ଖରା ॥

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ ଦୋସୋ, ଦୋସୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ।

ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତି ॥

‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ଦୋସୋ ସହତେ ନରଂ ॥

‘‘ୟୋ ଚ ଦୋସଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ଦୋସନେୟ୍ୟେ ନ ଦୁସ୍ସତି ।

ଦୋସୋ ପହୀୟତେ ତମ୍ହା, ତାଲପକ୍କଂୱ ବନ୍ଧନା ॥

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ ମୋହୋ, ମୋହୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ।

ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତି ॥

‘‘ମୂଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ମୂଳ୍ହୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ମୋହୋ ସହତେ ନରଂ ॥

‘‘ୟୋ ଚ ମୋହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ମୋହନେୟ୍ୟେ ନ ମୁୟ୍ହତି ।

ମୋହଂ ୱିହନ୍ତି ସୋ ସବ୍ବଂ, ଆଦିଚ୍ଚୋୱୁଦୟଂ ତମ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତଂ

୮୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସଦ୍ଧମ୍ମେହି ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ । କତମେହି ତୀହି ? ପାପିଚ୍ଛତାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ । ପାପମିତ୍ତତାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ । ସତି ଖୋ ପନ ଉତ୍ତରିକରଣୀୟେ [ଉତ୍ତରିଂ କରଣୀୟେ (ସ୍ୟା॰)] ଓରମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ [ୱିସେସାଧିଗମେନ ଚ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰)] ଅନ୍ତରା ୱୋସାନଂ ଆପାଦି । ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀହି ଅସଦ୍ଧମ୍ମେହି ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆପାୟିକୋ ନେରୟିକୋ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ମା ଜାତୁ କୋଚି ଲୋକସ୍ମିଂ, ପାପିଚ୍ଛୋ ଉଦପଜ୍ଜଥ ।

ତଦମିନାପି ଜାନାଥ, ପାପିଚ୍ଛାନଂ ୟଥା ଗତି ॥

‘‘ପଣ୍ଡିତୋତି ସମଞ୍ଞାତୋ, ଭାୱିତତ୍ତୋତି ସମ୍ମତୋ ।

ଜଲଂୱ ୟସସା ଅଟ୍ଠା, ଦେୱଦତ୍ତୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ [ମେ ସୁତଂ (ପାଳିୟଂ)]॥

‘‘ସୋ ପମାଣମନୁଚିଣ୍ଣୋ [ପମାଦମନୁଚିଣ୍ଣୋ (କ॰ ସୀ॰ ସ୍ୟା॰ ପୀ॰), ସମାନମନୁଚିଣ୍ଣୋ (ଅଟ୍ଠ॰)], ଆସଜ୍ଜ ନଂ ତଥାଗତଂ ।

ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପତ୍ତୋ, ଚତୁଦ୍ୱାରଂ ଭୟାନକଂ ॥

‘‘ଅଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ହି ୟୋ ଦୁବ୍ଭେ, ପାପକମ୍ମଂ ଅକୁବ୍ବତୋ ।

ତମେୱ ପାପଂ ଫୁସତି [ଫୁସ୍ସେତି (ସ୍ୟା॰)], ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଅନାଦରଂ ॥

‘‘ସମୁଦ୍ଦଂ ୱିସକୁମ୍ଭେନ, ୟୋ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ ପଦୂସିତୁଂ ।

ନ ସୋ ତେନ ପଦୂସେୟ୍ୟ, ଭେସ୍ମା ହି ଉଦଧି ମହା ॥

‘‘ଏୱମେୱ [ଏୱମେତଂ (ସ୍ୟା॰)] ତଥାଗତଂ, ୟୋ ୱାଦେନ ୱିହିଂସତି ।

ସମ୍ମଗ୍ଗତଂ [ସମଗ୍ଗତଂ (ସୀ॰ କ॰)] ସନ୍ତଚିତ୍ତଂ, ୱାଦୋ ତମ୍ହି ନ ରୂହତି ॥

‘‘ତାଦିସଂ ମିତ୍ତଂ କୁବ୍ବେଥ, ତଞ୍ଚ ସେୱେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ୟସ୍ସ ମଗ୍ଗାନୁଗୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଖୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ୱିତକ୍କାସକ୍କାରସଦ୍ଦ, ଚୱନଲୋକେ ଅସୁଭଂ ।

ଧମ୍ମଅନ୍ଧକାରମଲଂ, ଦେୱଦତ୍ତେନ ତେ ଦସାତି ॥

୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତଂ

୯୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା । କତମେ ତୟୋ ? ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା ଚତୁପ୍ପଦା ୱା ବହୁପ୍ପଦା [ବହୁପଦା (କ॰)] ୱା ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା ସଞ୍ଞିନୋ ୱା ଅସଞ୍ଞିନୋ ୱା ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞିନୋ ୱା, ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ। ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତି ।

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ୟଦିଦଂ ମଦନିମ୍ମଦନୋ ପିପାସୱିନୟୋ ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦୋ ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ । ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିରାଗେ ଧମ୍ମେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତି ।

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱା, ତଥାଗତସାୱକସଙ୍ଘୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ଆହୁନେୟ୍ୟୋ ପାହୁନେୟ୍ୟୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ । ୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘେ ପସନ୍ନା, ଅଗ୍ଗେ ତେ ପସନ୍ନା । ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଗ୍ଗତୋ ୱେ ପସନ୍ନାନଂ, ଅଗ୍ଗଂ ଧମ୍ମଂ ୱିଜାନତଂ ।

ଅଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନାନଂ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ଅନୁତ୍ତରେ ॥

‘‘ଅଗ୍ଗେ ଧମ୍ମେ ପସନ୍ନାନଂ, ୱିରାଗୂପସମେ ସୁଖେ ।

ଅଗ୍ଗେ ସଙ୍ଘେ ପସନ୍ନାନଂ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତେ ଅନୁତ୍ତରେ ॥

‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଦାନଂ ଦଦତଂ, ଅଗ୍ଗଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି ।

ଅଗ୍ଗଂ ଆୟୁ ଚ ୱଣ୍ଣୋ ଚ, ୟସୋ କିତ୍ତି ସୁଖଂ ବଲଂ ॥

‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତା ମେଧାୱୀ, ଅଗ୍ଗଧମ୍ମସମାହିତୋ ।

ଦେୱଭୂତୋ ମନୁସ୍ସୋ ୱା, ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଜୀୱିକସୁତ୍ତଂ

୯୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ । ଅଭିସାପୋୟଂ [ଅଭିସାପାୟଂ (ସୀ॰), ଅଭିଲାପାୟଂ (ସ୍ୟା॰ ପୀ॰), ଅଭିସପାୟଂ (କ॰)], ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକସ୍ମିଂ – ‘ପିଣ୍ଡୋଲୋ ୱିଚରସି ପତ୍ତପାଣୀ’ତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଲପୁତ୍ତା ଉପେନ୍ତି ଅତ୍ଥୱସିକା, ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ; ନେୱ ରାଜାଭିନୀତା, ନ ଚୋରାଭିନୀତା, ନ ଇଣଟ୍ଟା, ନ ଭୟଟ୍ଟା, ନ ଆଜୀୱିକାପକତା । ଅପି ଚ ଖୋ ‘ଓତିଣ୍ଣମ୍ହା ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହି ଦୁକ୍ଖୋତିଣ୍ଣା ଦୁକ୍ଖପରେତା, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟା ପଞ୍ଞାୟେଥା’ତି । ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଲପୁତ୍ତୋ ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗୋ, ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଅସମ୍ପଜାନୋ ଅସମାହିତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛୱାଲାତଂ ଉଭତୋପଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥଗତଂ ନେୱ ଗାମେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରତି ନ ଅରଞ୍ଞେଃ ତଥୂପମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦାମି ଗିହିଭୋଗା ପରିହୀନୋ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ନ ପରିପୂରେତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଗିହିଭୋଗା ପରିହୀନୋ, ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ଦୁବ୍ଭଗୋ ।

ପରିଧଂସମାନୋ ପକିରେତି, ଛୱାଲାତଂୱ ନସ୍ସତି ॥

‘‘କାସାୱକଣ୍ଠା ବହୱୋ, ପାପଧମ୍ମା ଅସଞ୍ଞତା ।

ପାପା ପାପେହି କମ୍ମେହି, ନିରୟଂ ତେ ଉପପଜ୍ଜରେ ॥

‘‘ସେୟ୍ୟୋ ଅୟୋଗୁଳୋ ଭୁତ୍ତୋ, ତତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମୋ ।

ୟଞ୍ଚେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡମସଞ୍ଞତୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣସୁତ୍ତଂ

୯୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣେ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧୋ ଅସ୍ସ ପାଦେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଅସମ୍ପଜାନୋ ଅସମାହିତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ; ଅଥ ଖୋ ସୋ ଆରକାୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନ ପସ୍ସତି । ଧମ୍ମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ମଂ ପସ୍ସତି [ମଂ ନ ପସ୍ସତି (ସ୍ୟା॰)]।

‘‘ୟୋଜନସତେ ଚେପି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟ । ସୋ ଚ ହୋତି ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁ କାମେସୁ ନ ତିବ୍ବସାରାଗୋ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସମ୍ପଜାନୋ ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ; ଅଥ ଖୋ ସୋ ସନ୍ତିକେୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଧମ୍ମଂ ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସତି; ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅନୁବନ୍ଧୋପି ଚେ ଅସ୍ସ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚ ୱିଘାତୱା ।

ଏଜାନୁଗୋ ଅନେଜସ୍ସ, ନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅନିବ୍ବୁତୋ ।

ଗିଦ୍ଧୋ ସୋ ୱୀତଗେଧସ୍ସ, ପସ୍ସ ୟାୱଞ୍ଚ ଆରକା ॥

‘‘ୟୋ ଚ ଧମ୍ମମଭିଞ୍ଞାୟ, ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ରହଦୋୱ ନିୱାତେ ଚ, ଅନେଜୋ ୱୂପସମ୍ମତି ॥

‘‘ଅନେଜୋ ସୋ ଅନେଜସ୍ସ, ନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବୁତୋ ।

ଅଗିଦ୍ଧୋ ୱୀତଗେଧସ୍ସ, ପସ୍ସ ୟାୱଞ୍ଚ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅଗ୍ଗିସୁତ୍ତଂ

୯୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗ୍ଗୀ । କତମେ ତୟୋ ? ରାଗଗ୍ଗି, ଦୋସଗ୍ଗି, ମୋହଗ୍ଗି – ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ରାଗଗ୍ଗି ଦହତି ମଚ୍ଚେ, ରତ୍ତେ କାମେସୁ ମୁଚ୍ଛିତେ ।

ଦୋସଗ୍ଗି ପନ ବ୍ୟାପନ୍ନେ, ନରେ ପାଣାତିପାତିନୋ ॥

‘‘ମୋହଗ୍ଗି ପନ ସମ୍ମୂଳ୍ହେ, ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୋୱିଦେ ।

