ପରିୱାର-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ୱିନୟପିଟକେ

ପରିୱାର-ଅଟ୍ଠକଥା

ସୋଳସମହାୱାରୋ

ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା

ୱିସୁଦ୍ଧପରିୱାରସ୍ସ, ପରିୱାରୋତି ସାସନେ ।

ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସରୀରସ୍ସ, ଖନ୍ଧକାନଂ ଅନନ୍ତରା ॥

ସଙ୍ଗହଂ ୟୋ ସମାରୁଳ୍ହୋ, ତସ୍ସ ପୁବ୍ବାଗତଂ ନୟଂ ।

ହିତ୍ୱା ଦାନି କରିସ୍ସାମି, ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥

୧. ତତ୍ଥ ୟଂ ତେନ ଭଗୱତା…ପେ॰… ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତାୟ ତାୱ ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସାସନସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସଦ୍ଧମ୍ମଗାରୱବହୁମାନୱେଗସମୁସ୍ସିତଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ସିରସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟାଚିତୋ ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞପେସି, ତେନ ଭଗୱତା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲଂ ଜାନତା, ତସ୍ସା ତସ୍ସା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ପସ୍ସତା; ଅପିଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହି ଜାନତା, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତା, ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ଛହି ୱା ପନ ଅଭିଞ୍ଞାହି ଜାନତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତା, ସବ୍ବଧମ୍ମଜାନନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନତା, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିସୟାତୀତାନି ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତାନି ଚାପି ରୂପାନି ଅତିୱିସୁଦ୍ଧେନ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଚ ପସ୍ସତା, ଅତ୍ତହିତସାଧିକାୟ ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନାୟ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟ ଜାନତା, ପରହିତସାଧିକାୟ କରୁଣାପଦଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତା, ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ‘‘ୟଂ ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, କଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତି…ପେ॰… କେନାଭତ’’ନ୍ତି ।

୨. ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ‘‘ୟଂ ତେନ ଭଗୱତା ଜାନତା ପସ୍ସତା ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପଠମଂ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କେୱଲଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ଆଗତସ୍ସ ଆଦିପଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣମତ୍ତମେୱ, ‘‘କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେସାଲିୟା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ; କଂ ଆରବ୍ଭାତି ସୁଦିନ୍ନଂ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଏୱମାଦିନା ପନ ନୟେନ ପୁନପି ଏତ୍ଥ ଏକେକଂ ପଦଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ଏକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଅୟଂ ଏକା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଦ୍ୱେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀ’’ତି ଚ, ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ଚ ମକ୍କଟିୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତା – ଇମା ଦ୍ୱେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ପନ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଦୋସେ ପଞ୍ଞତ୍ତା; ସା ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମୱସେନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂୟେୱ ଆଗତା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଚେୱ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଜନପଦେସୁ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି । ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ‘‘ଉପସମ୍ପଦା, ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନା, ଧୁୱନହାନଂ, ଚମ୍ମତ୍ଥରଣ’’ନ୍ତି ଇମାନି ହି ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନି ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏତ୍ଥେୱ ଏତେହି ଆପତ୍ତି ହୋତି, ନ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଜନପଦେସୁ । ସେସାନି ସବ୍ବାନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ।

ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି; ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୂନମେୱ ହି ସୁଦ୍ଧଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛନ୍ଦସୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତେନପି ପାରାଜିକା ହୋତି ଅସଂୱାସା’’ତି ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ୱିନୀତକଥାମତ୍ତମେୱ ହି ତାସଂ ନତ୍ଥି, ସିକ୍ଖାପଦଂ ପନ ଅତ୍ଥି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ନାନଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ସାଧାରଣତ୍ତା ସାଧାରଣପଞ୍ଞତ୍ତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ଅତ୍ଥେ ପନ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି ।

ନିଦାନୋଗଧନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ନିଦାନୋଗଧଂ; ନିଦାନେ ଅନୁପୱିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନ ଉଦ୍ଦେସେନାତି ନିଦାନୋଗଧଂ ନିଦାନପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ସମାନଂ ‘‘ତତ୍ରିମେ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଦୁତିୟେନେୱ ଉଦ୍ଦେସେନ ଉଦ୍ଦେସଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନନ୍ତି ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦୀନଂ । ପଠମା ହି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ସୀଲୱିପତ୍ତି ନାମ, ଅୱସେସା ପଞ୍ଚ ଆଚାରୱିପତ୍ତି ନାମ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଚ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକଦିଟ୍ଠି ଚ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି ନାମ, ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଜୀୱୱିପତ୍ତି ନାମ । ଇତି ଇମାସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ ଇଦଂ ପାରାଜିକଂ ସୀଲୱିପତ୍ତି ନାମ ହୋତି ।

ଏକେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗିକେନ ଏକେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ । ଏତ୍ଥ ହି ଚିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଂ ହୋତି, କାୟେନ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟତୋ ଚ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ସମ୍ମତୀତି ‘‘ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ସମ୍ମୁଖା ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ‘‘ଆମ ଆପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ପଟିଜାନାତି, ତାୱଦେୱ ଭଣ୍ଡନକଲହୱିଗ୍ଗହା ୱୂପସନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସକ୍କା ଚ ହୋତି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅପନେତ୍ୱା ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା କାତୁଂ । ଇତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ଚ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ସମ୍ମତି, ନ ଚ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କୋଚି ଉପଦ୍ଦୱୋ ହୋତି । ୟଂ ପନ ଉପରି ପଞ୍ଞତ୍ତିୱଗ୍ଗେ ‘‘ନ କତମେନ ସମଥେନ ସମ୍ମତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସମଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅନାପତ୍ତି କାତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିନୟୋତି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତମାତିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଭତ୍ତୀତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି; ୱିଭତ୍ତୀତି ହି ୱିଭଙ୍ଗସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ଅସଂୱରୋତି ୱୀତିକ୍କମୋ । ସଂୱରୋତି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ୟେସଂ ୱତ୍ତତୀତି ୟେସଂ ୱିନୟପିଟକଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ ସବ୍ବା ପଗୁଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଧାରେନ୍ତୀତି ତେ ଏତଂ ପଠମପାରାଜିକଂ ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଧାରେନ୍ତି; ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଜାନିତୁନ୍ତି । କେନାଭତନ୍ତି ଇଦଂ ପଠମପାରାଜିକଂ ପାଳିୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ୟାୱ ଅଜ୍ଜତନକାଲଂ କେନ ଆନୀତନ୍ତି । ପରମ୍ପରାଭତନ୍ତି ପରମ୍ପରାୟ ଆନୀତଂ ।

୩. ଇଦାନି ୟାୟ ପରମ୍ପରାୟ ଆନୀତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପାଲି ଦାସକୋ ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୋରାଣକେହି ମହାଥେରେହି ଗାଥାୟୋ ଠପିତା। ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ଦୁତିୟପାରାଜିକାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କତାପତ୍ତିୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୭. ଇତୋ ପରଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ କତାପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ କତି ୱିପତ୍ତିୟୋ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ ୱିପତ୍ତିୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ କତିହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ ସଙ୍ଗହୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଛନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କତିହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତୀ’’ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ ସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ କତମଂ ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ ଅଧିକରଣୱାରୋ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମଥାନଂ କତିହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତି ଆଦିପ୍ପଭେଦୋ ସମଥୱାରୋ, ତଦନନ୍ତରୋ ସମୁଚ୍ଚୟୱାରୋ ଚାତି ଇମେ ସତ୍ତ ୱାରା ଉତ୍ତାନତ୍ଥା ଏୱ ।

୧୮୮. ତତୋ ପରଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁନ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଏକୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ପୁରିମସଦିସା ଏୱ କତାପତ୍ତିୱାରାଦୟୋ ସତ୍ତ ୱାରାତି ଏୱଂ ଅପରେପି ଅଟ୍ଠ ୱାରା ୱୁତ୍ତା, ତେପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥା ଏୱ । ଇତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ, ପୁରିମା ଅଟ୍ଠାତି ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ସୋଳସ ୱାରା ଦସ୍ସିତା । ତତୋ ପରଂ ତେନେୱ ନୟେନ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେପି ସୋଳସ ୱାରା ଆଗତାତି ଏୱମିମେ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱାରା ପାଳିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ପୁବ୍ବେ ଅୱିନିଚ୍ଛିତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ।

ମହାୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ଚ

ସୋଳସମହାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସମୁଟ୍ଠାନସୀସୱଣ୍ଣନା

୨୫୭. ତଦନନ୍ତରାୟ ପନ ସମୁଟ୍ଠାନକଥାୟ ଅନତ୍ତା ଇତି ନିଚ୍ଛୟାତି ଅନତ୍ତା ଇତି ନିଚ୍ଛିତା । ସଭାଗଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାକାରାଦୀହି ସଭାଗାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ । ନାମମତ୍ତଂ ନ ନାୟତୀତି ନାମମତ୍ତମ୍ପି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଦୁକ୍ଖହାନିନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଘାତନଂ । ଖନ୍ଧକା ୟା ଚ ମାତିକାତି ଖନ୍ଧକା ୟା ଚ ମାତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନିୟତୋ କତନ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନିୟତୋକତଂ ନିୟତକତଂ; ନିୟତସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଭୂତାରୋଚନଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନଅନନୁଞ୍ଞାତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବୋ । ଏତାନେୱ ହି ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି ନିୟତସମୁଟ୍ଠାନାନି, ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନସମୁଟ୍ଠାନାନି ।

ସମ୍ଭେଦଂ ନିଦାନଞ୍ଚଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସମ୍ଭେଦଞ୍ଚ ନିଦାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସମ୍ଭେଦୱଚନେନ ସମୁଟ୍ଠାନସମ୍ଭେଦସ୍ସ ଗହଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ, ତାନି ହି ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ସମ୍ଭିନ୍ନସମୁଟ୍ଠାନାନି । ନିଦାନୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଦେସସଙ୍ଖାତଂ ନିଦାନଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତେ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଉପରୀତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନନିୟମୋ ସମ୍ଭେଦୋ ନିଦାନନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ସୁତ୍ତମ୍ହି ଏୱ ଦିସ୍ସନ୍ତି; ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକେନ ସମୁଟ୍ଠାନେନ ସମୁଟ୍ଠାତି, କାୟତୋ ଚ ଚିତ୍ତତୋ ଚା’’ତିଆଦିମ୍ହି ତାୱ ପୁରିମନୟେ ସମୁଟ୍ଠାନନିୟମୋ ଚ ସମ୍ଭେଦୋ ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଇତରଂ ପନ ନିଦାନଂ ନାମ –

‘‘ୱେସାଲିୟା ରାଜଗହେ, ସାୱତ୍ଥିୟା ଚ ଆଳୱୀ ।

କୋସମ୍ବିୟା ଚ ସକ୍କେସୁ, ଭଗ୍ଗେସୁ ଚେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ॥

ଏୱଂ ଉପରି ଦିସ୍ସତି, ପରତୋ ଆଗତେ ସୁତ୍ତେ ଦିସ୍ସତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ୱିଭଙ୍ଗେଦ୍ୱୀସୂ’’ତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିଭଙ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ତସ୍ସ ୟଥାଞାୟଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୱକ୍ଖାମି, ତଂ ମେ ସୁଣାଥାତି ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତାନୁଭାସନଞ୍ଚାତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଞ୍ଚ ସମନୁଭାସନଞ୍ଚ । ଅତିରେକଞ୍ଚ ଚୀୱରନ୍ତି ଅତିରେକଚୀୱରଂ; କଥିନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋମାନି ପଦସୋଧମ୍ମୋତି ଏଳକଲୋମାନି ଚ ପଦସୋଧମ୍ମୋ ଚ । ଭୂତଂ ସଂୱିଧାନେନ ଚାତି ଭୂତାରୋଚନଞ୍ଚ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଅଦ୍ଧାନପ୍ପଟିପଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ଥେୟ୍ୟଦେସନା ଚୋରିଂ ଚାତି ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥୋ ଚ ଛତ୍ତପାଣିସ୍ସ ଅଗିଲାନସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା ଚ ଚୋରିୱୁଟ୍ଠାପନଞ୍ଚ । ଅନନୁଞ୍ଞାତାୟ ତେରସାତି ମାତାପିତୁସାମିକେହି ଅନନୁଞ୍ଞାତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଇମାନି ତେରସ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ସଦିସା ଇଧ ଦିସ୍ସରେତି ଇଧ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ ଏତେସୁ ତେରସସୁ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ସଦିସାନି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ।

ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୫୮. ଇଦାନି ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ସୁକ୍କସଂସଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମେଥୁନନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ପଠମପାରାଜିକଂ ନାମ ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ, ସେସାନି ତେନ ସଦିସାନି । ତତ୍ଥ ସୁକ୍କସଂସଗ୍ଗୋତି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଚେୱ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ଚ । ଅନିୟତା ପଠମିକାତି ପଠମଂ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଂ । ପୁବ୍ବୂପପରିପାଚିତାତି ‘‘ଜାନଂ ପୁବ୍ବୂପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତପିଣ୍ଡପାତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ରହୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସହାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।

ସଭୋଜନେ ରହୋ ଦ୍ୱେ ଚାତି ସଭୋଜନେ କୁଲେ ଅନୁପଖଜ୍ଜନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଦ୍ୱେ ରହୋନିସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ । ଅଙ୍ଗୁଲି ଉଦକେ ହସନ୍ତି ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକଞ୍ଚ ଉଦକେ ହସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପହାରେ ଉଗ୍ଗିରେ ଚେୱାତି ପହାରଦାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ତଲସତ୍ତିକଉଗ୍ଗିରଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତେପଞ୍ଞାସା ଚ ସେଖିୟାତି ପରିମଣ୍ଡଲନିୱାସନାଦୀନି ଖୁଦ୍ଦକୱଣ୍ଣନାୱସାନେ ୱୁତ୍ତାନି ତେପଞ୍ଞାସ ସେଖିୟସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ।

ଅଧକ୍ଖଗାମାୱସ୍ସୁତାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଧକ୍ଖକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଗାମନ୍ତରଗମନଂ ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ତଲମଟ୍ଠଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିକାତି ତଲଘାତକଂ ଜତୁମଟ୍ଠଂ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକାଦିୟନଞ୍ଚ । ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ଚ ଓୱାଦନ୍ତି ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ଛପ୍ପଞ୍ଚୟୋଜନାନି ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଓୱାଦାୟ ଅଗମନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ନାନୁବନ୍ଧେ ପୱତ୍ତିନିନ୍ତି ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱୁଟ୍ଠାପିତଂ ପୱତ୍ତିନିଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନାନୁବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ।

ଇମେସିକ୍ଖାତି ଇମା ସିକ୍ଖାୟୋ; ଲିଙ୍ଗୱିପରିୟାୟୋ କତୋ । କାୟମାନସିକା କତାତି କାୟଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା କତା ।

ଦୁତିୟପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୫୯.ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତି ୱା ଦୁତିୟପାରାଜିକନ୍ତି ୱା ଏକଂ ସମୁଟ୍ଠାନସୀସଂ, ସେସାନି ତେନ ସଦିସାନି । ତତ୍ଥ ୱିଗ୍ଗହୁତ୍ତରୀତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସିକ୍ଖାପଦାନି । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ଅତ୍ତକାମିନନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅମୂଲା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟାତି ଦ୍ୱେ ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅନିୟତା ଦୁତିୟିକାତି ଦୁତିୟଂ ଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଂ ।

ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେ ପରିଣାମନେତି ସାମଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନଞ୍ଚ ସଙ୍ଘିକଲାଭସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚ । ମୁସା ଓମସପେସୁଣାତି ମୁସାୱାଦୋ ଚ ଓମସୱାଦୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁପେସୁଞ୍ଞଞ୍ଚ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ପଥୱୀଖଣେତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିଆରୋଚନଞ୍ଚ ପଥୱୀଖଣଞ୍ଚ । ଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଉଜ୍ଝାପେତି ଭୂତଗାମଅଞ୍ଞୱାଦକଉଜ୍ଝାପନକସିକ୍ଖାପଦାନି ।

ନିକ୍କଡ୍ଢନଂ ସିଞ୍ଚନଞ୍ଚାତି ୱିହାରତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢନଞ୍ଚ ଉଦକେନ ତିଣାଦିସିଞ୍ଚନଞ୍ଚ । ଆମିସହେତୁ ଭୁତ୍ତାୱୀତି ‘‘ଆମିସହେତୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦନ୍ତୀ’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ଭୁତ୍ତାୱିଂ ଅନତିରିତ୍ତେନ ଖାଦନୀୟାଦିନା ପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଏହି ଅନାଦରି ଭିଂସାତି ‘‘ଏହାୱୁସୋ ଗାମଂ ୱା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ଅନାଦରିୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁଭିଂସାପନକଞ୍ଚ । ଅପନିଧେ ଚ ଜୀୱିତନ୍ତି ପତ୍ତାଦୀନଂ ଅପନିଧାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତାୱୋରୋପନଞ୍ଚ ।

ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ କମ୍ମନ୍ତି ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଉଦକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ପୁନକମ୍ମାୟ ଉକ୍କୋଟନଞ୍ଚ । ଊନସଂୱାସନାସନାତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ନାସିତକସାମଣେରସମ୍ଭୋଗସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସହଧମ୍ମିକଂ ୱିଲେଖାତି ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ୱିଲେଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ମୋହୋ ଅମୂଲକେନ ଚାତି ମୋହନକେ ପାଚିତ୍ତିୟସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।

କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମିକଂ ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱାତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଉପଦହନଞ୍ଚ, ଧମ୍ମିକାନଂ କମ୍ମାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ଖୀୟନଞ୍ଚ, ଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଖୀୟନଞ୍ଚ । ପରିଣାମେୟ୍ୟ ପୁଗ୍ଗଲେତି ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମନସିକ୍ଖାପଦଂ । କିଂ ତେ ଅକାଲଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦେତି ‘‘କିଂ ତେ ଅୟ୍ୟେ ଏସୋ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ‘‘ଅକାଲଚୀୱରଂ କାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭାଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁଗ୍ଗହୀ ନିରୟେନଚାତି ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଦୁପ୍ପଧାରିତେନ ପରଂ ଉଜ୍ଝାପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ନିରୟେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଅଭିସପନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।

ଗଣଂ ୱିଭଙ୍ଗ ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ‘‘ଗଣସ୍ସ ଚୀୱରଲାଭଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଧମ୍ମିକଂ ଚୀୱରୱିଭଙ୍ଗଂ ପଟିବାହେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଦୁବ୍ବଲଚୀୱରପଚ୍ଚାସାୟ ଚୀୱରକାଲସମୟଂ ଅତିକ୍କାମେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । କଥିନା ଫାସୁ ପସ୍ସୟନ୍ତି ‘‘ଧମ୍ମିକଂ କଥିନୁଦ୍ଧାରଂ ପଟିବାହେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅଫାସୁଂ କରେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉପସ୍ସୟଂ ଦତ୍ୱା କୁପିତା ଅନତ୍ତମନା ନିକ୍କଡ୍ଢେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅକ୍କୋସଚଣ୍ଡୀ ମଚ୍ଛରୀତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଅକ୍କୋସେୟ୍ୟ ୱା ପରିଭାସେୟ୍ୟ ୱା, ଚଣ୍ଡିକତା ଗଣଂ ପରିଭାସେୟ୍ୟ, କୁଲେ ମଚ୍ଛରିନୀ ଅସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । ଗବ୍ଭିନିଞ୍ଚ ପାୟନ୍ତିୟାତି ‘‘ଗବ୍ଭିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାୟନ୍ତିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ।

ଦ୍ୱେୱସ୍ସଂ ସିକ୍ଖା ସଙ୍ଘେନାତି ‘‘ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । ତୟୋ ଚେୱ ଗିହୀଗତାତି ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ଗିହିଗତଂ, ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଂ ଗିହିଗତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖଂ ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । କୁମାରିଭୂତା ତିସ୍ସୋତି ‘‘ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ କୁମାରିଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ତିସ୍ସୋ । ଊନଦ୍ୱାଦସସମ୍ମତାତି ‘‘ଊନଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସା ସଙ୍ଘେନ ଅସମ୍ମତା ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଅଲଂ ତାୱ ସୋକାୱାସନ୍ତି ‘‘ଅଲଂ ତାୱ ତେ ଅୟ୍ୟେ ୱୁଟ୍ଠାପିତେନା’’ତି ଚ, ‘‘ଚଣ୍ଡିଂ ସୋକାୱାସଂ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଛନ୍ଦା ଅନୁୱସ୍ସା ଚ ଦ୍ୱେତି ‘‘ପାରିୱାସିକଛନ୍ଦଦାନେନ ସିକ୍ଖମାନଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ସମୁଟ୍ଠାନା ତିକା କତାତି ତିକସମୁଟ୍ଠାନା କତା ।

ସଞ୍ଚରିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୦.ସଞ୍ଚରୀକୁଟି ୱିହାରୋତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିକରଣଂ ମହଲ୍ଲକୱିହାରକରଣଞ୍ଚ । ଧୋୱନଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହୋତି ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୁରାଣଚୀୱରଧୋୱାପନଞ୍ଚ ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ୱିଞ୍ଞତ୍ତୁତ୍ତରି ଅଭିହଟ୍ଠୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତକଂ ଗହପତିଂ ଚୀୱରୱିଞ୍ଞାପନଂ ତତୁତ୍ତରିସାଦିୟନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉଭିନ୍ନଂ ଦୂତକେନ ଚାତି ‘‘ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତୀ’’ତି ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ଦୂତେନ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନପହିତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ।

କୋସିୟା ସୁଦ୍ଧଦ୍ୱେଭାଗା, ଛବ୍ବସ୍ସାନି ନିସୀଦନନ୍ତି ‘‘କୋସିୟମିସ୍ସକଂ ସନ୍ଥତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି । ରିଞ୍ଚନ୍ତି ରୂପିକା ଚେୱାତି ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ରିଞ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସ’’ନ୍ତି ଆଗତଂ ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନଂ ରୂପିୟପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉଭୋ ନାନପ୍ପକାରକାତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରକୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଊନବନ୍ଧନୱସ୍ସିକାତି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସୁତ୍ତଂ ୱିକପ୍ପନେନ ଚାତି ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଚୀୱରୱାୟାପନଞ୍ଚ ତନ୍ତୱାୟେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପାପଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ଦ୍ୱାରଦାନସିବ୍ବାନି ଚାତି ୟାୱ ଦ୍ୱାରକୋସା ଅଗ୍ଗଳଟ୍ଠପନାୟ, ‘‘ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ପୂୱପଚ୍ଚୟଜୋତି ଚାତି ପୂୱେହି ୱା ମନ୍ଥେହି ୱା ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦଂ ଚାତୁମାସପଚ୍ଚୟପ୍ପୱାରଣାଜୋତିସମାଦହନସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ।

ରତନଂସୂଚି ମଞ୍ଚୋ ଚ, ତୂଲଂ ନିସୀଦନକଣ୍ଡୁ ଚ, ୱସ୍ସିକା ଚ ସୁଗତେନାତି ରତନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚେୱ ସୂଚିଘରସିକ୍ଖାପଦାଦୀନି ଚ ସତ୍ତ ସିକ୍ଖାପଦାନି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଚେତାପନା, ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଘିକା ମହାଜନିକା, ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲଲହୁକା ଗରୂତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନି ନୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି । ଦ୍ୱେ ୱିଘାସା ସାଟିକା ଚାତି ‘‘ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା ସଙ୍କାରଂ ୱା ୱିଘାସଂ ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟେ ୱା ତିରୋପାକାରେ ୱା ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ୱା, ହରିତେ ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟ ୱା ଛଡ୍ଡାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ୱିଘାସସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ଉଦକସାଟିକାସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ସମଣଚୀୱରେନ ଚାତି ‘‘ସମଣଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମନୁଭାସନାସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୧.ଭେଦାନୁୱତ୍ତଦୁବ୍ବଚଦୂସଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଦିଟ୍ଠିଚାତି ସଙ୍ଘଭେଦାନୁୱତ୍ତକଦୁବ୍ବଚକୁଲଦୂସକଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଦିଟ୍ଠିଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସିକ୍ଖାପଦାନି । ଛନ୍ଦଂ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକା ଦ୍ୱେ ଚାତି ଛନ୍ଦଂ ଅଦତ୍ୱା ଗମନସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଜ୍ଜଗ୍ଘିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମନନିସୀଦନସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ଦ୍ୱେ ଚ ସଦ୍ଦାତି ‘‘ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମିସ୍ସାମି, ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ନ ବ୍ୟାହରେତି ‘‘ନ ସକବଳେନ ମୁଖେନ ବ୍ୟାହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ।

ଛମା ନୀଚାସନେ ଠାନଂ, ପଚ୍ଛତୋ ଉପ୍ପଥେନ ଚାତି ଛମାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ନୀଚେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା; ଠିତେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ, ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଉପ୍ପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ପଥେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାସିକ୍ଖାପଦାନି । ୱଜ୍ଜାନୁୱତ୍ତିଗହଣାତି ୱଜ୍ଜପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନ, ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତକ, ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣାଦିସଙ୍ଖାତାନି ତୀଣି ପାରାଜିକାନି । ଓସାରେ ପଚ୍ଚାଚିକ୍ଖନାତି ‘‘ଅନପଲୋକେତ୍ୱା କାରକସଙ୍ଘଂ ଅନଞ୍ଞାୟ ଗଣସ୍ସ ଛନ୍ଦଂ ଓସାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

କିସ୍ମିଂ ସଂସଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ୱଧୀତି ‘‘କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଧିକରଣେ ପଚ୍ଚାକତା’’ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପନେୱ ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ସଂସଟ୍ଠାୱ ଅୟ୍ୟେ ତୁମ୍ହେ ୱିହରଥା’’ତି ଚ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ରୋଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି । ୱିସିବ୍ବେ ଦୁକ୍ଖିତାୟ ଚାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ୱିସିବ୍ବେତ୍ୱା ୱା ୱିସିବ୍ବାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖିତଂ ସହଜୀୱିନି’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ପୁନ ସଂସଟ୍ଠା ନ ୱୂପସମେତି ‘‘ସଂସଟ୍ଠା ୱିହରେୟ୍ୟ ଗହପତିନା ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତସଂସଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ‘‘ଏହୟ୍ୟେ, ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା, ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ‘‘ସା ପଚ୍ଛା ଅନନ୍ତରାୟିକିନୀ ନେୱ ୱୂପସମ୍ମେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଆରାମଞ୍ଚ ପୱାରଣାତି ‘‘ଜାନଂ ସଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ତୀହି ଠାନେହି ନ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଅନ୍ୱଦ୍ଧଂ ସହଜୀୱିନିଂ ଦ୍ୱେତି ‘‘ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ, ‘‘ସହଜୀୱିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ନେୱ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ସହଜୀୱିନିଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନେୱ ୱୂପକାସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ଚୀୱରଂ ଅନୁବନ୍ଧନାତି ‘‘ସଚେ ମେ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ସଚେ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟେ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

କଥିନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୨.ଉବ୍ଭତଂକଥିନଂ ତୀଣୀତି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନା ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ଆଦିତୋୱ ତୀଣି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ପଠମଂ ପତ୍ତଭେସଜ୍ଜନ୍ତି ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପଠମପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ‘‘ପଟିସାୟନୀୟାନି ଭେସଜ୍ଜାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଚ୍ଚେକଞ୍ଚାପି ସାସଙ୍କନ୍ତି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମେୱ ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ପକ୍କମନ୍ତେନ ୱା ଦୁୱେତି ‘‘ତଂ ପକ୍କମନ୍ତୋ ନେୱ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୂତଗାମୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଉପସ୍ସୟଂ ପରମ୍ପରାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ପରମ୍ପରଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଅନତିରିତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନାତି ‘‘ଅନତିରିତ୍ତଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା’’ତି ଚ ‘‘ନିମନ୍ତିତୋ ସଭତ୍ତୋ ସମାନୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ୱିକପ୍ପଂ ରଞ୍ଞୋ ୱିକାଲେତି ‘‘ସାମଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି ଚ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ୱିକାଲେ ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ୱୋସାସାରଞ୍ଞକେନ ଚାତି ‘‘ୱୋସାସମାନରୂପା ଠିତା’’ତି ଚ ‘‘ତଥାରୂପେସୁ ଆରଞ୍ଞକେସୁ ସେନାସନେସୁ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଉସ୍ସୟା ସନ୍ନିଚୟଞ୍ଚାତି ‘‘ଉସ୍ସୟୱାଦିକା’’ତି ଚ ‘‘ପତ୍ତସନ୍ନିଚୟଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ପୁରେ ପଚ୍ଛା ୱିକାଲେ ଚାତି ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରେଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ଚ, ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ଚ, ‘‘ୱିକାଲେ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ପଞ୍ଚାହିକା ସଙ୍କମନୀତି ‘‘ପଞ୍ଚାହିକା ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ଚୀୱରସଙ୍କମନୀୟଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଦ୍ୱେପି ଆୱସଥେନ ଚାତି ‘‘ଆୱସଥଚୀୱରଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆୱସଥଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚାରିକଂ ପକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଏୱଂ ଆୱସଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ଦ୍ୱେ ।

ପସାଖେ ଆସନେ ଚେୱାତି ‘‘ପସାଖେ ଜାତଂ ଗଣ୍ଡଂ ୱା’’ତି ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୁରତୋ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଆସନେ ନିସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୩.ଏଳକଲୋମାଦ୍ୱେ ସେୟ୍ୟାତି ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚେୱ ଦ୍ୱେ ଚ ସହସେୟ୍ୟସିକ୍ଖାପଦାନି । ଆହଚ୍ଚ ପିଣ୍ଡଭୋଜନନ୍ତି ଆହଚ୍ଚପାଦକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଆୱସଥପିଣ୍ଡଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଗଣୱିକାଲସନ୍ନିଧୀତି ଗଣଭୋଜନୱିକାଲଭୋଜନସନ୍ନିଧିକାରକସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ। ଦନ୍ତପୋନେନ ଚେଲକାତି ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଅଚେଲକସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଂ ସେନଂ ଉୟ୍ୟୋଧୀତି ‘‘ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଂ ସେନଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସେନାୟ ୱସେୟ୍ୟ, ଉୟ୍ୟୋଧିକଂ ୱା…ପେ॰… ଅନୀକଦସ୍ସନଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ସୁରା ଓରେନ ନ୍ହାୟନାତି ସୁରାପାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ଓରେନଦ୍ଧମାସନହାନସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେ ଦ୍ୱେ ଦେସନିକାତି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତାୱସେସପାଟିଦେସନୀୟଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ଲସୁଣୁପତିଟ୍ଠେ ନଚ୍ଚନାତି ଲସୁଣସିକ୍ଖାପଦଂ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାନୀୟେନ ୱା ୱିଧୂପନେନ ୱା ଉପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ, ‘‘ନଚ୍ଚଂ ୱା ଗୀତଂ ୱା ୱାଦିତଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଇତୋ ପରଂ ପାଳିଂ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଲିଖନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ; ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ୍ହାନମତ୍ଥରଣଂସେୟ୍ୟାତି ‘‘ନଗ୍ଗା ନହାୟେୟ୍ୟ, ଏକତ୍ଥରଣପାୱୁରଣା ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁଂ, ଏକମଞ୍ଚେ ତୁୱଟ୍ଟେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେ ତଥା ବହୀତି ‘‘ଅନ୍ତୋରଟ୍ଠେ ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ, ତିରୋରଟ୍ଠେ ସାସଙ୍କସମ୍ମତେ’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚିତ୍ତାଗାରନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାରିକଂ ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ରାଜାଗାରଂ ୱା ଚିତ୍ତାଗାରଂ ୱା…ପେ॰… ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ଦସ୍ସନାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଆସନ୍ଦିଂ ସୁତ୍ତକନ୍ତନାତି ‘‘ଆସନ୍ଦିଂ ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ ।

ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ସହତ୍ଥା ଚାତି ‘‘ଗିହିୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟ, ଅଗାରିକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା ସହତ୍ଥା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ । ଅଭିକ୍ଖୁକାୱାସେନ ଚାତି ‘‘ଅଭିକ୍ଖୁକେ ଆୱାସେ ୱସ୍ସଂ ୱସେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛତ୍ତଂ ୟାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଘାଣିନ୍ତି ‘‘ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ୟାନେନ ୟାୟେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘାଣିଂ ଧାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ଅଲଙ୍କାରଗନ୍ଧୱାସିତନ୍ତି ‘‘ଇତ୍ଥାଲଙ୍କାରଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣକେନ ନହାୟେୟ୍ୟ, ୱାସିତକେନ ପିଞ୍ଞାକେନ ନହାୟେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ଭିକ୍ଖୁନୀତିଆଦିନା ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଉମ୍ମଦ୍ଦାପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଅସଙ୍କଚ୍ଚିକା ଆପତ୍ତୀତି ‘‘ଅସଙ୍କଚ୍ଚିକା ଗାମଂ ପୱିସେୟ୍ୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଆପତ୍ତି ଚ । ଚତ୍ତାରୀସା ଚତୁତ୍ତରୀତି ଏତାନି ସବ୍ବାନିପି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି ।

କାୟେନ ନ ୱାଚାଚିତ୍ତେନ, କାୟଚିତ୍ତେନ ନ ୱାଚତୋତି କାୟେନ ଚେୱ କାୟଚିତ୍ତେନ ଚ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି; ନ ୱାଚାଚିତ୍ତେନ ନ ୱାଚତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକା ସବ୍ବେ, ସମା ଏଳକଲୋମିକାତି ଇଦଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ପଦସୋଧମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୪.ପଦଞ୍ଞତ୍ର ଅସମ୍ମତାତି ‘‘ପଦସୋ ଧମ୍ମଂ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିଞ୍ଞୁନା ପୁରିସୱିଗ୍ଗହେନ, ଅସମ୍ମତୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ତଥା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେନ ଚାତି ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଓୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜା ଦ୍ୱେତି ‘‘ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ, ୱାଚେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱୟଂ। ଅନୋକାସୋ ଚ ପୁଚ୍ଛନାତି ‘‘ଅନୋକାସକତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଦ୍ଧାନସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୫.ଅଦ୍ଧାନନାୱଂ ପଣୀତନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏକଂ ନାୱଂ ଅଭିରୁହେୟ୍ୟ, ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ମାତୁଗାମେନ ସଂହରେତି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଗମନଞ୍ଚ ‘‘ସମ୍ବାଧେ ଲୋମଂ ସଂହରାପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଧଞ୍ଞଂ ନିମନ୍ତିତା ଚେୱାତି ‘‘ଧଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୱା’’ତି ଚ ‘‘ନିମନ୍ତିତା ୱା ପୱାରିତା ୱା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଖାଦେୟ୍ୟ ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠ ଚାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠ ପାଟିଦେସନୀୟା ୱା ।

ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୬.ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥଂ ଉପସ୍ସୁତୀତି ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଏକଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗମନଞ୍ଚ ଉପସ୍ସୁତିତିଟ୍ଠନଞ୍ଚ । ସୂପୱିଞ୍ଞାପନେନ ଚାତି ଇଦଂ ସୂପୋଦନୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ରତ୍ତିଛନ୍ନଞ୍ଚ ଓକାସନ୍ତି ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ, ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସିକ୍ଖାପଦତ୍ତୟଂ । ବ୍ୟୂହେନ ସତ୍ତମାତି ଇଦଂ ତଦନନ୍ତରମେୱ ‘‘ରଥିକାୟ ୱା ବ୍ୟୂହେ ୱା ସିଙ୍ଘାଟକେ ୱା ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଆଗତସିକ୍ଖାପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୨୬୭. ଧମ୍ମଦେସନାସମୁଟ୍ଠାନାନି ଏକାଦସ ଉତ୍ତାନାନେୱ । ଏୱଂ ତାୱ ସମ୍ଭିନ୍ନସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିୟତସମୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ତିୱିଧଂ, ତଂ ଏକେକସ୍ସେୱ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ହୋତି, ତଂ ୱିସୁଂୟେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୂତଂ କାୟେନ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ନେତ୍ତିଧମ୍ମାନୁଲୋମିକନ୍ତି ୱିନୟପାଳିଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ।

ସମୁଟ୍ଠାନସୀସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲଂ

କତିପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା

୨୭୧. ଇଦାନି ଆପତ୍ତିଆଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ କୋସଲ୍ଲଜନନତ୍ଥଂ ‘‘କତି ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସପ୍ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ କତି ଆପତ୍ତିୟୋତି ମାତିକାୟ ଚ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ଆଗତାପତ୍ତିପୁଚ୍ଛା । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟପଦେପି । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଆପତ୍ତିୟୋ ଏୱ ରାସିୱସେନ ଖନ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତା । ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନୀତି ତାସଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ୱିନୟପୁଚ୍ଛା; ‘‘ୱିନୀତଂ ୱିନୟୋ ୱୂପସମୋ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ୱିନୀତାନିୟେୱ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ୟେସୁ ସତି ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତି ଅଗାରୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟଂ । ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନୀତି ଅୟଂ ପନ ତେସଂ ଅଗାରୱାନଂ ୱିନୟପୁଚ୍ଛା । ୟସ୍ମା ପନ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱିପତ୍ତିଂ ଆପତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘କତି ୱିପତ୍ତିୟୋ’’ତି ଅୟଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ୱିପତ୍ତିଭାୱପୁଚ୍ଛା । କତି ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି ତାସଂୟେୱ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମୁଟ୍ଠାନପୁଚ୍ଛା । ୱିୱାଦମୂଲାନି ଅନୁୱାଦମୂଲାନୀତି ଇମା ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଆଗତାନଂ ୱିୱାଦାନୁୱାଦାନଂ ମୂଲପୁଚ୍ଛା । ସାରଣୀୟା ଧମ୍ମାତି ୱିୱାଦାନୁୱାଦମୂଲାନଂ ଅଭାୱକରଧମ୍ମପୁଚ୍ଛା । ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନୀତି ଅୟଂ ‘‘ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ୱା ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଭେଦକରଣପୁଚ୍ଛା । ଅଧିକରଣାନୀତି ଭେଦକରୱତ୍ଥୂସୁ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମପୁଚ୍ଛା । ସମଥାତି ତେସଂୟେୱ ୱୂପସମନଧମ୍ମପୁଚ୍ଛା । ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋତି ମାତିକାୟ ଆଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ସତ୍ତାତି ୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତୱସେନ ।

ଆରକା ଏତେହି ରମତୀତି ଆରତି; ଭୁସା ୱା ରତି ଆରତି। ୱିନା ଏତେହି ରମତୀତି ୱିରତି। ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚେକଂ ୱିରମତୀତି ପଟିୱିରତି। ୱେରଂ ମଣତି ୱିନାସେତୀତି ୱେରମଣୀ। ନ ଏତାୟ ଏତେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା କରୀୟନ୍ତୀତି ଅକିରିୟା। ୟଂ ଏତାୟ ଅସତି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧକରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକରଣଂ। ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଅଜ୍ଝାପତ୍ତିୟା ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅନଜ୍ଝାପତ୍ତି। ୱେଲନତୋ ୱେଲା; ଚଲୟନତୋ ୱିନାସନତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ନିୟ୍ୟାନଂ ସିନୋତି ବନ୍ଧତି ନିୱାରେତୀତି ସେତୁ। ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋ ସେତୁ ଏତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହଞ୍ଞତୀତି ସେତୁଘାତୋ। ସେସୱିନୀତୱତ୍ଥୁନିଦ୍ଦେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ବୁଦ୍ଧେ ଅଗାରୱାଦୀସୁ ୟୋ ବୁଦ୍ଧେ ଧରମାନେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ବୋଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ନ ୱନ୍ଦତି, ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ସଛତ୍ତୋ ସଉପାହନୋ ଚରତି, ନତ୍ଥେତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧେ ଗାରୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ପନ ସକ୍କୋନ୍ତୋୟେୱ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ସରଭଞ୍ଞଂ ନ ଭଣତି, ଧମ୍ମକଥଂ ନ କଥେତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ଅନାଦରୋ ୱା ନିସୀଦତି, ନତ୍ଥେତସ୍ସ ଧମ୍ମେ ଗାରୱୋ । ୟୋ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମେସୁ ଚିତ୍ତୀକାରଂ ନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି, ଉପୋସଥାଗାରୱିତକ୍କମାଳକାଦୀସୁ କାୟପ୍ପାଗବ୍ଭିୟଂ ଦସ୍ସେତି, ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ନ ୱନ୍ଦତି, ନତ୍ଥେତସ୍ସ ସଙ୍ଘେ ଗାରୱୋ । ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସମାଦାୟ ଅସିକ୍ଖମାନୋୟେୱ ପନ ସିକ୍ଖାୟ ଅଗାରୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପମାଦେ ଚ ସତିୱିପ୍ପୱାସେ ତିଟ୍ଠମାନୋୟେୱ ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ଅବ୍ରୂହୟମାନୋ ଅପ୍ପମାଦେ ଅଗାରୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ଆମିସପ୍ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସନ୍ଥାରନ୍ତି ଇମଂ ଦୁୱିଧଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋୟେୱ ପଟିସନ୍ଥାରେ ଅଗାରୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗାରୱନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୨୭୨. ୱିୱାଦମୂଲନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ସତ୍ଥରିପି ଅଗାରୱୋ’’ତିଆଦୀନଂ ବୁଦ୍ଧେ ଅଗାରୱାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପତିସ୍ସୋତି ଅନୀଚୱୁତ୍ତି; ନ ସତ୍ଥାରଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ୱିହରତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖେ ୱା; ସକାୟ ପରିସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହିଦ୍ଧା ୱାତି ପରସନ୍ତାନେ ୱା ପରପକ୍ଖେ ୱା । ତତ୍ର ତୁମ୍ହେତି ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦେ ସପରସନ୍ତାନେ ୱା ସପରପରିସାୟ ୱା । ପହାନାୟ ୱାୟମେୟ୍ୟାଥାତି ମେତ୍ତାଭାୱନାଦୀହି ନୟେହି ପହାନତ୍ଥଂ ୱାୟମେୟ୍ୟାଥ; ମେତ୍ତାଭାୱନାଦିନୟେନ ହି ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ବହିଦ୍ଧାପି ପହୀୟତି । ଅନୱସ୍ସୱାୟାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱାୟ ।

ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀତି ସକମେୱ ଦିଟ୍ଠିଂ ପରାମସତି; ୟଂ ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଗହିତଂ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି। ଆଧାନଗ୍ଗାହୀତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୀ ।

୨୭୩. ଅନୁୱାଦମୂଲନିଦ୍ଦେସୋ କିଞ୍ଚାପି ୱିୱାଦମୂଲନିଦ୍ଦେସେନେୱ ସମାନୋ, ଅଥ ଖୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ୱିୱଦନ୍ତାନଂ କୋଧୂପନାହାଦୟୋ ୱିୱାଦମୂଲାନି । ତଥା ୱିୱଦନ୍ତା ପନ ସୀଲୱିପତ୍ତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅସୁକଂ ନାମ ୱିପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୱା, ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋସି, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱା ଅନୁୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନୁୱଦନ୍ତାନଂ କୋଧୂପନାହାଦୟୋ ଅନୁୱାଦମୂଲାନୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ ।

