ପାରାଜିକକଣ୍ଡ-ଅଟ୍ଠକଥା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିନୟପିଟକେ
ପାରାଜିକକଣ୍ଡ-ଅଟ୍ଠକଥା (ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତିଦୁକ୍କରାନି ।
ଖେଦଂ ଗତୋ ଲୋକହିତାୟ ନାଥୋ ।
ନମୋ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ତସ୍ସ ॥
ଅସମ୍ବୁଧଂ ବୁଦ୍ଧନିସେୱିତଂ ୟଂ ।
ଭୱାଭୱଂ ଗଚ୍ଛତି ଜୀୱଲୋକୋ ।
ୱିଦ୍ଧଂସିନୋ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ତସ୍ସ ॥
ଗୁଣେହି ୟୋ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା-
ୱିମୁତ୍ତିଞାଣପ୍ପଭୁତୀହି ୟୁତ୍ତୋ ।
ଖେତ୍ତଂ ଜନାନଂ କୁସଲତ୍ଥିକାନଂ ।
ତମରିୟସଙ୍ଘଂ ସିରସା ନମାମି ॥
ଇଚ୍ଚେୱମଚ୍ଚନ୍ତନମସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ।
ନମସ୍ସମାନୋ ରତନତ୍ତୟଂ ୟଂ ।
ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଂ ୱିପୁଲଂ ଅଲତ୍ଥଂ ।
ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ହତନ୍ତରାୟୋ ॥
ପତିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି ସୁସଣ୍ଠିତସ୍ସ ।
ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ ୱିନୟଂ ଅମିସ୍ସଂ ।
ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାଚରିୟାନୁଭାୱଂ ॥
କାମଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାଚରିୟାସଭେହି ।
ଞାଣମ୍ବୁନିଦ୍ଧୋତମଲାସୱେହି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣନକୋୱିଦେହି ॥
ସଲ୍ଲେଖିୟେ ନୋସୁଲଭୂପମେହି ।
ମହାୱିହାରସ୍ସ ଧଜୂପମେହି ।
ସଂୱଣ୍ଣିତୋୟଂ ୱିନୟୋ ନୟେହି ।
ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱରନ୍ୱୟେହି ॥
ସଂୱଣ୍ଣନା ସୀହଳଦୀପକେନ ।
ୱାକ୍ୟେନ ଏସା ପନ ସଙ୍ଖତତ୍ତା ।
ଦୀପନ୍ତରେ ଭିକ୍ଖୁଜନସ୍ସ ୟସ୍ମା ॥
ତସ୍ମା ଇମଂ ପାଳିନୟାନୁରୂପଂ ।
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ଦାନି ସମାରଭିସ୍ସଂ ।
ଅଜ୍ଝେସନଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୱ୍ହୟସ୍ସ ।
ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମା ସମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ॥
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ତଞ୍ଚ ସମାରଭନ୍ତୋ ।
ତସ୍ସା ମହାଅଟ୍ଠକଥଂ ସରୀରଂ ।
କତ୍ୱା ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତଥେୱ ।
କୁରୁନ୍ଦିନାମାଦିସୁ ୱିସ୍ସୁତାସୁ ॥
ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟୋ ୟୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ।
ତତୋପି ଅନ୍ତୋଗଧଥେରୱାଦଂ ।
ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସମ୍ମ ସମାରଭିସ୍ସଂ ॥
ତଂ ମେ ନିସାମେନ୍ତୁ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ।
ଥେରା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନୱମଜ୍ଝିମା ଚ ।
ଧମ୍ମପ୍ପଦୀପସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ।
ସକ୍କଚ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ପତିମାନୟନ୍ତା ॥
ବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତେହି ତଥେୱ ଞାତୋ ।
ସୋ ୟେହି ତେସଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୁ ॥
ତସ୍ମା ହି ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ପମାଦଲେଖଂ ।
ୟସ୍ମା ପମାଣଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାନଂ ॥
ତତୋ ଚ ଭାସନ୍ତରମେୱ ହିତ୍ୱା ।
ୱିତ୍ଥାରମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସମାସୟିତ୍ୱା ।
ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ସବ୍ବମସେସୟିତ୍ୱା ।
ତନ୍ତିକ୍କମଂ କିଞ୍ଚି ଅୱୋକ୍କମିତ୍ୱା ॥
ସୁତ୍ତନ୍ତିକାନଂ ୱଚନାନମତ୍ଥଂ ।
ସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ ପରିଦୀପୟନ୍ତୀ ।
ୟସ୍ମା ଅୟଂ ହେସ୍ସତି ୱଣ୍ଣନାପି ।
ସକ୍କଚ୍ଚ ତସ୍ମା ଅନୁସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ॥
ବାହିରନିଦାନକଥା
ତତ୍ଥ ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସଂ ୱିନୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱିନୟୋ ତାୱ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ୱିନୟୋ ନାମ ଇଧ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଅଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି । ସଂୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ପନସ୍ସ ଅୟଂ ମାତିକା –
ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା, ଧାରିତଂ ୟେନ ଚାଭତଂ ।
ୟତ୍ଥପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚେତମେତଂ ୱତ୍ୱା ୱିଧିଂ ତତୋ ॥
ତେନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ।
ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ କରିସ୍ସାମି, ୱିନୟସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମାତି ଇଦଂ ତାୱ ୱଚନଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଇଦଂ ୱଚନଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, କଦା ୱୁତ୍ତଂ, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ପନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ।
ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା
ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ନାମ ଚେସା କିଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚସତିକସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତା, ନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନ ଇଧାପି ଇମିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୱିନୟନା କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ କୁସିନାରାୟଂ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେ, ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି, ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ‘‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, ମା ସୋଚିତ୍ଥ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନ; ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ହୋମ – ‘ଇଦଂ ୱୋ କପ୍ପତି, ଇଦଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତୀ’ତି ! ଇଦାନି ପନ ମୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ ତଂ କରିସ୍ସାମ, ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୨) ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ, ୟାୱ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତିଟ୍ଠତି ତାୱ ଅନତୀତସତ୍ଥୁକମେୱ ପାୱଚନଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ।
‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ, ୟଥୟିଦଂ ସାସନଂ ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ।
ୟଂ ଚାହଂ ଭଗୱତା –
‘ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ, କସ୍ସପ, ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଚେୱ,
‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି; କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’ତି –
ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି; ନନୁ ମଂ ଭଗୱା ରାଜା ୱିୟ ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନ ଅତ୍ତନୋ କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକଂ ପୁତ୍ତଂ ‘ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକୋ ମେ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ଇମିନା ଅସାଧାରଣେନ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି । ୟଥାହ –
‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘ଏକମିଦାହଂ, ଆୱୁସୋ, ସମୟଂ ପାୱାୟ କୁସିନାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୧) ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ । ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି, ଧମ୍ମୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି; ଅୱିନୟୋ ଦିପ୍ପତି, ୱିନୟୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି । ପୁରେ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି; ଅୱିନୟୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।
ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’’ତି । ଥେରୋ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରେ ପୁଥୁଜ୍ଜନ-ସୋତାପନ୍ନ-ସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମି-ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂ ଅନେକସତେ ଅନେକସହସ୍ସେ ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେ ମହାନୁଭାୱେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତେ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦେ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଏକୂନପଞ୍ଚସତେ ପରିଗ୍ଗହେସି । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଏକେନୂନାପଞ୍ଚଅରହନ୍ତସତାନି ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।
କିସ୍ସ ପନ ଥେରୋ ଏକେନୂନମକାସୀତି ? ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଓକାସକରଣତ୍ଥଂ । ତେନ ହାୟସ୍ମତା ସହାପି ୱିନାପି ନ ସକ୍କା ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି କାତୁଂ, ସୋ ହାୟସ୍ମା ସେକ୍ଖୋ ସକରଣୀୟୋ, ତସ୍ମା ସହାପି ନ ସକ୍କା; ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଦସବଲଦେସିତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକଂ ଭଗୱତୋ ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ନ ସକ୍କା । ୟଦି ଏୱଂ ସେକ୍ଖୋପି ସମାନୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୁକାରତ୍ତା ଥେରେନ ଉଚ୍ଚିନିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ । ଅଥ କସ୍ମା ନ ଉଚ୍ଚିନିତୋତି? ପରୂପୱାଦୱିୱଜ୍ଜନତୋ । ଥେରୋ ହି ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ଆନନ୍ଦେ ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ତଥା ହି ନଂ ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତେସୁ ଜାତେସୁପି ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) କୁମାରକୱାଦେନ ଓୱଦତି । ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଚାୟଂ ଆୟସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁପୁତ୍ତୋ । ତତ୍ର ହି ଭିକ୍ଖୂ ଛନ୍ଦାଗମନଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ବହୂ ଅସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଠପେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦଂ ସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତଂ ଥେରୋ ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି ଉପୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ପରୂପୱାଦଂ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଆନନ୍ଦଂ ୱିନା ସଙ୍ଗୀତି ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅନୁମତିୟା ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଉଚ୍ଚିନି ।
ଅଥ ସୟମେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଆନନ୍ଦସ୍ସତ୍ଥାୟ ଥେରଂ ୟାଚିଂସୁ । ୟଥାହ –
‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାକସ୍ସପଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ସେକ୍ଖୋ ଅଭବ୍ବୋ ଛନ୍ଦା ଦୋସା ମୋହା ଭୟା ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁଂ, ବହୁ ଚାନେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ପରିୟତ୍ତୋ; ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।
ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁମତିୟା ଉଚ୍ଚିନିତେନ ତେନାୟସ୍ମତା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ଥେରସତାନି ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମା’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ରାଜଗହଂ ଖୋ ମହାଗୋଚରଂ ପହୂତସେନାସନଂ, ୟଂନୂନ ମୟଂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ନ ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ନେସଂ ଏତଦହୋସି ? ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଥାୱରକମ୍ମଂ, କୋଚି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟାତି । ଅଥାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସାୱେସି, ତଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଚ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ୱୀତିୱତ୍ତେସୁ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଇଦାନି ଗିମ୍ହାନଂ ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ସେସୋ, ଉପକଟ୍ଠା ୱସ୍ସୂପନାୟିକା’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ‘‘ରାଜଗହଂ, ଆୱୁସୋ, ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଉପଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ । ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ଉପଡ୍ଢଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ମହାପରିଦେୱୋ ଅହୋସି – ‘‘ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, କୁହିଂ ସତ୍ଥାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତୋସୀ’’ତି। ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଥେରେ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ୱିୟ ମହାପରିଦେୱୋ ଅହୋସି ।
ତତ୍ର ସୁଦଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ତଂ ମହାଜନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦସବଲେନ ୱସିତଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମିଲାତମାଲାକଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଠିତକାଲେ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମକାସି । ଅଥ ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଭୁତି ଠାନନିସଜ୍ଜବହୁଲତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକଂ କାୟଂ ସମସ୍ସାସେତୁଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଖୀରୱିରେଚନଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିହାରେୟେୱ ନିସୀଦି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପହିତଂ ମାଣୱକଂ ଏତଦୱୋଚ –
‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ, ମାଣୱକ, ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଜ ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତା ପୀତା, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ।
ଦୁତିୟଦିୱସେ ଚେତକତ୍ଥେରେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୀଘନିକାୟେ ସୁଭସୁତ୍ତଂନାମ ଦସମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ଅଥ ଥେରୋ ଜେତୱନୱିହାରେ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କାରାପେତ୍ୱା ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ରାଜଗହଂ ଗତୋ । ତଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଚ ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜଗହମେୱ ଗତୋ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରାଜଗହେ ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିହାରା ହୋନ୍ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ଛଡ୍ଡିତପତିତଉକ୍ଲାପା ଅହେସୁଂ । ଭଗୱତୋ ହି ପରିନିବ୍ବାନେ ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଚ ପରିୱେଣେ ଚ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଥେରା ଭଗୱତୋ ୱଚନପୂଜନତ୍ଥଂ ତିତ୍ଥିୟୱାଦପରିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ପଠମଂ ମାସଂ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ସତ୍ଥରି ଠିତେୟେୱ ୱିହାରେ ପଟିଜଗ୍ଗିଂସୁ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଛଡ୍ଡେସୁ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ୱାଦପରିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘ଭଗୱତା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ୱଣ୍ଣିତଂ । ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ପଠମଂ ମାସଂ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମ, ମଜ୍ଝିମଂ ମାସଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୮) ।
ତେ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଅଜାତସତ୍ତୁ ରାଜା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ପଟିପୁଚ୍ଛି । ଥେରା ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିହାରପଟିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥାୟ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ପଟିୱେଦେସୁଂ । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ହତ୍ଥକମ୍ମକାରକେ ମନୁସ୍ସେ ଅଦାସି । ଥେରା ପଠମଂ ମାସଂ ସବ୍ବୱିହାରେ ପଟିସଙ୍ଖରାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ, ମହାରାଜ, ୱିହାରପଟିସଙ୍ଖରଣଂ । ଇଦାନି ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କରୋମା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ୱିସ୍ସତ୍ଥା କରୋଥ । ମୟ୍ହଂ ଆଣାଚକ୍କଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ହୋତୁ । ଆଣାପେଥ, ଭନ୍ତେ, କିଂ କରୋମୀ’’ତି ? ‘‘ସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କତ୍ଥ କରୋମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ୱେଭାରପବ୍ବତପସ୍ସେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାଦ୍ୱାରେ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ରାଜା ଅଜାତସତ୍ତୁ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତସଦିସଂ ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିତ୍ଥମ୍ଭସୋପାନଂ ନାନାୱିଧମାଲାକମ୍ମଲତଆକମ୍ମୱିଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୱନ୍ତମିୱ ରାଜଭୱନୱିଭୂତିଂ ଅୱହସନ୍ତମିୱ ଦେୱୱିମାନସିରିଂ ସିରିୟା ନିକେତମିୱ ଏକନିପାତତିତ୍ଥମିୱ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସନୟନୱିହଙ୍ଗାନଂ ଲୋକରାମଣେୟ୍ୟକମିୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବସାରମଣ୍ଡଂ ମଣ୍ଡପଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱିୱିଧକୁସୁମଦାମ-ଓଲମ୍ବକ-ୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଚାରୁୱିତାନଂ ରତନୱିଚିତ୍ତମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲମିୱ ଚ ନଂ ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ତସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନସଦିସଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମହାମଣ୍ଡପେ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନଗ୍ଘାନି ପଞ୍ଚ କପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସତାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଭାଗଂ ନିସ୍ସାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ଥେରାସନଂ ମଣ୍ଡପମଜ୍ଝେ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆସନାରହଂ ଧମ୍ମାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚାପେସି – ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ, ଭନ୍ତେ, ମମ କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତୋ ୱିଚରତୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧଂ ୱାୟନ୍ତୋ ୱିଚରଣକଭିକ୍ଖୁ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଦ୍ଧା ଏତେ ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ଆପଜ୍ଜି । ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ସ୍ୱେ, ଆୱୁସୋ, ସନ୍ନିପାତୋ ତ୍ୱଞ୍ଚ ସେକ୍ଖୋ ସକରଣୀୟୋ, ତେନ ତେ ନ ୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ନିପାତଂ ଗନ୍ତୁଂ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ – ‘‘ସ୍ୱେ ସନ୍ନିପାତୋ, ନ ଖୋ ପନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ ୟ୍ୱାହଂ ସେକ୍ଖୋ ସମାନୋ ସନ୍ନିପାତଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ କାୟଗତାୟସତିୟା ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟଂ ଚଙ୍କମା ଓରୋହିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି କାୟଂ ଆୱଜ୍ଜେସି । ଦ୍ୱେ ପାଦା ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତା, ଅପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ସୀସଂ ବିମ୍ବୋହନଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି । ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ଚଙ୍କମେନ ବହି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ; ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ କଥାଦୋସୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ମମ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ ତେନ ମେ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ହନ୍ଦାହଂ ୱୀରିୟସମଥଂ ୟୋଜେମୀ’’ତି ଚଙ୍କମା ଓରୋହିତ୍ୱା ପାଦଧୋୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମଞ୍ଚକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମିସ୍ସାମୀ’’ତି କାୟଂ ମଞ୍ଚକେ ଉପନାମେସି । ଦ୍ୱେ ପାଦା ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତା, ସୀସଞ୍ଚ ବିମ୍ବୋହନଂ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଚତୁଇରିୟାପଥୱିରହିତଂ ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତେନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଅନିପନ୍ନୋ ଅନିସିନ୍ନୋ ଅଟ୍ଠିତୋ ଅଚଙ୍କମନ୍ତୋ ‘‘କୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଥ ଖୋ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ଦୁତିୟଦିୱସେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିପତିତା । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଞାପେତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ଗତୋ । ଭିକ୍ଖୂ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦନ୍ତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା । ତତ୍ଥ କେହିଚି ‘‘ଏତମାସନଂ କସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଆନନ୍ଦୋ ପନ କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ଗମନକାଲୋ’’ତି । ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆସନେୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସି । ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦୀତିପି ଏକେ ।
ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ତସ୍ମିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆୱୁସୋ, କିଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମ, ଧମ୍ମଂ ୱା ୱିନୟଂ ୱା’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ ମହାକସ୍ସପ, ୱିନୟୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧସାସନସ୍ସ ଆୟୁ, ୱିନୟେ ଠିତେ ସାସନଂ ଠିତଂ ହୋତି; ତସ୍ମା ପଠମଂ ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି, । ‘‘କଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି ? ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲି’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ ଆନନ୍ଦୋ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ନୋ ନପ୍ପହୋତି; ଅପି ଚ ଖୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଧରମାନୋୟେୱ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୮) । ତସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି । ତତୋ ଥେରୋ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନି । ଉପାଲିତ୍ଥେରୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ସମ୍ମନ୍ନି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –
‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଉପାଲିଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ।
‘‘ଆୟସ୍ମାପି ଉପାଲି ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି, ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା । ତତୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଥେରାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ପଠମଂ, ଆୱୁସୋ ଉପାଲି, ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି? ‘‘ୱେସାଲିୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ? ‘‘ସୁଦିନ୍ନଂ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି । ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ? ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମେ’’ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ପଠମସ୍ସ ପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପଞ୍ଞତ୍ତିମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ଆପତ୍ତିମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ଅନାପତ୍ତିମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି; ୟଥା ଚ ପଠମସ୍ସ ତଥା ଦୁତିୟସ୍ସ ତଥା ତତିୟସ୍ସ ତଥା ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି…ପେ॰… ଅନାପତ୍ତିମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତତୋ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ‘‘ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ ନାମ ଇଦ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପେସୁଂ । ତେରସ ସଙ୍ଘାଦିସେସାନି ‘‘ତେରସକ’’ନ୍ତି ଠପେସୁଂ । ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ଅନିୟତାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ତିଂସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ଦ୍ୱେନୱୁତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାଟିଦେସନୀୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ସେଖିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ସତ୍ତ ଧମ୍ମେ ‘‘ଅଧିକରଣସମଥା’’ତି ଠପେସୁଂ ।
ଏୱଂ ମହାୱିଭଙ୍ଗଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ ଅଟ୍ଠ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ ନାମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଠପେସୁଂ । ସତ୍ତରସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ସତ୍ତରସକ’’ନ୍ତି ଠପେସୁଂ । ତିଂସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ଛସଟ୍ଠିସତସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ଅଟ୍ଠ ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ପାଟିଦେସନୀୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ପଞ୍ଚସତ୍ତତି ସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ସେଖିୟାନୀ’’ତି ଠପେସୁଂ । ସତ୍ତ ଧମ୍ମେ ‘‘ଅଧିକରଣସମଥା’’ତି ଠପେସୁଂ । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଖନ୍ଧକପରିୱାରେପି ଆରୋପେସୁଂ । ଏୱମେତଂ ସଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଖନ୍ଧକପରିୱାରଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସଙ୍ଗହମାରୂଳ୍ହଂ ସବ୍ବଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି, ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତସତାନି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପିତନୟେନେୱ ଗଣସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ୱିନୟସଙ୍ଗହାୱସାନେ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନା ଓରୋହିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି ।
ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟିତୁକାମୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି କଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବୋ’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି ଆହଂସୁ ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ । ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆନନ୍ଦଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –
‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ଧମ୍ମଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅଥ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ, ଭନ୍ତେ, ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦଂ ରାଜାଗାରକେ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ’’ନ୍ତି । ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ? ‘‘ସୁପ୍ପିୟଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜକଂ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଞ୍ଚ ମାଣୱ’’ନ୍ତି । ‘‘କିସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ? ‘‘ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣେ’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସ ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପନାୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ? ‘ରାଜଗହେ, ଭନ୍ତେ, ଜୀୱକମ୍ବୱନେ’’ତି । ‘‘କେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୁନା ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ପଞ୍ଚ ନିକାୟେ ପୁଚ୍ଛି ।
ପଞ୍ଚନିକାୟା ନାମ – ଦୀଘନିକାୟୋ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ ନାମ – ଚତ୍ତାରୋ ନିକାୟେ ଠପେତ୍ୱା, ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୱିନୟୋ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ, ସେସଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ନିକାୟା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ । ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ରସୱସେନ ଏକୱିଧଂ, ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ, ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ତିୱିଧଂ; ତଥା ପିଟକୱସେନ, ନିକାୟୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ, ଅଙ୍ଗୱସେନ ନୱୱିଧଂ, ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସୱିଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ରସୱସେନ ଏକୱିଧଂ? ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟାୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସାନି ଦେୱମନୁସ୍ସନାଗୟକ୍ଖାଦୟୋ ଅନୁସାସନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକରସଂ ୱିମୁତ୍ତିରସମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ରସୱସେନ ଏକୱିଧଂ ।
କଥଂ ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ? ସବ୍ବମେୱ ଚେତଂ ଧମ୍ମୋ ଚେୱ ୱିନୟୋ ଚାତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ୱିନୟପିଟକଂ ୱିନୟୋ, ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମୋ; ତେନେୱାହ – ‘‘ୟଂନୂନ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମା’’ତି । ‘‘ଅହଂ ଉପାଲିଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଆନନ୍ଦଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱଂ ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ।
କଥଂ ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ତିୱିଧଂ? ସବ୍ବମେୱ ହିଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ପଚ୍ଛିମବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ତିପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ –
‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ, ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ।
ଗହକାରଂ ଗୱେସନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖା ଜାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥
‘‘ଗହକାରକ ଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁନ ଗେହଂ ନ କାହସି ।
ସବ୍ବା ତେ ଫାସୁକା ଭଗ୍ଗା, ଗହକୂଟଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ।
ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଣ୍ହାନଂ ଖୟମଜ୍ଝଗା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩-୧୫୪) ।
ଇଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ।
କେଚି ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତି ଖନ୍ଧକେ ଉଦାନଗାଥଂ ଆହୁ । ଏସା ପନ ପାଟିପଦଦିୱସେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସମୟଞାଣେନ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଉଦାନଗାଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟଂ ପନ ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ଅଭାସି – ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ, ୱୟଧମ୍ମା ସଙ୍ଖାରା, ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ।
ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଏତଂ ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି । ଏୱଂ ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୱସେନ ତିୱିଧଂ ।
କଥଂ ପିଟକୱସେନ ତିୱିଧଂ ? ସବ୍ବମ୍ପି ହେତଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତିପ୍ପଭେଦମେୱ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୟଂ ସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଗୀତଞ୍ଚ ସବ୍ବମ୍ପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଉଭୟାନି ପାତିମୋକ୍ଖାନି, ଦ୍ୱେ ୱିଭଙ୍ଗାନି, ଦ୍ୱାୱୀସତି ଖନ୍ଧକାନି, ସୋଳସପରିୱାରାତି ଇଦଂ ୱିନୟପିଟକଂ ନାମ ।
ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦି ଚତୁତ୍ତିଂସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ଦୀଘନିକାୟୋ, ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତାଦି ଦିୟଡ୍ଢସତଦ୍ୱେସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ଓଘତରଣସୁତ୍ତାଦି ସତ୍ତସୁତ୍ତସହସ୍ସ ସତ୍ତସତ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତାଦି ନୱସୁତ୍ତସହସ୍ସ ପଞ୍ଚସତ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସସୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଧମ୍ମପଦ-ଉଦାନ-ଇତିୱୁତ୍ତକ-ସୁତ୍ତନିପାତ-ୱିମାନୱତ୍ଥୁ-ପେତୱତ୍ଥୁ-ଥେରଗାଥା-ଥେରୀଗାଥା-ଜାତକନିଦ୍ଦେସ-ପଟିସମ୍ଭିଦା-ଅପଦାନ-ବୁଦ୍ଧୱଂସ-ଚରିୟାପିଟକୱସେନ ପନ୍ନରସପ୍ପଭେଦୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ନାମ ।
ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ, ୱିଭଙ୍ଗୋ, ଧାତୁକଥା, ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତି, କଥାୱତ୍ଥୁ, ୟମକଂ, ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ନାମ । ତତ୍ଥ –
ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତା, ୱିନୟନତୋ ଚେୱ କାୟୱାଚାନଂ ।
ୱିନୟତ୍ଥୱିଦୂହି ଅୟଂ, ୱିନୟୋ ୱିନୟୋତି ଅକ୍ଖାତୋ ॥
ୱିୱିଧା ହି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସ ପାରାଜିକାଦି ସତ୍ତଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧମାତିକା ୱିଭଙ୍ଗାଦିପ୍ପଭେଦା ନୟା, ୱିସେସଭୂତା ଚ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମସିଥିଲକରଣପ୍ପୟୋଜନା ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିନୟା, କାୟିକୱାଚସିକଅଜ୍ଝାଚାରନିସେଧନତୋ ଚେସ କାୟଂ ୱାଚଞ୍ଚ ୱିନେତି, ତସ୍ମା ୱିୱିଧନୟତ୍ତା ୱିସେସନୟତ୍ତା କାୟୱାଚାନଞ୍ଚ ୱିନୟନତୋ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ଅକ୍ଖାତୋ । ତେନେତମେତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୱିୱିଧୱିସେସନୟତ୍ତା, ୱିନୟନତୋ ଚେୱ କାୟୱାଚାନଂ ।
ୱିନୟତ୍ଥୱିଦୂହି ଅୟଂ, ୱିନୟୋ ୱିନୟୋତି ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ॥
ଇତରଂ ପନ –
ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ, ସୁୱୁତ୍ତତୋ ସୱନତୋଥ ସୂଦନତୋ ।
ସୁତ୍ତାଣା ସୁତ୍ତସଭାଗତୋ ଚ, ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍ଖାତଂ ॥
ତଞ୍ହି ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ସୂଚେତି, ସୁୱୁତ୍ତା ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁଲୋମେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସୱତି ଚେତଂ ଅତ୍ଥେ ସସ୍ସମିୱ ଫଲଂ ପସୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୂଦତି ଚେତଂ ଧେନୁୱିୟ ଖୀରଂ, ପଗ୍ଘରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ନେ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁତ୍ତସଭାଗଞ୍ଚେତଂ, ୟଥା ହି ତଚ୍ଛକାନଂ ସୁତ୍ତଂ ପମାଣଂ ହୋତି; ଏୱମେତମ୍ପି ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ୟଥା ଚ ସୁତ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତାନି ପୁପ୍ଫାନି ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି ନ ୱିଦ୍ଧଂସିୟନ୍ତି; ଏୱମେତେନ ସଙ୍ଗହିତା ଅତ୍ଥା । ତେନେତମେତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ, ସୁୱୁତ୍ତତୋ ସୱନତୋଥ ସୂଦନତୋ ।
ସୁତ୍ତାଣା ସୁତ୍ତସଭାଗତୋ ଚ, ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅକ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ॥
ୟଂ ଏତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ, ସଲକ୍ଖଣା ପୂଜିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ।
ୱୁତ୍ତାଧିକା ଚ ଧମ୍ମା, ଅଭିଧମ୍ମୋ ତେନ ଅକ୍ଖାତୋ ॥
ଅୟଞ୍ହି ଅଭିସଦ୍ଦୋ ୱୁଡ୍ଢିଲକ୍ଖଣପୂଜିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନାଧିକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥାହେସ – ‘‘ବାଳ୍ହା ମେ ଆୱୁସୋ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଅଭିକ୍କମନ୍ତି ନୋ ପଟିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୯୫) ୱୁଡ୍ଢିୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ୟା ତା ରତ୍ତିୟୋ ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଲକ୍ଖିତା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯) ଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ରାଜାଭିରାଜା ମନୁଜିନ୍ଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୮) ପୂଜିତେ । ‘‘ପଟିବଲୋ ୱିନେତୁଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ଅଭିୱିନୟେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୮୫) ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରୱିରହିତେ ଧମ୍ମେ ଚ ୱିନୟେ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୭୫) ଅଧିକେ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୦ ଆଦୟୋ) ନୟେନ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣାଦୀହି ଲକ୍ଖଣୀୟତ୍ତା ସଲକ୍ଖଣାପି । ‘‘ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୂଜିତାପି ପୂଜାରହାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଫସ୍ସୋ ହୋତି ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଭାୱପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାପି । ‘‘ମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା, ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା, ଅନୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଧିକାପି ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ତେନେତମେତସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟଂ ଏତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ତୋ, ସଲକ୍ଖଣା ପୂଜିତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ।
ୱୁତ୍ତାଧିକା ଚ ଧମ୍ମା, ଅଭିଧମ୍ମୋ ତେନ ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ॥
ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱିସିଟ୍ଠଂ, ତଂ –
ପିଟକଂ ପିଟକତ୍ଥୱିଦୂ, ପରିୟତ୍ତିବ୍ଭାଜନତ୍ଥତୋ ଆହୁ ।
ତେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା, ତୟୋପି ୱିନୟାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟା ॥
ପରିୟତ୍ତିପି ହି ‘‘ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ପିଟକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁଦାଲପିଟକଂ ଆଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୦) ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭାଜନମ୍ପି । ତସ୍ମା ପିଟକଂ ପିଟକତ୍ଥୱିଦୂ, ପରିୟତ୍ତିବ୍ଭାଜନତ୍ଥତୋ ଆହୁ ।
ଇଦାନି ତେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତୟୋପି ୱିନୟାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟାତି । ତେନ ଏୱଂ ଦୁୱିଧତ୍ଥେନ ପିଟକସଦ୍ଦେନ ସହ ସମାସଂ କତ୍ୱା ୱିନୟୋ ଚ ସୋ ପିଟକଞ୍ଚ ପରିୟତ୍ତିଭାୱତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଭାଜନତୋ ଚାତି ୱିନୟପିଟକଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ସୁତ୍ତନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ପିଟକଞ୍ଚାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଅଭିଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ପିଟକଞ୍ଚାତି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ଏୱମେତେ ତୟୋପି ୱିନୟାଦୟୋ ଞେୟ୍ୟା ।
ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ଚ ପୁନପି ତେସ୍ୱେୱ ପିଟକେସୁ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ –
ଦେସନାସାସନକଥା, ଭେଦଂ ତେସୁ ୟଥାରହଂ ।
ସିକ୍ଖାପହାନଗମ୍ଭୀର, ଭାୱଞ୍ଚ ପରିଦୀପୟେ ॥
ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱିପତ୍ତିଂ ଚାପି ୟଂ ୟହିଂ ।
ପାପୁଣାତି ୟଥା ଭିକ୍ଖୁ, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେ ॥
ତତ୍ରାୟଂ ପରିଦୀପନା ୱିଭାୱନା ଚ, ଏତାନି ହି ତୀଣି ପିଟକାନି ୟଥାକ୍କମଂ ଆଣା ୱୋହାର ପରମତ୍ଥଦେସନା ୟଥାପରାଧ-ୟଥାନୁଲୋମ-ୟଥାଧମ୍ମସାସନାନି, ସଂୱରାସଂୱରଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଥାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ହି ୱିନୟପିଟକଂ ଆଣାରହେନ ଭଗୱତା ଆଣାବାହୁଲ୍ଲତୋ ଦେସିତତ୍ତା ଆଣାଦେସନା, ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ୱୋହାରକୁସଲେନ ଭଗୱତା ୱୋହାରବାହୁଲ୍ଲତୋ ଦେସିତତ୍ତା ୱୋହାରଦେସନା, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ପରମତ୍ଥକୁସଲେନ ଭଗୱତା ପରମତ୍ଥବାହୁଲ୍ଲତୋ ଦେସିତତ୍ତା ପରମତ୍ଥଦେସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତଥା ପଠମଂ ୟେ ତେ ପଚୁରାପରାଧା ସତ୍ତା ତେ ୟଥାପରାଧଂ ଏତ୍ଥ ସାସିତାତି ୟଥାପରାଧସାସନଂ, ଦୁତିୟଂ ଅନେକଜ୍ଝାସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ୟଥାନୁଲୋମଂ ଏତ୍ଥ ସାସିତାତି ୟଥାନୁଲୋମସାସନଂ, ତତିୟଂ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜମତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ସଞ୍ଞିନୋ ସତ୍ତା ୟଥାଧମ୍ମଂ ଏତ୍ଥ ସାସିତାତି ୟଥାଧମ୍ମସାସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତଥା ପଠମଂ ଅଜ୍ଝାଚାରପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ସଂୱରାସଂୱରୋ ଏତ୍ଥ କଥିତୋତି ସଂୱରାସଂୱରକଥା, ଦୁତିୟଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନା ଏତ୍ଥ କଥିତାତି ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନକଥା, ତତିୟଂ ରାଗାଦିପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ଏତ୍ଥ କଥିତୋତି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦକଥାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତୀସୁପି ଚ ଚେତେସୁ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା, ତୀଣି ପହାନାନି, ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଚ ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ତଥା ହି – ୱିନୟପିଟକେ ୱିସେସେନ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା।
ୱିନୟପିଟକେ ଚ ୱୀତିକ୍କମପ୍ପହାନଂ କିଲେସାନଂ, ୱୀତିକ୍କମପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସୀଲସ୍ସ । ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ, ପରିୟୁଟ୍ଠାନପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସମାଧିସ୍ସ । ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ ଅନୁସୟପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ।
ପଠମେ ଚ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ କିଲେସାନଂ, ଇତରେସୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାନି। ପଠମେ ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ, ଇତରେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସାନଂ।
ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ପାଳି । ଅତ୍ଥୋତି ତସ୍ସାୟେୱତ୍ଥୋ । ଦେସନାତି ତସ୍ସା ମନସାୱୱତ୍ଥାପିତାୟ ପାଳିୟା ଦେସନା । ପଟିୱେଧୋତି ପାଳିୟା ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧୋ । ତୀସୁପି ଚେତେସୁ ଏତେ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧା ୟସ୍ମା ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀହି ଦୁକ୍ଖୋଗାହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠା ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରା । ଏୱଂ ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଧମ୍ମୋତି ହେତୁ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି । ଅତ୍ଥୋତି ହେତୁଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି । ଦେସନାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଥାଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମାଭିଲାପୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିୱେଧୋତି ଅଭିସମୟୋ, ସୋ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ ୱିସୟତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମେସୁ, ଧମ୍ମାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥେସୁ, ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥାନୁରୂପଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱବୋଧୋ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏତେସୁ ପିଟକେସୁ ୟଂ ୟଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱା ଅତ୍ଥଜାତଂ ୱା, ୟା ଚାୟଂ ୟଥା ୟଥା ଞାପେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ସୋତୂନଂ ଞାଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖୋ ହୋତି, ତଥା ତଥା ତଦତ୍ଥଜୋତିକା ଦେସନା, ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧସଙ୍ଖାତୋ ପଟିୱେଧୋ ସବ୍ବମେତଂ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେହି ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାହଂ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ଗମ୍ଭୀରଂ । ଏୱମ୍ପି ଏକମେକସ୍ମିଂ ଏତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ଗମ୍ଭୀରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦେସନା-ସାସନକଥା, ଭେଦଂ ତେସୁ ୟଥାରହଂ ।
ସିକ୍ଖାପହାନଗମ୍ଭୀରଭାୱଞ୍ଚ ପରିଦୀପୟେ’’ତି ॥
ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ହୋତି ।
‘‘ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱିପତ୍ତିଞ୍ଚାପି ୟଂ ୟହିଂ ।
ପାପୁଣାତି ୟଥା ଭିକ୍ଖୁ, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ପନ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ତିୱିଧୋ ପରିୟତ୍ତିଭେଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିସ୍ସୋ ହି ପରିୟତ୍ତିୟୋ – ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା, ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା, ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ ୟା ଦୁଗ୍ଗହିତା ଉପାରମ୍ଭାଦିହେତୁ ପରିୟାପୁଟା, ଅୟଂ ଅଲଗଦ୍ଦୂପମା। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋ ଅଲଗଦ୍ଦଗୱେସୀ ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ, ସୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ମହନ୍ତଂ ଅଲଗଦ୍ଦଂ । ତମେନଂ ଭୋଗେ ୱା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ତସ୍ସ ସୋ ଅଲଗଦ୍ଦୋ ପଟିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ୱା ବାହାୟ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେ ଡଂସେୟ୍ୟ । ସୋ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଲଗଦ୍ଦସ୍ସ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ । ତେ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତି । ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପପରିକ୍ଖତଂ ନ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି । ତେ ଉପାରମ୍ଭାନିସଂସା ଚେୱ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଚ । ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତି । ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ଦୁଗ୍ଗହିତା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଦୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ।
ୟା ପନ ସୁଗ୍ଗହିତା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିପାରିପୂରିଂୟେୱ ଆକଙ୍ଖମାନେନ ପରିୟାପୁଟା ନ ଉପାରମ୍ଭାଦି ହେତୁ, ଅୟଂ ନିସ୍ସରଣତ୍ଥା। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେସଂ ତେ ଧମ୍ମା ସୁଗ୍ଗହିତା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୯) ।
ୟଂ ପନ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ପହୀନକିଲେସୋ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧୋ ଖୀଣାସୱୋ କେୱଲଂ ପୱେଣୀପାଲନତ୍ଥାୟ ୱଂସାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ପରିୟାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପଅୟତ୍ତୀତି ।
ୱିନୟେ ପନ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣାତି, ତାସଂୟେୱ ଚ ତତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନତୋ । ସୁତ୍ତେ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପାପୁଣାତି, ତାସଂୟେୱ ଚ ତତ୍ଥ ପଭେଦୱଚନତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣାତି, ତାସଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ପଭେଦୱଚନତୋ । ଏୱମେତେସୁ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୟଥାକ୍କମେନ ଇମଂ ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟଛଳଭିଞ୍ଞାଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତି ।
ୱିନୟେ ପନ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଅନୁଞ୍ଞାତସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦିଫସ୍ସସାମଞ୍ଞତୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେସୁ ଉପାଦିନ୍ନଫସ୍ସାଦୀସୁ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ୟଥା ୟେମେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୧୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପାପୁଣାତି । ସୁତ୍ତେ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫) ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଅମ୍ହେ ଚେୱ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତି, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଖନତି, ବହୁଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୪୧୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬) ତତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତଂ ପାପୁଣାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଧମ୍ମଚିନ୍ତଂ ଅତିଧାୱନ୍ତୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନିପି ଚିନ୍ତେତି, ତତୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପଂ ପାପୁଣାତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି, ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) । ଏୱମେତେସୁ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୟଥାକ୍କମେନ ଇମଂ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତା ଚିତ୍ତକ୍ଖେପଭେଦଂ ୱିପତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ।
‘‘ପରିୟତ୍ତିଭେଦଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ୱିପତ୍ତିଂ ଚାପି ୟଂ ୟହିଂ ।
ପାପୁଣାତି ୟଥା ଭିକ୍ଖୁ, ତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱୟେ’’ତି ॥
ଅୟମ୍ପି ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ହୋତି । ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ପିଟକାନି ଞତ୍ୱା ତେସଂ ୱସେନେତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ତିୱିଧନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ନିକାୟୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ? ସବ୍ବମେୱ ଚେତଂ ଦୀଘନିକାୟୋ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କତମୋ ଦୀଘନିକାୟୋ? ତିୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀନି ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ।
ଚତୁତ୍ତିଂସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ତିୱଗ୍ଗୋ ୟସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ ।
ଏସ ଦୀଘନିକାୟୋତି, ପଠମୋ ଅନୁଲୋମିକୋ ॥
କସ୍ମା ପନେସ ଦୀଘନିକାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ଦୀଘପ୍ପମାଣାନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ସମୂହତୋ ନିୱାସତୋ ଚ, ସମୂହନିୱାସା ହି ନିକାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକନିକାୟମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ; ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା; ପୋଣିକନିକାୟୋ, ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସାଧକାନି ସାସନତୋ ଚ ଲୋକତୋ ଚ । ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପି ନିକାୟଭାୱେ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କତମୋ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ? ମଜ୍ଝିମପ୍ପମାଣାନି ପଞ୍ଚଦସୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାନି ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତାଦୀନି ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ଦ୍ୱେ ଚ ସୁତ୍ତାନି ।
ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ଦ୍ୱେ ଚ ସୁତ୍ତାନି ୟତ୍ଥ ସୋ ।
ନିକାୟୋ ମଜ୍ଝିମୋ ପଞ୍ଚ-ଦସୱଗ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋ ॥
କତମୋ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ? ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତାଦିୱସେନ ଠିତାନି ଓଘତରଣାଦୀନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଚ ସୁତ୍ତାନି ।
ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚ ।
ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଚେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ଏସୋ ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ ॥
କତମୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ? ଏକେକଅଙ୍ଗାତିରେକୱସେନ ଠିତାନି ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନାଦୀନି ନୱ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନି ।
ନୱ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ଚ ।
ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ ସୁତ୍ତାନି, ସଙ୍ଖ୍ୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରେ ଅୟଂ ॥
କତମୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ? ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ଖୁଦ୍ଦକପାଠାଦୟୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ନିଦସ୍ସିତା ପନ୍ନରସଭେଦା ଠପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ନିକାୟେ ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି ।
ଠପେତ୍ୱା ଚତୁରୋପେତେ, ନିକାୟେ ଦୀଘଆଦିକେ ।
ତଦଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ନିକାୟୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ମତୋତି ॥
ଏୱଂ ନିକାୟୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ।
କଥଂ ଅଙ୍ଗୱସେନ ନୱୱିଧଂ ? ସବ୍ବମେୱ ହିଦଂ ସୁତ୍ତଂ, ଗେୟ୍ୟଂ, ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ଗାଥା, ଉଦାନଂ, ଇତିୱୁତ୍ତକଂ, ଜାତକଂ, ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ, ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରା ସୁତ୍ତନିପାତେ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ-ରତନସୁତ୍ତ-ନାଲକସୁତ୍ତ-ତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତାନି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚ ସୁତ୍ତନାମକଂ ତଥାଗତୱଚନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସେସେନ ସଂୟୁତ୍ତକେ ସକଲୋପି ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ, ସକଲଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପଦଂ, ଥେରଗାଥା, ଥେରୀଗାଥା, ସୁତ୍ତନିପାତେ ନୋସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ଚ ଗାଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱାସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା ଉଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା ଇତିୱୁତ୍ତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦୀନି ପଞ୍ଞାସାଧିକାନି ପଞ୍ଚ ଜାତକସତାନି ଜାତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯) -ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲ-ମହାୱେଦଲ୍ଲ-ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି-ସକ୍କପଞ୍ହ-ସଙ୍ଖାରଭାଜନିୟ-ମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ୱେଦଞ୍ଚ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ପୁଚ୍ଛିତସୁତ୍ତନ୍ତା ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅଙ୍ଗୱସେନ ନୱୱିଧଂ ।
କଥଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସୱିଧଂ ? ସବ୍ବମେୱ ଚେତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ –
‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।
ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭) ।
ଏୱଂ ପରିଦୀପିତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସପ୍ପଭେଦଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୟଂ ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକଂ ତତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଗଣନା । ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନଂ ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ଏକମେକଂ ତିକ-ଦୁକ-ଭାଜନଂ, ଏକମେକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱାରଭାଜନଂ, ଏକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋ । ୱିନୟେ ଅତ୍ଥି ୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥି ମାତିକା, ଅତ୍ଥି ପଦଭାଜନୀୟଂ, ଅତ୍ଥି ଅନ୍ତରାପତ୍ତି, ଅତ୍ଥି ଆପତ୍ତି, ଅତ୍ଥି ଅନାପତ୍ତି, ଅତ୍ଥି ପରିଚ୍ଛେଦୋ; ତତ୍ଥ ଏକମେକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ଏକମେକୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସୱିଧଂ ।
ଏୱମେତଂ ଅଭେଦତୋ ରସୱସେନ ଏକୱିଧଂ, ଭେଦତୋ ଧମ୍ମୱିନୟାଦିୱସେନ ଦୁୱିଧାଦିଭେଦଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେନ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖେନ ୱସୀଗଣେନ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ; ଇଦଂ ପଠମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମବୁଦ୍ଧୱଚନଂ; ଇଦଂ ୱିନୟପିଟକଂ, ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଇଦଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ; ଅୟଂ ଦୀଘନିକାୟୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ; ଇମାନି ସୁତ୍ତାଦୀନି ନୱଙ୍ଗାନି, ଇମାନି ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଇମଂ ପଭେଦଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାୱ ସଙ୍ଗୀତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ତକମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଉଦ୍ଦାନସଙ୍ଗହ-ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହପେୟ୍ୟାଲସଙ୍ଗହ-ଏକକନିପାତ-ଦୁକନିପାତାଦିନିପାତସଙ୍ଗହ-ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହ-ପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହାଦିଅନେକୱିଧଂ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନଂ ସଙ୍ଗହପ୍ପଭେଦଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱାଏୱ ସତ୍ତହି ମାସେହି ସଙ୍ଗୀତଂ । ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ଚସ୍ସ – ‘‘ଇଦଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ଦସବଲସ୍ସ ସାସନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣଂ କାଲଂ ପୱତ୍ତନସମତ୍ଥଂ କତ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାତପ୍ପମୋଦା ସାଧୁକାରଂ ୱିୟ ଦଦମାନା ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅନେକପ୍ପକାରଂ କମ୍ପି ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ଅନେକାନି ଚ ଅଚ୍ଛରିୟାନି ପାତୁରହେସୁନ୍ତି ଅୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିନାମ । ୟା ଲୋକେ –
ସତେହି ପଞ୍ଚହି କତା, ତେନ ପଞ୍ଚସତାତି ଚ ।
ଥେରେହେୱ କତତ୍ତା ଚ, ଥେରିକାତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ଇମିସ୍ସା ପନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟା ପୱତ୍ତମାନାୟ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ପଠମଂ, ଆୱୁସୋ ଉପାଲି, ପାରାଜିକଂ କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିୱଚନପରିୟୋସାନେ ‘‘ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିଦାନେ ପୁଚ୍ଛିତେ ତଂ ନିଦାନଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୟେନ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ସବ୍ବମେତଂ କଥେତୁକାମେନ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱମିଦଂ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ପନ ‘‘ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ଇଦଂ ୱଚନଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, କଦା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତି ।
ଇଦାନି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ, ୟସ୍ମା ଅୟମାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ନିଦାନଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତସ୍ମାନେନ ତଂ ନିଦାନଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱଦନ୍ତେନାପି ଇମିନା କାରଣେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମାତି ଇମେସଂ ମାତିକାପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତି ।
ଇଦାନି ଧାରିତଂ ୟେନ ଚାଭତଂ, ୟତ୍ଥପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ଚେତମେତଂ ୱତ୍ୱା ୱିଧିଂ ତତୋତି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନେତଂ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନପଟିମଣ୍ଡିତନିଦାନଂ ୱିନୟପିଟକଂ କେନ ଧାରିତଂ, କେନାଭତଂ, କତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଆଦିତୋ ତାୱ ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଆୟସ୍ମତା ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ଧାରିତଂ, ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖତୋ ଅପରିନିବ୍ବୁତେ ତଥାଗତେ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦିଭେଦେହି ଅନେକେହି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେହି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତଥାଗତେ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖେହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି । କେନାଭତନ୍ତି ? ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତାୱ ଉପାଲିତ୍ଥେରମାଦିଂ କତ୍ୱା ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି ତାୱ ଆଭତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରା –
ଉପାଲି ଦାସକୋ ଚେୱ, ସୋଣକୋ ସିଗ୍ଗୱୋ ତଥା ।
ତିସ୍ସୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତୋ ଚ, ପଞ୍ଚେତେ ୱିଜିତାୱିନୋ ॥
ପରମ୍ପରାୟ ୱିନୟଂ, ଦୀପେ ଜମ୍ବୁସିରିୱ୍ହୟେ ।
ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନମାନେସୁଂ, ତତିୟୋ ୟାୱ ସଙ୍ଗହୋ ॥
ଆୟସ୍ମା ହି ଉପାଲି ଇମଂ ୱିନୟୱଂସଂ ୱିନୟତନ୍ତିଂ ୱିନୟପୱେଣିଂ ଭଗୱତୋ
ସମ୍ମୁଖା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବହୂନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହଦୟେ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ତସ୍ସ ହାୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ୱିନୟୱଂସଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନ-ସୋତାପନ୍ନ-ସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମିନୋ ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା, ଖୀଣାସୱାନଂ ସହସ୍ସମେକଂ ଅହୋସି । ଦାସକତ୍ଥେରୋପି ତସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅହୋସି, ସୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ୱିନୟଂ ୱାଚେସି । ତସ୍ସାପି ଆୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା, ଖୀଣାସୱାନଂ ସହସ୍ସମେୱ ଅହୋସି । ସୋଣକତ୍ଥେରୋପି ଦାସକତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅହୋସି, ସୋପି ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦାସକତ୍ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ୱିନୟଂ ୱାଚେସି । ତସ୍ସାପି ଆୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା, ଖୀଣାସୱାନଂ ସହସ୍ସମେୱ ଅହୋସି । ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋପି ସୋଣକତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅହୋସି, ସୋପି ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସୋଣକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱିନୟଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରହନ୍ତସହସ୍ସସ୍ସ ଧୁରଗ୍ଗାହୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପନାୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତା ପୁଥୁଜ୍ଜନ-ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମିନୋପି ଖୀଣାସୱାପି ଏତ୍ତକାନି ସତାନୀତି ୱା ଏତ୍ତକାନି ସହସ୍ସାନୀତି ୱା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନା ଅହେସୁଂ । ତଦା କିର ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅତିମହାଭିକ୍ଖୁସମୁଦାୟୋ ଅହୋସି । ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ଆନୁଭାୱୋ ତତିୟସଙ୍ଗୀତିୟଂ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱମିଦଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତାୱ ଇମାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି ତାୱ ଆଭତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା
ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିୱିଜାନନତ୍ଥଂ ପନ ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦା ହି –
ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଜୋତୟିତ୍ୱା ଚ ସବ୍ବଧି ।
ୟାୱ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତଂ, ଠତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତାପି ତେ ॥
ଖୀଣାସୱା ଜୁତୀମନ୍ତୋ, ଥେରା କସ୍ସପଆଦୟୋ ।
ଖୀଣସ୍ନେହପଦୀପାୱ, ନିବ୍ବାୟିଂସୁ ଅନାଲୟା ॥
ଅଥାନୁକ୍କମେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱେସୁ ୱସ୍ସସତପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ୱେସାଲିକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ୱେସାଲିୟଂ ‘‘କପ୍ପତି ସିଙ୍ଗୀଲୋଣକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଗାମନ୍ତରକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଆୱାସକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଅନୁମତିକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଆଚିଣ୍ଣକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଅମଥିତକପ୍ପୋ, କପ୍ପତି ଜଳୋଗିଂ ପାତୁଂ, କପ୍ପତି ଅଦସକଂ ନିସୀଦନଂ, କପ୍ପତି ଜାତରୂପରଜତ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଦସ ୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେସୁଂ । ତେସଂ ସୁସୁନାଗପୁତ୍ତୋ କାଳାସୋକୋ ନାମ ରାଜା ପକ୍ଖୋ ଅହୋସି ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ୟସୋ କାକଣ୍ଡକପୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜୀସୁ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ‘‘ୱେସାଲିକା କିର ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ୱେସାଲିୟଂ ଦସ ୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେନ୍ତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ଖୋ ପନେତଂ ପତିରୂପଂ ୟ୍ୱାହଂ ଦସବଲସ୍ସ ସାସନୱିପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ହନ୍ଦାହଂ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦୀପେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୟେନ ୱେସାଲୀ ତଦୱସରି । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଆୟସ୍ମା ୟସୋ କାକଣ୍ଡକପୁତ୍ତୋ ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟଂ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିକା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଭିକ୍ଖୂ ତଦହୁପୋସଥେ କଂସପାତିଂ ଉଦକେନ ପୂରେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତାଗତେ ୱେସାଲିକେ ଉପାସକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଦେଥାୱୁସୋ, ସଙ୍ଘସ୍ସ କହାପଣମ୍ପି ଅଡ୍ଢମ୍ପି ପାଦମ୍ପି ମାସକରୂପମ୍ପି, ଭୱିସ୍ସତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରେନ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୟାୱ ‘‘ଇମାୟ ପନ ୱିନୟସଙ୍ଗୀତିୟା ସତ୍ତ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଅନୂନାନି ଅନଧିକାନି ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତି ସତ୍ତସତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସନ୍ନିପାତେ ଦ୍ୱାଦସ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ସନ୍ନିପତିଂସୁ ଆୟସ୍ମତା ୟସେନ ସମୁସ୍ସାହିତା । ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଆୟସ୍ମତା ରେୱତେନ ପୁଟ୍ଠେନ ସବ୍ବକାମିତ୍ଥେରେନ ୱିନୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ତାନି ଦସ ୱତ୍ଥୂନି ୱିନିଚ୍ଛିତାନି, ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମିତଂ । ଅଥ ଥେରା ‘‘ପୁନ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମା’’ତି ତିପିଟକଧରେ ପତ୍ତପଟିସମ୍ଭିଦେ ସତ୍ତସତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱାଲିକାରାମେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ସଙ୍ଗାୟିତସଦିସମେୱ ସବ୍ବଂ ସାସନମଲଂ ସୋଧେତ୍ୱା ପୁନ ପିଟକୱସେନ ନିକାୟୱସେନ ଅଙ୍ଗୱସେନ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ । ଅୟଂ ସଙ୍ଗୀତି ଅଟ୍ଠହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠିତା । ୟା ଲୋକେ –
ସତେହି ସତ୍ତହି କତା, ତେନ ସତ୍ତସତାତି ଚ ।
ପୁବ୍ବେ କତଂ ଉପାଦାୟ, ଦୁତିୟାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ସା ପନାୟଂ –
ୟେହି ଥେରେହି ସଙ୍ଗୀତା, ସଙ୍ଗୀତି ତେସୁ ୱିସ୍ସୁତା ।
ସବ୍ବକାମୀ ଚ ସାଳ୍ହୋ ଚ, ରେୱତୋ ଖୁଜ୍ଜସୋଭିତୋ ॥
ୟସୋ ଚ ସାଣସମ୍ଭୂତୋ, ଏତେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ।
ଥେରା ଆନନ୍ଦଥେରସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ତଥାଗତଂ ॥
ସୁମନୋ ୱାସଭଗାମୀ ଚ, ଞେୟ୍ୟା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ।
ଦ୍ୱେ ଇମେ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ତଥାଗତଂ ॥
ଦୁତିୟୋ ପନ ସଙ୍ଗୀତୋ, ୟେହି ଥେରେହି ସଙ୍ଗହୋ ।
ସବ୍ବେପି ପନ୍ନଭାରା ତେ, କତକିଚ୍ଚା ଅନାସୱାତି ॥
ଅୟଂ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତି ।
ଏୱମିମଂ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଥେରା ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ଅନାଗତେପି ସାସନସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ଅବ୍ବୁଦ’’ନ୍ତି ଓଲୋକୟମାନା ଇମଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ – ‘‘ଇତୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଉପରି ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱସ୍ସେ ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ଧମ୍ମାସୋକୋ ନାମ ରାଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସତି । ସୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପସୀଦିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ପୱତ୍ତୟିସ୍ସତି । ତତୋ ତିତ୍ଥିୟା ଲାଭସକ୍କାରଂ ପତ୍ଥୟମାନା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସକଂ ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପରିଦୀପେସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ସାସନେ ମହନ୍ତଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅବ୍ବୁଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସମ୍ମୁଖା ଭୱିସ୍ସାମ, ନ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି । ଅଥ ତେ ସବ୍ବେୱ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ଅସମ୍ମୁଖଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସକଲଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକଞ୍ଚ ଓଲୋକେନ୍ତା ନ କଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତିସ୍ସଂ ନାମ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ ପରିତ୍ତାୟୁକଂ ଉପରିବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଭାୱିତମଗ୍ଗଂ । ଦିସ୍ୱାନ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ମୟଂ ଏତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରେୟ୍ୟାମ, ଅଦ୍ଧା ଏସ ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେସ୍ସତି । ତତୋ ଚ ମନ୍ତେହି ପଲୋଭିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସତି । ସୋ ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦୋ ହୁତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିସ୍ସଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘ଇତୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଉପରି ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱସ୍ସେ ସାସନେ ମହନ୍ତଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ମୟଞ୍ଚ ସକଲଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକଞ୍ଚ ଓଲୋକୟମାନା କଞ୍ଚି ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଅଦିସ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ୱିଚିନନ୍ତା ଭୱନ୍ତମେୱ ଅଦ୍ଦସାମ । ସାଧୁ, ସପ୍ପୁରିସ, ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେହୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ‘‘ଅହଂ କିର ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ସୋଧେତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା, ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ଥେରା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ତଂ କରଣୀୟଂ ତୀରେତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚାଗମିଂସୁ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋ ଚ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିତ୍ଥେରୋ ଚ ଦ୍ୱେପି ନୱକା ହୋନ୍ତି ଦହରଭିକ୍ଖୂ ତିପିଟକଧରା ପତ୍ତପଟିସମ୍ଭିଦା ଖୀଣାସୱା, ତେ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ । ଥେରା ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ ନୋ ସହାୟକା ଅହୁୱତ୍ଥ, ତେନ ୱୋ ଇଦଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ହୋତୁ – ‘ତିସ୍ସୋ ନାମ ବ୍ରହ୍ମା ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଏକୋ ନୀହରିତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତୁ, ଏକୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତୂ’’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା –
ସବ୍ବକାମିପ୍ପଭୁତୟୋ, ତେପି ଥେରା ମହିଦ୍ଧିକା ।
ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାୱ ଲୋକମ୍ହି, ଜଲିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତା ॥
ଦୁତିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା, ୱିସୋଧେତ୍ୱାନ ସାସନଂ ।
ଅନାଗତେପି କତ୍ୱାନ, ହେତୁଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ଖୀଣାସୱା ୱସିପ୍ପତ୍ଥା, ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦା ।
ଅନିଚ୍ଚତାୱସଂ ଥେରା, ତେପି ନାମ ଉପାଗତା ॥
ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚତଂ ଜମ୍ମିଂ, ଞତ୍ୱା ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ।
ତଂ ପତ୍ତୁଂ ୱାୟମେ ଧୀରୋ, ୟଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅମତଂ ପଦନ୍ତି ॥
ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବାକାରେନ ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି ।
ଦୁତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା
ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା
ତିସ୍ସୋପି ଖୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମୋଗ୍ଗଲିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋପି ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଭୁତି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଏକଦିୱସମ୍ପି ଉଳୁଙ୍କମତ୍ତଂ ୱା ୟାଗୁଂ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ନାଲତ୍ଥ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ପନ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଏକଦିୱସଂ ‘‘ଅତିଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ଅଲତ୍ଥ । ତଂଦିୱସମେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ବହିଦ୍ଧା କିଞ୍ଚି କରଣୀୟଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିପଥେ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ଅମ୍ହାକଂ ଗେହଂ ଅଗମିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଗମିମ୍ହା’’ତି । ‘‘ଅପି କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲଭିମ୍ହା’’ତି । ସୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଅଦମ୍ହା’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଘରଦ୍ୱାରେୟେୱ ନିସୀଦି ‘‘ଅଜ୍ଜ ପବ୍ବଜିତଂ ମୁସାୱାଦେନ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଥେରୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଏୱମାହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ହିୟ୍ୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧାୟେୱ ‘ଲଭିମ୍ହା’ତି ଅୱୋଚୁତ୍ଥ । ୱଟ୍ଟତି ନୁ ଖୋ ତୁମ୍ହାକଂ ମୁସାୱାଦୋ’’ତି ! ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ମୟଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ୍ହାକଂ ଗେହେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ‘ଅତିଚ୍ଛଥା’ତି ୱଚନମତ୍ତମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ହିୟ୍ୟୋ ‘ଅତିଚ୍ଛଥା’ତି ୱଚନମତ୍ତଂ ଲଭିମ୍ହ; ଅଥେତଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଉପାଦାୟ ଏୱମୱୋଚୁମ୍ହା’’ତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ପଟିସନ୍ଥାରମତ୍ତମ୍ପି ଲଭିତ୍ୱା ‘ଲଭିମ୍ହା’ତି ପସଂସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଲଭିତ୍ୱା କସ୍ମା ନ ପସଂସନ୍ତୀ’’ତି ପସୀଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିୟାଦିତଭତ୍ତତୋ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖଂ ତଦୁପିୟଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଦାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଭିକ୍ଖଂ ସବ୍ବକାଲଂ ତୁମ୍ହେ ଲଭିସ୍ସଥା’’ତି ଆହ। ସୋ ପୁନଦିୱସତୋ ପଭୁତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଉପସମଂ ଦିସ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପସୀଦିତ୍ୱା ଥେରଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଘରେ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗକରଣତ୍ଥାୟ ୟାଚି । ଥେରୋ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ କଥେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ସୋପି ଖୋ ମାଣୱକୋ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ଅହୋସି । ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଆଗତସୁଦ୍ଧସତ୍ତସ୍ସ ଆସନେ ୱା ସୟନେ ୱା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନିସଜ୍ଜିତା ୱା ନିପଜ୍ଜିତା ୱା ନତ୍ଥି । ସୋ ୟଦା ଆଚରିୟଘରଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଦାସ୍ସ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ସେତେନ ୱତ୍ଥେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମୟୋ ଦାନି ମାଣୱକଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ, ଚିରଞ୍ଚ ମେ ଇଧାଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ନ ଚ କାଚି ମାଣୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ହନ୍ଦ ଦାନି ଇମିନା ଉପାୟେନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ମାଣୱକସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଅଞ୍ଞଂ ନ କିଞ୍ଚି ଆସନଂ ଦିସ୍ସତି ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହଜନୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଆସନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ମାଣୱକସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଅଦାସି । ନିସୀଦି ଥେରୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେ । ମାଣୱକୋପି ଖୋ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଆଚରିୟଘରା ଆଗମ୍ମ ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ ଅନତ୍ତମନୋ ‘‘କୋ ମମ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ସମଣସ୍ସ ପଞ୍ଞପେସୀ’’ତି ଆହ ।
ଥେରୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱୂପସନ୍ତେ ମାଣୱକସ୍ସ ଚଣ୍ଡିକ୍କଭାୱେ ଏୱମାହ – ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ, ମାଣୱକ, କିଞ୍ଚି ମନ୍ତଂ ଜାନାସୀ’’ତି ? ମାଣୱକୋ ‘‘ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ମୟି ଦାନି ମନ୍ତେ ଅଜାନନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେ କେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ ମନ୍ତଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ପୁଚ୍ଛ, ମାଣୱକ, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକ୍କା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ମାଣୱକୋ ତୀସୁ ୱେଦେସୁ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭେସୁ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେସୁ ଇତିହାସପଞ୍ଚମେସୁ ୟାନି ୟାନି ଗଣ୍ଠିଟ୍ଠାନାନି, ୟେସଂ ୟେସଂ ନୟଂ ନେୱ ଅତ୍ତନା ପସ୍ସତି ନାପିସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ଅଦ୍ଦସ, ତେସୁ ତେସୁ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ‘‘ପକତିୟାପି ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ, ଇଦାନି ପନ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ, ତେନସ୍ସ ନତ୍ଥି ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ’’ତି ତାୱଦେୱ ତେ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମାଣୱକଂ ଆହ – ‘‘ମାଣୱକ, ଅହଂ ତୟା ବହୁଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ; ଅହମ୍ପି ଦାନି ତଂ ଏକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛାମି, ବ୍ୟାକରିସ୍ସସି ମେ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ପୁଚ୍ଛ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଥେରୋ ଚିତ୍ତୟମକେ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି –
‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ?
ମାଣୱୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ନାମ, ଭୋ ପବ୍ବଜିତ, ଇଦ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ବୁଦ୍ଧମନ୍ତୋ ନାମାୟଂ, ମାଣୱା’’ତି । ‘‘ସକ୍କା ପନାୟଂ, ଭୋ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଦାତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ସକ୍କା ମାଣୱ, ଅମ୍ହେହି ଗହିତପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦାତୁ’’ନ୍ତି । ତତୋ ମାଣୱୋ ମାତାପିତରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ବୁଦ୍ଧମନ୍ତଂ ନାମ ଜାନାତି, ନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଦେତି, ଅହଂ ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମନ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ନୋ ପୁତ୍ତୋ ମନ୍ତେ ଗଣ୍ହତୁ, ଗହେତ୍ୱା ପୁନାଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହ, ପୁତ୍ତା’’ତି ଅନୁଜାନିଂସୁ । ଥେରୋ ଦାରକଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ ତତ୍ଥ ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ତତୋ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସାମଣେରୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଅଭବ୍ବୋ ଦାନି ସାସନତୋ ନିୱତ୍ତିତୁଂ । ସଚେ ପନସ୍ସାହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା କଥେୟ୍ୟଂ, ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ଭୱେୟ୍ୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଗହେତୁଂ, ସମୟୋ ଦାନି ନଂ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତୁ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଆହ – ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ସାମଣେର, ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହ । ମମ ୱଚନେନ ତଞ୍ଚ ଆରୋଗ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛ; ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହି – ‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ପହିଣୀ’ତି । ‘କୋ ନାମ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାସି । ‘ଅହଂ କୋ ନାମା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାସି – ‘ମମ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ନାମଂ ଜାନାତୀ’’’ତି ।
‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ତିସ୍ସୋ ସାମଣେରୋ ଥେରଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଥେରୋ ସାମଣେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୁତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି ? ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ପହିଣୀ’’ତି । ‘‘କୋ ନାମ ତେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ? ‘‘ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଅହଂ କୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ମମ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ନାମଂ ଜାନାତୀ’’ତି । ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦାନି ପଟିସାମେହୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସାମଣେରୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଦକଦନ୍ତପୋନଂ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ସମ୍ମଜ୍ଜିତଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ସମ୍ମଜ୍ଜି। ତଂ ଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଉଦକଂ ଆହରି । ତଞ୍ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଗଣ୍ହି । ଏୱଂ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି କତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ପୁନ ପୁଚ୍ଛି । ସାମଣେରୋ ପୁନପି ପୁବ୍ବେ କଥିତସଦିସମେୱ କଥେସି । ଥେରୋ ‘‘ସୋ ୱତାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ‘‘କିମତ୍ଥଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହତ୍ଥାୟ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହ ଦାନି, ସାମଣେରା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଦିୱସତୋ ପଭୁତି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ତିସ୍ସୋ ସାମଣେରୋୱ ହୁତ୍ୱା, ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟପିଟକଂ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ । ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ପନ ଅୱସ୍ସିକୋୱ ସମାନୋ ତିପିଟକଧରୋ ଅହୋସି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ । ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋପି ଅପରେନ ସମୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ବହୂନଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ୱାଚେସି ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ବିନ୍ଦୁସାରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏକସତପୁତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ତେ ସବ୍ବେ ଅସୋକୋ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକମାତିକଂ ତିସ୍ସକୁମାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଘାତେସି । ଘାତେନ୍ତୋ ଚ ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସାନି ଅନଭିସିତ୍ତୋୱ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱସ୍ସେ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକରଜ୍ଜାଭିସେକଂ ପାପୁଣି। ଅଭିସେକାନୁଭାୱେନ ଚସ୍ସ ଇମା ରାଜିଦ୍ଧିୟୋ ଆଗତା – ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠା ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ଆଣା ପୱତ୍ତତି; ତଥା ଉପରି ଆକାସେ ଅନୋତତ୍ତଦହତୋ ଅଟ୍ଠହି କାଜେହି ସୋଳସ ପାନୀୟଘଟେ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦେୱତା ଆହରନ୍ତି, ୟତୋ ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଘଟେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦାସି, ଦ୍ୱେ ଘଟେ ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନଂ ତିପିଟକଧରଭିକ୍ଖୂନଂ, ଦ୍ୱେ ଘଟେ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ଅସନ୍ଧିମିତ୍ତାୟ, ଚତ୍ତାରୋ ଘଟେ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜି; ଦେୱତାଏୱ ହିମୱନ୍ତେ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ସିନିଦ୍ଧଂ ମୁଦୁକଂ ରସୱନ୍ତଂ ତଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଆହରନ୍ତି, ୟେନ ରଞ୍ଞୋ ଚ ମହେସିୟା ଚ ସୋଳସନ୍ନଞ୍ଚ ନାଟକିତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନଂ ଦେୱସିକଂ ଦନ୍ତପୋନକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦେୱସିକମେୱ ଚସ୍ସ ଦେୱତା ଅଗଦାମଲକଂ ଅଗଦହରୀତକଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଗନ୍ଧରସସମ୍ପନ୍ନଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ଆହରନ୍ତି । ତଥା ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୋ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣନିୱାସନପାୱୁରଣଂ ପୀତକୱଣ୍ଣହତ୍ଥପୁଚ୍ଛନପଟକଂ ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ପାନକଂ ଆହରନ୍ତି । ଦେୱସିକମେୱ ପନସ୍ସ ନ୍ହାନଗନ୍ଧଂ ଅନୁୱିଲେପନଗନ୍ଧଂ ପାରୁପନତ୍ଥାୟ ଅସୁତ୍ତମୟିକଂ ସୁମନପୁପ୍ଫପଟଂ ମହାରହଞ୍ଚ ଅଞ୍ଜନଂ ନାଗଭୱନତୋ ନାଗରାଜାନୋ ଆହରନ୍ତି । ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହେୱ ଉଟ୍ଠିତସ୍ସ ସାଲିନୋ ନୱ ୱାହସହସ୍ସାନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସୁକା ଆହରନ୍ତି । ମୂସିକା ନିତ୍ଥୁସକଣେ କରୋନ୍ତି, ଏକୋପି ଖଣ୍ଡତଣ୍ଡୁଲୋ ନ ହୋତି, ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ଅୟମେୱ ତଣ୍ଡୁଲୋ ପରିଭୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି । ମଧୁମକ୍ଖିକା ମଧୁଂ କରୋନ୍ତି । କମ୍ମାରସାଲାସୁ ଅଚ୍ଛା କୂଟଂ ପହରନ୍ତି । କରୱୀକସକୁଣା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରଂ ୱିକୂଜନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ବଲିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି ।
ଇମାହି ଇଦ୍ଧୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ଏକଦିୱସଂ ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନଂ ପେସେତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଗତରୂପଦସ୍ସନଂ କପ୍ପାୟୁକଂ କାଳଂ ନାମ ନାଗରାଜାନଂ ଆନୟିତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅନେକସତୱଣ୍ଣେହି ଜଲଜ ଥଲଜପୁପ୍ଫେହି ସୁୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫେହି ଚ ପୂଜଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତେହି ସୋଳସହି ନାଟକିତ୍ଥିସହସ୍ସେହି ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅନନ୍ତଞାଣସ୍ସ ତାୱ ମେ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ରୂପଂ ଇମେସଂ ଅକ୍ଖୀନଂ ଆପାଥଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ନିମ୍ମିତଂ ସକଲସରୀରୱିପ୍ପକିଣ୍ଣପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱନିବ୍ବତ୍ତାସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସସ୍ସିରୀକତାୟ ୱିକସିତକମଲୁପ୍ପଲପୁଣ୍ଡରୀକପଟିମଣ୍ଡିତମିୱ ସଲିଲତଲଂ ତାରାଗଣରସ୍ମିଜାଲୱିସଦୱିପ୍ଫୁରିତସୋଭାସମୁଜ୍ଜଲିତମିୱ ଗଗନତଲଂ ନୀଲପୀତଲୋହିତାଦିଭେଦୱିଚିତ୍ରୱଣ୍ଣରଂସିୱିନଦ୍ଧବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପୱିଲାସିତାୟ ସଞ୍ଚାପ୍ପଭାନୁରାଗଇନ୍ଦଧନୁୱିଜ୍ଜୁଲତାପରିକ୍ଖିତ୍ତମିୱ କନକଗିରିସିଖରଂ ନାନାୱିରାଗୱିମଲକେତୁମାଲାସମୁଜ୍ଜଲିତଚାରୁମତ୍ଥକସୋଭଂ ନୟନରସାୟତନମିୱ ବ୍ରହ୍ମଦେୱମନୁଜନାଗୟକ୍ଖଗଣାନଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଅକ୍ଖିପୂଜଂ ନାମ ଅକାସି ।
ରାଜା କିର ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ତୀଣିୟେୱ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ବାହିରକପାସଣ୍ଡଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହି । ଚତୁତ୍ଥେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପସୀଦି । ତସ୍ସ କିର ପିତା ବିନ୍ଦୁସାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭତ୍ତୋ ଅହୋସି, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟପାସଣ୍ଡାନଞ୍ଚ ପଣ୍ଡରଙ୍ଗପରିବ୍ବାଜକାଦୀନଂ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସମତ୍ତାନଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି । ଅସୋକୋପି ପିତରା ପୱତ୍ତିତଂ ଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେପୁରେ ତଥେୱ ଦଦମାନୋ ଏକଦିୱସଂ ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତୋ ତେ ଉପସମପରିବାହିରେନ ଆଚାରେନ ଭୁଞ୍ଜମାନେ ଅସଂୟତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅୱିନୀତଇରିୟାପଥେ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଈଦିସଂ ଦାନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭଣେ, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସାଧୁସମ୍ମତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ଅନ୍ତେପୁରଂ ଅତିହରଥ, ଦାନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତେ ତେ ପଣ୍ଡରଙ୍ଗପରିବ୍ବାଜକାଜୀୱକନିଗଣ୍ଠାଦୟୋ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ଆହଂସୁ ।
ଅଥ ରାଜା ଅନ୍ତେପୁରେ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ‘‘ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଗତାଗତେ ଆହ – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତିରୂପେ ଆସନେ ନିସୀଦଥା’’ତି। ତେସୁ ଏକଚ୍ଚେ ଭଦ୍ଦପୀଠକେସୁ, ଏକଚ୍ଚେ ଫଲକପୀଠକେସୁ ନିସୀଦିଂସୁ । ତେ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ‘‘ନତ୍ଥି ନେସଂ ଅନ୍ତୋ ସାରୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ତେସଂ ଅନୁରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି ।
ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଏକଦିୱସଂ ରାଜା ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତୋ ଅଦ୍ଦସ ନିଗ୍ରୋଧସାମଣେରଂ ରାଜଙ୍ଗଣେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦନ୍ତଂ ଗୁତ୍ତଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନଂ । କୋ ପନାୟଂ ନିଗ୍ରୋଧୋ ନାମ ? ବିନ୍ଦୁସାରରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ସୁମନରାଜକୁମାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା –
ବିନ୍ଦୁସାରରଞ୍ଞୋ କିର ଦୁବ୍ବଲକାଲେୟେୱ ଅସୋକକୁମାରୋ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ଉଜ୍ଜେନୀରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବନଗରଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ସୁମନରାଜକୁମାରଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତଂଦିୱସମେୱ ସୁମନସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ସୁମନା ନାମ ଦେୱୀ ପରିପୁଣ୍ଣଗବ୍ଭା ଅହୋସି । ସା ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚଣ୍ଡାଲଗାମଂ ସନ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଜେଟ୍ଠକଚଣ୍ଡାଲସ୍ସ ଗେହତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥାୟ ଦେୱତାୟ ‘‘ଇତୋ ଏହି, ସୁମନେ’’ତି ୱଦନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସା ସମୀପଂ ଗତା । ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଏକଂ ସାଲଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ୱସାହୀ’’ତି ଅଦାସି । ସା ତଂ ସାଲଂ ପାୱିସି । ଗତଦିୱସେୟେୱ ଚ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ସା ତସ୍ସ ନିଗ୍ରୋଧଦେୱତାୟ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ନିଗ୍ରୋଧୋ’’ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକାସି । ଜେଟ୍ଠକଚଣ୍ଡାଲୋ ଦିଟ୍ଠଦିୱସତୋ ପଭୁତି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମିଧୀତରଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞମାନୋ ନିବଦ୍ଧୱତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି । ରାଜଧୀତା ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ୱସି । ନିଗ୍ରୋଧକୁମାରୋପି ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ଜାତୋ । ତଦା ମହାୱରୁଣତ୍ଥେରୋ ନାମ ଏକୋ ଅରହା ଦାରକସ୍ସ ହେତୁସମ୍ପଦଂ ଦିସ୍ୱା ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିହରମାନୋ ‘‘ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ଦାନି ଦାରକୋ, କାଲୋ ନଂ ପବ୍ବାଜେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜଧୀତାୟ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା ନିଗ୍ରୋଧକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେସି । କୁମାରୋ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ସରୀରଂ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ‘‘ମାତୁଉପାସିକାୟ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମି । ମାତୁନିୱାସନଟ୍ଠାନଞ୍ଚସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ପାଚୀନଦିସାଭିମୁଖୋ ସୀହପଞ୍ଜରେ ଚଙ୍କମତି । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ନିଗ୍ରୋଧୋ ରାଜଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ପାପୁଣି ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଦିୱସଂ ରାଜା ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତୋ ଅଦ୍ଦସ ନିଗ୍ରୋଧସାମଣେରଂ ରାଜଙ୍ଗଣେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦନ୍ତଂ ଗୁତ୍ତଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ଦିସ୍ୱା ପନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ଜନୋ ସବ୍ବୋପି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭନ୍ତମିଗପ୍ପଟିଭାଗୋ । ଅୟଂ ପନ ଦାରକୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ଚସ୍ସ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଞ୍ଚ ସୋଭତି । ଅଦ୍ଧା ଏତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ସାମଣେରେ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦି, ପେମଂ ସଣ୍ଠହି । କସ୍ମା ? ପୁବ୍ବେ ହି କିର ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ଏସ ରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠଭାତା ୱାଣିଜକୋ ଅହୋସି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ପୁବ୍ବେ ୱ ସନ୍ନିୱାସେନ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହିତେନ ୱା ।
ଏୱଂ ତଂ ଜାୟତେ ପେମଂ, ଉପ୍ପଲଂ ୱ ୟଥୋଦକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୭୪) ।
ଅଥ ରାଜା ସଞ୍ଜାତପେମୋ ସବହୁମାନୋ ‘‘ଏତଂ ସାମଣେରଂ ପକ୍କୋସଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି । ‘‘ତେ ଅତିଚିରାୟନ୍ତୀ’’ତି ପୁନ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପେସେସି – ‘‘ତୁରିତଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି । ସାମଣେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ଏୱ ଅଗମାସି । ରାଜା ପତିରୂପମାସନଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ରାଜପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ରଞ୍ଞୋ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ରାଜା ତଂ ପଲ୍ଲଙ୍କସମୀପଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତଂୟେୱ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ଦାନି ଅୟଂ ସାମଣେରୋ ଇମସ୍ସ ଗେହସ୍ସ ସାମିକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସାମଣେରୋ ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପାଦିତଂ ସବ୍ବଂ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଭତ୍ତୱିକତିଂ ଉପନାମେସି । ସାମଣେରୋ ଅତ୍ତନୋ ୟାପନୀୟମତ୍ତକମେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ରାଜା ଆହ – ‘‘ସତ୍ଥାରା ତୁମ୍ହାକଂ ଦିନ୍ନୋୱାଦଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଜାନାମି, ମହାରାଜ, ଏକଦେସେନା’’ତି । ‘‘ତାତ, ମୟ୍ହମ୍ପି ନଂ କଥେହୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ମହାରାଜା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମପଦେ ଅପ୍ପମାଦୱଗ୍ଗଂ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥାୟ ଅଭାସି ।
ରାଜା ପନ ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦଂ, ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱାୱ ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ, ତାତ, ପରିୟୋସାପେହୀ’’ତି ଆହ । ଅନୁମୋଦନାୱସାନେ ଚ ‘‘ଅଟ୍ଠ ତେ, ତାତ, ଧୁୱଭତ୍ତାନି ଦମ୍ମୀ’’ତି ଆହ । ସାମଣେରୋ ଆହ – ‘‘ଏତାନି ଅହଂ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦମ୍ମି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କୋ ଅୟଂ, ତାତ, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋଦେତା ସାରେତା ଚ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞାନିପି ତେ, ତାତ, ଅଟ୍ଠ ଦମ୍ମୀ’’ତି । ‘‘ଏତାନି ଆଚରିୟସ୍ସ ଦମ୍ମି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କୋ ଅୟଂ, ତାତ, ଆଚରିୟୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସିକ୍ଖିତବ୍ବକଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତା, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ତାତ, ଅଞ୍ଞାନିପି ତେ ଅଟ୍ଠ ଦମ୍ମୀ’’ତି । ‘‘ଏତାନିପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କୋ ଅୟଂ, ତାତ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ୟଂ ନିସ୍ସାୟ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଞ୍ଚ ମମ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚା’’ତି । ରାଜା ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅଞ୍ଞାନିପି ତେ, ତାତ, ଅଟ୍ଠ ଦମ୍ମୀ’’ତି । ସାମଣେରୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜନ୍ତେପୁରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚମକାସି । ରାଜା ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ସ୍ୱେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାଦୀନଂ ଭତ୍ତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରେ ଗତେନେୱ ପସାଦେନ । ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରୋପି ରାଜାନଂ ସପରିସଂ ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକେନ ପସାଦେନ ଅଚଲପ୍ପସାଦଂ କତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେସି । ପୁନ ରାଜା ଅସୋକାରାମଂ ନାମ ମହାୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୁ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି କାରାପେସି ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସଚେତିୟପଟିମଣ୍ଡିତାନି ଧମ୍ମେନେୱ, ନୋ ଅଧମ୍ମେନ ।
ଏକଦିୱସଂ କିର ରାଜା ଅସୋକାରାମେ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସଟ୍ଠିସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସଜ୍ଜ ସଙ୍ଘଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଦେସିତଧମ୍ମୋ ନାମ କିତ୍ତକୋ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ଅଙ୍ଗତୋ, ମହାରାଜ, ନୱଙ୍ଗାନି, ଖନ୍ଧତୋ ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀ’’ତି । ରାଜା ଧମ୍ମେ ପସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଏକେକଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ଏକେକୱିହାରେନ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଦିୱସମେୱ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି – ‘‘ଏଥ, ଭଣେ, ଏକମେକସ୍ମିଂ ନଗରେ ଏକମେକଂ ୱିହାରଂ କାରାପେନ୍ତା ଚତୁରାସୀତିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୁ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି କାରାପେଥା’’ତି । ସୟଞ୍ଚ ଅସୋକାରାମେ ଅସୋକମହାୱିହାରତ୍ଥାୟ କମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସଙ୍ଘୋ ଇନ୍ଦଗୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ନାମ ମହିଦ୍ଧିକଂ ମହାନୁଭାୱଂ ଖୀଣାସୱଂ ନୱକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାୟକଂ ଅଦାସି । ଥେରୋ ୟଂ ୟଂ ନ ନିଟ୍ଠାତି ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଏୱମ୍ପି ତୀହି ସଂୱଚ୍ଛରେହି ୱିହାରକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଏକଦିୱସମେୱ ସବ୍ବନଗରେହି ପଣ୍ଣାନି ଆଗମିଂସୁ ।
ଅମଚ୍ଚା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ନିଟ୍ଠିତାନି, ଦେୱ, ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନୀ’’ତି । ରାଜା ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି – ‘‘ଇତୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଦିୱସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ୱିହାରମହୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସବ୍ବେ ଅଟ୍ଠ ସୀଲଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରେ ଚ ବହିନଗରେ ଚ ୱିହାରମହଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତୂ’’ତି । ତତୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଦିୱସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତାୟ ଅନେକସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ପରିୱୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ଅମରୱତିୟା ରାଜଧାନିୟା ସିରିତୋ ଅଧିକତରସସ୍ସିରୀକଂ ୱିୟ ନଗରଂ କାତୁକାମେନ ଉସ୍ସାହଜାତେନ ମହାଜନେନ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ନଗରଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଟ୍ଠାସି ।
ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ ସନ୍ନିପତିତା ଅସୀତି ଭିକ୍ଖୁକୋଟିୟୋ ଅହେସୁଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଛନ୍ନୱୁତିସତସହସ୍ସାନି । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂୟେୱ ସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ଅହେସୁଂ । ତେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିକାରଂ ଅନୱସେସଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଅତିୱିୟ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପସୀଦେୟ୍ୟା’’ତି । ତତୋ ଲୋକୱିୱରଣଂ ନାମ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକଂସୁ । ରାଜା ଅସୋକାରାମେ ଠିତୋୱ ଚତୁଦ୍ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେନ୍ତୋ ସମନ୍ତତୋ ସମୁଦ୍ଦପରିୟନ୍ତଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପସ୍ସତି ଚତୁରାସୀତିଞ୍ଚ ୱିହାରସହସ୍ସାନି ଉଳାରାୟ ୱିହାରମହପୂଜାୟ ୱିରୋଚମାନାନି । ସୋ ତଂ ୱିଭୂତିଂ ପସ୍ସମାନୋ ଉଳାରେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ସପି କସ୍ସଚି ଏୱରୂପଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ କୋ ମହାପରିଚ୍ଚାଗଂ ପରିଚ୍ଚଜି । କସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ମହନ୍ତୋତି ? ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରଂ ଅକାସି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ପଚ୍ଚୟଦାୟକୋ ନାମ ତୟା ସଦିସୋ ଧରମାନେପି ତଥାଗତେ ନ କୋଚି ଅହୋସି, ତୱେୱ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ମହା’’ତି । ରାଜା ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଉଳାରେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେନ ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟ୍ଠସରୀରୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନତ୍ଥି କିର ମୟା ସଦିସୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକୋ, ମୟ୍ହଂ କିର ପରିଚ୍ଚାଗୋ ମହା, ଅହଂ କିର ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି । କିଂ ପନାହଂ ଏୱଂ ସତି ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋମି, ନ ହୋମୀ’’ତି । ତତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଭୱାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ’’ତି ?
ତତୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ରଞ୍ଞୋ ଇଦଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ମହିନ୍ଦସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ‘‘ସଚେ ଅୟଂ କୁମାରୋ ପବ୍ବଜିସ୍ସତି ସାସନସ୍ସ ଅତିୱିୟ ୱୁଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଏତ୍ତାୱତା ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋତି; ଅପିଚ ଖୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକୋତି ୱା ଉପଟ୍ଠାକୋତି ୱା ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋପି ହି, ମହାରାଜ, ପଥୱିତୋ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରିମାଣଂ ପଚ୍ଚୟରାସିଂ ଦଦେୟ୍ୟ ସୋପି ‘ସାସନେ ଦାୟାଦୋ’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ‘‘ଅଥ କଥଂ ଚରହି, ଭନ୍ତେ, ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦୋ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି, ମହାରାଜ, ଅଡ୍ଢୋ ୱା ଦଲିଦ୍ଦୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓରସଂ ପୁତ୍ତଂ ପବ୍ବାଜେତି – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ମହାରାଜ, ଦାୟାଦୋ ସାସନସ୍ସା’’ତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅସୋକୋ ରାଜା ‘‘ଅହଂ କିର ଏୱରୂପଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱାପି ନେୱ ସାସନସ୍ସ ଦାୟାଦଭାୱଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ସାସନେ ଦାୟାଦଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ ମହିନ୍ଦକୁମାରଂ ଅୱିଦୂରେ ଠିତଂ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଅହଂ ଇମଂ କୁମାରଂ ତିସ୍ସକୁମାରସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଭୁତି ଓପରଜ୍ଜେ ଠପେତୁକାମୋ, ଅଥ ଖୋ ଓପରଜ୍ଜତୋପି ପବ୍ବଜ୍ଜାୱ ଉତ୍ତମା’’ତି । ତତୋ କୁମାରଂ ଆହ – ‘‘ସକ୍ଖସି ତ୍ୱଂ, ତାତ, ପବ୍ବଜିତୁ’’ନ୍ତି ? କୁମାରୋ ପକତିୟାପି ତିସ୍ସକୁମାରସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଭୁତି ପବ୍ବଜିତୁକାମୋୱ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ପାମୋଜ୍ଜଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପବ୍ବଜାମି, ଦେୱ, ମଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ସାସନଦାୟାଦା ହୋଥା’’ତି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ରାଜଧୀତା ସଙ୍ଘମିତ୍ତାପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଠିତା ହୋତି । ତସ୍ସା ଚ ସାମିକୋ ଅଗ୍ଗିବ୍ରହ୍ମା ନାମ କୁମାରୋ ୟୁୱରାଜେନ ତିସ୍ସକୁମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତୋ ହୋତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି, ଅମ୍ମ, ପବ୍ବଜିତୁଂ ସକ୍ଖସୀ’’ତି ? ‘‘ସାଧୁ, ତାତ, ସକ୍କୋମୀ’’ତି । ରାଜା ପୁତ୍ତାନଂ ମନଂ ଲଭିତ୍ୱା ପହଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମେ ଦାରକେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ମଂ ସାସନେ ଦାୟାଦଂ କରୋଥା’’ତି । ସଙ୍ଘୋ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କୁମାରଂ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ମହାଦେୱତ୍ଥେରେନ ଚ ଆଚରିୟେନ ପବ୍ବାଜେସି । ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରେନ ଆଚରିୟେନ ଉପସମ୍ପାଦେସି । ତଦା କିର କୁମାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସୋୱ ହୋତି । ସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଉପସମ୍ପଦସୀମମଣ୍ଡଲେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସଙ୍ଘମିତ୍ତାୟପି ରାଜଧୀତାୟ ଆଚରିୟା ଆୟୁପାଲିତ୍ଥେରୀ ନାମ, ଉପଜ୍ଝାୟା ପନ ଧମ୍ମପାଲିତ୍ଥେରୀ ନାମ ଅହୋସି । ତଦା ସଙ୍ଘମିତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସୱସ୍ସା ହୋତି । ତଂ ପବ୍ବଜିତମତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୀମମଣ୍ଡଲେ ସିକ୍ଖାୟ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ପବ୍ବଜିତକାଲେ ରାଜା ଛବ୍ବସ୍ସାଭିସେକୋ ହୋତି ।
ଅଥ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋ ଦ୍ୱେପି ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୂଳ୍ହଂ ତିପିଟକସଙ୍ଗହିତଂ ସାଟ୍ଠକଥଂ ସବ୍ବଂ ଥେରୱାଦଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ସହସ୍ସମତ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାମୋକ୍ଖୋ ଅହୋସି । ତଦା ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ନୱୱସ୍ସାଭିସେକୋ ହୋତି । ରଞ୍ଞୋ ପନ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସାଭିସେକକାଲେୟେୱ କୋନ୍ତପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ବ୍ୟାଧିପଟିକମ୍ମତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ପସତମତ୍ତଂ ସପ୍ପିଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ବ୍ୟାଧିବଲେନ ପରିକ୍ଖୀଣାୟୁସଙ୍ଖାରୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଅପ୍ପମାଦେନ ଓୱଦିତ୍ୱା ଆକାସେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମୟି ନାମ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଚୟା ଦୁଲ୍ଲଭା’’ତି ନଗରସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ କାରାପେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା ଦାପେସି ।
ତେନ କିର ସମୟେନ ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ସଭାୟଂ ସତସହସ୍ସନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସାନି ରଞ୍ଞୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତୋ ରାଜା ନିଗ୍ରୋଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଦେୱସିକଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସଜ୍ଜେସି । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟେ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜନତ୍ଥାୟ ସତସହସ୍ସଂ। ଧମ୍ମସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ, ତଂ ଧମ୍ମଧରାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଚତୁପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ଉପନୀୟତି । ସଙ୍ଘସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ, ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସତସହସ୍ସଂ । ଏୱଂ ସାସନେ ଉଳାରୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ତିତ୍ଥିୟା ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରା ଅନ୍ତମସୋ ଘାସଚ୍ଛାଦନମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତା ଲାଭସକ୍କାରଂ ପତ୍ଥୟମାନା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସକାନି ସକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ଅୟଂ ୱିନୟୋ’’ତି ଦୀପେନ୍ତି । ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନାପି ସୟମେୱ ମୁଣ୍ଡେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିହାରେସୁ ୱିଚରନ୍ତା ଉପୋସଥମ୍ପି ପୱାରଣମ୍ପି ସଙ୍ଘକମ୍ମମ୍ପି ଗଣକମ୍ମମ୍ପି ପୱିସନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ ନ କରୋନ୍ତି । ତଦା ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦାନି ଇଦଂ ଅଧିକରଣଂ, ତଂ ନଚିରସ୍ସେୱ କକ୍ଖଳଂ ଭୱିସ୍ସତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ସକ୍କା ଇମେସଂ ମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ୱୂପସମେତୁ’’ନ୍ତି ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଗଣଂ ନୀୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଫାସୁୱିହାରେନ ୱିହରିତୁକାମୋ ଅହୋଗଙ୍ଗପବ୍ବତଂ ଅଗମାସି । ତେପି ଖୋ ତିତ୍ଥିୟା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନାପି ଧମ୍ମୱିନୟାନୁଲୋମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅସଣ୍ଠହନ୍ତା ଅନେକରୂପଂ ସାସନସ୍ସ ଅବ୍ବୁଦଞ୍ଚ ମଲଞ୍ଚ କଣ୍ଟକଞ୍ଚ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ । କେଚି ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତି, କେଚି ପଞ୍ଚାତପେନ ତାପେନ୍ତି, କେଚି ଆଦିଚ୍ଚଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ୱୋଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତଦା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ ୱା ପୱାରଣଂ ୱା ଅକାସି । ଅସୋକାରାମେ ସତ୍ତୱସ୍ସାନି ଉପୋସଥୋ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜି । ରଞ୍ଞୋପି ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ଏକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାରାପେହୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ରାଜାନଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେ ଅମଚ୍ଚେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ରାଜା ମଂ ‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାରାପେହୀ’ତି ପହିଣି । କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମ୍ମତୀ’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ମୟଂ ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେମ – ‘ୟଥା ନାମ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମେନ୍ତା ଚୋରେ ଘାତେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ୟେ ଉପୋସଥଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତେ ମାରେତୁକାମୋ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତୀ’’’ତି । ଅଥ ସୋ ଅମଚ୍ଚୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅହଂ ରଞ୍ଞା ‘ଉପୋସଥଂ କାରାପେହୀ’ତି ପେସିତୋ । କରୋଥ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ଉପୋସଥ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ନ ମୟଂ ତିତ୍ଥିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଂ କରୋମା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ଅମଚ୍ଚୋ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସିନା ସୀସାନି ପାତେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ।
ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତଂ ଅମଚ୍ଚଂ ତଥା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନଂ । ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନାମ ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା, ରଞ୍ଞୋ ଏକମାତିକୋ ଭାତା ତିସ୍ସକୁମାରୋ ନାମ, ତଂ କିର ରାଜା ପତ୍ତାଭିସେକୋ ଓପରଜ୍ଜେ ଠପେସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ୱନଚାରଂ ଗତୋ ଅଦ୍ଦସ ମହନ୍ତଂ ମିଗସଙ୍ଘଂ ଚିତ୍ତକୀଳାୟ କୀଳନ୍ତଂ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇମେ ତାୱ ତିଣଭକ୍ଖା ମିଗା ଏୱଂ କୀଳନ୍ତି, ଇମେ ପନ ସମଣା ରାଜକୁଲେ ପଣୀତାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଦୁକାସୁ ସେୟ୍ୟାସୁ ସୟମାନା କିଂ ନାମ କୀଳିତଂ ନ କୀଳିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ! ସୋ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିତକ୍କଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତଂ କୁମାରେନ ! ହନ୍ଦ, ନଂ ଏୱଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଦିୱସଂ କେନଚି କାରଣେନ କୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏହି ସତ୍ତଦିୱସେନ ରଜ୍ଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛ, ତତୋ ତଂ ଘାତେସ୍ସାମୀ’’ତି ମରଣଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସଞ୍ଞାପେସି । ସୋ କିର କୁମାରୋ ‘‘ସତ୍ତମେ ମଂ ଦିୱସେ ମାରେସ୍ସତୀ’’ତି ନ ଚିତ୍ତରୂପଂ ନ୍ହାୟି, ନ ଭୁଞ୍ଜି, ନ ସୁପି, ଅତିୱିୟ ଲୂଖସରୀରୋ ଅହୋସି । ତତୋ ନଂ ରାଜା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିସ୍ସ ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପୋ ଜାତୋ’’ତି ? ‘‘ମରଣଭୟେନ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ଅରେ, ତ୍ୱଂ ନାମ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମରଣଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ନ କୀଳସି ? ଭିକ୍ଖୂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିବଦ୍ଧଂ ମରଣଂ ପେକ୍ଖମାନା କଥଂ କୀଳିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ! ତତୋ ପଭୁତି କୁମାରୋ ସାସନେ ପସୀଦି ।
ସୋ ପୁନ ଏକଦିୱସଂ ମିଗୱଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଅନୁୱିଚରମାନୋ ଅଦ୍ଦସ ୟୋନକମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ହତ୍ଥିନାଗେନ ସାଲସାଖଂ ଗହେତ୍ୱା ବୀଜିୟମାନଂ ନିସିନ୍ନଂ । ଦିସ୍ୱା ପାମୋଜ୍ଜଜାତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ୱିୟ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ ! ସିୟା ନୁ ଖୋ ସୋ ଦିୱସୋ’’ତି । ଥେରୋ ତସ୍ସାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅସୋକାରାମେ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ଉଦକତଲେ ଠତ୍ୱା ଚୀୱରଞ୍ଚ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଞ୍ଚ ଆକାସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ।
କୁମାରୋ ଥେରସ୍ସାନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନୋ ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମହଂ, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ଅନେକପ୍ପକାରଂ ୟାଚିତ୍ୱାପି ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସୋକାରାମଗମନୀୟମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା କୁମାରଂ ଛଣୱେସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତାୟ ସେନାୟ ପରିୱାରାପେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ନେସି । ‘‘ୟୁୱରାଜା କିର ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ପଟିୟାଦେସୁଂ । କୁମାରୋ ପଧାନଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିସସତସହସ୍ସେନ । କୁମାରସ୍ସ ପନ ଅନୁପବ୍ବଜିତାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି । କୁମାରୋ ରଞ୍ଞୋ ଚତୁୱସ୍ସାଭିସେକକାଲେ ପବ୍ବଜିତୋ । ଅଥଞ୍ଞୋପି ରଞ୍ଞୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ସଙ୍ଘମିତ୍ତାୟ ସାମିକୋ ଅଗ୍ଗିବ୍ରହ୍ମା ନାମ କୁମାରୋ ଅତ୍ଥି । ସଙ୍ଘମିତ୍ତା ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏକମେୱ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ସୋପି ‘‘ୟୁୱରାଜା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା – ‘‘ଅହମ୍ପି, ଦେୱ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟାଚି । ‘‘ପବ୍ବଜ, ତାତା’’ତି ଚ ରଞ୍ଞା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ତଂଦିୱସମେୱ ପବ୍ବଜି ।
ଏୱଂ ଅନୁପବ୍ବଜିତୋ, ଉଳାରୱିଭୱେନ ଖତ୍ତିୟଜନେନ ।
ରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠଭାତା, ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ॥
ସୋ ତଂ ଅମଚ୍ଚଂ ତଥା ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନ ରାଜା ଥେରେ ମାରାପେତୁଂ ପହିଣେୟ୍ୟ; ଅଦ୍ଧା ଇମସ୍ସେୱେତଂ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ସୟଂ ତସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ସୋ ଥେରଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ସତ୍ଥଂ ନିପାତେତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଅହଂ, ଦେୱ, ଉପୋସଥଂ କାତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଏତ୍ତକାନଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀସାନି ପାତେସିଂ; ଅଥ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ପଟିପାଟି ସମ୍ପତ୍ତା, କିନ୍ତି କରୋମୀ’’ତି ? ରାଜା ସୁତ୍ୱାୱ – ‘‘ଅରେ ! କିଂ ପନ, ତ୍ୱଂ, ମୟା ଭିକ୍ଖୂ ଘାତେତୁଂ ପେସିତୋ’’ତି ତାୱଦେୱ ସରୀରେ ଉପ୍ପନ୍ନଦାହୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅମଚ୍ଚୋ ମୟା ଅନାଣତ୍ତୋୱ ଏୱଂ ଅକାସି, କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଇମିନା ପାପେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା, ‘‘ଅୟଂ ତୱ ୱଚନେନ ଅକାସି, ତୁୟ୍ହେତଂ ପାପ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱୋ ଏତଂ ପାପ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଏକଚ୍ଚେ ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘କିଂ ପନ ତେ, ମହାରାଜ, ଅତ୍ଥି ଚିତ୍ତଂ ‘ଅୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଘାତେତୂ’’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, କୁସଲାଧିପ୍ପାୟୋ ଅହଂ ପେସେସିଂ – ‘ସମଗ୍ଗୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରୋତୂ’’’ତି । ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ କୁସଲାଧିପ୍ପାୟୋ, ନତ୍ଥି ତୁୟ୍ହଂ ପାପଂ, ଅମଚ୍ଚସ୍ସେୱେତଂ ପାପ’’ନ୍ତି । ରାଜା ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋ ଆହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ମମେତଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ମହାରାଜ, ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନାମ, ସୋ ତେ ଇମଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି । ରାଜା ତଦହେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମକଥିକେ ଏକେକଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରେ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅମଚ୍ଚେ ଏକେକପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରେ ‘‘ଥେରଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପେସେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ରାଜା ପକ୍କୋସତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ନାଗଚ୍ଛି। ଦୁତିୟମ୍ପି ଖୋ ରାଜା ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମକଥିକେ, ଅଟ୍ଠ ଚ ଅମଚ୍ଚେ ସହସ୍ସସହସ୍ସପରିୱାରେୟେୱ ପେସେସି – ‘‘‘ରାଜା, ଭନ୍ତେ, ପକ୍କୋସତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତ୍ୱାୱ ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ତଥେୱ ଆହଂସୁ । ଦୁତିୟମ୍ପି ଥେରୋ ନାଗଚ୍ଛି । ରାଜା ଥେରେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପହିଣିଂ; କସ୍ମା ଥେରୋ ନାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ? ‘‘‘ରାଜା ପକ୍କୋସତୀ’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା, ମହାରାଜ, ନାଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତେ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘ସାସନଂ, ଭନ୍ତେ, ଓସୀଦତି, ଅମ୍ହାକଂ ସାସନଂ ପଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସହାୟକା ହୋଥା’’’ତି । ଅଥ ରାଜା ତଥା ୱତ୍ୱା ସୋଳସ ଧମ୍ମକଥିକେ, ସୋଳସ ଚ ଅମଚ୍ଚେ ସହସ୍ସସହସ୍ସପରିୱାରେ ପେସେସି । ଭିକ୍ଖୂ ଚ ପଟିପୁଚ୍ଛି – ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଦହରୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ? ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ୱୟ୍ହଂ ୱା ସିୱିକଂ ୱା ଅଭିରୁହିସ୍ସତି, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ନାଭିରୁହିସ୍ସତି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କୁହିଂ, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ୱସତୀ’’ତି ? ‘‘ଉପରି ଗଙ୍ଗାୟ, ମହାରାଜା’’ତି । ରାଜା ଆହ – ‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଥେରଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁପି ତୀରେସୁ ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଧାୟ ଥେରଂ ଆନେଥା’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଅମଚ୍ଚା ଚ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ଆରୋଚେସୁଂ ।
ଥେରୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ଖୋ ଅହଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି । ଅୟଂ ଦାନି ମେ ସୋ କାଲୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହି । ଅଥ ‘‘ଥେରୋ ସ୍ୱେ ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ସମ୍ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ରତ୍ତିଭାଗେ ରାଜା ସୁପିନଂ ଅଦ୍ଦସ । ଏୱରୂପୋ ସୁପିନୋ ଅହୋସି – ‘‘ସବ୍ବସେତୋ ହତ୍ଥିନାଗୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରାମସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି । ପୁନଦିୱସେ ରାଜା ସୁପିନଜ୍ଝାୟକେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ମୟା ଏୱରୂପୋ ସୁପିନୋ ଦିଟ୍ଠୋ, କିଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ? ଏକୋ ତଂ, ‘‘ମହାରାଜ, ସମଣନାଗୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ରାଜା ତାୱଦେୱ ‘‘ଥେରୋ ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜାଣୁମତ୍ତେ ଉଦକେ ଥେରଂ ସମ୍ପାପୁଣିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ନାୱାତୋ ଓତରନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଅଦାସି । ଥେରୋ ରାଜାନଂ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ଅଗ୍ଗହେସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅସିଗ୍ଗାହା ‘‘ଥେରସ୍ସ ସୀସଂ ପାତେସ୍ସାମା’’ତି କୋସତୋ ଅସିଂ ଅବ୍ବାହିଂସୁ । କସ୍ମା ? ଏତଂ କିର ଚାରିତ୍ତଂ ରାଜକୁଲେସୁ – ‘‘ୟୋ ରାଜାନଂ ହତ୍ଥେ ଗଣ୍ହତି ତସ୍ସ ଅସିନା ସୀସଂ ପାତେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ରାଜା ଛାୟଂୟେୱ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପୁବ୍ବେପି ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱିରଦ୍ଧକାରଣା ଅସ୍ସାଦଂ ନ ୱିନ୍ଦାମି, ମା ଖୋ ଥେରେ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ଥା’’ତି । ଥେରୋ ପନ କସ୍ମା ରାଜାନଂ ହତ୍ଥେ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ? ୟସ୍ମା ରଞ୍ଞା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ପକ୍କୋସାପିତୋ ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗହେସି ।
ରାଜା ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ନେତ୍ୱା ବାହିରତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିୱାରାପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଥେରସ୍ସ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ପଟିବଲୋ ନୁ ଖୋ ଥେରୋ ମମ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ’’ତି ଆହ । ‘‘କତରଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋସି, ମହାରାଜା’’ତି ? ‘‘ପଥୱୀକମ୍ପନଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ସକଲପଥୱୀକମ୍ପନଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋସି, ମହାରାଜ, ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନ’’ନ୍ତି ? ‘‘କତରଂ ପନେତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ? ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ମହାରାଜ, କଂସପାତିୟା ଉଦକପୁଣ୍ଣାୟ ସବ୍ବଂ ଉଦକଂ କମ୍ପେତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ; ଉଦାହୁ ଉପଡ୍ଢ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଉପଡ୍ଢଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନଂ ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ପଦେସପଥୱୀକମ୍ପନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ମହାରାଜ, ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଏକେନ ଚକ୍କେନ ସୀମଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ରଥୋ ତିଟ୍ଠତୁ; ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ଦ୍ୱୀହି ପାଦେହି ସୀମଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅସ୍ସୋ ତିଟ୍ଠତୁ; ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଏକେନ ପାଦେନ ସୀମଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପୁରିସୋ ତିଟ୍ଠତୁ; ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉପଡ୍ଢଭାଗେନ ସୀମଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଏକା ଉଦକପାତି ତିଟ୍ଠତୂ’’ତି । ରାଜା ତଥା କାରାପେସି । ଥେରୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ରାଜା ପସ୍ସତୂ’’ତି ୟୋଜନପ୍ପମାଣପଥୱୀଚଲନଂ ଅଧିଟ୍ଠହି । ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ରଥସ୍ସ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଠିତୋ ପାଦୋୱ ଚଲି, ଇତରୋ ନ ଚଲି । ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାସୁ ଅସ୍ସପୁରିସାନଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଠିତପାଦାୟେୱ ଚଲିଂସୁ, ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢଂ ସରୀରଞ୍ଚ । ଉତ୍ତରଦିସାୟ ଉଦକପାତିୟାପି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଠିତଂ ଉପଡ୍ଢଭାଗଗତମେୱ ଉଦକଂ ଚଲି, ଅୱସେସଂ ନିଚ୍ଚଲମହୋସୀତି । ରାଜା ତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସକ୍ଖତି ଦାନି ଥେରୋ ସାସନଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତୁ’’ନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ କାରାପେହୀ’ତି ପହିଣିଂ, ସୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି, ଏତଂ ପାପଂ କସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ?