ଏତେ ଅଗ୍ଗୀ ଅଜାନନ୍ତା, ସକ୍କାୟାଭିରତା ପଜା ॥

‘‘ତେ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତି ନିରୟଂ, ତିରଚ୍ଛାନଞ୍ଚ ୟୋନିୟୋ ।

ଅସୁରଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ, ଅମୁତ୍ତା ମାରବନ୍ଧନା ॥

‘‘ୟେ ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ୟୁତ୍ତା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।

ତେ ନିବ୍ବାପେନ୍ତି ରାଗଗ୍ଗିଂ, ନିଚ୍ଚଂ ଅସୁଭସଞ୍ଞିନୋ ॥

‘‘ଦୋସଗ୍ଗିଂ ପନ ମେତ୍ତାୟ, ନିବ୍ବାପେନ୍ତି ନରୁତ୍ତମା ।

ମୋହଗ୍ଗିଂ ପନ ପଞ୍ଞାୟ, ୟାୟଂ ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ ॥

‘‘ତେ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ନିପକା, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱମତନ୍ଦିତା ।

ଅସେସଂ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ଅସେସଂ ଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚଗୁଂ ॥

‘‘ଅରିୟଦ୍ଦସା ୱେଦଗୁନୋ, ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତା ।

ଜାତିକ୍ଖୟମଭିଞ୍ଞାୟ, ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଉପପରିକ୍ଖସୁତ୍ତଂ

୯୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତଥା ତଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟ ୟଥା ୟଥାସ୍ସ [ୟଥା ୟଥା (ବହୂସୁ)] ଉପପରିକ୍ଖତୋ ବହିଦ୍ଧା ଚସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅୱିସଟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅସଣ୍ଠିତଂ ଅନୁପାଦାୟ ନ ପରିତସ୍ସେୟ୍ୟ । ବହିଦ୍ଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅୱିସଟେ ସତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅସଣ୍ଠିତେ ଅନୁପାଦାୟ ଅପରିତସ୍ସତୋ ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସମ୍ଭୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସତ୍ତସଙ୍ଗପ୍ପହୀନସ୍ସ, ନେତ୍ତିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ୱିକ୍ଖୀଣୋ ଜାତିସଂସାରୋ, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. କାମୂପପତ୍ତିସୁତ୍ତଂ

୯୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମୂପପତ୍ତିୟୋ [କାମୁପ୍ପତ୍ତିୟୋ (ସୀ॰)]। କତମା ତିସ୍ସୋ ? ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମା, ନିମ୍ମାନରତିନୋ, ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିନୋ – ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ କାମୂପପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମା ଚ, ୟେ ଦେୱା ୱସୱତ୍ତିନୋ ।

ନିମ୍ମାନରତିନୋ ଦେୱା, ୟେ ଚଞ୍ଞେ କାମଭୋଗିନୋ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତରେ ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, କାମଭୋଗେସୁ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ସବ୍ବେ ପରିଚ୍ଚଜେ କାମେ, ୟେ ଦିବ୍ବା ୟେ ଚ ମାନୁସା ॥

‘‘ପିୟରୂପସାତଗଧିତଂ, ଛେତ୍ୱା ସୋତଂ ଦୁରଚ୍ଚୟଂ ।

ଅସେସଂ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ଅସେସଂ ଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚଗୁଂ ॥

‘‘ଅରିୟଦ୍ଦସା ୱେଦଗୁନୋ, ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତା ।

ଜାତିକ୍ଖୟମଭିଞ୍ଞାୟ, ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. କାମୟୋଗସୁତ୍ତଂ

୯୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘କାମୟୋଗୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋ ଆଗାମୀ ହୋତି ଆଗନ୍ତା [ଆଗନ୍ତ୍ୱା (ସ୍ୟା॰ କ॰)] ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । କାମୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋ ଅନାଗାମୀ ହୋତି ଅନାଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତଂ । କାମୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଅରହା ହୋତି, ଖୀଣାସୱୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କାମୟୋଗେନ ସଂୟୁତ୍ତା, ଭୱୟୋଗେନ ଚୂଭୟଂ ।

ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଂସାରଂ, ଜାତିମରଣଗାମିନୋ ॥

‘‘ୟେ ଚ କାମେ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ଅପ୍ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ।

ଭୱୟୋଗେନ ସଂୟୁତ୍ତା, ଅନାଗାମୀତି ୱୁଚ୍ଚରେ ॥

‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ଛିନ୍ନସଂସୟା, ଖୀଣମାନପୁନବ୍ଭୱା ।

ତେ ୱେ ପାରଙ୍ଗତା ଲୋକେ, ୟେ ପତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

କଲ୍ୟାଣସୀଲସୁତ୍ତଂ

୯୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା ହୋତି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତି, ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ ହୋତି । ଇତି କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ଚ କଥଂ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ହୋତି । ଇତି କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ, କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ ଚ କଥଂ ହୋତି? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ ହୋତି ।

‘‘ଇତି କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟସ୍ସ କାୟେନ ୱାଚାୟ, ମନସା ନତ୍ଥି ଦୁକ୍କଟଂ ।

ତଂ ୱେ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋତି, ଆହୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ହିରୀମନଂ [ହିରୀମତଂ (ସ୍ୟା॰ କ॰)]॥