୨୭୪. ସାରଣୀୟଧମ୍ମନିଦ୍ଦେସେ ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ କତଂ କାୟକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଆୱି ଚେୱ ରହୋ ଚାତି ସମ୍ମୁଖା ଚ ପରମ୍ମୁଖା ଚ । ତତ୍ଥ ନୱକାନଂ ଚୀୱରକମ୍ମାଦୀସୁ ସହାୟଭାୱଗମନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଥେରାନଂ ପନ ପାଦଧୋୱନବୀଜନୱାତଦାନାଦିଭେଦମ୍ପି ସବ୍ବଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଉଭୟେହିପି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଦାରୁଭଣ୍ଡାଦୀନଂ ତେସୁ ଅୱମଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ୱିୟ ପଟିସାମନଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ସାରଣୀୟୋତି ଅୟଂ ମେତ୍ତାକାୟକମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ ସରିତବ୍ବୋ ସତିଜନକୋ; ୟୋ ନଂ କରୋତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ; ୟେସଂ କତୋ ହୋତି, ତେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ‘‘ଅହୋ ସପ୍ପୁରିସୋ’’ତି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପିୟକରଣୋତି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟଂ କରୋତି । ଗରୁକରଣୋତି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଗରୁଂ କରୋତି । ସଙ୍ଗହାୟାତିଆଦୀସୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଭାୱାୟ । ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିୱାଦାୟ ସମଗ୍ଗଭାୱାୟ ଏକୀଭାୱାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି ।

ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦେୱତ୍ଥେରୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋତି ଏୱଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱଚନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । ୱିହାରେ ଅସନ୍ତେ ପନ ତଂ ପଟିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ‘‘କୁହିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦେୱତ୍ଥେରୋ, କୁହିଂ ଅମ୍ହାକଂ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ, କଦା ନୁ ଖୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ମମାୟନୱଚନଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । ମେତ୍ତାସିନେହସିନିଦ୍ଧାନି ପନ ନୟନାନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ପସନ୍ନେନ ମୁଖେନ ଓଲୋକନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ । ‘‘ଦେୱତ୍ଥେରୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଅରୋଗୋ ହୋତୁ, ଅପ୍ପାବାଧୋ’’ତି ସମନ୍ନାହରଣଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ।

ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀତି ନେୱ ଆମିସଂ ପଟିୱିଭଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ୟୋ ହି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ପରେସଂ ଦସ୍ସାମି, ଏତ୍ତକଂ ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, ଏତ୍ତକଂ ୱା ଅସୁକସ୍ସ ଚ ଅସୁକସ୍ସ ଚ ଦସ୍ସାମି, ଏତ୍ତକଂ ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଅୟଂ ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀ ନାମ । ଅୟଂ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଆଭତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦତ୍ୱା ଗହିତାୱସେସଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ‘‘ସୀଲୱନ୍ତେହୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଅଦାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକେନ ପନ ସବ୍ବେସଂ ଦାତବ୍ବମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗିଲାନ-ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକ-ଆଗନ୍ତୁକ-ଗମିକଚୀୱରକମ୍ମାଦିପସୁତାନଂ ୱିଚେୟ୍ୟ ଦାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ନ ହି ଏତେ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଦେନ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ କତୋ ହୋତି, ଈଦିସାନଞ୍ହି କିଚ୍ଛଲାଭତ୍ତା ୱିସେସୋ କାତବ୍ବୋୟେୱାତି ଅୟଂ କରୋତି ।

ଅଖଣ୍ଡାନୀତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ସୀଲଂ ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟ ଖଣ୍ଡଂ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ୱେମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଛିଦ୍ଦସାଟକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ କାଳରତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସରୀରୱଣ୍ଣା ଗାୱୀ ୱିୟ ସବଲଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣବିନ୍ଦୁୱିଚିତ୍ରା ଗାୱୀ ୱିୟ କମ୍ମାସଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭିନ୍ନାନି ସୀଲାନି, ତସ୍ସ ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ତାନି ପନେତାନି ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ ଭୁଜିସ୍ସାନି। ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ଅପରାମଟ୍ଠାନି। ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ସଂୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋ ୱିହରତୀତି ତେସୁ ତେସୁ ଦିସାଭାଗେସୁ ୱିହରନ୍ତେହି କଲ୍ୟାଣସୀଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାନଭାୱୂପଗତସୀଲୋ ୱିହରତି ।

ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅରିୟାତି ନିଦ୍ଦୋସା । ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା। ତକ୍କରସ୍ସାତି ୟୋ ତଥାକାରୀ ହୋତି, ତସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୟତ୍ଥଂ । ସେସଂ ୟାୱ ସମଥଭେଦପରିୟୋସାନା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

କତିପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଖନ୍ଧକପୁଚ୍ଛାୱାରୋ

ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱଣ୍ଣନା

୩୨୦.ଉପସମ୍ପଦଂପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ଉପସମ୍ପଦକ୍ଖନ୍ଧକଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସଂ । ସନିଦାନଂ ସନିଦ୍ଦେସନ୍ତି ନିଦାନେନ ଚ ନିଦ୍ଦେସେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି । ସମୁକ୍କଟ୍ଠପଦାନଂ କତି ଆପତ୍ତିୟୋତି ୟାନି ତତ୍ଥ ସମୁକ୍କଟ୍ଠାନି ଉତ୍ତମାନି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ସମୁକ୍କଟ୍ଠପଦାନଂ ଉତ୍ତମପଦାନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି । ୟେନ ୟେନ ହି ପଦେନ ୟା ୟା ଆପତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା, ସା ସା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମୁକ୍କଟ୍ଠପଦାନଂ କତି ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି । ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋତି ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ତିସ୍ସୋତି ‘‘ନସ୍ସନ୍ତେତେ ୱିନସ୍ସନ୍ତେତେ, କୋ ତେହି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରାନଂ ଉପୋସଥକରଣେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥକରଣେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଏକାତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ଏକା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟେୱ ।

ତିସ୍ସୋତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ପୱାରୟତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଉକ୍ଖିତ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ପୱାରଣାକ୍ଖନ୍ଧକେପି ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ।

ତିସ୍ସୋତି ୱଚ୍ଛତରିଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତାନଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ରତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଛୁପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ଚମ୍ମସଂୟୁତ୍ତେପି ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେପି ସମନ୍ତା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଭୋଜ୍ଜୟାଗୁୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ।

କଥିନଂ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିମେୱ, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି । ଚୀୱରସଂୟୁତ୍ତେ କୁସଚୀରୱାକଚୀରେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅତିରେକଚୀୱରେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ।

ଚମ୍ପେୟ୍ୟକେ ଏକା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟେୱ । କୋସମ୍ବକ-କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକ-ପାରିୱାସିକସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେସୁପି ଏକା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟେୱ ।

ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ଛନ୍ଦଦାୟକୋ ଖିୟ୍ୟତି, ଖିୟ୍ୟନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁକେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛିନ୍ଦତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ରୋମଟ୍ଠେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଗରୁଭଣ୍ଡୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ସଙ୍ଘିକା ୱିହାରା ନିକ୍କଡ୍ଢନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ।

ସଙ୍ଘଭେଦେଭେଦକାନୁୱତ୍ତକାନଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଗଣଭୋଜନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ । ସମାଚାରଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ ଏକା ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟେୱ । ସା ସବ୍ବୱତ୍ତେସୁ ଅନାଦରିୟେନ ହୋତି । ତଥା ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନେ । ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକେ ଅପ୍ପୱାରଣାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସେସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ । ପଞ୍ଚସତିକସତ୍ତସତିକେସୁ କେୱଲଂ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତୋ, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି ।

ଖନ୍ଧକପୁଚ୍ଛାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକୁତ୍ତରିକନୟୋ

ଏକକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୧.ଆପତ୍ତିକରାଧମ୍ମା ଜାନିତବ୍ବାତିଆଦିମ୍ହି ଏକୁତ୍ତରିକନୟେ ଆପତ୍ତିକରା ଧମ୍ମା ନାମ ଛ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି । ଏତେସଞ୍ହି ୱସେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପତ୍ତିକରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନାପତ୍ତିକରା ନାମ ସତ୍ତ ସମଥା । ଆପତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ୱୁତ୍ତା ଆପତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବା । ଅନାପତ୍ତୀତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନାପତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବା । ଲହୁକାତି ଲହୁକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ପଞ୍ଚୱିଧା ଆପତ୍ତି । ଗରୁକାତି ଗରୁକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ ୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଆପତ୍ତି । କେନଚି ଆକାରେନ ଅନାପତ୍ତିଭାୱଂ ଉପନେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତି ଚ । ସାୱସେସାତି ଠପେତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ସେସା । ଅନୱସେସାତି ପାରାଜିକାପତ୍ତି । ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା; ଅୱସେସା ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା । ସପ୍ପଟିକମ୍ମଦୁକଂ ସାୱସେସଦୁକସଦିସଂ । ଦେସନାଗାମିନିଦୁକଂ ଲହୁକଦୁକସଙ୍ଗହିତଂ ।

ଅନ୍ତରାୟିକାତି ସତ୍ତପି ଆପତ୍ତିୟୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟଞ୍ଚେୱ ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା । ଅଜାନନ୍ତେନ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ପନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜାପତ୍ତି ନେୱ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟଂ ନ ମୋକ୍ଖନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି ଅନନ୍ତରାୟିକା। ଅନ୍ତରାୟିକଂ ଆପନ୍ନସ୍ସାପି ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୁଦ୍ଧିପତ୍ତସ୍ସ ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଚ ଅୱାରିତୋ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋତି । ସାୱଜ୍ଜପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଲୋକୱଜ୍ଜା । ଅନୱଜ୍ଜପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜା । କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠିତା ନାମ ୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ପାରାଜିକାପତ୍ତି ୱିୟ । ଅକିରିୟତୋତି ୟଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଚୀୱରଅନଧିଟ୍ଠାନାପତ୍ତି ୱିୟ । କିରିୟାକିରିୟତୋତି ୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ ଅକରୋନ୍ତୋ ଚ ଆପଜ୍ଜତି, କୁଟିକାରାପତ୍ତି ୱିୟ ।

ପୁବ୍ବାପତ୍ତୀତି ପଠମଂ ଆପନ୍ନାପତ୍ତି । ଅପରାପତ୍ତୀତି ପାରିୱାସିକାଦୀହି ପଚ୍ଛା ଆପନ୍ନାପତ୍ତି । ପୁବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ନାମ ମୂଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନ୍ତରାପତ୍ତି । ଅପରାପତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ନାମ ଅଗ୍ଘୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନ୍ତରାପତ୍ତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ପୁବ୍ବାପତ୍ତି ନାମ ପଠମଂ ଆପନ୍ନା । ଅପରାପତ୍ତି ନାମ ମାନତ୍ତାରହକାଲେ ଆପନ୍ନା । ପୁବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ନାମ ପରିୱାସେ ଆପନ୍ନା । ଅପରାପତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ନାମ ମାନତ୍ତଚାରେ ଆପନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମ୍ପି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଦେସିତା ଗଣନୂପଗା ନାମ ୟା ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପୁନ ନ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଦେସିତା ହୋତି । ଅଗଣନୂପଗା ନାମ ୟା ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ସଉସ୍ସାହେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତା ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ଦେସିତାପି ଦେସିତଗଣନଂ ନ ଉପେତି । ଅଟ୍ଠମେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକମେୱ ହୋତି । ପଞ୍ଞତ୍ତି ଜାନିତବ୍ବାତିଆଦୀସୁ ନୱସୁ ପଦେସୁ ପଠମପାରାଜିକପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜାତି ଥୁଲ୍ଲଦୋସେ ପଞ୍ଞତ୍ତା ଗରୁକାପତ୍ତି । ଅଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜାତି ଲହୁକାପତ୍ତି । ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ସୁଧମ୍ମତ୍ଥେରସ୍ସ ଆପତ୍ତି, ୟା ଚ ଧମ୍ମିକସ୍ସ ପଟିସ୍ସୱସ୍ସ ଅସଚ୍ଚାପନେ ଆପତ୍ତି, ଅୱସେସା ନ ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତା। ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମାପତ୍ତି ନିୟତା, ସେସା ଅନିୟତା। ଆଦିକରୋତି ସୁଦିନ୍ନତ୍ଥେରାଦି ଆଦିକମ୍ମିକୋ । ଅନାଦିକରୋତି ମକ୍କଟିସମଣାଦି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକାରକୋ । ଅଧିଚ୍ଚାପତ୍ତିକୋ ନାମ ୟୋ କଦାଚି କରହଚି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଭିଣ୍ହାପତ୍ତିକୋ ନାମ ୟୋ ନିଚ୍ଚଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

ଚୋଦକୋ ନାମ ୟୋ ୱତ୍ଥୁନା ୱା ଆପତ୍ତିୟା ୱା ପରଂ ଚୋଦେତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ଚୋଦିତୋ ଅୟଂ ଚୁଦିତକୋ ନାମ । ପଞ୍ଚଦସସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେନ୍ତୋ ଅଧମ୍ମଚୋଦକୋ ନାମ, ତେନ ତଥା ଚୋଦିତୋ ଅଧମ୍ମଚୁଦିତକୋ ନାମ । ୱିପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମଚୋଦକଚୁଦିତକା ୱେଦିତବ୍ବା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେହି ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟତେହି ୱା ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନିୟତୋ, ୱିପରୀତୋ ଅନିୟତୋ।

ସାୱକା ଭବ୍ବାପତ୍ତିକା ନାମ, ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ଅଭବ୍ବାପତ୍ତିକା ନାମ । ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମକତୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ନାମ, ଅୱସେସଚତୁବ୍ବିଧତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମକତୋ ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତକୋ ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଧମ୍ମପରିଭୋଗଂ ୱା ଆମିସପରିଭୋଗଂ ୱା ନ କୋପେତି । ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥ, ଦୂସକୋ ନାସେତବ୍ବୋ, କଣ୍ଟକୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗଦଣ୍ଡକମ୍ମ-ସଂୱାସନାସନାହି ନାସିତବ୍ବୋ ନାସିତକୋ ନାମ । ସେସା ସବ୍ବେ ଅନାସିତକା। ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥାଦିକୋ ସଂୱାସୋ ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ସମାନସଂୱାସକୋ, ଇତରୋ ନାନାସଂୱାସକୋ। ସୋ କମ୍ମନାନାସଂୱାସକୋ ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକୋତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ଠପନଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଏକଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଅଧମ୍ମିକଂ ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏକକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୨. ଦୁକେସୁ ସଚିତ୍ତକା ଆପତ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା, ଅଚିତ୍ତକା ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖା । ଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିକସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନାମ ଭୂତାରୋଚନାପତ୍ତି, ଅଲଦ୍ଧସମାପତ୍ତିକସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନାମ ଅଭୂତାରୋଚନାପତ୍ତି । ସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ପଦସୋଧମ୍ମାଦିକା, ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତି । ସପରିକ୍ଖାରପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନୋ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ, ପତ୍ତଚୀୱରାନଂ ନିଦହନେ, କିଲିଟ୍ଠଚୀୱରାନଂ ଅଧୋୱନେ, ମଲଗ୍ଗହିତପତ୍ତସ୍ସ ଅପଚନେତି ଏୱଂ ଅୟୁତ୍ତପରିଭୋଗେ ଆପତ୍ତି । ପରପରିକ୍ଖାରପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ସନ୍ଥରଣଅନାପୁଚ୍ଛାଗମନାଦୀସୁ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବା ଆପତ୍ତି । ସପୁଗ୍ଗଲପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ‘‘ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକସ୍ସ ଲମ୍ବିସ୍ସ ଊରୁନା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୀଳେନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତି । ପରପୁଗ୍ଗଲପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ନାମ ମେଥୁନଧମ୍ମକାୟସଂସଗ୍ଗପହାରଦାନାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତି, ‘‘ସିଖରଣୀସୀ’’ତି ସଚ୍ଚଂ ଭଣନ୍ତୋ ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ମୁସା ଭଣନ୍ତୋ ଲହୁକଂ। ଅଭୂତାରୋଚନେ ମୁସା ଭଣନ୍ତୋ ଗରୁକଂ। ଭୂତାରୋଚନେ ସଚ୍ଚଂ ଭଣନ୍ତୋ ଲହୁକଂ।

‘‘ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱଗ୍ଗଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଏକମନ୍ତେ ନିସୀଦନ୍ତୋ ଭୂମିଗତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସଚେ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତମ୍ପି ଆକାସେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନୋ ୱେହାସଗତୋ’’ତି । ୱେହାସକୁଟିୟା ଆହଚ୍ଚପାଦକଂ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅଭିନିସୀଦନ୍ତୋ ୱେହାସଗତୋଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସଚେ ପନ ତଂ ଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନୋ ଭୂମିଗତୋ’’ତି । ଗମିୟୋ ଗମିୟୱତ୍ତଂ ଅପୂରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ନୋ ପୱିସନ୍ତୋ। ଆଗନ୍ତୁକୋ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଅପୂରେତ୍ୱା ସଛତ୍ତୁପାହନୋ ପୱିସନ୍ତୋ ପୱିସନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ନୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ।

ଆଦିୟନ୍ତୋଆପଜ୍ଜତି ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତିଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଂ ଆଦିୟମାନା; ଦୁବ୍ବଣ୍ଣକରଣଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପନ ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ମୂଗବ୍ବତାଦୀନି ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତାନି ସମାଦିୟନ୍ତୋ ସମାଦିୟନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ପାରିୱାସିକାଦୟୋ ପନ ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମକତା ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ତଂ ଅସମାଦିୟନ୍ତା ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ନ ସମାଦିୟନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବନ୍ତୋ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକକମ୍ମଚିତ୍ତକମ୍ମାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତୋ କରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତୋ ଅକରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ଦଦମାନୋ ଦେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଚୀୱରାଦୀନି ଅଦେନ୍ତୋ ଅଦେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ‘‘ନ ଭିକ୍ଖୱେ ଓୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଓୱାଦଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପରିଭୋଗେନ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ପଞ୍ଚାହିକଂ ସଙ୍ଘାଟିଚାରଂ ଅତିକ୍କାମୟମାନା ଅପରିଭୋଗେନ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସହଗାରସେୟ୍ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ନୋ ଦିୱା, ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତୋ ଦିୱା ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ରତ୍ତିଂ। ଏକରତ୍ତଛାରତ୍ତସତ୍ତାହଦସାହମାସାତିକ୍କମେସୁ ୱୁତ୍ତଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅରୁଣୁଗ୍ଗେ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ପୱାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ନ ଅରୁଣୁଗ୍ଗେ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ ।

ଭୂତଗାମଞ୍ଚେୱ ଅଙ୍ଗଜାତଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, କେସେ ୱା ନଖେ ୱା ନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେନ୍ତୋ ଛାଦେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନତ୍ୱେୱ ନଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ୟୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇମଂ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଛାଦେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । କୁସଚୀରାଦୀନି ଧାରେନ୍ତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ, ‘‘ଅୟଂ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତୋ ୟାୱ ଭେଦନାୟ ଧାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଇମଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଧାରେନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ ।

‘‘ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନାନାସଂୱାସକଂ କରୋତୀ’’ତି ଏକସୀମାୟଂ ଦ୍ୱୀସୁ ସଙ୍ଘେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରପକ୍ଖସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ନିସିନ୍ନୋ ତେସଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ନାନାସଂୱାସକଂ କରୋତି ନାମ । ୟେସଂ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ତେସଂ ଗଣପୂରକୋ ହୁତ୍ୱା କମ୍ମଂ କୋପେତି, ଇତରେସଂ ହତ୍ଥପାସଂ ଅନାଗତତ୍ତା । ସମାନସଂୱାସକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟେସଞ୍ହି ସୋ ଲଦ୍ଧିଂ ରୋଚେତି, ତେସଂ ସମାନସଂୱାସକୋ ହୋତି, ଇତରେସଂ ନାନାସଂୱାସକୋ । ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାତି ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଆପତ୍ତିୟୋ, ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ନାମାନି ହୋନ୍ତୀତି ନାମୱସେନ ଦୁକଂ ଦସ୍ସିତଂ । କମ୍ମେନ ୱା ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସୋ ଚେୱ କମ୍ମଞ୍ଚ ଏକଂ, ୱୋହାରୋ ଚେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନା ଚ ସଲାକଗ୍ଗାହୋ ଚ ଏକଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପୁବ୍ବଭାଗା, କମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ଚ ପମାଣଂ ।

ଅଦ୍ଧାନହୀନୋ ନାମ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସୋ । ଅଙ୍ଗହୀନୋ ନାମ ହତ୍ଥଚ୍ଛିନ୍ନାଦିଭେଦୋ । ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନୋ ନାମ ପଣ୍ଡକୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୋ ଚ । ଅୱସେସା ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲା କରଣଦୁକ୍କଟକା ନାମ । ଦୁକ୍କଟକିରିୟା ଦୁକ୍କଟକମ୍ମା, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ କତେନ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିପୂରୋ ନାମ ଅପରିପୁଣ୍ଣପତ୍ତଚୀୱରୋ । ନୋ ଚ ୟାଚତି ନାମ ଉପସମ୍ପଦଂ ନ ୟାଚତି । ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ଚ ବାଲସ୍ସ ଚାତି ଅଲଜ୍ଜୀ ସଚେପି ତେପିଟକୋ ହୋତି, ବାଲୋ ଚ ସଚେପି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସୋ ହୋତି, ଉଭୋପି ନିସ୍ସାୟ ନ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ବାଲସ୍ସ ଚ ଲଜ୍ଜିସ୍ସ ଚାତି ଏତ୍ଥ ବାଲସ୍ସ ‘‘ତ୍ୱଂ ନିସ୍ସୟଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଆଣାୟପି ନିସ୍ସୟୋ ଦାତବ୍ବୋ, ଲଜ୍ଜିସ୍ସ ପନ ୟାଚନ୍ତସ୍ସେୱ । ସାତିସାରନ୍ତି ସଦୋସଂ; ୟଂ ଅଜ୍ଝାଚରନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

କାୟେନ ପଟିକ୍କୋସନା ନାମ ହତ୍ଥୱିକାରାଦୀହି ପଟିକ୍କୋସନା । କାୟେନ ପଟିଜାନାତୀତି ହତ୍ଥୱିକାରାଦୀହି ପଟିଜାନାତି । ଉପଘାତିକା ନାମ ଉପଘାତା । ସିକ୍ଖୂପଘାତିକା ନାମ ସିକ୍ଖୂପଘାତୋ । ଭୋଗୂପଘାତିକା ନାମ ପରିଭୋଗୂପଘାତୋ, ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଅସିକ୍ଖତୋ ସିକ୍ଖୂପଘାତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଘିକଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ୱା ଦୁପ୍ପରିଭୋଗଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଭୋଗୂପଘାତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦ୍ୱେ ୱେନୟିକାତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା ୱିନୟସିଦ୍ଧା । ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ ସକଲେ ୱିନୟପିଟକେ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନାମ ଚତୂସୁ ମହାପଦେସେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେତୁଘାତୋତି ପଚ୍ଚୟଘାତୋ; ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଅକପ୍ପିୟଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଅନୁପ୍ପାଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତକାରିତାତି ମତ୍ତାୟ ପମାଣେନ କରଣଂ; ପମାଣେ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେନ ଆପଜ୍ଜତୀତି କାୟଦ୍ୱାରିକଂ କାୟେନ ଆପଜ୍ଜତି; ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ୱାଚାୟ । କାୟେନ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେ ୱିନାପି ଦେସନାୟ କାୟେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି; ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ପନ ୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଅବ୍ଭନ୍ତରପରିଭୋଗୋ ନାମ ଅଜ୍ଝୋହରଣପରିଭୋଗୋ । ବାହିରପରିଭୋଗୋ ନାମ ସୀସମକ୍ଖନାଦି ।

ଅନାଗତଂ ଭାରଂ ୱହତୀତି ଅଥେରୋୱ ସମାନୋ ଥେରେହି ୱହିତବ୍ବଂ ବୀଜନଗାହଧମ୍ମଜ୍ଝେସନାଦିଭାରଂ ୱହତି; ତଂ ନିତ୍ଥରିତୁଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି । ଆଗତଂ ଭାରଂ ନ ୱହତୀତି ଥେରୋ ଥେରକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି, ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସାମଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ଭାସିତୁଂ, ପରଂ ୱା ଅଜ୍ଝେସିତୁଂ, ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଥେରାଧେୟ୍ୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ପରିହାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀତି ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତ୍ୱା କରୋତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତୀତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତ୍ୱା କରୋତି । ଏତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନନ୍ତରଦୁକେପି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଦୁକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତିକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୩. ତିକେସୁ ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥି ଆପତ୍ତି, ୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦାପତ୍ତିଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ଏତରହି ଖୋ ପନାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ନ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ଏୱଂ ସମୁଦାଚରିତବ୍ବଂ, ନୱକେନ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନା ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଭନ୍ତେ’ତି ୱା ‘ଆୟସ୍ମା’ତି ୱା ସମୁଦାଚରିତବ୍ବୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଥେରଂ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ସମୁଦାଚରଣପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିଂ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ । ଇମା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଧରନ୍ତେପି ଭଗୱତି ଆପଜ୍ଜତି, ପରିନିବ୍ବୁତେପି ।

ପୱାରେତ୍ୱା ଅନତିରିତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ କାଲେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ୱିକାଲେ । ୱିକାଲଭୋଜନାପତ୍ତିଂ ପନ ୱିକାଲେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ କାଲେ । ଅୱସେସା କାଲେ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ୱିକାଲେ ଚ । ସହଗାରସେୟ୍ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନଂ ଦିୱା । ସେସା ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଦିୱା ଚ । ‘‘ଦସୱସ୍ସୋମ୍ହି ଅତିରେକଦସୱସ୍ସୋମ୍ହୀ’’ତି ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଦସୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଊନଦସୱସ୍ସୋ। ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ’’ତି ନୱୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୋ ୱା ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଦସୱସ୍ସୋ । ସେସା ଦସୱସ୍ସୋ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଊନଦସୱସ୍ସୋ ଚ । ‘‘ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋମ୍ହୀ’’ତି ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଅନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ’’ତି ନୱକୋ ଅନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋ ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ଆପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ଚ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନଂ ପଦସୋଧମ୍ମଂ ୱାଚେନ୍ତୋ, ମାତୁଗାମସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଏୱରୂପଂ ଆପତ୍ତିଂ କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପାରାଜିକ-ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି-କାୟସଂସଗ୍ଗ-ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲ-ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟ-ଦୁଟ୍ଠଦୋସ-ସଙ୍ଘଭେଦପହାରଦାନ-ତଲସତ୍ତିକାଦିଭେଦଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ସହଗାରସେୟ୍ୟାଦିଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଂ ଅରହାୱ ଆପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବଂ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ମେଥୁନଧମ୍ମାଦିଭେଦମାପତ୍ତିଂ ସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି, ଦୁଟ୍ଠଦୋସାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ, ୟଂ ସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂୟେୱ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ଆପଜ୍ଜତି ।

ତୟୋ ପଟିକ୍ଖେପାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତୟୋ ପଟିକ୍ଖେପା । ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ମହିଚ୍ଛତା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା କିଲେସସଲ୍ଲେଖନପଟିପତ୍ତିୟା ଅଗୋପାୟନା, ଇମେ ହି ତୟୋ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୟୋ ପନ ତୟୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟୋ ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି ।

‘‘ଦସୱସ୍ସୋମ୍ହୀ’’ତି ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋମ୍ହୀ’’ତି ନିସ୍ସୟଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ବାଲୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ଊନଦସୱସ୍ସୋ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ବହୁସ୍ସୁତତ୍ତା ପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ବାଲୋ; ଅୱସେସଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ବାଲୋ ଚ । ୱସ୍ସଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କାଳେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଜୁଣ୍ହେ; ମହାପୱାରଣାୟ ଅପ୍ପୱାରେନ୍ତୋ ଜୁଣ୍ହେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ କାଳେ; ଅୱସେସଂ କାଳେ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଜୁଣ୍ହେ ଚ । ୱସ୍ସୂପଗମନଂ କାଳେ କପ୍ପତି ନୋ ଜୁଣ୍ହେ; ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରଣା ଜୁଣ୍ହେ କପ୍ପତି ନୋ କାଳେ; ସେସଂ ଅନୁଞ୍ଞାତକଂ କାଳେ ଚେୱ କପ୍ପତି ଜୁଣ୍ହେ ଚ ।

କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମେ ପାଟିପଦଦିୱସେ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେନ୍ତୋ ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ହେମନ୍ତେ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତିରେକମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅତିରେକଡ୍ଢମାସେ ସେସେ କତ୍ୱା ନିୱାସେନ୍ତୋ ଚ ଗିମ୍ହେ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ନଗ୍ଗୋ କାୟଂ ଓୱସ୍ସାପେନ୍ତୋ ୱସ୍ସେ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ସଙ୍ଘୋ ଆପଜ୍ଜତି । ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ଗଣୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକକୋ ସୁତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆପଜ୍ଜତି । ପୱାରଣାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଙ୍ଘୁପୋସଥୋ ଚ ସଙ୍ଘପୱାରଣା ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ କପ୍ପତି । ଗଣୁପୋସଥୋ ଚ ଗଣପୱାରଣା ଚ ଗଣସ୍ସେୱ କପ୍ପତି । ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥୋ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନପୱାରଣା ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ କପ୍ପତି । ‘‘ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦୀନି ଭଣନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଛାଦେତି ନ ଆପତ୍ତିଂ, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଭଣନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେତି ନୋ ୱତ୍ଥୁଂ, ୟୋ ନେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତି, ଅୟଂ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚେୱ ଛାଦେତି ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ।

ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ପଟିଚ୍ଛାଦି । ଜନ୍ତାଘରମେୱ ପଟିଚ୍ଛାଦି ଜନ୍ତାଘରପଟିଚ୍ଛାଦି। ଇତରାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଜନ୍ତାଘରେ ଠିତେନ ପରିକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଦକେ ଓତିଣ୍ଣେନାପି ଏତଦେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଉଭୟତ୍ଥ ଖାଦିତୁଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ୱତ୍ଥପଟିଚ୍ଛାଦି ସବ୍ବକପ୍ପିୟତାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନ ସବ୍ବଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱହନ୍ତୀତି ୟନ୍ତି ନିୟ୍ୟନ୍ତି; ନିନ୍ଦଂ ୱା ପଟିକ୍କୋସଂ ୱା ନ ଲଭନ୍ତି । ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଅବ୍ଭାମହିକାଧୂମରଜରାହୁୱିମୁତ୍ତଂ ୱିୱଟଂୟେୱ ୱିରୋଚତି, ନ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ତଥା ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ, ଧମ୍ମୱିନୟୋପି ୱିୱରିତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦେସିୟମାନୋୱ ୱିରୋଚତି ନୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ।

ଅଞ୍ଞେନ ଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଗିଲାନୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଅଗିଲାନୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୱସେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଗିଲାନୋ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଅଗିଲାନୋ ଚ ।

ଅନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ବହୀତି ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ବହି, ବହିଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଅନ୍ତୋତି ସଙ୍ଘିକଂ ମଞ୍ଚାଦିଂ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତୋ ବହି ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଅନ୍ତୋ, ଅୱସେସଂ ପନ ଅନ୍ତୋ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ବହି ଚ। ଅନ୍ତୋସୀମାୟାତି ଆଗନ୍ତୁକୋ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଛତ୍ତୁପାହନୋ ୱିହାରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଉପଚାରସୀମଂ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି । ବହିସୀମାୟାତି ଗମିକୋ ଦାରୁଭଣ୍ଡପଟିସାମନାଦିଗମିକୱତ୍ତଂ ଅପୂରେତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତୋ ଉପଚାରସୀମଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତୋୱ ଆପଜ୍ଜତି । ଅୱସେସଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ବହିସୀମାୟ ଚ । ସତି ୱୁଡ୍ଢତରେ ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମଂ ଭାସନ୍ତୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଗଣମଜ୍ଝେପି ପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତିକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାୟେନ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେନ ୱୁଟ୍ଠାତି । କାୟଂ ଅଚାଲେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି । ୱଚୀସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କାୟକିରିୟଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତସ୍ସ କାୟେନ ୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଦେସନାଗାମିନୀପି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀପି ୱୁଟ୍ଠାତି । ଗଣପୁଗ୍ଗଲମଜ୍ଝେ ପନ ଦେସନାଗାମିନୀୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି ।

ଆଗାଳ୍ହାୟ ଚେତେୟ୍ୟାତି ଆଗାଳ୍ହାୟ ଦଳ୍ହଭାୱାୟ ଚେତେୟ୍ୟ; ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦିକତସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ନ ପୂରୟତୋ ଇଚ୍ଛମାନୋ ସଙ୍ଘୋ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲଜ୍ଜୀ ଚ ହୋତି ବାଲୋ ଚ ଅପକତତ୍ତୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ବାଲୋ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମାଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି’’ ଅପକତତ୍ତୋ ୱା ‘‘ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ନ ଏତ୍ତାୱତା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ; ବାଲଭାୱମୂଲକଂ ପନ ଅପକତତ୍ତଭାୱମୂଲକଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିସୀଲେ ସୀଲୱିପନ୍ନୋ ନାମ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଆପନ୍ନୋ; ଆଚାରୱିପନ୍ନୋ ନାମ ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଆପନ୍ନୋ; ଦିଟ୍ଠିୱିପନ୍ନୋ ନାମ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେସଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅପ୍ପଟିକରୋନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତାନଂୟେୱ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ।

କାୟିକୋ ଦୱୋ ନାମ ପାସକାଦୀହି ଜୂତକୀଳନାଦିଭେଦୋ ଅନାଚାରୋ; ୱାଚସିକୋ ଦୱୋ ନାମ ମୁଖାଲମ୍ବରକରଣାଦିଭେଦୋ ଅନାଚାରୋ; କାୟିକୱାଚସିକୋ ନାମ ନଚ୍ଚନଗାୟନାଦିଭେଦୋ ଦ୍ୱୀହିପି ଦ୍ୱାରେହି ଅନାଚାରୋ। କାୟିକୋ ଅନାଚାରୋ ନାମ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୋ; ୱାଚସିକୋ ଅନାଚାରୋ ନାମ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୋ; କାୟିକୱାଚସିକୋ ନାମ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱୟେପି ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୋ । କାୟିକେନ ଉପଘାତିକେନାତି କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅସିକ୍ଖନେନ, ୟୋ ହି ତଂ ନ ସିକ୍ଖତି, ସୋ ନଂ ଉପଘାତେତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତଂ ଅସିକ୍ଖନଂ ‘‘କାୟିକଂ ଉପଘାତିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାୟିକେନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନାତି ଜଙ୍ଘପେସନିକାଦିନା ୱା ଗଣ୍ଡଫାଲନାଦିନା ୱା ୱେଜ୍ଜକମ୍ମେନ; ୱାଚସିକେନାତି ସାସନଉଗ୍ଗହଣଆରୋଚନାଦିନା; ତତିୟପଦଂ ଉଭୟସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଲଂ ଭିକ୍ଖୁ ମା ଭଣ୍ଡନନ୍ତି ଅଲଂ ଭିକ୍ଖୁ ମା ଭଣ୍ଡନଂ କରି, ମା କଲହଂ, ମା ୱିୱାଦଂ କରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱୋହରିତବ୍ବନ୍ତି ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ; ୱଦତୋପି ହି ତାଦିସସ୍ସ ୱଚନଂ ନ ସୋତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚେକଟ୍ଠାନେତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ବୀଜନଗ୍ଗାହାଦିକେ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ନ ଠପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓକାସକମ୍ମଂ କାରେନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘କରୋତୁ ଆୟସ୍ମା ଓକାସଂ, ଅହଂ ତଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଏୱଂ ଓକାସଂ କାରେନ୍ତସ୍ସ । ନାଲଂ ଓକାସକମ୍ମଂ କାତୁନ୍ତି ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ଓକାସୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ସୱଚନୀୟଂ ନାଦାତବ୍ବନ୍ତି ୱଚନଂ ନ ଆଦାତବ୍ବଂ, ୱଚନମ୍ପି ନ ସୋତବ୍ବଂ; ୟତ୍ଥ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତୀହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିନୟୋତି ୟଂ ସୋ ଜାନାତି, ସୋ ତସ୍ସ ୱିନୟୋ ନାମ ହୋତି; ସୋ ନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟୋଗୋ ନ ଦାତବ୍ବୋତି ‘‘ଇଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ ଓକାସୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଇତି ସୋ ନେୱ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ନାସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା ସୋତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟୋ ନ ସାକଚ୍ଛାତବ୍ବୋତି ୱିନୟପଞ୍ହୋ ନ ସାକଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟକଥା ନ ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବା ।

ଇଦମପ୍ପହାୟାତି ଏତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞାତାଦିକଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା । ସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନ୍ତି ଖୀଣାସୱଂ ଭିକ୍ଖୁଂ । ‘‘ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ପାତବ୍ୟଭାୱଂ ପଟିସେୱନଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ଇଦମପ୍ପହାୟା’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞାତଂ ପହାୟ ଖୀଣାସୱଂ ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତଂ, ଖମଥ ମେ’’ତି ଖମାପେତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଲଦ୍ଧିଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଗତିୱିସୋଧନଂ କରେୟ୍ୟ । ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ଅକୁସଲାନି ଚେୱ ମୂଲାନି ଚ, ଅକୁସଲାନଂ ୱା ମୂଲାନି ଅକୁସଲମୂଲାନି । କୁସଲମୂଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନି ୱିରୂପାନି ୱା ଚରିତାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି। ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନି ସୁନ୍ଦରାନି ୱା ଚରିତାନି ସୁଚରିତାନି। କାୟେନ କରଣଭୂତେନ କତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ତିକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁକ୍କୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୪. ଚତୁକ୍କେସୁ ସକୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି ପରୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ପଦସୋଧମ୍ମାଦିଭେଦଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ ପରସ୍ସ କମ୍ମୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି। ପରୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି ସକୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ପରସ୍ସ କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେସେନ୍ତୋ ସକୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସକୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି ସକୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ପଦସୋଧମ୍ମାଦିଭେଦଂ ଆପତ୍ତିଂ ସକୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋପି ସକୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି । ପରୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି ପରୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ୟାୱତତିୟକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପରସ୍ସ କମ୍ମୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋପି ପରସ୍ସ ପରିୱାସକମ୍ମୱାଚାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠାତି । ତତୋ ପରେସୁ କାୟଦ୍ୱାରିକଂ କାୟେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଦେସେନ୍ତୋ ୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି। ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ତିଣୱତ୍ଥାରକେ କାୟେନ ୱୁଟ୍ଠାତି। କାୟଦ୍ୱାରିକଂ କାୟେନଆପଜ୍ଜତି, ତମେୱ ତିଣୱତ୍ଥାରକେ କାୟେନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ତମେୱ ଦେସେନ୍ତୋ ୱାଚାୟ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅନତ୍ଥରତୋ କାୟସମ୍ଫୁସନେ ଲୋମଗଣନାୟ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାପତ୍ତିଂ ସହଗାରସେୟ୍ୟାପତ୍ତିଞ୍ଚ ପସୁତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପନ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ୱୁଟ୍ଠାତି। ଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପନ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥଟ୍ଠାନେ ସୟନ୍ତୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ଆପଜ୍ଜତି ପସୁତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ନାମ । ପଚ୍ଛିମପଦଦ୍ୱୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଚିତ୍ତକାପତ୍ତିଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ପଚ୍ଛା ଦେସେନ୍ତୋ ସଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି। ସଚିତ୍ତକାପତ୍ତିଂ ସଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ତିଣୱତ୍ଥାରକଟ୍ଠାନେ ସୟନ୍ତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି। ସେସପଦଦ୍ୱୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ସଭାଗଂ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତି, ଅୟଂ ଦେସନାପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପାଚିତ୍ତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେସେତି, ତଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଂ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପାଚିତ୍ତିୟାଦିତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ପାଚିତ୍ତିୟାଦିତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଇତି ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏକମେୱ ପୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦେସେତୀ’’ତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କମ୍ମଚତୁକ୍କେ ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାପତ୍ତିଂ କମ୍ମେନ ଆପଜ୍ଜତି, ଦେସେନ୍ତୋ ଅକମ୍ମେନ ୱୁଟ୍ଠାତି। ୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦିକଂ ଅକମ୍ମେନ ଆପଜ୍ଜତି, ପରିୱାସାଦିନା କମ୍ମେନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସମନୁଭାସନଂ କମ୍ମେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, କମ୍ମେନ ୱୁଟ୍ଠାତି। ସେସଂ ଅକମ୍ମେନ ଆପଜ୍ଜତି,ଅକମ୍ମେନୱୁଟ୍ଠାତି ।

ପରିକ୍ଖାରଚତୁକ୍କେ ପଠମୋ ସକପରିକ୍ଖାରୋ, ଦୁତିୟୋ ସଙ୍ଘିକୋୱ ତତିୟୋ ଚେତିୟସନ୍ତକୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଗିହିପରିକ୍ଖାରୋ । ସଚେ ପନ ସୋ ପତ୍ତଚୀୱରନୱକମ୍ମଭେସଜ୍ଜାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଆହଟୋ ହୋତି, ଅୱାପୁରଣଂ ଦାତୁଂ ଅନ୍ତୋ ଠପାପେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି ।

ସମ୍ମୁଖାଚତୁକ୍କେ ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଆପଜ୍ଜତି, ୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ପନ ସଙ୍ଘେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ପରମ୍ମୁଖା ୱୁଟ୍ଠାତି। ୱିସ୍ସଟ୍ଠିଆଦିକଂ ପରମ୍ମୁଖା ଆପଜ୍ଜତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ୱୁଟ୍ଠାତି। ସମନୁଭାସନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଏୱ ଆପଜ୍ଜତି, ସମ୍ମୁଖା ୱୁଟ୍ଠାତି। ସେସଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦାଦିଭେଦଂ ପରମ୍ମୁଖାୱ ଆପଜ୍ଜତି, ପରମ୍ମୁଖାୱ ୱୁଟ୍ଠାତି। ଅଜାନନ୍ତଚତୁକ୍କଂ ଅଚିତ୍ତକଚତୁକ୍କସଦିସଂ ।

ଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନାତି ସୟିତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଜାତେ ସହଗାରସେୟ୍ୟାପତ୍ତି ହୋତି ଇଦମେୱ ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପନ ଅସାଧାରଣାପତ୍ତି ଲିଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସହପଟିଲାଭଚତୁକ୍କେ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ସୋ ସହ ଲିଙ୍ଗପଟିଲାଭେନ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସେଟ୍ଠଭାୱେନ ଚ ପୁରିମଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ଜହତି, ପଚ୍ଛିମେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠାତି, ପୁରିସକୁତ୍ତପୁରିସାକାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂତି ୱା ପୁରିସୋତି ୱା ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟାନି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣାନି ଛଚତ୍ତାଲୀସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ତେହି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ହୋତି । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ପନ ୟସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ସା ପଚ୍ଛାସମୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ହୀନଭାୱେନ ୱା ପଚ୍ଛିମନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଜହତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ପୁରିମନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତେ ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠାତି । ୱୁତ୍ତୱିପରୀତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୀତି ୱା ଇତ୍ଥୀତି ୱା ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟୋପି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟାନି ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣାନି ସତଂ ତିଂସଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତେହି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ହୋତି ।

ଚତ୍ତାରୋ ସାମୁକ୍କଂସାତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା, ତେ ହି ଭଗୱତା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସୟଂ ଉକ୍କଂସିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପିତତ୍ତା ‘‘ସାମୁକ୍କଂସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପରିଭୋଗାତି ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟପରିଭୋଗା, ଉଦକଂ ପନ ଅକାଲିକତ୍ତା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟାୱକାଲିକାଦୀନି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକାନି ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଚତ୍ତାରି ମହାୱିକଟାନି କାଲୋଦିସ୍ସତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତେ କାଲେ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଉପାସକୋ ସୀଲୱାତି ପଞ୍ଚ ୱା ଦସ ୱା ସୀଲାନି ଗୋପୟମାନୋ ।

ଆଗନ୍ତୁକାଦିଚତୁକ୍କେ ସଛତ୍ତୁପାହନୋ ସସୀସଂ ପାରୁତୋ ୱିହାରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତୋ ଚ ଆଗନ୍ତୁକୋୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଆୱାସିକୋ। ଆୱାସିକୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ପନ ଆୱାସିକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ। ସେସଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସାଧାରଣଂ ଆପତ୍ତିଂ ନେୱ ଆଗନ୍ତୁକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଆୱାସିକୋ। ଗମିୟଚତୁକ୍କେପି ଗମିୟୱତ୍ତଂ ଅପୂରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗମିକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଆୱାସିକୋ। ଆୱାସିକୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ପନ ଆୱାସିକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଗମିକୋ। ସେସଂ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସାଧାରଣଂ ଉଭୋପି ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତାଦିଚତୁକ୍କେ ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତାୱ ହୋତି,ନଆପତ୍ତିନାନତ୍ତତା । ସବ୍ବାପି ହି ସା ପାରାଜିକାପତ୍ତିୟେୱ । ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକନ୍ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିନାନତ୍ତତାୱ ହୋତି, ନ ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତା, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ହି କାୟସଂସଗ୍ଗୋୱ ୱତ୍ଥୁ । ତଥା ‘‘ଲସୁଣକ୍ଖାଦନେ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନାପେତ୍ଥ ନୟେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଚତୁନ୍ନଂ ପାରାଜିକାନଂ ତେରସହି ସଙ୍ଘାଦିସେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତା ଚେୱ ଆପତ୍ତିନାନତ୍ତତାଚ। ଏୱଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦୀନଂ ଅନିୟତାଦୀହି । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଏକତୋ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ନେୱ ୱତ୍ଥୁନାନତ୍ତତା ନୋ ଆପତ୍ତିନାନତ୍ତତା। ୱିସୁଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେସୁପି ସେସା ସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱତ୍ଥୁସଭାଗାଦିଚତୁକ୍କେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତା, ନୋ ଆପତ୍ତିସଭାଗତା, ଚତୂସୁ ପାରାଜିକେସୁ ଆପତ୍ତିସଭାଗତା, ନୋ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତା। ଏସ ନୟୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦୀସୁ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚ ଚତୂସୁ ପାରାଜିକେସୁ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତା ଚେୱ ଆପତ୍ତିସଭାଗତା ଚ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବାସୁ ସାଧାରଣାପତ୍ତୀସୁ । ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିୟଂ ନେୱ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତା ନୋ ଆପତ୍ତିସଭାଗତା। ୟୋ ହି ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ପଠମୋ ପଞ୍ହୋ, ସୋ ଇଧ ଦୁତିୟୋ; ୟୋ ଚ ତତ୍ଥ ଦୁତିୟୋ, ସୋ ଇଧ ପଠମୋ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି ।

ଉପଜ୍ଝାୟଚତୁକ୍କେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟେନ କତ୍ତବ୍ବୱତ୍ତସ୍ସ ଅକରଣେ ଆପତ୍ତିଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ; ସେସଂ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସାଧାରଣଂ ଉଭୋପି ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆଚରିୟଚତୁକ୍କେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଆଦିୟନ୍ତଚତୁକ୍କେ ପାଦଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା ସହତ୍ଥା ଆଦିୟନ୍ତୋ ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଊନକପାଦଂ ଗଣ୍ହାହୀତି ଆଣତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଂ ପୟୋଜେନ୍ତୋ ଲହୁକଂ ଆପଜ୍ଜତି। ଏତେନ ନୟେନ ସେସପଦତ୍ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଭିୱାଦନାରହଚତୁକ୍କେ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ତାୱ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ନୱମଭିକ୍ଖୁନିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପଜ୍ଝାୟାପି ଅଭିୱାଦନାରହା ନୋ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନାରହା। ଅୱିସେସେନ ଚ ୱିପ୍ପକତଭୋଜନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୟୋ କୋଚି ୱୁଡ୍ଢତରୋ । ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସ୍ସାପି ପାରିୱାସିକସ୍ସ ସମୀପଗତୋ ତଦହୁପସମ୍ପନ୍ନୋପି ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନାରହୋ ନୋ ଅଭିୱାଦନାରହୋ। ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଠାନେସୁ ୱୁଡ୍ଢୋ ନୱକସ୍ସ ଅଭିୱାଦନାରହୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନାରହୋ ଚ। ନୱକୋ ପନ ୱୁଡ୍ଢସ୍ସ ନେୱ ଅଭିୱାଦନାରହୋ ନ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନାରହୋ। ଆସନାରହଚତୁକ୍କସ୍ସ ପଠମପଦଂ ପୁରିମଚତୁକ୍କେ ଦୁତିୟପଦେନ, ଦୁତିୟପଦଞ୍ଚ ପଠମପଦେନ ଅତ୍ଥତୋ ସଦିସଂ ।

କାଲଚତୁକ୍କେ ପୱାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ କାଲେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ୱିକାଲେ, ୱିକାଲଭୋଜନାପତ୍ତିଂ ୱିକାଲେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ କାଲେ, ସେସଂ କାଲେ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ୱିକାଲେ ଚ, ଅସାଧାରଣଂ ନେୱ କାଲେ ନୋ ୱିକାଲେ। ପଟିଗ୍ଗହିତଚତୁକ୍କେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତାମିସଂ କାଲେ କପ୍ପତି ନୋ ୱିକାଲେ। ପାନକଂ ୱିକାଲେ କପ୍ପତି, ପୁନଦିୱସମ୍ହି ନୋ କାଲେ। ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ କାଲେ ଚେୱ କପ୍ପତି ୱିକାଲେ ଚ। ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କାଲାତୀତଂ ୟାୱକାଲିକାଦିତ୍ତୟଂ ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ଉଗ୍ଗହିତକମପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଞ୍ଚ ନେୱ କାଲେ କପ୍ପତି ନୋ ୱିକାଲେ।

ପଚ୍ଚନ୍ତିମଚତୁକ୍କେ ସମୁଦ୍ଦେ ସୀମଂ ବନ୍ଧନ୍ତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଆପଜ୍ଜତି, ନୋ ମଜ୍ଝିମେସୁ; ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଗୁଣଙ୍ଗୁଣୂପାହନଂ ଧୁୱନହାନଂ ଚମ୍ମତ୍ଥରଣାନି ଚ ମଜ୍ଝିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ। ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ‘‘ଇଧ ନ କପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋପି ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଇଧ କପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପନ ମଜ୍ଝିମେସୁ ଆପଜ୍ଜତି । ସେସାପତ୍ତିଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଆପଜ୍ଜତି, ଅସାଧାରଣଂ ନ କତ୍ଥଚି ଆପଜ୍ଜତି । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦାଦି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ କପ୍ପତି। ‘‘ଇଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ଦୀପେତୁମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ କପ୍ପତି ନୋ ମଜ୍ଝିମେସୁ । ‘‘ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ଦୀପେତୁଂ ପନ ମଜ୍ଝିମେସୁ ଜନପଦେସୁ କପ୍ପତି ନୋ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ। ସେସଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚ ଲୋଣାନୀ’’ତିଆଦି ଅନୁଞ୍ଞାତକଂ ଉଭୟତ୍ଥ କପ୍ପତି । ୟଂ ପନ ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଉଭୟତ୍ଥାପି ନ କପ୍ପତି ।

ଅନ୍ତୋଆଦିଚତୁକ୍କେ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ସେୟ୍ୟାଦିଂ ଅନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ବହି, ଅଜ୍ଝୋକାସେ ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚାଦୀନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତୋ ବହି ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଅନ୍ତୋ, ସେସଂ ଅନ୍ତୋ ଚେୱ ବହି ଚ, ଅସାଧାରଣଂ ନେୱ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି। ଅନ୍ତୋସୀମାଦିଚତୁକ୍କେ ଆଗନ୍ତୁକୋ ୱତ୍ତଂ ଅପୂରେନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ଗମିୟୋ ବହିସୀମାୟ ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚ ବହିସୀମାୟ ଚ ଆପଜ୍ଜତି,ଅସାଧାରଣଂ ନ କତ୍ଥଚି । ଗାମଚତୁକ୍କେ ଅନ୍ତରଘରପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସେଖିୟପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଗାମେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଅରଞ୍ଞେ। ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପୟମାନା ଅରଞ୍ଞେ ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ଗାମେ। ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଗାମେ ଚେୱ ଆପଜ୍ଜତି ଅରଞ୍ଞେ ଚ, ଅସାଧାରଣଂ ନ କତ୍ଥଚି ।

ଚତ୍ତାରୋପୁବ୍ବକିଚ୍ଚାତି ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ପଦୀପୋ ଚ ଉଦକଂ ଆସନେନ ଚା’’ତି ଇଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୁବ୍ବକରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଉତୁକ୍ଖାନଂ ଭିକ୍ଖୁଗଣନା ଚ ଓୱାଦୋ’’ତି ଇମେ ପନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ତକଲ୍ଲାତି ଉପୋସଥୋ ୟାୱତିକା ଚ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା ତେ ଆଗତା ହୋନ୍ତି, ସଭାଗାପତ୍ତିୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ୱଜ୍ଜନୀୟା ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ତସ୍ମିଂ ନ ହୋନ୍ତି, ପତ୍ତକଲ୍ଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଚତ୍ତାରି ଅନଞ୍ଞପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ‘‘ଏତଦେୱ ପଚ୍ଚୟଂ କରିତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଅନୁପଖଜ୍ଜସେୟ୍ୟାକପ୍ପନସିକ୍ଖାପଦଂ ‘‘ଏହାୱୁସୋ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା’’ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଉପଦହନଂ, ଉପସ୍ସୁତିତିଟ୍ଠନନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି । ଚତସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟୋତି ‘‘ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା, ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ସନ୍ଥତଂ କାରାପେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା, ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆରୋଚେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟା’’ତି ଏୱଂ ଆଗତା ତେରସହି ସମ୍ମୁତୀହି ମୁତ୍ତା ସମ୍ମୁତିୟୋ। ଗିଲାନଚତୁକ୍କେ ଅଞ୍ଞଭେସଜ୍ଜେନ କରଣୀୟେନ ଲୋଲତାୟ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଗିଲାନୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଭେସଜ୍ଜକରଣୀୟେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଅଗିଲାନୋ ଆପଜ୍ଜତି, ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଉଭୋପି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସାଧାରଣଂ ଉଭୋପି ନାପଜ୍ଜନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଚତୁକ୍କୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୫.ପଞ୍ଚକେସୁପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ନିୟତାତି ଆନନ୍ତରିୟାନମେୱେତଂ ଗହଣଂ । ପଞ୍ଚ ଛେଦନକା ଆପତ୍ତିୟୋ ନାମ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତେ ମଞ୍ଚପୀଠେ ନିସୀଦନକଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିୱସ୍ସିକସାଟିକାସୁ ସୁଗତଚୀୱରେ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ପଞ୍ଚହାକାରେହୀତି ଅଲଜ୍ଜିତା, ଅଞ୍ଞାଣତା, କୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପକତତା, ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା, କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି । ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ମୁସାୱାଦପଚ୍ଚୟାତି ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟସଙ୍ଘାଦିସେସପାଚିତ୍ତିୟା । ଅନାମନ୍ତଚାରୋତି ‘‘ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ କୁଲେସୁ ଚାରିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚାରସ୍ସ ଅଭାୱୋ । ଅନଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ଗଣଭୋଜନେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସମୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭୋଜନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମ; ତଥା ଅକରଣଂ ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ। ଅୱିକପ୍ପନା ନାମ ୟା ପରମ୍ପରଭୋଜନେ ୱିକପ୍ପନା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ଅକରଣଂ । ଇମାନି ହି ପଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି । ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତୋତି ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ସୁଣନ୍ତି, ତେହି ଉସ୍ସଙ୍କିତୋ ଚେୱ ପରିସଙ୍କିତୋ ଚ । ଅପି ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ ଖୀଣାସୱୋପି ସମାନୋ, ତସ୍ମା ଅଗୋଚରା ପରିହରିତବ୍ବା । ନ ହି ଏତେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ଅୟସତୋ ୱା ଗରହତୋ ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସୋସାନିକନ୍ତି ସୁସାନେ ପତିତକଂ । ପାପଣିକନ୍ତି ଆପଣଦ୍ୱାରେ ପତିତକଂ । ଥୂପଚୀୱରନ୍ତି ୱମ୍ମିକଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମକତଂ । ଆଭିସେକିକନ୍ତି ନହାନଟ୍ଠାନେ ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଭିସେକଟ୍ଠାନେ ୱା ଛଡ୍ଡିତଚୀୱରଂ । ଭତପଟିୟାଭତନ୍ତି ସୁସାନଂ ନେତ୍ୱା ପୁନ ଆନୀତକଂ । ପଞ୍ଚ ମହାଚୋରା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତା ।

ପଞ୍ଚାପତ୍ତିୟୋ କାୟତୋ ସମୁଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପଠମେନ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନେନ ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କରୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲେ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିୟୋ । ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ କାୟତୋ ଚ ୱାଚତୋ ଚାତି ତତିୟେନ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନେନ ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା କୁଟିଂ କରୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତା ଆପତ୍ତିୟୋ । ଦେସନାଗାମିନିୟୋତି ଠପେତ୍ୱା ପାରାଜିକଞ୍ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସଞ୍ଚ ଅୱସେସା ।

ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀତି ତଜ୍ଜନୀୟନିୟସ୍ସପବ୍ବାଜନୀୟପଟିସାରଣୀୟାନି ଚତ୍ତାରି ଉକ୍ଖେପନୀୟଞ୍ଚ ତିୱିଧମ୍ପି ଏକନ୍ତି ପଞ୍ଚ । ୟାୱତତିୟକେ ପଞ୍ଚାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନାୟ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତିୟା ପାରାଜିକଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତିସ୍ସୋ, ଭେଦକାନୁୱତ୍ତକାଦିସମନୁଭାସନାସୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ଅଦିନ୍ନଂ । ଅୱିଦିତନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀତି ଚେତନାୟ ଅଭାୱେନ ଅୱିଦିତଂ । ଅକପ୍ପିୟନ୍ତି ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଅକପ୍ପିୟକତଂ; ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ । ଅକତାତିରିତ୍ତନ୍ତି ପୱାରେତ୍ୱା ଅତିରିତ୍ତଂ ଅକତଂ । ସମଜ୍ଜଦାନନ୍ତି ନଟସମଜ୍ଜାଦିଦାନଂ । ଉସଭଦାନନ୍ତି ଗୋଗଣସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଉସଭୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଚିତ୍ତକମ୍ମଦାନନ୍ତି ଆୱାସଂ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ପନ ପଟିଭାନଚିତ୍ତକମ୍ମଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନି ହି ପଞ୍ଚ କିଞ୍ଚାପି ଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତାନି, ଅଥ ଖୋ ଅପୁଞ୍ଞାନି ଅକୁସଲାନିୟେୱ। ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଟିଭାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିଭାନନ୍ତି କଥେତୁକମ୍ୟତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମେ ପଞ୍ଚ ଦୁପ୍ପଟିୱିନୋଦୟାତି ନ ସୁପଟିୱିନୋଦୟା; ଉପାୟେନ ପନ କାରଣେନ ଅନୁରୂପାହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନାଅନୁସାସନାଦୀହି ସକ୍କା ପଟିୱିନୋଦେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସକଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତୀତି ଏତ୍ଥ ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି – କଟଅନ୍ଧକାରୱାସୀ ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ କିର ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ସିନ୍ଦୁୱାରକୁସୁମସନ୍ଥତମିୱ ସମୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱାଲିକଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମାରୋ ପବ୍ବତପାଦେ ନିବ୍ବତ୍ତକାଳମକ୍କଟୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ଗୋମୟଂ ୱିପ୍ପକିରନ୍ତୋ ଗତୋ । ଥେରୋ ନାସକ୍ଖି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ, ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଜରଗ୍ଗୱୋ ହୁତ୍ୱା ତାଦିସମେୱ ୱିପ୍ପକାରଂ ଅକାସି । ତତିୟଦିୱସେ ୱଙ୍କପାଦଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପାଦେନ ପରିକସନ୍ତୋ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ‘‘ଏୱରୂପୋ ବୀଭଚ୍ଛପୁରିସୋ ସମନ୍ତା ୟୋଜନପ୍ପମାଣେସୁ ଗୋଚରଗାମେସୁ ନତ୍ଥି, ସିୟା ନୁ ଖୋ ମାରୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମାରୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ମାରୋମ୍ହି, ନ ଦାନି ତେ ୱଞ୍ଚେତୁଂ ଅସକ୍ଖି’’ନ୍ତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ତୟା ତଥାଗତୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି । ‘‘ମାରୋ ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ ହୋତି, ଇଙ୍ଘ ତାୱ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତଭାୱସଦିସଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନାହୀ’’ତି ? ‘‘ନ ସକ୍କା, ଭନ୍ତେ, ତାଦିସଂ ରୂପଂ ନିମ୍ମିନିତୁଂ; ଅପିଚ ଖୋ ପନ ତଂସରିକ୍ଖକଂ ପତିରୂପକଂ ନିମ୍ମିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ସକଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧରୂପସଦିସେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଅଟ୍ଠାସି। ଥେରୋ ମାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ସରାଗଦୋସମୋହୋ ଏୱଂ ସୋଭତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ନ ସୋଭତି ସବ୍ବସୋ ୱୀତରାଗଦୋସମୋହୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ମାରୋ ‘‘ୱଞ୍ଚିତୋମ୍ହି ତୟା, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଥେରୋପି ‘‘କିଂ ଅତ୍ଥି ଜରମାର, ତାଦିସଂ ୱଞ୍ଚେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ଲୋକନ୍ତରୱିହାରେପି ଦତ୍ତୋ ନାମ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଓଦାତକସିଣଂ ପଟିଲଭି । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ତତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଫଲତ୍ତୟଂ ସଚ୍ଛାକାସି ।

ପରଚିତ୍ତଂପସୀଦତୀତି ଏତ୍ଥ ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ତିସ୍ସୋ ନାମ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଜମ୍ବୁକୋଲଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଙ୍କାରଛଡ୍ଡନିଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱାୱ ଅଟ୍ଠାସି। ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତିସ୍ସଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ନାମ ନାୱାତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଭାୱିତଚିତ୍ତେନ ସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପଞ୍ହାସହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋ ସବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିମ୍ପି ୱିହାରେ ଥେରୋ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦି । ୟୋନକୱିସୟତୋ ଚେତିୟୱନ୍ଦକା ଚତ୍ତାରୋ ଥେରା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଦିସ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେୟେୱ ଠତ୍ୱା ଏକୋ ଥେରୋ ଅଟ୍ଠ କପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରି, ଏକୋ ସୋଳସ, ଏକୋ ୱୀସତି, ଏକୋ ତିଂସ କପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରି ।

ଦେୱତା ଅତ୍ତମନା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକସ୍ମିଂ କିର ୱିହାରେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଞ୍ଚ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଞ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନହାୟିତୁଂ ଗତୋ । ଦେୱତା ‘‘ଇମସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ କତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ପୁପ୍ଫହତ୍ଥା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଥେରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କତରଗାମୱାସିକାତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇଧେୱ ୱସାମ, ଇମସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ କତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁ ନତ୍ଥୀତି ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ୱତ୍ତେ ପସୀଦିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫହତ୍ଥା ଠିତାମ୍ହା’’ତି ଦେୱତା ଆହଂସୁ ।

ପାସାଦିକସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକଂ କିର ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତଂ ଅଭୟତ୍ଥେରଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ଅୟଂ କଥା ଉଦପାଦି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ପାସାଦିକୋ, ଅଭୟତ୍ଥେରୋତି ଉଭୋପି ନେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଓଲୋକେସ୍ସାମା’’ତି । ଞାତକା ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମହାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦାପେସ୍ସାମାତି ଅଗମଂସୁ । ଥେରମାତାପି ପାସାଦିକଂ ଚୀୱରଂ କାରେତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ପହିଣି, ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ କେସେ ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଇମଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ମହାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦତୂ’’ତି । ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ଞାତିପରିୱୁତୋ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୁଳ୍ହୋ, ଅଭୟତ୍ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାସୀ’’ତି । ଅତୀତତ୍ତଭାୱେ କିର ଅଭୟତ୍ଥେରୋ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ଗୋଚରଗାମେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜି, ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ମହାଉପାସକୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ କଚୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେସି ।

ସତ୍ଥୁସାସନଂ କତଂ ହୋତୀତି ଇଦଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନୱତ୍ତଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧେହି ୱଣ୍ଣିତଂ, ତସ୍ମା ତଂ କରୋନ୍ତେନ ସତ୍ଥୁସାସନଂ କତଂ ହୋତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଆୟସ୍ମା କିର ସାରିପୁତ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ପବ୍ଭାରେ ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପୁରତୋ ଅସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ପାଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଞ୍ଛି । ଥେରୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ଭଗୱତୋ ପାଦାନି ଦିସ୍ୱା ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ୱତ ମେ ସତ୍ଥା ଅଞ୍ଞାସି, ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଦାନି ଚୋଦନଂ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଭଗୱା ‘‘କୁହିଂ ଗତୋସି, ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ପତିରୂପଂ ଦାନି ତେ ମୟ୍ହଂ ଅନନ୍ତରେ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଅସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ ଗଣ୍ଠିକପଟିମୁଞ୍ଚନଟ୍ଠାନେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ପାଦେନ କଚୱରଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱାୱ ତିଟ୍ଠତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଭାସପରିୟନ୍ତଂ ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏତ୍ତକଂ ସୁତ୍ତଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏତ୍ତକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ଏତ୍ତକଂ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାସପରିୟନ୍ତଂ ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅୟଂ ଚୋଦକସ୍ସ ପୁରିମକଥା, ଅୟଂ ପଚ୍ଛିମକଥା, ଅୟଂ ଚୁଦିତକସ୍ସ ପୁରିମକଥା, ଅୟଂ ପଚ୍ଛିମକଥା, ଏତ୍ତକଂ ଗୟ୍ହୂପଗଂ, ଏତ୍ତକଂ ନ ଗୟ୍ହୂପଗ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପନ ପରସ୍ସ ଭାସପରିୟନ୍ତଂ ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମ । ଆପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ପାରାଜିକଂ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ନାନାକରଣଂ ନ ଜାନାତି । ମୂଲନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟା ମୂଲାନି କାୟୋ ଚ ୱାଚା ଚ, ତାନି ନ ଜାନାତି । ସମୁଦୟନ୍ତି ଛ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନାନି ଆପତ୍ତିସମୁଦୟୋ ନାମ, ତାନି ନ ଜାନାତି । ପାରାଜିକାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତୀତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିରୋଧନ୍ତି ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ଦେସନାୟ ନିରୁଜ୍ଝତି, ୱୂପସମ୍ମତି, ଅୟଂ ୱୁଟ୍ଠାନେନାତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିନିରୋଧଂ ନ ଜାନାତି । ସତ୍ତ ସମଥେ ଅଜାନନ୍ତୋ ପନ ଆପତ୍ତିନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦଂ ନ ଜାନାତି ।

ଅଧିକରଣପଞ୍ଚକେ ଅଧିକରଣଂ ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି । ଅଧିକରଣସ୍ସ ମୂଲଂ ନାମ ତେତ୍ତିଂସ ମୂଲାନି – ୱିୱାଦାଧିକରଣସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସ ମୂଲାନି, ଅନୁୱାଦାଧିକରଣସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସ, ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ଛ, କିଚ୍ଚାଧିକରଣସ୍ସ ଏକଂ; ତାନି ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଅଧିକରଣସମୁଦୟୋ ନାମ ଅଧିକରଣସମୁଟ୍ଠାନଂ । ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ; ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ; କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚାନୀତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଅଧିକରଣନିରୋଧଂ ନ ଜାନାତୀତି ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ମୂଲାମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟସମଥଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି; ‘‘ଇଦଂ ଅଧିକରଣଂ ଦ୍ୱୀହି, ଇଦଂ ଚତୂହି, ଇଦଂ ତୀହି ଇଦଂ ଏକେନ ସମଥେନ ସମ୍ମତୀ’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ତ ସମଥେ ଅଜାନନ୍ତୋ ପନ ଅଧିକରଣନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦଂ ନ ଜାନାତି ନାମ । ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଇଦଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତି । ନିଦାନନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ନିଦାନାନଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଏତ୍ଥା’’ତି ନ ଜାନାତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି । ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି । ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନପଥନ୍ତି କଥାନୁସନ୍ଧି-ୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତି । ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି । ଞତ୍ତିୟା କରଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ଞତ୍ତିକିଚ୍ଚଂ ନ ଜାନାତି, ଓସାରଣାଦୀସୁ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେସୁ ଞତ୍ତିୟା କମ୍ମପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ନ ଜାନାତି । ନ ପୁବ୍ବକୁସଲୋ ହୋତି ନ ଅପରକୁସଲୋତି ପୁବ୍ବେ କଥେତବ୍ବଞ୍ଚ ପଚ୍ଛା କଥେତବ୍ବଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି, ଞତ୍ତି ନାମ ପୁବ୍ବେ ଠପେତବ୍ବା, ପଚ୍ଛା ନ ଠପେତବ୍ବାତିପି ନ ଜାନାତି । ଅକାଲଞ୍ଞୂ ଚ ହୋତୀତି କାଲଂ ନ ଜାନାତି, ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଅୟାଚିତୋ ଭାସତି, ଞତ୍ତିକାଲମ୍ପି ଞତ୍ତିଖେତ୍ତମ୍ପି ଞତ୍ତିଓକାସମ୍ପି ନ ଜାନାତି ।

ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତାତି କେୱଲଂ ଅଞ୍ଞାଣେନ ମୋମୂହଭାୱେନ ଧୁତଙ୍ଗେ ଆନିସଂସଂ ଅଜାନିତ୍ୱା । ପାପିଚ୍ଛୋତି ତେନ ଅରଞ୍ଞୱାସେନ ପଚ୍ଚୟଲାଭଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ପୱିୱେକନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକଂ । ଇଦମତ୍ଥିତନ୍ତି ଇମାୟ କଲ୍ୟାଣାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଇଦମତ୍ଥି, ଇଦମତ୍ଥିନୋ ଭାୱୋ ଇଦମତ୍ଥିତା; ତଂ ଇଦମତ୍ଥିତଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକାମିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପୋସଥଂ ନ ଜାନାତୀତି ନୱୱିଧଂ ଉପୋସଥଂ ନ ଜାନାତି । ଉପୋସଥକମ୍ମନ୍ତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗାଦିଭେଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି । ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଦ୍ୱେ ମାତିକା ନ ଜାନାତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ନୱୱିଧଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ନ ଜାନାତି । ପୱାରଣନ୍ତି ନୱୱିଧଂ ପୱାରଣଂ ନ ଜାନାତି । ପୱାରଣାକମ୍ମଂ ଉପୋସଥକମ୍ମସଦିସମେୱ ।

ଅପାସାଦିକପଞ୍ଚକେ – ଅପାସାଦିକନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପାସାଦିକନ୍ତି କାୟସୁଚରିତାଦି କୁସଲକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତିୱେଲନ୍ତି ୱେଲଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ବହୁତରଂ କାଲଂ କୁଲେସୁ ଅପ୍ପଂ ୱିହାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଓତାରୋତି କିଲେସାନଂ ଅନ୍ତୋ ଓତରଣଂ । ସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିକାୟସଂସଗ୍ଗାଦିଭେଦଂ। ୱିସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଚକେପୱାରଣାଗ୍ଗହଣେନ ନୱୱିଧାପି ପୱାରଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ପଞ୍ଚକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଛକ୍କୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୬. ଛକ୍କେସୁ – ଛ ସାମୀଚିୟୋତି ‘‘ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଅନବ୍ଭିତୋ, ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଗାରୟ୍ହା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି’’, ‘‘ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାୟସ୍ମନ୍ତୋ ସକଂ, ମା ୱୋ ସକଂ ୱିନସ୍ସାତି ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି’’, ‘‘ଅୟଂ ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତୋ ୟାୱ ଭେଦନାୟ ଧାରେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି’’, ‘‘ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଭଜିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି’’, ‘‘ଅଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପରିପଞ୍ହିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି’’, ‘‘ୟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି ସୋ ହରିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚୀ’’ତି ଇମା ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖେୟେୱ ଛ ସାମୀଚିୟୋ । ଛ ଛେଦନକାତି ପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉଦକସାଟିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଛ । ଛହାକାରେହୀତି ଅଲଜ୍ଜିତା ଅଞ୍ଞାଣତା କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତତା ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା ସତିସମ୍ମୋସାତି । ତତ୍ଥ ଏକରତ୍ତଛାରତ୍ତସତ୍ତାହାତିକ୍କମାଦୀସୁ ଆପତ୍ତିଂ ସତିସମ୍ମୋସେନ ଆପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଛ ଆନିସଂସା ୱିନୟଧରେତି ପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟୋ ଉପୋସଥୋତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଛ ।

ଛ ପରମାନୀତି ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବଂ, ମାସପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବଂ, ନୱଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ସନ୍ଥତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଧାରେତବ୍ବଂ ଛବ୍ବସ୍ସପରମତା ଧାରେତବ୍ବଂ, ତିୟୋଜନପରମଂ ସହତ୍ଥା ଧାରେତବ୍ବାନି, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକପତ୍ତୋ ଧାରେତବ୍ବୋ, ସତ୍ତାହପରମଂ ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି, ଛାରତ୍ତପରମଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତବ୍ବଂ, ଚତୁକ୍କଂସପରମଂ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକଂସପରମଂ, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମଂ ଆଦାତବ୍ବଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପରମଂ ମଞ୍ଚପଟିପାଦକଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପରମଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ପରମାନି। ତତ୍ଥ ପଠମାନି ଛ ଏକଂ ଛକ୍କଂ, ତତୋ ଏକଂ ଅପନେତ୍ୱା ସେସେସୁ ଏକେକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଛକ୍କାନି କାତବ୍ବାନି ।

ଛଆପତ୍ତିୟୋତି ତୀଣି ଛକ୍କାନି ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲେ ୱୁତ୍ତାନି । ଛ କମ୍ମାନୀତି ତଜ୍ଜନୀୟ-ନିୟସ୍ସ-ପବ୍ବାଜନୀୟ-ପଟିସାରଣୀୟାନି ଚତ୍ତାରି, ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଚ ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ଚ ୱୁତ୍ତଦ୍ୱୟମ୍ପି ଏକଂ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଏକନ୍ତି ଛ । ନହାନେତି ଓରେନଡ୍ଢମାସଂ ନହାନେ; ୱିପ୍ପକତଚୀୱରାଦିଛକ୍କଦ୍ୱୟଂ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଛକ୍କୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସତ୍ତକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୭. ସତ୍ତକେସୁ – ସତ୍ତ ସାମୀଚିୟୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଛସୁ ‘‘ସା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନବ୍ଭିତା, ତା ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଗାରୟ୍ହା, ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚୀ’’ତି ଇମଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସତ୍ତ ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତ ଅଧମ୍ମିକା ପଟିଞ୍ଞାତକରଣାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ହୋତି, ପାରାଜିକେନ ଚୋଦିୟମାନୋ ‘ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋମ୍ହୀ’ତି ପଟିଜାନାତି, ତଂ ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ କାରେତି, ଅଧମ୍ମିକଂ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଧମ୍ମିକାପି ତତ୍ଥେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତି ସତ୍ତାହକରଣୀୟେନ ଗନ୍ତୁନ୍ତି ୱସ୍ସୂପନାୟିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ। ସତ୍ତାନିସଂସା ୱିନୟଧରେତି ‘‘ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟୋ ଉପୋସଥୋ ପୱାରଣା’’ତି ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଚ ସତ୍ତ ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତ ପରମାନୀତି ଛକ୍କେ ୱୁତ୍ତାନିୟେୱ ସତ୍ତକୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । କତଚୀୱରନ୍ତିଆଦୀନି ଦ୍ୱେ ସତ୍ତକାନି କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ।

ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ନ ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ହୋତି ଆପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ହୋତି ଆପତ୍ତି ପଟିକାତବ୍ବାତି ଇମାନି ତୀଣି ସତ୍ତକାନି, ଦ୍ୱେ ଅଧମ୍ମିକାନି, ଏକଂ ଧମ୍ମିକଂ; ତାନି ତୀଣିପି ଚମ୍ପେୟ୍ୟକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଅସଦ୍ଧମ୍ମାତି ଅସତଂ ଧମ୍ମା, ଅସନ୍ତୋ ୱା ଧମ୍ମା; ଅସୋଭନା ହୀନା ଲାମକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମାତି ସତଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଧମ୍ମା; ସନ୍ତୋ ୱା ଧମ୍ମା ସୁନ୍ଦରା ଉତ୍ତମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ସତ୍ତକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଟ୍ଠକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୮. ଅଟ୍ଠକେସୁ – ଅଟ୍ଠାନିସଂସେତି ‘‘ନ ମୟଂ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମ, ୱିନା ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମ, ନ ମୟଂ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ପୱାରେସ୍ସାମ, ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମ, ଆସନେ ନିସୀଦିସ୍ସାମ, ୟାଗୁପାନେ ନିସୀଦିସ୍ସାମ, ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ନିସୀଦିସ୍ସାମ, ଏକଚ୍ଛନ୍ନେ ୱସିସ୍ସାମ, ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଅଭିୱାଦନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମ, ୱିନା ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତେ ଆନିସଂସେ । ଦୁତିୟଅଟ୍ଠକେପି ଏସେୱ ନୟୋ, ତମ୍ପି ହି ଏୱମେୱ କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠ ୟାୱତତିୟକାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ତେରସକେ ଚତ୍ତାରୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସତ୍ତରସକେ ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣା ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ । ଅଟ୍ଠହାକାରେହି କୁଲାନି ଦୂସେତୀତି କୁଲାନି ଦୂସେତି ପୁପ୍ଫେନ ୱା ଫଲେନ ୱା ଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ୱା ୱେଳୁୟା ୱା ୱେଜ୍ଜିକାୟ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକେନ ୱାତି ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି । ଅଟ୍ଠ ମାତିକା ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ, ଅପରା ଅଟ୍ଠ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତା । ଅଟ୍ଠହି ଅସଦ୍ଧମ୍ମେହୀତି ଲାଭେନ ଅଲାଭେନ ୟସେନ ଅୟସେନ ସକ୍କାରେନ ଅସକ୍କାରେନ ପାପିଚ୍ଛତାୟ ପାପମିତ୍ତତାୟ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ନାମ ଲାଭେ ସାରାଗୋ, ଅଲାଭେ ପଟିୱିରୋଧୋ; ଏୱଂ ୟସେ ଅୟସେ, ପସଂସାୟ ନିନ୍ଦାୟ, ସୁଖେ ସାରାଗୋ, ଦୁକ୍ଖେ ପଟିୱିରୋଧୋତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମୁସାୱାଦୋତି ‘‘ୱିନିଧାୟ ସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତେହି ସତ୍ତହୀତି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ।

ଅଟ୍ଠ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନୀତି –

‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ ନ ଚାଦିନ୍ନମାଦିୟେ,

ମୁସା ନ ଭାସେ ନ ଚ ମଜ୍ଜପୋ ସିୟା ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ୱିରମେୟ୍ୟ ମେଥୁନା,

ରତ୍ତିଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିକାଲଭୋଜନଂ ॥

‘‘ମାଲଂ ନ ଧାରେ ନ ଚ ଗନ୍ଧମାଚରେ,

ମଞ୍ଚେ ଛମାୟଂୱ ସୟେଥ ସନ୍ଥତେ ।

ଏତଞ୍ହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମାହୁପୋସଥଂ,

ବୁଦ୍ଧେନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତଗୁନା ପକାସିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ । ଅଟ୍ଠ ଦୂତେୟ୍ୟଙ୍ଗାନୀତି ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୋତା ଚ ହୋତି ସାୱେତା ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଙ୍ଘଭେଦକେ ୱୁତ୍ତାନି । ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତାନି ମହାଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଅନତିରିତ୍ତା ଚ ଅତିରିତ୍ତା ଚ ପୱାରଣାସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ୱୁଡ୍ଢଭିକ୍ଖୁନୀନଂ, ଆସନମ୍ପି ତାସଂୟେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଉପାସିକାତି ୱିସାଖା । ଅଟ୍ଠାନିସଂସା ୱିନୟଧରେତି ପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ‘‘ତସ୍ସାଧେୟ୍ୟୋ ଉପୋସଥୋ, ପୱାରଣା, ସଙ୍ଘକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠ ପରମାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପରମାନେୱ ଅଟ୍ଠକୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଟ୍ଠସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ନ ପକତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପୋସଥୋ ଠପେତବ୍ବୋ, ନ ପୱାରଣା ଠପେତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅଟ୍ଠକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନୱକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୨୯. ନୱକେସୁ – ନୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନୀତି ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦୀନି ନୱ । ନୱ ଆଘାତପଟିୱିନୟାତି ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରି, ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଆଘାତଂ ପଟିୱିନେତୀ’’ତିଆଦୀନି ନୱ । ନୱ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନୀତି ନୱହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ଆରତି ୱିରତି ପଟିୱିରତି ସେତୁଘାତୋ । ନୱହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ନୱନ୍ନଂ ୱା, ଉପାଲି, ଅତିରେକନୱନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଘରାଜି ଚେୱ ହୋତି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଚା’’ତି । ନୱ ପରମାନୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପରମାନେୱ ନୱକୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ନୱ ତଣ୍ହାମୂଲକା ନାମ ତଣ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିୟେସନା, ପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭୋ, ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅଜ୍ଝୋସାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପରିଗ୍ଗହୋ, ପରିଗ୍ଗହଂ ପଟିଚ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ମଚ୍ଛରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆରକ୍ଖା, ଆରକ୍ଖାଧିକରଣଂ ଦଣ୍ଡାଦାନସତ୍ଥାଦାନକଲହୱିଗ୍ଗହୱିୱାଦତୁୱଂତୁୱଂପେସୁଞ୍ଞମୁସାୱାଦା । ନୱ ୱିଧମାନାତି ‘‘ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିମାନାଦୟୋ । ନୱ ଚୀୱରାନୀତି ତିଚୀୱରନ୍ତି ୱା ୱସ୍ସିକସାଟିକାତି ୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନି । ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀତି ଅଧିଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନି। ନୱ ଅଧମ୍ମିକାନି ଦାନାନୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେତି, ଚେତିୟସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞଚେତିୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେତୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନି ।

ନୱ ପଟିଗ୍ଗହପରିଭୋଗାତି ଏତେସଂୟେୱ ଦାନାନଂ ପଟିଗ୍ଗହା ଚ ପରିଭୋଗା ଚ । ତୀଣି ଧମ୍ମିକାନି ଦାନାନୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦେତି, ଚେତିୟସ୍ସ ନିନ୍ନଂ ଚେତିୟସ୍ସେୱ, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସେୱ ଦେତୀତି ଇମାନି ତୀଣି । ପଟିଗ୍ଗହପଟିଭୋଗାପି ତେସଂୟେୱ ପଟିଗ୍ଗହା ଚ ପରିଭୋଗା ଚ । ନୱ ଅଧମ୍ମିକା ସଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ଅଧମ୍ମୱାଦିପୁଗ୍ଗଲୋ, ଅଧମ୍ମୱାଦିସମ୍ବହୁଲା, ଅଧମ୍ମୱାଦିସଙ୍ଘୋତି ଏୱଂ ତୀଣି ତିକାନି ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଧମ୍ମିକା ସଞ୍ଞତ୍ତିୟୋପି ଧମ୍ମୱାଦୀ ପୁଗ୍ଗଲୋତିଆଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଦ୍ୱେ ନୱକାନି ଓୱାଦୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମସିକ୍ଖାପଦନିଦ୍ଦେସେ ପାଚିତ୍ତିୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଦ୍ୱେ ନୱକାନି ତତ୍ଥେୱ ଦୁକ୍କଟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ନୱକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦସକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩୦. ଦସକେସୁ – ଦସ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନୀତି ନୱକେସୁ ୱୁତ୍ତାନି ନୱ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ୱା ପନ ଆଘାତୋ ଜାୟତୀ’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ହୋନ୍ତି । ଆଘାତପଟିୱିନୟାପି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା ନୱ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ୱା ପନ ଆଘାତୋ ଜାୟତି, ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଆଘାତଂ ପଟିୱିନେତୀ’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନୀତି ଦସହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ୱିରତିସଙ୍ଖାତାନି ଦସ । ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ୱସେନ ପନ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସ ମିଚ୍ଛତ୍ତାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିପରିୟୋସାନା, ୱିପରୀତା ସମ୍ମତ୍ତା। ସଲାକଗ୍ଗାହା ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ।

ଦସହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉବ୍ବାହିକାୟ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋତି ‘‘ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତେହି ଦସହି । ଦସ ଆଦୀନୱା ରାଜନ୍ତେପୁରପ୍ପୱେସନେ ରାଜସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଦସ ଦାନୱତ୍ଥୂନୀତି ଅନ୍ନଂ ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲା ଗନ୍ଧଂ ୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟାୱସଥଂ ପଦୀପେୟ୍ୟଂ । ଦସ ରତନାନୀତି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟାଦୀନି । ଦସ ପଂସୁକୂଲାନୀତି ସୋସାନିକଂ, ପାପଣିକଂ, ଉନ୍ଦୂରକ୍ଖାୟିତଂ, ଉପଚିକକ୍ଖାୟିତଂ, ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢଂ, ଗୋଖାୟିତଂ, ଅଜିକକ୍ଖାୟିତଂ, ଥୂପଚୀୱରଂ, ଆଭିସେକିୟଂ, ଭତପଟିୟାଭତନ୍ତି ଏତେସୁ ଉପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କାତବ୍ବଂ । ଦସ ଚୀୱରଧାରଣାତି ‘‘ସବ୍ବନୀଲକାନି ଚୀୱରାନି ଧାରେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୱସେନ ଦସାତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ନୱସୁ କପ୍ପିୟଚୀୱରେସୁ ଉଦକସାଟିକଂ ୱା ସଙ୍କଚ୍ଚିକଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱନ୍ଦନୀୟପୁଗ୍ଗଲା ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଦସ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନି ଓମସୱାଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ଦସ ଆକାରା ପେସୁଞ୍ଞସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଦସ ସେନାସନାନୀତି ମଞ୍ଚୋ, ପୀଠଂ, ଭିସି, ବିମ୍ବୋହନଂ, ଚିମିଲିକା, ଉତ୍ତରତ୍ଥରଣଂ, ତଟ୍ଟିକା, ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋ, ନିସୀଦନଂ, ତିଣସନ୍ଥାରୋ, ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରୋତି । ଦସ ୱରାନି ୟାଚିଂସୂତି ୱିସାଖା ଅଟ୍ଠ, ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ଏକଂ, ଜୀୱକୋ ଏକଂ । ୟାଗୁଆନିସଂସା ଚ ଅକପ୍ପିୟମଂସାନି ଚ ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଦସକୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଏକାଦସକୱାରୱଣ୍ଣନା

୩୩୧. ଏକାଦସକେସୁ – ଏକାଦସାତି ପଣ୍ଡକାଦୟୋ ଏକାଦସ । ଏକାଦସ ପାଦୁକାତି ଦସ ରତନମୟା, ଏକା କଟ୍ଠପାଦୁକା । ତିଣପାଦୁକମୁଞ୍ଜପାଦୁକପବ୍ବଜପାଦୁକାଦୟୋ ପନ କଟ୍ଠପାଦୁକସଙ୍ଗହମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକାଦସ ପତ୍ତାତି ତମ୍ବଲୋହମୟେନ ୱା ଦାରୁମୟେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ରତନମୟା । ଏକାଦସ ଚୀୱରାନୀତି ସବ୍ବନୀଲକାଦୀନି ଏକାଦସ । ୟାୱତତିୟକାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଅଟ୍ଠ, ଅରିଟ୍ଠୋ, ଚଣ୍ଡକାଳୀତି । ଏକାଦସ ଅନ୍ତରାୟିକା ନାମ ‘‘ନସି ଅନିମିତ୍ତା’’ତି ଆଦୟୋ । ଏକାଦସଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀତି ତିଚୀୱରଂ, ୱସ୍ସିକସାଟିକା, ନିସୀଦନଂ, ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ, କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦି, ମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ, ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ, ଉଦକସାଟିକା, ସଙ୍କଚ୍ଚିକାତି । ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀତି ଏତାନେୱ ଅଧିଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନି । ଗଣ୍ଠିକା ଚ ୱିଧା ଚ ସୁତ୍ତମୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସ ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ଖୁଦ୍ଦକକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ପଥୱିୟୋ ପଥୱିସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ନିସ୍ସୟପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ ଉପଜ୍ଝାୟମ୍ହା ପଞ୍ଚ, ଆଚରିୟମ୍ହା ଛ; ଏୱଂ ଏକାଦସ । ଅୱନ୍ଦିୟପୁଗ୍ଗଲା ନଗ୍ଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସ, ତେ ସବ୍ବେ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା। ଏକାଦସ ପରମାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚୁଦ୍ଦସସୁ ଏକାଦସକୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏକାଦସ ୱରାନୀତି ମହାପଜାପତିୟା ୟାଚିତୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନି ଦସ । ଏକାଦସ ସୀମାଦୋସାତି ‘‘ଅତିଖୁଦ୍ଦକଂ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କମ୍ମୱଗ୍ଗେ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି ।

ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏକାଦସାଦୀନୱା ନାମ ‘‘ୟୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅକ୍କୋସକୋ ପରିଭାସକୋ ଅରିୟୂପୱାଦୀ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ ୟଂ ସୋ ଏକାଦସନ୍ନଂ ବ୍ୟସନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ବ୍ୟସନଂ ନ ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କତମେସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ? ଅନଧିଗତଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି, ଅଧିଗତା ପରିହାୟତି, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ନ ୱୋଦାୟନ୍ତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେସୁ ୱା ଅଧିମାନିକୋ ହୋତି, ଅନଭିରତୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସିକ୍ଖଂ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି, ଗାଳ୍ହଂ ୱା ରୋଗାତଙ୍କଂ ଫୁସତି, ଉମ୍ମାଦଂ ୱା ପାପୁଣାତି ଚିତ୍ତକ୍ଖେପଂ ୱା, ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତି, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରମ୍ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୬) । ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ଆସେୱିତାୟାତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସେୱିତାୟ । ଭାୱିତାୟାତି ନିପ୍ଫାଦିତାୟ ୱଡ୍ଢିତାୟ

ୱା । ବହୁଲୀକତାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତାୟ । ୟାନୀକତାୟାତି ସୁୟୁତ୍ତୟାନସଦିସାୟ କତାୟ । ୱତ୍ଥୁକତାୟାତି ୟଥା ପତିଟ୍ଠା ହୋତି; ଏୱଂ କତାୟ । ଅନୁଟ୍ଠିତାୟାତି ଅନୁ ଅନୁ ପୱତ୍ତିତାୟ; ନିଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଚିତାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ଚିତାୟ; ସବ୍ବଦିସାସୁ ଚିତାୟ ଆଚିତାୟ ଭାୱିତାୟ ଅଭିୱଡ୍ଢିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁସମାରଦ୍ଧାୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧାୟ; ୱସୀଭାୱଂ ଉପନୀତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପାପକଂ ସୁପିନନ୍ତି ପାପକମେୱ ନ ପସ୍ସତି, ଭଦ୍ରକଂ ପନ ୱୁଡ୍ଢିକାରଣଭୂତଂ ପସ୍ସତି । ଦେୱତା ରକ୍ଖନ୍ତୀତି ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଧମ୍ମିକଂ ରକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ତୁୱଟଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀତି ଖିପ୍ପଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି । ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ମେତ୍ତାଝାନତୋ ଉତ୍ତରିଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋ ସେଖୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ହୁତ୍ୱା କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଏକାଦସକୱାରୱଣ୍ଣନା ପରିୟୋସାନା

ଏକୁତ୍ତରିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପୋସଥାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନା

୩୩୨. ‘‘ଉପୋସଥକମ୍ମସ୍ସ କୋ ଆଦୀ’’ତିଆଦୀନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସାମଗ୍ଗୀ ଆଦୀତି ‘‘ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଆହରିତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗୀ ଆଦି । କିରିୟା ମଜ୍ଝେତି ପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପାତିମୋକ୍ଖଓସାରଣକିରିୟା ମଜ୍ଝେ । ନିଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ‘‘ତତ୍ଥ ସବ୍ବେହେୱ ସମଗ୍ଗେହି ସମ୍ମୋଦମାନେହି ଅୱିୱଦମାନେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପାତିମୋକ୍ଖନିଟ୍ଠାନଂ ପରିୟୋସାନଂ । ପୱାରଣାକମ୍ମସ୍ସ ସାମଗ୍ଗୀ ଆଦୀତି ‘‘ପୱାରଣଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସୀମଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଛନ୍ଦପୱାରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ କାୟସାମଗ୍ଗୀ ଆଦି । କିରିୟା ମଜ୍ଝେତି ପୱାରଣାଞତ୍ତି ଚ ପୱାରଣାକଥା ଚ ମଜ୍ଝେ, ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ‘‘ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନଂ ପରିୟୋସାନଂ । ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ୟେନ ୱତ୍ଥୁନା କମ୍ମାରହୋ ହୋତି, ତଂ ୱତ୍ଥୁ । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୟେନ ତଂ ୱତ୍ଥୁ କତଂ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । କମ୍ମୱାଚା ପରିୟୋସାନନ୍ତି ‘‘କତଂ ସଙ୍ଘେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମଂ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସା ତସ୍ସା କମ୍ମୱାଚାୟ ଅୱସାନୱଚନଂ ପରିୟୋସାନଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି

ଉପୋସଥାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତ୍ଥୱସପକରଣାୱଣ୍ଣନା

୩୩୪. ଅତ୍ଥୱସପକରଣେ – ଦସ ଅତ୍ଥୱସେତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ ତଂ ସଙ୍ଘଫାସୂତିଆଦୀସୁ ଉପରିମଂ ଉପରିମଂ ପଦଂ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।

ଅତ୍ଥସତଂଧମ୍ମସତନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ପନ ୟଦେତଂ ଦସସୁ ପଦେସୁ ଏକେକଂ ମୂଲଂ କତ୍ୱା ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜନାୟ ପଦସତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥସତଂ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ୱସେନ ଧମ୍ମସତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟେ ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚ ତଥାଗତେନ ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ୟେ ପୁବ୍ବେ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତା ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁଭାୱୋ ‘ସୁଟ୍ଠୁ ଦେୱା’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ‘ସୁଟ୍ଠୁ ଭନ୍ତେ’ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱୋ, ୟୋ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘସ୍ସ ‘ସୁଟ୍ଠୁ ଭନ୍ତେ’ତି ମମ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନ ବଲକ୍କାରେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ – ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱଣ୍ଣିତା, ତେସଂ ଇଧ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥସତଂ ତଦତ୍ଥଜୋତକାନଞ୍ଚ ପଦାନଂ ୱସେନ ଧମ୍ମସତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ଅତ୍ଥଜୋତକାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତଂ, ଧମ୍ମଭୂତାନଂ ନିରୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ନିରୁତ୍ତିସତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ନିରୁତ୍ତିସତାନି, ଅତ୍ଥସତେ ଞାଣସତଂ, ଧମ୍ମସତେ ଞାଣସତଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ନିରୁତ୍ତିସତେସୁ ଦ୍ୱେ ଞାଣସତାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଞାଣସତାନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

‘‘ଅତ୍ଥସତଂ ଧମ୍ମସତଂ, ଦ୍ୱେ ନିରୁତ୍ତିସତାନି ।

ଚତ୍ତାରି ଞାଣସତାନି, ଅତ୍ଥୱସେ ପକରଣେ’’ତି ॥

ଇତି ହି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଇତି ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମଗାଥାସଙ୍ଗଣିକଂ

ସତ୍ତନଗରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

୩୩୫.ଏକଂସଂଚୀୱରଂ କତ୍ୱାତି ଏକସ୍ମିଂ ଅଂସକୂଟେ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା; ସାଧୁକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାନ ଅଞ୍ଜଲିନ୍ତି ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଆସୀସମାନରୂପୋ ୱାତି ପଚ୍ଚାସୀସମାନରୂପୋ ୱିୟ । କିସ୍ସ ତ୍ୱଂ ଇଧ ମାଗତୋତି କେନ କାରଣେନ କିମତ୍ଥଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ତ୍ୱଂ ଇଧ ଆଗତୋ । କୋ ଏୱମାହ ? ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । କଂ ଏୱମାହ ? ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ । ଇତି ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ୱିନୟେସୂ’’ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ତେ ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇତି ଇମେ ସବ୍ବପଞ୍ହେ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ବ୍ୟାକାସି । ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ପନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି । ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ବ୍ୟାକାସି ।

ତତ୍ଥ ଭଦ୍ଦକୋ ତେ ଉମ୍ମଙ୍ଗୋତି ଭଦ୍ଦକା ତେ ପଞ୍ହା; ପଞ୍ହା ହି ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଗ୍ଘାତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ମଂ ପୁଚ୍ଛସି, ତସ୍ମା ତେ ଅହମକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥେ ୱା, ‘‘ତଗ୍ଘା’’ତି ହି ଇମିନା ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଆହ । ‘‘ସମାଦହିତ୍ୱା ୱିସିବ୍ବେନ୍ତି, ସାମିସେନ, ସସିତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣିୟେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭଗ୍ଗେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ।

ଚତୁୱିପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୩୩୬.ୟଂ ତଂ ପୁଚ୍ଛିମ୍ହାତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ଅପୁଚ୍ଛିମ୍ହା । ଅକିତ୍ତୟୀତି ଅଭାସି । ନୋତି ଅମ୍ହାକଂ। ତଂ ତଂ ବ୍ୟାକତନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ପୁଟ୍ଠଂ, ତଂ ତଦେୱ ବ୍ୟାକତଂ । ଅନଞ୍ଞଥାତି ଅଞ୍ଞଥା ଅକତ୍ୱା ବ୍ୟାକତଂ ।

ୟେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ସା ସୀଲୱିପତ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସୀଲୱିପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ହେ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମତାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ହି ୱିପତ୍ତୀସୁ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଏକାୟ ୱିପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତଂ, ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ତୀହି ୱିପତ୍ତୀହି ସଙ୍ଗହିତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୟେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା ସା ସୀଲୱିପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତମେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାରାଜିକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ସୀଲୱିପତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ ।

ଇଦାନି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱିପତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚାୟଂ, ଅକ୍କୋସତି ହସାଧିପ୍ପାୟୋତି ଇଦଂ ଦୁବ୍ଭାସିତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତା ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତି ।

ଅୟଂ ସା ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିସମ୍ମତାତି ଅୟଂ ଛହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ସଙ୍ଗହିତା ଆଜୀୱୱିପତ୍ତି ନାମ ଚତୁତ୍ଥା ୱିପତ୍ତି ସମ୍ମତାତି ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଅଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି ।

ଇଦାନି ‘‘ୟେ ଚ ୟାୱତତିୟକା’’ତି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ଏକାଦସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଛେଦନକାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୩୭. ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ୟେ ଚ ୟାୱତତିୟକା’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ‘‘ଏକାଦସ ୟାୱତତିୟକା’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାନୁସନ୍ଧିୱସେନେୱ ‘‘କତି ଛେଦନକାନୀ’’ତିଆଦିକେ ଅଞ୍ଞେ ଅନ୍ତରାପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ‘‘ଛ ଛେଦନକାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକଂ ଭେଦନକଂ, ଏକଂ ଉଦ୍ଦାଲନକଂ, ସୋଦସ ଜାନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା’’ତି ଇଦମେୱ ଅପୁବ୍ବଂ । ସେସଂ ମହାୱଗ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତମେୱ । ୟଂ ପନେତଂ ଅପୁବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ଏକଂ ଭେଦନକନ୍ତି ସୂଚିଘରଂ । ଏକଂ ଉଦ୍ଦାଲନକନ୍ତି ତୂଲୋନଦ୍ଧମଞ୍ଚପୀଠଂ । ସୋଦସାତି ସୋଳସ । ଜାନନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ‘‘ଜାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ତେ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ‘‘ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ପୁବ୍ବୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁପଖଜ୍ଜ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ତିଣଂ ୱା ମତ୍ତିକଂ ୱା ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱା ସିଞ୍ଚାପେୟ୍ୟ ୱା, ଜାନଂ ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଆସାଦନାପେକ୍ଖୋ ଭୁତ୍ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଜାନଂ ସପ୍ପାଣକଂ ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ୟଥାଧମ୍ମଂ ନିହତାଧିକରଣଂ, ଜାନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଥେୟ୍ୟସତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ, ଜାନଂ ତଥାୱାଦିନା ଭିକ୍ଖୁନା ଅକତାନୁଧମ୍ମେନ, ଜାନଂ ତଥାନାସିତଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସଂ, ଜାନଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ପରିଣତଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନେୱ ଅତ୍ତନା ପଟିଚୋଦେୟ୍ୟ, ଜାନଂ ଚୋରିଂ ୱଜ୍ଝଂ ୱିଦିତଂ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା, ଜାନଂ ସଭିକ୍ଖୁକଂ ଆରାମଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପୱିସେୟ୍ୟା’’ତି ।

ଅସାଧାରଣାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୩୮. ଇଦାନି ‘‘ସାଧାରଣଂ ଅସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପୁରିମପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ୱୀସଂ ଦ୍ୱେ ସତାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣେସୁ ଛ ସଙ୍ଘାଦିସେସାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠି, କାୟସଂସଗ୍ଗୋ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ଅତ୍ତକାମ, କୁଟି, ୱିହାରୋତି । ଦ୍ୱେ ଅନିୟତେହି ଅଟ୍ଠାତି ଦ୍ୱୀହି ଅନିୟତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠ ଇମେ ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ଦ୍ୱାଦସାତି –

ଧୋୱନଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହୋ, କୋସେୟ୍ୟସୁଦ୍ଧଦ୍ୱେଭାଗା ।

ଛବ୍ବସ୍ସାନି ନିସୀଦନଂ, ଦ୍ୱେ ଲୋମା ପଠମୋ ପତ୍ତୋ ।

ୱସ୍ସିକା ଆରଞ୍ଞକେନ ଚାତି – ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ॥

ଦ୍ୱେୱୀସତି ଖୁଦ୍ଦକାତି –

ସକଲୋ ଭିକ୍ଖୁନୀୱଗ୍ଗୋ, ପରମ୍ପରଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।

ଅନତିରିତ୍ତଂ ଅଭିହଟଂ, ପଣୀତଞ୍ଚ ଅଚେଲକଂ ।

ଊନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଛାଦନଂ ॥

ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଞ୍ଚ, ୟା ଚ ଅନିକ୍ଖନ୍ତରାଜକେ ।

ସନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା, ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନା ॥

ନିସୀଦନେ ଚ ୟା ସିକ୍ଖା, ୱସ୍ସିକା ୟା ଚ ସାଟିକା ।

ଦ୍ୱାୱୀସତି ଇମା ସିକ୍ଖା, ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ପକାସିତାତି ॥

ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣେସୁପି ସଙ୍ଘମ୍ହା ଦସ ନିସ୍ସରେତି ‘‘ସଙ୍ଘମ୍ହା ନିସ୍ସାରୀୟତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା, ମାତିକାୟଂ ପନ ‘‘ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆଗତା ଦସ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ଦ୍ୱାଦସାତି ଭିକ୍ଖୁନିୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନେୱ । ଖୁଦ୍ଦକାପି ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତଖୁଦ୍ଦକା ଏୱ । ତଥା ଚତ୍ତାରୋ ପାଟିଦେସନୀୟା, ଇତି ସତଞ୍ଚେୱ ତିଂସଞ୍ଚ ସିକ୍ଖା ୱିଭଙ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଭିକ୍ଖୂହି ଅସାଧାରଣା । ସେସଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଇଦାନି ୱିପତ୍ତିୟୋ ଚ ‘‘ୟେହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠେୱ ପାରାଜିକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁରାସଦାତି ଇମିନା ତେସଂ ସପ୍ପଟିଭୟତଂ ଦସ୍ସେତି । କଣ୍ହସପ୍ପାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଏତେ ଦୁରାସଦା ଦୁରୂପଗମନା ଦୁରାସଜ୍ଜନା, ଆପଜ୍ଜିୟମାନା ମୂଲଚ୍ଛେଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ତାଲୱତ୍ଥୁସମୂପମାତି ସବ୍ବଂ ତାଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତକରଣେନ ସମୂପମା । ୟଥା ୱତ୍ଥୁମତ୍ତକତୋ ତାଲୋ ନ ପୁନ ପାକତିକୋ ହୋତି, ଏୱଂ ନ ପୁନ ପାକତିକା ହୋନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସାଧାରଣଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଏକେକସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋତିଆଦିମାହ । ଅୱିରୁଳ୍ହୀ ଭୱନ୍ତି ତେତି ୟଥା ଏତେ ପଣ୍ଡୁପଲାସାଦୟୋ ପୁନହରିତାଦିଭାୱେନ ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି; ଏୱଂ ପାରାଜିକାପି ପୁନ ପକତିସୀଲାଭାୱେନ ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ୱିପତ୍ତିୟୋ ଚ ୟେହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇମା ତାୱ ଅଟ୍ଠ ପାରାଜିକୱିପତ୍ତିୟୋ କେହିଚି ସମଥେହି ନ ସମ୍ମନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୟା ପନ ୱିପତ୍ତିୟୋ ସମ୍ମନ୍ତି, ତା ଦସ୍ସେତୁଂ ତେୱୀସତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତୀହି ସମଥେହୀତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱଚନମେତଂ । ସଙ୍ଘାଦିସେସା ହି ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତି, ନ ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ । ସେସା ତୀହିପି ସମ୍ମନ୍ତି ।

ଦ୍ୱେ ଉପୋସଥା ଦ୍ୱେ ପୱାରଣାତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଭତ୍ତିମତ୍ତଦସ୍ସନେନେୱ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସମଥେହି ୱୂପସମନୱସେନ । ଭିକ୍ଖୁଉପୋସଥୋ, ଭିକ୍ଖୁନିଉପୋସଥୋ, ଭିକ୍ଖୁପୱାରଣା, ଭିକ୍ଖୁନିପୱାରଣାତି ଇମାପି ହି ଚତସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ; ୱିଭଜନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନୀତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗାଦୀନି ଉପୋସଥକମ୍ମାନି । ପଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଦେସା ଚତୁରୋ ଭୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞଥାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦେସା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତୁରୋ ଭୱନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଥା ନ ଭୱନ୍ତି; ଇମା ଅପରାପି ୱିଭତ୍ତିୟୋ । ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ଭୱନ୍ତି ସତ୍ତ, ଅଧିକରଣାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଇମା ପନ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତି, ତସ୍ମା ସତ୍ତହି ସମଥେହୀତିଆଦିମାହ । ଅଥ ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଉପୋସଥା ଦ୍ୱେ ପୱାରଣା ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନି ପଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଦେସା ଚତୁରୋ ଭୱନ୍ତି, ଅନଞ୍ଞଥା’’ତି ଇମାପି ଚତସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ନସ୍ସନ୍ତେତେ ୱିନସ୍ସନ୍ତେତେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତା ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହେୱ ସମଥେହି ସମ୍ମନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂମୂଲକାନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ସମଥଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ତା ୱିଭତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିଚ୍ଚଂ ଏକେନାତି କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ଏକେନ ସମଥେନ ସମ୍ମତି ।

ପାରାଜିକାଦିଆପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୩୩୯. ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ଭୱନ୍ତି ସତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହିତଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବଚନମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପାରାଜିକନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାରାଜିକନ୍ତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟଦିଦଂ ପୁଗ୍ଗଲାପତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦପାରାଜିକେସୁ ଆପତ୍ତିପାରାଜିକଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ପରାଜିତୋ ପରାଜୟମାପନ୍ନୋ ସଦ୍ଧମ୍ମା ଚୁତୋ ପରଦ୍ଧୋ ଭଟ୍ଠୋ ନିରଙ୍କତୋ ଚ ହୋତି, ଅନିହତେ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ପୁନ ଉପୋସଥପ୍ପୱାରଣାଦିଭେଦୋ ସଂୱାସୋ ନତ୍ଥି । ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେନ କାରଣେନ ଏତଂ ଆପତ୍ତିପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ପରାଜିତୋ ହୋତି ତେନ, ତସ୍ମା ଏତଂ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟପି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍ଘୋୱ ଦେତି ପରିୱାସନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଇମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମସ୍ସ ୟଂ ତଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ପରିୱାସଦାନତ୍ଥାୟ ଆଦିତୋ ସେସେ ମଜ୍ଝେ ମାନତ୍ତଦାନତ୍ଥାୟ ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନେନ ୱା ସହ ମାନତ୍ତଦାନତ୍ଥାୟ, ଅୱସାନେ ଅବ୍ଭାନତ୍ଥାୟ ଚ ସଙ୍ଘୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ନ ହେତ୍ଥ ଏକମ୍ପି କମ୍ମଂ ୱିନା ସଙ୍ଘେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ସଙ୍ଘୋ, ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ।

ତତିୟଗାଥାୟ ଅନିୟତୋ ନ ନିୟତୋତି ୟସ୍ମା ନ ନିୟତୋ, ତସ୍ମା ଅନିୟତୋ ଅୟମାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ କାରଣା ନ ନିୟତୋତି ? ଅନେକଂସିକତଂପଦଂ, ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅନେକଂସେନ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ଅନେକଂସେନ ? ତିଣ୍ଣମଞ୍ଞତରଂ ଠାନଂ, ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରେତବ୍ବୋତି ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନିୟତୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନିୟତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଠାନଂ, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଠାନଂ ୟତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋପି ଅନିୟତୋ ଏୱ ।

ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଅଚ୍ଚୟୋ ତେନ ସମୋ ନତ୍ଥୀତି ଦେସନାଗାମିନୀସୁ ଅଚ୍ଚୟେସୁ ତେନ ସମୋ ଥୂଲୋ ଅଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି; ଥୂଲତ୍ତା ଅଚ୍ଚୟସ୍ସ ଏତଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାନ ଦେସେତି ତେନେତନ୍ତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦେସେତବ୍ବତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ପାତେତି କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପାତେତି, ତସ୍ମା ପାତେତି ଚିତ୍ତନ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ। ୟଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ପାତେତି, ତଂ ୟସ୍ମା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅପରଜ୍ଝତି, ଚିତ୍ତସମ୍ମୋହକାରଣଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅପରଜ୍ଝତି, ଚିତ୍ତସମ୍ମୋହନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାଟିଦେସନୀୟଗାଥାସୁ ‘‘ଗାରୟ୍ହଂ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଗାରୟ୍ହଭାୱକାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞାତକୋ ସନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଦେସେତବ୍ବତୋ ପନ ସା ଆପତ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦୁକ୍କଟଗାଥାୟ ଅପରଦ୍ଧଂ ୱିରଦ୍ଧଞ୍ଚ ଖଲିତନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ‘‘ୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ୟଞ୍ହି ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ ୱିରୂପଂ ୱା କତଂ, ତଂ ଦୁକ୍କଟଂ। ତଂ ପନେତଂ ୟଥା ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତଂ; ଏୱଂ ଅକତତ୍ତା ଅପରଦ୍ଧଂ, କୁସଲଂ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିରଦ୍ଧଂ, ଅରିୟୱତ୍ତପଟିପଦଂ ଅନାରୁଳ୍ହତ୍ତା ଖଲିତଂ। ୟଂ ମନୁସ୍ସୋ କରେତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ହି ୟଂ ଲୋକେ ମନୁସ୍ସୋ ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ ପାପଂ କରୋତି, ତଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପୱେଦେନ୍ତି; ଏୱମିଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠେନ ଲାମକଭାୱେନ ପାପଂ, ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁବ୍ଭାସିତଗାଥାୟ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁରାଭଟ୍ଠନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଆଭଟ୍ଠଂ ଭାସିତଂ ଲପିତନ୍ତି ଦୁରାଭଟ୍ଠଂ। ୟଂ ଦୁରାଭଟ୍ଠଂ, ତଂ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ସଂକିଲିଟ୍ଠଞ୍ଚ ୟଂ ପଦଂ, ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୟସ୍ମା ତଂ ପଦଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ୟଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞୂ ଗରହନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ନଂ ୱିଞ୍ଞୂ ଗରହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱେନ ଚ ୱିଞ୍ଞୁଗରହନେନାପି ଚ ଏତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତି; ‘‘ଦୁବ୍ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସେଖିୟଗାଥାୟ ‘‘ଆଦି ଚେତଂ ଚରଣଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସେଖସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ସେଖସ୍ସ ଇଦଂ ସେଖିୟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ‘‘ଗରୁକଲହୁକଞ୍ଚାପୀ’’ତିଆଦିପଞ୍ହେହି ଅସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ‘‘ହନ୍ଦ ୱାକ୍ୟଂ ସୁଣୋମ ତେ’’ତି ଇମିନା ପନ ଆୟାଚନୱଚନେନ ସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତୀତିଆଦିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତୀତି ଗେହଂ ତାୱ ତିଣାଦୀହି ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ ଅତିୱସ୍ସତି । ଇଦଂ ପନ ଆପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଗେହଂ ଛନ୍ନଂ ଅତିୱସ୍ସତି; ମୂଲାପତ୍ତିଞ୍ହି ଛାଦେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ଗେହଂ ତାୱ ଅୱିୱଟଂ ସୁଚ୍ଛନ୍ନଂ ନାତିୱସ୍ସତି । ଇଦଂ ପନ ଆପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଗେହଂ ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତି; ମୂଲାପତ୍ତିଞ୍ହି ୱିୱରନ୍ତୋ ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଆୟତିଂ ସଂୱରନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେଥାତି ତେନ କାରଣେନ ଦେସନାଗାମିନିଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେଥ । ଏୱଂ ତଂ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ଏୱଞ୍ଚେତଂ ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗତି ମିଗାନଂ ପୱନନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋକାସେ ବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀହି ପରିପାତିୟମାନାନଂ ମିଗାନଂ ପୱନଂ ରୁକ୍ଖାଦିଗହନଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଗତି ପଟିସରଣଂ ହୋତି, ତଂ ପତ୍ୱା ତେ ଅସ୍ସାସନ୍ତି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଆକାସୋ ପକ୍ଖୀନଂ ଗତି। ଅୱସ୍ସଂ ଉପଗମନଟ୍ଠେନ ପନ ୱିଭୱୋ ଗତି ଧମ୍ମାନଂ, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୱିନାସୋୱ ତେସଂ ଗତି । ନ ହି ତେ ୱିନାସଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତା ଠାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସୁଚିରମ୍ପି ଠତ୍ୱା ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତି, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅରହତୋ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ ଏକଂସେନ ଗତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମଗାଥାସଙ୍ଗଣିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଧିକରଣଭେଦଂ

ଉକ୍କୋଟନଭେଦାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୪୦. ଅଧିକରଣଭେଦେ ଇମେ ଦସ ଉକ୍କୋଟାତି ଅଧିକରଣାନଂ ଉକ୍କୋଟେତ୍ୱା ପୁନ ଅଧିକରଣଉକ୍କୋଟେନ ସମଥାନଂ ଉକ୍କୋଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ କତି ସମଥେ ଉକ୍କୋଟେତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ସମଥେ ଉକ୍କୋଟେତୀତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଞ୍ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟସିକଞ୍ଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଉକ୍କୋଟେତି, ପଟିସେଧେତି; ପଟିକ୍କୋସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ, ସତିୱିନୟଂ, ଅମୂଳ୍ହୱିନୟଂ, ତସ୍ସପାପିୟସିକନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସମଥେ ଉକ୍କୋଟେତି । ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ତୟୋତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ, ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ, ତିଣୱତ୍ଥାରକନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ସମଥେ ଉକ୍କୋଟେତି । କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଏକନ୍ତି ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ ଇମଂ ଏକଂ ସମଥଂ ଉକ୍କୋଟେତି ।

୩୪୧.କତି ଉକ୍କୋଟାତିଆଦିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଉକ୍କୋଟେସୁ ଅକତଂ କମ୍ମନ୍ତିଆଦୟୋ ତାୱ ତୟୋ ଉକ୍କୋଟା ୱିସେସତୋ ଦୁତିୟେ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅନିହତଂ କମ୍ମନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ପଠମେ ୱିୱାଦାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୱିନିଚ୍ଛିତନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ତତିୟେ ଆପତ୍ତାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅୱୂପସନ୍ତନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ଚତୁତ୍ଥେ କିଚ୍ଚାଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତି; ଅପିଚ ଦ୍ୱାଦସାପି ଚ ଏକେକସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ ।

ତତ୍ଥଜାତକଂ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତୀତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ପତ୍ତୋ ଗହିତୋ, ଚୀୱରଂ ଗହିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅଧିକରଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ନଂ ୱିହାରେ ଆୱାସିକା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅଲଂ ଆୱୁସୋ’’ତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟେନେୱ ୱୂପସମେନ୍ତି, ଇଦଂ ତତ୍ଥଜାତକଂ ଅଧିକରଣଂ ନାମ । ୟେନାପି ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ସମିତଂ, ସୋପି ଏକୋ ସମଥୋୟେୱ । ଇମଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।

ତତ୍ଥଜାତକଂ ୱୂପସନ୍ତନ୍ତି ସଚେ ପନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ନେୱାସିକା ୱୂପସମେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅଥଞ୍ଞୋ ୱିନୟଧରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଆୱୁସୋ ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା ଠିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ତେହି ଚ ତସ୍ମିଂ କାରଣେ କଥିତେ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ଖନ୍ଧକତୋ ଚ ପରିୱାରତୋ ଚ ସୁତ୍ତେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ୱୂପସମେତି, ଇଦଂ ତତ୍ଥଜାତକଂ ୱୂପସନ୍ତଂ ନାମ ଅଧିକରଣଂ । ଏତଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେତି ତେ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ‘‘ନ ମୟଂ ଏତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ତିଟ୍ଠାମ, ନାୟଂ ୱିନୟେ କୁସଲୋ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମେ ୱିନୟଧରା ଥେରା ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମା’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ କାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱା ସଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ନିଜ୍ଝାପେନ୍ତି, ଇଦମ୍ପି ୱୂପସନ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ୱୂପସନ୍ତଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ୟୋ, ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱୂପସନ୍ତନ୍ତି ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା ସଭାଗଭିକ୍ଖୁନିଜ୍ଝାପନେନ ୱା ୱୂପସନ୍ତଂ ହୋତି; ଅପିଚ ଖୋ ପଟିପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକୋ ୱିନୟଧରୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଆୱୁସୋ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ, ଇମିନା ନାମ କାରଣେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, କିଂ ତତ୍ଥ ଗତେନା’’ତି ତତ୍ଥେୱ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତି, ଇଦଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱୂପସନ୍ତଂ ନାମ । ଏତଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ତତ୍ଥ ଗତନ୍ତି ସଚେ ପନ ‘‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, କିଂ ତତ୍ଥ ଗତେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନାପି ‘‘ମୟଂ ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପାପେସ୍ସାମା’’ତି ୱିନୟଧରସ୍ସ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ, ଗନ୍ତ୍ୱା ସଭାଗାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ସଭାଗା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତଂ ନାମ ଗରୁକ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ଇଦମ୍ପି ୱୂପସନ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ୱୂପସନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଗତଂ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ୟୋ, ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ତତ୍ଥଗତଂ ୱୂପସନ୍ତନ୍ତି ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୂପସନ୍ତଂ ହୋତି; ଅପିଚ ଖୋ ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଆରୋଚିତଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱିନୟଧରା ୱୂପସମେନ୍ତି, ଇଦଂ ତତ୍ଥ ଗତଂ ୱୂପସନ୍ତଂ ନାମ । ଏତଂ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ସତିୱିନୟନ୍ତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ସତିୱିନୟଂ ଉକ୍କୋଟେତି, ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଦିନ୍ନେ ଅମୂଳ୍ହୱିନୟେ ପାପୁସ୍ସନ୍ନସ୍ସ ଦିନ୍ନାୟ ତସ୍ସପାପିୟସିକାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତିଣୱତ୍ଥାରକଂଉକ୍କୋଟେତୀତି ସଙ୍ଘେନ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେନ ୱୂପସମିତେ ଅଧିକରଣେ ‘‘ଆପତ୍ତି ନାମ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦେସିୟମାନା ୱୁଟ୍ଠାତି, ୟଂ ପନେତଂ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ଏତଂ ମୟ୍ହଂ ନ ଖମତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋପି ତିଣୱତ୍ଥାରକଂ ଉକ୍କୋଟେତି ନାମ, ତସ୍ସାପି ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।

ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତୀତି ୱିନୟଧରୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଦୀପେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ଅଧିକରଣଂ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଉକ୍କୋଟେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ନାମ । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନାଘାତୋ, ତସ୍ସ ପରାଜୟଂ ଆରୋପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଦୀପେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ଅଧିକରଣଂ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଉକ୍କୋଟେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ନାମ । ମନ୍ଦୋ ପନ ମୋମୂହୋ ମୋମୂହତ୍ତା ଏୱ ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଦୀପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ନାମ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଏକୋ ୱିସମାନି କାୟକମ୍ମାଦୀନି ଗହନମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ବଲୱନ୍ତେ ଚ ପକ୍ଖନ୍ତରିୟେ ଅଭିଞ୍ଞାତେ ଭିକ୍ଖୂ ନିସ୍ସିତତ୍ତା ୱିସମନିସ୍ସିତୋ ଗହନନିସ୍ସିତୋ ବଲୱନିସ୍ସିତୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ସ ଭୟେନ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟଂ ୱା କରେୟ୍ୟା’’ତି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଦୀପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉକ୍କୋଟେନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି ନାମ ।

ତଦହୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏକୋ ସାମଣେରୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ ହୋତି ବହୁସ୍ସୁତୋ, ସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ପରାଜୟଂ ପତ୍ୱା ମଙ୍କୁଭୂତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କସ୍ମା ମଙ୍କୁଭୂତାତ୍ଥା’’ତି ? ତେ ତସ୍ସ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ସୋ ତେ ଏୱଂ ୱଦେତି ‘‘ହୋତୁ, ଭନ୍ତେ, ମଂ ଉପସମ୍ପାଦେଥ, ଅହଂ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସାମୀ’’ତି। ତେ ତଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ସୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଭେରିଂ ପହରିତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତି । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘କେନ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପାତିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟା’’ତି ୱଦତି । ‘‘କସ୍ମା ସନ୍ନିପାତିତୋ’’ତି ? ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଅଧିକରଣଂ ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତଂ, ତମହଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ ହିୟ୍ୟୋ କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋମ୍ହି, ଭନ୍ତେ, ଅଜ୍ଜ ପନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଇଦଂ ଆୱୁସୋ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ‘ତଦହୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ଉକ୍କୋଟେତି, ଉକ୍କୋଟନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’ନ୍ତି, ଗଚ୍ଛ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେହୀ’’ତି । ଆଗନ୍ତୁକେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

କାରକୋତି ଏକଂ ସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ପରିୱେଣଗତଂ ପରାଜିତା ଭିକ୍ଖୂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କିସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେହି ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ଅଧିକରଣଂ, ନନୁ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘କସ୍ମା ପଠମଂୟେୱ ଏୱଂ ନ ୱଦିତ୍ଥା’’ତି ତଂ ଅଧିକରଣଂ ଉକ୍କୋଟେତି । ଏୱଂ ୟୋ କାରକୋ ଉକ୍କୋଟେତି, ତସ୍ସାପି ଉକ୍କୋଟନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଛନ୍ଦଦାୟକୋତି ଏକୋ ଅଧିକରଣୱିନିଚ୍ଛୟେ ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ସଭାଗେ ଭିକ୍ଖୂ ପରାଜୟଂ ପତ୍ୱା ଆଗତେ ମଙ୍କୁଭୂତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ଦାନି ଅହଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା ସନ୍ନିପାତେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଅଧିକରଣଂ ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତଂ, ତମହଂ ଅଜ୍ଜ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ପନ ତ୍ୱଂ କତ୍ଥ ଗତୋ’’ତି । ‘‘ଛନ୍ଦଂ ଦତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଇଦଂ ଆୱୁସୋ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ଭଗୱତା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ‘ଛନ୍ଦଦାୟକୋ ଉକ୍କୋଟେତି, ଉକ୍କୋଟନକଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’ନ୍ତି, ଗଚ୍ଛ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେହୀ’’ତି ।

ଅଧିକରଣନିଦାନାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୪୨.ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ କିଂନିଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଂ ନିଦାନମସ୍ସାତି କିଂନିଦାନଂ। କୋ ସମୁଦୟୋ ଅସ୍ସାତି କିଂସମୁଦୟଂ। କା ଜାତି ଅସ୍ସାତି କିଂଜାତିକଂ। କୋ ପଭୱୋ ଅସ୍ସାତି କିଂପଭୱଂ। କୋ ସମ୍ଭାରୋ ଅସ୍ସାତି କିଂସମ୍ଭାରଂ। କିଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅସ୍ସାତି କିଂସମୁଟ୍ଠାନଂ। ସବ୍ବାନେତାନି କାରଣୱେୱଚନାନିୟେୱ ।

ୱିୱାଦନିଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତୋ ୱିୱାଦୋ ନିଦାନମେତସ୍ସାତି ୱିୱାଦନିଦାନଂ। ୱିୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିୱାଦୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁୱାଦୋ ନିଦାନଂ ଅସ୍ସାତି ଅନୁୱାଦନିଦାନଂ। ଇଦମ୍ପି ଅନୁୱାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନୁୱାଦୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତି ନିଦାନଂ ଅସ୍ସାତି ଆପତ୍ତିନିଦାନଂ। ଆପତ୍ତାଧିକରଣପଚ୍ଚୟା ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଆପତ୍ତିୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଚ୍ଚୟଂ ନିଦାନମସ୍ସାତି କିଚ୍ଚୟନିଦାନଂ; ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ କାରଣମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନାଦୀନଂ କିଚ୍ଚଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକକିଚ୍ଚାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅଧିକରଣାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପକ୍ଖେ ଏକପଦୟୋଜନା । ଏତେନାନୁସାରେନ ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ଦୁତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ହେତୁନିଦାନନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ନୱନ୍ନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତହେତୂନଂ ୱସେନ ହେତୁନିଦାନାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତିୟପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତଂ ନାନଂ । ହେତୁୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

୩୪୩. ମୂଲପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଦ୍ୱାଦସ ମୂଲାନୀତି କୋଧଉପନାହୟୁଗଳକାଦୀନି ଛ ୱିୱାଦାମୂଲାନି, ଲୋଭଦୋସମୋହା ତୟୋ, ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହା ତୟୋତି ଇମାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନପ୍ପୱତ୍ତାନି ଦ୍ୱାଦସ ମୂଲାନି । ଚୁଦ୍ଦସ ମୂଲାନୀତି ତାନେୱ ଦ୍ୱାଦସ କାୟୱାଚାହି ସଦ୍ଧିଂ ଚୁଦ୍ଦସ ହୋନ୍ତି । ଛ ମୂଲାନୀତି କାୟାଦୀନି ଛ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ।

ସମୁଟ୍ଠାନପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ସମୁଟ୍ଠାନାନି, ତଞ୍ହି ଏତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂସୁ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଏତେହି ୱା କାରଣଭୂତେହି ସମୁଟ୍ଠାତି । ତେନସ୍ସେତାନି ସମୁଟ୍ଠାନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

୩୪୪.ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତୀତିଆଦିଭେଦେ ଏକେନ ଅଧିକରଣେନ କିଚ୍ଚାଧିକରଣେନାତି ଇଦଂ ୟେନ ଅଧିକରଣେନ ସମ୍ମନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନେତାନି ଏକଂସତୋ କିଚ୍ଚାଧିକରଣେନେୱ ସମ୍ମନ୍ତି । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ।

ନ କତମେନ ସମଥେନାତି ସାୱସେସାପତ୍ତି ୱିୟ ନ ସମ୍ମତି । ନ ହି ସକ୍କା ସା ଦେସେତୁଂ, ନ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୁଦ୍ଧନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ।