‘‘କିଂ ପନ ତେ, ମହାରାଜ, ଅତ୍ଥି ଚିତ୍ତଂ ‘ଅୟଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଘାତେତୂ’’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ସଚେ ତେ, ମହାରାଜ, ନତ୍ଥି ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ତୁୟ୍ହଂ ପାପ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଥେରୋ ରାଜାନଂ ଏତମତ୍ଥଂ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସଞ୍ଞାପେସି – ‘‘ଚେତନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମଂ ୱଦାମି । ଚେତୟିତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋତି – କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ।
ତମେୱତ୍ଥଂ ପରିଦୀପେତୁଂ ତିତ୍ତିରଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୪.୭୫) ଆହରି – ‘‘ଅତୀତେ, ମହାରାଜ, ଦୀପକତିତ୍ତିରୋ ତାପସଂ ପୁଚ୍ଛି –
‘ଞାତକୋ ନୋ ନିସିନ୍ନୋତି, ବହୁ ଆଗଚ୍ଛତୀ ଜନୋ ।
ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତି, ତସ୍ମିଂ ମେ ସଙ୍କତେ ମନୋ’ତି ॥
ତାପସୋ ଆହ – ‘ଅତ୍ଥି ପନ ତେ ଚିତ୍ତଂ ମମ ସଦ୍ଦେନ ଚ ରୂପଦସ୍ସନେନ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏତେ ପକ୍ଖିନୋ ବଜ୍ଝନ୍ତୁ ୱା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା’ତି ? ‘ନତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’ତି ତିତ୍ତିରୋ ଆହ । ତତୋ ନଂ ତାପସୋ ସଞ୍ଞାପେସି – ‘ସଚେ ତେ ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ପାପଂ; ଚେତୟନ୍ତମେୱ ହି ପାପଂ ଫୁସତି, ନାଚେତୟନ୍ତଂ ।
‘ନ ପଟିଚ୍ଚ କମ୍ମଂ ଫୁସତି, ମନୋ ଚେ ନପ୍ପଦୁସ୍ସତି ।
ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କସ୍ସ ଭଦ୍ରସ୍ସ, ନ ପାପମୁପଲିମ୍ପତୀ’’’ତି ॥
ଏୱଂ ଥେରୋ ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ରାଜୁୟ୍ୟାନେ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ୱସନ୍ତୋ ରାଜାନଂ ସମୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ରାଜା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଅସୋକାରାମେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରନ୍ତରେ ନିସିନ୍ନୋ ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଏକଲଦ୍ଧିକେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ ଏକତୋ କାରାପେତ୍ୱା ଏକମେକଂ ଭିକ୍ଖୁସମୂହଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂୱାଦୀ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ତତୋସସ୍ସତୱାଦିନୋ ‘‘ସସ୍ସତୱାଦୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା…ପେ॰… ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା… ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା… ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା… ସଞ୍ଞୀୱାଦା… ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା… ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା … ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା… ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ପଠମମେୱ ସମୟସ୍ସ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ନୟିମେ ଭିକ୍ଖୂ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଇମେ’’ତି ଞତ୍ୱା ତେସଂ ସେତକାନି ୱତ୍ଥାନି ଦତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସି । ତେ ସବ୍ବେପି ସଟ୍ଠିସହସ୍ସା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ମହାରାଜା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୱିଭଜ୍ଜୱାଦୀ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ସୁଦ୍ଧଂ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ସାସନଂ; କରୋତୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥ’’ନ୍ତି ଆରକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି ।
ସମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ ଅକାସି । ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପାତେ ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପରପ୍ପୱାଦଂ ମଦ୍ଦମାନୋ କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣଂ ଅଭାସି । ତତୋ ସଟ୍ଠିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧରାନଂ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସହସ୍ସମେକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚ କାକଣ୍ଡକପୁତ୍ତୋ ୟସତ୍ଥେରୋ ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ; ଏୱମେୱ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ସାସନମଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ତତିୟସଙ୍ଗୀତିଂ ଅକାସି । ସଙ୍ଗୀତିପରିୟୋସାନେ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଅୟଂ ସଙ୍ଗୀତି ନୱହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠିତା । ୟା ଲୋକେ –
କତା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେନ, ତସ୍ମା ସହସ୍ସିକାତି ଚ ।
ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ଉପାଦାୟ, ତତିୟାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ଅୟଂ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘କେନାଭତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତାୱ ଉପାଲିତ୍ଥେରମାଦିଂ କତ୍ୱା ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୟାୱ ତତିୟସଙ୍ଗୀତି ତାୱ ଆଭତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରା –
‘‘ଉପାଲି ଦାସକୋ ଚେୱ, ସୋଣକୋ ସିଗ୍ଗୱୋ ତଥା ।
ତିସ୍ସୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତୋ ଚ, ପଞ୍ଚେତେ ୱିଜିତାୱିନୋ ॥
‘‘ପରମ୍ପରାୟ ୱିନୟଂ, ଦୀପେ ଜମ୍ବୁସିରିୱ୍ହୟେ ।
ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନମାନେସୁଂ, ତତିୟୋ ୟାୱ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପକାସିତୋୱ ହୋତି ।
ତତିୟସଙ୍ଗହତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଇମଂ ଦୀପଂ ମହିନ୍ଦାଦୀହି ଆଭତଂ । ମହିନ୍ଦତୋ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା କଞ୍ଚି କାଲଂ ଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରାଦୀହି ଆଭତଂ । ତତୋ ୟାୱଜ୍ଜତନା ତେସଂୟେୱ ଅନ୍ତେୱାସିକପରମ୍ପରଭୂତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଆଭତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ତତୋ ମହିନ୍ଦୋ ଇଟ୍ଟିୟୋ, ଉତ୍ତିୟୋ ସମ୍ବଲୋ ତଥା ।
ଭଦ୍ଦନାମୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
‘‘ଏତେ ନାଗା ମହାପଞ୍ଞା, ଜମ୍ବୁଦୀପା ଇଧାଗତା ।
ୱିନୟଂ ତେ ୱାଚୟିଂସୁ, ପିଟକଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟା ॥
‘‘ନିକାୟେ ପଞ୍ଚ ୱାଚେସୁଂ, ସତ୍ତ ଚେୱ ପକରଣେ ।
ତତୋ ଅରିଟ୍ଠୋ ମେଧାୱୀ, ତିସ୍ସଦତ୍ତୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
‘‘ୱିସାରଦୋ କାଳସୁମନୋ, ଥେରୋ ଚ ଦୀଘନାମକୋ ।
ଦୀଘସୁମନୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
‘‘ପୁନଦେୱ କାଳସୁମନୋ, ନାଗତ୍ଥେରୋ ଚ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ।
ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ଦେୱତ୍ଥେରୋ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ॥
‘‘ପୁନଦେୱ ସୁମନୋ ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ଚ ୱିସାରଦୋ ।
ବହୁସ୍ସୁତୋ ଚୂଳନାଗୋ, ଗଜୋୱ ଦୁପ୍ପଧଂସିୟୋ ॥
‘‘ଧମ୍ମପାଲିତନାମୋ ଚ, ରୋହଣେ ସାଧୁପୂଜିତୋ ।
ତସ୍ସ ସିସ୍ସୋ ମହାପଞ୍ଞୋ, ଖେମନାମୋ ତିପେଟକୋ ॥
‘‘ଦୀପେ ତାରକରାଜାୱ, ପଞ୍ଞାୟ ଅତିରୋଚଥ ।
ଉପତିସ୍ସୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ଫୁସ୍ସଦେୱୋ ମହାକଥୀ ॥
‘‘ପୁନଦେୱ ସୁମନୋ ମେଧାୱୀ, ପୁପ୍ଫନାମୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ।
ମହାକଥୀ ମହାସିୱୋ, ପିଟକେ ସବ୍ବତ୍ଥ କୋୱିଦୋ ॥
‘‘ପୁନଦେୱ ଉପାଲି ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ଚ ୱିସାରଦୋ ।
ମହାନାଗୋ ମହାପଞ୍ଞୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସକୋୱିଦୋ ॥
‘‘ପୁନଦେୱ ଅଭୟୋ ମେଧାୱୀ, ପିଟକେ ସବ୍ବତ୍ଥ କୋୱିଦୋ ।
ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ଚ ୱିସାରଦୋ ॥
‘‘ତସ୍ସ ସିସ୍ସୋ ମହାପଞ୍ଞୋ, ପୁପ୍ଫନାମୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ।
ସାସନଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ, ଜମ୍ବୁଦୀପେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ॥
‘‘ଚୂଳାଭୟୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ଚ ୱିସାରଦୋ ।
ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସକୋୱିଦୋ ॥
‘‘ଚୂଳଦେୱୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ଚ ୱିସାରଦୋ ।
ସିୱତ୍ଥେରୋ ଚ ମେଧାୱୀ, ୱିନୟେ ସବ୍ବତ୍ଥ କୋୱିଦୋ ॥
‘‘ଏତେ ନାଗା ମହାପଞ୍ଞା, ୱିନୟଞ୍ଞୂ ମଗ୍ଗକୋୱିଦା ।
ୱିନୟଂ ଦୀପେ ପକାସେସୁଂ, ପିଟକଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟା’’ତି ॥
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ କିର ଇମଂ ତତିୟଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଅନାଗତେ ସାସନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଏତଦହୋସି – ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଖୋ ଜନପଦେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭାରଂ କତ୍ୱା ତେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପେସେସି । ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରଂ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠଂ ପେସେସି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତଂ ରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି । ମହାଦେୱତ୍ଥେରଂ ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ମହିଂସକମଣ୍ଡଲଂ ପେସେସି । ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ୱନୱାସିଂ। ୟୋନକଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ଅପରନ୍ତକଂ। ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ମହାରଟ୍ଠଂ। ମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ୟୋନକଲୋକଂ। ମଜ୍ଝିମତ୍ଥେରଂ ହିମୱନ୍ତଦେସଭାଗଂ। ସୋଣତ୍ଥେରଞ୍ଚ ଉତ୍ତରତ୍ଥେରଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ। ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଇଟ୍ଟିୟତ୍ଥେରେନ ଉତ୍ତିୟତ୍ଥେରେନ ସମ୍ବଲତ୍ଥେରେନ ଭଦ୍ଦସାଲତ୍ଥେରେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପେସେସି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେଥା’’ତି । ସବ୍ବେପି ତଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅତ୍ତପଞ୍ଚମା ଅଗମଂସୁ ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ଗଣୋ ଅଲଂ ଉପସମ୍ପଦକମ୍ମାୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠେ ସସ୍ସପାକସମୟେ ଅରୱାଳୋ ନାମ ନାଗରାଜା କରକୱସ୍ସଂ ନାମ ୱସ୍ସାପେତ୍ୱା ସସ୍ସଂ ହରାପେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପାପେତି । ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରୋ ପନ ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୱତି ଅରୱାଳଦହସ୍ସ ଉପରି ଓତରିତ୍ୱା ଅରୱାଳଦହପିଟ୍ଠିୟଂ ଚଙ୍କମତିପି ତିଟ୍ଠତିପି ନିସୀଦତିପି ସେୟ୍ୟମ୍ପି କପ୍ପେତି । ନାଗମାଣୱକା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅରୱାଳସ୍ସ ନାଗରାଜସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ମହାରାଜ, ଏକୋ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋ ଭଣ୍ଡୁ କାସାୱୱସନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଉଦକଂ ଦୂସେତୀ’’ତି । ନାଗରାଜା ତାୱଦେୱ କୋଧାଭିଭୂତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ମକ୍ଖଂ ଅସହମାନୋ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଅନେକାନି ଭିଂସନକାନି ନିମ୍ମିନି । ତତୋ ତତୋ ଭୁସା ୱାତା ୱାୟନ୍ତି, ରୁକ୍ଖା ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ପବ୍ବତକୂଟାନି ପତନ୍ତି, ମେଘା ଗଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜୁଲତା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ଅସନିୟୋ ଫଲନ୍ତି, ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ ଗଗନତଲଂ ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତି । ଭୟାନକରୂପା ନାଗକୁମାରା ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ସୟମ୍ପି ଧୂମାୟତି, ପଜ୍ଜଲତି, ପହରଣୱୁଟ୍ଠିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ‘‘କୋ ଅୟଂ ମୁଣ୍ଡକୋ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋ’’ତିଆଦୀହି ଫରୁସୱଚନେହି ଥେରଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେସି । ‘‘ଏଥ ଗଣ୍ହଥ ହନଥ ନିଦ୍ଧମଥ ଇମଂ ସମଣ’’ନ୍ତି ନାଗବଲଂ ଆଣାପେସି । ଥେରୋ ସବ୍ବଂ ତଂ ଭିଂସନକଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ପଟିବାହିତ୍ୱା ନାଗରାଜାନଂ ଆହ –
‘‘ସଦେୱକୋପି ଚେ ଲୋକୋ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତାସୟେୟ୍ୟ ମଂ ।
ନ ମେ ପଟିବଲୋ ଅସ୍ସ, ଜନେତୁଂ ଭୟଭେରୱଂ ॥
‘‘ସଚେପି ତ୍ୱଂ ମହିଂ ସବ୍ବଂ, ସସମୁଦ୍ଦଂ ସପବ୍ବତଂ ।
ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାନାଗ, ଖିପେୟ୍ୟାସି ମମୂପରି ॥
‘‘ନେୱ ମେ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାସି, ଜନେତୁଂ ଭୟଭେରୱଂ ।
ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତୱେୱସ୍ସ, ୱିଘାତୋ ଉରଗାଧିପା’’ତି ॥
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନାଗରାଜା ୱିହତାନୁଭାୱୋ ନିପ୍ଫଲୱାୟାମୋ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ଅହୋସି । ତଂ ଥେରୋ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମାଦପେତ୍ୱା ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେସି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ନାଗସହସ୍ସେହି । ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ହିମୱନ୍ତୱାସିନୋ ୟକ୍ଖା ଚ ଗନ୍ଧବ୍ବା ଚ କୁମ୍ଭଣ୍ଡା ଚ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ପଞ୍ଚକୋପି ୟକ୍ଖୋ ସଦ୍ଧିଂ ଭରିୟାୟ ୟକ୍ଖିନିୟା ପଞ୍ଚହି ଚ ପୁତ୍ତସତେହି ପଠମେ ଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଅଥାୟସ୍ମା ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରୋ ସବ୍ବେପି ନାଗୟକ୍ଖରକ୍ଖସେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ –
‘‘ମା ଦାନି କୋଧଂ ଜନୟିତ୍ଥ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୟଥା ପୁରେ ।
ସସ୍ସଘାତଞ୍ଚ ମା କତ୍ଥ, ସୁଖକାମା ହି ପାଣିନୋ ।
କରୋଥ ମେତ୍ତଂ ସତ୍ତେସୁ, ୱସନ୍ତୁ ମନୁଜା ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥
ତେ ସବ୍ବେପି ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ’’ତି ଥେରସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତଂଦିୱସମେୱ ଚ ନାଗରାଜସ୍ସ ପୂଜାସମୟୋ ହୋତି । ଅଥ ନାଗରାଜା ଅତ୍ତନୋ ରତନମୟଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପଞ୍ଞପେସି । ନିସୀଦି ଥେରୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେ । ନାଗରାଜାପି ଥେରଂ ବୀଜୟମାନୋ ସମୀପେ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରରଟ୍ଠୱାସିନୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନାଗରାଜତୋପି ଥେରୋ ମହିଦ୍ଧିକତରୋ’’ତି ଥେରମେୱ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା । ଥେରୋ ତେସଂ ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତଂ କଥେସି। ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଅସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି, କୁଲସତସହସ୍ସଂ ପବ୍ବଜି । ତତୋ ପଭୁତି ଚ କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରା ୟାୱଜ୍ଜତନା କାସାୱପଜ୍ଜୋତା ଇସିୱାତପଟିୱାତା ଏୱ ।
ଗନ୍ତ୍ୱା କସ୍ମୀରଗନ୍ଧାରଂ, ଇସି ମଜ୍ଝନ୍ତିକୋ ତଦା ।
ଦୁଟ୍ଠଂ ନାଗଂ ପସାଦେତ୍ୱା, ମୋଚେସି ବନ୍ଧନା ବହୂତି ॥
ମହାଦେୱତ୍ଥେରୋପି ମହିଂସକମଣ୍ଡଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତଂ କଥେସି । ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଚତ୍ତାଲୀସ ପାଣସହସ୍ସାନି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ପଟିଲଭିଂସୁ, ଚତ୍ତାଲୀସଂୟେୱ ପାଣସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ ।
ଗନ୍ତ୍ୱାନ ରଟ୍ଠଂ ମହିଂସଂ, ମହାଦେୱୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।
ଚୋଦେତ୍ୱା ଦେୱଦୂତେହି, ମୋଚେସି ବନ୍ଧନା ବହୂତି ॥
ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ପନ ୱନୱାସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗପରିୟାୟକଥାୟ ୱନୱାସିକେ ପସାଦେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ପନସ୍ସ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ସତ୍ତତିସହସ୍ସମତ୍ତା ପବ୍ବଜିଂସୁ, ପଞ୍ଚୱିହାରସତାନି ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।
ଗନ୍ତ୍ୱାନ ରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ, ୱନୱାସିଂ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।
ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଠିତୋ ତତ୍ଥ, ଦେସେସି ଅନମତଗ୍ଗିୟନ୍ତି ॥
ୟୋନକଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋପି ଅପରନ୍ତକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୟ ଅପରନ୍ତକେ ପସାଦେତ୍ୱା ସତ୍ତତି ପାଣସହସ୍ସାନି ଧମ୍ମାମତଂ ପାୟେସି । ଖତ୍ତିୟକୁଲତୋ ଏୱ ପୁରିସସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ, ସମଧିକାନି ଚ ଛ ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନି । ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।
ଅପରନ୍ତଂ ୱିଗାହିତ୍ୱା, ୟୋନକୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ।
ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମେନେତ୍ଥ, ପସାଦେସି ଜନେ ବହୂତି ॥
ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ପନ ମହାରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାନାରଦକସ୍ସପଜାତକକଥାୟ ମହାରଟ୍ଠକେ ପସାଦେତ୍ୱା ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ତେରସସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।
ମହାରଟ୍ଠଂ ଇସି ଗନ୍ତ୍ୱା, ସୋ ମହାଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ।
ଜାତକଂ କଥୟିତ୍ୱାନ, ପସାଦେସି ମହାଜନନ୍ତି ॥
ମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋପି ୟୋନକରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କାଳକାରାମସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୟ ୟୋନକଲୋକଂ ପସାଦେତ୍ୱା ସତ୍ତତିସହସ୍ସାଧିକସ୍ସ ପାଣସତସହସ୍ସସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲାଲଙ୍କାରଂ ଅଦାସି । ସନ୍ତିକେ ଚସ୍ସ ଦସସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଏୱଂ ସୋପି ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।
ୟୋନରଟ୍ଠଂ ତଦା ଗନ୍ତ୍ୱା, ସୋ ମହାରକ୍ଖିତୋ ଇସି ।
କାଳକାରାମସୁତ୍ତେନ ତେ ପସାଦେସି ୟୋନକେତି ॥
ମଜ୍ଝିମତ୍ଥେରୋ ପନ କସ୍ସପଗୋତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଅଳକଦେୱତ୍ଥେରେନ ଦୁନ୍ଦୁଭିସ୍ସରତ୍ଥେରେନ ମହାଦେୱତ୍ଥେରେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ହିମୱନ୍ତଦେସଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୟ ତଂ ଦେସଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଅସୀତିପାଣକୋଟିୟୋ ମଗ୍ଗଫଲରତନାନି ପଟିଲାଭେସି । ପଞ୍ଚପି ଚ ଥେରା ପଞ୍ଚ ରଟ୍ଠାନି ପସାଦେସୁଂ । ଏକମେକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସତସହସ୍ସମତ୍ତା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଏୱଂ ତେ ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।
ଗନ୍ତ୍ୱାନ ମଜ୍ଝିମତ୍ଥେରୋ, ହିମୱନ୍ତଂ ପସାଦୟି ।
ୟକ୍ଖସେନଂ ପକାସେନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନନ୍ତି ॥
ସୋଣତ୍ଥେରୋପି ସଦ୍ଧିଂ ଉତ୍ତରତ୍ଥେରେନ ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଅଗମାସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ତତ୍ଥ ଏକା ରକ୍ଖସୀ ସମୁଦ୍ଦତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରାଜକୁଲେ ଜାତେ ଜାତେ ଦାରକେ ଖାଦତି । ତଂଦିୱସମେୱ ଚ ରାଜକୁଲେ ଏକୋ ଦାରକୋ ଜାତୋ ହୋତି । ମନୁସ୍ସା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରକ୍ଖସାନଂ ସହାୟକୋ ଏସୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଆୱୁଧାନି ଗହେତ୍ୱା ଥେରଂ ପହରିତୁକାମା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଥେରୋ ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ ଆୱୁଧହତ୍ଥା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ରାଜକୁଲେ ଜାତେ ଜାତେ ଦାରକେ ରକ୍ଖସା ଖାଦନ୍ତି, ତେସଂ ତୁମ୍ହେ ସହାୟକା’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ନ ମୟଂ ରକ୍ଖସାନଂ ସହାୟକା, ସମଣା ନାମ ମୟଂ ୱିରତା ପାଣାତିପାତା…ପେ॰… ୱିରତା ମଜ୍ଜପାନା ଏକଭତ୍ତିକା ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଖଣେ ସା ରକ୍ଖସୀ ସପରିୱାରା ସମୁଦ୍ଦତୋ ନିକ୍ଖମି ‘‘ରାଜକୁଲେ ଦାରକୋ ଜାତୋ ତଂ ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମନୁସ୍ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏସା, ଭନ୍ତେ, ରକ୍ଖସୀ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଭୀତା ୱିରୱିଂସୁ । ଥେରୋ ରକ୍ଖସେହି ଦିଗୁଣେ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତେହି ଅତ୍ତଭାୱେହି ତଂ ରକ୍ଖସିଂ ସପରିସଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ପରିକ୍ଖିପି। ତସ୍ସା ସପରିସାୟ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେହି ଇଦଂ ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି । ମୟଂ ପନ ଇମେସଂ ଭକ୍ଖା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି । ସବ୍ବେ ରକ୍ଖସା ଭୀତା ୱେଗସା ପଲାୟିଂସୁ । ଥେରୋପି ତେ ୟାୱ ଅଦସ୍ସନଂ ତାୱ ପଲାପେତ୍ୱା ଦୀପସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ସନ୍ନିପତିତଂ ମହାଜନକାୟଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତନ୍ତକଥାୟ ପସାଦେତ୍ୱା ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ସଟ୍ଠିସହସ୍ସାନଂ ପନେତ୍ଥ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । କୁଲଦାରକାନଂ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ, କୁଲଧୀତାନଂ ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସଂ । ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ତତୋ ପଭୁତି ରାଜକୁଲେ ଜାତଦାରକାନଂ ସୋଣୁତ୍ତରନାମମେୱ କରୋନ୍ତି ।
ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ସୋଣୁତ୍ତରା ମହିଦ୍ଧିକା ।
ପିସାଚେ ନିଦ୍ଧମେତ୍ୱାନ, ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ଅଦେସିସୁନ୍ତି ॥
ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କାଲୋ ନୁ ଖୋ ମେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଗନ୍ତୁଂ ନୋ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ୱୀମଂସତୋ ‘‘ନ ତାୱ କାଲୋ’’ତି ଅହୋସି । କିଂ ପନସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି ? ମୁଟସିୱରଞ୍ଞୋ ମହଲ୍ଲକଭାୱଂ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ମହଲ୍ଲକୋ, ନ ସକ୍କା ଇମଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ । ଇଦାନି ପନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସତି । ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସକ୍କା ଭୱିସ୍ସତି ସାସନଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ । ହନ୍ଦ ୟାୱ ସୋ ସମୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଞାତକେ ଓଲୋକେମ । ପୁନ ଦାନି ମୟଂ ଇମଂ ଜନପଦଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ ୱା ନ ୱା’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସୋକାରାମତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ତେହି ଇଟ୍ଟିୟାଦୀହି ଚତୂହି ଥେରେହି ସଙ୍ଘମିତ୍ତାୟ ପୁତ୍ତେନ ସୁମନସାମଣେରେନ ଭଣ୍ଡୁକେନ ଚ ଉପାସକେନ ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଗହନଗରପରିୱତ୍ତକେନ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିଜନପଦେ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଞାତକେ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଛ ମାସେ ଅତିକ୍କାମେସି । ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ମାତୁ ନିୱେସନଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିସନଗରଂ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ଅସୋକୋ କିର କୁମାରକାଲେ ଜନପଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉଜ୍ଜେନିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱେଦିସନଗରଂ ପତ୍ୱା ୱେଦିସସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଧୀତରଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସା ତଂଦିୱସମେୱ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉଜ୍ଜେନିୟଂ ମହିନ୍ଦକୁମାରଂ ୱିଜାୟି । କୁମାରସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସୱସ୍ସକାଲେ ରାଜା ଅଭିସେକଂ ପାପୁଣି । ସା ତସ୍ସ ମାତା ତେନ ସମୟେନ ଞାତିଘରେ ୱସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ମାତୁ ନିୱେସନଟ୍ଠାନଂ ୱେଟିସନଗରଂ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ।
ସମ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ପନ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରମାତା ଦେୱୀ ପାଦେସୁ ସିରସା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ଥେରଂ ଅତ୍ତନା କତଂ ୱେଦିସଗିରିମହାୱିହାରଂ ନାମ ଆରୋପେସି । ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଇଧ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠିତଂ, ସମୟୋ ନୁ ଖୋ ଇଦାନି ଲଙ୍କାଦୀପଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅନୁଭୱତୁ ତାୱ ମେ ପିତରା ପେସିତଂ ଅଭିସେକଂ ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସୋ, ରତନତ୍ତୟଗୁଣଞ୍ଚ ସୁଣାତୁ, ଛଣତ୍ଥଞ୍ଚ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମିସ୍ସକପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହତୁ, ତଦା ତଂ ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିସ୍ସାମା’’ତି । ଅଥାପରଂ ଏକମାସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ମାସାତିକ୍କମେନ ଚ ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ସନ୍ନିପତିତା ସବ୍ବେପି – ‘‘କାଲୋ ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଗମନାୟ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ମନ୍ତୟିଂସୁ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ମହିନ୍ଦୋ ନାମ ନାମେନ, ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ତଦା ଅହୁ ।
ଇଟ୍ଟିୟୋ ଉତ୍ତିୟୋ ଥେରୋ, ଭଦ୍ଦସାଲୋ ଚ ସମ୍ବଲୋ ॥
‘‘ସାମଣେରୋ ଚ ସୁମନୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।
ଭଣ୍ଡୁକୋ ସତ୍ତମୋ ତେସଂ, ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋ ଉପାସକୋ ।
ଇତି ହେତେ ମହାନାଗା, ମନ୍ତୟିଂସୁ ରହୋଗତା’’ତି ॥
ତଦା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘କାଲଙ୍କତୋ, ଭନ୍ତେ, ମୁଟସିୱରାଜା; ଇଦାନି ଦେୱାନଂପିୟତିସ୍ସମହାରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଚ ତୁମ୍ହେ ବ୍ୟାକତା – ‘ଅନାଗତେ ମହିନ୍ଦୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପସାଦେସ୍ସତୀ’ତି । ତସ୍ମାତିହ ୱୋ, ଭନ୍ତେ, କାଲୋ ଦୀପୱରଂ ଗମନାୟ; ଅହମ୍ପି ୱୋ ସହାୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି । କସ୍ମା ପନ ସକ୍କୋ ଏୱମାହ ? ଭଗୱା କିରସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତ୍ୱା ଅନାଗତେ ଇମସ୍ସ ଦୀପସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି – ‘‘ତଦା ତ୍ୱମ୍ପି ସହାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଚ ଆଣାପେସି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଥେରୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତସତ୍ତମୋ ୱେଟିସକପବ୍ବତା ୱେହାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ ମିସ୍ସକପବ୍ବତେ ପତିଟ୍ଠହି । ୟଂ ପନେତରହି ‘‘ଚେତିୟପବ୍ବତୋ’’ତିପି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୱେଟିସଗିରିମ୍ହି ରାଜଗହେ, ୱସିତ୍ୱା ତିଂସରତ୍ତିୟୋ ।
କାଲୋୱ ଗମନସ୍ସାତି, ଗଚ୍ଛାମ ଦୀପମୁତ୍ତମଂ ॥
‘‘ପଳୀନା ଜମ୍ବୁଦୀପା ତେ, ହଂସରାଜାୱ ଅମ୍ବରେ ।
ଏୱମୁପ୍ପତିତା ଥେରା, ନିପତିଂସୁ ନଗୁତ୍ତମେ ॥
‘‘ପୁରତୋ ପୁରସେଟ୍ଠସ୍ସ, ପବ୍ବତେ ମେଘସନ୍ନିଭେ ।
ପତିଂସୁ ସୀଲକୂଟମ୍ହି, ହଂସାୱ ନଗମୁଦ୍ଧନୀ’’ତି ॥
ଏୱଂ ଇଟ୍ଟିୟାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଚ ଆୟସ୍ମା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତିଂସତିମେ ୱସ୍ସେ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ପତିଟ୍ଠହୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଜାତସତ୍ତୁସ୍ସ ହି ଅଟ୍ଠମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱସ୍ସେ ସୀହକୁମାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ଆଦିରାଜା ୱିଜୟକୁମାରୋ ଇମଂ ଦୀପମାଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାୱାସଂ ଅକାସି । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ୱିଜୟୋ କାଲମକାସି । ଉଦୟଭଦ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଚଦସମେ ୱସ୍ସେ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ନାଗଦାସକରଞ୍ଞୋ ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ପଣ୍ଡୁୱାସୁଦେୱୋ କାଲମକାସି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ୱସ୍ସେ ଅଭୟୋ ନାମ ରାଜକୁମାରୋ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ସୁସୁନାଗରଞ୍ଞୋ ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ଅଭୟରଞ୍ଞୋ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ଅଥ ଅଭୟସ୍ସ ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ପଣ୍ଡୁକାଭୟୋ ନାମ ଦାମରିକୋ ରଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତତ୍ଥ କାଳାସୋକସ୍ସ ସୋଳସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ପଣ୍ଡୁକସ୍ସ ସତ୍ତରସୱସ୍ସାନି ପରିପୂରିଂସୁ । ତାନି ହେଟ୍ଠା ଏକେନ ୱସ୍ସେନ ସହ ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ପଣ୍ଡୁକାଭୟୋ କାଲମକାସି । ମୁଟସିୱରାଜା ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ଅସୋକଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସତ୍ତରସମେ ୱସ୍ସେ ଇଧ ମୁଟସିୱରାଜା କାଲମକାସି । ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଅଜାତସତ୍ତୁ ଚତୁୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ଉଦୟଭଦ୍ଦୋ ସୋଳସ, ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଚ ମୁଣ୍ଡୋ ଚ ଅଟ୍ଠ, ନାଗଦାସକୋ ଚତୁୱୀସତି, ସୁସୁନାଗୋ ଅଟ୍ଠାରସ, ତସ୍ସେୱ ପୁତ୍ତୋ କାଳାସୋକୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତି, ତତୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତକା ଦସ ଭାତୁକରାଜାନୋ ଦ୍ୱେୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସୁଂ । ତେସଂ ପଚ୍ଛତୋ ନୱ ନନ୍ଦା ଦ୍ୱେୱୀସତିମେୱ, ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତୋ ଚତୁୱୀସତି, ବିନ୍ଦୁସାରୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତି। ତସ୍ସାୱସାନେ ଅସୋକୋ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣି । ତସ୍ସ ପୁରେ ଅଭିସେକା ଚତ୍ତାରି ଅଭିସେକତୋ ଅଟ୍ଠାରସମେ ୱସ୍ସେ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଏୱମେତେନ ରାଜୱଂସାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତିଂସତିମେ ୱସ୍ସେ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ପତିଟ୍ଠହୀ’’ତି ।
ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଦିୱସେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଜେଟ୍ଠମୂଲନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ରାଜା ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଘୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଛଣଂ କରୋଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ଚ ଆଣାପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାଲୀସପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରୋ ନଗରମ୍ହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟେନ ମିସ୍ସକପବ୍ବତୋ ତେନ ପାୟାସି ମିଗୱଂ କୀଳିତୁକାମୋ । ଅଥ ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଏକା ଦେୱତା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଥେରେ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ରୋହିତମିଗରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ତିଣପଣ୍ଣାନି ଖାଦମାନା ୱିୟ ଚରତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ଦାନି ପମତ୍ତଂ ୱିଜ୍ଝିତୁ’’ନ୍ତି ଜିୟଂ ଫୋଟେସି । ମିଗୋ ଅମ୍ବତ୍ଥଲମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଆରଭି । ରାଜା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଅମ୍ବତ୍ଥଲମେୱ ଅଭିରୁହି । ମିଗୋପି ଥେରାନଂ ଅୱିଦୂରେ ଅନ୍ତରଧାୟି । ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ରାଜାନଂ ଅୱିଦୂରେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମଂୟେୱ ରାଜା ପସ୍ସତୁ, ମା ଇତରେ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ତିସ୍ସ, ତିସ୍ସ, ଇତୋ ଏହୀ’’ତି ଆହ । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ଜାତୋ ମଂ ‘ତିସ୍ସା’ତି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଲପିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ପନ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନପଟଧରୋ ଭଣ୍ଡୁ କାସାୱୱସନୋ ମଂ ନାମେନ ଆଲପତି, କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତି ମନୁସ୍ସୋ ୱା ଅମନୁସ୍ସୋ ୱା’’ତି ? ଥେରୋ ଆହ –
‘‘ସମଣା ମୟଂ ମହାରାଜ, ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସାୱକା ।
ତୱେୱ ଅନୁକମ୍ପାୟ, ଜମ୍ବୁଦୀପା ଇଧାଗତା’’ତି ॥
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସମହାରାଜା ଚ ଅସୋକଧମ୍ମରାଜା ଚ ଅଦିଟ୍ଠସହାୟକା ହୋନ୍ତି । ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସମହାରାଜସ୍ସ ଚ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଛାତପବ୍ବତପାଦେ ଏକମ୍ହି ୱେଳୁଗୁମ୍ବେ ତିସ୍ସୋ ୱେଳୁୟଟ୍ଠିୟୋ ରଥୟଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ – ଏକା ଲତାୟଟ୍ଠି ନାମ, ଏକା ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠି ନାମ, ଏକା ସକୁଣୟଟ୍ଠି ନାମ । ତାସୁ ଲତାୟଟ୍ଠି ରଜତୱଣ୍ଣା ହୋତି, ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଲତା କଞ୍ଚନୱଣ୍ଣା ଖାୟତି । ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠିୟଂ ପନ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତକାଳୱଣ୍ଣାନି ପୁପ୍ଫାନି ସୁୱିଭତ୍ତୱଣ୍ଟପତ୍ତକିଞ୍ଜକ୍ଖାନି ହୁତ୍ୱା ଖାୟନ୍ତି । ସକୁଣୟଟ୍ଠିୟଂ ହଂସକୁକ୍କୁଟଜୀୱଜୀୱକାଦୟୋ ସକୁଣା ନାନପ୍ପକାରାନି ଚ ଚତୁପ୍ପଦାନି ସଜୀୱାନି ୱିୟ ଖାୟନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଦୀପୱଂସେ –
‘‘ଛାତପବ୍ବତପାଦମ୍ହି, ୱେଳୁୟଟ୍ଠୀ ତୟୋ ଅହୁ ।
ସେତା ରଜତୟଟ୍ଠୀୱ, ଲତା କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭା ॥
‘‘ନୀଲାଦି ୟାଦିସଂ ପୁପ୍ଫଂ, ପୁପ୍ଫୟଟ୍ଠିମ୍ହି ତାଦିସଂ ।
ସକୁଣା ସକୁଣୟଟ୍ଠିମ୍ହି, ସରୂପେନେୱ ସଣ୍ଠିତା’’ତି ॥
ସମୁଦ୍ଦତୋପିସ୍ସ ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟାଦି ଅନେକୱିହିତଂ ରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତମ୍ବପଣ୍ଣିୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠ ମୁତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ – ହୟମୁତ୍ତା, ଗଜମୁତ୍ତା, ରଥମୁତ୍ତା, ଆମଲକମୁତ୍ତା, ୱଲୟମୁତ୍ତା, ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଠକମୁତ୍ତା, କକୁଧଫଲମୁତ୍ତା, ପାକତିକମୁତ୍ତାତି । ସୋ ତା ଚ ୟଟ୍ଠିୟୋ ତା ଚ ମୁତ୍ତା ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ବହୁଂ ରତନଂ ଅସୋକସ୍ସ ଧମ୍ମରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ ପେସେସି । ଅସୋକୋ ପସୀଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନି ପହିଣି – ଛତ୍ତଂ, ଚାମରଂ, ଖଗ୍ଗଂ, ମୋଳିଂ, ରତନପାଦୁକଂ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅଭିସେକତ୍ଥାୟ ବହୁୱିଧଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ; ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସଙ୍ଖଂ, ଗଙ୍ଗୋଦକଂ, ୱଡ୍ଢମାନଂ, ୱଟଂସକଂ, ଭିଙ୍ଗାରଂ, ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟଂ, ସିୱିକଂ, କଞ୍ଞଂ, କଟଚ୍ଛୁଂ, ଅଧୋୱିମଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ, ହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନଂ, ହରିଚନ୍ଦନଂ, ଅରୁଣୱଣ୍ଣମତ୍ତିକଂ, ଅଞ୍ଜନଂ, ହରୀତକଂ, ଆମଲକନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଦୀପୱଂସେ –
‘‘ୱାଲବୀଜନିମୁଣ୍ହୀସଂ, ଛତ୍ତଂ ଖଗ୍ଗଞ୍ଚ ପାଦୁକଂ ।
ୱେଠନଂ ସାରପାମଙ୍ଗଂ, ଭିଙ୍ଗାରଂ ନନ୍ଦିୱଟ୍ଟକଂ ॥
‘‘ସିୱିକଂ ସଙ୍ଖଂ ୱଟଂସଞ୍ଚ, ଅଧୋୱିମଂ ୱତ୍ଥକୋଟିକଂ ।
ସୋୱଣ୍ଣପାତିଂ କଟଚ୍ଛୁଂ, ମହଗ୍ଘଂ ହତ୍ଥପୁଞ୍ଛନଂ ॥
‘‘ଅନୋତତ୍ତୋଦକଂ କଞ୍ଞଂ, ଉତ୍ତମଂ ହରିଚନ୍ଦନଂ ।
ଅରୁଣୱଣ୍ଣମତ୍ତିକଂ, ଅଞ୍ଜନଂ ନାଗମାହଟଂ ॥
‘‘ହରୀତକଂ ଆମଲକଂ, ମହଗ୍ଘଂ ଅମତୋସଧଂ ।
ସଟ୍ଠିୱାହସତଂ ସାଲିଂ, ସୁଗନ୍ଧଂ ସୁୱକାହଟଂ ।
ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତଂ, ପାହେସି ଅସୋକୱ୍ହୟୋ’’ତି ॥
ନ କେୱଲଞ୍ଚେତଂ ଆମିସପଣ୍ଣାକାରଂ, ଇମଂ କିର ଧମ୍ମପଣ୍ଣାକାରମ୍ପି ପେସେସି –
‘‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।
ଉପାସକତ୍ତଂ ଦେସେସିଂ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ସାସନେ ॥
‘‘ଇମେସୁ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ, ଉତ୍ତମେ ଜିନସାସନେ ।
ତ୍ୱମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେହି, ସଦ୍ଧା ସରଣମୁପେହୀ’’ତି ॥
ସ୍ୱାୟଂ ରାଜା ତଂ ଦିୱସଂ ଅସୋକରଞ୍ଞା ପେସିତେନ ଅଭିସେକେନ ଏକମାସାଭିସିତ୍ତୋ ହୋତି ।
ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ହିସ୍ସ ଅଭିସେକମକଂସୁ । ସୋ ଅଚିରସ୍ସୁତଂ – ତଂ ସାସନପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରମାନୋ ତଂ ଥେରସ୍ସ ‘‘ସମଣା ମୟଂ ମହାରାଜ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସାୱକା’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟା ନୁ ଖୋ ଆଗତା’’ତି ତାୱଦେୱ ଆୱୁଧଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କଥୟମାନୋ । ୟଥାହ –
‘‘ଆୱୁଧଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାନ, ଏକମନ୍ତଂ ଉପାୱିସି ।
ନିସଜ୍ଜ ରାଜା ସମ୍ମୋଦି, ବହୁଂ ଅତ୍ଥୂପସଞ୍ହିତ’’ନ୍ତି ॥
ସମ୍ମୋଦନୀୟକଥଞ୍ଚ କୁରୁମାନେୟେୱ ତସ୍ମିଂ ତାନିପି ଚତ୍ତାଲୀସପୁରିସସହସ୍ସାନି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱାରେସୁଂ । ତଦା ଥେରୋ ଇତରେପି ଛ ଜନେ ଦସ୍ସେସି । ରାଜା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ କଦା ଆଗତା’’ତି ଆହ। ‘‘ମୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଇଦାନି ପନ ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଞ୍ଞେପି ଏୱରୂପା ସମଣା ସନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ସନ୍ତି, ମହାରାଜ; ଏତରହି ଜମ୍ବୁଦୀପୋ କାସାୱପଜ୍ଜୋତୋ ଇସିୱାତପଟିୱାତୋ । ତସ୍ମିଂ –
‘‘ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିପତ୍ତା ଚ, ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦା ।
ଖୀଣାସୱା ଅରହନ୍ତୋ, ବହୂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକାତି ॥
‘‘ଭନ୍ତେ, କେନ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ନେୱ, ମହାରାଜ, ଉଦକେନ ନ ଥଲେନା’’ତି । ‘‘ରାଜା ଆକାସେନ ଆଗତା’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । ଥେରୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ରଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଞାୱେୟତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ଆସନ୍ନଂ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ନାମୋ ଅୟଂ, ମହାରାଜ, ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ? ‘‘ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଇମଂ ପନ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ବଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅମ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ନତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖା’’ତି । ‘‘ଇମଞ୍ଚ ଅମ୍ବଂ ତେ ଚ ଅମ୍ବେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଅଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖା’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ତେ ପନ ନ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖା’’ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞେ ଅମ୍ବେ ଚ ଅନମ୍ବେ ଚ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ଥି ପନ ଅଞ୍ଞୋ ରୁକ୍ଖୋ’’ତି ? ‘‘ଅୟମେୱ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ବରୁକ୍ଖୋ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ମହାରାଜ, ପଣ୍ଡିତୋସି । ଅତ୍ଥି ପନ ତେ, ମହାରାଜ, ଞାତକା’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ବହୂ ଜନା’’ତି । ‘‘ତେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ କେଚି ଅଞ୍ଞାତକାପି ଅତ୍ଥି, ମହାରାଜା’’ତି ? ‘‘ଅଞ୍ଞାତକା, ଭନ୍ତେ, ଞାତକେହି ବହୁତରା’’ତି । ‘‘ତୱ ଞାତକେ ଚ ଅଞ୍ଞାତକେ ଚ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଞ୍ଞୋ କୋଚି, ମହାରାଜା’’ତି? ‘‘ଅହମେୱ, ଅଞ୍ଞାତକୋ’’ତି । ଅଥ ଥେରୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ରାଜା ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ରାଜା ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠହି ସଦ୍ଧିଂ ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ପାଣସହସ୍ସେହି ।
ତଂ ଖଣଞ୍ଞେୱ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତଂ ଆହରିୟିତ୍ଥ। ରାଜା ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଏୱ ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ନ ଇମେସଂ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଭୋଜନଂ କପ୍ପତୀ’’ତି । ‘‘ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପନ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଭୋଜନଂ କପ୍ପତୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ମିଂ କାଲେ, ଭନ୍ତେ, କପ୍ପତୀ’’ତି ? ‘‘ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟା, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛାମ, ଭନ୍ତେ, ନଗର’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅଲଂ, ମହାରାଜ, ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ସଚେ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ୱସଥ, ଅୟଂ ଦାରକୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ଅୟଂ ଦାରକୋ ଆଗତଫଲୋ ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ଇଦାନି ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ସ୍ୱେ ରଥଂ ପେସେସ୍ସାମି; ତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ଥେରୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସୁମନସାମଣେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ସୁମନ, ଧମ୍ମସୱନସ୍ସ କାଲଂ ଘୋସେହୀ’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, କିତ୍ତକଂ ଠାନଂ ସାୱେନ୍ତୋ ଘୋସେମୀ’’ତି ? ‘‘ସକଲଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପ’’ନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସାମଣେରୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ସକଲଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ସାୱେନ୍ତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଧମ୍ମସୱନସ୍ସ କାଲଂ ଘୋସେସି । ରାଜା ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥି କୋଚି ଉପଦ୍ଦୱୋ’’ତି । ‘‘ନତ୍ଥମ୍ହାକଂ କୋଚି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଧମ୍ମସୱନସ୍ସ କାଲଂ ଘୋସାପୟିମ୍ହ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ କଥେତୁକାମମ୍ହା’’ତି। ତଞ୍ଚ ପନ ସାମଣେରସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଭୁମ୍ମା ଦେୱତା ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେସୁଂ । ଏତେନୁପାୟେନ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛି । ତେନ ସଦ୍ଦେନ ମହା ଦେୱତାସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି । ଥେରୋ ମହନ୍ତଂ ଦେୱତାସନ୍ନିପାତଂ ଦିସ୍ୱା ସମଚିତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ଦେୱତାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ବହୂ ନାଗା ଚ ସୁପଣ୍ଣା ଚ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ୟାଦିସୋୱ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଇମଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥୟତୋ ଦେୱତାସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି, ତାଦିସୋ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସାପି ଜାତୋ । ଅଥ ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ ରାଜା ଥେରାନଂ ରଥଂ ପେସେସି । ସାରଥୀ ରଥଂ ଏକମନ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ଥେରାନଂ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଆଗତୋ, ଭନ୍ତେ, ରଥୋ; ଅଭିରୁହଥ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି । ଥେରା ‘‘ନ ମୟଂ ରଥଂ ଅଭିରୁହାମ; ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ପଚ୍ଛା ମୟଂ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟଂ ପଠମକଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଓତରିଂସୁ । ତଞ୍ହି ଚେତିୟଂ ଥେରେହି ପଠମଂ ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେ କତତ୍ତାୟେୱ ‘‘ପଠମକଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ରାଜାପି ସାରଥିଂ ପେସେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ମଣ୍ଡପଂ ପଟିୟାଦେଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି । ତାୱଦେୱ ସବ୍ବେ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଅତିୱିୟ ପାସାଦିକଂ ମଣ୍ଡପଂ ପଟିୟାଦେସୁଂ । ପୁନ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଥେରୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ କଥୟମାନୋ ‘ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନଂ ନ କପ୍ପତୀ’ତି ଆହ; ‘ନିସୀଦିସ୍ସନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଅୟ୍ୟା ଆସନେସୁ, ନ ନିସୀଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’’ତି ? ତସ୍ସେୱଂ ଚିନ୍ତୟନ୍ତସ୍ସେୱ ସୋ ସାରଥି ନଗରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ତତୋ ଅଦ୍ଦସ ଥେରେ ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତେ । ଦିସ୍ୱା ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଆଗତା, ଦେୱ, ଥେରା’’ତି । ରାଜା ‘‘ରଥଂ ଆରୂଳ୍ହା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନ ଆରୂଳ୍ହା, ଦେୱ, ଅପି ଚ ମମ ପଚ୍ଛତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେ ଠିତା’’ତି । ରାଜା ‘‘ରଥମ୍ପି ନାଭିରୂହିଂସୂ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନି ଅୟ୍ୟା ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନଂ ସାଦିୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ଥେରାନଂ ଭୂମତ୍ଥରଣସଙ୍ଖେପେନ ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଟିପଥଂ ଅଗମାସି । ଅମଚ୍ଚା ପଥୱିୟଂ ତଟ୍ଟିକଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଉପରି କୋଜୱକାଦୀନି ଚିତ୍ତତ୍ଥରଣାନି ପଞ୍ଞପେସୁଂ । ଉପ୍ପାତପାଠକା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଗହିତା ଦାନି ଇମେହି ପଥୱୀ, ଇମେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ସାମିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ରାଜାପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମହତିୟା ପୂଜାୟ ଚ ସକ୍କାରେନ ଚ ଥେରେ ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ ପୱେସେସି । ଥେରୋ ଆସନପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସାସନଂ ସକଲଲଙ୍କାଦୀପେ ପଥୱୀ ୱିୟ ପତ୍ଥଟଂ ନିଚ୍ଚଲଞ୍ଚ ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ରାଜା ଥେରେ ପଣୀତେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ସହତ୍ଥା ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ସମ୍ପୱାରେତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଳାଦେୱୀପମୁଖାନି ପଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିସତାନି ଥେରାନଂ ଅଭିୱାଦନଂ ପୂଜାସକ୍କାରଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୂ’’ତି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଥେରୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ରଞ୍ଞୋ ସପରିଜନସ୍ସ ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସେନ୍ତୋ ପେତୱତ୍ଥୁଂୱିମାନୱତ୍ଥୁଂ ସଚ୍ଚସଂୟୁତ୍ତଞ୍ଚ କଥେସି । ତଂ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ତାନି ପଞ୍ଚପି ଇତ୍ଥିସତାନି ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛାକଂସୁ ।
ୟେପି ତେ ମନୁସ୍ସା ପୁରିମଦିୱସେ ମିସ୍ସକପବ୍ବତେ ଥେରେ ଅଦ୍ଦସଂସୁ, ତେ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଥେରାନଂ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତି । ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ମହାଜନକାୟୋ ରାଜଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମହାସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏସୋ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନାଗରା, ଦେୱ, ‘ଥେରେ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭାମା’ତି ୱିରୱନ୍ତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସଚେ ଇଧ ପୱିସିସ୍ସନ୍ତି, ଓକାସୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭଣେ, ହତ୍ଥିସାଲଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱାଲୁକଂ ଆକିରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ଚେଲୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଟ୍ଠାନେ ଥେରାନଂ ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେଥା’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚା ତଥା ଅକଂସୁ । ଥେରୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ପାଣସହସ୍ସଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ତତୋ ‘‘ହତ୍ଥିସାଲା ଅତିସମ୍ବାଧା’’ତି ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେ ନନ୍ଦନୱନୁୟ୍ୟାନେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେସୁଂ । ଥେରୋ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତଂ କଥେସି । ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ପାଣସହସ୍ସଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପଟିଲଭି ।
ଏୱଂ ଆଗତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଥେରସ୍ସ ନନ୍ଦନୱନେ ଆଗତାଗତାହି କୁଲିତ୍ଥୀହି କୁଲସୁଣ୍ହାହି କୁଲକୁମାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦମାନସ୍ସେୱ ସାୟନ୍ହସମୟୋ ଜାତୋ । ଥେରୋ କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମ ଦାନି ମିସ୍ସକପବ୍ବତ’’ନ୍ତି ଉଟ୍ଠହି । ଅମଚ୍ଚା – ‘‘କତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ? ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତେ ରଞ୍ଞୋ ସଂୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ରାଜାନୁମତେନ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅକାଲୋ, ଭନ୍ତେ, ଇଦାନି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ; ଇଦମେୱ ନନ୍ଦନୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଆୱାସଟ୍ଠାନଂ ହୋତୂ’’ତି । ‘‘ଅଲଂ, ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନେନାହଂସୁ – ‘‘ରାଜା, ଭନ୍ତେ, ଆହ – ‘ଏତଂ ମେଘୱନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ ମମ ପିତୁ ସନ୍ତକଂ ନଗରତୋ ନାତିଦୂରଂ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଏତ୍ଥ ଥେରା ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତୂ’’’ତି । ୱସିଂସୁ ଥେରା ମେଘୱନେ ଉୟ୍ୟାନେ ।
ରାଜାପି ଖୋ ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ ଥେରସ୍ସ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଖସୟିତଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପତି, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ‘‘କପ୍ପତି, ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହରି – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରାମ’’ନ୍ତି । ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଉଦକଂ ପାତେତ୍ୱା ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଅଦାସି । ସହ ଉଦକପାତେନ ପଥୱୀ କମ୍ପି । ଅୟଂ ମହାୱିହାରେ ପଠମୋ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଅହୋସି । ରାଜା ଭୀତୋ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ପଥୱୀ କମ୍ପତୀ’’ତି ? ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ଦସବଲସ୍ସ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତି; ଇଦଞ୍ଚ ପଠମଂ ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସେତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ରାଜା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପସୀଦି । ଥେରୋ ପୁନଦିୱସେପି ରାଜଗେହେୟେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନେ ଅନମତଗ୍ଗିୟାନି କଥେସି । ପୁନଦିୱସେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତଂ କଥେସି । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି କଥେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅଡ୍ଢନୱମାନଂ ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନନ୍ଦନୱନଂ ସାସନସ୍ସ ଜୋତିପାତୁଭାୱଟ୍ଠାନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଜୋତିୱନ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭି । ସତ୍ତମେ ପନ ଦିୱସେ ଥେରା ଅନ୍ତେପୁରେ ରଞ୍ଞୋ ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତଂ କଥୟିତ୍ୱା ଚେତିୟଗିରିମେୱ ଅଗମଂସୁ ।
ଅଥ ଖୋ ରାଜା ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଥେରୋ, ଅମ୍ହେ ଗାଳ୍ହେନ ଓୱାଦେନ ଓୱଦତି; ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ’’ତି ? ଅମଚ୍ଚା ‘‘ତୁମ୍ହେହି, ଦେୱ, ଥେରୋ ଅୟାଚିତୋ ସୟମେୱ ଆଗତୋ; ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅନାପୁଚ୍ଛାୱ ଗମନମ୍ପି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ରାଜା ରଥଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଚ ଦେୱିୟୋ ଆରୋପେତ୍ୱା ଚେତିୟଗିରିଂ ଅଗମାସି ମହଞ୍ଚରାଜାନୁଭାୱେନ । ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱିୟୋ ଏକମନ୍ତଂ ଅପକ୍କମାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଥେରାନଂ ସମୀପଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ କିଲନ୍ତରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ଆହ – ‘‘କସ୍ମା ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ଏୱଂ କିଲମମାନୋ ଆଗତୋ’’ତି ? ‘‘‘ତୁମ୍ହେ ମମ ଗାଳ୍ହଂ ଓୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ଇଦାନି ଗନ୍ତୁକାମା ନୁ ଖୋ’ତି ଜାନନତ୍ଥଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ନ ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଗନ୍ତୁକାମା; ଅପିଚ ୱସ୍ସୂପନାୟିକକାଲୋ ନାମାୟଂ ମହାରାଜ, ତତ୍ର ସମଣେନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଟ୍ଠାନଂ ଞାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତଂଦିୱସମେୱ ଅରିଟ୍ଠୋ ନାମ ଅମଚ୍ଚୋ ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସାୟ ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭାତୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ରଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ଆହ – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଦେୱ, ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭଣେ, ପବ୍ବଜସ୍ସୂ’’ତି ରାଜା ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ଥେରଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ଥେରୋ ତଦହେୱ ପବ୍ବାଜେସି । ସବ୍ବେ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।
ରାଜାପି ଖୋ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ କଣ୍ଟକେନ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଲେଣେସୁ କମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନଗରମେୱ ଅଗମାସି । ତେପି ଥେରା ଦସଭାତିକସମାକୁଲଂ ରାଜକୁଲଂ ପସାଦେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଓୱଦମାନା ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ୱସ୍ସଂ ୱସିଂସୁ । ତଦାପି ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ପଠମଂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ । ଅଥାୟସ୍ମା ମହାମହିନ୍ଦୋ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ରାଜାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେହି ଚିରଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନାଥୱାସଂ ୱସିମ୍ହ, ଇଚ୍ଛାମ ମୟଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ରାଜା ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହାମି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାଜନୋ ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ, କସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଚିରଦିଟ୍ଠୋ ନୋ, ମହାରାଜ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମକରଣଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, ତେନମ୍ହ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା’’ତି । ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଅୱୋଚୁତ୍ଥ – ‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’’ତି । ‘‘କିଞ୍ଚାପି, ମହାରାଜ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ; ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ସରୀରଧାତୁୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ, ଭନ୍ତେ, ଥୂପପତିଟ୍ଠାନଂ ତୁମ୍ହେ ଆକଙ୍ଖଥାତି । କରୋମି, ଭନ୍ତେ, ଥୂପଂ, ଭୂମିଭାଗଂ ଦାନି ୱିଚିନାଥ; ଅପିଚ, ଭନ୍ତେ, ଧାତୁୟୋ କୁତୋ ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ? ‘‘ସୁମନେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେହି, ମହାରାଜା’’ତି ।
‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ସୁମନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୁତୋ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ଧାତୁୟୋ ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ? ସୁମନୋ ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ୱୀଥିୟୋ ସୋଧାପେତ୍ୱା ଧଜପଟାକପୁଣ୍ଣଘଟାଦୀହି ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ସପରିଜନୋ ଉପୋସଥଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସବ୍ବତାଳାୱଚରେ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଉପରି ଚସ୍ସ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ମହାନାଗୱନୁୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ୟାହି । ଅଦ୍ଧା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଧାତୁୟୋ ଲଚ୍ଛସୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଥେରା ଚେତିୟଗିରିମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ରାୟସ୍ମା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସୁମନସାମଣେରଂ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ସାମଣେର, ଜମ୍ବୁଦୀପେ ତୱ ଅୟ୍ୟକଂ ଅସୋକଂ ଧମ୍ମରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ଏୱଂ ୱଦେହି – ‘ସହାୟୋ ୱୋ, ମହାରାଜ, ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପସନ୍ନୋ ଥୂପଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୁକାମୋ, ତୁମ୍ହାକଂ କିର ହତ୍ଥେ ଧାତୁ ଅତ୍ଥି ତଂ ମେ ଦେଥା’ତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେହି – ‘ତୁମ୍ହାକଂ କିର, ମହାରାଜ, ହତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଅତ୍ଥି – ଦକ୍ଖିଣଦାଠା ଚ ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଞ୍ଚ; ତତୋ ତୁମ୍ହେ ଦକ୍ଖିଣଦାଠଂ ପୂଜେଥ, ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଂ ପନ ମୟ୍ହଂ ଦେଥା’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ନଂ ୱଦେହି – ‘କସ୍ମା ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପହିଣିତ୍ୱା ପମଜ୍ଜସୀ’’’ତି ?
‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ସୁମନୋ ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଟଲିପୁତ୍ତଦ୍ୱାରେ ଓରୁୟ୍ହ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ସାମଣେରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଧେହି ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱରମୁତ୍ତସଦିସାନଂ ଧାତୂନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମି । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ସାମଣେରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ ସୁମନ, ଆହିଣ୍ଡସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ପେସେତ୍ୱା କସ୍ମା ପମଜ୍ଜସୀ’’ତି ? ‘‘ନପ୍ପମଜ୍ଜାମି, ଭନ୍ତେ, ୱଦେହି – ‘କିଂ କରୋମୀ’’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କିର ହତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଅତ୍ଥି – ଦକ୍ଖିଣଦାଠା ଚ ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଞ୍ଚ; ତତୋ ତୁମ୍ହେ ଦକ୍ଖିଣଦାଠଂ ପୂଜେଥ, ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଂ ପନ ମୟ୍ହଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ମଣିଥୂପଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଧାତୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୁମନସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଗିରିମ୍ହିୟେୱ ପତିଟ୍ଠାସି ।
ଅଥ ଖୋ ମହିନ୍ଦପମୁଖା ସବ୍ବେପି ତେ ମହାନାଗା ଅସୋକଧମ୍ମରାଜେନ ଦିନ୍ନଧାତୁୟୋ ଚେତିୟଗିରିମ୍ହିୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଂ ଆଦାୟ ୱଡ୍ଢମାନକଚ୍ଛାୟାୟ ମହାନାଗୱନୁୟ୍ୟାନମଗମଂସୁ। ରାଜାପି ଖୋ ସୁମନେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ପୂଜାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ସୟଂ ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିମତ୍ଥକେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରୟମାନୋ ମହାନାଗୱନଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧାତୁ, ଛତ୍ତଂ ଅପନମତୁ, ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥୀ ଜଣ୍ଣୁକେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହତୁ, ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକଂ ମୟ୍ହଂ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି । ସହ ରଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ଛତ୍ତଂ ଅପନମି, ହତ୍ଥୀ ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିଟ୍ଠହି, ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକଂ ରଞ୍ଞୋ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠହି । ରାଜା ଅମତେନେୱ ଅଭିସିତ୍ତଗତ୍ତୋ ୱିୟ ପରମେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଧାତୁଂ, ଭନ୍ତେ, କିଂ କରୋମା’’ତି ? ‘‘ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭମ୍ହିୟେୱ ତାୱ, ମହାରାଜ, ଠପେହୀ’’ତି । ରାଜା ଧାତୁଚଙ୍କୋଟକଂ ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭେ ଠପେସି । ପମୁଦିତୋ ନାଗୋ କୋଞ୍ଚନାଦଂ ନଦି । ମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମହାଭୂମିଚାଲୋ ଅହୋସି । ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତେପି ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧାତୁ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱମନୁସ୍ସା ପମୋଦିଂସୁ । ଏୱଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱସିରିୟା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୀତିଂ ଜନୟନ୍ତୋ –
ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ମହାୱୀରୋ, ଚାତୁମାସିନିୟା ଇଧ ।
ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମ୍ହା, ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ॥
ଅଥସ୍ସ ସୋ ହତ୍ଥିନାଗୋ ଅନେକତାଳାୱଚରପରିୱାରିତୋ ଅତିୱିୟ ଉଳାରେନ ପୂଜାସକ୍କାରେନ ସକ୍କରିୟମାନୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭିମୁଖୋୱ ହୁତ୍ୱା, ଅପସକ୍କନ୍ତୋ ୟାୱ ନଗରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମଦ୍ୱାରଂ ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମେନ ଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସକଲନାଗରେନ ଉଳାରାୟ ପୂଜାୟ କରୀୟମାନାୟ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଥୂପାରାମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ମହେଜୱତ୍ଥୁ ନାମ କିର ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ଥୂପାରାମାଭିମୁଖୋୟେୱ ପଟିନିୱତ୍ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଥୂପାରାମେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ହୋତି ।
ଅତୀତେ କିର ଅୟଂ ଦୀପୋ ଓଜଦୀପୋ ନାମ ଅହୋସି, ରାଜା ଅଭୟୋ ନାମ, ନଗରଂ ଅଭୟପୁରଂ ନାମ, ଚେତିୟପବ୍ବତୋ ଦେୱକୂଟପବ୍ବତୋ ନାମ, ଥୂପାରାମୋ ପଟିୟାରାମୋ ନାମ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ କକୁସନ୍ଧୋ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ସାୱକୋ ମହାଦେୱୋ ନାମ ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱକୂଟେ ପତିଟ୍ଠାସି, ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚେତିୟପବ୍ବତେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଓଜଦୀପେ ସତ୍ତା ପଜ୍ଜରକେନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଦ୍ଦସା ଖୋ କକୁସନ୍ଧୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତେ ସତ୍ତେ ଅନୟବ୍ୟସନମାପଜ୍ଜନ୍ତେ । ଦିସ୍ୱା ଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଅଗମାସି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ତାୱଦେୱ ପଜ୍ଜରକୋ ୱୂପସନ୍ତୋ । ରୋଗେ ୱୂପସନ୍ତେ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଧମକରଣଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିୟାରାମେ ଚେତିୟଂ ଅକଂସୁ । ମହାଦେୱୋ ଦୀପଂ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ୱିହାସି ।
କୋଣାଗମନସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅୟଂ ଦୀପୋ ୱରଦୀପୋ ନାମ ଅହୋସି, ରାଜା ସମେଣ୍ଡୀ ନାମ, ନଗରଂ ୱଡ୍ଢମାନଂ ନାମ, ପବ୍ବତୋ ସୁୱଣ୍ଣକୂଟୋ ନାମ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱରଦୀପେ ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା ହୋତି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ଦୁସ୍ସସ୍ସଂ । ସତ୍ତା ଛାତକରୋଗେନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଦ୍ଦସା ଖୋ କୋଣାଗମନୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତେ ସତ୍ତେ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେ । ଦିସ୍ୱା ତିଂସଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ଅଗମାସି । ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଦେୱୋ ସମ୍ମାଧାରଂ ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛି । ସୁଭିକ୍ଖଂ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରଂ ମହାସୁମନଂ ନାମ ଥେରଂ ଦୀପେ ଠପେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ଅକଂସୁ ।
କସ୍ସପସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅୟଂ ଦୀପୋ ମଣ୍ଡଦୀପୋ ନାମ ଅହୋସି, ରାଜା ଜୟନ୍ତୋ ନାମ, ନଗରଂ ୱିସାଲଂ ନାମ, ପବ୍ବତୋ ସୁଭକୂଟୋ ନାମ। ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ମଣ୍ଡଦୀପେ ମହାୱିୱାଦୋ ହୋତି । ବହୂ ସତ୍ତା କଲହୱିଗ୍ଗହଜାତା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଦ୍ଦସା ଖୋ କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତେ ସତ୍ତେ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେ । ଦିସ୍ୱା ୱୀସତିଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୱାଦଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରଂ ସବ୍ବନନ୍ଦଂ ନାମ ଥେରଂ ଦୀପେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉଦକସାଟକଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ଅକଂସୁ । ଏୱଂ ଥୂପାରାମେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚେତିୟାନି ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତାନି ସାସନନ୍ତରଧାନେନ ନସ୍ସନ୍ତି, ଠାନମତ୍ତଂ ଅୱସିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଚ ସମୟେନ ଥୂପାରାମେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀ’’ତି । ତଦେତଂ ୱିନଟ୍ଠେସୁ ଚେତିୟେସୁ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ କଣ୍ଟକସମାକିଣ୍ଣସାଖେହି ନାନାଗଚ୍ଛେହି ପରିୱୁତଂ ତିଟ୍ଠତି – ‘‘ମା ନଂ କୋଚି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠାସୁଚିମଲକଚୱରେହି ପଦୂସେସୀ’’ତି ।
ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜପୁରିସା ସବ୍ବଗଚ୍ଛେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭୂମିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ତଂ ହତ୍ଥତଲସଦିସଂ ଅକଂସୁ । ହତ୍ଥିନାଗୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ବୋଧିରୁକ୍ଖଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ ମତ୍ଥକତୋ ଧାତୁଂ ଓରୋପେତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ନାଗୋ ଓରୋପେତୁଂ ନ ଦେତି । ରାଜା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ନାଗୋ ଧାତୁଂ ଓରୋପେତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତି ? ‘‘ଆରୂଳ୍ହଂ, ମହାରାଜ, ଓରୋପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ଅଭୟୱାପିୟା ଉଦକଂ ଛିନ୍ନଂ ହୋତି । ସମନ୍ତା ଭୂମି ଫଲିତା ହୋତି, ସୁଉଦ୍ଧରା ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡା । ତତୋ ମହାଜନୋ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ମତ୍ତିକଂ ଆହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭପ୍ପମାଣଂ ୱତ୍ଥୁମକାସି । ତାୱଦେୱ ଚ ଥୂପକରଣତ୍ଥଂ ଇଟ୍ଠକା କାତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ନ ୟାୱ ଇଟ୍ଠକା ପରିନିଟ୍ଠନ୍ତି ତାୱ ହତ୍ଥିନାଗୋ କତିପାହଂ ଦିୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖଟ୍ଠାନେ ହତ୍ଥିସାଲାୟଂ ତିଟ୍ଠତି, ରତ୍ତିଂ ଥୂପପତିଟ୍ଠାନଭୂମିଂ ପରିୟାୟତି । ଅଥ ୱତ୍ଥୁଂ ଚିନାପେତ୍ୱା ରାଜା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୀଦିସୋ, ଭନ୍ତେ, ଥୂପୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ? ‘‘ୱୀହିରାସିସଦିସୋ, ମହାରାଜା’’ତି ।
‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ଜଙ୍ଘପ୍ପମାଣଂ ଥୂପଂ ଚିନାପେତ୍ୱା ଧାତୁଓରୋପନତ୍ଥାୟ ମହାସକ୍କାରଂ କାରେସି । ସକଲନଗରଞ୍ଚ ଜନପଦୋ ଚ ଧାତୁମହଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତି । ସନ୍ନିପତିତେ ଚ ପନ ତସ୍ମିଂ ମହାଜନକାୟେ ଦସବଲସ୍ସ ଧାତୁ ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭତୋ ସତ୍ତତାଲପ୍ପମାଣଂ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତେହି ତେହି ଧାତୁପ୍ପଦେସେହି ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଧାରା ଚ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସାୱତ୍ଥିୟଂ କଣ୍ଡମ୍ବମୂଲେ ଭଗୱତା ଦସ୍ସିତପାଟିହାରିୟସଦିସମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ ଅହୋସି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନେୱ ଥେରାନୁଭାୱେନ, ନ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ; ଅପିଚ ଖୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନେୱ । ଭଗୱା କିର ଧରମାନୋୱ ଅଧିଟ୍ଠାସି – ‘‘ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ମମ ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଧାତୁ ପତିଟ୍ଠାନଦିୱସେ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ହୋତୂ’’ତି ।
‘‘ଏୱଂ ଅଚିନ୍ତିୟା ବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଅଚିନ୍ତିୟା ।
ଅଚିନ୍ତିୟେ ପସନ୍ନାନଂ, ୱିପାକୋ ହୋତି ଅଚିନ୍ତିୟୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୮୨) ।
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କିର ଇମଂ ଦୀପଂ ଧରମାନକାଲେପି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗମାସି । ପଠମଂ – ୟକ୍ଖଦମନତ୍ଥଂ ଏକକୋୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟକ୍ଖେ ଦମେତ୍ୱା ‘‘ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଇମସ୍ମିଂ ଦୀପେ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦୀପଂ ଆୱିଜ୍ଜି । ଦୁତିୟଂ – ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟାନଂ ନାଗରାଜୂନଂ ଦମନତ୍ଥାୟ ଏକକୋୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତେ ଦମେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ତତିୟଂ – ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତପରିୱାରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଥୂପାରାମଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାବୋଧିପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ ଚ ମହିୟଙ୍ଗଣଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ମୁତିୟଙ୍ଗଣଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଦୀଘୱାପିଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ କଲ୍ୟାଣିୟଚେତିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଇଦମସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଂ ଧାତୁସରୀରେନ ଆଗମନଂ ।
ଧାତୁସରୀରତୋ ଚ ପନସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଫୁସିତେହି ସକଲତମ୍ବପଣ୍ଣିତଲେ ନ କୋଚି ଅଫୁଟ୍ଠୋକାସୋ ନାମ ଅହୋସି । ଏୱମସ୍ସ ତଂ ଧାତୁସରୀରଂ ଉଦକଫୁସିତେହି ତମ୍ବପଣ୍ଣିତଲସ୍ସ ପରିଳାହଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠାସି। ରାଜା ସଫଲଂ ମନୁସ୍ସପଟିଲାଭଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କରିତ୍ୱା ଧାତୁଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ସହ ଧାତୁପତିଟ୍ଠାପନେନ ମହାଭୂମିଚାଲୋ ଅହୋସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ଧାତୁପାଟିହାରିୟେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଭାତା ଅଭୟୋ ନାମ ରାଜକୁମାରୋ ପୁରିସସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜି । ଚେତରଟ୍ଠଗାମତୋ ପଞ୍ଚ ଦାରକସତାନି ପବ୍ବଜିଂସୁ, ତଥା ଦ୍ୱାରମଣ୍ଡଲାଦୀହି ଗାମକେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ ଦାରକସତାନି ସବ୍ବାନିପି ଅନ୍ତୋନଗରତୋ ଚ ବହିନଗରତୋ ଚ ପବ୍ବଜିତାନି ତିଂସଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ନିଟ୍ଠିତେ ପନ ଥୂପସ୍ମିଂ ରାଜା ଚ ରାଜଭାତିକା ଚ ଦେୱିୟୋ ଚ ଦେୱନାଗୟକ୍ଖାନମ୍ପି ୱିମ୍ହୟକରଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପୂଜଂ ଅକଂସୁ । ନିଟ୍ଠିତାୟ ପନ ଧାତୁପୂଜାୟ ପତିଟ୍ଠିତେ ଧାତୁୱରେ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ମେଘୱନୁୟ୍ୟାନମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି ।
ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଅନୁଳା ଦେୱୀ ପବ୍ବଜିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅନୁଳା, ଭନ୍ତେ, ଦେୱୀ ପବ୍ବଜିତୁକାମା, ପବ୍ବାଜେଥ ନ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁଗାମଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ କପ୍ପତି । ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ପନ ମୟ୍ହଂ ଭଗିନୀ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରୀ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପକ୍କୋସାପେହି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ, ମହାରାଜ, ଦୀପେ ପୁରିମକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୋଧି ପତିଟ୍ଠାସି । ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱତୋ ସରସରଂସିଜାଲୱିସ୍ସଜ୍ଜନକେନ ବୋଧିନା ଇଧ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ତଥା ସାସନଂ ପହିଣେୟ୍ୟାସି ୟଥା ସଙ୍ଘମିତ୍ତା ବୋଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ।
‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେନ୍ତୋ ଅରିଟ୍ଠଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ଆହ – ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସସି ତ୍ୱଂ, ତାତ, ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାବୋଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ଅୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିଂ ଆନେତୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଦେୱ, ସଚେ ମେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛ, ତାତ, ଥେରିଂ ଆନେତ୍ୱା ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଚ ଥେରସ୍ସ ଚ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଏକଦିୱସେନେୱ ଜମ୍ବୁକୋଲପଟ୍ଟନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନାୱଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପାଟଲିପୁତ୍ତମେୱ ଅଗମାସି । ଅନୁଳାପି ଖୋ ଦେୱୀ ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହି ପଞ୍ଚହି ଚ ଅନ୍ତେପୁରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ ସୀଲାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନଗରସ୍ସ ଏକଦେସେ ଉପସ୍ସୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ନିୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଅରିଟ୍ଠୋପି ତଂଦିୱସମେୱ ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ଅପ୍ପେସି, ଏୱଞ୍ଚ ଅୱୋଚ – ‘‘ପୁତ୍ତୋ ତେ, ଦେୱ, ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଏୱମାହ – ‘ସହାୟକସ୍ସ କିର ତେ ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଭାତୁ ଜାୟା ଅନୁଳା ନାମ ଦେୱୀ ପବ୍ବଜିତୁକାମା, ତଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ ଅୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିଂ ପହିଣଥ, ଅୟ୍ୟାୟେୱ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ମହାବୋଧି’’’ନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ ସାସନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଭାତା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି, ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଭାତୁ ଜାୟା ଅନୁଳା ନାମ ଦେୱୀ ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହି, ପଞ୍ଚହି ଚ ଅନ୍ତେପୁରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତୁକାମା, ତଂ କିର ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେଥା’’ତି । ସା ତାୱଦେୱ ତୁରିତତୁରିତା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ମହାରାଜ, ମୟ୍ହଂ ଭାତା ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଏୱଂ ପହିଣି, ‘ରଞ୍ଞୋ କିର ଭାତୁ ଜାୟା ଅନୁଳା ନାମ ଦେୱୀ ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହି ପଞ୍ଚହି ଚ ଅନ୍ତେପୁରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତୁକାମା ମୟ୍ହଂ ଆଗମନଂ ଉଦିକ୍ଖତି’ । ଗଚ୍ଛାମହଂ, ମହାରାଜ, ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପ’’ନ୍ତି ।
ରାଜା ଆହ – ‘‘ଅମ୍ମ, ପୁତ୍ତୋପି ମେ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ନତ୍ତା ଚ ମେ ସୁମନସାମଣେରୋ ମଂ ଛିନ୍ନହତ୍ଥଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଗତା । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ତେପି ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସୋକୋ ତୱ ମୁଖଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୱୂପସମ୍ମତି ! ଅଲଂ, ଅମ୍ମ, ମା ତ୍ୱଂ ଅଗମାସୀ’’ତି । ‘‘ଭାରିୟଂ ମେ, ମହାରାଜ, ଭାତୁ ୱଚନଂ; ଅନୁଳାପି ଖତ୍ତିୟା ଇତ୍ଥିସହସ୍ସପରିୱୁତା ପବ୍ବଜ୍ଜାପୁରେକ୍ଖାରା ମଂ ପଟିମାନେତି; ଗଚ୍ଛାମହଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଅମ୍ମ, ମହାବୋଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି । କୁତୋ ରଞ୍ଞୋ ମହାବୋଧି ? ରାଜା କିର ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ଧାତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଅନାଗତେ ସୁମନେ ଲଙ୍କାଦୀପଂ ମହାବୋଧିଂ ପେସେତୁକାମୋ, ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅସତ୍ଥଘାତାରହଂ ମହାବୋଧିଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପାୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ମହାଦେୱଂ ନାମ ଅମଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଆହ – ‘‘ସନ୍ତି, ଦେୱ, ବହୂ ପଣ୍ଡିତା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତୋ ମହାବୋଧିନା ଲଙ୍କାଦୀପଂ ନୋ’’ତି ? ସଙ୍ଘୋ ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରଂ ଅକାସି ।
ଥେରୋ ‘‘ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ମହାରାଜ, ମହାବୋଧିନା ଲଙ୍କାଦୀପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଚମହାଅଧିଟ୍ଠାନାନି କଥେସି । କତମାନି ପଞ୍ଚ ? ଭଗୱା କିର ମହାପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ଲଙ୍କାଦୀପେ ମହାବୋଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥାୟ ‘‘ଅସୋକମହାରାଜା ମହାବୋଧିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗମିସ୍ସତି, ତଦା ମହାବୋଧିସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣସାଖା ସୟମେୱ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି – ଇଦମେକମଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାନକାଲେ ଚ ‘‘ମହାବୋଧି ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି – ଇଦଂ ଦୁତିୟମଧିଟ୍ଠାନଂ ।
‘‘ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭତୋ ଓରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ପତ୍ତେହି ଚ ଫଲେହି ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ମୁଞ୍ଚତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି – ଇଦଂ ତତିୟମଧିଟ୍ଠାନଂ ।
‘‘ଥୂପାରାମେ ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖକଧାତୁ ଚେତିୟମ୍ହି ପତିଟ୍ଠାନଦିୱସେ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି – ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ।
ଲଙ୍କାଦୀପମ୍ହିୟେୱ ମେ ଦୋଣମତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ମହାଚେତିୟମ୍ହି ପତିଟ୍ଠାନକାଲେ ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି – ଇଦଂ ପଞ୍ଚମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ।
ରାଜା ଇମାନି ପଞ୍ଚ ମହାଅଧିଟ୍ଠାନାନି ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧି ତାୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହତ୍ଥାୟ ବହୁଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ନୀହରାପେସି । ତାୱଦେୱ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତୋ କମ୍ମାରୱଣ୍ଣଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପୁରତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତାତ, ଇମଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା କଟାହଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ପମାଣଂ, ଦେୱ, ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ତ୍ୱମେୱ, ତାତ, ଞତ୍ୱା କରୋହୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱ, କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ହତ୍ଥେନ ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ ନିମ୍ମିନି ନୱହତ୍ଥପରିକ୍ଖେପଂ ପଞ୍ଚହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ତିହତ୍ଥୱିକ୍ଖମ୍ଭଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲବହଲଂ ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡପ୍ପମାଣମୁଖୱଟ୍ଟିଂ । ଅଥ ରାଜା ସତ୍ତୟୋଜନାୟାମାୟ ତିୟୋଜନୱିତ୍ଥାରାୟ ମହତିୟା ସେନାୟ ପାଟଲିପୁତ୍ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରିୟସଙ୍ଘମାଦାୟ ମହାବୋଧିସମୀପଂ ଅଗମାସି । ସେନା ସମୁସ୍ସିତଧଜପଟାକଂ ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତଂ ଅନେକାଲଙ୍କାରପଅମଣ୍ଡିତଂ ନାନାୱିଧକୁସୁମସମାକିଣ୍ଣଂ ଅନେକତୂରିୟସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ ମହାବୋଧିଂ ପରିକ୍ଖିପି । ରାଜା ସହସ୍ସମତ୍ତେ ଗଣପାମୋକ୍ଖେ ମହାଥେରେ ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପତ୍ତାଭିସେକାନଂ ରାଜୂନଂ ସହସ୍ସେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ମହାବୋଧିଞ୍ଚ ପରିୱାରାପେତ୍ୱା ମହାବୋଧିମୂଲେ ଠତ୍ୱା ମହାବୋଧିଂ ଉଲ୍ଲୋକେସି । ମହାବୋଧିସ୍ସ ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣମହାସାଖାୟ ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣପ୍ପଦେସଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସି ।
ରାଜା ତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିପାମୋଜ୍ଜୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ ମହାବୋଧିଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜେନ ପୂଜେମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୱତ୍ୱା ଅଭିସେକଂ ଅଦାସି । ତତୋ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଠତ୍ୱା ସଚ୍ଚୱଚନକିରିୟାୟ ବୋଧିଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ଭୂମିତୋ ୟାୱ ମହାବୋଧିସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣସାଖା ତାୱ ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ ସବ୍ବରତନମୟପୀଠସ୍ସ ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣକଟାହଂ ଠପାପେତ୍ୱା ରତନପୀଠଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣତୁଲିକଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୋସିଲାୟ ଲେଖଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ମହାବୋଧିନା ଲଙ୍କାଦୀପେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ୟଦି ଚାହଂ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ନିବ୍ବେମତିକୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ମହାବୋଧି ସୟମେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ଓରୁୟ୍ହ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ସଚ୍ଚୱଚନକିରିୟମକାସି । ସହ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ବୋଧିସାଖା ମନୋସିଲାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକଲଲପୂରସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହସ୍ସ ଉପରି ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ ଉବ୍ବେଧେନ ଦସହତ୍ଥୋ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି ଚତୁହତ୍ଥା ପଞ୍ଚ ମହାସାଖା ପଞ୍ଚହିୟେୱ ଫଲେହି ପଟିମଣ୍ଡିତା, ଖୁଦ୍ଦକସାଖାନଂ ପନ ସହସ୍ସଂ । ଅଥ ରାଜା ମୂଲଲେଖାୟ ଉପରି ତିୱଙ୍ଗୁଲପ୍ପଦେସେ ଅଞ୍ଞଂ ଲେଖଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦି । ତତୋ ତାୱଦେୱ ପୁପ୍ଫୁଳକା ହୁତ୍ୱା ଦସ ମହାମୂଲାନି ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ପୁନ ଉପରୂପରି ତିୱଙ୍ଗୁଲେ ତିୱଙ୍ଗୁଲେ ଅଞ୍ଞା ନୱ ଲେଖା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦି । ତାହିପି ଦସ ଦସ ପୁପ୍ଫୁଳକା ହୁତ୍ୱା ନୱୁତି ମୂଲାନି ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ପଠମକା ଦସ ମହାମୂଲା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ନିକ୍ଖନ୍ତା । ଇତରେପି ଗୱକ୍ଖଜାଲସଦିସଂ ଅନୁସିବ୍ବନ୍ତା ନିକ୍ଖନ୍ତା । ଏତ୍ତକଂ ପାଟିହାରିୟଂ ରାଜା ରତନପୀଠମତ୍ଥକେ ଠିତୋୟେୱ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ମହାନାଦଂ ନଦି । ଅନେକାନି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ସାଧୁକାରମକଂସୁ । ସକଲରାଜସେନା ଉନ୍ନାଦିନୀ ଅହୋସି । ଚେଲୁକ୍ଖେପସତସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ଭୂମଟ୍ଠକଦେୱେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା ଦେୱା ତାୱ ସାଧୁକାରଂ ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ରଞ୍ଞୋ ଇମଂ ପାଟିହାରିୟଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟସରୀରସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସେୱ ମହାବୋଧି ମୂଲସତେନ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଦସ ମହାମୂଲାନି ସୁୱଣ୍ଣକଟାହତଲଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଅୱସେସାନି ନୱୁତି ଖୁଦ୍ଦକମୂଲାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱଡ୍ଢନକାନି ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ଧକଲଲେ ଓରୁୟ୍ହ ଠିତାନି ।
ଏୱଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତମତ୍ତେ ମହାବୋଧିମ୍ହି ମହାପଥୱୀ ଚଲି । ଆକାସେ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋ ଫଲିଂସୁ । ପବ୍ବତାନଂ ନଚ୍ଚେହି ଦେୱାନଂ ସାଧୁକାରେହି ୟକ୍ଖାନଂ ହିଙ୍କାରେହି ଅସୁରାନଂ ଥୁତିଜପ୍ପେହି ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅପ୍ଫୋଟନେହି ମେଘାନଂ ଗଜ୍ଜିତେହି ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ରୱେହି ପକ୍ଖୀନଂ ରୁତେହି ସବ୍ବତାଳାୱଚରାନଂ ସକସକପଟିଭାନେହି ପଥୱୀତଲତୋ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ତାୱ ଏକକୋଲାହଲଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ ଅହୋସି । ପଞ୍ଚସୁ ସାଖାସୁ ଫଲତୋ ଫଲତୋ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ରତନଗୋପାନସୀୱିନଦ୍ଧଂ ୱିୟ କୁରୁମାନା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତଂ ଖଣତୋ ଚ ପନ ପଭୁତି ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ମହାବୋଧି ହିମୱଲାହକଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ନ କୋଚି ମହାବୋଧିଂ ପସ୍ସତି । ରାଜା ରତନପୀଠତୋ ଓରୁୟ୍ହ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ମହାବୋଧିପୂଜଂ କାରେସି । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସବ୍ବଦିସାହି ହିମା ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ଚ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ମହାବୋଧିମେୱ ପୱିସିଂସୁ । ୱିଗତହିମୱଲାହକେ ୱିପ୍ପସନ୍ନେ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭେ ମହାବୋଧି ପରିପୁଣ୍ଣଖନ୍ଧସାଖାପସାଖୋ ପଞ୍ଚଫଲପଟିମଣ୍ଡିତୋ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତୋୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ରାଜା ମହାବୋଧିଂ ଦିସ୍ୱା ତେହି ପାଟିହାରିୟେହି ସଞ୍ଜାତପୀତିପାମୋଜ୍ଜୋ ‘‘ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜେନ ତରୁଣମହାବୋଧିଂ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିସେକଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି ।
ମହାବୋଧି ପୁବ୍ବକତ୍ତିକପୱାରଣାଦିୱସେ ସାୟନ୍ହସମୟେ ପଠମଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠହି । ତତୋ ହିମଗବ୍ଭସତ୍ତାହଂ ଅଭିସେକସତ୍ତାହଞ୍ଚ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା କାଳପକ୍ଖସ୍ସ ଉପୋସଥଦିୱସେ ରାଜା ଏକଦିୱସେନେୱ ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା କତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ପାଟିପଦଦିୱସେ ମହାବୋଧିଂ ପାଚୀନମହାସାଲମୂଲେ ଠପେସି । ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ପତିଟ୍ଠିତଦିୱସତୋ ସତ୍ତରସମେ ଦିୱସେ ମହାବୋଧିସ୍ସ ଅଭିନୱଙ୍କୁରା ପାତୁରହେସୁଂ । ତେ ଦିସ୍ୱାପି ପସନ୍ନୋ ରାଜା ପୁନ ମହାବୋଧିଂ ରଜ୍ଜେନ ପୂଜେନ୍ତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପାଭିସେକମଦାସି । ତଦା ସୁମନସାମଣେରୋ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଧାତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗତୋ ମହାବୋଧିସ୍ସ କତ୍ତିକଛଣପୂଜଂ ଅଦ୍ଦସ । ଏୱଂ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ଆନେତ୍ୱା ପାଟଲିପୁତ୍ତେ ଠପିତଂ ମହାବୋଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ଆହ – ‘‘ତେନ ହି, ଅମ୍ମ, ମହାବୋଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
ରାଜା ମହାବୋଧିରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠାରସ ଦେୱତାକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ ଅମଚ୍ଚକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ କୁଟୁମ୍ବିୟକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ ଗୋପକକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ ତରଚ୍ଛକୁଲାନି, ଅଟ୍ଠ ଚ କାଲିଙ୍ଗକୁଲାନି ଦତ୍ୱା ଉଦକସିଞ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଚ ଅଟ୍ଠ ସୁୱଣ୍ଣଘଟେ, ଅଟ୍ଠ ଚ ରଜତଘଟେ ଦତ୍ୱା ଇମିନା ପରିୱାରେନ ମହାବୋଧିଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝାଟୱିଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସତ୍ତହି ଦିୱସେହି ତାମଲିତ୍ତିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦେୱନାଗମନୁସ୍ସା ଉଳାରଂ ମହାବୋଧିପୂଜଂ ଅକଂସୁ । ରାଜାପି ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ମହାବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପମହାରଜ୍ଜଂ ଅଦାସି । ଇଦମସ୍ସ ତତିୟଂ ଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜସମ୍ପଦାନଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ମହାରଜ୍ଜେନ ପୂଜେତ୍ୱା ମାଗସିରମାସସ୍ସ ପଠମପାଟିପଦଦିୱସେ ଅସୋକୋ ଧମ୍ମରାଜା ମହାବୋଧିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓରୁୟ୍ହ ନାୱାୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିମ୍ପି ସପରିୱାରଂ ନାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅରିଟ୍ଠଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅହଂ, ତାତ, ମହାବୋଧିଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜେନ ପୂଜେତ୍ୱା ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓରୁୟ୍ହ ମମ ସହାୟକସ୍ସ ପେସେସିଂ, ସୋପି ଏୱମେୱ ମହାବୋଧିଂ ପୂଜେତୂ’’ତି । ଏୱଂ ସହାୟକସ୍ସ ସାସନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛତି ୱତରେ, ଦସବଲସ୍ସ ସରସରଂସିଜାଲଂ ୱିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ମହାବୋଧିରୁକ୍ଖୋ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସ୍ସୂନି ପୱତ୍ତୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ସାପି ଖୋ ମହାବୋଧିସମାରୂଳ୍ହା ନାୱା ପସ୍ସତୋ ପସ୍ସତୋ ମହାରାଜସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ତା । ମହାସମୁଦ୍ଦେପି ସମନ୍ତା ୟୋଜନଂ ୱୀଚିୟୋ ୱୂପସନ୍ତା; ପଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣାନି ପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିତାନି; ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଦିବ୍ବାନି ତୂରିୟାନି ପୱଜ୍ଜିଂସୁ; ଆକାସେ ଜଲଜଥଲଜରୁକ୍ଖାଦିସନ୍ନିସ୍ସିତାହି ଦେୱତାହି ପୱତ୍ତିତା ଅତିୱିୟ ଉଳାରା ପୂଜା ଅହୋସି । ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରୀପି ସୁପଣ୍ଣରୂପେନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ନାଗକୁଲାନି ସନ୍ତାସେସି । ତେ ଚ ଉତ୍ରସ୍ତରୂପା ନାଗା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱିଭୂତିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଥେରିଂ ୟାଚିତ୍ୱା ମହାବୋଧିଂ ନାଗଭୱନଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ନାଗରଜ୍ଜେନ ପୂଜେତ୍ୱା ପୁନ ନାୱାୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ । ତଂଦିୱସମେୱ ନାୱା ଜମ୍ବୁକୋଲପଟ୍ଟନଂ ଅଗମାସି । ଅସୋକମହାରାଜାପି ମହାବୋଧିୱିୟୋଗଦୁକ୍ଖିତୋ କନ୍ଦିତ୍ୱା ରୋଦିତ୍ୱା ୟାୱ ଦସ୍ସନୱିସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତି ।
ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସୋ ମହାରାଜାପି ଖୋ ସୁମନସାମଣେରସ୍ସ ୱଚନେନ ମାଗସିରମାସସ୍ସ ପଠମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଭୁତି ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଜମ୍ବୁକୋଲପଟ୍ଟନଂ ତାୱ ମଗ୍ଗଂ ସୋଧାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରସମୀପେ ସମୁଦ୍ଦସାଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଠିତୋୟେୱ ତାୟ ୱିଭୂତିୟା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂୟେୱ ମହାବୋଧିଂ ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମଗ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପୁପ୍ଫେହି ଓକିରାପେନ୍ତୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ପୁପ୍ଫଅଗ୍ଘିୟାନି ଠପେନ୍ତୋ ଏକାହେନେୱ ଜମ୍ବୁକୋଲପଟ୍ଟନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବତାଳାୱଚରପରିୱୁତୋ ପୁପ୍ଫଧୂମଗନ୍ଧୱାସାଦୀହି ପୂଜୟମାନୋ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓରୁୟ୍ହ ‘‘ଆଗତୋ ୱତରେ, ଦସବଲସ୍ସ ସରସରଂସିଜାଲୱିସ୍ସଜ୍ଜନକୋ ମହାବୋଧିରୁକ୍ଖୋ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ମହାବୋଧିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉତ୍ତମଙ୍ଗେ ସିରସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମହାବୋଧିଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଆଗତେହି ସୋଳସହି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଦ୍ଦତୋ ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ମହାବୋଧିଂ ଠପେତ୍ୱା ତୀଣି ଦିୱସାନି ସକଲତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପରଜ୍ଜେନ ପୂଜେସି, ସୋଳସନ୍ନଂ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲାନଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେସି । ଅଥ ଚତୁତ୍ଥେ ଦିୱସେ ମହାବୋଧିଂ ଆଦାୟ ଉଳାରଂ ପୂଜଂ କୁରୁମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅନୁରାଧପୁରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ଅନୁରାଧପୁରେପି ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଚାତୁଦ୍ଦସୀଦିୱସେ ୱଡ୍ଢମାନକଚ୍ଛାୟାୟ ମହାବୋଧିଂ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ପୱେସେତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେନ ଅତିହରନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରତୋ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକେ ଠାନେ ୟତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି, ପୁରିମକା ଚ ତୟୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ, ୟତ୍ଥ କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମହାସିରୀସବୋଧି, କୋନାଗମନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉଦୁମ୍ବରବୋଧି, କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ନିଗ୍ରୋଧବୋଧି ପତିଟ୍ଠାସି, ତସ୍ମିଂ ମହାମେଘୱନୁୟ୍ୟାନସ୍ସ ତିଲକଭୂତେ ସୁମନସାମଣେରସ୍ସ ୱଚନେନ ପଠମମେୱ କତଭୂମିପରିକମ୍ମେ ରାଜୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ମହାବୋଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।
କଥଂ ? ତାନି କିର ବୋଧିଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଆଗତାନି ସୋଳସ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲାନି ରାଜୱେସଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ରାଜା ଦୋୱାରିକୱେସଂ ଗଣ୍ହି । ସୋଳସ କୁଲାନି ମହାବୋଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଓରୋପୟିଂସୁ । ମହାବୋଧି ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତସମନନ୍ତରମେୱ ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ମୁଞ୍ଚି । ରଂସିୟୋ ସକଲଦୀପଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ମହାବୋଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାତପ୍ପସାଦାନି ଦସପୁରିସସହସ୍ସାନି ଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ୟାୱ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମା ମହାବୋଧି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତେ ପନ ସୂରିୟେ ରୋହିଣିନକ୍ଖତ୍ତେନ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି । ସହ ବୋଧିପତିଟ୍ଠାନା ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପି । ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚ ପନ ମହାବୋଧି ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ହିମଗବ୍ଭେ ସନ୍ନିସୀଦି । ଲୋକସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସି । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ୱିଗତୱଲାହକଂ ନଭଂ ଅହୋସି । ଛବ୍ବଣ୍ଣରଂସିୟୋ ଜଲନ୍ତା ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତା ନିଚ୍ଛରିଂସୁ । ମହାବୋଧିସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ଚ ସାଖାୟୋ ଚ ପତ୍ତାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଫଲାନି ଚ ଦସ୍ସିଂସୁ । ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଚ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରୀ ଚ ରାଜା ଚ ସପରିୱାରା ମହାବୋଧିଟ୍ଠାନମେୱ ଅଗମଂସୁ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ସବ୍ବେ ଦୀପୱାସିନୋ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ତେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂୟେୱ ଉତ୍ତରସାଖତୋ ଏକଂ ଫଲଂ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ସାଖତୋ ମୁଚ୍ଚି । ଥେରୋ ହତ୍ଥଂ ଉପନାମେସି । ଫଲଂ ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତଂ ଥେରୋ ‘‘ରୋପୟ, ମହାରାଜା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଅଦାସି । ରାଜା ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟାହେ ମଧୁରପଂସୁଂ ଆକିରିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକଲଲଂ ପୂରେତ୍ୱା ରୋପେତ୍ୱା ମହାବୋଧିଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସବ୍ବେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂୟେୱ ଚତୁହତ୍ଥପ୍ପମାଣା ଅଟ୍ଠ ତରୁଣବୋଧିରୁକ୍ଖା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ରାଜା ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ତରୁଣବୋଧିରୁକ୍ଖେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ପୂଜେତ୍ୱା ଅଭିସେକଂ ଅଦାସି । ତତୋ ଏକଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖଂ ଆଗମନକାଲେ ମହାବୋଧିନା ପଠମପତିଟ୍ଠିତୋକାସେ ଜମ୍ବୁକୋଲପଟ୍ଟନେ ରୋପୟିଂସୁ, ଏକଂ ତୱକ୍କବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗାମଦ୍ୱାରେ, ଏକଂ ଥୂପାରାମେ, ଏକଂ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱିହାରେ, ଏକଂ ପଠମଚେତିୟଟ୍ଠାନେ, ଏକଂ ଚେତିୟପବ୍ବତେ, ଏକଂ ରୋହଣଜନପଦମ୍ହି କାଜରଗାମେ, ଏକଂ ରୋହଣଜନପଦମ୍ହିୟେୱ ଚନ୍ଦନଗାମେ । ଇତରେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଫଲାନଂ ବୀଜେହି ଜାତେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ବୋଧିତରୁଣେ ୟୋଜନିୟଆରାମେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।
ଏୱଂ ପୁତ୍ତନତ୍ତୁପରମ୍ପରାୟ ସମନ୍ତା ଦୀପୱାସୀନଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ପତିଟ୍ଠିତେ ଦସବଲସ୍ସ ଧମ୍ମଧଜଭୂତେ ମହାବୋଧିମ୍ହି ଅନୁଳା ଦେୱୀ ପଞ୍ଚହି କଞ୍ଞାସତେହି ପଞ୍ଚହି ଚ ଅନ୍ତେପୁରିକାସତେହୀତି ମାତୁଗାମସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘମିତ୍ତତ୍ଥେରିୟା ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସପରିୱାରା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅରିଟ୍ଠୋପି ଖୋ ରଞ୍ଞୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ପଞ୍ଚହି ପୁରିସସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସପରିୱାରୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ମହାବୋଧିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଥୂପାରାମଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ଲୋହପାସାଦଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସା ପୁପ୍ଫାନି ଅଭିହରିଂସୁ । ରାଜା ଥେରସ୍ସ ପୁପ୍ଫାନି ଅଦାସି । ଥେରୋ ପୁପ୍ଫେହି ଲୋହପାସାଦଟ୍ଠାନଂ ପୂଜେସି । ପୁପ୍ଫେସୁ ଭୂମିୟଂ ପତିତମତ୍ତେସୁ ମହାଭୂମିଚାଲୋ ଅହୋସି । ରାଜା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ଭୂମି ଚଲିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଇସ୍ମିଂ, ମହାରାଜ, ଓକାସେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନାଗତେ ଉପୋସଥାଗାରଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସେତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ରାଜା ପୁନ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅମ୍ବଙ୍ଗଣଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥସ୍ସ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସମ୍ପନ୍ନଂ ଅତିମଧୁରରସଂ ଏକଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ଆହରୀୟିତ୍ଥ । ରାଜା ତଂ ଥେରସ୍ସ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଅଦାସି । ଥେରୋ ତତ୍ଥେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଏତ୍ଥେୱ ରୋପେଥା’’ତି ଆହ । ରାଜା ତଂ ଅମ୍ବଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ରୋପେତ୍ୱା ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚି । ସହ ଅମ୍ବବୀଜରୋପନେନ ପଥୱୀ ଅକମ୍ପି । ରାଜା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ପଥୱୀ କମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ, ମହାରାଜ, ଓକାସେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନାଗତେ ‘ଅମ୍ବଙ୍ଗଣଂ’ ନାମ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସେତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ରାଜା ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଓକିରିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥସ୍ସ ପୁରିସା ଚମ୍ପକପୁପ୍ଫାନି ଅଭିହରିଂସୁ । ତାନି ରାଜା ଥେରସ୍ସ ଅଦାସି । ଥେରୋ ମହାଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ପୁପ୍ଫେହି ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦି । ତାୱଦେୱ ମହାପଥୱୀ ସଙ୍କମ୍ପି । ରାଜା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ପଥୱୀ କମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ, ମହାରାଜ, ଓକାସେ ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅସଦିସୋ ମହାଥୂପୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସେତଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅହମେୱ କରୋମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଅଲଂ, ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞଂ ବହୁକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ନତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠଗାମଣୀ ଅଭୟୋ ନାମ କାରେସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ସଚେ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ନତ୍ତା କରିସ୍ସତି, କତଂୟେୱ ମୟା’’ତି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥଂ ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ‘‘ଦେୱାନମ୍ପିୟତିସ୍ସସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠଗାମଣୀ ଅଭୟୋ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଥୂପଂ କରୋତୂ’’ତି ଅକ୍ଖରାନି ଲିଖାପେତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ପତିଟ୍ଠିତଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ସାସନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ପତିଟ୍ଠିତଂ, ମହାରାଜ, ସାସନଂ; ମୂଲାନି ପନସ୍ସ ନ ତାୱ ଓତରନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘କଦା ପନ, ଭନ୍ତେ ମୂଲାନି ଓତିଣ୍ଣାନି ନାମ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ୟଦା, ମହାରାଜ, ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପକାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଜାତୋ ଦାରକୋ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମ୍ହିୟେୱ ୱିନୟଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ୱାଚେସ୍ସତି, ତଦା ସାସନସ୍ସ ମୂଲାନି ଓତିଣ୍ଣାନି ନାମ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ, ଭନ୍ତେ, ଏଦିସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ମହାରାଜ, ମହାଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିବଲୋ ଏତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ’’ତି । ‘‘ମୟା ଏତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, କିଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ମଣ୍ଡପଂ, ମହାରାଜ, କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ମେଘୱଣ୍ଣାଭୟସ୍ସ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପରିୱେଣଟ୍ଠାନେ ମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଅଜାତସତ୍ତୁମହାରାଜେନ କତମଣ୍ଡପପ୍ପକାରଂ ରାଜାନୁଭାୱେନ ମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ସବ୍ବତାଳାୱଚରେ ସକସକସିପ୍ପେସୁ ପୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ସାସନସ୍ସ ମୂଲାନି ଓତରନ୍ତାନି ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନେକପୁରିସସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ଥୂପାରାମଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଥୂପାରାମେ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ ଦକ୍ଖିଣାଭିମୁଖଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି । ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମାସନଂ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରୋ ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ ପତ୍ତାନୁକ୍କମେନ ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି । ମହିନ୍ଦତ୍ଥେରପମୁଖା ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ମହାଥେରା ଧମ୍ମାସନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ରଞ୍ଞୋପି କନିଟ୍ଠଭାତା ମତ୍ତାଭୟତ୍ଥେରୋ ନାମ ‘‘ଧୁରଗ୍ଗାହୋ ହୁତ୍ୱା ୱିନୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମାସନମେୱ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଅୱସେସାପି ଭିକ୍ଖୂ ସରାଜିକା ଚ ପରିସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିଂସୁ ।
ଅଥାୟସ୍ମା ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରୋ ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେତି ୱିନୟନିଦାନଂ ଅଭାସି । ଭାସିତେ ଚ ପନାୟସ୍ମତା ଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରେନ ୱିନୟନିଦାନେ ଆକାସଂ ମହାୱିରୱଂ ରୱି । ଅକାଲୱିଜ୍ଜୁଲତା ନିଚ୍ଛରିଂସୁ । ଦେୱତା ସାଧୁକାରଂ ଅଦଂସୁ । ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସଙ୍କମ୍ପି । ଏୱଂ ଅନେକେସୁ ପାଟିହାରିୟେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ଆୟସ୍ମା ଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରୋ ମହାମହିନ୍ଦପମୁଖେହି ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚେକଗଣୀହି ଖୀଣାସୱମହାଥେରେହି ତଦଞ୍ଞେହି ଚ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ପଠମକତ୍ତିକପୱାରଣାଦିୱସେ ଥୂପାରାମୱିହାରମଜ୍ଝେ ସତ୍ଥୁ କରୁଣାଗୁଣଦୀପକଂ ଭଗୱତୋ ଅନୁସିଟ୍ଠିକରାନଂ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୱିନୟନଂ ୱିନୟପିଟକଂ ପକାସେସି । ପକାସେତ୍ୱା ଚ ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠମାନୋ ବହୂନଂ ୱାଚେତ୍ୱା ବହୂନଂ ହଦୟେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତେପି ଖୋ ମହାମହିନ୍ଦପ୍ପମୁଖା ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ –
‘‘ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ମହାଥେରା, ଧୁରଗ୍ଗାହା ସମାଗତା ।
ପଚ୍ଚେକଗଣିନୋ ସବ୍ବେ, ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ସାୱକା ॥
‘‘ଖୀଣାସୱା ୱସିପ୍ପତ୍ତା, ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିକୋୱିଦା ।
ଉତ୍ତମତ୍ଥମଭିଞ୍ଞାୟ, ଅନୁସାସିଂସୁ ରାଜିନୋ ॥
‘‘ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସୟିତ୍ୱାନ, ଓଭାସେତ୍ୱା ମହିଂ ଇମଂ ।
ଜଲିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧାୱ, ନିବ୍ବାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ’’ ॥
ତେସଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଅପରଭାଗେ ଅଞ୍ଞେପି ତେସଂ ଥେରାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ତିସ୍ସଦତ୍ତକାଳସୁମନ-ଦୀଘସୁମନାଦୟୋ ଚ ମହାଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା, ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଚାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଇମଂ ୱିନୟପିଟକଂ ୟାୱଜ୍ଜତନା ଆନେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ତତିୟସଙ୍ଗହତୋ ପନ ଉଦ୍ଧଂ ଇମଂ ଦୀପଂ ମହିନ୍ଦାଦୀହି ଆଭତଂ, ମହିନ୍ଦତୋ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା କଞ୍ଚି କାଲଂ ଅରିଟ୍ଠତ୍ଥେରାଦୀହି ଆଭତଂ, ତତୋ ୟାୱଜ୍ଜତନା ତେସଂୟେୱ ଅନ୍ତେୱାସିକପରମ୍ପରଭୂତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଆଭତ’’ନ୍ତି ।
କତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ? ୟେସଂ ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅନୂନଂ ୱତ୍ତତି, ମଣିଘଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲମିୱ ଈସକମ୍ପି ନ ପଗ୍ଘରତି, ଏୱରୂପେସୁ ଅଧିମତ୍ତସତି-ଗତି-ଧିତି-ମନ୍ତେସୁ ଲଜ୍ଜୀସୁ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକେସୁ ସିକ୍ଖାକାମେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ୱିନୟପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାକାମେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିନୟୋ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା ଆନିସଂସୋ – ୱିନୟପରିୟତ୍ତିକୁସଲୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ମାତାପିତୁଟ୍ଠାନିୟୋ ହୋତି, ତଦାୟତ୍ତା ହି ନେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଉପସମ୍ପଦା ୱତ୍ତାନୁୱତ୍ତପଟିପତ୍ତି ଆଚାରଗୋଚରକୁସଲତା । ଅପି ଚସ୍ସ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତି ସୁରକ୍ଖିତୋ; କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିସରଣଂ ହୋତି; ୱିସାରଦୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱୋହରତି; ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ସହଧମ୍ମେନ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି; ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନିସଂସା ୱିନୟଧରେ ପୁଗ୍ଗଲେ; ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସୁଗୁତ୍ତୋ ହୋତି ସୁରକ୍ଖିତୋ…ପେ॰… ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୫) ।
ୟେ ଚାପି ସଂୱରମୂଲକା କୁସଲା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା, ୱିନୟଧରୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେସଂ ଦାୟାଦୋ; ୱିନୟମୂଲକତ୍ତା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ୱିନୟୋ ସଂୱରତ୍ଥାୟ, ସଂୱରୋ ଅୱିପ୍ପଟିସାରତ୍ଥାୟ, ଅୱିପ୍ପଟିସାରୋ ପାମୋଜ୍ଜତ୍ଥାୟ, ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତତ୍ଥାୟ, ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖତ୍ଥାୟ, ସୁଖଂ ସମାଧତ୍ଥାୟ, ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ନିବ୍ବିଦତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗତ୍ଥାୟ, ୱିରାଗୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ଏତଦତ୍ଥା କଥା, ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନା, ଏତଦତ୍ଥା ଉପନିସା, ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନଂ – ୟଦିଦଂ ଅନୁପାଦାଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପରି॰ ୩୬୬) । ତସ୍ମା ୱିନୟପରିୟତ୍ତିୟା ଆୟୋଗୋ କରଣୀୟୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ସା ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ମାତିକା ଠପିତା ତତ୍ଥ –
‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା, ଧାରିତଂ ୟେନ ଚାଭତଂ ।
ୟତ୍ଥପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ଚେତମେତଂ, ୱତ୍ୱା ୱିଧିଂ ତତୋ’’ତି ॥
ଇମିସ୍ସା ତାୱ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ୱିନୟସ୍ସ ଚ ବାହିରନିଦାନୱଣ୍ଣନା ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ସଂୱଣ୍ଣିତା ହୋତୀତି ।
ତତିୟସଙ୍ଗୀତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବାହିରନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା
‘‘ତେନାତିଆଦିପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ।
ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ କରିସ୍ସାମି, ୱିନୟସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥
ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ତେନାତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ତସ୍ସ ସରୂପେନ ଅୱୁତ୍ତେନପି ଅପରଭାଗେ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ ୟେନାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋ । ଅପରଭାଗେ ହି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କୋ ସିଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ୟେନ ସମୟେନ ସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ୱିନୟେ ୟୁତ୍ତି, ୟଦିଦଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ‘‘ତେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ ‘‘ୟେନା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ କାତବ୍ବୋତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ – ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମି, ୟେନ ସୁଦିନ୍ନୋ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱି; ୟସ୍ମା ପଟିସେୱି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ ୟେନାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ରାଜଗହେ ୱିହରତି, ୟେନ ସମୟେନ ଧନିୟୋ କୁମ୍ଭକାରପୁତ୍ତୋ ରଞ୍ଞୋ ଦାରୂନି ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧେନ ୟେନାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତୋ ତେନାତି ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ସମୟେନାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସମୟସଦ୍ଦୋ ତାୱ –
ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୂହେ ହେତୁ-ଦିଟ୍ଠିସୁ ।
ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି ॥
ତଥା ହିସ୍ସ – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ଏୱମାଦୀସୁ ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ଏୱମାଦୀସୁ ଖଣୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୮) ଏୱମାଦୀସୁ କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସମୂହୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସି – ‘ଭଗୱା ଖୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ଭଗୱାପି ମଂ ଜାନିସ୍ସତି – ଭଦ୍ଦାଲି ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସିକ୍ଖାୟ ଅପରିପୂରକାରୀ’ତି ଅୟମ୍ପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ସମୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ଏୱମାଦୀସୁ ହେତୁ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୦) ଏୱମାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠି ।
‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।
ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ।
ଏୱମାଦୀସୁ ପଟିଲାଭୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ଏୱମାଦୀସୁ ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ଏୱମାଦୀସୁ ପଟିୱେଧୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟେନ କାଲେନ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନହେତୁଭୂତୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, ତେନ କାଲେନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଅଥ କସ୍ମା ୟଥା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ‘ଏକଂ ସମୟ’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚର’ନ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନେନ, ତଥା ଅକତ୍ୱା ଇଧ ‘ତେନ ସମୟେନା’ତି କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ’’ତି ? ତତ୍ଥ ତଥା, ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । କଥଂ ? ସୁତ୍ତନ୍ତେ ତାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମଜାଲାଦୀନି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ଦେସେସି, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟଂ କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସି; ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତେସଂ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖିୟତି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଇଧ ପନ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି; ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଇଧ କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଉପୟୋଗେନ ଭୁମ୍ମେନ, ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥମପେକ୍ଖିୟ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, କରଣେନେୱ ସୋ ଇଧା’’ତି ॥
ପୋରାଣା ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ‘ଏକଂ ସମୟ’ନ୍ତି ୱା ‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’ତି ୱା ‘ତେନ ସମୟେନା’ତି ୱା ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋ ଏସ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମମେୱ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୟା ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ପରତୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱେରଞ୍ଜାତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ନଗରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ସଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ; ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱିହରତୀତି ଅୱିସେସେନ ଇରିୟାପଥଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନମେତଂ, ଇଧ ପନ ଠାନଗମନନିସଜ୍ଜାସୟନପ୍ପଭେଦେସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ, ତେନ ଠିତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ସୟାନୋପି ଭଗୱା ୱିହରତିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ନଳେରୁ ନାମ ୟକ୍ଖୋ, ପୁଚିମନ୍ଦୋତି ନିମ୍ବରୁକ୍ଖୋ, ମୂଲନ୍ତି ସମୀପଂ । ଅୟଞ୍ହି ମୂଲସଦ୍ଦୋ ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଉସୀରନାଳିମତ୍ତାନିପୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୫) -ଆଦୀସୁ ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) -ଆଦୀସୁ ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୀପେ । ଇଧ ପନ ସମୀପେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ନଳେରୁୟକ୍ଖେନ ଅଧିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ପୁଚିମନ୍ଦସ୍ସ ସମୀପେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ କିର ପୁଚିମନ୍ଦୋ ରମଣୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ଅନେକେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ୱିୟ କୁରୁମାନୋ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନେ ଠାନେ ଅହୋସି । ଅଥ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତିରୂପେ ଠାନେ ୱିହରନ୍ତୋ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପେ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି, ‘‘ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ତେନେୱ ସମୟେନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ୱିହରିତୁନ୍ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀନଂ ସମୀପେ ଗୋୟୂଥାନି ଚରନ୍ତାନି ‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ଚରନ୍ତି, ୟମୁନାୟ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି; ଏୱମିଧାପି ୟଦିଦଂ ୱେରଞ୍ଜାୟ ସମୀପେ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲଂ ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱିହରତି ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲେ’’ତି । ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହିସ୍ସ ୱେରଞ୍ଜାୱଚନଂ । ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସନଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲୱଚନଂ ।
ତତ୍ଥ ୱେରଞ୍ଜାକିତ୍ତନେନ ଆୟସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦମୂଲକିତ୍ତନେନ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ, ତଥା ପୁରିମେନ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣତୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱତ୍ଥୁକାମପ୍ପହାନତୋ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନୁପାୟଦସ୍ସନଂ; ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱିୱେକାଧିମୁତ୍ତିଂ; ପୁରିମେନ କରୁଣାୟ ଉପଗମନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପଞ୍ଞାୟ ଅପଗମନଂ; ପୁରିମେନ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନାଧିମୁତ୍ତତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରହିତସୁଖକରଣେ ନିରୁପଲେପନଂ; ପୁରିମେନ ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗନିମିତ୍ତଂ ଫାସୁୱିହାରଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନୁୟୋଗନିମିତ୍ତଂ; ପୁରିମେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରବହୁଲତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଦେୱତାନଂ; ପୁରିମେନ ଲୋକେ ଜାତସ୍ସ ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢଭାୱଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତତଂ; ପୁରିମେନ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । କତମୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ? ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ୱଚନତୋ ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ତଦତ୍ଥପରିନିପ୍ଫାଦନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ତଦନୁରୂପୱିହାରଂ । ଭଗୱା ହି ପଠମଂ ଲୁମ୍ବିନୀୱନେ, ଦୁତିୟଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱନେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତେନସ୍ସ ୱନେୟେୱ ୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ମହତାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମହତାତି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ମହତା; ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନପି, ସୋ ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଗୁଣେହିପି ମହା ଅହୋସି, ୟସ୍ମା ୟୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମକୋ ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ; ସଙ୍ଖ୍ୟାୟପି ମହା ପଞ୍ଚସତସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ; ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତସଙ୍ଘାତେନ ସମଣଗଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ । ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହୀତି ପଞ୍ଚ ମତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି। ମତ୍ତାତି ପମାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଂ ଜାନାତି, ପମାଣଂ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ହୋତି; ଏୱମିଧାପି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ପଞ୍ଚ ମତ୍ତା ପଞ୍ଚପ୍ପମାଣନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତାନି ଭିକ୍ଖୁସତାନି, ତେହି ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି । ଏତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ମହତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ପରତୋ ପନସ୍ସ ‘‘ନିରବ୍ବୁଦୋ ହି, ସାରିପୁତ୍ତ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ନିରାଦୀନୱୋ ଅପଗତକାଳକୋ ସୁଦ୍ଧୋ ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଇମେସଞ୍ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ୟୋ ପଚ୍ଛିମକୋ ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱଚନେନ ଗୁଣମହତ୍ତଂ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।
ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଅସ୍ସୋସୀତି ସୁଣି ଉପଲଭି, ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଅଞ୍ଞାସି । ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ଅସ୍ସୋସି ଏୱ, ନାସ୍ସ କୋଚି ସୱନନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଦପୂରଣେନ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱ । ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ଜାତୋ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ଭୱୋ, ୱେରଞ୍ଜା ୱା ଅସ୍ସ ନିୱାସୋତି ୱେରଞ୍ଜୋ। ମାତାପିତୂହି କତନାମୱସେନ ପନାୟଂ ‘‘ଉଦୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମେୱ ହି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିରୁତ୍ତିୱଚନଂ । ଅରିୟା ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଇଦାନି ୟମତ୍ଥଂ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅସ୍ସୋସି, ତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ ଗୋତମୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ବାହିତପାପୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୮), ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୫) । ଭଗୱା ଚ ଅନୁତ୍ତରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମିତପାପୋ, ତେନସ୍ସ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତମେତଂ ନାମଂ ୟଦିଦଂ ସମଣୋତି । ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକାନଂ ଜାତିସମୁଦାଗତଂ ଆଲପନମତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ଭୋୱାଦୀ ନାମସୋ ହୋତି, ସଚେ ହୋତି ସକିଞ୍ଚନୋ’’ତି । (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬; ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୫) । ଗୋତମୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିକିତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମଣୋ କିର ଭୋ ଗୋତମଗୋତ୍ତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନଂ, କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ, ତଂ କୁଲଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ତଂ ଖୋ ପନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣୋତି କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ; ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତି ଏୱ, ଥୁତିଘୋସୋ ୱା ।
ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତିଆଦୀସୁ ପନ ଅୟଂ ତାୱ ୟୋଜନା – ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୱିନୟଧରାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତନୟକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାରମ୍ଭେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ୱିତ୍ଥାରନୟେନ ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହ’’ନ୍ତିଆଦି; ତତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା, ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରକା ହି ସୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତୋ, ମଗ୍ଗେନ ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତାତି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ; ତେ ଚାନେନ କିଲେସାରୟୋ ମଗ୍ଗେନ ହତାତି ଅରୀନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ। ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭିପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାରଂ ଜରାମରଣନେମି ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ, ତସ୍ସାନେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅରା ହତାତି ଅରାନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ।
ଅଥ ୱା ସଂସାରଚକ୍କନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ନାଭି, ମୂଲତ୍ତା; ଜରାମରଣଂ ନେମି, ପରିୟୋସାନତ୍ତା; ସେସା ଦସ ଧମ୍ମା ଅରା, ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକତ୍ତା ଜରାମରଣପରିୟନ୍ତତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା, କାମଭୱେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପଭୱେ ଅୱିଜ୍ଜା ଅରୂପଭୱେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ସଙ୍ଖାରା କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ । କାମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ କାମଭୱେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଥା ରୂପଭୱେ । ଅରୂପଭୱେ ନାମସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ନାମରୂପଂ କାମଭୱେ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଭୱେ ନାମରୂପଂ ରୂପଭୱେ ତିଣ୍ଣଂ ଆୟତନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅରୂପଭୱେ ନାମଂ ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ସଳାୟତନଂ କାମଭୱେ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ରୂପଭୱେ ତୀଣି ଆୟତନାନି ରୂପଭୱେ ତିଣ୍ଣଂ ଫସ୍ସାନଂ; ଅରୂପଭୱେ ଏକମାୟତନଂ ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ଛ ଫସ୍ସା କାମଭୱେ ଛନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ରୂପଭୱେ ତୟୋ ତତ୍ଥେୱ ତିସ୍ସନ୍ନଂ; ଅରୂପଭୱେ ଏକୋ ତତ୍ଥେୱ ଏକିସ୍ସା ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । କାମଭୱେ ଛ ୱେଦନା କାମଭୱେ ଛନ୍ନଂ ତଣ୍ହାକାୟାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ରୂପଭୱେ ତିସ୍ସୋ ତତ୍ଥେୱ ତିଣ୍ଣଂ; ଅରୂପଭୱେ ଏକା ୱେଦନା ଅରୂପଭୱେ ଏକସ୍ସ ତଣ୍ହାକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସା ସା ତଣ୍ହା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ; ଉପାଦାନାଦୟୋ ଭୱାଦୀନଂ ।
କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ୱାଚାୟ ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି; ଦୁଚ୍ଚରିତପାରିପୂରିୟା ଅପାୟେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ପରିପାକୋ ଜରା, ଭେଦୋ ମରଣଂ ।
ଅପରୋ ‘‘ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ସୁଚରିତଂ ଚରତି; ସୁଚରିତପାରିପୂରିୟା ସଗ୍ଗେ ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ଉପପତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋତି ସୋ ଏୱ ନୟୋ ।
ଅପରୋ ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି କାମୁପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତି, କରୁଣଂ… ମୁଦିତଂ… ଉପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି, ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋତି ସୋୟେୱ ନୟୋ ।
ଅପରୋ ‘‘ଅରୂପୱଭସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦିସମାପତ୍ତିୟୋ ଭାୱେତି, ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମଭୱୋ, କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ଖନ୍ଧା ଉପପତ୍ତିଭୱୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ପରିପାକୋ ଜରା, ଭେଦୋ ମରଣନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସୁପାଦାନମୂଲିକାସୁପି ୟୋଜନାସୁ ।
ଏୱଂ ‘‘ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ; ଅତୀତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ; ଅୱିଜ୍ଜା ହେତୁ, ସଙ୍ଖାରା ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୋପେତେ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରା ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିଞ୍ଞାଣ-ନାମରୂପ-ସଳାୟତନ-ଫସ୍ସ-ୱେଦନା ଏକୋ, ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଏକୋ, ଜାତି-ଜରା-ମରଣଂ ଏକୋ । ପୁରିମସଙ୍ଖେପୋ ଚେତ୍ଥ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝିମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଜାତିଜରାମରଣଂ ଅନାଗତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତୀତେ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ; ୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଏତରହି ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ । ତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଏତରହି କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ; ଜାତିଜରାମରଣାପଦେସେନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ । ତେ ଆକାରତୋ ୱୀସତିୱିଧା ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତରା ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରା ଏକୋ, ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରା ଏକୋ । ଇତି ଭଗୱା ଏୱଂ ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ, ତିୟଦ୍ଧଂ, ୱୀସତାକାରଂ, ତିସନ୍ଧିଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି ପସ୍ସତି ଅଞ୍ଞାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତଂ ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ପଞ୍ଞା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣେନ ଭଗୱା ତେ ଧମ୍ମେ ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱା ତେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରେ ହନି ୱିହନି ୱିଦ୍ଧଂସେସି । ଏୱମ୍ପି ଅରାନଂ ହତତ୍ତା ଅରହଂ।
ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ଅରହତି ପୂଜାୱିସେସଞ୍ଚ; ତେନେୱ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ ୟେ କେଚି ମହେସକ୍ଖା ଦେୱମନୁସ୍ସା ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ସିନେରୁମତ୍ତେନ ରତନଦାମେନ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି, ୟଥାବଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେପି ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜାଦୟୋ । ପରିନିବ୍ବୁତମ୍ପି ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୋକମହାରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି ପତିଟ୍ଠାପେସି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୂଜାୱିସେସାନନ୍ତି ! ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତାପି ଅରହଂ। ୟଥା ଚ ଲୋକେ କେଚି ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ବାଲା ଅସିଲୋକଭୟେନ ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତି; ଏୱମେସ ନ କଦାଚି କରୋତୀତି ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋପି ଅରହଂ। ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଆରକତ୍ତା ହତତ୍ତା ଚ, କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନି ।
ହତସଂସାରଚକ୍କାରୋ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋ ।
ନ ରହୋ କରୋତି ପାପାନି, ଅରହଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ। ତଥା ହେସ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତବ୍ବତୋ । ତେନେୱ ଚାହ –
‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।
ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩) ।
ଅପିଚ ଚକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ତଂସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନମପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପ୍ପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାପି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସୋତ-ଘାନ-ଜିୱ୍ହା-କାୟମନେସୁପି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ରୂପାଦୀନି ଛ ଆୟତନାନି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଛ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଛ ଫସ୍ସା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦୟୋ ଛ ୱେଦନା, ରୂପସଞ୍ଞାଦୟୋ ଛ ସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଚେତନାଦୟୋ ଛ ଚେତନା, ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା, ରୂପୱିତକ୍କାଦୟୋ ଛ ୱିତକ୍କା, ରୂପୱିଚାରାଦୟୋ ଛ ୱିଚାରା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦସ କସିଣାନି, ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଦସ ସଞ୍ଞା, କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, କାମଭୱାଦୟୋ ନୱ ଭୱା, ପଠମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ମେତ୍ତାଭାୱନାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞା, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ପଟିଲୋମତୋ ଜରାମରଣାଦୀନି, ଅନୁଲୋମତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଏକପଦୟୋଜନା – ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଜାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପ୍ପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ।
ୱିଜ୍ଜାହି ପନ ଚରଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ; ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ତିସ୍ସୋପି ୱିଜ୍ଜା, ଅଟ୍ଠପି ୱିଜ୍ଜା । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୮ ଆଦୟୋ) । ତତ୍ର ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଚ ସହ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତା । ଚରଣନ୍ତି ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନୀତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମେୟେୱ ହି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା, ୟସ୍ମା ଏତେହି ଚରତି ଅରିୟସାୱକୋ ଗଚ୍ଛତି ଅମତଂ ଦିସଂ ତସ୍ମା, ଚରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଭଗୱା ଇମାହି ୱିଜ୍ଜାହି ଇମିନା ଚ ଚରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି। ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା, ଚରଣସମ୍ପଦା ମହାକାରୁଣିକତଂ । ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜେତି, ୟଥା ତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ତେନସ୍ସ ସାୱକା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତି ନୋ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିପନ୍ନାନଞ୍ହି ସାୱକା ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୟୋ ୱିୟ ।
ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମାଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ। ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜଂ। କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେନ ହେସ ଗମନେନ ଖେମଂ ଦିସଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗତୋତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ। ସୁନ୍ଦରଂ ଚେସ ଠାନଂ ଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚ ଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ – ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮) । ସମ୍ମା ୱା ଆଗତୋ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ବୋଧିମଣ୍ଡୋ ତାୱ ସମତିଂସପାରମିପୂରିତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ କରୋନ୍ତୋ ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କାମସୁଖଂ ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଚ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆଗତୋତି ସମ୍ମାଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚେସ ଗଦତି, ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋ।
ତତ୍ରିଦଂ ସାଧକସୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟ । ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୬) । ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ପନ ଲୋକୱିଦୂ। ସୋ ହି ଭଗୱା ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ନିରୋଧତୋ ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ସବ୍ବଥା ଲୋକଂ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ୟଥାହ – ‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନ ଜାୟତି ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତି ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ନାହଂ ତଂ ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଞାତେୟ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ପତ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଦାମି; ନ ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟଂ ୱଦାମି । ଅପି ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମି ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ।
‘‘ଗମନେନ ନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋ କୁଦାଚନଂ ।
ନ ଚ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଲୋକନ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି ପମୋଚନଂ ॥
‘‘ତସ୍ମା ହୱେ ଲୋକୱିଦୂ ସୁମେଧୋ ।
ଲୋକନ୍ତଗୂ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ ।
ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସମିତାୱି ଞତ୍ୱା ।
ନାସୀସତୀ ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ।
ଅପିଚ ତୟୋ ଲୋକା – ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ସତ୍ତଲୋକୋ, ଓକାସଲୋକୋତି; ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ – ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ।
‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ପରିହରନ୍ତି ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚନା ।
ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ, ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତୀ ୱସୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) –
ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଓକାସଲୋକୋ, ତମ୍ପି ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଅୱେଦି । ତଥା ହିସ୍ସ – ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ – ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା – ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା – ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା – ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା – ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା – ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା – ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା – ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା – ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି। ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) । ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନେସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ । ୟଥା ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ ଏୱଂ ଓକାସଲୋକୋପି । ତଥା ହେସ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନାନଂ ଦ୍ୱାଦସ ସତସହସ୍ସାନି ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ସତାନି ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି । ପରିକ୍ଖେପତୋ –
ସବ୍ବଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ।
ଦସଞ୍ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଚ ॥
ତତ୍ଥ –
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ॥
ତସ୍ସା ଏୱ ସନ୍ଧାରକଂ –
ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଅଟ୍ଠେୱ ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ଜଲଂ ୱାତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥
ତସ୍ସାପି ସନ୍ଧାରକୋ –
ନୱସତସହସ୍ସାନି, ମାଲୁତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତୋ ।
ସଟ୍ଠି ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଏସା ଲୋକସ୍ସ ସଣ୍ଠିତି ॥
ଏୱଂ ସଣ୍ଠିତେ ଚେତ୍ଥ ୟୋଜନାନଂ –
ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ସିନେରୁପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ ॥
ତତୋ ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନ, ପମାଣେନ ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତା ଦିବ୍ବା, ନାନାରତନଚିତ୍ତିତା ॥
ୟୁଗନ୍ଧରୋ ଈସଧରୋ, କରୱୀକୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ।
ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରୀ ବ୍ରହା ॥
ଏତେ ସତ୍ତ ମହାସେଲା, ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ।
ମହାରାଜାନମାୱାସା, ଦେୱୟକ୍ଖନିସେୱିତା ॥
ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋ ।
ୟୋଜନାନଂ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ଆୟତୱିତ୍ଥତୋ ।
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସେହି, କୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ॥
ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ, ପରିକ୍ଖେପା ନଗୱ୍ହୟା ।
ପଞ୍ଞାସ ୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ, ସାଖାୟାମା ସମନ୍ତତୋ ॥
ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା ।
ଜମ୍ବୂ ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ପକାସିତୋ ॥
ଦ୍ୱେ ଅସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ।
ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଲୋକଧାତୁମୟଂ ଠିତୋ ॥
ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନଂ; ତଥା ଅସୁରଭୱନଂ, ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚ । ଅପରଗୋୟାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସୟୋଜନଂ; ତଥା ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ । ଉତ୍ତରକୁରୁ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସୟୋଜନୋ, ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ମହାଦୀପୋ ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରୋ; ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ, ଏକା ଲୋକଧାତୁ, ତଦନ୍ତରେସୁ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା । ଏୱଂ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋ ଭଗୱା ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦି, ଅଞ୍ଞାସି, ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଏୱମସ୍ସ ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ । ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ।
ଅତ୍ତନୋ ପନ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ। ତଥା ହେସ ସୀଲଗୁଣେନାପି ସବ୍ବଂ ଲୋକମଭିଭୱତି, ସମାଧି…ପେ॰… ପଞ୍ଞା… ୱିମୁତ୍ତି… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନାପି, ସୀଲଗୁଣେନାପି ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନାପି । ୟଥାହ – ‘‘ନ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସମାରକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତର’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଏୱଂ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମହାୱ॰ ୧୧) ଚ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି, ଦମେତି ୱିନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିସଦମ୍ମାତି ଅଦନ୍ତା ଦମେତୁଂ ୟୁତ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି । ତଥା ହି ଭଗୱତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ଅପଲାଳୋ ନାଗରାଜା, ଚୂଳୋଦରୋ, ମହୋଦରୋ, ଅଗ୍ଗିସିଖୋ, ଧୂମସିଖୋ, ଧନପାଲକୋ ହତ୍ଥୀତି ଏୱମାଦୟୋ ଦମିତା, ନିବ୍ବିସା କତା, ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତା । ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ସଚ୍ଚକନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତ-ଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱ-ପୋକ୍ଖରସାତି-ସୋଣଦଣ୍ଡକୂଟଦନ୍ତାଦୟୋ । ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଆଳୱକ-ସୂଚିଲୋମ-ଖରଲୋମ-ୟକ୍ଖ-ସକ୍କଦେୱରାଜାଦୟୋ ଦମିତା ୱିନୀତା ୱିଚିତ୍ରେହି ୱିନୟନୂପାୟେହି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ, କେସି, ପୁରିସଦମ୍ମଂ ସଣ୍ହେନପି ୱିନେମି, ଫରୁସେନପି ୱିନେମି, ସଣ୍ହଫରୁସେନପି ୱିନେମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୧) ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମଗ୍ଗପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱ ।