‘‘ୟସ୍ସ ଧମ୍ମା ସୁଭାୱିତା, ସତ୍ତ [ପତ୍ତ (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ସମ୍ବୋଧିଗାମିନୋ ।

ତଂ ୱେ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି, ଆହୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁସ୍ସଦଂ ॥

‘‘ୟୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଜାନାତି, ଇଧେୱ ଖୟମତ୍ତନୋ ।

ତଂ ୱେ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋତି, ଆହୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାସୱଂ ॥

‘‘ତେହି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପନ୍ନଂ, ଅନୀଘଂ ଛିନ୍ନସଂସୟଂ ।

ଅସିତଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ, ଆହୁ ସବ୍ବପହାୟିନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦାନସୁତ୍ତଂ

୯୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦାନାନି – ଆମିସଦାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦାନଞ୍ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦାନାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମଦାନଂ ।

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂୱିଭାଗା – ଆମିସସଂୱିଭାଗୋ ଚ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଂୱିଭାଗାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ ।

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁଗ୍ଗହା – ଆମିସାନୁଗ୍ଗହୋ ଚ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନୁଗ୍ଗହାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟମାହୁ ଦାନଂ ପରମଂ ଅନୁତ୍ତରଂ, ୟଂ ସଂୱିଭାଗଂ ଭଗୱା ଅୱଣ୍ଣୟି [ଅୱଣ୍ଣୟୀ (ସୀ॰)]।

ଅଗ୍ଗମ୍ହି ଖେତ୍ତମ୍ହି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ, ୱିଞ୍ଞୂ ପଜାନଂ କୋ ନ ୟଜେଥ କାଲେ ॥

‘‘ୟେ ଚେୱ ଭାସନ୍ତି ସୁଣନ୍ତି ଚୂଭୟଂ, ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ସୁଗତସ୍ସ ସାସନେ ।

ତେସଂ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପରମୋ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ସୁଗତସ୍ସ ସାସନେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତଂ

୯୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଧମ୍ମେନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେମି, ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନ ।

‘‘କଥଞ୍ଚାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେନ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେମି, ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ ତିସ୍ସୋପି ଜାତିୟୋ ଚତସ୍ସୋପି ଜାତିୟୋ ପଞ୍ଚପି ଜାତିୟୋ ଦସପି ଜାତିୟୋ ୱୀସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ତିଂସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ଜାତିୟୋ ଜାତିସତମ୍ପି ଜାତିସହସ୍ସମ୍ପି ଜାତିସତସହସ୍ସମ୍ପି ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ – ‘ଅମୁତ୍ରାସିଂ ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଏୱମାହାରୋ ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିଂ । ତତ୍ରାପାସିଂ ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଏୱମାହାରୋ ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋ’ତି। ଇତି ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ଅୟମସ୍ସ ପଠମା ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୟଥା ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ହୀନେ ପଣୀତେ ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ, ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତି – ‘ଇମେ ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପନ୍ନା । ଇମେ ୱା ପନ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା କାୟସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱଚୀସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ମନୋସୁଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅରିୟାନଂ ଅନୁପୱାଦକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନା । ତେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପନ୍ନା’ତି । ଇତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ହୀନେ ପଣୀତେ ସୁୱଣ୍ଣେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ, ସୁଗତେ ଦୁଗ୍ଗତେ ୟଥାକମ୍ମୂପଗେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତି । ଅୟମସ୍ସ ଦୁତିୟା ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୟଥା ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଅୟମସ୍ସ ତତିୟା ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୟଥା ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ । ଏୱଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେନ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେମି, ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ୟୋୱେଦି [ୟୋୱେଦି (ସବ୍ବତ୍ଥ)], ସଗ୍ଗାପାୟଞ୍ଚ ପସ୍ସତି ।

ଅଥୋ [ଅଥ (ସ୍ୟା॰ କ॰)] ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ, ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋ ମୁନି ॥

‘‘ଏତାହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି, ତେୱିଜ୍ଜୋ ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।

ତମହଂ ୱଦାମି ତେୱିଜ୍ଜଂ, ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ପଞ୍ଚମୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ପସାଦ ଜୀୱିତ ସଙ୍ଘାଟି, ଅଗ୍ଗି ଉପପରିକ୍ଖୟା ।

ଉପପତ୍ତି [ଉପ୍ପତ୍ତି (ସୀ॰)] କାମ କଲ୍ୟାଣଂ, ଦାନଂ ଧମ୍ମେନ ତେ ଦସାତି ॥

ତିକନିପାତୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୪. ଚତୁକ୍କନିପାତୋ

୧. ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୟାଗସୁତ୍ତଂ

୧୦୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଅହମସ୍ମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟାଚୟୋଗୋ ସଦା ପୟତପାଣି [ପୟତପାଣୀ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)] ଅନ୍ତିମଦେହଧରୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ଭିସକ୍କୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ମେ ତୁମ୍ହେ ପୁତ୍ତା ଓରସା ମୁଖତୋ ଜାତା ଧମ୍ମଜା ଧମ୍ମନିମ୍ମିତା ଧମ୍ମଦାୟାଦା, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା ।

‘‘ଦ୍ୱେମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦାନାନି – ଆମିସଦାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦାନଞ୍ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦାନାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମଦାନଂ ।

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂୱିଭାଗା – ଆମିସସଂୱିଭାଗୋ ଚ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଂୱିଭାଗାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ ।

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁଗ୍ଗହା – ଆମିସାନୁଗ୍ଗହୋ ଚ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନୁଗ୍ଗହାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ ।