୩୪୮.ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ହୋତି ଅନୁୱାଦାଧିକରଣନ୍ତିଆଦି ନୟୋ ଉତ୍ତାନୋୟେୱ ।

୩୪୯. ତତୋ ପରଂ ୟତ୍ଥ ସତିୱିନୟୋତିଆଦିକା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଛ ୟମକପୁଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ।

୩୫୧. ସଂସଟ୍ଠାଦିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସଂସଟ୍ଠାତି ସତିୱିନୟକମ୍ମୱାଚାକ୍ଖଣସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସମଥାନଂ ସିଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋତି ୱା ସତିୱିନୟୋତି ୱା ଇମେ ଧମ୍ମା ସଂସଟ୍ଠା, ନୋ ୱିସଂସଟ୍ଠା । ୟସ୍ମା ପନ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧେ ପତ୍ତୱଟ୍ଟୀନଂ ୱିୟ ନ ସକ୍କା ତେସଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ନାନାକରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଚ ଲବ୍ଭା ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ନାନାକରଣଂ ପଞ୍ଞାପେତୁ’’ନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ସତ୍ତସମଥନିଦାନୱଣ୍ଣନା

୩୫୨.କିଂନିଦାନୋତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ନିଦାନଂ ନିଦାନମସ୍ସାତି ନିଦାନନିଦାନୋ। ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା, ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା, ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା, ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତାତି ଇଦଂ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟସ୍ସ ନିଦାନଂ । ସତିୱେପୁଲ୍ଲପତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଲଦ୍ଧୁପୱାଦୋ ସତିୱିନୟସ୍ସ ନିଦାନଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅମୂଳ୍ହୱିନୟସ୍ସ ନିଦାନଂ । ୟୋ ଚ ଦେସେତି, ୟସ୍ସ ଚ ଦେସେତି, ଉଭିନ୍ନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱୋ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣସ୍ସ ନିଦାନଂ । ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତା ୟେଭୁୟ୍ୟସିକାୟ ନିଦାନଂ । ପାପୁସ୍ସନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତସ୍ସପାପିୟସିକାୟ ନିଦାନଂ । ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ ବହୁ ଅସ୍ସାମଣକଅଜ୍ଝାଚାରୋ ତିଣୱତ୍ଥାରକସ୍ସ ନିଦାନଂ । ହେତୁପଚ୍ଚୟୱାରା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।

୩୫୩. ମୂଲପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସମୁଟ୍ଠାନପୁଚ୍ଛାୟ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମଥାନଂ କତମେ ଛତ୍ତିଂସ ସମୁଟ୍ଠାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସମ୍ମୁଖାୱିନୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମସଙ୍ଗହାଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାନାଭାୱତୋ ଛନ୍ନଂୟେୱ ସମଥାନଂ ଛ ସମୁଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ କମ୍ମସ୍ସ କିରିୟାତି ଞତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କରଣନ୍ତି ତସ୍ସାୟେୱ ଞତ୍ତିୟା ଠପେତବ୍ବକାଲେ ଠପନଂ । ଉପଗମନନ୍ତି ସୟଂ ଉପଗମନଂ; ଅତ୍ତନାୟେୱ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝୁପଗମନନ୍ତି ଅଜ୍ଝେସନୁପଗମନଂ; ଅଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିକଂ ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିୱାସନାତି ‘‘ରୁଚ୍ଚତି ମେ ଏତଂ, କରୋତୁ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିୱାସନା; ଛନ୍ଦଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସନାତି ‘‘ନ ମେତଂ ଖମତି, ମା ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି ଅପ୍ପଟିସେଧନା । ଇତି ଛନ୍ନଂ ଛକ୍କାନଂ ୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ ସମୁଟ୍ଠାନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସତ୍ତସମଥନାନାତ୍ଥାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୫୪. ନାନାତ୍ଥପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅଧିକରଣପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅୟଂ ୱିୱାଦୋ ନୋ ଅଧିକରଣନ୍ତି ଅୟଂ ମାତାପୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୱାଦୋ ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦତ୍ତା ୱିୱାଦୋ ନାମ ହୋତି, ସମଥେହି ପନ ଅଧିକରଣୀୟତାୟ ଅଭାୱତୋ ଅଧିକରଣଂ ନ ହୋତି । ଅନୁୱାଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅଧିକରଣଭେଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟଗାଥାସଙ୍ଗଣିକଂ

ଚୋଦନାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱଣ୍ଣନା

୩୫୯. ଦୁତିୟଗାଥାସଙ୍ଗଣିୟଂ ଚୋଦନାତି ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚୋଦନା । ସାରଣାତି ଦୋସସାରଣା । ସଙ୍ଘୋ କିମତ୍ଥାୟାତି ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତୋ କିମତ୍ଥାୟ । ମତିକମ୍ମଂ ପନ କିସ୍ସ କାରଣାତି ମତିକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ; ତଂ କିସ୍ସ କାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚୋଦନା ସାରଣତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଚୋଦନା, ତେନ ଚୁଦିତକପୁଗ୍ଗଲେନ ଚୋଦକଦୋସସାରଣତ୍ଥାୟ । ନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସାରଣାତି ଦୋସସାରଣା ପନ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ । ସଙ୍ଘୋ ପରିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟାତି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତୋ ସଙ୍ଘୋ ୱିନିଚ୍ଛୟପରିଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ; ଧମ୍ମାଧମ୍ମଂ ତୁଲନତ୍ଥାୟ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତଂ ଜାନନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମତିକମ୍ମଂ ପନ ପାଟିୟେକ୍କନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରାନଞ୍ଚ ୱିନୟଧରତ୍ଥେରାନଞ୍ଚ ମନ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ପାଟେକ୍କଂ ପାଟେକ୍କଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସନ୍ନିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ।

ମା ଖୋ ପଟିଘନ୍ତି ଚୁଦିତକେ ୱା ଚୋଦକେ ୱା କୋପଂ ମା ଜନୟି । ସଚେ ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ ତୁୱନ୍ତି ସଚେ ତ୍ୱଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓତିଣ୍ଣଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିତୁଂ ନିସିନ୍ନୋ ୱିନୟଧରୋ ।

ୱିଗ୍ଗାହିକନ୍ତି ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଆଜାନାସୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ୟା ଅନତ୍ଥଂ ଜନୟତି, ପରିସଂ ଖୋଭେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତି, ଏୱରୂପିଂ କଥଂ ମା ଅଭଣି । ସୁତ୍ତେ ୱିନୟେ ୱାତିଆଦୀସୁ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗୋ । ୱିନୟୋ ନାମ ଖନ୍ଧକୋ । ଅନୁଲୋମୋ ନାମ ପରିୱାରୋ । ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ । ଅନୁଲୋମିକଂ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ।

ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂନିସାମୟାତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜନୱତ୍ତଂ ନିସାମେହି । କୁସଲେନ ବୁଦ୍ଧିମତା କତନ୍ତି ଛେକେନ ପଣ୍ଡିତେନ ଞାଣପାରମିପ୍ପତ୍ତେନ ଭଗୱତା ନୀହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ । ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ସୁପଞ୍ଞାପିତଂ । ସିକ୍ଖାପଦାନୁଲୋମିକନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୁଲୋମଂ । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାଧିପ୍ପାୟସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ, ମା ସହସା ଭଣି, ମା ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ ଭଣି । ୟଂ ପନ କୁସଲେନ ବୁଦ୍ଧିମତା ଲୋକନାଥେନ ଏତେସୁ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ କଥଂ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୁଲୋମଂ, ତଂ ନିସାମୟ ତଂ ଉପଧାରେହୀ’’ତି । ଗତିଂ ନ ନାସେନ୍ତୋ ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପରାୟେ ସୁଗତିନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଅନାସେନ୍ତୋ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ନିସାମୟ । ୟୋ ହି ତଂ ଅନିସାମେତ୍ୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି, ସୋ ସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ନାସେତି, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଅନାସେନ୍ତୋ ନିସାମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତଂ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ହିତେସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହିତେସୀତି ହିତଂ ଏସନ୍ତୋ ଗୱେସନ୍ତୋ; ମେତ୍ତଞ୍ଚ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗଞ୍ଚ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେନ; ଅଜ୍ଝେସିତକାଲେୟେୱ ତୱ ଭାରେ କତେ ଅନୁୟୁଞ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସହସା ୱୋହାରଂ ମା ପଧାରେସୀତି ୟୋ ଏତେସଂ ସହସା ୱୋହାରୋ ହୋତି, ସହସା ଭାସିତଂ, ତଂ ମା ପଧାରେସି, ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ ।

ପଟିଞ୍ଞାନୁସନ୍ଧିତେନ କାରୟେତି ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିତନ୍ତି କଥାନୁସନ୍ଧି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ପଟିଞ୍ଞାନୁସନ୍ଧିନା କାରୟେ; କଥାନୁସନ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପଟିଞ୍ଞାୟ ଚ ଅନୁସନ୍ଧିତେନ ଚ କାରୟେ, ଲଜ୍ଜିଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରୟେ; ଅଲଜ୍ଜିଂ ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଏୱ ପଟିଞ୍ଞା ଲଜ୍ଜୀସୂତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିତେନ କାରୟେତି ୱତ୍ତାନୁସନ୍ଧିନା କାରୟେ, ୟା ଅସ୍ସ ୱତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଞ୍ଞା ସନ୍ଧିୟତି, ତାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରୟେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଜାନନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି । ପରିଗୂହତୀତି ନିଗୂହତି ନ ଦେସେତି ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ।

ସା ଅହମ୍ପି ଜାନାମୀତି ୟଂ ତୁମ୍ହେହି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସଚ୍ଚଂ, ଅହମ୍ପି ନଂ ଏୱମେୱ ଜାନାମି । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତାହନ୍ତି ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂ ଅହଂ ପୁଚ୍ଛାମି ।

ପୁବ୍ବାପରଂନ ଜାନାତୀତି ପୁରେକଥିତଞ୍ଚ ପଚ୍ଛାକଥିତଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି । ଅକୋୱିଦୋତି ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବାପରେ ଅକୁସଲୋ । ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନପଥଂ ନ ଜାନାତୀତି କଥାନୁସନ୍ଧିୱଚନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସନ୍ଧିୱଚନଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି ।

ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଚୋଦେତୀତି ଦ୍ୱୀହି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚୋଦେତି । ଆଚାରଦିଟ୍ଠିୟାତି ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ଚ । ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ଚୋଦେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚହାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚୋଦେତି, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିୟା ଚୋଦେନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ଚୋଦେତି । ଆଜୀୱେନପି ଚୋଦେତୀତି ଆଜୀୱହେତୁପଞ୍ଞତ୍ତେହି ଛହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ଚୋଦେତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାସଙ୍ଗଣିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୋଦନାକଣ୍ଡଂ

ଅନୁୱିଜ୍ଜକକିଚ୍ଚୱଣ୍ଣନା

୩୬୦-୩୬୧. ଇଦାନି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଚୋଦନାୟ ୱିନୟଧରେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନାତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠେନାତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ଏକେନେକୋ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ୱା ପୱିସନ୍ତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠୋ, ସୋ ତଂ ପାରାଜିକେନ ଚୋଦେତି, ଇତରୋ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଅନୁଜାନାତି । ତଂ ପନ ଦସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ପାରାଜିକଂ ନ ଉପେତି, ନ ପଟିଜାନାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟଂ ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ତସ୍ସ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ମୟା’’ତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠୱଚନେନ ସମେତି । ୟସ୍ମା ପନ ଇତରୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦୋସଂ ନ ପଟିଜାନାତି, ତସ୍ମା ଅସୁଦ୍ଧପରିସଙ୍କିତୋ ହୋତି; ଅମୂଲକପରିସଙ୍କିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ସୁଦ୍ଧୋ ଅହ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ । ସେସଗାଥାଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅନୁୱିଜ୍ଜକକିଚ୍ଚୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୋଦକପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱଣ୍ଣନା

୩୬୨-୩୬୩.ଚୋଦନାୟକୋ ଆଦୀତିଆଦିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସଚ୍ଚେ ଚ ଅକୁପ୍ପେ ଚାତି ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ଅକୁପ୍ପେ ଚ । ୟଂ କତଂ ୱା ନ କତଂ ୱା, ତଦେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଚ ଚୋଦକେ ୱା ଅନୁୱିଜ୍ଜକେ ୱା ସଙ୍ଘେ ୱା କୋପୋ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ଓତିଣ୍ଣାନୋତିଣ୍ଣଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଓତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅନୋତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ୱଚନଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଜାନନୱିଧି – ଏତ୍ତକା ଚୋଦକସ୍ସ ପୁବ୍ବକଥା, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛିମକଥା, ଏତ୍ତକା ଚୁଦିତକସ୍ସ ପୁବ୍ବକଥା, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛିମକଥାତି ଜାନିତବ୍ବା। ଚୋଦକସ୍ସ ପମାଣଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ଚୁଦିତକସ୍ସ ପମାଣଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ଅନୁୱିଜ୍ଜକସ୍ସ ପମାଣଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ଅନୁୱିଜ୍ଜକୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅହାପେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱୁସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କତ୍ୱା ଆହରା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସଙ୍ଘେନ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୟେନ ଧମ୍ମେନ ୟେନ ୱିନୟେନ ୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମ୍ମତୀତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱିନୟୋତି ଚୋଦନା ଚେୱ ସାରଣା ଚ । ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପଦା ଚ । ଏତେନ ହି ଧମ୍ମେନ ଚ ୱିନୟେନ ଚ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ଚ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମତି, ତସ୍ମା ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ସାରେତ୍ୱା ଞତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ ଚେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପଦାୟ ଚ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତବ୍ବଂ, ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୩୬୪.ଉପୋସଥୋ କିମତ୍ଥାୟାତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅୱସାନଗାଥାସୁ ଥେରେ ଚ ପରିଭାସତୀତି ଅୱମଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଇମେ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ପରିଭାସତି । ଖତୋ ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ତାୟ ଛନ୍ଦାଦିଗାମିତାୟ ତେନ ଚ ପରିଭାସନେନ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତନୋ ଖତତ୍ତା ଖତୋ। ସଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉପହତତ୍ତା ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ। ନିରୟଂ ଗଚ୍ଛତି ଦୁମ୍ମେଧୋ, ନ ଚ ସିକ୍ଖାୟ ଗାରୱୋତି ସୋ ଖତୋ ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ଦୁମ୍ମେଧୋ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଅସିକ୍ଖନତୋ ନ ଚ ସିକ୍ଖାୟ ଗାରୱୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ନିରୟମେୱ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନ ଚ ଆମିସଂ ନିସ୍ସାୟ…ପେ॰… ୟଥା ଧମ୍ମୋ ତଥା କରେତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ନ ଚ ଆମିସଂ ନିସ୍ସାୟ କରେ, ଚୁଦିତକଚୋଦକେସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରେନ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରାଦିଆମିସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆମିସଂ ନିସ୍ସାୟ କରୋତି, ଏୱଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ନ ଚ ନିସ୍ସାୟ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ମେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଆଚରିୟୋ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଛନ୍ଦାଦୀହି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ କରୋତି, ଏୱଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ଅଥ ଖୋ ଉଭୋପେତେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଥା ଧମ୍ମୋ ଠିତୋ, ତଥେୱ କରେୟ୍ୟାତି ।

ଉପକଣ୍ଣକଂ ଜପ୍ପତୀତି ‘‘ଏୱଂ କଥେହି, ମା ଏୱଂ କଥୟିତ୍ଥା’’ତି କଣ୍ଣମୂଲେ ମନ୍ତେତି । ଜିମ୍ହଂ ପେକ୍ଖତୀତି ଦୋସମେୱ ଗୱେସତି । ୱୀତିହରତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ହାପେତି । କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ପଟିସେୱତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି ।

ଅକାଲେନ ଚ ଚୋଦେତୀତି ଅନୋକାସେ ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋୱ ଚୋଦେତି । ପୁବ୍ବାପରଂ ନ ଜାନାତୀତି ପୁରିମକଥଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମକଥଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି ।

ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନପଥଂନ ଜାନାତୀତି କଥାନୁସନ୍ଧିୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ୱଚନଂ ନ ଜାନାତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଚୋଦନାକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚୂଳସଙ୍ଗାମୋ

ଅନୁୱିଜ୍ଜକସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୩୬୫. ଚୂଳସଙ୍ଗାମେ ସଙ୍ଗାମାୱଚରେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ସଙ୍ଗାମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଧିକରଣୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତୋ । ତତ୍ର ହି ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଚେୱ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଦୀପେନ୍ତା ସମୋସରନ୍ତି ୱେସାଲିକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ୱିୟ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେସଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ଲଦ୍ଧିଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସକୱାଦଦୀପନତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥ ଅୱଚରତି, ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପୱତ୍ତେତି, ସୋ ସଙ୍ଗାମାୱଚରୋ ନାମ ୟସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ତେନ ସଙ୍ଗାମାୱଚରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେନ ନୀଚଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଘୋ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ । ନୀଚଚିତ୍ତେନାତି ମାନଦ୍ଧଜଂ ନିପାତେତ୍ୱା ନିହତମାନଚିତ୍ତେନ । ରଜୋହରଣସମେନାତି ପାଦପୁଞ୍ଛନସମେନ; ୟଥା ରଜୋହରଣସ୍ସ ସଂକିଲିଟ୍ଠେ ୱା ଅସଂକିଲିଟ୍ଠେ ୱା ପାଦେ ପୁଞ୍ଛିୟମାନେ ନେୱ ରାଗୋ ନ ଦୋସୋ; ଏୱଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅରଜ୍ଜନ୍ତେନ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାପତିରୂପେ ଆସନେତି ୟଥାପତିରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାପୁଣନଟ୍ଠାନେ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପିଟ୍ଠିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ଅନାନାକଥିକେନାତି ନାନାୱିଧଂ ତଂ ତଂ ଅନତ୍ଥକଥଂ ଅକଥେନ୍ତେନ । ଅତିରଚ୍ଛାନକଥିକେନାତି ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମ୍ପି ରାଜକଥାଦିକଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ ଅକଥେନ୍ତେନ । ସାମଂ ୱା ଧମ୍ମୋ ଭାସିତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନିସ୍ସିତା ୱା ରୂପାରୂପପରିଚ୍ଛେଦସମଥାଚାରୱିପସ୍ସନାଚାରଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜୱତ୍ତାଦିନିସ୍ସିତା ୱା କଥା ଧମ୍ମୋ ନାମ । ଏୱରୂପୋ ଧମ୍ମୋ ସୟଂ ୱା ଭାସିତବ୍ବୋ, ପରୋ ୱା ଅଜ୍ଝେସିତବ୍ବୋ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଥାରୂପିଂ କଥଂ କଥେତୁଂ ପହୋତି, ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ଆୱୁସୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝମ୍ହି ପଞ୍ହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତ୍ୱଂ କଥେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନାତିମଞ୍ଞିତବ୍ବୋତି ଅରିୟା ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତା ନ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିୟ ନିସୀଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦନ୍ତି । ଇତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରୱସେନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ନାମ, ସୋ ନାତିମଞ୍ଞିତବ୍ବୋ, କିଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗେନାତି ନାୱଜାନିତବ୍ବୋ; ଅତ୍ତନୋ ପତିରୂପଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ‘‘କୋ ନାମୋ ତୁୟ୍ହଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ନ ଜାତୀତି ‘‘ଖତ୍ତିୟଜାତିୟୋ ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାତି ନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା । ନ ଆଗମୋତି ‘‘ଦୀଘଭାଣକୋସି ତ୍ୱଂ ମଜ୍ଝିମଭାଣକୋ’’ତି ଏୱଂ ଆଗମୋ ନ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । କୁଲପଦେସୋତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ରସ୍ସ ପେମଂ ୱା ଦୋସୋ ୱାତି ଅତ୍ର ପୁଗ୍ଗଲେ ଏତେସଂ କାରଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପେମଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ ଦୋସୋ ୱା ।

ନୋ ପରିସକପ୍ପିକେନାତି ପରିସକପ୍ପକେନ ପରିସାନୁୱିଧାୟକେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ; ୟଂ ପରିସାୟ ରୁଚ୍ଚତି, ତଦେୱ ଚେତେତ୍ୱା କପ୍ପେତ୍ୱା ନ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି କଥେତବ୍ବେ ଚ ଅକଥେତବ୍ବେ ଚ ସଞ୍ଞାଜନନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥୱିକାରୋ ନ କାତବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥଂ ଅନୁୱିଧିୟନ୍ତେନାତି ୱିନିଚ୍ଛୟପଟିୱେଧମେୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେନ ‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଉପଲବ୍ଭତି, ଇମସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଇଦଂ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିତୁଲୟନ୍ତେନ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ନ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସନ୍ନିପାତମଣ୍ଡଲେ ୱିଚରିତବ୍ବଂ, ୱିନୟଧରେ ଉଟ୍ଠିତେ ସବ୍ବା ପରିସା ଉଟ୍ଠହତି । ନ ୱୀତିହାତବ୍ବନ୍ତି ନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହାପେତବ୍ବୋ । ନ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ ସେୱିତବ୍ବୋତି ନ ଆପତ୍ତି ଦୀପେତବ୍ବା । ଅସାହସିକେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ନ ସହସାକାରିନା ଭୱିତବ୍ବଂ; ସହସା ଦୁରୁତ୍ତୱଚନଂ ନ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚନକ୍ଖମେନାତି ଦୁରୁତ୍ତୱାଚଂ ଖମନସୀଲେନ । ହିତପରିସକ୍କିନାତି ହିତେସିନା ହିତଗୱେସିନା କରୁଣା ଚ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଚ ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବୋତି ଅୟଂ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନସୁରୁତ୍ତେନାତି ନ ଅସୁରୁତ୍ତେନ । ଅସୁରୁତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଗ୍ଗାହିକକଥାସଙ୍ଖାତଂ ଅସୁନ୍ଦରୱଚନଂ; ତଂ ନ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ‘‘ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ୱୂପସମେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତା ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ; ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ‘‘ଲଜ୍ଜିୟା ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ପରିସା, ସକ୍କା ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଏୱଂ ପରୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଚୋଦକୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ‘‘ଧମ୍ମଚୋଦକୋ ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଚୁଦିତକୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ‘‘ଧମ୍ମଚୁଦିତକୋ ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଧମ୍ମଚୋଦକୋ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋତି ତସ୍ସ ପମାଣଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତଂଅହାପେନ୍ତେନାତି ଚୋଦକଚୁଦିତକେହି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅହାପେନ୍ତେନ । ଅୱୁତ୍ତଂ ଅପକାସେନ୍ତେନାତି ଅନୋସଟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅପ୍ପକାସେନ୍ତେନ । ମନ୍ଦୋ ହାସେତବ୍ବୋତି ମନ୍ଦୋ ମୋମୂହୋ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ, ‘‘ନନୁ ତ୍ୱଂ କୁଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ଉତ୍ତେଜେତ୍ୱା ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ କଥାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ । ଭୀରୂ ଅସ୍ସାସେତବ୍ବୋତି ୟସ୍ସ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ୱା ଗଣମଜ୍ଝଂ ୱା ଅନୋସଟପୁବ୍ବତ୍ତା ସାରଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାଦିସୋ ‘‘ମା ଭାୟି, ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ କଥେହି, ମୟଂ ତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ କଥାପେତବ୍ବୋ । ଚଣ୍ଡୋ ନିସେଧେତବ୍ବୋତି ଅପସାଦେତବ୍ବୋ ତଜ୍ଜେତବ୍ବୋ । ଅସୁଚି ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି ଅଲଜ୍ଜିଂ ପକାସେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସାପେତବ୍ବୋ । ଉଜୁମଦ୍ଦୱେନାତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉଜୁ ସୀଲୱା କାୟୱଙ୍କାଦିରହିତୋ, ସୋ ମଦ୍ଦୱେନେୱ ଉପଚରିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମେସୁ ଚ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚାତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଧମ୍ମଗରୁକୋ ହୋତି ନ ପୁଗ୍ଗଲଗରୁକୋ, ଅୟମେୱ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚ ମଜ୍ଝତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୬୬.ସୁତ୍ତଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟାତିଆଦୀସୁ ତେନ ଚ ପନ ଏୱଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟମନାପଗରୁଭାୱନୀୟେନ ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ସମୁଦାହଟେସୁ ସୁତ୍ତାଦୀସୁ ସୁତ୍ତଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟ; ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତୀନଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓପମ୍ମଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥାୟାତି ଓପମ୍ମଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଜାନାପନତ୍ଥାୟ । ପଟିପୁଚ୍ଛା ଠପନତ୍ଥାୟାତି ପୁଚ୍ଛା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଠପନତ୍ଥାୟ । ଓକାସକମ୍ମଂ ଚୋଦନତ୍ଥାୟାତି ୱତ୍ଥୁନା ୱା ଆପତ୍ତିୟା ୱା ଚୋଦନତ୍ଥାୟ । ଚୋଦନା ସାରଣତ୍ଥାୟାତି ଦୋସାଦୋସଂ ସରାପନତ୍ଥାୟ । ସାରଣା ସୱଚନୀୟତ୍ଥାୟାତି ଦୋସାଦୋସସାରଣା ସୱଚନୀୟକରଣତ୍ଥାୟ । ସୱଚନୀୟଂ ପଲିବୋଧତ୍ଥାୟାତି ସୱଚନୀୟଂ ‘‘ଇମମ୍ହା ଆୱାସା ପରଂ ମା ପକ୍କମୀ’’ତି ଏୱଂ ପଲିବୋଧତ୍ଥାୟ । ପଲିବୋଧୋ ୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥାୟାତି ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ପାପନତ୍ଥାୟ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସନ୍ତୀରଣତ୍ଥାୟାତି ଦୋସାଦୋସଂ ସନ୍ତୀରଣତ୍ଥାୟ ତୁଲନତ୍ଥାୟ । ସନ୍ତୀରଣଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଗମନତ୍ଥାୟାତି ଆପତ୍ତିଅନାପତ୍ତିଗରୁକଲହୁକାପତ୍ତିଜାନନତ୍ଥାୟ। ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପରିଗ୍ଗହସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥାୟାତି ୱିନିଚ୍ଛୟସମ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଚ; ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତଭାୱଜାନନତ୍ଥାୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚେକଟ୍ଠାୟିନୋ ଅୱିସଂୱାଦକଟ୍ଠାୟିନୋତି ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ଚ ଅୱିସଂୱାଦକଟ୍ଠାନେ ଚ ଠିତା; ନ ତେ ଅପସାଦେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟେ ମନ୍ଦା ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ କିମତ୍ଥାୟା’’ତି ତେସଂ ୱଚନୋକାସପିଦହନତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟାତି ସକଲାପି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତି କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରସଂୱରତ୍ଥାୟ । ଆଜୀୱୱିସୁଦ୍ଧିପରିୟୋସାନସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି; ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ପାପପୁଞ୍ଞାନଂ କତାକତୱସେନ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱୋ । ପାମୁଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲା ତରୁଣପୀତି । ପୀତୀତି ବଲୱା ବହଲପୀତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାୟଚିତ୍ତଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକସୁଖଂ । ତଞ୍ହି ଦୁୱିଧମ୍ପି ସମାଧିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସମାଧୀତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ତରୁଣୱିପସ୍ସନା; ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ହି ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ନିବ୍ବିଦାତି ସିଖାପତ୍ତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିବଲୱୱିପସ୍ସନା । ୱିରାଗୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟାତି ଅପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ଅପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ହି ତଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଅୱସ୍ସଂ ପରିନିବ୍ବାୟିତବ୍ବତୋତି । ଏତଦତ୍ଥା କଥାତି ଅୟଂ ୱିନୟକଥା ନାମ ଏତଦତ୍ଥା । ମନ୍ତନାତି ୱିନୟମନ୍ତନା ଏୱ । ଉପନିସାତି ଅୟଂ ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିକା ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟତାପି ଏତଦତ୍ଥାୟ । ସୋତାୱଧାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟକଥାୟ ସୋତାୱଧାନଂ । ଇମଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଞାଣଂ, ତମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥାୟ । ୟଦିଦଂ ଅନୁପାଦା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ୟୋ ଅୟଂ ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସୋପି ଏତଦତ୍ଥାୟ; ଅପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬୭. ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଗାଥାସୁ ପଠମଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଏୱ ।

ୱତ୍ଥୁଂ ୱିପତ୍ତିଂ ଆପତ୍ତିଂ, ନିଦାନଂ ଆକାରଅକୋୱିଦୋ ପୁବ୍ବାପରଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ‘‘ନ ଜାନାତୀ’’ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଅକୋୱିଦୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ସ ୱେ ତାଦିସକୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତି, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱିପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି, ସତ୍ତୱିଧଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ନଗରେ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଦାନଂ ନ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ପୁରିମୱଚନଂ ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମୱଚନ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରଂ ନ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ କତଂ ଇଦଂ ଅକତ’’ନ୍ତି କତାକତଂ ନ ଜାନାତି । ସମେନ ଚାତି ତେନେୱ ପୁବ୍ବାପରଂ ଅଜାନନସ୍ସ ସମେନ ଅଞ୍ଞାଣେନ, ‘‘କତାକତଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି; ଏୱଂ ତାୱ ନଜାନାତି-ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ଆକାରଅକୋୱିଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଆକାରଅକୋୱିଦୋତି କାରଣାକାରଣେ ଅକୋୱିଦୋ । ଇତି ୟ୍ୱାୟଂ ୱତ୍ଥୁଆଦୀନିପି ନ ଜାନାତି, ଆକାରସ୍ସ ଚ ଅକୋୱିଦୋ, ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅପଟିକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

କମ୍ମଞ୍ଚ ଅଧିକରଣଞ୍ଚାତି ଇମେସମ୍ପି ପଦାନଂ ‘‘ନ ଜାନାତୀ’’ତି ପଦେନେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ତଥେୱ ଇତି ୟ୍ୱାୟଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି, ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି, ସତ୍ତପ୍ପକାରେ ସମଥେ ଚାପି ଅକୋୱିଦୋ, ରାଗାଦୀହି ପନ ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ ମୂଳ୍ହୋ ଚ, ଭୟେନ ଭୟା ଗଚ୍ଛତି, ସମ୍ମୋହେନ ମୋହା ଗଚ୍ଛତି, ରତ୍ତତ୍ତା ପନ ଦୁଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ଛନ୍ଦା ଦୋସା ଚ ଗଚ୍ଛତି, ପରଂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନ ଚ ସଞ୍ଞତ୍ତିକୁସଲୋ, କାରଣାକାରଣଦସ୍ସନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନିଜ୍ଝତ୍ତିୟା ଚ ଅକୋୱିଦୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦିସାୟ ପରିସାୟ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ଲଦ୍ଧପକ୍ଖୋ, ହିରିୟା ପରିବାହିରତ୍ତା ଅହିରିକୋ, କାଳକେହି କମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା କଣ୍ହକମ୍ମୋ, ଧମ୍ମାଦରିୟପୁଗ୍ଗଲାଦରିୟାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅନାଦରୋ, ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅପଟିକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ପଟିକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ, ନ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ଠପେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖଗାଥାନମ୍ପି ୟୋଜନାନୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ଚୂଳସଙ୍ଗାମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମହାସଙ୍ଗାମୋ

ୱୋହରନ୍ତେନ ଜାନିତବ୍ବାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୬୮-୩୭୪. ମହାସଙ୍ଗାମେ – ୱତ୍ଥୁତୋ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ସଙ୍କମତୀତି ‘‘ପଠମପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ନିଘଂସିୟମାନୋ ‘‘ନ ମୟା ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୁତଂ; ଦୁତିୟପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା’’ତି ୱଦତି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ସେସୱତ୍ଥୁସଙ୍କମନଂ, ୱିପତ୍ତିତୋ ୱିପତ୍ତିସଙ୍କମନଂ ଆପତ୍ତିତୋ ଆପତ୍ତିସଙ୍କମନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ନେୱ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ମୟାପେତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା’’ତି ୱଦତି, ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ନ ସୁତଂ ୱା’’ତି ୱଦତି, ଅୟଂ ଅୱଜାନିତ୍ୱା ପଟିଜାନାତି, ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଅୱଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସେୱ ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତି ନାମ ।

୩୭୫.ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୋତି ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣୱସେନ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱଚନମନୁପ୍ପଦାନନ୍ତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗାଦିତ୍ତୟଂ ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୩୭୬.ଚତ୍ତାରି ଅପଲୋକନକମ୍ମାନୀତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗାଦୀନି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଚତ୍ତାରି ଚତୁକ୍କାନି ସୋଳସ ହୋନ୍ତି ।

ଅଗତିଅଗନ୍ତବ୍ବୱଣ୍ଣନା

୩୭୯.ବହୁଜନଅହିତାୟପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ୱିନୟଧରେନ ହି ଏୱଂ ଛନ୍ଦାଦିଗତିୟା ଅଧିକରଣେ ୱିନିଚ୍ଛିତେ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘୋ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜତି । ଓୱାଦୂପଜୀୱିନିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋପି ଦ୍ୱେ ଭାଗା ହୋନ୍ତି । ଉପାସକାପି ଉପାସିକାୟୋପି ଦାରକାପି ଦାରିକାୟୋପି ତେସଂ ଆରକ୍ଖଦେୱତାପି ତଥେୱ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମାନୋ ଦ୍ୱିଧାୱ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବହୁଜନଅହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ।

୩୮୨.ୱିସମନିସ୍ସିତୋତି ୱିସମାନି କାୟକମ୍ମାଦୀନି ନିସ୍ସିତୋ । ଗହନନିସ୍ସିତୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ଗହନଂ ନିସ୍ସିତୋ । ବଲୱନିସ୍ସିତୋତି ବଲୱନ୍ତେ ଅଭିଞ୍ଞାତେ ଭିକ୍ଖୂ ନିସ୍ସିତୋ ।

୩୯୩.ତସ୍ସ ଅୱଜାନନ୍ତୋତି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅୱଜାନନ୍ତୋ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ୱା ସାମିୱଚନଂ, ତଂ ଅୱଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯୪.ୟଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ୟଦତ୍ଥାୟ । ତଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ସୋ ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ମହାସଙ୍ଗାମୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

କଥିନଭେଦଂ

କଥିନଅତ୍ଥତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୦୩. କଥିନେ – ଅଟ୍ଠ ମାତିକାତି ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତା ପକ୍କମନନ୍ତିକାଦିକା ଅଟ୍ଠ । ପଲିବୋଧାନିସଂସାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।

୪୦୪.ପୟୋଗସ୍ସାତି ଚୀୱରଧୋୱନାଦିନୋ ସତ୍ତୱିଧସ୍ସ ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସତ୍ଥାୟ ୟୋ ଉଦକାହରଣାଦିକୋ ପୟୋଗୋ କୟିରତି, ତସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ । କତମେ ଧମ୍ମା ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅନାଗତୱସେନ ଅନନ୍ତରା ହୁତ୍ୱା କତମେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ, ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟମେୱ ଆସନ୍ନତରଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ନିସ୍ସୟଂ ଆଧାରଭାୱଂ ଉପଗତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା କତମେ ଧମ୍ମା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନାତି ଉପେତେନ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ; ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟମେୱ ଉପଗତତରଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ଇମିନା ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ଇମିନା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନାତି ଇମିନା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସାତି ଧୋୱନାଦିନୋ ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ । ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରସ୍ସାତି ପୁରାଣସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣସ୍ସ । ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସାତି କଥିନଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଅତ୍ଥାରସ୍ସାତି କଥିନତ୍ଥାରସ୍ସ । ମାତିକାନଞ୍ଚ ପଲିବୋଧାନଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ଚ ପଲିବୋଧାନଂ । ୱତ୍ଥୁସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଟିଆଦିନୋ କଥିନୱତ୍ଥୁସ୍ସ; ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏୱଂ ୟଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି ୟଞ୍ଚ ନ ଲବ୍ଭତି, ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ୟସ୍ସ ଲବ୍ଭତି, ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବକରଣଂ ପୟୋଗସ୍ସାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୟୋଗସ୍ସ କତମେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି, ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ, ପୁବ୍ବକରଣଂ ପୟୋଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ସମନନ୍ତରନିସ୍ସୟଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ । ପୟୋଗସ୍ସ ହି ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ପୁବ୍ବକରଣଂ ୟସ୍ମା ତେନ ପୟୋଗେନ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବସ୍ସ ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସତ୍ଥାୟ ସୋ ପୟୋଗୋ କୟିରତି, ତସ୍ମା ଇମେହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେ ପନେସ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେସୁ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ ସୟଂ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପୟୋଗେ ସତି ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୟୋଗୋ ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ ପୁରେଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟଂ ପନ ଲଭତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁବ୍ବକରଣଂ ପୟୋଗସ୍ସ ପଚ୍ଛାଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ହି ପୁବ୍ବକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସୋ ପୟୋଗୋ କୟିରତି । ସହଜାତପଚ୍ଚୟଂ ପନ ମାତିକାପଲିବୋଧାନିସଂସସଙ୍ଖାତେ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ପୟୋଗାଦୀସୁ ଏକୋପି ଧମ୍ମୋ ନ ଲଭତି, ତେ ଏୱ ହି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ସହ କଥିନତ୍ଥାରେନ ଏକତୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବପଦୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ପୁବ୍ବକରଣନିଦାନାଦିୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା

୪୦୫.ପୁବ୍ବକରଣଂ କିଂନିଦାନନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୪୦୬-୭. ‘‘ପୟୋଗୋ କିଂନିଦାନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାଦ୍ୱୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ହେତୁନିଦାନୋ ପଚ୍ଚୟନିଦାନୋତି ଏତ୍ଥ ଛ ଚୀୱରାନି ହେତୁ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପୁବ୍ବପୟୋଗାଦୀନଞ୍ହି ସବ୍ବେସଂ ତାନିୟେୱ ହେତୁ, ତାନି ପଚ୍ଚୟୋ । ନ ହି ଛବ୍ବିଧେ ଚୀୱରେ ଅସତି ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି, ନ ପୁବ୍ବକରଣାଦୀନି, ତସ୍ମା ‘‘ପୟୋଗୋ ହେତୁନିଦାନୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୦୮. ସଙ୍ଗହୱାରେ – ୱଚୀଭେଦେନାତି ‘‘ଇମାୟ ସଙ୍ଘାଟିୟା, ଇମିନା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ, ଇମିନା ଅନ୍ତରୱାସକେନ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରାମୀ’’ତି ଏତେନ ୱଚୀଭେଦେନ । କତିମୂଲାଦିପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ – କିରିୟା ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ଚେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ।

୪୧୧.ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଅକପ୍ପିୟଦୁସ୍ସଂ ହୋତି । କାଲୱିପନ୍ନଂ ନାମ ଅଜ୍ଜ ଦାୟକେହି ଦିନ୍ନଂ ସ୍ୱେ ସଙ୍ଘୋ କଥିନତ୍ଥାରକସ୍ସ ଦେତି । କରଣୱିପନ୍ନଂ ନାମ ତଦହେୱ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅକତଂ ।

କଥିନାଦିଜାନିତବ୍ବୱିଭାଗୱଣ୍ଣନା

୪୧୨. କଥିନଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ – ତେସଞ୍ଞେୱ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେସୁ ରୂପାଦିଧମ୍ମେସୁ ସତି କଥିନଂ ନାମ ହୋତି, ତେସଂ ସମୋଧାନଂ ମିସ୍ସୀଭାୱୋ । ନାମଂ ନାମକମ୍ମନ୍ତିଆଦିନା ପନ ‘‘କଥିନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ବହୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନାମମତ୍ତଂ, ନ ପରମତ୍ଥତୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚତୁୱୀସତିୟା ଆକାରେହୀତି ‘‘ନ ଉଲ୍ଲିଖିତମତ୍ତେନା’’ତିଆଦୀହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକାରଣେହି । ସତ୍ତରସହି ଆକାରେହୀତି ‘‘ଅହତେନ ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି କଥିନ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକାରଣେହି । ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୪୧୬.ଏକୁପ୍ପାଦା ଏକନିରୋଧାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନାପି ଏକତୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏକୁପ୍ପାଦା ନାନାନିରୋଧାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନା ନାନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି? ସବ୍ବେପି ଅତ୍ଥାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅତ୍ଥାରେ ହି ସତି ଉଦ୍ଧାରୋ ନାମ । ନିରୁଜ୍ଝମାନା ପନେତ୍ଥ ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଉଦ୍ଧାରଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଅତ୍ଥାରସ୍ସ ହି ନିରୋଧୋ ଏତେସଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧାରଭାୱୋ ଏକକ୍ଖଣେ ହୋତି, ଇତରେ ନାନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତେସୁ ଉଦ୍ଧାରଭାୱଂ ପତ୍ତେସୁପି ଅତ୍ଥାରୋ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

କଥିନଭେଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉପାଲିପଞ୍ଚକଂ

ଅନିସ୍ସିତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୧୭. ଉପାଲିପଞ୍ହେସୁ କତିହି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଥେରୋ କିର ରହୋଗତୋ ସବ୍ବାନି ଇମାନି ପଞ୍ଚକାନି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ଦାନି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇମେସଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତନ୍ତିଂ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘କତିହି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଉପୋସଥଂ ନ ଜାନାତୀତି ନୱୱିଧଂ ଉପୋସଥଂ ନ ଜାନାତି । ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗାଦିଭେଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି । ପାତିମୋକ୍ଖଂ ନ ଜାନାତୀତି ଦ୍ୱେ ମାତିକା ନ ଜାନାତି । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ନ ଜାନାତୀତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ନୱୱିଧଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ନ ଜାନାତି ।

ପୱାରଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ନୱୱିଧଂ ପୱାରଣଂ ନ ଜାନାତି । ପୱାରଣାକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗାଦିଭେଦଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ପୱାରଣାକମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି ।

ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତିଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି ।

ଆପନ୍ନୋ କମ୍ମକତୋତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟାୱ ସଙ୍ଘେନ କମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି ।

ନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୨୦.କମ୍ମଂନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୟସ୍ମା ଅନୁଲୋମୱତ୍ତେ ନ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନାସ୍ସ କମ୍ମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବଂ; ସରଜ୍ଜୁକୋୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୨୧.ସଚେ ଉପାଲି ସଙ୍ଘୋ ସମଗ୍ଗକରଣୀୟାନି କମ୍ମାନି କରୋତୀତି ସଚେ ସମଗ୍ଗେହି କରଣୀୟାନି ଉପୋସଥାଦୀନି କମ୍ମାନି କରୋତି, ଉପୋସଥପୱାରଣାଦୀସୁ ହି ଠିତାସୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ହି ସଙ୍ଘୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିଂ କରୋତି, ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥଂ ୱା କତ୍ୱା ଉପୋସଥପୱାରଣଂ କରୋତି, ଏୱରୂପଂ ସମଗ୍ଗକରଣୀୟଂ ନାମ କମ୍ମଂ ହୋତି । ତତ୍ର ଚେତି ସଚେ ତାଦିସେ କମ୍ମେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନକ୍ଖମତି, ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମମ୍ପି କତ୍ୱା ତଥାରୂପା ସାମଗ୍ଗୀ ଉପେତବ୍ବା, ଏୱଂ ୱିଲୋମଗ୍ଗାହୋ ନ ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ର ପନ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଦୀପେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପଟିବାହିତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ ।