ଅଥ ୱା ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀତି ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦଂ। ଭଗୱା ହି ତଥା ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତି, ୟଥା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ଦିସା ଅସଜ୍ଜମାନା ଧାୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ହତ୍ଥିଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥିଦମ୍ମୋ ସାରିତୋ ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା। ଅପିଚ ସତ୍ଥା ୱିୟାତି ସତ୍ଥା, ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ । ‘‘ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ଥେ କନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ଚୋରକନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ୱାଳକନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ନିରୁଦକକନ୍ତାରଂ ତାରେତି, ଉତ୍ତାରେତି ନିତ୍ତାରେତି ପତାରେତି ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେତି; ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସତ୍ଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ତେ କନ୍ତାରଂ ତାରେତି ଜାତିକନ୍ତାରଂ ତାରେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୦) ନିଦ୍ଦେସନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଦଏୱାନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ । ଭଗୱା ପନ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ଅନୁସାସନିପ୍ପଦାନେନ ସତ୍ଥାୟେୱ । ତେପି ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସୱନେନ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ତାୟ ଏୱ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁତିୟେ ତତିୟେ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗଫଲଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି । ମଣ୍ଡୂକଦେୱପୁତ୍ତାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଭଗୱତି କିର ଗଗ୍ଗରାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ଚମ୍ପାନଗରୱାସୀନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସୟମାନେ ଏକୋ ମଣ୍ଡୂକୋ ଭଗୱତୋ ସରେ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତଂ ଏକୋ ୱଚ୍ଛପାଲକୋ ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସୀସେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ତାୱଦେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକେ କନକୱିମାନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ଅହମ୍ପି ନାମ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତୋସ୍ମି ! କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ ଅକାସି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନାଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅଦ୍ଦସ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭଗୱତୋ ସରେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହା । ସୋ ତଆୱଦେୱ ସହ ୱିମାନେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦି । ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋୱ ପୁଚ୍ଛି –
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥
‘‘ମଣ୍ଡୂକୋହଂ ପୁରେ ଆସିଂ, ଉଦକେ ୱାରିଗୋଚରୋ ।
ତୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ, ଅୱଧି ୱଚ୍ଛପାଲକୋ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭-୮୫୮) ।
ଭଗୱା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦେସନାୱସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସିତଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।
ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣୱସେନ ବୁଦ୍ଧୋ। ୟସ୍ମା ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅତ୍ତନାପି ବୁଜ୍ଝି, ଅଞ୍ଞେପି ସତ୍ତେ ବୋଧେସି; ତସ୍ମା ଏୱମାଦୀହିପି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧୋ । ଇମସ୍ସ ଚତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ସବ୍ବୋପି ନିଦ୍ଦେସନୟୋ (ମହାନି॰ ୧୯୨) ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟୋ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।
ଭଗୱାତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।
ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ନାମଂ – ଆୱତ୍ଥିକଂ, ଲିଙ୍ଗିକଂ, ନେମିତ୍ତିକଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ଲୋକିୟୱୋହାରେନ ‘‘ୟଦିଚ୍ଛକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲିବଦ୍ଦୋ’’ତି ଏୱମାଦି ଆୱତ୍ଥିକଂ । ‘‘ଦଣ୍ଡୀ ଛତ୍ତୀ ସିଖୀ କରୀ’’ତି ଏୱମାଦି ଲିଙ୍ଗିକଂ । ‘‘ତେୱିଜ୍ଜୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ’’ତି ଏୱମାଦି ନେମିତ୍ତିକଂ । ‘‘ସିରିୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋ’’ତି ଏୱମାଦି ୱଚନତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଇଦଂ ପନ ଭଗୱାତି ନାମଂ ନେମିତ୍ତିକଂ, ନ ମହାମାୟାୟ ନ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ ନ ଅସୀତିୟା ଞାତିସହସ୍ସେହି କତଂ, ନ ସକ୍କସନ୍ତୁସିତାଦୀହି ଦେୱତାୱିସେସେହି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା – ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ…ପେ॰… ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକାପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ।
ୟଂଗୁଣନେମିତ୍ତିକଞ୍ଚେତଂ ନାମଂ, ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ପକାସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ୱଦନ୍ତି –
‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ ଭାଗୀ ୱିଭତ୍ତୱା ଇତି ।
ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ଗରୂତି ଭାଗ୍ୟୱା ।
ବହୂହି ଞାୟେହି ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ ।
ଭୱନ୍ତଗୋ ସୋ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ତେସଂ ପଦାନମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ନୟୋ –
‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।
ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟୟୋତି ଏତଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦନୟେନ ୱା ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଦାନସୀଲାଦିପାରପ୍ପତ୍ତଂ ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଞାତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋଭ-ଦୋସ-ମୋହ-ୱିପରୀତମନସିକାର-ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପ-କୋଧୂପନାହ-ମକ୍ଖ-ପଳାସଇସ୍ସା-ମଚ୍ଛରିୟ-ମାୟାସାଠେୟ୍ୟ-ଥମ୍ଭ-ସାରମ୍ଭ-ମାନାତିମାନ-ମଦ-ପମାଦ-ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ତିୱିଧାକୁସଲମୂଲ-ଦୁଚ୍ଚରିତ-ସଂକିଲେସ-ମଲ-ୱିସମସଞ୍ଞା-ୱିତକ୍କ-ପପଞ୍ଚ-ଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସଆସୱ-ଗନ୍ଥ-ଓଘ-ୟୋଗାଗତି-ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନ-ପଞ୍ଚଚେତୋଖୀଲ-ୱିନିବନ୍ଧ-ନୀୱରଣାଭିନନ୍ଦନଛୱିୱାଦମୂଲ-ତଣ୍ହାକାୟ-ସତ୍ତାନୁସୟ-ଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତ-ନୱତଣ୍ହାମୂଲକ-ଦସାକୁସଲକମ ଦିଟ୍ଠିଗତ-ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦ-ସବ୍ବଦରଥ-ପରିଳାହ-କିଲେସସତସହସ୍ସାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପଞ୍ଚ କିଲେସ-ଅଭିସଙ୍ଖାରଖନ୍ଧମଚ୍ଚୁ-ଦେୱପୁତ୍ତ-ମାରେ ଅଭଞ୍ଜି, ତସ୍ମା ଭଗ୍ଗତ୍ତା ଏତେସଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ଭଗ୍ଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋ ଭଗ୍ଗଦୋସୋ, ଭଗ୍ଗମୋହୋ ଅନାସୱୋ ।
ଭଗ୍ଗାସ୍ସ ପାପକା ଧମ୍ମା, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାୟ ଚସ୍ସ ସତପୁଞ୍ଞଜଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିଦୀପିତା ହୋତି, ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି । ତଥା ଲୋକିୟପରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା, ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ଚ ସମ୍ପୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଦୀପିତା ହୋତି ।
ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ଇସ୍ସରିୟ-ଧମ୍ମ-ୟସ-ସିରୀ-କାମ-ପୟତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭଗସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ପରମଞ୍ଚସ୍ସ ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ, ଅଣିମା ଲଘିମାଦିକଂ ୱା ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥି ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୟସୋ, ରୂପକାୟଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟଜନନୟନପ୍ପସାଦଜନନସମତ୍ଥା ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀ, ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଂ ୱା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥେୱ ଅଭିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛି, ତତ୍ଥ ନିପ୍ଫତ୍ତିସଞ୍ଞିତୋ କାମୋ, ସବ୍ବଲୋକଗରୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି; ତସ୍ମା ଇମେହି ଭଗେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତାପି ଭଗା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାଦୀହି ଭେଦେହି ସବ୍ବଧମ୍ମେ, ଖନ୍ଧାୟତନ-ଧାତୁସଚ୍ଚ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହି ୱା କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ, ପୀଳନ-ସଙ୍ଖତ-ସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁକ୍ଖମରିୟସଚ୍ଚଂ, ଆୟୂହନ-ନିଦାନ-ସଂୟୋଗ-ପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତ-ଅମତଟ୍ଠେନ ନିରୋଧଂ, ନିୟ୍ୟାନ-ହେତୁ-ଦସ୍ସନାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭତ୍ତୱା, ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେସିତୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱିଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି।
ୟସ୍ମା ଚ ଏସ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଣିହିତାନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସି, ତସ୍ମା ଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନମନେନ ୱନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭକାରଂ, ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗକାରଂ, ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଲୋକେ ‘‘ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମେଖଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୋ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଲୋକଂ । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସଦେୱକନ୍ତି ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକଂ; ଏୱଂ ସହ ମାରେନ ସମାରକଂ; ସହ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସବ୍ରହ୍ମକଂ; ସହ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ; ପଜାତତ୍ତା ପଜା, ତଂ ପଜଂ; ସହ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ। ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ, ସମିତପାପ-ବାହିତପାପ-ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ, ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକୋ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଦେୱଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକା, ସବ୍ରହ୍ମକଗ୍ଗହଣେନ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁପରିସୱସେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ, ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଲୋକସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ତତୋ ୟେସଂ ସିୟା – ‘‘ମାରୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ ୱସୱତ୍ତୀ; କିଂ ସୋପି ଏତେନ ସଚ୍ଛିକତୋ’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସମାରକନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ୟେସଂ ପନ ସିୟା – ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଦ୍ୱୀହି…ପେ॰… ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, କିଂ ସୋପି ସଚ୍ଛିକତୋ’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସବ୍ରହ୍ମକନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ତତୋ ୟେସଂ ସିୟା – ‘‘ପୁଥୂସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, କିଂ ତେପି ସଚ୍ଛିକତା’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପଜନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଛିକତଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଅଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱେ ଅୱସେସମନୁସ୍ସେ ଚ ଉପାଦାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସେସସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସଦେୱମନୁସ୍ସନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ଅୟମେତ୍ଥାନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋ ।
ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୟନ୍ତି ସାମଂ, ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା; ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଏତେନ ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ ହୋତି । ପୱେଦେତୀତି ବୋଧେତି ଞାପେତି ପକାସେତି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ହିତ୍ୱାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତି ।
କଥଂ ? ଏକଗାଥାପି ହି ସମନ୍ତଭଦ୍ରକତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା, ଦୁତିୟତତିୟପାଦେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା, ପଚ୍ଛିମପାଦେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ପଠମାନୁସନ୍ଧିନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ସକଲୋପି ସାସନଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତେନ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ। ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବାୟ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସାୱକବୋଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଚେସ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ସୱନେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଟିପଜ୍ଜିୟମାନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିୟାପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ନିଟ୍ଠିତେ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିଫଲେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ନାଥପ୍ପଭୱତ୍ତା ଚ ପଭୱସୁଦ୍ଧିୟା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଅତ୍ଥସୁଦ୍ଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ତସ୍ମା ଏସୋ ଭଗୱା ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପନ ୟସ୍ମା ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ନାନାନୟେହି ଦୀପେତି; ତଞ୍ଚ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସଙ୍କାସନପକାସନ-ୱିୱରଣ-ୱିଭଜନ-ଉତ୍ତାନୀକରଣ-ପଞ୍ଞତ୍ତି-ଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଅକ୍ଖରପଦ-ବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତା-ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସାତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ; ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ; ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଭୂତେହି ସେଟ୍ଠେହି ଚରିତବ୍ବତୋ ତେସଞ୍ଚ ଚରିୟଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ତସ୍ମା ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପିଚ ୟସ୍ମା ସନିଦାନଂ ସଉପ୍ପତ୍ତିକଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ଦେସେତି, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତତାୟ ଚ ହେତୁଦାହରଣୟୁତ୍ତତୋ ଚ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ସୋତୂନଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନ ନିଗମନେନ ଚ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ଦେସେତି । ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ତଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସାତ୍ଥଂ, ପରିୟତ୍ତିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ, ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ବୁଦ୍ଧ-ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଚରିୟତୋ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମାପି ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସାଧୁ ଖୋ ପନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନ ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତନ୍ତି ୟଥାରୂପୋ ସୋ ଭୱ ଗୋତମୋ, ଏୱରୂପାନଂ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗମେନ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋତି ଲଦ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ଅରହତଂ । ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ପସାଦସୋମ୍ମାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲିତ୍ୱା ‘‘ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ।
୨.ୟେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତୋ ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀତି ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେନ, ଏୱଂ ସୋପି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି, ସୀତୋଦକଂ ୱିୟ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ସମ୍ମୋଦିତଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅଗମାସି । ୟାୟ ଚ ‘‘କଚ୍ଚି, ଭୋ, ଗୋତମ, ଖମନୀୟଂ; କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ଚ ସାୱକାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତିଆଦିକାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦି, ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମୋଦଂ ଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ। ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ସାରେତୁଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅରହରୂପତୋ ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରଣୀୟଂ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ୱା ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ ସାରଣୀୟଂ । ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସାରଣୀୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ ସାରଣୀୟଂ କଥଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟେନତ୍ଥେନ ଆଗତୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।
ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନିସିନ୍ନୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ତଥା ନିସୀଦୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନିସୀଦୀତି ଉପାୱିସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ପୁରିସା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।
କଥଂ ନିସିନ୍ନୋ ପନ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ? ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅତିଦୂରଂ, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ, ଉପରିୱାତଂ, ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସଂ, ଅତିସମ୍ମୁଖଂ, ଅତିପଚ୍ଛାତି । ଅତିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହି ସଚେ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନିସିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋତି । ଉପରିୱାତେ ନିସିନ୍ନୋ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ବାଧତି । ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଗାରୱଂ ପକାସେତି । ଅତିସମ୍ମୁଖା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ଅତିପଚ୍ଛା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଏତେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତି ।
ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଏତନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅୱୋଚାତି ଅଭାସି । ସୁତଂ ମେତନ୍ତି ସୁତଂ ମେ ଏତଂ, ଏତଂ ମୟା ସୁତନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୋ ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି ।
ଇଦାନି ୟଂ ତେନ ସୁତଂ – ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନ ସମଣୋ ଗୋତମୋତି ଏୱମାଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣେ । ଜିଣ୍ଣେତି ଜଜ୍ଜରୀଭୂତେ ଜରାୟ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱଂ ଆପାଦିତେ । ୱୁଡ୍ଢେତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ୱୁଡ୍ଢିମରିୟାଦପ୍ପତ୍ତେ । ମହଲ୍ଲକେତି ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟ ସମନ୍ନାଗତେ, ଚିରକାଲପ୍ପସୁତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧଗତେତି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତେ, ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ ଅତୀତେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତେ, ପଚ୍ଛିମୱୟୋ ନାମ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ତତିୟଭାଗୋ ।
ଅପିଚ – ଜିଣ୍ଣେତି ପୋରାଣେ, ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତକୁଲନ୍ୱୟେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁଡ୍ଢେତି ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣୱୁଡ୍ଢିୟୁତ୍ତେ । ମହଲ୍ଲକେତି ୱିଭୱମହତ୍ତତାୟ ସମନ୍ନାଗତେ ମହଦ୍ଧନେ ମହାଭୋଗେ । ଅଦ୍ଧଗତେତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱତଚରିୟାଦିମରିୟାଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ଚରମାନେ । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ଜାତିୱୁଡ୍ଢଭାୱଂ ଅନ୍ତିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ଅଭିୱାଦେତୀତି ଏୱମାଦୀନି ‘‘ନ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନକାରେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏୱମତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି – ‘‘ନ ୱନ୍ଦତି ୱା, ନାସନା ୱୁଟ୍ଠହତି ୱା, ନାପି ‘ଇଧ ଭୋନ୍ତୋ ନିସୀଦନ୍ତୂ’ତି ଏୱଂ ଆସନେନ ୱା ଉପନିମନ୍ତେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ୱା ସଦ୍ଦୋ ୱିଭାୱନେ ନାମ ଅତ୍ଥେ, ‘‘ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଅଥ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତୟିଦଂ ଭୋ ଗୋତମ ତଥେୱା’’ତି । ୟଂ ତଂ ମୟା ସୁତଂ – ତଂ ତଥେୱ, ତଂ ସୱନଞ୍ଚ ମେ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ନ ହି ଭୱଂ ଗୋତମୋ…ପେ॰… ଆସନେନ ୱା ନିମନ୍ତେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ସୁତଂ ଦିଟ୍ଠେନ ନିଗମେତ୍ୱା ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତୟିଦଂ ଭୋ ଗୋତମ ନ ସମ୍ପନ୍ନମେୱା’’ତି ତଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନଂ ଅକରଣଂ ନ ୟୁତ୍ତମେୱ ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନଦୋସଂ ଅନୁପଗମ୍ମ କରୁଣାସୀତଲହଦୟେନ ତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ…ପେ॰… ମୁଦ୍ଧାପି ତସ୍ସ ୱିପତେୟ୍ୟା’’ତି । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ‘‘ଅହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅପ୍ପଟିହତେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏତସ୍ମିଂ ସଦେୱକାଦିଭେଦେ ଲୋକେ ନ ପସ୍ସାମି, ୟମହଂ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ୱା ଆସନେନ ୱା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟଂ । ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ୱା ଏତଂ, ୟ୍ୱାହଂ ଅଜ୍ଜ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ଏୱରୂପଂ ନିପଚ୍ଚକାରାରହଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପସ୍ସାମି । ଅପିଚ ଖୋ ୟଦାପାହଂ ସମ୍ପତିଜାତୋୱ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେସିଂ; ତଦାପି ଏତସ୍ମିଂ ସଦେୱକାଦିଭେଦେ ଲୋକେ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟମହଂ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ୱା ଆସନେନ ୱା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟଂ । ଅଥ ଖୋ ମଂ ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସାୟୁକୋ ଖୀଣାସୱମହାବ୍ରହ୍ମାପି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଲୋକେ ମହାପୁରିସୋ, ତ୍ୱଂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗୋ ଚ ଜେଟ୍ଠୋ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଚ, ନତ୍ଥି ତୟା ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ପତିନାମେସି; ତଦାପି ଚାହଂ ଅତ୍ତନା ଉତ୍ତରିତରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସିଂ – ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପତିଜାତସ୍ସପି ମୟ୍ହଂ ଅଭିୱାଦନାଦିରହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥି, ସ୍ୱାହଂ ଇଦାନି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ କଂ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟଂ ୱା…ପେ॰… ଆସନେନ ୱା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟଂ । ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମା ତଥାଗତେ ଏୱରୂପଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ପତ୍ଥୟିତ୍ଥ । ୟଞ୍ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତଥାଗତୋ ଅଭିୱାଦେୟ୍ୟ ୱା…ପେ॰… ଆସନେନ ୱା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟ, ମୁଦ୍ଧାପି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ପରିପାକସିଥିଲବନ୍ଧନଂ ୱଣ୍ଟା ପୱୁତ୍ତତାଲଫଲମିୱ ଗୀୱତୋ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସହସାୱ ଭୂମିୟଂ ୱିପତେୟ୍ୟାତି ।
୩. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞତାୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋକେ ଜେଟ୍ଠଭାୱଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ କେୱଲଂ ତଂ ୱଚନଂ ଅସହମାନୋ ଆହ – ‘‘ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି । ଅୟଂ କିରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ଲୋକେ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମଂ ‘‘ସାମଗ୍ଗିରସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଅରସଜାତିକୋ ଅରସସଭାୱୋତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚିତ୍ତମୁଦୁଭାୱଜନନତ୍ଥଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱଂ ପରିହରନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଥା ତସ୍ସ ୱଚନସ୍ସତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନି ସନ୍ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଖ୍ୱେସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିୟାୟୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପରିୟାୟୋତି କାରଣଂ; ଅୟଞ୍ହି ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ଦେସନା-ୱାର-କାରଣେସୁ ୱତ୍ତତି । ‘‘ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତ୍ୱେୱ ନଂ ଧାରେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୫) ହି ଏସ ଦେସନାୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଅଜ୍ଜ ପରିୟାୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୮) ୱାରେ । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟଂ ଆଚିକ୍ଖତୁ, ୟଥାୟଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୬୪) କାରଣେ । ସ୍ୱାୟମିଧ କାରଣେ ୱତ୍ତତି। ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ଅତ୍ଥି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏତଂ କାରଣଂ; ୟେନ କାରଣେନ ମଂ ‘‘ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି ୱଦମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମା ୱଦେୟ୍ୟ, ଅୱିତଥୱାଦୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କତମୋ ପନ ସୋତି ? ୟେ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପରସା…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବରସା ତେ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନାତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେ ତେ ଜାତିୱସେନ ୱା ଉପପତ୍ତିୱସେନ ୱା ସେଟ୍ଠସମ୍ମତାନମ୍ପି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତାନଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତାନଂ ରଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି କାମସୁଖସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତା ରୂପରସସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବରସା, ୟେ ଇମଂ ଲୋକଂ ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତି, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିସାମଗ୍ଗିୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସାମଗ୍ଗିରସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନାତି । ମୟ୍ହଂ ପହୀନାତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ମମାକାରେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଦେସନାୱିଲାସୋ ୱା ଏସ ଭଗୱତୋ ।
ତତ୍ଥ ପହୀନାତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ୱିଗତା ଜହିତା ୱା । ଏତସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ କରଣେ ସାମିୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାମୟଂ ମୂଲମେତେସନ୍ତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା। ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା। ୟଥା ହି ତାଲରୁକ୍ଖଂ ସମୂଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ କତେ ନ ପୁନ ତସ୍ସ ତାଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି; ଏୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ସମୂଲେ ରୂପାଦିରସେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କତେ ସବ୍ବେପି ତେ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅୱିରୂଳ୍ହିଧମ୍ମତ୍ତା ୱା ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତାତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ହୋନ୍ତି, ୟଥା ନେସଂ ପଚ୍ଛାଭାୱୋ ନ ହୋତି, ତଥା କତା ହୋନ୍ତି; ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଅନଭାୱଂକତା’’ତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପଦଚ୍ଛେଦୋ – ଅନୁଅଭାୱଂ କତା ଅନଭାୱଂକତାତି । ‘‘ଅନଭାୱଂ ଗତା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଅନୁଅଭାୱଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଦଚ୍ଛେଦୋ ଅନୁଅଭାୱଂ ଗତା ଅନଭାୱଂ ଗତାତି, ୟଥା ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟା ଅନଚ୍ଛରିୟାତି । ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ଅନାଗତେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକସଭାୱା । ୟେ ହି ଅଭାୱଂ ଗତା, ତେ ପୁନ କଥଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ? ତେନାହ – ‘‘ଅନଭାୱଂ ଗତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା’’ତି ।
ଅୟଂ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିୟାୟୋତି ଇଦଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କାରଣଂ ୟେନ ମଂ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଅରସରୂପୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି । ନୋ ଚ ଖୋ ୟଂ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସୀତି ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସି, ସୋ ପରିୟାୟୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମାହ ? ନନୁ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱୁତ୍ତୋ ସାମଗ୍ଗିରସୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ହୋତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ନ ହୋତି । ୟୋ ହି ତଂ ସାମଗ୍ଗିରସଂ କାତୁଂ ଭବ୍ବୋ ହୁତ୍ୱା ନ କରୋତି, ସୋ ତଦଭାୱେନ ଅରସରୂପୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଭଗୱା ପନ ଅଭବ୍ବୋୱ ଏତଂ କାତୁଂ, ତେନସ୍ସ କରଣେ ଅଭବ୍ବତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ୟଂ ତ୍ୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସୀ’’ତି । ୟଂ ପରିୟାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ତ୍ୱଂ ମଂ ‘‘ଅରସରୂପୋ’’ତି ୱଦେସି, ସୋ ଅମ୍ହେସୁ ନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ।
୪. ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ଅରସରୂପତଂ ଆରୋପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅଥାପରଂ ନିବ୍ଭୋଗୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବପରିୟାୟେସୁ ଚେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜନକ୍କମଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତମତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତମେୱ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅଭିୱାଦନକମ୍ମାଦିଂ ଲୋକେ ସାମଗ୍ଗିପରିଭୋଗୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତଦଭାୱେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିବ୍ଭୋଗୋତି ଆହ । ଭଗୱା ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତାନଂ ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗୋ ତଦଭାୱଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି ।
୫. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟଂ ଲୋକେ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକୁଲସମୁଦାଚାରକମ୍ମଂ ଲୋକିୟା କରୋନ୍ତି ତସ୍ସ ଅକିରିୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅକିରିୟୱାଦୋତି ଆହ । ଭଗୱା ପନ, ୟସ୍ମା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ଅକିରିୟଂ ୱଦତି ତସ୍ମା, ତଂ ଅକିରିୟୱାଦଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି । ତତ୍ଥ ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ପାଣାତିପାତ-ଅଦିନ୍ନାଦାନ-ମିଚ୍ଛାଚାରଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମୁସାୱାଦ-ପିସୁଣୱାଚା-ଫରୁସୱାଚା-ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା । ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଠପେତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ, ଅୱସେସା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ‘‘ଅନେକୱିହିତା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତମେୱ ଅଭିୱାଦନାଦିକମ୍ମଂ ଭଗୱତି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଇମଂ ‘‘ଆଗମ୍ମ ଅୟଂ ଲୋକତନ୍ତି ଲୋକପୱେଣୀ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋତି ଆହ । ଭଗୱା ପନ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନକଦୋସସ୍ସ ଚ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦତି । ସବ୍ବାକୁସଲସମ୍ଭୱସ୍ସ ପନ ନିରୱସେସସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦତି । ଠପେତ୍ୱା ତେ ତୟୋ, ଅୱସେସାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦତି; ତସ୍ମା ତଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି ।
୭. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଜିଗୁଚ୍ଛତି ମଞ୍ଞେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଇଦଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକୁଲସମୁଦାଚାରକମ୍ମଂ, ତେନ ତଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଜେଗୁଚ୍ଛୀତି ଆହ । ଭଗୱା ପନ ୟସ୍ମା ଜିଗୁଚ୍ଛତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି; କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି? ୟଞ୍ଚ ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଞ୍ଚ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଞ୍ଚ ତିୱିଧଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟା ଚ ଠପେତ୍ୱା ତାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ଅୱସେସାନଂ ଲାମକଟ୍ଠେନ ପାପକାନଂ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତି ସମାପଜ୍ଜନା ସମଙ୍ଗିଭାୱୋ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଗୂଥଂ ୱିୟ ମଣ୍ଡନକଜାତିୟୋ ପୁରିସୋ ଜିଗୁଚ୍ଛତି ହିରୀୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ଜେଗୁଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି । ତତ୍ଥ ‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନା’’ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
୮. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତମେୱ ଅଭିୱାଦନାଦିକମ୍ମଂ ଭଗୱତି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ ଲୋକଜେଟ୍ଠକକମ୍ମଂ ୱିନେତି ୱିନାସେତି, ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଏତଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ନ କରୋତି ତସ୍ମା ଅୟଂ ୱିନେତବ୍ବୋ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱେନୟିକୋତି ଆହ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ୱିନୟତୀତି ୱିନୟୋ, ୱିନାସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିନୟୋ ଏୱ ୱେନୟିକୋ, ୱିନୟଂ ୱା ଅରହତୀତି ୱେନୟିକୋ, ନିଗ୍ଗହଂ ଅରହତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱା ପନ, ୟସ୍ମା ରାଗାଦୀନଂ ୱିନୟାୟ ୱୂପସମାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ୱେନୟିକୋ ହୋତି । ଅୟମେୱ ଚେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – ୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୱେନୟିକୋ । ୱିଚିତ୍ରା ହି ତଦ୍ଧିତୱୁତ୍ତି ! ସ୍ୱାୟଂ ତଂ ୱେନୟିକଭାୱଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି ।
୯. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟସ୍ମା ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ସାମୀଚିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତା ୱୟୋୱୁଡ୍ଢେ ତୋସେନ୍ତି ହାସେନ୍ତି, ଅକରୋନ୍ତା ପନ ତାପେନ୍ତି ୱିହେସେନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ନେସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଭଗୱା ଚ ତାନି ନ କରୋତି; ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢେ ତପତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସପ୍ପୁରିସାଚାରୱିରହିତତ୍ତା ୱା ‘‘କପଣପୁରିସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ତପସ୍ସୀତି ଆହ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ତପତୀତି ତପୋ, ରୋସେତି ୱିହେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସାମୀଚିକମ୍ମାକରଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତପୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତପସ୍ସୀ। ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଲୋକେ କପଣପୁରିସୋ ‘‘ତପସ୍ସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ପନ ୟେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ତପନତୋ ତପନୀୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ୟସ୍ମା ତପସ୍ସୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ତପସ୍ସିତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ତପନ୍ତୀତି ତପା, ଅକୁସଲଧମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ଇଧ ତପ୍ପତି ପେଚ୍ଚ ତପ୍ପତୀ’’ତି । ତଥା ତେ ତପେ ଅସ୍ସି ନିରସ୍ସି ପହାସି ୱିଦ୍ଧଂସେସୀତି ତପସ୍ସୀ ।
୧୦. ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକମ୍ମଂ ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦେୱଲୋକପଟିସନ୍ଧିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭଗୱତି ଚସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅପଗବ୍ଭୋତି ଆହ । କୋଧୱସେନ ୱା ଭଗୱତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ଏୱମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ଗବ୍ଭତୋ ଅପଗତୋତି ଅପଗବ୍ଭୋ, ଅଭବ୍ବୋ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ହୀନୋ ୱା ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସାତି ଅପଗବ୍ଭୋ, ଦେୱଲୋକଗବ୍ଭପରିବାହିରତ୍ତା ଆୟତିଂ ହୀନଗବ୍ଭପଟିଲାଭଭାଗୀତି, ହୀନୋ ୱାସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଗବ୍ଭୱାସୋ ଅହୋସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱତୋ ପନ ୟସ୍ମା ଆୟତିଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ଅପଗତା, ତସ୍ମା ସୋ ତଂ ଅପଗବ୍ଭତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ଅନୁଜାନାତି । ତତ୍ର ଚ ୟସ୍ସ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆୟତିଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପହୀନାତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନାଗତେ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା, ପୁନବ୍ଭୱେ ଚ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଅନୁତ୍ତରେନ ମଗ୍ଗେନ ୱିହତକାରଣତ୍ତା ପହୀନାତି । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଜଲାବୁଜୟୋନି ଗହିତା । ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ଇତରା ତିସ୍ସୋପି ।
ଅପିଚ ଗବ୍ଭସ୍ସ ସେୟ୍ୟା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା, ପୁନବ୍ଭୱୋ ଏୱ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ୱିଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞା ଠିତି ଅତ୍ଥି, ଏୱମିଧାପି ନ ଗବ୍ଭତୋ ଅଞ୍ଞା ସେୟ୍ୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଚ ନାମ ୟସ୍ମା ପୁନବ୍ଭୱଭୂତାପି ଅପୁନବ୍ଭୱଭୂତାପି ଅତ୍ଥି, ଇଧ ଚ ପୁନବ୍ଭୱଭୂତା ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁନବ୍ଭୱୋ ଏୱ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ।
୧୧. ଏୱଂ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରସରୂପତାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଧମ୍ମରାଜା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ତଥାଗତୋ ଅନୁକମ୍ପାୟ ସୀତଲେନେୱ ଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୟଂ ଧମ୍ମଧାତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ସା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ୱିଗତୱଲାହକେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ସମବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସରଦକାଲେ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ହଦୟନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ତାନିୟେୱ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂନି ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ପୁନପି ଅତ୍ତନୋ କରୁଣାୱିପ୍ଫାରଂ ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପିୟଭାୱେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ, ତାଦିଗୁଣଲକ୍ଖଣଂ ପଥୱୀସମଚିତ୍ତତଂ ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତଞ୍ଚ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କେୱଲଂ ପଲିତସିରଖଣ୍ଡଦନ୍ତୱଲିତ୍ତଚତାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ ୱୁଡ୍ଢଭାୱଂ ସଞ୍ଜାନାତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଜାନାତି ଅତ୍ତାନଂ ଜାତିୟା ଅନୁଗତଂ ଜରାୟ ଅନୁସଟଂ ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତଂ ମରଣେନ ଅବ୍ଭାହତଂ ୱଟ୍ଟଖାଣୁଭୂତଂ ଅଜ୍ଜ ମରିତ୍ୱା ପୁନ ସ୍ୱେୱ ଉତ୍ତାନସୟନଦାରକଭାୱଗମନୀୟଂ । ମହନ୍ତେନ ଖୋ ପନ ଉସ୍ସାହେନ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋ, ତଦସ୍ସ ଆଗମନଂ ସାତ୍ଥକଂ ହୋତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଟିସମଂ ପୁରେଜାତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସି ।
ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ; ପୀତି ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେ; ଉଭୟେନାପି ୟଥା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଦସ୍ସେତି । କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡାନି ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି କୁକ୍କୁଟିୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଊନାଧିକାନିପି ଅଣ୍ଡାନି ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ଲୋକେ ସିଲିଟ୍ଠୱଚନଂ ହୋତି । ତାନସ୍ସୂତି ତାନି ଅସ୍ସୁ, ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁକ୍କୁଟିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନୀତି ତାୟ ଜନେତ୍ତିୟା କୁକ୍କୁଟିୟା ପକ୍ଖେ ପସାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ସୟନ୍ତିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନି । ସମ୍ମା ପରିସେଦିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ସେଦିତାନି, ଉସ୍ମୀକତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମ୍ମା ପରିଭାୱିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ଭାୱିତାନି, କୁକ୍କୁଟଗନ୍ଧଂ ଗାହାପିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତାୟ କୁକ୍କୁଟିୟା ଏୱଂ ତୀହି ପକାରେହି ତାନି ଅଣ୍ଡାନି ପରିପାଲିୟମାନାନି ନ ପୂତୀନି ହୋନ୍ତି । ୟୋପି ନେସଂ ଅଲ୍ଲସିନେହୋ ସୋ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି । କପାଲଂ ତନୁକଂ ହୋତି, ପାଦନଖସିଖା ଚ ମୁଖତୁଣ୍ଡକଞ୍ଚ ଖରଂ ହୋତି, କୁକ୍କୁଟପୋତକା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କପାଲସ୍ସ ତନୁକତ୍ତା ବହିଦ୍ଧା ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅଥ ତେ କୁକ୍କୁଟପୋତକା ‘‘ଚିରଂ ୱତ ମୟଂ ସଙ୍କୁଟିତହତ୍ଥପାଦା ସମ୍ବାଧେ ସୟିମ୍ହ, ଅୟଞ୍ଚ ବହି ଆଲୋକୋ ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଦାନି ନୋ ସୁଖୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା କପାଲଂ ପାଦେନ ପହରନ୍ତି, ଗୀୱଂ ପସାରେନ୍ତି । ତତୋ ତଂ କପାଲଂ ଦ୍ୱେଧା ଭିଜ୍ଜତି, କୁକ୍କୁଟପୋତକା ପକ୍ଖେ ୱିଧୁନନ୍ତା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ୱିରୱନ୍ତା ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ଏୱଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତାନଞ୍ଚ ନେସଂ ୟୋ ପଠମତରଂ ନିକ୍ଖମତି ସୋ ‘ଜେଟ୍ଠୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ତାୟ ଉପମାୟ ଅତ୍ତନୋ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ସାଧେତୁକାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୟୋ ନୁ ଖୋ ତେସଂ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକାନଂ…ପେ॰… କିନ୍ତି ସ୍ୱସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ’’ତି । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକାନନ୍ତି କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ । କିନ୍ତି ସ୍ୱସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ସୋ କିନ୍ତି ୱଚନୀୟୋ ଅସ୍ସ, କିନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ ଜେଟ୍ଠୋ ୱା କନିଟ୍ଠୋ ୱାତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆହ – ‘‘ଜେଟ୍ଠୋତିସ୍ସ ଭୋ ଗୋତମ ୱଚନୀୟୋ’’ତି । ଭୋ, ଗୋତମ, ସୋ ଜେଟ୍ଠୋ ଇତି ଅସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ । କସ୍ମାତି ଚେ ? ସୋ ହି ନେସଂ ଜେଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ସୋ ନେସଂ ୱୁଡ୍ଢତରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଓପମ୍ମଂ ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି । ୟଥା ସୋ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକୋ ଜେଟ୍ଠୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି; ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଅୱିଜ୍ଜାଗତାୟ ପଜାୟ । ଅୱିଜ୍ଜାଗତାୟାତି ଅୱିଜ୍ଜା ୱୁଚ୍ଚତି ଅଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଗତାୟ । ପଜାୟାତି ସତ୍ତାଧିୱଚନମେତଂ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ସତ୍ତେସୂତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଣ୍ଡଭୂତାୟାତି ଅଣ୍ଡେ ଭୂତାୟ ଜାତାୟ ସଞ୍ଜାତାୟ । ୟଥା ହି ଅଣ୍ଡେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା ଅଣ୍ଡଭୂତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି; ଏୱମୟଂ ସବ୍ବାପି ପଜା ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଅଣ୍ଡଭୂତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟୋନଦ୍ଧାୟାତି ତେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସେନ ସମନ୍ତତୋ ଓନଦ୍ଧାୟ ବଦ୍ଧାୟ ୱେଠିତାୟ। ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱାତି ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାମୟଂ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା। ଏକୋୱ ଲୋକେତି ସକଲେପି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅହମେୱ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୋଧିଂ; ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ବୋଧିଂ; ବୋଧୀତି ରୁକ୍ଖୋପି ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ଚ ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟଂ ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫) ଚ ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ହି ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ପପ୍ପୋତି ବୋଧିଂ ୱରଭୂରିମେଧସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୭) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ପତ୍ୱାନ ବୋଧିଂ ଅମତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଧ ପନ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି କସ୍ସଚି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ଦେତି, କସ୍ସଚି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, କସ୍ସଚି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, କସ୍ସଚି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, କସ୍ସଚି ସାୱକପାରମିଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣମେୱ ଦେତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି, ଅଭିସେକୋ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଲୋକିସ୍ସରିୟଭାୱଂ । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ନ ହୋତୀତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ; ପତ୍ତୋମ୍ହି ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟଦେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ, ତଂ ଏୱମତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅଣ୍ଡେସୁ ଅଧିସୟନାଦିତିୱିଧକିରିୟାକରଣଂ; ଏୱଂ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାକରଣଂ । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାସମ୍ପାଦନେନ ଅଣ୍ଡାନଂ ଅପୂତିଭାୱୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଅପରିହାନି । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅଣ୍ଡାନଂ ଅଲ୍ଲସିନେହପରିୟାଦାନଂ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ଭୱତ୍ତୟାନୁଗତନିକନ୍ତିସିନେହପରିୟାଦାନଂ । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅଣ୍ଡକପାଲାନଂ ତନୁଭାୱୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସ ପାଦନଖସିଖାତୁଣ୍ଡକାନଂ ଥଦ୍ଧଖରଭାୱୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନସୂରଭାୱୋ । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସ ପରିପାକକାଲୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିପାକକାଲୋ ୱଡ୍ଢିତକାଲୋ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତୋ କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସ ପାଦନଖସିଖାୟ ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିବ୍ଭିଦାକାଲୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବାଧିଗତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣସଚ୍ଛିକତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ସ୍ୱାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋ ଲୋକସ୍ସାତି ସୋ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୟଥା ତେସଂ କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପଠମତରଂ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଅଭିନିବ୍ଭିଦୋ କୁକ୍କୁଟପୋତକୋ ଜେଟ୍ଠୋ ହୋତି; ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଗତାୟ ପଜାୟ ତଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ପଠମତରଂ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତ୍ତା ଜେଟ୍ଠୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ସବ୍ବଗୁଣେହି ପନ ଅପ୍ପଟିସମତ୍ତା ସେଟ୍ଠୋତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ତଂ ଅଧିଗତୋ ତଂ ପଟିପଦଂ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଭୁତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିମାହ । ଇମଂ ୱା ଭଗୱତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତମେୱମୁପ୍ପନ୍ନଂ – ‘‘କାୟ ନୁ ଖୋ ପଟିପଦାୟ ଇମଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ ‘‘ଇମାୟାହଂ ପଟିପଦାୟ ଇମଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୱୀରିୟଂ ଅହୋସୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନ ମୟା ଅୟଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱୋ କୁସୀତେନ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନା ସାରଦ୍ଧକାୟେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଧିଗତୋ, ଅପିଚ ଖୋ ତଦଧିଗମାୟ ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ୱୀରିୟଂ ଅହୋସି, ବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସିନ୍ନେନ ମୟା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ଅହୋସି, ପଗ୍ଗହିତଂ ଅସିଥିଲପ୍ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ଚ ମେ ତଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ ଅହୋସି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୀରିୟମେୱ, ସତିପି ମେ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖୀଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତା ଅହୋସି । ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଚ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା । ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ କାୟୋପି ମେ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅହୋସି। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନାମକାୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧେ ରୂପକାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ନାମକାୟୋ ରୂପକାୟୋତି ଅୱିସେସେତ୍ୱାୱ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସାରଦ୍ଧୋତି ସୋ ଚ ଖୋ ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ୱିଗତଦରଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗନ୍ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ମେ ସମ୍ମା ଆହିତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ଅହୋସି; ସମାହିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଏକଗ୍ଗଂ ଅଚଲଂ ନିପ୍ଫନ୍ଦନନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା କଥିତା ହୋତି ।
ପଠମଜ୍ଝାନକଥା
ଇଦାନି ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟପରିୟୋସାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତିଆଦୀନଂ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ କାମା ? ଛନ୍ଦୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋ; ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ, ରାଗୋ କାମୋ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ – ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କାମା । ତତ୍ଥ କତମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ? କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ…ପେ॰… ୱିଚିକିଚ୍ଛା – ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଇତି ଇମେହି ଚ କାମେହି ଇମେହି ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ୱିୱିତ୍ତୋ ହୋତି ପୱିୱିତ୍ତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୪) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥାପି ଅଟ୍ଠକଥାନୟଂ ୱିନା ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋତି ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନେୱ ନଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଅପସକ୍କେତ୍ୱା । ୟୋ ପନାୟମେତ୍ଥ ଏୱକାରୋ, ସୋ ନିୟମତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ନିୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଣସମୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି କାମାନଂ ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ କାମପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମଂ ଦୀପେତି । କଥଂ ? ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଏୱଞ୍ହି ନିୟମେ କରିୟମାନେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ନୂନିମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କାମା ପଟିପକ୍ଖଭୂତା, ୟେସୁ ସତି ଇଦଂ ନ ପୱତ୍ତତି, ଅନ୍ଧକାରେ ସତି ପଦୀପୋ ୱିୟ, ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ହୋତି, ଓରିମତୀରପରିଚ୍ଚାଗେନ ପାରିମତୀରସ୍ସେୱ, ତସ୍ମା ନିୟମଂ କରୋତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – ‘‘କସ୍ମା ପନେସ ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ ନ ଉତ୍ତରପଦେ, କିଂ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚାପି ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତନ୍ନିସ୍ସରଣତୋ ହି ପୁବ୍ବପଦେଏୱ ଏସ ୱୁତ୍ତୋ । କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନତୋ ହି କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଇଦଂ ଝାନଂ କାମାନମେୱ ନିସ୍ସରଣଂ । ୟଥାହ – ‘‘କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୭୨) । ଉତ୍ତରପଦେପି ପନ ୟଥା ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯) ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ଆନେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଇତୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ। ତସ୍ମା ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଦଦ୍ୱୟେପି ଚ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ସାଧାରଣୱଚନେନ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ କାୟୱିୱେକାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ୱିୱେକା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥାପି କାୟୱିୱେକୋ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋତି ତୟୋ ଏୱ ଇଧ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ‘‘କାମେହୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟେ ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ମନାପିୟା ରୂପା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧; ୱିଭ॰ ୯୬୪) ନୟେନ ୱତ୍ଥୁକାମା ୱୁତ୍ତା, ୟେ ଚ ତତ୍ଥେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧) ନୟେନ କିଲେସକାମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଗହିତା ଇଚ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁକାମେହିପି ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।
ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି କିଲେସକାମେହି ସବ୍ବାକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ୱା ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ପୁରିମେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋୟେୱ କାମସୁଖପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖପରିଗ୍ଗହୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମୱିୱେକୱଚନତୋୟେୱ ଚ ଏତେସଂ ପଠମେନ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ; ପଠମେନ ଲୋଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ ବାଲଭାୱସ୍ସ; ପଠମେନ ଚ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି, ଦୁତିୟେନ ଆସୟପୋସନଂ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ । ଏସ ତାୱ ନୟୋ ‘‘କାମେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତକାମେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ ।
କିଲେସକାମପକ୍ଖେ ପନ ଛନ୍ଦୋତି ଚ ରାଗୋତି ଚ ଏୱମାଦୀହି ଅନେକଭେଦୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋୟେୱ କାମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ଚ ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନୋପି ସମାନୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କାମଛନ୍ଦୋ କାମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଝାନପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । କିଲେସକାମତ୍ତା ୱା ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ, ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦୁତିୟପଦେ । ଅନେକଭେଦତୋ ଚସ୍ସ କାମତୋତି ଅୱତ୍ୱା କାମେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅକୁସଲଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୬୪) ଉପରିଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ ନୀୱରଣାନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ନୀୱରଣାନି ହି ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନି, ତେସଂ ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ପଟିପକ୍ଖାନି, ୱିଦ୍ଧଂସକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ପୀତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ, ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ, ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟା’’ତି ପେଟକେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଇମିନା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନୀୱରଣାନଂ । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ପଠମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ସେସନୀୱରଣାନଂ । ତଥା ପଠମେନ ତୀସୁ ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭେଦୱିସୟସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିୱିସୟାନଂ ଦୋସମୋହାନଂ । ଓଘାଦୀସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ପଠମେନ କାମୋଘ-କାମୟୋଗ-କାମାସୱ-କାମୁପାଦାନ-ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥ-କାମରାଗ-ସଂୟୋଜନାନଂ, ଦୁତିୟେନ ଅୱସେସଓଘ-ୟୋଗାସୱ-ଉପାଦାନ-ଗନ୍ଥ-ସଂୟୋଜନାନଂ । ପଠମେନ ଚ ତଣ୍ହାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ । ଅପିଚ ପଠମେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଅଟ୍ଠଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସେସାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କୋ, ଊହନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ । ତଥା ହି ‘‘ତେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କପରିୟାହତଂ କରୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱିଚରଣଂ ୱିଚାରୋ, ଅନୁସଞ୍ଚରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ, ତତ୍ଥ ସହଜାତାନୁୟୋଜନରସୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ସନ୍ତେପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ ଘଣ୍ଟାଭିଘାତସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିତକ୍କୋ, ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ଅନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୋ ୱିଚାରୋ । ୱିପ୍ଫାରୱା ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତୁକାମସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ ପଦୁମାଭିମୁଖପାତୋ ୱିୟ ଚ ଗନ୍ଧାନୁବନ୍ଧଚେତସୋ ଭମରସ୍ସ । ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିଚାରୋ ନାତିପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ଚ ପଦୁମାଭିମୁଖପତିତସ୍ସ ଭମରସ୍ସ ପଦୁମସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ । ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ପଠମ-ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପାକଟୋ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ଇମିନା ଚ ୱିଚାରେନ ସହ ୱତ୍ତତି ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁପ୍ଫେନ ଚ ଫଲେନ ଚାତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ଇମିନା ଚ ୱିଚାରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୫) ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା । ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିୱେକଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତି ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିତ୍ତୋତି ୱା ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିୱିତ୍ତୋ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୱିୱେକା, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିୱେକେ ଜାତନ୍ତି ୱିୱେକଜଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପିନୟତୀତି ପୀତି, ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣା କାୟଚିତ୍ତପୀନନରସା, ଫରଣରସା ୱା, ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସୁଖନଂ ସୁଖଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି ଖନତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ, ତଂ ସାତଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଉପବ୍ରୂହନରସଂ, ଅନୁଗ୍ଗହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ସତିପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠି ପୀତି, ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନଂ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ପୀତି ତତ୍ଥ ସୁଖଂ, ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ପୀତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତଂ ସୁଖଂ । କନ୍ତାରଖିନ୍ନସ୍ସ ୱନନ୍ତୋଦକଦସ୍ସନସୱନେସୁ ୱିୟ ପୀତି, ୱନଚ୍ଛାୟପ୍ପୱେସନଉଦକପରିଭୋଗେସୁ ୱିୟ ସୁଖଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାକଟଭାୱତୋ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ପୀତି, ଇଦଞ୍ଚ ସୁଖଂ, ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଥ ୱା ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ପୀତିସୁଖଂ, ଧମ୍ମୱିନୟାଦୟୋ ୱିୟ । ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱମ୍ପି ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖଂ । ୟଥେୱ ହି ଝାନଂ, ଏୱଂ ପୀତିସୁଖଂ ପେତ୍ଥ ୱିୱେକଜମେୱ ହୋତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ମା ଏକପଦେନେୱ ‘‘ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ସୁଖଂ ଇମାୟ ପୀତିୟା ସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୬୭) ନୟେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ତତ୍ରାପି ଏୱମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଠମନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ପଠମଂ, ଇଦଂ ପଠମଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ପଠମଂ । ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଝାପେତୀତି ଝାନଂ, ଇମିନା ୟୋଗିନୋ ଝାୟନ୍ତୀତିପି ଝାନଂ, ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ଡହନ୍ତି ଗୋଚରଂ ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୟଂ ୱା ତଂ ଝାୟତି ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଝାନଂ, ତେନେୱ ଉପନିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେତଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ, ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ସହ ଉପଚାରେନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କସ୍ମା ? କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାୟନତୋ । ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାୟନତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ୱିପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଉପନିଜ୍ଝାୟତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ଉପନିଜ୍ଝାୟନକିଚ୍ଚଂ ପନ ମଗ୍ଗେନ ସିଜ୍ଝତୀତି ମଗ୍ଗୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫଲଂ ପନ ନିରୋଧସ୍ସ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନମେୱ ଝାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ ॥
ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କତମଂ ପନ ତଂ ଝାନଂ ନାମ, ୟଂ ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରଂ…ପେ॰… ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ଅପଦେସଂ ଅରହତୀ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥା ସଧନୋ ସପରିଜନୋତିଆଦୀସୁ ଠପେତ୍ୱା ଧନଞ୍ଚ ପରିଜନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞୋ ଅପଦେସାରହୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତକ୍କାଦିଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞଂ ଅପଦେସାରହଂ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ସରଥା ସପତ୍ତି ସେନାତି ୱୁତ୍ତେ ସେନଙ୍ଗେସୁୟେୱ ସେନାସମ୍ମୁତି, ଏୱମିଧ ପଞ୍ଚସୁ ଅଙ୍ଗେସୁୟେୱ ଝାନସମ୍ମୁତି ୱେଦିତବ୍ବା । କତମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ? ୱିତକ୍କୋ, ୱିଚାରୋ, ପୀତି, ସୁଖଂ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଏତେସୁ । ଏତାନେୱ ହିସ୍ସ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଙ୍ଗଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକଗ୍ଗତା ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି ଚେ ତଞ୍ଚ ନ । କସ୍ମା ? ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ । ସାପି ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଝାନନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଥା ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାରନ୍ତି, ଏୱଂ ସଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତନ୍ତି ଇଧ ଅୱୁତ୍ତେପି ଇମିନା ୱିଭଙ୍ଗୱଚନେନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାପି ଅଙ୍ଗମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋ ଏୱ ତେନ ୱିଭଙ୍ଗେପି ପକାସିତୋତି ।
ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା, ପାପୁଣିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସମ୍ପାଦୟିତ୍ୱା ୱା, ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୋ ପଟିଲାଭୋ ପତ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତି ଫୁସନା ସମ୍ଫୁସନା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଉପସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ଏୱମେୱତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିହାସିନ୍ତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସଜ୍ଜସଙ୍ଖାତେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ଇତିୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଇରିୟଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପାଲନଂ ୟପନଂ ୟାପନଂ ଚାରଂ ୱିହାରଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ – ‘‘ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତି ଚରତି ୱିହରତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହରତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୨) ।
କିଂ ପନ କତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସୀତି ? କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା । କତରଂ ? ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ଅଞ୍ଞେନ ତଦତ୍ଥିକେନ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞେନପି ଏତଂ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପଥୱୀକସିଣାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ । ତେସଂ ଭାୱନାନୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୫) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅତିଭାରିୟଂ ୱିନୟନିଦାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନମତ୍ତମେୱ କରୋମାତି ।
ପଠମଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥା
ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ୱିଚାରସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱୂପସମା ସମତିକ୍କମା; ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅପାତୁଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବେପି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ନ ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେୟେୱ ହି ପଠମଜ୍ଝାନେ ଫସ୍ସାଦୟୋ, ଅଞ୍ଞେ ଇଧ; ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତମଧିପ୍ପେତଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୭୩) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଧା । ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନଂ, ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ଝାନଂ ସମ୍ପସାଦନସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱୂପସମନେନ ଚେତୋ ସମ୍ପସାଦୟତି, ତସ୍ମାପି ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଚେତସୋତି ଏତଂ ଏକୋଦିଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ଏକୋ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅନଜ୍ଝାରୂଳ୍ହତ୍ତା ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠୋପି ହି ଲୋକେ ଏକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରୱିରହତୋ ୱା ଏକୋ ଅସହାୟୋ ହୁତ୍ୱାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଉଦାୟତୀତି ଉଦି, ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଏକୋ ଚ ସୋ ଉଦି ଚାତି ଏକୋଦି, ସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇତି ଇମଂ ଏକୋଦିଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢୟତୀତି ଇଦଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଏକୋଦିଭାୱଂ। ସୋ ପନାୟଂ ଏକୋଦି ୟସ୍ମା ଚେତସୋ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ ନ ଜୀୱସ୍ସ, ତସ୍ମା ଏତଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନନୁ ଚାୟଂ ସଦ୍ଧା ପଠମଜ୍ଝାନେପି ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଏକୋଦିନାମକୋ ସମାଧି; ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ସମ୍ପସାଦନଂ ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଦୁଞ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ୱୀଚିତରଙ୍ଗସମାକୁଲମିୱ ଜଲଂ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତିୟାପି ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତିପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଲିବୋଧାଭାୱେନ ଲଦ୍ଧୋକାସା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ବଲୱସଦ୍ଧାସହାୟପ୍ପଟିଲାଭେନେୱ ଚ ସମାଧିପି ପାକଟୋ; ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ଅଭିପ୍ପସାଦୋ, ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତି ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ପନେତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ଏତସ୍ମିଂ ଏତସ୍ସ ୱା ୱିତକ୍କୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୱିତକ୍କଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅୱିଚାରଂ । ୱିଭଙ୍ଗେପି (ୱିଭ॰ ୫୭୬) ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ୱିତକ୍କୋ ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରୋ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ସମିତା ୱୂପସନ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅପ୍ପିତା ବ୍ୟପ୍ପିତା ସୋସିତା ୱିସୋସିତା ବ୍ୟନ୍ତୀକତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଚ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ଇମିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଅଥ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱମେତଂ ସିଦ୍ଧୋ ୱାୟମତ୍ଥୋ, ନ ପନେତଂ ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ; ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦୀପନତ୍ଥଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ଅପିଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ସମ୍ପସାଦନଂ, ନ କିଲେସକାଲୁସିୟସ୍ସ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା ଏକୋଦିଭାୱଂ ନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମିୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନା, ନ ପଠମଜ୍ଝାନମିୱ ଚ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱାତି ଏୱଂ ସମ୍ପସାଦନଏକୋଦିଭାୱାନଂ ହେତୁପରିଦୀପକମିଦଂ ୱଚନଂ । ତଥା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ, ନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱିୟ ଚ ଅଭାୱାତି ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଦୀପକଞ୍ଚ, ନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକମେୱ ପନ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ, ତସ୍ମା ପୁରିମଂ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
ସମାଧିଜନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ୱା ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପଠମମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ଜାତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେୱ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିରହେନ ଅତିୱିୟ ଅଚଲତ୍ତା ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା ଚ । ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇଦମେୱ ‘‘ସମାଧିଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଦୁତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ଦୁତିୟଂ, ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ଦୁତିୟଂ । ଝାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଥା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କାଦୀହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ହୋତି, ଏୱମିଦଂ ସମ୍ପସାଦାଦୀହି ‘‘ଚତୁରଙ୍ଗିକ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଝାନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦୋ, ପୀତି, ସୁଖଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୮୦) । ପରିୟାୟୋୟେୱ ଚେସୋ । ସମ୍ପସାଦନଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ତିୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତି ? ପୀତି, ସୁଖଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୧) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା
ପୀତିୟାଚ ୱିରାଗାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ ପୀତି । ୱିରାଗୋତି ତସ୍ସା ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ୱା ସମତିକ୍କମୋ ୱା । ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ‘‘ଚ’’ ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ସୋ ହି ୱୂପସମଂ ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମଂ ୱା । ତତ୍ଥ ୟଦା ୱୂପସମମେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ପୀତିୟା ୱିରାଗା ଚ, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱୂପସମା ଚାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟଂ ୱିରାଗୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନା ଚ ୱୂପସମା ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦା ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟଂ ୱିରାଗୋ ସମତିକ୍କମନତ୍ଥୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
କାମଞ୍ଚେତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ୱୂପସନ୍ତା ଇମସ୍ସ ପନ ଝାନସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି – ‘‘ନୂନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସା’’ତି । ୟଥା ଚ ତତିୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅପ୍ପହୀନାନମ୍ପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୨) ଏୱଂ ପହାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି ତଦଧିଗମାୟ ଉସ୍ସୁକାନଂ ଉସ୍ସାହଜନକଂ; ଏୱମେୱଂ ଇଧ ଅୱୂପସନ୍ତାନମ୍ପି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି । ତେନାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ – ‘‘ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା, ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି ।
ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହାସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ସମଂ ପସ୍ସତି, ଅପକ୍ଖପତିତାୱ ହୁତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୟ ୱିସଦାୟ ୱିପୁଲାୟ ଥାମଗତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପେକ୍ଖା ପନ ଦସୱିଧା ହୋତି – ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା, ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ୱେଦନୁପେକ୍ଖା, ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା, ଝାନୁପେକ୍ଖା, ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖାତି । ଏୱମୟଂ ଦସୱିଧାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତନୟତୋ ଭୂମିପୁଗ୍ଗଲଚିତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ, ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହ-ଏକକ୍ଖଣକୁସଲତ୍ତିକସଙ୍ଖେପୱସେନ ଚ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନା ୱିନୟନିଦାନଂ ଅତିଭାରିୟଂ କରୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତା । ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୁପେକ୍ଖା ମଜ୍ଝତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ଅନାଭୋଗରସା, ଅବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପୀତିୱିରାଗପଦଟ୍ଠାନାତି ।
ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଚାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି, ସା ଚ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ରାପି ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହାସି’’ନ୍ତି ଏୱମୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା, ସା କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତାତି ? ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ । ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସା ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ, ୱିତକ୍କାଦୀହି ଅଭିଭୂତତ୍ତା । ଇଧ ପନାୟଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତୀହି ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତସିରା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚା ଜାତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହାସି’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଇଦାନି ସତୋ ଚ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ଥ ସରତୀତି ସତୋ, ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ। ପୁଗ୍ଗଲେନ ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସରଣଲକ୍ଖଣା ସତି, ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା; ଅସମ୍ମୋହଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତୀରଣରସଂ, ପୱିଚୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ହି ଅସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପ୍ପନା; ଓଳାରିକତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଝାନାନଂ ଭୂମିୟଂ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ସୁଖା ହୋତି, ଅବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ । ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ପନ ସୁଖୁମତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଖୁରଧାରାୟଂ ୱିୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତାୟେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ୟଥାପି ଧେନୁପଗୋ ୱଚ୍ଛୋ ଧେନୁତୋ ଅପନୀତୋ ଅରକ୍ଖିୟମାନୋ ପୁନଦେୱ ଧେନୁଂ ଉପଗଚ୍ଛତି; ଏୱମିଦଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ପୀତିତୋ ଅପନୀତମ୍ପି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାରକ୍ଖେନ ଅରକ୍ଖିୟମାନଂ ପୁନଦେୱ ପୀତିଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସିୟା । ସୁଖେ ୱାପି ସତ୍ତା ରଜ୍ଜନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ଅତିମଧୁରଂ ସୁଖଂ, ତତୋ ପରଂ ସୁଖାଭାୱା। ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପନେତ୍ଥ ସୁଖେ ଅସାରଜ୍ଜନା ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦନାଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ୟଂ ୱା ତଂ ନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନସ୍ସ ୟସ୍ମା ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ରୂପକାୟୋ ଫୁଟୋ, ୟସ୍ସ ଫୁଟତ୍ତା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେସି’’ନ୍ତି ଆହ ।
ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂଝାନହେତୁ ୟଂଝାନକାରଣା ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଦେସେନ୍ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ପଟ୍ଠପେନ୍ତି ୱିୱରନ୍ତି ୱିଭଜନ୍ତି ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି, ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିନ୍ତି ? ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି । ତଂ ତତିୟଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସିନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କସ୍ମା ପନ ତଂ ତେ ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ? ପସଂସାରହତୋ । ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅତିମଧୁରସୁଖେ ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେପି ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଉପେକ୍ଖକୋ, ନ ତତ୍ଥ ସୁଖାଭିସଙ୍ଗେନ ଆକଡ୍ଢୀୟତି, ୟଥା ଚ ପୀତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତାୟ ସତିମା । ୟସ୍ମା ଚ ଅରିୟକନ୍ତଂ ଅରିୟଜନସେୱିତମେୱ ଚ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ସୁଖଂ ନାମକାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତି, ତସ୍ମା ପସଂସାରହୋ । ଇତି ପସଂସାରହତୋ ନଂ ଅରିୟା ତେ ଏୱଂ ପସଂସାହେତୁଭୂତେ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତା ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ତତିୟଂ । ଇଦଂ ତତିୟଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ତତିୟଂ । ଝାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଦୁତିୟଂ ସମ୍ପସାଦାଦୀହି ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ; ଏୱମିଦଂ ଉପେକ୍ଖାଦୀହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଝାନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା ସତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସୁଖଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୯୧) । ପରିୟାୟୋୟେୱ ଚେସୋ । ଉପେକ୍ଖାସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନି ପନ ଠପେତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତି? ସୁଖଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୩) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ତତିୟଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥା
ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନାତି କାୟିକସୁଖସ୍ସ ଚ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା । ପୁବ୍ବେୱାତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେୱ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ। ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚେତସିକସୁଖସ୍ସ ଚ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚାତି ଇମେସମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବେୱ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ପହାନା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଦା ପନ ନେସଂ ପହାନଂ ହୋତି ? ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ସୋମନସ୍ସଞ୍ହି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟତି, ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ପଠମଦୁତିୟତତିୟାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେସୁ । ଏୱମେତେସଂ ପହାନକ୍କମେନ ଅୱୁତ୍ତାନଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନେୱ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସାନଂ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟଦି ପନେତାନି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସୁପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ… ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ… ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) ଏୱଂ ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ଅତିସୟନିରୋଧତ୍ତା । ଅତିସୟନିରୋଧୋ ହି ନେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ, ନ ନିରୋଧୋୟେୱ; ନିରୋଧୋୟେୱ ପନ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ, ନାତିସୟନିରୋଧୋ । ତଥା ହି ନାନାୱଜ୍ଜନେ ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଡଂସମକସାଦିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱା ୱିସମାସନୁପତାପେନ ୱା ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ । ଉପଚାରେ ୱା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପେତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି; ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା । ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ପନ ପୀତିଫରଣେନ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି । ସୁଖୋକ୍କନ୍ତକାୟସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ; ପଟିପକ୍ଖେନ ୱିହତତ୍ତା । ନାନାୱଜ୍ଜନେ ଏୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୟସ୍ମା ଏତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପ୍ପଚ୍ଚୟେପି କାୟକିଲମଥେ ଚିତ୍ତୁପଘାତେ ଚ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱେ ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେ । ଅପ୍ପହୀନା ଏୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି; ଅପ୍ପହୀନପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ନ ତ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ; ପହୀନପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତଥା ତତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟକାୟସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ତତିୟଜ୍ଝାନେ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ହି ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୀତି ସବ୍ବସୋ ନିରୁଦ୍ଧାତି । ତଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା, ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେନ ସମ୍ମା ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଚ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ । ତସ୍ମା ଏୱ ଚ ‘‘ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପରିସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଅଥେୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସୂପଚାରେ ପହୀନାପି ଏତା ୱେଦନା ଇଧ କସ୍ମା ସମାହରୀ’’ତି ? ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ୟା ହି ଅୟଂ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ସା ସୁଖୁମା ଅତିଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଗହେତୁଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଗୋଣସ୍ସ ଗହଣତ୍ଥଂ ଗୋପୋ ଏକସ୍ମିଂ ୱଜେ ସବ୍ବେ ଗାୱୋ ସମାହରତି, ଅଥେକେକଂ ନୀହରନ୍ତୋ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ ‘‘ଅୟଂ ସୋ, ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ତମ୍ପି ଗାହାପୟତି; ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବା ଏତା ସମାହରି । ଏୱଞ୍ହି ସମାହଟା ଏତା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ନେୱ ସୁଖଂ ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା’’ତି ସକ୍କା ହୋତି ଏସା ଗାହୟିତୁଂ ।
ଅପିଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାପି ଏତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁଖପ୍ପହାନାଦୟୋ ହି ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟା । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା । ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଇମେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) । ୟଥା ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ତତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତା; ଏୱଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥମ୍ପେତସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତା ଇଧ ୱୁତ୍ତାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ୱା ଏତ୍ଥ ରାଗଦୋସାନଂ ଅତିଦୂରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପେତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତାସୁ ହି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସ । ସୁଖାଦିଘାତେନ ଚ ତେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ରାଗଦୋସା ହତାତି ଅତିଦୂରେ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ଅଦୁକ୍ଖଂ, ସୁଖାଭାୱେନ ଅସୁଖଂ । ଏତେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖସୁଖପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତତିୟୱେଦନଂ ଦୀପେତି, ନ ଦୁକ୍ଖସୁଖାଭାୱମତ୍ତଂ । ତତିୟୱେଦନା ନାମ – ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ଉପେକ୍ଖାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା, ମଜ୍ଝତ୍ତରସା, ଅୱିଭୂତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସୁଖନିରୋଧପଦଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଝାନେ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ସତି । ୟା ଚ ତସ୍ସା ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଉପେକ୍ଖାୟ କତା ନ ଅଞ୍ଞେନ; ତସ୍ମା ଏତଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଭଙ୍ଗେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୟଂ ସତି ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ୱିସଦା ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧା ପରିୟୋଦାତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୯୭) । ୟାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଏତ୍ଥ ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ସା ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ତାୟ ସତିୟେୱ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଅପିଚ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା; ସତିସୀସେନ ପନ ଦେସନା ୱୁତ୍ତା ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଉପେକ୍ଖା ହେଟ୍ଠାପି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଥା ପନ ଦିୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱା ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଲାଭା ଦିୱା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଚନ୍ଦଲେଖା ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ଅପରିୟୋଦାତା; ଏୱମୟମ୍ପି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ଅଲାଭା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ପଠମାଦିଜ୍ଝାନଭେଦେସୁ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି । ତସ୍ସା ଚ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଦିୱା ଅପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତି; ତସ୍ମା ତେସୁ ଏକମ୍ପି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱାଭାୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ପଟିଲାଭା ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧା, ତସ୍ସା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ପରିୟୋଦାତା, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ସମାପଜ୍ଜତୀତିପି ଚତୁତ୍ଥଂ । ଝାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ତତିୟଂ ଉପେକ୍ଖାଦୀହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ; ଏୱମିଦଂ ଉପେକ୍ଖାଦୀହି ତିୱଙ୍ଗିକଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଝାନନ୍ତି ଉପେକ୍ଖା, ସତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି । ପରିୟାୟୋ ଏୱ ଚେସୋ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ସତିଂ ଉପେକ୍ଖେକଗ୍ଗତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଦୁୱଙ୍ଗିକମେୱେତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁୱଙ୍ଗିକଂ ଝାନଂ ହୋତି ? ଉପେକ୍ଖା, ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗତା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥା
୧୨. ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି କେସଞ୍ଚି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, କେସଞ୍ଚି ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ନିରୋଧପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନି । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱାନଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ତେ ହି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ସୁଖଂ ଦିୱସଂ ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି ଇଚ୍ଚେୱଂ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ‘‘ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତାନଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ନିରୋଧପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା ହୁତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସାମା’’ତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି ।
ଭଗୱତା ପନିଦଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, ତଂ ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଞ୍ଚେୱ ଅହୋସି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଞ୍ଚ ନିରୋଧପାଦକଞ୍ଚ ସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେସଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଦାୟକଂ ଅହୋସି, ତେସଂ ଏକଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋ ଅହଂ । ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଇମିନା କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତେତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ । ପରିସୁଦ୍ଧେତିଆଦୀସୁ ପନ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ। ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘାତେନ ୱିହତରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣତ୍ତା ଅନଙ୍ଗଣେ। ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତାୟେୱ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ; ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତି । ସୁଭାୱିତତ୍ତା ମୁଦୁଭୂତେ, ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଦୁତ୍ତାୟେୱ ଚ କମ୍ମନିୟେ, କମ୍ମକ୍ଖମେ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁ ହି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି ସୁଧନ୍ତମିୱ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଚ ସୁଭାୱିତତ୍ତା ଏୱ । ୟଥାହ – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ମୁଦୁ ଚ ହୋତି କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨) ।
ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ। ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ, ଅଚଲେ ନିରିଞ୍ଜନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ, ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ । ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତଂ କୋସଜ୍ଜେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସତିପରିଗ୍ଗହିତଂ ପମାଦେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି, ଓଭାସଗତଂ କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ । ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ । ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମେନ ପରିୟୋଦାତେ । ଝାନପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟାନଂ ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣେ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଚିତ୍ତୂପକ୍କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନଙ୍ଗଣୱତ୍ଥସୁତ୍ତାନୁସାରେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ) ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସିପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁଭୂତେ । ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମେନ କମ୍ମନିୟେ । ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପଣୀତଭାୱୂପଗମେନ ଠିତେଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ। ୟଥା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି; ଏୱଂ ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟାତି ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକେ ଜାତେ ଏତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିମ୍ହି ୟଂ ଞାଣଂ ତଦତ୍ଥାୟ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋତି ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା । ନିୱୁତ୍ଥାତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥା ଅନୁଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମା ୱା ନିୱୁତ୍ଥା, ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁତ୍ଥା, ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତୀତି ୟାୟ ସତିୟା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ସା ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି । ଞାଣନ୍ତି ତାୟ ସତିୟା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ । ଏୱମିମସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାୟ ଏତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ପତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ଅଭିନୀହରିଂ ।
ସୋତି ସୋ ଅହଂ । ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ, ଅନେକେହି ୱା ପକାରେହି ପୱତ୍ତିତଂ ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ସମନନ୍ତରାତୀତଂ ଭୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥସନ୍ତାନଂ । ଅନୁସ୍ସରାମୀତି ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାତିପଟିପାଟିୟା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରାମି, ଅନୁଦେୱ ୱା ସରାମି, ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେ ଏୱ ସରାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ପୂରିତପାରମୀନଞ୍ହି ମହାପୁରିସାନଂ ପରିକମ୍ମକରଣଂ ନତ୍ଥି, ତେନ ତେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତ୍ୱାୱ ସରନ୍ତି । ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତା ପନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱାୱ ସରନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ପରିକମ୍ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତିଭାରିୟଂ ୱିନୟନିଦାନଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱଦାମ । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ପାଳିମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଆରଦ୍ଧପ୍ପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନେୱ ୟ୍ୱାୟଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ପକାରପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିମୂଲଂ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋତିଆଦୀସୁ । ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତିଆଦୀସୁ ପନ ପରିହାୟମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଚ ସଂୱଟ୍ଟେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଗହିତୋ ହୋତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା । ୱିୱଟ୍ଟେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି। କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ, ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ତାନି ସବ୍ବାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା – ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋତି । ତିସ୍ସୋ ସଂୱଟ୍ଟସୀମା – ଆଭସ୍ସରା, ସୁଭକିଣ୍ହା, ୱେହପ୍ଫଲାତି । ୟଦା କପ୍ପୋ ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ଆଭସ୍ସରତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହତି । ୟଦା ଉଦକେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦକେନ ୱିଲୀୟତି । ୟଦା ୱାତେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ୱେହପ୍ଫଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସିୟତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସଦାପି ଏକଂ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି ।
ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମ ତିୱିଧଂ ହୋତି – ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ, ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ, ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ହୋତି, ୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଆଦୀସୁ କମ୍ପତି । ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ରତନପରିତ୍ତଂ, ଖନ୍ଧପରିତ୍ତଂ, ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ, ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତଂ, ମୋରପରିତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ପରିତ୍ତାନଂ ଆନୁଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି । ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଂ ପନ ଅନନ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ, ‘‘ୟଂ ୟାୱତା ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୧) ୱୁତ୍ତଂ ୟତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଆକଙ୍ଖତି ତଂ ତଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତେସୁ ଏକଂ ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତମ୍ପି ୱିନଟ୍ଠମେୱ ହୋତି; ୱିନସ୍ସନ୍ତଞ୍ଚ ଏକତୋୱ ୱିନସ୍ସତି, ସଣ୍ଠହନ୍ତମ୍ପି ଏକତୋୱ ସଣ୍ଠହତି । ତସ୍ସ ୱିନାସୋ ଚ ସଣ୍ଠହନଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥିକେହି ତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ୟେ ପନେତେ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟା ୱୁତ୍ତା, ଏତେସୁ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ନିସିନ୍ନୋ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ସରି । କଥଂ ? ‘‘ଅମୁତ୍ରାସି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ । ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅହଂ ଅମୁମ୍ହି ଭୱେ ୱା ୟୋନିୟା ୱା ଗତିୟା ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତି ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ୱା ଜୋତିପାଲୋ ୱା । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ଭଗ୍ଗୱୋ ୱା ଗୋତମୋ ୱା । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ଓଦାତୋ ୱା ସାମୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନେକପ୍ପକାରେନ କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସାମିସନିରାମିସାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱସ୍ସସତପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସହସ୍ସପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ।
ସୋତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ସୋ ଅହଂ ତତୋ ଭୱତୋ ୟୋନିତୋ ଗତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିତୋ ସତ୍ତାୱାସତୋ ସତ୍ତନିକାୟତୋ ୱା ଚୁତୋ, ପୁନ ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଉଦପାଦିଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଅଥ ତତ୍ରାପି ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ପୁନ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ସରଣଂ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇମିସ୍ସା ଇଧୂପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ତୁସିତଭୱନଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପାସିଂ ଏୱଂନାମୋତି ତତ୍ରାପି ତୁସିତଭୱନେ ସେତକେତୁ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ତାହି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗୋତ୍ତୋ । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ । ଏୱମାହାରୋତି ଦିବ୍ବସୁଧାହାରୋ । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଏୱଂ ଦିବ୍ବସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖମତ୍ତମେୱ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱସ୍ସକୋଟିସଟ୍ଠିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାୟୁପରିୟନ୍ତୋ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ସୋ ଅହଂ ତତୋ ତୁସିତଭୱନତୋ ଚୁତୋ । ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇଧ ମହାମାୟାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।
ଇତୀତି ଏୱଂ । ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ସଉଦ୍ଦେସଂ, ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ସାକାରଂ । ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ହି ସତ୍ତୋ ‘‘ଦତ୍ତୋ, ତିସ୍ସୋ, ଗୋତମୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସୀୟତି; ୱଣ୍ଣାଦୀହି ଓଦାତୋ, ସାମୋତି ନାନତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟତି; ତସ୍ମା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଇତରେ ଆକାରା । କିଂ ପନ ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ସରନ୍ତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ବୁଦ୍ଧାୟେୱ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧସାୱକ-ତିତ୍ଥିୟାପି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅୱିସେସେନ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ଚତ୍ତାଲୀସଂୟେୱ କପ୍ପେ ସରନ୍ତି, ନ ତତୋ ପରଂ । କସ୍ମା ? ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଞତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୱିରହତୋ ଦୁବ୍ବଲା ପଞ୍ଞା ହୋତି । ସାୱକେସୁ ପନ ଅସୀତିମହାସାୱକା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ସରନ୍ତି; ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଏକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ଏତ୍ତକୋ ହି ତେସଂ ଅଭିନୀହାରୋ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ୟାୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ତାୱ ସରନ୍ତି । ତିତ୍ଥିୟା ଚ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିମେୱ ସରନ୍ତି । ପଟିପାଟିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତପ୍ପଦେସୋକ୍କମନଂ ନତ୍ଥି । ସାୱକା ଉଭୟଥାପି ସରନ୍ତି; ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା । ବୁଦ୍ଧା ପନ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିୟାପି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନପି ସୀହୋକ୍କନ୍ତୱସେନପି ଅନେକାସୁ କପ୍ପକୋଟୀସୁ ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସରନ୍ତିୟେୱ ।
ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦୀସୁ ମେତି ମୟା । ୱିଜ୍ଜାତି ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା । କିଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତମୋତି ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ‘‘ତମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଲୋକୋତି ସାୟେୱୱିଜ୍ଜା ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ଆଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତାତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ, ସେସଂ ପସଂସାୱଚନଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ – ଅୟଂ ଖୋ ମେ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା, ତସ୍ସ ମେ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏସ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେ ।
ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ । ତନ୍ତି ନିପାତୋ । ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ। ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ। କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ, ପେସିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତମୋ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ମମ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମୋ ୱିହତୋ ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଏତସ୍ସ ମେ ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପମେୱ ଫଲଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ।
ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଠମା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ଅହୋସି କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସେୱ ଅଣ୍ଡକୋସମ୍ହାତି ଅୟଂ ଖୋ ମମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ପୁବ୍ବେ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ପଠମା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ପଠମା ନିକ୍ଖନ୍ତି ପଠମା ଅରିୟାଜାତି ଅହୋସି, କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସେୱ ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ପାଦନଖସିଖାୟ ୱା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ତମ୍ହା ଅଣ୍ଡକୋସମ୍ହା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ନିକ୍ଖନ୍ତି କୁକ୍କୁଟନିକାୟେ ପଚ୍ଚାଜାତୀତି ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା
୧୩.ସୋଏୱଂ…ପେ॰… ଚୁତୂପପାତଞାଣାୟାତି ଚୁତିୟା ଚ ଉପପାତେ ଚ ଞାଣାୟ; ୟେନ ଞାଣେନ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତି ଚ ଉପପାତୋ ଚ ଞାୟତି, ତଦତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ପରିକମ୍ମଚିତ୍ତଂ ନୀହରିଂ । ସୋ ଦିବ୍ବେନ…ପେ॰… ପସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୂରିତପାରମୀନଂ ମହାସତ୍ତାନଂ ପରିକମ୍ମକରଣଂ ନତ୍ଥି । ତେ ହି ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେ ଏୱ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ସତ୍ତେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତା ପନ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ପରିକମ୍ମଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତିଭାରିୟଂ ୱିନୟନିଦାନଂ କରୋତି; ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱଦାମ । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୧୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ପାଳିମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ସୋତି ସୋ ଅହଂ । ଦିବ୍ବେନାତିଆଦୀସୁ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ। ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚାପି ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ତାଦିସମେୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ, ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ, ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନେନ ମହାଗତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ। ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୁ । ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ୟୋ ହି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି ନ ଉପପାତଂ, ସୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ଉପପାତମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି ନ ଚୁତିଂ, ସୋ ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ତଦୁଭୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅତିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁ ହୋତି । ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଭଗୱା ଅଦ୍ଦସ । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।
ଏକାଦସଉପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ଭଗୱତୋ ହି ଏକାଦସପକ୍କିଲେସୱିରହିତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ । ୟଥାହ – ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅନୁରୁଦ୍ଧ, ‘ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହିଂ । ଅମନସିକାରୋ…ପେ॰… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ… ଉପ୍ପିଲଂ… ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ… ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ… ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ… ଅଭିଜପ୍ପା… ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା… ‘ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହିଂ । ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅନୁରୁଦ୍ଧ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ଓଭାସଞ୍ହି ଖୋ ସଞ୍ଜାନାମି, ନ ଚ ରୂପାନି ପସ୍ସାମି । ରୂପାନି ହି ଖୋ ପସ୍ସାମି, ନ ଚ ଓଭାସଂ ସଞ୍ଜାନାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୨-୨୪୩) ଏୱମାଦି । ତଦେୱଂ ଏକାଦସୁପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ।
ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ; ମାନୁସକଂ ୱା ମଂସଚକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ।
ସତ୍ତେପସ୍ସାମୀତି ମନୁସ୍ସମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ସତ୍ତେ ପସ୍ସାମି ଦକ୍ଖାମି ଓଲୋକେମି । ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ୱା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା, ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା ଇଦାନି ଚୱିସ୍ସନ୍ତି ତେ ଚୱମାନା। ୟେ ଚ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ସମ୍ପତିନିବ୍ବତ୍ତା ୱା, ତେ ଉପପଜ୍ଜମାନାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ଏୱରୂପେ ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଚ ପସ୍ସାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ହୀନେତି ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ହୀନାନଂ ଜାତିକୁଲଭୋଗାଦୀନଂ ୱସେନ ହୀଳିତେ ଓହୀଳିତେ ଉଞ୍ଞାତେ ଅୱଞ୍ଞାତେ । ପଣୀତେତି ଅମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ତବ୍ବିପରୀତେ । ସୁୱଣ୍ଣେତି ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠାକନ୍ତଅମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ; ଅଭିରୂପେ ୱିରୂପେତିପି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଗତେତି ସୁଗତିଗତେ, ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ । ଦୁଗ୍ଗତେତି ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ, ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନେ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗେତି ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଉପଚିତଂ ତେନ ତେନ ଉପଗତେ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ‘‘ଚୱମାନେ’’ତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ; ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣକିଚ୍ଚଂ ।
ତସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ ଅୟମୁପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ – ସୋ ହେଟ୍ଠା ନିରୟାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନେରୟିକସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱମାନେ, ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଏୱଂ ମନସି କରୋତି – ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା’’ତି ତଂ କମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଉପରି ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନ-ମିସ୍ସକୱନ-ଫାରୁସକୱନାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନେ । ତମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଏୱଂ ମନସି କରୋତି – ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା’’ତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ନାମ । ଇମସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚିମସ୍ସ, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ହି ଇମାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।
କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନାତିଆଦୀସୁ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ ଦୁଟ୍ଠଂ ୱା ଚରିତଂ କିଲେସପୂତିକତ୍ତାତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ; କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ଏୱଂ ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ସମନ୍ନାଗତାତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା । ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକାତି ବୁଦ୍ଧ-ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଅରିୟାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ଗିହିସୋତାପନ୍ନାନମ୍ପି ଅନତ୍ଥକାମା ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ୱା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ୱା ଉପୱାଦକା; ଅକ୍କୋସକା, ଗରହକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ସମଣଧମ୍ମୋ, ଅସ୍ସମଣା ଏତେ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଉପୱଦତି । ‘‘ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ଝାନଂ ୱା ୱିମୋକ୍ଖୋ ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ଉପୱଦତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଜାନଂ ୱା ଉପୱଦେୟ୍ୟ ଅଜାନଂ ୱା, ଉଭୟଥାପି ଅରିୟୂପୱାଦୋୱ ହୋତି । ଭାରିୟଂ କମ୍ମଂ ସଗ୍ଗାୱରଣଂ ମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ, ସତେକିଚ୍ଛଂ ପନ ହୋତି । ତସ୍ସ ଚ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁମୁଦାହରନ୍ତି –
‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କିର ଗାମେ ଏକୋ ଥେରୋ ଚ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି । ତେ ପଠମଘରେୟେୱ ଉଳୁଙ୍କମତ୍ତଂ ଉଣ୍ହୟାଗୁଂ ଲଭିଂସୁ । ଥେରସ୍ସ ଚ କୁଚ୍ଛିୱାତୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘ଅୟଂ ୟାଗୁ ମୟ୍ହଂ ସପ୍ପାୟା, ୟାୱ ନ ସୀତଲା ହୋତି ତାୱ ନଂ ପିୱାମୀ’ତି । ସୋ ମନୁସ୍ସେହି ଉମ୍ମାରତ୍ଥାୟ ଆହଟେ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ପିୱି । ଇତରୋ ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛି – ‘ଅତିଚ୍ଛାତୋ ୱତାୟଂ ମହଲ୍ଲକୋ ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବକଂ ଅକାସୀ’ତି । ଥେରୋ ଗାମେ ଚରିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ଆହ – ‘ଅତ୍ଥି ତେ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା’ତି ? ‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହ’ନ୍ତି । ‘ତେନ ହାୱୁସୋ, ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱାୟାମଂ ମା ଅକାସି, ଖୀଣାସୱୋ ତୟା ଉପୱଦିତୋ’ତି । ସୋ ତଂ ଖମାପେସି । ତେନସ୍ସ ତଂ ପାକତିକଂ ଅହୋସି’’ । ତସ୍ମା ୟୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଅରିୟଂ ଉପୱଦତି, ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ‘‘ଅହଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଖମାହୀ’’ତି ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନୱକତରୋ ହୋତି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ତଂ ମେ ଖମଥା’’ତି ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସୋ ନକ୍ଖମତି ଦିସାପକ୍କନ୍ତୋ ୱା ହୋତି, ୟେ ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ଅତ୍ତନା ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି ଠିତକେନେୱ, ସଚେ ନୱକତରୋ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଂ ନାମ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଅୱଚଂ, ଖମତୁ ମେ ସୋ ଆୟସ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତେନ ଖମାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି, ପରିନିବ୍ବୁତମଞ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ସିୱଥିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଖମାପେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ କତେ ସଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ ମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ ନ ହୋତି, ପାକତିକମେୱ ହୋତି ।
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମାଦିନ୍ନନାନାୱିଧକମ୍ମା, ୟେ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମୂଲକେସୁ କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେପି ସମାଦପେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅରିୟୂପୱାଦେ, ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍ଗହିତାୟପି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁନ ୱଚନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହି ଅରିୟୂପୱାଦୋ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସୋ । ୟଥାହ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେୟ୍ୟ; ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱଦାମି ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୯) ।
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ, ୟଥୟିଦଂ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ।
କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ । ଅଥୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିଚିତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅପାୟନ୍ତି ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ନିରୟୱେୱଚନଂ । ନିରୟୋ ହି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା ଅପେତତ୍ତା, ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଅଭାୱା ଅପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି; ଦୋସବହୁଲତାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ଗତୀତି ଦୁଗ୍ଗତି । ୱିୱସା ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟକାରିନୋତି ୱିନିପାତୋ; ୱିନସ୍ସନ୍ତା ୱା ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତି ସମ୍ଭିଜ୍ଜମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାତି ୱିନିପାତୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋତି ନିରୟୋ।
ଅଥ ୱା ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ହି ଅପାୟୋ, ସୁଗତିୟା ଅପେତତ୍ତା; ନ ଦୁଗ୍ଗତି, ମହେସକ୍ଖାନଂ ନାଗରାଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣେନ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଦୀପେତି । ସୋ ହି ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଗତିଭୂତତ୍ତା; ନ ତୁ ୱିନିପାତୋ ଅସୁରସଦିସଂ ଅୱିନିପତିତତ୍ତା । ପେତମହିଦ୍ଧିକାନଞ୍ହି ୱିମାନାନିପି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ୱିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ ଅସୁରକାୟଂ ଦୀପେତି । ସୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସବ୍ବସମୁସ୍ସୟେହି ଚ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱୀଚି-ଆଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ନିରୟମେୱ ଦୀପେତି । ଉପପନ୍ନାତି ଉପଗତା, ତତ୍ଥ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଏତ୍ଥ ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ସଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱଗତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରା ଗତୀତି ସୁଗତି। ରୂପାଦିୱିସୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ। ସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟମେୱ ହେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ୟଥା ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୟଂ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧପଅଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ; ଏୱମିଧ ‘‘ଚୁତୂପପାତଞାଣମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଚୁତୂପପାତପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥା
୧୪.ସୋଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ଇଧ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣତ୍ଥାୟ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି ଆସୱୱିନାସନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ର ଚେତଂ ଞାଣଂ ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି। ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରିଂ । ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ଜାନିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ । ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି ତଂ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି, ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ଜାନିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସରୂପତୋ ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେ ଆସୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ମେ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋତି ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେତି । କାମାସୱାତି କାମାସୱତୋ । ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣନ୍ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଂ । ତେନ ହି ଞାଣେନ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀନି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ । କତମା ପନ ଭଗୱତୋ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା, ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା; ନ ଅନାଗତା, ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ; ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା; ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ।
ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ୱୁତ୍ଥୱାସୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ଏତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ମେ ନତ୍ଥୀତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ।
ଇଦାନି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ତଂ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାଧିଗମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତତିୟା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ଅହୋସୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଖୋ ମମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ତତିୟା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ତତିୟା ନିକ୍ଖନ୍ତି ତତିୟା ଅରିୟଜାତି ଅହୋସି, କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକସ୍ସେୱ ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ପାଦନଖସିଖାୟ ୱା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ତମ୍ହା ଅଣ୍ଡକୋସମ୍ହା ଅଭିନିବ୍ଭିଦା ନିକ୍ଖନ୍ତି କୁକ୍କୁଟନିକାୟେ ପଚ୍ଚାଜାତୀତି ।
ଏତ୍ତାୱତା କିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ? ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛାପକୋ ଅଣ୍ଡକୋସଂ
ପଦାଲେତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ସକିମେୱ ଜାୟତି, ଅହଂ ପନ ପୁବ୍ବେ-ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଠମଂ ତାୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣୱିଜ୍ଜାୟ ଜାତୋ, ତତୋ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜାୟ ଜାତୋ, ପୁନ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ତତିୟଂ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣୱିଜ୍ଜାୟ ଜାତୋ; ଏୱଂ ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାତୋ । ସା ଚ ମେ ଜାତି ଅରିୟା ସୁପରିସୁଦ୍ଧାତି ଇଦଂ ଦସ୍ସେସି । ଏୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣଂ, ଆସୱକ୍ଖୟେନ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣନ୍ତି ଏୱଂ ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ପକାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେସୀତି ।
ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦେସନାନୁମୋଦନକଥା
୧୫.ଏୱଂୱୁତ୍ତେ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ଲୋକାନୁକମ୍ପକେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅନୁକମ୍ପମାନେନ ୱିନିଗୂହିତବ୍ବେପି ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱେ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟପକାସିକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତେ ପୀତିୱିପ୍ଫାରପରିପୁଣ୍ଣଗତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ଭଗୱତୋ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ଈଦିସଂ ନାମାହଂ ସବ୍ବଲୋକଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ ‘ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭିୱାଦନାଦିକମ୍ମଂ ନ କରୋତୀ’ତି ଅୱଚଂ – ‘ଧୀରତ୍ଥୁ ୱତରେ ଅଞ୍ଞାଣ’’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଗରହିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦାନି ଲୋକେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ପୁରେଜାତଟ୍ଠେନ ଜେଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବଗୁଣେହି ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନ ସେଟ୍ଠୋ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଜେଟ୍ଠୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ସେଟ୍ଠୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦମାନୋ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥାୟଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି; ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦) ହି ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ମେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଖମତି, ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ –
ଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧାପି ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେୟେୱ । ୟସ୍ମା ଚ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ, ତସ୍ମା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭୟେ କୋଧେ ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ କୋତୂହଲଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ’’ତି ॥
ଇମିନା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଇଧ ପସାଦୱସେନ ପସଂସାୱସେନ ଚାୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦେସନଂ ଥୋମେତି, ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋ’’ତି । ଭଗୱତୋୟେୱ ୱା ୱଚନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ଥୋମେତି – ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଦୋସନାସନତୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଗୁଣାଧିଗମନତୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାଜନନତୋ ପଞ୍ଞାଜନନତୋ, ସାତ୍ଥତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ, କଣ୍ଣସୁଖତୋ ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ ଅପରୱମ୍ଭନତୋ, କରୁଣାସୀତଲତୋ ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ, ଅପାଥରମଣୀୟତୋ ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମାଦୀହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରିମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ଏସ ମଗ୍ଗୋତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀ ଅଡ୍ଢରତ୍ତ-ଘନୱନସଣ୍ଡ-ମେଘପଟଲେହି ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମସି । ଅୟଂ ତାୱ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ; ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନା ପଭୁତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ; ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ; ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରେ ନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେନ୍ତେନ, ମୟ୍ହଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋତି ।
ଦେସନାନୁମୋଦନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପସନ୍ନାକାରକଥା
ଏୱଂ ଦେସନଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏସାହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସାହନ୍ତି ଏସୋ ଅହଂ । ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମି; ଭୱଂ ମେ ଗୋତମୋ ସରଣଂ, ପରାୟଣଂ, ଅଘସ୍ସ ତାତା, ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଜାମି ସେୱାମି ପୟିରୁପାସାମି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ; ତସ୍ମା ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଇମସ୍ସ ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ; ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ୱିତ୍ଥାରୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅପି ଚ ଖୋ ଅରିୟଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନେ –
‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ, ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।
ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ, ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।
ଏତ୍ଥ ହି ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ । ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟେନ ୱିଭତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାତି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିମାନେ –
‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନମହପ୍ଫଲମାହୁ, ଚତୂସୁ ସୁଚୀସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ ।
ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମଦସା ତେ, ସଙ୍ଘମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ। ଏତ୍ତାୱତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି ପଟିୱେଦେସି ।
ପସନ୍ନାକାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସରଣଗମନକଥା
ଇଦାନି ତେସ୍ୱେୱ ତୀସୁ ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ, ସରଣଗମନଂ, ୟୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି,
ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ, ସରଣଗମନଫଲଂ, ସଂକିଲେସୋ, ଭେଦୋତି ଅୟଂ ୱିଧି ୱେଦି ତବ୍ବୋ । ସୋ ପନ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତିଭାରିୟଂ ୱିନୟନିଦାନଂ କରୋତୀତି ନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ୱା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନତୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୬) ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ୱା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୦) ସରଣୱଣ୍ଣନତୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ।
ସରଣଗମନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥା
ଉପାସକଂମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୂତି ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ‘‘ଉପାସକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧାରେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାସକୱିଧିକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋ, କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କିମସ୍ସ ସୀଲଂ, କୋ ଆଜୀୱୋ, କା ୱିପତ୍ତି, କା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ଅତିଭାରିୟକରଣତୋ ଇଧ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟଂ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୬) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଆଦିକୋଟିକୋଟ୍ଠାସସେଟ୍ଠେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ, ସମ୍ମ ଦୋୱାରିକ, ଆୱରାମି ଦ୍ୱାରଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ନିଗଣ୍ଠୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ହି ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନ ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗଂ ପରାମସେୟ୍ୟ (କଥା॰ ୪୪୧), ଉଚ୍ଛଗ୍ଗଂ ୱେଳଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋଟିୟଂ । ‘‘ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମଧୁରଗ୍ଗଂ ୱା ତିତ୍ତକଗ୍ଗଂ ୱା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪) ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରଗ୍ଗେନ ୱା ପରିୱେଣଗ୍ଗେନ ୱା ଭାଜେତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସେଟ୍ଠେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଆଦିମ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଜ୍ଜତନ୍ତି ଅଜ୍ଜଭାୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେ ଇଚ୍ଚେୱ ୱା ପାଠୋ, ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣୁପେତନ୍ତି ପାଣେହି ଉପେତଂ, ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଗତଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ ଜାନାତୁ, ଅହଞ୍ହି ସଚେପି ମେ ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ନେୱ ବୁଦ୍ଧଂ ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା, ଧମ୍ମଂ ‘‘ନ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା, ସଙ୍ଘଂ ‘‘ନ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପାଣୁପେତଂ ସରଣଗତନ୍ତି ପୁନ ସରଣଗମନଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ପକାସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ସପରିସଂ ଉପଟ୍ଠାତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ଅଧିୱାସେତୁ ଚ ମେ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନା’’ତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଉପାସକଞ୍ଚ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ, ଅଧିୱାସେତୁ ଚ ମେ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ, ତୟୋ ମାସେ ୱେରଞ୍ଜଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମମ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ୱାସଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୂତି । ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନାତି ଅଥସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା କାୟଙ୍ଗଂ ୱା ୱାଚଙ୍ଗଂ ୱା ଅଚୋପେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଖନ୍ତିଂ ଚାରେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଅଧିୱାସେସି; ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ମନସାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଅଥ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସଚେ ମେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ନାଧିୱାସେୟ୍ୟ, କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପଟିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଖନ୍ତିଂ ଧାରେସି, ତସ୍ମା ମେ ମନସାୱ ଅଧିୱାସେସୀତି ଏୱଂ ଆକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣକୁସଲତାୟ ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନାସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଆଗତକାଲତୋ ପଭୁତି ଜାତିମହଲ୍ଲକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ନ କରୋତୀତି ୱିଗରହିତ୍ୱାପି ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞାତବୁଦ୍ଧଗୁଣୋ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ଚ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୋପି ଅତିତ୍ତୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସିରସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସ୍ସନୱିସୟୋ ତାୱ ପଟିମୁଖୋୟେୱ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱିସୟଂ ୱିଜହନଟ୍ଠାନେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ଉପାସକତ୍ତପଟିୱେଦନାକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକଥା
୧୬.ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେରଞ୍ଜେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସ୍ସାୱାସଂ ୟାଚିତୋ, ତେନ ସମୟେନ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ହୋତି । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାତି ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖା; ସା ପନ ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖତା ୟତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଅସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ଅପ୍ପସନ୍ନା, ତତ୍ଥ ସୁସସ୍ସକାଲେପି ଅତିସମଗ୍ଘେପି ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣେ ହୋତି । ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ନ ତଥା ଅହୋସି, ଅପିଚ ଖୋ ଦୁସସ୍ସତାୟ ଛାତକଦୋସେନ ଅହୋସି ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହିତିକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତଈହିତିକା । ଈହିତଂ ନାମ ଇରିୟା ଦ୍ୱିଧା ପୱତ୍ତା – ଚିତ୍ତଇରିୟା, ଚିତ୍ତଈହା । ‘‘ଏତ୍ଥ ଲଚ୍ଛାମ ନୁ ଖୋ କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖମାନା ନ ଲଚ୍ଛାମା’’ତି, ‘‘ଜୀୱିତୁଂ ୱା ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅଥ ୱା ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ଦୁଜ୍ଜୀୱିକା, ଈହିତଂ ଈହା ଇରିୟନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଜୀୱିତନ୍ତିଆଦୀନି ପଦାନି ଏକତ୍ଥାନି । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖେନ ଈହିତଂ ଏତ୍ଥ ପୱତ୍ତତୀତି ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ । ସେତଟ୍ଠିକାତି ସେତକାନି ଅଟ୍ଠୀନି ଏତ୍ଥାତି ସେତଟ୍ଠିକା । ଦିୱସମ୍ପି ୟାଚିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ମତାନଂ କପଣମନୁସ୍ସାନଂ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକୱଣ୍ଣେହି ଅଟ୍ଠୀହି ତତ୍ର ତତ୍ର ପରିକିଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେତଟ୍ଟିକାତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସେତା ଅଟ୍ଟି ଏତ୍ଥାତି ସେତଟ୍ଟିକା । ଅଟ୍ଟୀତି ଆତୁରତା ବ୍ୟାଧି ରୋଗୋ । ତତ୍ଥ ଚ ସସ୍ସାନଂ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲେ ସେତକରୋଗେନ ଉପହତମେୱ ପଚ୍ଛିନ୍ନଖୀରଂ ଅଗ୍ଗହିତତଣ୍ଡୁଲଂ ପଣ୍ଡରପଣ୍ଡରଂ ସାଲିସୀସଂ ୱା ୟୱଗୋଧୂମସୀସଂ ୱା ନିକ୍ଖମତି, ତସ୍ମା ‘‘ସେତଟ୍ଟିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱପ୍ପକାଲେ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାପି ୱୁତ୍ତସସ୍ସଂ ତତ୍ଥ ସଲାକା ଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା; ସଲାକାୟ ୱା ତତ୍ଥ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତତ୍ଥ କିର ଧଞ୍ଞୱିକ୍କୟକାନଂ ସନ୍ତିକଂ କୟକେସୁ ଗତେସୁ ଦୁବ୍ବଲମନୁସ୍ସେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ବଲୱମନୁସ୍ସାୱ ଧଞ୍ଞଂ କିଣିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦୁବ୍ବଲମନୁସ୍ସା ଅଲଭମାନା ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ଧଞ୍ଞୱିକ୍କୟକା ‘‘ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଧଞ୍ଞକରଣଟ୍ଠାନେ ଧଞ୍ଞମାପକଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଏକପସ୍ସେ ୱଣ୍ଣଜ୍ଝକ୍ଖଂ ନିସୀଦାପେସୁଂ । ଧଞ୍ଞତ୍ଥିକା ୱଣ୍ଣଜ୍ଝକ୍ଖସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ଆଗତପଟିପାଟିୟା ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଏତ୍ତକଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସଲାକଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଦେତି, ତେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଧଞ୍ଞମାପକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିନ୍ନପଟିପାଟିୟା ଧଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଏୱଂ ସଲାକାୟ ତତ୍ଥ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ସଲାକାୱୁତ୍ତା ।
ନ ସୁକରା ଉଞ୍ଛେନ ପଗ୍ଗହେନ ୟାପେତୁନ୍ତି ପଗ୍ଗହେନ ୟୋ ଉଞ୍ଛୋ, ତେନ ୟାପେତୁଂ ନ ସୁକରା । ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଂ ଅରିୟା ଉଞ୍ଛଂ କରୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଚରନ୍ତି, ତେନ ଉଞ୍ଛେନ ୟାପେତୁଂ ନ ସୁକରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଦା କିର ତତ୍ଥ ସତ୍ତଟ୍ଠଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଏକଦିୱସମ୍ପି ୟାପନମତ୍ତଂ ନ ଲଭନ୍ତି ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉତ୍ତରାପଥକା ଅସ୍ସୱାଣିଜା…ପେ॰… ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଭଗୱା ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦନ୍ତି – ତେନାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସ୍ସାୱାସଂ ଉପଗତୋ ତେନ ସମୟେନ । ଉତ୍ତରାପଥୱାସିକା ଉତ୍ତରାପଥତୋ ୱା ଆଗତତ୍ତା ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ଅସ୍ସୱାଣିଜା ଉତ୍ତରାପଥେ ଅସ୍ସାନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚ ଅସ୍ସସତାନି ଗହେତ୍ୱା ଦିଗୁଣଂ ତିଗୁଣଂ ଲାଭଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଦେସନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ତେହି ଅତ୍ତନୋ ୱିକ୍କାୟିକଭଣ୍ଡଭୂତେହି ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଅସ୍ସସତେହି ୱେରଞ୍ଜଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ଉପଗତା ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନ ହି ସକ୍କା ତସ୍ମିଂ ଦେସେ ୱସ୍ସିକେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ । ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ବହିନଗରେ ଉଦକେନ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୀୟେ ଠାନେ ଅତ୍ତନୋ ଚ ୱାସାଗାରାନି ଅସ୍ସାନଞ୍ଚ ମନ୍ଦିରଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱତିୟା ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ । ତାନି ତେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନାନି ‘‘ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାୟୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ତେନାହ – ‘‘ତେହି ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକନ୍ତି ଏକମେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ଥପତ୍ଥପମାଣଂ ପୁଲକଂ । ପତ୍ଥୋ ନାମ ନାଳିମତ୍ତଂ ହୋତି, ଏକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଲଂ ୟାପନାୟ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ପତ୍ଥୋଦନୋ ନାଲମୟଂ ଦୁୱିନ୍ନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୨.୨୧.୧୯୨) । ପୁଲକଂ ନାମ ନିତ୍ଥୁସଂ କତ୍ୱା ଉସ୍ସେଦେତ୍ୱା ଗହିତୟୱତଣ୍ଡୁଲା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ହି ସଥୁସା ହୋନ୍ତି, ପାଣକା ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମା ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ୱାଣିଜା ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ୟୱତଣ୍ଡୁଲମାଦାୟ ଅଦ୍ଧାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି ‘‘ୟତ୍ଥ ଅସ୍ସାନଂ ଖାଦନୀୟଂ ତିଣଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତତ୍ଥେତଂ ଅସ୍ସଭତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