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାଗା – ଆମିସୟାଗୋ ଚ ଧମ୍ମୟାଗୋ ଚ । ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟାଗାନଂ ୟଦିଦଂ – ଧମ୍ମୟାଗୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟୋ ଧମ୍ମୟାଗଂ ଅୟଜୀ ଅମଚ୍ଛରୀ, ତଥାଗତୋ ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପୀ [ସବ୍ବସତ୍ତାନୁକମ୍ପୀ (ସ୍ୟା॰) ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି]।

ତଂ ତାଦିସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସେଟ୍ଠଂ, ସତ୍ତା ନମସ୍ସନ୍ତି ଭୱସ୍ସ ପାରଗୁ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ସୁଲଭସୁତ୍ତଂ

୧୦୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପାନି ଚେୱ ସୁଲଭାନି ଚ, ତାନି ଚ ଅନୱଜ୍ଜାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ପଂସୁକୂଲଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚୀୱରାନଂ ଅପ୍ପଞ୍ଚ ସୁଲଭଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୋଜନାନଂ ଅପ୍ପଞ୍ଚ ସୁଲଭଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନାନଂ ଅପ୍ପଞ୍ଚ ସୁଲଭଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ପୂତିମୁତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭେସଜ୍ଜାନଂ ଅପ୍ପଞ୍ଚ ସୁଲଭଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜଂ । ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅପ୍ପାନି ଚେୱ ସୁଲଭାନି ଚ, ତାନି ଚ ଅନୱଜ୍ଜାନି । ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅପ୍ପେନ ଚ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ସୁଲଭେନ ଚ (ଅନୱଜ୍ଜେନ ଚ) [(…) ନତ୍ଥି ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଚ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ଚ], ଇମସ୍ସାହଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସାମଞ୍ଞଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅନୱଜ୍ଜେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ, ଅପ୍ପେନ ସୁଲଭେନ ଚ ।

ନ ସେନାସନମାରବ୍ଭ, ଚୀୱରଂ ପାନଭୋଜନଂ ।

ୱିଘାତୋ ହୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଦିସା ନପ୍ପଟିହଞ୍ଞତି ॥

‘‘ୟେ ଚସ୍ସ [ୟେପସ୍ସ (ସ୍ୟା॰)] ଧମ୍ମା ଅକ୍ଖାତା, ସାମଞ୍ଞସ୍ସାନୁଲୋମିକା ।

ଅଧିଗ୍ଗହିତା ତୁଟ୍ଠସ୍ସ, ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି [ସିକ୍ଖତୋତି (ସୀ॰ କ॰)]॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଆସୱକ୍ଖୟସୁତ୍ତଂ

୧୦୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଜାନତୋହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମି, ନୋ ଅଜାନତୋ ନୋ ଅପସ୍ସତୋ । କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ, କିଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା ॥

‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଖୟେ ଞାଣଂ, ଖୀଣା ସଂୟୋଜନା ଇତି ॥

‘‘ନ ତ୍ୱେୱିଦଂ କୁସୀତେନ, ବାଲେନମୱିଜାନତା ।

ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତଂ

୧୦୩. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟେ ହି କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି – ନ ମେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସମଣେସୁ ୱା ସମଣସମ୍ମତା ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସମ୍ମତା, ନ ଚ ପନେତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥଂ ୱା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତି ।

‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି; ‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି – ତେ ଖୋ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ସମଣେସୁ ଚେୱ ସମଣସମ୍ମତା ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣସମ୍ମତା, ତେ ଚ ପନାୟସ୍ମନ୍ତୋ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟେ ଦୁକ୍ଖଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି, ଅଥୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୟତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବସୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି ।

ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିହୀନା ତେ, ଅଥୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ।

ଅଭବ୍ବା ତେ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ, ତେ ୱେ ଜାତିଜରୂପଗା ॥

‘‘ୟେ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ପଜାନନ୍ତି, ଅଥୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୟତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବସୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି ।

ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ପଜାନନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା, ଅଥୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ।

ଭବ୍ବା ତେ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ, ନ ତେ ଜାତିଜରୂପଗା’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସୁତ୍ତଂ

୧୦୪. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା ଓୱାଦକା ୱିଞ୍ଞାପକା ସନ୍ଦସ୍ସକା ସମାଦପକା ସମୁତ୍ତେଜକା ସମ୍ପହଂସକା ଅଲଂସମକ୍ଖାତାରୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି; ସୱନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି; ଉପସଙ୍କମନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି; ପୟିରୁପାସନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି; ଅନୁସ୍ସରଣମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି; ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜମ୍ପହଂ [ଅନୁସ୍ସତିମ୍ପହଂ (ସ୍ୟା॰)], ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥାରୂପେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଅପରିପୂରୋପି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପରିପୂରୋପି ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପରିପୂରୋପି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପରିପୂରୋପି ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପରିପୂରୋପି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱରୂପା ଚ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ଥାରୋତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସତ୍ଥୱାହାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ରଣଞ୍ଜହାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତମୋନୁଦାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଆଲୋକକରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଓଭାସକରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଜ୍ଜୋତକରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଉକ୍କାଧାରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପଭଙ୍କରାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅରିୟାତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପାମୋଜ୍ଜକରଣଂ ଠାନଂ [… କରଣଠାନଂ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)], ଏତଂ ହୋତି ୱିଜାନତଂ ।