ଉସ୍ସିତମନ୍ତୀ ଚାତି ଲୋଭଦୋସମୋହମାନୁସ୍ସନ୍ନଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା କଣ୍ହୱାଚୋ ଅନତ୍ଥକଦୀପନୋ । ନିସ୍ସିତଜପ୍ପୀତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉସ୍ସଦୟୁତ୍ତଂ ଭାସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି; ଅଥ ଖୋ ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ରାଜା ଏୱଂ କଥେସି, ଅସୁକମହାମତ୍ତୋ ଏୱଂ କଥେସି, ଅସୁକୋ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ତେପିଟକୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏୱଂ କଥେସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଜପ୍ପତି । ନ ଚ ଭାସାନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋତି କଥାନୁସନ୍ଧିୱଚନେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟାନୁସନ୍ଧିୱଚନେ ଚ ଅକୁସଲୋ ହୋତି । ନ ୟଥାଧମ୍ମେ ୟଥାୱିନୟେତି ନ ଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଆପତ୍ତିଂ ସାରେତ୍ୱା ଚୋଦେତା ହୋତି ।

ଉସ୍ସାଦେତା ହୋତୀତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ମହାତେପିଟକୋ ପରମଧମ୍ମକଥିକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକଚ୍ଚଂ ଉସ୍ସାଦେତି । ଦୁତିୟପଦେ ‘‘ଆପତ୍ତିଂ କିଂ ସୋ ନ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ଏକଚ୍ଚଂ ଅପସାଦେତି । ଅଧମ୍ମଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅନିୟ୍ୟାନିକପକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହାତି । ଧମ୍ମଂ ପଟିବାହତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକପକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି । ସମ୍ଫଞ୍ଚ ବହୁଂ ଭାସତୀତି ବହୁଂ ନିରତ୍ଥକକଥଂ କଥେତି ।

ପସୟ୍ହ ପୱତ୍ତା ହୋତୀତି ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଭାରେ ଅନାରୋପିତେ କେୱଲଂ ମାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅନଧିକାରେ କଥେତା ହୋତି । ଅନୋକାସକମ୍ମଂ କାରେତ୍ୱାତି ଓକାସକମ୍ମଂ ଅକାରେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ହୋତି । ନ ୟଥାଦିଟ୍ଠିୟା ବ୍ୟାକତା ହୋତୀତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠି ତଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ନ ବ୍ୟାକତା; ଲଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅୟଥାଭୁଚ୍ଚଂ ଅଧମ୍ମାଦୀସୁ ଧମ୍ମାଦିଲଦ୍ଧିକୋ ହୁତ୍ୱା କଥେତା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱୋହାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୨୪.ଆପତ୍ତିୟା ପୟୋଗଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଅୟଂ ଆପତ୍ତି କାୟପ୍ପୟୋଗା, ଅୟଂ ୱଚୀପୟୋଗା’’ତି ନ ଜାନାତି । ଆପତ୍ତିୟା ୱୂପସମଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ଦେସନାୟ ୱୂପସମତି, ଅୟଂ ୱୁଟ୍ଠାନେନ, ଅୟଂ ନେୱ ଦେସନାୟ ନ ୱୁଟ୍ଠାନେନା’’ତି ନ ଜାନାତି । ଆପତ୍ତିୟା ନ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲୋହୋତୀତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅୟଂ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ନ ଜାନାତି, ଦୋସାନୁରୂପଂ ଆପତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଅଧିକରଣସମୁଟ୍ଠାନଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ଅଧିକରଣଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଇଦଂ ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ, ଇଦଂ ପଞ୍ଚ ୱା ସତ୍ତ ୱା ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ, ଇଦଂ ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚାନି ନିସ୍ସାୟ ସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ନ ଜାନାତି । ପୟୋଗଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ଅଧିକରଣଂ ଦ୍ୱାଦସମୂଲପ୍ପୟୋଗଂ, ଇଦଂ ଚୁଦ୍ଦସମୂଲପ୍ପୟୋଗଂ, ଇଦଂ ଛମୂଲପୟୋଗଂ, ଇଦଂ ଏକମୂଲପୟୋଗ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ଅଧିକରଣାନଞ୍ହି ୟଥାସକଂମୂଲମେୱ ପୟୋଗା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୂପସମଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ଅଧିକରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ସମଥେହି ୱୂପସମତି, ଇଦଂ ତୀହି, ଇଦଂ ଚତୂହି, ଇଦଂ ଏକେନ ସମଥେନ ୱୂପସମତୀ’’ତି ନ ଜାନାତି । ନ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲୋ ହୋତୀତି ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ସମଥଂ ପାପେତୁଂ ନ ଜାନାତି ।

କମ୍ମଂ ନ ଜାନାତୀତି ତଜ୍ଜନୀୟାଦି ସତ୍ତୱିଧଂ କମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି । କମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ଇମିନା ନୀହାରେନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । କମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ତଜ୍ଜନୀୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ, ଇଦଂ ନିୟସ୍ସାଦୀନ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତସୁ କମ୍ମେସୁ ହେଟ୍ଠା ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ତିୱିଧସ୍ସ ଚ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମସ୍ସ ତେଚତ୍ତାଲୀସୱିଧଂ ୱତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । କମ୍ମସ୍ସ ୱୂପସମଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତେ ୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟାଚତି, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବଂ, ଅଚ୍ଚୟୋ ଦେସାପେତବ୍ବୋ’’ତି ନ ଜାନାତି ।

ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତୀତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଜାନାତି । ନିଦାନଂ ନ ଜାନାତୀତି ‘‘ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଇମସ୍ମି’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ତିୱିଧଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି । ପଦପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠଂ ନ ଜାନାତୀତି ସମ୍ମୁଖା କାତବ୍ବଂ ପଦଂ ନ ଜାନାତି । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ହେଟ୍ଠୁପରିୟଂ କତ୍ୱା ପଦଂ ୟୋଜେତି ।

ଅକୁସଲୋ ଚ ହୋତି ୱିନୟେତି ୱିନୟପାଳିୟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ହୋତି ।

ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତୀତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ଦୁୱିଧା ଞତ୍ତି – ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଚ । ତତ୍ଥ ୟା ଏୱଂ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସା ‘‘କମ୍ମଞତ୍ତି’’ ନାମ ହୋତି । ୟା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ସା ‘‘କମ୍ମପାଦଞତ୍ତି’’ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ଜାନାତି । ଞତ୍ତିୟାକରଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ନୱସୁ ଠାନେସୁ କମ୍ମଞତ୍ତିୟା କରଣଂ ନ ଜାନାତି, ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କମ୍ମପାଦଞତ୍ତିୟା । ଞତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସାୱନନ୍ତି ‘‘ଇମିସ୍ସା ଞତ୍ତିୟା ଏକା ଅନୁସ୍ସାୱନା, ଇମିସ୍ସା ତିସ୍ସୋ’’ତି ନ ଜାନାତି । ଞତ୍ତିୟା ସମଥଂ ନ ଜାନାତୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ସତିୱିନୟୋ, ଅମୂଳ୍ହୱିନୟୋ, ତସ୍ସପାପିୟସିକା, ତିଣୱତ୍ଥାରକୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସମଥୋ ଞତ୍ତିୟା ୱିନା ନ ହୋତି, ତଂ ଞତ୍ତିୟା ସମଥୋତି ନ ଜାନାତି । ଞତ୍ତିୟା ୱୂପସମଂ ନ ଜାନାତୀତି ୟଂ ଅଧିକରଣଂ ଇମିନା ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଞତ୍ତିସମଥେନ ୱୂପସମତି, ତସ୍ସ ତଂ ୱୂପସମଂ ‘‘ଅୟଂ ଞତ୍ତିୟା ୱୂପସମୋ କତୋ’’ତି ନ ଜାନାତି ।

ସୁତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଂ ନ ଜାନାତି । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ ନ ଜାନାତି । ୱିନୟଂ ନ ଜାନାତୀତି ଖନ୍ଧକପରିୱାରଂ ନ ଜାନାତି । ୱିନୟାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେୟେୱ ନ ଜାନାତି । ନ ଚ ଠାନାଠାନକୁସଲୋତି କାରଣାକାରଣକୁସଲୋ ନ ହୋତି ।

ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକଂ ଅୱସେସଂ ପିଟକଦ୍ୱୟଂ ନ ଜାନାତି । ଧମ୍ମାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତିକେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ ନ ଜାନାତି । ୱିନୟଂ ନ ଜାନାତୀତି ଖନ୍ଧକପରିୱାରମେୱ ନ ଜାନାତି । ୱିନୟାନୁଲୋମଂ ନ ଜାନାତୀତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସେ ନ ଜାନାତି । ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗା ପନେତ୍ଥ ଅସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମାୟଂ କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିନୟନ୍ତି ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ଚ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ ହୋତୀତି ପୁରେକଥାୟ ଚ ପଚ୍ଛାକଥାୟ ଚ ଅକୁସଲୋ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ପକାସିତତ୍ତା ଚ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅନିସ୍ସିତୱଗ୍ଗନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱଗ୍ଗୱୋହାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୨୫. ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମୱଗ୍ଗେ – ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମାତି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଆୱିକମ୍ମାନି; ଲଦ୍ଧିପ୍ପକାସନାନି ଆପତ୍ତିଦେସନାସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିନୟକମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନାପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିଂ ଆୱି କରୋତୀତି ଅନାପତ୍ତିମେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଅଦେସନାଗାମିନିୟାତି ଗରୁକାପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠିଂ ଆୱିକରୋତି; ସଙ୍ଘାଦିସେସଞ୍ଚ ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସିତାୟାତି ଲହୁକାପତ୍ତିୟାପି ଦେସିତାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆୱିକରୋତି; ଦେସିତଂ ପୁନ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ୟଥା ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଦିଟ୍ଠି ଆୱିକତା ହୋତି, ଏୱଂ ଆୱିକରୋତି; ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଜନା ଏକତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋମାନସେନାତି ମନସଙ୍ଖାତେନ ମାନସେନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆୱିକରୋତି; ୱଚୀଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନାନାସଂୱାସକସ୍ସାତି ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକସ୍ସ ୱା କମ୍ମନାନାସଂୱାସକସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେ ଦିଟ୍ଠିଂ ଆୱିକରୋତି; ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାସୀମାୟାତି ସମାନସଂୱାସକସ୍ସାପି ନାନାସୀମାୟ ଠିତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆୱିକରୋତି । ମାଳକସୀମାୟ ହି ଠିତେନ ସୀମନ୍ତରିକାୟ ଠିତସ୍ସ ସୀମନ୍ତରିକାୟ ୱା ଠିତେନ ଅୱିପ୍ପୱାସସୀମାୟ ଠିତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅପକତତ୍ତସ୍ସାତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକସ୍ସ ୱା, ୟସ୍ସ ୱା ଉପୋସଥପୱାରଣା ଠପିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୩୦.ନାଲଂ ଓକାସକମ୍ମଂ କାତୁନ୍ତି ନ ପରିୟତ୍ତଂ କାତୁଂ; ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ଅପକତତ୍ତୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଚ ଠପିତଉପୋସଥପୱାରଣୋ ଚ । ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋତି ସାସନତୋ ଚାୱେତୁକାମୋ ।

୪୩୨.ମନ୍ଦତ୍ତାମୋମୂହତ୍ତାତି ମନ୍ଦଭାୱେନ ମୋମୂହଭାୱେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ପି ଜାନିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ମୋମୂହଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋୟେୱ ପୁଚ୍ଛତି ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ । ପାପିଚ୍ଛୋତି ‘‘ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତୀ’’ତି ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ପରିଭୱାତି ପରିଭୱଂ ଆରୋପେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଅତ୍ତାଦାନୱଗ୍ଗେ ଚ ଧୁତଙ୍ଗୱଗ୍ଗେ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଦିଟ୍ଠାୱିକମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୪୪. ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗେ – ପାରାଜିକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପାରାଜିକଗାମୀ; ପାରାଜିକାପତ୍ତିଭାୱଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଅସନ୍ତଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନମୁସାୱାଦୋ ପାରାଜିକଗାମୀ, ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନମୁସାୱାଦୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସଗାମୀ, ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତୀ’’ତିଆଦିନା ପରିୟାୟେନ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତମୁସାୱାଦୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଗାମୀ, ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଗାମୀ, ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଆଗତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଗାମୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଦସ୍ସନେନାତି ୱିନୟଧରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନେନ । କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେସୁ ହି କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନୟଧରଂ ଦିସ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଭାୱଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟଂ ପହାୟ କପ୍ପିୟଂ କରେୟ୍ୟ, ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପନ ଅକପ୍ପିୟମ୍ପି କପ୍ପିୟନ୍ତି କରୋନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଆପତ୍ତିଂ ୱିନୟଧରସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ନାପଜ୍ଜତି, ଅଦସ୍ସନେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଦସ୍ସନେନା’’ତି । ଅସ୍ସୱନେନାତି ଏକୱିହାରେପି ୱସନ୍ତୋ ପନ ୱିନୟଧରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅସୁଣନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସୱନେନା’’ତି । ପସୁତ୍ତକତାତି ପସୁତ୍ତକତାୟ । ସହଗାରସେୟ୍ୟଞ୍ହି ପସୁତ୍ତକଭାୱେନପି ଆପଜ୍ଜତି । ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପନ ତଥାସଞ୍ଞୀ ଆପଜ୍ଜତି । ସତିସମ୍ମୋସା ଏକରତ୍ତାତିକ୍କମାଦିୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ମୁସାୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୫୦. ଭିକ୍ଖୁନିୱଗ୍ଗେ – ଅଲାଭାୟାତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଲାଭତ୍ଥାୟ; ୟଥା ପଚ୍ଚୟେ ନ ଲଭନ୍ତି, ତଥା ପରିସକ୍କତି ୱାୟମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନତ୍ଥାୟାତି ଅନତ୍ଥଂ କଲିସାସନଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ପରିସକ୍କତି । ଅୱାସାୟାତି ଅୱାସତ୍ଥାୟ; ୟସ୍ମିଂ ଗାମଖେତ୍ତେ ୱସନ୍ତି, ତତୋ ନୀହରଣତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପୟୋଜେତୀତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନତ୍ଥାୟ ସମ୍ପୟୋଜେତି ।

୪୫୧. ‘‘କତିହି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା କମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି ।

୪୫୪.ନ ସାକଚ୍ଛାତବ୍ବୋତି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦସମଥୱିପସ୍ସନାଦିଭେଦୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ନ କଥେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ୱିସଂୱାଦେତି, ତଥାରୂପସ୍ସ କଥାମଗ୍ଗସ୍ସ ସାମୀ ହୁତ୍ୱା କଥେତି, ନ ଇତରୋ; ତସ୍ମା ପଠମପଞ୍ଚକେ ‘‘ନ ଅସେକ୍ଖେନା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁତିୟପଞ୍ଚକେ ‘‘ଅସେକ୍ଖେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ପଭେଦଗତଞାଣପ୍ପତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ନ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋତି ପାଳିଧମ୍ମେ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ନ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋତି ୱୋହାରନିରୁତ୍ତିୟଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ନ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋତି ୟାନି ତାନି ପଟିଭାନସଙ୍ଖାତାନି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀନି ଞାଣାନି, ତେସୁ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ୟଥାୱିମୁତ୍ତଂଚିତ୍ତଂ ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲୱିମୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ୟଥାୱିମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକୂନୱୀସତିଭେଦାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତା ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଉବ୍ବାହିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୫୫. ଉବ୍ବାହିକୱଗ୍ଗେ – ନ ଅତ୍ଥକୁସଲୋତି ନ ଅଟ୍ଠକଥାକୁସଲୋ; ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଛେକୋ ନ ହୋତି । ନ ଧମ୍ମକୁସଲୋତି ଆଚରିୟମୁଖତୋ ଅନୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ପାଳିୟଂ ନ କୁସଲୋ, ନ ପାଳିସୂରୋ । ନନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋତି ଭାସନ୍ତରୱୋହାରେ ନ କୁସଲୋ । ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋତି ସିଥିଲଧନିତାଦିୱସେନ ପରିମଣ୍ଡଲବ୍ୟଞ୍ଜନାରୋପନେ କୁସଲୋ ନ ହୋତି; ନ ଅକ୍ଖରପରିଚ୍ଛେଦେ ନିପୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋତି ଅତ୍ଥପୁବ୍ବାପରେ ଧମ୍ମପୁବ୍ବାପରେ ନିରୁତ୍ତିପୁବ୍ବାପରେ ବ୍ୟଞ୍ଜନପୁବ୍ବାପରେ ପୁରେକଥାପଚ୍ଛାକଥାସୁ ଚ ନ କୁସଲୋ ହୋତି ।

କୋଧନୋତିଆଦୀନି ୟସ୍ମା କୋଧାଦୀହି ଅଭିଭୂତୋ କାରଣାକାରଣଂ ନ ଜାନାତି, ୱିନିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତାନି । ପସାରେତା ହୋତିନୋ ସାରେତାତି ମୋହେତା ହୋତି, ନ ସତିଉପ୍ପାଦେତା; ଚୋଦକଚୁଦିତକାନଂ କଥଂ ମୋହେତି ପିଦହତି ନ ସାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉବ୍ବାହିକୱଗ୍ଗେ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଉବ୍ବାହିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅଧିକରଣୱୂପସମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୫୭. ଅଧିକରଣୱୂପସମୱଗ୍ଗେ – ପୁଗ୍ଗଲଗରୁ ହୋତୀତି ‘‘ଅୟଂ ମେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ଅୟଂ ମେ ଆଚରିୟୋ’’ତିଆଦୀନି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଜୟଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଦୀପେତି । ସଙ୍ଘଗରୁ ହୋତୀତି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ସଙ୍ଘଗରୁକୋ ନାମ ହୋତି । ଚୀୱରାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ଆମିସଗରୁକୋ ନାମ ହୋତି, ତାନି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁକୋ ନାମ ହୋତି ।

୪୫୮.ପଞ୍ଚହୁପାଲି ଆକାରେହୀତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି – କମ୍ମେନ, ଉଦ୍ଦେସେନ, ୱୋହରନ୍ତୋ, ଅନୁସ୍ସାୱନେନ, ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି । ଏତ୍ଥ କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ କମ୍ମେନ । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପଞ୍ଚସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଉଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହରନ୍ତୋତି କଥୟନ୍ତୋ; ତାହି ତାହି ଉପପତ୍ତୀହି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେନ୍ତୋ। ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ମୟ୍ହଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲା ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଞ୍ଚ, ମାଦିସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଗାହେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୟୁତ୍ତଂ, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅୱୀଚି ନୀଲୁପ୍ପଲୱନମିୱ ସୀତଲୋ, କିମହଂ ଅପାୟତୋ ନ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନେନ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗା । ଅଟ୍ଠାରସୱତ୍ଥୁଦୀପନୱସେନ ହି ୱୋହରନ୍ତେ ତତ୍ଥ ରୁଚିଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସଲାକାୟ ଗାହିତାୟପି ଅଭିନ୍ନୋୱ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ । ୟଦା ପନ ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକେ ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ଆୱେଣିକଂ କମ୍ମଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା କରୋତି, ତଦା ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଇତି ୟଂ ସଙ୍ଘଭେଦକକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଦୀପେତ୍ୱା ତେନ ତେନ କାରଣେନ ‘ଇମଂ ଗଣ୍ହଥ, ଇମଂ ରୋଚେଥା’ତି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମେ କତେ ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ପରିୱାରେ ପନ ‘ପଞ୍ଚହି, ଉପାଲି, ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତୀ’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଇମିନା ଇଧ ୱୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଘଭେଦଲକ୍ଖଣେନ ଅତ୍ଥତୋ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି । ତଂ ପନସ୍ସ ନାନାକରଣାଭାୱଂ ତତ୍ଥେୱ ପକାସୟିସ୍ସାମା’’ତି, ସ୍ୱାୟଂ ପକାସିତୋ ହୋତି ।

ପଞ୍ଞତ୍ତେତନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଏତଂ । କ୍ୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ? ୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧକେ । ତତ୍ର ହି ଚୁଦ୍ଦସ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତେତଂ, ଉପାଲି, ମୟା ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏୱମ୍ପି ଖୋ ଉପାଲି ସଙ୍ଘରାଜି ହୋତି, ନୋ ଚ ସଙ୍ଘଭେଦୋତି ଏତ୍ତାୱତା ହି ସଙ୍ଘରାଜିମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ତାୱ ସଙ୍ଘଭେଦୋ; ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପନ ଅୟଂ ସଙ୍ଘରାଜି ୱଡ୍ଢମାନା ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାରତ୍ତନ୍ତି ରତ୍ତିପରିମାଣାନୁରୂପଂ; ୟଥାଥେରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୱେନିଭାୱଂ କରିତ୍ୱାତି ୱିସୁଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କରିତ୍ୱା । କମ୍ମାକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତୀତି ଅପରାପରଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ଉପାଦାୟ ଖୁଦ୍ଦକାନି ଚେୱ ମହନ୍ତାନି ଚ କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥାପି ଅଧିକରଣୱୂପସମୱଗ୍ଗେ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସଙ୍ଘଭେଦକୱଗ୍ଗଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୪୫୯. ସଙ୍ଘଭେଦୱଗ୍ଗଦ୍ୱୟେ – ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ କମ୍ମେନାତି ତେସୁ ଅଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅଧମ୍ମାଦୟୋ ଏତେତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋୱ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନିଧାୟ ତେ ଧମ୍ମାଦିୱସେନ ଦୀପେତ୍ୱା ୱିସୁଂ କମ୍ମଂ କରୋତି । ଇତି ୟଂ ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତେନ ଏୱଂ କତେନ ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ କମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ଇମେହି ଖୋ ଉପାଲି ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହୀ’’ତି ଅୟମେକସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚକେ ଅତ୍ଥୟୋଜନା। ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବପଞ୍ଚକାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥାପି ଚ ୱୋହାରାଦି ଅଙ୍ଗତ୍ତୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କମ୍ମୁଦ୍ଦେସୱସେନ ପନ ଅତେକିଚ୍ଛତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ନ ହେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତନୟଂ ।

ଆୱାସିକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୬୧. ଆୱାସିକୱଗ୍ଗେ – ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୟଥା ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତୋ ।

୪୬୨.ୱିନୟବ୍ୟାକରଣାତି ୱିନୟପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା । ପରିଣାମେତୀତି ନିୟାମେତି ଦୀପେତି କଥେତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

କଥିନତ୍ଥାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୬୭. କଥିନତ୍ଥାରୱଗ୍ଗେ – ଓତମସିକୋତି ଅନ୍ଧକାରଗତୋ; ତଞ୍ହି ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ମଞ୍ଚପାଦାଦୀସୁପି ନଲାଟଂ ପଟିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତୋତି କିଚ୍ଚୟପସୁତତ୍ତା ୱନ୍ଦନଂ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତୋ । ସୁତ୍ତୋତି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ । ଏକାୱତ୍ତୋତି ଏକତୋ ଆୱତ୍ତୋ ସପତ୍ତପକ୍ଖେ ଠିତୋ ୱେରୀ ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି; ଅୟଂ ଅୱନ୍ଦିୟୋ । ଅୟଞ୍ହି ୱନ୍ଦିୟମାନୋ ପାଦେନପି ପହରେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞୱିହିତୋତି ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତୟମାନୋ ।

ଖାଦନ୍ତୋତି ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଖାଦନ୍ତୋ । ଉଚ୍ଚାରଞ୍ଚ ପସ୍ସାୱଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ଅନୋକାସଗତତ୍ତା ଅୱନ୍ଦିୟୋ । ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋତି ତିୱିଧେନପି ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଅୱନ୍ଦିୟୋ । ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମକତା ପନ ଚତ୍ତାରୋ ୱନ୍ଦିତବ୍ବା । ଉପୋସଥପୱାରଣାପି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅୱନ୍ଦିୟେସୁ ନଗ୍ଗଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିତ୍ତକଞ୍ଚ ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି । ଇତରେସଂ ପନ ଅସାରୁପ୍ପଟ୍ଠେନ ଚ ଅନ୍ତରା ୱୁତ୍ତକାରଣେନ ଚ ୱନ୍ଦନା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ଇତୋ ପରଂ ପଚ୍ଛାଉପସମ୍ପନ୍ନାଦୟୋ ଦସପି ଆପତ୍ତିୱତ୍ଥୁଭାୱେନେୱ ଅୱନ୍ଦିୟା । ତେ ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ହି ନିୟମେନେୱ ଆପତ୍ତି । ଇତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ ତେରସ ଜନେ ୱନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱନ୍ଦନାୟ ଆପତ୍ତି ।

୪୬୮.ଆଚରିୟୋୱନ୍ଦିୟୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଚରିୟୋ ଉପସମ୍ପଦାଚରିୟୋ ନିସ୍ସୟାଚରିୟୋ ଉଦ୍ଦେସାଚରିୟୋ ଓୱାଦାଚରିୟୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ଆଚରିୟୋ ୱନ୍ଦିୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

କଥିନତ୍ଥାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଉପାଲିପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା ।

ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା

୪୭୦.ଅଚିତ୍ତକୋଆପଜ୍ଜତୀତିଆଦୀସୁ ସହସେୟ୍ୟାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଦେସେନ୍ତୋ ସଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ୟଂକିଞ୍ଚି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଅଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଇତରଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସଚିତ୍ତକୋ ଆପଜ୍ଜତି, ସଚିତ୍ତକୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ‘‘ଧମ୍ମଦାନଂ କରୋମୀ’’ତି ପଦସୋଧମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସାସନିଂ କରୋମୀ’’ତି ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ଦେସେନ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଦୋମନସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ନିଦ୍ଦାଗତୋୱ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଭିଂସାପନାଦୀନି କତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ କରୋମୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସିକୋ ଦେସେନ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଦୋମନସ୍ସିକୋୱ ଦେସେନ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି । ନିଦ୍ଦୋକ୍କନ୍ତସମୟେ ସହଗାରସେୟ୍ୟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାକତଚିତ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପନେତ୍ଥ ‘‘କୁସଲଚିତ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ କତିହି ସମୁଟ୍ଠାନେହୀତିଆଦି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୪୭୩.ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା କତିହି ସମୁଟ୍ଠାନେହୀତିଆଦୀସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୟଂ ୟଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ।

ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅପରଦୁତିୟଗାଥାସଙ୍ଗଣିକଂ

(୧) କାୟିକାଦିଆପତ୍ତିୱଣ୍ଣନା

୪୭୪. ‘‘କତି ଆପତ୍ତିୟୋ କାୟିକା’’ତିଆଦିଗାଥାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଛ ଆପତ୍ତିୟୋ କାୟିକାତି ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲେ ଚତୁତ୍ଥେନ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନେନ ଛ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିୟୋ । କାୟଦ୍ୱାରେ ସମୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ହି ଏତା କାୟିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଛ ୱାଚସିକାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲେ ପଞ୍ଚମେନ ଆପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନେନ ଛ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାପତ୍ତିୟୋ । ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ତିସ୍ସୋତି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାରାଜିକଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସପଟିଚ୍ଛାଦନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିପଟିଚ୍ଛାଦନେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଞ୍ଚ ସଂସଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗେ ପାରାଜିକଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, କାୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ କାୟପଟିବଦ୍ଧେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇମା କାୟସଂସଗ୍ଗପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚାପତ୍ତିୟୋ ।

ଅରୁଣୁଗ୍ଗେ ତିସ୍ସୋତି ଏକରତ୍ତଛାରତ୍ତସତ୍ତାହଦସାହମାସାତିକ୍କମୱସେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ‘‘ପଠମମ୍ପି ୟାମଂ ଛାଦେତି, ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ୟାମଂ ଛାଦେତି, ଉଦ୍ଧସ୍ତେ ଅରୁଣେ ଛନ୍ନା ହୋତି ଆପତ୍ତି, ୟୋ ଛାଦେତି ସୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସାପେତବ୍ବୋ’’ତି ଇମା ଅରୁଣୁଗ୍ଗେ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଦ୍ୱେ ୟାୱତତିୟକାତି ଏକାଦସ ୟାୱତତିୟକା ନାମ, ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ପନ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାୱତତିୟକା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୟାୱତତିୟକାତି । ଏକେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂୟେୱ ଏକା ଏତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ନାମ । ଏକେନ ସବ୍ବସଙ୍ଗହୋତି ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟା’’ତି ଇମିନା ଏକେନ ନିଦାନୁଦ୍ଦେସେନ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ଚ ସବ୍ବପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ ହୋତି ।

ୱିନୟସ୍ସ ଦ୍ୱେ ମୂଲାନୀତି କାୟୋ ଚେୱ ୱାଚା ଚ । ଗରୁକା ଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସା। ଦ୍ୱେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଚ୍ଛାଦନାତି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ପାରାଜିକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦକସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଚ୍ଛାଦନାପତ୍ତିୟୋ ନାମ ।

ଗାମନ୍ତରେ ଚତସ୍ସୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଦହତି, ଦୁକ୍କଟଂ; ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଗାମନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଗାମେ ପଠମପାଦେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ; ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଠମପାଦେ ଉପଚାରୋକ୍କମନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଇମା ଗାମନ୍ତରେ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସଙ୍ଘଆଦିସେସୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଚତସ୍ସୋ ନଦିପାରପଚ୍ଚୟାତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଦହତି, ଦୁକ୍କଟଂ; ନାୱଂ ଅଭିରୁହତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ଭିକ୍ଖୁନିୟା ନଦିପାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଉତ୍ତରଣକାଲେ ପଠମପାଦେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଇମା ଚତସ୍ସୋ । ଏକମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ମନୁସ୍ସମଂସେ । ନୱମଂସେସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସେସଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ।

ଦ୍ୱେ ୱାଚସିକା ରତ୍ତିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀ ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ଅପ୍ପଦୀପେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ସଲ୍ଲପତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତା ସଲ୍ଲପତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଦ୍ୱେ ୱାଚସିକା ଦିୱାତି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଦିୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ହତ୍ଥପାସେ ଠିତା ସଲ୍ଲପତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସଲ୍ଲପତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଦଦମାନସ୍ସ ତିସ୍ସୋତି ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ ମନୁସ୍ସସ୍ସ ୱିସଂ ଦେତି, ସୋ ଚେ ତେନ ମରତି, ପାରାଜିକଂ; ୟକ୍ଖପେତାନଂ ଦେତି, ତେ ଚେ ମରନ୍ତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ଦେତି, ସୋ ଚେ ମରତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରଦାନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦଦମାନସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତି ହତ୍ଥଗ୍ଗାହ-ୱେଣିଗ୍ଗାହେସୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ମୁଖେନ ଅଙ୍ଗଜାତଗ୍ଗହଣେ ପାରାଜିକଂ, ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅୱସ୍ସୁତାୟ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗହେ ଚତ୍ତାରୋ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି ।

(୨) ଦେସନାଗାମିନିୟାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୭୫.ପଞ୍ଚ ଦେସନାଗାମିନିୟୋତି ଲହୁକା ପଞ୍ଚ । ଛ ସପ୍ପଟିକମ୍ମାତି ପାରାଜିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା । ଏକେତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିକମ୍ମାତି ଏକା ପାରାଜିକାପତ୍ତି ।

ୱିନୟଗରୁକାଦ୍ୱେ ୱୁତ୍ତାତି ପାରାଜିକଞ୍ଚେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସଞ୍ଚ । କାୟୱାଚସିକାନି ଚାତି ସବ୍ବାନେୱ ସିକ୍ଖାପଦାନି କାୟୱାଚସିକାନି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଏକସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ନତ୍ଥି । ଏକୋ ୱିକାଲେ ଧଞ୍ଞରସୋତି ଲୋଣସୋୱୀରକଂ । ଅୟମେୱ ହି ଏକୋ ଧଞ୍ଞରସୋ ୱିକାଲେ ୱଟ୍ଟତି । ଏକା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ସମ୍ମୁତୀତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତି । ଅୟମେୱ ହି ଏକା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେନ ସମ୍ମୁତି ଅନୁଞ୍ଞାତା ।

ପାରାଜିକା କାୟିକା ଦ୍ୱେତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ମେଥୁନପାରାଜିକଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ କାୟସଂସଗ୍ଗପାରାଜିକଂ । ଦ୍ୱେ ସଂୱାସଭୂମିୟୋତି ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମାନସଂୱାସକଂ କରୋତି, ସମଗ୍ଗୋ ୱା ସଙ୍ଘୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତଂ ଓସାରେତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ସମାନସଂୱାସକଭୂମି ଚ ନାନାସଂୱାସକଭୂମି ଚା’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ସଂୱାସଭୂମିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋତି ପାରିୱାସିକସ୍ସ ଚ ମାନତ୍ତଚାରିକସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ଦୁୱେତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ, ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପବ୍ବପରମଂ ଆଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୟମେକା, ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲଂ ୱା ଦ୍ୱେମାସଂ ୱା’’ତି ଅୟମେକା ।

ଦ୍ୱେ ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱାନାତି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ତାନଂ ୱଧିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି; ୱଧତି ରୋଦତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ; ୱଧତି ନ ରୋଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତୀତି କମ୍ମେନ ଚ ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ଚ । ଦ୍ୱେତ୍ଥପଠମାପତ୍ତିକାତି ଏତ୍ଥ ସକଲେପି ୱିନୟେ ଦ୍ୱେ ପଠମାପତ୍ତିକା ଉଭିନ୍ନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ । ଇତରଥା ପନ ନୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନୱ ଭିକ୍ଖୁନୀନନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି । ଞତ୍ତିୟା କରଣା ଦୁୱେତି ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିକିଚ୍ଚାନି – କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମପାଦକା ଚ । ନୱସୁ ଠାନେସୁ କମ୍ମଂ ହୋତି, ଦ୍ୱୀସୁ କମ୍ମପାଦଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି ।

ପାଣାତିପାତେ ତିସ୍ସୋତି ‘‘ଅନୋଦିସ୍ସ ଓପାତଂ ଖଣତି, ସଚେ ମନୁସ୍ସୋ ମରତି, ପାରାଜିକଂ; ୟକ୍ଖପେତାନଂ ମରଣେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସ ମରଣେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ହୋନ୍ତି । ୱାଚା ପାରାଜିକା ତୟୋତି ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାୟାତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଆଣତ୍ତିୟା ଅଦିନ୍ନାଦାନେ, ମନୁସ୍ସମରଣେ, ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଉଲ୍ଲପନେ ଚା’’ତି ଏୱଂ ତୟୋ ୱୁତ୍ତା । ଓଭାସନା ତୟୋତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଭାସନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଧକ୍ଖକଂ ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଭଣନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଉବ୍ଭକ୍ଖକଂ ଅଧୋଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ଆଦିସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଭଣନେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଞ୍ଚରିତ୍ତେନ ୱା ତୟୋତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ; ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ; ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଇମେ ସଞ୍ଚରିତ୍ତେନ କାରଣଭୂତେନ ତୟୋ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି ।

ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଅଦ୍ଧାନହୀନୋ ଅଙ୍ଗହୀନୋ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନୋ ଚ ତେସଂ ନାନାକରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅପିଚେତ୍ଥ ୟୋ ପତ୍ତଚୀୱରେନ ଅପରିପୂରୋ, ପରିପୂରୋ ଚ ନ ୟାଚତି, ଇମେପି ଅଙ୍ଗହୀନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ମାତୁଘାତକାଦୟୋ ଚ କରଣଦୁକ୍କଟକା ପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକତିରଚ୍ଛାନଗତସଙ୍ଖାତେନ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତୟୋ କମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହାତି ଞତ୍ତିକପ୍ପନା, ୱିପ୍ପକତପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଅତୀତକରଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଦଦେୟ୍ୟ କରେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିଭେଦା ଞତ୍ତିକପ୍ପନା; ‘‘ଦେତି କରୋତୀ’’ତିଆଦିଭେଦଂ ୱିପ୍ପକତପଚ୍ଚତ୍ତଂ; ‘‘ଦିନ୍ନଂ କତ’’ନ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ଅତୀତକରଣଂ ନାମାତି ଇମେହି ତୀହି କମ୍ମାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଅପରେହିପି ତୀହି କମ୍ମାନି ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି – ୱତ୍ଥୁନା, ଞତ୍ତିୟା, ଅନୁସ୍ସାୱନାୟାତି । ୱତ୍ଥୁସମ୍ପନ୍ନଞ୍ହି ଞତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଂ ଅନୁସ୍ସାୱନସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୟୋ କମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଗହା’’ତି । ନାସିତକା ତୟୋ ନାମ ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥ, ଦୂସକୋ ନାସେତବ୍ବୋ, ଦସହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସାମଣେରୋ ନାସେତବ୍ବୋ, କଣ୍ଟକଂ ସମଣୁଦ୍ଦେସଂ ନାସେଥାତି ଏୱଂ ଲିଙ୍ଗସଂୱାସଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନାୱସେନ ତୟୋ ନାସିତକା ୱେଦିତବ୍ବା । ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ଏକୱାଚିକାତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଏକାନୁସ୍ସାୱନେ କାତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ଏକୁପଜ୍ଝାୟେନ ନାନାଚରିୟେନ ଏକାନୁସ୍ସାୱନା ୱଟ୍ଟତି ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ତିସ୍ସୋତି ପାଦେ ୱା ଅତିରେକପାଦେ ୱା ପାରାଜିକଂ, ଅତିରେକମାସକେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମାସକେ ୱା ଊନମାସକେ ୱା ଦୁକ୍କଟଂ । ଚତସ୍ସୋ ମେଥୁନପଚ୍ଚୟାତି ଅକ୍ଖୟିତେ ପାରାଜିକଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖୟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ୱିୱଟକତେ ମୁଖେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଜତୁମଟ୍ଠକେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ତିସ୍ସୋତି ୱନପ୍ପତିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, ଭୂତଗାମେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅଙ୍ଗଜାତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଞ୍ଚ ଛଡ୍ଡିତପଚ୍ଚୟାତି ଅନୋଦିସ୍ସ ୱିସଂ ଛଡ୍ଡେତି, ସଚେ ତେନ ମନୁସ୍ସୋ ମରତି, ପାରାଜିକଂ; ୟକ୍ଖପେତେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ୱିସ୍ସଟ୍ଠିଛଡ୍ଡନେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ; ସେଖିୟେସୁ ହରିତେ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଛଡ୍ଡନେ ଦୁକ୍କଟଂ – ଇମା ଛଡ୍ଡିତପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି ।

ପାଚିତ୍ତିୟେନଦୁକ୍କଟା କତାତି ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୱଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଦସସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟା କତା ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁରେତ୍ଥ ନୱକା ୱୁତ୍ତାତି ପଠମସିକ୍ଖାପଦମ୍ହିୟେୱ ଅଧମ୍ମକମ୍ମେ ଦ୍ୱେ, ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ନୱକା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚୀୱରେନ ଚାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରେନ କାରଣଭୂତେନ ଆପତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଟ୍ଠ ପାଟିଦେସନୀୟାତି ପାଳିୟଂ ଆଗତା ଏୱ । ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାମକଧଞ୍ଞେନ ପାଚିତ୍ତିୟେନ ଦୁକ୍କଟା କତାତି ଆମକଧଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତିୟା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁକ୍କଟା କତାୟେୱ ।

ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚତସ୍ସୋତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ମାତୁଗାମେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱିଧାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଗାମୂପଚାରୋକ୍କମନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏକା ଗାମନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସା ଗାମୂପଚାରଂ ଓକ୍କମନ୍ତିୟା ପଠମପାଦେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟପାଦେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି । ଠିତସ୍ସ ଚାପି ତତ୍ତକାତି ଠିତସ୍ସପି ଚତସ୍ସୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନ୍ଧକାରେ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଓକାସେ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ତିଟ୍ଠତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ; ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଦୁକ୍କଟଂ; ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନକାଲେ ଦୁତିୟିକାୟ ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ୱିଜହିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ନିପନ୍ନସ୍ସାପି ତତ୍ତକାତି ସଚେପି ହି ସା ନିସୀଦତି ୱା ନିପଜ୍ଜତି ୱା, ଏତାୟେୱ ଚତସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି ।

(୩) ପାଚିତ୍ତିୟୱଣ୍ଣନା

୪୭୬.ପଞ୍ଚ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନାନାଭାଜନେସୁ ୱା ଏକଭାଜନେ ୱା ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା ଠପିତାନି ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ସବ୍ବାନି ନାନାୱତ୍ଥୁକାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଆପଜ୍ଜତି, ‘‘ଇମଂ ପଠମଂ ଆପନ୍ନୋ, ଇମଂ ପଚ୍ଛା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ନୱ ପଣୀତଭୋଜନାନି ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଏକଂ କବଳଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରଗଳଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଅୟଂ ନୱ ପାଚିତ୍ତିୟାନି ସବ୍ବାନି ନାନାୱତ୍ଥୁକାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଆପଜ୍ଜତି ‘‘ଇମଂ ପଠମଂ ଆପନ୍ନୋ, ଇମଂ ପଚ୍ଛା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏକୱାଚାୟ ଦେସେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ, ତା ତୁମ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକୱାଚାୟ ଦେସେୟ୍ୟ, ଦେସିତାୱ ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ୱାଚାହି କିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୁତିୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ନୱ ପଣୀତଭୋଜନାନି ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନୋ, ତା ତୁମ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଦେସେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମେସିଂ, ୟଥାୱତ୍ଥୁକଂ ତଂ ତୁମ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଦେସେୟ୍ୟ, ଦେସିତାୱ ହୋନ୍ତି ଆପତ୍ତିୟୋ, ଆପତ୍ତିୟା ନାମଗ୍ଗହଣେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଦୁତିୟୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ନୱ ପଣୀତଭୋଜନାନି ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତୋ, ୟଥାୱତ୍ଥୁକଂ ତଂ ତୁମ୍ହମୂଲେ ପଟିଦେସେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ୟାୱତତିୟକେ ତିସ୍ସୋତି ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୟ ପାରାଜିକଂ ଭେଦକାନୁୱତ୍ତକାନଂ କୋକାଲିକାଦୀନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ଚଣ୍ଡକାଳିକାୟ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଇମା ୟାୱତତିୟକା ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ । ଛ ୱୋହାରପଚ୍ଚୟାତି ପୟୁତ୍ତୱାଚାପଚ୍ଚୟା ଛ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସତି ସୋ ଅରହାତି ୱଦତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଣୀତଭୋଜନାନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ପାଟିଦେସନୀୟସ୍ସ । ଆଜୀୱହେତୁ ଆଜୀୱକାରଣା ସୂପଂ ୱା ଓଦନଂ ୱା ଅଗିଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ।

ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ତିସ୍ସୋତି ମନୁସ୍ସମଂସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅୱସେସେସୁ ଅକପ୍ପିୟମଂସେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଲସୁଣେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପଞ୍ଚ ଭୋଜନପଚ୍ଚୟାତି ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭୋଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଲସୁଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଗହିତପଣୀତଭୋଜନାନି ଅୱସେସଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୋମିସ୍ସକଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରମାନା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ପାଟିଦେସନୀୟଂ, ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଇମା ପଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିୟୋ ଭୋଜନପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜତି ।

ପଞ୍ଚ ଠାନାନୀତି ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନାୟ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତିୟା ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, କମ୍ମୱାଚାପରିୟୋସାନେ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନାଦୀସୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବା ୟାୱତତିୟକା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଆପତ୍ତୀତି ଆପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଆପତ୍ତିୟେୱ, ସିକ୍ଖାମାନସାମଣେରିସାମଣେରାନଂ ପନ ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ତେସଂ ଆପତ୍ତି ନ ଦେସାପେତବ୍ବା, ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ପନ ତେସଂ କାତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଧିକରଣେନ ଚାତି ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସଂୟେୱ ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱିନିଚ୍ଛୟୱୋହାରୋ ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଗିହୀନଂ ପନ ଅଡ୍ଡକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି ।

ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ହୋତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱୂପସମେନ ଚାତି ଏତେସଂୟେୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ୱୂପସନ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତେସଂୟେୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୀହି ଠାନେହି ସୋଭତୀତି ସଙ୍ଘାଦୀହି ତୀହି କାରଣେହି ସୋଭତି । କତୱୀତିକ୍କମୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସପ୍ପଟିକମ୍ମଂ ଆପତ୍ତିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଗଣମଜ୍ଝେ ପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତିକେ ୱା ପଟିକରିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୁଣ୍ହସୀଲୋ ପାକତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତୀହି ଠାନେହି ସୋଭତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦ୍ୱେ କାୟିକା ରତ୍ତିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀ ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ଠାନନିସଜ୍ଜସୟନାନି କପ୍ପୟମାନା ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ହତ୍ଥପାସଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠାନାଦୀନି କପ୍ପୟମାନା ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦ୍ୱେ କାୟଦ୍ୱାରସମ୍ଭୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ରତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଦ୍ୱେ କାୟିକା ଦିୱାତି ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଦିୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଏକା ଆପତ୍ତୀତି ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରତ୍ତେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟିତବ୍ବଂ। ୟୋ ଉପନିଜ୍ଝାୟେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୨୬୬) ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଅୟମେକା ଆପତ୍ତି । ଏକା ପିଣ୍ଡପାତପଚ୍ଚୟାତି ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖାଦାୟିକାୟ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୬) ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ ୟାଗୁଂ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ଦେନ୍ତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସାପି ହି ମୁଖଂ ଉଲ୍ଲୋକୟତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଏକା ପିଣ୍ଡପାତପଚ୍ଚୟାତି ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚିତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଟ୍ଠାନିସଂସେ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତି କୋସମ୍ବକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନିସଂସେ । ଉକ୍ଖିତ୍ତକା ତୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ପାପିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେତି । ତେଚତ୍ତାଲୀସ ସମ୍ମାୱତ୍ତନାତି ତେସଂୟେୱ ଉକ୍ଖିତ୍ତକାନଂ ଏତ୍ତକେସୁ ୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତନା ।

ପଞ୍ଚଠାନେ ମୁସାୱାଦୋତି ପାରାଜିକସଙ୍ଘାଦିସେସଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟସଙ୍ଖାତେ ପଞ୍ଚଟ୍ଠାନେ ମୁସାୱାଦୋ ଗଚ୍ଛତି । ଚୁଦ୍ଦସ ପରମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସାହପରମାଦିନୟେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାଦସ ପାଟିଦେସନୀୟାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚତ୍ତାରି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅଟ୍ଠ । ଚତୁନ୍ନଂ ଦେସନାୟ ଚାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅଚ୍ଚୟଦେସନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କତମା ପନ ସାତି ? ଦେୱଦତ୍ତେନ ପୟୋଜିତାନଂ ଅଭିମାରାନଂ ଅଚ୍ଚୟଦେସନା, ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାୟିକାୟ ଅଚ୍ଚୟଦେସନା, ୱଡ୍ଢସ୍ସ ଲିଚ୍ଛୱିନୋ ଅଚ୍ଚୟଦେସନା, ୱାସଭଗାମିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଚ୍ଚୟଦେସନାତି ଅୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଚ୍ଚୟଦେସନା ନାମ ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମୁସାୱାଦୋତି ‘‘ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତି ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିନିଧାୟ ସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପରିୟୋସାନେହି (ପାଚି॰ ୪-୫; ପରି॰ ୪୫୯) ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । ଉପୋସଥଙ୍ଗାନିପି ପାଣଂ ନ ହନେତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନେୱ । ଅଟ୍ଠ ଦୂତେୟ୍ୟଙ୍ଗାନୀତି ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୋତା ଚ ହୋତି ସାୱେତା ଚା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୭) ନୟେନ ସଙ୍ଘଭେଦକେ ୱୁତ୍ତାନି । ଅଟ୍ଠ ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତାନି ମହାଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନି ।

ଅଟ୍ଠୱାଚିକା ଉପସମ୍ପଦାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଇତରାହି ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ଆସନଂ ଦାତବ୍ବଂ। ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ଅଟ୍ଠହୀତି ଅଟ୍ଠହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକୋ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋ ।

ଏକସ୍ସ ଛେଜ୍ଜନ୍ତି ଗାଥାୟ ନୱସୁ ଜନେସୁ ୟୋ ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି, ତସ୍ସେୱ ଛେଜ୍ଜଂ ହୋତି, ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଭେଦକାନୁୱତ୍ତକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ କୋକାଲିକାଦୀନଂ ୱିୟ, ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅନାପତ୍ତି । ଇମା ପନ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚ ଅନାପତ୍ତିୟୋ ଚ ସବ୍ବେସଂ ଏକୱତ୍ଥୁକା ସଙ୍ଘଭେଦୱତ୍ଥୁକା ଏୱ ।

ନୱ ଆଘାତୱତ୍ଥୂନୀତି ଗାଥାୟ ନୱହୀତି ନୱହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି । ଞତ୍ତିୟା କରଣା ନୱାତି ଞତ୍ତିୟା କାତବ୍ବାନି କମ୍ମାନି ନୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

(୪) ଅୱନ୍ଦନୀୟପୁଗ୍ଗଲାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୭୭.ଦସ ପୁଗ୍ଗଲା ନାଭିୱାଦେତବ୍ବାତି ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତା ଦସ ଜନା । ଅଞ୍ଜଲି ସାମୀଚେନ ଚାତି ସାମୀଚିକମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଜଲି ଚ ତେସଂ ନ କାତବ୍ବୋ, ନେୱ ପାନୀୟାପୁଚ୍ଛନତାଲୱଣ୍ଟଗ୍ଗହଣାଦି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତଂ ତେସଂ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଜଲି ପଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ଦସନ୍ନଂ ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ଦସ ଚୀୱରଧାରଣାତି ଦସ ଦିୱସାନି ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସ ଧାରଣା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଦାତବ୍ବଂ ଇଧ ଚୀୱରନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ସମ୍ମୁଖାୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ସନ୍ତେତି ଦିସାପକ୍କନ୍ତଉମ୍ମତ୍ତକଖିତ୍ତଚିତ୍ତୱେଦନାଟ୍ଟାନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିତ୍ତକାନନ୍ତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସନ୍ତେ ପତିରୂପେ ଗାହକେ ପରମ୍ମୁଖାପି ଦାତବ୍ବଂ । ସୋଳସନ୍ନଂ ନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ସେସାନଂ ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ନ ଦାତବ୍ବଂ ।

କତିସତଂ ରତ୍ତିସତଂ, ଆପତ୍ତିୟୋ ଛାଦୟିତ୍ୱାନାତି କତିସତଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ରତ୍ତିସତଂ ଛାଦୟିତ୍ୱାନ । ଦସସତଂ ରତ୍ତିସତଂ, ଆପତ୍ତିୟୋ ଛାଦୟିତ୍ୱାନାତି ଦସସତଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ରତ୍ତିସତଂ ଛାଦୟିତ୍ୱାନ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ଦିୱସେ ସତଂ ସତଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସ ଦସ ଦିୱସେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତେନ ରତ୍ତିସତଂ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ ହୋତି, ସୋ ସବ୍ବାୱ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଦସାହପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ପରିୱାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଦସ ରତ୍ତିୟୋ ୱସିତ୍ୱାନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାରିୱାସିକୋତି ।

ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମଦୋସା ୱୁତ୍ତାତି ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗଂ, ଅଧମ୍ମେନସମଗ୍ଗଂ, ଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗଂ, ତଥା ଞତ୍ତିକମ୍ମଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମାନିପୀତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ତୟୋ ତୟୋ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମଦୋସା ୱୁତ୍ତା ।

ଚତସ୍ସୋ କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଧମ୍ମେନସମଗ୍ଗଂ, ତଥା ସେସାନିପୀତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ କମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତା ।

ଛ କମ୍ମାନୀତି ଅଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗକମ୍ମଂ, ଅଧମ୍ମେନସମଗ୍ଗକମ୍ମଂ, ଧମ୍ମପତିରୂପକେନୱଗ୍ଗକମ୍ମଂ, ଧମ୍ମପତିରୂପକେନସମଗ୍ଗକମ୍ମଂ, ଧମ୍ମେନୱଗ୍ଗକମ୍ମଂ, ଧମ୍ମେନସମଗ୍ଗକମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଛ କମ୍ମାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏକେତ୍ଥ ଧମ୍ମିକା କତାତି ଏକଂ ଧମ୍ମେନ ସମଗ୍ଗକମ୍ମମେୱେତ୍ଥ ଧମ୍ମିକଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଗାଥାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ଏତଦେୱ ଧମ୍ମିକଂ ।

ୟଂ ଦେସିତାତି ୟାନି ଦେସିତାନି ୱୁତ୍ତାନି ପକାସିତାନି । ଅନନ୍ତଜିନେନାତିଆଦୀସୁ ପରିୟନ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଭାୱରହିତତ୍ତା ଅନନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଭଗୱତା ରଞ୍ଞା ସପତ୍ତଗଣଂ ଅଭିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ୱିୟ କିଲେସଗଣଂ ଅଭିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଜିତଂ ୱିଜିତଂ ଅଧିଗତଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଅନନ୍ତଜିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱେୱ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ନିବ୍ବିକାରତାୟ ତାଦି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିୱେକସଙ୍ଖାତଂ ୱିୱେକପଞ୍ଚକଂ ଅଦ୍ଦସାତି ୱିୱେକଦସ୍ସୀ; ତେନ ଅନନ୍ତଜିନେନ ତାଦିନା ୱିୱେକଦସ୍ସିନା ୟାନି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନି ଦେସିତାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏକେତ୍ଥ ସମ୍ମତି ୱିନା ସମଥେହୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟାନି ସତ୍ଥାରା ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନି ଦେସିତାନି, ତତ୍ଥ ଏକାପି ଆପତ୍ତି ୱିନା ସମଥେହି ନ ସମ୍ମତି, ଅଥ ଖୋ ଛ ସମଥା ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନୀତି ସବ୍ବେପିମେ ଧମ୍ମା ସମ୍ମୁଖାୱିନୟେନ ସମ୍ମନ୍ତି, ସମାୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଏକୋ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋୱ ୱିନା ସମଥେହି ସମ୍ମତି, ସମଥଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ହି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ସମଥେନ ୱିନା ଅନିପ୍ଫତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକେତ୍ଥ ସମ୍ମତି ୱିନା ସମଥେହୀ’’ତି । ଇମିନା ତାୱ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ମୟଂ ପନ ‘‘ୱିନା’’ତି ନିପାତସ୍ସ ପଟିସେଧନମତ୍ତମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକେତ୍ଥ ସମ୍ମତି ୱିନା ସମଥେହୀ’’ତି ଏତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକୋ ପାରାଜିକାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିନା ସମଥେହି ସମ୍ମତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ରୋଚେୟ୍ୟାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟା ସା ଆପତ୍ତି ଅନୱସେସା, ସା ଆପତ୍ତି ନ କତମେନ ଅଧିକରଣେନ କତମମ୍ହି ଠାନେ ନ କତମେନ ସମଥେନ ସମ୍ମତୀ’’ତି ।

ଛଊନଦିୟଡ୍ଢସତାତି ‘‘ଇଧ, ଉପାଲି, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମିଂ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମିଂ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମିଂ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ୱେମତିକୋ, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ୱେମତିକୋ, ତସ୍ମିଂ ୱେମତିକୋ ଭେଦେ ଅଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମିଂ ୱେମତିକୋ ଭେଦେ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମିଂ ୱେମତିକୋ ଭେଦେ ୱେମତିକୋ’’ତି ଏୱଂ ୟାନି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ଅଟ୍ଠକାନି ସଙ୍ଘଭେଦକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ୱସେନ ଛଊନଦିୟଡ୍ଢସତଂ ଆପାୟିକା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଟ୍ଠାରସ ଅନାପାୟିକାତି ‘‘ଇଧ, ଉପାଲି, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପେତି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଭେଦେ ଧମ୍ମଦିଟ୍ଠି ଅୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅୱିନିଧାୟ ଖନ୍ତିଂ ଅୱିନିଧାୟ ରୁଚିଂ ଅୱିନିଧାୟ ଭାୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତି, ସଲାକଂ ଗାହେତି ‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ, ଇଦଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ, ଇମଂ ଗଣ୍ହଥ, ଇମଂ ରୋଚେଥା’ତି, ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଉପାଲି, ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ନ ଆପାୟିକୋ ନ ନେରୟିକୋ ନ କପ୍ପଟ୍ଠୋ ନ ଅତେକିଚ୍ଛୋ’’ତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏକେକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘଭେଦକକ୍ଖନ୍ଧକାୱସାନେ ୱୁତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସ ଜନା । ଅଟ୍ଠାରସ ଅଟ୍ଠକା ଛଊନଦିୟଡ୍ଢସତୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।

(୫) ସୋଳସକମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୭୮.କତି କମ୍ମାନୀତିଆଦୀନଂ ସବ୍ବଗାଥାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅପରଦୁତିୟଗାଥାସଙ୍ଗଣିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସେଦମୋଚନଗାଥା

(୧) ଅୱିପ୍ପୱାସପଞ୍ହାୱଣ୍ଣନା

୪୭୯. ସେଦମୋଚନଗାଥାସୁ ଅସଂୱାସୋତି ଉପୋସଥପୱାରଣାଦିନା ସଂୱାସେନ ଅସଂୱାସୋ । ସମ୍ଭୋଗୋ ଏକଚ୍ଚୋ ତହିଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଅକପ୍ପିୟସମ୍ଭୋଗୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ନହାପନଭୋଜନାଦିପଟିଜଗ୍ଗନଂ ପନ ମାତରାୟେୱ କାତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅନାପତ୍ତୀତି ସହଗାରସେୟ୍ୟାୟ ଅନାପତ୍ତି । ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତାତି ଏସା ପଞ୍ହା କୁସଲେହି ପଣ୍ଡିତେହି ଚିନ୍ତିତା । ଅସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଦାରକମାତୁୟା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ସା ହି ପୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଗାଥା ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ଅତ୍ଥୋ ପନସ୍ସା ଗରୁଭଣ୍ଡୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଦସ ପୁଗ୍ଗଲେ ନ ୱଦାମୀତି ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତେ ଦସ ପୁଗ୍ଗଲେ ନ ୱଦାମି । ଏକାଦସ ୱିୱଜ୍ଜିୟାତି ୟେ ମହାଖନ୍ଧକେ ଏକାଦସ ୱିୱଜ୍ଜନୀୟପୁଗ୍ଗଲା ୱୁତ୍ତା, ତେପି ନ ୱଦାମି । ଅୟଂ ପଞ୍ହା ନଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

କଥଂ ନୁ ସିକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋତି ପଞ୍ହା ନହାପିତପୁବ୍ବକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଖୁରଭଣ୍ଡଂ ପରିହରିତୁଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞେ ଲଭନ୍ତି; ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାୟ ଅସାଧାରଣୋ ।

ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କତମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଅଧୋନାଭିଂୱିୱଜ୍ଜିୟାତି ଅଧୋନାଭିଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଅୟଂ ପଞ୍ହା ୟଂ ତଂ ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ, ୟସ୍ସ ଉରେ ଅକ୍ଖୀନି ଚେୱ ମୁଖଞ୍ଚ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ତିଣଚ୍ଛାଦନଂ କୁଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟପଞ୍ହା ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କୁଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଗରୁକଂ ଛେଜ୍ଜୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦିକଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟପଞ୍ହା ପଣ୍ଡକାଦୟୋ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଏକାଦସପି ହି ତେ ଗିହିଭାୱେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ପତ୍ତା ।

ୱାଚାତି ୱାଚାୟ ଅନାଲପନ୍ତୋ । ଗିରଂ ନୋ ଚ ପରେ ଭଣେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇତି ଇମେ ସୋସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପରପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ସଦ୍ଦମ୍ପି ନ ନିଚ୍ଛାରେୟ୍ୟ । ଅୟଂ ପଞ୍ହା ‘‘ସନ୍ତିଂ ଆପତ୍ତିଂ ନାୱିକରେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ଇମଂ ମୁସାୱାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧମ୍ମିକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନ ଆୱିକାତବ୍ବଂ ନ ଆୱିକରୋତି, ତେନସ୍ସ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅକିରିୟତୋ ଅୟଂ ଆପତ୍ତି ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସା ଚତୁରୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଅରୁଣୁଗ୍ଗେ ଗାମନ୍ତରପରିୟାପନ୍ନଂ ନଦିପାରଂ ଓକ୍କନ୍ତଭିକ୍ଖୁନିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ସା ହି ସକଗାମତୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନକାଲେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନଦିପାରଂ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତାୱ ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସଗାମନ୍ତରନଦିପାରଗଣମ୍ହାଓହୀୟନଲକ୍ଖଣେନ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଚତୁରୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଆପଜ୍ଜତି ।

ସିୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ନାନାତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତାସୁ ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଏକତୋଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ।

ଚତୁରୋ ଜନା ସଂୱିଧାୟାତି ଆଚରିୟୋ ଚ ତୟୋ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଛମାସକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରିଂସୁ, ଆଚରିୟସ୍ସ ସାହତ୍ଥିକା ତୟୋ ମାସକା, ଆଣତ୍ତିୟାପି ତୟୋୱ ତସ୍ମା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରେସଂ ସାହତ୍ଥିକୋ ଏକେକୋ, ଆଣତ୍ତିକା ପଞ୍ଚାତି ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକେ ସଂୱିଦାୱହାରୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

(୨) ପାରାଜିକାଦିପଞ୍ହାୱଣ୍ଣନା

୪୮୦.ଛିଦ୍ଦଂ ତସ୍ମିଂ ଘରେ ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଦୁସ୍ସକୁଟିଆଦୀନି ସନ୍ଥତପେୟ୍ୟାଲଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ତେଲଂ ମଧୁଂ ଫାଣିତନ୍ତି ଗାଥା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନାତି ଗାଥା ପରିଣାମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ୟୋ ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଲାଭତୋ ଏକଂ ଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ, ଏକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି ‘‘ଏକଂ ମୟ୍ହଂ, ଏକଂ ତସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଏକପୟଓଗେନ ପରିଣାମେତି, ସୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ ସୁଦ୍ଧିକପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଏକତୋ ଆପଜ୍ଜତି ।

କମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ ୱଗ୍ଗପଚ୍ଚୟାତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପମାଣେସୁ ବାରାଣସିଆଦୀସୁ ନଗରେସୁ ଗାମସୀମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ପଦୱୀତିହାରମତ୍ତେନାତି ଗାଥା ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ଅତ୍ଥୋପି ଚସ୍ସା ସଞ୍ଚରିତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ସବ୍ବାନି ତାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଧୋୱାପନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ସଚେ ହି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଚୀୱରାନଂ କାକଊହଦନଂ ୱା କଦ୍ଦମମକ୍ଖିତଂ ୱା କଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଉଦକେନ ଧୋୱତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କାୟଗତାନେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି ।

ସରଣଗମନମ୍ପି ନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସରଣଗମନଉପସମ୍ପଦାପି ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ପନ ପଞ୍ହା ମହାପଜାପତିୟା ଉପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ହନେୟ୍ୟଅନରିୟଂ ମନ୍ଦୋତି ତଞ୍ହି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା ଅନରିୟଂ ହନେୟ୍ୟ । ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେନ ଇତ୍ଥିଭୂତଂ ପିତରଂ ପୁରିସଭୂତଞ୍ଚ ମାତରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ନ ତେନାନନ୍ତରଂ ଫୁସେତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ମିଗସିଙ୍ଗତାପସସୀହକୁମାରାଦୀନଂ ୱିୟ ତିରଚ୍ଛାନମାତାପିତରୋ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଅଚୋଦୟିତ୍ୱାତି ଗାଥା ଦୂତେନୁପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଚୋଦୟିତ୍ୱାତି ଗାଥା ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ପଠମଗାଥା ଅଟ୍ଠ ଅସମ୍ମୁଖାକମ୍ମାନି, ଦୁତିୟା ଅନାପତ୍ତିକସ୍ସ କମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆଗତଂ ।

ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ୱନପ୍ପତିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, ତିଣଲତାଦିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି କେସେ ଚ ନଖେ ଚ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଆପତ୍ତିଂ ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଆପତ୍ତିଂ । ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଗେହାଦୀନି ଛାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।

ସଚ୍ଚଂଭଣନ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ‘‘ସିଖରଣୀସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀ’’ତି ସଚ୍ଚଂ ଭଣନ୍ତୋ ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପନ ମୁସା ଭାସତୋ ଲହୁକାପତ୍ତି ହୋତି, ଅଭୂତାରୋଚନେ ମୁସା ଭଣନ୍ତୋ ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଭୂତାରୋଚନେ ସଚ୍ଚଂ ଭାସତୋ ଲହୁକାପତ୍ତି ହୋତୀତି ।

(୩) ପାଚିତ୍ତିୟାଦିପଞ୍ହାୱଣ୍ଣନା

୪୮୧.ଅଧିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଗାଥା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଚୀୱରଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେତି ଗାଥା ରୋମନ୍ଥକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ନ ରତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ରତ୍ତଚିତ୍ତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକଂ, ପରଂ ମରଣାୟ ଚେତେନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକଂ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋ ପନ ନ ରତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନ ଚ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ନ ଚାପି ସୋ ପରଂ ମରଣାୟ ଚେତୟି, ସଲାକଂ ପନସ୍ସ ଦେନ୍ତସ୍ସ ହୋତି ଛେଜ୍ଜଂ, ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ସଲାକଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଭେଦକାନୁୱତ୍ତକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।

ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଅଡ୍ଢୟୋଜନନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତନିଗ୍ରୋଧସଦିସଂ ଏକକୁଲସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

କାୟିକାନୀତି ଅୟଂ ଗାଥା ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ କେସେ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା ଏକତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ୱାଚସିକାନୀତି ଅୟଂ ଗାଥା ‘‘ସବ୍ବା ତୁମ୍ହେ ସିଖରଣିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାଣିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ତିସ୍ସିତ୍ଥିୟୋ ମେଥୁନଂ ତଂ ନ ସେୱେତି ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତାସୁପି ୟଂ ତଂ ମେଥୁନଂ ନାମ, ତଂ ନ ସେୱତି । ତୟୋ ପୁରିସେତି ତୟୋ ପୁରିସେପି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ନ ସେୱତି । ତୟୋ ଅନରିୟପଣ୍ଡକେତି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତେ ତୟୋ ଅନରିୟେ ତୟୋ ଚ ପଣ୍ଡକେତି ଇମେପି ଛ ଜନେ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ନ ସେୱତି । ନ ଚାଚରେ ମେଥୁନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ମିନ୍ତି ଅନୁଲୋମପାରାଜିକୱସେନପି ମେଥୁନଂ ନାଚରତି । ଛେଜ୍ଜଂ ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟାତି ସିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକନ୍ତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହା ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ସା ହି ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଂ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ଆପଜ୍ଜିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତିୟା ମେଥୁନଧମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଛେଜ୍ଜଂ ହୋତି ।

ମାତରଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥା ପିଟ୍ଠିସମୟେ ୱସ୍ସିକସାଟିକତ୍ଥଂ ସତୁପ୍ପାଦକରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନସ୍ସା ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

କୁଦ୍ଧୋ ଆରାଧକୋ ହୋତୀତି ଗାଥା ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତିତ୍ଥିୟୋ ହି ୱତ୍ତଂ ପୂରୟମାନୋ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଣ୍ଣେ ଭଞ୍ଞମାନେ କୁଦ୍ଧୋ ଆରାଧକୋ ହୋତି, ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣେ ଭଞ୍ଞମାନେ କୁଦ୍ଧୋ ଗାରୟ୍ହୋ ହୋତୀତି ତତ୍ଥେୱସ୍ସା ୱିତ୍ଥାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟଗାଥାପି ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ସଙ୍ଘାଦିସେସନ୍ତିଆଦି ଗାଥା ୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅୱସ୍ସୁତାୱ ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସମଂସଲସୁଣପଣୀତଭୋଜନସେସଅକପ୍ପିୟମଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ଏକୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଏକୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଗାଥା ଆକାସଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ସଚେ ହି ଦ୍ୱୀସୁ ସାମଣେରେସୁ ଏକୋ ଇଦ୍ଧିୟା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପଥୱିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ସୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ସଙ୍ଘେନାପି ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୂମିଗତସ୍ସ କମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ କରୋତି, କୁପ୍ପତି ।

ଅକପ୍ପକତନ୍ତି ଗାଥା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚସ୍ସା ସିକ୍ଖାପଦେ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋପି ୱୁତ୍ତୋ ।

ନ ଦେତି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ନାପି ଉୟ୍ୟୋଜିକା ଦେତି, ନ ଉୟ୍ୟୋଜିତା ତସ୍ସା ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହାତି । ପଟିଗ୍ଗହୋ ତେନ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେନେୱ କାରଣେନ ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ହତ୍ଥତୋ ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଆପଜ୍ଜତି ଗରୁକନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପିଣ୍ଡପାତଗ୍ଗହଣେ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୀ ସଙ୍ଘାଦିସେସାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତଞ୍ଚ ପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟାତି ତଞ୍ଚ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜମାନା ତସ୍ସା ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ପରିଭୋଗପଚ୍ଚୟା ଆପଜ୍ଜତି। ତସ୍ସା ହି ଭୋଜନପରିୟୋସାନେ ଉୟ୍ୟୋଜିକାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତୀତି । ଦୁତିୟଗାଥା ତସ୍ସାୟେୱ ଉଦକଦନ୍ତପୋନଗ୍ଗହଣେ ଉୟ୍ୟୋଜନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା ।

ନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ନୋ ଚ ଫୁସେୟ୍ୟ ୱଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତରସକେସୁ ହି ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନାଦରିୟେନ ଛାଦୟମାନାପି ଭିକ୍ଖୁନୀ ଛାଦନପଚ୍ଚୟା ୱଜ୍ଜଂ ନ ଫୁସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ୱା ଆପତ୍ତିୟା ପକ୍ଖମାନତ୍ତମେୱ ଲଭତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀପି ନ ହୋତି, ସାୱସେସଞ୍ଚ ଗରୁକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା ୱଜ୍ଜଂ ନ ଫୁସତି । ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତାତି ଅୟଂ କିର ପଞ୍ହା ଉକ୍ଖିତ୍ତକଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ତେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛାଦେନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜଂ ନ ଫୁସତୀତି ।

ସେଦମୋଚନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୋ

କମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୮୨. କମ୍ମୱଗ୍ଗେ ଚତୁନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ନାନାକରଣଂ ସମଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତମେୱ । କିଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟଂ କମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟେୱେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱଦିସ୍ସାମ । ଚତ୍ତାରୀତି କମ୍ମାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୱଚନମେତଂ । କମ୍ମାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ନାମ ସୀମଟ୍ଠକସଙ୍ଘଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା ଏକାୟ ଚ ଅନୁସ୍ସାୱନାୟାତି ଏୱଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନାୟ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ନାମ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ଏକାୟ ଞତ୍ତିୟା ତୀହି ଚ ଅନୁସ୍ସାୱନାହୀତି ଏୱଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥାହି ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ।

ତତ୍ଥ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ, ଞତ୍ତିକମ୍ମାଦିୱସେନ ନ କାତବ୍ବଂ । ଞତ୍ତିକମ୍ମମ୍ପି ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ, ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦିୱସେନ ନ କାତବ୍ବଂ । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ପନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅକାତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି ।

ତତ୍ଥ ସୀମାସମ୍ମୁତି, ସୀମାସମୂହନନଂ, କଥିନଦାନଂ, କଥିନୁଦ୍ଧାରୋ, କୁଟିୱତ୍ଥୁଦେସନା, ୱିହାରୱତ୍ଥୁଦେସନାତି ଇମାନି ଛ କମ୍ମାନି ଗରୁକାନି ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚଂ ସାୱେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବାନି । ଅୱସେସା ତେରସ ସମ୍ମୁତିୟୋ ସେନାସନଗ୍ଗାହକମତକଚୀୱରଦାନାଦିସମ୍ମୁତିୟୋ ଚାତି ଏତାନି ଲହୁକକମ୍ମାନି ଅପଲୋକେତ୍ୱାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଞତ୍ତିକମ୍ମ-ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ ପନ ନ କାତବ୍ବମେୱ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ କୟିରମାନଂ ଦଳ୍ହତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା କାତବ୍ବନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ସତି କମ୍ମସଙ୍କରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ । ସଚେ ପନ ଅକ୍ଖରପରିହୀନଂ ୱା ପଦପରିହୀନଂ ୱା ଦୁରୁତ୍ତପଦଂ ୱା ହୋତି, ତସ୍ସ ସୋଧନତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ଅକୁପ୍ପକମ୍ମସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ହୋତି, କୁପ୍ପକମ୍ମେ କମ୍ମଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଞ୍ଚ ତିସ୍ସୋ ଚ କମ୍ମୱାଚାୟୋ ସାୱେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବଂ, ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦିୱସେନ ନ କାତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୪୮୩.ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ କମ୍ମଂ ଅସମ୍ମୁଖା କରୋତି, ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନଂ ଅଧମ୍ମକମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ; ଅତ୍ଥି ଅସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ; ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ ନାମ ଦୂତେନୁପସମ୍ପଦା, ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନଂ, ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନଂ, ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉମ୍ମତ୍ତକସମ୍ମୁତି, ସେକ୍ଖାନଂ କୁଲାନଂ ସେକ୍ଖସମ୍ମୁତି, ଛନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପକାସନୀୟକମ୍ମଂ, ଅପ୍ପସାଦନୀୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବଂ ଅୱନ୍ଦନୀୟକମ୍ମନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୱିଧମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅସମ୍ମୁଖା କତଂ ସୁକତଂ ହୋତି ଅକୁପ୍ପଂ ।

ସେସାନି ସବ୍ବକମ୍ମାନି ସମ୍ମୁଖା ଏୱ କାତବ୍ବାନି – ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା, ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା, ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା, ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତାତି ଇମଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟଂ ଉପନେତ୍ୱାୱ କାତବ୍ବାନି । ଏୱଂ କତାନି ହି ସୁକତାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଅକତାନି ପନେତାନି ଇମଂ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିନା କତତ୍ତା ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମୁଖାକରଣୀୟଂ କମ୍ମଂ ଅସମ୍ମୁଖା କରୋତି, ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନଂ ଅଧମ୍ମକମ୍ମ’’ନ୍ତି ।

ପଟିପୁଚ୍ଛାକରଣୀୟାଦୀସୁପି ପଟିପୁଚ୍ଛାଦିକରଣମେୱ ୱତ୍ଥୁ, ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିନା କତତ୍ତା ତେସମ୍ପି ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥମତ୍ତଂ । ପଟିପୁଚ୍ଛା କରଣୀୟଂ ଅପ୍ପଟିପୁଚ୍ଛା କରୋତୀତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଚୋଦେତ୍ୱା ଅସାରେତ୍ୱା କରୋତି । ପଟିଞ୍ଞାୟ କରଣୀୟଂଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ କରୋତୀତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟଥାଦିନ୍ନାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାତବ୍ବଂ ଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତସ୍ସ ବଲକ୍କାରେନ କରୋତି । ସତିୱିନୟାରହସ୍ସାତି ଦବ୍ବମଲ୍ଲପୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ଅମୂଳ୍ହୱିନୟାରହସ୍ସାତି ଗଗ୍ଗଭିକ୍ଖୁସଦିସସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ । ତସ୍ସପାପିୟସିକକମ୍ମାରହସ୍ସାତି ଉପୱାଳଭିକ୍ଖୁସଦିସସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନପାପସ୍ସ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ଅନୁପୋସଥେଉପୋସଥଂ କରୋତୀତି ଅନୁପୋସଥଦିୱସେ ଉପୋସଥଂ କରୋତି । ଉପୋସଥଦିୱସୋ ନାମ ଠପେତ୍ୱା କତ୍ତିକମାସଂ ଅୱସେସେସୁ ଏକାଦସସୁ ମାସେସୁ ଭିନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗିଦିୱସୋ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତଚାତୁଦ୍ଦସପନ୍ନରସା ଚ । ଏତଂ ତିପ୍ପକାରମ୍ପି ଉପୋସଥଦିୱସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥଂ କରୋତି ନାମ । ୟତ୍ର ହି ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ କାରଣେନ ୱିୱଦନ୍ତା ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଠପେନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ ୱିନିଚ୍ଛିତେ ‘‘ସମଗ୍ଗା ଜାତାମ୍ହା’’ତି ଅନ୍ତରା ସାମଗ୍ଗିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, କରୋନ୍ତେହି ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କତୋ ନାମ ହୋତି ।

ଅପୱାରଣାୟ ପୱାରେତୀତି ଅପୱାରଣାଦିୱସେ ପୱାରେତି; ପୱାରଣାଦିୱସୋ ନାମ ଏକସ୍ମିଂ କତ୍ତିକମାସେ ଭିନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗିଦିୱସୋ ଚ ପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠପିତଦିୱସୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଚ ପୁଣ୍ଣମାସିୟୋ । ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ପୱାରଣାଦିୱସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପୱାରେନ୍ତୋ ଅପୱାରଣାୟ ପୱାରେତି ନାମ । ଇଧାପି ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସ ୱିୱାଦସ୍ସ ୱୂପସମେ ସାମଗ୍ଗିପୱାରଣଂ କାତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, କରୋନ୍ତେହି ଅପୱାରଣାୟ ପୱାରଣା କତା ହୋତି । ଅପିଚ ଊନୱୀସତିୱସ୍ସଂ ୱା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନପୁବ୍ବଂ ୱା ଏକାଦସସୁ ୱା ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସପି ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନଂ ଅଧମ୍ମକମ୍ମଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୪୮୪. ଞତ୍ତିତୋ ୱିପତ୍ତିୟଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତୀତି ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାଦିକମ୍ମଂ କରୋତି, ତଂ ନ ପରାମସତି, ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦତି; ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତି ।

ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱଦତି; ଏୱଂ ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତି ।

ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତୀତି ୟୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ତଂ ନ ପରାମସତି, ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦତି; ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତି ।

ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତି । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଏୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କରୋତି । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେପି ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଏୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କରୋତି; ଏୱଂ ଞତ୍ତିଂ ନ ପରାମସତି ।

ପଚ୍ଛା ୱା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତୀତି ପଠମଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି ୱଦତି; ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି । ଇତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଞତ୍ତିତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୪୮୫. ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ ୱିପତ୍ତିୟଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ପନ ନେସଂ ଅପରାମସନଂ ହୋତି – ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ପଠମାନୁସ୍ସାୱନେ ‘‘ଦୁତିୟମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦାମି, ତତିୟମ୍ପି ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦାମି, ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ଦୁତିୟତତିୟାନୁସ୍ସାୱନାସୁ ୱା ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ପରାମସତି ନାମ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଘଂ ନ ପରାମସତି ନାମ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପରାମସତି ନାମ ।

ସାୱନଂ ହାପେତୀତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ନ କରୋତି, ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଞତ୍ତିମେୱ ଠପେତି, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଞତ୍ତିମେୱ ଠପେତି; ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତି। ୟୋପି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମେ ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ କମ୍ମୱାଚଂ ଅନୁସ୍ସାୱେନ୍ତୋ ଅକ୍ଖରଂ ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ପଦଂ ୱା ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟମ୍ପି ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତିୟେୱ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମେ ପନ ଏକଂ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସକିମେୱ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ଅନୁସ୍ସାୱନଂ କରୋନ୍ତୋପି ଅକ୍ଖରଂ ୱା ପଦଂ ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋପି ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋପି ଅନୁସ୍ସାୱନଂ ହାପେତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି, ଅୟଂ ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତି ନାମ । ତସ୍ମା କମ୍ମୱାଚଂ କରୋନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟ୍ୱାୟଂ –

‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ, ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହିତଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥

ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସିଥିଲଂ’’ ନାମ ପଞ୍ଚସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ପଠମତତିୟଂ । ‘‘ଧନିତଂ’’ ନାମ ତେସ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥଂ । ‘‘ଦୀଘ’’ନ୍ତି ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆକାରାଦି । ‘‘ରସ୍ସ’’ନ୍ତି ତତୋ ଉପଡ୍ଢକାଲେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅକାରାଦି । ‘‘ଗରୁକ’’ନ୍ତି ଦୀଘମେୱ । ୟଂ ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତୀତି ଏୱଂ ସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଲହୁକ’’ନ୍ତି ରସ୍ସମେୱ । ୟଂ ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଥେରସ୍ସ ୟସ୍ସ ନ ଖମତୀତି ଏୱଂ ଅସଂୟୋଗପରଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ସାନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହିସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୱୱତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ୟଂ ପରପଦେନ ଅସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ‘‘ତୁଣ୍ହ ଅସ୍ସା’’ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଂ କରଣାନି ଅନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତ-କାରସ୍ସ ଥ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାଥୁ ମେ’’ତି ୱଚନଂ ସିଥିଲସ୍ସ ଧନିତକରଣଂ ନାମ । ତଥା ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ଥକଲ୍ଲଂ, ଏସା ଞତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିୱଚନଞ୍ଚ । ‘‘ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭ-କାର ଘ-କାରାନଂ ବ-କାର ଗ-କାରେ କତ୍ୱା ‘‘ବନ୍ତେ ସଙ୍ଗୋ’’ତି ୱଚନଂ ଧନିତସ୍ସ ସିଥିଲକରଣଂ ନାମ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ପନ ‘‘ସୁଣଂତୁ ମେ’’ତି ୱା ‘‘ଏସା ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଏସଂ ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱା ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱଚନଂ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହିତୱଚନଂ ନାମ । ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଅୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ପତ୍ତକଲ୍ଲା’’ତି ୱିୱଟେନ ମୁଖେନ ଅନୁନାସିକଂ ଅକତ୍ୱା ୱଚନଂ ନିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତୱଚନଂ ନାମ ।

ଇତି ସିଥିଲେ କତ୍ତବ୍ବେ ଧନିତଂ, ଧନିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ସିଥିଲଂ, ୱିମୁତ୍ତେ କତ୍ତବ୍ବେ ନିଗ୍ଗହିତଂ, ନିଗ୍ଗହିତେ କତ୍ତବ୍ବେ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅନ୍ତୋକମ୍ମୱାଚାୟ କମ୍ମଂ ଦୂସେନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅକ୍ଖରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି, ଦୁରୁତ୍ତଂ କରୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରେସୁ ପନ ଦୀଘରସ୍ସାଦୀସୁ ଛସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଦୀଘଟ୍ଠାନେ ଦୀଘମେୱ, ରସ୍ସଟ୍ଠାନେ ଚ ରସ୍ସମେୱାତି ଏୱଂ ୟଥାଠାନେ ତଂ ତଦେୱ ଅକ୍ଖରଂ ଭାସନ୍ତେନ ଅନୁକ୍କମାଗତଂ ପୱେଣିଂ ଅୱିନାସେନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ସଚେ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଦୀଘେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ, ରସ୍ସେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ ୱଦତି; ତଥା ଗରୁକେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲହୁକଂ, ଲହୁକେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗରୁକଂ ୱଦତି; ସମ୍ବନ୍ଧେ ୱା ପନ ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱୱତ୍ଥିତଂ, ୱୱତ୍ଥିତେ ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱଦତି; ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି କମ୍ମୱାଚା ନ କୁପ୍ପତି । ଇମାନି ହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି କମ୍ମଂ ନ କୋପେନ୍ତି ।

ୟଂ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରା ‘‘ଦ-କାରୋ ତ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ତ-କାରୋ ଦ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଚ-କାରୋ ଜ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ଜ-କାରୋ ଚ-କାରମାପଜ୍ଜତି, ୟ-କାରୋ କ-କାରମାପଜ୍ଜତି, କ-କାରୋ ୟ-କାରମାପଜ୍ଜତି; ତସ୍ମା ଦ-କାରାଦୀସୁ ୱତ୍ତବ୍ବେସୁ ତ-କାରାଦିୱଚନଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ କମ୍ମୱାଚଂ ପତ୍ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ୱିନୟଧରେନ ନେୱ ଦ-କାରୋ ତ-କାରୋ କାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ନ କ-କାରୋ ୟ-କାରୋ । ୟଥାପାଳିୟା ନିରୁତ୍ତିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଦସୱିଧାୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନନିରୁତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତଦୋସେ ପରିହରନ୍ତେନ କମ୍ମୱାଚା କାତବ୍ବା । ଇତରଥା ହି ସାୱନଂ ହାପେତି ନାମ ।

ଅକାଲେ ୱା ସାୱେତୀତି ସାୱନାୟ ଅକାଲେ ଅନୋକାସେ ଞତ୍ତିଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଠମଂୟେୱ ଅନୁସ୍ସାୱନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି । ଇତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନୁସ୍ସାୱନତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତି ।