କସ୍ମା ପନ ତେହି ତଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ‘‘ନ ହି ତେ ଦକ୍ଖିଣାପଥମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅପ୍ପସନ୍ନା, ତେ ପନ ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା ବୁଦ୍ଧମାମକା, ଧମ୍ମମାମକା, ସଙ୍ଘମାମକା; ତେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଦିୱସେ ଅଦ୍ଦସଂସୁ ସତ୍ତଟ୍ଠ ଭିକ୍ଖୂ ସୁନିୱତ୍ଥେ ସୁପାରୁତେ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନେ ସକଲମ୍ପି ନଗରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଭମାନେ । ଦିସ୍ୱାନ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟ୍ୟା ଇମଂ ନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତା; ଛାତକଞ୍ଚ ୱତ୍ତତି, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଲଭନ୍ତି, ଅତିୱିୟ କିଲମନ୍ତି । ମୟଞ୍ଚମ୍ହ ଆଗନ୍ତୁକା, ନ ସକ୍କୋମ ନେସଂ ଦେୱସିକଂ ୟାଗୁଞ୍ଚ ଭତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିୟାଦେତୁଂ । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଅସ୍ସା ସାୟଞ୍ଚ ପାତୋ ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭତ୍ତଂ ଲଭନ୍ତି । ୟଂନୂନ ମୟଂ ଏକମେକସ୍ସ ଅସ୍ସସ୍ସ ପାତରାସଭତ୍ତତୋ ଏକମେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ଦଦେୟ୍ୟାମ । ଏୱଂ ଅୟ୍ୟା ଚ ନ କିଲମିସ୍ସନ୍ତି, ଅସ୍ସା ଚ ୟାପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ପଞ୍ଞପେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେହି ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲିକାସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତସଙ୍ଖେପେନ ଠପିତଂ । ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱାତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗସମୟଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୱା ସମୟଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଏକଂ ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଲବ୍ଭତି । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ପରିଦହିତ୍ୱା, ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ତେ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱତ୍ଥା ଅହେସୁଂ । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହି ଚୀୱରଂ କାୟେନ ଆଦିୟିତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା, ଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ହି ପକାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଆଦାୟଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୟଥା ‘‘ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧) । ପିଣ୍ଡଂ ଅଲଭମାନାତି ସକଲମ୍ପି ୱେରଞ୍ଜଂ ଚରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୁ ପିଣ୍ଡୋ, ଅନ୍ତମସୋ ‘‘ଅତିଚ୍ଛଥା’’ତି ୱାଚମ୍ପି ଅଲଭମାନା ।
ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ଆରାମଂ ଆହରିତ୍ୱାତି ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଲଦ୍ଧଂ ଏକମେକଂ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ ଗହେତ୍ୱା ଆରାମଂ ନେତ୍ୱା । ଉଦୁକ୍ଖଲେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଥେରାନଂ କୋଚି କପ୍ପିୟକାରକୋ ନତ୍ଥି, ୟୋ ନେସଂ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ପଚେୟ୍ୟ । ସାମମ୍ପି ପଚନଂ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ନ ହୋତି ନ ଚ ୱଟ୍ଟତି । ତେ ଏୱଂ ନୋ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତା ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ସାମପାକପରିମୋଚନଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ ଜନା ୱା ଦସ ଦସ ଜନା ୱା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦୁକ୍ଖଲେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ସକଂ ସକଂ ପଟିୱୀସଂ ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି। ଭଗୱତୋ ପନ ତେ ଅସ୍ସୱାଣିଜା ପତ୍ଥପୁଲକଞ୍ଚ ଦେନ୍ତି, ତଦୁପିୟଞ୍ଚ ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରଂ । ତଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ସିଲାୟଂ ପିସତି । ପୁଞ୍ଞୱତା ପଣ୍ଡିତପୁରିସେନ କତଂ ମନାପମେୱ ହୋତି । ଅଥ ନଂ ପିସିତ୍ୱା ସପ୍ପିଆଦୀହି ସମ୍ମା ୟୋଜେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି । ଅଥେତ୍ଥ ଦେୱତା ଦିବ୍ବୋଜଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ତଂ ଭଗୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୟା କାଲଂ ଅତିନାମେତି । ନ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି ।
କିଂ ପନାନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତଦା ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀତି ? ହୋତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧା । ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସନ୍ତରେ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କଦାଚି ନାଗସମାଲତ୍ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାସି, କଦାଚି ନାଗିତତ୍ଥେରୋ, କଦାଚି ମେଘିୟତ୍ଥେରୋ, କଦାଚି ଉପୱାଣତ୍ଥେରୋ, କଦାଚି ସାଗତତ୍ଥେରୋ, କଦାଚି ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଲିଚ୍ଛୱିପୁତ୍ତୋ । ତେ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟଦା ଇଚ୍ଛନ୍ତି ତଦା ପକ୍କମନ୍ତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତେସୁ ତେସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ହୋତି, ପକ୍କନ୍ତେସୁ ସୟମେୱ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କରୋତି । ଭଗୱାପି କିଞ୍ଚାପି ମେ ଞାତିସେଟ୍ଠୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ନ ତାୱ ଲଭତି, ଅଥ ଖୋ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଅୟମେୱ ପତିରୂପୋତି ଅଧିୱାସେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୟସ୍ମା ପନାନନ୍ଦୋ ପତ୍ଥପୁଲକଂ ସିଲାୟଂ ପିସିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି, ତଂ ଭଗୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ।
ନନୁ ଚ ମନୁସ୍ସା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ଅତିୱିୟ ଉସ୍ସାହଜାତା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତେ ତଦା କସ୍ମା କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖମ୍ପି ନ ଅଦଂସୁ ? ଅୟଞ୍ଚ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ୟାଚି, ସୋ କସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ନ ଜାନାତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ମାରାୱଟ୍ଟନାୟ । ୱେରଞ୍ଜଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ପକ୍କନ୍ତମତ୍ତମେୱ ସକଲଞ୍ଚ ନଗରଂ ସମନ୍ତା ଚ ୟୋଜନମତ୍ତଂ ୟତ୍ଥ ସକ୍କା ପୁରେଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗନ୍ତୁଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ମାରୋ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୋହେତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଭାୱଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତସ୍ମା ନ କୋଚି ଅନ୍ତମସୋ ସାମୀଚିକମ୍ମମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ ।
କିଂ ପନ ଭଗୱାପି ମାରାୱଟ୍ଟନଂ ଅଜାନିତ୍ୱାୱ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତୋତି ? ନୋ ଅଜାନିତ୍ୱା । ଅଥ କସ୍ମା ଚମ୍ପା-ସାୱତ୍ଥି-ରାଜଗହାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନ ଉପଗତୋତି ? ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ଚମ୍ପା-ସାୱତ୍ଥି-ରାଜଗହାଦୀନି, ସଚେପି ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ୱା ତିଦସପୁରଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ମାରୋ ଆୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ । ସୋ କିର ତଂ ସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅତିୱିୟ ଆଘାତେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଇଧ ପନ ଭଗୱା ଇମଂ ଅତିରେକକାରଣଂ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ଅସ୍ସୱାଣିଜା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ୱେରଞ୍ଜାୟମେୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛି ।
କିଂ ପନ ମାରୋ ୱାଣିଜକେ ଆୱଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ? ନୋ ନ ସକ୍କୋତି, ତେ ପନ ଆୱଟ୍ଟିତପରିୟୋସାନେ ଆଗମିଂସୁ । ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା କସ୍ମା ନ ଆୱଟ୍ଟେତୀତି ? ଅୱିସହତାୟ । ନ ହି ସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାୟ ନିବଦ୍ଧଦାନସ୍ସ ଅପ୍ପିତୱତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ ୱିସହତି । ଚତୁନ୍ନଞ୍ହି ନ ସକ୍କା ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ । କତମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ? ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାସଙ୍ଖେପେନ ୱା ନିବଦ୍ଧଦାନସ୍ସ ଅପ୍ପିତୱତ୍ତସଙ୍ଖେପେନ ୱା ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ । ଅସୀତିୟା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ୱା ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଦେୱବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ହି ପଭା ତଥାଗତସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାପ୍ପଦେସଂ ପତ୍ୱା ୱିହତାନୁଭାୱା ହୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁନ୍ତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟୋ କାତୁଂ । ତସ୍ମା ମାରେନ ଅକତନ୍ତରାୟଂ ଭିକ୍ଖଂ ଭଗୱା ସସାୱକସଙ୍ଘୋ ତଦା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚ ଏକଦିୱସଂ ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଭଗୱା ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦନ୍ତି ଭଗୱା ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମୁସଲସଙ୍ଘଟ୍ଟଜନିତଂ ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦଂ ସୁଣି । ତତୋ ପରଂ ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତାତି ଏୱମାଦି ୟଂ ପରତୋ ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ସୋ, ଆନନ୍ଦ, ଉଦୁକ୍ଖଲସଦ୍ଦୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି, ତସ୍ସ ପରିହାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ତଥାଗତା ନାମ ଜାନନ୍ତାପି ସଚେ ତାଦିସଂ ପୁଚ୍ଛାକାରଣଂ ହୋତି, ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ସଚେ ପନ ତାଦିସଂ ପୁଚ୍ଛାକାରଣଂ ନତ୍ଥି, ଜାନନ୍ତାପି ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଜାନନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଜାନନ୍ତାପୀତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସଚେ ତସ୍ସା ପୁଚ୍ଛାୟ ସୋ କାଲୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି; ସଚେ ନ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱାୱ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତାପି ଚ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ୟଂ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ କାରଣନିସ୍ସିତଂ, ତଦେୱ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ନୋ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅନତ୍ଥସଂହିତେ ସେତୁଘାତୋ ତଥାଗତାନଂ । ସେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ମଗ୍ଗୋ, ମଗ୍ଗେନେୱ ତାଦିସସ୍ସ ୱଚନସ୍ସ ଘାତୋ, ସମୁଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱଚନଂ ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱୀହାକାରେହୀ’’ତି ଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆକାରେହୀତି କାରଣେହି । ଧମ୍ମଂ ୱା ଦେସେସ୍ସାମାତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା ପୁବ୍ବଚରିତକାରଣୟୁତ୍ତଂ ଜାତକଂ ୱା କଥୟିସ୍ସାମ । ସାୱକାନଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂପଞ୍ଞପେସ୍ସାମାତି ସାୱକାନଂ ୱା ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱୀତିକ୍କମଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଗରୁକଂ ୱା ଲହୁକଂ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମ ଆଣଂ ଠପେସ୍ସାମାତି ।
ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୀତି ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ଥପତ୍ଥପୁଲକପଟିଲାଭଂ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତଂ ସାମପାକପରିମୋଚନଞ୍ଚ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସାଧୁସାଧୁ, ଆନନ୍ଦା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସମ୍ପହଂସେନ୍ତୋ ଆହ । ସାଧୁକାରଂ ପନ ଦତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଆକାରେସୁ ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି, ଆନନ୍ଦ, ସପ୍ପୁରିସେହି ୱିଜିତଂ, ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ସାଲିମଂସୋଦନଂ ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ତୁମ୍ହେହି, ଆନନ୍ଦ, ସପ୍ପୁରିସେହି ଏୱଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ଦୁଲ୍ଲଭପିଣ୍ଡେ ଇମାୟ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତାୟ ଇମିନା ଚ ସଲ୍ଲେଖେନ ୱିଜିତଂ । କିଂ ୱିଜିତନ୍ତି ? ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ୱିଜିତଂ, ଲୋଭୋ ୱିଜିତୋ, ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ୱିଜିତୋ । କଥଂ ? ‘‘ଅୟଂ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା, ସମନ୍ତତୋ ପନ ଅନନ୍ତରା ଗାମନିଗମା ଫଲଭାରନମିତସସ୍ସା ସୁଭିକ୍ଖା ସୁଲଭପିଣ୍ଡା । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭଗୱା ଇଧେୱ ଅମ୍ହେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱସତୀ’’ତି ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ଚିନ୍ତା ୱା ୱିଘାତୋ ୱା ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ତାୱ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ୱିଜିତଂ ଅଭିଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତିତଂ ।
କଥଂ ଲୋଭୋ ୱିଜିତୋ ? ‘‘ଅୟଂ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା, ସମନ୍ତତୋ ପନ ଅନନ୍ତରା ଗାମନିଗମା ଫଲଭାରନମିତସସ୍ସା ସୁଭିକ୍ଖା ସୁଲଭପିଣ୍ଡା। ହନ୍ଦ ମୟଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମା’’ତି ଲୋଭୱସେନ ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ରତ୍ତିଚ୍ଛେଦୋ ୱା ‘‘ପଚ୍ଛିମିକାୟ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱସ୍ସଚ୍ଛେଦୋ ୱା ନ କତୋ । ଏୱଂ ଲୋଭୋ ୱିଜିତୋ ।
କଥଂ ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ୱିଜିତୋ ? ଅୟଂ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା, ଇମେ ଚ ମନୁସ୍ସା ଅମ୍ହେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ମାସେ ୱସନ୍ତେପି ନ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ୟଂନୂନ ମୟଂ ଗୁଣୱାଣିଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ…ପେ॰… ଅସୁକୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପକାସେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ଏୱରୂପା ଇଚ୍ଛା ନ ଉପ୍ପାଦିତା । ଏୱଂ ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ୱିଜିତୋ ଅଭିଭୂତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତିତୋତି ।
ଅନାଗତେ ପନ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନା ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ଲଭିତ୍ୱାପି ‘‘କିଂ ଇଦଂ ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅତିକିଲିନ୍ନଂ ଅଲୋଣଂ ଅତିଲୋଣଂ ଅନମ୍ବିଲଂ ଅଚ୍ଚମ୍ବିଲଂ, କୋ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆଦିନା ନୟେନ ସାଲିମଂସୋଦନଂ ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତି, ଓଞ୍ଞାତଂ ଅୱଞ୍ଞାତଂ କରିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ଜନପଦୋ ନାମ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖୋ ହୋତି । ଏକଦା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖୋ ହୋତି, ଏକଦା ସୁଭିକ୍ଖୋ ହୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ୟଦା ସୁଭିକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ତୁମ୍ହାକଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦିପ୍ପଭେଦେନ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ସାଲିୱିକତିଂ ମଂସୋଦନଞ୍ଚ ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି । ତଂ ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସକ୍କାରଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସଙ୍ଖାତା ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅନୁଭୱମାନାୱ ଅତିମଞ୍ଞିସ୍ସତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ମାନଞ୍ଚ ଓମାନଞ୍ଚ କରିସ୍ସତି । କଥଂ ? କସ୍ମା ଏତ୍ତକଂ ପକ୍କଂ, କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଭାଜନାନି ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟାଥାତି ।
ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସସୀହନାଦକଥା
୧୭.ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତିଆଦୀସୁ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ, ଗରୁଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସାଧିୱଚନମେତଂ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି ମହା ଚ ସୋ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଚ ଗୋତ୍ତେନାତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଅୱୋଚ । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଏତରହି ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ଅୱୋଚ ? ଥେରୋ କିର ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସାୱକପାରମିଞାଣସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ସତ୍ଥାରାପି ମହିଦ୍ଧିକତାୟ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ସୋ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମହିଦ୍ଧିକତଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ୱେରଞ୍ଜା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା, ଭିକ୍ଖୂ ଚ କିଲମନ୍ତି, ୟଂନୂନାହଂ ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ପପ୍ପଟକୋଜଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ପନାହଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ୱିହରନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅୟାଚିତ୍ୱା ଏୱଂ କରେୟ୍ୟଂ, ନ ମେତଂ ଅସ୍ସ ପତିରୂପଂ; ୟୁଗଗ୍ଗାହୋ ୱିୟ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ କତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ତସ୍ମା ୟାଚିତୁକାମୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ।
ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଥୱିୟା କିର ହେଟ୍ଠିମତଲେ ପଥୱିମଣ୍ଡୋ ପଥୱୋଜୋ ପଥୱି-ପପ୍ପଟକୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ମଧୁରଂ, ସାଦୁରସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥେୱ ହି ‘‘ତତ୍ରସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନଫଲୋ ଚ ଉପପନ୍ନଫଲୋ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୮) ଏତ୍ଥ ମଧୁରଫଲୋତି ଅତ୍ଥୋ; ଏୱମିଧାପି ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ମଧୁରଂ ସାଦୁରସନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଖୁଦ୍ଦମଧୁଂ ଅନୀଳକନ୍ତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ମଧୁରତାୟ ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଖୁଦ୍ଦମଧୁନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାହି କତମଧୁ । ଅନୀଳକନ୍ତି ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଣ୍ଡକଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଏତଂ କିର ମଧୁ ସବ୍ବମଧୂହି ଅଗ୍ଗଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠଞ୍ଚ ସୁରସଞ୍ଚ ଓଜୱନ୍ତଞ୍ଚ । ତେନାହ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଖୁଦ୍ଦମଧୁଂ ଅନୀଳକଂ ଏୱମସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି ।
ସାଧାହଂ, ଭନ୍ତେତି ସାଧୁ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ । ଏତ୍ଥ ସାଧୂତି ଆୟାଚନୱଚନମେତଂ । ପଥୱିପରିୱତ୍ତନଂ ଆୟାଚନ୍ତୋ ହି ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱମାହ । ପରିୱତ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ଉପରିମଂ କରେୟ୍ୟଂ । କସ୍ମା ? ଏୱଞ୍ହି କତେ ସୁଖେନ ଭିକ୍ଖୂ ପପ୍ପଟକୋଜଂ ପଥୱିମଣ୍ଡଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଅଥ ଭଗୱା ଅନନୁଞ୍ଞାତୁକାମୋପି ଥେରଂ ସୀହନାଦଂ ନଦାପେତୁଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୟେ ପନ ତେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ପଥୱିନିସ୍ସିତା ପାଣା ତେ କଥଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି । ୟେ ପଥୱିନିସ୍ସିତା ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ପାଣା, ତେ ପଥୱିୟା ପରିୱତ୍ତିୟମାନାୟ ଆକାସେ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ କଥଂ କରିସ୍ସସି, କତ୍ଥ ଠପେସ୍ସସୀତି ? ଅଥ ଥେରୋ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକାହଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏକଂ ଅହଂ ଭନ୍ତେ ହତ୍ଥଂ ୟଥା ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ଏୱଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିସ୍ସାମି, ପଥୱିସଦିସଂ କରିସ୍ସାମି । ଏୱଂ କତ୍ୱା ୟେ ପଥୱିନିସ୍ସିତା ପାଣା ତେ ଏକସ୍ମିଂ ହତ୍ଥତଲେ ଠିତେ ପାଣେ ତତୋ ଦୁତିୟହତ୍ଥତଲେ ସଙ୍କାମେନ୍ତୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍କାମେସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଆୟାଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଅଲଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱିପରୀତଗ୍ଗାହମ୍ପି ସତ୍ତା ସମ୍ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ । କଥଂ ? ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ପଥୱୀ, ଉଦାହୁ ନ ଅୟନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅମ୍ହାକଂ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଗାମୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ନିଗମଜନପଦଖେତ୍ତାରାମାଦୀସୁ । ନ ୱା ଏସ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ । ଏୱଂ ପନ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁଂ – ଇଦଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ନାମ ନ ଇଦାନିୟେୱ ହୋତି, ଅନାଗତେପି ଭୱିସ୍ସତି । ତଦା ଭିକ୍ଖୂ ତାଦିସଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ କୁତୋ ଲଭିସ୍ସନ୍ତି ? ତେ ସୋତାପନ୍ନ-ସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମି-ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକ-ଝାନଲାଭି-ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତଖୀଣାସୱାପି ସମାନା ଇଦ୍ଧିବଲାଭାୱା ପରକୁଲାନି ପିଣ୍ଡାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ର ମନୁସ୍ସାନଂ ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତି – ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଭିକ୍ଖୂ ସିକ୍ଖାସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ ଅହେସୁଂ । ତେ ଗୁଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପପ୍ପଟକୋଜଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଇଦାନି ପନ ସିକ୍ଖାୟ ପରିପୂରକାରିନୋ ନତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟୁଂ, ତଥେୱ କରେୟ୍ୟୁଂ । ନ ଅମ୍ହାକଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପକ୍କଂ ୱା ଆମଂ ୱା ଖାଦିତୁଂ ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ତେସୁୟେୱ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ‘‘ନତ୍ଥି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ଇମଂ ୱିପଲ୍ଲାସଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁଂ । ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଚ ଅରିୟେ ଗରହନ୍ତା ଉପୱଦନ୍ତା ଅପାୟୁପଗା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ମା ତେ ରୁଚ୍ଚି ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ।
ଅଥ ଥେରୋ ଇମଂ ୟାଚନଂ ଅଲଭମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତମ୍ପିସ୍ସ ଭଗୱା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଅଲଂମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସମ୍ପି ସତ୍ତା ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ; ଅତ୍ଥୋପି ଚସ୍ସ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ପନ ଭଗୱା ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ, ଥେରୋ କିଂ କରେୟ୍ୟାତି ? ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଏକେନ ପଦୱୀତିହାରେନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବଂ ମାତିକାମତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦତୋ ଉତ୍ତରକୁରୁଅଭିମୁଖଂ ମଗ୍ଗଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନେ ଠାନେ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେୟ୍ୟ, ୟଥା ଭିକ୍ଖୂ ଗୋଚରଗାମଂ ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟୁନ୍ତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ସୀହନାଦକଥା ।
ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୮. ଇଦାନି ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ମୂଲତୋ ପଭୁତି ନିଦାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୁପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହସି ଗତସ୍ସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଏକୀଭାୱଂ ଗତସ୍ସ । କତମେସାନନ୍ତି ଅତୀତେସୁ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧେସୁ କତମେସଂ । ଚିରଂ ଅସ୍ସ ଠିତି, ଚିରା ୱା ଅସ୍ସ ଠିତୀତି ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ। ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥମେୱ ।
କିଂ ପନ ଥେରୋ ଇମଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱିତକ୍କଂ ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସକ୍କୋତି ଚ ନ ସକ୍କୋତି ଚ । ଅୟଞ୍ହି ଇମେସଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସି, ଇମେସଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ସକ୍କୋତି ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ । ଇମିନା ପନ କାରଣେନ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସି, ଇମିନା ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ଏତଂ ନ ସକ୍କୋତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ଏତମ୍ପି ସୋଳସୱିଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସ ନ ଭାରିୟଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣଂ ତୁଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ତୁଲନସଦିସଂ ହୋତୀତି ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱତୋ ଚ ସାରିପୁତ୍ତ ୱିପସ୍ସିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୯. ପୁନ ଥେରୋ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୂତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୋ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେତି କାରଣପୁଚ୍ଛା, ତସ୍ସ କତମୋ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋତି ଉଭୟମେତଂ କାରଣାଧିୱଚନଂ; କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତେନ ତସ୍ସ ଫଲଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମ୍ପି ୱୋହାରୱସେନ ଚ ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଚ ତତ୍ର ତତ୍ର ଏତଂ ଉଭୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଇଦାନି ତଂ ହେତୁଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱା ଚ ସାରିପୁତ୍ତ ୱିପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଲାସୁନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ନ ଆଲସିୟକିଲାସୁନୋ, ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଲସିୟଂ ୱା ଓସନ୍ନୱୀରିୟତା ୱା ଅତ୍ଥି । ବୁଦ୍ଧା ହି ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତା ସମକେନେୱ ଉସ୍ସାହେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ନ ପରିସାୟ ଅପ୍ପଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଓସନ୍ନୱୀରିୟା ହୋନ୍ତି, ନାପି ମହନ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଉସ୍ସନ୍ନୱୀରିୟା । ୟଥା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ସତ୍ତନ୍ନଂ ଦିୱସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କନ୍ତୋ ଖୁଦ୍ଦକେ ୱା ମହନ୍ତେ ୱା ପାଣେ ଏକସଦିସେନେୱ ୱେଗେନ ଧାୱତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ‘‘ମା ମେ ଜୱୋ ପରିହାୟୀ’’ତି । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧା ଅପ୍ପକାୟ ୱା ମହତିୟା ୱା ପରିସାୟ ସମକେନେୱ ଉସ୍ସାହେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ‘‘ମା ନୋ ଧମ୍ମଗରୁତା ପରିହାୟୀ’’ତି । ଧମ୍ମଗରୁନୋ ହି ବୁଦ୍ଧା ଧମ୍ମଗାରୱାତି ।
ୟଥା ପନ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିୟ ୱିତ୍ଥାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ଏୱଂ ତେ ନ ଦେସେସୁଂ । କସ୍ମା ? ସତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାୟ । ତେସଂ କିର କାଲେ ଦୀଘାୟୁକା ସତ୍ତା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା ଅହେସୁଂ । ତେ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଏକଗାଥମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ୱିତ୍ଥାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୁଂ । ତେନେୱ କାରଣେନ ଅପ୍ପକଞ୍ଚ ନେସଂ ଅହୋସି ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ନାନତ୍ତଂ ପଠମସଙ୍ଗୀତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ସାୱକାନଂ ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ଦୋସାନୁରୂପତୋ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଆଣାସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅହୋସି । ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ତେ ଉଦ୍ଦିସିଂସୁ; ତମ୍ପି ଚ ନୋ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ । ତଥା ହି ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ସକିଂ ସକିଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସି; ତଞ୍ଚ ଖୋ ସାମଂୟେୱ । ସାୱକା ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେସୁ ନ ଉଦ୍ଦିସିଂସୁ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ବନ୍ଧୁମତିୟା ରାଜଧାନିୟା ଖେମେ ମିଗଦାୟେ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବୋପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ ଅକାସି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସଙ୍ଘୁପୋସଥମେୱ; ନ ଗଣୁପୋସଥଂ, ନ ପୁଗ୍ଗଲୁପୋସଥଂ, ନ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପୋସଥଂ ।
ତଦା କିର ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ଏକମେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାନି ଦସପି ୱୀସତିପି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତି, ଭିୟ୍ୟୋପି ୱସନ୍ତି । ଉପୋସଥାରୋଚିକା ଦେୱତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି – ‘‘ମାରିସା, ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ, ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ଅତିକ୍କନ୍ତାନି, ଇଦଂ ଛଟ୍ଠଂ ୱସ୍ସଂ, ଆଗାମିନିୟା ପୁଣ୍ଣମାସିୟା ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉପୋସଥକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ! ସମ୍ପତ୍ତୋ ୱୋ ସନ୍ନିପାତକାଲୋ’’ତି । ତତୋ ସାନୁଭାୱା ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇତରେ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ । କଥଂ ? ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ପାଚୀନସମୁଦ୍ଦନ୍ତେ ୱା ପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରଦକ୍ଖିଣସମୁଦ୍ଦନ୍ତେ ୱା ଠିତା ଗମିୟୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି; ସହ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଉପୋସଥଗ୍ଗଂ ଗତାୱ ହୋନ୍ତି । ତେ ୱିପସ୍ସିଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ଭଗୱାପି ସନ୍ନିସିନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ଇମଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସତି ।
‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ ତପୋ ତିତିକ୍ଖା ।
ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ।
ନ ହି ପବ୍ବଜିତୋ ପରୂପଘାତୀ ।
ନ ସମଣୋ ହୋତି ପରଂ ୱିହେଠୟନ୍ତୋ ॥
‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।
ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନଂ ॥
‘‘ଅନୁପୱାଦୋ ଅନୁପଘାତୋ, ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ ସଂୱରୋ ।
ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ ଭତ୍ତସ୍ମିଂ, ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ ।
ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩-୧୮୫) ।
ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଇତରେସମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଇମା ତିସ୍ସୋୱ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଗାଥାୟୋ ହୋନ୍ତି । ତା ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଂ ୟାୱ ସାସନପରିୟନ୍ତା ଉଦ୍ଦେସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି; ଅପ୍ପାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଂ ପଠମବୋଧିୟଂୟେୱ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲତୋ ପନ ପଭୁତି ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ଉଦ୍ଦିସୀୟତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା । ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସମତ୍ତମେୱ ଇଦଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ପୁବ୍ବାରାମେ ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ନ ଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇତୋ ପରଂ ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମି ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେୱ ଦାନି ଭିକ୍ଖୱେ ଇତୋ ପରଂ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାଥ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥ । ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ ୟଂ ତଥାଗତୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୬) । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ଇଦଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ତେସଂ ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନୁଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ।
ତେସଂବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ତେସଂ ୱିପସ୍ସୀଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅନ୍ତରଧାନେନାତି ଖନ୍ଧନ୍ତରଧାନେନ; ପରିନିବ୍ବାନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ୟେ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମୁଖସାୱକା ତେସଞ୍ଚ ଖନ୍ଧନ୍ତରଧାନେନ । ୟେ ତେ ପଚ୍ଛିମା ସାୱକାତି ୟେ ତେସଂ ସମ୍ମୁଖସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତା ପଚ୍ଛିମା ସାୱକା । ନାନାନାମାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତିଆଦି ନାମୱସେନ ୱିୱିଧନାମା । ନାନାଗୋତ୍ତାତି ‘‘ଗୋତମୋ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତିଆଦି ଗୋତ୍ତୱସେନ ୱିୱିଧଗୋତ୍ତା । ନାନାଜଚ୍ଚାତି ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦିଜାତିୱସେନ ନାନାଜଚ୍ଚା । ନାନାକୁଲା ପବ୍ବଜିତାତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିୱସେ ନେୱ ଉଚ୍ଚନୀଚଉଳାରୁଳାରଭୋଗାଦିକୁଲୱସେନ ୱା ୱିୱିଧକୁଲା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତା ।
ତେତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ତେ ପଚ୍ଛିମା ସାୱକା ୟସ୍ମା ଏକନାମା ଏକଗୋତ୍ତା ଏକଜାତିକା ଏକକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସାସନଂ ତନ୍ତି ପୱେଣୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଭାରଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ରକ୍ଖନ୍ତି, ଚିରଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ପରିହରନ୍ତି । ଇମେ ଚ ତାଦିସା ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିହେଠେନ୍ତା ୱିଲୋମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ‘‘ଅସୁକୋ ଥେରୋ ଜାନିସ୍ସତି, ଅସୁକୋ ଥେରୋ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତା ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଖିପ୍ପଞ୍ଞେୱ ଅନ୍ତରଧାପେସୁଂ, ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନ ରକ୍ଖିଂସୁ । ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ୱିକିରତୀତି ୱିକ୍ଖିପତି । ୱିଧମତୀତି ଠାନନ୍ତରଂ ନେତି । ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପନେତି । ୟଥା ତଂ ସୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତାତି ୟଥା ସୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅଗନ୍ଥିତତ୍ତା ଅବଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱଂ ୱିକିରତି ୟଥା ସୁତ୍ତେନ ଅସଙ୍ଗହିତାନି ୱିକିରିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିକିରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ । ଅନ୍ତରଧାପେସୁନ୍ତି ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହ-ପଣ୍ଣାସସଙ୍ଗହାଦୀହି ଅସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତଦେୱ ଗହେତ୍ୱା ସେସଂ ୱିନାସେସୁଂ ଅଦସ୍ସନଂ ନୟିଂସୁ ।
ଅକିଲାସୁନୋ ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ ସାୱକେ ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ଓୱଦିତୁନ୍ତି ଅପିଚ ସାରିପୁତ୍ତ ତେ ବୁଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ଚେତସା ସାୱକାନଂ ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଓୱଦିତୁଂ ଅକିଲାସୁନୋ ଅହେସୁଂ, ପରଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁସାସନିଂ ନ ଭାରିୟତୋ ନ ପପଞ୍ଚତୋ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ଭୂତପୁବ୍ବଂ ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦି ତେସଂ ଅକିଲାସୁଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିଂସନକେତି ଭୟାନକେ ଭୟଜନନକେ । ଏୱଂ ୱିତକ୍କେଥାତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେଥ । ମା ଏୱଂ ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥାତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ଅକୁସଲୱିତକ୍କେ ମା ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥ । ଏୱଂ ମନସି କରୋଥାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ମନସି କରୋଥ । ମା ଏୱଂ ମନସା କତ୍ଥାତି ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା ସୁଭ’’ନ୍ତି ମା ମନସି ଅକରିତ୍ଥ । ଇଦଂ ପଜହଥାତି ଅକୁସଲଂ ପଜହଥ । ଇଦଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଥାତି କୁସଲଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ୱିହରଥ ।
ଅନୁପାଦାୟଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ତେସଞ୍ହି ଚିତ୍ତାନି ୟେହି ଆସୱେହି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ନ ତେ ତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ପନ ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୂ’’ତି । ସବ୍ବେପି ତେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫୁଟ୍ଠମିୱ ପଦୁମୱନଂ ୱିକସିତଚିତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ତତ୍ର ସୁଦଂ ସାରିପୁତ୍ତ ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ହୋତୀତି ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖଂ; ସୁଦନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ; ସାରିପୁତ୍ତାତି ଆଲପନଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ତତ୍ରାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଭିଂସନକେ ୱନସଣ୍ଡେ’’ତି, ତତ୍ର ୟୋ ସୋ ଭିଂସନକୋତି ୱନସଣ୍ଡୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ହୋତି, ଭିଂସନକିରିୟାୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ହୋତି ? ଇଦଂ ହୋତି – ୟୋ କୋଚି ଅୱୀତରାଗୋ…ପେ॰… ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତୀତି ।
ଅଥ ୱା ତତ୍ରାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ସୁଇତି ନିପାତୋ; ‘‘କିଂ ସୁ ନାମ ତେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୯) ୱିୟ । ଇଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ସୁଇଦନ୍ତି ସୁଦଂ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଇକାରଲୋପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ (ୱିଭ॰ ୨୧୯), ‘‘କିଂ ସୂଧ ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୩, ୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩) ୱିୟ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ତସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତ ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ଇଦଂସୁ ହୋତି । ଭିଂସନକତସ୍ମିନ୍ତି ଭିଂସନକଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିଂସନକତ୍ତସ୍ମିନ୍ତିୟେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘ଭିଂସନକତାୟ’’ ଇତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଭିଂସନକଭାୱେ ଇଦଂସୁ ହୋତି, ଭିଂସନକଭାୱନିମିତ୍ତଂ ଭିଂସନକଭାୱହେତୁ ଭିଂସନକଭାୱପଚ୍ଚୟା ଇଦଂସୁ ହୋତି । ୟୋ କୋଚି ଅୱୀତରାଗୋ ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତୀତି ବହୁତରାନି ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖାନି ସୂଚିସଦିସାନି କଣ୍ଟକସଦିସାନି ଚ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅପ୍ପାନି ନ ହଂସନ୍ତି । ବହୁତରାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ହଂସନ୍ତି । ଅପ୍ପକାନଂ ଅତିସୂରପୁରିସାନଂ ନ ହଂସନ୍ତି ।
ଇଦାନି ଅୟଂ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ହେତୂତିଆଦି ନିଗମନଂ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ତସ୍ମା ପାଳିକ୍କମେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସୀତି, ତଂ ପୁରିସୟୁଗୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସ୍ସଗଣନାୟ ହି ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ, ସମ୍ମୁଖସାୱକାନମ୍ପିସ୍ସ ତତ୍ତକମେୱ । ଏୱମସ୍ସ ୟ୍ୱାୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋ ସାୱକୋ, ତେନ ସହ ଘଟେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଂ ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନି ଚ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରିସୟୁଗୱସେନ ପନ ୟୁଗପରମ୍ପରାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱେୟେୱ ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମା ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସିଖିସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ । ସମ୍ମୁଖସାୱକାନମ୍ପିସ୍ସ ତତ୍ତକମେୱ । ୱେସ୍ସଭୁସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ । ସମ୍ମୁଖସାୱକାନମ୍ପିସ୍ସ ତତ୍ତକମେୱ । ଏୱଂ ତେସମ୍ପି ୟେ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକା ସାୱକା ତେହି ସହ ଘଟେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚତ୍ତାଲୀସମତ୍ତାନି ୱୀସତିମତ୍ତାନି ଚ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରିସୟୁଗୱସେନ ପନ ୟୁଗପରମ୍ପରାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେୟେୱ ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମା ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୦. ଏୱଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକାରଣଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକାରଣଂ ସୋତୁକାମୋ ପୁନ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘କୋ ପନ ଭନ୍ତେ ହେତୂ’’ତି ଆଦିନା ନୟେନ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱାପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱେପି ଚେତ୍ଥ ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁପରିମାଣତୋପି ପୁରିସୟୁଗତୋପି ଉଭୟଥା ଚିରଟ୍ଠିତିକତା ୱେଦିତବ୍ବା । କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ, କୋଣାଗମନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିଂସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି; ସମ୍ମୁଖସାୱକାନମ୍ପି ନେସଂ ତତ୍ତକମେୱ । ବହୂନି ଚ ନେସଂ ସାୱକୟୁଗାନି ପରମ୍ପରାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପୱତ୍ତେସୁଂ । ଏୱଂ ତେସଂ ଆୟୁପରିମାଣତୋପି ସାୱକୟୁଗତୋପି ଉଭୟଥା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଅହୋସି ।
ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଭଗୱତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପଡ୍ଢାୟୁକପ୍ପମାଣେ ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ତଂ ଅସମ୍ଭୁଣନ୍ତେନ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ, ଏକୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ, ପଞ୍ଚୱସ୍ସସତାୟୁକକାଲେପି ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତକାରକେ ଧମ୍ମେ ଏସନ୍ତସ୍ସ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପାଚେନ୍ତସ୍ସ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତସ୍ସ ୱସ୍ସସତାୟୁକକାଲେ ଞାଣଂ ପରିପାକମଗମାସି । ତସ୍ମା ଅତିପରିତ୍ତାୟୁକକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତେନସ୍ସ ସାୱକପରମ୍ପରାୱସେନ ଚିରଟ୍ଠିତିକମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଆୟୁପରିମାଣୱସେନ ୱସ୍ସଗଣନାୟ ନଚିରଟ୍ଠିତିକମେୱାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୨୧.ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ଏୱଂ ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକାରଣଂ ସୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱହେତୂତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ୟାଚି । ତସ୍ସା ୟାଚନୱିଧିଦସ୍ସନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା …ପେ॰… ଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଦ୍ଧନିୟନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ; ଦୀଘକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ନ ତାୱାୟଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିକାଲୋ’’ତି ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆଗମେହି ତ୍ୱନ୍ତି ତିଟ୍ଠ ତାୱ ତ୍ୱଂ; ଅଧିୱାସେହି ତାୱ ତ୍ୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଦରତ୍ଥୱସେନେୱେତ୍ଥ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସାୱକାନଂ ୱିସୟଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋୱ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ତଥାଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ତତ୍ଥାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନାପେକ୍ଖଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟା’’ତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ସା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତଥାଗତୋୟେୱ କାଲଂ ଜାନିସ୍ସତୀତି । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଅକାଲଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ତାୱ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଆସୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତେସୂତି ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା। ୟେସୁ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା ଦୁକ୍ଖାସୱା କିଲେସାସୱା ଚ ପରୂପୱାଦୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧନାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱିସେସଭୂତା ଚ ଆସୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତିୟେୱ, ୟସ୍ମା ନେସଂ ତେ କାରଣଂ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ୱୀତିକ୍କମଧମ୍ମା ୟାୱ ନ ସଙ୍ଘେ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ନ ତାୱ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା । ୟଦି ହି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ପରୂପୱାଦା ପରୂପାରମ୍ଭା ଗରହଦୋସା ନ ପରିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ।
କଥଂ ? ପଞ୍ଞପେନ୍ତେନ ହି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଦିସ୍ୱାୱ ୱୀତିକ୍କମଦୋସଂ ଇମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପରେ ଏୱଂ ଉପୱାଦଞ୍ଚ ଉପାରମ୍ଭଞ୍ଚ ଗରହଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ମେ ଅନ୍ୱାୟିକୋ ୱଚନକରୋତି ଏତ୍ତାୱତା ସିକ୍ଖାପଦେହି ପଲିୱେଠେସ୍ସତି, ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତି ? ନନୁ ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ହତ୍ଥଗତାନି ଚ ରଜ୍ଜାନିପି ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା, ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ସିକ୍ଖାୟ ତିବ୍ବଗାରୱା, କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ନିରପେକ୍ଖା ୱିହରନ୍ତି । ତେସୁ ନାମ କୋ ଲୋକାମିସଭୂତଂ ମେଥୁନଂ ୱା ପଟିସେୱିସ୍ସତି, ପରଭଣ୍ଡଂ ୱା ହରିସ୍ସତି, ପରସ୍ସ ୱା ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ଅତିମଧୁରଂ ଜୀୱିତଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସତି, ଅଭୂତଗୁଣକଥାୟ ୱା ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେସ୍ସତି ! ନନୁ ପାରାଜିକେ ଅପଞ୍ଞତ୍ତେପି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପେନେୱେତଂ ପାକଟଂ କତ’’ନ୍ତି । ତଥାଗତସ୍ସ ଚ ଥାମଞ୍ଚ ବଲଞ୍ଚ ସତ୍ତା ନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ନ ୟଥାଠାନେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଅକୁସଲୋ ୱେଜ୍ଜୋ କଞ୍ଚି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଗଣ୍ଡଂ ପୁରିସଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏହି ଭୋ ପୁରିସ, ଇମସ୍ମିଂ ତେ ସରୀରପ୍ପଦେସେ ମହାଗଣ୍ଡୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସ୍ସତି, ପଟିକଚ୍ଚେୱ ନଂ ତିକିଚ୍ଛାପେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସାଧାଚରିୟ, ତ୍ୱଂୟେୱ ନଂ ତିକିଚ୍ଛସ୍ସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅରୋଗଂ ସରୀରପ୍ପଦେସଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଆଲେପନବନ୍ଧନଧୋୱନାଦୀହି ତଂ ପଦେସଂ ସଞ୍ଛୱିଂ କତ୍ୱା ତଂ ପୁରିସଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ମହାରୋଗୋ ତେ ମୟା ତିକିଚ୍ଛିତୋ, ଦେହି ମେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ‘‘କିମୟଂ ବାଲୱେଜ୍ଜୋ ୱଦତି ? କତରୋ କିର ମେ ଇମିନା ରୋଗୋ ତିକିଚ୍ଛିତୋ ? ନନୁ ମେ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଜନେତି, ଲୋହିତକ୍ଖୟଞ୍ଚ ମଂ ପାପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପୱଦେୟ୍ୟ ଚେୱ ଉପାରମ୍ଭେୟ୍ୟ ଚ ଗରହେୟ୍ୟ ଚ, ନ ଚସ୍ସ ଗୁଣଂ ଜାନେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ୟଦି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ୱୀତିକ୍କମଦୋସେ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ପରୂପୱାଦାଦୀହି ଚ ନ ପରିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚସ୍ସ ଥାମଂ ୱା ବଲଂ ୱା ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ନ ୟଥାଠାନେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ତାୱ ସାରିପୁତ୍ତ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ…ପେ॰… ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଅକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ କାଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତୋ ଚ ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟଦା; ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱା ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା ୱୀତିକ୍କମଦୋସା ସଙ୍ଘେ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତଦା ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି, ଉଦ୍ଦିସତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । କସ୍ମା ? ତେସଂୟେୱ ‘‘ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାନଂ ୱୀତିକ୍କମଦୋସାନଂ ପଟିଘାତାୟ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ୱେଜ୍ଜୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଗଣ୍ଡଂ ଫାଲନଲେପନବନ୍ଧନଧୋୱନାଦୀହି ତିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ରୋଗଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ସଞ୍ଛୱିଂ କତ୍ୱା ନ ତ୍ୱେୱ ଉପୱାଦାଦିରହୋ ହୋତି, ସକେ ଚ ଆଚରିୟକେ ୱିଦିତାନୁଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କାରଂ ପାପୁଣାତି; ଏୱଂ ନ ଚ ଉପୱାଦାଦିରହୋ ହୋତି, ସକେ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱିସୟେ ୱିଦିତାନୁଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କାରଂ ପାପୁଣାତି । ତଞ୍ଚସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁପ୍ପଂ ହୋତି, ୟଥାଠାନେ ତିଟ୍ଠତୀତି ।
ଏୱଂ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅକାଲଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ କାଲନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ତାୱ ସାରିପୁତ୍ତ ଇଧେକଚ୍ଚେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ପଦାନି ପାଳିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ପନ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ରତ୍ତିୟୋ ଜାନନ୍ତୀତି ରତ୍ତଞ୍ଞୂ, ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବହୁକା ରତ୍ତିୟୋ ଜାନନ୍ତି, ଚିରପବ୍ବଜିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରତ୍ତଞ୍ଞୂହି ମହତ୍ତଂ ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ; ଚିରପବ୍ବଜିତେହି ମହନ୍ତଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ର ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ସଙ୍ଘେ ଉପସେନଂ ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ହାୟସ୍ମା ଊନଦସୱସ୍ସେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଏକୱସ୍ସୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଉପସମ୍ପାଦେସି । ଅଥ ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସି – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଊନଦସୱସ୍ସେନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) । ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ପୁନ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଦସୱସ୍ସାମ୍ହ ଦସୱସ୍ସାମ୍ହା’’ତି ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଅପରମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେସି – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲେନ ଅବ୍ୟତ୍ତେନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ଦସୱସ୍ସେନ ୱା ଅତିରେକଦସୱସ୍ସେନ ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୭୬) ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲେ ଦ୍ୱେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ।
ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତନ୍ତି ୱିପୁଲଭାୱେନ ମହତ୍ତଂ । ସଙ୍ଘୋ ହି ୟାୱ ନ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମାନଂ ୱସେନ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତାୱ ସେନାସନାନି ପହୋନ୍ତି । ସାସନେ ଏକଚ୍ଚେ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ପନ ପତ୍ତେ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଥ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି । ତତ୍ଥ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ସଙ୍ଘେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦାନି ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ ଉତ୍ତରି ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ’’ (ପାଚି॰ ୫୧); ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅନୁୱସ୍ସଂ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ’’ (ପାଚି॰ ୧୧୭୧); ‘‘ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେ ୱୁଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୧୧୭୫) ଇମିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତନ୍ତି ଲାଭସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହତ୍ତଂ; ୟୋ ଲାଭସ୍ସ ଅଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତମୋ ମହନ୍ତଭାୱୋ, ତଂ ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭେନ ୱା ଅଗ୍ଗମହତ୍ତମ୍ପି, ଲାଭେନ ସେଟ୍ଠତ୍ତଞ୍ଚ ମହନ୍ତତ୍ତଞ୍ଚ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘୋ ହି ୟାୱ ନ ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତାୱ ନ ଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପତ୍ତେ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଥ ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି – ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅଚେଲକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ୱା ସହତ୍ଥା ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟ, ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୭୦) । ଇଦଞ୍ହି ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ସଙ୍ଘେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ।
ବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତନ୍ତି ବାହୁସଚ୍ଚସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱଂ । ସଙ୍ଘୋ ହି ୟାୱ ନ ବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତାୱ ନ ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବାହୁସଚ୍ଚମହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ପନ ୟସ୍ମା ଏକମ୍ପି ନିକାୟଂ, ଦ୍ୱେପି…ପେ॰… ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜମାନା ପୁଗ୍ଗଲା ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଦୀପେନ୍ତି । ଅଥ ସତ୍ଥା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି…ପେ॰… ସମଣୁଦ୍ଦେସୋପି ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୪୧୮) ନୟେନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଆସୱଟ୍ଠାନୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଞ୍ଚ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସବ୍ବସୋପି ତେସଂ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିରବ୍ବୁଦୋ ହି ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନିରବ୍ବୁଦୋତି ଅବ୍ବୁଦୱିରହିତୋ; ଅବ୍ବୁଦା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଚୋରା, ନିଚ୍ଚୋରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୋରାତି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦୁସ୍ସୀଲାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ହି ଅସ୍ସମଣାୱ ହୁତ୍ୱା ସମଣପଟିଞ୍ଞତାୟ ପରେସଂ ପଚ୍ଚୟେ ଚୋରେନ୍ତି । ତସ୍ମା ନିରବ୍ବୁଦୋତି ନିଚ୍ଚୋରୋ, ନିଦ୍ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିରାଦୀନୱୋତି ନିରୁପଦ୍ଦୱୋ ନିରୁପସଗ୍ଗୋ; ଦୁସ୍ସୀଲାଦୀନୱରହିତୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପଗତକାଳକୋତି କାଳକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲାୟେୱ; ତେ ହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାପି ସମାନା କାଳକଧମ୍ମୟୋଗା କାଳକାତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସଂ ଅଭାୱା ଅପଗତକାଳକୋ। ଅପହତକାଳକୋତିପି ପାଠୋ । ସୁଦ୍ଧୋତି ଅପଗତକାଳକତ୍ତାୟେୱ ସୁଦ୍ଧୋ ପରିୟୋଦାତୋ ପଭସ୍ସରୋ । ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସାରୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସୀଲ-ସମାଧି-ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି-ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣା, ତସ୍ମିଂ ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।
ଏୱଂ ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ସୋ ଚସ୍ସ ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେସଞ୍ହି ସାରିପୁତ୍ତାତି ଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ୟାନିମାନି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ଉପଗତାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି, ଇମେସଂ ୟୋ ଗୁଣୱସେନ ପଚ୍ଛିମକୋ ସବ୍ବପରିତ୍ତଗୁଣୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ସୋତାପନ୍ନୋ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ; ସୋତୋତି ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଥାହ –
‘‘ସୋତୋ ସୋତୋତି ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି; କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତୋତି ? ଅୟମେୱ ହି, ଭନ୍ତେ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି । ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋତି ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି; କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ? ‘‘ୟୋ ହି, ଭନ୍ତେ, ଇମିନା ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ସୋତାପନ୍ନୋ । ସୋୟମାୟସ୍ମା ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୦୧) । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗେନ ଫଲସ୍ସ ନାମଂ ଦିନ୍ନଂ । ତସ୍ମା ଫଲଟ୍ଠୋ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ୱିନିପାତେତୀତି ୱିନିପାତୋ; ନାସ୍ସ ୱିନିପାତୋ ଧମ୍ମୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ, ନ ଅତ୍ତାନଂ ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତନସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟେ ଧମ୍ମା ଅପାୟଗମନୀୟା, ତେସଂ ପରିକ୍ଖୟା । ୱିନିପତନଂ ୱା ୱିନିପାତୋ, ନାସ୍ସ ୱିନିପାତୋ ଧମ୍ମୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ, ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତନସଭାୱୋ ଅସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ମଗ୍ଗେନ ନିୟତତ୍ତା ନିୟତୋ। ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ପରା ଗତି ଅସ୍ସାତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ। ଉପରି ମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅୱସ୍ସଂ ସମ୍ପାପକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ପଟିଲଦ୍ଧପଠମମଗ୍ଗତ୍ତାତି ।
ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟାଚନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣକଥା
୨୨. ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ତଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆଲପି ଅଭାସି ସମ୍ବୋଧେସି । କିନ୍ତି ? ଆଚିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ଏୱମାଦି । ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଚରିତଂ ୱତ୍ତଂ ଅନୁଧମ୍ମତା । ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି – ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ, ସାୱକାଚିଣ୍ଣନ୍ତି । କତମଂ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ? ଇଦଂ ତାୱ ଏକଂ – ୟେହି ନିମନ୍ତିତା ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତି, ନ ତେ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତି । ସାୱକା ପନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ୱା ୟଥାସୁଖଂ ପକ୍କମନ୍ତି ।
ଅପରମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ – ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ପୱାରେତ୍ୱା ଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତିୟେୱ । ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା ଚ ମହାମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ମଣ୍ଡଲେ ଚରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମହାମଣ୍ଡଲଂ ନୱୟୋଜନସତିକଂ, ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଛୟୋଜନସତିକଂ, ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲଂ ତିୟୋଜନସତିକଂ । ୟଦା ମହାମଣ୍ଡଲେ ଚାରିକଂ ଚରିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଦା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ପାଟିପଦଦିୱସେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ମହାଜନଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ଧମ୍ମଦାନେନ ଚସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟୁପନିସ୍ସିତଂ କୁସଲଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତା ନୱହି ମାସେହି ଜନପଦଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନା ତରୁଣା ହୋନ୍ତି, ମହାପୱାରଣାୟ ଅପ୍ପୱାରେତ୍ୱା ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ ଦତ୍ୱା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପୱାରେତ୍ୱା ମାଗସିରସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ଅଟ୍ଠହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତି । ସଚେ ପନ ନେସଂ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଂ ଅପରିପାକିନ୍ଦ୍ରିୟା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମେନ୍ତା ମାଗସିରମାସମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ଫୁସ୍ସମାସସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲେ ସତ୍ତହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେନ୍ତି । ତେସୁ ଚ ମଣ୍ଡଲେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିଚରନ୍ତାପି ତେ ତେ ସତ୍ତେ କିଲେସେହି ୱିୟୋଜେନ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀହି ପୟୋଜେନ୍ତା ୱେନେୟ୍ୟୱସେନେୱ ନାନାୱଣ୍ଣାନି ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତା ୱିୟ ଚରନ୍ତି ।
ଅପରମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ – ଦେୱସିକଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସନ୍ତଂ ସୁଖଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ, ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନଂ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତସମୱଲୋକନଂ ।
ଅପରମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ – ଆଗନ୍ତୁକେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଠମତରଂ ପଟିସନ୍ଥାରକରଣଂ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନା, ଓତିଣ୍ଣେ ଦୋସେ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନନ୍ତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ।
କତମଂ ସାୱକାଚିଣ୍ଣଂ ? ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସନ୍ନିପାତୋ ପୁରେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅଧିଗତଗୁଣାରୋଚନତ୍ଥଂ ଉପରି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗ୍ଗହଣତ୍ଥଞ୍ଚ। ଇଦଂ ସାୱକାଚିଣ୍ଣଂ । ଇଧ ପନ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଆଚିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତାନ’’ନ୍ତି ।
ଆୟାମାତି ଆଗଚ୍ଛ ୟାମ । ଅପଲୋକେସ୍ସାମାତି ଚାରିକଂ ଚରଣତ୍ଥାୟ ଆପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ । ଏୱନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭନ୍ତେତି ଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ; ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିୱଚନଦାନନ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୀତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପଟିଅସ୍ସୋସି, ଅଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଣି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିଗ୍ଗହେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ନିୱାସେତ୍ୱାତି ଇଧ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ୱା ସାୟନ୍ହସମୟନ୍ତି ୱା ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭଗୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ପଚ୍ଛାସମଣଂ କତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଗରୱୀଥିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାହି ରଂସୀହି ସମୁଜ୍ଜୋତୟମାନୋ ୟେନ ୱେରଞ୍ଜସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନିୱେସନଂ ତେନୁପସଙ୍କମି । ଘରଦ୍ୱାରେ ଠିତମତ୍ତମେୱ ଚସ୍ସ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପରିଜନୋ ଆରୋଚେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ସଂୱେଗଜାତୋ ସହସା ୱୁଟ୍ଠାୟ ମହାରହଂ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ‘‘ଇତୋ, ଭଗୱା, ଉପସଙ୍କମତୂ’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପନିସୀଦିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନା ଠିତପଦେସତୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । ଇତୋ ପରଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ୟଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆହ – ‘‘ଅପିଚ ୟୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ, ସୋ ନ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ମୟା ନିମନ୍ତିତାନଂ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ତେମାସଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପାତୋ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ, ସାୟନ୍ହେ ଅନେକୱିଧ ପାନୱିକତି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜାସକ୍କାରୋତି ଏୱମାଦିକୋ ୟୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଦାତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ନ ଦିନ୍ନୋତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନୋ ଅସନ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅମ୍ହାକଂ ନୋ ଅସନ୍ତୋତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ଦାନୱତ୍ଥୁଂ ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦଦେୟ୍ୟାମ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନୋ ଅସନ୍ତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନୋପିଅଦାତୁକମ୍ୟତାତି ଅଦାତୁକାମତାପି ନୋ ନତ୍ଥି, ୟଥା ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣାନଂ ମଚ୍ଛରୀନଂ । ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା ବହୁକିଚ୍ଚା ଘରାୱାସାତି ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ୟସ୍ମା ବହୁକିଚ୍ଚା ଘରାୱାସା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦାତୁକମ୍ୟତାୟ ଚ ତଂ କୁତୋ ଲବ୍ଭା କୁତୋ ତଂ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, ୟଂ ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦଦେୟ୍ୟାମାତି ଘରାୱାସଂ ଗରହନ୍ତୋ ଆହ । ସୋ କିର ମାରେନ ଆୱଟ୍ଟିତଭାୱଂ ନ ଜାନାତି, ‘‘ଘରାୱାସପଲିବୋଧେନ ମେ ସତିସମ୍ମୋସୋ ଜାତୋ’’ତି ମଞ୍ଞି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅପିଚ – ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଇମସ୍ମିଂ ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ୟମହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦଦେୟ୍ୟଂ, ତଂ କୁତୋ ଲବ୍ଭା ? ବହୁକିଚ୍ଚା ହି ଘରାୱାସାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ୟଂ ମେ ତୀହି ମାସେହି ଦାତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ଏକଦିୱସେନେୱ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଧିୱାସେତୁ ମେ ଭୱଂ ଗୋତମୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସ୍ୱାତନାୟାତି ୟଂ ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ସକ୍କାରଂ କରୋତୋ ସ୍ୱେ ଭୱିସ୍ସତି ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଞ୍ଚ, ତଦତ୍ଥାୟ । ଅଥ ତଥାଗତୋ ‘‘ସଚେ ଅହଂ ନାଧିୱାସେୟ୍ୟଂ, ‘ଅୟଂ ତେମାସଂ କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା କୁପିତୋ ମଞ୍ଞେ, ତେନ ମେ ୟାଚିୟମାନୋ ଏକଭତ୍ତମ୍ପି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି, ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଅୟ’ନ୍ତି ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ୱେରଞ୍ଜାୱାସିନୋ ଚ ଗରହିତ୍ୱା ବହୁଂ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ତେସଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ତେସଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ।
ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଚ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ‘‘ଅଲଂ ଘରାୱାସପଲିବୋଧଚିନ୍ତାୟା’’ତି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ସମାଦପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚ ନଂ ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ସଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ତାୟ ସଉସ୍ସାହତାୟ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେହି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ଧମ୍ମରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି । ପକ୍କନ୍ତେ ଚ ପନ ଭଗୱତି ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୁତ୍ତଦାରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ମୟଂ, ଭଣେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ତେମାସଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ଏକଭତ୍ତମ୍ପି ନାଦମ୍ହ । ହନ୍ଦ, ଦାନି ତଥା ଦାନଂ ପଟିୟାଦେଥ ୟଥା ତେମାସିକୋପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ସ୍ୱେ ଏକଦିୱସେନେୱ ଦାତୁଂ ସକ୍କା ହୋତୀ’’ତି । ତତୋ ପଣୀତଂ ଦାନଂ ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱା ୟଂ ଦିୱସଂ ଭଗୱା ନିମନ୍ତିତୋ, ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ ଆସନଟ୍ଠାନଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ମହାରହାନି ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧଧୂମୱାସକୁସୁମୱିଚିତ୍ରଂ ମହାପୂଜଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ କାଲଂ ଆରୋଚାପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ…ପେ॰… ନିଟ୍ଠିତଂ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୨୩. ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ନିସୀଦି ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନା’’ତି । ଅଥ ଖୋ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନ୍ତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖନ୍ତି ବୁଦ୍ଧପରିଣାୟକଂ; ବୁଦ୍ଧଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଣୀତେନାତି ଉତ୍ତମେନ । ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ । ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ତପ୍ପେତ୍ୱା, ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସୁହିତଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱା । ସମ୍ପୱାରେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱାରେତ୍ୱା ‘ଅଲ’ନ୍ତି ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ମୁଖସଞ୍ଞାୟ ୱଚୀଭେଦେନ ଚ ପଟିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା । ଭୁତ୍ତାୱିନ୍ତି ଭୁତ୍ତୱନ୍ତଂ । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନ୍ତି ପତ୍ତତୋ ଓନୀତପାଣିଂ; ଅପନୀତହତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେସୀତି ତିଚୀୱରଂ ଭଗୱତୋ ଅଦାସି । ଇଦଂ ପନ ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ତିଚୀୱରେନ ଅଚ୍ଛାଦେସୀ’’ତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ତିଚୀୱରେ ଏକମେକୋ ସାଟକୋ ସହସ୍ସଂ ଅଗ୍ଘତି । ଇତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ତିସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ତିଚୀୱରମଦାସି ଉତ୍ତମଂ କାସିକୱତ୍ଥସଦିସଂ । ଏକମେକଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏକମେକେନ ଦୁସ୍ସୟୁଗେନାତି ଏକମେକେନ ଦୁସ୍ସୟୁଗଳେନ । ତତ୍ର ଏକସାଟକୋ ପଞ୍ଚସତାନି ଅଗ୍ଘତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକାନି ଦୁସ୍ସାନି ଅଦାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଦତ୍ୱା ଅତୁଟ୍ଠୋ ପୁନ ସତ୍ତଟ୍ଠସହସ୍ସଗ୍ଘନକେ ଅନେକରତ୍ତକମ୍ବଲେ ଚ ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣପତ୍ତପଟେ ଚ ଫାଲେତ୍ୱା ଫାଲେତ୍ୱା ଆୟୋଗଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନପରିସ୍ସାୱନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅଦାସି । ସତପାକସହସ୍ସପାକାନଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜତେଲାନଂ ତୁମ୍ବାନି ପୂରେତ୍ୱା ଏକମେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ତେଲମଦାସି । କିଂ ବହୁନା, ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ନ କୋଚି ପରିକ୍ଖାରୋ ସମଣପରିଭୋଗୋ ଅଦିନ୍ନୋ ନାମ ଅହୋସି । ପାଳିୟଂ ପନ ଚୀୱରମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ମହାୟାଗଂ ୟଜିତ୍ୱା ସପୁତ୍ତଦାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତେମାସଂ ମାରାୱଟ୍ଟନେନ ଧମ୍ମସୱନାମତରସପରିଭୋଗପରିହୀନଂ ଏକଦିୱସେନେୱ ଧମ୍ମାମତୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସେତ୍ୱା ପୁରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପଂ କୁରୁମାନୋ ଧମ୍ମିୟାକଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା…ପେ॰… ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି। ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ସପୁତ୍ତଦାରୋ ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପୁନପି, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅସ୍ସୂନି ପୱତ୍ତୟମାନୋ ନିୱତ୍ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱାତି ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୟଥାରୁଚିତଂ ୱାସଂ ୱସିତ୍ୱା ୱେରଞ୍ଜାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାମଣ୍ଡଲେ ଚାରିକାୟ ଚରଣକାଲେ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱୀଥି ପହାୟ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଦୋସେନ କିଲନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଉଜୁନାୱ ମଗ୍ଗେନ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ସୋରେୟ୍ୟାଦୀନି ଅନୁପଗମ୍ମ ପୟାଗପତିଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗଙ୍ଗଂ ନଦିଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ୟେନ ବାରାଣସୀ ତଦୱସରି । ତେନ ଅୱସରି ତଦୱସରି । ତତ୍ରାପି ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୱିହରିତ୍ୱା ୱେସାଲିଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନୁପଗମ୍ମ ସୋରେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟ’’ନ୍ତି ।
ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତ୍ରିଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମିଂ –
ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ, ନିଦାନୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋ ।
ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋ, ସକସମୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ଚେୱ ॥
ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନତୋ, ପଦତ୍ଥତୋ ପାଳିୟୋଜନକ୍କମତୋ ।
ସିକ୍ଖାପଦନିଚ୍ଛୟତୋ, ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋ ॥
ସମ୍ପସ୍ସତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କିଞ୍ଚି ଅପାସାଦିକଂ ୟତୋ ଏତ୍ଥ ।
ୱିଞ୍ଞୂନମୟଂ ତସ୍ମା, ସମନ୍ତପାସାଦିକାତ୍ୱେୱ ॥
ସଂୱଣ୍ଣନା ପୱତ୍ତା, ୱିନୟସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲେନ ।
ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଲୋକନାଥେନ, ଲୋକମନୁକମ୍ପମାନେନାତି ॥
ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ପାରାଜିକକଣ୍ଡଂ
୧. ପଠମପାରାଜିକଂ
ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା
୨୪. ଇତୋ ପରଂ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲିୟା ଅୱିଦୂରେତିଆଦି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉତ୍ତାନତ୍ଥଂ । ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନଂ ପହାୟ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । କଲନ୍ଦଗାମୋତି କଲନ୍ଦକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କାଳକା, ତେସଂ ୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ଗାମୋ । କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋତି ଗାମୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ରାଜସମ୍ମତସ୍ସ ଚତ୍ତାଲୀସକୋଟିୱିଭୱସ୍ସ କଲନ୍ଦସେଟ୍ଠିନୋ ପୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞେପି କଲନ୍ଦନାମକା ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ବହୁଲେହୀତି ବହୁକେହି । ସହାୟକେହୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ସହ ଆୟନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସହାୟା, ସହାୟା ଏୱ ସହାୟକା, ତେହି ସହାୟକେହି । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ । କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନାତି କେନଚିଦେୱ ଭଣ୍ଡପ୍ପୟୋଜନଉଦ୍ଧାରସାରଣାଦିନା କିଚ୍ଚେନ; କତ୍ତିକନକ୍ଖତ୍ତକୀଳାକିଚ୍ଚେନାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଭଗୱା ହି କତ୍ତିକଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱେସାଲିଂ ସମ୍ପାପୁଣି । କତ୍ତିକନକ୍ଖତ୍ତକୀଳା ଚେତ୍ଥ ଉଳାରା ହୋତି । ତଦତ୍ଥଂ ଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଦ୍ଦସ ଖୋତି କଥଂ ଅଦ୍ଦସ ? ସୋ କିର ନଗରତୋ ଭୁତ୍ତପାତରାସଂ ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନହତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସୱନତ୍ଥଞ୍ଚ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ମହାଜନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କ୍ୱ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସୱନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି । ତେନ ହି ‘‘ଅହମ୍ପି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଖୋ…ପେ॰… ଦେସେନ୍ତ’’ନ୍ତି । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସାତି ଦିସ୍ୱାନ ଅସ୍ସ । ଏତଦହୋସୀତି ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତାୟ ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ଭବ୍ବକୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଂ ଅହୋସି । କିଂ ଅହୋସି ? ୟଂନୂନାହମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ସୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି। ତତ୍ଥ ୟନ୍ନୂନାତି ପରିୱିତକ୍କଦସ୍ସନମେତଂ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ୟମୟଂ ପରିସା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ତଂ ସୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଅଥଖୋ ସୁଦିନ୍ନୋ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋ ୟେନ ସା ପରିସାତି ଇଧ କସ୍ମା ‘‘ୟେନ ଭଗୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୟେନ ସା ପରିସା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଉଳାରୁଳାରଜନା ମହତୀ ପରିସା ନିସିନ୍ନା, ତତ୍ର ନ ସକ୍କା ଇମିନା ପଚ୍ଛା ଆଗତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ । ପରିସାୟ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସକ୍କାତି ସୋ ତଂ ପରିସଂୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନୋ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋ ୟେନ ସା ପରିସା’’ତି । ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଦହୋସୀତି ନ ନିସିନ୍ନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅହୋସି, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତୋ ସିତ୍ତୟୂପସଂହିତଂ ଥୋକଂ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା; ତଂ ପନସ୍ସ ୟସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଦହୋସୀ’’ତି । କିଂ ଅହୋସୀତି ? ୟଥା ୟଥା ଖୋତିଆଦି ।
ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପକଥା – ଅହଂ ଖୋ ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମି, ତେନ ତେନ ମେ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଏୱଂ ହୋତି ୟଦେତଂ ସିତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ ଚରିତବ୍ବଂ, ଏକଦିୱସମ୍ପି ଚ କିଲେସମଲେନ ଅମଲୀନଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସଂ ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗଂ ଚରିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ନ ସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ । ୟଂନୂନାହଂ କେସେ ଚ ମସ୍ସୁଞ୍ଚ ଓହାରେତ୍ୱା କସାୟରସପୀତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପରିଦହିତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଅଗାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି; ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ‘‘ଅନଗାରିୟା’’ତି ଞାତବ୍ବା । ତଂ ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ ।
୨୫.ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୁଦିନ୍ନୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । କସ୍ମା ? ତତ୍ରସ୍ସ ବହୂ ଞାତିସାଲୋହିତା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ସନ୍ତି, ତେ ‘‘‘ତ୍ୱଂ ମାତାପିତୂନଂ ଏକପୁତ୍ତକୋ, ନ ଲବ୍ଭା ତୟା ପବ୍ବଜିତୁ’ନ୍ତି ବାହାୟମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ, ତତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସହେୱ ପରିସାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ କେନଚି ସରୀରକିଚ୍ଚଲେସେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନୋ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋ ଅଚିରୱୁଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେତୁ ମଂ ଭଗୱା’’ତି ।
ଭଗୱା ପନ ୟସ୍ମା ରାହୁଲକୁମାରସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତୋ ପଭୁତି ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ପୁତ୍ତଂ ନ ପବ୍ବାଜେତି, ତସ୍ମା ନଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ପନ ତ୍ୱଂ ସୁଦିନ୍ନ ମାତାପିତୂହି…ପେ॰… ପବ୍ବଜ୍ଜାୟା’’ତି ।
୨୬. ଇତୋ ପରଂ ପାଠାନୁସାରେନେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କରଣୀୟଂ ତୀରେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଧୁରନିକ୍ଖେପେନେୱ ତଂ କରଣୀୟଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି; ନ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଭଣ୍ଡପ୍ପୟୋଜନଉଦ୍ଧାରସାରଣାଦୀସୁ ୱା ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳାୟଂ ୱା ଚିତ୍ତଂ ନମତି । ଅମ୍ମ ତାତାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅମ୍ମାତି ମାତରଂ ଆଲପତି; ତାତାତି ପିତରଂ । ତ୍ୱଂ ଖୋସୀତି ତ୍ୱଂ ଖୋ ଅସି । ଏକପୁତ୍ତକୋତି ଏକୋୱ ପୁତ୍ତକୋ; ଅଞ୍ଞୋ ତେ ଜେଟ୍ଠୋ ୱା କନିଟ୍ଠୋ ୱା ନତ୍ଥି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏକପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଅନୁକମ୍ପାୱସେନ ‘‘ଏକପୁତ୍ତକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପିୟୋତି ପୀତିଜନନକୋ । ମନାପୋତି ମନୱଡ୍ଢନକୋ । ସୁଖେଧିତୋତି ସୁଖେନ ଏଧିତୋ; ସୁଖସଂୱଡ୍ଢିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖପରିହତୋତି ସୁଖେନ ପରିହତୋ; ଜାତକାଲତୋ ପଭୁତି ଧାତୀହି ଅଙ୍କତୋ ଅଙ୍କଂ ହରିତ୍ୱା ଧାରିୟମାନୋ ଅସ୍ସକରଥକାଦୀହି ବାଲକୀଳନକେହି କୀଳମାନୋ ସାଦୁରସଭୋଜନଂ ଭୋଜିୟମାନୋ ସୁଖେନ ପରିହତୋ ।
ନ ତ୍ୱଂ, ତାତ ସୁଦିନ୍ନ, କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାନାସୀତି ତ୍ୱଂ ତାତ ସୁଦିନ୍ନ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କଲଭାଗଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନ ଜାନାସି; ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖେନ ନାନୁଭୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଅନୁଭୱନତ୍ଥେ ଚ ଜାନନା; ଅଥ ୱା କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ନସ୍ସରସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ସରଣତ୍ଥେ ଚ ଜାନନା । ୱିକପ୍ପଦ୍ୱୟେପି ପୁରିମପଦସ୍ସ ଉତ୍ତରପଦେନ ସମାନୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ଞାତବ୍ବଂ । ମରଣେନପି ମୟଂ ତେ ଅକାମକା ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଚେପି ତୱ ଅମ୍ହେସୁ ଜୀୱମାନେସୁ ମରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେନ ତେ ମରଣେନପି ମୟଂ ଅକାମକା ଅନିଚ୍ଛକା ନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା, ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମ; ତୟା ୱିୟୋଗଂ ୱା ପାପୁଣିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ମୟଂ ତନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ କିଂ ପନ କିଂ ନାମ ତଂ କାରଣଂ ୟେନ ମୟଂ ତଂ ଜୀୱନ୍ତଂ ଅନୁଜାନିସ୍ସାମ; ଅଥ ୱା କିଂ ପନ ମୟଂ ତନ୍ତି କେନ ପନ କାରଣେନ ମୟଂ ତଂ ଜୀୱନ୍ତଂ ଅନୁଜାନିସ୍ସାମାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୭.ତତ୍ଥେୱାତି ୟତ୍ଥ ନଂ ଠିତଂ ମାତାପିତରୋ ନାନୁଜାନିଂସୁ, ତତ୍ଥେୱ ଠାନେ । ଅନନ୍ତରହିତାୟାତି କେନଚି ଅତ୍ଥରଣେନ ଅନତ୍ଥତାୟ ।
୨୮.ପରିଚାରେହୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବନଟନାଟକାଦୀନି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସହାୟକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟଥାସୁଖଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାରେହି ସଞ୍ଚାରେହି; ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଉପନେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ପରିଚାରେହୀତି ଗନ୍ଧବ୍ବନଟନାଟକାଦୀନି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସହାୟକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଲଳ, ଉପଲଳ, ରମ, କୀଳସ୍ସୂତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ । ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋତି ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ଦାନପ୍ପଦାନାଦୀନି ସୁଗତିମଗ୍ଗସୋଧକାନି କୁସଲକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତୋ । ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି କଥାନୁପ୍ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ନିରାଲାପସଲ୍ଲାପୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ପଟିୱଚନମ୍ପି ଅଲଭମାନା ସହାୟକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ୱୋ ସହାୟକୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ, ନିୱାରେଥ ନ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତେପି ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅୱୋଚୁଂ, ତେସମ୍ପି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତସ୍ସ ସହାୟକା…ପେ॰… ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀ’’ତି ।
୨୯. ଅଥସ୍ସ ସହାୟକାନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନୋ ମରିସ୍ସତି ନ କୋଚି ଗୁଣୋ ଭୱିସ୍ସତି । ପବ୍ବଜିତଂ ପନ ନଂ ମାତାପିତରୋପି କାଲେନ କାଲଂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ମୟମ୍ପି ପସ୍ସିସ୍ସାମ । ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ଚ ନାମେସା ଭାରିୟା, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତବ୍ବଂ । ଏକସେୟ୍ୟଂ ଏକଭତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅତିଦୁକ୍କରଂ । ଅୟଞ୍ଚ ସୁଖୁମାଲୋ ନାଗରିକଜାତିୟୋ, ସୋ ତଂ ଚରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପୁନ ଇଧେୱ ଆଗମିସ୍ସତି । ହନ୍ଦସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ମାତାପିତରୋପି ନଂ ଅନୁଜାନିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତସ୍ସ ସହାୟକା ୟେନ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ…ପେ॰… ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ମାତାପିତୂହି ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟା’’ତି ।
୩୦.ହଟ୍ଠୋତି ତୁଟ୍ଠୋ । ଉଦଗ୍ଗୋତି ପୀତିୱସେନ ଅବ୍ଭୁନ୍ନତକାୟଚିତ୍ତୋ । କତିପାହନ୍ତି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି । ବଲଂ ଗାହେତ୍ୱାତି ସପ୍ପାୟଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ, ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନାଦୀହି ଚ କାୟଂ ପରିହରନ୍ତୋ, କାୟବଲଂ ଜନେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସ୍ସୁମୁଖଂ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ପହାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେତୁ ମଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱାତି । ଭଗୱା ସମୀପେ ଠିତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପିଣ୍ଡଚାରିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁ ସୁଦିନ୍ନଂ ପବ୍ବାଜେହି ଚେୱ ଉପସମ୍ପାଦେହି ଚା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ସୁଦିନ୍ନଂ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତଂ ଜିନଦତ୍ତିୟଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଲଦ୍ଧା ପବ୍ବାଜେସି ଚେୱ ଉପସମ୍ପାଦେସି ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଲତ୍ଥ ଖୋସୁଦିନ୍ନୋ କଲନ୍ଦପୁତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଅଲତ୍ଥ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଠତ୍ୱା ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ କଥିତା । ମୟଂ ପନ ୟଥାଠିତପାଳିୱସେନେୱ ଖନ୍ଧକେ କଥୟିସ୍ସାମ । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତଂ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ ଖନ୍ଧକେ ୱା ପରିୱାରେ ୱା କଥେତବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି ୱିଭଙ୍ଗେକଥିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ କଥୟିସ୍ସାମ । ଏୱଞ୍ହି କଥିୟମାନେ ପାଳିକ୍କମେନେୱ ୱଣ୍ଣନା କତା ହୋତି । ତତୋ ତେନ ତେନ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଅତ୍ଥିକାନଂ ପାଳିକ୍କମେନେୱ ଇମଂ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସୋ ସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ଅଚିରୂପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଚିରଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା; ଉପସମ୍ପଦତୋ ନଚିରକାଲେୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱରୂପେତି ଏୱଂୱିଧେ ଏୱଂଜାତିକେ । ଧୁତଗୁଣେତି କିଲେସନିଦ୍ଧୁନନକେ ଗୁଣେ । ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତୀତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱତ୍ତତି ଚରତି ୱିହରତି । ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତୀତି ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ଅରଞ୍ଞୱାସିକୋ ହୋତି । ପିଣ୍ଡପାତିକୋତି ଅତିରେକଲାଭପଟିକ୍ଖେପେନ ଚୁଦ୍ଦସ ଭତ୍ତାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । ପଂସୁକୂଲିକୋତି ଗହପତିଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତି । ସପଦାନଚାରିକୋତି ଲୋଲୁପ୍ପଚାରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସପଦାନଚାରିକଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ସପଦାନଚାରିକୋ ହୋତି; ଘରପଟିପାଟିୟା ଭିକ୍ଖାୟ ପୱିସତି । ୱଜ୍ଜିଗାମନ୍ତି ୱଜ୍ଜୀନଂ ଗାମଂ ୱଜ୍ଜୀସୁ ୱା ଗାମଂ ।
ଅଡ୍ଢା ମହଦ୍ଧନାତିଆଦୀସୁ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗୂପକରଣମହନ୍ତତାୟ ଅଡ୍ଢା; ୟେ ହି ତେସଂ ଉପଭୋଗା ୟାନି ଚ ଉପଭୋଗୂପକରଣାନି, ତାନି ମହନ୍ତାନି ବହୁଲାନି ସାରକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଧେତ୍ୱା ଠପିତଧନମହନ୍ତତାୟ ମହଦ୍ଧନା । ମହାଭୋଗାତି ଦିୱସପରିବ୍ବୟସଙ୍ଖାତଭୋଗମହନ୍ତତାୟ ମହାଭୋଗା । ଅଞ୍ଞେହି ଉପଭୋଗେହି ଜାତରୂପରଜତସ୍ସେୱ ପହୂତତାୟ ପହୂତଜାତରୂପରଜତା। ଅଲଙ୍କାରଭୂତସ୍ସ ୱିତ୍ତୂପକରଣସ୍ସ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜକରଣସ୍ସ ପହୂତତାୟ ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣା। ୱୋହାରୱସେନ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଧନଧଞ୍ଞସ୍ସ ପହୂତତାୟ ପହୂତଧନଧଞ୍ଞାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସେନାସନଂସଂସାମେତ୍ୱାତି ସେନାସନଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା; ୟଥା ନ ୱିନସ୍ସତି ତଥା ନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଟ୍ଠିମତ୍ତେ ଥାଲିପାକେତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସଟ୍ଠିଥାଲିପାକେ । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ଥାଲିପାକୋ ଦସନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଛନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଭତ୍ତଂ ହୋତି । ଭତ୍ତାଭିହାରଂ ଅଭିହରିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ଅଭିହରୀୟତୀତି ଅଭିହାରୋ। କିଂ ଅଭିହରୀୟତି ? ଭତ୍ତଂ। ଭତ୍ତମେୱ ଅଭିହାରୋ ଭତ୍ତାଭିହାରୋ, ତଂ ଭତ୍ତାଭିହାରଂ । ଅଭିହରିଂସୂତି ଅଭିମୁଖା ହରିଂସୁ । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ସ କିଂ ପମାଣନ୍ତି ? ସଟ୍ଠି ଥାଲିପାକା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଟ୍ଠିମତ୍ତେ ଥାଲିପାକେ ଭତ୍ତାଭିହାରଂ ଅଭିହରିଂସୂ’’ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ସୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ତା ସପଦାନଚାରଂ ଚରିତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଦତ୍ୱା । ଅୟଂ ହି ଆୟସ୍ମା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଲାଭଂ ଲଚ୍ଛନ୍ତି ଅହଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡକେନ ନ କିଲମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତଦତ୍ଥମେୱ ଆଗତୋ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନାନୁରୂପଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି ।
୩୧.ଞାତିଦାସୀତି ଞାତକାନଂ ଦାସୀ । ଆଭିଦୋସିକନ୍ତି ପାରିୱାସିକଂ ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତଂ ପୂତିଭୂତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ପୂତିଭାୱଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋତି ଅଭିଦୋସୋ, ଅଭିଦୋସୋୱ ଆଭିଦୋସିକୋ, ଏକରତ୍ତାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱା ନାମସଞ୍ଞା ଏସା, ୟଦିଦଂ ଆଭିଦୋସିକୋତି, ତଂ ଆଭିଦୋସିକଂ । କୁମ୍ମାସନ୍ତି ୟୱକୁମ୍ମାସଂ । ଛଡ୍ଡେତୁକାମା ହୋତୀତି ୟସ୍ମା ଅନ୍ତମସୋ ଦାସକମ୍ମକରାନମ୍ପି ଗୋରୂପାନମ୍ପି ଅପରିଭୋଗାରହୋ, ତସ୍ମା ତଂ କଚୱରଂ ୱିୟ ବହି ଛଡ୍ଡେତୁକାମା ହୋତି । ସଚେତନ୍ତି ସଚେ ଏତଂ । ଭଗିନୀତି ଅରିୟୱୋହାରେନ ଞାତିଦାସିଂ ଆଲପତି । ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମନ୍ତି ଛଡ୍ଡେତବ୍ବସଭାୱଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଭଗିନି, ଏତଂ ସଚେ ବହି ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଗ୍ଗହଂ, ତଂ ଇଧ ମେ ପତ୍ତେ ଆକିରା’’ତି ।
କିଂ ପନ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱା ପୟୁତ୍ତୱାଚା ୱା ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଗ୍ଗହତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠପରିଗ୍ଗହଂ, ୟତ୍ଥ ସାମିକା ଅନାଲୟା ହୋନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ଦେଥ ଆହରଥ ଇଧ ଆକିରଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ହି ଅଗ୍ଗଅରିୟୱଂସିକୋ ଆୟସ୍ମା ରଟ୍ଠପାଲୋପି ‘‘ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ କୁମ୍ମାସଂ ଇଧ ମେ ପତ୍ତେ ଆକିରା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୯) ଅୱଚ । ତସ୍ମା ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅପରିଗ୍ଗହିତଂ ୱନମୂଲଫଲଭେସଜ୍ଜାଦିକଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାସୁଖଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖାଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପତ୍ତଂ ଉପନାମୟତୋ ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଭୁତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ହତ୍ଥାନଂ । ପାଦାନନ୍ତି ନିୱାସନନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପାଦାନଂ । ସରସ୍ସାତି ‘‘ସଚେତଂ ଭଗିନୀ’’ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରୟତୋ ସରସ୍ସ ଚ । ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ଗିହିକାଲେ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତପୁବ୍ବଂ ଆକାରଂ ଅଗ୍ଗହେସି ସଞ୍ଜାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି । ସୁଦିନ୍ନୋ ହି ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱାଦସମେ ୱସ୍ସେ ପବ୍ବଜିତୋ ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ଞାତିକୁଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ସୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକୋ ହୁତ୍ୱା; ତେନ ନଂ ସା ଞାତିଦାସୀ ଦିସ୍ୱାୱ ନ ସଞ୍ଜାନି, ନିମିତ୍ତଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ।
ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ମାତରଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଅତିଗରୁନା ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତେନ ସାମିପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ନୁ ଖୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ସୁଦିନ୍ନୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୀ ୱେଗେନ ଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ମାତରଂ ଏତଂ ଅୱୋଚ । ୟଗ୍ଘେତି ଆରୋଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସଚେ ଜେ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜେତି ଆଲପନେ ନିପାତୋ । ଏୱଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ଦେସେ ଦାସିଜନଂ ଆଲପନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ତ୍ୱଂ, ଭୋତି ଦାସି, ସଚେ ସଚ୍ଚଂ ଭଣସୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୩୨.ଅଞ୍ଞତରଂ କୁଟ୍ଟମୂଲନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କିର ଦେସେ ଦାନପତୀନଂ ଘରେସୁ ସାଲା ହୋନ୍ତି, ଆସନାନି ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଉପଟ୍ଠାପିତଂ ଉଦକକଞ୍ଜିୟଂ; ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ସଚେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଦାନପତୀନମ୍ପି ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଈଦିସାୟ ସାଲାୟ ଅଞ୍ଞତରଂ କୁଟ୍ଟମୂଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ପବ୍ବଜିତା କପଣମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅସାରୁପ୍ପେ ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ।
ଅତ୍ଥି ନାମ ତାତାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥେ; ନାମାତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ମଞ୍ଞନତ୍ଥେ ଚ ନିପାତୋ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ତାତ ସୁଦିନ୍ନ, ଅମ୍ହାକଂ ଧନଂ, ନ ମୟଂ ନିଦ୍ଧନାତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟେସଂ ନୋ ତ୍ୱଂ ଈଦିସେ ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି’’; ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ତାତ ସୁଦିନ୍ନ, ଅମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତଂ, ନ ମୟଂ ମତାତି ୱତ୍ତବ୍ବା, ୟେସଂ ନୋ ତ୍ୱଂ ଈଦିସେ ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି’’; ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ମଞ୍ଞେ, ତାତ ସୁଦିନ୍ନ, ତୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ସମଣଗୁଣୋ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ସୁଭୋଜନରସସଂୱଡ୍ଢିତୋପି ଇମଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନେୟ୍ୟଂ ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ଅମତମିୱ ନିବ୍ବିକାରୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସୀ’’ତି ।
ସୋ ପନ ଗହପତି ଦୁକ୍ଖାଭିତୁନ୍ନତାୟ ଏତମତ୍ଥଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନାମ, ତାତ ସୁଦିନ୍ନ, ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅୱୋଚ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନେତ୍ଥ ଇମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱଦନ୍ତି – ଅନୋକପ୍ପନାମରିସନତ୍ଥୱସେନ ଏତଂ ଅତ୍ଥିନାମସଦ୍ଦେ ଉପପଦେ ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସୀ’’ତି ଅନାଗତୱଚନଂ କତଂ । ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – ଅତ୍ଥି ନାମ…ପେ॰… ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି, ଇଦଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖମ୍ପି ଅହଂ ନ ସଦ୍ଦହାମି ନ ମରିସୟାମୀତି । ତତାୟଂ ଆଭିଦୋସିକୋତି ତତୋ ତୱ ଗେହତୋ ଅୟଂ ଆଭିଦୋସିକୋ କୁମ୍ମାସୋ ଲଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋୟନ୍ତିପି ପାଠୋ । ତଦାୟନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ୟେନ ସକପିତୁ ନିୱେସନନ୍ତି ୟେନ ସକସ୍ସ ପିତୁ ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ନିୱେସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ; ଥେରୋ ପିତରି ପେମେନେୱ ସୁବ୍ବଚୋ ହୁତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଅଧିୱାସେସୀତି ଥେରୋ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକୋପି ସମାନୋ ‘‘ସଚେ ଏକଭତ୍ତମ୍ପି ନ ଗହେସ୍ସାମି, ଅତିୱିୟ ନେସଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞାତୀନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅଧିୱାସେସି ।
୩୩.ଓପୁଞ୍ଜାପେତ୍ୱାତି ଉପଲିମ୍ପାପେତ୍ୱା । ଏକଂ ହିରଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ହିରଞ୍ଞନ୍ତି କହାପଣୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିସୋତି ନାତିଦୀଘୋ ନାତିରସ୍ସୋ ମଜ୍ଝିମପ୍ପମାଣୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତିରୋକରଣୀୟନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ; ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତିରୋ କରୋନ୍ତି ଏତେନାତି ତିରୋକରଣୀୟଂ, ତଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା; ସମନ୍ତତୋ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହୀତି ୟସ୍ମା ଅଜ୍ଜ ସୁଦିନ୍ନୋ ଆଗମିସ୍ସତି ତେନ କାରଣେନ । ହି ଇତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ତେନାତି ଅୟମ୍ପି ୱା ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ନିପାତୋୟେୱ ।
୩୪.ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ କାଲାରୋଚନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଆରୋଚିତେୟେୱ କାଲେ ଅଗମାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ତେ ତାତାତି ଦ୍ୱେ ପୁଞ୍ଜେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ମାତୂତି ଜନେତ୍ତିୟା । ମତ୍ତିକନ୍ତି ମାତିତୋ ଆଗତଂ; ଇଦଂ ତେ ମାତାମହିୟା ମାତୁ ଇମଂ ଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଦିନ୍ନଧନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତ୍ଥିକାୟ ଇତ୍ଥିଧନନ୍ତି ହୀଳେନ୍ତୋ ଆହ। ଇତ୍ଥିକାୟ ନାମ ଇତ୍ଥିପରିଭୋଗାନଂୟେୱ ନ୍ହାନଚୁଣ୍ଣାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଲଦ୍ଧଂ ଧନଂ କିତ୍ତକଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ସାପି ତାୱ ପରିମାଣଂ ପସ୍ସ । ଅଥ ୱା ଇଦଂ ତେ ତାତ ସୁଦିନ୍ନ ମାତୁ ଧନଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମତ୍ତିକଂ, ନ ମୟା ଦିନ୍ନଂ, ତୱ ମାତୁୟେୱ ସନ୍ତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ପନେତଂ ନ କସିୟା ନ ୱଣିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ଭୂତଂ, ଅପିଚ ଖୋ ଇତ୍ଥିକାୟ ଇତ୍ଥିଧନଂ । ୟଂ ଇତ୍ଥିକାୟ ଞାତିକୁଲତୋ ସାମିକକୁଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ନ୍ହାନଚୁଣ୍ଣାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଇତ୍ଥିଧନଂ, ତଂ ତାୱ ଏତ୍ତକନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଞ୍ଞଂ ପେତ୍ତିକଂ ଅଞ୍ଞଂ ପିତାମହନ୍ତି ୟଂ ପନ ତେ ପିତୁ ଚ ପିତାମହାନଞ୍ଚ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞଂୟେୱ । ନିହିତଞ୍ଚ ପୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅତିୱିୟ ବହୁ; ଏତ୍ଥ ଚ ପିତାମହନ୍ତି ତଦ୍ଧିତଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପେତାମହନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ଲବ୍ଭା ତାତ ସୁଦିନ୍ନ ହୀନାୟାୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ତାତ, ସୁଦିନ୍ନ, ଉତ୍ତମଂ ଅରିୟଦ୍ଧଜଂ ପବ୍ବଜିତଲିଙ୍ଗଂ ପହାୟ ହୀନାୟ ଗିହିଭାୱାୟ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ଲବ୍ଭା ଭୋଗା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ନାଲବ୍ଭା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ନ ତ୍ୱଂ ରାଜଭୀତୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ ଇଣାୟିକେହି ପଲିବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାତି । ତାତ ନ ଉସ୍ସହାମୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ତାତାତି ୱଚନଂ ଗେହସିତପେମେନ ଆହ, ନ ସମଣତେଜେନ । ନ ଉସ୍ସହାମୀତି ନ ସକ୍କୋମି । ନ ୱିସହାମୀତି ନପ୍ପହୋମି, ନ ସମତ୍ଥୋମ୍ହି ।
‘‘ୱଦେୟ୍ୟାମ ଖୋ ତଂ ଗହପତୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ସମଣତେଜେନାହ । ନାତିକଡ୍ଢେୟ୍ୟାସୀତି ୟଂ ତେ ମୟି ପେମଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ତଂ କୋଧୱସେନ ନ ଅତିକଡ୍ଢେୟ୍ୟାସି; ସଚେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ସେଟ୍ଠି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ସଙ୍ଗହଂ ମଞ୍ଞେ କତ୍ତୁକାମୋ’’ତି ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୱଦେହି ତାତ ସୁଦିନ୍ନା’’ତି । ତେନହୀତି ଉୟ୍ୟୋଜନତ୍ଥେ ୱିଭତ୍ତିପତିରୂପକୋ ନିପାତୋ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ତଂନିଦାନଂ ତଂହେତୁକନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ତୋ-ଆଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ; ସମାସେ ଚସ୍ସ ଲୋପାଭାୱୋ । ଭୟଂ ୱାତି ‘‘କିନ୍ତି ମେ ଭୋଗେ ନେୱ ରାଜାନୋ ହରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ରାଜାଦିଭୟଂ; ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ରାଜୂହି ୱା ଚୋରେହି ୱା ‘‘ଧନଂ ଦେହୀ’’ତି କମ୍ମକାରଣଂ କାରିୟମାନସ୍ସ କାୟିଞ୍ଜନଂ କାୟକମ୍ପୋ ହଦୟମଂସଚଲନଂ । ଲୋମହଂସୋତି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭୟେ ଲୋମାନଂ ହଂସନଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଭାୱୋ । ଆରକ୍ଖୋତି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ ଆରକ୍ଖଣଂ ।
୩୫.ତେନ ହି ୱଧୂତି ସେଟ୍ଠି ଗହପତି ଧନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନା ଗିହିଭାୱତ୍ଥାୟ ପଲୋଭେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ମାତୁଗାମସଦିସଂ ଦାନି ପୁରିସାନଂ ବନ୍ଧନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରାଣଦୁତିୟିକଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତେନ ହି ୱଧୂ’’ତି । ପୁରାଣଦୁତିୟିକନ୍ତି ପୁରାଣଂ ଦୁତିୟିକଂ ପୁବ୍ବେ ଗିହିକାଲେ ଦୁତିୟିକଂ, ଗେହସିତସୁଖୁପଭୋଗସହାୟିକଂ ଭୂତପୁବ୍ବଭରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହୀତି ୟେନ କାରଣେନ ମାତୁଗାମସଦିସଂ ବନ୍ଧନଂ ନତ୍ଥି । ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱାତି ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା; ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ପାଦେସୁ ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା । ‘‘କୀଦିସା ନାମ ତା ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ ଅଚ୍ଛରାୟୋ’’ତି କସ୍ମା ଏୱମାହ ? ତଦା କିର ସମ୍ବହୁଲେ ଖତ୍ତିୟକୁମାରେପି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରେପି ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତେପି ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପହାୟ ପବ୍ବଜନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାଗୁଣଂ ଅଜାନନ୍ତା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି – ‘‘କସ୍ମା ଏତେ ପବ୍ବଜନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥଞ୍ଞେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଦେୱଚ୍ଛରାନଂ ଦେୱନାଟକାନଂ କାରଣା’’ତି । ସା କଥା ୱିତ୍ଥାରିକା ଅହୋସି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ଏୱମାହାତି । ଥେରୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ନ ଖୋ ଅହଂ ଭଗିନୀତି ଆହ । ସମୁଦାଚରତୀତି ୱୋହରତି ୱଦେତି । ତତ୍ଥେୱ ମୁଚ୍ଛିତା ପପତାତି ନଂ ଭଗିନିୱାଦେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅନତ୍ଥିକୋ ଦାନି ମୟା ଅୟଂ ୟୋ ମଂ ପଜାପତିଂ ସମାନଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକମାତୁକୁଚ୍ଛିୟା ସୟିତଦାରିକଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ସମୁପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକା ହୁତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ମୁଚ୍ଛିତା ପପତା; ପତିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମା ନୋ ୱିହେଠୟିତ୍ଥାତି ମା ଅମ୍ହେ ଧନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମାତୁଗାମଞ୍ଚ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିହେଠୟିତ୍ଥ; ୱିହେସା ହେସା ପବ୍ବଜିତାନନ୍ତି । ତେନ ହି ତାତ ସୁଦିନ୍ନ ବୀଜକମ୍ପି ଦେହୀତି ଏତ୍ଥ ତେନ ହୀତି ଅଭିରତିୟଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି । ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅଭିରତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରସି, ଚରିତ୍ୱା ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିତା ହୋହି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ କୁଲୱଂସବୀଜକଂ ଏକଂ ପୁତ୍ତଂ ଦେହି । ମା ନୋ ଅପୁତ୍ତକଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଲିଚ୍ଛୱୟୋ ଅତିହରାପେସୁନ୍ତି ମୟଞ୍ହି ଲିଚ୍ଛୱୀନଂ ଗଣରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜେ ୱସାମ, ତେ ତେ ପିତୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଇମଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଏୱଂ ମହନ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱିଭୱଂ ଅପୁତ୍ତକଂ କୁଲଧନରକ୍ଖକେନ ପୁତ୍ତେନ ୱିରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ରାଜନ୍ତେପୁରଂ ଅତିହରାପେୟ୍ୟୁନ୍ତି, ତଂ ତେ ମା ଅତିହରାପେସୁଂ, ମା ଅତିହରାପେନ୍ତୂତି ।
ଏତଂ ଖୋ ମେ, ଅମ୍ମ, ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି କସ୍ମା ଏୱମାହ ? ସୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏତେସଂ ସାପତେୟ୍ୟସ୍ସ ଅହମେୱ ସାମୀ, ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥି । ତେ ମଂ ସାପତେୟ୍ୟରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସନ୍ତି; ତେନାହଂ ନ ଲଚ୍ଛାମି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପନ ଲଭିତ୍ୱା ଓରମିସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ଅହଂ ୟଥାସୁଖଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମଂ ନୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱମାହାତି ।
୩୬.ପୁପ୍ଫନ୍ତି ଉତୁକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଲୋହିତସ୍ସ ନାମଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ହି ଉତୁକାଲେ ଗବ୍ଭପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେ ଲୋହିତୱଣ୍ଣା ପିଳକା ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରତି, ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ ‘‘ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି । ତଂ ପନ ୟାୱ ବଲୱଂ ହୋତି ବହୁ ପଗ୍ଘରତି, ତାୱ ଦିନ୍ନାପି ପଟିସନ୍ଧି ନ ତିଟ୍ଠତି, ଦୋସେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପଗ୍ଘରତି; ଦୋସେ ପନ ପଗ୍ଘରିତେ ସୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦିନ୍ନା ପଟିସନ୍ଧି ଖିପ୍ପଂ ପତିଟ୍ଠାତି । ପୁପ୍ଫଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ପୁପ୍ଫଂ ଅସ୍ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜି; ଅକାରଲୋପେନ ସନ୍ଧି ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟ ୟା ବାହା, ତତ୍ର ନଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେତି ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ ଅଟ୍ଠପିତେ । ଭଗୱତୋ କିର ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧୟିଂସୁ, ନ ଏୱରୂପଂ ଅଜ୍ଝାଚାରମକଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱ ଇଦଂ ସୁତ୍ତମାହ – ‘‘ଆରାଧୟିଂସୁ ୱତ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ସମୟଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) । ଅଥ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପାରାଜିକଂ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞପେସି । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅୱସେସେ ପଞ୍ଚ ଖୁଦ୍ଦକାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ ପଞ୍ଞପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ’’ତି ।
ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସୋତି ୟଂ ଭଗୱା ଇଦାନି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେସ୍ସତି, ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା । ସଚେ ହି ‘‘ଅୟଂ ଇଦଂ ନ କରଣୀୟନ୍ତି ୱା ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ୱା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି ଜାନେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତତୋନିଦାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତୋପି ନ କରେୟ୍ୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦୋସସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସୋ’’ତି । ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଅଭିୱିଞ୍ଞାପେସୀତି ପୱତ୍ତେସି; ପୱତ୍ତନାପି ହି କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତିଚୋପନତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାପନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅଭିୱିଞ୍ଞାପନଞ୍ଚେସ ଗବ୍ଭସଣ୍ଠାନସନ୍ନିଟ୍ଠାନତ୍ଥମକାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହୀତି ସା ଚ ତେନେୱ ଅଜ୍ଝାଚାରେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । କିଂ ପନ ଅଞ୍ଞଥାପି ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି? ହୋତି । କଥଂ ? କାୟସଂସଗ୍ଗେନ, ଚୋଳଗ୍ଗହଣେନ, ଅସୁଚିପାନେନ, ନାଭିପରାମସନେନ, ରୂପଦସ୍ସନେନ, ସଦ୍ଦେନ, ଗନ୍ଧେନ । ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଏକଚ୍ଚା ଉତୁସମୟେ ଛନ୍ଦରାଗରତ୍ତା ପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହ-ୱେଣିଗ୍ଗାହ-ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପରାମସନଂ ସାଦିୟନ୍ତିୟୋପି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଏୱଂ କାୟସଂସଗ୍ଗେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ଉଦାୟିତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ପୁରାଣଦୁତିୟିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ତଂ ଅସୁଚିଂ ଏକଦେସଂ ମୁଖେନ ଅଗ୍ଗହେସି, ଏକଦେସଂ ଚୋଳକେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଅଙ୍ଗଜାତେ ପକ୍ଖିପି । ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି । ଏୱଂ ଚୋଳଗ୍ଗହଣେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ମିଗସିଙ୍ଗତାପସସ୍ସ ମାତା ମିଗୀ ଉତୁସମୟେ ତାପସସ୍ସ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସସମ୍ଭୱଂ ପସ୍ସାୱଂ ପିୱି । ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମିଗସିଙ୍ଗଂ ୱିଜାୟି । ଏୱଂ ଅସୁଚିପାନେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ସାମସ୍ସ ପନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଚକ୍ଖୁପରିହାନିଂ ଞତ୍ୱା ସକ୍କୋ ପୁତ୍ତଂ ଦାତୁକାମୋ ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତଂ ଆହ – ‘‘ୱଟ୍ଟତି ତୁମ୍ହାକଂ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି ? ‘‘ଅନତ୍ଥିକା ମୟଂ ଏତେନ, ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତାମ୍ହା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ଇମିସ୍ସା ଉତୁସମୟେ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ନାଭିଂ ପରାମସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସାମଂ ତାପସଦାରକଂ ୱିଜାୟି । ଏୱଂ ନାଭିପରାମସନେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି । ଏତେନେୱ ନୟେନ ମଣ୍ଡବ୍ୟସ୍ସ ଚ ଚଣ୍ଡପଜ୍ଜୋତସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କଥଂ ରୂପଦସ୍ସନେନ ହୋତି ? ଇଧେକଚ୍ଚା ଇତ୍ଥୀ ଉତୁସମୟେ ପୁରିସସଂସଗ୍ଗଂ ଅଲଭମାନା ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ଅନ୍ତୋଗେହଗତାୱ ପୁରିସଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି ରାଜୋରୋଧା ୱିୟ, ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ରୂପଦସ୍ସନେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ବଲାକାସୁ ପନ ପୁରିସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତା ଉତୁସମୟେ ମେଘସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । କୁକ୍କୁଟିୟୋପି କଦାଚି ଏକସ୍ସ କୁକ୍କୁଟସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ବହୁକାପି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତଥା ଗାୱୀ ଉସଭସ୍ସ । ଏୱଂ ସଦ୍ଦେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ଗାୱୀ ଏୱ ଚ କଦାଚି ଉସଭଗନ୍ଧେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଏୱଂ ଗନ୍ଧେନ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି ।
ଇଧ ପନାୟଂ ଅଜ୍ଝାଚାରେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) ।
ଭୁମ୍ମାଦେୱା ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେସୁନ୍ତି ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି ଲୋକେ ରହୋ ନାମ ପାପକମ୍ମଂ ପକୁବ୍ବତୋ । ସବ୍ବପଠମଂ ହିସ୍ସ ତଂ ପାପଂ ଅତ୍ତନା ଜାନାତି, ତତୋ ଆରକ୍ଖଦେୱତା, ଅଥଞ୍ଞାପି ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନିୟୋ ଦେୱତା । ତସ୍ମାସ୍ସ ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ ସକଲୱନସଣ୍ଡନିସ୍ସିତା ଭୁମ୍ମା ଦେୱା ତଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଦିସ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ ଅନୁସ୍ସାୱେସୁଂ । ୟଥା ଅଞ୍ଞେପି ଦେୱା ସୁଣନ୍ତି, ତଥା ନିଚ୍ଛାରେସୁଂ । କିନ୍ତି? ନିରବ୍ବୁଦୋ ୱତ, ଭୋ…ପେ॰… ଆଦୀନୱୋ ଉପ୍ପାଦିତୋତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭୁମ୍ମାନଂ ଦେୱାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଚାତୁମହାରାଜିକାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭୁମ୍ମାନଂ ଦେୱାନଂ ସଦ୍ଦଂ ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତା ଅସ୍ସୋସୁଂ; ଆକାସଟ୍ଠାନଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାତି ଅୟମନୁକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାତି ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ଚ ଅରୂପାୱଚରେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଅସ୍ସୋସୁଂ; ସୁତ୍ୱା ଚ ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେସୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତିହ ତେନ ଖଣେନାତି ଏୱଂ ତେନ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝାଚାରକ୍ଖଣେନ । ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନାତି ଅଜ୍ଝାଚାରମୁହୁତ୍ତେନେୱ । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତି ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛୀତି ଅଭିଉଗ୍ଗଚ୍ଛି ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠାସି ଏକକୋଲାହଲମହୋସୀତି ।
ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟୀତି ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସଂ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସତ୍ତଂ ଜନେସି । ବୀଜକୋତି ନାମମକଂସୂତି ନ ଅଞ୍ଞଂ ନାମଂ କାତୁମଦଂସୁ, ‘‘ବୀଜକମ୍ପି ଦେହୀ’’ତି ମାତାମହିୟା ୱୁତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ‘‘ବୀଜକୋ ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ହୋତୂ’’ତି ‘‘ବୀଜକୋ’’ତି ନାମମକଂସୁ । ପୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ନାମୱସେନେୱ ଚ ମାତାପିତୂନମ୍ପିସ୍ସ ନାମମକଂସୁ । ତେ ଅପରେନ ସମୟେନାତି ବୀଜକଞ୍ଚ ବୀଜକମାତରଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ବୀଜକସ୍ସ କିର ସତ୍ତଟ୍ଠୱସ୍ସକାଲେ ତସ୍ସ ମାତା ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଭୋ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକଂସୂ’’ତି ।
୩୭. ଏୱଂ ମାତାପୁତ୍ତାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ସଫଲା ଅହୋସି । ପିତା ପନ ୱିପ୍ପଟିସାରାଭିଭୂତୋ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସଅହୁଦେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅହୁଦେୱାତି ଅହୁ ଏୱ, ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅହୋସିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅଜ୍ଝାଚାରହେତୁକୋ ପଚ୍ଛାନୁତାପୋ । ୱିପ୍ପଟିସାରୋତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୋ ହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଅକତ୍ତବ୍ବତାୟ କୁଚ୍ଛିତକିରିୟଭାୱତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । କତଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିରୂପଂ ସରଣଭାୱତୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଲାଭା ୱତ ମେତି ମୟ୍ହଂ ୱତ ଅଲାଭା; ୟେ ଝାନାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ଅଲାଭା ନାମ, ତେ ମୟ୍ହଂ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ୱତ ମେ ଲାଭାତି ୟେପି ମେ ପଟିଲଦ୍ଧା ପବ୍ବଜ୍ଜସରଣଗମନସିକ୍ଖାସମାଦାନଗୁଣା, ତେପି ନେୱ ମୟ୍ହଂ ଲାଭା ଅଜ୍ଝାଚାରମଲୀନତ୍ତା । ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେତି ଇଦଂ ସାସନଂ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ମେ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ । ନ ୱତ ମେ ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥା ଅଞ୍ଞେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ଏୱଂ ନ ୱତ ମେ ସୁଲଦ୍ଧଂ । କସ୍ମା ? ୟମହଂ ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତେଧମ୍ମୱିନୟେ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତୁନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । କିସୋ ଅହୋସୀତି ଖାଦିତୁଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତନୁକୋ ଅହୋସି ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତୋ। ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତୁପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଭାୱୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସପ୍ପଟିଭାଗୋ । ଧମନିସନ୍ଥତଗତ୍ତୋତି ପରିୟାଦିନ୍ନମଂସଲୋହିତତ୍ତା ସିରାଜାଲେନେୱ ସନ୍ଥରିତଗତ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋମନୋତି ଅନୁସୋଚନୱସେନ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଠିତଚିତ୍ତୋ । ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତନୱସେନ ପନ ସବ୍ବେପି ଅନ୍ତୋମନାୟେୱ । ଲୀନମନୋତି ଉଦ୍ଦେସେ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅଧିସୀଲେ ଅଧିଚିତ୍ତେ ଅଧିପଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିପୂରଣେ ଚ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ଅୱିପ୍ଫାରିକୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ କୋସଜ୍ଜୱସେନେୱ ଲୀନୋ ସଙ୍କୁଚିତୋ ମନୋ ଅସ୍ସାତି ଲୀନମନୋ । ଦୁକ୍ଖୀତି ଚେତୋଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖୀ । ଦୁମ୍ମନୋତି ଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠମନୋ, ୱିରୂପମନୋ ୱା ଦୋମନସ୍ସାଭିଭୂତତାୟ । ପଜ୍ଝାୟୀତି ୱିପ୍ପଟିସାରୱସେନ ୱହଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିୟ ଗଦ୍ରଭୋ ତଂ ତଂ ଚିନ୍ତୟି ।
୩୮.ସହାୟକା ଭିକ୍ଖୂତି ତଂ ଏୱଂଭୂତଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାପପଞ୍ଚେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟସ୍ସ ୱିସ୍ସାସିକା କଥାଫାସୁକା ଭିକ୍ଖୂ ତେ ନଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ । ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ପସାଦପତିଟ୍ଠାନୋକାସସ୍ସ ସମ୍ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣଚକ୍ଖୁଆଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ସୋ ଦାନି ତ୍ୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦାନୀତି ନିପାତୋ, ସୋ ପନ ତ୍ୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଚ୍ଚିନୋ ତ୍ୱନ୍ତି କଚ୍ଚି ନୁ ତ୍ୱଂ। ଅନଭିରତୋତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ; ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ତମେୱ ଅନଭିରତିଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅନଭିରତୋ’’ତି । ଅଧିକୁସଲାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅଭିରତୋୱ ଅହନ୍ତି। ଅତ୍ଥି ମେ ପାପକମ୍ମଂ କତନ୍ତି ମୟା କତଂ ଏକଂ ପାପକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭତି ସଂୱିଜ୍ଜତି, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅଭିମୁଖଂ ୱିୟ ମେ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅଲଞ୍ହି ତେ, ଆୱୁସୋ ସୁଦିନ୍ନ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟାତି ଆୱୁସୋ ସୁଦିନ୍ନ, ତୁୟ୍ହେତଂ ପାପକମ୍ମଂ ଅଲଂ ସମତ୍ଥଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟ; ପଟିବଲଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ତ୍ୱନ୍ତି ଆଦିମ୍ହି ୟେନ ପାପେନ ତ୍ୱଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତୁଂ, ତଂ ତେ ପାପଂ ଅଲଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟାତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ନଂ ଅନୁସାସନ୍ତା ‘‘ନନୁ ଆୱୁସୋ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ନନୂତି ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅନେକପରିୟାୟେନାତି ଅନେକକାରଣେନ । ୱିରାଗାୟାତି ୱିରାଗତ୍ଥାୟ । ନୋ ସରାଗାୟାତି ନୋ ରାଗେନ ରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଭଗୱତା ହି ‘‘ଇମଂ ମେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ତା ସବ୍ବଭୱଭୋଗେସୁ ୱିରଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ନୋ ରଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ ଏତଦତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ପରିୟାୟୱଚନମତ୍ତଂ । ୱିସଂୟୋଗାୟାତି କିଲେସେହି ୱିସଂୟୁଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ନୋ ସଂୟୋଗାୟାତି ନ ସଂୟୁଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ଅନୁପାଦାନାୟାତି ଅଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ନୋସଉପାଦାନାୟାତି ନ ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ।
ତତ୍ଥନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନାମ ତ୍ୱଂ । ସରାଗାୟ ଚେତେସ୍ସସୀତି ସହ ରାଗେନ ୱତ୍ତମାନାୟ ମେଥୁନଧମ୍ମାୟ ଚେତେସ୍ସସି କପ୍ପେସ୍ସସି ପକପ୍ପେସ୍ସସି; ଏତଦତ୍ଥଂ ୱାୟମିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପୁନ ରାଗୱିରାଗାଦୀନି ନୱ ପଦାନି ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାନି । ତସ୍ମା ରାଗୱିରାଗାୟାତି ୱା ମଦନିମ୍ମଦନାୟାତି ୱା ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟା’’ତି ଏୱମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତଂ ଆଗମ୍ମ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ରାଗୋ ୱିରଜ୍ଜତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ରାଗୱିରାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଆଗମ୍ମ ମାନମଦ-ପୁରିସମଦାଦୟୋ ମଦା ନିମ୍ମଦା ଅମଦା ହୋନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ମଦନିମ୍ମଦନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବାପି କାମପିପାସା ୱିନୟଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ୟାତି, ତସ୍ମା ପିପାସୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଆଗମ୍ମ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣାଲୟା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ଆଗମ୍ମ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହା ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି ୱିରଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ନୱ ଚ ସତ୍ତାୱାସେ, ଅପରାପରଭାୱାୟ ୱିନନତୋ ଆବନ୍ଧନତୋ ସଂସିବ୍ବନତୋ ୱାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ନିସ୍ସଟଂ ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
କାମାନଂ ପହାନଂ ଅକ୍ଖାତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମାନଂ, କିଲେସକାମାନଞ୍ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । କାମସଞ୍ଞାନଂ ପରିଞ୍ଞାତି ସବ୍ବାସମ୍ପି କାମସଞ୍ଞାନଂ ଞାତତୀରଣପହାନୱସେନ ତିୱିଧା ପରିଞ୍ଞା ଅକ୍ଖାତା । କାମପିପାସାନନ୍ତି କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତାନଂ କାମେ ୱା ପାତୁମିଚ୍ଛାନଂ । କାମୱିତକ୍କାନନ୍ତି କାମୁପସଞ୍ହିତାନଂୱିତକ୍କାନଂ । କାମପରିଳାହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନପରିଳାହାନଂ ଅନ୍ତୋଦାହାନଂ । ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ କିଲେସକ୍ଖୟକରୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋୱ କଥିତୋ । ସବ୍ବପଠମେସୁ ପନ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକୋ ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନେତଂ ଆୱୁସୋତି ନ ଏତଂ ଆୱୁସୋ, ତୱ ପାପକମ୍ମଂ ଅପ୍ପସନ୍ନାନଞ୍ଚ ପସାଦାୟ ଏୱରୂପାନଂ ପସାଦତ୍ଥାୟ ନ ହୋତି । ଅଥ ଖ୍ୱେତନ୍ତି ଅଥ ଖୋ ଏତଂ । ଅଥ ଖୋ ତନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାୟାତି ପସାଦଞ୍ଞଥାଭାୱାୟ ୱିପ୍ପଟିସାରାୟ ହୋତି । ୟେ ମଗ୍ଗେନ ଅନାଗତସଦ୍ଧା, ତେସଂ ୱିପ୍ପଟିସାରଂ କରୋତି – ‘‘ଈଦିସେପି ନାମ ଧମ୍ମୱିନୟେ ମୟଂ ପସନ୍ନା, ୟତ୍ଥେୱଂ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ୟେ ପନ ମଗ୍ଗେନାଗତସଦ୍ଧା, ତେସଂ ସିନେରୁ ୱିୟ ୱାତେହି ଅଚଲୋ ପସାଦୋ ଈଦିସେହି ୱତ୍ଥୂହି ଇତୋ ୱା ଦାରୁଣତରେହି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାୟା’’ତି ।
୩୯.ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଏତଂ ଅତ୍ଥଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ ପଟିୱେଦୟିଂସୁ । ଆରୋଚୟମାନା ଚ ନେୱ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ନ ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତାୟ, ନ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଅୱଣ୍ଣପକାସନତ୍ଥାୟ, ନ କଲିସାସନାରୋପନତ୍ଥାୟ, ନାପି ‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମସ୍ସ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଦସ୍ସତି, ନିକ୍କଡ୍ଢାପେସ୍ସତି ନ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଆରୋଚେସୁଂ । ଅଥ ଖୋ ‘‘ଇମଂ ସାସନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତି, ୱେଲଂ ମରିୟାଦଂ ଆଣଂ ଠପେସ୍ସତୀ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ ।
ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନେ ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେତି ଏତ୍ଥ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝାଚାରୱୀତିକ୍କମୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା କାରଣତ୍ତା ନିଦାନଞ୍ଚେୱ ପକରଣଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ନିଦେତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ‘‘ଗଣ୍ହାଥ ନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଅପ୍ପେତି, ପକରୋତି ଚ ନଂ କତ୍ତୁଂ ଆରଭତି, କରୋତିୟେୱ ୱା; ତସ୍ମା ନିଦାନଞ୍ଚେୱ ପକରଣଞ୍ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଗରହି ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱିଗରହି ନିନ୍ଦି; ୟଥା ତଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣାରହାନଂ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଭଣନ୍ତେସୁ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ସୀଲୱୀତିକ୍କମକରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଜାତିୟା ୱା ଗୋତ୍ତେନ ୱା କୋଲପୁତ୍ତିୟେନ ୱା ଗନ୍ଥେନ ୱା ଧୁତଙ୍ଗେନ ୱା ଞାତୋ ୟସସ୍ସୀ ଈଦିସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନାପି ପେସଲଂ ଗୁଣୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ ଖୋ ଗରହିତବ୍ବଂ ଗରହତି ଏୱ, ପସଂସିତବ୍ବଞ୍ଚ ପସଂସତି ଏୱ, ଅୟଞ୍ଚ ଗରହିତବ୍ବୋ; ତସ୍ମା ତଂ ତାଦିଲକ୍ଖଣେ ଠିତୋ ଅୱିକମ୍ପମାନେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିଗରହି ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ‘‘ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ।
ତତ୍ଥାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟଦିଦଂ ତୟା, ମୋଘପୁରିସ, ତୁଚ୍ଛମନୁସ୍ସ କମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ ସମଣକରଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସାସନାନଂ ୱା ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ତେସଂ ଛୱିଂ ଛାୟଂ ସୁନ୍ଦରଭାୱଂ ନ ଅନ୍ୱେତି ନାନୁଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ଆରକାୱ ତେହି ଧମ୍ମେହି । ଅନନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅନନୁଲୋମିକଂ, ତେସଂ ନ ଅନୁଲୋମେତି; ଅଥ ଖୋ ୱିଲୋମଂ ପଚ୍ଚନୀକଭାୱେ ଠିତଂ । ଅନନୁଲୋମିକତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅପ୍ପତିରୂପଂ, ପତିରୂପଂ ସଦିସଂ ପଟିଭାଗଂ ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅସଦିସଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗମେୱ । ଅପ୍ପତିରୂପତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅସ୍ସାମଣକଂ, ସମଣାନଂ କମ୍ମଂ ନ ହୋତି । ଅସ୍ସାମଣକତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟଂ। ୟଞ୍ହି ସମଣକମ୍ମଂ ନ ହୋତି, ତଂ ତେସଂ ନ କପ୍ପତି । ଅକପ୍ପିୟତ୍ତା ଅକରଣୀୟଂ। ନ ହି ସମଣା ୟଂ ନ କପ୍ପତି, ତଂ କରୋନ୍ତି । ତଞ୍ଚେତଂ ତୟା କତଂ, ତସ୍ମା ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତେ, ମୋଘପୁରିସ, କତଂ…ପେ॰… ଅକରଣୀୟନ୍ତି । କଥଞ୍ହି ନାମାତି କେନ ନାମ କାରଣେନ, କିଂ ନାମ କାରଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ କାରଣାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପରତୋ ‘‘ନନୁ ମୟା ମୋଘପୁରିସା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ୟଂ ତେନ ପାପକମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ଅତିୱିୟ ଦୁକ୍ଖୱିପାକଂ ହୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କତାପରାଧଂ ୱିୟ ପୁତ୍ତଂ ଅନୁକମ୍ପକା ମାତାପିତରୋ ଦୟାଲୁକେନ ଚିତ୍ତେନ ସୁଦିନ୍ନଂ ପରିଭାସନ୍ତୋ ‘‘ୱରଂ ତେ ମୋଘପୁରିସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସୁ ସୀଘଂ ଏତସ୍ସ ୱିସଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଆସୀୱିସୋ । ଘୋରଂ ଚଣ୍ଡମସ୍ସ ୱିସନ୍ତି ଘୋରୱିସୋ, ତସ୍ସ ଆସୀୱିସସ୍ସ ଘୋରୱିସସ୍ସ। ‘‘ପକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ‘‘ୱର’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଈଦିସସ୍ସ ଆସୀୱିସସ୍ସ ଘୋରୱିସସ୍ସ ମୁଖେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ୱରଂ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ; ସଚେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱରଂ ସିୟା; ସୁନ୍ଦରଂ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ତ୍ୱେୱାତି ନ ତୁ ଏୱ ୱରଂ ନ ସୁନ୍ଦରମେୱ ନ ସାଧୁମେୱ ନ ସୁଟ୍ଠୁମେୱ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କଣ୍ହସପ୍ପସ୍ସାତି କାଳସପ୍ପସ୍ସ । ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟାତି ଅଙ୍ଗାରପୁଣ୍ଣକୂପେ, ଅଙ୍ଗାରରାସିମ୍ହି ୱା । ଆଦିତ୍ତାୟାତି ପଦିତ୍ତାୟ ଗହିତଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣାୟ । ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ପଜ୍ଜଲିତାୟ ଅଚ୍ଚିୟୋ ମୁଚ୍ଚନ୍ତିୟା । ସଜୋତିଭୂତାୟାତି ସପ୍ପଭାୟ । ସମନ୍ତତୋ ଉଟ୍ଠିତାହି ଜାଲାହି ଏକପ୍ପଭାସମୁଦୟଭୂତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ୟଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱର’’ନ୍ତି ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, କତରେନ କାରଣେନାତି ଚେ ? ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ୟୋ ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୋ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ । ଇତୋନିଦାନଞ୍ଚ ଖୋ…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୟଂ ଇଦଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଙ୍ଗଜାତପକ୍ଖିପନଂ, ଇତୋନିଦାନଂ ତସ୍ସ କାରକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ; ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଂ ଗରହି, ନ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଗମଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ । ତତ୍ଥ ନାମ ତ୍ୱନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ନାମ ଏୱରୂପେ କମ୍ମେ ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜେ ସମାନେପି ତ୍ୱଂ । ୟଂ ତ୍ୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ହୀଳନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତ୍ୱନ୍ତି ତଂ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ୱେୱଚନଂ; ଦ୍ୱୀହିପି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ହୀଳିତମୱଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ଅସତଂ ନୀଚଜନାନଂ ଧମ୍ମଂ; ତେହି ସେୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାମଧମ୍ମନ୍ତି ଗାମାନଂ ଧମ୍ମଂ; ଗାମୱାସିକମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସଲଧମ୍ମନ୍ତି ପାପଧମ୍ମେ ୱସନ୍ତି ପଗ୍ଘରନ୍ତୀତି ୱସଲା, ତେସଂ ୱସଲାନଂ ହୀନପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମଂ, ୱସଲଂ ୱା କିଲେସପଗ୍ଘରଣକଂ ଧମ୍ମଂ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଚ କିଲେସଦୂସିତଂ ଥୂଲଞ୍ଚ ଅସୁଖୁମଂ, ଅନିପୁଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓଦକନ୍ତିକନ୍ତି ଉଦକକିଚ୍ଚଂ ଅନ୍ତିକଂ ଅୱସାନଂ ଅସ୍ସାତି ଓଦକନ୍ତିକୋ, ତଂ ଓଦକନ୍ତିକଂ । ରହସ୍ସନ୍ତି ରହୋଭୱଂ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ । ଅୟଞ୍ହି ଧମ୍ମୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଆୱି ଅଞ୍ଞେସଂ ଦସ୍ସନୱିସୟେ କାତୁଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରହସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱୟଂ ସମାପତ୍ତିନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଦୟଂ ଦୟଂ ସମାପତ୍ତିନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସସୀତି ଏତଂ ‘‘ତତ୍ଥ ନାମ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନାମସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସସି ନାମା’’ତି ।
ବହୂନଂଖୋ…ପେ॰… ଆଦିକତ୍ତା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ସାସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ତ୍ୱଂ ବହୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆଦିକତ୍ତା, ସବ୍ବପଠମଂ କରଣତୋ; ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସବ୍ବପଠମଂ ଏତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା; ଦ୍ୱାରଂଦଦୋ, ଉପାୟଦସ୍ସକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମଞ୍ହି ଲେସଂ ଲଦ୍ଧା ତୱ ଅନୁସିକ୍ଖମାନା ବହୂ ପୁଗ୍ଗଲା ନାନପ୍ପକାରକେ ମକ୍କଟିୟା ମେଥୁନପଟିସେୱନାଦିକେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅନେକପରିୟାୟେନାତି ଇମେହି ‘‘ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେହି, ବହୂହି କାରଣେହି । ଦୁବ୍ଭରତାୟ…ପେ॰… କୋସଜ୍ଜସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତ୍ୱାତି ଦୁବ୍ଭରତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅସଂୱରସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ନିନ୍ଦଂ ଗରହଂ ଭାସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ହି ଅସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ତା ଦୁବ୍ଭରତଞ୍ଚେୱ ଦୁପ୍ପୋସତଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅସଂୱରୋ ‘‘ଦୁବ୍ଭରତା, ଦୁପ୍ପୋସତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ମହିଚ୍ଛତଂ ସିନେରୁପ୍ପମାଣେପି ଚ ପଚ୍ଚୟେ ଲଦ୍ଧା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅସଂୱରୋ ‘‘ମହିଚ୍ଛତା, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ଅସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ଚେୱ କିଲେସସଙ୍ଗଣିକାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି, କୋସଜ୍ଜାନୁଗତୋ ଚ ହୋତି ଅଟ୍ଠକୁସୀତୱତ୍ଥୁପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ଅସଂୱରୋ ‘‘ସଙ୍ଗଣିକା, ଚେୱ କୋସଜ୍ଜଞ୍ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୁଭରତାୟ…ପେ॰… ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତ୍ୱାତି ସୁଭରତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ସଂୱରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ହି ଅସଂୱରଂ ପହାୟ ସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା ସୁଭରୋ ହୋତି ସୁପୋସୋ, ଚତୂସୁ ଚ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂ ନିତ୍ତଣ୍ହଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭ-ୟଥାବଲ-ୟଥାସାରୁପ୍ପୱସେନ ତିପ୍ପଭେଦାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସଂୱରୋ ‘‘ସୁଭରତା ଚେୱ ସୁପୋସତା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ଅସଂୱରଂ ପହାୟ ସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା କିଲେସସଲ୍ଲେଖନତାୟ ଚେୱ ନିଦ୍ଧୁନନତାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସଂୱରୋ ‘‘ସଲ୍ଲେଖୋ ଚ ଧୁତୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ଚ ଅସଂୱରଂ ପହାୟ ସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା କାୟୱାଚାନଂ ଅପ୍ପାସାଦିକଂ ଅପ୍ପସାଦନୀୟଂ ଅସନ୍ତଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପାସାଦିକଂ ଅପ୍ପସାଦନୀୟଂ ଅସନ୍ତଂ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କତ୍ତୟଞ୍ଚ ଅନୁପଗମ୍ମ ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସ କାୟୱଚୀସୁଚରିତସ୍ସ ଚେୱ କୁସଲୱିତକ୍କତ୍ତୟସ୍ସ ଚ ପାସାଦିକସ୍ସ ପସାଦନୀୟସ୍ସ ସନ୍ତସ୍ସ ସାରୁପ୍ପସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସଂୱରୋ ‘‘ପାସାଦିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ଅସଂୱରଂ ପହାୟ ସଂୱରେ ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ତା ସବ୍ବକିଲେସାପଚୟଭୂତାୟ, ୱିୱଟ୍ଟାୟ, ଅଟ୍ଠୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପାରିପୂରିୟା ଚ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସଂୱରୋ ‘‘ଅପଚୟୋ ଚେୱ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଦନୁଲୋମିକନ୍ତି ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଂ ଇଦାନି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଞ୍ଚେୱ ଅନୁଲୋମିକଞ୍ଚ । ୟୋ ୱା ଅୟଂ ସୁଭରତାଦୀହି ସଂୱରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଞ୍ଚେୱ ଅନୁଲୋମିକଞ୍ଚ ସଂୱରପ୍ପହାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଅସୁତ୍ତନ୍ତୱିନିବଦ୍ଧଂ ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତଂ ଓକ୍କନ୍ତିକଧମ୍ମଦେସନଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା କିର ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣକୁସୁମମାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ, ରତନଦାମଂ ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚ ୟେ ପଟିକ୍ଖିପନାଧିପ୍ପାୟା ଅସଂୱରାଭିରତା ତେ ସମ୍ପରାୟିକେନ ୱଟ୍ଟଭୟେନ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ୟେ ସିକ୍ଖାକାମା ସଂୱରେ ଠିତା ତେ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅନାଗାମି-ସକଦାଗାମି-ସୋତାପତ୍ତିଫଲେସୁ ଉପନିସ୍ସୟୱିରହିତେପି ସଗ୍ଗମଗ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ଦୀଘନିକାୟପ୍ପମାଣମ୍ପି ମଜ୍ଝିମନିକାୟପ୍ପମାଣମ୍ପି ଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଦନୁଲୋମିକଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ତେନ ହୀତି ତେନ ସୁଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝାଚାରେନ କାରଣଭୂତେନ । ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା, ପଜ୍ଜତେ ଇମିନାତି ପଦଂ, ସିକ୍ଖାୟ ପଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ; ସିକ୍ଖାୟ ଅଧିଗମୁପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମୂଲଂ ନିସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମେଥୁନୱିରତିୟା ମେଥୁନସଂୱରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମେଥୁନସଂୱରୋ ହି ତଦଞ୍ଞେସଂ ସିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାନଂ ସୀଲୱିପସ୍ସନାଝାନମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥୱସେନ ପଦତ୍ତା ଇଧ ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପକଂ ୱଚନମ୍ପି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତି ୟୋ ତତ୍ଥ ନାମକାୟୋ ପଦକାୟୋ ନିରୁତ୍ତିକାୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକାୟୋ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଥା ‘‘ଅନଭିଜ୍ଝା ଧମ୍ମପଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅନଭିଜ୍ଝା ଏକୋ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସୋ ସିକ୍ଖାୟ ଏକୋ ପଦେସୋତିପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦସଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚାତି ଦସ କାରଣୱସେ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁ ଅଧିଗମନୀୟେ ହିତୱିସେସେ ପଟିଚ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ଆରବ୍ଭ, ଦସନ୍ନଂ ହିତୱିସେସାନଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ତେ ଦସ ଅତ୍ଥୱସେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତା ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁଭାୱୋ, ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଦେୱା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଭାୱୋ। ୟୋ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘସ୍ସ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ମମ ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମି, ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ନ ବଲକ୍କାରେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟା’’ତି । ସଙ୍ଘଫାସୁତାୟାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଫାସୁଭାୱାୟ; ସହଜୀୱିତାୟ ସୁଖୱିହାରତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟାତି ଦୁମ୍ମଙ୍କୂ ନାମ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲା; ୟେ ମଙ୍କୁତଂ ଆପାଦିୟମାନାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋନ୍ତା ୱା କତ୍ୱା ୱା ନ ଲଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ; ତେ ହି ସିକ୍ଖାପଦେ ଅସତି ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂ ସୁତଂ – କିଂ ଅମ୍ହେହି କତଂ; କତରସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କତମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସଙ୍ଘଂ ୱିହେଠେସ୍ସନ୍ତି, ସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ସତି ତେ ସଙ୍ଘୋ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟା’’ତି ।
ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଫାସୁୱିହାରାୟାତି ପେସଲାନଂ ପିୟସୀଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥାୟ । ପିୟସୀଲା ହି ଭିକ୍ଖୂ କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବଂ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ୱେଲଂ ମରିୟାଦଂ ଅଜାନନ୍ତା ସିକ୍ଖତ୍ତୟପାରିପୂରିୟା ଘଟମାନା କିଲମନ୍ତି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠମାନା ଉବ୍ବାଳ୍ହା ହୋନ୍ତି । କତ୍ତବ୍ବାକତ୍ତବ୍ବଂ ପନ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ୱେଲଂ ମରିୟାଦଂ ଞତ୍ୱା ସିକ୍ଖତ୍ତୟପାରିପୂରିୟା ଘଟମାନା ନ କିଲମନ୍ତି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠମାନା ନ ଉବ୍ବାଳ୍ହା ହୋନ୍ତି । ତେନ ନେସଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନା ଫାସୁୱିହାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ୟୋ ୱା ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହୋ, ସ୍ୱେୱ ଏତେସଂ ଫାସୁୱିହାରୋ । ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲେ ନିସ୍ସାୟ ହି ଉପୋସଥୋ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପୱାରଣା ନ ତିଟ୍ଠତି, ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସାମଗ୍ଗୀ ନ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୂ ଅନେକଗ୍ଗା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ପନ ନିଗ୍ଗହିତେସୁ ସବ୍ବୋପି ଅୟଂ ଉପଦ୍ଦୱୋ ନ ହୋତି । ତତୋ ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂ ଫାସୁ ୱିହରନ୍ତି । ଏୱଂ ‘‘ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଫାସୁ ୱିହାରାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ଆସୱା ନାମ ଅସଂୱରେ ଠିତେନ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ପତ୍ତବ୍ବା ପାଣିପ୍ପହାର-ଦଣ୍ଡପ୍ପହାର-ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦ-ପାଦଚ୍ଛେଦ-ଅକିତ୍ତି-ଅୟସୱିପ୍ପଟିସାରାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖୱିସେସା । ଇତି ଇମେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ପିଧାନାୟ ଆଗମନମଗ୍ଗଥକନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟାତି ସମ୍ପରାୟିକା ଆସୱା ନାମ ଅସଂୱରେ ଠିତେନ କତପାପକମ୍ମମୂଲକା ସମ୍ପରାୟେ ନରକାଦୀସୁ ପତ୍ତବ୍ବା ଦୁକ୍ଖୱିସେସା, ତେସଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନତ୍ଥାୟ ୱୂପସମତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅପ୍ପସନ୍ନାନଂ ପସାଦାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହି ସତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ୱା ୟେପି ଅପ୍ପସନ୍ନା ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା, ତେ ‘‘ୟାନି ୱତ ଲୋକେ ମହାଜନସ୍ସ ରଜ୍ଜନ-ଦୁସ୍ସନ-ମୁୟ୍ହନଟ୍ଠାନାନି, ତେହି ଇମେ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ଆରକା ୱିରତା ୱିହରନ୍ତି, ଦୁକ୍କରଂ ୱତ କରୋନ୍ତି, ଭାରିୟଂ ୱତ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ପସାଦଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିନୟପିଟକେ ପୋତ୍ଥକଂ ଦିସ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକ-ତିୱେଦୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅପ୍ପସନ୍ନାନଂ ପସାଦାୟା’’ତି ।
ପସନ୍ନାନଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ୟେପି ସାସନେ ପସନ୍ନା କୁଲପୁତ୍ତା ତେପି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଭିକ୍ଖୂ ୱା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟା ଦୁକ୍କରକାରିନୋ, ୟେ ୟାୱଜୀୱଂ ଏକଭତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱିନୟସଂୱରଂ ଅନୁପାଲେନ୍ତୀ’’ତି ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ପସୀଦନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପସନ୍ନାନଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟା’’ତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟାତି ତିୱିଧୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୋ – ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମୋତି । ତତ୍ଥ ପିଟକତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ‘‘ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ ନାମ । ତେରସ ଧୁତଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେଅସୀତି ମହାୱତ୍ତାନି, ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନାତି ଅୟଂ ‘‘ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଅୟଂ ‘‘ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ ନାମ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ସତି ଭିକ୍ଖୂ ସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗଞ୍ଚ ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା’’ତି ।
ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହି ସତି ସଂୱରୱିନୟୋ ଚ ପହାନୱିନୟୋ ଚ ସମଥୱିନୟୋ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିନୟୋ ଚାତି ଚତୁବ୍ବିଧୋପି ୱିନୟୋ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ହୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ସୂପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି ।
ସବ୍ବାନେୱ ଚେତାନି ପଦାନି ‘‘ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି। ତତ୍ରାୟଂ ପଠମପଚ୍ଛିମପଦୟୋଜନା – ‘‘ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମି, ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ଅପି ଚେତ୍ଥ ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ ତଂ ସଙ୍ଘଫାସୁ, ୟଂ ସଙ୍ଘଫାସୁ ତଂ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟାତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖଲିକନୟଂ; ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ ତଂ ସଙ୍ଘଫାସୁ, ୟଂ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁ ତଂ ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟାତି ଏୱଞ୍ଚ ଏକେକପଦମୂଲିକଂ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୩୩୪) –
‘‘ଅତ୍ଥସତଂ ଧମ୍ମସତଂ, ଦ୍ୱେ ଚ ନିରୁତ୍ତିସତାନି ।
ଚତ୍ତାରି ଞାଣସତାନି, ଅତ୍ଥୱସେ ପକରଣେ’’ତି ॥
ତଂ ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ପନେତଂ ୟସ୍ମା ପରିୱାରେୟେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଇଧ ନ ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ।
ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଭିକ୍ଖୂହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ପନ ମୟା ଇତି ସନ୍ଦସ୍ସିତାନିସଂସଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଏୱଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥ ଚ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟାଥ ଚ ଧାରେୟ୍ୟାଥ ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ୱାଚେୟ୍ୟାଥାତି । ଅତିରେକାନୟନତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଦୋ, ତେନାୟମତ୍ଥୋ ଆନୀତୋ ହୋତୀତି ।
ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟ, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପଠମପାରାଜିକେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପରମ୍ପି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି ଚ, ଇଦଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦୀତି ।
ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସୁଦିନ୍ନଭାଣୱାରଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥା
୪୦. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ମକ୍କଟିଂ ଆମିସେନାତି ମହାୱନେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାଦିଗୁଣାନୁଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତା ବହୂ ମିଗମୋରକୁକ୍କୁଟମକ୍କଟାଦୟୋ ତିରଚ୍ଛାନା ପଧାନାଗାରଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଚରନ୍ତି । ତତ୍ର ଏକଂ ମକ୍କଟିଂ ଆମିସେନ ୟାଗୁଭତ୍ତଖଜ୍ଜକାଦିନା ଉପଲାପେତ୍ୱା, ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସାତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ପଟିସେୱତୀତି ପଚୁରପଟିସେୱନୋ ହୋତି; ପଚୁରତ୍ଥେ ହି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସେୱନକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତାତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତୁକା ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନାୟ ଆଗତା ପାତୋୱ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତାନି ଲଭିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନାନି ପସ୍ସିସ୍ସାମାତି ୱିଚରିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା’’ତି । ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତା ନାମ ଏକଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସାସଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁପି ତାଦିସଞ୍ଞେୱ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ତସ୍ମା ସା ମକ୍କଟୀ ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେନୁପସଙ୍କମି; ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱିସ୍ସାସିକଭିକ୍ଖୁସ୍ସେୱ ତେସମ୍ପି ତଂ ୱିକାରଂ ଦସ୍ସେସି ।
ଛେପ୍ପନ୍ତି ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ । ଓଡ୍ଡୀତି ଅଭିମୁଖଂ ଠପେସି । ନିମିତ୍ତମ୍ପି ଅକାସୀତି ୟେନ ନିୟାମେନ ୟାୟ କିରିୟାୟ ମେଥୁନାଧିପ୍ପାୟଂ ତେ ଜାନନ୍ତି ତଂ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ। ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟସ୍ସାୟଂ ୱିହାରୋ । ଏକମନ୍ତଂ ନିଲୀୟିଂସୂତି ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଅଚ୍ଛିଂସୁ ।
୪୧.ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋତି ସହୋଡ୍ଢଗ୍ଗହିତୋ ଚୋରୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋଦିତତ୍ତା ‘‘କିଂ ୱା ମୟା କତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଆହ । ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ତଥେୱ ତଂ ହୋତୀତି ଆୱୁସୋ ୟଥା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା, ନନୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟାପି ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତଥେୱ ହୋତି । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାପି ହି ଦସ୍ସନମ୍ପି ଗହଣମ୍ପି ଆମସନମ୍ପି ଫୁସନମ୍ପି ଘଟ୍ଟନମ୍ପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମେୱ । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟାପି ତଂ ସବ୍ବଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲମେୱ । କୋ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ? ଅଲେସଟ୍ଠାନେ ତ୍ୱଂ ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେସୀତି ।
୪୨.ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋତି ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପାରାଜିକୋ ୟେୱ ହୋତୀତି ଦଳ୍ହତରଂ ସିକ୍ଖାପଦମକାସି । ଦୁୱିଧଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ – ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସଚିତ୍ତକପକ୍ଖେ ଚିତ୍ତଂ ଅକୁସଲମେୱ ହୋତି, ତଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ସେସଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ । ତତ୍ଥ ଲୋକୱଜ୍ଜେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ରୁନ୍ଧନ୍ତୀ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୀ ସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ଗାଳ୍ହତରଂ କରୋନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଧିମାନା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତାତି ଅୟଂ ପନ ୱୀତିକ୍କମାଭାୱା ଅବ୍ବୋହାରିକତ୍ତା ଚ ୱୁତ୍ତା । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜେ ଅକତେ ୱୀତିକ୍କମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସିଥିଲଂ କରୋନ୍ତୀ ମୋଚେନ୍ତୀ ଦ୍ୱାରଂ ଦଦମାନା ଅପରାପରମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ କୁରୁମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଗଣଭୋଜନପରମ୍ପରଭୋଜନାଦୀସୁ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ ୱିୟ । ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ତଙ୍ଖଣିକାୟପୀ’’ତି ଏୱରୂପା ପନ କତେ ୱୀତିକ୍କମେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଞ୍ଞତ୍ତିଗତିକାୱ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ପଠମସିକ୍ଖାପଦଂ ୟସ୍ମା ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ; ତସ୍ମା ଅୟମନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ରୁନ୍ଧନ୍ତୀ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୀ ସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦମାନା ଗାଳ୍ହତରଂ କରୋନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
ଏୱଂ ଦ୍ୱେପି ୱତ୍ଥୂନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ପଠମପାରାଜିକେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପରମ୍ପି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି ଚ ଇଦଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦୀତି ।
ମକ୍କଟୀୱତ୍ଥୁକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସନ୍ଥତଭାଣୱାରୋ
ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୪୩-୪୪. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାପି ଅୟମନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ୱେସାଲିକାତି ୱେସାଲିୱାସିନୋ । ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାତି ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠେ ୱେସାଲିୟଂ କୁଲାନଂ ପୁତ୍ତା । ସାସନେ କିର ୟୋ ୟୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ ଆଦୀନୱୋ ଅବ୍ବୁଦମୁପ୍ପଜ୍ଜି, ସବ୍ବଂ ତଂ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେ ନିସ୍ସାୟ । ତଥା ହି ଦେୱଦତ୍ତୋପି ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେ ପକ୍ଖେ ଲଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦି । ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକା ଏୱ ଚ ୱସ୍ସସତପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଦୀପେସୁଂ । ଇମେପି ତେସଂ ୟେୱ ଏକଚ୍ଚେ ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେପି ସିକ୍ଖାପଦେ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ…ପେ॰… ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିଂସୂତି ।
ଞାତିବ୍ୟସନେନପୀତି ଏତ୍ଥ ଅସନଂ ବ୍ୟସନଂ ୱିକ୍ଖେପୋ ୱିଦ୍ଧଂସନଂ ୱିନାସୋତି ସବ୍ବମେତଂ ଏକତ୍ଥଂ । ଞାତୀନଂ ବ୍ୟସନଂ ଞାତିବ୍ୟସନଂ, ତେନ ଞାତିବ୍ୟସନେନ, ରାଜଦଣ୍ଡବ୍ୟାଧିମରଣୱିପ୍ପୱାସନିମିତ୍ତେନ ଞାତିୱିନାସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟପଦେପି । ତତିୟପଦେ ପନ ଆରୋଗ୍ୟୱିନାସକୋ ରୋଗୋ ଏୱ ରୋଗବ୍ୟସନଂ। ସୋ ହି ଆରୋଗ୍ୟଂ ବ୍ୟସତି ୱିକ୍ଖିପତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟସନଂ । ରୋଗୋୱ ବ୍ୟସନଂ ରୋଗବ୍ୟସନଂ, ତେନ ରୋଗବ୍ୟସନେନ । ଫୁଟ୍ଠାତି ଅଧିପନ୍ନା ଅଭିଭୂତା ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧଗରହିନୋତି ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ମୟଂ ନ ବୁଦ୍ଧଂ ଗରହାମ, ନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦୋସଂ ଦେମ । ନ ଧମ୍ମଗରହିନୋ, ନ ସଙ୍ଘଗରହିନୋ । ଅତ୍ତଗରହିନୋ ମୟନ୍ତି ଅତ୍ତାନମେୱ ମୟଂ ଗରହାମ, ଅତ୍ତନୋ ଦୋସଂ ଦେମ । ଅଲକ୍ଖିକାତି ନିସ୍ସିରିକା । ଅପ୍ପପୁଞ୍ଞାତି ପରିତ୍ତପୁଞ୍ଞା । ୱିପସ୍ସକା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେ ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୁ ୱିଭତ୍ତା କୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ୱିପସ୍ସକା; ତତୋ ତତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତେୱ ଧମ୍ମେ ୱିପସ୍ସମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତନ୍ତି ରତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବରତ୍ତଂ, ରତ୍ତିୟା ଅପରଂ ଅପରରତ୍ତଂ, ପଠମୟାମଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବୋଧିପକ୍ଖିକାନନ୍ତି ବୋଧିସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱାନଂ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପକାରକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱନାନୁୟୋଗନ୍ତି ୱଡ୍ଢନାନୁୟୋଗଂ । ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରେୟ୍ୟାମାତି ଗିହିପଲିବୋଧଂ ଆୱାସପଲିବୋଧଞ୍ଚ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତା ଅନଞ୍ଞକିଚ୍ଚା ୱିହରେୟ୍ୟାମ ।
ଏୱମାୱୁସୋତି ଥେରୋ ଏତେସଂ ଆସୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଇଦଂ ନେସଂ ମହାଗଜ୍ଜିତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଇମେ ଈଦିସା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ସାଧୂ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ଏୱମାୱୁସୋ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ କାରଣପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱେନ ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ତଂ ଓକାସୋ ହୋତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱେନ, ତସ୍ମା ‘‘ଠାନଞ୍ଚ ଅୱକାସୋ ଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୱକାସୋ’’ତି । ଏତଂ ଠାନଂ ୱା ଓକାସୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୟଂ ତଥାଗତୋତି ୟେନ ତଥାଗତୋ ୱଜ୍ଜୀନଂ ୱା…ପେ॰… ସମୂହନେୟ୍ୟ, ତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ହି ଭଗୱା ଏତେସଂ ‘‘ଲଭେୟ୍ୟାମ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ୟାଚନ୍ତାନଂ ଉପସମ୍ପଦଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତି ଅସଂୱାସୋ’’ତି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସମୂହନେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ନ ସମୂହନତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ‘‘ୟଦି ହି ଏୱଂ ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ସାସନେ ଅଗାରୱୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ପନ ଠିତୋ ସଗାରୱୋ ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ଅତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ସୋ ଆଗତୋ ନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ’’ତି । ସୋ ଆଗତୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଏୱଂ ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଅୱିପନ୍ନସୀଲତାୟ ସାସନେ ସଗାରୱୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ସତି ଉପନିସ୍ସୟେ ନଚିରସ୍ସେୱ ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀତି ଞତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋତି ଆହ ।
ଏୱଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ଆଗତେସୁ ଅନୁପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତୀଣିପି ୱତ୍ଥୂନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୁକାମୋ ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଅସଂୱାସୋ’’ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସି ।
ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟକଥା
୪୫. ଇଦାନିସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନାତି, ୟୋ ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ସକଲେ ଚ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ କୋସଲ୍ଲଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୱିନୟୋ ଜାନିତବ୍ବୋ –
ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ୱିନୟଂ, ମହାଥେରା ମହିଦ୍ଧିକା ।
ନୀହରିତ୍ୱା ପକାସେସୁଂ, ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ପୁରା ॥
କତମଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ? ସୁତ୍ତଂ, ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ, ଆଚରିୟୱାଦଂ, ଅତ୍ତନୋମତିନ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆହଚ୍ଚପଦେନ ରସେନ ଆଚରିୟୱଂସେନ ଅଧିପ୍ପାୟା’’ତି, ଏତ୍ଥ ହି ଆହଚ୍ଚପଦନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ରସୋତି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ, ଆଚରିୟୱଂସୋତି ଆଚରିୟୱାଦୋ, ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ଅତ୍ତନୋମତି ।
ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂନାମ ସକଲେ ୱିନୟପିଟକେ ପାଳି ।
ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା; ୟେ ଭଗୱତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା – ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ‘ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’ତି ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଚେ ଅକପ୍ପିୟଂ ଅନୁଲୋମେତି; କପ୍ପିୟଂ ପଟିବାହତି, ତଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତି । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ‘ଇଦଂ ନ କପ୍ପତୀ’ତି ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଚେ କପ୍ପିୟଂ ଅନୁଲୋମେତି; ଅକପ୍ପିୟଂ ପଟିବାହତି, ତଂ ୱୋ କପ୍ପତି । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ‘ଇଦଂ କପ୍ପତୀ’ତି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଚେ ଅକପ୍ପିୟଂ ଅନୁଲୋମେତି, କପ୍ପିୟଂ ପଟିବାହତି; ତଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତି । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ‘ଇଦଂ କପ୍ପତୀ’ତି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଚେ କପ୍ପିୟଂ ଅନୁଲୋମେତି, ଅକପ୍ପିୟଂ ପଟିବାହତି; ତଂ ୱୋ କପ୍ପତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୫) ।
ଆଚରିୟୱାଦୋ ନାମ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ପଞ୍ଚହି ଅରହନ୍ତସତେହି ଠପିତା ପାଳିୱିନିମୁତ୍ତା ଓକ୍କନ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପୱତ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥାତନ୍ତି ।
ଅତ୍ତନୋମତି ନାମ ସୁତ୍ତ-ସୁତ୍ତାନୁଲୋମ-ଆଚରିୟୱାଦେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନୁମାନେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟା ନୟଗ୍ଗାହେନ ଉପଟ୍ଠିତାକାରକଥନଂ ।
ଅପିଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାଭିଧମ୍ମୱିନୟଟ୍ଠକଥାସୁ ଆଗତୋ ସବ୍ବୋପି ଥେରୱାଦୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋମତି’’ ନାମ । ତଂ ପନ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେନ୍ତେନ ନ ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୋହରିତବ୍ବଂ । କାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେନ ପାଳିଂ, ପାଳିୟା ଚ ଅତ୍ଥଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋମତି ଆଚରିୟୱାଦେ ଓତାରେତବ୍ବା । ସଚେ ତତ୍ଥ ଓତରତି ଚେୱ ସମେତି ଚ, ଗହେତବ୍ବା । ସଚେ ନେୱ ଓତରତି ନ ସମେତି, ନ ଗହେତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋମତି ନାମ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲା । ଅତ୍ତନୋମତିତୋ ଆଚରିୟୱାଦୋ ବଲୱତରୋ ।
ଆଚରିୟୱାଦୋପି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତାରେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଓତରନ୍ତୋ ସମେନ୍ତୋୟେୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ଇତରୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଆଚରିୟୱାଦତୋ ହି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ବଲୱତରଂ ।
ସୁତ୍ତାନୁଲୋମମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଓତରନ୍ତଂ ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମତୋ ହି ସୁତ୍ତମେୱ ବଲୱତରଂ । ସୁତ୍ତଞ୍ହି ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ କାରକସଙ୍ଘସଦିସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଠିତକାଲସଦିସଂ । ତସ୍ମା ୟଦା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ସାକଚ୍ଛନ୍ତି, ସକୱାଦୀ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୱାଦୀ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖେପଂ ୱା ଗରହଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ, ନ ଗହେତବ୍ବଂ; ସୁତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥାୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ତେହିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖେପଂ ୱା ଗରହଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ଆଚରିୟୱାଦୋ ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବୋ । ଅନୋତରନ୍ତୋ ଅସମେନ୍ତୋ ଚ ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ; ସୁତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଅତ୍ତନୋମତିଂ । ତେହିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖେପଂ ୱା ଗରହଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋମତି ସୁତ୍ତେ ଓତାରେତବ୍ବା । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ନ ଗହେତବ୍ବା । ସୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ପନାୟଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ସୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୂଳ୍ହଂ ପାଳିଆଗତଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ତଥା ପଞ୍ଞାୟତି ନ ଓତରତି ନ ସମେତି, ବାହିରକସୁତ୍ତଂ ୱା ହୋତି ସିଲୋକୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଗାରୟ୍ହସୁତ୍ତଂ ଗୁଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରଗୁଳ୍ହୱିନୟୱେଦଲ୍ଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ଆଗତଂ, ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ଆଚରିୟୱାଦୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବୋ । ନୋ ଚେ, ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଅତ୍ତନୋମତିଂ । ଅତ୍ତନୋମତି ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଓତାରେତବ୍ବା । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ନ ଗହେତବ୍ବା । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ପନାୟଂ ଆଚରିୟୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ସୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟୱାଦେ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତରଂ ଗାରୟ୍ହସୁତ୍ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆଚରିୟୱାଦେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ଆଚରିୟୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଆଚରିୟୱାଦେ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ଓତରନ୍ତଂ ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଆଚରିୟୱାଦେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ଆଚରିୟୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଅତ୍ତନୋମତିଂ । ଅତ୍ତନୋମତି ଆଚରିୟୱାଦେ ଓତାରେତବ୍ବା । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ନ ଗହେତବ୍ବା । ଆଚରିୟୱାଦେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ପନାୟଂ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ସୁତ୍ତଂ । ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋମତିୟଂ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ଇତରଂ ଗାରୟ୍ହସୁତ୍ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋମତିୟମେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଅତ୍ତନୋମତିୟଂ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ଓତରନ୍ତଂ ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇତରଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋମତିୟମେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ଅତ୍ତନୋମତିଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ଆଚରିୟୱାଦୋ ଅତ୍ତନୋମତିୟଂ ଓତାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ଓତରତି ସମେତି, ଗହେତବ୍ବୋ; ଇତରୋ ଗାରୟ୍ହାଚରିୟୱାଦୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋମତିୟମେୱ ଠାତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ଗହଣମେୱ ବଲିୟଂ କାତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଖେପୋ ୱା ଗରହା ୱା ନ କାତବ୍ବାତି ।
ଅଥ ପନାୟଂ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି । ସୁତ୍ତେ ଚ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଚ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ କପ୍ପିୟଂ ହୋତି, କପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅକପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ତସ୍ସ କପ୍ପିୟଭାୱସାଧକଂ ସୁତ୍ତତୋ ବହୁଂ କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ପରୋ କାରଣଂ ନ ୱିନ୍ଦତି । କପ୍ପିୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ପରୋ ତସ୍ସ ଅକପ୍ପିୟଭାୱସାଧକଂ ସୁତ୍ତତୋ ବହୁଂ କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, ଅନେନ ଅତ୍ତନୋ ଗହଣନ୍ତି କତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ଆଦାୟ ନ ଠାତବ୍ବଂ । ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅକପ୍ପିୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କାରଣଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋୟେୱ ସାଧୁ, ଅକପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ । ୱିନୟଞ୍ହି ପତ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱିଚାରଣମାଗମ୍ମ ରୁନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ଗାଳ୍ହଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ସୋତଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ଗରୁକଭାୱେୟେୱ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ପନାୟଂ ‘‘ଅକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା କଥେତି, ପରୋ ‘‘କପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି । ସୁତ୍ତେ ଚ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେ ଚ ଓତାରେତବ୍ବଂ । ସଚେ କପ୍ପିୟଂ ହୋତି, କପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅକପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ ।
ଅଥାୟଂ ବହୂହି ସୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣେହି ଅକପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ପରୋ କାରଣଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ଅକପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ପରୋ ବହୂହି ସୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟକାରଣେହି କପ୍ପିୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଅୟଂ କାରଣଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, କପ୍ପିୟେ ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି କାରଣଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି, ଅତ୍ତନୋ ଗହଣଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚାୟଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟକପ୍ପିୟେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତୋ; ଏୱଂ ଅନାପତ୍ତିଆପତ୍ତିୱାଦେ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିୱାଦେ ଚ, ଲହୁକଗରୁକାପତ୍ତିୱାଦେ ଗରୁକଲହୁକାପତ୍ତିୱାଦେ ଚାପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନାମମତ୍ତଂୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ନାନଂ, ୟୋଜନାନୟେ ନାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ।
ଏୱଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟାଦିୱିନିଚ୍ଛୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟୋ ସୁତ୍ତ-ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତୀସୁ ଅତିରେକକାରଣଂ ଲଭତି, ତସ୍ସ ୱାଦେ ଠାତବ୍ବଂ । ସବ୍ବସୋ ପନ କାରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ସୁତ୍ତଂ ନ ଜହିତବ୍ବଂ, ସୁତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାତବ୍ବନ୍ତି । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ଚ ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗେ ଚ ସକଲେ ଚ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ କୋସଲ୍ଲଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ୱିନୟୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ।
ଇମଞ୍ଚ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱିନୟଂ ଞତ୍ୱାପି ୱିନୟଧରେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ତିଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତୀଣି ହି ୱିନୟଧରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାନି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ‘‘ସୁତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ସ୍ୱାଗତଂ ହୋତି ସୁପ୍ପୱତ୍ତି ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ ସୁତ୍ତତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ’’ତି ଇଦମେକଂ ଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ୱିନୟେ ଖୋ ପନ ଠିତୋ ହୋତି ଅସଂହୀରୋ’’ତି ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ । ‘‘ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଖୋ ପନସ୍ସ ସୁଗ୍ଗହିତା ହୋତି ସୁମନସିକତା ସୂପଧାରିତା’’ତି ଇଦଂ ତତିୟଂ ।
ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ସ୍ୱାଗତଂ ହୋତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଆଗତଂ । ସୁପ୍ପୱତ୍ତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱତ୍ତଂ ପଗୁଣଂ ୱାଚୁଗ୍ଗତଂ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ । ସୁତ୍ତତୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋତି ପାଳିତୋ ଚ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାତୋ ଚ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ ହୋତି, କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହିତଂ ।
ୱିନୟେ ଖୋ ପନ ଠିତୋ ହୋତୀତି ୱିନୟେ ଲଜ୍ଜୀଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ଅଲଜ୍ଜୀ ହି ବହୁସ୍ସୁତୋପି ସମାନୋ ଲାଭଗରୁତାୟ ତନ୍ତିଂ ୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଦୀପେତ୍ୱା ସାସନେ ମହନ୍ତଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ କରୋତି । ସଙ୍ଘଭେଦମ୍ପି ସଙ୍ଘରାଜିମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେତି । ଲଜ୍ଜୀ ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକୋ ସିକ୍ଖାକାମୋ ଜୀୱିତହେତୁପି ତନ୍ତିଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଧମ୍ମମେୱ ୱିନୟମେୱ ଚ ଦୀପେତି, ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଠପେତି । ତଥା ହି ପୁବ୍ବେ ମହାଥେରା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୁଂ – ‘‘ଅନାଗତେ ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତି, ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତି, ଲଜ୍ଜୀ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏୱଂ ୟୋ ଲଜ୍ଜୀ, ସୋ ୱିନୟଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଅୱୋକ୍କମନ୍ତୋ ଲଜ୍ଜୀଭାୱେନ ୱିନୟେ ଠିତୋ ହୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋତି । ଅସଂହୀରୋତି ସଂହୀରୋ ନାମ ୟୋ ପାଳିୟଂ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱା ହେଟ୍ଠତୋ ୱା ଉପରିତୋ ୱା ପଦପଟିପାଟିୟା ୱା ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ୱିତ୍ଥୁନତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି ସନ୍ତିଟ୍ଠିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି; ୟଂ ୟଂ ପରେନ ୱୁଚ୍ଚତି ତଂ ତଂ ଅନୁଜାନାତି; ସକୱାଦଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପରୱାଦଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ପାଳିୟଂ ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱା ହେଟ୍ଠୁପରିୟେନ ୱା ପଦପଟିପାଟିୟା ୱା ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ନ ୱିତ୍ଥୁନତି ନ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ଏକେକଲୋମଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଏୱଂ ମୟଂ ୱଦାମ; ଏୱଂ ନୋ ଆଚରିୟା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି; ୟମ୍ହି ପାଳି ଚ ପାଳିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅସଂହୀରୋ’’ତି ।
ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଖୋ ପନସ୍ସ ସୁଗ୍ଗହିତା ହୋତୀତି ଥେରପରମ୍ପରା ୱଂସପରମ୍ପରା ଚସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ଗହିତା ହୋତି । ସୁମନସିକତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ମନସିକତା; ଆୱଜ୍ଜିତମତ୍ତେ ଉଜ୍ଜଲିତପଦୀପୋ ୱିୟ ହୋତି । ସୂପଧାରିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଧାରିତା ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧିତୋ ଅତ୍ଥତୋ କାରଣତୋ ଚ ଉପଧାରିତା; ଅତ୍ତନୋ ମତିଂ ପହାୟ ଆଚରିୟସୁଦ୍ଧିୟା ୱତ୍ତା ହୋତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ଅସୁକାଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି, ସୋ ଅସୁକସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରଂ ଥେରୱାଦଙ୍ଗଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟାୱ ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହୀତି ପାପେତ୍ୱା ଠପେତି । ତତୋପି ଆହରିତ୍ୱା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି, ଦାସକତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଉପାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ, ସୋଣକତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦାସକତ୍ଥେରସ୍ସ, ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସୋଣକତ୍ଥେରସ୍ସ, ମୋଗ୍ଗଲିପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସିଗ୍ଗୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଚଣ୍ଡୱଜ୍ଜିତ୍ଥେରସ୍ସ ଚାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରଂ ଥେରୱାଦଙ୍ଗଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଂ ପାପେତ୍ୱା ଠପେତି । ଏୱଂ ଉଗ୍ଗହିତା ହି ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ସୁଗ୍ଗହିତା ହୋତି । ଏୱଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ଅୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପରିୱଟ୍ଟା ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ହି ନୟେନ ୟଥା ଆଚରିୟୋ ଚ ଆଚରିୟାଚରିୟୋ ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ପରିପୁଚ୍ଛଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତି, ତଥା ଞାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଇମେହି ଚ ପନ ତୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ୱିନୟଧରେନ ୱତ୍ଥୁୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତିତେ ସଙ୍ଘେ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚୋଦକେନ ଚ ଚୁଦିତକେନ ଚ ୱୁତ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ସହସା ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାୱ ଛ ଠାନାନି ଓଲୋକେତବ୍ବାନି । କତମାନି ଛ ? ୱତ୍ଥୁ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ, ମାତିକା ଓଲୋକେତବ୍ବା, ପଦଭାଜନୀୟଂ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ, ତିକପରିଚ୍ଛେଦୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ, ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ଓଲୋକେତବ୍ବା, ଅନାପତ୍ତି ଓଲୋକେତବ୍ବାତି ।
ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ହି ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ନଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ; ୟୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୫୧୭) ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଆପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ମାତିକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ‘‘ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୨) ନୟେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ପଦଭାଜନୀୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ‘‘ଅକ୍ଖୟିତେ ସରୀରେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖୟିତେ ସରୀରେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୫୯ ଆଦୟୋ, ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ନୟେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ପଦଭାଜନୀୟତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ତିକପରିଚ୍ଛେଦଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ତିକସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ୱା ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱା ତିକଦୁକ୍କଟଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଆପତ୍ତିଂ ତିକପରିଚ୍ଛେଦେ ପସ୍ସତି, ସୋ ତତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ‘‘ପଟିଲାତଂ ଉକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୫୫) ଏୱଂ ୟା ସିକ୍ଖାପଦନ୍ତରେସୁ ଅନ୍ତରାପତ୍ତି ହୋତି ତଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ଅନାପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ, ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସ, ନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ, ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ, ନ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ, ଅସ୍ସତିୟା, ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୭୨ ଆଦୟୋ) ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅନାପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି ।
ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟକୋୱିଦୋ ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଇମାନି ଛ ଠାନାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୋ, ବୁଦ୍ଧେନ ସୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିତସଦିସୋ ହୋତି । ତଂ ଚେୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲଂ ଭିକ୍ଖୁଂ କୋଚି କତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ; ତେନ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସଚେ ଅନାପତ୍ତି ହୋତି, ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସା ଦେସନାଗାମିନୀ ଚେ, ‘‘ଦେସନାଗାମିନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ଚେ, ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥସ୍ସ ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟା ଦିସ୍ସତି, ‘‘ପାରାଜିକାପତ୍ତୀ’’ତି ନ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ମେଥୁନଧମ୍ମୱୀତିକ୍କମୋ ହି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱୀତିକ୍କମୋ ଚ ଓଳାରିକୋ । ଅଦିନ୍ନାଦାନମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୱୀତିକ୍କମା ପନ ସୁଖୁମା ଚିତ୍ତଲହୁକା । ତେ ସୁଖୁମେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ସୁଖୁମେନ ରକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ୱିସେସେନ ତଂୱତ୍ଥୁକଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ସଚସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ଧରତି, ତତୋ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି ପେସେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସୋ ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ସୁତ୍ତତୋ ନୟତୋ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘ସତେକିଚ୍ଛୋ’ତି ମଂ ଆହା’’ତି ୱଦତି, ତତୋ ଅନେନ ସୋ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ୟଂ ଆଚରିୟୋ ଭଣତି ତଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଥ ପନସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ନତ୍ଥି, ସଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ଥେରୋ ପନ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତବ୍ବୋ – ‘‘ଅମ୍ହେହି ସହ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ଥେରୋ ଗଣପାମୋକ୍ଖୋ, ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ତେନାପି ‘‘ସତେକିଚ୍ଛୋ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛିତେ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ତସ୍ସ ୱଚନଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଥ ସଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ଥେରୋପି ନତ୍ଥି, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତବ୍ବୋ – ‘‘ଅସୁକଦହରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ତେନାପି ‘‘ସତେକିଚ୍ଛୋ’’ତି ୱିନିଚ୍ଛିତେ ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ତସ୍ସ ୱଚନଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଥ ଦହରସ୍ସାପି ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟାୱ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନାପି ‘‘ପାରାଜିକୋସୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦୁଲ୍ଲଭୋ ହି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ତତୋ ଦୁଲ୍ଲଭତରା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ୱିୱିତ୍ତଂ ଓକାସଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୀଲାନି ସୋଧେତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ତାୱ ମନସି କରୋହୀ’’ତି । ସଚେ ତସ୍ସ ଅରୋଗଂ ସୀଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଘଟୟତି, ସଙ୍ଖାରା ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଉପଚାରପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ନ ଜାନାତି । ସୋ ଦିୱସାତିକ୍କମେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କୀଦିସା ତେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି । ଆରୋଚିତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ।
ୟସ୍ସ ପନ ସୀଲଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଘଟୟତି, ପତୋଦାଭିତୁନ୍ନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତି, ୱିପ୍ପଟିସାରଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହତି, ତତ୍ତପାସାଣେ ନିସିନ୍ନୋ ୱିୟ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି । ସୋ ଆଗତୋ ‘‘କା ତେ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଆରୋଚିତାୟ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିୟା ‘‘ନତ୍ଥି ଲୋକେ ରହୋ ନାମ ପାପକମ୍ମଂ ପକୁବ୍ବତୋ । ସବ୍ବପଠମଞ୍ହି ପାପଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ଜାନାତି, ଅଥସ୍ସ ଆରକ୍ଖଦେୱତା ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞା ଚ ଦେୱତା ଜାନନ୍ତି, ତ୍ୱଂୟେୱ ଦାନି ତୱ ସୋତ୍ଥିଂ ପରିୟେସାହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚତୁବ୍ବିଧୱିନୟକଥା
ୱିନୟଧରସ୍ସ ଚ ଲକ୍ଖଣାଦିକଥା ।
ଭିକ୍ଖୁପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ସିକ୍ଖାପଦୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟୋ ପନାତି ୟୋ ୟାଦିସୋତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ୟୋ ପନାତି ୱିଭଜିତବ୍ବପଦଂ; ୟୋ ୟାଦିସୋତିଆଦୀନି ତସ୍ସ ୱିଭଜନପଦାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ପନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ; ୟୋତି ଅତ୍ଥପଦଂ; ତଞ୍ଚ ଅନିୟମେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୀପେତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନିୟମେନ ପୁଗ୍ଗଲଦୀପକଂ ୟୋ ସଦ୍ଦମେୱ ଆହ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋ ପନାତି ୟୋ ୟୋକୋଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ୟୋକୋଚି ନାମ, ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ଲିଙ୍ଗ-ୟୁତ୍ତ-ଜାତି-ନାମ-ଗୋତ୍ତ-ସୀଲ-ୱିହାର-ଗୋଚରୱୟେସୁ ଏକେନାକାରେନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ତଥା ଞାପେତୁଂ ତଂ ପଭେଦଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାଦିସୋତି ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୟାଦିସୋ ୱା ତାଦିସୋ ୱା ହୋତୁ; ଦୀଘୋ ୱା ରସ୍ସୋ ୱା କାଳୋ ୱା ଓଦାତୋ ୱା ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱି ୱା କିସୋ ୱା ଥୂଲୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୟୁତ୍ତୋତି ୟୋଗୱସେନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ; ନୱକମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱାସଧୁରୟୁତ୍ତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଜଚ୍ଚୋତି ଜାତିୱସେନ ୟଂଜଚ୍ଚୋ ୱା ତଂଜଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତୁ; ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଦୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାନାମୋତି ନାମୱସେନ ୟଥାନାମୋ ୱା ତଥାନାମୋ ୱା ହୋତୁ; ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ୱା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ୱା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଗୋତ୍ତୋତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ୟଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ତଥାଗୋତ୍ତୋ ୱା ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ଗୋତ୍ତେନ ହୋତୁ; କଚ୍ଚାୟନୋ ୱା ୱାସିଟ୍ଠୋ ୱା କୋସିୟୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାସୀଲୋତି ସୀଲେସୁ ୟଥାସୀଲୋ ୱା ତଥାସୀଲୋ ୱା ହୋତୁ; ନୱକମ୍ମସୀଲୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସସୀଲୋ ୱା ୱାସଧୁରସୀଲୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱିହାରୀତି ୱିହାରେସୁପି ୟଥାୱିହାରୀ ୱା ତଥାୱିହାରୀ ୱା ହୋତୁ; ନୱକମ୍ମୱିହାରୀ ୱା ଉଦ୍ଦେସୱିହାରୀ ୱା ୱାସଧୁରୱିହାରୀ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଗୋଚରୋତି ଗୋଚରେସୁପି ୟଥାଗୋଚରୋ ୱା ତଥାଗୋଚରୋ ୱା ହୋତୁ; ନୱକମ୍ମଗୋଚରୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସଗୋଚରୋ ୱା ୱାସଧୁରଗୋଚରୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରୋ ୱାତି ଆଦୀସୁ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢାଦୀସୁ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ହୋତୁ; ପରିପୁଣ୍ଣଦସୱସ୍ସତାୟ ଥେରୋ ୱା ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସତାୟ ନୱୋ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚୱସ୍ସତାୟ ମଜ୍ଝିମୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବୋୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଏସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟୋ ପନା’’ତି ।
ଭିକ୍ଖୁନିଦ୍ଦେସେ ଭିକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖକୋ; ଲଭନ୍ତୋ ୱା ଅଲଭନ୍ତୋ ୱା ଅରିୟାୟ ୟାଚନାୟ ୟାଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଅଜ୍ଝୁପଗତଂ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତତ୍ତା ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋ ନାମ । ୟୋ ହି କୋଚି ଅପ୍ପଂ ୱା ମହନ୍ତଂ ୱା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ପହାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ସୋ କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ ହିତ୍ୱା ଲିଙ୍ଗସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେନେୱ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ। ପରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ କାଜଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ; ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉସ୍ସାହଜାତତ୍ତା ୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୁ। ଅଗ୍ଘଫସ୍ସୱଣ୍ଣଭେଦେନ ଭିନ୍ନଂ ପଟଂ ଧାରେତୀତି ଭିନ୍ନପଟଧରୋ। ତତ୍ଥ ସତ୍ଥକଚ୍ଛେଦନେନ ଅଗ୍ଘଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସହସ୍ସଗ୍ଘନକୋପି ହି ପଟୋ ସତ୍ଥକେନ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ନୋ ଭିନ୍ନଗ୍ଘୋ ହୋତି । ପୁରିମଗ୍ଘତୋ ଉପଡ୍ଢମ୍ପି ନ ଅଗ୍ଘତି । ସୁତ୍ତସଂସିବ୍ବନେନ ଫସ୍ସଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୋପି ହି ପଟୋ ସୁତ୍ତେହି ସଂସିବ୍ବିତୋ ଭିନ୍ନଫସ୍ସୋ ହୋତି । ଖରସମ୍ଫସ୍ସତଂ ପାପୁଣାତି । ସୂଚିମଲାଦୀହି ୱଣ୍ଣଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋପି ହି ପଟୋ ସୂଚିକମ୍ମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୂଚିମଲେନ, ହତ୍ଥସେଦମଲଜଲ୍ଲିକାହି, ଅୱସାନେ ରଜନକପ୍ପକରଣେହି ଚ ଭିନ୍ନୱଣ୍ଣୋ ହୋତି; ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହତି । ଏୱଂ ତୀହାକାରେହି ଭିନ୍ନପଟଧାରଣତୋ ଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ଭିକ୍ଖୁ। ଗିହିୱତ୍ଥୱିସଭାଗାନଂ ୱା କାସାୱାନଂ ଧାରଣମତ୍ତେନେୱ ଭିନ୍ନପଟଧରୋତି ଭିକ୍ଖୁ।
ସମଞ୍ଞାୟାତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱୋହାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଞ୍ଞାୟ ଏୱ ହି ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ତଥା ହି ନିମନ୍ତନାଦିମ୍ହି ଭିକ୍ଖୂସୁ ଗଣିୟମାନେସୁ ସାମଣେରେପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସତଂ ଭିକ୍ଖୂ ସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପଟିଞ୍ଞାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଜାନନେନ ପଟିଞ୍ଞାୟପି ହି ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ସ ‘‘କୋ ଏତ୍ଥାତି ? ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୯୬) ଏୱମାଦୀସୁ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ଅୟଂ ପନ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତା ଧମ୍ମିକା ପଟିଞ୍ଞା । ରତ୍ତିଭାଗେ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲାପି ପଟିପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଧମ୍ମିକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଅଭୂତାୟ ‘‘ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଏହି ଭିକ୍ଖୂତି ଏହି ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ଭଗୱତୋ ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦଂ ପତ୍ତୋ । ଭଗୱା ହି ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱାୟ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ରତ୍ତପଂସୁକୂଲନ୍ତରତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଘୋସଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୋ ‘‘ଏହି, ଭିକ୍ଖୁ, ଚର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟା’’ତି ୱଦତି । ତସ୍ସ ସହେୱ ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ରୁହତି । ଭଣ୍ଡୁ କାସାୟୱସନୋ ହୋତି । ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଏକଂ ଅଂସେ ଠପେତ୍ୱା ୱାମଂସକୂଟେ ଆସତ୍ତନୀଲୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ –
‘‘ତିଚୀୱରଞ୍ଚ ପତ୍ତୋ ଚ, ୱାସି ସୂଚି ଚ ବନ୍ଧନଂ ।
ପରିସ୍ସାୱନେନ ଅଟ୍ଠେତେ, ୟୁତ୍ତୟୋଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି ପରିକ୍ଖାରେହି ସରୀରେ ପଟିମୁକ୍କେହିୟେୱ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧାଚରିୟକୋ ବୁଦ୍ଧୁପଜ୍ଝାୟକୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ୱନ୍ଦମାନୋୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଭଗୱା ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାୟ ଏୱ ଉପସମ୍ପାଦେତି । ଏୱଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନାନି ଚ ସହସ୍ସୁପରି ଏକଚତ୍ତାଲୀସୁତ୍ତରାନି ତୀଣି ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଅହେସୁଂ; ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟତ୍ଥେରା, ୟସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପରିୱାରା ଚତୁପଣ୍ଣାସ ସହାୟକା, ତିଂସ ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟା, ସହସ୍ସପୁରାଣଜଟିଲା, ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱୀହି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସତା ପରିବ୍ବାଜକା, ଏକୋ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲତ୍ଥେରୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତୀଣି ସତଂ ସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଚତ୍ତାଲୀସଂ ପୁନାପରେ ।
ଏକୋ ଚ ଥେରୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସବ୍ବେ ତେ ଏହିଭିକ୍ଖୁକା’’ତି ॥
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେ ଏୱ, ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ସନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ତିସତପରିୱାରୋ ସେଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସହସ୍ସପରିୱାରୋ ମହାକପ୍ପିନୋ, ଦସସହସ୍ସା କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସିନୋ କୁଲପୁତ୍ତା, ସୋଳସସହସ୍ସା ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଏୱମାଦୟୋ । ତେ ପନ ୱିନୟପିଟକେ ପାଳିୟଂ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ ୱୁତ୍ତା । ଇମେ ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୱୁତ୍ତାତି ।
‘‘ସତ୍ତୱୀସ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣିୟେୱ ସତାନି ଚ ।
ଏତେପି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାତା, ସବ୍ବେ ତେ ଏହିଭିକ୍ଖୁକା’’ତି ॥
ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅୟଞ୍ହି ଉପସମ୍ପଦା ନାମ ଅଟ୍ଠୱିଧା – ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା, ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା, ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା, ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା, ଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା, ଦୂତେନୂପସମ୍ପଦା, ଅଟ୍ଠୱାଚିକୂପସମ୍ପଦା, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୂପସମ୍ପଦାତି । ତତ୍ଥ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା, ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା ଚ ୱୁତ୍ତା ଏୱ ।
ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା ନାମ ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘ତିବ୍ବଂ ମେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ଥେରେସୁ ନୱେସୁ ମଜ୍ଝିମେସୁ ଚା’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମି କୁସଲୂପସଂହିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମୀ’ତି । ଏୱଂ ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘ସାତସହଗତା ଚ ମେ କାୟଗତାସତି ନ ୱିଜହିସ୍ସତୀ’ତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଇମିନା ଓୱାଦପଟିଗ୍ଗହଣେନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।
ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ନାମ ସୋପାକସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା । ଭଗୱା କିର ପୁବ୍ବାରାମେ ଅନୁଚଙ୍କମନ୍ତଂ ସୋପାକସାମଣେରଂ ‘‘‘ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞା’ତି ୱା, ସୋପାକ, ‘ରୂପସଞ୍ଞା’ତି ୱା ଇମେ ଧମ୍ମା ନାନତ୍ଥା ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା, ଉଦାହୁ ଏକତ୍ଥା, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି ଦସ ଅସୁଭନିସ୍ସିତେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ତେ ବ୍ୟାକାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘କତିୱସ୍ସୋସି ତ୍ୱଂ, ସୋପାକା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସତ୍ତୱସ୍ସୋହଂ, ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ସୋପାକ, ତ୍ୱଂ ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକାସୀ’’ତି ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନି । ଅୟଂ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ।
ଗରୁଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗହଣୂପସମ୍ପଦା ନାମ ମହାପଜାପତିୟା ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।
ଦୂତେନୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଅଡ୍ଢକାସିୟା ଗଣିକାୟ ଅନୁଞ୍ଞାତଉପସମ୍ପଦା ।
ଅଟ୍ଠୱାଚିକୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘତୋ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମେହି ଉପସମ୍ପଦା ।
ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୂପସମ୍ପଦା ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତରହି ଉପସମ୍ପଦା । ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଉପସମ୍ପଦାସୁ ‘‘ୟା ସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପସମ୍ପଦା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ତଂ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପଟିକ୍ଖିପାମି । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପାଦେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୬୯) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତାୟ ଇମାୟ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଭଦ୍ରୋତି ଅପାପକୋ । କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନାଦୟୋ ହି ୟାୱ ଅରହା, ତାୱ ଭଦ୍ରେନ ସୀଲେନ ସମାଧିନା ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ଭଦ୍ରୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସାରୋତି ତେହିୟେୱ ସୀଲସାରାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନୀଲସମନ୍ନାଗମେନ ନୀଲୋ ପଟୋ ୱିୟ ‘‘ସାରୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଗତକିଲେସଫେଗ୍ଗୁଭାୱତୋ ୱା ଖୀଣାସୱୋୱ ‘‘ସାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେଖୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ଅରିୟା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସେଖା । ତେସୁ ୟୋ କୋଚି ‘‘ସେଖୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ସିକ୍ଖତୀତି ଅସେଖୋ। ସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଠିତୋ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ସିକ୍ଖିତବ୍ବାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ଅସେଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନାତି ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିୟାୟେନ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗକରଣୀୟେ କମ୍ମେ ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମପ୍ପତ୍ତା, ତେସଂ ଆଗତତ୍ତା ଛନ୍ଦାରହାନଂ ଛନ୍ଦସ୍ସ ଆହଟତ୍ତା, ସମ୍ମୁଖୀଭୂତାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସନତୋ ଏକସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ସମଗ୍ଗଭାୱଂ ଉପଗତେନ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ତୀହି ଅନୁସ୍ସାୱନାହି ଏକାୟ ଚ ଞତ୍ତିୟା କାତବ୍ବେନ । କମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମିକେନ ୱିନୟକମ୍ମେନ । ଅକୁପ୍ପେନାତି ୱତ୍ଥୁ-ଞତ୍ତି-ଅନୁସ୍ସାୱନ-ସୀମା-ପରିସସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅକୋପେତବ୍ବତଂ ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବତଞ୍ଚ ଉପଗତେନ । ଠାନାରହେନାତି କାରଣାରହେନ ସତ୍ଥୁସାସନାରହେନ । ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ଉପରିଭାୱଂ ସମାପନ୍ନୋ, ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ହି ଉପରିଭାୱୋ, ତଞ୍ଚେସ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କମ୍ମେନ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ଏକମେୱ ଆଗତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥେତବ୍ବାନୀତି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ଚ ‘‘ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମ’’ନ୍ତି ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଖନ୍ଧକତୋ ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗତୋ ଚ ପାଳିଂ ଆହରିତ୍ୱା କଥିତାନି । ତାନି ମୟଂ ପରିୱାରାୱସାନେ କମ୍ମୱିଭଙ୍ଗେୟେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ଚ ନ ଭାରିୟା ଭୱିସ୍ସତି; ୟଥାଠିତାୟ ଚ ପାଳିୟା ୱଣ୍ଣନା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଭୱିସ୍ସତି । ତାନି ଚ ଠାନାନି ଅସୁଞ୍ଞାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି; ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନମେୱ କରୋମ ।
ତତ୍ରାତି ତେସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ । ୟ୍ୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ । ସମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ…ପେ॰… ଉପସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଟ୍ଠସୁ ଉପସମ୍ପଦାସୁ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନେୱ କମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ଥେ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇତରେ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖକୋ’’ତି ଆଦୟୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖକୋ’’ତି ଆଦୟୋ ନିରୁତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ସମଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁ, ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅଭିଲାପୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ବୁଦ୍ଧେନ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ପଟିଲଦ୍ଧଉପସମ୍ପଦାୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସରଣଗମନଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ କମ୍ମୱାଚାୟ ଉପସମ୍ପଦାୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଭଦ୍ରୋ’’ତିଆଦୟୋ ଗୁଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଭିକ୍ଖୁପଦଭାଜନୀୟଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସିକ୍ଖାସାଜୀୱପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଦଂ ୱିସେସତ୍ଥାଭାୱତୋ ଅୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ୟଂ ସିକ୍ଖଞ୍ଚ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ସମାପନ୍ନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା । ତିସ୍ସୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ। ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାତି ଅଧିକଂ ଉତ୍ତମଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିସୀଲଂ; ଅଧିସୀଲଞ୍ଚ ତଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ସିକ୍ଖା ଚାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ଏସ ନୟୋ ଅଧିଚିତ୍ତ-ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସୁ ।
କତମଂ ପନେତ୍ଥ ସୀଲଂ, କତମଂ ଅଧିସୀଲଂ, କତମଂ ଚିତ୍ତଂ, କତମଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, କତମା ପଞ୍ଞା, କତମା ଅଧିପଞ୍ଞାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲଂ ତାୱ ସୀଲମେୱ । ତଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ବୁଦ୍ଧାପି ସାୱକାପି ମହାଜନଂ ସମାଦପେନ୍ତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ କମ୍ମୱାଦିନୋ ଚ ଧମ୍ମିକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚ ମହାରାଜାନୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚ ସମାଦପେନ୍ତି । ସାମମ୍ପି ପଣ୍ଡିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସମାଦିୟନ୍ତି । ତେ ତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ପନ ‘‘ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ହି ସୂରିୟୋ ୱିୟ ପଜ୍ଜୋତାନଂ ସିନେରୁ ୱିୟ ପବ୍ବତାନଂ ସବ୍ବଲୋକିୟସୀଲାନଂ ଅଧିକଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତମଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା । ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ଠପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ପନ ସବ୍ବସୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଅଜ୍ଝାଚାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଂ ସୀଲସଂୱରଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ, ତଂ ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି ।
କାମାୱଚରାନି ପନ ଅଟ୍ଠ କୁସଲଚିତ୍ତାନି, ଲୋକିୟଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତାନି ଚ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାନୁପ୍ପାଦେ ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ସମାଦପନଂ ସମାଦାନଞ୍ଚ ସୀଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ଅଧିସୀଲଂ ୱିୟ ସୀଲାନଂ ସବ୍ବଲୋକିୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିକଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତମଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ହୋତି, ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା । ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତମେୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତଂ । ନ ହି ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତି ।
‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୭୧; ୱିଭ॰ ୭୯୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୯୨) -ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପନ କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ ପଞ୍ଞା, ସା ହି ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧାପି ବୁଦ୍ଧସାୱକାପି ମହାଜନଂ ସମାଦପେନ୍ତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ କମ୍ମୱାଦିନୋ ଚ ଧମ୍ମିକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚ ମହାରାଜାନୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚ ସମାଦପେନ୍ତି । ସାମମ୍ପି ପଣ୍ଡିତା ସତ୍ତା ସମାଦିୟନ୍ତି । ତଥା ହି ଅଙ୍କୁରୋ ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ୱେଲାମୋ, ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ମହାଦାନାନି ଅଦଂସୁ । ତେ ତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିଂସୁ । ତିଲକ୍ଖଣାକାରପରିଚ୍ଛେଦକଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ହି ଅଧିସୀଲ-ଅଧିଚିତ୍ତାନି ୱିୟ ସୀଲଚିତ୍ତାନଂ ସବ୍ବଲୋକିୟପଞ୍ଞାନଂ ଅଧିକା ଚେୱ ଉତ୍ତମା ଚ, ନ ଚ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି । ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱ ଅଧିପଞ୍ଞା, ସା ପନ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତା । ନ ହି ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱତୀତି ।
ତତ୍ରାତି ତାସୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ । ୟାୟଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାତି ୟା ଅୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲସଙ୍ଖାତା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ଏତଂ ସାଜୀୱଂ ନାମାତି ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଭଗୱତା ୱିନୟେ ଠପିତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ ନାନାଦେସଜାତିଗୋତ୍ତାଦିଭେଦଭିନ୍ନା ଭିକ୍ଖୂ ସହ ଜୀୱନ୍ତି ଏକଜୀୱିକା ସଭାଗଜୀୱିକା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସାଜୀୱ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତୀତି ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିକରଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟଥାସିକ୍ଖାପଦଂ ନୁ ଖୋ ସିକ୍ଖାମି ନ ସିକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚାୟମେତସ୍ମିଂ ସାଜୀୱସଙ୍ଖାତେ ସିକ୍ଖାପଦେୟେୱ ସିକ୍ଖତି, ସିକ୍ଖାୟପି ସିକ୍ଖତି, ‘‘ଏତଂ ସାଜୀୱଂ ନାମା’’ତି ଇମସ୍ସ ପନ ଅନନ୍ତରସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ତଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ତସ୍ସା ଚ ସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତୀତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ଇଦମ୍ପି ଅନନ୍ତରସ୍ସ ସାଜୀୱପଦସ୍ସେୱ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସିକ୍ଖମ୍ପି ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାସମାପନ୍ନୋତିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନମ୍ପି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି ।
ସିକ୍ଖାସାଜୀୱପଦଭାଜନୀୟଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ସିକ୍ଖଂଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ସିକ୍ଖଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଭାୱଞ୍ଚ ଅପ୍ପକାସେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟେ ଆୱିକତେପି ସିକ୍ଖା ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି, ସିକ୍ଖାୟ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୟ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଆୱିକତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ନ କୋଚି ୱିସେସତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ୟଥା ପନ ‘‘ଦିରତ୍ତତିରତ୍ତଂ ସହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦିରତ୍ତୱଚନେନ ନ କୋଚି ୱିସେସତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି, କେୱଲଂ ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ମୁଖାରୂଳ୍ହତାୟ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମିଦମ୍ପି ୱୋହାରୱସେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ମୁଖାରୂଳ୍ହତାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ୱା ଭଗୱା ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସମ୍ପାଦେତି । ପରିୱାରକପଦୱିରହିତଞ୍ହି ଏକମେୱ ଅତ୍ଥପଦଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ପରିୱାରୱିରହିତୋ ରାଜା ୱିୟ, ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରୱିରହିତୋ ୱିୟ ଚ ପୁରିସୋ ନ ସୋଭତି; ପରିୱାରକେନ ପନ ଅତ୍ଥାନୁଲୋମେନ ସହାୟପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ସୋଭତୀତି ।
ୟସ୍ମା ୱା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଏକଚ୍ଚଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ୟସ୍ମା ନ ସବ୍ବଂ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା’’ତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିୟମନତ୍ଥଂ ‘‘ସିକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ନ; କସ୍ମା ? ଅତ୍ଥାନୁକ୍କମାଭାୱତୋ । ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଅପିଚ ଅନୁପଟିପାଟିୟାପି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ? ‘‘ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ସିକ୍ଖଂ ସମାପନ୍ନୋ ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ୟଞ୍ଚ ସାଜୀୱଂ ସମାପନ୍ନୋ ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱାତି ।
ଇଦାନି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମାନଂ ୱିସେସାୱିସେସଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦୀନି ଦ୍ୱେ ମାତିକାପଦାନି; ତାନି ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – କଥନ୍ତି କେନ ଆକାରେନ । ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚାତି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟସ୍ସ ଆୱିକମ୍ମଞ୍ଚ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋତି ଅନଭିରତିୟା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ କିଚ୍ଛଜୀୱିକପ୍ପତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅଜ୍ଜ ୟାମି, ସ୍ୱେ ୟାମି, ଇତୋ ୟାମି, ଏତ୍ଥ ୟାମୀତି ଉଦ୍ଧଂ କଣ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱିହରମାନୋ, ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନେକଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଭିରତୋତି ସାସନେ ଅଭିରତିୱିରହିତୋ ।
ସାମଞ୍ଞା ଚୱିତୁକାମୋତି ସମଣଭାୱତୋ ଅପଗନ୍ତୁକାମୋ । ଭିକ୍ଖୁଭାୱନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ । କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ‘‘କଣ୍ଠେ ଆସତ୍ତେନ ଅଟ୍ଟୀୟେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୬୨) ପନ ୟଥାଲକ୍ଖଣଂ କରଣୱଚନେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋତି ଅଟ୍ଟଂ ପୀଳିତଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚରମାନୋ; ତେନ ୱା ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ଅଟ୍ଟୋ କରିୟମାନୋ ପୀଳିୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ହରାୟମାନୋତି ଲଜ୍ଜମାନୋ । ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋତି ଅସୁଚିଂ ୱିୟ ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋତିଆଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନିୟେୱ । ୟଂନୂନାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂନୂନାତି ପରିୱିତକ୍କଦସ୍ସନେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସଚାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, ସାଧୁ ୱତ ମେ ସିୟା’’ତି । ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଏତେହି ୱା ଅଞ୍ଞେହି ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱଦତି ଚେୱ, ୟସ୍ସ ଚ ୱଦତି, ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତି ଜାନାପେତି । ଏୱମ୍ପୀତି ଉପରିମତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ତୋ ପିକାରୋ । ଏୱମ୍ପି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା, ଅଞ୍ଞଥାପି ।
ଇଦାନି ତଂ ଅଞ୍ଞଥାପି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଂ ସିକ୍ଖାୟ ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । ପଦତୋ ପନେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ, ସିକ୍ଖଂ, ୱିନୟଂ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଉଦ୍ଦେସଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ, ଆଚରିୟଂ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକଂ, ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକଂ, ସମାନାଚରିୟକଂ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ପଦାନି ପଚ୍ଚକ୍ଖାନାକାରେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ଗିହୀ ଅସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ‘‘ଗିହୀ, ଉପାସକୋ, ଆରାମିକୋ, ସାମଣେରୋ, ତିତ୍ଥିୟୋ, ତିତ୍ଥିୟସାୱକୋ, ଅସ୍ସମଣୋ, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ‘‘ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭାୱୱିକପ୍ପାକାରେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ‘‘ୟଂନୂନାହ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱାୱୀସତି ପଦାନି ।
୪୬. ୟଥା ଚ ଏତାନି, ଏୱଂ ‘‘ୟଦି ପନାହଂ, ଅପାହଂ, ହନ୍ଦାହଂ, ହୋତି ମେ’’ତି ଇମେସୁ ଏକମେକେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱାୱୀସତୀତି ସବ୍ବାନେୱ ସତଞ୍ଚ ଦସ ଚ ପଦାନି ହୋନ୍ତି ।
୪୭. ତତୋ ପରଂ ସରିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଦସ୍ସନନୟେନ ପୱତ୍ତାନି ‘‘ମାତରଂ ସରାମୀ’’ତିଆଦୀନି ସତ୍ତରସ ପଦାନି । ତତ୍ଥ ଖେତ୍ତନ୍ତି ସାଲିଖେତ୍ତାଦିଂ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣସାକଫଲାଫଲସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ । ସିପ୍ପନ୍ତି କୁମ୍ଭକାରପେସକାରସିପ୍ପାଦିକଂ ।
୪୮. ତତୋ ପରଂ ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ‘‘ମାତା ମେ ଅତ୍ଥି, ସା ମୟା ପୋସେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀନି ନୱ ପଦାନି ।
୪୯. ତତୋ ପରଂ ସନିସ୍ସୟସପ୍ପତିଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ‘‘ମାତା ମେ ଅତ୍ଥି, ସା ମଂ ପୋସେସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ସୋଳସ ପଦାନି ।
୫୦. ତତୋ ପରଂ ଏକଭତ୍ତଏକସେୟ୍ୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନଂ ଦୁକ୍କରଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ‘‘ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠ ପଦାନି ।
ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଏକଭତ୍ତାଦୀନଂ କରଣେ ଦୁକ୍କରତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ସୁକରନ୍ତି ସୁକରଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏୱଂ ଦୁଚ୍ଚରଂ ନ ସୁଚରନ୍ତି ଏତ୍ଥ । ନ ଉସ୍ସହାମୀତି ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହାଭାୱଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ୱିସହାମୀତି ଅସୟ୍ହତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ରମାମୀତି ରତିୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନାଭିରମାମୀତି ଅଭିରତିୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଇମାନି ଚ ପଞ୍ଞାସ, ପୁରିମାନି ଚ ଦସୁତ୍ତରସତନ୍ତି ସଟ୍ଠିସତଂ ପଦାନି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମୱାରେ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୫୧. ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱାରେପି ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଦି ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । ପଦତୋ ପନେତ୍ଥାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ, ସିକ୍ଖଂ, ୱିନୟଂ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ, ଉଦ୍ଦେସଂ, ଉପଜ୍ଝାୟଂ, ଆଚରିୟଂ, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକଂ, ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକଂ, ସମାନାଚରିୟକଂ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଇମାନି ଚୁଦ୍ଦସ ପଦାନି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱଚନସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତାନି । ସବ୍ବପଦେସୁ ଚ ‘‘ୱଦତି ୱିଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱଦତି, ୟସ୍ସ ଚ ୱଦତି ତଂ ତେନେୱ ୱଚୀଭେଦେନ ‘‘ଅୟଂ ସାସନଂ ଜହିତୁକାମୋ ସାସନତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଚଜିତୁକାମୋ ଇମଂ ୱାକ୍ୟଭେଦଂ କରୋତୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞାପେତି ସାୱେତି ଜାନାପେତି ।
ସଚେ ପନାୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ପଦପଚ୍ଚାଭଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ । ମିଲକ୍ଖଭାସାସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଭାସାୟ ତମତ୍ଥଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ‘‘ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଦୁତିୟଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ସଚେ ୟସ୍ସ ୱଦତି ସୋ ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଚଜିତୁକାମୋ ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତି, ୱିରଦ୍ଧଂ ନାମ ନତ୍ଥି; ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ସକ୍କତ୍ତା ୱା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତା ୱା ଚୁତସତ୍ତୋ ୱିୟ ଚୁତୋୱ ହୋତି ସାସନା ।
ସଚେ ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖି’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱାତି ଅତୀତାନାଗତପରିକପ୍ପୱଚନେହି ୱଦତି, ଦୂତଂ ୱା ପହିଣାତି, ସାସନଂ ୱା ପେସେତି, ଅକ୍ଖରଂ ୱା ଛିନ୍ଦତି, ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାରୋଚନଂ ପନ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପି ସୀସଂ ଏତି । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱଚୀଭେଦଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ସୀସଂ ଏତି । ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋପି ଚ ୟଦି ‘‘ଅୟମେୱ ଜାନାତୂ’’ତି ଏକଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ତଞ୍ଚ ସୋୟେୱ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ସୋ ନ ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ଜାନାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଏତେସଂ ଆରୋଚେମୀ’’ତି ୱଦତି, ତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଜାନନ୍ତେପି ଦ୍ୱୀସୁ ଜାନନ୍ତେସୁପି ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଏୱଂ ସମ୍ବହୁଲେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ସଭାଗେ ଭିକ୍ଖୂ ପରିସଙ୍କମାନୋ ‘‘ୟୋ କୋଚି ଜାନାତୂ’’ତି ଉଚ୍ଚସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଞ୍ଚ ଅୱିଦୂରେ ଠିତୋ ନୱକମ୍ମିକୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ସମୟଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ଅୟଂ ସମଣୋ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥେତି, ସାସନତୋ ଚୁତୋ’’ତି ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ସଚେ ଆୱଜ୍ଜନସମୟେ ଜାନାତି; ୟଥା ପକତିୟା ଲୋକେ ମନୁସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଜାନନ୍ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଅଥ ଅପରଭାଗେ ‘‘କିଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି କଙ୍ଖନ୍ତୋ ଚିରେନ ଜାନାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଇଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଉପରି ଅଭୂତାରୋଚନଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚା-ଅତ୍ତକାମଦୁଟ୍ଠଦୋସଭୂତା-ରୋଚନସିକ୍ଖାପଦାନି ଚ ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି । ଆୱଜ୍ଜନସମୟେ ଞାତେ ଏୱ ସୀସଂ ଏନ୍ତି, ‘‘କିଂ ଅୟଂ ଭଣତୀ’’ତି କଙ୍ଖତା ଚିରେନ ଞାତେ ସୀସଂ ନ ଏନ୍ତି । ୟଥା ଚାୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ୱୁତ୍ତୋ; ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ଚ ୟଦା ସିକ୍ଖା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି, ତଦା ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅୱଦତାପି ଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଆୱିକତମେୱ ହୋତି; ତସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ପଦାନଂ ଅୱସାନେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା’’ତି ।
ତତୋ ପରଂ ଗିହୀତି ମଂ ଧାରେହୀତି ଏତ୍ଥ ସଚେପି ‘‘ଗିହୀ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହୀ ହୋମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହୀ ଜାତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଗିହିମ୍ହୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ଗିହୀତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଜାନାହୀ’’ତି ୱା ‘‘ସଞ୍ଜାନାହୀ’’ତି ୱା ‘‘ମନସି କରୋହୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ଅରିୟକେନ ୱା ୱଦତି ମିଲକ୍ଖକେନ ୱା; ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ସ ୱଦତି, ସଚେ ସୋ ଜାନାତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ‘‘ଉପାସକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ପଦେସୁ । ଏୱଂ ଇମାନି ଚ ଅଟ୍ଠ, ପୁରିମାନି ଚ ଚୁଦ୍ଦସାତି ଦ୍ୱାୱୀସତି ପଦାନି ହୋନ୍ତି ।
୫୨. ଇତୋ ପରଂ ପୁରିମାନେୱ ଚୁଦ୍ଦସ ପଦାନି ‘‘ଅଲଂ ମେ, କିନ୍ନୁ ମେ, ନ ମମତ୍ଥୋ, ସୁମୁତ୍ତାହ’’ନ୍ତି ଇମେହି ଚତୂହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ହୋତୁ, ପରିୟତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂନୁ ମେତି କିଂ ମୟ୍ହଂ କିଚ୍ଚଂ, କିଂ କରଣୀୟଂ, କିଂ ସାଧେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମମତ୍ଥୋତି ନତ୍ଥି ମମ ଅତ୍ଥୋ । ସୁମୁତ୍ତାହନ୍ତି ସୁମୁତ୍ତୋ ଅହଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏୱଂ ଇମାନି ଚ ଛପ୍ପଞ୍ଞାସ ପୁରିମାନି ଚ ଦ୍ୱାୱୀସତୀତି ଅଟ୍ଠସତ୍ତତି ପଦାନି ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତାନି ।
୫୩. ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ୱେୱଚନେହିପି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟାନି ୱା ପନଞ୍ଞାନିପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାନି ୱା ପନଞ୍ଞାନିପୀତି ପାଳିୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଆଗତପଦାନି ଠପେତ୍ୱା ୟାନି ଅଞ୍ଞାନି ଅତ୍ଥି । ବୁଦ୍ଧୱେୱଚନାନି ୱାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ପରିୟାୟନାମାନି…ପେ॰… ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟସ୍ସ ୱା । ତତ୍ଥ ୱଣ୍ଣପଟ୍ଠାନେ ଆଗତଂ ନାମସହସ୍ସଂ ଉପାଲିଗାଥାସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୬) ନାମସତଂ ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଗୁଣତୋ ଲବ୍ଭମାନାନି ନାମାନି ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେୱଚନାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବାନିପି ଧମ୍ମସ୍ସ ନାମାନି ଧମ୍ମୱେୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ୟଥାରୁତମେୱ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଅନନ୍ତବୁଦ୍ଧିଂ, ଅନୋମବୁଦ୍ଧିଂ, ବୋଧିପଞ୍ଞାଣଂ, ଧୀରଂ, ୱିଗତମୋହଂ, ପଭିନ୍ନଖୀଲଂ, ୱିଜିତୱିଜୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିବୁଦ୍ଧୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ।
ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ, ୟଥାରୁତମେୱ । ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ, ଅକାଲିକଂ, ଏହିପସ୍ସିକଂ, ଓପନେୟ୍ୟିକଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି । ଅସଙ୍ଖତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି; ୱିରାଗଂ, ନିରୋଧଂ, ଅମତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଦୀଘନିକାୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟଂ, ମୂଲପରିୟାୟଂ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଂ, ଓଘତରଣଂ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟଂ, ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନଂ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟଂ, ଜାତକଂ, ଅଭିଧମ୍ମଂ, କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ, ଅବ୍ୟାକତଂ ଧମ୍ମଂ, ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ଇଦ୍ଧିପାଦଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ବଲଂ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ, ମଗ୍ଗଂ, ଫଲଂ, ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ ଏକଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସପି ନାମଂ ଧମ୍ମୱେୱଚନମେୱ । ଏୱଂ ଧମ୍ମୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସଙ୍ଘଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଉଜୁପ୍ପଟିପନ୍ନଂ, ଞାୟପ୍ପଟିପନ୍ନଂ, ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଂ, ଚତୁପୁରିସୟୁଗଂ ସଙ୍ଘଂ, ଅଟ୍ଠପୁରିସପୁଗ୍ଗଲଂ ସଙ୍ଘଂ, ଆହୁନେୟ୍ୟଂ ସଙ୍ଘଂ, ପାହୁନେୟ୍ୟଂ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟଂ, ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଘୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଭିକ୍ଖୁନୀସିକ୍ଖଂ, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଂ, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସିକ୍ଖାୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ୱିନୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁୱିନୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମି, ଭିକ୍ଖୁନୀୱିନୟଂ, ପଠମଂ ପାରାଜିକଂ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ପାରାଜିକଂ, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ପାଟିଦେସନୀୟଂ, ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିୱିନୟୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖଂ ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପାତିମୋକ୍ଖୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଉଦ୍ଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ, ଭିକ୍ଖୁନୀପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ, ପଠମଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ, ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୁଦ୍ଦେସଂ, ଅନନ୍ତବୁଦ୍ଧିଉଦ୍ଦେସଂ, ଅନୋମବୁଦ୍ଧିଉଦ୍ଦେସଂ, ବୋଧିପଞ୍ଞାଣୁଦ୍ଦେସଂ, ଧୀରୁଦ୍ଦେସଂ, ୱିଗତମୋହୁଦ୍ଦେସଂ, ପଭିନ୍ନଖୀଲୁଦ୍ଦେସଂ, ୱିଜିତୱିଜୟୁଦ୍ଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିଉଦ୍ଦେସୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ୟୋ ମଂ ପବ୍ବାଜେସି, ୟୋ ମଂ ଉପସମ୍ପାଦେସି, ୟସ୍ସ ମୂଲେନାହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟସ୍ସ ମୂଲେନାହଂ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟସ୍ସମୂଲିକା ମୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ୟସ୍ସମୂଲିକା ମୟ୍ହଂ ଉପସମ୍ପଦା ତାହଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଆଚରିୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ୟୋ ମଂ ପବ୍ବାଜେସି, ୟୋ ମଂ ଅନୁସ୍ସାୱେସି, ୟାହଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସାମି, ୟାହଂ ଉଦ୍ଦିସାପେମି, ୟାହଂ ପରିପୁଚ୍ଛାମି, ୟୋ ମଂ ଉଦ୍ଦିସତି, ୟୋ ମଂ ପରିପୁଚ୍ଛାପେତି ତାହଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ୟାହଂ ପବ୍ବାଜେସିଂ, ୟାହଂ ଉପସମ୍ପାଦେସିଂ, ମୟ୍ହଂ ମୂଲେନ ୟୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ମୟ୍ହଂ ମୂଲେନ ୟୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ମୟ୍ହଂମୂଲିକା ୟସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ମୟ୍ହଂ ମୂଲିକା ୟସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ତାହଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଅନ୍ତେୱାସିକଂପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ୟାହଂ ପବ୍ବାଜେସିଂ, ୟାହଂ ଅନୁସ୍ସାୱେସିଂ, ୟୋ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି, ୟୋ ମଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତି, ୟୋ ମଂ ପରିପୁଚ୍ଛତି, ୟସ୍ସାହଂ ଉଦ୍ଦିସାମି, ୟାହଂ ପରିପୁଚ୍ଛାପେମି ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତେୱାସିକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୟଂ ପବ୍ବାଜେସି, ୟଂ ଉପସମ୍ପାଦେସି, ୟୋ ତସ୍ସ ମୂଲେନ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟୋ ତସ୍ସ ମୂଲେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟସ୍ସ ତମ୍ମୂଲିକା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ୟସ୍ସ ତମ୍ମୂଲିକା ଉପସମ୍ପଦା ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସମାନାଚରିୟକଂପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ୟଂ ପବ୍ବାଜେସି, ୟଂ ଅନୁସ୍ସାୱେସି, ୟୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି, ୟୋ ତଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତି ପରିପୁଚ୍ଛତି, ୟସ୍ସ ମେ ଆଚରିୟୋ ଉଦ୍ଦିସତି, ୟଂ ପରିପୁଚ୍ଛାପେତି ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସମାନାଚରିୟକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ୟେନାହଂ ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିସୀଲଂ ସିକ୍ଖାମି, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅଧିପଞ୍ଞଂ ସିକ୍ଖାମି ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଗିହୀତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଆଗାରିକୋତି ମଂ ଧାରେହି, କସ୍ସକୋ, ୱାଣିଜୋ, ଗୋରକ୍ଖୋ, ଓକଲ୍ଲକୋ, ମୋଳିବଦ୍ଧୋ, କାମଗୁଣିକୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଗିହିୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଉପାସକୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଦ୍ୱେୱାଚିକୋ ଉପାସକୋତି ମଂ ଧାରେହି, ତେୱାଚିକୋ ଉପାସକୋ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନିକୋ, ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଘଂ ସରଣଗମନିକୋ, ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦିକୋ ଦସସିକ୍ଖାପଦିକୋ ଉପାସକୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପାସକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଆରାମିକୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘କପ୍ପିୟକାରକୋତି ମଂ ଧାରେହି, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ, ଅପ୍ପହରିତକାରକୋ, ୟାଗୁଭାଜକୋ, ଫଲଭାଜକୋ, ଖଜ୍ଜକଭାଜକୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଆରାମିକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ସାମଣେରୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘କୁମାରକୋତି ମଂ ଧାରେହି, ଚେଲ୍ଲକୋ, ଚେଟକୋ, ମୋଳିଗଲ୍ଲୋ, ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ’ତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ସାମଣେରୱେଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ତିତ୍ଥିୟୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ନିଗଣ୍ଠୋତି ମଂ ଧାରେହି, ଆଜୀୱକୋ, ତାପସୋ, ପରିବ୍ବାଜକୋ, ପଣ୍ଡରଙ୍ଗୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ତିତ୍ଥିୟୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ତିତ୍ଥିୟସାୱକୋତିମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ନିଗଣ୍ଠସାୱକୋତି ମଂ ଧାରେହି’’ ଆଜୀୱକ ତାପସ ପରିବ୍ବାଜକ ପଣ୍ଡରଙ୍ଗସାୱକୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ଏୱଂ ତିତ୍ଥିୟସାୱକୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଅସ୍ସମଣୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ମଂ ଧାରେହି, ପାପଧମ୍ମୋ, ଅସୁଚିସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋ, ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋ, ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ, ଅନ୍ତୋପୂତି, ଅୱସ୍ସୁତୋ, କସମ୍ବୁଜାତୋ, କୋଣ୍ଠୋ’ତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସମଣୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋତି ମଂ ଧାରେହୀତି ନ ୱେୱଚନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ । ‘‘ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋତି ମଂ ଧାରେହି, ନ ଅନନ୍ତବୁଦ୍ଧିପୁତ୍ତୋ, ନ ଅନୋମବୁଦ୍ଧିପୁତ୍ତୋ, ନ ବୋଧିପଞ୍ଞାଣପୁତ୍ତୋ, ନ ଧୀରପୁତ୍ତୋ, ନ ୱିଗତମୋହପୁତ୍ତୋ, ନ ପଭିନ୍ନଖୀଲପୁତ୍ତୋ, ନ ୱିଜିତୱିଜୟପୁତ୍ତୋତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱମାଦିଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୱେୱଚନେନ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହୋତି ।
ତେହି ଆକାରେହି ତେହି ଲିଙ୍ଗେହି ତେହି ନିମିତ୍ତେହୀତି ତେହି ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେୱଚନାନି ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱେୱଚନେହି । ୱେୱଚନାନି ହି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ଆକାରାନି, ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସଣ୍ଠାନଦୀପନତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସଣ୍ଠାନତ୍ତା ଏୱ ୱା ଲିଙ୍ଗାନି, ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନହେତୁତୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ତିଲକାଦୀନି ୱିୟ ନିମିତ୍ତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେତି ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନକାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିୟମେନ୍ତୋ ଆହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମେୱ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟାୱିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଞ୍ଚ, ନ ଇତୋ ପରଂ କାରଣମତ୍ଥୀତି ।
୫୪. ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ତସ୍ସେୱ ଚ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାଦିୱସେନ ୱିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେହି ଆକାରେହୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋତି ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ୟୋ କୋଚି ୱିପରୀତସଞ୍ଞୋ, ସୋ ସଚେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସାତି ତାଦିସସ୍ସେୱ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ; ତାଦିସସ୍ସ ହି ସନ୍ତିକେ ସଚେ ପକତତ୍ତୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ନ ଜାନାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ସିକ୍ଖା । ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରିମପଦେ ପନ ଉମ୍ମତ୍ତକସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା’’ତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱିସେସୋ ଅନାପତ୍ତିୱାରେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି। ଏୱଂ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ତମ୍ହି ଅଜାନନ୍ତେ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି ।
ୱେଦନାଟ୍ଟୋତି ବଲୱତିୟା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଫୁଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଛାପରେତୋ; ତେନ ୱିଲପନ୍ତେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ତମ୍ହି ଅଜାନନ୍ତେ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି ।
ଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେତି ଭୁମ୍ମଦେୱତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସାତି ନାଗମାଣୱକସ୍ସ ୱା ସୁପଣ୍ଣମାଣୱକସ୍ସ ୱା କିନ୍ନର-ହତ୍ଥି-ମକ୍କଟାଦୀନଂ ୱା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାପି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି। ତତ୍ର ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଅଜାନନଭାୱେନ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାତି ଆହ । ଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେ ଅତିଖିପ୍ପଂ ଜାନନଭାୱେନ । ଦେୱତା ନାମ ମହାପଞ୍ଞା ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା ଅତିଖିପ୍ପଂ ଜାନନ୍ତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତଲହୁକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ‘‘ମା ଅତିଖିପ୍ପଂ ୱିନାସୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ପଟିକ୍ଖିପି ।
ମନୁସ୍ସେସୁ ପନ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସଭାଗସ୍ସ ୱା ୱିସଭାଗସ୍ସ ୱା ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ସୋ ନ ଜାନାତି, ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱ ହୋତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟକେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅରିୟକଂ ନାମ ଅରିୟୱୋହାରୋ, ମାଗଧଭାସା । ମିଲକ୍ଖକଂ ନାମ ୟୋ କୋଚି ଅନରିୟକୋ ଅନ୍ଧଦମିଳାଦି । ସୋ ଚ ନ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଭାସନ୍ତରେ ୱା ଅନଭିଞ୍ଞତାୟ, ବୁଦ୍ଧସମୟେ ୱା ଅକୋୱିଦତାୟ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଅତ୍ଥଂ ଏସ ଭଣତୀ’’ତି ନପ୍ପଟିୱିଜାନାତି । ଦୱାୟାତି ସହସା ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିତୁକାମୋ ସହସା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ଭଣତି । ରୱାୟାତି ରୱାଭଞ୍ଞେନ, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଭଣନ୍ତୋ । ପୁରିମେନ କୋ ୱିସେସୋତି ଚେ ? ପୁରିମଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସାପି ସହସାୱସେନ ଅଞ୍ଞଭଣନଂ । ଇଦଂ ପନ ମନ୍ଦତ୍ତା ମୋମୂହତ୍ତା ଅପକତଞ୍ଞୁତ୍ତା ପକ୍ଖଲନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଭଣନଂ ।
ଅସାୱେତୁକାମୋ ସାୱେତୀତି ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ପାଳିଂ ୱାଚେତି ପରିପୁଚ୍ଛତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋତି ୱଣ୍ଣେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅସାୱେତୁକାମୋ ସାୱେତୀ’’ତି । ସାୱେତୁକାମୋ ନ ସାୱେତୀତି ଦୁବ୍ବଲଭାୱଂ ଆୱିକତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତୋ ୱଚୀଭେଦଂ ନ କରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସାୱେତୁକାମୋ ନ ସାୱେତୀ’’ତି । ଅୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ସାୱେତୀତି ମହଲ୍ଲକସ୍ସ ୱା ପୋତ୍ଥକରୂପସଦିସସ୍ସ, ଗରୁମେଧସ୍ସ ୱା ସମୟେ ଅକୋୱିଦସ୍ସ, ଗାମଦାରକାନଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତାନଂ ସାୱେତି । ୱିଞ୍ଞୁସ୍ସ ନ ସାୱେତୀତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଞାତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ନ ସାୱେତି । ସବ୍ବସୋ ୱା ପନାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୟେନ ୟେନ ପରିୟାୟେନ ସିକ୍ଖା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି, ତତୋ ଏକମ୍ପି ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ନ ସାୱେତି । ଏୱଂ ଖୋତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାନଲକ୍ଖଣଂ ନିୟମେତି । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ଏୱମେୱ ସିକ୍ଖା ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନା’’ତି ।
ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନୱିଭଙ୍ଗଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତିୱଣ୍ଣନା
୫୫. ଇଦାନି ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମାତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ଅସତଂ ନୀଚଜନାନଂ ଧମ୍ମୋ । ଗାମଧମ୍ମୋତି ଗାମୱାସୀନଂ ସେୱନଧମ୍ମୋ । ୱସଲଧମ୍ମୋତି ୱସଲାନଂ ଧମ୍ମୋ; କିଲେସୱସ୍ସନତୋ ୱା ସୟମେୱ ୱସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ୱସଲଧମ୍ମୋ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁଞ୍ଚ କିଲେସେହି ଦୁଟ୍ଠତ୍ତା, ଥୂଲଞ୍ଚ ଅନିପୁଣଭାୱତୋତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ତୀସୁ ପଦେସୁ ‘‘ୟୋ ସୋ’’ତି ଇଦଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ତ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ – ‘‘ୟଂ ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ୟଂ ତଂ ଓଦକନ୍ତିକଂ, ୟଂ ତଂ ରହସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତଂ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଗହଣମ୍ପି ଆମସନମ୍ପି ଫୁସନମ୍ପି ଘଟ୍ଟନମ୍ପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ତସ୍ମାପି ତଂ କମ୍ମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ । ୟଂ ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ । ଉଦକଂ ଅସ୍ସ ଅନ୍ତେ ସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଆଦୀୟତୀତି ଉଦକନ୍ତଂ, ଉଦକନ୍ତମେୱ ଓଦକନ୍ତିକଂ; ୟଂ ତଂ ଓଦକନ୍ତିକଂ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ । ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ କତ୍ତବ୍ବତାୟ ରହସ୍ସଂ । ୟଂ ତଂ ରହସ୍ସଂ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦ୍ୱୟେନ ଦ୍ୱୟେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତି। ତତ୍ଥ ୟୋଜନା – ‘‘ୟା ସା ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତି ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତି । ଇଧ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଏକଜ୍ଝଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମା’’ତି । କିଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି ? ଉଭିନ୍ନଂ ରତ୍ତାନଂ ସାରତ୍ତାନଂ ଅୱସ୍ସୁତାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠିତାନଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସଦିସାନଂ ଧମ୍ମୋତି, ତଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି ।
ପଟିସେୱତି ନାମାତି ଇଦଂ ‘‘ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟେନାକାରେନ ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସାକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମାତିକାପଦଂ । ୟୋ ନିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇତ୍ଥିୟା ନିମିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତଂ, ଇତ୍ଥିୟା ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପମାଣେନ ଏକତିଲବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ୱାତେନ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠେ ଅଲ୍ଲୋକାସେ ପୱେସେତି, ଏସୋ ପଟିସେୱତି ନାମ; ଏତ୍ତକେନ ସୀଲଭେଦଂ ପାପୁଣାତି, ପାରାଜିକୋ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି, ୱେମଜ୍ଝଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପୁରିସନିମିତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି, ମଜ୍ଝଂ, ଉପରିଚାତି ଛ । ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ହେଟ୍ଠା ପୱେସେନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ଉପରିତୋ ପୱେସେନ୍ତୋପି, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ପୱେସେନ୍ତୋପି ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେନ ପୱେସେନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ପନ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ଉପରିଭାଗେନ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି, ମଜ୍ଝେନେୱ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି ସମଞ୍ଛିତଙ୍ଗୁଲିଂ ୱିୟ ମଜ୍ଝିମପବ୍ବପିଟ୍ଠିୟା ସଙ୍କୋଚେତ୍ୱା ଉପରିଭାଗେନ ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତୁଲାଦଣ୍ଡସଦିସଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପି ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି, ମଜ୍ଝଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି; ସଙ୍କୋଚେତ୍ୱା ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପି ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି, ଉପରିଭାଗମଜ୍ଝଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି – ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ପୁରିସନିମିତ୍ତେ ଦସ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି ।
ନିମିତ୍ତେ ଜାତଂ ଅନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଂ ଚମ୍ମଖୀଲଂ ୱା ପିଳକଂ ୱା ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ନଟ୍ଠକାୟପ୍ପସାଦଂ ମତଚମ୍ମଂ ୱା ସୁକ୍ଖପିଳକଂ ୱା ପୱେସେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ମେଥୁନସ୍ସାଦେନ ଲୋମଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲି-ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠବୀଜାଦୀନି ୱା ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅୟଞ୍ଚ ମେଥୁନକଥା ନାମ ୟସ୍ମା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲା କଥା ଅସବ୍ଭିକଥା, ତସ୍ମା ଏତଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୱିନୟେ ଈଦିସଂ ଠାନଂ କଥେନ୍ତେନ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରଞ୍ଚ ସମଣସଞ୍ଞଞ୍ଚ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଗାରୱଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅସମକାରୁଣିକସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ କରୁଣାଗୁଣଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ନାମ ଭଗୱା ସବ୍ବସୋ କାମେହି ୱିନିୱତ୍ତମାନସୋପି ସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ ଈଦିସଂ କଥଂ କଥେସି । ‘‘ଅହୋ ସତ୍ଥୁ କରୁଣାଗୁଣୋ’’ତି ଏୱଂ ଲୋକନାଥସ୍ସ କରୁଣାଗୁଣଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ୟଦି ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରେନ ଈଦିସଂ କଥଂ ନ କଥେୟ୍ୟ, କୋ ଜାନେୟ୍ୟ ‘‘ଏତ୍ତକେସୁ
ଠାନେସୁ ପାରାଜିକଂ, ଏତ୍ତକେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଏତ୍ତକେସୁ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁଣନ୍ତେନପି କଥେନ୍ତେନପି ବୀଜକେନ ମୁଖଂ ଅପିଧାୟ ଦନ୍ତୱିଦଂସକଂ ହସମାନେନ ନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାପି ଈଦିସଂ କଥିତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଗବ୍ଭିତେନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନେନ ସତ୍ଥୁପଟିଭାଗେନ ହୁତ୍ୱା କଥେତବ୍ବନ୍ତି ।
ମୂଲପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୱାରେ – ଅନ୍ତମସୋତି ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟପୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ଗତାୟପି । ପଗେୱ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟାତି ପଠମତରଂ ମନୁସ୍ସଜାତିକାୟ ଇତ୍ଥିୟା । ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଭୂତା ଏୱ ଚେତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥୀ ତିରଚ୍ଛାନଗତାତି ଗହେତବ୍ବା, ନ ସବ୍ବା । ତତ୍ରାୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ –
ଅପଦାନଂ ଅହି ମଚ୍ଛା, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଟୀ ।
ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ମଜ୍ଜାରୀ, ୱତ୍ଥୁ ପାରାଜିକସ୍ସିମାତି ॥
ତତ୍ଥ ଅହିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ଅଜଗରଗୋନସାଦିଭେଦା ଦୀଘଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତସ୍ମା ଦୀଘଜାତୀସୁ ୟତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସକ୍କା ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେତୁଂ, ସା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ । ଅୱସେସା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବା । ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପମଣ୍ଡୂକାଦିଭେଦା ଓଦକଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ଦୀଘଜାତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପତଙ୍ଗମୁଖମଣ୍ଡୂକା ନାମ ହୋନ୍ତି ତେସଂ ମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ମହନ୍ତଂ, ଛିଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପକଂ, ତତ୍ଥ ପୱେସନଂ ନପ୍ପହୋତି; ମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ପନ ୱଣସଙ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୁକ୍କୁଟିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି କାକକପୋତାଦିଭେଦା ପକ୍ଖିଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମଜ୍ଜାରିଗ୍ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ରୁକ୍ଖସୁନଖ-ମୁଙ୍ଗୁସ-ଗୋଧାଦିଭେଦା ଚତୁପ୍ପଦଜାତି ସଙ୍ଗହିତା । ତତ୍ରାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପାରାଜିକୋତି ପରାଜିତୋ, ପରାଜୟଂ ଆପନ୍ନୋ । ଅୟଞ୍ହି ପାରାଜିକସଦ୍ଦୋ ସିକ୍ଖାପଦାପତ୍ତିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୱକାସୋ ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱଜ୍ଜୀନଂ ୱା ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାନଂ ୱା କାରଣା ସାୱକାନଂ ପାରାଜିକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସମୂହନେୟ୍ୟା’’ତି (ପାରା॰ ୪୩) ଏୱଂ ସିକ୍ଖାପଦେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆପନ୍ନୋ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୭) ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘ନ ମୟଂ ପାରାଜିକା, ୟୋ ଅୱହଟୋ ସୋ ପାରାଜିକୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୫) ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱତ୍ତମାନୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୮୪) ପନ ଧମ୍ମେ ୱତ୍ତତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି କତ୍ଥଚି ଆପତ୍ତି, କତ୍ଥଚି ସିକ୍ଖାପଦମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ୱିସୁଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୟୋ ତଂ ଅତିକ୍କମତି, ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପତ୍ତି ପନ ୟୋ ନଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜତି, ତଂ ପରାଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟସ୍ମା ପରାଜିତୋ ପରାଜୟମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପାରାଜିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିୱାରେପି –
‘‘ପାରାଜିକନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ଚୁତୋ ପରଦ୍ଧୋ ଭଟ୍ଠୋ ଚ, ସଦ୍ଧମ୍ମା ହି ନିରଙ୍କତୋ ।
ସଂୱାସୋପି ତହିଂ ନତ୍ଥି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) ।
ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚୁତୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟେନ କାରଣେନ ଅସ୍ସମଣୋ ହୋତି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋ ପରିଭଟ୍ଠୋ ଛିନ୍ନୋ ପରାଜିତୋ ସାସନତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି । କିନ୍ତି ? ‘‘ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ସହ ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସଂୱାସୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂୱାସୋ ନାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଏକକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନାୟ ୱଣ୍ଣନା – ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ସୀମାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେହି ପକତତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏକତୋ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଏକକମ୍ମଂ ନାମ। ତଥା ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ ଏକତୋ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବତ୍ତା ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ନାମ। ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବେହିପି ଲଜ୍ଜୀପୁଗ୍ଗଲେହି ସମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଭାୱତୋ ସମସିକ୍ଖତା ନାମ। ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଲଜ୍ଜିନୋ ଏତେସୁ କମ୍ମାଦୀସୁ ସହ ୱସନ୍ତି, ନ ଏକୋପି ତତୋ ବହିଦ୍ଧା ସନ୍ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସୋ ସଂୱାସୋ ନାମା’’ତି ଆହ । ସୋ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ସଂୱାସୋ ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ନତ୍ଥି, ତେନ କାରଣେନ ସୋ ପାରାଜିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସଂୱାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
୫୬. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ପଦାନୁକ୍କମେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ‘‘ପଟିସେୱେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟେନାକାରେନ ପଟିସେୱେୟ୍ୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସାକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଟିସେୱତି ନାମା’’ତି ଇଦଂ ମାତିକାପଦଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଅଙ୍ଗଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ଇତ୍ଥିୟା ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ, ନ ଚ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ଏୱ, ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟାନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁମେୱ ନ ହୋତି; ତସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟେସଂ ନିମିତ୍ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ହୋନ୍ତି, ତେ ସତ୍ତେ ୱତ୍ୱା ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ଇତ୍ଥିୟୋ, ତୟୋ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା, ତୟୋ ପଣ୍ଡକା, ତୟୋ ପୁରିସାତି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟା ଦ୍ୱାଦସ ସତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ପାକଟା ଏୱ। ପଣ୍ଡକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକଭେଦୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି ।
ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଚ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୂତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବେ ଏୱ ଚେତେ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗା, ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ, ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ତୟୋତି ନୱ; ମନୁସ୍ସଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାଦୀନଂ ନୱ; ମନୁସ୍ସପଣ୍ଡକାଦୀନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଛ; ତଥା ମନୁସ୍ସପୁରିସାଦୀନନ୍ତି ସମତିଂସ ମଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି । ଏତେସୁ ନିମିତ୍ତସଙ୍ଖାତେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେତ୍ୱା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ପଠମଚତୁକ୍କକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୭. ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପନ ୟସ୍ମା ସେୱନଚିତ୍ତେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱିନା ତେନ; ତସ୍ମା ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସାତି ମେଥୁନସେୱନକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ । ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତେତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ସେୱନଚିତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୱଚ୍ଚଂ ନିକ୍ଖମତି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ । ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକା ଅସ୍ସ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଆପତ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜନଂ ହୋତି । ପାରାଜିକସ୍ସାତି ପାରାଜିକଧମ୍ମସ୍ସ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୫୮. ଏୱଂ ସେୱନଚିତ୍ତେନେୱ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତଂ ପୱେସନଂ ନାମ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମେନେୱ, ପରୂପକ୍କମେନାପି ହୋତି। ତତ୍ରାପି ଚ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ପଟିସେୱନଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିସ୍ସ, ନ ଇତରସ୍ସ । ତସ୍ମା ୟେ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତା କୁଲପୁତ୍ତା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନକା ପରୂପକ୍କମେନ ପୱେସନେପି ସତି ନ ସାଦିୟନ୍ତି, ତେସଂ ରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥୟନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା; ୱିସଭାଗାନଂ ୱେରିଭିକ୍ଖୂନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆନେତ୍ୱାତି ଇସ୍ସାପକତା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ନାସେତୁକାମା ଆମିସେନ ୱା ଉପଲାପେତ୍ୱା ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱସନୋକାସଂ ଆନେତ୍ୱା । ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତୀତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ହତ୍ଥପାଦସୀସାଦୀସୁ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ନିପ୍ପରିପ୍ଫନ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତି; ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ଚେତିଆଦୀସୁ ସୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ପୱେସନଂ ସାଦିୟତି ଅଧିୱାସେତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି । ପୱିଟ୍ଠଂ ସାଦିୟତି ଅଧିୱାସେତି, ପୱିଟ୍ଠକାଲେ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି । ଠିତଂ ସାଦିୟତି ଅଧିୱାସେତି, ଠାନପ୍ପତ୍ତକାଲେ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସମୟେ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି । ଉଦ୍ଧରଣଂ ସାଦିୟତି ଅଧିୱାସେତି, ନୀହରଣକାଲେ ପଟିସେୱନଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ସାଦିୟନ୍ତୋ ‘‘ମମ ୱେରିସମଣେହି ଇଦଂ କତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲଭତି, ପାରାଜିକାପତ୍ତିମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସାଦିୟନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି; ଏୱଂ ପୁରିମଂ ଏକଂ ଅସାଦିୟିତ୍ୱା ତୀଣି ସାଦିୟନ୍ତୋପି, ଦ୍ୱେ ଅସାଦିୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ସାଦିୟନ୍ତୋପି, ତୀଣି ଅସାଦିୟିତ୍ୱା ଏକଂ ସାଦିୟନ୍ତୋପି ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ । ସବ୍ବସୋ ପନ ଅସାଦିୟନ୍ତୋ ଆସୀୱିସମୁଖଂ ୱିୟ ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ୱିୟ ଚ ପୱିଟ୍ଠଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ନାପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୱେସନଂ ନ ସାଦିୟତି…ପେ॰… ଉଦ୍ଧରଣଂ ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି । ଇମଞ୍ହି ଏୱରୂପଂ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖଂ ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାନି ଚ ସବ୍ବାୟତନାନି ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକେ ୱିୟ ଚ ୱଧକେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପସ୍ସନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଞ୍ଚସ୍ସ ମନୋରଥୱିଘାତଂ କରୋନ୍ତୋ ଇମଂ ‘‘ପୱେସନଂ ନ ସାଦିୟତୀ’’ତିଆଦିକଂ ଚତୁକ୍କଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଠପେସୀତି ।
ପଠମଚତୁକ୍କକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକୂନସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କକଥା
୫୯-୬୦. ଏୱଂ ପଠମଚତୁକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଇତ୍ଥିଂ ଆନେତ୍ୱା ନ କେୱଲଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନେୱ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେନପି ମୁଖେନପି । ଇତ୍ଥିଂ ଆନେତ୍ୱାପି ଚ କେଚି ଜାଗରନ୍ତିଂ ଆନେନ୍ତି, କେଚି ସୁତ୍ତଂ, କେଚି ମତ୍ତଂ, କେଚି ଉମ୍ମତ୍ତଂ, କେଚି ପମତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୱିହିତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ମତଂ ଅକ୍ଖାୟିତଂ, ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ଅକ୍ଖାୟିତନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତା ନାମ ୟସ୍ସା ନିମିତ୍ତେ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେ ମୁଖେ ୱା ବହୁତରୋ ଓକାସୋ ଅକ୍ଖାୟିତୋ ହୋତି । କେଚି ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତା ନାମ ୟସ୍ସା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗାଦିକେ ନିମିତ୍ତେ ବହୁଂ ଖାୟିତଂ ହୋତି, ଅପ୍ପଂ ଅକ୍ଖାୟିତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିମେୱ ଆନେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିମ୍ପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଇତ୍ଥିମେୱ, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକମ୍ପି ପଣ୍ଡକମ୍ପି ପୁରିସମ୍ପି ଆନେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଚତୁକ୍କାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଜାଗରନ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପାଳିୟା ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଚତୁକ୍କାନି ଏୱଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି – ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ତୀଣି ସୁଦ୍ଧିକଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ଜାଗରନ୍ତୀଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ସୁତ୍ତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ମତ୍ତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ଉମ୍ମତ୍ତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ପମତ୍ତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ମତଅକ୍ଖାୟିତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତଚତୁକ୍କାନି, ତୀଣି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତଚତୁକ୍କାନୀତି ସତ୍ତୱୀସତି ଚତୁକ୍କାନି । ତଥା ଅମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା; ତଥା ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟାତି ଇତ୍ଥିୱାରେ ଏକାସୀତି ଚତୁକ୍କାନି । ୟଥା ଚ ଇତ୍ଥିୱାରେ ଏୱଂ ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକୱାରେ । ପଣ୍ଡକପୁରିସୱାରେସୁ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଚତୁପଣ୍ଣାସ ଚତୁପଣ୍ଣାସ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଦ୍ୱେସତାନି, ସତ୍ତତି ଚ ଚତୁକ୍କାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନିୟେୱ ।
ସବ୍ବୱାରେସୁ ପନେତ୍ଥ ‘‘ମତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତଂ ଖାୟିତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ କିର ଦ୍ୱେ ୱିନୟଧରା ସମାନାଚରିୟକା ଥେରା ଅହେସୁଂ – ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଚ, ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ଚ । ତେ ମହାଭୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନୟପିଟକଂ ପରିହରନ୍ତା ରକ୍ଖିଂସୁ । ତେସୁ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ବ୍ୟତ୍ତତରୋ । ତସ୍ସାପି ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଅହେସୁଂ – ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ଚ ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଚ । ତେସୁ ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ନକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଅସ୍ସୋସି, ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନୱକ୍ଖତ୍ତୁଂ, ୱିସୁଞ୍ଚ ଏକକୋୱ ନୱକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅସ୍ସୋସି; ଅୟମେୱ ତେସୁ ବ୍ୟତ୍ତତରୋ। ତେସୁ ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ନୱକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସୁତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅପରଗଙ୍ଗଂ ଅଗମାସି । ତତୋ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସୂରୋ ୱତ, ରେ, ଏସ ୱିନୟଧରୋ ୟୋ ଧରମାନକଂୟେୱ ଆଚରିୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞତି । ନନୁ ଆଚରିୟେ ଧରମାନେ ୱିନୟପିଟକଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗହେତ୍ୱାପି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସୋତବ୍ବଂ, ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ଏୱଂ ୱିନୟଗରୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କାଲେ ଏକଦିୱସଂ ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ମହାପଦୁମତ୍ଥେରପ୍ପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକସତାନଂ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦେ ଇମଂ ପଦେସଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ତଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତେ ପାରାଜିକଂ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ କେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ବୁଦ୍ଧା ନାମ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତା ନ ସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଅନୱସେସଂୟେୱ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପାରାଜିକମେୱ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ସିକ୍ଖାପଦଂ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ । ତସ୍ମା ୟଦି ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ ପାରାଜିକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ପାରାଜିକଚ୍ଛାୟା ପନେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ଅପିଚ ମତସରୀରେ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତେ ଠପେସି ‘‘ତତୋ ପରଂ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତେ ଠପେସି ‘‘ତତୋ ପରଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁନ୍ତିପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖାୟିତାଖାୟିତଞ୍ଚ ନାମେତଂ ମତସରୀରସ୍ମିଂୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଜୀୱମାନେ । ଜୀୱମାନେ ହି ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେପି ଛୱିମଂସେ ୱା ନ୍ହାରୁମ୍ହି ୱା ସତି ପାରାଜିକମେୱ ହୋତି । ୟଦିପି ନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ଖାୟିତଂ ଛୱିଚମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୱେସନଂ ଜାୟତି, ପାରାଜିକମେୱ । ନିମିତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ ପନ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟିତେ ୱଣସଙ୍ଖେପୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ନିମିତ୍ତତୋ ପତିତାୟ ମଂସପେସିୟା ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ମତସରୀରେ ପନ ୟଦିପି ସବ୍ବଂ ସରୀରଂ ଖାୟିତଂ ହୋତି, ୟଦିପି ଅକ୍ଖାୟିତଂ, ତୟୋ ପନ ମଗ୍ଗା ଅକ୍ଖାୟିତା, ତେସୁ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅକ୍ଖାୟିତେ ପାରାଜିକମେୱ । ଉପଡ୍ଢକ୍ଖାୟିତେ ଚ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଖାୟିତେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଅକ୍ଖିନାସକଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦୱତ୍ଥିକୋସେସୁ ସତ୍ଥକାଦୀହି କତୱଣେ ୱା ମେଥୁନରାଗେନ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ଅୱସେସସରୀରେ ଉପକଚ୍ଛକାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ମତେ ଅଲ୍ଲସରୀରେ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଦା ପନ ସରୀରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ ହୋତି କୁଥିତଂ ନୀଲମକ୍ଖିକସମାକିଣ୍ଣଂ କିମିକୁଲସମାକୁଲଂ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ପଗ୍ଗଳିତପୁବ୍ବକୁଣପଭାୱେନ ଉପଗନ୍ତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ତଦା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ୱିଜହତି; ତାଦିସେ ସରୀରେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପକ୍କମତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ହତ୍ଥି-ଅସ୍ସ-ଗୋଣ-ଗଦ୍ରଭ-ଓଟ୍ଠମହିଂସାଦୀନଂ ନାସାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୱତ୍ଥିକୋସେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣୱଣେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅୱସେସସରୀରେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ମତାନଂ ଅଲ୍ଲସରୀରେ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
କୁଥିତକୁଣପେ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୱା ମେଥୁନରାଗେନ ୱା ଜୀୱମାନକପୁରିସସ୍ସ ୱତ୍ଥିକୋସଂ ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଛୁପତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ମେଥୁନରାଗେନ ଇତ୍ଥିୟା ଅପ୍ପୱେସେନ୍ତୋ ନିମିତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଂ ଛୁପତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନ ଛୁପତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅଚିରୱତିୟା ନଦିୟା ଗାୱୀନଂ ତରନ୍ତୀନଂ ୱିସାଣେସୁପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, କଣ୍ଣେସୁପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗୀୱାୟପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଛେପ୍ପାୟପି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ପିଟ୍ଠିମ୍ପି ଅଭିରୁହନ୍ତି, ରତ୍ତଚିତ୍ତାପି ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପନ୍ତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିତବ୍ବଂ, ୟୋ ଛୁପେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୨) । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥା ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ । କଥଞ୍ଚ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ? ୟଂ ତାୱ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନ ଛୁପତୀ’’ତି । ତତ୍ର କିର ନିମିତ୍ତମୁଖଂ ମୁଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ମେଥୁନରାଗେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତାପି ଅୟମେୱ ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ପକତିମୁଖେନ ମେଥୁନୁପକ୍କମୋ ହୋତି । ଖନ୍ଧକେପି ୟେ ପିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁହନ୍ତା ମେଥୁନରାଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଛୁପିଂସୁ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ହି ଦୁକ୍କଟଂ ସିୟା । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଖନ୍ଧକେପି ମୁଖେନେୱ ଛୁପନଂ ସନ୍ଧାୟ ଓଳାରିକତ୍ତା କମ୍ମସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟମ୍ପି ତଂ ସନ୍ଧାୟଭାସିତଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ମେଥୁନରାଗେନ ମୁଖେନ ଛୁପତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଉଭୋସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ୟୋ ୟୁତ୍ତତରୋ ସୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ୱିନୟଞ୍ଞୂ ପନ ପୁରିମଂ ପସଂସନ୍ତି । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ପନ ପକତିମୁଖେନ ୱା ନିମିତ୍ତମୁଖେନ ୱା ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ତିରଚ୍ଛାନଗତିତ୍ଥିୟା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ନିମିତ୍ତମୁଖେନ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ।
ଏକୂନସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦକଥା
୬୧-୬୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ପଟିପନ୍ନକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କାନି ନୀହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ୟେ ଅନାଗତେ ପାପଭିକ୍ଖୂ ‘ସନ୍ଥତଂ ଇମଂ ନ କିଞ୍ଚି ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ଫୁସତି, କୋ ଏତ୍ଥ ଦୋସୋ’ତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ଏୱ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ତେସୁ ସତ୍ତତିଦ୍ୱିସତଚତୁକ୍କେସୁ ଏକମେକଂ ଚତୁକ୍କଂ ଚତୂହି ସନ୍ଥତାଦିଭେଦେହି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଆନେତ୍ୱା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେନ ମୁଖେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତି ସନ୍ଥତାୟ ଅସନ୍ଥତସ୍ସାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ଥତାୟ ଅସନ୍ଥତସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ସନ୍ଥତାୟ ଇତ୍ଥିୟା ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେନ ମୁଖେନ ଅସନ୍ଥତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭିନିସୀଦେନ୍ତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସନ୍ଥତା ନାମ ୟସ୍ସା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ୟୋ କୋଚି ମଗ୍ଗୋ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ୱା ଅନ୍ତୋ ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ୟେନ କେନଚି ୱତ୍ଥେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ୱାକପଟ୍ଟେନ ୱା ଚମ୍ମେନ ୱା ତିପୁସୀସାଦୀନଂ ପଟ୍ଟେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ସନ୍ଥତୋ ନାମ ୟସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ତେସଂୟେୱ ୱତ୍ଥାଦୀନଂ ୟେନ କେନଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ଘଟ୍ଟିୟତୁ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକଂ, ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ, ଉପାଦିନ୍ନକେନ ୱା ଉପାଦିନ୍ନକଂ, ସଚେ ୟତ୍ତକେ ପୱିଟ୍ଠେ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ତକଂ ପୱିସତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକକ୍ଖେତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ; ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟକ୍ଖେତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି । ସଚେ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ଖାଣୁଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥତଂ, ଖାଣୁଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ଖାଣୁଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥତଂ, ଖାଣୁଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଉଭୟଂ ଖାଣୁଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥତଂ, ଖାଣୁନା ଖାଣୁଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ୱେଳୁନଳପବ୍ବାଦୀନଂ କିଞ୍ଚି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ଚେପି ଫୁସନ୍ତୋ ତିଲଫଲମତ୍ତଂ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକଂ । ଉପରିଭାଗଂ ଚେପି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକପସ୍ସଂ ଚେପି ଫୁସନ୍ତୋ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକଂ । ଚତ୍ତାରିପି ପସ୍ସାନି ଅଫୁସନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ତଲଂ ଚେପି ଫୁସତି, ପାରାଜିକଂ । ୟଦି ପନ ପସ୍ସେସୁ ୱା ତଲେ ୱା ଅଫୁସନ୍ତୋ ଆକାସଗତମେୱ କତ୍ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ନୀହରତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ବହିଦ୍ଧା ଖାଣୁକେ ଫୁସତି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ୟଥା ଚ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକଚତୁକ୍କଭେଦୱଣ୍ଣନା
୬୩-୬୪. ଏୱଂ ସନ୍ଥତଚତୁକ୍କଭେଦଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦିକେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏୱ ସନ୍ତିକେ ଆନେନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁମ୍ପି ତାସଂ ସନ୍ତିକେ ଆନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଭିକ୍ଖୁଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ସନ୍ତିକେ’’ତି ଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବାନି ତାନି ଚତୁକ୍କାନି ପୁନପି ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ତେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକୱସେନ ଚତୁକ୍କଭେଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦିଚତୁକ୍କଭେଦକଥା
୬୫. ୟସ୍ମା ପନ ନ ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଏୱ ଏୱଂ କରୋନ୍ତି, ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକାଦୟୋପି କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରାଜାନୋ ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ରାଜପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ତେ ଚ ସୟଂ ଆନେନ୍ତାପି ଅଞ୍ଞେହି ଆଣାପେନ୍ତାପି ଆନେନ୍ତିୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚୋରା ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଚୋରପଚ୍ଚତ୍ଥିକା । ଧୁତ୍ତାତି ମେଥୁନୁପସଂହିତଖିଡ୍ଡାପସୁତା ନାଗରିକକେରାଟିୟପୁରିସା, ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତସୁରାଧୁତ୍ତାଦୟୋ ୱା; ଧୁତ୍ତା ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଧୁତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ଗନ୍ଧନ୍ତି ହଦୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧା, ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧା ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ଏତେ କିର ନ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦୀହି ଜୀୱନ୍ତି, ପନ୍ଥଘାତଗାମଘାତାଦୀନି କତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି । ତେ କମ୍ମସିଦ୍ଧିଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଦେୱତାନଂ ଆୟାଚେତ୍ୱା ତାସଂ ବଲିକମ୍ମତ୍ଥଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ହଦୟଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି । ସବ୍ବକାଲେ ଚ ମନୁସ୍ସା ଦୁଲ୍ଲଭା । ଭିକ୍ଖୂ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତା ସୁଲଭା ହୋନ୍ତି । ତେ ସୀଲୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୀଲୱତୋ ୱଧୋ ନାମ ଭାରିୟୋ ହୋତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ତସ୍ସ ସୀଲୱିନାସନତ୍ଥଂ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିଆଦିକେ ୱା ଆନେନ୍ତି; ତଂ ୱା ତତ୍ଥ ନେନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚ ଇମେସୁ ଚତୂସୁପି ୱାରେସୁ ଚତୁକ୍କାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପାଳିୟଂ ପନ ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
ସବ୍ବାକାରେନ ଚତୁକ୍କଭେଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୬୬. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୁସ୍ସିତ୍ଥିୟା ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦି, ଏତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ‘‘ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଇତ୍ଥିୟା ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ମଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେତି ଅଥ ୱା ସମ୍ଭିନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେନ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗେନ ୱା ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଂ ପୱେସେତି । ମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗନ୍ତି ପସ୍ସାୱାଦିମଗ୍ଗେନ ପୱେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସାମନ୍ତା ୱଣେନ ନୀହରତି । ଅମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗନ୍ତି ମଗ୍ଗସାମନ୍ତେନ ୱଣେନ ପୱେସେତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ନୀହରତି । ଅମଗ୍ଗେନ ଅମଗ୍ଗନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ସମ୍ଭିନ୍ନୱଣେସୁ ଏକେନ ୱଣେନ ପୱେସେତ୍ୱା ଦୁତିୟେନ ନୀହରତି । ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଣସଙ୍ଖେପେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ୟଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି, ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁମ୍ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ସାଦିୟତି ସୋ ‘‘ସୁତ୍ତମ୍ହି ମୟି ଏସୋ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜି, ନାହଂ ଜାନାମୀ’’ତି ନ ମୁଚ୍ଚତି । ଉଭୋ ନାସେତବ୍ବାତି ଚେତ୍ଥ ଦ୍ୱେପି ଲିଙ୍ଗନାସନେନ ନାସେତବ୍ବା । ତତ୍ର ଦୂସକସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ଦୂସିତୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନ ସାଦିୟତି, ନ ନାସେତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସାମଣେରୱାରେପି ।
ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ୟୋ ମହାନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ପରେନ କତଂ ଉପକ୍କମମ୍ପି ନ ଜାନାତି ୱେସାଲିୟଂ ମହାୱନେ ଦିୱାୱିହାରଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ । ଏୱରୂପସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘‘ନାହଂ ଭଗୱା ଜାନାମୀ’ତି; ‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’’ତି (ପାରା॰ ୭୫) । ଅସାଦିୟନ୍ତୋ ନାମ ୟୋ ଜାନିତ୍ୱାପି ନ ସାଦିୟତି, ତତ୍ଥେୱ ସହସା ୱୁଟ୍ଠିତଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘‘ନାହଂ ଭଗୱା ସାଦିୟି’ନ୍ତି । ‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ, ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ନାମ ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି ପିତ୍ତଂ – ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ, ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ୱିୟ ସବ୍ବଙ୍ଗଗତଂ, ତମ୍ହି କୁପିତେ ସତ୍ତାନଂ କଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁସରୀରକମ୍ପାଦୀନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟ ୱୂପସମନ୍ତି । ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ପନ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତଂ । ତମ୍ହି କୁପିତେ ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅସାରୁପ୍ପାଚାରଂ ଚରନ୍ତି । ଲହୁକଗରୁକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ମଦ୍ଦନ୍ତାପି ନ ଜାନନ୍ତି । ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟପି ଅତେକିଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନାମ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟକ୍ଖା କିର ଭେରୱାନି ୱା ଆରମ୍ମଣାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମୁଖେନ ହତ୍ଥଂ ପୱେସେତ୍ୱା ହଦୟରୂପଂ ୱା ମଦ୍ଦନ୍ତା ସତ୍ତେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥସଞ୍ଞେ କରୋନ୍ତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ତେସଂ ପନ ଉଭିନ୍ନଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ନିଚ୍ଚମେୱ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ହୋତି, ପକତିସଞ୍ଞଂ ନ ଲଭତି । ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପକତିସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭତୀତି । ଇଧ ପନ ପିତ୍ତୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ହୋତୁ ୟକ୍ଖୁମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା, ୟୋ ସବ୍ବସୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ସୁୱଣ୍ଣମ୍ପି ଗୂଥମ୍ପି ଚନ୍ଦନମ୍ପି ଏକସଦିସଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋୱ ୱିଚରତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଞତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।
ୱେଦନାଟ୍ଟୋ ନାମ ୟୋ ଅଧିମତ୍ତାୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଆତୁରୋ କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଆଦିକମ୍ମିକୋ ନାମ ୟୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ଆଦିଭୂତୋ । ଇଧ ପନ ସୁଦିନ୍ନତ୍ଥେରୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ମକ୍କଟୀସମଣୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦେ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂୱେଦିତବ୍ବଂ –
‘‘ସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କିରିୟା, ଅଥୋ ସଞ୍ଞା ସଚିତ୍ତକଂ ।
ଲୋକୱଜ୍ଜଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ, କୁସଲଂ ୱେଦନାୟ ଚା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ ଛ ସିକ୍ଖାପଦସମୁଟ୍ଠାନାନି । ତାନି ପରିୱାରେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ସମାସତୋ ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ ନାମ – ଅତ୍ଥି ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅତ୍ଥି ଧୁରନିକ୍ଖେପାଦିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ।
ତତ୍ରାପି କିଞ୍ଚି କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିଞ୍ଚି ଅକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିଞ୍ଚି କିରିୟାକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିଞ୍ଚି ସିୟା କିରିୟତୋ, ସିୟା ଅକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିଞ୍ଚି ସିୟା କିରିୟତୋ ସିୟା କିରିୟାକିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି ।
ତତ୍ରାପି ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅତ୍ଥି ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଚିତ୍ତଙ୍ଗଂ ଲଭତିୟେୱ, ତଂ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ; ଇତରଂ ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ।
ପୁନ ଅତ୍ଥି ସଚିତ୍ତକଂ, ଅତ୍ଥି ଅଚିତ୍ତକଂ । ୟଂ ସହେୱ ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ସଚିତ୍ତକଂ; ୟଂ ୱିନାପି ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅଚିତ୍ତକଂ। ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