ୟଦିଦଂ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ, ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମଜୀୱିନଂ ॥

‘‘ତେ ଜୋତୟନ୍ତି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଭାସୟନ୍ତି ପଭଙ୍କରା ।

ଆଲୋକକରଣା ଧୀରା, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ରଣଞ୍ଜହା ॥

‘‘ୟେସଂ ୱେ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା, ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତା ।

ଜାତିକ୍ଖୟମଭିଞ୍ଞାୟ, ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତଂ

୧୦୫. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଚୀୱରହେତୁ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ପିଣ୍ଡପାତହେତୁ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ସେନାସନହେତୁ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ଇତିଭୱାଭୱହେତୁ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନ ସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସବ୍ରହ୍ମକସୁତ୍ତଂ

୧୦୬. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସବ୍ରହ୍ମକାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାନି କୁଲାନି ୟେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ମାତାପିତରୋ ଅଜ୍ଝାଗାରେ ପୂଜିତା ହୋନ୍ତି । ସପୁବ୍ବଦେୱତାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାନି କୁଲାନି ୟେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ମାତାପିତରୋ ଅଜ୍ଝାଗାରେ ପୂଜିତା ହୋନ୍ତି । ସପୁବ୍ବାଚରିୟକାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାନି କୁଲାନି ୟେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ମାତାପିତରୋ ଅଜ୍ଝାଗାରେ ପୂଜିତା ହୋନ୍ତି । ସାହୁନେୟ୍ୟକାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାନି କୁଲାନି ୟେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ମାତାପିତରୋ ଅଜ୍ଝାଗାରେ ପୂଜିତା ହୋନ୍ତି ।

‘‘‘ବ୍ରହ୍ମା’ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘ପୁବ୍ବଦେୱତା’ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘ପୁବ୍ବାଚରିୟା’ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘ଆହୁନେୟ୍ୟା’ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ବହୁକାରା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତାନଂ ଆପାଦକା ପୋସକା ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ ।

ଆହୁନେୟ୍ୟା ଚ ପୁତ୍ତାନଂ, ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକା ॥

‘‘ତସ୍ମା ହି ନେ ନମସ୍ସେୟ୍ୟ, ସକ୍କରେୟ୍ୟ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ଅନ୍ନେନ ଅଥ ପାନେନ, ୱତ୍ଥେନ ସୟନେନ ଚ ।

ଉଚ୍ଛାଦନେନ ନ୍ହାପନେନ [ନହାପନେନ (ସୀ॰)], ପାଦାନଂ ଧୋୱନେନ ଚ ॥

‘‘ତାୟ ନଂ ପାରିଚରିୟାୟ, ମାତାପିତୂସୁ ପଣ୍ଡିତା ।

ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ବହୁକାରସୁତ୍ତଂ

୧୦୭. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ବହୁକାରା [ବହୂପକାରା (ସୀ॰ ପୀ॰)], ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ତୁମ୍ହାକଂ ୟେ ୱୋ [ୟେ ତେ (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରେହି । ତୁମ୍ହେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବହୁକାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ୟଂ [ୟେ ( ?)] ନେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେଥ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେଥ । ଏୱମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ଓଘସ୍ସ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସାଗାରା ଅନଗାରା ଚ, ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତା ।

ଆରାଧୟନ୍ତି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ॥

‘‘ସାଗାରେସୁ ଚ ଚୀୱରଂ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।

ଅନଗାରା ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନଂ ॥

‘‘ସୁଗତଂ [ପୁଗ୍ଗଲଂ (ସୀ॰ କ॰)] ପନ ନିସ୍ସାୟ, ଗହଟ୍ଠା ଘରମେସିନୋ ।

ସଦ୍ଦହାନା ଅରହତଂ, ଅରିୟପଞ୍ଞାୟ ଝାୟିନୋ ॥

‘‘ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ମଗ୍ଗଂ ସୁଗତିଗାମିନଂ ।

ନନ୍ଦିନୋ ଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ, ମୋଦନ୍ତି କାମକାମିନୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. କୁହସୁତ୍ତଂ

୧୦୮. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ୟେ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ କୁହା ଥଦ୍ଧା ଲପା ସିଙ୍ଗୀ ଉନ୍ନଳା ଅସମାହିତା, ନ ମେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକା । ଅପଗତା ଚ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟା; ନ ଚ ତେ [ନ ଚ ତେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂ (ସୀ॰ ପୀ॰ କ॰)] ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟେ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ନିକ୍କୁହା ନିଲ୍ଲପା ଧୀରା ଅତ୍ଥଦ୍ଧା ସୁସମାହିତା, ତେ ଖୋ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକା । ଅନପଗତା ଚ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟା; ତେ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ [ଇମସ୍ମିଂ ଚ ତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ (ସ୍ୟା॰), ତେ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ (କ॰)] ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘କୁହା ଥଦ୍ଧା ଲପା ସିଙ୍ଗୀ, ଉନ୍ନଳା ଅସମାହିତା ।

ନ ତେ ଧମ୍ମେ ୱିରୂହନ୍ତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତେ ॥

‘‘ନିକ୍କୁହା ନିଲ୍ଲପା ଧୀରା, ଅତ୍ଥଦ୍ଧା ସୁସମାହିତା ।

ତେ ୱେ ଧମ୍ମେ ୱିରୂହନ୍ତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଦେସିତେ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ନଦୀସୋତସୁତ୍ତଂ