୪୮୬. ସୀମତୋ ୱିପତ୍ତିୟଂ ପନ ଅତିଖୁଦ୍ଦକସୀମା ନାମ ୟା ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ୟତ୍ଥ ଏକୱୀସତି ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟା ଏୱରୂପା ସୀମା, ଅୟଂ ସମ୍ମତାପି ଅସମ୍ମତା, ଗାମଖେତ୍ତସଦିସାୱ ହୋତି, ତତ୍ଥ କତଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି । ଏସ ନୟୋ ସେସସୀମାସୁପି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅତିମହତୀ ନାମ ୟା କେସଗ୍ଗମତ୍ତେନାପି ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ସମ୍ମତା ହୋତି । ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ଅଘଟିତନିମିତ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଦକ୍ଖିଣାୟ ପଚ୍ଛିମାୟ ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ କିତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ପୁବ୍ବକିତ୍ତିତଂ ନିମିତ୍ତଂ ପଟିକିତ୍ତେତ୍ୱାୱ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି; ଏୱଂ ଅଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ହୋତି । ସଚେ ପନ ଅନୁକ୍କମେନ ଆହରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ନିମିତ୍ତଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠପେତି, ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ହୋତି । ଅପରାପି ଖଣ୍ଡନିମିତ୍ତା ନାମ ୟା ଅନିମିତ୍ତୁପଗଂ ତଚସାରରୁକ୍ଖଂ ୱା ଖାଣୁକଂ ୱା ପଂସୁପୁଞ୍ଜୱାଲିକାପୁଞ୍ଜାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନ୍ତରା ଏକଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା ହୋତି । ଛାୟାନିମିତ୍ତା ନାମ ୟା ପବ୍ବତଚ୍ଛାୟାଦୀନଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଛାୟଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମତା ହୋତି । ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ୟା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନିମିତ୍ତାନି ଅକିତ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ମତା ହୋତି ।

ବହିସୀମେ ଠିତୋ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତି ନାମ ନିମିତ୍ତାନି କିତ୍ତେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତାନଂ ବହି ଠିତୋ ସମ୍ମନ୍ନତି । ନଦିୟା ସମୁଦ୍ଦେ ଜାତସ୍ସରେ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନତୀତି ଏତେସୁ ନଦିଆଦୀସୁ ୟଂ ସମ୍ମନ୍ନତି, ସା ଏୱଂ ସମ୍ମତାପି ‘‘ସବ୍ବା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଦୀ ଅସୀମା, ସବ୍ବୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଅସୀମୋ, ସବ୍ବୋ ଜାତସ୍ସରୋ ଅସୀମୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪୭) ୱଚନତୋ ଅସମ୍ମତାୱ ହୋତି । ସୀମାୟ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସୀମାୟ ପରେସଂ ସୀମଂ ସମ୍ଭିନ୍ଦତି । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସୀମାୟ ପରେସଂ ସୀମଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ସମ୍ଭେଦୋ ଚ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଞ୍ଚ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଉପୋସଥକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇତି ଇମା ଏକାଦସପି ସୀମା ଅସୀମା ଗାମଖେତ୍ତସଦିସା ଏୱ, ତାସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା କତଂ କମ୍ମଂ କୁପ୍ପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମେହି ଏକାଦସହି ଆକାରେହି ସୀମତୋ କମ୍ମାନି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।

୪୮୭-୪୮୮. ପରିସତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିୟଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଅନୁତ୍ତାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ତତ୍ଥ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତଛନ୍ଦାରହଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତମ୍ପି ପରତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପକତତ୍ତା କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ପକତତ୍ତା କମ୍ମପ୍ପତ୍ତାତି ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣେ କମ୍ମେ ଚତ୍ତାରୋ ପକତତ୍ତା ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତା ଅନିସ୍ସାରିତା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସ ଅରହା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ସାମିନୋ । ନ ତେହି ୱିନା ତଂ କମ୍ମଂ କୟିରତି, ନ ତେସଂ ଛନ୍ଦୋ ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧି ୱା ଏତି । ଅୱସେସା ପନ ସଚେପି ସହସ୍ସମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସଚେ ସମାନସଂୱାସକା, ସବ୍ବେ ଛନ୍ଦାରହାୱ ହୋନ୍ତି । ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା, କମ୍ମଂ ପନ ତିଟ୍ଠତି । ୟସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଘୋ ପରିୱାସାଦିକମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋ ନେୱ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତୋ, ନାପି ଛନ୍ଦାରହୋ । ଅପିଚ ୟସ୍ମା ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କମ୍ମାରହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସକମ୍ମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୪୮୯. ପୁନ ଚତ୍ତାରି କମ୍ମାନୀତିଆଦିକୋ ନୟୋ ପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ଅୱତ୍ଥୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅପଲୋକନକମ୍ମକଥା

୪୯୫-୪୯୬. ଇଦାନି ତେସଂ କମ୍ମାନଂ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତି ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି – ଓସାରଣଂ, ନିସ୍ସାରଣଂ, ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ, ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡଂ, କମ୍ମଲକ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ଚମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଓସାରଣଂ ନିସ୍ସାରଣ’’ନ୍ତି ପଦସିଲିଟ୍ଠତାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ପନ ନିସ୍ସାରଣା ହୋତି, ପଚ୍ଛା ଓସାରଣା । ତତ୍ଥ ୟା କଣ୍ଟକସାମଣେରସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା, ସା ‘‘ନିସ୍ସାରଣା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଏତରହି ସଚେପି ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣତି, ‘‘ଅକପ୍ପିୟଂ କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଦୀପେତି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ସୋ ୟାୱତତିୟଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ତଂ ଲଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜାପେତବ୍ବୋ । ନୋ ଚେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନୋ ଚେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିସ୍ସାରେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ –

‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି – ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣୱାଦୀ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ୟଂ ଅଞ୍ଞେ ସାମଣେରା ଲଭନ୍ତି, ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସହସେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଅଲାଭାୟ ନିସ୍ସାରଣା ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି… ତତିୟମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମି – ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ…ପେ॰… ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି ଚର ପିରେ ୱିନସ୍ସା’’ତି ।

ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ବାଲତାୟ ଅଞ୍ଞାଣତାୟ ଅଲକ୍ଖିକତାୟ ଏୱଂ ଅକାସିଂ, ସ୍ୱାହଂ ସଙ୍ଘଂ ଖମାପେମୀ’’ତି ଖମାପେନ୍ତୋ ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା ଅପଲୋକନକମ୍ମେନେୱ ଓସାରେତବ୍ବୋ। ଏୱଂ ପନ ଓସାରେତବ୍ବୋ, ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି – ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ସାମଣେରୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣୱାଦୀ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ୟଂ ଅଞ୍ଞେ ସାମଣେରା ଲଭନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଅଲାଭାୟ ନିସ୍ସାରିତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଇଦାନି ସୋରତୋ ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ପତିଟ୍ଠିତୋ କତଦଣ୍ଡକମ୍ମୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତି, ଇମସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ୟଥା ପୁରେ କାୟସମ୍ଭୋଗସାମଗ୍ଗିଦାନଂ ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ।

ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଓସାରଣଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି । ଭଣ୍ଡୁକମ୍ମଂ ମହାଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ ପଞ୍ଚସତିକକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ନ କେୱଲଂ ପନେସ ଛନ୍ନସ୍ସେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ୟୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଭିକ୍ଖୁ ମୁଖରୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୂ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନେହି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଖୁଂସେନ୍ତୋ ୱମ୍ଭେନ୍ତୋ ୱିହରତି, ତସ୍ସପି ଦାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଦାତବ୍ବୋ, ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୁଖରୋ, ଭିକ୍ଖୂ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନେହି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିହରତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ଭିକ୍ଖୂହି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ନ ଓୱଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନଂ, ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି, ତତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡସ୍ସ ଦାନଂ, ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’’ତି ।

ତସ୍ସ ଅପରେନ ସମୟେନ ସମ୍ମା ୱତ୍ତିତ୍ୱା ଖମାପେନ୍ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବୋ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅସୁକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡଂ ଅଦାସି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୋରତୋ ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ପଟିସଙ୍ଖା ଆୟତିଂ ସଂୱରେ ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁଚ୍ଛାମି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି, ରୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ।

ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ୱତ୍ୱା ଅପଲୋକନକମ୍ମେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବୋତି ।

କମ୍ମଲକ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ଚମନ୍ତି ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୁନିକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ କଦ୍ଦମୋଦକେନ ଓସିଞ୍ଚନ୍ତି, ‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅମ୍ହେସୁ ସାରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି, କାୟଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଊରୁଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓଭାସେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତି, ‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅମ୍ହେସୁ ସାରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି । ଇମେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୁକ୍କଟଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କାତୁ’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଏତଦହୋସି – ‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କାତବ୍ବ’ନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘ଅୱନ୍ଦିୟୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବୋ’’’ତି ଏୱଂ ଅୱନ୍ଦିୟକମ୍ମଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପଞ୍ଚମଂ ଇମସ୍ସ ଅପଲୋକନକମ୍ମସ୍ସ ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି କମ୍ମଞ୍ଞେୱ ଲକ୍ଖଣଂ, ନ ଓସାରଣାଦୀନି; ତସ୍ମା ‘‘କମ୍ମଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ କରଣଂ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧାପି ୱଦାମ, ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ବ୍ୟତ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ଅୟ୍ୟେ ଅସୁକୋ ନାମ ଅୟ୍ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅପାସାଦିକଂ ଦସ୍ସେତି, ଏତସ୍ସ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଅୱନ୍ଦିୟକରଣଂ ରୁଚ୍ଚତୀତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମି, ଦୁତିୟମ୍ପି… ତତିୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱେତ୍ୱା ଅପଲୋକନକମ୍ମେନ ଅୱନ୍ଦିୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ସଚେ ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମା ୱତ୍ତତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଖମାପେତବ୍ବା । ଖମାପେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରେୟେୱ ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ପଟିସଙ୍ଖା ଆୟତିଂ ସଂୱରେ ତିଟ୍ଠାମି, ନ ପୁନ ଅପାସାଦିକଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମି, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ମୟ୍ହଂ ଖମତୂ’’ତି ଖମାପେତବ୍ବଂ । ତେନ ସଙ୍ଘେନ ୱା ଗଣେନ ୱା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପେସେତ୍ୱା ଏକଭିକ୍ଖୁନା ୱା ସୟମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିସଙ୍ଖା ଆୟତିଂ ସଂୱରେ ଠିତୋ, ଇମିନା ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଖମାପିତୋ, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ୱନ୍ଦିୟଂ କରୋତୂ’’ତି । ସୋ ୱନ୍ଦିୟୋ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କାତବ୍ବୋ, ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ବ୍ୟତ୍ତାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ଅୟଂ ଅୟ୍ୟେ ଅସୁକୋ ନାମ ଅୟ୍ୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅପାସାଦିକଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେନ ଅୱନ୍ଦିୟୋ କତୋ, ସୋ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖା ଆୟତିଂ ସଂୱରେ ଠିତୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଖମାପେସି, ତସ୍ସ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ୱନ୍ଦିୟକରଣଂ ରୁଚ୍ଚତୀତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି –

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଏୱଂ ଅପଲୋକନକମ୍ମେନେୱ ୱନ୍ଦିୟୋ କାତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତକୋପି କମ୍ମଲକ୍ଖଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଇଦଞ୍ହି କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘମୂଲକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି ପନେତଂ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସଲାକଗ୍ଗୟାଗଗ୍ଗଭତ୍ତଗ୍ଗଉପୋସଥଗ୍ଗେସୁ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କରୋତି, ଏତମ୍ପି କମ୍ମଲକ୍ଖଣମେୱ । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଜିଣ୍ଣଚୀୱରନଟ୍ଠଚୀୱରାନଞ୍ହି ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟାୱତତିୟଂ ସାୱେତ୍ୱା ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକେନ ପନ ଚୀୱରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନି ସୂଚିଆଦୀନି ଅନପଲୋକେତ୍ୱାପି ଦାତବ୍ବାନି । ତେସଂ ଦାନେ ସୋୟେୱ ଇସ୍ସରୋ, ତତୋ ଅତିରେକଂ ଦେନ୍ତେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ତତୋ ହି ଅତିରେକଦାନେ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ । ଗିଲାନଭେସଜ୍ଜମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସୟମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଅତିରେକଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ୟୋପି ଚ ଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ଛିନ୍ନିରିୟାପଥୋ ୱା ପଚ୍ଛିନ୍ନଭିକ୍ଖାଚାରପଥୋ ୱା ମହାଗିଲାନୋ, ତସ୍ସ ମହାୱାସେସୁ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋ ଦେୱସିକଂ ନାଳି ୱା ଉପଡ୍ଢନାଳି ୱା ଏକଦିୱସଂୟେୱ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଦସ ୱା ତଣ୍ଡୁଲନାଳିୟୋ ଦେନ୍ତେନ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବା । ପେସଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋ ଇଣପଲିବୋଧମ୍ପି ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ସଙ୍ଘଭାରନିତ୍ଥାରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟସେନାସନମ୍ପି ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନଂ କପ୍ପିୟକାରକାଦୀନଂ ଭତ୍ତୱେତନମ୍ପି ଅପଲୋକନକମ୍ମେନ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଚତୁପଚ୍ଚୟୱସେନ ଦିନ୍ନତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋ ସଙ୍ଘିକଂ ଆୱାସଂ ଜଗ୍ଗାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଇସ୍ସରୱତାୟ ୱିଚାରେତୀ’’ତି କଥାପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ପନ ସଲାକଗ୍ଗାଦୀସୁ ୱା ଅନ୍ତରସନ୍ନିପାତେ ୱା ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଜଗ୍ଗାପେତବ୍ବୋ । ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ଓଦିସ୍ସଦିନ୍ନତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋପି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଆୱାସୋ ଜଗ୍ଗାପେତବ୍ବୋ । ଅନପଲୋକେତ୍ୱାପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସୂରୋ ୱତାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତୋ ଆୱାସଂ ଜଗ୍ଗାପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନକଥାପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ପନ ଅପଲୋକନକମ୍ମମେୱ କତ୍ୱା ଜଗ୍ଗାପେତବ୍ବୋ ।

ଚେତିୟେ ଛତ୍ତଂ ୱା ୱେଦିକଂ ୱା ବୋଧିଘରଂ ୱା ଆସନଘରଂ ୱା ଅକତଂ ୱା କରୋନ୍ତେନ ଜିଣ୍ଣଂ ୱା ପଟିସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ ସୁଧାକମ୍ମଂ ୱା କରୋନ୍ତେନ ମନୁସ୍ସେ ସମାଦପେତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ କାରକୋ ନତ୍ଥି, ଚେତିୟସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖେପତୋ କାରେତବ୍ବଂ । ଉପନିକ୍ଖେପେପି ଅସତି ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ରୁପ୍ପାଦତୋ କାରେତବ୍ବଂ, ସଙ୍ଘିକେନପି । ସଙ୍ଘିକେନ ହି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଚେତିୟକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚେତିୟସ୍ସ ସନ୍ତକେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱାପି ସଙ୍ଘିକକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତାୱକାଲିକଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା ପାକତିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଚେତିୟେ ସୁଧାକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତେହି ପନ ଭିକ୍ଖାଚାରତୋ ୱା ସଙ୍ଘତୋ ୱା ୟାପନମତ୍ତଂ ଅଲଭନ୍ତେହି ଚେତିୟସନ୍ତକତୋ ୟାପନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେହି ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ୱତ୍ତଂ କରୋମା’’ତି ମଚ୍ଛମଂସାଦୀହି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟେ ୱିହାରେ ରୋପିତା ଫଲରୁକ୍ଖା ସଙ୍ଘେନ ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ଜଗ୍ଗନକମ୍ମଂ ଲଭନ୍ତି, ୟେସଂ ଫଲାନି ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତେସୁ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ୟେ ପନ ଅପରିଗ୍ଗହିତା, ତେସୁ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ତଂ ପନ ସଲାକଗ୍ଗୟାଗଗ୍ଗଭତ୍ତଗ୍ଗଅନ୍ତରସନ୍ନିପାତେସୁପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ପନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ହି ଅନାଗତାନମ୍ପି ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧି ଆହରିୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ସୁୱିସୋଧିତଂ ହୋତି ।

ଏୱଞ୍ଚ ପନ କାତବ୍ବଂ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ଭନ୍ତେ, ୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ମୂଲତଚପତ୍ତଅଙ୍କୁରପୁପ୍ଫଫଲଖାଦନୀୟାଦି ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଆଗତାଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ରୁଚ୍ଚତୀତି ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ।

ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୂହି କତଂ ସୁକତମେୱ । ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜନା ୱସନ୍ତି, ତେହି ନିସୀଦିତ୍ୱା କତମ୍ପି ସଙ୍ଘେନ କତସଦିସମେୱ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ୱିହାରେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପୋସଥଦିୱସେ ପୁବ୍ବକରଣପୁବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ କତମ୍ପି କତିକୱତ୍ତଂ ସଙ୍ଘେନ କତସଦିସମେୱ ହୋତି ।

କରୋନ୍ତେନ ପନ ଫଲୱାରେନ କାତୁମ୍ପି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଛ ମାସେ ଏକସଂୱଚ୍ଛରନ୍ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ କାତବ୍ବଂ । ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ୟାୱ ରୁକ୍ଖା ଧରନ୍ତି ତାୱ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୟେପି ତେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ବୀଜେହି ଅଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖା ରୋପିତା ହୋନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ସା ଏୱ କତିକା ।

ସଚେ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ରୋପିତା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୟତ୍ଥ ରୋପିତା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘୋ ସାମୀ । ୟେପି ଅଞ୍ଞତୋ ବୀଜାନି ଆହରିତ୍ୱା ପୁରିମୱିହାରେ ପଚ୍ଛା ରୋପିତା, ତେସୁ ଅଞ୍ଞା କତିକା କାତବ୍ବା । କତିକାୟ କତାୟ ପୁଗ୍ଗଲିକଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ୟଥାସୁଖଂ ଫଲାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନେତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଓକାସଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିୱେଣାନି କତ୍ୱା ଜଗ୍ଗନ୍ତି, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲିକଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ତେହି ପନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦସଭାଗଂ ଦତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି । ୟୋପି ମଜ୍ଝେୱିହାରେ ରୁକ୍ଖଂ ସାଖାହି ପରିୱାରେତ୍ୱା ରକ୍ଖତି, ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପୋରାଣୱିହାରଂ ଗତସ୍ସ ସମ୍ଭାୱନୀୟଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ଥେରୋ ଆଗତୋ’’ତି ଫଲାଫଲଂ ଆହରନ୍ତି, ସଚେ ତତ୍ଥ ମୂଲେ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିଧରୋ ବହୁସ୍ସୁତଭିକ୍ଖୁ ୱିହାସି, ‘‘ଅଦ୍ଧା ଏତ୍ଥ ଦୀଘା କତିକା କତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିକ୍କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୱିହାରେ ଫଲାଫଲଂ ପିଣ୍ଡପାତିକାନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ କୋପେତି । ସାମଣେରା ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ବହୂନି ଫଲାନି ଦେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଲଭନ୍ତା ଖିୟ୍ୟନ୍ତି, ଖିୟ୍ୟନମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ ହୋତି ।

ସଚେ ପନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି, ଏକଂ ପନସରୁକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ସଟ୍ଠିପି ଜନା ଜୀୱନ୍ତି, ତାଦିସେ କାଲେ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହକରଣତ୍ଥାୟ ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଦିତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ସାମୀଚି । ୟାୱ ପନ କତିକୱତ୍ତଂ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ତାୱ ତେହି ଖାୟିତଂ ସୁଖାୟିତମେୱ । କଦା ପନ କତିକୱତ୍ତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି ? ୟଦା ସମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୂ’’ତି ସାୱେତି । ଏକଭିକ୍ଖୁକେ ପନ ୱିହାରେ ଏକେନ ସାୱିତେପି ପୁରିମକତିକା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତିୟେୱ । ସଚେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧାୟ କତିକାୟ ସାମଣେରା ନେୱ ରୁକ୍ଖତୋ ପାତେନ୍ତି, ନ ଭୂମିତୋ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେନ୍ତି, ପତିତଫଲାନି ପାଦେହି ପହରନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି, ତେସଂ ଦସଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉପଡ୍ଢଫଲଭାଗେନ ଫାତିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଅଦ୍ଧା ଫାତିକମ୍ମଲୋଭେନ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନ୍ତି । ପୁନ ସୁଭିକ୍ଖେ ଜାତେ କପ୍ପିୟକାରକେସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାଖାପରିୱାରାଦୀନି କତ୍ୱା ରୁକ୍ଖେ ରକ୍ଖନ୍ତେସୁ ସାମଣେରାନଂ ଫାତିକମ୍ମଂ ନ ଦାତବ୍ବଂ, ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

‘‘ୱିହାରେ ଫଲାଫଲଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସାମନ୍ତଗାମେହି ମନୁସ୍ସା ଗିଲାନାନଂ ୱା ଗବ୍ଭିନୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ନାଳିକେରଂ ଦେଥ, ଅମ୍ବଂ ଦେଥ, ଲବୁଜଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚନ୍ତି, ଦାତବ୍ବଂ ନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ? ଦାତବ୍ବଂ । ଅଦୀୟମାନେ ହି ତେ ଦୋମନସ୍ସିକା ହୋନ୍ତି, ଦେନ୍ତେନ ପନ ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ୟାୱତତିୟଂ ସାୱେତ୍ୱା ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ, କତିକୱତ୍ତଂ ୱା କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ କାତବ୍ବଂ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁମତିୟା ସାୱେତବ୍ବଂ –

‘‘ସାମନ୍ତଗାମେହି ମନୁସ୍ସା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗିଲାନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଫଲାଫଲଂ ୟାଚନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ନାଳିକେରାନି, ଦ୍ୱେ ତାଲଫଲାନି, ଦ୍ୱେ ପନସାନି, ପଞ୍ଚ ଅମ୍ବାନି, ପଞ୍ଚ କଦଲିଫଲାନି ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅନିୱାରଣଂ, ଅସୁକରୁକ୍ଖତୋ ଚ ଅସୁକରୁକ୍ଖତୋ ଚ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅନିୱାରଣଂ ରୁଚ୍ଚତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗିଲାନାଦୀନଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାଚନ୍ତା ‘‘ଗଣ୍ହଥା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ୱତ୍ତଂ ପନ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘‘ନାଳିକେରାଦୀନି ଇମିନା ନାମ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅସୁକରୁକ୍ଖତୋ ଚ ଅସୁକରୁକ୍ଖତୋ ଚ ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅନିୱାରଣଂ କତ’’ନ୍ତି । ଅନୁୱିଚରିତ୍ୱା ପନ ‘‘ଅୟଂ ମଧୁରଫଲୋ ଅମ୍ବୋ, ଇତୋ ଗଣ୍ହଥା’’ତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଫଲଭାଜନକାଲେ ପନ ଆଗତାନଂ ସମ୍ମତେନ ଉପଡ୍ଢଭାଗୋ ଦାତବ୍ବୋ, ଅସମ୍ମତେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ।

ଖୀଣପରିବ୍ବୟୋ ୱା ମଗ୍ଗଗମିୟସତ୍ଥୱାହୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ଇସ୍ସରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାଚତି, ଅପଲୋକେତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ । ବଲକ୍କାରେନ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୋ ନ ୱାରେତବ୍ବୋ । କୁଦ୍ଧୋ ହି ସୋ ରୁକ୍ଖେପି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ କରେୟ୍ୟ । ପୁଗ୍ଗଲିକପରିୱେଣଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ଗାମେନ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ହେହି ଛାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ରୋପିତଂ, ସଚେ ଅତ୍ଥି, ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟଦି ପନ ଫଲଭରିତାୱ ରୁକ୍ଖା ହୋନ୍ତି, କଣ୍ଟକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଫଲୱାରେନ ଖାଦନ୍ତି, ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନ ହୁତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ବଲକ୍କାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନ ୱାରେତବ୍ବୋ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ ।

ସଙ୍ଘସ୍ସ ଫଲାରାମୋ ହୋତି, ପଟିଜଗ୍ଗନଂ ନ ଲଭତି, ସଚେ ତଂ କୋଚି ୱତ୍ତସୀସେନ ଜଗ୍ଗତି, ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ହୋତି । ଅଥାପି କସ୍ସଚି ପଟିବଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ଇମଂ ସପ୍ପୁରିସ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ସଙ୍ଘୋ ଭାରଂ କରୋତି, ସୋ ଚେ ୱତ୍ତସୀସେନ ଜଗ୍ଗତି, ଏୱମ୍ପି ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ହୋତି । ଫାତିକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତସ୍ସ ପନ ତତିୟଭାଗେନ ୱା ଉପଡ୍ଢଭାଗେନ ୱା ଫାତିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ଭାରିୟଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଏତ୍ତକେନ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ସବ୍ବଂ ତୱେୱ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ‘‘ମୂଲଭାଗଂ ଦସଭାଗମତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ଜଗ୍ଗାହୀ’’ତିପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଗରୁଭଣ୍ଡତ୍ତା ପନ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ନ ଦାତବ୍ବଂ । ସୋ ମୂଲଭାଗଂ ଦତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୋ ଅକତାୱାସଂ ୱା କତ୍ୱା କତାୱାସଂ ୱା ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ନିସ୍ସିତକାନଂ ଆରାମଂ ନିୟ୍ୟାଦେତି, ତେହିପି ମୂଲଭାଗୋ ଦାତବ୍ବୋୱ । ୟଦା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ସୟଂ ଜଗ୍ଗିତୁଂ ପହୋନ୍ତି, ଅଥ ତେସଂ ଜଗ୍ଗିତୁଞ୍ଚ ନ ଦାତବ୍ବଂ, ଜଗ୍ଗିତକାଲେ ଚ ନ ୱାରେତବ୍ବା, ଜଗ୍ଗନକାଲେୟେୱ ୱାରେତବ୍ବା । ‘‘ବହୁଂ ତୁମ୍ହେହି ଖାୟିତଂ, ଇଦାନି ମା ଜଗ୍ଗିତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋୟେୱ ଜଗ୍ଗିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ସଚେ ପନ ନେୱ ୱତ୍ତସୀସେନ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ନ ଫାତିକମ୍ମେନ, ନ ସଙ୍ଘୋ ଜଗ୍ଗିତୁଂ ପହୋତି, ଏକୋ ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଫାତିକମ୍ମଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାସୀସତି, ଅପଲୋକନକମ୍ମେନ ଫାତିକମ୍ମଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ଇତି ଇମଂ ସବ୍ବମ୍ପି କମ୍ମଲକ୍ଖଣମେୱ ହୋତି । ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି ।

ଞତ୍ତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଭେଦେ ପନ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ, ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ସୋ ମୟା । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି, ଆଗଚ୍ଛାହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖସ୍ସ ଓସାରଣା ଓସାରଣା ନାମ ।

‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମକଥିକୋ ଇମସ୍ସ ନେୱ ସୁତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ନୋ ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗୋ, ସୋ ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହତି । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏୱଂ ଉବ୍ବାହିକାୱିନିଚ୍ଛୟେ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସାରଣା ନିସ୍ସାରଣା ନାମ ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଉପୋସଥକମ୍ମୱସେନ ଠପିତା ଞତ୍ତି ଉପୋସଥୋ ନାମ ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅଜ୍ଜ ପୱାରଣା ପନ୍ନରସୀ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ପୱାରଣାକମ୍ମୱସେନ ଠପିତା ଞତ୍ତି ପୱାରଣା ନାମ ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସମ୍ପଦାପେକ୍ଖୋ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନ୍ତରାୟିକେ ଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଅନ୍ତରାୟିକେ ଧମ୍ମେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ପରଂ ୱା ସମ୍ମନ୍ନିତୁଂ ଠପିତା ଞତ୍ତି ସମ୍ମୁତି ନାମ ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରପତ୍ତାଦୀନଂ ଦାନଂ ଦାନଂ ନାମ ।

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିଂ ସରତି, ୱିୱରତି, ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି, ଦେସେତି । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟନ୍ତି । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ପସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଆମ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିପଟିଗ୍ଗହୋ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନାମ ।

‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଆୱାସିକା । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇଦାନି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାମ, ଆଗମେ କାଳେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଭଣ୍ଡନକାରକା କଲହକାରକା ୱିୱାଦକାରକା ଭସ୍ସକାରକା ସଙ୍ଘେ ଅଧିକରଣକାରକା ତଂ କାଳଂ ଅନୁୱସେୟ୍ୟୁଂ, ଆୱାସିକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ବ୍ୟତ୍ତେନ ପଟିବଲେନ ଆୱାସିକା ଭିକ୍ଖୂ ଞାପେତବ୍ବା – ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ, ଆୟସ୍ମନ୍ତା ଆୱାସିକା । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଇଦାନି ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାମ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାମ, ଆଗମେ ଜୁଣ୍ହେ ପୱାରେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏୱଂ କତା ପୱାରଣାପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢନା ପଚ୍ଚୁକ୍କଡ୍ଢନା ନାମ ।

ସବ୍ବେହେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତିତବ୍ବଂ, ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ – ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଣ୍ଡନଜାତାନଂ କଲହଜାତାନଂ ୱିୱାଦାପନ୍ନାନଂ ୱିହରତଂ ବହୁଂ ଅସ୍ସାମଣକଂ ଅଜ୍ଝାଚିଣ୍ଣଂ ଭାସିତପରିକ୍କନ୍ତଂ । ସଚେ ମୟଂ ଇମାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କାରେସ୍ସାମ, ସିୟାପି ତଂ ଅଧିକରଣଂ କକ୍ଖଳତ୍ତାୟ ୱାଳତ୍ତାୟ ଭେଦାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ଅଧିକରଣଂ ତିଣୱତ୍ଥାରକେନ ୱୂପସମେୟ୍ୟ ଠପେତ୍ୱା ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜଂ, ଠପେତ୍ୱା ଗିହିପଟିସୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେନ କତ୍ୱା ସବ୍ବପଠମା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଞତ୍ତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ।

ତଥା ତତୋ ପରା ଏକେକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିୟୋ ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ଓସାରଣଂ ନିସ୍ସାରଣଂ…ପେ॰… କମ୍ମଲକ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ନୱମନ୍ତି ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଇମାନି ନୱ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି ।

ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଭେଦେ ପନ ୱଡ୍ଢସ୍ସ ଲିଚ୍ଛୱିନୋ ପତ୍ତନିକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତା ନିସ୍ସାରଣା । ତସ୍ସେୱ ପତ୍ତୁକ୍କୁଜ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଓସାରଣା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସୀମାସମ୍ମୁତି ତିଚୀୱରେନ ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି, ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତି, ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକ-ସେନାସନଗ୍ଗାହାପକ-ଭଣ୍ଡାଗାରିକ-ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗାହକ-ଚୀୱରଭାଜକ-ୟାଗୁଭାଜକଫଲଭାଜକ-ଖଜ୍ଜଭାଜକ-ଅପ୍ପମତ୍ତକୱିସ୍ସଜ୍ଜକ-ସାଟିୟଗ୍ଗାହାପକ-ପତ୍ତଗ୍ଗାହାପକ-ଆରାମିକପେସକସାମଣେରପେସକସମ୍ମୁତୀତି ଏତାସଂ ସମ୍ମୁତୀନଂ ୱସେନ ସମ୍ମୁତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥିନଚୀୱରଦାନମତକଚୀୱରଦାନୱସେନ ଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥିନୁଦ୍ଧାରୱସେନ ଉଦ୍ଧାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୁଟିୱତ୍ଥୁୱିହାରୱତ୍ଥୁଦେସନାୱସେନ ଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ପନ ତିଣୱତ୍ଥାରକସମଥେ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକଞତ୍ତିଞ୍ଚ ଏକେକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକେକଂ ଞତ୍ତିଞ୍ଚାତି ତିସ୍ସୋ ଞତ୍ତିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ପୁନ ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକା, ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ଏକାତି ଦ୍ୱେ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମୱାଚା ୱୁତ୍ତା, ତାସଂ ୱସେନ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଇତି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ଇମାନି ସତ୍ତ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି ।

ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଭେଦେ ପନ ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କମ୍ମାନଂ ୱସେନ ନିସ୍ସାରଣା, ତେସଂୟେୱ ଚ କମ୍ମାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ଓସାରଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ଭିକ୍ଖୁନୋୱାଦକସମ୍ମୁତିୱସେନ ସମ୍ମୁତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୱାସଦାନମାନତ୍ତଦାନୱସେନ ଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମୂଲାୟପଟିକସ୍ସନକମ୍ମୱସେନ ନିଗ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତାନୁୱତ୍ତିକା ଅଟ୍ଠ, ୟାୱତତିୟକା ଅରିଟ୍ଠୋ ଚଣ୍ଡକାଳୀ ଚ ଇମେ ତେ ୟାୱତତିୟକା’’ତି ଇମାସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ସମନୁଭାସନାନଂ ୱସେନ ସମନୁଭାସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପସମ୍ପଦାକମ୍ମଅବ୍ଭାନକମ୍ମୱସେନ ପନ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ଇମାନି ସତ୍ତ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି ।

୪୯୭. ଇତି କମ୍ମାନି ଚ କମ୍ମୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିପତ୍ତିୱିରହିତାନଂ କମ୍ମାନଂ ଠାନପଭେଦଗମନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ କମ୍ମାନଂ କାରକସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ‘‘ଚତୁୱଗ୍ଗକରଣେ କମ୍ମେ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପରିସତୋ କମ୍ମୱିପତ୍ତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

କମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଅତ୍ଥୱସୱଗ୍ଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୯୮. ଇଦାନି ୟାନି ତାନି ତେସଂ କମ୍ମାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତେସଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ୱେରାନଂ ସଂୱରାୟାତି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୱେରାନଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ ପିଦହନତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ୱେରାନଂ ପଟିଘାତାୟାତି ୱିପାକଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ସମ୍ପରାୟିକୱେରାନଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ, ସମୁଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ୱଜ୍ଜାନଂ ସଂୱରାୟାତି ତେସଂୟେୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱେରାନଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ୱଜ୍ଜାନନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ୱିପାକଦୁକ୍ଖାନଂ । ୱିପାକଦୁକ୍ଖାନେୱ ହି ଇଧ ୱଜ୍ଜନୀୟଭାୱତୋ ୱଜ୍ଜାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଭୟାନନ୍ତି ଗରହା ଉପୱାଦୋ ତଜ୍ଜନୀୟାଦୀନି କମ୍ମାନି ଉପୋସଥପୱାରଣାନଂ ଠପନଂ ଅକିତ୍ତିପକାସନୀୟକମ୍ମନ୍ତି ଏତାନି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଭୟାନି ନାମ, ଏତେସଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପରାୟିକଭୟାନି ପନ ୱିପାକଦୁକ୍ଖାନିୟେୱ, ତେସଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଅକୁସଲାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱେରଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥପ୍ପଭେଦାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ । ୱିପାକଦୁକ୍ଖାନେୱ ପନ ଅକ୍ଖମଟ୍ଠେନ ସମ୍ପରାୟିକଅକୁସଲାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ । ଗିହୀନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟାତି ଅଗାରିକାନଂ ସଦ୍ଧାରକ୍ଖଣୱସେନ ଅନୁକମ୍ପନତ୍ଥାୟ । ପାପିଚ୍ଛାନଂ ପକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ପାପିଚ୍ଛପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗଣବନ୍ଧଭେଦନତ୍ଥାୟ ଗଣଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪୯୯. ପାତିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ପରିୱାସଦାନାଦୀସୁ ଓସାରଣୀୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୱା ତେଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱା ୱତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଓସାରଣୀୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ୟେନ କମ୍ମେନ ଓସାରୀୟତି, ତଂ କମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଭଣ୍ଡନକାରକାଦୟୋ ୟେନ କମ୍ମେନ ନିସ୍ସାରୀୟନ୍ତି, ତଂ କମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୦୦. ଅପଞ୍ଞତ୍ତେତିଆଦୀସୁ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା କକୁସନ୍ଧଞ୍ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ କୋଣାଗମନଞ୍ଚ କସ୍ସପଞ୍ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା କେନଚି ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ । ମକ୍କଟିୱତ୍ଥୁଆଦିୱିନୀତକଥା ସିକ୍ଖାପଦେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଆନିସଂସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫୦୧. ଇଦାନି ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଏକେକେନ ଆକାରେନ ନୱଧା ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୱ ସଙ୍ଗହା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହୋତି ୱତ୍ଥୁନା ସଙ୍ଗହୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ୟସ୍ମା ହି ଏକସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ୱତ୍ଥୁନା ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏୱଂ ତାୱ ୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତା, ପଞ୍ଚାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା, ଛ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତାନି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନିପି ୱିପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏୱଂ ୱିପତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ସତ୍ତହାପତ୍ତୀହି ମୁତ୍ତଂ ଏକସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ଆପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବାନି ଚ ସତ୍ତସୁ ନଗରେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ନିଦାନେନ ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏୱଂ ନିଦାନସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଏକସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ଅଜ୍ଝାଚାରିକପୁଗ୍ଗଲେ ଅସତି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଙ୍ଗହିତାନୀତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବାନି ପନ ପଞ୍ଚହି ଚେୱ ସତ୍ତହି ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତାନି, ସବ୍ବାନି ନ ୱିନା ଛହି ସମୁଟ୍ଠାନେହି ସମୁଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସମୁଟ୍ଠାନେନ ସଙ୍ଗହିତାନି । ସବ୍ବାନି ଚ ଚତୂସୁ ଅଧିକରଣେସୁ ଆପତ୍ତାଧିକରଣେନ ସଙ୍ଗହିତାନି । ସବ୍ବାନି ସତ୍ତହି ସମଥେହି ସମଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମଥେହି ସଙ୍ଗହିତାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ଖନ୍ଧସମୁଟ୍ଠାନଅଧିକରଣସମଥସଙ୍ଗହାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ

ନୱସଙ୍ଗହିତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପରିୱାରସ୍ସ ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥପଦୱଣ୍ଣନାତି ।

ନିଗମନକଥା

ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

ଉଭତୋ ୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକ-ପରିୱାରୱିଭତ୍ତିଦେସନଂ ନାଥୋ ।

ୱିନୟପିଟକଂ ୱିନେନ୍ତୋ, ୱେନେୟ୍ୟଂ ୟଂ ଜିନୋ ଆହ ॥

ସମଧିକସତ୍ତୱୀସତି-ସହସ୍ସମତ୍ତେନ ତସ୍ସ ଗନ୍ଥେନ ।

ସଂୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା, ସମନ୍ତପାସାଦିକା ନାମ ॥

ତତ୍ରିଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମିଂ –

ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ, ନିଦାନୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋ ।

ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋ, ସକସମୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ଚେୱ ॥

ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନତୋ, ପଦତ୍ଥତୋ ପାଳିୟୋଜନକ୍କମତୋ ।

ସିକ୍ଖାପଦନିଚ୍ଛୟତୋ, ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋ ॥

ସମ୍ପସ୍ସତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କିଞ୍ଚି ଅପାସାଦିକଂ ୟତୋ ଏତ୍ଥ ।

ୱିଞ୍ଞୂନମୟଂ ତସ୍ମା, ସମନ୍ତପାସାଦିକାତ୍ୱେୱ ॥

ସଂୱଣ୍ଣନା ପୱତ୍ତା, ୱିନୟସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲେନ ।

ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଲୋକନାଥେନ, ଲୋକମନୁକମ୍ପମାନେନାତି ॥

ମହାଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚେୱ, ମହାପଚ୍ଚରିମେୱଚ ।

କୁରୁନ୍ଦିଞ୍ଚାତି ତିସ୍ସୋପି, ସୀହଳଟ୍ଠକଥା ଇମା ॥

ବୁଦ୍ଧମିତ୍ତୋତି ନାମେନ, ୱିସ୍ସୁତସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।

ୱିନୟଞ୍ଞୁସ୍ସ ଧୀରସ୍ସ, ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ॥

ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନେ, ଭୂମିଭାଗେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ମହାୱିହାରୋ ୟୋ ସତ୍ଥୁ, ମହାବୋଧିୱିଭୂସିତୋ ॥

ୟଂ ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣେ ଭାଗେ, ପଧାନଘରମୁତ୍ତମଂ ।

ସୁଚିଚାରିତ୍ତସୀଲେନ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସେୱିତଂ ॥

ଉଳାରକୁଲସମ୍ଭୂତୋ, ସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାୟକୋ ସଦା ।

ଅନାକୁଲାୟ ସଦ୍ଧାୟ, ପସନ୍ନୋ ରତନତ୍ତୟେ ॥

ମହାନିଗମସାମୀତି, ୱିସ୍ସୁତୋ ତତ୍ଥ କାରୟି ।

ଚାରୁପାକାରସଞ୍ଚିତଂ, ୟଂ ପାସାଦଂ ମନୋରମଂ ॥

ସୀତଚ୍ଛାୟତରୂପେତଂ, ସମ୍ପନ୍ନସଲିଲାସୟଂ ।

ୱସତା ତତ୍ର ପାସାଦେ, ମହାନିଗମସାମିନୋ ॥

ସୁଚିସୀଲସମାଚାରଂ, ଥେରଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟଂ ।

ୟା ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧା, ଇଦ୍ଧା ୱିନୟୱଣ୍ଣନା ॥

ପାଲୟନ୍ତସ୍ସ ସକଲଂ, ଲଙ୍କାଦୀପଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ ।

ରଞ୍ଞୋ ସିରିନିୱାସସ୍ସ, ସିରିପାଲୟସସ୍ସିନୋ ॥

ସମୱୀସତିମେ ଖେମେ, ଜୟସଂୱଚ୍ଛରେ ଅୟଂ ।

ଆରଦ୍ଧା ଏକୱୀସମ୍ହି, ସମ୍ପତ୍ତେ ପରିନିଟ୍ଠିତା ॥

ଉପଦ୍ଦୱା କୁଲେ ଲୋକେ, ନିରୁପଦ୍ଦୱତୋ ଅୟଂ ।

ଏକସଂୱଚ୍ଛରେନେୱ, ୟଥା ନିଟ୍ଠଂ ଉପାଗତା ॥

ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ନିଟ୍ଠଂ ଧମ୍ମୂପସଂହିତା ।

ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭା, ସବ୍ବେପି ନିରୁପଦ୍ଦୱା ॥

ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସ, କରୋନ୍ତେନ ମୟା ଇମଂ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମବହୁମାନେନ, ୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ ସମାଚିତଂ ॥

ସବ୍ବସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ, ତସ୍ସ ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ।

ଭୱନ୍ତୁ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମରସସେୱିନୋ ॥

ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ, କାଲେ ୱସ୍ସଂ ଚିରଂ ପଜଂ ।

ତପ୍ପେତୁ ଦେୱୋ ଧମ୍ମେନ, ରାଜା ରକ୍ଖତୁ ମେଦିନିନ୍ତି ॥

ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞ୍ଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ କରଣସମ୍ପତ୍ତିଜନିତସୁଖୱିନିଗ୍ଗତମଧୁରୋଦାରୱଚନଲାୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତୱାଦିନା ୱାଦିୱରେନ ମହାକୱିନା ପଭିନ୍ନପଅସମ୍ଭିଦାପରିୱାରେ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦିପଭେଦଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ ଥେରାନଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା ଅୟଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକା ନାମ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନା –

ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନଂ ।

ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ନୟଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥

ୟାୱ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମ୍ପି, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।

ଲୋକମ୍ହି ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ, ପୱତ୍ତତି ମହେସିନୋତି ॥

ସମନ୍ତପାସାଦିକା ନାମ

ୱିନୟ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।