କମ୍ମକୁସଲୱେଦନାୱସେନାପି ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ସିକ୍ଖାପଦଂ କାୟକମ୍ମଂ, ଅତ୍ଥି ୱଚୀକମ୍ମଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ କାୟଦ୍ୱାରିକଂ, ତଂ କାୟକମ୍ମଂ; ୟଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଂ, ତଂ ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥି ପନ ସିକ୍ଖାପଦଂ କୁସଲଂ, ଅତ୍ଥି ଅକୁସଲଂ, ଅତ୍ଥି ଅବ୍ୟାକତଂ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସେୱ ହି ଆପତ୍ତିସମଉଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତାନି – ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲାନି, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲାନି, ଦସ କାମାୱଚରକିରିୟଚିତ୍ତାନି, କୁସଲତୋ ଚ କିରିୟତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତାନୀତି । ତେସୁ ୟଂ କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ କୁସଲଂ; ଇତରେହି ଇତରଂ । ଅତ୍ଥି ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିୱେଦନଂ, ଅତ୍ଥି ଦ୍ୱିୱେଦନଂ, ଅତ୍ଥି ଏକୱେଦନଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅଞ୍ଞତରୱେଦନାସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ତିୱେଦନଂ; ୟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସୁଖସମଙ୍ଗୀ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମଙ୍ଗୀ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦ୍ୱିୱେଦନଂ; ୟଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଏକୱେଦନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ –
‘‘ସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କିରିୟା, ଅଥୋ ସଞ୍ଞା ସଚିତ୍ତକଂ ।
ଲୋକୱଜ୍ଜଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ, କୁସଲଂ ୱେଦନାୟ ଚା’’ତି ॥
ଇମଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତେସୁ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ । ଅଙ୍ଗୱସେନ ଦୁକସମୁଟ୍ଠାନଂ, କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋୟେୱ ହି ଏତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ମେଥୁନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ କାମସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ । ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମେଥୁନଚିତ୍ତେନେୱ ନଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ୱିନା ଚିତ୍ତେନାତି ସଚିତ୍ତକଂ । ରାଗୱସେନେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ । କାୟଦ୍ୱାରେନେୱ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ କାୟକମ୍ମଂ । ଚିତ୍ତଂ ପନେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗମତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ତସ୍ସ ୱସେନ କମ୍ମଭାୱୋ ଲବ୍ଭତି । ଲୋଭଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ସୁଖସମଙ୍ଗୀ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମଙ୍ଗୀ ୱା ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦ୍ୱିୱେଦନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ଆପତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସିକ୍ଖାପଦସୀସେନ ପନ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁଦେସନା ଆରୂଳ୍ହା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
ମକ୍କଟୀୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତା ଚ…ପେ॰… ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ମିଗୋତି ଇଦଂ କିଂ ? ଇମା ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନଂ ଭଗୱତା ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଉଦ୍ଦାନଗାଥା ନାମ । ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ‘‘ସୁଖଂ ୱିନୟଧରା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତାନି । ୱତ୍ଥୁଗାଥା ପନ ଧରମାନେୟେୱ ଭଗୱତି ଉପାଲିତ୍ଥେରେନ ଠପିତା ‘‘ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଆୟତିଂ ୱିନୟଧରା ୱିନୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଠମସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ଦୁତିୟାଦୀନି । ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି ହି ସିପ୍ପିକାନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକରୂପାନି ୱିୟ ୱିନୟଧରାନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୱତ୍ଥୂନି ହୋନ୍ତୀତି ।
୬୭. ତତ୍ଥ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୂନି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂୟେୱ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନି । ତତିୟେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଗିହିଲିଙ୍ଗେନାତି ଗିହିୱେସେନ ଓଦାତୱତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା । ଚତୁତ୍ଥେ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତତୋ ପରେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ କୁସଚୀରନ୍ତି କୁସେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀରଂ । ୱାକଚୀରଂ ନାମ ତାପସାନଂ ୱକ୍କଲଂ । ଫଲକଚୀରଂ ନାମ ଫଲକସଣ୍ଠାନାନି ଫଲକାନି ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତଚୀରଂ । କେସକମ୍ବଲୋତି କେସେହି ତନ୍ତେ ୱାୟିତ୍ୱା କତକମ୍ବଲୋ । ୱାଲକମ୍ବଲୋତି ଚମରୱାଲେହି ୱାୟିତ୍ୱା କତକମ୍ବଲୋ । ଉଲୂକପକ୍ଖିକନ୍ତି ଉଲୂକସକୁଣସ୍ସ ପକ୍ଖେହି କତନିୱାସନଂ । ଅଜିନକ୍ଖିପନ୍ତି ସଲୋମଂ ସଖୁରଂ ଅଜିନମିଗଚମ୍ମଂ । ଦ୍ୱାଦସମେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସାରତ୍ତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ସାରତ୍ତୋ; ତଂ ରାଗଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ଆହ ।
୬୮. ତେରସମେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାତି ସା ଥେରୀ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସେଟ୍ଠିଧୀତା ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନା । ତସ୍ସା ପକତିୟାପି ଅତିଦସ୍ସନୀୟା ନୀଲୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣା କାୟଚ୍ଛୱି, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ କିଲେସସନ୍ତାପସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚତି । ସା ତାୟେୱ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ‘‘ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ଗିହିକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରତ୍ତଚିତ୍ତୋ; ସୋ କିର ତସ୍ସା ଞାତିଦାରକୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ନିପାତୋ; ମଞ୍ଚକେ ନିସିନ୍ନାନନ୍ତରମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିୱା ବାହିରତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସିନ୍ନାନଞ୍ହି ପଠମଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ହୋତି । ସୋ ୟାୱସ୍ସା ତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ନ ନସ୍ସତି, ତାୱଦେୱ ଏୱମକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୂସେସୀତି ପଧଂସେସି । ଥେରୀ ପନ ଅନୱଜ୍ଜା ଅତ୍ତନୋ ସମଣସଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅସାଦିୟନ୍ତୀ ନିସୀଦି ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ ପରାମଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧ-ସିଲାଥମ୍ଭ-ଖଦିରସାରଖାଣୁକା ୱିୟ । ସୋପି ଅତ୍ତନୋ ମନୋରଥଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗତୋ । ତସ୍ସା ଥେରିୟା ଦସ୍ସନପଥଂ ୱିଜହନ୍ତସ୍ସେୱ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁପବ୍ବତଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥାପି ତଂ ପାପପୁରିସଂ ବ୍ୟାମମତ୍ତକଳେୱରଂ ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ୱିୟ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିୱରମଦାସି । ସୋ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଅୱୀଚିଜାଲାନଂ ଇନ୍ଧନଭାୱଂ ଅଗମାସି । ଭଗୱା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସାଦିୟନ୍ତିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରିଂ ସନ୍ଧାୟ ଧମ୍ମପଦେ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ୱାରି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତେୱ, ଆରଗ୍ଗେରିୱ ସାସପୋ ।
ୟୋ ନ ଲିମ୍ପତି କାମେସୁ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୪୦୧) ।
୬୯. ଚୁଦ୍ଦସମେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୂତନ୍ତି ରତ୍ତିଭାଗେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସଣ୍ଠାନଂ ମସ୍ସୁଦାଠିକାଦି ସବ୍ବଂ ଅନ୍ତରହିତଂ ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ତମେୱ ଉପଜ୍ଝଂ ତମେୱ ଉପସମ୍ପଦନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଗହିତଉପଜ୍ଝାୟମେୱ ପୁବ୍ବେ କତଉପସମ୍ପଦମେୱ ଅନୁଜାନାମି । ପୁନ ଉପଜ୍ଝା ନ ଗହେତବ୍ବା; ଉପସମ୍ପଦା ନ କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନିୟେୱୱସ୍ସାନୀତି ଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ୱସ୍ସଗଣନା, ତଂୟେୱ ୱସ୍ସଗଣନଂ ଅନୁଜାନାମି । ନ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସଗଣନା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଙ୍ଗମିତୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗମିତୁଂ ସଙ୍ଗନ୍ତୁଂ ସମଙ୍ଗୀ ଭୱିତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅପ୍ପତିରୂପଂ ଦାନିସ୍ସା ଭିକ୍ଖୂନଂ ମଜ୍ଝେ ୱସିତୁଂ, ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱସତୂତି । ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସାଧାରଣାତି ୟା ଦେସନାଗାମିନିୟୋ ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟୋ ୱା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସାଧାରଣା । ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ତା ସବ୍ବାପି ଭିକ୍ଖୁନୀହି କାତବ୍ବଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତୀତି ୟା ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅସାଧାରଣା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି-ଆଦିକା ଆପତ୍ତିୟୋ, ତାହି ଅନାପତ୍ତି । ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱୁଟ୍ଠିତାୱ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ପକତିଲିଙ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟେୱାତି ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅୟଂ ପନ ପାଳିମୁତ୍ତୋ ଓକ୍କନ୍ତିକୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଇମେସୁ ତାୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଲିଙ୍ଗେସୁ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ହୀନଂ; ତସ୍ମା ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ବଲୱଅକୁସଲେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ଦୁବ୍ବଲକୁସଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତଂ ଦୁବ୍ବଲଅକୁସଲେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ ବଲୱକୁସଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଉଭୟମ୍ପି ଅକୁସଲେନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, କୁସଲେନ ପଟିଲବ୍ଭତି ।
ତତ୍ଥ ସଚେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକତୋ ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛଂ ୱା କତ୍ୱା ଏକାଗାରେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତାନଂ ଏକସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୱତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସହସେୟ୍ୟାପତ୍ତି ହୋତି । ସୋ ଚେ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ରତ୍ତିଭାଗେୟେୱ ଇତରସ୍ସ ଆରୋଚେୟ୍ୟ, ତେନ ସମସ୍ସାସେତବ୍ବୋ – ‘‘ହୋତୁ, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ । ୱଟ୍ଟସ୍ସେୱେସୋ ଦୋସୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୁ ୱା ହୋତୁ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା, ଅନାୱଟୋ ଧମ୍ମୋ ଅୱାରିତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ’’ତି । ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଚ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ଥି ୱୋ କାଚି ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ’’ତି । ସଚସ୍ସା ହୋନ୍ତି ତାଦିସା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଅତ୍ଥୀତି, ନୋ ଚେ ହୋନ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ୱା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ମମ ସଙ୍ଗହଂ କରୋଥ; ଇଦାନି ମଂ ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ନେଥା’’ତି । ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସା ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚ ନ ଏକକେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଜୋତିକଞ୍ଚ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ସଂୱିଦହନଂ ପରିମୋଚେତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ଅସୁକଂ ନାମ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହିଗାମେ ଦୂରେ ୱିହାରୋ ହୋତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗାମନ୍ତର-ନଦୀପାର-ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସ-ଗଣଓହୀୟନାପତ୍ତୀହି ଅନାପତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ ପାତୁଭୂତଂ, ସଙ୍ଗହଂ ଦାନିସ୍ସ କରୋଥା’’ତି । ତା ଚେ ‘‘ସାଧୁ, ଅୟ୍ୟା, ଇଦାନି ମୟମ୍ପି ସଜ୍ଝାୟିସ୍ସାମ, ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମ, ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି ୱତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତି, ଆରାଧିକା ଚ ହୋନ୍ତି ସଙ୍ଗାହିକା ଲଜ୍ଜିନିୟୋ, ତା କୋପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛତି ଚେ, ଗାମନ୍ତର-ନଦୀପାର-ରତ୍ତିୱିପ୍ପୱାସ-ଗଣଓହୀୟନାପତ୍ତୀହି ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ପନ ଲଜ୍ଜିନିୟୋ ହୋନ୍ତି, ନ ସଙ୍ଗାହିକାୟୋ; ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ସଚେପି ଅଲଜ୍ଜିନିୟୋ ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଗହଂ ପନ କରୋନ୍ତି; ତାପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ସଚେ ଲଜ୍ଜିନିୟୋ ଚ ସଙ୍ଗାହିକା ଚ, ଞାତିକା ନ ହୋନ୍ତି, ଆସନ୍ନଗାମେ ପନ ଅଞ୍ଞା ଞାତିକାୟୋ ହୋନ୍ତି ପଟିଜଗ୍ଗନିକା, ତାସମ୍ପି ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେପି ନିସ୍ସୟପଟିପନ୍ନୋ, ପତିରୂପାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ମାତିକା ୱା ୱିନୟୋ ୱା ଉଗ୍ଗହିତୋ ସୁଗ୍ଗହିତୋ, ପୁନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନକାରଣଂ ନତ୍ଥି । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ପରିସାୱଚରୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ସୂପସମ୍ପନ୍ନା । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସ୍ସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତେହିପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ନିସ୍ସୟୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସସାମଣେରେନାପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ଉପଜ୍ଝା ଗହେତବ୍ବା ।
ୟଂ ପନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ତିଚୀୱରଞ୍ଚ ପତ୍ତୋ ଚ, ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସଙ୍କଚ୍ଚିକା ଚ ଉଦକସାଟିକା ଚ ଗହେତବ୍ବା । ୟଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ୱା ଅତିରେକପତ୍ତୋ ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିନୟକମ୍ମଂ ୱିଜହତି, ପୁନ କାତବ୍ବଂ । ପଟିଗ୍ଗହିତତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନିପି ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହନ୍ତି । ସଚେ ପଟିଗ୍ଗହଣତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ପୁନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତକଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱିଜହତି । ୟଂ ଉଭିନ୍ନଂ ସାଧାରଣଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ତଂ ପକତତ୍ତୋ ରକ୍ଖତି । ୟଂ ପନ ୱିଭତ୍ତଂ ଏତସ୍ସେୱ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ପରିୱାରେ –
‘‘ତେଲଂ ମଧୁଂ ଫାଣିତଞ୍ଚାପି ସପ୍ପିଂ ।
ସାମଂ ଗହେତ୍ୱାନ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ।
ଅୱୀତିୱତ୍ତେ ସତ୍ତାହେ ।
ସତି ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୦) ।
ଇଦଞ୍ହି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ, କାଲଂକିରିୟାୟ, ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ, ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନ, ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦାନେନ, ଅନପେକ୍ଖୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ ଚ ୱିଜହତି । ତସ୍ମା ସଚେପି ହରୀତକଖଣ୍ଡମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତମତ୍ଥି, ସବ୍ବମସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ୱିଜହତି । ଭିକ୍ଖୁୱିହାରେ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚିସ୍ସା ସନ୍ତକଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ଠପିତଂ, ସବ୍ବସ୍ସ ସାୱ ଇସ୍ସରା, ଆହରାପେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଥାୱରଂ ତସ୍ସା ସନ୍ତକଂ ସେନାସନଂ ୱା ଉପରୋପକା ୱା, ତେ ୟସ୍ସିଚ୍ଛତି ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବା । ତେରସସୁ ସମ୍ମୁତୀସୁ ୟା ଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଲଦ୍ଧା ସମ୍ମୁତି, ସବ୍ବା ସା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ପୁରିମିକାୟ ସେନାସନଗ୍ଗାହୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ସେନାସନେ ଗହିତେ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋ ଚସ୍ସା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଦାତୁକାମୋ ହୋତି, ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସାଧାରଣାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱସନ୍ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ପକ୍ଖମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତତି, ପୁନ ପକ୍ଖମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତତି, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅକୁସଲୱିପାକେ ପରିକ୍ଖୀଣେ ପକ୍ଖମାନତ୍ତକାଲେ ପୁନଦେୱ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଚିଣ୍ଣେ ପକ୍ଖମାନତ୍ତେ ପରିୱତ୍ତତି, ଭିକ୍ଖୂହି ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅନନ୍ତରେ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସଚେପି ଭିକ୍ଖୁନିକାଲେ ଆପନ୍ନା ସଞ୍ଚରିତ୍ତାପତ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୋତି, ପରିୱାସଦାନଂ ନତ୍ଥି, ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପକ୍ଖମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତିୟା ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ନ ତେନତ୍ଥୋ, ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତାୟ ପରିୱତ୍ତତି, ପୁନ ମାନତ୍ତଂ ଅଦତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂହି ମାନତ୍ତେ ଅଦିନ୍ନେ ପୁନ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ପକ୍ଖମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଛାରତ୍ତଂ ମାନତ୍ତଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ପୁନ ପରିୱତ୍ତତି, ପକ୍ଖମାନତ୍ତମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତସ୍ସ ପନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେ ଜାତେ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ଅବ୍ଭାନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ। ପୁନ ପରିୱତ୍ତେ ଚ ଲିଙ୍ଗେ ଭିକ୍ଖୁନିଭାୱେ ଠିତାୟପି ୟା ଆପତ୍ତିୟୋ ପୁବ୍ବେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ତା ସୁପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ଏୱାତି ।
୭୦. ଇତୋ ପରାନି ‘‘ମାତୁୟା ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନିୟେୱ ।
୭୧. ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ନଟପୁବ୍ବକୋ । ତସ୍ସ ସିପ୍ପକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପରିକମ୍ମକତା ପିଟ୍ଠି ମୁଦୁକା ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଏୱଂ କାତୁଂ ଅସକ୍ଖି ।
ଲମ୍ବୀୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଦୀଘଂ ହୋତି ଲମ୍ବତି, ତସ୍ମା ଲମ୍ବୀତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଇତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ୱଣୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନାନେୱ । ଲେପଚିତ୍ତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଲେପଚିତ୍ତଂ ନାମ ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପଂ ।
ଦାରୁଧୀତଲିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦାରୁଧୀତଲିକା ନାମ କଟ୍ଠରୂପଂ । ୟଥା ଚ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦନ୍ତରୂପ-ପୋତ୍ଥକରୂପ-ଲୋହରୂପାଦୀସୁ ଅନୁପାଦିନ୍ନକେସୁ ଇତ୍ଥିରୂପେସୁ ନିମିତ୍ତେ ମେଥୁନରାଗେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତୁ ୱା ମା ୱା, ଦୁକ୍କଟମେୱ । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ମୋଚନରାଗେନ ପନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ମୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅମୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ।
୭୨. ସୁନ୍ଦରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅୟଂ ସୁନ୍ଦରୋ ନାମ ରାଜଗହେ କୁଲଦାରକୋ ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋ; ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅଭିରୂପତାୟ ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ତଂ ରଥିକାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନଛନ୍ଦରାଗା ସା ଇତ୍ଥୀ ଇମଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଅକାସି । ଥେରୋ ପନ ଅନାଗାମୀ । ତସ୍ମା ସୋ ନ ସାଦିୟି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ଅୱିସୟୋ ଏସୋ ।
ଇତୋ ପରେସୁ ଚତୂସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଜଳା ଦୁମ୍ମେଧା ମାତୁଗାମସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିଂସୁ ।
୭୩. ଅକ୍ଖାୟିତାଦୀନି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ଦ୍ୱୀସୁ ଛିନ୍ନସୀସୱତ୍ଥୂସୁ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୱଟ୍ଟକତେ ମୁଖେ ୱିୱଟେ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ସଚେ ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ଉଭୟପସ୍ସେହି ୱା ଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକଂ । ଚତୂହିପି ପସ୍ସେହି ଅଛୁପନ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ତାଲୁକଂ ଛୁପତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଚତ୍ତାରି ପସ୍ସାନି ତାଲୁକଞ୍ଚ ଅଛୁପନ୍ତୋ ଆକାସଗତମେୱ କତ୍ୱା ପୱେସେତି ଚ ନୀହରତି ଚ, ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଦି ପନ ଦନ୍ତା ସୁଫୁସିତା, ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଓକାସୋ ନତ୍ଥି, ଦନ୍ତା ଚ ବହି ଓଟ୍ଠମଂସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ତତ୍ଥ ୱାତେନ ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଅଲ୍ଲୋକାସଂ ତିଲଫଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱେସେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ଉପ୍ପାଟିତେ ପନ ଓଟ୍ଠମଂସେ ଦନ୍ତେସୁୟେୱ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟୋପି ଦନ୍ତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ନ ସକ୍କା ଓଟ୍ଠେହି ପିଦହିତୁଂ । ତତ୍ଥ ଉପକ୍କମନ୍ତେପି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଜିୱ୍ହାୟ ଉପକ୍କମନ୍ତେପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ଜୀୱମାନକସରୀରେପି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତଜିୱ୍ହାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ୟଦି ପନ ବହିଜିୱ୍ହାୟ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖଂ ପୱେସେତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଉପରିଗୀୱାୟ ଛିନ୍ନସୀସସ୍ସପି ଅଧୋଭାଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ତାଲୁକଂ ଛୁପନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ ।
ଅଟ୍ଠିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସୁସାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଟ୍ଠିକାନି ସଙ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସାପି, ନିମିତ୍ତେ ମେଥୁନରାଗେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି, କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି, ମୁଚ୍ଚତୁ ୱା ମା ୱା, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ମୋଚନରାଗେନ ପନ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ମୁଚ୍ଚନ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅମୁଚ୍ଚନ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ।
ନାଗୀୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନାଗମାଣୱିକା ୱା ହୋତୁ କିନ୍ନରୀଆଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରା, ସବ୍ବତ୍ଥ ପାରାଜିକଂ ।
ୟକ୍ଖୀୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସବ୍ବାପି ଦେୱତା ୟକ୍ଖୀୟେୱ ।
ପେତୀୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦିପେତିୟୋ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କା । ୱିମାନପେତିୟୋ ପନ ଅତ୍ଥି; ୟାସଂ କାଳପକ୍ଖେ ଅକୁସଲଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ଦେୱତା ୱିୟ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି । ଏୱରୂପାୟ ପେତିୟା ୱା ୟକ୍ଖିୟା ୱା ସଚେ ଦସ୍ସନ-ଗହଣ-ଆମସନ-ଫୁସନ-ଘଟ୍ଟନାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଥାପି ଦସ୍ସନଂ ନତ୍ଥି, ଇତରାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଅଥ ଦସ୍ସନଗହଣାନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଆମସନଫୁସନଘଟ୍ଟନେହି ପଞ୍ଞାୟମାନେହି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମନୋରଥଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅୱିସୟୋ ନାମ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଅୱିସୟତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ପଣ୍ଡକୱତ୍ଥୁ ପାକଟମେୱ ।
ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପହତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଉପହତକାୟପ୍ପସାଦୋ ଖାଣୁକଣ୍ଟକମିୱ ସୁଖଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ନ ୱେଦୟତି । ଅୱେଦୟନ୍ତସ୍ସାପି ସେୱନଚିତ୍ତୱସେନ ଆପତ୍ତି ।
ଛୁପିତମତ୍ତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟୋ ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତୁଗାମଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମେଥୁନେ ୱିରଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୋତି, ଦୁକ୍କଟମେୱସ୍ସ ହୋତି । ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ହି ପୁବ୍ବପୟୋଗା ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦୟୋ ୟାୱ ସୀସଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ଦୁକ୍କଟେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସୀସେ ପତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ପଠମପାରାଜିକସ୍ସ ହି ଦୁକ୍କଟମେୱ ସାମନ୍ତଂ । ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମେଥୁନଧମ୍ମେ ୱିରଜ୍ଜିତ୍ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସାଦିୟୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ।
୭୪. ଭଦ୍ଦିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଭଦ୍ଦିୟଂ ନାମ ତଂ ନଗରଂ । ଜାତିୟାୱନଂ ନାମ ଜାତିପୁପ୍ଫଗୁମ୍ବାନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମଂ; ତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଉପଚାରେ ୱନଂ ହୋତି । ସୋ ତତ୍ଥ ନିପନ୍ନୋ ତେନ ୱାତୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ମହାନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ଏକରସଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ୱତ୍ତତି । କିଲିନ୍ନଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅସୁଚିକିଲିଟ୍ଠଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ।
୭୫. ଇତୋ ପରାନି ସାଦିୟନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ୱତ୍ଥୂନି, ଅଜାନନୱତ୍ଥୁ ଚାତି ପଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୭୬. ଦ୍ୱୀସୁ ଅସାଦିୟନୱତ୍ଥୂସୁ ସହସା ୱୁଟ୍ଠାସୀତି ଆସୀୱିସେନ ଦଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋ ୱିୟ ଚ ତୁରିତଂ ୱୁଟ୍ଠାସି । ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତେସୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ଖିପ୍ପଂ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋୱ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ପରିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିହେଠେନ୍ତୋ ପାତେସି । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସଙ୍ଗାମସୀସୟୋଧୋ ଭିକ୍ଖୁ ।
୭୭. ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନାତି ଦିୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତେନ । ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁନ୍ତି ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତା । ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନଦୋସେନ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱତୋ ହି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଉପାଲିତ୍ଥେରାଦୀହି ଅଟ୍ଠକଥା ଠପିତା । ‘‘ଅତ୍ଥାପତ୍ତି ଦିୱା ଆପଜ୍ଜତି ନୋ ରତ୍ତି’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୩୨୩) ଇମିନାପି ଚେତଂ ସିଦ୍ଧଂ ।
କୀଦିସଂ ପନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତବ୍ବଂ, କୀଦିସଂ ନ ସଂୱରିତବ୍ବଂ ? ରୁକ୍ଖପଦରୱେଳୁପଦରକିଲଞ୍ଜପଣ୍ଣାଦୀନଂ ୟେନ କେନଚି କୱାଟଂ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଉଦୁକ୍ଖଲେ ଉପରି ଉତ୍ତରପାସକେ ଚ ପୱେସେତ୍ୱା କତଂ ପରିୱତ୍ତକଦ୍ୱାରମେୱ ସଂୱରିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଗୋରୂପାନଂ ୱଜେସୁ ୱିୟ ରୁକ୍ଖସୂଚିକଣ୍ଟକଦ୍ୱାରଂ, ଗାମଥକନକଂ ଚକ୍କଲକୟୁତ୍ତଦ୍ୱାରଂ, ଫଲକେସୁ ୱା କିଟିକାସୁ ୱା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚକ୍କଲକାନି ୟୋଜେତ୍ୱା କତଂ ସଂସରଣକିଟିକଦ୍ୱାରଂ, ଆପଣେସୁ ୱିୟ କତଂ ଉଗ୍ଘାଟନକିଟିକଦ୍ୱାରଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱେଣୁସଲାକା ଗୋପ୍ଫେତ୍ୱା ପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ କତଂ ସଲାକହତ୍ଥକଦ୍ୱାରଂ, ଦୁସ୍ସସାଣିଦ୍ୱାରନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ଦ୍ୱାରଂ ନ ସଂୱରିତବ୍ବଂ । ପତ୍ତହତ୍ଥସ୍ସ କୱାଟପ୍ପଣାମନେ ପନ ଏକଂ ଦୁସ୍ସସାଣିଦ୍ୱାରମେୱ ଅନାପତ୍ତିକରଂ, ଅୱସେସାନି ପଣାମେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି । ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତସ୍ସ ପନ ପରିୱତ୍ତକଦ୍ୱାରମେୱ ଆପତ୍ତିକରଂ, ସେସାନି ସଂୱରିତ୍ୱା ୱା ଅସଂୱରିତ୍ୱା ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ସଂୱରିତ୍ୱା ପନ ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏତଂ ୱତ୍ତଂ ।
ପରିୱତ୍ତକଦ୍ୱାରଂ ପନ କିତ୍ତକେନ ସଂୱୁତଂ ହୋତି ? ସୂଚିଘଟିକାଦୀସୁ ଦିନ୍ନାସୁ ସଂୱୁତମେୱ ହୋତି । ଅପିଚ ଖୋ ସୂଚିମତ୍ତେପି ଦିନ୍ନେ ୱଟ୍ଟତି । ଘଟିକମତ୍ତେପି ଦିନ୍ନେ ୱଟ୍ଟତି । ଦ୍ୱାରବାହଂ ଫୁସିତ୍ୱା ପିହିତମତ୍ତେପି ୱଟ୍ଟତି । ଈସକଂ ଅଫୁସିତେପି ୱଟ୍ଟତି । ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ୱିଧିନା ୟାୱତା ସୀସଂ ନପ୍ପୱିସତି ତାୱତା ଅଫୁସିତେପି ୱଟ୍ଟତୀତି । ସଚେ ବହୂନଂ ୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ସାମଣେରଂ ୱା ‘‘ଦ୍ୱାରଂ, ଆୱୁସୋ, ଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ଚୀୱରକମ୍ମଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କରୋନ୍ତା ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଏତେ ଦ୍ୱାରଂ ଜଗ୍ଗିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଉପାସକମ୍ପି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା, ‘ଏସ ଜଗ୍ଗିସ୍ସତୀ’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ୱା ମାତୁଗାମଂ ୱା ଆପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଉଦୁକ୍ଖଲଂ ୱା ଉତ୍ତରପାସକୋ ୱା ଭିନ୍ନୋ ୱା ହୋତି ଅଟ୍ଠପିତୋ ୱା, ସଂୱରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନୱକମ୍ମତ୍ଥଂ ୱା ପନ ଇଟ୍ଠକପୁଞ୍ଜୋ ୱା ମତ୍ତିକାଦୀନଂ ୱା ରାସି ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାରେ କତୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଟଂ ୱା ବନ୍ଧନ୍ତି, ୟଥା ସଂୱରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି; ଏୱରୂପେ ଅନ୍ତରାୟେ ସତି ଅସଂୱରିତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ପନ କୱାଟଂ ନତ୍ଥି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ । ଉପରି ସୟନ୍ତେନ ନିସ୍ସେଣିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେ ନିସ୍ସେଣିମତ୍ଥକେ ଥକନକଂ ହୋତି, ଥକେତ୍ୱାପି ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଗବ୍ଭେ ନିପଜ୍ଜନ୍ତେନ ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରଂ ୱା ପମୁଖଦ୍ୱାରଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ସଂୱରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଏକକୁଟ୍ଟକେ ଗେହେ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱାରାନି କତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱେପି ଦ୍ୱାରାନି ଜଗ୍ଗିତବ୍ବାନି ।
ତିଭୂମକେପି ପାସାଦେ ଦ୍ୱାରଂ ଜଗ୍ଗିତବ୍ବମେୱ । ସଚେ ଭିକ୍ଖାଚାରା ପଟିକ୍କମ୍ମ ଲୋହପାସାଦସଦିସଂ ପାସାଦଂ ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତି, ସଙ୍ଘତ୍ଥେରେନ ଦ୍ୱାରପାଲସ୍ସ ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ‘‘ଦ୍ୱାରଜଗ୍ଗନଂ ଏତସ୍ସ ଭାରୋ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ। ୟାୱ ସଙ୍ଘନୱକେନ ଏୱମେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁରେ ପୱିସନ୍ତାନଂ ‘‘ଦ୍ୱାରଜଗ୍ଗନଂ ନାମ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଭାରୋ’’ତି ଏୱଂ ଆଭୋଗଂ କାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱା ଆଭୋଗଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ୱା ଅସଂୱୁତଦ୍ୱାରେ ବହି ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଆପତ୍ତି । ଗବ୍ଭେ ୱା ବହି ୱା ନିପଜ୍ଜନକାଲେପି ‘‘ଦ୍ୱାରଜଗ୍ଗନଂ ନାମ ମହାଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାରପାଲସ୍ସ ଭାରୋ’’ତି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଲୋହପାସାଦାଦୀସୁ ଆକାସତଲେ ନିପଜ୍ଜନ୍ତେନାପି ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତବ୍ବମେୱ ।
ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ଇଦଂ ଦିୱାପଟିସଲ୍ଲୀୟନଂ ୟେନ କେନଚି ପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ଠାନେ କଥିତଂ । ତସ୍ମା ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ମଣ୍ଡପେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ନିପଜ୍ଜନ୍ତେନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱାୱ ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେ ମହାପରିୱେଣଂ ହୋତି, ମହାବୋଧିୟଙ୍ଗଣଲୋହପାସାଦଙ୍ଗଣସଦିସଂ ବହୂନଂ ଓସରଣଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱୁତମ୍ପି ସଂୱୁତଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଦ୍ୱାରଂ ଅଲଭନ୍ତା ପାକାରଂ ଆରୁହିତ୍ୱାପି ୱିଚରନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସଂୱରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ରତ୍ତିଂ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ଉଟ୍ଠହତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନ ସୁପତି, ଆପତ୍ତି । ୟୋ ପନ ‘‘ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ନିପଜ୍ଜତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦମେୱ ଚ ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଏୱଂ ନିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅନାଦରିୟଦୁକ୍କଟାପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟୋ ପନ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱା କିଲନ୍ତରୂପୋ ମଞ୍ଚେ ନିସିନ୍ନୋ ପାଦେ ଭୂମିତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ନିଦ୍ଦାୱସେନ ନିପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଓକ୍କନ୍ତନିଦ୍ଦୋ ଅଜାନନ୍ତୋପି ପାଦେ ମଞ୍ଚକଂ ଆରୋପେତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅପସ୍ସାୟ ସୁପନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୟୋପି ଚ ‘‘ନିଦ୍ଦଂ ୱିନୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ପତିତ୍ୱା ସହସାୱ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ୟୋ ପନ ପତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟତି, ନ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ।
କୋ ମୁଚ୍ଚତି, କୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ? ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ତାୱ ‘‘ଏକଭଙ୍ଗେନ ନିପନ୍ନକୋୟେୱ ମୁଚ୍ଚତି । ପାଦେ ପନ ଭୂମିତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ୟକ୍ଖଗହିତକୋପି ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋୱ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୟୋ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପତିତୋ ତତ୍ଥେୱ ସୁପତି, ତସ୍ସାପି ଅୱିସୟତ୍ତା ଆପତ୍ତି ନ ଦିସ୍ସତି । ଆଚରିୟା ପନ ଏୱଂ ନ କଥୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱେ ପନ ଜନା ଆପତ୍ତିତୋ ମୁଚ୍ଚନ୍ତିୟେୱ, ୟୋ ଚ ୟକ୍ଖଗହିତକୋ, ୟୋ ଚ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପିତୋ’’ତି ।
୭୮. ଭାରୁକଚ୍ଛକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅନାପତ୍ତି ସୁପିନନ୍ତେନାତି ୟସ୍ମା ସୁପିନନ୍ତେ ଅୱିସୟତ୍ତା ଏୱଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତା ଅୱିନିଚ୍ଛିତପୁବ୍ବମ୍ପି ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନୟଗ୍ଗାହେନ ୱିନିଚ୍ଛିନି । ଭଗୱାପି ଚ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସୁକଥିତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପାଲିନା; ଅପଦେ ପଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ, ଆକାସେ ପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପାଲି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ କଥେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୮) । ଇତୋ ପରାନି ସୁପବ୍ବାଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୮୦. ଭିକ୍ଖୁନୀସମ୍ପୟୋଜନାଦୀସୁ ତେ ଲିଚ୍ଛୱିକୁମାରକା ଖିଡ୍ଡାପସୁତା ଅତ୍ତନୋ ଅନାଚାରେନ ଏୱଂ ଅକଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ଲିଚ୍ଛୱୀନଂ ୱିନାସୋ ଏୱ ଉଦପାଦି ।
୮୨. ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସୀତି ଅନୁକମ୍ପାୟ ‘‘ତଂ ଦକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗେହଂ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ସା ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦାରକାନଞ୍ଚ ନାନପ୍ପକାରେହି ଅନାଥଭାୱଂ ସଂୱଣ୍ଣେସି । ଅନପେକ୍ଖଞ୍ଚ ନଂ ଞତ୍ୱା କୁପିତା ‘‘ଏହି ୱିବ୍ଭମାହୀ’’ତି ବଲକ୍କାରେନ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତୁଂ ପଟିକ୍କମନ୍ତୋ ଜରାଦୁବ୍ବଲତାୟ ଉତ୍ତାନୋ ପରିପତି । ତତୋ ସା ଅତ୍ତନୋ ମନଂ ଅକାସି । ସୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନାଗାମୀ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମରାଗୋ ତସ୍ମା ନ ସାଦିୟୀତି ।
୮୩. ମିଗପୋତକୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତ୍ରିଦଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତସ୍ମିଂ –
ଆଚରିୟପରମ୍ପରତୋ, ନିଦାନୱତ୍ଥୁପ୍ପଭେଦଦୀପନତୋ ।
ପରସମୟୱିୱଜ୍ଜନତୋ, ସକସମୟୱିସୁଦ୍ଧିତୋ ଚେୱ ॥
ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୋଧନତୋ, ପଦତ୍ଥତୋ ପାଳିୟୋଜନକ୍କମତୋ ।
ସିକ୍ଖାପଦନିଚ୍ଛୟତୋ, ୱିଭଙ୍ଗନୟଭେଦଦସ୍ସନତୋ ॥
ସମ୍ପସ୍ସତଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କିଞ୍ଚି ଅପାସାଦିକଂ ୟତୋ ଏତ୍ଥ ।
ୱିଞ୍ଞୂନମୟଂ ତସ୍ମା, ସମନ୍ତପାସାଦିକାତ୍ୱେୱ ॥
ସଂୱଣ୍ଣନା ପୱତ୍ତା, ୱିନୟସ୍ସ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲେନ ।
ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଲୋକନାଥେନ, ଲୋକମନୁକମ୍ପମାନେନାତି ॥
ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ
ଦୁତିୟଂ ଅଦୁତିୟେନ, ୟଂ ଜିନେନ ପକାସିତଂ ।
ପାରାଜିକଂ ତସ୍ସ ଦାନି, ପତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ॥
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚ ପକାସିତଂ ।
ତଂ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନା ଅୟଂ ॥
ଧନିୟୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୮୪.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ରାଜଗହେ ୱିହରତି ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେତି ତତ୍ଥ ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ, ତଞ୍ହି ମନ୍ଧାତୁ-ମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞେପେତ୍ଥ ପକାରେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କିଂ ତେହି ! ନାମମେତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ । ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି । ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତେସଂ ୱସନ୍ତୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ଗୋଚରଗାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱାସନଟ୍ଠାନମାହ – ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେତି । ସୋ ଚ ଗିଜ୍ଝା ତସ୍ସ କୂଟେସୁ ୱସିଂସୁ, ଗିଜ୍ଝସଦିସାନି ୱା ତସ୍ସ କୂଟାନି; ତସ୍ମା ଗିଜ୍ଝକୂଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମ୍ବହୁଲାତି ୱିନୟପରିୟାୟେନ ତୟୋ ଜନା ସମ୍ବହୁଲାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ସଙ୍ଘୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ତୟୋ ତୟୋ ଏୱ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମ୍ବହୁଲା । ଇଧ ପନ ତେ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ସମ୍ବହୁଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ଦିଟ୍ଠାତି ନାତିୱିସ୍ସାସିକା ନ ଦଳ୍ହମିତ୍ତା; ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗମ୍ମ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ହି ତେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସମ୍ଭତ୍ତାତି ଅତିୱିସ୍ସାସିକା ଦଳ୍ହମିତ୍ତା; ତେ ହି ସୁଟ୍ଠୁ ଭତ୍ତା ଭଜମାନା ଏକସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗାତି କତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ଭତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇସିଗିଲିପସ୍ସେତି ଇସିଗିଲି ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତସ୍ସ ପସ୍ସେ । ପୁବ୍ବେ କିର ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା କାସିକୋସଲାଦୀସୁ ଜନପଦେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ତେ ପୱିସନ୍ତେୱ ପସ୍ସନ୍ତି ନ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ । ତତୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବତୋ ଇମେ ଇସୟୋ ଗିଲତୀ’’ତି । ତଦୁପାଦାୟ ତସ୍ସ ‘‘ଇସିଗିଲି’’ତ୍ୱେୱ ସମଞ୍ଞା ଉଦପାଦି, ତସ୍ସ ପସ୍ସେ ପବ୍ବତପାଦେ ।
ତିଣକୁଟିୟୋ କରିତ୍ୱାତି ତିଣଚ୍ଛଦନା ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧା କୁଟିୟୋ କତ୍ୱା । ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ହି ନାଲକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେନାପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଛଦନାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଛନ୍ନେୟେୱ ସଦ୍ୱାରବନ୍ଧେ ସେନାସନେ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୪) । ତସ୍ମା ୱସ୍ସକାଲେ ସଚେ ସେନାସନଂ ଲଭତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ; ନୋ ଚେ ଲଭତି, ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ପରିୟେସିତ୍ୱାପି କାତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ସାମମ୍ପି କାତବ୍ବଂ । ନ ତ୍ୱେୱ ଅସେନାସନିକେନ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟମନୁଧମ୍ମତା । ତସ୍ମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତିଣକୁଟିୟୋ କରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତିକୱତ୍ତାନି ଚ ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଚ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖମାନା ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂସୁ ।
ଆୟସ୍ମାପି ଧନିୟୋତି ନ କେୱଲଂ ତେ ଥେରାୱ ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ଆୟସ୍ମା ଧନିୟୋପି । କୁମ୍ଭକାରପୁତ୍ତୋତି କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ; ତସ୍ସ ହି ନାମଂ ଧନିୟୋ, ପିତା କୁମ୍ଭକାରୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଧନିୟୋ କୁମ୍ଭକାରପୁତ୍ତୋ’’ତି । ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛୀତି ତେହି ଥେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଣକୁଟିକଂ କରିତ୍ୱା ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛି । ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥାତି ପୁରିମିକାୟ ଉପଗତା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତା ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ହୁତ୍ୱା ।
ତିଣକୁଟିୟୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ନ ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା, ୱତ୍ତସୀସେନ ପନ ତିଣଞ୍ଚ ଦାରୁୱଲ୍ଲି-ଆଦୀନି ଚ ଓରୋପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ହି ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ କୁଟି କତା ହୋତି, ତେନ ସଚେ ଆୱାସିକା ଭିକ୍ଖୂ ହୋନ୍ତି, ତେ ଆପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା । ‘‘ସଚେ ଇମଂ କୁଟିଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା କୋଚି ୱସିତୁଂ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ । ୟେନ ଅରଞ୍ଞେ ୱା କତା ହୋତି, ପଟିଜଗ୍ଗନକଂ ୱା ନ ଲଭତି, ତେନ ‘‘ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପରିଭୋଗଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିସାମେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ଅରଞ୍ଞେ କୁଟିୟୋ କତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନକଂ ଅଲଭନ୍ତା ତିଣଞ୍ଚ କଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିସାମେତ୍ୱା ସଙ୍ଗୋପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ଠପିତଂ ତଂ ଉପଚିକାହି ନ ଖଜ୍ଜତି, ଅନୋୱସ୍ସକଞ୍ଚ ହୋତି, ତଥା ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତୁକାମାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉପକାରାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗମିୟୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ।
ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମିଂସୂତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତାନୁକୂଲଂ ଜନପଦଂ ଅଗମଂସୁ । ଆୟସ୍ମା ପନ ଧନିୟୋ କୁମ୍ଭକାରପୁତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସ୍ସଂ ୱସୀତିଆଦି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟାୱତତିୟକନ୍ତି ୟାୱତତିୟୱାରଂ । ଅନୱୟୋତି ଅନୁଅୱୟୋ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଉକାରଲୋପୋ । ଅନୁ ଅନୁ ଅୱୟୋ, ୟଂ ୟଂ କୁମ୍ଭକାରେହି କତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୂନୋ ପରିପୁଣ୍ଣସିପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସକେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ । ଆଚରିୟକେତି ଆଚରିୟକମ୍ମେ । କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମେତି କୁମ୍ଭକାରାନଂ କମ୍ମେ; କୁମ୍ଭକାରେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସକଂ ଆଚରିୟକଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ପରିୟୋଦାତସିପ୍ପୋତି ପରିସୁଦ୍ଧସିପ୍ପୋ । ଅନୱୟତ୍ତେପି ସତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସଦିସସିପ୍ପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟନ୍ତି ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟକକୱାଟସୂଚିଘଟିକୱାତପାନକୱାଟମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଭିତ୍ତିଛଦନିଟ୍ଠକଥମ୍ଭାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ଗେହସମ୍ଭାରଂ ମତ୍ତିକାମୟମେୱ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଣଞ୍ଚ କଟ୍ଠଞ୍ଚ ଗୋମୟଞ୍ଚ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ତଂ କୁଟିକଂ ପଚୀତି ତଂ ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟଂ କତ୍ୱା ପାଣିକାୟ ଘଂସିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ତେଲତମ୍ବମତ୍ତିକାୟ ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ତିଣାଦୀହି ପୂରେତ୍ୱା ୟଥା ପକ୍କା ସୁପକ୍କା ହୋତି, ଏୱଂ ପଚି । ଏୱଂ ପକ୍କା ଚ ପନ ସା ଅହୋସି କୁଟିକା। ଅଭିରୂପାତି ସୁରୂପା । ପାସାଦିକାତି ପସାଦଜନିକା । ଲୋହିତିକାତି ଲୋହିତୱଣ୍ଣା । କିଙ୍କଣିକସଦ୍ଦୋତି କିଙ୍କଣିକଜାଲସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ । ୟଥା କିର ନାନାରତନେହି କତସ୍ସ କିଙ୍କଣିକଜାଲସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତସ୍ସା କୁଟିକାୟ ୱାତପାନନ୍ତରିକାଦୀହି ପୱିଟ୍ଠେନ ୱାତେନ ସମାହତାୟ ସଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ଏତେନସ୍ସା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସୁପକ୍କଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କିଙ୍କଣିକା’’ତି କଂସଭାଜନଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ଅଭିହତସ୍ସ କଂସଭାଜନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ, ଏୱମସ୍ସା ୱାତପ୍ପହତାୟ ସଦ୍ଦୋ ଅହୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୮୫.କିଂ ଏତଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଜାନନ୍ତୋୱ ଭଗୱା କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତି ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟାୟ କୁଟିକାୟ କରଣଭାୱଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । କଥଞ୍ହି ନାମ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… କୁଟିକଂ କରିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଅତୀତତ୍ଥେ ଅନାଗତୱଚନଂ; ଅକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ନ ହି ନାମ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ପାଣେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟା ଅନୁକମ୍ପା ଅୱିହେସା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନୁଦ୍ଦୟାତି ଅନୁରକ୍ଖଣା; ଏତେନ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୁକମ୍ପାତି ପରଦୁକ୍ଖେନ ଚିତ୍ତକମ୍ପନା । ଅୱିହେସାତି ଅୱିହିଂସନା; ଏତେହି କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ପଥୱୀଖଣନଚିକ୍ଖଲ୍ଲମଦ୍ଦନଅଗ୍ଗିଦାନେସୁ ବହୂ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତସ୍ସ ୱିନାସେନ୍ତସ୍ସ ତେସୁ ପାଣେସୁ ମେତ୍ତାକରୁଣାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗମତ୍ତାପି ଅନୁଦ୍ଦୟା ଅନୁକମ୍ପା ଅୱିହେସା ନ ହି ନାମ ଭୱିସ୍ସତି ଅପ୍ପମତ୍ତକାପି ନାମ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ମା ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜୀତି ପଚ୍ଛିମୋ ଜନସମୂହୋ ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟଭାୱଂ ମା ଆପଜ୍ଜି । ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେପି ଭିକ୍ଖୂହି ଏୱଂ କତଂ, ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ପାଣାତିପାତଂ କରୋନ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି ଦୋସୋ’’ତି ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜମାନା ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ମା ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟେ ଘଂସିତବ୍ବେ ଏୱଂ ମଞ୍ଞୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ଧନିୟଂ ଗରହିତ୍ୱା ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟା କୁଟିକା କାତବ୍ବାତି ଆୟତିଂ ତାଦିସାୟ କୁଟିକାୟ କରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପି; ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚ ‘‘ୟୋ କରେୟ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବମତ୍ତିକାମୟକୁଟିକାକରଣେ ଆପତ୍ତିଂ ଠପେସି । ତସ୍ମା ୟୋପି ପଥୱୀଖଣନାଦିନା ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ତାଦିସଂ କୁଟିକଂ କରୋତି, ସୋପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପଥୱୀଖଣନାଦୀହି ପନ ପାଣେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୟଂ ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱୀତିକ୍କମତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଧନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ସେସାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କରୋନ୍ତାନମ୍ପି କତଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତାନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଦବ୍ବସମ୍ଭାରମିସ୍ସକା ପନ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ମିସ୍ସା ହୋତୁ, ୱଟ୍ଟତି । ସୁଦ୍ଧମତ୍ତିକାମୟାୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସାପି ଇଟ୍ଠକାହି ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସଙ୍ଖେପେନ କତା ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ଖୋ…ପେ॰… ତଂ କୁଟିଂ ଭିନ୍ଦିଂସୂତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କଟ୍ଠେହି ଚ ପାସାଣେହି ଚ ତଂ କୁଟିକଂ ୱିକିରନ୍ତା ଭିନ୍ଦିଂସୁ ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଧନିୟୋତିଆଦିମ୍ହି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଧନିୟୋ ଏକପସ୍ସେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କିସ୍ସ ମେ ତୁମ୍ହେ, ଆୱୁସୋ, କୁଟିଂ ଭିନ୍ଦଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ଭେଦାପେତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ସୁବ୍ବଚତାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଇମିନା ଅତିମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନତ୍ଥଂ କତଂ କୁଟିକଂ ଭେଦାପେସି, ନନୁ ଏତସ୍ସେତ୍ଥ ୱୟକମ୍ମମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ? କିଞ୍ଚାପି ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ଭଗୱା ଅକପ୍ପିୟାତି ଭିନ୍ଦାପେସି, ତିତ୍ଥିୟଧଜୋତି ଭିନ୍ଦାପେସି । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞାନିପି କାରଣାନି ୱୁତ୍ତାନି – ସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟାୟ, ପତ୍ତଚୀୱରଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ, ସେନାସନବାହୁଲ୍ଲପଅସେଧନାୟାତିଆଦୀନି । ତସ୍ମା ଇଦାନିପି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ବହୁସ୍ସୁତୋ ୱିନୟଞ୍ଞୂ ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ ୱା ଭିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ ୱା ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ, ସୋ ନେୱ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ନ ସାରେତବ୍ବୋ; ନ ତଂ ଲବ୍ଭା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ମମ ପରିକ୍ଖାରୋ ତୟା ନାସିତୋ, ତଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ।
ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ
ତତ୍ରାୟଂ ପାଳିମୁତ୍ତକୋ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ – କେଚି ତାଲପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ ସିବ୍ବନ୍ତା ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକୱଣ୍ଣେନ ପନ ନୀଲେନ ୱା ପୀତକେନ ୱା ୟେନ କେନଚି ସୁତ୍ତେନ ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ସିବ୍ବିତୁଂ ଛତ୍ତଦଣ୍ଡଗ୍ଗାହକଂ ସଲାକପଞ୍ଜରଂ ୱା ୱିନନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଥିରକରଣତ୍ଥଂ, ନ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠତ୍ଥାୟ । ଛତ୍ତପଣ୍ଣକେସୁ ମକରଦନ୍ତକଂ ୱା ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଛତ୍ତଦଣ୍ଡେ ଗେହଥମ୍ଭେସୁ ୱିୟ ଘଟକୋ ୱା ୱାଳରୂପକଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଆରଗ୍ଗେନ ଲେଖା ଦିନ୍ନା ହୋତି, ସାପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଘଟକମ୍ପି ୱାଳରୂପମ୍ପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧାରେତବ୍ବଂ । ଲେଖାପି ଘଂସିତ୍ୱା ୱା ଅପନେତବ୍ବା, ସୁତ୍ତକେନ ୱା ଦଣ୍ଡୋ ୱେଠେତବ୍ବୋ । ଦଣ୍ଡବୁନ୍ଦେ ପନ ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକସଣ୍ଠାନଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱାତପ୍ପହାରେନ ଅଚଲନତ୍ଥଂ ଛତ୍ତମଣ୍ଡଲିକଂ ରଜ୍ଜୁକେହି ଗାହେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡେ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ୱଲୟମିୱ ଉକ୍କିରିତ୍ୱା ଲେଖଂ ଠପେନ୍ତି, ସା ୱଟ୍ଟତି ।
ଚୀୱରମଣ୍ଡନତ୍ଥାୟ ନାନାସୁତ୍ତକେହି ସତପଦୀସଦିସଂ ସିବ୍ବନ୍ତା ଆଗନ୍ତୁକପଟ୍ଟଂ ଠପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ସୂଚିକମ୍ମୱିକାରଂ କରୋନ୍ତି, ପଟ୍ଟମୁଖେ ୱା ପରିୟନ୍ତେ ୱା ୱେଣିଂ ୱା ସଙ୍ଖଲିକଂ ୱା, ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପକତିସୂଚିକମ୍ମମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟକଞ୍ଚ ପାସକପଟ୍ଟଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକୋଣମ୍ପି ସୋଳସକୋଣମ୍ପି କରୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଘିୟଗୟମୁଗ୍ଗରାଦୀନି ଦସ୍ସେନ୍ତି, କକ୍କଟକ୍ଖୀନି ଉକ୍କିରନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଚତୁକୋଣମେୱ ୱଟ୍ଟତି । କୋଣସୁତ୍ତପିଳକା ଚ ଚୀୱରେ ରତ୍ତେ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରୂପା ୱଟ୍ଟନ୍ତି । କଞ୍ଜିକପିଟ୍ଠଖଲିଆଦୀସୁ ଚୀୱରଂ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଚୀୱରକମ୍ମକାଲେ ପନ ହତ୍ଥମଲସୂଚିମଲାଦୀନଂ ଧୋୱନତ୍ଥଂ କିଲିଟ୍ଠକାଲେ ଚ ଧୋୱନତ୍ଥଂ ୱଟ୍ଟତି । ଗନ୍ଧଂ ୱା ଲାଖଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ରଜନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଚୀୱରଂ ରଜିତ୍ୱା ସଙ୍ଖେନ ୱା ମଣିନା ୱା ୟେନ କେନଚି ନ ଘଟ୍ଟେତବ୍ବଂ । ଭୂମିୟଂ ଜାଣୁକାନି ନିହନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଗହେତ୍ୱା ଦୋଣିୟମ୍ପି ନ ଘଂସିତବ୍ବଂ । ଦୋଣିୟଂ ୱା ଫଲକେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଗାହାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ପହରିତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି; ତମ୍ପି ମୁଟ୍ଠିନା ନ କାତବ୍ବଂ । ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ପନ ଦୋଣିୟମ୍ପି ନ ଠପେସୁଂ । ଏକୋ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି; ଅପରୋ ହତ୍ଥେ କତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ପହରତି । ଚୀୱରସ୍ସ କଣ୍ଣସୁତ୍ତକଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ରଜିତକାଲେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, କଣ୍ଣସୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୪) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଅନୁୱାତେ ପାସକଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ରଜନକାଲେ ଲଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ । ଗଣ୍ଠିକେପି ସୋଭାକରଣତ୍ଥଂ ଲେଖା ୱା ପିଳକା ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି, ନାସେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ପତ୍ତେ ୱା ଥାଲକେ ୱା ଆରଗ୍ଗେନ ଲେଖଂ କରୋନ୍ତି, ଅନ୍ତୋ ୱା ବହି ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତଂ ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚନ୍ତି – ‘‘ମଣିୱଣ୍ଣଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି, ନ ୱଟ୍ଟତି; ତେଲୱଣ୍ଣୋ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ପତ୍ତମଣ୍ଡଲେ ଭିତ୍ତିକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ମକରଦନ୍ତକଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି ।
ଧମକରଣଛତ୍ତକସ୍ସ ଉପରି ୱା ହେଟ୍ଠା ୱା ଧମକରଣକୁଚ୍ଛିୟଂ ୱା ଲେଖା ନ ୱଟ୍ଟତି, ଛତ୍ତମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ପନସ୍ସ ଲେଖା ୱଟ୍ଟତି ।
କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ସୋଭନତ୍ଥଂ ତହିଂ ତହିଂ ଦିଗୁଣଂ ସୁତ୍ତଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତି, କକ୍କଟଚ୍ଛୀନି ଉଟ୍ଠପେନ୍ତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉଭୋସୁ ପନ ଅନ୍ତେସୁ ଦସାମୁଖସ୍ସ ଥିରଭାୱାୟ ଦିଗୁଣଂ କୋଟ୍ଟେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦସାମୁଖେ ପନ ଘଟକଂ ୱା ମକରମୁଖଂ ୱା ଦେଡ୍ଡୁଭସୀସଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିକାରରୂପଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମାଦୀନି ୱା କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟିତକାୟବନ୍ଧନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉଜୁକମେୱ ପନ ମଚ୍ଛକଣ୍ଟକଂ ୱା ଖଜ୍ଜୁରିପତ୍ତକଂ ୱା ମଟ୍ଠପଟ୍ଟିକଂ ୱା କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଦସା ଏକା ୱଟ୍ଟତି, ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରିପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି; ତତୋ ପରଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ରଜ୍ଜୁକକାୟବନ୍ଧନଂ ଏକମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ ପନ ଏକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଦସା ପନ ପାମଙ୍ଗସଣ୍ଠାନାପି ୱଟ୍ଟତି । ବହୁରଜ୍ଜୁକେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଏକେନ ନିରନ୍ତରଂ ୱେଠେତ୍ୱା କତଂ ବହୁରଜ୍ଜୁକନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱଟ୍ଟତି ।
କାୟବନ୍ଧନୱିଧେ ଅଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିକାରରୂପଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାମତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିଧକସ୍ସ ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୁ ଥିରକରଣତ୍ଥାୟ ଘଟକଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଞ୍ଜନିୟଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସଚତୁପ୍ପଦସକୁଣରୂପଂ ୱା ମାଲାକମ୍ମ-ଲତାକମ୍ମମକରଦନ୍ତକ-ଗୋମୁତ୍ତକଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକାଦିଭେଦଂ ୱା ୱିକାରରୂପଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଘଂସିତ୍ୱା ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ୟଥା ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଥା ସୁତ୍ତେନ ୱେଠେତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜେତବ୍ବା । ଉଜୁକମେୱ ପନ ଚତୁରଂସା ୱା ଅଟ୍ଠଂସା ୱା ସୋଳସଂସା ୱା ଅଞ୍ଜନୀ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠତୋ ପିସ୍ସା ଦ୍ୱେ ୱା ତିସ୍ସୋ ୱା ୱଟ୍ଟଲେଖାୟୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଗୀୱାୟମ୍ପିସ୍ସା ପିଧାନକବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ଏକା ୱଟ୍ଟଲେଖା ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଞ୍ଜନିସଲାକାୟପି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଜନିତ୍ଥୱିକାୟମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ନାନାୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏସେୱ ନୟୋ କୁଞ୍ଚିକାକୋସକେପି । କୁଞ୍ଚିକାୟ ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ସିପାଟିକାୟଂ । ଏକୱଣ୍ଣସୁତ୍ତେନ ପନେତ୍ଥ ୟେନ କେନଚି ସିବ୍ବିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଆରକଣ୍ଟକେପି ୱଟ୍ଟମଣିକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଗୀୱାୟଂ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖା ୱଟ୍ଟତି । ପିପ୍ଫଲିକେପି ମଣିକଂ ୱା ପିଳକଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଉଟ୍ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଦଣ୍ଡକେ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖା ୱଟ୍ଟତି । ନଖଚ୍ଛେଦନଂ ୱଲିତକଂୟେୱ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉତ୍ତରାରଣିୟଂ ୱା ଅଧରାରଣିୟଂ ୱା ଅରଣିଧନୁକେ ୱା ଉପରିପେଲ୍ଲନଦଣ୍ଡକେ ୱା ମାଲାକମ୍ମାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପେଲ୍ଲନଦଣ୍ଡକସ୍ସ ପନ ୱେମଜ୍ଝେ ମଣ୍ଡଲଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଛେଦଲେଖାମତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୂଚିସଣ୍ଡାସଂ କରୋନ୍ତି, ୟେନ ସୂଚିଂ ଡଂସାପେତ୍ୱା ଘଂସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ମକରମୁଖାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସୂଚିଡଂସନତ୍ଥଂ ପନ ମୁଖମତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନୱାସିୟମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଉଜୁକମେୱ କପ୍ପିୟଲୋହେନ ଉଭୋସୁ ୱା ପସ୍ସେସୁ ଚତୁରଂସଂ ୱା ଅଟ୍ଠଂସଂ ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କତ୍ତରଦଣ୍ଡେପି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ହେଟ୍ଠା ଏକା ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱଟ୍ଟଲେଖା ଉପରି ଅହିଚ୍ଛତ୍ତକମକୁଳମତ୍ତଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି ।
ତେଲଭାଜନେସୁ ୱିସାଣେ ୱା ନାଳିୟଂ ୱା ଅଲାବୁକେ ୱା ଆମଣ୍ଡସାରକେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଇତ୍ଥିରୂପଂ ପୁରିସରୂପଞ୍ଚ ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ମଞ୍ଚପୀଠେ ଭିସିବିମ୍ବୋହନେ ଭୂମତ୍ଥରଣେ ପାଦପୁଞ୍ଛନେ ଚଙ୍କମନଭିସିୟା ସମ୍ମୁଞ୍ଜନିୟଂ କଚୱରଛଡ୍ଡନକେ ରଜନଦୋଣିକାୟ ପାନୀୟଉଳୁଙ୍କେ ପାନୀୟଘଟେ ପାଦକଥଲିକାୟ ଫଲକପୀଠକେ ୱଲୟାଧାରକେ ଦଣ୍ଡାଧାରକେପତ୍ତପିଧାନେ ତାଲୱଣ୍ଟେ ୱୀଜନେତି – ଏତେସୁ ସବ୍ବଂ ମାଲାକମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେନାସନେ ପନ ଦ୍ୱାରକୱାଟୱାତପାନକୱାଟାଦୀସୁ ସବ୍ବରତନମୟମ୍ପି ୱଣ୍ଣମଟ୍ଠକମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ସେନାସନେ କିଞ୍ଚି ପଟିସେଧେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱିରୁଦ୍ଧସେନାସନା । ୱିରୁଦ୍ଧସେନାସନଂ ନାମ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୀମାୟ ରାଜୱଲ୍ଲଭେହି କତସେନାସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ୟେ ତାଦିସଂ ସେନାସନଂ କରୋନ୍ତି, ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ମା ଅମ୍ହାକଂ ସୀମାୟ ସେନାସନଂ କରୋଥା’’ତି । ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କରୋନ୍ତିୟେୱ, ପୁନପି ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ମା ଏୱଂ ଅକତ୍ଥ, ମା ଅମ୍ହାକଂ ଉପୋସଥପୱାରଣାନଂ ଅନ୍ତରାୟମକତ୍ଥ, ମା ସାମଗ୍ଗିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ସେନାସନଂ କତମ୍ପି କତଟ୍ଠାନେ ନ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ସଚେ ବଲକ୍କାରେନ କରୋନ୍ତିୟେୱ, ୟଦା ତେସଂ ଲଜ୍ଜିପରିସା ଉସ୍ସନ୍ନା ହୋତି, ସକ୍କା ଚ ହୋତି ଲଦ୍ଧୁଂ ଧମ୍ମିକୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ, ତଦା ତେସଂ ପେସେତବ୍ବଂ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଆୱାସଂ ହରଥା’’ତି । ସଚେ ୟାୱ ତତିୟଂ ପେସିତେ ହରନ୍ତି, ସାଧୁ; ନୋ ଚେ ହରନ୍ତି, ଠପେତ୍ୱା ବୋଧିଞ୍ଚ ଚେତିୟଞ୍ଚ ଅୱସେସସେନାସନାନି ଭିନ୍ଦିତବ୍ବାନି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅପରିଭୋଗଂ କରୋନ୍ତେହି, ପଟିପାଟିୟା ପନ ଛଦନ-ଗୋପାନସୀ-ଇଟ୍ଠକାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ତେସଂ ପେସେତବ୍ବଂ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେ ହରଥା’’ତି । ସଚେ ହରନ୍ତି, ସାଧୁ; ନୋ ଚେ ହରନ୍ତି, ଅଥ ତେସୁ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେସୁ ହିମୱସ୍ସୱାତାତପାଦୀହି ପୂତିଭୂତେସୁ ୱା ଚୋରେହି ୱା ହଟେସୁ ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଦଡ୍ଢେସୁ ସୀମସାମିକା ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପୱଜ୍ଜା, ନ ଲବ୍ଭା ଚୋଦେତୁଂ ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରା ନାସିତା’’ତି ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଗୀୱା’’ତି ୱା । ୟଂ ପନ ସୀମସାମିକେହି ଭିକ୍ଖୂହି କତଂ, ତଂ ସୁକତମେୱ ହୋତୀତି ।
ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୮୬. ଏୱଂ ଭିନ୍ନାୟ ପନ କୁଟିକାୟ ଧନିୟସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କଞ୍ଚ ପୁନ କୁଟିକରଣତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦାରୁଗହେ ଗଣକୋତି ରଞ୍ଞୋ ଦାରୁଭଣ୍ଡାଗାରେ ଦାରୁଗୋପକୋ । ଦେୱଗହଦାରୂନୀତି ଦେୱେନ ଗହିତଦାରୂନି । ରାଜପଟିଗ୍ଗହିତଭୂତାନି ଦାରୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନଗରପଟିସଙ୍ଖାରିକାନୀତି ନଗରସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖାରୂପକରଣାନି । ଆପଦତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ଅଗ୍ଗିଦାହେନ ୱା ପୁରାଣଭାୱେନ ୱା ପଟିରାଜୂପରୁନ୍ଧନାଦିନା ୱା ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକରାଜନ୍ତେପୁରହତ୍ଥିସାଲାଦୀନଂ ୱିପତ୍ତି ଆପଦାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛେଦାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ କୁଟିୟା ପମାଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଗ୍ଗେ କିଞ୍ଚି ମଜ୍ଝେ କିଞ୍ଚି ମୂଲେ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କରୋନ୍ତୋ ଛେଦାପେସି ।
୮୭.ୱସ୍ସକାରୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନାମଂ । ମଗଧମହାମତ୍ତୋତି ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାମତ୍ତୋ, ମହତିୟା ଇସ୍ସରିୟମତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ମଗଧରଞ୍ଞୋ ୱା ମହାମତ୍ତୋ; ମହାଅମଚ୍ଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁସଞ୍ଞାୟମାନୋତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ । ଭଣେତି ଇସ୍ସରାନଂ ନୀଚଟ୍ଠାନିକପୁରିସାଲପନଂ । ବନ୍ଧଂ ଆଣାପେସୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପକତିୟାପି ତସ୍ମିଂ ଇସ୍ସାପକତୋୱ । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ‘‘ଆଣାପେହୀ’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ପକ୍କୋସାପେହୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନଂ ହତ୍ଥେସୁ ଚ ପାଦେସୁ ଚ ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଆଣାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ବନ୍ଧଂ ଆଣାପେସି । ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଧନିୟୋତି କଥଂ ଅଦ୍ଦସ ? ସୋ କିର ଅତ୍ତନା ଲେସେନ ଦାରୂନଂ ହଟଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନିସ୍ସଂସୟଂ ଏସ ଦାରୂନଂ କାରଣା ରାଜକୁଲତୋ ୱଧଂ ୱା ବନ୍ଧଂ ୱା ପାପୁଣିସ୍ସତି, ତଦା ନଂ ଅହମେୱ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ସୁଣନ୍ତୋୟେୱ ୱିଚରତି । ତସ୍ମା ତଖଣଞ୍ଞେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଧନିୟୋ’’ତି । ଦାରୂନଂ କିଚ୍ଚାତି ଦାରୂନଂ କାରଣା । ପୁରାହଂ ହଞ୍ଞାମୀତି ଅହଂ ପୁରା ହଞ୍ଞାମି; ୟାୱ ଅହଂ ନ ହଞ୍ଞାମି, ତାୱ ତ୍ୱଂ ଏୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୮.ଇଙ୍ଘ, ଭନ୍ତେ, ସରାପେହୀତି ଏତ୍ଥ ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପଠମାଭିସିତ୍ତୋତି ଅଭିସିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମଂ । ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ‘‘ଦିନ୍ନଞ୍ଞେୱ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତିଣକଟ୍ଠୋଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ଇମଂ ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ଅଭିସିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମମେୱ ୟଂ ତ୍ୱଂ ଅଭାସି, ତଂ ସୟମେୱ ଭାସିତ୍ୱା ଇଦାନି ସରସି, ନ ସରସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରାଜାନୋ କିର ଅଭିସିତ୍ତମତ୍ତାୟେୱ ଧମ୍ମଭେରିଂ ଚରାପେନ୍ତି – ‘‘ଦିନ୍ନଞ୍ଞେୱ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତିଣକଟ୍ଠୋଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏସ ୱଦତି । ତେସଂ ମୟା ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତନ୍ତି ତେସଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତାନଂ ସମିତବାହିତପାପାନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତିଣକଟ୍ଠୋଦକହରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ମୟା ଏତଂ ଭାସିତଂ; ନ ତୁମ୍ହାଦିସାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅରଞ୍ଞେ ଅପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତଞ୍ଚ ତିଣକଟ୍ଠୋଦକଂ ୟଂ ଅରଞ୍ଞେ ଅପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି; ଏତଂ ସନ୍ଧାୟ ମୟା ଭାସିତନ୍ତି ଦୀପେତି ।
ଲୋମେନ ତ୍ୱଂ ମୁତ୍ତୋସୀତି ଏତ୍ଥ ଲୋମମିୱ ଲୋମଂ, କିଂ ପନ ତଂ ? ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ନାମ ଧୁତ୍ତା ‘‘ମଂସଂ ଖାଦିସ୍ସାମା’’ତି ମହଗ୍ଘଲୋମଂ ଏଳକଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ । ତମେନଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଏଳକସ୍ସ ମଂସଂ କହାପଣମତ୍ତଂ ଅଗ୍ଘତି । ଲୋମାନି ପନ ଲୋମୱାରେ ଲୋମୱାରେ ଅନେକେ କହାପଣେ ଅଗ୍ଘନ୍ତୀ’’ତି ଦ୍ୱେ ଅଲୋମକେ ଏଳକେ ଦତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସୋ ଏଳକୋ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସମାଗମ୍ମ ଲୋମେନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ୱଧବନ୍ଧନାରହୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅରହଦ୍ଧଜୋ ସବ୍ଭି ଅୱଜ୍ଝରୂପୋ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗଭୂତଂ ଅରହଦ୍ଧଜଂ ଧାରେସି । ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଇମିନା ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗଲୋମେନ ଏଳକୋ ୱିୟ ୱିଞ୍ଞୁପୁରିସମାଗମ୍ମ ମୁତ୍ତୋସୀତି ।
ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ରଞ୍ଞୋ ପରିସତି ଭାସମାନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ଚ ପରମ୍ମୁଖା ଚ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଅୱଜାନନ୍ତା ତଂ ଝାୟନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତି ଲାମକତୋ ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି । ୱିପାଚେନ୍ତୀତି ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥରନ୍ତି; ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ‘‘ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଇମେ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦୀନି ଚିନ୍ତେନ୍ତା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ‘‘ନତ୍ଥି ଇମେସଂ ସାମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଭଣନ୍ତା ଖିୟ୍ୟନ୍ତି । ‘‘ଅପଗତା ଇମେ ସାମଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତା ୱିପାଚେନ୍ତୀତି । ଏତେନ ନୟେନ ଇମେସଂ ପଦାନଂ ଇତୋ ପରମ୍ପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତପଦାନୁରୂପେନ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋତି ସେଟ୍ଠଚାରିନୋ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଭାୱୋ । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞନ୍ତି ସେଟ୍ଠଭାୱୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ରଞ୍ଞୋ ଦାରୂନୀତିଆଦିମ୍ହି ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଅୟଂ ଉଜ୍ଝାୟନତ୍ଥୋ । ୟଂ ପନେତଂ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଦାରୂନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ୱଚନଭେଦେ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେହି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରାଣୱୋହାରିକୋ ମହାମତ୍ତୋତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱତୋ ପୁରାଣେ ଗିହିକାଲେ ୱିନିଚ୍ଛୟୱୋହାରେ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱୋହାରିକୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ ମହାଅମଚ୍ଚୋ ।
ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଭଗୱା ସାମଂୟେୱ ଲୋକୱୋହାରମ୍ପି ଜାନାତି, ଅତୀତବୁଦ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିମ୍ପି ଜାନାତି – ‘‘ପୁବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧା ଏତ୍ତକେନ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଏତ୍ତକେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଏତ୍ତକେନ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସଚେ ଅଞ୍ଞେହି ଲୋକୱୋହାରୱିଞ୍ଞୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପାଦମତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, ତେନସ୍ସ ସିୟୁଂ ୱତ୍ତାରୋ ‘‘ସୀଲସଂୱରୋ ନାମ ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟୋ ମହାପଥୱୀ-ସମୁଦ୍ଦ-ଆକାସାନି ୱିୟ ଅତିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ, କଥଞ୍ହି ନାମ ଭଗୱା ପାଦମତ୍ତକେନ ନାସେସୀ’’ତି ! ତତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଞାଣବଲଂ ଅଜାନନ୍ତା ସିକ୍ଖାପଦଂ କୋପେୟ୍ୟୁଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦଂ ୟଥାଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଲୋକୱୋହାରୱିଞ୍ଞୂହି ପନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ସୋ ଉପୱାଦୋ ନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଏୱଂ ୱତ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି – ‘‘ଇମେହି ନାମ ଅଗାରିକାପି ପାଦମତ୍ତେନ ଚୋରଂ ହନନ୍ତିପି ବନ୍ଧନ୍ତିପି ପବ୍ବାଜେନ୍ତିପି । କସ୍ମା ଭଗୱା ପବ୍ବଜିତଂ ନ ନାସେସ୍ସତି; ୟେନ ପରସନ୍ତକଂ ତିଣସଲାକମତ୍ତମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ! ତଥାଗତସ୍ସ ଚ ଞାଣବଲଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ପଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅକୁପ୍ପଂ ଭୱିସ୍ସତି, ୟଥାଠାନେ ଠସ୍ସତି । ତସ୍ମା ଲୋକୱୋହାରୱିଞ୍ଞୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେତୁକାମୋ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ପରିସଂ ଅନୁୱିଲୋକେନ୍ତୋ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘କିତ୍ତକେନ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ରାଜା ମାଗଧୋ ସେନିୟୋ ବିମ୍ବିସାରୋ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ହନତି ୱା ବନ୍ଧତି ୱା ପବ୍ବାଜେତି ୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ମାଗଧୋତି ମଗଧାନଂ ଇସ୍ସରୋ । ସେନିୟୋତି ସେନାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ବିମ୍ବିସାରୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ପବ୍ବାଜେତି ୱାତି ରଟ୍ଠତୋ ନିକ୍ଖାମେତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ପଞ୍ଚମାସକୋ ପାଦୋତି ତଦା ରାଜଗହେ ୱୀସତିମାସକୋ କହାପଣୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମାସକୋ ପାଦୋ । ଏତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ସବ୍ବଜନପଦେସୁ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୋ ଭାଗୋ ‘‘ପାଦୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ପୋରାଣସ୍ସ ନୀଲକହାପଣସ୍ସ ୱସେନ, ନ ଇତରେସଂ ରୁଦ୍ରଦାମକାଦୀନଂ । ତେନ ହି ପାଦେନ ଅତୀତବୁଦ୍ଧାପି ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେସୁଂ, ଅନାଗତାପି ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତି । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା ପାରାଜିକେ ୱା ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ଇମାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂନି। ଇମାନେୱ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି । ଇତୋ ଊନଂ ୱା ଅତିରେକଂ ୱା ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଭଗୱାପି ଧନିୟଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ପାଦେନେୱ ଦୁତିୟପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ଏୱଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଦୁତିୟପାରାଜିକେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପରମ୍ପି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ରଜକଭଣ୍ଡିକୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦି, ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଚ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ପଠମପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ୟଂ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପରୂପରି ଅପୁବ୍ବମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୟଦି ହି ୟଂ ୟଂ ୱୁତ୍ତନୟଂ, ତଂ ତଂ ପୁନପି ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, କଦା ୱଣ୍ଣନାୟ ଅନ୍ତଂ ଗମିସ୍ସାମ ! ତସ୍ମା ୟଂ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ସାଧୁକଂ ଉପସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଚ ୟୋଜନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପୁବ୍ବଂ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅନୁତ୍ତାନତ୍ଥଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ମୟମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ଧନିୟୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯୦.ରଜକତ୍ଥରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ରଜକତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା; ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ରଜକା ୱତ୍ଥାନି ଅତ୍ଥରନ୍ତି, ତସ୍ମା ରଜକତ୍ଥରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ରଜକଭଣ୍ଡିକନ୍ତି ରଜକାନଂ ଭଣ୍ଡିକଂ; ରଜକା ସାୟନ୍ହସମୟେ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତା ବହୂନି ୱତ୍ଥାନି ଏକେକଂ ଭଣ୍ଡିକଂ ବନ୍ଧନ୍ତି । ତତୋ ଏକଂ ଭଣ୍ଡିକଂ ତେସଂ ପମାଦେନ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅୱହରିତ୍ୱା ଥେନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା
୯୨.ଗାମୋନାମାତି ଏୱମାଦି ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଚ ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ ଏକା ଏୱ କୁଟି, ଏକଂ ଗେହଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ମଲୟଜନପଦେ; ଅୟଂ ଏକକୁଟିକୋ ଗାମୋ ନାମ । ଏତେନ ନୟେନ ଅପରେପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅମନୁସ୍ସୋନାମ ୟୋ ସବ୍ବସୋ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଭାୱେନ ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହଭୂତୋ; ୟତୋ ୱା ମନୁସ୍ସା କେନଚି କାରଣେନ ପୁନପି ଆଗନ୍ତୁକାମା ଏୱ ଅପକ୍କନ୍ତା । ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋନାମ ଇଟ୍ଠକପାକାରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ କଣ୍ଟକସାଖାହିପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଗୋନିସାଦିନିୱିଟ୍ଠୋନାମ ୱୀଥିସନ୍ନିୱେସାଦିୱସେନ ଅନିୱିସିତ୍ୱା ୟଥା ଗାୱୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ନିସୀଦନ୍ତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଘରାନି କତ୍ୱା ନିୱିଟ୍ଠୋ । ସତ୍ଥୋତି ଜଙ୍ଘସତ୍ଥସକଟସତ୍ଥାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦେ ନିଗମୋପି ନଗରମ୍ପି ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଗାମୂପଚାରୋତିଆଦି ଅରଞ୍ଞପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସେୱ ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦଖୀଲା, ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ; ତସ୍ସ ହି ବାହିରୋ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ଆଭିଧମ୍ମିକନୟେନ ଅରଞ୍ଞସଙ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟସ୍ସ ପନ ଏକୋ, ତସ୍ସ ଗାମଦ୍ୱାରବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ । ୟତ୍ରାପି ହି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ର ଗାମଦ୍ୱାରବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝମେୱ ‘‘ଇନ୍ଦଖୀଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗାମଦ୍ୱାରବାହାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସା’’ତି । ମଜ୍ଝିମସ୍ସାତି ଥାମମଜ୍ଝିମସ୍ସ, ନୋ ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ, ନେୱ ଅପ୍ପଥାମସ୍ସ, ନ ମହାଥାମସ୍ସ; ମଜ୍ଝିମଥାମସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ୟଥା ମାତୁଗାମୋ କାକେ ଉଡ୍ଡାପେନ୍ତୋ ଉଜୁକମେୱ ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ଖିପତି, ୟଥା ଚ ଉଦକୁକ୍ଖେପେ ଉଦକଂ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଖିପିତ୍ୱା ୟଥା ତରୁଣମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ବାହଂ ପସାରେତ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ଖିତ୍ତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଂ । ପତିତୋ ପନ ଲୁଠିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସୁପ୍ପପାତୋ ୱା ମୁସଲପାତୋ ୱା ଘରୂପଚାରୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ ଗାମୂପଚାରୋତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ତାଦିସମେୱ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଘରଂ ନାମ, ଘରୂପଚାରୋ ନାମ, ଗାମୋ ନାମ, ଗାମୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ନିବ୍ବକୋସସ୍ସ ଉଦକପାତଟ୍ଠାନବ୍ଭନ୍ତରଂ ଘରଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ମାତୁଗାମୋ ଭାଜନଧୋୱନଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେତି, ତସ୍ସ ପତନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ମାତୁଗାମେନେୱ ଅନ୍ତୋଗେହେ ଠିତେନ ପକତିୟା ବହି ଖିତ୍ତସ୍ସ ସୁପ୍ପସ୍ସ ୱା ସମ୍ମୁଞ୍ଜନିୟା ୱା ପତନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ଘରସ୍ସ ପୁରତୋ ଦ୍ୱୀସୁ କୋଣେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ରୁକ୍ଖସୂଚିଦ୍ୱାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଗୋରୂପାନଂ ପୱେସନନିୱାରଣତ୍ଥଂ କତପରିକ୍ଖେପୋ ଚ ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ଘରୂପଚାରୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତବ୍ଭନ୍ତରଂ ଗାମୋ ନାମ । ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଗାମୂପଚାରୋ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ପମାଣଂ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋ ୟୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ ୱା ଥେରୱାଦୋ ୱା ପଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚତି ସୋ ପମାଣତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟଞ୍ଚେତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଳିୟା ୱିରୁଦ୍ଧମିୱ ଦିସ୍ସତି । ପାଳିୟଞ୍ହି – ‘‘ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଂ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂ ଗାମସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଗାମୂପଚାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସଚ୍ଚମେୱ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟାନମେୱ ୱିଦିତୋ । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ଘରୂପଚାରଲକ୍ଖଣଂ ପାଳିୟଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୱସେନ ଗହିତଂ । ଏୱଂ ସେସମ୍ପି ଗହେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ଇଧ ଗାମୋ ନାମ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି – ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଚ । ତତ୍ର ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପୋୟେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ ନାମ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନ ଗାମସ୍ସ ଗାମପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଗାମପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗାମପରିଚ୍ଛେଦେ ଚ ଦସ୍ସିତେ ଗାମୂପଚାରଲକ୍ଖଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତୋ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ଘରୂପଚାରେ ଠିତସ୍ସ ଲେଡ୍ଡୁପାତଂୟେୱ ‘‘ଗାମୂପଚାରୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଘରୂପଚାରୋ ଗାମୋତି ଆପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଘରଂ, ଘରୂପଚାରୋ, ଗାମୋ, ଗାମୂପଚାରୋତି ଏସ ୱିଭାଗୋ ସଙ୍କରୀୟତି । ଅସଙ୍କରତୋ ଚେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିକାଲେ ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀସୁ । ତସ୍ମା ପାଳିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଗାମୋ ଚ ଗାମୂପଚାରୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋପି ଚ ଗାମୋ ପୁବ୍ବେ ମହା ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କୁଲେସୁ ନଟ୍ଠେସୁ ଅପ୍ପକୋ ହୋତି, ସୋ ଘରୂପଚାରତୋ ଲେଡ୍ଡୁପାତେନେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନସ୍ସ ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଅପ୍ପମାଣମେୱାତି ।
ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚାତି ଇମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନସିକ୍ଖାପଦେ ଅୱସେସଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ’’ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ ‘‘ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଂ । ଆରଞ୍ଞକସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆରୋପିତେନ ଆଚରିୟଧନୁନା ପଞ୍ଚଧନୁସତପ୍ପମାଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଭଗୱତା ‘‘ଗାମା ୱା ଅରଞ୍ଞା ୱା’’ତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜନ୍ତେନ ‘‘ଘରଂ, ଘରୂପଚାରୋ, ଗାମୋ, ଗାମୂପଚାରୋ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସନିସେଧନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସା ଦସ୍ସିତା । ତସ୍ମା ଘରେ ୱା ଘରୂପଚାରେ ୱା ଗାମେ ୱା ଗାମୂପଚାରେ ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା ପାଦଗ୍ଘନକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସସ୍ସାମିକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ଦନ୍ତପୋନସିକ୍ଖାପଦେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ କପ୍ପିୟଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ସସ୍ସାମିକଂ ଭଣ୍ଡଂ, ତଦେତଂ ତେହି ସାମିକେହି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ନ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନଂ । ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥତୋ ୱା ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନତୋ ୱା ନ ନିସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ଅନିସ୍ସଟ୍ଠଂ। ୟଥାଠାନେ ଠିତମ୍ପି ଅନପେକ୍ଖତାୟ ନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ। ଆରକ୍ଖସଂୱିଧାନେନ ରକ୍ଖିତତ୍ତା ରକ୍ଖିତଂ। ମଞ୍ଜୂସାଦୀସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗୋପିତତ୍ତା ଗୋପିତଂ। ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାମମତ୍ତେନ ମମାୟିତତ୍ତା ମମାୟିତଂ। ତାହି ଅପରିଚ୍ଚାଗରକ୍ଖଣଗୋପନାହି ତେହି ଭଣ୍ଡସାମିକେହି ପରେହି ପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ। ଏତଂ ଅଦିନ୍ନଂ ନାମ ।
ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଥେନୋତି ଚୋରୋ, ଥେନସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ; ଅୱହରଣଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ସଙ୍ଖା, ସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ; କୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) ୱିୟ । ଥେୟ୍ୟଞ୍ଚ ତଂ ସଙ୍ଖାତଞ୍ଚାତି ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଏକୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେନାତି ଅତ୍ଥତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟୋ ଚ ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେନ ଆଦିୟତି, ସୋ ୟସ୍ମା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅୱହରଣଚିତ୍ତୋତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆଦିୟେୟ୍ୟ, ହରେୟ୍ୟ, ଅୱହରେୟ୍ୟ, ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେୟ୍ୟ, ଠାନା ଚାୱେୟ୍ୟ, ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମପଦଂ ଅଭିୟୋଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟପଦଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ୱସେନ, ତତିୟପଦଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡୱସେନ, ଚତୁତ୍ଥଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ, ପଞ୍ଚମଂ ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତାଦିୱସେନ, ଛଟ୍ଠଂ ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱା ସୁଙ୍କଘାତୱସେନ ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଏକଭଣ୍ଡୱସେନପି ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନପି ହୋତି । ଏକଭଣ୍ଡୱସେନ ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକେନେୱ ଲବ୍ଭତି, ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକମିସ୍ସକେନ ।
ତତ୍ଥ ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନ ତାୱ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଆଦିୟେୟ୍ୟାତି ଆରାମଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ସାମିକୋ ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ ।
ହରେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ହରନ୍ତୋ ସୀସେ ଭାରଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଖନ୍ଧଂ ଓରୋପେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ ।
ଅୱହରେୟ୍ୟାତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ‘‘ଦେହି ମେ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ନାହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଭଣତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ସାମିକୋ ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ।
ଇରିୟାପଥଂୱିକୋପେୟ୍ୟାତି ‘‘ସହଭଣ୍ଡହାରକଂ ନେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଠମଂ ପାଦଂ ସଙ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ସଙ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ ।
ଠାନା ଚାୱେୟ୍ୟାତି ଥଲଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଠାନା ଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ ।
ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟାତି ପରିକପ୍ପିତଟ୍ଠାନଂ ପଠମଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ଅଥ ୱା ପଠମଂ ପାଦଂ ସୁଙ୍କଘାତଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି – ଅୟମେତ୍ଥ ନାନାଭଣ୍ଡୱସେନ ୟୋଜନା ।
ଏକଭଣ୍ଡୱସେନ ପନ ସସ୍ସାମିକଂ ଦାସଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଂ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅଭିୟୋଗାଦିନା ନୟେନ ଆଦିୟତି ୱା ହରତି ୱା ଅୱହରତି ୱା ଇରିୟାପଥଂ ୱା ୱିକୋପେତି, ଠାନା ୱା ଚାୱେତି, ପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱା ଅତିକ୍କାମେତି – ଅୟମେତ୍ଥ ଏକଭଣ୍ଡୱସେନ ୟୋଜନା ।
ପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରକଥା
ଅପିଚ ଇମାନି ଛ ପଦାନି ୱଣ୍ଣେନ୍ତେନ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୟତା ହି ଇଦଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନପାରାଜିକଂ ସୁୱଣ୍ଣିତଂ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଠାନେ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥା ଆକୁଲା ଲୁଳିତା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିନିଚ୍ଛୟା । ତଥା ହି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୟାନି ତାନି ପାଳିୟଂ ‘‘ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ, ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱହାରଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନିପି ଗହେତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଏକଂ ପଞ୍ଚକଂ ଦସ୍ସିତଂ, କତ୍ଥଚି ‘‘ଛହାକାରେହୀ’’ତି ଆଗତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି । ଏତାନି ଚ ପଞ୍ଚକାନି ନ ହୋନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ହି ଏକେକେନ ପଦେନ ଅୱହାରୋ ସିଜ୍ଝତି, ତଂ ପଞ୍ଚକଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ପନ ସବ୍ବେହିପି ପଦେହି ଏକୋୟେୱ ଅୱହାରୋ । ୟାନି ଚ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନାନିୟେୱ ପଞ୍ଚକାନି ଦସ୍ସିତାନି, ତେସମ୍ପି ନ ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ । ଏୱମିମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥା ଆକୁଲା ଲୁଳିତା ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିନିଚ୍ଛୟା । ତସ୍ମା ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକେସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସିୟମାନା ଇମେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ସାଧୁକଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା ।
ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାନି ନାମ – ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ, ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଂ, ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଂ, ପୁବ୍ବପୟୋଗପଞ୍ଚକଂ, ଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟ, ହରେୟ୍ୟ, ଅୱହରେୟ୍ୟ, ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେୟ୍ୟ, ଠାନା ଚାୱେୟ୍ୟା’’ତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତାନି ପୁବ୍ବେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟା’’ତି ଛଟ୍ଠଂ ପଦଂ, ତଂ ପରିକପ୍ପାୱହାରସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱହାରସ୍ସ ଚ ସାଧାରଣଂ । ତସ୍ମା ତଂ ତତିୟପଞ୍ଚମେସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଂ ନାନାଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ଏକଭଣ୍ଡପଞ୍ଚକଞ୍ଚ ।
କତମଂ ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଂ ? ପଞ୍ଚ ଅୱହାରା – ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଅତ୍ଥସାଧକୋ, ଧୁରନିକ୍ଖେପୋତି । ତତ୍ଥ ସାହତ୍ଥିକୋ ନାମ ପରସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ସହତ୍ଥା ଅୱହରତି । ଆଣତ୍ତିକୋ ନାମ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତି । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ନାମ ଅନ୍ତୋସୁଙ୍କଘାତେ ଠିତୋ ବହିସୁଙ୍କଘାତଂ ପାତେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି, ଇମିନା ଚ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦୟୋଜନଂ ଲଭତି । ଅତ୍ଥସାଧକୋ ନାମ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦା ଅୱହରା’’ତି ଆଣାପେତି । ତତ୍ଥ ସଚେ ପରୋ ଅନନ୍ତରାୟିକୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଅୱହରତି, ଆଣାପକୋ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତି, ଅୱହାରକୋ ପନ ଅୱହଟକାଲେ । ଅୟଂ ଅତ୍ଥସାଧକୋ । ଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ପନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଭଣ୍ଡୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସାହତ୍ଥିକପଞ୍ଚକଂ ।
କତମଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗପଞ୍ଚକଂ ? ଅପରେପି ପଞ୍ଚ ଅୱହାରା – ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ, ସହପୟୋଗୋ, ସଂୱିଦାୱହାରୋ, ସଙ୍କେତକମ୍ମଂ, ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଣତ୍ତିୱସେନ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଠାନା ଚାୱନୱସେନ ସହପୟୋଗୋ। ଇତରେ ପନ ତୟୋ ପାଳିୟଂ (ପାରା॰ ୧୧୮-୧୨୦) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଇଦଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗପଞ୍ଚକଂ ।
କତମଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକଂ ? ଅପରେପି ପଞ୍ଚ ଅୱହାରା – ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ, ପସୟ୍ହାୱହାରୋ, ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ, କୁସାୱହାରୋତି । ତେ ପଞ୍ଚପି ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରେ ଭାଜିୟମାନେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ କୁସଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩୮) ଏତସ୍ମିଂ କୁସସଙ୍କାମନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଇଦଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରପଞ୍ଚକଂ । ଏୱମିମାନି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଇମେ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଅୱହାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମେସୁ ଚ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ପଞ୍ଚକେସୁ କୁସଲେନ ୱିନୟଧରେନ ଓତିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥୁଂ ସହସା ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଓଲୋକେତବ୍ବାନି । ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ପୋରାଣା ଆହୁ –
‘‘ୱତ୍ଥୁଂ କାଲଞ୍ଚ ଦେସଞ୍ଚ, ଅଗ୍ଘଂ ପରିଭୋଗପଞ୍ଚମଂ ।
ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି, ଧାରେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଭଣ୍ଡଂ; ଅୱହାରକେନ ହି ‘‘ମୟା ଇଦଂ ନାମ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଆପତ୍ତିଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱାୱ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ସସ୍ସାମିକଂ ୱା ଅସ୍ସାମିକଂ ୱାତି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସସ୍ସାମିକେପି ସାମିକାନଂ ସାଲୟଭାୱୋ ୱା ନିରାଲୟଭାୱୋ ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ସଚେ ତେସଂ ସାଲୟକାଲେ ଅୱହଟଂ, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା ଆପତ୍ତି କାତବ୍ବା । ସଚେ ନିରାଲୟକାଲେ, ନ ପାରାଜିକେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଭଣ୍ଡସାମିକେସୁ ପନ ଭଣ୍ଡଂ ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସାମୀଚି ।
ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥମିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଭାତିୟରାଜକାଲେ କିର ମହାଚେତିୟପୂଜାୟ ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତହତ୍ଥଂ ପଣ୍ଡୁକାସାୱଂ ଅଂସେ କରିତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ପାୱିସି; ତଙ୍ଖଣମେୱ ଚ ରାଜାପି ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ । ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାରଣାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ମହାଜନସମ୍ମଦ୍ଦୋ ଅହୋସି । ଅଥ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜନସମ୍ମଦ୍ଦପୀଳିତୋ ଅଂସତୋ ପତନ୍ତଂ କାସାୱଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ; ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚ କାସାୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘କୋ ଈଦିସେ ଜନସମ୍ମଦ୍ଦେ କାସାୱଂ ଲଚ୍ଛତି, ନ ଦାନି ତଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଗତୋ । ଅଥଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଚ୍ଛା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ କାସାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସମଣୋ ଦାନିମ୍ହି, ୱିବ୍ଭମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ‘‘ୱିନୟଧରେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଞସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଚୂଳସୁମନତ୍ଥେରୋ ନାମ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିଧରୋ ୱିନୟାଚରିୟପାମୋକ୍ଖୋ ମହାୱିହାରେ ପଟିୱସତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ତେନ ଭଟ୍ଠେ ଜନକାୟେ ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ଦାନି ଏତ୍ଥ ଓକାସୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ସଚେ କାସାୱସାମିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆନେୟ୍ୟାସି, ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ତୱ ପତିଟ୍ଠା କାତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘କଥାହଂ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ଦକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ‘‘ତହିଂ ତହିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେହୀ’’ତି । ସୋ ପଞ୍ଚପି ମହାୱିହାରେ ଓଲୋକେତ୍ୱା ନେୱ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କତରାୟ ଦିସାୟ ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କାସାୱଂ ଦୀଘତୋ ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ ମିନିତ୍ୱା ଠପେହି । ଠପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ୱିହାରପଟିପାଟିୟା ୱିଚିନିତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆନେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆନେସି । ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତୱେଦଂ କାସାୱ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କୁହିଂ ତେ ପାତିତ’’ନ୍ତି ? ସୋ ସବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖି । ଥେରୋ ପନ ତେନ କତଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତୟା ଇଦଂ କୁହିଂ ଦିସ୍ୱା ଗହିତ’’ନ୍ତି ? ସୋପି ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସଚେ ତେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗହିତଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ତେ ଅସ୍ସ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପନ ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପନ୍ନୋସି । ତଂ ଦେସେତ୍ୱା ଅନାପତ୍ତିକୋ ହୋହି । ଇଦଞ୍ଚ କାସାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଏତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅମତେନେୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ।
କାଲୋତି ଅୱହାରକାଲୋ । ତଦେୱ ହି ଭଣ୍ଡଂ କଦାଚି ସମଗ୍ଘଂ ହୋତି, କଦାଚି ମହଗ୍ଘଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଅୱହଟଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ୟୋ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ ହୋତି, ତେନ ଅଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ଏୱଂ କାଲୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।
ଦେସୋତି ଅୱହାରଦେସୋ । ତଞ୍ହି ଭଣ୍ଡଂ ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ଅୱହଟଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦେସେ ୟୋ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ ହୋତି, ତେନ ଅଗ୍ଘେନ ଆପତ୍ତି କାରେତବ୍ବା । ଭଣ୍ଡୁଟ୍ଠାନଦେସେ ହି ଭଣ୍ଡଂ ସମଗ୍ଘଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମହଗ୍ଘଂ ।
ଇମସ୍ସାପି ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥମିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଅନ୍ତରସମୁଦ୍ଦେ କିର ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁସଣ୍ଠାନଂ ନାଳିକେରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖଥାଲକସଦିସଂ ମନୋରମଂ ପାନୀୟଥାଲକଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠପେତ୍ୱା ଚେତିୟଗିରିଂ ଅଗମାସି । ଅଥଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରସମୁଦ୍ଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ପଟିୱସନ୍ତୋ ତଂ ଥାଲକଂ ଦିସ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଗିରିମେୱ ଆଗତୋ । ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତସ୍ସ ତଂ ଥାଲକଂ ଦିସ୍ୱା ଥାଲକସାମିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆହ – ‘‘କୁତୋ ତେ ଇଦଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅନ୍ତରସମୁଦ୍ଦତୋ ମେ ଆନୀତ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ‘‘ନେତଂ ତୱ ସନ୍ତକଂ, ଥେୟ୍ୟାୟ ତେ ଗହିତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଆକଡ୍ଢି । ତତ୍ଥ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ମହାୱିହାରଂ ଅଗମିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଭେରିଂ ପହରାପେତ୍ୱା ମହାଚେତିୟସମୀପେ ସନ୍ନିପାତଂ କତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଆରଭିଂସୁ । ୱିନୟଧରତ୍ଥେରା ଅୱହାରଂ ସଞ୍ଞାପେସୁଂ ।
ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସନ୍ନିପାତେ ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ନାମ ୱିନୟକୁସଲୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱମାହ – ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ଥାଲକଂ କୁହିଂ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅନ୍ତରସମୁଦ୍ଦେ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି । ‘‘ତତ୍ରିଦଂ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ? ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଅଗ୍ଘତି । ତତ୍ର ହି ନାଳିକେରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମିଞ୍ଜଂ ଖାଦିତ୍ୱା କପାଲଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି, ଦାରୁଅତ୍ଥଂ ପନ ଫରତୀ’’ତି । ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏତ୍ଥ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ? ‘‘ମାସକଂ ୱା ଊନମାସକଂ ୱା’’ତି । ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ କତ୍ଥଚି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ମାସକେନ ୱା ଊନମାସକେନ ୱା ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୁ ! ସାଧୁ ! ସୁକଥିତଂ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ଏକସାଧୁକାରୋ ଅହୋସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭାତିୟରାଜାପି ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥଂ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପଟିପାଟିୟା ସୁତ୍ୱା ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି – ‘‘ମୟି ସନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନୀନମ୍ପି ଗିହୀନମ୍ପି ଅଧିକରଣଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରେନ ୱିନିଚ୍ଛିତଂ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ, ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଅତିଟ୍ଠମାନଂ ରାଜାଣାୟ ଠପେମୀ’’ତି । ଏୱଂ ଦେସୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।
ଅଗ୍ଘୋତି ଭଣ୍ଡଗ୍ଘୋ । ନୱଭଣ୍ଡସ୍ସ ହି ୟୋ ଅଗ୍ଘୋ ହୋତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ପରିହାୟତି; ୟଥା ନୱଧୋତୋ ପତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଅଗ୍ଘତି, ସୋ ପଚ୍ଛା ଭିନ୍ନୋ ୱା ଛିଦ୍ଦୋ ୱା ଆଣିଗଣ୍ଠିକାହତୋ ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘୋ ହୋତି ତସ୍ମା ନ ସବ୍ବଦା ଭଣ୍ଡଂ ପକତିଅଗ୍ଘେନେୱ କାତବ୍ବନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଗ୍ଘୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ ।
ପରିଭୋଗୋତି ଭଣ୍ଡପରିଭୋଗୋ । ପରିଭୋଗେନାପି ହି ୱାସିଆଦିଭଣ୍ଡସ୍ସ ଅଗ୍ଘୋ ପରିହାୟତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ସଚେ କୋଚି କସ୍ସଚି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱାସିଂ ହରତି, ତତ୍ର ୱାସିସାମିକୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ – ‘‘ତୟା ଅୟଂ ୱାସି କିତ୍ତକେନ କୀତା’’ତି ? ‘‘ପାଦେନ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତେ କିଣିତ୍ୱାୱ ଠପିତା, ଉଦାହୁ ତଂ ୱଳଞ୍ଜେସୀ’’ତି ? ସଚେ ୱଦତି ‘‘ଏକଦିୱସଂ ମେ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୱା ରଜନଛଲ୍ଲିଂ ୱା ପତ୍ତପଚନକଦାରୁଂ ୱା ଛିନ୍ନଂ, ଘଂସିତ୍ୱା ୱା ନିସିତା’’ତି । ଅଥସ୍ସା ପୋରାଣୋ ଅଗ୍ଘୋ ଭଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ୱାସିୟା ଏୱଂ ଅଞ୍ଜନିୟା ୱା ଅଞ୍ଜନିସଲାକାୟ ୱା କୁଞ୍ଚିକାୟ ୱା ପଲାଲେନ ୱା ଥୁସେହି ୱା ଇଟ୍ଠକଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ଏକୱାରଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱନମତ୍ତେନାପି ଅଗ୍ଘୋ ଭସ୍ସତି । ତିପୁମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମକରଦନ୍ତଚ୍ଛେଦନେନାପି ପରିମଜ୍ଜିତମତ୍ତେନାପି, ଉଦକସାଟିକାୟ ସକିଂ ନିୱାସନପାରୁପନେନାପି ପରିଭୋଗସୀସେନ ଅଂସେ ୱା ସୀସେ ୱା ଠପନମତ୍ତେନାପି, ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନଂ ପପ୍ଫୋଟନେନାପି ତତୋ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଅପନୟନେନାପି, ଅନ୍ତମସୋ ଏକଂ ପାସାଣସକ୍ଖରଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେନାପି, ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ଭାଜନନ୍ତରପଅୱତ୍ତନେନାପି, ଅନ୍ତମସୋ ତତୋ ମକ୍ଖିକଂ ୱା କିପିଲ୍ଲିକଂ ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେନାପି, ଗୁଳପିଣ୍ଡକସ୍ସ ମଧୁରଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ନଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଣୁମତ୍ତଂ ଗହିତମତ୍ତେନାପି ଅଗ୍ଘୋ ଭସ୍ସତି । ତସ୍ମା ୟଂକିଞ୍ଚି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସାମିକେହି ପରିଭୋଗେନ ଊନଂ କତଂ ହୋତି, ନ ତଂ ଅୱହଟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକେନ କାତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପରିଭୋଗୋ ଓଲୋକେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଇମାନି ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଧାରେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ, ଆପତ୍ତିଂ ୱା ଅନାପତ୍ତିଂ ୱା ଗରୁକଂ ୱା ଲହୁକଂ ୱା ଆପତ୍ତିଂ ୟଥାଠାନେ ଠପେୟ୍ୟାତି ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟ…ପେ॰… ସଙ୍କେତଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟା’’ତି ।
ଇମେସଂ ପଦାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଇଦାନି ୟଦିଦଂ ‘‘ୟଥାରୂପେ ଅଦିନ୍ନାଦାନେ’’ତିଆଦୀନି ୱିଭଜନ୍ତେନ ‘‘ୟଥାରୂପଂ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥାରୂପନ୍ତି ୟଥାଜାତିକଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାଦଂ ୱା ପାଦାରହଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପାଦେନ କହାପଣସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗଂ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମେୱ ଦସ୍ସେତି । ପାଦାରହେନ ପାଦଗ୍ଘନକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ । ଅତିରେକପାଦେନ ଉଭୟମ୍ପି । ଏତ୍ତାୱତା ସବ୍ବାକାରେନ ଦୁତିୟପାରାଜିକପ୍ପହୋନକୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ପଥବ୍ୟା ରାଜାତି ସକଲପଥୱିୟା ରାଜା ଦୀପଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଅସୋକସଦିସୋ, ୟୋ ୱା ପନଞ୍ଞୋପି ଏକଦୀପେ ରାଜା, ସୀହଳରାଜସଦିସୋ । ପଦେସରାଜାତି ଏକଦୀପସ୍ସ ପଦେସିସ୍ସରୋ, ବିମ୍ବିସାର-ପସେନଦି-ଆଦୟୋ ୱିୟ । ମଣ୍ଡଲିକା ନାମ ୟେ ଦୀପପଦେସେପି ଏକମେକଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅନ୍ତରଭୋଗିକା ନାମ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରାଜୂନଂ ଅନ୍ତରା କତିପୟଗାମସାମିକା । ଅକ୍ଖଦସ୍ସାତି ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛନକା, ତେ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅପରାଧାନୁରୂପଂ ଚୋରାନଂ ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛେଜ୍ଜାଦିଂ ଅନୁସାସନ୍ତି । ୟେ ପନ ଠାନନ୍ତରପ୍ପତ୍ତା ଅମଚ୍ଚା ୱା ରାଜକୁମାରା ୱା କତାପରାଧା ହୋନ୍ତି, ତେ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେନ୍ତି, ଗରୁକଂ ଠାନଂ ସୟଂ ନ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତି । ମହାମତ୍ତାତି ଠାନନ୍ତରପ୍ପତ୍ତା ମହାଅମଚ୍ଚା; ତେପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ରାଜକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ୟେ ୱା ପନାତି ଅଞ୍ଞେପି ୟେ ରାଜକୁଲନିସ୍ସିତା ୱା ସକିସ୍ସରିୟନିସ୍ସିତା ୱା ହୁତ୍ୱା ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତି, ସବ୍ବେପି ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ‘‘ରାଜାନୋ’’ତି ଦସ୍ସେତି ।
ହନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପୋଥେୟ୍ୟୁଞ୍ଚେୱ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଞ୍ଚ । ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନୀହରେୟ୍ୟୁଂ । ଚୋରୋସୀତି ଏୱମାଦୀନି ଚ ୱତ୍ୱା ପରିଭାସେୟ୍ୟୁଂ; ତେନେୱାହ – ‘‘ପରିଭାସୋ ଏସୋ’’ତି । ପୁରିମଂ ଉପାଦାୟାତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପାଦାୟ । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥତ୍ତା ଚ ପାକଟମେୱାତି ।
୯୩. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ପଦାନୁକ୍କମେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟାତିଆଦୀହି ଛହି ପଦେହି ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଦାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପତୋଏୱ ‘‘ପାଦଂ ୱା ପାଦାରହଂ ୱା ଅତିରେକପାଦଂ ୱା’’ତି ଆଦାତବ୍ବଭଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଠିତଂ, ୟଥା ୟଥା ଆଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନାଗତେ ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଲେସୋକାସନିରୁନ୍ଧନତ୍ଥଂ ତଥା ତଥା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭୂମଟ୍ଠଂ ଥଲଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଭୂମଟ୍ଠଂ ନାମ ଭଣ୍ଡଂ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗଂ ଆହ ।
ପଞ୍ଚୱୀସତିଅୱହାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭୂମଟ୍ଠକଥା
୯୪. ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା । ନିଖାତନ୍ତି ଭୂମିୟଂ ଖଣିତ୍ୱା ଠପିତଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ପଂସୁଇଟ୍ଠକାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଭୂମଟ୍ଠଂ ଭଣ୍ଡଂ…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ତଂ ଏୱଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱା ଠପିତତ୍ତା ଭୂମିୟଂ ଠିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ କେନଚିଦେୱ ଉପାୟେନ ଞତ୍ୱା ‘‘ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ଉଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାପି ସବ୍ବକାୟୱଚୀୱିକାରେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ତସ୍ସ ଆହରଣତ୍ଥାୟ ଉଟ୍ଠହନ୍ତୋ ୟଂ ୟଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଫନ୍ଦାପେତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ନିୱାସନପାରୁପନଂ ସଣ୍ଠପେତି, ହତ୍ଥୱାରେ ହତ୍ଥୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ନିଧାନଂ ନ ସକ୍କା ଏକେନ ଆହରିତୁଂ, ଦୁତିୟଂ ପରିୟେସିସ୍ସାମୀ’’ତି କସ୍ସଚି ସହାୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରତି, ପଦୱାରେ ଚ ହତ୍ଥୱାରେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦ୍ୱାରପିଦହନେ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ଗମନସ୍ସ ଅନୁପକାରେ ଅନାପତ୍ତି । ତସ୍ସ ନିପନ୍ନୋକାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମା’’ତି ପକ୍କୋସତି, ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଏହି ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱଦତି, ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଉଟ୍ଠହତି, ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟଂ । ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ନିୱାସନପାରୁପନଂ ସଣ୍ଠପେତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛତି, ହତ୍ଥୱାରପଦୱାରେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । ସୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ କୁହିଂ, ଅସୁକଞ୍ଚ ଅସୁକଞ୍ଚ ପକ୍କୋସାହୀ’’ତି, ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ସବ୍ବେ ସମାଗତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଏୱରୂପୋ ନିଧି ଉପଲଦ୍ଧୋ, ଗଚ୍ଛାମ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କରିସ୍ସାମ, ସୁଖଞ୍ଚ ଜୀୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦତି, ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଲଦ୍ଧସହାୟୋ କୁଦାଲଂ ପରିୟେସତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କୁଦାଲୋ ଅତ୍ଥି, ‘‘ତଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ଆହରନ୍ତୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ହତ୍ଥୱାରପଦୱାରେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି। ସଚେ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୟାଚତି, ୟାଚନ୍ତୋ ଚ ସଚେ ‘‘କୁଦାଲଂ ମେ ଦେହି, କୁଦାଲେନ ମେ ଅତ୍ଥୋ, କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବମତ୍ଥି, ତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚାହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ମୁସା ଅଭଣନ୍ତୋ ୟାଚତି, ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ‘‘ମାତିକା ସୋଧେତବ୍ବା ଅତ୍ଥି, ୱିହାରେ ଭୂମିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମୁସାପି ଭଣତି, ୟଂ ୟଂ ୱଚନଂ ମୁସା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସଚ୍ଚେପି ଅଲିକେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ସଚେ ପନ କୁଦାଲସ୍ସ ଦଣ୍ଡୋ ନତ୍ଥି, ‘‘ଦଣ୍ଡଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାସିଂ ୱା ଫରସୁଂ ୱା ନିସେତି, ତଦତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠଂ ଛିନ୍ଦତି ତଚ୍ଛତି ଆକୋଟେତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ହତ୍ଥୱାରପଦୱାରେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବପୟୋଗେସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ମହାପଚ୍ଚରିୟଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଜାତକକଟ୍ଠଲତାଛେଦନତ୍ଥଂ ୱାସିଫରସୁଂ ପରିୟେସନ୍ତାନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ତେସଂ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ୱାସିଫରସୁକୁଦାଲେ ୟାଚନ୍ତା ଆସଙ୍କିତା ଭୱିସ୍ସାମ, ଲୋହଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କରୋମା’’ତି । ତତୋ ଅରଞ୍ଞଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲୋହବୀଜତ୍ଥଂ ପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍କଟେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟାନୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟା ନ ମୁଚ୍ଚତି । କପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍କଟାନିୟେୱ । ବୀଜଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ପିଟକପରିୟେସନେପି ହତ୍ଥୱାରପଦୱାରେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପିଟକଂ କାତୁକାମତାୟ ୱଲ୍ଲିଚ୍ଛେଦନେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗଚ୍ଛତି ୱା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ପରିୟିଟ୍ଠସହାୟକୁଦାଲପିଟକୋ ନିଧିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଇମଂ ନିଧିଂ ଲଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧପୂଜଂ ୱା ଧମ୍ମପୂଜଂ ୱା ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କୁସଲଂ ଉପ୍ପାଦେତି, କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଗମନେ ଅନାପତ୍ତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ୱା…ପେ॰… ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମ ନିଧାନଟ୍ଠାନଂ ଗମନତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଭୂତଗାମଂ ଛିନ୍ଦତି, ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠଂ ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍କଟଂ ।
ତତ୍ଥଜାତକନ୍ତି ଚିରନିହିତାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଉପରି ଜାତକଂ । କଟ୍ଠଂ ୱା ଲତଂ ୱାତି ନ କେୱଲଂ କଟ୍ଠଲତମେୱ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଲ୍ଲଂ ୱା ସୁକ୍ଖଂ ୱା ତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି ।
ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ହେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଥେରେହି ଦସ୍ସିତଂ – ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ, ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ, ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ, ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ, ଞାତଦୁକ୍କଟଂ, ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିସ୍ସୱଦୁକ୍କଟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ୱା କୁଦାଲଂ ୱା ପିଟକଂ ୱା ପରିୟେସତି ଗଚ୍ଛତି ୱା, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ହି ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ହୋତି । ‘‘ତତ୍ଥଜାତକଂ କଟ୍ଠଂ ୱା ଲତଂ ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଏତ୍ଥ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ ଚ ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । କସ୍ମା ? ଅୱହାରସ୍ସ ସହପୟୋଗତ୍ତାତି । ୟଂ ପନ ଦସୱିଧଂ ରତନଂ, ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞଂ, ସବ୍ବଞ୍ଚ ଆୱୁଧଭଣ୍ଡାଦିଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଅନାମାସଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ୟଂ କଦଲିନାଳିକେରାଦୀନଂ ତତ୍ଥଜାତକଫଲାନି ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଦୁରୁପଚିଣ୍ଣଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତେ ରଜେ ପତିତେ ପତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଧୋୱିତ୍ୱା ୱା ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱିନୟଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ‘‘ସୁତ୍ୱା ନ ୱଦନ୍ତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୯) ଇଦଂ ଞାତଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ୟଂ ଏକାଦସସୁ ସମନୁଭାସନାସୁ ‘‘ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୧୪) ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଞତ୍ତିଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ‘‘ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁରିମିକା ଚ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିସ୍ସୱେ ଚ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୭) ଇଦଂ ପଟିସ୍ସୱଦୁକ୍କଟଂ ନାମ । ଇଦଂ ପନ ସହପୟୋଗଦୁକ୍କଟଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଲ୍ଲଂ ୱା ସୁକ୍ଖଂ ୱା ତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦିଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତୀ’’ତି ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ତତ୍ଥଜାତକେ ତିଣରୁକ୍ଖଲତାଦିମ୍ହି ଛିନ୍ନେପି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମୋ ଓକ୍କମତି, ସଂୱରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଛେଦନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ଅକତ୍ୱା ସଉସ୍ସାହୋୱ ପଂସୁଂ ଖଣତି, ଛେଦନଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଖଣନଦୁକ୍କଟେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଅକପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖଣନ୍ତୋପି ହି ଇଧ ସହପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଖଣିତ୍ୱା କୁମ୍ଭିମୂଲଂ ପତ୍ତସ୍ସାପି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମୋ ଓକ୍କମତି, ଖଣନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି ।
ବ୍ୟୂହତି ୱାତି ଅଥ ପନ ସଉସ୍ସାହୋୱ ପଂସୁଂ ୱିୟୂହତି, ଏକପସ୍ସେ ରାସିଂ କରୋତି, ଖଣନଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ୱିୟୂହନଦୁକ୍କଟେ ପତିଟ୍ଠାତି । ତଞ୍ଚ ପଂସୁଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ପନ ରାସିଂ କତ୍ୱାପି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କରୋତି, ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୱିୟୂହନଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଧରତି ୱାତି ଅଥ ପନ ସଉସ୍ସାହୋୱ ପଂସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ବହି ପାତେତି, ୱିୟୂହନଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଉଦ୍ଧରଣଦୁକ୍କଟେ ପତିଟ୍ଠାତି । ପଂସୁଂ ପନ କୁଦାଲେନ ୱା ହତ୍ଥେହି ୱା ପଚ୍ଛିୟା ୱା ତହିଂ ତହିଂ ପାତେନ୍ତୋ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ପନ ସବ୍ବଂ ପଂସୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଂ ଥଲଟ୍ଠଂ କତ୍ୱାପି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧରଣଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ପନ ସଉସ୍ସାହୋୱ କୁମ୍ଭିଂ ଆମସତି, ଉଦ୍ଧରଣଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଆମସନଦୁକ୍କଟେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଆମସିତ୍ୱାପି ଚ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆମସନଦୁକ୍କଟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ସଉସ୍ସାହୋୱ କୁମ୍ଭିଂ ଫନ୍ଦାପେତି, ଆମସନଦୁକ୍କଟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ‘‘ଫନ୍ଦାପେତି, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ପତିଟ୍ଠାତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱଚନତ୍ଥୋ – ପଠମଂ ତାୱେତ୍ଥ ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା କତନ୍ତି ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ୱା ଦୁଟ୍ଠଂ କତଂ, ୱିରୂପା ସା କିରିୟା ଭିକ୍ଖୁକିରିୟାନଂ ମଜ୍ଝେ ନ ସୋଭତୀତି ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ଦୁକ୍କଟଂ ଇତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ଅପରଦ୍ଧଂ ୱିରଦ୍ଧଞ୍ଚ, ଖଲିତଂ ୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ॥
‘‘ୟଂ ମନୁସ୍ସୋ କରେ ପାପଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋ ।
ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପୱେଦେନ୍ତି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) ।
ଇତରଂ ପନ ଥୂଲତ୍ତା, ଅଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ‘‘ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଦୁଗ୍ଗତି’’ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୯), ‘‘ୟଂ ହୋତି କଟୁକପ୍ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୬୬; ନେତ୍ତି॰ ୯୧) ୱିୟ ଚେତ୍ଥ ସଂୟୋଗଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦେସେତବ୍ବେସୁ ହି ଅଚ୍ଚୟେସୁ ତେନ ସମୋ ଥୂଲୋ ଅଚ୍ଚୟୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଥୂଲତ୍ତା ଅଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ଏକସ୍ସ ମୂଲେ ୟୋ ଦେସେତି, ୟୋ ଚ ତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହତି ।
ଅଚ୍ଚୟୋ ତେନ ସମୋ ନତ୍ଥି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) ।
ଫନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଫନ୍ଦାପେତ୍ୱାପି ଚ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସହପୟୋଗତୋ ପଟ୍ଠାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମା ପୁରିମା ଆପତ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସହପୟୋଗଂ ପନ ଅକତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଓକ୍କନ୍ତେନ ୟା ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟା ଆପନ୍ନା, ସବ୍ବା ତା ଦେସେତବ୍ବା । ସହପୟୋଗେ ଚ ତତ୍ଥଜାତକଚ୍ଛେଦନେ ବହୁକାନିପି ଦୁକ୍କଟାନି ପଂସୁଖଣନଂ ପତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ଏକଂ ଖଣନଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି । ଖଣନେ ବହୁକାନିପି ୱିୟୂହନଂ, ୱିୟୂହନେ ବହୁକାନିପି ଉଦ୍ଧରଣଂ, ଉଦ୍ଧରଣେ ବହୁକାନିପି ଆମସନଂ, ଆମସନେ ବହୁକାନିପି ଫନ୍ଦାପନଂ ପତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି । ପଂସୁଖଣନାଦୀସୁ ଚ ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ବହୁକାପି ଆପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତୁ, ଏକମେୱ ଦେସେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତୀତି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମାପତ୍ତିପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ନାମେସା ‘‘ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୪୧୪) ଏୱଂ ଅନୁସାୱନାସୁତ୍ତେସୁୟେୱ ଆଗତା । ଇଧ ପନ ଦୁତିୟପାରାଜିକେ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟପ୍ପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବାତି ।
ଠାନାଚାୱେତି, ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି ୟୋ ପନ ଫନ୍ଦାପେତ୍ୱାପି ଲଜ୍ଜିଧମ୍ମଂ ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱାୱ ତଂ କୁମ୍ଭିଂ ଠାନତୋ ଅନ୍ତମସୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚାୱେତି, ପାରାଜିକମେୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଠାନା ଚାୱନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଛହି ଆକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? କୁମ୍ଭିଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ଇମିନା ଅନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପାରିମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ତଥେୱ ଗହେତ୍ୱା ପରତୋ ପେଲ୍ଲେନ୍ତୋ ପାରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଇମିନା ଅନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ୱାମତୋ ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ଅପନାମେନ୍ତୋ ୱାମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୱାମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଭୂମିତୋ ମୋଚେତି, ପାରାଜିକଂ । ଖଣିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠତୋ ଓସୀଦେନ୍ତୋ ବୁନ୍ଦେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ଏୱଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ଠିତାୟ କୁମ୍ଭିୟା । ୟଦି ପନ କୁମ୍ଭିମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ପାସଂ କତ୍ୱା ଲୋହଖାଣୁଂ ୱା ଖଦିରସାରାଦିଖାଣୁଂ ୱା ପଥୱିୟଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖଲିକାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ଏକିସ୍ସା ଦିସାୟ ଏକାୟ ସଙ୍ଖଲିକାୟ ବଦ୍ଧାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚତୂହି ସଙ୍ଖଲିକାହି ବଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଏକଖାଣୁକେ ବଦ୍ଧକୁମ୍ଭିୟା ପଠମଂ ଖାଣୁକଂ ୱା ଉଦ୍ଧରତି, ସଙ୍ଖଲିକଂ ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତତୋ କୁମ୍ଭିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ପଠମଂ କୁମ୍ଭିଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତତୋ ଖାଣୁକଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନା ଚାୱେତି, ସଙ୍ଖଲିକଂ ୱା ଛିନ୍ଦତି, ପାରାଜିକଂ । ଏତେନ ଉପାୟେନ ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଚତୂସୁ ଖାଣୁକେସୁ ବଦ୍ଧକୁମ୍ଭିୟାପି ପଚ୍ଛିମେ ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଂ । ସେସେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ଖାଣୁ ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଖଲିକାୟ ଅଗ୍ଗେ ୱଲୟଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥଜାତକେ ମୂଲେ ପୱେସିତଂ ହୋତି, ପଠମଂ କୁମ୍ଭିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ମୂଲଂ ଛେତ୍ୱା ୱଲୟଂ ନୀହରତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ମୂଲଂ ଅଚ୍ଛେତ୍ୱା ୱଲୟଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତି, ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ମୂଲତୋ ଅନୀହରିତ୍ୱାପି ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଗତଂ କରୋତି, ପାରାଜିକଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେଚି ପନ ନିମିତ୍ତତ୍ଥାୟ କୁମ୍ଭିମତ୍ଥକେ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖାଦୀନି ରୋପେନ୍ତି, ମୂଲାନି କୁମ୍ଭିଂ ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ମୂଲାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଓକାସଂ କତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ମୂଲାନି ଛିନ୍ଦତୋୱ ଲୁଠିତ୍ୱା କୁମ୍ଭୀ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଗତା, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଉଦ୍ଧରତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଛିନ୍ନେସୁ ମୂଲେସୁ ଏକମୂଲମତ୍ତେନ କୁମ୍ଭୀ ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ଚ ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ମୂଲେ ଛିନ୍ନେ ପତିସ୍ସତୀ’’ତି ଛିନ୍ଦତି, ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଏକମୂଲେନେୱ ପାସେ ବଦ୍ଧସୂକରୋ ୱିୟ ଠିତା ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଲଗ୍ଗନକଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିମ୍ପି ମୂଲେ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ କୁମ୍ଭିମତ୍ଥକେ ମହାପାସାଣୋ ଠପିତୋ ହୋତି, ତଂ ଦଣ୍ଡେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅପନେତୁକାମୋ କୁମ୍ଭିମତ୍ଥକେ ଜାତରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସା ସମୀପେ ଜାତକଂ ଛେତ୍ୱା ଆହରତି, ଅତତ୍ଥଜାତକତ୍ତା ତଂ ଛିନ୍ଦତୋ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନନ୍ତି ସଚେ ପନ କୁମ୍ଭିଂ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କୁମ୍ଭିଗତଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟଂ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚେତ୍ଥ ପାରାଜିକନିୟମନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପନ ଊନପଞ୍ଚମାସକମ୍ପି ଆମସନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ ।
ଫନ୍ଦାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟାୱ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ପୱେସେତି, ତାୱ ଫନ୍ଦାପେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପି ଚ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅପବ୍ୟୂହନ୍ତୋପି ଫନ୍ଦାପେତିୟେୱ, ସୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱୋ ଛିନ୍ନୋ, କୁମ୍ଭିଗତଂ କୁମ୍ଭିୟମେୱ, ଭାଜନଗତମ୍ପି ଭାଜନେୟେୱ ହୋତି, ତଦା ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ କତ୍ୱା କୁମ୍ଭିତୋ ଅନୀହତେପି ଚ ଭାଜନେ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେହି ନିକ୍ଖନ୍ତକହାପଣା କୁମ୍ଭିଗତେ କହାପଣେ ନ ସମ୍ଫୁସନ୍ତି, ଏୱଂ ମୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୋ ମୁଟ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦତି ନାମ; ସୋପି ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ସୁତ୍ତାରୂଳ୍ହନ୍ତି ସୁତ୍ତେ ଆରୂଳ୍ହଂ; ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁତସ୍ସାପି ସୁତ୍ତମୟସ୍ସାପି ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ। ପାମଙ୍ଗାଦୀନିହି ସୋୱଣ୍ଣମୟାନିପି ହୋନ୍ତି ରୂପିୟମୟାନିପି ସୁତ୍ତମୟାନିପି, ମୁତ୍ତାୱଲିଆଦୟୋପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗତା । ୱେଠନନ୍ତି ସୀସୱେଠନପଟୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପାମଙ୍ଗାଦୀନି କୋଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଟ୍ଠଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଉଚ୍ଚାରେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
ଘଂସନ୍ତୋ ନୀହରତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଉପରି ସମତିତ୍ତିକଂ କୁମ୍ଭିଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱା ଏକଂ କୋଟିଂ ବୁନ୍ଦେ ଏକଂ କୋଟିଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ ୱା ଘଂସନ୍ତସ୍ସ ନୀହରତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । କୁମ୍ଭିମୁଖା ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ୟଂ ପନ ଉପଡ୍ଢକୁମ୍ଭିୟଂ ୱା ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟଂ ୱା ଠପିତଂ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୱ ଠାନଂ, ନ ସକଲା କୁମ୍ଭୀ, ତସ୍ମା ତଂ ଘଂସନ୍ତସ୍ସାପି ନୀହରତୋ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତେ ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକମେୱ । କୁମ୍ଭିୟା ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାୟ ୱା ଊନାୟ ୱା ଉଜୁକମେୱ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ପତିଟ୍ଠିତୋକାସା ମୁତ୍ତମତ୍ତେୱ ପାରାଜିକଂ । ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟଂ ଠପିତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ସକଲକୁମ୍ଭିୟଂ ଚାରେନ୍ତସ୍ସ, ପାମଙ୍ଗାଦିଞ୍ଚ ଘଂସିତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ନାତିକ୍କମତି, ତାୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ତସ୍ସ ହି ସବ୍ବାପି କୁମ୍ଭୀ ଠାନନ୍ତି ସଙ୍ଖେପମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଠପିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ, ନ ସକଲା କୁମ୍ଭୀ । ତସ୍ମା ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପମାଣଂ । ଇତରଂ ପନ ଆକାସଗତଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରୱଂସେ ଠପିତଚୀୱରୱେଠନକନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟେ ହି ଆଗତେ ଗରୁକେ ଠାତବ୍ବଂ, ଏସା ୱିନୟଧମ୍ମତା। ଅପିଚ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ୱା କରୋତି, ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟଂ ଠିତସ୍ସ ନ ସବ୍ବା କୁମ୍ଭୀ ଠାନନ୍ତି ।
ସପ୍ପିଆଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପିୱତୋ ଏକପୟୋଗେନ ପୀତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପନ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ – ‘‘ମୁଖଂ ଅନପନେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ପିୱତୋ ସଚେ ପରଗଲଗତଂ ପାଦଂ ନ ଅଗ୍ଘତି, ମୁଖଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଘତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । କଣ୍ଠେନ ପନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ସଚେପି ଓଟ୍ଠେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଓଟ୍ଠେ ପିଦହତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡୱେଳୁନାଳିନଳନାଳିଆଦୀହି ପିୱନ୍ତସ୍ସାପି ସଚେ ପରଗଲଗତମେୱ ପାଦଂ ଅଗ୍ଘତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ସହ ମୁଖଗତେନ ଅଗ୍ଘତି, ନ ତାୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡାଦିଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱଂ କୋପେତ୍ୱା ଓଟ୍ଠେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡାଦିଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଘତି, ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ବୁନ୍ଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟାପି ପିହିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପାଦଗ୍ଘନକେ ପରଗଲଂ ଅପ୍ପୱିଟ୍ଠେ ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡାଦୀସୁ ଚ ମୁଖେ ଚ ଅତିରେକପାଦାରହମ୍ପି ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ରକ୍ଖତିୟେୱା’’ତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୟସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଗତଂ ୱା କରୋତି, ମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ଇମଂ ନୟଂ ଭଜତି, ତସ୍ମା ସୁଦସ୍ସିତମେୱ । ଏସ ତାୱ ଏକାବଦ୍ଧେ ନୟୋ ।
ସଚେ ପନ ହତ୍ଥେନ ୱା ପତ୍ତେନ ୱା ଥାଲକାଦିନା ୱା କେନଚି ଭାଜନେନ ଗହେତ୍ୱା ପିୱତି, ୟମ୍ହି ପୟୋଗେ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ପୂରେତି, ତମ୍ହି ଗତେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ସିପ୍ପିକାୟପି ଏକପୟୋଗେନେୱ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି, ଏକୁଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ଭାଜନଂ ପନ ନିମୁଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତାୱ ରକ୍ଖତି । ମୁଖୱଟ୍ଟିପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଉଦ୍ଧାରେନ ୱା ପାରାଜିକଂ । ୟଦା ପନ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଅଚ୍ଛଂ ତେଲସଦିସମେୱ ମଧୁଫାଣିତଂ ୱା କୁମ୍ଭିଂ ଆୱିଞ୍ଛେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେ ପୱେସେତି, ତଦା ତେସଂ ଅଚ୍ଛତାୟ ଏକାବଦ୍ଧତା ନତ୍ଥୀତି ପାଦଗ୍ଘନକେ ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଗଳିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ପଚିତ୍ୱା ଠପିତଂ ପନ ମଧୁଫାଣିତଂ ସିଲେସୋ ୱିୟ ଚିକ୍କନଂ ଆକଡ୍ଢନୱିକଡ୍ଢନୟୋଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଏକାବଦ୍ଧମେୱ ହୁତ୍ୱା ପଟିନୀହରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏତଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭାଜନେ ପୱିଟ୍ଠମ୍ପି ବାହିରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧତ୍ତା ରକ୍ଖତି, ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପନ ପାରାଜିକଂ । ୟୋପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରସ୍ସ କୁମ୍ଭିୟା ପାଦଗ୍ଘନକଂ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଅୱସ୍ସପିୱନକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଦୁକୂଲସାଟକଂ ୱା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ପକ୍ଖିପତି, ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ‘‘ଇଦାନି ତେଲଂ ଆକିରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ପକ୍ଖିପତି, ତଂ ଚେ ତତ୍ଥ ତେଲେ ଆକିଣ୍ଣେ ପଞ୍ଚମାସକଅଗ୍ଘନକଂ ପିୱତି, ପୀତମତ୍ତେ ପାରାଜିକନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ତତ୍ଥେୱ ସୁକ୍ଖତଳାକେ ସୁକ୍ଖମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ଅୱହାରଲକ୍ଖଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପନ ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ ।
ପରସ୍ସ ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଭଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତେଲେ ଆକିଣ୍ଣେ ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ଜାନିସ୍ସତି, ମଂ ପଲିବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୀତୋ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ତେଲଂ ପୀତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରତି, ପାରାଜିକଂ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରତି, ପରେ ଆହରାପେନ୍ତେ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ନାମ ୟଂ ପରସ୍ସ ନଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ମୂଲଂ ୱା ତଦେୱ ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ଚେ ଦେତି, ସାମିକସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପରସ୍ସ କୁମ୍ଭିୟା ଅଞ୍ଞୋ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଆକିରତି, ତତ୍ର ଚାୟଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତେଲପିୱନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ପକ୍ଖିପତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ଅତ୍ତନୋ ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ପରସ୍ସ ସପ୍ପିଂ ୱା ତେଲଂ ୱା ଆକିରଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଭଣ୍ଡଂ ନିକ୍ଖିପତି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧରତି, ପାରାଜିକମେୱ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋୱ ଉଦ୍ଧରତି, ନେୱ ଅୱହାରୋ, ନ ଗୀୱା; ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ଅନାପତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘‘କିସ୍ସ ମମ କୁମ୍ଭିୟଂ ତେଲଂ ଆକିରସୀ’ତି କୁପିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ନୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା କୁମ୍ଭିଂ ଆୱିଞ୍ଛତି ତେଲଂ ଗଳେତୁକାମୋ, ପାଦଗ୍ଘନକେ ଗଳିତେ ପାରାଜିକଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନେୱ ଜଜ୍ଜରଂ କରୋତି ‘‘ସୱିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପାଦଗ୍ଘନକେ ସୱିତ୍ୱା ଗତେ ପାରାଜିକଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନେୱ ଛିଦ୍ଦଂ କରୋତି ଓମଟ୍ଠଂ ୱା ଉମ୍ମଟ୍ଠଂ ୱା ୱେମଟ୍ଠଂ ୱା, ଇଦଂ ପନ ସମ୍ମୋହଟ୍ଠାନଂ; ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲେକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଓମଟ୍ଠଂ ନାମ ଅଧୋମୁଖଛିଦ୍ଦଂ; ଉମ୍ମଟ୍ଠଂ ନାମ ଉଦ୍ଧଂମୁଖଛିଦ୍ଦଂ; ୱେମଟ୍ଠଂ ନାମ ଉଳୁଙ୍କସ୍ସେୱ ଉଜୁଗତଛିଦ୍ଦଂ । ତତ୍ର ଓମଟ୍ଠସ୍ସ ବହି ପଟ୍ଠାୟ କତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତତୋ ପାଦଗ୍ଘନକେ ତେଲେ ଗଳିତେ ବହି ଅନିକ୍ଖନ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତତୋ ଗଳିତମତ୍ତମେୱ ବହିଗତଂ ନାମ ହୋତି, ନ କୁମ୍ଭିଗତସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭତି । ଅନ୍ତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତସ୍ସ ବାହିରନ୍ତତୋ ପାଦଗ୍ଘନକେ ଗଳିତେ ପାରାଜିକଂ । ଉମ୍ମଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥା ତଥା ୱା କତସ୍ସ ବାହିରନ୍ତତୋ ପାଦଗ୍ଘନକେ ଗଳିତେ ପାରାଜିକଂ । ତଞ୍ହି ୟାୱ ବାହିରନ୍ତତୋ ନ ଗଳତି, ତାୱ କୁମ୍ଭିଗତମେୱ ହୋତି । ‘‘ୱେମଟ୍ଠସ୍ସ ଚ କପାଲମଜ୍ଝତୋ ଗଳିତୱସେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝେ ଠପେତ୍ୱା କତଛିଦ୍ଦେ ତଳାକସ୍ସ ଚ ମରିୟାଦଭେଦେନ ସମେତି । ଅନ୍ତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତେ ପନ ବାହିରନ୍ତେନ, ବହି ପଟ୍ଠାୟ କତେ ଅବ୍ଭନ୍ତରନ୍ତେନ କାରେତବ୍ବୋତି ଇଦମେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କୁମ୍ଭିୟା ଆଧାରକଂ ୱା ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଲେଡ୍ଡୁକେ ୱା ଅପନେତି, ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଗତାୟ ପାରାଜିକଂ । ତେଲାକିରଣଭାୱଂ ପନ ଞତ୍ୱା ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ଜଜ୍ଜରଭାୱେ ୱା ଛିଦ୍ଦେସୁ ୱା କତେସୁ ପଚ୍ଛା ନିକ୍ଖନ୍ତତେଲପ୍ପମାଣେନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ କତ୍ଥଚି ପାରାଜିକନ୍ତିପି ଲିଖିତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ ।
ପରିପୁଣ୍ଣାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଉପରି କଥଲଂ ୱା ପାସାଣଂ ୱା ‘‘ପତିତ୍ୱା ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ତେଲଂ ପଗ୍ଘରିସ୍ସତୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଦୁବ୍ବନ୍ଧଂ ୱା କରୋତି, ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ୱା ଠପେତି, ଅୱସ୍ସପତନକଂ ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ କତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ରିତ୍ତକୁମ୍ଭିୟା ଉପରି କରୋତି, ତଂ ପଚ୍ଛା ପୁଣ୍ଣକାଲେ ପତିତ୍ୱା ଭିନ୍ଦତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଈଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଭଣ୍ଡସ୍ସ ନତ୍ଥିକାଲେ କତପୟୋଗତ୍ତା ଆଦିତୋୱ ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି । ଭଣ୍ଡୱିନାସଦ୍ୱାରସ୍ସ ପନ କତତ୍ତା ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ହୋତି । ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଅଦଦତୋ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ପାରାଜିକଂ ।
ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ମାତିକଂ ଉଜୁକଂ କରୋତି ‘‘ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ୱା ଗମିସ୍ସତି, ୱେଲଂ ୱା ଉତ୍ତରାପେସ୍ସତୀ’’ତି; ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ୱା ଗଚ୍ଛତୁ, ୱେଲଂ ୱା ଉତ୍ତରତୁ, ଉଜୁକରଣକାଲେ ପାରାଜିକଂ । ଈଦିସା ହି ପୟୋଗା ପୁବ୍ବପୟୋଗାୱହାରେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୁକ୍ଖମାତିକାୟ ଉଜୁକତାୟ ପଚ୍ଛା ଉଦକେ ଆଗତେ ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ୱା ଗଚ୍ଛତୁ, ୱେଲଂ ୱା ଉତ୍ତରତୁ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । କସ୍ମା ? ଠାନା ଚାୱନପୟୋଗସ୍ସ ଅଭାୱା । ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ନାୱଟ୍ଠେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।