୧୦୯. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ନଦିୟା ସୋତେନ ଓୱୁୟ୍ହେୟ୍ୟ ପିୟରୂପସାତରୂପେନ । ତମେନଂ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ତୀରେ ଠିତୋ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘କିଞ୍ଚାପି ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସ, ନଦିୟା ସୋତେନ ଓୱୁୟ୍ହସି ପିୟରୂପସାତରୂପେନ, ଅତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ରହଦୋ ସଊମି ସାୱଟ୍ଟୋ ସଗହୋ ସରକ୍ଖସୋ ୟଂ ତ୍ୱଂ, ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସ, ରହଦଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛସି ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଚ ପାଦେହି ଚ ପଟିସୋତଂ ୱାୟମେୟ୍ୟ ।

‘‘ଉପମା ଖୋ ମେ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କତା ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନାୟ । ଅୟଂ ଚେତ୍ଥ [ଅୟଂ ଚେୱେତ୍ଥ (ସ୍ୟା॰)] ଅତ୍ଥୋ – ‘ନଦିୟା ସୋତୋ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଣ୍ହାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’ନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ହେଟ୍ଠା ରହଦୋ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ଊମିଭୟ’ନ୍ତି ଖୋ [ସଞୀମୀତି ଖୋ (ବହୂସୁ)], ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଧୁପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ଆୱଟ୍ଟ’ନ୍ତି ଖୋ [ସାୱଟ୍ଟୋତି ଖୋ (ବହୂସୁ)], ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ଗହରକ୍ଖସୋ’ତି ଖୋ [ସଗହୋ ସରକ୍ଖସୋତି ଖୋ (ବହୂସୁ)], ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତୁଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ପଟିସୋତୋ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ହତ୍ଥେହି ଚ ପାଦେହି ଚ ୱାୟାମୋ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

‘‘‘ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ତୀରେ ଠିତୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଜହେୟ୍ୟ କାମେ, ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଆୟତିଂ ପତ୍ଥୟାନୋ ।

ସମ୍ମପ୍ପଜାନୋ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ, ୱିମୁତ୍ତିୟା ଫସ୍ସୟେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ।

ସ ୱେଦଗୂ ୱୂସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ଲୋକନ୍ତଗୂ ପାରଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଚରସୁତ୍ତଂ

୧୧୦. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଚରତୋ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସେତି ନପ୍ପଜହତି ନ ୱିନୋଦେତି ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି [ବ୍ୟନ୍ତିକରୋତି (ସୀ॰ ପୀ॰), ବ୍ୟନ୍ତଂ କରୋତି (କ॰)] ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ଚରମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଅନାତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ [ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀ (ସବ୍ବତ୍ଥ) ଦୁକନିପାତେ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ୧.୪.୧୧ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ] ସତତଂ ସମିତଂ କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଠିତସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସେତି ନପ୍ପଜହତି ନ ୱିନୋଦେତି ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ଠିତୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଅନାତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସେତି ନପ୍ପଜହତି ନ ୱିନୋଦେତି ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ନିସିନ୍ନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଅନାତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ସୟାନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାଗରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସେତି ନପ୍ପଜହତି ନ ୱିନୋଦେତି ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ସୟାନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଜାଗରୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଅନାତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଚରତୋ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ଚରମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ [ଓତ୍ତପ୍ପୀ (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଠିତସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ଠିତୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ନିସିନ୍ନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ସୟାନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାଗରସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱା । ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ଅନଭାୱଂ ଗମେତି । ସୟାନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଜାଗରୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠଂ, ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟଂ ।

ୟୋ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି, ପାପକଂ ଗେହନିସ୍ସିତଂ ॥

‘‘କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ [କୁମ୍ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧)] ସୋ, ମୋହନେୟ୍ୟେସୁ ମୁଚ୍ଛିତୋ ।

ଅଭବ୍ବୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ॥

‘‘ୟୋ ଚ ଚରଂ ୱା ତିଟ୍ଠଂ ୱା [ୟୋ ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠଂ (ସ୍ୟା॰), ୟୋ ଚରଂ ୱାଥ ତିଟ୍ଠଂ ୱା (ସୀ॰ କ॰)], ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟଂ ।

ୱିତକ୍କଂ ସମୟିତ୍ୱାନ, ୱିତକ୍କୂପସମେ ରତୋ ।

ଭବ୍ବୋ ସୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସୁତ୍ତଂ

୧୧୧. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ [ହୋଥ (ସ୍ୟା॰)] ସମ୍ପନ୍ନପାତିମୋକ୍ଖା; ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତା ୱିହରଥ ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନା ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱିନୋ; ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ।

‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରତଂ [ଭୱତଂ (ସ୍ୟା॰)] ସମ୍ପନ୍ନପାତିମୋକ୍ଖାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତାନଂ ୱିହରତଂ ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀନଂ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତଂ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ କିମସ୍ସ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ [କିମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୱେ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ (ସବ୍ବତ୍ଥ)]?

‘‘ଚରତୋ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ [ଅଭିଜ୍ଝା ବ୍ୟାପାଦୋ ୱିଗତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨) ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସମେତି] ଭିଜ୍ଝା ୱିଗତା [ଅଭିଜ୍ଝା ବ୍ୟାପାଦୋ ୱିଗତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨) ଅଟକଥାୟ ସମେତି] ହୋତି, ବ୍ୟାପାଦୋ ୱିଗତୋ ହୋତି [ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨)], ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିଗତଂ ହୋତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିଗତଂ ହୋତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା [ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିଚିକିଚ୍ଚା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨)] ପହୀନା ହୋତି, ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା [ଅପ୍ପମୁଟ୍ଠା (ସ୍ୟା॰)], ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ। ଚରମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଠିତସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିଜ୍ଝା ୱିଗତା ହୋତି ବ୍ୟାପାଦୋ…ପେ॰… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ… ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା ହୋତି, ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା, ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ । ଠିତୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଭିଜ୍ଝା ୱିଗତା ହୋତି, ବ୍ୟାପାଦୋ…ପେ॰… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ… ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା ହୋତି, ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା, ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ । ନିସିନ୍ନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ସୟାନସ୍ସ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାଗରସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝା ୱିଗତା ହୋତି ବ୍ୟାପାଦୋ…ପେ॰… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ… ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା ହୋତି, ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା, ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ । ସୟାନୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଜାଗରୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟତଂ ଚରେ ୟତଂ ତିଟ୍ଠେ, ୟତଂ ଅଚ୍ଛେ ୟତଂ ସୟେ ।

ୟତଂ ସମିଞ୍ଜୟେ [ସମ୍ମିଞ୍ଜୟେ (ସୀ॰ ସ୍ୟା॰)] ଭିକ୍ଖୁ, ୟତମେନଂ ପସାରୟେ ॥

‘‘ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟଂ ଅପାଚୀନଂ, ୟାୱତା ଜଗତୋ ଗତି ।

ସମୱେକ୍ଖିତା ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ॥

‘‘ଏୱଂ ୱିହାରିମାତାପିଂ, ସନ୍ତୱୁତ୍ତିମନୁଦ୍ଧତଂ ।

ଚେତୋସମଥସାମୀଚିଂ, ସିକ୍ଖମାନଂ ସଦା ସତଂ ।

ସତତଂ ପହିତତ୍ତୋତି, ଆହୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ତଥାୱିଧ’’ନ୍ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

୧୩. ଲୋକସୁତ୍ତଂ

୧୧୨. ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତଂ –

‘‘ଲୋକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋଃ ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଃ ଲୋକସମୁଦୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ । ଲୋକନିରୋଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋଃ ଲୋକନିରୋଧୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାଃ ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତା ।

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସମାରକସ୍ସ ସବ୍ରହ୍ମକସ୍ସ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟ ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା ୟସ୍ମା ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ୟଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ, ଇତି ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ସମାରକେ ସବ୍ରହ୍ମକେ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟ ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସବ୍ବଲୋକଂ [ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩)] ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ସବ୍ବଲୋକେ ୟଥାତଥଂ ।

ସବ୍ବଲୋକୱିସଂୟୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବଲୋକେ ଅନୂପୟୋ [ଅନୁସୟୋ (ସୀ॰), ଅନୁପୟୋ (ସ୍ୟା॰)]॥

‘‘ସ ୱେ [ସବ୍ବେ (ସବ୍ବତ୍ଥ) ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ] ସବ୍ବାଭିଭୂ ଧୀରୋ, ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନୋ ।

ଫୁଟ୍ଠାସ୍ସ ପରମା ସନ୍ତି, ନିବ୍ବାନଂ ଅକୁତୋଭୟଂ ॥

‘‘ଏସ ଖୀଣାସୱୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନୀଘୋ ଛିନ୍ନସଂସୟୋ ।

ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ, ୱିମୁତ୍ତୋ ଉପଧିସଙ୍ଖୟେ ॥

‘‘ଏସ ସୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋ, ଏସ ସୀହୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତୟି ॥

‘‘ଇତି ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ, ୟେ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା ।

ସଙ୍ଗମ୍ମ ତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି, ମହନ୍ତଂ ୱୀତସାରଦଂ ॥

‘‘ଦନ୍ତୋ ଦମୟତଂ ସେଟ୍ଠୋ, ସନ୍ତୋ ସମୟତଂ ଇସି ।

ମୁତ୍ତୋ ମୋଚୟତଂ ଅଗ୍ଗୋ, ତିଣ୍ଣୋ ତାରୟତଂ ୱରୋ ॥

‘‘ଇତି ହେତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି, ମହନ୍ତଂ ୱୀତସାରଦଂ ।

ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ତେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି । ତେରସମଂ ।

ଚତୁକ୍କନିପାତୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନଂ –

ବ୍ରାହ୍ମଣସୁଲଭା [ବ୍ରାହ୍ମଣଚତ୍ତାରି (ସବ୍ବତ୍ଥ)] ଜାନଂ, ସମଣସୀଲା ତଣ୍ହା ବ୍ରହ୍ମା ।

ବହୁକାରା କୁହପୁରିସା [କୁହନା (ସ୍ୟା॰)], ଚର ସମ୍ପନ୍ନ ଲୋକେନ ତେରସାତି ॥

ସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ –

ସତ୍ତୱିସେକନିପାତଂ, ଦୁକ୍କଂ ବାୱୀସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହିତଂ ।

ସମପଞ୍ଞାସମଥତିକଂ, ତେରସ ଚତୁକ୍କଞ୍ଚ ଇତି ୟମିଦଂ ॥

ଦ୍ୱିଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତସତେ, ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ସମାଦହିଂସୁ ପୁରା ।

ଅରହନ୍ତୋ ଚିରଟ୍ଠିତିୟା, ତମାହୁ ନାମେନ ଇତିୱୁତ୍ତନ୍ତି ॥

ଇତିୱୁତ୍ତକପାଳି ନିଟ୍ଠିତା ।