ତତ୍ଥେୱ ଭିନ୍ଦତି ୱାତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭିନ୍ଦତି ୱାତି ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେତ୍ୱା ଭିନ୍ଦତି । ଛଡ୍ଡେତି ୱାତି ଉଦକଂ ୱା ୱାଲିକଂ ୱା ଆକିରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାପେତି । ଝାପେତି ୱାତି ଦାରୂନି ଆହରିତ୍ୱା ଝାପେତି । ଅପରିଭୋଗଂ ୱା କରୋତୀତି ଅଖାଦିତବ୍ବଂ ୱା ଅପାତବ୍ବଂ ୱା କରୋତି; ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା ୱିସଂ ୱା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ ୱା କୁଣପଂ ୱା ପାତେସି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଦୁକ୍କଟଂ, ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ନାମେସୋ । କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କଟଂ, ଆହରାପେନ୍ତେ ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମଦ୍ୱୟଂ ନ ସମେତି । ତଞ୍ହି କୁମ୍ଭିଜଜ୍ଜରକରଣେନ ଚ ମାତିକାଉଜୁକରଣେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଲକ୍ଖଣଂ । ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ଠାନା ଅଚାୱେନ୍ତେନାପି ସକ୍କା କାତୁଂ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ କିର ‘ଠାନା ଚାୱନସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଦୁକ୍କଟ’ନ୍ତି ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଠାନା ଚାୱନଂ ଅକରୋନ୍ତୋୟେୱ ହି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ୱା ୱିନାସେତୁକାମତାୟ ୱା ଝାପେୟ୍ୟପି, ଅପରିଭୋଗମ୍ପି କରେୟ୍ୟ । ପୁରିମଦ୍ୱୟେ ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଠାନା ଚାୱନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱିନାସେତୁକାମତାୟ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ପାଳିୟଂ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ନ; ଅଞ୍ଞଥା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥତୋ । ପାଳିୟଞ୍ହି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତପକ୍ଖେ ‘‘ଭିନ୍ଦତି ୱାତି ଉଦକେନ ସମ୍ଭିନ୍ଦତି, ଛଡ୍ଡେତି ୱାତି ତତ୍ଥ ୱମତି ୱା ପସ୍ସାୱଂ ୱା ଛଡ୍ଡେତୀ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଦନ୍ତି ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସାରୋ – ୱିନୀତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତିଣଜ୍ଝାପକୋ ୱିୟ ଠାନା ଅଚାୱେତୁକାମୋୱ କେୱଲଂ ଭିନ୍ଦତି, ଭିନ୍ନତ୍ତା ପନ ତେଲାଦୀନି ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ୟଂ ୱା ପନେତ୍ଥ ପତ୍ଥିନ୍ନଂ, ତଂ ଏକାବଦ୍ଧମେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଅଛଡ୍ଡେତୁକାମୋୟେୱ ଚ କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଉଦକୱାଲିକାଦୀନି ଆକିରତି, ଆକିଣ୍ଣତ୍ତା ପନ ତେଲଂ ଛଡ୍ଡୀୟତି । ତସ୍ମା ୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଭିନ୍ଦତି ୱା ଛଡ୍ଡେତି ୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ନାସେତୁକାମତାପକ୍ଖେ ପନ ଇତରଥାପି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି କଥିୟମାନେ ପାଳି ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ ପୁବ୍ବାପରେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥିତା ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତାପି ଚ ସନ୍ତୋସଂ ଅକତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଭୂମଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଥଲଟ୍ଠକଥା
୯୫. ଥଲଟ୍ଠେ ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଭୂମିତଲେ ୱା ପାସାଣତଲପବ୍ବତତଲାଦୀସୁ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଠପିତଂ ଥଲଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ସଚେ ରାସିକତଂ ହୋତି, ଅନ୍ତୋକୁମ୍ଭିୟଂ ଭାଜନଗତକରଣମୁଟ୍ଠିଚ୍ଛେଦନୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଏକାବଦ୍ଧଂ ସିଲେସନିୟ୍ୟାସାଦି ପକ୍କମଧୁଫାଣିତୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗରୁକଂ ହୋତି ଭାରବଦ୍ଧଂ ଲୋହପିଣ୍ଡି-ଗୁଳପିଣ୍ଡି-ତେଲମଧୁଘଟାଦି ୱା, କୁମ୍ଭିୟଂ ଠାନାଚାୱନୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖଲିକବଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଠାନଭେଦୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ପନ ପାୱାରତ୍ଥରଣସାଟକାଦିଂ ଉଜୁକଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢତି, ପାରିମନ୍ତେ ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ୱେଠେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରତି, କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଥଲଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆକାସଟ୍ଠକଥା
୯୬. ଆକାସଟ୍ଠେ ମୋରସ୍ସ ଛହି ଆକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପୁରତୋ ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ, ପଚ୍ଛତୋ କଲାପଗ୍ଗେନ, ଉଭୟପସ୍ସେସୁ ପକ୍ଖପରିୟନ୍ତେହି, ଅଧୋ ପାଦନଖସିଖାୟ, ଉଦ୍ଧଂ ସିଖଗ୍ଗେନାତି । ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ସସ୍ସାମିକଂ ଆକାସଟ୍ଠଂ ମୋରଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରତୋ ୱା ତିଟ୍ଠତି, ହତ୍ଥଂ ୱା ପସାରେତି, ମୋରୋ ଆକାସେୟେୱ ପକ୍ଖେ ଚାରେତି, ୱାତଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଗମନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ ଅଫନ୍ଦେନ୍ତୋ ହତ୍ଥେନ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଠାନା ଅଚାୱେନ୍ତୋ ଫନ୍ଦାପେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ହତ୍ଥେନ ପନ ଗହେତ୍ୱା ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ କଲାପଗ୍ଗଂ, କଲାପଗ୍ଗେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ମୁଖତୁଣ୍ଡକଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ତଥା ୱାମପକ୍ଖପରିୟନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଦକ୍ଖିଣପକ୍ଖପରିୟନ୍ତଂ, ଦକ୍ଖିଣପକ୍ଖପରିୟନ୍ତେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ୱାମପକ୍ଖପରିୟନ୍ତଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ତଥା ପାଦନଖସିଖାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ସିଖଗ୍ଗଂ, ସିଖଗ୍ଗେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ପାଦନଖସିଖଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ ।
ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୋରୋ ସୀସାଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗେ ନିଲୀୟତି, ତଂ ତସ୍ସ ଠାନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ହତ୍ଥେ ନିଲୀନଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କରୋନ୍ତୋପି ଫନ୍ଦାପେତିୟେୱ, ୟଦି ପନ ଇତରେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ। ଇତରଂ ହତ୍ଥଂ ଉପନେତି, ମୋରୋ ସୟମେୱ ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିଲୀୟତି, ଅନାପତ୍ତି। ଅଙ୍ଗେ ନିଲୀନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଏକଂ ପଦୱାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଦୁତିୟେ ପାରାଜିକଂ ।
ଭୂମିୟଂ ଠିତମୋରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ପାଦାନଂ କଲାପସ୍ସ ଚ ୱସେନ ତୀଣି ଠାନାନି ଲଭତି । ତଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଏକମ୍ପି ଠାନଂ ପଥୱିଂ ଫୁସତି, ତାୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପଥୱିୟା ମୋଚିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପଞ୍ଜରେ ଠିତଂ ସହ ପଞ୍ଜରେନ ଉଦ୍ଧରତି, ପାରାଜିକଂ । ୟଦି ପନ ପାଦଂ ନ ଅଗ୍ଘତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଗ୍ଘୱସେନ କାତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚରନ୍ତଂ ମୋରଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପଦସା ବହିୱତ୍ଥୁଂ ନୀହରନ୍ତୋ ଦ୍ୱାରପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ୱଜେ ଠିତବଲୀବଦ୍ଦସ୍ସ ହି ୱଜୋ ୱିୟ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ଠାନଂ । ହତ୍ଥେନ ପନ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଚରନ୍ତମ୍ପି ଗାମପରିକ୍ଖେପଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ। ସୟମେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାମୂପଚାରେ ୱା ୱତ୍ଥୂପଚାରେ ୱା ଚରନ୍ତଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ କଟ୍ଠେନ ୱା କଥଲାୟ ୱା ଉତ୍ରାସେତ୍ୱା ଅଟୱିମୁଖଂ କରୋତି, ମୋରୋ ଉଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱା ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱା ଛଦନପିଟ୍ଠେ ୱା ନିଲୀୟତି, ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ଅଟୱିମୁଖେ ଉଡ୍ଡେତି ୱା ଗଚ୍ଛତି ୱା ‘‘ଅଟୱିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେ ଅସତି ପଥୱିତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉଡ୍ଡିତମତ୍ତେ ୱା ଦୁତିୟପଦୱାରେ ୱା ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ ହୋତି । କପିଞ୍ଜରାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସାଟକଂ ୱାତି ୱାତୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଥୱିତଲେ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପିତମିୱ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଖଲିବଦ୍ଧଂ ସାଟକଂ ଅଭିମୁଖାଗତଂ ହତ୍ଥେନ ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ଗଣ୍ହାତି, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଠାନଂ ଅୱିକୋପେନ୍ତୋୟେୱ ଗମନୁପଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଠାନାଚାୱନଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଚାଲେତି, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ଚସ୍ସ ମୋରସ୍ସେୱ ଛହି ଆକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅବଦ୍ଧସାଟକୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ ଗହିତମତ୍ତେୱ ଦୁତିୟେନନ୍ତେନ ପତିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି – ହତ୍ଥୋ ଚେୱ ଭୂମି ଚ । ତଂ ୟଥାଗହିତମେୱ ପଠମଂ ଗହିତୋକାସପ୍ପଦେସତୋ ଚାଲେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ଭୂମିତୋ ଦୁତିୟହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ୱା ଭୂମିତୋ ଉଦ୍ଧରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ଗହିତୋକାସପ୍ପଦେସତୋ ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ଗହଣଂ ୱା ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ଉଜୁକମେୱ ହତ୍ଥଂ ଓନାମେତ୍ୱା ଭୂମିଗତଂ କତ୍ୱା ତେନେୱ ହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପତି, ପାରାଜିକଂ । ୱେଠନେପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ହିରଞ୍ଞଂୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ଛିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତାନଂ ଗୀୱେୟ୍ୟକାଦିପିଳନ୍ଧନଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣସଲାକଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତାନଂ ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ସୁୱଣ୍ଣଖଣ୍ଡଂ ୱା ଛିଜ୍ଜମାନଂ ପତତି, ତଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ଆକାସେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ହତ୍ଥେନ ଗଣ୍ହାତି, ଗହଣମେୱ ଠାନଂ । ଗହିତପ୍ପଦେସତୋ ହତ୍ଥଂ ଅପନେତି, ପାରାଜିକଂ । ଚୀୱରେ ପତିତଂ ହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପତି, ପାରାଜିକଂ । ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ୟାତି, ଦୁତିୟେ ପଦୱାରେ ପାରାଜିକଂ । ପତ୍ତେ ପତିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀସେ ୱା ମୁଖେ ୱା ପାଦେ ୱା ପତିଟ୍ଠିତଂ ହତ୍ଥେନ ଗଣ୍ହାତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ୟାତି, ଦୁତିୟେ ପଦୱାରେ ପାରାଜିକଂ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପତତି, ତସ୍ସ ପତିତୋକାସୋୱ ଠାନଂ, ନ ସବ୍ବଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ୱାତି ।
ଆକାସଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେହାସଟ୍ଠକଥା
୯୭. ୱେହାସଟ୍ଠେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ଠପିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆମାସଂ ୱା ହୋତୁ ଅନାମାସଂ ୱା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ଠପିତଭଣ୍ଡେସୁ ପନେତ୍ଥ ଥଲଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସଚେ ଖଲିୟା ବଦ୍ଧସାଟକୋ ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା ପତ୍ଥଟୋ ମଜ୍ଝେନ ମଞ୍ଚତଲଂ ନ ଫୁସତି, ମଞ୍ଚପାଦେୱ ଫୁସତି, ତେସଂ ୱସେନ ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାଦାନଂ ଉପରି ଫୁଟ୍ଠୋକାସମେୱ ହି ଅତିକ୍କମିତମତ୍ତେନ ତତ୍ଥ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ସହ ମଞ୍ଚପୀଠେହି ହରନ୍ତସ୍ସ ପନ ମଞ୍ଚପୀଠପାଦାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୱସେନ ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚୀୱରୱଂସେ ୱାତି ଚୀୱରଠପନତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତେ ୱଂସେ ୱା କଟ୍ଠଦଣ୍ଡକେ ୱା । ତତ୍ଥ ସଂହରିତ୍ୱା ପାରତୋ ଅନ୍ତଂ ଓରତୋ ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୱ ଠାନଂ, ନ ସବ୍ବୋ ଚୀୱରୱଂସୋ । ତସ୍ମା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତଂ ଭୋଗେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ପାରତୋ ୱଂସେ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଂ ଓରତୋ ଚୀୱରେନ ୱଂସସ୍ସ ଫୁଟ୍ଠପ୍ପଦେସଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ଏକଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତାକଡ୍ଢନେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ଅନ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥେୱ ପନ ଚୀୱରୱଂସେ ୱାମତୋ ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ସାରେନ୍ତସ୍ସ ୱାମନ୍ତେନ ଦକ୍ଖିଣନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦକ୍ଖିଣନ୍ତେନ ୱା ୱାମନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ଦସଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗୁଲମତ୍ତସାରଣେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ଉଦ୍ଧଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ କେସଗ୍ଗମତ୍ତୁକ୍ଖିପନେନ ପାରାଜିକଂ । ଚୀୱରୱଂସଂ ଫୁସନ୍ତଂ ୱା ଅଫୁସନ୍ତଂ ୱା ରଜ୍ଜୁକେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ମୁତ୍ତମତ୍ତମେୱ ହି ତଂ ‘‘ଠାନା ଚୁତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱଂସେ ୱେଠେତ୍ୱା ଠପିତଂ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ନିବ୍ବେଠିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ୱଲୟଂ କତ୍ୱା ଠପିତେ ୱଲୟଂ ଛିନ୍ଦତି ୱା ମୋଚେତି ୱା ଏକଂ ୱା ୱଂସକୋଟିଂ ମୋଚେତ୍ୱା ନୀହରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ। ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ନୀହଟମତ୍ତେ ଚ ପାରାଜିକଂ । ତଥା ଅକତ୍ୱାୱ ଚୀୱରୱଂସେ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସାରେତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ୱଲୟସ୍ସ ହି ସବ୍ବୋପି ଚୀୱରୱଂସୋ ଠାନଂ । କସ୍ମା ? ତତ୍ଥ ସଂସରଣଧମ୍ମତାୟ । ୟଦା ପନ ନଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଗତଂ କରୋତି, ପାରାଜିକଂ । ପସାରେତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୱ ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପିତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନ ଏକେନନ୍ତେନ ଭୂମିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚୀୱରୱଂସେ ଚ ଭୂମିୟଞ୍ଚ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୱସେନ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ଭୂମିୟଂ ଏକେନନ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତେ ଅବଦ୍ଧସାଟକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚୀୱରରଜ୍ଜୁୟାପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅଙ୍କୁସକେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଠପିତଭଣ୍ଡଂ ପନ ଭେସଜ୍ଜଘଟୋ ୱା ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥୱିକା ୱା ସଚେ ଭିତ୍ତିଂ ୱା ଭୂମିଂ ୱା ଅଫୁସିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଲଗ୍ଗନକଂ ଘଂସନ୍ତସ୍ସ ନୀହରତୋ ଅଙ୍କୁସକୋଟିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଲଗ୍ଗନକଂ ବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ବୁନ୍ଦେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସଗତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍କୁସକୋଟିତୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ । ଭିତ୍ତିନିସ୍ସିତଂ ହୋତି, ପଠମଂ ଅଙ୍କୁସକୋଟିତୋ ନୀହରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ଭିତ୍ତିଂ ମୋଚେତି, ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ଭିତ୍ତିଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଙ୍କୁସତୋ ନୀହରନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ଭାରିୟଂ ଭଣ୍ଡଂ ନୀହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୟଂ ଭିତ୍ତିନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅଙ୍କୁସତୋ ନୀହରତି, ପୁନ ଭିତ୍ତିଂ ଅମୋଚେତ୍ୱାପି ଅଙ୍କୁସତୋ ନୀହଟମତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ଅତ୍ତନା କତଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଠାନଂ ନ ହୋତି । ଭୂମିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ। ୟଂ ପନ ସିକ୍କାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲଗ୍ଗିତଂ ହୋତି, ତଂ ସିକ୍କାତୋ ନୀହରନ୍ତସ୍ସାପି ସହ ସିକ୍କାୟ ଅଙ୍କୁସତୋ ନୀହରନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ । ଭିତ୍ତିଭୂମିସନ୍ନିସ୍ସିତୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଠାନଭେଦୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭିତ୍ତିଖୀଲୋତି ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା ଭିତ୍ତିୟଂ ଆକୋଟିତୋ ୱା ତତ୍ଥଜାତକୋ ଏୱ ୱା; ନାଗଦନ୍ତୋ ପନ ୱଙ୍କୋ ଆକୋଟିତୋ ଏୱ । ତେସୁ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଠପିତଂ ଅଙ୍କୁସକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ପନ ପଟିପାଟିୟା ଠିତେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପିତଂ କୁନ୍ତଂ ୱା ଭିନ୍ଦିୱାଲଂ ୱା ଅଗ୍ଗେ ୱା ବୁନ୍ଦେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢତି, ଏକମେକସ୍ସ ଫୁଟ୍ଠୋକାସମତ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଫୁଟ୍ଠୋକାସମତ୍ତମେୱ ହି ତେସଂ ଠାନଂ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେ ଖୀଲା ୱା ନାଗଦନ୍ତା ୱା । ଭିତ୍ତିଅଭିମୁଖୋ ଠତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢତି, ଓରିମନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ପାରିମନ୍ତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପରତୋ ପେଲ୍ଲେନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଆକାସଗତଂ କରୋତି, ପାରାଜିକଂ । ଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତଂ ଭିତ୍ତିଂ ଘଂସନ୍ତୋ ଆକଡ୍ଢତି, ଅଗ୍ଗେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ବୁନ୍ଦଂ, ବୁନ୍ଦେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ। ଭିତ୍ତିଅଭିମୁଖୋ ଠତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ଏକେନନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅପରନ୍ତଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଉଜୁକଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଆକାସଗତଂ କରୋତି, ପାରାଜିକଂ ।
ରୁକ୍ଖେ ୱା ଲଗ୍ଗିତନ୍ତି ତାଲରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଲଗ୍ଗିତେ ଅଙ୍କୁସକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥଜାତକଂ ପନ ତାଲପିଣ୍ଡିଂ ଚାଲେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟସ୍ମିଂ ଫଲେ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପିଣ୍ଡିଂ ଛିନ୍ଦତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଗ୍ଗେନ ପଣ୍ଣନ୍ତରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠପିତା ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଲଭତି – ଠପିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଟଟ୍ଠାନଞ୍ଚ; ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ଛିନ୍ନମତ୍ତା ପତମାନା ସଦ୍ଦଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୟେନ ସୟଂ ଅଗ୍ଗେନ ପଣ୍ଣନ୍ତରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ। ଅତ୍ତନା କତଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଠାନଂ ନ ହୋତି । ଏତେନ ଉପାୟେନ ସବ୍ବରୁକ୍ଖାନଂ ପୁପ୍ଫଫଲେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପତ୍ତାଧାରକେପୀତି ଏତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଧାରକୋ ୱା ହୋତୁ ୱଲୟାଧାରକୋ ୱା ଦଣ୍ଡାଧାରକୋ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ପତ୍ତଟ୍ଠପନକଂ ପଚ୍ଛିକାପି ହୋତୁ ପତ୍ତାଧାରକୋ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଠପିତପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋ ଏୱ ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଧାରକେ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଠିତଂ ପତ୍ତଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୟତୋ କୁତୋଚି କଡ୍ଢନ୍ତୋ ଏକେନନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅପରନ୍ତଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଉଦ୍ଧଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତୋ ପାରାଜିକଂ । ସହାଧାରକେନ ହରନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।
ୱେହାସଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉଦକଟ୍ଠକଥା
୯୮. ଉଦକଟ୍ଠେ – ଉଦକେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ରାଜଭୟାଦିଭୀତେହି ଉଦକେନ ଅୱିନସ୍ସନଧମ୍ମେସୁ ତମ୍ବଲୋହଭାଜନାଦୀସୁ ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀସୁ ଅସନ୍ଦନକେ ଉଦକେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୋୟେୱ ଠାନଂ, ନ ସବ୍ବଂ ଉଦକଂ । ଗଚ୍ଛତି ୱା ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଅଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ପଦସା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗମ୍ଭୀରେ ହତ୍ଥେହି ୱା ପାଦେହି ୱା ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥୱାରେହି ୱା ପଦୱାରେହି ୱା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏସେୱ ନୟୋ କୁମ୍ଭିଗହଣତ୍ଥଂ ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନେସୁ । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରା କିଞ୍ଚି ଉଦକସପ୍ପଂ ୱା ୱାଳମଚ୍ଛଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ପଲାୟତି, ଅନାପତ୍ତି । ଆମସନାଦୀସୁ ଭୂମିଗତାୟ କୁମ୍ଭିୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ଭୂମିଂ ଖଣିତ୍ୱା କଡ୍ଢତି, ଇଧ କଦ୍ଦମେ ଓସାରେତି । ଏୱଂ ଛହାକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି ।
ଉପ୍ପଲାଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ପୁପ୍ଫେ ୱତ୍ଥୁଂ ପୂରେତି, ତସ୍ମିଂ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଉପ୍ପଲଜାତିକାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟାୱ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ପସ୍ସେ ୱାକୋ ନ ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ରକ୍ଖତି । ପଦୁମଜାତିକାନଂ ପନ ଦଣ୍ଡେ ଛିନ୍ନେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସୁତ୍ତଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନମ୍ପି ନ ରକ୍ଖତି । ସାମିକେହି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠପିତାନି ଉପ୍ପଲାଦୀନି ହୋନ୍ତି, ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପୂରେତି, ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଧଟେ ପାରାଜିକଂ । ହତ୍ଥକବଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମିଂ ହତ୍ଥକେ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଧଟେ ପାରାଜିକଂ । ଭାରବଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ତଂ ଭାରଂ ଛନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ଭୂମଟ୍ଠକୁମ୍ଭିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରାଜିକଂ । ଦୀଘନାଳାନି ଉପ୍ପଲାଦୀନି ହୋନ୍ତି, ପୁପ୍ଫେସୁ ୱା ନାଳେସୁ ୱା ୱେଣିଂ କତ୍ୱା ଉଦକପିଟ୍ଠେ ରଜ୍ଜୁକେସୁ ତିଣାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି ୱା ବନ୍ଧନ୍ତି ୱା, ତେସଂ ଦୀଘତୋ ପୁପ୍ଫଗ୍ଗେନ ଚ ନାଳନ୍ତେନ ଚ ତିରିୟଂ ପରିୟନ୍ତେହି ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତୋକାସେନ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରି ଠିତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟାତି ଛହାକାରେହି ଠାନା ଚାୱନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟୋପି ଉଦକପିଟ୍ଠିୟଂ ଠପିତପୁପ୍ଫକଲାପଂ ଉଦକଂ ଚାଲେତ୍ୱା ୱୀଚିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୟଥାଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ପନ ପରିକପ୍ପେତି ‘‘ଏତ୍ଥ ଗତଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ; ଗତଟ୍ଠାନେ ପନ ଉଦ୍ଧରତୋ ପାରାଜିକଂ । ଉଦକତୋ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତସ୍ସ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ସକଲମୁଦକଂ ଠାନଂ, ତଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ନାଳନ୍ତେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଉଦକତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପୁପ୍ଫେ ଗହେତ୍ୱା ଅପନାମେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ଉପ୍ପାଟେତି, ନ ଉଦକଂ ଠାନଂ, ଉପ୍ପାଟିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । କଲାପବଦ୍ଧାନି ପୁପ୍ଫାନି ଉଦକଟ୍ଠାନେ ୱା ରୁକ୍ଖେ ୱା ଗଚ୍ଛେ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ବନ୍ଧନଂ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ବନ୍ଧନେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ବନ୍ଧନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ହରତି, ଏତ୍ଥ ଛହାକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋତି ଇଦଂ ଉଭୟଂ ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦୁମିନିୟଂ ପୁପ୍ଫାନି ସହ ପଦୁମିନିଂୟା ଗଣ୍ହିତୁକାମସ୍ସ ପୁପ୍ଫନାଳେହି ଚ ପତ୍ତନାଳେହି ଚ ଫୁଟ୍ଠଉଦକୱସେନ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ତିରିୟଞ୍ଚ ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଂ ପନସ୍ସ ପଦୁମିନିଂ ଅନୁପ୍ପାଟେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱା ପତ୍ତାନି ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଉପ୍ପାଟିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ପୁପ୍ଫପତ୍ତନାଳେ ଠାନତୋ ଅଚାୱେତ୍ୱାପି ପଠମଂ ପଦୁମିନିଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ପୁପ୍ଫପତ୍ତନାଳେସୁ ଠାନା ଚାୱିତେସୁ ପାରାଜିକଂ । ଉପ୍ପାଟିତାୟ ପଦୁମିନିୟା ପୁପ୍ଫଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପନ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ । ବହି ଠପିତେ ରାସିକତକଲାପବଦ୍ଧଭାରବଦ୍ଧପୁପ୍ଫେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭିସଂ ୱା ମୁଳାଲଂ ୱା ୟେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତଂ ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । କଦ୍ଦମେ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ତାନି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମମ୍ପି ମୂଲଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ହୋତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଭିସପବ୍ବେ ଜାତଂ ପତ୍ତଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ହୋତି, ତମ୍ପି ରକ୍ଖତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଭିସଗଣ୍ଠିମ୍ହି ପନ କଣ୍ଟକୋ ହୋତି ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତାନଂ ମୁଖପିଳକା ୱିୟ, ଅୟଂ ଅଦୀଘତ୍ତା ନ ରକ୍ଖତି । ସେସଂ ଉପ୍ପଲାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାନଂ ସସ୍ସାମିକାନଂ ୱାପିଆଦୀସୁ ସକଲମୁଦକଂ ଠାନଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ପଟିଜଗ୍ଗନଟ୍ଠାନେ ସସ୍ସାମିକଂ ମଚ୍ଛଂ ବଳିସେନ ୱା ଜାଲେନ ୱା କୁମନେନ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ୟେନ ମଚ୍ଛେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକତୋ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । କୋଚି ମଚ୍ଛୋ ଗୟ୍ହମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଧାୱତି, ଆକାସଂ ୱା ଉପ୍ପତତି, ତୀରେ ୱା ପତତି, ଆକାସେ ୱା ଠିତଂ ତୀରେ ୱା ପତିତଂ ଗଣ୍ହତୋପି ପାରାଜିକମେୱ । କଚ୍ଛପମ୍ପି ବହି ଗୋଚରତ୍ଥଂ ଗତଂ ଗଣ୍ହତୋ ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଦକଟ୍ଠଂ ପନ ଉଦକା ମୋଚୟତୋ ପାରାଜିକଂ ।
ତେସୁ ତେସୁ ପନ ଜନପଦେସୁ ସବ୍ବସାଧାରଣସ୍ସ ମହାତଳାକସ୍ସ ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବଂ ନିସ୍ସାୟ ସବ୍ବସାଧାରଣମେୱ କୁନ୍ନଦୀସଦିସଂ ଉଦକୱାହକଂ ଖଣନ୍ତି । ତତୋ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାୟୋ ନୀହରିତ୍ୱା ମାତିକାକୋଟିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଆୱାଟେ ଖଣନ୍ତି । ତେସଂ ପନ ୟଦା ଉଦକେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦା ଆୱାଟେ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାୟୋ ଉଦକୱାହକଞ୍ଚ ସୋଧେତ୍ୱା ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବଂ ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତି । ତତୋ ଉଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଚ୍ଛା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆୱାଟେ ପତ୍ୱା ୱସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଳାକେ ଚ ଉଦକୱାହକେସୁ ଚ ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ନ ୱାରେନ୍ତି । ଖୁଦ୍ଦକାସୁ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମାତିକାସୁ ଉଦକଆୱାଟେସୁ ଚ ପୱିଟ୍ଠମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ୱାରେନ୍ତି; ତତ୍ଥ ୟୋ ତଳାକେ ୱା ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବେ ୱା ଉଦକୱାହକେ ୱା ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହାତି, ଅୱହାରେନ ସୋ ନ କାରେତବ୍ବୋ । ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାସୁ ପନ ଆୱାଟେସୁ ୱା ପୱିଟ୍ଠଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଗହିତସ୍ସ ଅଗ୍ଘୱସେନ କାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ତତୋ ଗୟ୍ହମାନୋ ମଚ୍ଛୋ ଆକାସେ ୱା ଉପ୍ପତତି, ତୀରେ ୱା ପତତି, ତଂ ଆକାସଟ୍ଠଂ ୱା ତୀରଟ୍ଠଂ ୱା ଉଦକୱିନିମୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠାନେ ଠିତସ୍ସେୱ ତେ ସାମିକା । ଏୱରୂପା ହି ତତ୍ଥ କତିକା । କଚ୍ଛପେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସଚେ ପନ ମଚ୍ଛୋ ଗୟ୍ହମାନୋ ଆୱାଟତୋ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକଂ ଆରୁହତି, ତତ୍ଥ ନଂ ଗଣ୍ହତୋପି ଅୱହାରୋୟେୱ । ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାତୋ ପନ ଉଦକୱାହକଂ, ତତୋ ଚ ତଳାକଂ ଆରୂଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ୟୋ ଆୱାଟତୋ ଭତ୍ତସିତ୍ଥେହି ପଲୋଭେତ୍ୱା ମାତିକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଅୱହାରୋୱ । ତତୋ ପନ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଉଦକୱାହକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । କେଚି ପନ କୁତୋଚିଦେୱ ସବ୍ବସାଧାରଣଟ୍ଠାନତୋ ମଚ୍ଛେ ଆନେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୱତ୍ଥୁଭାଗେ ଉଦକାୱାଟେ ଖିପିତ୍ୱା ପୋସେତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗତ୍ଥାୟ ମାରେନ୍ତି । ଏୱରୂପଂ ମଚ୍ଛଂ ଉଦକେ ୱା ଆକାସେ ୱା ତୀରେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ଏୱ । କଚ୍ଛପେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନିଦାଘକାଲେ ପନ ନଦିୟା ସୋତେ ପଚ୍ଛିନ୍ନେ କତ୍ଥଚି ନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ମଚ୍ଛାନଂ ୱିନାସାୟ ମଦନଫଲୱସାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମଚ୍ଛା ତାନି ଖାଦନ୍ତା ମରିତ୍ୱା ଉତ୍ତାନା ଉଦକେ ପ୍ଲୱନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ସାମିକା ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱିମେ ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ଅଗ୍ଘୱସେନ କାରେତବ୍ବୋ । ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଆହରାପେନ୍ତେ ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ମଚ୍ଛୱିସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତମନୁସ୍ସା ଭାଜନାନି ଆହରିତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୟାୱ ‘‘ପୁନପି ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ସାଲୟା ହୋନ୍ତି, ତାୱ ତେ ସସ୍ସାମିକମଚ୍ଛାୱ । ୟଦା ପନ ତେ ‘‘ଅଲଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ନିରାଲୟା ପକ୍କମନ୍ତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞିସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୟଥା ଚ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପେସୁ, ଏୱଂ ସବ୍ବାୟପି ଓଦକଜାତିୟା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଉଦକଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନାୱଟ୍ଠକଥା
୯୯. ନାୱଟ୍ଠେ – ପଠମଂ ତାୱ ନାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାୱା ନାମ ୟାୟ ତରତୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ଇଧ ଅନ୍ତମସୋ ରଜନଦୋଣିକାପି ୱେଣୁକଲାପକୋପି ‘‘ନାୱା’’ତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୀମାସମ୍ମନ୍ନନେ ପନ ଧୁୱନାୱା ଅନ୍ତୋ ଖଣିତ୍ୱା ୱା ଫଲକେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା କତା ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ତିଣ୍ଣଂ ୱାହନିକା ଏୱ ୱଟ୍ଟତି । ଇଧ ପନ ଏକସ୍ସପି ୱାହନିକା ‘‘ନାୱା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ନାୱାୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ୱା; ତସ୍ସ ଅୱହାରଲକ୍ଖଣଂ ଥଲଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନାୱଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀତିଆଦିମ୍ହି ଚ ଦୁତିୟପରିୟେସନଗମନଆମସନଫନ୍ଦାପନାନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ବନ୍ଧନଂ ମୋଚେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟା ବନ୍ଧନେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ଠାନା ନ ଚୱତି, ତସ୍ସା ବନ୍ଧନଂ ୟାୱ ନ ମୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତାୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ମୁତ୍ତେ ପନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମ୍ପି ପାରାଜିକମ୍ପି ହୋତି, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ତାୱ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଚଣ୍ଡସୋତେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତନାୱାୟ ଏକଂ ଠାନଂ ବନ୍ଧନମେୱ, ତସ୍ମିଂ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ୱିପ୍ପନଟ୍ଠା ନାୱା ପନ ୟଂ ୟଂ ଉଦକପ୍ପଦେସଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତା ହୋତି, ସ୍ୱାସ୍ସା ଠାନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଉଚ୍ଚାରେନ୍ତସ୍ସ, ଅଧୋ ୱା ଓପିଲାପେନ୍ତସ୍ସ, ଚତୂସୁ ୱା ଦିସାସୁ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କାମେନ୍ତସ୍ସ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ନିଚ୍ଚଲେ ଉଦକେ ଅବନ୍ଧନଂ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଠିତନାୱଂ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ୱାମଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ୱା କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଏକେନନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅପରେନ ଉଦକେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଉଦ୍ଧଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଉଦକତୋ ମୋଚିତେ ଅଧୋ ନାୱାତଲେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ତୀରେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲେ ଉଦକେ ଠପିତନାୱାୟ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଠିତୋକାସୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ତଂ ପଠମଂ ବନ୍ଧନା ମୋଚେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ଛନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ବନ୍ଧନମୋଚନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଥଲେ ଉସ୍ସାଦେତ୍ୱା ଉକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠପିତନାୱାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୱ ଠାନଂ । ତସ୍ସା ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠପିତନାୱାୟ ପନ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୱ ଠାନଂ, ତସ୍ସାପି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଞତ୍ୱା ୟତୋ କୁତୋଚି ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଥଲେ ପନ ଉସ୍ସାଦେତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦାରୁଘଟିକାନଂ ଉପରି ଠପିତନାୱାୟ ଦାରୁଘଟିକାନଂ ଫୁଟ୍ଠୋକାସୋୟେୱ ଠାନଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ମଞ୍ଚପାଦମତ୍ଥକେସୁୟେୱ ପତ୍ଥଟବଦ୍ଧସାଟକେ ନାଗଦନ୍ତେସୁ ଠପିତଭିନ୍ଦିୱାଲେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟୋତ୍ତବଦ୍ଧାୟ ପନ ନାୱାୟ ସଟ୍ଠିସତ୍ତତିବ୍ୟାମପ୍ପମାଣଂ ୟୋତ୍ତଂ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା
ପଥୱିଲଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ସହ ୟୋତ୍ତେନ ଥଲେ ଠପିତାୟ ନାୱାୟ ନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସମତ୍ତମେୱ ଠାନଂ । ଅଥ ଖୋ ୟୋତ୍ତକୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନାୱାୟ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସସ୍ସ ପଚ୍ଛିମନ୍ତୋ ତାୱ ଦୀଘତୋ, ତିରିୟଂ ପନ ନାୱାୟ ଚ ୟୋତ୍ତସ୍ସ ଚ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତପରିୟନ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ଦୀଘତୋ ୱା ତିରିୟତୋ ୱା କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଏକେନନ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅପରେନ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ, ଉଦ୍ଧଂ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ସହ ୟୋତ୍ତେନ ପଥୱିତୋ ମୋଚିତେ ପାରାଜିକଂ । ୟୋ ପନ ତିତ୍ଥେ ଠିତନାୱଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଅରିତ୍ତେନ ୱା ଫିୟେନ ୱା ପାଜେତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଛତ୍ତଂ ୱା ପଣାମେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ପାଦେହି ଅକ୍କମିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲଙ୍କାରସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱାତଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ବଲୱା ଚ ୱାତୋ ଆଗମ୍ମ ନାୱଂ ହରତି, ୱାତେନେୱ ସା ହଟା ହୋତି; ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । ପୟୋଗୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପନ ଠାନା ଚାୱନପୟୋଗୋ ନ ହୋତି । ୟଦି ପନ ତଂ ନାୱଂ ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ପକତିଗମନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦିସାଭାଗଂ ନେତି, ପାରାଜିକଂ । ସୟମେୱ ୟଂକିଞ୍ଚି ଗାମତିତ୍ଥଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଠାନା ଅଚାୱେନ୍ତୋୱ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନେୱ ଅତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତୀତି ।
ନାୱଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୟାନଟ୍ଠକଥା
୧୦୦. ୟାନଟ୍ଠେ – ୟାନଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାନଂ ନାମ ୱୟ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପରି ମଣ୍ଡପସଦିସଂ ପଦରଚ୍ଛନ୍ନଂ ସବ୍ବପଲିଗୁଣ୍ଠିମଂ ୱା ଛାଦେତ୍ୱା କତଂ ୱୟ୍ହଂ। ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟା ଗୋପାନସିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗରୁଳପକ୍ଖକନୟେନ କତା ସନ୍ଦମାନିକା । ରଥୋ ଚ ସକଟଞ୍ଚ ପାକଟମେୱ । ତେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ୱା ରାସିଆଦିୱସେନ ଠପିତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ନାୱଟ୍ଠେ ଚ ଥଲଟ୍ଠେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟାନଟ୍ଠଂ ତଣ୍ଡୁଲାଦିଭଣ୍ଡଂ ପିଟକେନ ଗଣ୍ହତୋ ପିଟକେ ଅନୁକ୍ଖିତ୍ତେପି ପିଟକଂ ଅପହରିତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନଂ ଏକାବଦ୍ଧଭାୱେ ୱିକୋପିତେ ପାରାଜିକଂ । ଥଲଟ୍ଠାଦୀସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି । ୟାନଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀତିଆଦିମ୍ହି ଦୁତିୟପରିୟେସନାଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦୁକୟୁତ୍ତସ୍ସ ୟାନସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗୋଣାନଂ ଅଟ୍ଠ ପାଦା, ଦ୍ୱେ ଚ ଚକ୍କାନୀତି ଦସ ଠାନାନି । ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସ୍ସ ଧୁରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଜୟତୋ ଗୋଣାନଂ ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଚକ୍କାନଂ ପନ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତପ୍ପଦେସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଗୋଣା ‘‘ନାୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସାମିକୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଧୁରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱା ଫନ୍ଦନ୍ତି ୱା, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଗୋଣେ ପୁନ ଉଜୁକଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା ଧୁରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପାଚନେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେସଂ ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଚକ୍କାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ ।
ସଚେପି ସକଦ୍ଦମେ ମଗ୍ଗେ ଏକଂ ଚକ୍କଂ କଦ୍ଦମେ ଲଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଦୁତିୟଂ ଚକ୍କଂ ଗୋଣା ପରିୱତ୍ତେନ୍ତା ପୱତ୍ତେନ୍ତି, ଏକସ୍ସ ଠିତତ୍ତା ନ ତାୱ ଅୱହାରୋ ହୋତି। ଗୋଣେ ପନ ପୁନ ଉଜୁକଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ଠିତଚକ୍କେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଚତୁୟୁତ୍ତକସ୍ସ ପନ ଅଟ୍ଠାରସ ଠାନାନି, ଅଟ୍ଠୟୁତ୍ତକସ୍ସ ଚତୁତ୍ତିଂସାତି – ଏତେନୁପାୟେନ ୟୁତ୍ତୟାନସ୍ସ ଠାନଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଂ ପନ ଅୟୁତ୍ତକଂ ଧୁରେ ଏକାୟ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଦ୍ୱୀହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଠପିତଂ, ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀନଂ ଚକ୍କାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି । ସଚେ ଧୁରେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ କପ୍ପକତା ହୋତି, ଛ ଠାନାନି । ପଚ୍ଛତୋ ପନ ଅନୁପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଧୁରେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତସ୍ସେୱ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିନୀୱସେନ ତୀଣି ୱା ଚତ୍ତାରି ୱା ଠାନାନି । ଧୁରେନ ଫଲକସ୍ସ ୱା ଦାରୁକସ୍ସ ୱା ଉପରି ଠପିତସ୍ସ ତୀଣି ଠାନାନି । ତଥା ପଥୱିୟଂ ଠପିତସ୍ସ । ତଂ ଧୁରଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଚକ୍କାନଂ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଚକ୍କାନି ଅପନେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ଅକ୍ଖସୀସେହି ଦାରୂନଂ ଉପରି ଠପିତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ତଂ କଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱା ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଭୂମିୟଂ ଠପିତସ୍ସ ଧୁରେନ ଚ ଚତୂହି ଚ ଅକ୍ଖୁଦ୍ଧୀହି ପତିଟ୍ଠିତୱସେନ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି । ତଂ ଧୁରେ ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢତୋ ଉଦ୍ଧୀନଂ ପଚ୍ଛିମନ୍ତେହି ପୁରିମନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଉଦ୍ଧୀସୁ ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢତୋ ଉଦ୍ଧୀନଂ ପୁରିମନ୍ତେହି ପଚ୍ଛିମନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ପସ୍ସେ ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢତୋ ଉଦ୍ଧୀନଂୟେୱ ତିରିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅତିକ୍କମେନ ପାରାଜିକଂ । ମଜ୍ଝେ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ପଥୱିତୋ ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ଉଦ୍ଧିଖାଣୁକା ନ ହୋନ୍ତି, ସମମେୱ ବାହଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅକ୍ଖସୀସାନି ପୱେସିତାନି ହୋନ୍ତି, ତଂ ହେଟ୍ଠିମତଲସ୍ସ ସମନ୍ତା ସବ୍ବଂ ପଥୱିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନାତିକ୍କମୱସେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭୂମିୟଂ ନାଭିୟା ଠପିତଚକ୍କସ୍ସ ଏକମେୱ ଠାନଂ, ତସ୍ସ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ନେମିପସ୍ସେନ ଚ ନାଭିୟା ଚ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ନେମିୟା ଉଟ୍ଠିତଭାଗଂ ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଫୁସାପେତ୍ୱା ଅରେସୁ ୱା ନେମିୟା ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନା କତଟ୍ଠାନଂ ଠାନଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଠିତେପି ଅୱସେସଟ୍ଠାନେ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପିତଚକ୍କସ୍ସାପି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଭିତ୍ତିତୋ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଛା ପଥୱିତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତୁଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ପଠମଂ ଭୂମିତୋ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପନ ସଚେ ଭିତ୍ତିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ନ କୁପ୍ପତି, ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ଅରେସୁ ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଭିତ୍ତିଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଠିତୋକାସସ୍ସ ଉପରିମୋ ଅନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ଅତିକ୍କମତି, ପାରାଜିକଂ । ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେ ୟାନେ ୟାନସାମିକୋ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଓରୋହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ଅଥଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆରକ୍ଖସୁଞ୍ଞଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା, ‘‘ୟାନଂ ଅୱହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରୋହତି, ତସ୍ସ ପୟୋଗଂ ୱିନାୟେୱ ଗୋଣା ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତା, ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ସେସଂ ନାୱାୟଂ ୱୁତ୍ତସଦିସନ୍ତି ।
ୟାନଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭାରଟ୍ଠକଥା
୧୦୧. ଇତୋ ପରଂ ଭାରୋୟେୱ ଭାରଟ୍ଠଂ। ସୋ ସୀସଭାରାଦିୱସେନ ଚତୁଧା ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ସୀସଭାରାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ସୀସାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସୀସସ୍ସ ତାୱ ପୁରିମଗଲେ ଗଲୱାଟକୋ, ପିଟ୍ଠିଗଲେ କେସଞ୍ଚି କେସନ୍ତେ ଆୱଟ୍ଟୋ ହୋତି, ଗଲସ୍ସେୱ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କେସଞ୍ଚି କେସା ଓରୁୟ୍ହ ଜାୟନ୍ତି, ୟେ କଣ୍ଣଚୂଳିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଧୋଭାଗୋ ଚାତି ଅୟଂ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ଉପରି ସୀସଂ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ସୀସଭାରୋ ନାମ ।
ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, କପ୍ପରେହି ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି, ପିଟ୍ଠିଗଲାୱତ୍ତତୋ ଚ ଗଲୱାଟକତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝାୱତ୍ତତୋ ଚ ଉରପରିଚ୍ଛେଦମଜ୍ଝେ ହଦୟଆୱାଟତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ଖନ୍ଧୋ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ଖନ୍ଧଭାରୋ ନାମ ।
ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝାୱତ୍ତତୋ ପନ ହଦୟଆୱାଟତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ପାଦନଖସିଖା, ଅୟଂ କଟିପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସମନ୍ତତୋ ସରୀରେ ଠିତଭାରୋ କଟିଭାରୋ ନାମ ।
କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ହେଟ୍ଠା ୟାୱ ହତ୍ଥନଖସିଖା, ଅୟଂ ଓଲମ୍ବକପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଠିତଭାରୋ ଓଲମ୍ବକୋ ନାମ ।
ଇଦାନି ସୀସେ ଭାରନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ଅପୁବ୍ବୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ୟାହୀ’’ତି ସାମିକେହି ଅନାଣତ୍ତୋ ସୟମେୱ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦଂ ନାମ ଦେଥ, ଅହଂ ୱୋ ଭଣ୍ଡଂ ୱହାମୀ’’ତି ତେସଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୀସେନ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଥାୱୁତ୍ତସୀସପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନତିକ୍କାମେନ୍ତୋୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଘଂସନ୍ତୋ ସାରେତିପି ପଚ୍ଚାସାରେତିପି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଖନ୍ଧଂ ଓରୋପିତମତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ସାମିକାନଂ ‘‘ୱହତୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତେହି ପନ ଅନାଣତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ । ଖନ୍ଧଂ ପନ ଅନୋରୋପେତ୍ୱାପି ସୀସତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ୟମକଭାରସ୍ସ ପନ ଏକୋ ଭାରୋ ସୀସେ ପତିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠାନାନଂ ୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ସୁଦ୍ଧସୀସଭାରାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ୟୋ ଚାୟଂ ସୀସଭାରେ ୱୁତ୍ତୋ, ଖନ୍ଧଭାରାଦୀସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ହତ୍ଥେଭାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ହତ୍ଥେନ ଗହିତତ୍ତା ଓଲମ୍ବକୋ ‘‘ହତ୍ଥେ ଭାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ସୋ ପଠମଂୟେୱ ଭୂମିତୋ ୱା ଗହିତୋ ହୋତୁ, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ସୀସାଦୀହି ୱା, ‘‘ହତ୍ଥେ ଭାରୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି। ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତାଦିସଂ ଗହନଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ଗଚ୍ଛାଦୀସୁ ୱା ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଭୂମିତୋ ଗଣ୍ହାତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ତେସଂ ଭାରାନଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ପାତରାସାଦିକାରଣା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କେସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକନ୍ତି ।
ଭାରଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆରାମଟ୍ଠକଥା
୧୦୨. ଆରାମଟ୍ଠେପି – ଆରାମଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆରାମୋ ନାମ ପୁପ୍ଫାରାମୋ ଫଲାରାମୋ’’ତି ଆହ । ତେସୁ ୱସ୍ସିକାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫନକୋ ପୁପ୍ଫାରାମୋ। ଅମ୍ବଫଲାଦୀନଂ ଫଲନକୋ ଫଲାରାମୋ। ଆରାମେ ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଭୂମଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ।
ତତ୍ଥଜାତକେ ପନ ମୂଲନ୍ତି ଉସୀରହିରିୱେରାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ମୂଲଂ, ତଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ୱା ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟେନ ମୂଲେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ପାରାଜିକଂ । କନ୍ଦୋପି ମୂଲେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଉପ୍ପାଟେନ୍ତସ୍ସ ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଭିସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଚନ୍ତି ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ୱା ରଜନତ୍ଥାୟ ୱା ଉପୟୋଗଗମନୂପଗଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖତ୍ତଚଂ; ତଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ୱା ଉପ୍ପାଟିତଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ମୂଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରାଜିକଂ । ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱସ୍ସିକମଲ୍ଲିକାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ, ତଂ ଓଚିନିତ୍ୱା ୱା ଓଚିନିତଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଲପଦୁମେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରାଜିକଂ । ପୁପ୍ଫାନମ୍ପି ହି ୱଣ୍ଟଂ ୱା ବନ୍ଧନଂ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ରକ୍ଖତି । ୱଣ୍ଟବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ କେସଞ୍ଚି ସୂଚିକା ହୋତି, ସା ନ ରକ୍ଖତି । ଫଲନ୍ତି ଅମ୍ବଫଲତାଲଫଲାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି, ତଂ ରୁକ୍ଖତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ରୁକ୍ଖେ ଲଗ୍ଗିତକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପନେତ୍ୱା ଠପିତଂ ଭୂମଟ୍ଠାଦିସଙ୍ଗହିତମେୱ ।
ଆରାମଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜତୀତି ପରସନ୍ତକଂ ‘‘ମମ ସନ୍ତକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମୁସା ଭଣିତ୍ୱା ଅଭିୟୁଞ୍ଜତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । ସାମିକସ୍ସ ୱିମତିଂଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲତାୟ ବଲୱନିସ୍ସିତାଦିଭାୱେନ ୱା ଆରାମସାମିକସ୍ସ ସଂସୟଂ ଜନେତି । କଥଂ ? ତଞ୍ହି ତଥା ୱିନିଚ୍ଛୟପ୍ପସୁତଂ ଦିସ୍ୱା ସାମିକୋ ଚିନ୍ତେତି – ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଇମଂ ଆରାମଂ ଅତ୍ତନୋ କାତୁଂ, ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ’’ତି । ଏୱଂ ତସ୍ସ ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ତେନ ଉପ୍ପାଦିତା ହୋତି, ତସ୍ମା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଧୁରଂନିକ୍ଖିପତୀତି ୟଦା ପନ ସାମିକୋ ‘‘ଅୟଂ ଥଦ୍ଧୋ କକ୍ଖଳୋ ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତରାୟମ୍ପି ମେ କରେୟ୍ୟ, ଅଲଂ ଦାନି ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଆରାମେନା’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ସୟମ୍ପି କତଧୁରନିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଅଥ ଚ ପନ ସାମିକେନ ଧୁରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତେପି ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋ ଧୁରଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ‘‘ଇମଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୀଳେତ୍ୱା ମମ ଆଣାପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଙ୍କାରପ୍ପଟିସ୍ସାୱିଭାୱେ ନଂ ଠପେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାତବ୍ବଭାୱେ ସଉସ୍ସାହୋ ହୋତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଅଥାପି ଅଭିୟୁଞ୍ଜକୋ ‘‘ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନ ଦାନି ନଂ ଇମସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସାମିକୋ ପନ ନ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ପକ୍ଖଂ ପରିୟେସତି, କାଲଂ ଆଗମେତି, ‘‘ଲଜ୍ଜିପରିସଂ ତାୱ ଲଭାମି, ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁନ ଗହଣେୟେୱ ସଉସ୍ସାହୋ ହୋତି, ରକ୍ଖତିୟେୱ । ୟଦା ପନ ସୋପି ‘‘ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ସାମିକୋପି ‘‘ନ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି – ଏୱଂ ଉଭୋପି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ତଦା ଅଭିୟୁଞ୍ଜକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ପନ ଅଭିୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କୁରୁମାନୋ ଅନିଟ୍ଠିତେ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ସାମିକେନପି ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ଅକତେ ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସାମିକଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ତତୋ କିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ ।
ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ୱା ରାଜକୁଲେ ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କରୋନ୍ତୋ । ସାମିକଂ ପରାଜେତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟିକାନଂ ଉକ୍କୋଚଂ ଦତ୍ୱା କୂଟସକ୍ଖିଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଆରାମସାମିକଂ ଜିନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସାତି ନ କେୱଲଂ ତସ୍ସେୱ, ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସାଧନେ ପୱତ୍ତାନଂ କୂଟୱିନିଚ୍ଛୟିକାନମ୍ପି କୂଟସକ୍ଖୀନମ୍ପି ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସାମିକସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପୱସେନେୱ ପରାଜୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ହି ଅପରାଜିତୋୱ ହୋତି । ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋ ପରଜ୍ଜତୀତି ସଚେପି ଧମ୍ମେନ ୱିନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସୟଂ ପରାଜୟଂ ପାପୁଣାତି; ଏୱମ୍ପି ମୁସାୱାଦେନ ସାମିକାନଂ ପୀଳାକରଣପଚ୍ଚୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।
ଆରାମଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିହାରଟ୍ଠକଥା
୧୦୩. ୱିହାରଟ୍ଠେପି – ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅଭିୟୋଗେପି ଚେତ୍ଥ ଚାତୁଦ୍ଦିସଂ ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିନ୍ନଂ ୱିହାରଂ ୱା ପରିୱେଣଂ ୱା ଆୱାସଂ ୱା ମହନ୍ତମ୍ପି ଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ଅଭିୟୁଞ୍ଜତୋ ଅଭିୟୋଗୋ ନ ରୁହତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି । କସ୍ମା ? ସବ୍ବେସଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ । ନ ହେତ୍ଥ ସବ୍ବେ ଚାତୁଦ୍ଦିସା ଭିକ୍ଖୂ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୀତି। ଦୀଘଭାଣକାଦିଭେଦସ୍ସ ପନ ଗଣସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସନ୍ତକଂ ଅଭିୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସକ୍କୋତି ତେ ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପାପେତୁଂ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଆରାମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ୱିହାରଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖେତ୍ତଟ୍ଠକଥା
୧୦୪. ଖେତ୍ତଟ୍ଠେପି – ଖେତ୍ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ୱା ଅପରଣ୍ଣଂ ୱା ଜାୟତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ଣନ୍ତି ସାଲିଆଦୀନି ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନି; ଅପରଣ୍ଣନ୍ତି ମୁଗ୍ଗମାସାଦୀନି; ଉଚ୍ଛୁଖେତ୍ତାଦିକମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଇଧାପି ଚତୂହି ଠାନେହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥଜାତକେ ପନ ସାଲିସୀସାଦୀନି ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ୱା ଏକମେକଂ ହତ୍ଥେନେୱ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଅସିତେନ ଲାୟିତ୍ୱା ୱା ବହୂନି ଏକତୋ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ମିଂ ବୀଜେ ୱା ସୀସେ ୱା ମୁଟ୍ଠିୟଂ ୱା ମୁଗ୍ଗମାସାଦିଫଲେ ୱା ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ବନ୍ଧନା ମୋଚିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ପନ ଦଣ୍ଡକୋ ୱା ୱାକୋ ୱା ତଚୋ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ରକ୍ଖତି ।
ୱୀହିନାଳଂ ଦୀଘମ୍ପି ହୋତି, ୟାୱ ଅନ୍ତୋନାଳତୋ ୱୀହିସୀସଦଣ୍ଡକୋ ନ ନିକ୍ଖମତି, ତାୱ ରକ୍ଖତି । କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ନାଳତୋ ଦଣ୍ଡକସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅସିତେନ ଲାୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ପନ ମୁଟ୍ଠିଗତେସୁ ହେଟ୍ଠା ଛିନ୍ନେସୁପି ସଚେ ସୀସାନି ଜଟିତାନି, ରକ୍ଖନ୍ତି ତାୱ । ୱିଜଟେତ୍ୱା ପନ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଉକ୍ଖିପତୋ ସଚେ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ପାରାଜିକଂ । ସାମିକେହି ପନ ଲାୟିତ୍ୱା ଠପିତଂ ସଭୁସଂ ୱା ଅଭୁସଂ ୱା କତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ୟେନ ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପରିକପ୍ପେତି ‘‘ଇଦଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସାରମେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ରକ୍ଖତି ତାୱ । ମଦ୍ଦନପପ୍ଫୋଟନେସୁ ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ପଚ୍ଛା ଭାଜନଗତେ କତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଅଭିୟୋଗୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ।
ଖୀଲସଙ୍କମନାଦୀସୁ ପଥୱୀ ନାମ ଅନଗ୍ଘା । ତସ୍ମା ସଚେ ଏକେନେୱ ଖୀଲେନ ଇତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପଥୱିପ୍ପଦେସଂ ସାମିକାନଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କରୋତି, ତସ୍ମିଂ ଖୀଲେ ନାମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ସଙ୍କାମିତମତ୍ତେ ତସ୍ସ ଚ, ୟେ ଚସ୍ସ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା, ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱୀହି ଖୀଲେହି ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ପଠମେ ଖୀଲେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ଦୁତିୟେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ତୀହି ଗହେତବ୍ବଂ ହୋତି, ପଠମେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦୁତିୟେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତତିୟେ ପାରାଜିକଂ । ଏୱଂ ବହୁକେସୁପି ଅୱସାନେ ଦ୍ୱେ ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମେହି ଦୁକ୍କଟଂ, ଅୱସାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ରଜ୍ଜୁଂ ୱାତି ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଞାପେତୁକାମୋ ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ପସାରେତି, ୟଟ୍ଠିଂ ୱା ପାତେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଇଦାନି ଦ୍ୱୀହି ପୟୋଗେହି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତେସଂ ପଠମେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଦୁତିୟେ ପାରାଜିକଂ ।
ୱତିଂ ୱାତି ପରସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ପରିକ୍ଖେପୱସେନ ଅତ୍ତନୋ କାତୁକାମୋ ଦାରୂନି ନିଖଣତି, ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଅନାଗତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ତତ୍ତକେନ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସାଖାପରିୱାରେନେୱ ଅତ୍ତନୋ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସାଖାପାତନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ୟେନ ୟେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଠମପୟୋଗେହି ଦୁକ୍କଟଂ । ଅୱସାନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ମରିୟାଦଂ ୱାତି ପରସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଞାପେତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ଖେତ୍ତମରିୟାଦଂ
କେଦାରପାଳିଂ ୟଥା ପରସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମତି, ଏୱଂ ସଙ୍କାମେତି, ପଂସୁମତ୍ତିକାଦୀହି ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥତଂ କରୋତି, ଅକତଂ ୱା ପନ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ପୁରିମପୟୋଗେହି ଦୁକ୍କଟଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଏକେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଇତରେନ ପାରାଜିକନ୍ତି ।
ଖେତ୍ତଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠକଥା
୧୦୫. ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠେପି – ୱତ୍ଥୁଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁ ନାମ ‘‘ଆରାମୱତ୍ଥୁ ୱିହାରୱତ୍ଥୂ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ବୀଜଂ ୱା ଉପରୋପକେ ୱା ଅରୋପେତ୍ୱାୱ କେୱଲଂ ଭୂମିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ପାକାରାନଂ ୟେନ କେନଚି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ଅପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ପୁପ୍ଫାରାମାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଠପିତୋ ଭୂମିଭାଗୋ ଆରାମୱତ୍ଥୁ ନାମ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଏକୱିହାରପରିୱେଣଆୱାସାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଠପିତୋ ଭୂମିଭାଗୋ ୱିହାରୱତ୍ଥୁ ନାମ । ୟୋପି ପୁବ୍ବେ ଆରାମୋ ଚ ୱିହାରୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱିନସ୍ସିତ୍ୱା ଭୂମିମତ୍ତୋ ଠିତୋ, ଆରାମୱିହାରକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି, ସୋପି ଆରାମୱିହାରୱତ୍ଥୁସଙ୍ଗହେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥ ଖେତ୍ତଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱାତି ।
ୱତ୍ଥୁଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦୬. ଗାମଟ୍ଠେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥା
୧୦୭. ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠେ – ଅରଞ୍ଞଂ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି, ତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅରଞ୍ଞଂ ନାମ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି; ଇଧ ପନ ୟଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ସାରକ୍ଖଂ, ୟତୋ ନ ୱିନା ମୂଲେନ କଟ୍ଠଲତାଦୀନି ଗହେତୁଂ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ନ ପରିଗ୍ଗହିତଭାୱୋ ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । ୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେନ ଅରଞ୍ଞଂ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଆରାମଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ।
ତତ୍ଥଜାତକେସୁ ପନେତ୍ଥ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ମହଗ୍ଘରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଲତଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ୱେତ୍ତୋପି ଲତାପି ଲତା ଏୱ; ତତ୍ଥ ୟୋ ୱେତ୍ତୋ ୱା ଲତା ୱା ଦୀଘା ହୋତି, ମହାରୁକ୍ଖେ ଚ ଗଚ୍ଛେ ଚ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ୱେଠେତ୍ୱା ୱା ଗତା, ସା ମୂଲେ ଛିନ୍ନାପି ଅୱହାରଂ ନ ଜନେତି ଅଗ୍ଗେ ଛିନ୍ନାପି, ୟଦା ପନ ଅଗ୍ଗେପି ମୂଲେପି ଛିନ୍ନା ହୋତି, ତଦା ଅୱହାରଂ ଜନେତି । ସଚେ ପନ ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତା ହୋତି, ୱେଠେତ୍ୱା ଠିତା ପନ ରୁକ୍ଖତୋ ମୋଚିତମତ୍ତା ଅୱହାରଂ ଜନେତି ।
ତିଣଂୱାତି ଏତ୍ଥ ତିଣଂ ୱା ହୋତୁ ପଣ୍ଣଂ ୱା, ସବ୍ବଂ ତିଣଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ; ତଂ ଗେହଚ୍ଛଦନାଦୀନମତ୍ଥାୟ ପରେହି ଛିନ୍ନଂ ୱା ଅତ୍ତନା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତିଣପଣ୍ଣମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱାକଛଲ୍ଲି ଆଦି, ୟତ୍ଥ ସାମିକା ସାଲୟା, ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ଠପିତୋ ଅଦ୍ଧଗତୋପି ରୁକ୍ଖୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ୟୋ ପନ ଅଗ୍ଗେ ଚ ମୂଲେ ଚ ଛିନ୍ନୋ ହୋତି, ସାଖାପିସ୍ସ ପୂତିକା ଜାତା, ଛଲ୍ଲିୟୋପି ଗଳିତା, ‘‘ଅୟଂ ସାମିକେହି ଛଡ୍ଡିତୋ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଲକ୍ଖଣଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସାପି ୟଦା ଲକ୍ଖଣଂ ଛଲ୍ଲିୟା ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତଦା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଗେହାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଦା ତାନି କତାନି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ଦାରୂନିପି ଅରଞ୍ଞେ ୱସ୍ସେନ ଚ ଆତପେନ ଚ ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ଈଦିସାନିପି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଛଡ୍ଡିତାନୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅରଞ୍ଞସାମିକା ଏତେସଂ ଅନିସ୍ସରା । ୟେହି ଅରଞ୍ଞସାମିକାନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦତ୍ୱା ଛିନ୍ନାନି, ତେ ଏୱ ଇସ୍ସରା, ତେହି ଚ ତାନି ଛଡ୍ଡିତାନି, ନିରାଲୟା ତତ୍ଥ ଜାତାତି ।
ୟୋପି ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଂୟେୱ ଅରଞ୍ଞପାଲାନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଥାରୁଚିତେ ରୁକ୍ଖେ ଗାହାପେତି, ତସ୍ସ ତେସଂ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱାପି ୟଥାରୁଚିତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ପୱିସନ୍ତୋ ଅଦତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ରୁକ୍ଖେ ଗାହାପେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତେସଂ ଦାତବ୍ବଂ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ଅଥାପି ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦାତବ୍ବମେୱ । ସଚେ କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଗନ୍ତୁଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ, ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ କୋଚି ଇସ୍ସରଜାତିକୋ ଧନଂ ଅଦତ୍ୱାୱ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭାଗଂ ମା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱାରେତି, ଅରଞ୍ଞପାଲା ଚ ‘‘ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତାପସାନଞ୍ଚ ଭାଗଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତା କୁତୋ ଲଚ୍ଛାମ, ଦେଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଦାତବ୍ବମେୱ ।
ୟୋ ପନ ଅରଞ୍ଞପାଲେସୁ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତେସୁ ୱା କୀଳାପସୁତେସୁ ୱା କତ୍ଥଚି ପକ୍କନ୍ତେସୁ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଅରଞ୍ଞପାଲା’’ତି ପକ୍କୋସିତ୍ୱାପି ଅଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ୟୋପି ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ୱା ଅସ୍ସତିୟା ଅତିକ୍କମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ୟସ୍ସାପି ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଚୋରୋ ୱା ହତ୍ଥୀ ୱା ୱାଳମିଗୋ ୱା ମହାମେଘୋ ୱା ୱୁଟ୍ଠହତି, ସୋ ଚ ତମ୍ହା ଉପଦ୍ଦୱା ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ ସହସା ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ଆରକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସୁଙ୍କଘାତତୋପି ଗରୁକତରଂ । ସୁଙ୍କଘାତସ୍ସ ହି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱା ଦୂରତୋୱ ପରିହରନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିହରନ୍ତସ୍ସ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତୋପି ପାରାଜିକମେୱ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉଦକକଥା
୧୦୮. ଉଦକେ ପନ – ଭାଜନଗତନ୍ତି ଉଦକଦୁଲ୍ଲଭକାଲେ ଉଦକମଣିକାଦୀସୁ ଭାଜନେସୁ ସଙ୍ଗୋପେତ୍ୱା ଠପିତଂ; ତଂ ୟସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଠପିତଂ ହୋତି, ତଂ ଭାଜନଂ ଆୱିଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ୱା ତତ୍ଥ ପୋକ୍ଖରଣୀତଳାକେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପିତେଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ମରିୟାଦଚ୍ଛେଦନେ ପନ ତତ୍ଥ ଜାତକଭୂତଗାମେନ ସଦ୍ଧିମ୍ପି ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅଦିନ୍ନାଦାନପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । ତଞ୍ଚ ପନ ପହାରେ ପହାରେ ହୋତି । ଅନ୍ତୋଠତ୍ୱା ବହିମୁଖୋ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ବହି ଅନ୍ତେନ କାରେତବ୍ବୋ । ବହି ଠତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖୋ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଅନ୍ତେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଠପେତ୍ୱା ତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ମଜ୍ଝେନ କାରେତବ୍ବୋ । ମରିୟାଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ଗାୱୋ ପକ୍କୋସତି, ଗାମଦାରକେହି ୱା ପକ୍କୋସାପେତି, ତା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଖୁରେହି ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ତେନେୱ ଛିନ୍ନା ହୋତି । ମରିୟାଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ଗାୱୋ ଉଦକେ ପୱେସେତି, ଗାମଦାରକେହି ୱା ପୱେସାପେତି, ତାହି ଉଟ୍ଠାପିତୱୀଚିୟୋ ମରିୟାଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗାମଦାରକେ ୱା ‘‘ଉଦକେ କୀଳଥା’’ତି ୱଦତି, କୀଳନ୍ତେ ୱା ଉତ୍ରାସେତି, ତେହି ଉଟ୍ଠାପିତୱୀଚିୟୋପି ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଉଦକେ ଜାତରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଛିନ୍ଦାପେତି, ତେନପି ପତନ୍ତେନ ଉଟ୍ଠାପିତୱୀଚିୟୋ ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେନେୱ ଛିନ୍ନା ହୋତି । ମରିୟାଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ତଳାକରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ତଳାକତୋ ନିବ୍ବହନଉଦକଂ ୱା ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବଂ ୱା ପିଦହତି, ଅଞ୍ଞତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱା ଉଦକଂ ୟଥା ଏତ୍ଥ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପାଳିଂ ୱା ବନ୍ଧତି, ମାତିକଂ ୱା ଉଜୁକଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ଠିତଂ ଅତ୍ତନୋ ତଳାକଂ ୱା ଭିନ୍ଦତି, ଉସ୍ସନ୍ନଂ ଉଦକଂ ମରିୟାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତେନେୱ ଛିନ୍ନା ହୋତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଗ୍ଘାନୁରୂପେନ ଅୱହାରେନ କାରେତବ୍ବୋ ।
ନିଦ୍ଧମନପନାଳିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ତେନ ମରିୟାଦାୟ ଦୁବ୍ବଲାୟ କତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ଅନାଣତ୍ତେହି ଗାମଦାରକେହି ଆରୋପିତା ୱା ଗାୱିୟୋ ଖୁରେହି ମରିୟାଦଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଧମ୍ମତାୟ ଅନାଣତ୍ତେହି ୱା ଗାମଦାରକେହି ଉଦକେ ପୱେସିତା ୱୀଚିୟୋ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଗାମଦାରକା ୱା ସୟମେୱ ପୱିସିତ୍ୱା କୀଳନ୍ତା ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତି ଅନ୍ତୋଉଦକେ ୱା ରୁକ୍ଖୋ ଅଞ୍ଞେନ ଛିଜ୍ଜମାନୋ ପତିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେତି, ଉଟ୍ଠାପିତା ୱୀଚିୟୋ ମରିୟାଦଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ସଚେପି ମରିୟାଦଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ସୁକ୍ଖତଳାକସ୍ସ ଉଦକନିବ୍ବହନଟ୍ଠାନଂ ୱା ଉଦକନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବଂ ୱା ପିଦହତି, ଅଞ୍ଞତୋ ଗମନମଗ୍ଗେ ୱା ପାଳିଂ ବନ୍ଧତି, ସୁକ୍ଖମାତିକଂ ୱା ଉଜୁକଂ କରୋତି, ପଚ୍ଛା ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ଉଦକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମରିୟାଦଂ ଭିନ୍ଦତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ।
ୟୋ ପନ ନିଦାଘେ ସୁକ୍ଖୱାପିୟା ମରିୟାଦଂ ୟାୱ ତଲଂ ପାପେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତି, ପଚ୍ଛା ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ଆଗତାଗତଂ ଉଦକଂ ପଲାୟତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ୟତ୍ତକଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପାଦମତ୍ତଗ୍ଘନକମ୍ପି ଅଦେନ୍ତୋ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ଅସ୍ସମଣୋ ହୋତି ।
ୟଂ ପନ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ ତଳାକଂ ହୋତି; ତଳାକେ ଉଦକସ୍ସ ସବ୍ବେପି ମନୁସ୍ସା ଇସ୍ସରା । ହେଟ୍ଠତୋ ପନସ୍ସ ସସ୍ସାନି କରୋନ୍ତି, ସସ୍ସପାଲନତ୍ଥଂ ତଳାକତୋ ମହାମାତିକା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଖେତ୍ତମଜ୍ଝେନ ୟାତି, ସାପି ସଦା ସନ୍ଦନକାଲେ ସବ୍ବସାଧାରଣା । ତତୋ ପନ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକା ନୀହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ କେଦାରେସୁ ଉଦକଂ ପୱେସେନ୍ତି । ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଗହେତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ନିଦାଘସମୟେୱ ଉଦକେ ମନ୍ଦୀଭୂତେ ୱାରେନ ଉଦକଂ ଦେନ୍ତି, ୟୋ ଉଦକୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ନ ଲଭତି, ତସ୍ସ ସସ୍ସାନି ମିଲାୟନ୍ତି; ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱାରେ ଅଞ୍ଞୋ ଗହେତୁଂ ନ ଲଭତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରେସଂ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାତୋ ୱା କେଦାରତୋ ୱା ଉଦକଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ମାତିକଂ ୱା କେଦାରଂ ୱା ପୱେସେତି, ଅଟୱିମୁଖଂ ୱା ୱାହେତି, ଅୱହାରୋ ୱସ୍ସ ହୋତି ।
ୟୋପି ‘‘ଚିରେନ ମେ ଉଦକୱାରୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦଞ୍ଚ ସସ୍ସଂ ମିଲାୟତୀ’’ତି ପରେସଂ କେଦାରେ
ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ପୱିସନମଗ୍ଗଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କେଦାରଂ ପୱେସେତି, ଅୱହାରୋ ଏୱ । ସଚେ ପନ ତଳାକତୋ ଅନିଗ୍ଗତେ ପରେସଂ ମାତିକାମୁଖଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେୱ ଉଦକେ ସୁକ୍ଖମାତିକଂୟେୱ ୟଥା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଉଦକଂ ଅଞ୍ଞେସଂ କେଦାରେ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋୟେୱ କେଦାରଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବନ୍ଧତି । ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା ସୁବଦ୍ଧା, ନିକ୍ଖନ୍ତେ ବଦ୍ଧା, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ତଳାକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୟମେୱ ନିଦ୍ଧମନପନାଳିଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କେଦାରଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପି ନତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । କସ୍ମା ? ତଳାକଂ ନିସ୍ସାୟ ଖେତ୍ତସ୍ସ କତତ୍ତା । କୁରୁନ୍ଦିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘ଅୱହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ କାଲଞ୍ଚ ଦେସଞ୍ଚା’’ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ନ ସମେତି । ତସ୍ମା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ।
ଉଦକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦନ୍ତପୋନକଥା
୧୦୯. ଦନ୍ତପୋଣଂ ଆରାମଟ୍ଠକୱିନିଚ୍ଛୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱେତନଭତୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ୱା ପକ୍ଖମାସୱାରେନ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଆହରତି, ସୋ ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତି, ତାୱ ତସ୍ସେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥଜାତକଂ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ, ତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ଗଣପୁଗ୍ଗଲଗିହିମନୁସ୍ସସନ୍ତକେପି ଛିନ୍ନକେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକେ ଚ । ତେସଂ ଆରାମୁୟ୍ୟାନଭୂମୀସୁ ଜାତଂ ସାମଣେରା ୱାରେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଆହରନ୍ତା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନମ୍ପି ଆହରନ୍ତି, ତଂ ୟାୱ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ନ ପଟିଚ୍ଛାପେନ୍ତି, ତାୱ ସବ୍ବଂ ତେସଂୟେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ୟଦା ପନ ତେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠମାଳକେ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ‘‘ୟଥାସୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି; ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ୱତ୍ତଂ ପନ ଜାନିତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ଦେୱସିକଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓସରତି, ତେନ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଏକମେୱ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଦେୱସିକଂ ନ ଓସରତି, ପଧାନଘରେ ୱସିତ୍ୱା ଧମ୍ମସୱନେ ୱା ଉପୋସଥଗ୍ଗେ ୱା ଦିସ୍ସତି, ତେନ ପମାଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚଦନ୍ତକଟ୍ଠାନି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଖାଦିତବ୍ବାନି । ତେସୁ ଖୀଣେସୁ ସଚେ ପୁନପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠମାଳକେ ବହୂନି ହୋନ୍ତିୟେୱ, ପୁନପି ଆହରିତ୍ୱା ଖାଦିତବ୍ବାନି । ୟଦି ପନ ପମାଣଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଆହରତି, ତେସୁ ଅକ୍ଖୀଣେସୁୟେୱ ମାଳକେ ଖୀୟନ୍ତି, ତତୋ କେଚି ଥେରା ‘‘ୟେହି ଗହିତାନି, ତେ ପଟିଆହରନ୍ତୂ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, କେଚି ‘‘ଖାଦନ୍ତୁ, ପୁନ ସାମଣେରା ଆହରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ୱିୱାଦପରିହରଣତ୍ଥଂ ପମାଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ଗହଣେ ପନ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦନ୍ତପୋନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱନପ୍ପତିକଥା
୧୧୦. ୱନସ୍ସ ପତୀତି ୱନପ୍ପତି; ୱନଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବୋପି ମନୁସ୍ସେହି ପରିଗ୍ଗହିତରୁକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ଅମ୍ବଲବୁଜପନସାଦିକୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ମରିଚୱଲ୍ଲିଆଦୀନି ଆରୋପେନ୍ତି, ସୋ ଛିଜ୍ଜମାନୋ ସଚେ ଏକାୟପି ଛଲ୍ଲିୟା ୱା ୱାକେନ ୱା ସକଲିକାୟ ୱା ଫେଗ୍ଗୁନା ୱା ସମ୍ବଦ୍ଧୋୱ ହୁତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପତତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ ।
ୟୋ ପନ ଛିନ୍ନୋପି ୱଲ୍ଲୀହି ୱା ସାମନ୍ତରୁକ୍ଖସାଖାହି ୱା ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ସନ୍ଧାରିତତ୍ତା ଉଜୁକମେୱ ତିଟ୍ଠତି, ପତନ୍ତୋ ୱା ଭୂମିଂ ନ ପାପୁଣାତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ପରିହାରୋ, ଅୱହାରୋ ଏୱ ହୋତି । ୟୋପି କକଚେନ ଛିନ୍ନୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ତଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟୋ ପନ ରୁକ୍ଖଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଚାଲେତ୍ୱା ପାତେତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଚାଲାପେତି; ଅଞ୍ଞଂ ୱାସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ପରେନ ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରାପେତି; ମକ୍କଟେ ୱା ପରିପାତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆରୋପେତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଆରୋପାପେତି; ୱଗ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା ତତ୍ଥ ଆରୋପେତି, ପରେନ ୱା ଆରୋପାପେତି; ତା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ପାତେନ୍ତି, ତସ୍ସେୱ ଅୱହାରୋ ।
ସଚେ ପନ ତେନ ରୁକ୍ଖେ ଦୁବ୍ବଲେ କତେ ଅଞ୍ଞୋ ଅନାଣତ୍ତୋ ଏୱ ତଂ ଚାଲେତ୍ୱା ପାତେତି,
ରୁକ୍ଖେନ ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମକ୍କଟା ୱା ୱଗ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା ଆରୋହନ୍ତି, ପରୋ ୱା ଅନାଣତ୍ତୋ ଆରୋପେତି, ସୟଂ ୱା ଏସ ୱାତମୁଖଂ ସୋଧେତି, ବଲୱୱାତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ ପାତେତି; ସବ୍ବତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ୱାତମୁଖସୋଧନଂ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ପତ୍ତେ ୱାତେ ସୁକ୍ଖମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣାଦୀହି ସମେତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ରୁକ୍ଖଂ ଆୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ଆକୋଟେତି, ଅଗ୍ଗିଂ ୱା ଦେତି, ମଣ୍ଡୁକକଣ୍ଟକଂ ୱା ୱିସଂ ୱା ଆକୋଟେତି, ୟେନ ସୋ ମରତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱାତି ।
ୱନପ୍ପତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ହରଣକକଥା
୧୧୧. ହରଣକେ – ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହରଣକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଆମସତୀତି ପରଂ ସୀସଭାରାଦୀହି ଭଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆମସତି, ଏତ୍ତାୱତା ଅସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଫନ୍ଦାପେତୀତି ଆକଡ୍ଢନୱିକଡ୍ଢନଂ କରୋତି, ସାମିକୋ ନ ମୁଞ୍ଚତି, ତେନସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଠାନା ଚାୱେତୀତି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସାମିକସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୋଚେତି, ତେନସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ତଂ ଭଣ୍ଡସାମିକୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୋଥେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ମୋଚାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଭିକ୍ଖୁ ପଠମଗ୍ଗହଣେନେୱ ପାରାଜିକୋ । ସୀସତୋ ୱା କଣ୍ଣତୋ ୱା ଗୀୱତୋ ୱା ହତ୍ଥତୋ ୱା ଅଲଙ୍କାରଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୀସାଦୀହି ମୋଚିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ହତ୍ଥେ ପନ ୱଲୟଂ ୱା କଟକଂ ୱା ଅନୀହରିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗବାହଂ ଘଂସନ୍ତୋୱ ଅପରାପରଂ ୱା ସାରେତି, ଆକାସଗତଂ ୱା କରୋତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ରୁକ୍ଖମୂଲଚୀୱରୱଂସେସୁ ୱଲୟମିୱ ନ ପାରାଜିକଂ ଜନେତି । କସ୍ମା ? ସୱିଞ୍ଞାଣକତ୍ତା । ସୱିଞ୍ଞାଣକକୋଟ୍ଠାସଗତଞ୍ହି ୟାୱ ତତୋ ନ ନୀହଟଂ, ତାୱ ତତ୍ଥେୱ ହୋତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକପାଦକଟକକଟୂପଗପିଳନ୍ଧନେସୁ ।
ୟୋ ପନ ପରସ୍ସ ନିୱତ୍ଥସାଟକଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ପରୋ ଚ ସଲଜ୍ଜିତାୟ ସହସା ନ ମୁଞ୍ଚତି, ଏକେନନ୍ତେନ ଚୋରୋ କଡ୍ଢତି, ଏକେନନ୍ତେନ ପରୋ, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ପରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥାପି ତଂ କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଦେସୋ ହତ୍ଥଗତୋ ହୋତି, ସୋ ଚ ପାଦଂ ଅଗ୍ଘତି ପାରାଜିକମେୱ । ସହଭଣ୍ଡହାରକନ୍ତି ‘‘ସଭଣ୍ଡହାରକଂ ଭଣ୍ଡଂ ନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ୟାହୀ’’ତି ଭଣ୍ଡହାରକଂ ତଜ୍ଜେତି, ସୋ ଭୀତୋ ଚୋରେନ ଅଧିପ୍ପେତଦିସାଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ପାଦଂ ସଙ୍କାମେତି, ଚୋରସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ଦୁତିୟେ ପାରାଜିକଂ । ପାତାପେତୀତି ଅଥାପି ଚୋରୋ ଭଣ୍ଡହାରକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଆୱୁଧଂ ଦିସ୍ୱା ସାସଙ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ପାତାପେତ୍ୱା ଗହେତୁକାମୋ ଏକମନ୍ତଂ ପଟିକ୍କମ୍ମ ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପାତାପେତି, ପରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ପାତାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତିଆଦି ପନ ପରିକପ୍ପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ହି ଭଣ୍ଡଂ ପାତାପେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ମମ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ପାତାପେତି, ତସ୍ସ ପାତାପନେ ଚ ଆମସନେ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ପାଦଗ୍ଘନକସ୍ସ ଠାନା ଚାୱନେ ପାରାଜିକଂ । ତଂ ପଚ୍ଛା ପଟିପାତିୟମାନସ୍ସ ମୁଞ୍ଚତୋପି ନତ୍ଥିୟେୱ ସମଣଭାୱୋ । ୟୋପି ଭଣ୍ଡହାରକଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠ, ତିଟ୍ଠ, ଭଣ୍ଡଂ ପାତେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପାତାପେତି, ତସ୍ସାପି ତେନ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ୟୋ ପନ ‘‘ତିଟ୍ଠ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱଦତି, ‘‘ପାତେହୀ’’ତି ନ ୱଦତି; ଇତରୋ ଚ ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଏସ ମଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ, ଘାତେୟ୍ୟାପି ମ’’ ନ୍ତି ସାଲୟୋୱ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହନଟ୍ଠାନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ପୁନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପକ୍କମତି, ପାତନପଚ୍ଚୟା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ମୟା ପାତାପେନ୍ତେନେୱ ଇଦଂ ମମ ସନ୍ତକଂ କତ’’ନ୍ତି ତତୋ ନଂ ସକସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହାତି; ଗହଣେ ରକ୍ଖତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ସାମିକାନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ସୋ ଇମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗତୋ, ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ଦାନି ଇଦ’’ନ୍ତି ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଗଣ୍ହତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ପନ ସାମିକୋ ‘‘ତିଟ୍ଠ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେନେୱ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନି ଇଦଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ନିରାଲୟୋ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟତି, ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋ ଉଦ୍ଧାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବଂ, ଅଦେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୟୋଗେନ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତାତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୱିଚାରଣା ଏୱ ନତ୍ଥି । ପୁରିମନୟେନେୱ ସକସଞ୍ଞାୟ ୱା ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ହରଣକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉପନିଧିକଥା
୧୧୨. ଉପନିଧିମ୍ହି – ନାହଂ ଗଣ୍ହାମୀତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେପି ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥ ? ନେୱିଦଂ ମୟ୍ହଂ ଅନୁରୂପଂ, ନ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ‘‘ରହୋ ମୟା ଏତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତଂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଜାନାତି, ‘ଦସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ମେ ନୋ’’’ତି ସାମିକୋ ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତସ୍ସ ଫରୁସାଦିଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ସାମିକୋ ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ତତ୍ର ସଚାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘କିଲମେତ୍ୱା ନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାନେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ସଚେପି ସୋ ଦାନେ ନିରୁସ୍ସାହୋ, ଭଣ୍ଡସ୍ସାମିକୋ ପନ ଗହଣେ ସଉସ୍ସାହୋ, ରକ୍ଖତେୱ । ୟଦି ପନ ସୋ ଦାନେ ନିରୁସ୍ସାହୋ ଭଣ୍ଡସାମିକୋପି ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଧୁରଂ ନିକ୍ଖିପତି, ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାରାଜିକଂ। ୟଦିପି ମୁଖେନ ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଚିତ୍ତେନ ପନ ଅଦାତୁକାମୋ, ଏୱମ୍ପି ସାମିକସ୍ସ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ । ତଂ ପନ ଉପନିଧି ନାମ ସଙ୍ଗୋପନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ପରେହି ଠପିତଭଣ୍ଡଂ, ଅଗୁତ୍ତଦେସତୋ ଠାନା ଚାୱେତ୍ୱା ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପନତ୍ଥାୟ ହରତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନପି ଠାନା ଚାୱେନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତାୱକାଲିକଗ୍ଗହଣେପି ତଥେୱ । ଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ତାୱ ପାଳିୱଣ୍ଣନା।
ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ ପନେତ୍ଥ ପତ୍ତଚତୁକ୍କାଦିୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ – ଏକୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ପରସ୍ସ ମହଗ୍ଘେ ପତ୍ତେ ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ହରିତୁକାମୋ ଠପିତଟ୍ଠାନମସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋପି ପତ୍ତଂ ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ଠପେସି । ସୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ୱାଚାପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟମାନଂ ମହାଥେରମାହ – ‘‘ୱନ୍ଦାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଗନ୍ତୁକଭିକ୍ଖୁ, କାଲସ୍ସେୱମ୍ହି ଗନ୍ତୁକାମୋ, ଅସୁକସ୍ମିଞ୍ଚ ମେ ଠାନେ ଈଦିସେନ ନାମ ଅଂସବଦ୍ଧକେନ ଈଦିସାୟ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାୟ ପତ୍ତୋ ଠପିତୋ । ସାଧାହଂ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଥେରୋ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ଗଣ୍ହି । ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ଚୋରସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୋସି ତ୍ୱଂ ଅୱେଲାୟ ଆଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଭୀତୋ ପଲାୟତି, ପାରାଜିକଂ ପତ୍ୱାୱ ପଲାୟତି । ଥେରସ୍ସ ପନ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ଥେରୋ ‘‘ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହି, ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତି, ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେ ଆଣତ୍ତସଦିସୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିୟ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତାଦିସମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅଦାସି, ଚୋରସ୍ସ ସାମିକେନ ଦିନ୍ନତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପନ ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଚୋରସ୍ସେୱ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅଦାସି, ଇଧାପି ଚୋରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପନ ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଥେରସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଅପରୋ ‘‘ପତ୍ତଂ ଚୋରେସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ନିଦ୍ଦାୟମାନଂ ଥେରଂ ୱନ୍ଦି । ‘‘କୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଗିଲାନଭିକ୍ଖୁ, ଏକଂ ତାୱ ମେ ପତ୍ତଂ ଦେଥ, ଗାମଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ଇଧ ଗିଲାନୋ ନତ୍ଥି, ଚୋରୋ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ହରତୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱେରିଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ୱେରିଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପତ୍ତୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ୱେରିସ୍ସାୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଚୋରସ୍ସେୱ ପତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦେତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଥେରସ୍ସ ପାରାଜିକଂ, ଚୋରସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ‘‘ୱେରିସ୍ସାୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଦେତି, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ ।
ଏକୋ ମହାଥେରୋ ଉପଟ୍ଠାକଂ ଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହ, ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ । ଦହରୋ ଗହେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସଚେ ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରୋତି, ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଆଣତ୍ତିୟା ଗହିତତ୍ତା । ସଚେ ପନ ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମ ଅଟୱିଂ ପୱିସତି, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅଥ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱିହାରାଭିମୁଖୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଉପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥାପି ମହାଥେରସ୍ସ ନିୱାସନପରିୱତ୍ତନଟ୍ଠାନତୋ ଗାମାଭିମୁଖୋ ପଲାୟତି, ଗାମୂପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ୟଦି ପନ ଉଭୋପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଥେରୋ ଚ ପୁନପି ତଂ ୱଦତି – ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହ, ୱିହାରଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି । ତତ୍ର ଚେ ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରୋତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଅଟୱିଂ ପୱିସତି, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗାମାଭିମୁଖୋ ଏୱ ପଲାୟତି, ଗାମୂପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ପୁରତୋ ୱିହାରାଭିମୁଖୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ୱିହାରେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଅୱୂପସନ୍ତେନେୱ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତି, ଉପଚାରାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ୟୋ ପନ ଅନାଣତ୍ତୋ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦୀସୁପି ପାରାଜିକଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।
ୟୋ ପନ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ୱା ଏହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସପି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦୀସୁ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମନେ ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ତଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଜୀରାପେତି, ଚୋରା ୱା ତସ୍ସ ତଂ ହରନ୍ତି, ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟୋ ପନ ଅନାଣତ୍ତୋ ଥେରେନ ନିମିତ୍ତେ ୱା କତେ ସୟମେୱ ୱା କିଲିଟ୍ଠଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଦେଥ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ; ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି; ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୀସେ ଭାରଂ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦୀସୁ ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ଅନାଣତ୍ତିୟା ଗହିତତ୍ତା । ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମତୋପି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତମେୱ ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମତୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୋପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ୟତ୍ଥ ଗତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱିହାରେ ୱା ତମେୱ ୱିହାରଂ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ ୱା ଉପଚାରସୀମଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱସନ୍ତୋ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଜୀରାପେତି, ଚୋରା ୱା ତସ୍ସ ତଂ ହରନ୍ତି, ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ନସ୍ସତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଉପଚାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମତୋ ପନ ପାରାଜିକଂ ।
ୟୋ ପନ ଥେରେନ ନିମିତ୍ତେ କୟିରମାନେ ‘‘ଦେଥ, ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ରଜିତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଭନ୍ତେ, ରଜାମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଥେରୋ ଚ ନଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛସି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଅୟଂ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠଦୂତୋ’’ ନାମ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପଲାୟନ୍ତୋପି ନ ଅୱହାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପନ ପଲାୟତୋପି ପରିଭୋଗେନ ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା ନାସୟତୋପି ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ହତ୍ଥେ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ପହିଣତି – ‘‘ଅସୁକୱିହାରେ ଅସୁକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ୱା ଏହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣିତୁକାମୋ ନିମିତ୍ତଂ କରୋତି – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି, ତତ୍ର ଚେ ଏକୋ – ‘‘ଦେଥ, ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ଦେଥ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ, ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଥେରେନ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱତ୍ଥଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ଠପିତଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ୱତ୍ଥଂ ହରିତୁକାମୋ ତତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତଂ କିର ୱତ୍ଥଂ ଦେଥା’’ତି ଥେରେନ ପେସିତୋ ୱିୟ ୱଦତି; ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଉପାସକେନ ଠପିତଂ ଉପାସିକା ୱା, ଉପାସିକାୟ ଠପିତଂ ଉପାସକୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା, କୋଚି ନୀହରିତ୍ୱା ଦେତି, ଉଦ୍ଧାରେୟେୱସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକେହି ‘‘ଇମଂ ଥେରସ୍ସ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥଂ ଠପିତଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ତଂ ହରିତୁକାମୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ କିର ୱତ୍ଥଂ ଦାତୁକାମତ୍ଥ, ତଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦତି । ତେ ଚସ୍ସ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଭୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମାତି ଠପୟିମ୍ହ, ହନ୍ଦ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଦେନ୍ତି । ସାମିକେହି ଦିନ୍ନତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ପନ ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚ ହୋତି ।
ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱତ୍ୱା ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ମମ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଠପେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନ ଦିନ୍ନଂ ମହଗ୍ଘସାଟକଂ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧେନ ଅପ୍ପଗ୍ଘସାଟକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଠପେତ୍ୱା ତେନ ଆଗତେନ ଅତ୍ତନୋ ମହଗ୍ଘସାଟକସ୍ସ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱା ଅଞତ୍ୱା ୱା ‘‘ଦେହି ମେ ୱସ୍ସାୱାସିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ତୱ ଥୂଲସାଟକୋ ଲଦ୍ଧୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ ସାଟକୋ ମହଗ୍ଘୋ, ଦ୍ୱେପି ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଠପିତା, ପୱିସିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି । ତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଥୂଲସାଟକେ ଗହିତେ ଇତରସ୍ସ ଇତରଂ ଗଣ୍ହତୋ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ଅଥାପି ତସ୍ସ ସାଟକେ ଅତ୍ତନୋ ନାମଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ସାଟକେ ତସ୍ସ ନାମଂ ଲିଖିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ନାମଂ ୱାଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ତତ୍ରାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନା ଚ ତେନ ଚ ଲଦ୍ଧସାଟକେ ଏକତୋ ଠପେତ୍ୱା ତଂ ଏୱଂ ୱଦତି – ‘‘ତୟା ଚ ମୟା ଚ ଲଦ୍ଧସାଟକା ଦ୍ୱେପି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ଠପିତା, ଗଚ୍ଛ ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି । ସୋ ଚ ଲଜ୍ଜାୟ ଆୱାସିକେନ ଲଦ୍ଧଂ ଥୂଲସାଟକମେୱ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତତ୍ରାୱାସିକସ୍ସ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗହିତାୱସେସଂ ଇତରଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଆଗନ୍ତୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆୱାସିକାନଂ ଚୀୱରକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସମୀପେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଏତେ ସଙ୍ଗୋପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ନ୍ହାୟିତୁଂ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱା ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ନଂ ଆୱାସିକା ସଙ୍ଗୋପେନ୍ତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ, ନଟ୍ଠେ ଗୀୱା ନ ହୋତି । ସଚେପି ସୋ ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଠପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଇତରେ ଚ ସକିଚ୍ଚପ୍ପସୁତତ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି, ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥାପି ତେ ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଠପେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ମୟଂ ବ୍ୟାୱଟା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି, ଇତରୋ ଚ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ ଠପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ତେନ ୟାଚିତା ୱା ଅୟାଚିତା ୱା ‘‘ମୟଂ ଠପେସ୍ସାମ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱଦନ୍ତି; ତଂ ସଙ୍ଗୋପିତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ସଙ୍ଗୋପେନ୍ତି, ନଟ୍ଠେ ଗୀୱା । କସ୍ମା ? ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।
ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଏୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ ଓରୋପେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ଅପିଦହିତ୍ୱା ତେସମ୍ପି ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଦୂରେ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛତି; ତାନି ଚେ ଚୋରା ହରନ୍ତି, ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ଓରୋପେଥ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତଚୀୱରାନି; କାଲୋ ସଲାକଗ୍ଗହଣସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସମାଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ସମାଗତମ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ନୀହରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରଦ୍ୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାପାସାଦଦ୍ୱାରଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ଚେକୋ ଅଲସଜାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଗତେସୁ ପଚ୍ଛା ଅକ୍ଖୀନି ପୁଞ୍ଛନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଖଣଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋରା ତସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ହରନ୍ତି, ସୁହଟଂ । ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଗୀୱା ନ ହୋତି ।
ସଚେପି କୋଚି ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଭଣ୍ଡାଗାରେ ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଠପେତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ନଟ୍ଠେ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଗୀୱା ନ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ଠପିତ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଠପେତି, ନଟ୍ଠେ ତସ୍ସ ଗୀୱା । ସଚେପି ଠପିତଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ମୟା, ଭନ୍ତେ, ଈଦିସୋ ନାମ ପରିକ୍ଖାରୋ ଠପିତୋ, ଉପଧାରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତି, ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ‘‘ନାହଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପନ ନତ୍ଥି ଗୀୱା । ୟୋପି ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଠପେତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକଞ୍ଚ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତି, ନଟ୍ଠଂ ସୁନଟ୍ଠମେୱ । ସଚେ ତଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଠପେତି, ନଟ୍ଠେ ଗୀୱା । ସଚେ ଭଣ୍ଡାଗାରଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ପରିକ୍ଖାରୋ ତତ୍ଥେୱ ଠପୀୟତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଚ ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ ୱା ସୋତୁଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କାତୁଂ କତ୍ଥଚି ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଖଣଂ ଦିସ୍ୱା ୟତ୍ତକଂ ଚୋରା ହରନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଗୀୱା । ଭଣ୍ଡାଗାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସରୀରଂ ଉତୁଂ ଗାହାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ତତ୍ଥେୱ ସମଣଧମ୍ମାନୁୟୋଗେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା କେନଚି କମ୍ମେନ ବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ୱା ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱପୀଳିତସ୍ସାପି ତତୋ ତତ୍ଥେୱ ଉପଚାରେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ବହି ଗଚ୍ଛତୋ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଆକାରେନ ପମତ୍ତସ୍ସ ସତୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ୱିୱଟମେୱ ପୱିସିତ୍ୱା ୱା ସନ୍ଧିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ୟତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ପମାଦପଚ୍ଚୟା ଚୋରା ହରନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ଉଣ୍ହସମୟେ ପନ ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉଚ୍ଚାରପୀଳିତସ୍ସ ପନ ତସ୍ମିଂ ଉପଚାରେ ଅସତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନପକ୍ଖେ ଠିତତ୍ତା ଅୱିସୟୋ; ତସ୍ମା ଗୀୱା ନ ହୋତି ।
ୟୋ ପନ ଅନ୍ତୋ ଉଣ୍ହପୀଳିତୋ ଦ୍ୱାରଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମତି, ଚୋରା ଚ ନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୟାୱ ତତିୟଂ ନ ୱିୱରିତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ତେ ଚୋରା ‘‘ସଚେ ନ ୱିୱରସି, ତଞ୍ଚ ମାରେସ୍ସାମ, ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ହରିସ୍ସାମା’’ତି ଫରସୁଆଦୀନି ଉକ୍ଖିପନ୍ତି । ‘‘ମୟି ଚ ମତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସେନାସନେ ୱିନଟ୍ଠେ ଗୁଣୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିୱରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଧାପି ଅୱିସୟତ୍ତା ଗୀୱା ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ସଚେ କୋଚି ଆଗନ୍ତୁକୋ କୁଞ୍ଚିକଂ ୱା ଦେତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱା ୱିୱରତି, ୟତ୍ତକଂ ଚୋରା ହରନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଗୀୱା । ସଙ୍ଘେନ ଭଣ୍ଡାଗାରଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ ସୂଚିୟନ୍ତକଞ୍ଚ କୁଞ୍ଚିକମୁଦ୍ଦିକା ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦିନ୍ନା ହୋତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଘଟିକମତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ଚୋରା ୱିୱରିତ୍ୱା ପରିକ୍ଖାରଂ ହରନ୍ତି, ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ସୂଚିୟନ୍ତକଞ୍ଚ କୁଞ୍ଚିକମୁଦ୍ଦିକଞ୍ଚ ୟୋଜେତ୍ୱା ନିପନ୍ନଂ ପନେତଂ ସଚେ ଚୋରା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱିୱରା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନେ ପନ ସଚେ ଭିତ୍ତିଂ ୱା ଛଦନଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ହରନ୍ତି, ନ ତସ୍ସ ଗୀୱା । ସଚେ ଭଣ୍ଡାଗାରେ ଅଞ୍ଞେପି ଥେରା ୱସନ୍ତି, ୱିୱଟେ ଦ୍ୱାରେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ତେସୁ ଗତେସୁ ଦ୍ୱାରଂ ନ ଜଗ୍ଗତି, ସଚେ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅୱହରୀୟତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଇସ୍ସରତାୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ଥେରେହି ପନ ସହାୟେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ସାମୀଚି ।
ୟଦି ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ବହି ଠତ୍ୱାୱ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଗଣ୍ହଥ, ମା ପୱିସିତ୍ଥା’’ତି ୱଦତି, ତେସଞ୍ଚ ଏକୋ ଲୋଲମହାଥେରୋ ସାମଣେରେହି ଚେୱ ଉପଟ୍ଠାକେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଭଣ୍ଡାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦତି ଚେୱ ନିପଜ୍ଜତି ଚ, ୟତ୍ତକଂ ଭଣ୍ଡଂ ନସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ଗୀୱା । ଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ପନ ଅୱସେସତ୍ଥେରେହି ଚ ସହାୟେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅଥ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋୱ ଲୋଲସାମଣେରେ ଚ ଉପଟ୍ଠାକେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରେ ନିସୀଦତି ଚେୱ ନିପଜ୍ଜତି ଚ, ୟଂ ତତ୍ଥ ନସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ତସ୍ମା ଭଣ୍ଡାଗାରିକେନେୱ ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ । ଅୱସେସେହି ଅପ୍ପେୱ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱସିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ଭଣ୍ଡାଗାରେତି ।
ୟେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସଭାଗଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସନଗବ୍ଭେସୁ ପରିକ୍ଖାରଂ ଠପେନ୍ତି, ପରିକ୍ଖାରେ ନଟ୍ଠେ ୟେହି ଠପିତୋ, ତେସଂୟେୱ ଗୀୱା । ଇତରେହି ପନ ସହାୟେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ସଙ୍ଘୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ୱିହାରେୟେୱ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଦାପେତି, ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖାଚାରତ୍ଥାୟ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ନଟ୍ଠଂ ତସ୍ସେୱ ଗୀୱା । ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ପୱିସନ୍ତେହି ଅତିରେକଚୀୱରରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଠପିତୱିହାରୱାରିକସ୍ସାପି ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ୱା ନିୱାପଂ ୱା ଲଭମାନସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛତୋ ୟଂ ତତ୍ଥ ନସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ଗୀୱା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ତକମେୱ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ୱିୟ ୟଂ ତସ୍ସ ପମାଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ନସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ଗୀୱା ।
ସଚେ ୱିହାରୋ ମହା ହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ପଦେସଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପଦେସେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହରନ୍ତି, ଅୱିସୟତ୍ତା ଗୀୱା ନ ହୋତି । ଈଦିସେ ପନ ୱିହାରେ ୱେମଜ୍ଝେ ସବ୍ବେସଂ ଓସରଣଟ୍ଠାନେ ପରିକ୍ଖାରେ ଠପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ୱିହାରୱାରିକା ୱା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଠପେତବ୍ବା । ସଚେ ତେସଂ ଅପ୍ପମତ୍ତାନଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ରକ୍ଖତଂୟେୱ କିଞ୍ଚି ନସ୍ସତି, ଗୀୱା ନ ହୋତି । ୱିହାରୱାରିକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ହରିତଭଣ୍ଡମ୍ପି ଚୋରାନଂ ପଟିପଥଂ ଗତେସୁ ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନ ହରିତଭଣ୍ଡମ୍ପି ନ ତେସଂ ଗୀୱା । ସଚେ ୱିହାରୱାରିକାନଂ ୱିହାରେ ଦାତବ୍ବଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ୱା ନିୱାପୋ ୱା ନ ହୋତି, ତେହି ପତ୍ତବ୍ବଲାଭତୋ ଅତିରେକା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ୟାଗୁସଲାକା, ତେସଂ ପହୋନକଭତ୍ତସଲାକା ଚ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପନ ନ ଠପେତବ୍ବା, ମନୁସ୍ସା ହି ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ‘‘ୱିହାରୱାରିକାୟେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବା । ସଚେ ତେସଂ ସଭାଗା ସଲାକଭତ୍ତାନି ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ; ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି, ୱାରଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ନୀହରାପେତବ୍ବାନି । ସଚେ ୱିହାରୱାରିକୋ ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ୟାଗୁସଲାକା, ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ସଲାକଭତ୍ତାନି ଚ ଲଭମାନୋୱ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ନଟ୍ଠଂ ଗୀୱା ହୋତି । ସଚେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିହାରପାଲାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ୱା ନିୱାପୋ ୱା ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୂ ୱିହାରୱାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକେ ଜଗ୍ଗେନ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତୱାରଂ ଅଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ କରୋନ୍ତି, ତଥେୱ କାତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୂହି ପନ ଅସହାୟକସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତଦୁତିୟସ୍ସ ୱା ୟସ୍ସ ସଭାଗୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭତ୍ତଂ ଆନେତ୍ୱା ଦାତା ନତ୍ଥି, ଏୱରୂପସ୍ସ ୱାରୋ ନ ପାପେତବ୍ବୋ ।
ୟମ୍ପି ପାକୱତ୍ତତ୍ଥାୟ ୱିହାରେ ଠପେନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଜୀୱନ୍ତେନ ଠାତବ୍ବଂ । ୟୋ ତଂ ନ ଉପଜୀୱତି, ସୋ ୱାରଂ ନ ଗାହାପେତବ୍ବୋ । ଫଲାଫଲତ୍ଥାୟପି ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେନ୍ତି, ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଗୋପେତ୍ୱା ଫଲୱାରେନ ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ୟୋ ତାନି ଖାଦତି, ତେନ ଠାତବ୍ବଂ । ଅନୁପଜୀୱନ୍ତୋ ନ ଗାହାପେତବ୍ବୋ । ସେନାସନମଞ୍ଚପୀଠପଚ୍ଚତ୍ଥରଣରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟପି ଠପେନ୍ତି, ଆୱାସେ ୱସନ୍ତେନ ଠାତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭୋକାସିକୋ ପନ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ ୱା ନ ଗାହାପେତବ୍ବୋ ।
ଏକୋ ନୱକୋ ହୋତି, ବହୁସ୍ସୁତୋ ପନ ବହୂନଂ ଧମ୍ମଂ ୱାଚେତି, ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଦେତି, ପାଳିଂ ୱଣ୍ଣେତି, ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭାରଂ ନିତ୍ଥରତି, ଅୟଂ ଲାଭଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ଆୱାସେ ୱସନ୍ତୋପି ୱାରଂ ନ ଗାହେତବ୍ବୋ । ‘‘ପୁରିସୱିସେସୋ ନାମ ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଉପୋସଥାଗାରପଟିମାଘରଜଗ୍ଗକସ୍ସ ପନ ଦିଗୁଣଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଦେୱସିକଂ ତଣ୍ଡୁଲନାଳି ସଂୱଚ୍ଛରେ ତିଚୀୱରଂ, ଦସୱୀସଗ୍ଘନକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ତସ୍ସ ତଂ ଲଭମାନସ୍ସେୱ ପମାଦେନ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ନସ୍ସତି, ସବ୍ବଂ ଗୀୱା । ବନ୍ଧିତ୍ୱା ବଲକ୍କାରେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପନ ନ ଗୀୱା । ତତ୍ଥ ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ସନ୍ତକେନ ଚେତିୟସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ରକ୍ଖାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚେତିୟସ୍ସ ସନ୍ତକେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ରକ୍ଖାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ସନ୍ତକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଠପିତଂ ହୋତି, ତଂ ଚେତିୟସନ୍ତକେ ରକ୍ଖାପିତେ ରକ୍ଖିତମେୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟତି । ପକ୍ଖୱାରେନ ଉପୋସଥାଗାରାଦୀନି ରକ୍ଖତୋପି ପମାଦୱସେନ ନଟ୍ଠଂ ଗୀୱାୟେୱାତି ।
ଉପନିଧିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସୁଙ୍କଘାତକଥା
୧୧୩. ସୁଙ୍କଂ ତତୋ ହନନ୍ତୀତି ସୁଙ୍କଘାତଂ; ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତୋ ସୁଙ୍କାରହଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୁଙ୍କଂ ଅଦତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସୁଙ୍କଂ ହନନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଙ୍କଘାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ପୱିସିତ୍ୱାତି ତତ୍ର ପବ୍ବତଖଣ୍ଡାଦୀସୁ ରଞ୍ଞା ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଠପିତେ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନେ ପୱିସିତ୍ୱା । ରାଜଗ୍ଗଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ରାଜାରହଂ ଭଣ୍ଡଂ; ୟତୋ ରଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ସୁଙ୍କଂ ଦାତବ୍ବଂ ହୋତି, ତଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଜକନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋତି ‘‘ଇତୋ ରଞ୍ଞୋ ସୁଙ୍କଂ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ଗହେତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ୱା ପକ୍ଖିପତି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ୱା ଊରୁନା ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଠାନାଚାୱନଂ ନ ହୋତି । ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ ।
ବହିସୁଙ୍କଘାତଂ ପାତେତୀତି ରାଜପୁରିସାନଂ ଅଞ୍ଞୱିହିତଭାୱଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଠିତୋୱ ବହି ପତନତ୍ଥାୟ ଖିପତି । ତଞ୍ଚେ ଅୱସ୍ସଂ ପତନକଂ, ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ତଞ୍ଚେ ରୁକ୍ଖେ ୱା ଖାଣୁମ୍ହି ୱା ପଟିହତଂ ବଲୱୱାତୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଅନ୍ତୋୟେୱ ପତତି, ରକ୍ଖତି । ପୁନ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଖିପତି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ଭୂମିୟଂ ପତିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ପୁନ ଅନ୍ତୋ ପୱିସତି, ପାରାଜିକମେୱ । କୁରୁନ୍ଦୀସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ସଚେ ବହି ପତିତଂ ଠତ୍ୱା ୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ପୱିସତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଅତିଟ୍ଠମାନଂୟେୱ ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ପୱିସତି ରକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ୱା ୱଟ୍ଟେତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୱଟ୍ଟାପେତି, ସଚେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱଟ୍ଟମାନଂ ଗତଂ, ପାରାଜିକଂ । ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା ବହି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରକ୍ଖତି, ‘‘ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ନଂ ୱଟ୍ଟେସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ଅନ୍ତୋ ଠପିତଂ ପଚ୍ଛା ସୟଂ ୱା ୱଟ୍ଟମାନଂ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୱଟ୍ଟିତଂ ବହି ଗଚ୍ଛତି, ରକ୍ଖତିୟେୱ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଠପିତେ ପନ ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଦ୍ୱେ ପୁଟକେ ଏକାବଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସୀମନ୍ତରେ ଠପେତି, କିଞ୍ଚାପି ବହିପୁଟକେ ସୁଙ୍କଂ ପାଦଂ ଅଗ୍ଘତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧତାୟ ପନ ଅନ୍ତୋ ପୁଟକୋ ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମଂ ବହି ଠପେତି, ପାରାଜିକଂ । କାଜେପି ଏକବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଠପିତେ ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଜକୋଟିୟଂ ଠପିତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ପାରାଜିକଂ ।
ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱା ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ୱା ଠପେତି ‘‘ବହି ନୀହରିସ୍ସତୀ’’ତି ନୀହଟେପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମ୍ପି ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅତ୍ର ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇଦଞ୍ଚ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହି ଠିତଂ, ନ ଚ ତେନ ନୀତଂ, ତସ୍ମା ନେୱ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ନ ପାରାଜିକଂ ।
ଠିତୟାନାଦୀସୁ ଠପିତେ ୱିନା ତସ୍ସ ପୟୋଗଂ ଗତେସୁ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେପି ସତି ନେୱତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । ୟଦି ପନ ଠପେତ୍ୱା ୟାନାଦୀନି ପାଜେନ୍ତୋ ଅତିକ୍କାମେତି, ହତ୍ଥିସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱା କତପରିଚୟତ୍ତା ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ରେ’’ତି ପକ୍କୋସତି, ସୀମାତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ । ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦେ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତି, ଅନାପତ୍ତି, ଇଧ ପାରାଜିକଂ । ତତ୍ର ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟାନେ ୱା ଭଣ୍ଡେ ୱା ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇଧ ଅନାପତ୍ତି ।
ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନେ ସୁଙ୍କଂ ଦତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏକୋ ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ‘‘ସଚେ ‘ସୁଙ୍କଂ ଦେହୀ’ତି ୱକ୍ଖନ୍ତି, ଦସ୍ସାମି; ନୋ ଚେ ୱକ୍ଖନ୍ତି, ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଏକୋ ସୁଙ୍କିକୋ ‘‘ଏସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛତି, ଗଣ୍ହଥ ନଂ ସୁଙ୍କ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଅପରୋ ‘‘କୁତୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସୁଙ୍କଂ, ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ୱଦତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପଂ ହୋତି, ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁଙ୍କଂ ଅଦତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଗଣ୍ହ ଉପାସକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେହି ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, କିଂ ତେନ, ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ । ସଚେପି ସୁଙ୍କିକା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତି ୱା, ଜୂତଂ ୱା କୀଳନ୍ତି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱା ଗତା, ଅୟଞ୍ଚ ‘‘କୁହିଂ ସୁଙ୍କିକା’’ତି ପକ୍କୋସିତ୍ୱାପି ନ ପସ୍ସତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ । ସଚେପି ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ, କିଞ୍ଚି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ୱା ମନସିକାରଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱା ଚୋରହତ୍ଥିସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀହି ସହସା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମନୁବଦ୍ଧୋ ୱା, ମହାମେଘଂ ଉଟ୍ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁରତୋ ସାଲଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମତି, ଲଦ୍ଧକପ୍ପମେୱ ।
ସୁଙ୍କଂପରିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ପରିହରତି, ଅୱହାରୋୟେୱାତି
କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂପନ ‘‘‘ପରିହରନ୍ତଂ ରାଜପୁରିସା ୱିହେଠେନ୍ତୀ’ତି କେୱଲଂ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପଚାରଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପରିହରତୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅନୋକ୍କମିତ୍ୱା ପରିହରତୋ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପାଳିୟା ସମେତି । ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଲେଡ୍ଡୁପାତେହି ଉପଚାରୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ।
ସୁଙ୍କଘାତକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାଣକଥା
୧୧୪. ଇତୋ ପରସ୍ମିଂ ଏକଂସେନ ଅୱହାରପ୍ପହୋନକପାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସପାଣୋ’’ତି ଆହ । ତମ୍ପି ଭୁଜିସ୍ସଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ୟୋପି ଭୁଜିସ୍ସୋ ମାତରା ୱା ପିତରା ୱା ଆଠପିତୋ ହୋତି, ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପରି କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସଂ ୱା ସଟ୍ଠିଂ ୱା ଅଗ୍ଗହେସି, ତମ୍ପି ହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି; ଧନଂ ପନ ଗତଟ୍ଠାନେ ୱଡ୍ଢତି । ଅନ୍ତୋଜାତକ-ଧନକ୍କୀତ-କରମରାନୀତପ୍ପଭେଦଂ ପନ ଦାସଂୟେୱ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ହୋତି । ତମେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପାଣୋ ନାମ ମନୁସ୍ସପାଣୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଗେହଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଦାସସ୍ସ ଜାତୋ ଅନ୍ତୋଜାତକୋ, ଧନେନ କୀତୋ ଧନକ୍କୀତୋ, ପରଦେସତୋ ପହରିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ଦାସବ୍ୟଂ ଉପଗମିତୋ କରମରାନୀତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପଂ ପାଣଂ ‘‘ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ହତ୍ଥେ ୱା ପାଦେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଫନ୍ଦାପେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁକାମୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । କେସେସୁ ୱା ହତ୍ଥେସୁ ୱା ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢତି, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ ।
ପଦସାନେସ୍ସାମୀତି ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୱା ପହରନ୍ତୋ ୱା ‘‘ଇତୋ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ୱଦତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଦିସାଭାଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁତିୟପଦୱାରେନ ପାରାଜିକଂ । ୟେପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ଏକକ୍ଖଣେ ପାରାଜିକଂ । ଭିକ୍ଖୁ ଦାସଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ପଲାୟିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱା’’ତି ୱଦତି, ସୋ ଚେ ପଲାୟତି, ଦୁତିୟପଦୱାରେ ପାରାଜିକଂ । ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଆଗତଂ ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ପଲାୟା’’ତି ୱଦତି, ସଚେ ଭିକ୍ଖୁସତଂ ପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ସମୀପମାଗତଂ ୱଦତି, ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ୟୋ ପନ ୱେଗସା ପଲାୟନ୍ତଂୟେୱ ‘‘ପଲାୟ, ୟାୱ ତଂ ସାମିକା ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଭଣତି, ଅନାପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସ । ସଚେ ପନ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଭଣତି, ସୋ ଚ ତସ୍ସ ୱଚନେନ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତି, ପାରାଜିକଂ । ପଲାୟିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ୱା ଦେସଂ ୱା ଗତଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋପି ପଲାପେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ ।
ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ନାମ ପରିୟାୟେନ ମୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ହି ଏୱଂ ୱଦତି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଧ କିଂ କରୋସି,
କିଂ ତେ ପଲାୟିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱା, କିଂ କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱା, ଦାସଦାସିୟୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ଅମୁକଂ ନାମ ପଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତୀ’’ତି ୱା, ସୋ ଚ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପଲାୟତି, ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ୟୋପି ‘‘ମୟଂ ଅମୁକଂ ନାମ ପଦେସଂ ଗଚ୍ଛାମ, ତତ୍ରାଗତା ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତି, ଅମ୍ହେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେପି ପାଥେୟ୍ୟାଦୀହି କିଲମଥୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୁଖଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ମଗ୍ଗଗମନୱସେନ, ନ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ; ନେୱତ୍ଥି ଅୱହାରୋ । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚ ଚୋରେସୁ ଉଟ୍ଠିତେସୁ ‘‘ଅରେ ! ଚୋରା ଉଟ୍ଠିତା, ୱେଗେନ ପଲାୟ, ଏହି ୟାହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଚୋରନ୍ତରାୟ ମୋଚନତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅୱହାରଂ ନ ୱଦନ୍ତୀତି ।
ପାଣକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅପଦକଥା
ଅପଦେସୁ ଅହି ନାମ ସସ୍ସାମିକୋ ଅହିତୁଣ୍ଡିକାଦୀହି ଗହିତସପ୍ପୋ; ୟଂ କୀଳାପେନ୍ତା
ଅଡ୍ଢମ୍ପି ପାଦମ୍ପି କହାପଣମ୍ପି ଲଭନ୍ତି, ମୁଞ୍ଚନ୍ତାପି ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ଗହେତ୍ୱାୱ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । ତେ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସିନ୍ନୋକାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସପ୍ପକରଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତି ୱା, କତ୍ଥଚି ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ର ଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ତଂ କରଣ୍ଡଂ ଆମସତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଫନ୍ଦାପେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଠାନା ଚାୱେତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ କରଣ୍ଡକଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ସପ୍ପଂ ଗୀୱାୟ ଗଣ୍ହାତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଉଦ୍ଧରତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ କରଣ୍ଡତଲତୋ ସପ୍ପସ୍ସ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତେ ମୁତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଘଂସିତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ। କରଣ୍ଡମୁଖଂ ଈସକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପହାରଂ ୱା ଦତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ରେ’’ତି ନାମେନ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ନିକ୍ଖାମେତି, ପାରାଜିକଂ। ତଥେୱ ୱିୱରିତ୍ୱା ମଣ୍ଡୂକସଦ୍ଦଂ ୱା ମୂସିକସଦ୍ଦଂ ୱା ଲାଜାୱିକିରଣଂ ୱା କତ୍ୱା ନାମେନ ପକ୍କୋସତି, ଅଚ୍ଛରଂ ୱା ପହରତି, ଏୱଂ ନିକ୍ଖନ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ । ମୁଖଂ ଅୱିୱରିତ୍ୱାପି ଏୱଂ କତେ ଛାତୋ ସପ୍ପୋ ସୀସେନ କରଣ୍ଡପୁଟଂ ଆହଚ୍ଚ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ପଲାୟତି, ପାରାଜିକମେୱ । ସଚେ ପନ ମୁଖେ ୱିୱରିତେ ସୟମେୱ ସପ୍ପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଅଥାପି ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ଅୱିୱରିତ୍ୱା ୱା କେୱଲଂ ମଣ୍ଡୂକମୂସିକସଦ୍ଦଂ ଲାଜାୱିକିରଣମେୱ ଚ କରୋତି, ନ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କୋସତି, ନ ଅଚ୍ଛରଂ ୱା ପହରତି, ସପ୍ପୋ ଚ ଛାତତ୍ତା ‘‘ମଣ୍ଡୂକାଦୀନି ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ମଚ୍ଛୋ କେୱଲଂ ଇଧ ଅପଦଗ୍ଗହଣେନ ଆଗତୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଉଦକଟ୍ଠେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।
ଅପଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦ୍ୱିପଦକଥା
୧୧୫. ଦ୍ୱିପଦେସୁ – ୟେ ଅୱହରିତୁଂ ସକ୍କା, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସା ପକ୍ଖଜାତା’’ତି ଆହ । ଦେୱତା ପନ ଅୱହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ପକ୍ଖା ଜାତା ଏତେସନ୍ତି ପକ୍ଖଜାତା। ତେ ଲୋମପକ୍ଖା ଚମ୍ମପକ୍ଖା ଅଟ୍ଠିପକ୍ଖାତି ତିୱିଧା । ତତ୍ଥ ମୋରକୁକ୍କୁଟାଦୟୋ ଲୋମପକ୍ଖା, ୱଗ୍ଗୁଲିଆଦୟୋ ଚମ୍ମପକ୍ଖା, ଭମରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠିପକ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ସବ୍ବେପି ମନୁସ୍ସା ଚ ପକ୍ଖଜାତା ଚ କେୱଲଂ ଇଧ ଦ୍ୱିପଦଗ୍ଗହଣେନ ଆଗତା । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଆକାସଟ୍ଠେ ଚ ପାଣେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଦ୍ୱିପଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁପ୍ପଦକଥା
୧୧୬. ଚତୁପ୍ପଦେସୁ – ପସୁକାତି ପାଳିୟଂ ଆଗତାୱସେସା ସବ୍ବା ଚତୁପ୍ପଦଜାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ପାକଟାୟେୱ । ତତ୍ଥ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ହତ୍ଥିଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଫନ୍ଦାପେନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟୋ ପନ ମହାବଲୋ ବଲମଦେନ ତରୁଣଂ ଭିଙ୍କଚ୍ଛାପଂ ନାଭିମୂଲେ ସୀସେନ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ, ସୋଣ୍ଡଂ ଚ ଭୂମିତୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ମୋଚେତି, ପାରାଜିକଂ । ହତ୍ଥୀ ପନ କୋଚି ହତ୍ଥିସାଲାୟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, କୋଚି ଅବଦ୍ଧୋୱ ତିଟ୍ଠତି, କୋଚି ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତିଟ୍ଠତି, କୋଚି ରାଜଙ୍ଗଣେ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ହତ୍ଥିସାଲାୟଂ ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ ଗୀୱାବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପାଦାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ଗୀୱାୟ ଚ ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ପାଦେ ଅୟସଙ୍ଖଲିକାୟ ବଦ୍ଧସ୍ସ ଛ ଠାନାନି । ଗୀୱାୟ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ଚ ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧସ୍ସ ସତ୍ତ ଠାନାନି । ତେସଂ ୱସେନ ଫନ୍ଦାପନଠାନାଚାୱନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅବଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲା ହତ୍ଥିସାଲା ଠାନଂ । ତତୋ ଅତିକ୍କମନେ, ପାରାଜିକଂ । ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଠିତସ୍ସ ସକଲଂ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥୁମେୱ ଠାନଂ । ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାତିକ୍କମନେ ପାରାଜିକଂ । ରାଜଙ୍ଗଣେ ଠିତସ୍ସ ସକଲନଗରଂ ଠାନଂ । ତସ୍ସ ନଗରଦ୍ୱାରାତିକ୍କମନେ ପାରାଜିକଂ । ବହିନଗରେ ଠିତସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ । ତଂ ହରନ୍ତୋ ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ନିପନ୍ନସ୍ସ ଏକମେୱ ଠାନଂ । ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠିତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ଅସ୍ସେପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସଚେ ପନ ସୋ ଚତୂସୁ ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଠ ଠାନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏସ ନୟୋ ଓଟ୍ଠେପି ।
ଗୋଣୋପି କୋଚି ଗେହେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି । କୋଚି ଅବଦ୍ଧୋୱ ତିଟ୍ଠତି, କୋଚି ପନ ୱଜେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, କୋଚି ଅବଦ୍ଧୋୱ ତିଟ୍ଠତି । ତତ୍ଥ ଗେହେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା, ବନ୍ଧନଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି; ଅବଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲଂ ଗେହଂ । ୱଜେପି ବଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି । ଅବଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲୋ ୱଜୋ । ତଂ ୱଜଦ୍ୱାରଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ୱଜଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ହରନ୍ତୋ ଖଣ୍ଡଦ୍ୱାରଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ଦ୍ୱାରଂ ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ୱଜଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ଠିତୋ ନାମେନ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ନିକ୍ଖାମେତି, ପାରାଜିକଂ । ସାଖାଭଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱାରଂ ଅୱିୱରିତ୍ୱା ୱଜଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାଖାଭଙ୍ଗଂ ଚାଲେତ୍ୱା ପକ୍କୋସତି, ଗୋଣୋ ଛାତତାୟ ୱଜଂ ଲଙ୍ଘେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି, ପାରାଜିକମେୱ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱାରେ ୱିୱରିତେ ୱଜେ ୱା ଭିନ୍ନେ ସୟମେୱ ନିକ୍ଖମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ଅୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ୱଜମ୍ପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା କେୱଲଂ ସାଖାଭଙ୍ଗଂ ଚାଲେତି, ନ ପକ୍କୋସତି, ଗୋଣୋ ଛାତତାୟ ପଦସା ୱା ଲଙ୍ଘେତ୍ୱା ୱା ନିକ୍ଖମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ଏକୋ ମଜ୍ଝେ ଗାମେ ବଦ୍ଧୋ ଠିତୋ, ଏକୋ ନିପନ୍ନୋ । ଠିତଗୋଣସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ହୋନ୍ତି, ନିପନ୍ନସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି; ତେସଂ ୱସେନ ଫନ୍ଦାପନଠାନାଚାୱନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ୟୋ ପନ ନିପନ୍ନଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଘାତେତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ସୁପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପନ ଦ୍ୱାରୟୁତ୍ତେ ଗାମେ ଠିତଗୋଣସ୍ସ ସକଲଗାମୋ ଠାନଂ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଠିତସ୍ସ ୱା ଚରନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ ଗଦ୍ରଭପସୁକାସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋତି ।
ଚତୁପ୍ପଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବହୁପ୍ପଦକଥା
୧୧୭. ବହୁପ୍ପଦେସୁ – ସଚେ ଏକାୟ ସତପଦିୟା ୱତ୍ଥୁ ପୂରତି, ତଂ ପଦସା ନେନ୍ତସ୍ସ ନୱନୱୁତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନି, ଏକଂ ପାରାଜିକଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ବହୁପ୍ପଦକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଓଚରକକଥା
୧୧୮. ଓଚରତୀତି ଓଚରକୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓଚରିତ୍ୱାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ଉପଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଚିକ୍ଖତୀତି ପରକୁଲେସୁ ୱା ୱିହାରାଦୀସୁ ୱା ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ଅସଂୱିହିତାରକ୍ଖଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚୋରକମ୍ମଂ କାତୁଂ ପଟିବଲସ୍ସ ଆରୋଚେତି । ଆପତ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକସ୍ସାତି ଅୱସ୍ସଂ ହାରିୟେ ଭଣ୍ଡେ ଓଚରକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଇତରସ୍ସ ଠାନାଚାୱନେତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକସ୍ସ । ୟୋ ପନ ‘‘ପୁରିସୋ ଗେହେ ନତ୍ଥି, ଭଣ୍ଡଂ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ପଦେସେ ଠପିତଂ ଅସଂୱିହିତାରକ୍ଖଂ, ଦ୍ୱାରଂ ଅସଂୱୁତଂ, ଗତମତ୍ତେନେୱ ସକ୍କା ହରିତୁଂ, ନତ୍ଥି ନାମ କୋଚି ପୁରିସକାରୂପଜୀୱୀ, ୟୋ ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ହରେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିୟାୟକଥଂ କରୋତି, ତଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ଅହଂ ଦାନି ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ହରତି, ତସ୍ସ ଠାନାଚାୱନେ ପାରାଜିକଂ, ଇତରସ୍ସ ପନ ଅନାପତ୍ତି । ପରିୟାୟେନ ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନତୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଓଚରକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଓଣିରକ୍ଖକଥା
ଓଣିଂ ରକ୍ଖତୀତି ଓଣିରକ୍ଖୋ। ୟୋ ପରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଆଭତଂ ଭଣ୍ଡଂ ‘‘ଇଦଂ
ତାୱ, ଭନ୍ତେ, ମୁହୁତ୍ତଂ ଓଲୋକେଥ, ୟାୱ ଅହଂ ଇଦଂ ନାମ କିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ରକ୍ଖତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଓଣିରକ୍ଖୋ ନାମ ଆହଟଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗୋପେନ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଓଣିରକ୍ଖୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଠପିତଭଣ୍ଡଂ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ହେଟ୍ଠା ପସିବ୍ବକଂ ୱା ପୁଟକଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କିଞ୍ଚିମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସିବ୍ବନାଦିଂ ପୁନ ପାକତିକଂ କରୋତି, ‘‘ଏୱଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆମସନାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୁପା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଓଣିରକ୍ଖକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଂୱିଦାୱହାରକଥା
ସଂୱିଧାୟ ଅୱହାରୋ ସଂୱିଦାୱହାରୋ; ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଞ୍ଞତ୍ତିୟା କତାୱହାରୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତି ଏକଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ ଏକଜ୍ଝାସୟତାୟ ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଛଦନଂ ୱା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସନ୍ଧିଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ହରିସ୍ସାମା’’ତି ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସୁ ଏକୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି । ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ପରିୱାରେପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଚତୁରୋ ଜନା ସଂୱିଧାୟ, ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ଅୱାହରୁଂ ।
ତୟୋ ପାରାଜିକା, ଏକୋ ନ ପାରାଜିକୋ ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) ।
ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୋ – ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକା ଛମାସକଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ଆହରିତୁକାମା ଜାତା । ତତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ଏକଂ ମାସକଂ ହର, ତ୍ୱଂ ଏକଂ, ତ୍ୱଂ ଏକଂ, ଅହଂ ତୟୋ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ପନ ପଠମୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ତୟୋ ହରଥ, ତ୍ୱଂ ଏକଂ ହର, ତ୍ୱଂ ଏକଂ, ଅହଂ ଏକଂ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ଏୱମେୱ ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ଏକେକୋ ମାସକୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ତେନ ନେସଂ ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତିୟୋ; ପଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତିକା, ତେହି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ଆଚରିୟସ୍ସ ପନ ତୟୋ ସାହତ୍ଥିକା, ତେହିସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତୟୋ ଆଣତ୍ତିକା, ତେହିପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅଦିନ୍ନାଦାନସିକ୍ଖାପଦେ ସାହତ୍ଥିକଂ ୱା ଆଣତ୍ତିକସ୍ସ, ଆଣତ୍ତିକଂ ୱା ସାହତ୍ଥିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ସାହତ୍ଥିକଂ ପନ ସାହତ୍ଥିକେନେୱ କାରେତବ୍ବଂ, ଆଣତ୍ତିକଂ ଆଣତ୍ତିକେନେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚତୁରୋ ଜନା ସଂୱିଧାୟ…ପେ॰… ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ।
ଅପିଚ ସଂୱିଦାୱହାରେ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ‘‘ଏକଭଣ୍ଡଂ ଏକଟ୍ଠାନଂ, ଏକଭଣ୍ଡଂ ନାନାଠାନଂ; ନାନାଭଣ୍ଡଂ ଏକଟ୍ଠାନଂ, ନାନାଭଣ୍ଡଂ ନାନାଠାନ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଚତୁକ୍କଂ ଅତ୍ଥତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଏକଭଣ୍ଡଂ ଏକଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏକକୁଲସ୍ସ ଆପଣଫଲକେ ପଞ୍ଚମାସକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତି ‘‘ଗଚ୍ଛେତଂ ଆହରା’’ତି, ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ଏକଭଣ୍ଡଂ ନାନାଠାନନ୍ତି ଏକକୁଲସ୍ସ ପଞ୍ଚସୁ ଆପଣଫଲକେସୁ ଏକେକମାସକଂ ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତି ‘‘ଗଚ୍ଛେତେ ଆହରା’’ତି, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ମାସକସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ନାନାଭଣ୍ଡଂ ଏକଟ୍ଠାନନ୍ତି ବହୂନଂ ସନ୍ତକଂ ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତି ‘‘ଗଚ୍ଛେତଂ ଆହରା’’ତି, ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ନାନାଭଣ୍ଡଂ ନାନାଠାନନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ପଞ୍ଚସୁ ଆପଣଫଲକେସୁ ଏକେକମାସକଂ ଦୁଟ୍ଠପିତଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ଆଣାପେନ୍ତି ‘‘ଗଚ୍ଛେତେ ଆହରା’’ତି, ପଞ୍ଚମସ୍ସ ମାସକସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରେ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକନ୍ତି ।
ସଂୱିଦାୱହାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମକଥା
୧୧୯.ସଙ୍କେତକମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନକମ୍ମଂ; କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଞ୍ଞାଣକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଜ ୱା ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରତୁ, ସ୍ୱେ ୱା, ଅନାଗତେ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରେ, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ; ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଓଚରକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସ୍ୱେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରତି, ‘‘ଅଜ୍ଜା’’ତି ନିୟାମିତଂ ତଂ ସଙ୍କେତଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପଚ୍ଛା ଅୱହଟଂ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ସ୍ୱେ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଜ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅୱହରତି, ‘‘ସ୍ୱେ’’ତି ନିୟାମିତଂ ତଂ ସଙ୍କେତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପୁରେ ଅୱହଟଂ ହୋତି; ଏୱଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ସ୍ୱେ ପୁରେଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ତଦହେୱ ୱା ସ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ହରନ୍ତୋପି ତଂ ସଙ୍କେତଂ ପୁରେ ଚ ପଚ୍ଛା ଚ ହରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତରତ୍ତିନ୍ଦିୱେସୁପି । ପୁରିମୟାମ-ମଜ୍ଝିମୟାମ-ପଚ୍ଛିମୟାମ-କାଳଜୁଣ୍ହ-ମାସ-ଉତୁ-ସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନାପି ଚେତ୍ଥ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପୁରେଭତ୍ତଂ ହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ହୋତି; ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ? ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ପୁରେଭତ୍ତପୟୋଗୋୱ ଏସୋ, ତସ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱିସଙ୍କେତଂ, ତସ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିମିତ୍ତକମ୍ମକଥା
୧୨୦.ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ କସ୍ସଚି ନିମିତ୍ତସ୍ସ କରଣଂ, ତଂ ‘‘ଅକ୍ଖିଂ ୱା ନିଖଣିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପନେତ୍ଥ ହତ୍ଥଲଙ୍ଘନ-ପାଣିପ୍ପହାରଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟନ-ଗୀୱୁନ୍ନାମନ-ଉକ୍କାସନାଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସଙ୍କେତକମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ନିମିତ୍ତକମ୍ମକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆଣତ୍ତିକଥା
୧୨୧. ଇଦାନି ଏତେସ୍ୱେୱ ସଙ୍କେତକମ୍ମନିମିତ୍ତକମ୍ମେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୋ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତନ୍ତି ସୋ ଅୱହାରକୋ ୟଂ ଆଣାପକେନ ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତମେୱ ଅୱହରତି, ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକଂ । ସୋ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ୟଂ ଅୱହରାତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଏତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଠପିତଂ ଅୱହରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତନ୍ତି ଆଣାପକେନ ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଭଣ୍ଡଂ ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ, ଇଦଂ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ସେୱ ସମୀପେ ଠପିତଂ ସାରଭଣ୍ଡନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତମେୱ ଅୱହରତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ଇଦଂ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ସେୱ ସମୀପେ ଠପିତଂ ସାରଭଣ୍ଡନ୍ତି ମଞ୍ଞତି, ତଞ୍ଚେ ଅଞ୍ଞମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ ।
ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦାତିଆଦୀସୁ ଏକୋ ଆଚରିୟୋ ତୟୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ-ଧମ୍ମରକ୍ଖିତ-ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତନାମକା ଅନ୍ତେୱାସିକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତୀତି ଆଚରିୟୋ କିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡଂ କତ୍ଥଚି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତସ୍ସ ହରଣତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଂ ଆଣାପେତି । ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦାତି ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ଏତମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ପାୱଦ । ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦତୂତି ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋପି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ପାୱଦତୁ । ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତୂତି ଏୱଂ ତୟା ଆଣତ୍ତେନ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତେନ ଆଣତ୍ତୋ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତୁ, ସୋ ହି ଅମ୍ହେସୁ ୱୀରଜାତିକୋ ପଟିବଲୋ ଇମସ୍ମିଂ କମ୍ମେତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ତାୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ସା ଆଣତ୍ତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ପରତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ତଦେୱ ହୋତି । ଅଥ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱସ୍ସଂ ହାରିୟଂ ହୋତି, ୟଂ ପରତୋ ‘‘ସବ୍ବେସଂ ଆପତ୍ତି ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଇମସ୍ସ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ଅୟଂ ୟୁତ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୋ ଇତରସ୍ସ ଆରୋଚେତୀତି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଚ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଏୱଂ ୱଦତି – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କିର ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହର, ତ୍ୱଂ କିର ଅମ୍ହେସୁ ଚ ୱୀରପୁରିସୋ’’’ତି ଆରୋଚେତି, ଏୱଂ ତେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ । ଅୱହାରକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ସାଧୁ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେ ଆଚରିୟସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମହାଜନୋ ହି ତେନ ପାପେ ନିୟୋଜିତୋତି । ସୋ ତଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତି ସୋ ଚେ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ସବ୍ବେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ପାରାଜିକଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ, ଏତେନ ଉପାୟେନ ୱିସଙ୍କେତଂ ଅକତ୍ୱା ପରମ୍ପରାୟ ଆଣାପେନ୍ତଂ ସମଣସତଂ ସମଣସହସ୍ସଂ ୱା ହୋତୁ, ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକମେୱ ।
ଦୁତିୟୱାରେ – ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତୀତି ସୋ ଆଚରିୟେନ ଆଣତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତଂ ଅଦିସ୍ୱା ୱା ଅୱତ୍ତୁକାମୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଏୱମାହ – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କିର ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’’ତି ଆଣାପେତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଆଣତ୍ତିୟା ତାୱ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଚ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ, ଅୱହାରକସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସାତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ପାରାଜିକେନ ଅନାପତ୍ତି । ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ଅଜାନନତାୟ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନାପତ୍ତି । ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ନଟ୍ଠୋ ।
ଇତୋ ପରେସୁ ଚତୂସୁ ଆଣତ୍ତିୱାରେସୁ ପଠମେ ତାୱ ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଆରକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦାତି କିଂ ଅଜ୍ଜେୱ ଅୱହଟଂ ହୋତି ? ଗଚ୍ଛ ୟଦା ସକ୍କୋସି ତଦା ନଂ ଅୱହରାତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ପୁନ ଆଣତ୍ତିୟାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱସ୍ସଂ ହାରିୟଂ ହୋତି, ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ନାମ ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସା, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ । ସଚେପି ଅୱହାରକୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାତିକ୍କମେନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରତି, ଆଣାପକୋ ଚ ଅନ୍ତରାୟେୱ କାଲଂ ୱା କରୋତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତତି; ଅସ୍ସମଣୋୱ ହୁତ୍ୱା କାଲଂ ୱା କରିସ୍ସତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତିସ୍ସତି, ଅୱହାରକସ୍ସ ପନ ଅୱହାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ।
ଦୁତିୟୱାରେ – ୟସ୍ମା ତଂ ସଣିକଂ ୱା ଭଣନ୍ତୋ ତସ୍ସ ୱା ବଧିରତାୟ ‘‘ମା ଅୱହରୀ’’ତି
ଏତଂ ୱଚନଂ ନ ସାୱେତି, ତସ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁତ୍ତୋ । ତତିୟୱାରେ – ପନ ସାୱିତତ୍ତା ମୁତ୍ତୋ । ଚତୁତ୍ଥୱାରେ – ତେନ ଚ ସାୱିତତ୍ତା, ଇତରେନ ଚ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଓରତତ୍ତା ଉଭୋପି ମୁତ୍ତାତି ।
ଆଣତ୍ତିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆପତ୍ତିଭେଦଂ
୧୨୨. ଇଦାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠାନା ଚାୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଚ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହୀତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି; ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତସ୍ସ ‘‘ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ନ ତତୋ ଊନେହୀତି । ତତ୍ରିମେ ପଞ୍ଚ ଆକାରା – ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା, ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଗରୁକଭାୱୋ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ, ଠାନାଚାୱନନ୍ତି । ଇତୋ ପରେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ୱାରେହି ଲହୁକେ ପରିକ୍ଖାରେ ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଦସ୍ସିତଂ ।
୧୨୫.‘‘ଛହାକାରେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୱାରତ୍ତୟେ ପନ ନ ସକସଞ୍ଞିତା, ନ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହିତା, ନ ତାୱକାଲିକତା, ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଗରୁକଭାୱୋ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ, ଠାନାଚାୱନନ୍ତି ଏୱଂ ଛ ଆକାରା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱତ୍ଥୁଭେଦେନ ପନେତ୍ଥାପି ପଠମୱାରେ ପାରାଜିକଂ । ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଦୁକ୍କଟାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରେସୁ ପନ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ୱତ୍ଥୁଭେଦେ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପରେହି ଅପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ୟଦେତଂ ‘‘ନ ଚ ପରପରିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ୱା ହୋତୁ ଛଡ୍ଡିତଂ ଛିନ୍ନମୂଲକଂ ଅସ୍ସାମିକୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱା, ଉଭୟମ୍ପି ‘‘ନ ଚ ପରପରିଗ୍ଗହିତ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞା ଚ ଅତ୍ଥି, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଚ ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତାତି ।
ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅନାପତ୍ତିଭେଦଂ
୧୩୧. ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତୱସେନ ଚ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ସସଞ୍ଞିସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ସକସଞ୍ଞିସ୍ସ, ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ଇଦଂ ଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସସଞ୍ଞିସ୍ସ ପରଭଣ୍ଡମ୍ପି ଗଣ୍ହତୋ ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି, ଗହିତଂ ପନ ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ସାମିକେହି ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଦେତି, ତେସଂ ଧୁରନିକ୍ଖେପେ ପାରାଜିକଂ ।
ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେତି ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗହଣେପି ଅନାପତ୍ତି । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣଂ ପନ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଜାନିତବ୍ବଂ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ୱିସ୍ସାସଂ ଗହେତୁଂ – ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ସମ୍ଭତ୍ତୋ ଚ, ଆଲପିତୋ ଚ, ଜୀୱତି ଚ, ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୬) । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମିତ୍ତୋ, ସମ୍ଭତ୍ତୋତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତୋ, ଆଲପିତୋତି ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାସି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗହଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜୀୱତୀତି ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟାୟ ସୟିତୋପି ୟାୱ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଗହିତେ ଚ ଅତ୍ତମନୋତି ଗହିତେ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ‘‘ଗହିତେ ମେ ଅତ୍ତମନୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତେନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ଚେତାନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନି । ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହୋ ପନ ତୀହି ଅଙ୍ଗେହି ରୁହତି – ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ; ସମ୍ଭତ୍ତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ; ଆଲପିତୋ, ଜୀୱତି, ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋତି ।
ୟୋ ପନ ନ ଜୀୱତି, ନ ଚ ଗହିତେ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି; ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେନ ଗହିତମ୍ପି ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ଦଦମାନେନ ଚ ମତକଧନଂ ତାୱ ୟେ ତସ୍ସ ଧନେ ଇସ୍ସରା ଗହଟ୍ଠା ୱା ପବ୍ବଜିତା ୱା, ତେସଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ତସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ପଠମଂୟେୱ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ତୟା ମମ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନା’’ତି ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କେନଚି କାରଣେନ କୁପିତୋ, ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋପି ଅଦାତୁକାମୋ ଚିତ୍ତେନ ପନ ଅଧିୱାସେତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱଦତି, ସୋପି ପୁନ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ନ ଲଭତି । ୟୋ ପନ ‘‘ମୟା ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକଂ ଗହିତଂ ୱା ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗହିତଂ ୱା ହୋତୁ ପରିଭୁତ୍ତଂ ୱା, ମୟା ପନ ତଂ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଠପିତଂ, ପାକତିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦତି । ଅୟଂ ପଚ୍ଚାହରାପେତୁଂ ଲଭତି ।
ତାୱକାଲିକେତି ‘‘ପଟିଦସ୍ସାମି ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ତାୱକାଲିକେପି ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି । ଗହିତଂ ପନ ସଚେ ଭଣ୍ଡସାମିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହେୱେତଂ ହୋତୂ’’ତି ଅନୁଜାନାତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ଅନୁଜାନାତି, ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ପନ ପଟିଦାତୁମେୱ ୱଟ୍ଟତି ।
ପେତପରିଗ୍ଗହେତି ଏତ୍ଥ ପନ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଉପପନ୍ନାପି କାଲଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିବ୍ବତ୍ତାପି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ଦେୱାପି ସବ୍ବେ ‘‘ପେତା’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା, ତେସଂ ପରିଗ୍ଗହେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେପି ହି ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଆପଣଂ ପସାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକମ୍ପି ସାଟକଂ ତସ୍ସ ‘‘ମା ଗଣ୍ହ, ମା ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି । ଦେୱତା ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ବଲିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେହି ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗିତସାଟକେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।
ତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହେତି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେପି ହି ନାଗରାଜା ୱା ସୁପଣ୍ଣମାଣୱକୋ ୱା ମନୁସ୍ସରୂପେନ ଆପଣଂ ପସାରେତି, ତତୋ ଚସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ୱଟ୍ଟତି । ସୀହୋ ୱା ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ୱା ମିଗମହିଂସାଦୟୋ ୱଧିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୋ ଜିଘଚ୍ଛାପୀଳିତୋ ଆଦିତୋୱ ନ ୱାରେତବ୍ବୋ । ଅନତ୍ଥମ୍ପି ହି କରେୟ୍ୟ । ୟଦି ପନ ଥୋକେ ଖାୟିତେ ୱାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ୱାରେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେନାଦୟୋପି ଆମିସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପାତାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଅସ୍ସାମିକଂ ‘‘ଇଦଂ ପଂସୁକୂଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ତଂ ସସ୍ସାମିକଂ ହୋତି, ଆହରାପେନ୍ତେ ଦାତବ୍ବଂ। ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ଇଧ ଧନିୟୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ପନ ରଜକଭଣ୍ଡିକାଦିଚୋରାନଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ।
ଅନାପତ୍ତିଭେଦଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା
ସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ କିରିୟା, ଅଥୋ ସଞ୍ଞା ସଚିତ୍ତକଂ ।
ଲୋକୱଜ୍ଜଞ୍ଚ କମ୍ମଞ୍ଚ, କୁସଲଂ ୱେଦନାୟ ଚାତି ॥
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପକିଣ୍ଣକେ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – ସାହତ୍ଥିକଂ କାୟତୋ ଚ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଆଣତ୍ତିକଂ ୱାଚତୋ ଚ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକଂ କାୟତୋ ଚ ୱାଚତୋ ଚ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, କରୋନ୍ତୋୟେୱ ହି ଏତଂ ଆପଜ୍ଜତି ନ ଅକରୋନ୍ତୋ । ‘‘ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତୋ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ତୁଟ୍ଠୋ ୱା ଭୀତୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତିୱେଦନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପକିଣ୍ଣକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୩୨. ୱିନୀତୱତ୍ଥୁକଥାସୁ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି – ଚିତ୍ତଂ ନାମ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ରାଗାଦିୱସେନ ପକତିଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଧାୱତି ସନ୍ଧାୱତି ୱିଧାୱତି । ସଚେ ଭଗୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଭେଦଂ ୱିନାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନ ଆପତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ, କୋ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଅନାପତ୍ତିକଂ ଅତ୍ତାନଂ କାତୁଂ ! ତେନାହ – ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ’’ତି । ଚିତ୍ତୱସିକେନ ପନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରେତବ୍ବମେୱାତି ।
୧୩୩-୪. ଆମସନ-ଫନ୍ଦାପନ-ଠାନାଚାୱନୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ତତୋ ପରାନି ଚ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ଭୂମିତୋ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ୱତ୍ଥୁପରିୟୋସାନାନି ।
୧୩୫. ନିରୁତ୍ତିପଥୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୧.୩୨୯ ଆଦିୟୀତି ଗଣ୍ହି, ‘‘ଚୋରୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପରାମସି । ଇତରୋ ପନ ‘‘କେନ ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟା ଅୱହଟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ୟଦି ହି ଇତରେନ ‘‘କେନ ଗହିତଂ, କେନ ଅପନୀତଂ, କେନ ଠପିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଅଥ ଅୟମ୍ପି ‘‘ମୟା ଗହିତଂ, ଅପନୀତଂ, ଠପିତ’’ନ୍ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ । ମୁଖଂ ନାମ ଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଚ କଥନତ୍ଥାୟ ଚ କତଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ପନ ୱିନା ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ନିରୁତ୍ତିପଥେ’’ତି । ୱୋହାରୱଚନମତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରଂ ୱେଠନୱତ୍ଥୁ ପରିୟୋସାନଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୩୭. ଅଭିନ୍ନସରୀରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଧିୱତ୍ଥୋତି ସାଟକତଣ୍ହାୟ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସରୀରେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଅନାଦିୟନ୍ତୋତି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ଆଦରଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତୋ । ତଂ ସରୀରଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ପେତୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ସରୀରଂ ଉଟ୍ଠାପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂ ସରୀରଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା’’ତି । ଦ୍ୱାରଂ ଥକେସୀତି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୁସାନସମୀପେୟେୱ ୱିହାରୋ, ତସ୍ମା ଭୀରୁକଜାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଖିପ୍ପମେୱ ତତ୍ଥ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ଥକେସି । ତତ୍ଥେୱ ପରିପତୀତି ଦ୍ୱାରେ ଥକିତେ ପେତୋ ସାଟକେ ନିରାଲୟୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ସରୀରଂ ପହାୟ ୟଥାକମ୍ମଂ ଗତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ସରୀରଂ ତତ୍ଥେୱ ପରିପତି, ପତିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଭିନ୍ନେ ସରୀରେତି ଅବ୍ଭୁଣ୍ହେ ଅଲ୍ଲସରୀରେ ପଂସୁକୂଲଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଏୱରୂପା ଉପଦ୍ଦୱା ହୋନ୍ତି, ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ଭିନ୍ନେ ପନ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କିତ୍ତାୱତା ପନ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି ? କାକ-କୁଲଲ-ସୋଣ-ସିଙ୍ଗାଲାଦୀହି ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ଦାଠାୟ ୱା ଈସକଂ ଫାଲିତମତ୍ତେନାପି । ୟସ୍ସ ପନ ପତତୋ ଘଂସନେନ ଛୱିମତ୍ତଂ ଛିନ୍ନଂ ହୋତି, ଚମ୍ମଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଏତଂ ଅଭିନ୍ନମେୱ; ଚମ୍ମେ ପନ ଛିନ୍ନେ ଭିନ୍ନଂ । ୟସ୍ସାପି ସଜୀୱକାଲେୟେୱ ପଭିନ୍ନା ଗଣ୍ଡକୁଟ୍ଠପିଳକା ୱା ୱଣୋ ୱା ହୋତି, ଇଦମ୍ପି ଭିନ୍ନଂ । ତତିୟଦିୱସତୋ ପଭୁତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱେନ କୁଣପଭାୱଂ ଉପଗତମ୍ପି ଭିନ୍ନମେୱ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପନ ଅଭିନ୍ନେପି ସୁସାନଗୋପକେହି ୱା ଅଞ୍ଞେହି ୱା ମନୁସ୍ସେହି ଗାହାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଚେ ଅଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ସତ୍ଥକେନ ୱା କେନଚି ୱା ୱଣଂ କତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ୱିସଭାଗସରୀରେ ପନ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମଣସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୀସେ ୱା ହତ୍ଥପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ୱଣଂ କତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
କୁସସଙ୍କାମନୱତ୍ଥୁକଥା
୧୩୮. ତଦନନ୍ତରେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କୁସଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଆଦିୟେୟ୍ୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ନାମମତ୍ତେନ ଦସ୍ସିତେସୁ ଥେୟ୍ୟାୱହାର-ପସୟ୍ହାୱହାର-ପରିକପ୍ପାୱହାରପଅଚ୍ଛନ୍ନାୱହାର-କୁସାୱହାରେସୁ କୁସାୱହାରେନ ଅୱହରୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମେସଂ ପନ ଅୱହାରାନଂ ଏୱଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ୟୋ ହି କୋଚି ସସ୍ସାମିକଂ ଭଣ୍ଡଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ୱା ଦିୱସଭାଗେ ୱା ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦୀନି କତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନୋ ଅୱହରତି, କୂଟମାନକୂଟକହାପଣାଦୀହି ୱା ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟୋ ପନ ପରେ ପସୟ୍ହ ବଲସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ, ଅଥ ୱା ପନ ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାତି, ପନ୍ଥଘାତ-ଗାମଘାତାଦୀନି କରୋନ୍ତା ଦାମରିକଚୋରା ୱିୟ କୋଧୱସେନ ପରଘରୱିଲୋପଂ କରୋନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତବଲିତୋ ଚ ଅଧିକଂ ବଲକ୍କାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତା ରାଜ-ରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ; ତସ୍ସେୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ‘‘ପସୟ୍ହାୱହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ପନ ଅୱହାରୋ ‘‘ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପ-ଓକାସପରିକପ୍ପୱସେନ ଦୁୱିଧୋ। ତତ୍ରାୟଂ ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପୋ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସାଟକତ୍ଥିକୋ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ସାଟକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି; ସଚେ ସୁତ୍ତଂ, ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଅନ୍ଧକାରେ ପସିବ୍ବକଂ ଗଣ୍ହାତି, ସାଟକୋ ଚେ ତତ୍ର ହୋତି, ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ପାରାଜିକଂ । ସୁତ୍ତଂ ଚେ ହୋତି, ରକ୍ଖତି । ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପୁନ ଆହରିତ୍ୱା ୟଥାଠାନେ ଠପେତି, ରକ୍ଖତିୟେୱ । ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱାପି ‘‘ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗଚ୍ଛତି, ପଦୱାରେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ଚୋରୋ, ଚୋରୋ’’ତି ସାମିକେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟତି, ରକ୍ଖତି । ସାମିକା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ଅଞ୍ଞୋ ଚେ କୋଚି ଗଣ୍ହାତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଅଥ ନିୱତ୍ତେସୁ ସାମିକେସୁ ସୟମେୱ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଗେୱେତଂ ମୟା ନୀହଟଂ, ମମ ଦାନି ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି, ରକ୍ଖତି; ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ‘‘ସଚେ ସୁତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି; ସଚେ ସାଟକୋ, ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି । ସଚେ ସପ୍ପି ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି; ସଚେ ତେଲଂ, ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘ସାଟକତ୍ଥିକୋପି ସାଟକପସିବ୍ବକମେୱ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ବହି ଠତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘ସାଟକୋ ଅୟ’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଦୁଦ୍ଧାରେନେୱ କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ସଚେ ସାଟକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପିତତ୍ତା ପରିକପ୍ପୋ ଦିସ୍ସତି, ଦିସ୍ୱା ହଟତ୍ତା ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ନ ଦିସ୍ସତି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୟଂ ପରିକପ୍ପିତଂ ତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ପରିକପ୍ପିତଭାୱେ ଠିତଂୟେୱ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତଂ ଅୱହରୀ’’ତି ପାଳିୟା ଚ ସମେତୀତି । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସଚେ ସାଟକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ପରିକପ୍ପୋ, ଅୟଂ ‘‘ଭଣ୍ଡପରିକପ୍ପୋ’’ ନାମ ।
ଓକାସପରିକପ୍ପୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଲୋଲଭିକ୍ଖୁ ପରପରିୱେଣଂ ୱା କୁଲଘରଂ ୱା ଅରଞ୍ଞେ କମ୍ମନ୍ତସାଲଂ ୱା ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ କଥାସଲ୍ଲାପେନ ନିସିନ୍ନୋ କିଞ୍ଚି ଲୋଭନେୟ୍ୟଂ ପରିକ୍ଖାରଂ ଓଲୋକେତି, ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଚ ପନ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱାରପମୁଖହେଟ୍ଠାପାସାଦପରିୱେଣଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକରୁକ୍ଖମୂଲାଦିୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ମଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଦଟ୍ଠୁକାମତାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ୱିୟ ଏତେସଂୟେୱ ଦସ୍ସାମି; ନୋ ଚେ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିକପ୍ପେତି । ତସ୍ସ ତଂ ଆଦାୟ ପରିକପ୍ପିତପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଉପଚାରସୀମଂ ପରିକପ୍ପେତି, ତଦଭିମୁଖୋୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି ମନସି କରୋନ୍ତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ୱା ଅସତିୟା ଉପଚାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଅଥାପିସ୍ସ ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଚୋରୋ ୱା ହତ୍ଥୀ ୱା ୱାଳମିଗୋ ୱା ମହାମେଘୋ ୱା ୱୁଟ୍ଠହତି, ସୋ ଚ ତମ୍ହା ଉପଦ୍ଦୱା ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ ସହସା ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ମୂଲେୱ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ନ ରକ୍ଖତି, ଅୱହାରୋୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ମହାଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ସଚେପି ସୋ ଅନ୍ତୋପରିଚ୍ଛେଦେ ହତ୍ଥିଂ ୱା ଅସ୍ସଂ ୱା ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତଂ ନେୱ ପାଜେତି, ନ ପାଜାପେତି; ପରିଚ୍ଛେଦେ ଅତିକ୍କନ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ର ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସଚେ ମଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ଦଟ୍ଠୁକାମତାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ୱିୟ ଏତେସଂୟେୱ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋ ପରିକପ୍ପୋ, ଅୟଂ ‘‘ଓକାସପରିକପ୍ପୋ’’ ନାମ ।
ଏୱମିମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପରିକପ୍ପାନଂ ୱସେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ ‘‘ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପନ ଅୱହରଣଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ। ସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉୟ୍ୟାନାଦୀସୁ କୀଳନ୍ତାନଂ ୱା ପୱିସନ୍ତାନଂ ୱା ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଅଲଙ୍କାରଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଓନମିତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମି, ‘କିଂ ସମଣୋ ଗଣ୍ହାତୀ’ତି ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ୱିହେଠେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ପଂସୁନା ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି – ‘‘ପଚ୍ଛା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି, ତସ୍ସ ଏତ୍ତାୱତା ଉଦ୍ଧାରୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ତାୱ ଅୱହାରୋ ହୋତି । ୟଦା ପନ ତେ ମନୁସ୍ସା ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମା ତଂ ଭଣ୍ଡକଂ ୱିଚିନନ୍ତାପି ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଅନ୍ଧକାରୋ, ସ୍ୱେ ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ସାଲୟା ଏୱ ଗତା ହୋନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ତଂ ଉଦ୍ଧରତୋ ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ‘‘ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକାଲେୟେୱ ତଂ ମମ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି ସକସଞ୍ଞାୟ ୱା ‘‘ଗତା ଦାନି ତେ, ଛଡ୍ଡିତଭଣ୍ଡଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ତେସୁ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଚିନିତ୍ୱା ଅଦିସ୍ୱା ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଗତେସୁପି ଗହିତଂ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ପୟୋଗେନ ତେହି ନ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟୋ ପନ ତଥାରୂପଂ ଭଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ୟଥାଠାନେ ଠିତଂୟେୱ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତୋ ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା କଦ୍ଦମେ ୱା ୱାଲିକାୟ ୱା ପୱେସେତି, ତସ୍ସ ପୱେସିତମତ୍ତେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ।
କୁସଂ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ପନ ଅୱହରଣଂ ‘‘କୁସାୱହାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁସଂ ପାତେତ୍ୱା ଚୀୱରେ ଭାଜିୟମାନେ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ସମୀପେ ଠିତଂ ଅପ୍ପଗ୍ଘତରଂ ୱା ମହଗ୍ଘତରଂ ୱା ସମସମଂ ୱା ଅଗ୍ଘେନ ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଂ ହରିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପତିତଂ କୁସଦଣ୍ଡକଂ ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତେତୁକାମୋ ଉଦ୍ଧରତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତେତି, ରକ୍ଖତେୱ । ୟଦା ପନ ତସ୍ମିଂ ପତିତେ ପରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପରସ୍ସ କୁସଦଣ୍ଡକଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତେ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ସଚେ ପଠମତରଂ ପରକୋଟ୍ଠାସତୋ କୁସଦଣ୍ଡକଂ ଉଦ୍ଧରତି ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେ ପାତେତୁକାମତାୟ ଉଦ୍ଧାରେ ରକ୍ଖତି, ପାତନେ ରକ୍ଖତି । ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ କୁସଦଣ୍ଡକଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ରକ୍ଖତି । ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରକୋଟ୍ଠାସେ ପାତେନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ ।
ସଚେ ପନ ଦ୍ୱୀସୁପି କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପତିତଦଣ୍ଡକେ ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି, ତତୋ ଅୱସେସଭିକ୍ଖୂସୁ ଗତେସୁ ଇତରୋ ‘‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦଣ୍ଡକୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’ତି । ‘ମୟ୍ହମ୍ପି, ଆୱୁସୋ, ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’ତି । ‘କତମୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋ’ତି ? ‘ଅୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ’’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମିଂ ୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ଅୱିୱଦିତ୍ୱା ୱା ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗତେ ଇତରୋ ତସ୍ସ ଭାଗଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେପି ତେନ ‘‘ଅହଂ ମମ ଭାଗଂ ତୁୟ୍ହଂ ନ ଦେମି, ତ୍ୱଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ ଞତ୍ୱା ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାୟଂ ମମା’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ତସ୍ସେୱ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉଦ୍ଧାରେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ଇତରୋ ‘‘ଅୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ, ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋତି କିଂ ଇମିନା ୱିୱାଦେନା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱା ପତ୍ତୋ ହୋତୁ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱା, ୟୋ ୱରଭାଗୋ ତଂ ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦତି, ଦିନ୍ନକଂ ନାମ ଗହିତଂ ହୋତି, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅୱହାରୋ । ସଚେପି ସୋ ୱିୱାଦଭୀରୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ୱରଭାଗଂ ଠପେତ୍ୱା ଲାମକଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ଇତରସ୍ସ ୱିଚିନିତାୱସେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥେୱାତି ।
ଅଟ୍ଠକଥାସୁପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କୁସସଙ୍କାମନୱସେନ ଚୀୱରଭାଜନୀୟମେୱ ଏକଂ ଆଗତଂ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପନ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଭାଜନୀୟଞ୍ଚ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସୀୱେୟ୍ୟକଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ; ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଗହପତିଚୀୱରଂ ଅନୁଜାନାତୂ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩୭) ଇଦଂ ଜୀୱକୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଚୀୱରକଥା, ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରାଜଗହଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି, ମନୁସ୍ସା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ କାତୁଂ, ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ ଉପୋସଥିକଂ ପାଟିପଦିକଂ କାତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୫) ଇଦଂ ସୁତ୍ତମାଦିଂ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତକଥା, ସେନାସନକ୍ଖନ୍ଧକେୟେୱ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଂ ମହାୱିହାରଂ ପଟିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି – ‘ଇଧ ମୟଂ ୱସ୍ସଂ ୱସିସ୍ସାମା’ତି । ଅଦ୍ଦସଂସୁ ଖୋ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ତରସୱଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିହାରଂ ପଟିସଙ୍ଖରୋନ୍ତେ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୬) ଇଦଂ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଆଗତସେନାସନକଥା, ତଦୱସାନେ ଚ ସପ୍ପିଆଦିଭେସଜ୍ଜକଥା ୱିତ୍ଥାରେନ କଥିତା । ମୟଂ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ଆଗତାଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ କଥୟିସ୍ସାମ; ଏୱଂ କଥନେ କାରଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
କୁସସଙ୍କାମନୱତ୍ଥୁକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩୯. ଇତୋ ପରଂ ଜନ୍ତାଘରୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୪୦. ପଞ୍ଚସୁ ୱିଘାସୱତ୍ଥୂସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ୱିଘାସଂ ପନ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଖାଦିତାୱସେସଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଦି ସକ୍କୋତି ଖାଦନ୍ତେ ଛଡ୍ଡାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଏତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ତଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ ପନ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଚ ନ ଗହେତବ୍ବଂ ।
୧୪୧. ଓଦନଖାଦନୀୟପୂୱଉଚ୍ଛୁତିମ୍ବରୂସକଭାଜନୀୟୱତ୍ଥୂସୁ ଅପରସ୍ସ ଭାଗଂ ଦେହୀତି ଅସନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଆହ । ଅମୂଲକଂ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ସାମିକେସୁ ଦେନ୍ତେସୁ ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକସ୍ସାତି ସାମିକେହି ଦିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗହେସି; ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଆପତ୍ତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସାତି ୟୋ ପନାନେନ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆହ; ପରତୋ ତେକଟୁଲୟାଗୁୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱିୟ । ଗହଣେ ପନ ଅୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସମ୍ମତେନ ୱା ଆଣତ୍ତେହି ୱା ଆରାମିକାଦୀହି ଦିୟ୍ୟମାନଂ, ଗିହୀନଞ୍ଚ ସନ୍ତକଂ ସାମିକେନ ୱା ଆଣତ୍ତେନ ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ‘‘ଅପରସ୍ସ ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଅଞ୍ଞେନ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଅସମ୍ମତେନ ୱା ଅନାଣତ୍ତେନ ୱା ଦିୟ୍ୟମାନେ ‘‘ଅପରମ୍ପି ଭାଗଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା କୂଟୱସ୍ସାନି ଗଣେତ୍ୱା ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପତ୍ତଚତୁକ୍କେ ୱିୟ ତସ୍ସୁଦ୍ଧାରେୟେୱ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଇତରେହି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଏୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ସାମିକେନ ପନ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଦାପିତଂ ୱା ସୟଂ ଦିନ୍ନଂ ୱା ସୁଦିନ୍ନନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟତୋ ସାରୋ ।
୧୪୨-୩. ଓଦନିୟଘରାଦିୱତ୍ଥୂସୁ – ଓଦନିୟଘରଂ ନାମ ୱିକ୍କାୟିକଭତ୍ତପଚନଘରଂ । ସୂନଘରଂ ନାମ ୱିକ୍କାୟିକମଂସପଚନଘରଂ । ପୂୱଘରଂ ନାମ ୱିକ୍କାୟିକଖଜ୍ଜକପଚନଘରଂ । ସେସମେତ୍ଥ, ପରିକ୍ଖାରୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ପାକଟମେୱ ।
୧୪୪. ପୀଠୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଙ୍କାମେସି । ତେନସ୍ସ ସଙ୍କାମନେ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ପନ ପରିକପ୍ପିତୋକାସତୋ ଗହଣେ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ହରନ୍ତୋ ଚ ୟଦି ପୀଠକେ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ଥୱିକଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ । ଅଥ ପୀଠକେପି ଅତ୍ଥି, ଉଭୋ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋତି । ଭିସିଆଦୀନି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ପାକଟାନେୱ ।
୧୪୬. ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି, ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିୱିସୋ ଅନ୍ତୋଉପଚାରସୀମାୟଂ ଠିତସ୍ସେୱ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ପନ ଦାୟକା ‘‘ବହିଉପଚାରଟ୍ଠାନମ୍ପି ଭନ୍ତେ, ଭାଗଂ ଗଣ୍ହଥ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନ୍ତୋଗାମଟ୍ଠାନମ୍ପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୪୮-୯. ସତ୍ତସୁ ଅମ୍ବଚୋରକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଗହଣେ ଅନାପତ୍ତି, ଆହରାପେନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୋଗେ ପାରାଜିକଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସାମିକାପି ସାଲୟା, ଚୋରାପି ସାଲୟା, ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋ ଉଦ୍ଧାରେୟେୱ ଅୱହାରୋ, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ । ସାମିକା ସାଲୟା, ଚୋରା ନିରାଲୟା, ଏସେୱ ନୟୋ । ସାମିକା ନିରାଲୟା, ଚୋରା ସାଲୟା; ‘‘ପୁନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଗହନଟ୍ଠାନେ ଖିପିତ୍ୱା ଗତା, ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଭୋପି ନିରାଲୟା, ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଖାଦତୋ ଅନାପତ୍ତି, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅମ୍ବାଦୀସୁ ପନ ସଙ୍ଘାରାମେ ଜାତଂ ୱା ହୋତୁ, ଆନେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ୱା ପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅତିରେକପଞ୍ଚମାସକଂ ୱା ଅଗ୍ଘନକଂ ଅୱହରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଚୋରୁପଦ୍ଦୱେନ ଗାମେସୁ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂପି ୱିହାରେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ପୁନ ଆୱସନ୍ତେ ଜନପଦେ ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସଉସ୍ସାହାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତାଦିସଂ ୱିହାରଂ ପତ୍ୱା ଅମ୍ବପକ୍କାଦୀନି ‘‘ଛଡ୍ଡିତକାନୀ’’ତି ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତି; ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଅୱହାରୋ ହୋତି, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ ।
ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଛଡ୍ଡିତୱିହାରେ ପନ ଫଲାଫଲଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ଆଗତାନାଗତାନଂ ସନ୍ତକତ୍ତା’’ତି । ଗଣସନ୍ତକେ ପନ ପୁଗ୍ଗଲିକେ ଚ ସଉସ୍ସାହମତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ । ସଚେ ପନ ତତୋ ଅମ୍ବପକ୍କାଦିଂ କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଦେତି, କୁଲଦୂସକଦୁକ୍କଟଂ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଦେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଘିକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟମିତଂ କୁଲସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଦଦତୋ ଦୁକ୍କଟଂ, ଇସ୍ସରୱତାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ । ନୋ ଚେ ୱତ୍ଥୁ ପହୋତି, ଅଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ବହି ଉପଚାରସୀମାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇସ୍ସରୱତାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ଗୀୱା । ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା କାଲଂ ଘୋସେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଖାଦିତଂ ସୁଖାଦିତଂ । ଘଣ୍ଟିଂ ଅପହରିତ୍ୱା କାଲମେୱ ଘୋସେତ୍ୱା, ଘଣ୍ଟିମେୱ ପହରିତ୍ୱା କାଲଂ ଅଘୋସେତ୍ୱା, ଘଣ୍ଟିମ୍ପି ଅପହରିତ୍ୱା କାଲମ୍ପି ଅଘୋସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଖାଦିତମ୍ପି ସୁଖାଦିତମେୱ । ପୁପ୍ଫାରାମୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟଂ ପାକଟମେୱ ।
୧୫୦. ୱୁତ୍ତୱାଦକୱତ୍ଥୁତ୍ତୟେ ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜେମୀତି ତୟା ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ତୱ ୱଚନେନ ୱଦାମୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକସ୍ସାତି ସାମିକେହି ଦିନ୍ନତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ‘‘ଅହଂ ତୟା ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତୱ ୱଚନେନ ୱଦାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପନ କତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ତୱ ୱଚନେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜେହୀତି ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ୱଦେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇମେସୁପି ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ତାୱତା ହି ଉପାରମ୍ଭା ମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ।
୧୫୧-୨. ମଣିୱତ୍ଥୁତ୍ତୟସ୍ସ ମଜ୍ଝିମେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ନାହଂ ଅକଲ୍ଲକୋତି ନାହଂ ଗିଲାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୧୫୩. ସୂକରୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେ – କିଞ୍ଚାପି ପଠମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଛାତଜ୍ଝତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞେନ ମୋଚିତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ସାମିକେସୁ ପନ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ତାୱ ମହନ୍ତୋ ୱା ମତସୂକରୋ ଆହରିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବୋ, ତଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଭଣ୍ଡଂ । ସଚେ ପାସସାମିକେ କୁହିଞ୍ଚିପି ନ ପସ୍ସତି, ପାସସାମନ୍ତା ତଦଗ୍ଘନକଂ ସାଟକଂ ୱା କାସାୱଂ ୱା ଥାଲକଂ ୱା ୟଥା ତେ ଆଗତା ପସ୍ସନ୍ତି, ଈଦିସେ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପନ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ କୋଚି ସୂକରୋ ପାସଂ ପାଦେନ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ପାସେ ଠାନାଚାୱନଧମ୍ମେନ ଠାନେନ ଠିତୋ ହୋତି ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧନାୱା ୱିୟ । କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଠିତୋ, କୋଚି ନିପନ୍ନୋ, କୋଚି କୂଟପାସେନ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି । କୂଟପାସୋ ନାମ ୟସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଧନୁକଂ ୱା ଅଙ୍କୁସକୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଦଣ୍ଡକୋ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ୟୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ସୂକରସ୍ସ ଗମନଂ ନିୱାରେତି । ତତ୍ର ପାସଂ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଏକମେୱ ଠାନଂ ପାସବନ୍ଧନଂ, ସୋ ହି ପାସେ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ୱା ଛିନ୍ନମତ୍ତେ ୱା ପଲାୟତି । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଠିତସ୍ସ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପାଦାତି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି । ନିପନ୍ନସ୍ସ ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ସୟନଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି । କୂଟପାସବଦ୍ଧସ୍ସ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତଦେୱ ଠାନଂ । ତସ୍ମା ତଂ ତତୋ ତତୋ ମୋଚେନ୍ତା ଦସପି ୱୀସତିପି ସତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ଏକମେୱ ଦାସଂ ପଲାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ।
ପୁରିମାନଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁପ୍ପଦକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫନ୍ଦାପନଠାନାଚାୱନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସୁନଖଦଟ୍ଠଂ ସୂକରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେନ୍ତସ୍ସାପି କାରୁଞ୍ଞାଧିପ୍ପାୟେନ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ । ପାସଟ୍ଠାନଂ ପନ ସୁନଖସମୀପଂ ୱା ଅସମ୍ପତ୍ତଂ ପଟିପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମମେୱ ପଲାପେନ୍ତସ୍ସ ଅୱହାରୋ ନତ୍ଥି । ୟୋପି ବଦ୍ଧସୂକରସ୍ସ ଘାସଞ୍ଚ ପାନୀୟଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ବଲଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋତି – ‘‘ଉତ୍ରସ୍ତୋ ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି; ସୋ ଚେ ପଲାୟତି, ପାରାଜିକଂ । ପାସଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସଦ୍ଦେନ ପଲାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟୋ ପନ ଘାସଞ୍ଚ ପାନୀୟଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି; ସୋ ଚେ ପଲାୟତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ପାସଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପାସସନ୍ତିକେ ସତ୍ଥଂ ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ୱା ଠପେତି ‘‘ଛିନ୍ନେ ୱା ଦଡ୍ଢେ ୱା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୂକରୋ ପାସଂ ଚାଲେନ୍ତୋ ଛିନ୍ନେ ୱା ଦଡ୍ଢେ ୱା ପଲାୟତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ପାସଂ ୟଟ୍ଠିୟା ସହ ପାତେତି, ପଚ୍ଛା ସୂକରୋ ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ସୂକରୋ ଅଦୂହଲପାସାଣେହି ଅକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ତଂ ପଲାପେତୁକାମସ୍ସ ଅଦୂହଲଂ କାରୁଞ୍ଞେନ ଉକ୍ଖିପତୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଅଦୂହଲଂ ପାତେତି, ପଚ୍ଛା ସୂକରୋ ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଓପାତେ ପତିତସୂକରମ୍ପି କାରୁଞ୍ଞେନ ଉଦ୍ଧରତୋ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ । ଓପାତଂ ପୂରେତ୍ୱା ନାସେତି, ପଚ୍ଛା ସୂକରୋ ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ସୂଲେ ୱିଦ୍ଧଂ କାରୁଞ୍ଞେନ ଉଦ୍ଧରତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ । ସୂଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ।
ୱିହାରଭୂମିୟଂ ପନ ପାସେ ୱା ଅଦୂହଲଂ ୱା ଓଡ୍ଡେନ୍ତା ୱାରେତବ୍ବା – ‘‘ମିଗରୂପାନଂ ପଟିସରଣଟ୍ଠାନମେତଂ, ମା ଇଧ ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି । ସଚେ ‘‘ହରାପେଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ସୟଂ ହରନ୍ତି, ସୁନ୍ଦରମେୱ । ଅଥ ନେୱ ହରନ୍ତି, ନ ହରିତୁଂ ଦେନ୍ତି, ରକ୍ଖଂ ୟାଚିତ୍ୱା ହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମନୁସ୍ସା ସସ୍ସରକ୍ଖଣକାଲେ ଖେତ୍ତେସୁ ପାସେ ଚ ଅଦୂହଲପାସାଣାଦୀନି ଚ କରୋନ୍ତି – ‘‘ମଂସଂ ଖାଦନ୍ତା ସସ୍ସାନି ରକ୍ଖିସ୍ସାମା’’ତି । ୱୀତିୱତ୍ତେ ସସ୍ସକାଲେ ତେସୁ ଅନାଲୟେସୁ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧଂ ୱା ପତିତଂ ୱା ମୋଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ମିଗୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେପି ସୂକରୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ମଚ୍ଛୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – କୁମୀନମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ୱା ପଚ୍ଛାପୁଟକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱା ପସ୍ସେନ ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ୱା କୁମୀନତୋ ମଚ୍ଛେ ପୋଥେତ୍ୱା ପଲାପେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ଭତ୍ତସିତ୍ଥାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ପଲାପେନ୍ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ । ସହ କୁମୀନେନ ଉଦ୍ଧରତୋପି ପାରାଜିକଂ । କେୱଲଂ କୁମୀନମୁଖଂ ୱିୱରତି, ପଚ୍ଛାପୁଟକଂ ମୁଞ୍ଚତି, ଛିଦ୍ଦଂ ୱା କରୋତି, ମଚ୍ଛା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପଲାୟନ୍ତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ କତ୍ୱା ଭତ୍ତସିତ୍ଥାନି ଦସ୍ସେତି, ମଚ୍ଛା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ମୁଖଂ ଅୱିୱରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାପୁଟକଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପସ୍ସେନ ଛିଦ୍ଦଂ ଅକତ୍ୱା କେୱଲଂ ଭତ୍ତସିତ୍ଥାନି ଦସ୍ସେତି, ମଚ୍ଛା ପନ ଛାତଜ୍ଝତ୍ତା ସୀସେନ ପହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ତୁଚ୍ଛକୁମୀନସ୍ସ ମୁଖଂ ୱା ୱିୱରତି, ପଚ୍ଛାପୁଟକଂ ୱା ମୁଞ୍ଚତି, ଛିଦ୍ଦଂ ୱା କରୋତି, ଆଗତାଗତା ମଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତା ପୁଟକଛିଦ୍ଦେହି ପଲାୟନ୍ତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱ । ତୁଚ୍ଛକୁମୀନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗୁମ୍ବେ ଖିପତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟମେୱାତି । ୟାନେ ଭଣ୍ଡଂ ପୀଠେ ଥୱିକାୟ ସଦିସଂ ।
ମଂସପେସିୱତ୍ଥୁମ୍ହି – ସଚେ ଆକାସେ ଗଣ୍ହାତି, ଗହିତଟ୍ଠାନମେୱ ଠାନଂ । ତଂ ଛହାକାରେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠାନାଚାୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଦାରୁଗୋପାଲକରଜକସାଟକୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଅମ୍ବଚୋରକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ ।
୧୫୫.କୁମ୍ଭିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୟୋ ସପ୍ପିତେଲାଦୀନି ଅପାଦଗ୍ଘନକାନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନ ପୁନ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଂୱରେ ଠତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସାଦୀସୁପି ପୁନ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏୱମେୱ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ନେୱତ୍ଥି ପାରାଜିକଂ । ଦୁକ୍କଟଂ ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁ ଏୱମେୱମକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକସ୍ସା’’ତି । ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ ପନ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଥୋକଂ ଥୋକମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପାଦଗ୍ଘନକଂ ପୂରତି, ତସ୍ମିଂ ପାରାଜିକଂ ।
ସଂୱିଦାୱହାରୱତ୍ଥୂନି ସଂୱିଦାୱହାରେ, ମୁଟ୍ଠିୱତ୍ଥୂନି ଓଦନିୟଘରାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ଦ୍ୱେ ୱିଘାସୱତ୍ଥୂନି ଅମ୍ବଚୋରକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ୱୁତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଦ୍ୱେ ତିଣୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୧୫୬.ଅମ୍ବଭାଜାପନାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ଗାମକାୱାସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭିକ୍ଖୁକଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ଫଲାଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନାପି ତେସୁ ଆଗତେସୁ ‘‘ଥେରାନଂ ଫଲାନି ଦେଥା’’ତି କପ୍ପିୟକାରକେ ନ ଅୱୋଚୁଂ । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କିଂ ସଙ୍ଘିକଂ ଅମ୍ହାକଂ ନ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭାଜାପେତ୍ୱା ତେସମ୍ପି ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଭାଗଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ତେନ ନେସଂ ଭଗୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟା’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ଇଦାନିପି ୟତ୍ଥ ଆୱାସିକା ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଫଲୱାରେ ଚ ସମ୍ପତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଚୋରିକାୟ ଅତ୍ତନାୱ ଖାଦନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ୟତ୍ଥ ପନ ଆୱାସିକା ରୁକ୍ଖେ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଫଲୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଭାଜେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସମ୍ମା ଉପନେନ୍ତି, ଅନିସ୍ସରା ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତୁକା । ୟେପି ରୁକ୍ଖା ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନା, ତେସୁପି ଆଗନ୍ତୁକା ଅନିସ୍ସରା । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନେସୁପି ।
ୟେ ପନ ତଥା ଅନିୟମିତା, ଆୱାସିକା ଚ ତେ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଗୋପେତ୍ୱା ଚୋରିକାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ନ ତେସୁ ଆୱାସିକାନଂ କତିକାୟ ଠାତବ୍ବଂ । ୟେ ଫଲପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନା, ଆୱାସିକାପି ନେ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଗୋପେତ୍ୱା ସମ୍ମା ଉପନେନ୍ତି, ତେସୁୟେୱ ତେସଂ କତିକାୟ ଠାତବ୍ବଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ । ପରିଭୋଗୱସେନେୱ ତଂ ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟମିତଂ, ତଂ ପରିଭୋଗୱସେନେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଞ୍ଚା’’ତି ।
ଓଦିସ୍ସ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରେୟେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡପାତେନ କିଲମନ୍ତି, ଚୀୱରଂ ପନ ସୁଲଭଂ, ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତେପି ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେନାସନେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେନ ୱା କିଲମନ୍ତେସୁ ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟପି ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଓଦିସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ଚ ଦିନ୍ନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଓଦିସ୍ସ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି, ତଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଗୋପେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥମେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡପାତେନ ନ ୟାପେନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ରାଜରୋଗଚୋରଭୟାଦୀହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱିହାରା ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତାଲନାଳିକେରାଦିକେ ୱିନାସେନ୍ତି, ସେନାସନପଚ୍ଚୟଂ ପନ ନିସ୍ସାୟ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି । ଏୱରୂପେ କାଲେ ସେନାସନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାପି ସେନାସନଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ ପରିଭୋଗୋ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ତସ୍ମା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ୱରସେନାସନାନି ଠପେତ୍ୱା ଇତରାନି ଲାମକକୋଟିୟା ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମୂଲୱତ୍ଥୁଚ୍ଛେଦଂ ପନ କତ୍ୱା ନ ଉପନେତବ୍ବଂ।
ୟୋ ପନ ଆରାମୋ ଚତୁପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ନିୟମେତ୍ୱା ଦିନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ୟେନ ପନ ପଚ୍ଚୟେନ ଊନଂ, ତଦତ୍ଥଂ ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଆରାମୋ ଜଗ୍ଗିତବ୍ବୋ, ୱେତନଂ ଦତ୍ୱାପି ଜଗ୍ଗାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟେ ପନ ୱେତନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆରାମେୟେୱ ଗେହଂ କତ୍ୱା ୱସନ୍ତା ରକ୍ଖନ୍ତି, ତେ ଚେ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନାଳିକେରଂ ୱା ତାଲପକ୍କଂ ୱା ଦେନ୍ତି, ୟଂ ତେସଂ ସଙ୍ଘେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତି – ‘‘ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଖାଦଥା’’ତି ତଦେୱ ତେ ଦାତୁଂ ଲଭନ୍ତି; ତତୋ ଉତ୍ତରି ତେସଂ ଦଦନ୍ତାନମ୍ପି ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ୟୋ ପନ ଆରାମଂ କେଣିୟା ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚତୁପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମେୱ ଦେତି, ଅୟଂ ବହୁକମ୍ପି ଦାତୁଂ ଲଭତି । ଚେତିୟସ୍ସ ପଦୀପତ୍ଥାୟ ୱା ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପଟିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥାୟ ୱା ଦିନ୍ନୋ ଆରାମୋପି ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବୋ; ୱେତନଂ ଦତ୍ୱାପି ଜଗ୍ଗାପେତବ୍ବୋ । ୱେତନଞ୍ଚ ପନେତ୍ଥ ଚେତିୟସନ୍ତକମ୍ପି ସଙ୍ଘସନ୍ତକମ୍ପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତମ୍ପି ଆରାମଂ ୱେତନେନ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତାନଞ୍ଚ କେଣିୟା ଗହେତ୍ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଦାୟକାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଜାତକଫଲଦାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅମ୍ବପାଲକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ – ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗୋପକସ୍ସ ଦାନେତି ଏତ୍ଥ କତରଂ ପନ ଗୋପକଦାନଂ ୱଟ୍ଟତି, କତରଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ୟଂ ଗୋପକସ୍ସ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ହୋତି – ‘ଏତ୍ତକଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଗଣ୍ହା’ତି ତଦେୱ ୱଟ୍ଟତି; ତତୋ ଉତ୍ତରି ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘କିଂ ଗୋପକାନଂ ପଣ୍ଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିମିତ୍ତସଞ୍ଞଂ ୱା କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତେସଂ ହତ୍ଥେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକସ୍ସ ଏତେ ଇସ୍ସରା, ତସ୍ମା ୟଂ ତେ ଦେନ୍ତି ତଂ ବହୁକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଆରାମଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଫଲାଫଲଂ ଦାରକା ରକ୍ଖନ୍ତି, ତେହି ଦିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତି। ଆହରାପେତ୍ୱା ପନ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘିକେ ପନ ଚେତିୟସନ୍ତକେ ଚ କେଣିୟା ଗହେତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସେୱ ଦାନଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱେତନେନ ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗମତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ୟଂ ଗିହୀନଂ ଆରାମରକ୍ଖକା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେନ୍ତି, ଏତଂ ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପନ ଆରାମଗୋପକା ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଭତିୟା ଖଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଏତଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟୋପି ଉପଡ୍ଢାରାମଂ ୱା କେଚିଦେୱ ରୁକ୍ଖେ ୱା ଭତିଂ ଲଭିତ୍ୱା ରକ୍ଖତି, ତସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତରୁକ୍ଖତୋୟେୱ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କେଣିୟା ଗହେତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ପନ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନଂ, ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ; ତସ୍ମା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଦାରୁୱତ୍ଥୁମ୍ହି – ତାୱକାଲିକୋ ଅହଂ ଭଗୱାତି ତାୱକାଲିକଚିତ୍ତୋ ଅହଂ ଭଗୱାତି ୱତ୍ତୁକାମେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତାୱକାଲିକଚିତ୍ତୋତି ‘‘ପୁନ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ଅହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱା ‘‘ତାୱକାଲିକେ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଆହ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳିମୁତ୍ତକୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ସଚେ ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘିକଂ କମ୍ମଂ କାରେତି ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା ଭୋଜନସାଲଂ ୱା, ତତୋ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତାୱକାଲିକଂ ହରିତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ସଙ୍ଘିକୋ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରୋ ଅଗୁତ୍ତୋ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ତେମେତି, ଆତପେନ ସୁକ୍ଖତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୱାସେ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଙ୍ଘୋ ଆହରାପେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେନ ମୂଲେନ ୱା ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ନ ସକ୍କା ଚେ ହୋତି ସଞ୍ଞାପେତୁଂ, ‘‘ସଙ୍ଘିକେନ, ଭନ୍ତେ, କତଂ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ୱଳଞ୍ଜଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେନାସନସ୍ସ ପନ ଅୟମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଇସ୍ସରୋ । ସଚେପି ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା ରୁକ୍ଖତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା କୱାଟଂ ୱା ୱାତପାନଂ ୱା ନପ୍ପହୋତି, ସଙ୍ଘିକଂ ତାୱକାଲିକଂ ଆହରିତ୍ୱା ପାକତିକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେସୂତି ।
ଉଦକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୟଦା ଉଦକଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ହୋତି, ୟୋଜନତୋପି ଅଡ୍ଢୟୋଜନତୋପି ଆହରୀୟତି, ଏୱରୂପେ ପରିଗ୍ଗହିତଉଦକେ ଅୱହାରୋ । ୟତୋପି ଆହରିମତୋ ୱା ପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀସୁ ଠିତତୋ ୱା କେୱଲଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ପାନୀୟପରିଭୋଗଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ମହାପରିଭୋଗଂ, ତମ୍ପି ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଗଣ୍ହତୋ ଅୱହାରୋ । ୟତୋ ପନ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଘଟେ ଗହେତ୍ୱା ଆସନଂ ଧୋୱିତୁଂ, ବୋଧିରୁକ୍ଖେ ସିଞ୍ଚିତୁଂ ଉଦକପୂଜଂ କାତୁଂ, ରଜନଂ ପଚିତୁଂ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘସ୍ସ କତିକୱସେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅତିରେକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ମତ୍ତିକାଦୀନି ୱା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ ।
ସଚେ ଆୱାସିକା କତିକୱତ୍ତଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ଭଣ୍ଡକଂ ଧୋୱିତୁଂ ୱା ରଜିତୁଂ ୱା ନ ଦେନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ କରୋନ୍ତି, ତେସଂ କତିକାୟ ନ ଠାତବ୍ବଂ । ୟତ୍ତକଂ ତେ ଧୋୱନ୍ତି, ତତ୍ତକଂ ଧୋୱିତବ୍ବଂ । ସଚେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ୱା ଉଦକସୋଣ୍ଡିୟୋ ୱା ହୋନ୍ତି, କତିକା ଚ କତା ‘‘ଏତ୍ଥ ନ୍ହାୟିତବ୍ବଂ, ଇତୋ ପାନୀୟଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ଇଧ ସବ୍ବପରିଭୋଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି । କତିକୱତ୍ତେନେୱ ସବ୍ବଂ କାତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ କତିକା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବପରିଭୋଗୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ମତ୍ତିକାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୟତ୍ଥ ମତ୍ତିକା ଦୁଲ୍ଲଭା ହୋତି, ନାନପ୍ପକାରା ୱା ୱଣ୍ଣମତ୍ତିକା ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତା, ତତ୍ଥ ଥୋକାପି ପଞ୍ଚମାସକଂ ଅଗ୍ଘତି, ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ । ସଙ୍ଘିକେ ପନ କମ୍ମେ ଚେତିୟକମ୍ମେ ଚ ନିଟ୍ଠିତେ ସଙ୍ଘଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ତାୱକାଲିକଂ ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୁଧାୟପି ଚିତ୍ତକମ୍ମୱଣ୍ଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତିଣୱତ୍ଥୂସୁ – ଝାପିତତିଣେ ଠାନାଚାୱନସ୍ସ ଅଭାୱା ଦୁକ୍କଟଂ, ଭଣ୍ଡଦେୟ୍ୟଂ ପନ ହୋତି । ସଙ୍ଘୋ ତିଣୱତ୍ଥୁଂ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ସଙ୍ଘିକଂ ଆୱାସଂ ଛାଦେତି, ପୁନ କଦାଚି ଜଗ୍ଗିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଥଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତସୀସେନ ଜଗ୍ଗତି, ସଙ୍ଘସ୍ସେୱେତଂ । ନୋ ଚେ ଜଗ୍ଗତି, ସଙ୍ଘେନେକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ଚେ ଭାଗଂ ଇଚ୍ଛତି, ଭାଗଂ ଦତ୍ୱାପି ଜଗ୍ଗାପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଭାଗଂ ୱଡ୍ଢେତି, ଦାତବ୍ବମେୱ । ୱଡ୍ଢେତିୟେୱ, ‘‘ଗଚ୍ଛ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ସେନାସନଂ ଛାଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ନଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ଦଦନ୍ତେହି ପନ ସୱତ୍ଥୁକଂ ନ ଦାତବ୍ବଂ, ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ହୋତି; ତିଣମତ୍ତଂ ପନ ଦାତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ଚେ ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ଛାଦେନ୍ତେ ପୁନ ସଙ୍ଘୋ ଜଗ୍ଗିତୁଂ ପହୋତି, ‘‘ତ୍ୱଂ ମା ଜଗ୍ଗି, ସଙ୍ଘୋ ଜଗ୍ଗିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ।
ମଞ୍ଚାଦୀନି ସତ୍ତ ୱତ୍ଥୂନି ପାକଟାନେୱ । ପାଳିୟଂ ପନ ଅନାଗତମ୍ପି ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭଂ ୱା ରୁକ୍ଖତ୍ଥମ୍ଭଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ପାଦଗ୍ଘନକଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ପଧାନଘରାଦୀସୁ ଛଡ୍ଡିତପତିତାନଂ ପରିୱେଣାଦୀନଂ କୁଟ୍ଟମ୍ପି ପାକାରମ୍ପି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାଦୀନି ଅୱହରନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । କସ୍ମା ? ସଙ୍ଘିକଂ ନାମ କଦାଚି ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତି, କଦାଚି ନ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତି । ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଚୋରଭୟେନ ଜନପଦେ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତେ ଛଡ୍ଡିତୱିହାରାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ପରିକ୍ଖାରଂ ହରନ୍ତସ୍ସାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟେ ପନ ତତୋ ତାୱକାଲିକଂ ହରନ୍ତି, ପୁନ ଆୱସିତେସୁ ଚ ୱିହାରେସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଆହରାପେନ୍ତି, ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେପି ତତୋ ଆହରିତ୍ୱା ସେନାସନଂ କତଂ ହୋତି, ତଂ ୱା ତଦଗ୍ଘନକଂ ୱା ଦାତବ୍ବମେୱ । ‘‘ପୁନ ଆୱସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଲୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତେସୁ ଜନପଦେସୁ ଗଣସନ୍ତକଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକଂ ୱା ଗହିତଂ ହୋତି; ତେ ଚେ ଅନୁଜାନନ୍ତି, ପଟିକମ୍ମେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଘିକଂ ପନ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ, ତସ୍ମା ପଟିକମ୍ମଂ କତ୍ତବ୍ବମେୱ ।
୧୫୭. ୱିହାରପରିଭୋଗୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତାୱକାଲିକଂ ହରିତୁନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘିକଂ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ତାୱକାଲିକଂ ହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ଏକମ୍ପି ଦ୍ୱେପି ମାସେ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆଗତାଗତାନଂ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ଦେତି, ନପ୍ପଟିବାହତି, ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ନଟ୍ଠେପି ଜିଣ୍ଣେପି ଚୋରାୱହଟେପି ଗୀୱା ନ ହୋତି । ୱସିତ୍ୱା ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଆଗତାଗତାନଂ ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ନ ଦେତି, ତସ୍ମିଂ ନଟ୍ଠେ ତସ୍ସ ଗୀୱା ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଆୱାସଂ ହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ସଚେ ତତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ‘‘ମୟା ଇଦଂ ଅସୁକାୱାସତୋ ନାମ ଆହଟଂ, ଗଚ୍ଛାମି, ନଂ ପାକତିକଂ କରୋମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅହଂ ପାକତିକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଭାରଂ କତ୍ୱାପି ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚମ୍ପାୱତ୍ଥୁମ୍ହି – ତେକଟୁଲୟାଗୂତି ତିଲତଣ୍ଡୁଲମୁଗ୍ଗେହି ୱା ତିଲତଣ୍ଡୁଲମାସେହି ୱା ତିଲତଣ୍ଡୁଲକୁଲତ୍ଥେହି ୱା ତିଲତଣ୍ଡୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୀହି କତା, ଏତଂ କିର ଇମେହି ତୀହି ଚତୁଭାଗଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନେ ଖୀରେ ସପ୍ପିମଧୁସକ୍କରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି ।
ରାଜଗହୱତ୍ଥୁମ୍ହି – ମଧୁଗୋଳକୋତି ଅତିରସକପୂୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି; ‘‘ମଧୁସୀସକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟେପି ଓଦନଭାଜନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୫୮. ଅଜ୍ଜୁକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଏତଦୱୋଚାତି ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅୱୋଚ । ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଆୟସ୍ମତୋ ଅଜ୍ଜୁକସ୍ସ ପକ୍ଖୋତି ନ ଅଗତିଗମନୱସେନ ପକ୍ଖୋ, ଅପି ଚ ଖୋ ଅନାପତ୍ତିସଞ୍ଞିତାୟ ଲଜ୍ଜୀଅନୁଗ୍ଗହେନ ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହେନ ଚ ଥେରୋ ପକ୍ଖୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୧୫୯. ବାରାଣସୀୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଚୋରେହି ଉପଦ୍ଦୁତନ୍ତି ଚୋରେହି ୱିଲୁତ୍ତଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ଆନେତ୍ୱା ପାସାଦେ ଠପେସୀତି ଥେରୋ କିର ତଂ କୁଲଂ ସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତଂ ଆୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ପସାଦାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ‘‘ତେସଂୟେୱ ପାସାଦଂ ଦାରକାନଂ ସମୀପେ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଦାରକା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପାସାଦୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଅଭିରୁହିଂସୁ । ତତୋ ଥେରୋ ଇଦ୍ଧିଂ ପଟିସଂହରି, ପାସାଦୋପି ସକଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ୱୋହାରୱସେନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ଦାରକେ ଇଦ୍ଧିୟା ଆନେତ୍ୱା ପାସାଦେ ଠପେସୀ’’ତି । ଇଦ୍ଧିୱିସୟେତି ଈଦିସାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୟା ଅନାପତ୍ତି । ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧି ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୧୬୦-୧. ଅୱସାନେ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଦୁତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟଂ ଅଦୁତିୟେନ, ୟଂ ଜିନେନ ପକାସିତଂ ।
ପରାଜିତକିଲେସେନ, ପାରାଜିକମିଦଂ ଇଧ ॥
ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମଂ ତେନ, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଅନେକନୟୱୋକିଣ୍ଣଂ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥
ତସ୍ମା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଓତିଣ୍ଣେ, ଭିକ୍ଖୁନା ୱିନୟଞ୍ଞୁନା ।
ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହେନେତ୍ଥ, କରୋନ୍ତେନ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥
ପାଳିଂ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚେୱ, ସାଧିପ୍ପାୟମସେସତୋ ।
ଓଗୟ୍ହ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ, କରଣୀୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥
ଆପତ୍ତିଦସ୍ସନୁସ୍ସାହୋ, ନ କତ୍ତବ୍ବୋ କୁଦାଚନଂ ।
ପସ୍ସିସ୍ସାମି ଅନାପତ୍ତି-ମିତି କୟିରାଥ ମାନସଂ ॥
ପସ୍ସିତ୍ୱାପି ଚ ଆପତ୍ତିଂ, ଅୱତ୍ୱାୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ।
ୱୀମଂସିତ୍ୱାଥ ୱିଞ୍ଞୂହି, ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ତଂ ୱଦେ ॥
କପ୍ପିୟେପି ଚ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲହୁୱତ୍ତିନୋ ।
ୱସେନ ସାମଞ୍ଞଗୁଣା, ଚୱନ୍ତୀଧ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ॥
ତସ୍ମା ପରପରିକ୍ଖାରଂ, ଆସୀୱିସମିୱୋରଗଂ ।
ଅଗ୍ଗିଂ ୱିୟ ଚ ସମ୍ପସ୍ସଂ, ନାମସେୟ୍ୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ॥
ପାରାଜିକକଣ୍ଡ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ୱିନୟପିଟକେ
ପାରାଜିକକଣ୍ଡ-ଅଟ୍ଠକଥା (ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
୩. ତତିୟପାରାଜିକଂ
ତତିୟଂ ତୀହି ସୁଦ୍ଧେନ, ୟଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱିଭାୱିତଂ ।
ପାରାଜିକଂ ତସ୍ସ ଦାନି, ପତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ॥
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚ ପକାସିତଂ ।
ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଅସ୍ସାପି, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନା ଅୟଂ ॥
ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତିନିଦାନୱଣ୍ଣନା
୧୬୨.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେସାଲିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତୱୋହାରେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପାକାରପରିକ୍ଖେପୱଡ୍ଢନେନ ୱିସାଲୀଭୂତତ୍ତା ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦମ୍ପି ଚ ନଗରଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତେୟେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ସବ୍ବାକାରେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗୋଚରଗାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱାସଟ୍ଠାନ ମାହ – ‘‘ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମହାୱନଂ ନାମ ସୟଂଜାତଂ ଅରୋପିମଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନଂ । କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତା ପନ ମହାୱନଂ ହିମୱନ୍ତେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତଂ । ଇଦଂ ତାଦିସଂ ନ ହୋତି, ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନନ୍ତି ମହାୱନଂ । କୂଟାଗାରସାଲା ପନ ମହାୱନଂ ନିସ୍ସାୟ କତେ ଆରାମେ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛଦନେନ କତା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅନେକପରିୟାୟେନ ଅସୁଭକଥଂ କଥେତୀତି ଅନେକେହି କାରଣେହି ଅସୁଭାକାରସନ୍ଦସ୍ସନପ୍ପୱତ୍ତଂ କାୟୱିଚ୍ଛନ୍ଦନିୟକଥଂ କଥେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା ଲୋମା…ପେ॰ … ମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସବ୍ବାକାରେନପି ୱିଚିନନ୍ତୋ ନ କୋଚି କିଞ୍ଚି ମୁତ୍ତଂ ୱା ମଣିଂ ୱା ୱେଳୁରିୟଂ ୱା ଅଗରୁଂ ୱା ଚନ୍ଦନଂ ୱା କୁଙ୍କୁମଂ ୱା କପ୍ପୂରଂ ୱା ୱାସଚୁଣ୍ଣାଦୀନି ୱା ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସୁଚିଭାୱଂ ପସ୍ସତି । ଅଥ ଖୋ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଅସ୍ସିରୀକଦସ୍ସନଂ କେସଲୋମାଦିନାନପ୍ପକାରଂ ଅସୁଚିଂୟେୱ ପସ୍ସତି । ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋ ୱା ରାଗୋ ୱା କରଣୀୟୋ । ୟେପି ହି ଉତ୍ତମଙ୍ଗେ ସିରସ୍ମିଂ ଜାତା କେସା ନାମ, ତେପି ଅସୁଭା ଚେୱ ଅସୁଚିନୋ ଚ ପଟିକ୍କୂଲା ଚ । ସୋ ଚ ନେସଂ ଅସୁଭାସୁଚିପଟିକ୍କୂଲଭାୱୋ ୱଣ୍ଣତୋପି ସଣ୍ଠାନତୋପି ଗନ୍ଧତୋପି ଆସୟତୋପି ଓକାସତୋପୀତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଲୋମାଦୀନନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୮୨) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଭଗୱା ଏକମେକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦେନ ଅନେକପରିୟାୟେନ ଅସୁଭକଥଂ କଥେତି ।
ଅସୁଭାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିୱସେନ ଅସୁଭମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଦଭାଜନୀୟେନ ତଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଅସୁଭାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି । ଅସୁଭଭାୱନାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ୟା ଅୟଂ କେସାଦୀସୁ ୱା ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୂସୁ ଅସୁଭାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱନା ୱଡ୍ଢନା ଫାତିକମ୍ମଂ, ତସ୍ସା ଅସୁଭଭାୱନାୟ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ଗୁଣଂ ପରିକିତ୍ତେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଅସୁଭଭାୱନାଭିୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କେସାଦୀସୁ ୱା ୱତ୍ଥୂସୁ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ପଟିଲଭତି । ସୋ ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।
ତତ୍ରିମାନି ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦସ ଲକ୍ଖଣାନି – ପାରିପନ୍ଥିକତୋ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ସମାଧିନିମିତ୍ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତପକ୍ଖନ୍ଦନଂ, ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ, ସମଥପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ, ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନଂ, ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନାତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କୋ ଆଦି, କିଂ ମଜ୍ଝେ, କିଂ ପରିୟୋସାନଂ ? ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ଆଦିସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି – ୟୋ ତସ୍ସ ପରିପନ୍ଥୋ ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୟଞ୍ଚ ପରିପନ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ’ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ମଜ୍ଝସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି – ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ସମଥପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ସମଥପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ’ ।
‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି – ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି। ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଚତୁଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ । ‘‘ଏୱଂ ତିୱିଧତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣକଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିତକ୍କସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେୱ ହୋତି ୱିଚାରସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ପୀତିସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ସୁଖସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ସତିସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’’ତି (ପଟି॰ ରୋ॰ ୧.୧୫୮) ।
ଆଦିସ୍ସ ଆଦିସ୍ସ ଅସୁଭସମାପତ୍ତିୟା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ‘‘ଏୱମ୍ପି ଇତ୍ଥମ୍ପୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ କତ୍ୱା ଆଦିସନ୍ତୋ ଅସୁଭସମାପତ୍ତିୟା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ଆନିସଂସଂ କଥେତି, ଗୁଣଂ ପରିକିତ୍ତେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଅସୁଭସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମସମାପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପଟିଲୀୟତି ପଟିକୁଟତି ପଟିୱଟ୍ଟତି, ନ ସମ୍ପସାରୀୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁକ୍କୁଟପତ୍ତଂ ୱା ନ୍ହାରୁଦଦ୍ଦୁଲଂ ୱା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଟିଲୀୟତି ପଟିକୁଟତି ପଟିୱଟ୍ଟତି, ନ ସମ୍ପସାରୀୟତି; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମସମାପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପଟିଲୀୟତି ପଟିକୁଟତି ପଟିୱଟ୍ଟତି, ନ ସମ୍ପସାରୀୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୯) ।
ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁନ୍ତି ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଏକଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ନିଲୀୟିତୁଂ ଏକୋୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିତୁଂ ଇଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନମ୍ହି କେନଚି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନ ପିଣ୍ଡପାତନୀହାରକେନାତି ୟୋ ଅତ୍ତନା ପୟୁତ୍ତୱାଚଂ ଅକତ୍ୱା ମମତ୍ଥାୟ ସଦ୍ଧେସୁ କୁଲେସୁ ପଟିୟତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଉପନାମେତି, ତଂ ପିଣ୍ଡପାତନୀହାରକଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଠପେତ୍ୱା ନମ୍ହି ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ଗହଟ୍ଠେନ ୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋତି ।
କସ୍ମା ପନ ଏୱମାହାତି ? ଅତୀତେ କିର ପଞ୍ଚସତା ମିଗଲୁଦ୍ଦକା ମହତୀହି ଦଣ୍ଡୱାଗୁରାହି ଅରଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଏକତୋୟେୱ ୟାୱଜୀୱଂ ମିଗପକ୍ଖିଘାତକମ୍ମେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ନିରୟେ ଉପପନ୍ନା; ତେ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ କତେନ କେନଚିଦେୱ କୁସଲକମ୍ମେନ ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପପନ୍ନା କଲ୍ୟାଣୂପନିସ୍ସୟୱସେନ ସବ୍ବେପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଲଭିଂସୁ; ତେସଂ ତତୋ ମୂଲାକୁସଲକମ୍ମତୋ ଅୱିପକ୍କୱିପାକା ଅପରାପରଚେତନା ତସ୍ମିଂ ଅଦ୍ଧମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତୂପକ୍କମେନ ଚ ପରୂପକ୍କମେନ ଚ ଜୀୱତୁପଚ୍ଛେଦାୟ ଓକାସମକାସି, ତଂ ଭଗୱା ଅଦ୍ଦସ । କମ୍ମୱିପାକୋ ନାମ ନ ସକ୍କା କେନଚି ପଟିବାହିତୁଂ । ତେସୁ ଚ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନାପି ଅତ୍ଥି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀଅନାଗାମୀଖୀଣାସୱାପି । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା, ଇତରେ ଅରିୟସାୱକା ନିୟତଗତିକା ସୁଗତିପରାୟଣା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଗତି ଅନିୟତା । ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଛନ୍ଦରାଗେନ ମରଣଭୟଭୀତା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଗତିଂ ୱିସୋଧେତୁଂ, ହନ୍ଦ ନେସଂ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନାୟ ଅସୁଭକଥଂ କଥେମି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିଗତଚ୍ଛନ୍ଦରାଗତାୟ ଗତିୱିସୋଧନଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ନେସଂ ମମ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜା ସାତ୍ଥିକା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ତତୋ ତେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ଅସୁଭକଥଂ କଥେସି କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ, ନୋ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନାଧିପ୍ପାୟେନ । କଥେତ୍ୱା ଚ ପନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସଚେ ମଂ ଇମଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ‘ଅଜ୍ଜ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମତୋ, ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ…ପେ॰… ଅଜ୍ଜ ଦସା’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସ୍ସନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ କମ୍ମୱିପାକୋ ନ ସକ୍କା ମୟା ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ପଟିବାହିତୁଂ । ସ୍ୱାହଂ ତଂ ସୁତ୍ୱାପି କିଂ କରିସ୍ସାମି ? କିଂ ମେ ଅନତ୍ଥକେନ ଅନୟବ୍ୟସନେନ ସୁତେନ ? ହନ୍ଦାହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଉପଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧମାସଂ ପତିସଲ୍ଲୀୟିତୁଂ; ନମ୍ହି କେନଚି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଏକେନ ପିଣ୍ଡପାତନୀହାରକେନା’’ତି ।
ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘ପରୂପୱାଦୱିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ’’ତି । ପରେ କିର ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପୱଦିସ୍ସନ୍ତି – ‘‘ଅୟଂ ‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ଅହଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତୀ’ତି ପଟିଜାନମାନୋ ଅତ୍ତନୋପି ସାୱକେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘାତେନ୍ତେ ନିୱାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କିମଞ୍ଞଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ? ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତା ୱକ୍ଖନ୍ତି – ‘‘ଭଗୱା ପଟିସଲ୍ଲାନମନୁୟୁତ୍ତୋ ନୟିମଂ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାତି, କୋଚିସ୍ସ ଆରୋଚୟିତାପି ନତ୍ଥି, ସଚେ ଜାନେୟ୍ୟ ଅଦ୍ଧା ନିୱାରେୟ୍ୟା’’ତି । ଇଦଂ ପନ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତଂ, ପଠମମେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ । ନାସ୍ସୁଧାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସୁଧା’’ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ; ନେୱ କୋଚି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅନେକେହି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦୀହି କାରଣେହି ୱୋକାରୋ ଅସ୍ସାତି ଅନେକାକାରୱୋକାରୋ; ଅନେକାକାରୱୋକିଣ୍ଣୋ ଅନେକକାରଣସମ୍ମିସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୋ ସୋ ? ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ତଂ ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀତି ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତୀତି ସକେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଟା ଦୁକ୍ଖିତା ହୋନ୍ତି। ହରାୟନ୍ତୀତି ଲଜ୍ଜନ୍ତି । ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାତଜିଗୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋତି ମଣ୍ଡନକପକତିକୋ । ସୀସଂନ୍ହାତୋତି ସୀସେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ୍ହାତୋ । ଦହରୋ ୟୁୱାତି ଚେତ୍ଥ ଦହରୱଚନେନ ପଠମୟୋବ୍ବନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ପଠମୟୋବ୍ବନେ ହି ସତ୍ତା ୱିସେସେନ ମଣ୍ଡନକଜାତିକା ହୋନ୍ତି । ସୀସଂନ୍ହାତୋତି ଇମିନା ମଣ୍ଡନାନୁୟୋଗକାଲଂ । ୟୁୱାପି ହି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସଂକିଲିଟ୍ଠସରୀରୋ ନ ମଣ୍ଡନାନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି; ସୀସଂନ୍ହାତୋ ପନ ସୋ ମଣ୍ଡନମେୱାନୁୟୁଞ୍ଜତି । ଅହିକୁଣପାଦୀନି ଦଟ୍ଠୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅହିକୁଣପେନ ୱା କୁକ୍କୁରକୁଣପେନ ୱା ମନୁସ୍ସକୁଣପେନ ୱା କଣ୍ଠେ ଆସତ୍ତେନ କେନଚିଦେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ଆନେତ୍ୱା କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧେନ ପଟିମୁକ୍କେନ ୟଥା ଅଟ୍ଟୀୟେୟ୍ୟ ହରାୟେୟ୍ୟ ଜିଗୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସକେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତା ହରାୟନ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତା ସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ତଂ କୁଣପଂ ୱିଗତଚ୍ଛନ୍ଦରାଗତାୟ ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ପରିଚ୍ଚଜିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥଂ ଆଦାୟ ଅତ୍ତନାପି ଅତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହି; ଅହଂ ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି ।
ମିଗଲଣ୍ଡିକମ୍ପି ସମଣକୁତ୍ତକନ୍ତି ମିଗଲଣ୍ଡିକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ; ସମଣକୁତ୍ତକୋତି ସମଣୱେସଧାରକୋ । ସୋ କିର ସିଖାମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସୀସଂ ମୁଣ୍ଡେତ୍ୱା ଏକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା ୱିହାରଂୟେୱ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିଘାସାଦଭାୱେନ ଜୀୱତି । ତମ୍ପି ମିଗଲଣ୍ଡିକଂ ସମଣକୁତ୍ତକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନୋତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ, ସାଧୁ ଆୱୁସୋ ଅମ୍ହେ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅରିୟା ନେୱ ପାଣାତିପାତଂ କରିଂସୁ ନ ସମାଦପେସୁଂ, ନ ସମନୁଞ୍ଞା ଅହେସୁଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନା ପନ ସବ୍ବମକଂସୁ । ଲୋହିତକନ୍ତି ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ । ୟେନ ୱଗ୍ଗୁମୁଦାନଦୀତି ୱଗ୍ଗୁମତା ଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ନଦୀ । ସୋପି କିର ‘‘ତଂ ପାପଂ ତତ୍ଥ ପୱାହେସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଗତୋ, ନଦିୟା ଆନୁଭାୱେନ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପାପଂ ପହୀନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
୧୬୩.ଅହୁଦେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ତେସୁ କିର ଭିକ୍ଖୂସୁ କେନଚିପି କାୟୱିକାରୋ ୱା ୱଚୀୱିକାରୋ ୱା ନ କତୋ, ସବ୍ବେ ସତା ସମ୍ପଜାନା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସିୟେୱ । ଅହୁ ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ତସ୍ସେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ସଭାୱନିୟମନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ। ୱିପ୍ପଟିସାରକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅହୋସି, ନ ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଲାଭା ୱତ ମେତିଆଦି କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଲାଭା ୱତ ମେତି ଆୟତିଂ ଦାନି ମମ ହିତସୁଖଲାଭା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅନୁତ୍ଥୁନାତି । ‘‘ନ ୱତ ମେ ଲାଭା’’ତିଇମିନା ପନ ତମେୱତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେପି କୋଚି ‘‘ଲାଭା ତେ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ ମିଚ୍ଛା, ନ ୱତ ମେ ଲାଭାତି । ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେତି କୁସଲାନୁଭାୱେନ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ଇଦଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ । ନ ୱତ ମେ ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତିଇମିନା ପନ ତମେୱତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେପି କୋଚି ‘‘ସୁଲଦ୍ଧଂ ତେ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ ମିଚ୍ଛା; ନ ୱତ ମେ ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି । ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତନ୍ତି ଅପୁଞ୍ଞଂ ଉପଚିତଂ ଜନିତଂ ୱା । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟୋହଂ ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ୱୋରୋପେସିନ୍ତି। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଅହଂ ସୀଲୱନ୍ତେ ତାୟ ଏୱ ସୀଲୱନ୍ତତାୟ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ଉତ୍ତମଧମ୍ମେ ସେଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଭିକ୍ଖୂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସିନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞତରା ମାରକାୟିକାତି ନାମୱସେନ ଅପାକଟା ଏକା ଭୁମ୍ମଦେୱତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ମାରପକ୍ଖିକା ମାରସ୍ସନୁୱତ୍ତିକା ‘‘ଏୱମୟଂ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ମାରୱିସୟଂ ନାତିକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବାଭରଣୱିଭୂସିତା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସୟମାନା ଅଭିଜ୍ଜମାନେ ଉଦକେ ପଥୱୀତଲେ ଚଙ୍କମମାନା ୱିୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମିଗଲଣ୍ଡିକଂ ସମଣକୁତ୍ତକଂ ଏତଦୱୋଚ । ସାଧୁ ସାଧୂତି ସମ୍ପହଂସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ; ତସ୍ମା ଏୱ ଦ୍ୱିୱଚନଂ କତଂ । ଅତିଣ୍ଣେ ତାରେସୀତି ସଂସାରତୋ ଅତିଣ୍ଣେ ଇମିନା ଜୀୱିତାୱୋରୋପନେନ ତାରେସି ପରିମୋଚେସୀତି । ଅୟଂ କିର ଏତିସ୍ସା ଦେୱତାୟ ବାଲାୟ ଦୁମ୍ମେଧାୟ ଲଦ୍ଧି ‘‘ୟେ ନ ମତା, ତେ ସଂସାରତୋ ନ ମୁତ୍ତା । ୟେ ମତା, ତେ ମୁତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ମା ସଂସାରମୋଚକମିଲକ୍ଖା ୱିୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା ହୁତ୍ୱା ତମ୍ପି ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେନ୍ତୀ ଏୱମାହ । ଅଥ ଖୋ ମିଗଲଣ୍ଡିକୋ ସମଣକୁତ୍ତକୋ ତାୱ ଭୁସଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱିପ୍ପଟିସାରୋପି ତଂ ଦେୱତାୟ ଆନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ଏୱମାହ – ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଏୱମେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଲାଭା କିର ମେ’’ତିଆଦୀନି ପରିକିତ୍ତୟନ୍ତୋ । ୱିହାରେନ ୱିହାରଂ ପରିୱେଣେନ ପରିୱେଣଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେତୀତି ତଂ ତଂ ୱିହାରଞ୍ଚ ପରିୱେଣଞ୍ଚ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱଂ ୱଦତି – ‘‘କୋ ଅତିଣ୍ଣୋ, କଂ ତାରେମୀ’’ତି ?
ହୋତିୟେୱଭୟନ୍ତି ମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ହୋତି । ହୋତି ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ହଦୟମଂସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମା ସରୀରଚଲନଂ ହୋତି; ଅତିଭୟେନ ଥଦ୍ଧସରୀରତ୍ତନ୍ତିପି ଏକେ, ଥମ୍ଭିତତ୍ତଞ୍ହି ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲୋମହଂସୋତି ଉଦ୍ଧଂଠିତଲୋମତା, ଖୀଣାସୱା ପନ ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତାୟ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା ମରଣକସତ୍ତମେୱ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ନାହୋସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଂ ଦ୍ୱେପି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ ଏକାହେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀତି ଏୱଂ ଗଣନୱସେନ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି ।
୧୬୪.ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟପତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତତୋ ଏକୀଭାୱତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ଜାନନ୍ତୋପି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଆନନ୍ଦ ତନୁଭୂତୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋତି ଆନନ୍ଦ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ଏକତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦ୍ଦେସଂ ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଏକପଜ୍ଜୋତୋ ୱିୟ ଆରାମୋ ଦିସ୍ସତି, ଇଦାନି ପନ ଅଦ୍ଧମାସମତ୍ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ତନୁଭୂତୋ ୱିୟ ତନୁକୋ ମନ୍ଦୋ ଅପ୍ପକୋ ୱିରଳୱିରଳୋ ୱିୟ ଜାତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । କିନ୍ନୁ ଖୋ କାରଣଂ, କିଂ ଦିସାସୁ ପକ୍କନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂତି ?
ଅଥାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ କମ୍ମୱିପାକେନ ତେସଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତିଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗପଚ୍ଚୟା ପନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ତଥା ହି ପନ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସାଧୁ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଆଚିକ୍ଖତୁ, ୟେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ; ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଓରୋହଣତିତ୍ଥାନି ୱିୟ ହି ଅଞ୍ଞାନିପି ଦସାନୁସ୍ସତିଦସକସିଣଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନାପାନସତିପ୍ପଭେଦାନି ବହୂନି ନିବ୍ବାନୋରୋହଣକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ସନ୍ତି । ତେସୁ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅଥ ଭଗୱା ତଥା କାତୁକାମୋ ଥେରଂ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ତେନହାନନ୍ଦା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେସାଲିଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ୱେସାଲିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସମନ୍ତା ଗାୱୁତେପି ଅଦ୍ଧୟୋଜନେପି ୟାୱତିକା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପାତେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ସବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନା ଗନ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଦହରଭିକ୍ଖୂ ପହିଣିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଅନୱସେସେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ ସମୂହଂ କତ୍ୱା । ୟସ୍ସ ଦାନି ଭନ୍ତେ ଭଗୱା କାଲଂ ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତିତୋ ଏସ କାଲୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥଂ କାତୁଂ, ଅନୁସାସନିଂ ଦାତୁଂ, ଇଦାନି ୟସ୍ସ ତୁମ୍ହେ କାଲଂ ଜାନାଥ, ତଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥା
୧୬୫. ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ଅୟମ୍ପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେତି ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବେ ଆଚିକ୍ଖିତଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀ’’ତି ଆହ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତପଣୀତକମ୍ମଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ଅୟଂ ପାଳି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଅପରିହାପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୟୋଜନାକ୍କମଂ ଏତ୍ଥ ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ତତ୍ର ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଇମସ୍ସ ତାୱ ପଦସ୍ସ ଅୟଂ ୟୋଜନା – ଭିକ୍ଖୱେ ନ କେୱଲଂ ଅସୁଭଭାୱନାୟେୱ କିଲେସପ୍ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ଅପିଚ ଅୟମ୍ପି ଖୋ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି…ପେ॰… ୱୂପସମେତୀତି ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଆନାପାନସ୍ସତୀତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –
‘‘ଆନନ୍ତି ଅସ୍ସାସୋ, ନୋ ପସ୍ସାସୋ । ଅପାନନ୍ତି ପସ୍ସାସୋ, ନୋ ଅସ୍ସାସୋ । ଅସ୍ସାସୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି, ପସ୍ସାସୱସେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି। ୟୋ ଅସ୍ସସତି ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାତି, ୟୋ ପସ୍ସସତି ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୦) ।
ସମାଧୀତି ତାୟ ଆନାପାନପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା; ସମାଧିସୀସେନ ଚାୟଂ ଦେସନା, ନ ସତିସୀସେନ । ତସ୍ମା ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟଂ ୱା ସମାଧି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାୱିତୋତି ଉପ୍ପାଦିତୋ ୱଡ୍ଢିତୋ ଚ । ବହୁଲୀକତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତୋ । ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚାତି ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚେୱ, ଉଭୟତ୍ଥ ଏୱସଦ୍ଦେନ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅୟଞ୍ହି ୟଥା ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କେୱଲଂ ପଟିୱେଧୱସେନ ସନ୍ତଞ୍ଚ ପଣୀତଞ୍ଚ ଓଳାରିକାରମ୍ମଣତ୍ତା ପନ ପଟିକୂଲାରମ୍ମଣତ୍ତା ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନେୱ ସନ୍ତଂ ନ ପଣୀତଂ, ନ ଏୱଂ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅସନ୍ତୋ ୱା ଅପ୍ପଣୀତୋ ୱା, ଅପିଚ ଖୋ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟପି ସନ୍ତୋ ୱୂପସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତୋ ପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟପି ଆରମ୍ମଣପ୍ପଣୀତତାୟପି ପଣୀତୋ ଅତିତ୍ତିକରୋ ଅଙ୍ଗପ୍ପଣୀତତାୟପୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚା’’ତି ।
ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ ସେଚନନ୍ତି ଅସେଚନକୋ ଅନାସିତ୍ତକୋ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣୋ ପାଟେକ୍କୋ ଆୱେଣିକୋ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ପରିକମ୍ମେନ ୱା ଉପଚାରେନ ୱା ସନ୍ତତା ଆଦିମନସିକାରତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନେୱ ସନ୍ତୋ ଚ ପଣୀତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ଅସେଚନକୋତି ଅନାସିତ୍ତକୋ ଓଜୱନ୍ତୋ ସଭାୱେନେୱ ମଧୁରୋତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମୟଂ ଅସେଚନକୋ ଚ ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ କାୟିକଚେତସିକସୁଖପ୍ପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତେ । ପାପକେତି ଲାମକେ । ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେ ଧମ୍ମେ । ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ଖଣେନେୱ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ୱୂପସମେତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପସମେତି, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତ୍ତା ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ।
ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେତି ଆସାଳ୍ହମାସେ । ଊହତଂ ରଜୋଜଲ୍ଲନ୍ତି ଅଦ୍ଧମାସେ ୱାତାତପସୁକ୍ଖାୟ ଗୋମହିଂସାଦିପାଦପ୍ପହାରସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ପଥୱିୟା ଉଦ୍ଧଂ ହତଂ ଊହତଂ ଆକାସେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ରଜଞ୍ଚ ରେଣୁଞ୍ଚ । ମହା ଅକାଲମେଘୋତି ସବ୍ବଂ ନଭଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ ଆସାଳ୍ହଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ସକଲଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ ୱସ୍ସନକମେଘୋ । ସୋ ହି ଅସମ୍ପତ୍ତେ ୱସ୍ସକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅକାଲମେଘୋତି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତି ୱୂପସମେତୀତି ଖଣେନେୱ ଅଦସ୍ସନଂ ନେତି, ପଥୱିୟଂ ସନ୍ନିସୀଦାପେତି । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନମେତଂ । ତତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଇଦାନି କଥଂ ଭାୱିତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ଏତ୍ଥ କଥନ୍ତି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଭାୱିତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧୀତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଟ୍ଠଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ। ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟପଦେପି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ କେନପକାରେନ କେନାକାରେନ କେନ ୱିଧିନା ଭାୱିତୋ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି କେନପକାରେନ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ…ପେ॰… ୱୂପସମେତୀତି ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧ ଭିକ୍ଖୱେ ଭିକ୍ଖୂତି ଭିକ୍ଖୱେ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୁ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଇଧସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତସାସନପରିଦୀପନୋ ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯) । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ।
ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱାତି ଇଦମସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁୱିସଟଂ ଚିତ୍ତଂ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଆରମ୍ମଣଂ ଅଭିରୁହିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି । କୂଟଗୋଣୟୁତ୍ତରଥୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଥମେୱ ଧାୱତି । ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଗୋପୋ କୂଟଧେନୁୟା ସବ୍ବଂ ଖୀରଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତଂ କୂଟୱଚ୍ଛଂ ଦମେତୁକାମୋ ଧେନୁତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ମହନ୍ତଂ ଥମ୍ଭଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ସୋ ୱଚ୍ଛୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତମେୱ ଥମ୍ଭଂ ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା; ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଭିକ୍ଖୁନା ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିରସପାନୱଡ୍ଢିତଂ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଦମେତୁକାମେନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ୱା…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଥମ୍ଭେ ସତିୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱାପି ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣାରମ୍ମଣଂ ଅଲଭମାନଂ ସତିୟୋତ୍ତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଉପନିସୀଦତି ଚେୱ ଉପନିପଜ୍ଜତି ଚ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥା ଥମ୍ଭେ ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ୱଚ୍ଛଂ ଦମ୍ମଂ ନରୋ ଇଧ ।
ବନ୍ଧେୟ୍ୟେୱଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ, ସତିୟାରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୧୭; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।
ଏୱମସ୍ସେତଂ ସେନାସନଂ ଭାୱନାନୁରୂପଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଦମସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିସମଆଧିଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦେ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱିସେସାଧିଗମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରପଦଟ୍ଠାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିସଦ୍ଦସମାକୁଲଂ ଗାମନ୍ତଂ ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ନ ସୁକରଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ, ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଅଗାମକେ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ସୁକରଂ ୟୋଗାୱଚରେନ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦେୱ ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଅନୁରୂପଂସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ୱିୟ ହି ଭଗୱା, ସୋ ୟଥା ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ନଗରଭୂମିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ନଗରଂ ମାପେଥା’’ତି ଉପଦିସତି, ସୋତ୍ଥିନା ଚ ନଗରେ ନିଟ୍ଠିତେ ରାଜକୁଲତୋ ମହାସକ୍କାରଂ ଲଭତି; ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଅନୁରୂପସେନାସନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଉପଦିସତି । ତତୋ ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତେନ ୟୋଗିନା କମେନ ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ ଲଭତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଦୀପିସଦିସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ମହାଦୀପିରାଜା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣଗହନଂ ୱା ୱନଗହନଂ ୱା ପବ୍ବତଗହନଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ନିଲୀୟିତ୍ୱା ୱନମହିଂସଗୋକଣ୍ଣସୂକରାଦୟୋ ମିଗେ ଗଣ୍ହାତି; ଏୱମେୱାୟଂ ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାକ୍କମେନ ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଅରିୟଫଲଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥାପି ଦୀପିକୋ ନାମ, ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୀ ମିଗେ ।
ତଥେୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋ, ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ ୱିପସ୍ସକୋ ।
ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱାନ, ଗଣ୍ହାତି ଫଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୫) ।
ତେନସ୍ସ ପରକ୍କମଜୱୟୋଗ୍ଗଭୂମିଂ ଅରଞ୍ଞସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱାତି ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଚ ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୩) ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେସୁ ଅରଞ୍ଞେସୁ ଅନୁରୂପଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୱିୱେକସୁଖଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଗତୋ । ରୁକ୍ଖମୂଲଗତୋ ୱାତି ରୁକ୍ଖସମୀପଂ ଗତୋ । ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱାତି ସୁଞ୍ଞଂ ୱିୱିତ୍ତୋକାସଂ ଗତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ଅୱସେସସତ୍ତୱିଧସେନାସନଗତୋପି ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱମସ୍ସ ଉତୁତ୍ତୟାନୁକୂଲଂ ଧାତୁଚରିୟାନୁକୂଲଞ୍ଚ ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନାନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଉପଦିସିତ୍ୱା ଅଲୀନାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକଂ ସନ୍ତମିରିୟାପଥଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ‘‘ନିସୀଦତୀ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ନିସଜ୍ଜାୟ ଦଳ୍ହଭାୱଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ପୱତ୍ତନସୁଖତଂ ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୂପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ନ ପଣମନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ୟା ତେସଂ ପଣମନପ୍ପଚ୍ଚୟା ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାସୁ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପରିପତତି । ୱୁଡ୍ଢିଂ ଫାତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ।
ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପୟିତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀ’’ତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ; ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ; ‘‘ସତୀ’’ତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ; ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪-୧୬୫) ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ – ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ସତିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱଞ୍ଚ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଂ ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ସତୋଏୱ ଅସ୍ସସତି, ସତୋ ପସ୍ସସତି, ସତୋକାରୀ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟେହାକାରେହି ସତୋକାରୀ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ – ‘‘ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତି, ସତୋ ପସ୍ସସତୀ’’ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ –
‘‘ବାତ୍ତିଂସାୟ ଆକାରେହି ସତୋକାରୀ ହୋତି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସତୋକାରୀ ହୋତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନ…ପେ॰… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସାସୱସେନ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ପସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସତୋକାରୀ ହୋତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୫) ।
ତତ୍ଥ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋତି ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସାସଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ‘‘ଅସ୍ସାସୋ’’ତି ବହି ନିକ୍ଖମନୱାତୋ । ‘‘ପସ୍ସାସୋ’’ତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସନୱାତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ପଠମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱାତୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି । ପଚ୍ଛା ବାହିରୱାତୋ ସୁଖୁମଂ ରଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ନିବ୍ବାୟତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ପନ ତେସଂ ଦୀଘରସ୍ସତା, ସା ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଓକାସଦ୍ଧାନଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ ଉଦକଂ ୱା ୱାଲିକା ୱା ‘‘ଦୀଘମୁଦକଂ ଦୀଘା ୱାଲିକା, ରସ୍ସମୁଦକଂ ରସ୍ସା ୱାଲିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ହତ୍ଥିସରୀରେ ଅହିସରୀରେ ଚ ତେସଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସଣିକଂ ପୂରେତ୍ୱା ସଣିକମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୀଘା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୁନଖସସାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ରସ୍ସଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୀଘମେୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ରସ୍ସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମନୁସ୍ସେସୁ ପନ କେଚି ହତ୍ଥିଅହିଆଦୟୋ ୱିୟ କାଲଦ୍ଧାନୱସେନ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତି ଚ ପସ୍ସସନ୍ତି ଚ । କେଚି ସୁନଖସସାଦୟୋ ୱିୟ ରସ୍ସଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ କାଲୱସେନ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ତେ ଦୀଘା । ଇତ୍ତରମଦ୍ଧାନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ‘‘ରସ୍ସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନୱହାକାରେହି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମି ପସ୍ସସାମୀ’’ତି ପଜାନାତି । ଏୱଂ ପଜାନତୋ ଚସ୍ସ ଏକେନାକାରେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –
‘‘କଥଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀ’ତି ପଜାନାତି, ଦୀଘଂ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ‘ଦୀଘଂ ପସ୍ସସାମୀ’ତି ପଜାନାତି ? ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି, ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ପସ୍ସସତି, ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି, ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ପସ୍ସସତି, ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ଛନ୍ଦୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି; ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତି, ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସଂ…ପେ॰… ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତିପି ପସ୍ସସତିପି । ପାମୋଜ୍ଜୱସେନ ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୋପି ପସ୍ସସତୋପି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚିତ୍ତଂ ୱିୱତ୍ତତି, ଉପେକ୍ଖା ସଣ୍ଠାତି । ଇମେହି ନୱହି ଆକାରେହି ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟୋ; ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି; ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ; କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି; ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ତଂ କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୬) ।
ଏସେୱ ନୟୋ ରସ୍ସପଦେପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ‘‘ୟଥା ଏତ୍ଥ ‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସଂ ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତେ’ତି ୱୁତ୍ତଂ; ଏୱମିଧ ‘ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସାସଂ ଇତ୍ତରସଙ୍ଖାତେ ଅସ୍ସସତୀ’’ତି ଆଗତଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱସେନ ୟାୱ ‘‘ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା’’ତି ତାୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱମୟଂ ଅଦ୍ଧାନୱସେନ ଇତ୍ତରୱସେନ ଚ ଇମେହାକାରେହି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପଜାନନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀ’’ତି ପଜାନାତି…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ୱା ପସ୍ସସନ୍ତୋ ‘‘ରସ୍ସଂ ପସ୍ସସାମୀ’’ତି ପଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ଚ ଅସ୍ସାସୋ ।
ପସ୍ସାସୋପି ଚ ତାଦିସୋ ।
ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ୱତ୍ତନ୍ତି ।
ନାସିକଗ୍ଗେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୧୯; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।
ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ସକଲସ୍ସ ଅସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖତି । ସକଲସ୍ସ ପସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚ; ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣୱିସଟେ ଅସ୍ସାସକାୟେ ପସ୍ସାସକାୟେ ୱା ଆଦି ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ । ସୋ ଆଦିମେୱ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେ କିଲମତି । ଏକସ୍ସ ମଜ୍ଝଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ନ ଆଦିପରିୟୋସାନଂ । ସୋ ମଜ୍ଝମେୱ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଆଦିପରିୟୋସାନେ କିଲମତି । ଏକସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ନ ଆଦିମଜ୍ଝଂ । ସୋ ପରିୟୋସାନଂୟେୱ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଆଦିମଜ୍ଝେ କିଲମତି । ଏକସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ପାକଟଂ ହୋତି, ସୋ ସବ୍ବମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ କତ୍ଥଚି କିଲମତି । ତାଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ଘଟତି ୱାୟମତି । ୟୋ ୱା ତଥାଭୂତସ୍ସ ସଂୱରୋ; ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ୟୋ ତଥାଭୂତସ୍ସ ସମାଧି; ଅୟଂ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା । ୟା ତଥାଭୂତସ୍ସ ପଞ୍ଞା; ଅୟଂ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି । ଇମା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ତାୟ ସତିୟା ତେନ ମନସିକାରେନ ସିକ୍ଖତି ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁରିମନୟେ କେୱଲଂ ଅସ୍ସସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସସିତବ୍ବମେୱ ଚ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ; ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦୀସୁ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି ପସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି’’ଚ୍ଚେୱ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନ ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଞାଣୁପ୍ପାଦନାଦିନୋ ଆକାରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନାଗତୱଚନୱସେନ ପାଳି ଆରୋପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ଓଳାରିକଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ।
ତତ୍ରେୱଂ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସଦରଥା ହୋନ୍ତି । ଓଳାରିକାନଂ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଓଳାରିକତ୍ତେ ଅୱୂପସନ୍ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାପି ଓଳାରିକା ହୋନ୍ତି, ବଲୱତରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନାସିକା ନପ୍ପହୋତି, ମୁଖେନ ଅସ୍ସସନ୍ତୋପି ପସ୍ସସନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନସ୍ସ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତେ ସନ୍ତା ହୋନ୍ତି ୱୂପସନ୍ତା । ତେସୁ ୱୂପସନ୍ତେସୁ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସୁଖୁମା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିଚେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ପୁରିସସ୍ସ ଧାୱିତ୍ୱା ପବ୍ବତା ୱା ଓରୋହିତ୍ୱା ମହାଭାରଂ ୱା ସୀସତୋ ଓରୋପେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଓଳାରିକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ହୋନ୍ତି, ନାସିକା ନପ୍ପହୋତି, ମୁଖେନ ଅସ୍ସସନ୍ତୋପି ପସ୍ସସନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ୟଦା ପନେସ ତଂ ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ଅଲ୍ଲସାଟକଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ସୀତାୟ ଛାୟାୟ ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅଥସ୍ସ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ସୁଖୁମା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିଚେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତା । ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟୋ ଚ…ପେ॰… ୱିଚେତବ୍ବାକାରପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହିସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ‘‘ଓଳାରିକୋଳାରିକେ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସମ୍ଭେମୀ’’ତି ଆଭୋଗସମନ୍ନାହାରମନସିକାରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥି, ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପନ ଅତ୍ଥି । ତେନସ୍ସ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲତୋ ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ସୁଖୁମୋ ହୋତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ସାରଦ୍ଧେ କାୟେ ଚିତ୍ତେ ଚ, ଅଧିମତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି ।
ଅସାରଦ୍ଧମ୍ହି କାୟମ୍ହି, ସୁଖୁମଂ ସମ୍ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨୦; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।
ପରିଗ୍ଗହେପି ଓଳାରିକୋ, ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ସୁଖୁମୋ; ତସ୍ମିମ୍ପି ଓଳାରିକୋ ପଠମଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ପଠମଜ୍ଝାନେ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ଚ ତତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ତତିୟଜ୍ଝାନେ ସୁଖୁମୋ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ଚ ଓଳାରିକୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଅତିସୁଖୁମୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିମେୱ ପାପୁଣାତି । ଇଦଂ ତାୱ ଦୀଘଭାଣକସଂୟୁତ୍ତଭାଣକାନଂ ମତଂ ।
ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନେ ଓଳାରିକୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ସୁଖୁମୋ’’ତି ଏୱଂ ହେଟ୍ଠିମହେଟ୍ଠିମଜ୍ଝାନତୋ ଉପରୂପରିଜ୍ଝାନୂପଚାରେପି ସୁଖୁମତରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂୟେୱ ପନ ମତେନ ଅପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ପରିଗ୍ଗହିତକାଲେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେ…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପୱତ୍ତକାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଅୟଂ ତାୱ ସମଥେ ନୟୋ ।
ୱିପସ୍ସନାୟଂ ପନ ଅପରିଗ୍ଗହେ ପୱତ୍ତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଓଳାରିକୋ, ମହାଭୂତପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଉପାଦାରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ସକଲରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଅରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପପରିଗ୍ଗହେ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଓଳାରିକୋ, ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଖୁମୋ । ସୋପି ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନାୟ ଓଳାରିକୋ, ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ସୁଖୁମୋ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁରିମସ୍ସ ପୁରିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେନ ପଚ୍ଛିମେନ ପସ୍ସଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମେତ୍ଥ ଓଳାରିକସୁଖୁମତା ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ପନସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଚୋଦନାସୋଧନାହି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ – ‘‘କଥଂ ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିକ୍ଖତି ? କତମେ କାୟସଙ୍ଖାରା ? ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସା କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧା କାୟସଙ୍ଖାରା, ତେ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସା କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସାସା…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ପସ୍ସାସା… ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସାସା… ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ପସ୍ସାସା କାୟିକା ଏତେ ଧମ୍ମା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧା କାୟସଙ୍ଖାରା, ତେ କାୟସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖତି ।
ୟଥାରୂପେହି କାୟସଙ୍ଖାରେହି ୟା କାୟସ୍ସ ଆନମନା ୱିନମନା ସନ୍ନମନା ପଣମନା ଇଞ୍ଜନା ଫନ୍ଦନା ଚଲନା କମ୍ପନା ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି, ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ।
ୟଥାରୂପେହି କାୟସଙ୍ଖାରେହି ୟା କାୟସ୍ସ ନ ଆନମନା ନ ୱିନମନା ନ ସନ୍ନମନା ନ ପଣମନା ଅନିଞ୍ଜନା ଅଫନ୍ଦନା ଅଚଲନା ଅକମ୍ପନା, ସନ୍ତଂ ସୁଖୁମଂ ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି, ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି ।
ଇତି କିର ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି, ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ନ ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ନ ନ ହୋତି, ନ ଚ ନଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି ।
ଇତି କିର ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି…ପେ॰… ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ତଞ୍ଚ ନଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି ।
ୟଥା କଥଂ ୱିୟ ? ସେୟ୍ୟଥାପି କଂସେ ଆକୋଟିତେ ପଠମଂ ଓଳାରିକା ସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଓଳାରିକାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ଓଳାରିକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମକା ସଦ୍ଦା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସୁଖୁମକାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ସୁଖୁମକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପି ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି; ଏୱମେୱ ପଠମଂ ଓଳାରିକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଓଳାରିକାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ଓଳାରିକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମକା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ସୁଖୁମକାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଗ୍ଗହିତତ୍ତା ସୁମନସିକତତ୍ତା ସୂପଧାରିତତ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧେପି ସୁଖୁମକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣତାପି ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୱାତୂପଲଦ୍ଧିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିୟା ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସ ଚ ପଭାୱନା ହୋତି, ତଞ୍ଚ ନଂ ସମାପତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତିପି ।
ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟୋ, ଉପଟ୍ଠାନଂ ସତି, ଅନୁପସ୍ସନା ଞାଣଂ । କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନୋ ସତି, ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚ, ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ତଂ କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୧) ।
ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମଚତୁକ୍କସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା ।
ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଇଦମେୱ ଚତୁକ୍କଂ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଜ୍ଝାନସ୍ସ ୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମା ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଆନାପାନସ୍ସତିଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପଦଟ୍ଠାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁକାମେନ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତେନ ୟଂ କାତବ୍ବଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ଇଧେୱ ତାୱ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁବ୍ବିଧଂ ତାୱ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ତିୱିଧା ୱିସୋଧନା – ଅନାପଜ୍ଜନଂ, ଆପନ୍ନୱୁଟ୍ଠାନଂ, କିଲେସେହି ଚ ଅପ୍ପତିପୀଳନଂ । ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ହି ଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ୟମ୍ପିଦଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ ଜନ୍ତାଘରୱତ୍ତଂ ଉପୋସଥାଗାରୱତ୍ତଂ ଦ୍ୱେଅସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଚୁଦ୍ଦସୱିଧଂ ମହାୱତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତମ୍ପି ସାଧୁକଂ ପରିପୂରେତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ‘‘ଅହଂ ସୀଲଂ ରକ୍ଖାମି, କିଂ ଆଭିସମାଚାରିକେନ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସୀଲଂ ପରିପୂରେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଆଭିସମାଚାରିକୱତ୍ତେ ପନ ପରିପୂରେ ସୀଲଂ ପରିପୂରତି, ସୀଲେ ପରିପୂରେ ସମାଧି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ‘ସୀଲାନି ପରିପୂରେସ୍ସତୀ’ତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ତେନ ୟମ୍ପିଦଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦି ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତମ୍ପି ସାଧୁକଂ ପରିପୂରେତବ୍ବଂ । ତତୋ –
‘‘ଆୱାସୋ ଚ କୁଲଂ ଲାଭୋ, ଗଣୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ପଞ୍ଚମଂ ।
ଅଦ୍ଧାନଂ ଞାତି ଆବାଧୋ, ଗନ୍ଥୋ ଇଦ୍ଧୀତି ତେ ଦସା’’ତି ॥
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସସୁ ପଲିବୋଧେସୁ ୟୋ ପଲିବୋଧୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନପଲିବୋଧେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ତମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ହୋତି – ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘାଦୀସୁ ମେତ୍ତା ମରଣସ୍ସତି ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞାତିପି ଏକେ । କମ୍ମଟ୍ଠାନିକେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମଂ ତାୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୀମଟ୍ଠକଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା; ତତୋ ସୀମଟ୍ଠକଦେୱତାସୁ, ତତୋ ଗୋଚରଗାମେ ଇସ୍ସରଜନେ, ତତୋ ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ । ସୋ ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ମେତ୍ତାୟ ସହୱାସୀନଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତତଂ ଜନେତି, ଅଥସ୍ସ ସୁଖସଂୱାସତା ହୋତି । ସୀମଟ୍ଠକଦେୱତାସୁ ମେତ୍ତାୟ ମୁଦୁକତଚିତ୍ତାହି ଦେୱତାହି ଧମ୍ମିକାୟ ରକ୍ଖାୟ ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖୋ ହୋତି । ଗୋଚରଗାମେ ଇସ୍ସରଜନେ ମେତ୍ତାୟ ମୁଦୁକତଚିତ୍ତସନ୍ତାନେହି ଇସ୍ସରେହି ଧମ୍ମିକାୟ ରକ୍ଖାୟ ସୁରକ୍ଖିତପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେସୁ ମେତ୍ତାୟ ପସାଦିତଚିତ୍ତେହି ତେହି ଅପରିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରତି । ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଚାରୋ ହୋତି ।
ମରଣସ୍ସତିୟା ପନ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ ମରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅନେସନଂ ପହାୟ ଉପରୂପରିୱଡ୍ଢମାନସଂୱେଗୋ ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ ହୋତି । ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ଦିବ୍ବେସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ତଣ୍ହା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନସ୍ସେତଂ ତୟଂ ଏୱଂ ବହୂପକାରତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ଚ ୟୋଗାନୁୟୋଗକମ୍ମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୁ ପନ ୟଂ ୟସ୍ସ ଚରିତାନୁକୂଲଂ, ତଂ ତସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ପରିହରିତବ୍ବତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ‘‘ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଇଦମେୱ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ‘‘ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସୀଲୱିସୋଧନକଥଂ ପଲିବୋଧୁପଚ୍ଛେଦକଥଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲେନ ପନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନପଲିବୋଧେନ ଚ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଇମିନାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ତଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ଅନାଗାମିସ୍ସ, ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତେନ ସକଦାଗାମିସ୍ସ, ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତେନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ, ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତେନ ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭିସ୍ସ, ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତେନ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟାଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଅରହନ୍ତାଦୟୋ ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଗହନପଦେସେ ମହାହତ୍ଥିପଥଂ ନୀହରନ୍ତୋ ୱିୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିନା ୱିନୟାଚାରସମ୍ପନ୍ନେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମାଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଆରାଧିତଚିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରିମେ ପଞ୍ଚ ସନ୍ଧୟୋ – ଉଗ୍ଗହୋ, ପରିପୁଚ୍ଛା, ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଅପ୍ପନା, ଲକ୍ଖଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଉଗ୍ଗହୋ’’ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନଂ, ‘‘ପରିପୁଚ୍ଛା’’ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛନା, ‘‘ଉପଟ୍ଠାନଂ’’ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ଅପ୍ପନା’’ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନପ୍ପନା, ‘‘ଲକ୍ଖଣଂ’’ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ଏୱଂଲକ୍ଖଣମିଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସଭାୱୂପଧାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାପି ନ କିଲମତି, ଆଚରିୟମ୍ପି ନ ୱିହେଠେତି; ତସ୍ମା ଥୋକଂ ଉଦ୍ଦିସାପେତ୍ୱା ବହୁକାଲଂ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ଏୱଂ ପଞ୍ଚସନ୍ଧିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଚେ ତତ୍ଥ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ୱସିତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ତତ୍ଥ ସପ୍ପାୟଂ ହୋତି, ଆଚରିୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଚେ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ୟୋଜନପରମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସଚେ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଦୂରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସସେନାସନଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତଂ, ପଞ୍ଚସେନାସନଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସେନାସନଂ ଉପଗମ୍ମ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଖୁଦ୍ଦକପଲିବୋଧେନ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚେନ ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ଆଚରିୟୁଗ୍ଗହତୋ ଏକପଦମ୍ପି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନ୍ତେନ ଇଦଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଇମଂ କଥାମଗ୍ଗଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୫) ଗହେତବ୍ବୋ ।
ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତତ୍ରାୟଂ ମନସିକାରୱିଧି –
‘‘ଗଣନା ଅନୁବନ୍ଧନା, ଫୁସନା ଠପନା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ।
ୱିୱଟ୍ଟନା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ତେସଞ୍ଚ ପଟିପସ୍ସନା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୨୩; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।
‘‘ଗଣନା’’ତି ଗଣନାୟେୱ । ‘‘ଅନୁବନ୍ଧନା’’ତି ଅନୁୱହନା । ‘‘ଫୁସନା’’ତି ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଠପନା’’ତି ଅପ୍ପନା । ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା’’ତି ୱିପସ୍ସନା । ‘‘ୱିୱଟ୍ଟନା’’ତି ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ପାରିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଫଲଂ । ‘‘ତେସଞ୍ଚ ପଟିପସ୍ସନା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ତତ୍ଥ ଇମିନା ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତେନ ପଠମଂ ଗଣନାୟ ଇଦଂ କମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଗଣେନ୍ତେନ ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠା ନ ଠପେତବ୍ବଂ, ଦସନ୍ନଂ ଉପରି ନ ନେତବ୍ବଂ, ଅନ୍ତରେ ଖଣ୍ଡଂ ନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହେଟ୍ଠା ଠପେନ୍ତସ୍ସ ହି ସମ୍ବାଧେ ଓକାସେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ସମ୍ବାଧେ ୱଜେ ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧଗୋଗଣୋ ୱିୟ । ଦସନ୍ନଂ ଉପରି ନେନ୍ତସ୍ସ ଗଣନାନିସ୍ସିତୋୱ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅନ୍ତରା ଖଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ନୋ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ୱିକମ୍ପତି । ତସ୍ମା ଏତେ ଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗଣେତବ୍ବଂ ।
ଗଣେନ୍ତେନ ଚ ପଠମଂ ଦନ୍ଧଗଣନାୟ ଧଞ୍ଞମାପକଗଣନାୟ ଗଣେତବ୍ବଂ । ଧଞ୍ଞମାପକୋ ହି ନାଳିଂ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ଏକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଓକିରତି । ପୁନ ପୂରେନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି କଚୱରଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ‘‘ଏକଂ ଏକ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ’’ତିଆଦୀସୁ । ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେସୁ ୟୋ ଉପଟ୍ଠାତି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ଏକ’’ନ୍ତି ଆଦିଂକତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଦସ ଦସା’’ତି ପୱତ୍ତମାନଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ଗଣେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସେୱଂ ଗଣୟତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ଚ ପୱିସନ୍ତା ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।
ଅଥାନେନ ତଂ ଦନ୍ଧଗଣନଂ ଧଞ୍ଞମାପକଗଣନଂ ପହାୟ ସୀଘଗଣନାୟ ଗୋପାଲକଗଣନାୟ ଗଣେତବ୍ବଂ। ଛେକୋ ହି ଗୋପାଲକୋ ସକ୍ଖରାୟୋ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେନ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁଦଣ୍ଡହତ୍ଥୋ ପାତୋୱ ୱଜଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗାୱୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲିଘତ୍ଥମ୍ଭମତ୍ଥକେ ନିସିନ୍ନୋ ଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂୟେୱ ଗାୱଂ ‘‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ’’ତି ସକ୍ଖରଂ ଖିପିତ୍ୱା ଖିପିତ୍ୱା ଗଣେତି । ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମ୍ବାଧେ ଓକାସେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ଥଗୋଗଣୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଉପନିଘଂସନ୍ତୋ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ପୁଞ୍ଜୋ ପୁଞ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି । ସୋ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ‘‘ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଦସା’’ତି ଗଣେତିୟେୱ । ଏୱମିମସ୍ସାପି ପୁରିମନୟେନ ଗଣୟତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ତତୋ ତେନ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ, ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଛ, ଏକୋ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଛ ସତ୍ତ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠ… ନୱ… ଦସା’’ତି ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗଣେତବ୍ବମେୱ । ଗଣନାପଟିବଦ୍ଧେ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଗଣନାବଲେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି ଅରିତ୍ତୂପତ୍ଥମ୍ଭନୱସେନ ଚଣ୍ଡସୋତେ ନାୱାଠପନମିୱ ।
ତସ୍ସେୱଂ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗଣୟତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିରନ୍ତରପ୍ପୱତ୍ତଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଥ ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ୱାତଂ ଅପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ଗଣେତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋପୱିସନୱାତେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱେସୟତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୱାତବ୍ଭାହତଂ ମେଦପୂରିତଂ ୱିୟ ହୋତି, ବହିନିକ୍ଖମନୱାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତଂ ନୀହରତୋ ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିପତି । ଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ପନ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଭାୱେନ୍ତସ୍ସେୱ ଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ୱାତଂ ଅପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଗେନ ୱେଗେନ ଗଣେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
କୀୱ ଚିରଂ ପନେତଂ ଗଣେତବ୍ବନ୍ତି ? ୟାୱ ୱିନା ଗଣନାୟ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାରମ୍ମଣେ ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ବହି ୱିସଟୱିତକ୍କୱିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାରମ୍ମଣେ ସତି ସଣ୍ଠପନତ୍ଥଂୟେୱ ହି ଗଣନାତି ।
ଏୱଂ ଗଣନାୟ ମନସିକତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଅନୁବନ୍ଧନା ନାମ ଗଣନଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ସତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅନୁଗମନଂ; ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନୁଗମନୱସେନ । ବହିନିକ୍ଖମନୱାତସ୍ସ ହି ନାଭି ଆଦି, ହଦୟଂ ମଜ୍ଝଂ, ନାସିକଗ୍ଗଂ ପରିୟୋସାନଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରପୱିସନୱାତସ୍ସ ନାସିକଗ୍ଗଂ ଆଦି, ହଦୟଂ ମଜ୍ଝଂ, ନାଭି ପରିୟୋସାନଂ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ୱିକ୍ଖେପଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାରଦ୍ଧାୟ ଚେୱ ହୋତି ଇଞ୍ଜନାୟ ଚ । ୟଥାହ –
‘‘ଅସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚ । ପସ୍ସାସାଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପଗତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ସାରଦ୍ଧା ଚ ହୋନ୍ତି ଇଞ୍ଜିତା ଚ ଫନ୍ଦିତା ଚା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୭) ।
ତସ୍ମା ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ମନସିକରୋନ୍ତେନ ନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଖୋ ଫୁସନାୱସେନ ଚ ଠପନାୱସେନ ଚ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ଗଣନାନୁବନ୍ଧନାୱସେନ ୱିୟ ହି ଫୁସନାଠପନାୱସେନ ୱିସୁଂ ମନସିକାରୋ ନତ୍ଥି । ଫୁଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ପନ ଗଣେନ୍ତୋ ଗଣନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ମନସି କରୋତି । ତତ୍ଥେୱ ଗଣନଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ତେ ସତିୟା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଅପ୍ପନାୱସେନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁବନ୍ଧନାୟ ଚ ଫୁସନାୟ ଚ ଠପନାୟ ଚ ମନସି କରୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତପଙ୍ଗୁଳଦୋୱାରିକୋପମାହି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତକକଚୋପମାୟ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଙ୍ଗୁଳୋପମା – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ପଙ୍ଗୁଳୋ ଦୋଲାୟ କୀଳତଂ ମାତାପୁତ୍ତାନଂ ଦୋଲଂ ଖିପିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଦୋଲତ୍ଥମ୍ଭମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ କମେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୋଲାଫଲକସ୍ସ ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ମଜ୍ଝଞ୍ଚ ପସ୍ସତି, ନ ଚ ଉଭୋକୋଟିମଜ୍ଝାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି । ଏୱମେୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସତିୱସେନ ଉପନିବନ୍ଧନତ୍ଥମ୍ଭମୂଲେ ଠତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସଦୋଲଂ ଖିପିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିମିତ୍ତେ ସତିୟା ନିସିନ୍ନୋ କମେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ସତିୟା ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଠପେନ୍ତୋ ପସ୍ସତି, ନ ଚ ତେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୱଟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ପଙ୍ଗୁଳୋପମା ।
ଅୟଂ ପନ ଦୋୱାରିକୋପମା – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଦୋୱାରିକୋ ନଗରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ପୁରିସେ ‘କୋ ତ୍ୱଂ, କୁତୋ ୱା ଆଗତୋ, କୁହିଂ ୱା ଗଚ୍ଛସି, କିଂ ୱା ତେ ହତ୍ଥେ’ତି ନ ୱୀମଂସତି, ନ ହି ତସ୍ସ ତେ ଭାରା । ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂୟେୱ ପନ ୱୀମଂସତି; ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୱାତା ଚ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତୱାତା ଚ ନ ଭାରା ହୋନ୍ତି, ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତା ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତାୟେୱ ଭାରାତି । ଅୟଂ ଦୋୱାରିକୋପମା ।
କକଚୋପମା ପନ ଆଦିତୋପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଅଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନାନୁପଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୯) ।
କଥଂ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋନ୍ତି, ନ ଚିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି? ସେୟ୍ୟଥାପି ରୁକ୍ଖୋ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ତମେନଂ ପୁରିସୋ କକଚେନ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ରୁକ୍ଖେ ଫୁଟ୍ଠକକଚଦନ୍ତାନଂ ୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା କକଚଦନ୍ତେ ମନସି କରୋତି, ନ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା କକଚଦନ୍ତା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି ।
ୟଥା ରୁକ୍ଖୋ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ; ଏୱଂ ଉପନିବନ୍ଧନନିମିତ୍ତଂ । ୟଥା କକଚଦନ୍ତା; ଏୱଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ୟଥା ରୁକ୍ଖେ ଫୁଟ୍ଠକକଚଦନ୍ତାନଂ ୱସେନ ପୁରିସସ୍ସ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା କକଚଦନ୍ତେ ମନସି କରୋତି, ନ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା କକଚଦନ୍ତା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଆଗତେ ୱା ଗତେ ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ମନସି କରୋତି, ନ ଆଗତା ୱା ଗତା ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି ।
ପଧାନନ୍ତି କତମଂ ପଧାନଂ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି – ଇଦଂ ପଧାନଂ । କତମୋ ପୟୋଗୋ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ୱିତକ୍କା ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି – ଅୟଂ ପୟୋଗୋ । କତମୋ ୱିସେସୋ? ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ସଂୟୋଜନା ପହୀୟନ୍ତି, ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀ ହୋନ୍ତି – ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ଏୱଂ ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଏକଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣା ନ ହୋନ୍ତି, ନ ଚିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅୱିଦିତା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ପୟୋଗଞ୍ଚ ସାଧେତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତି ।
‘‘ଆନାପାନସ୍ସତୀ ୟସ୍ସ, ପରିପୁଣ୍ଣା ସୁଭାୱିତା ।
ଅନୁପୁବ୍ବଂ ପରିଚିତା, ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତା ।
ସୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ପଭାସେତି, ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତୋୱ ଚନ୍ଦିମା’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୦) ।
ଅୟଂ କକଚୋପମା । ଇଧ ପନସ୍ସ ଆଗତାଗତୱସେନ ଅମନସିକାରମତ୍ତମେୱ ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋତୋ କସ୍ସଚି ନଚିରେନେୱ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୱସେସଜ୍ଝାନଙ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପନାସଙ୍ଖାତା ଠପନା ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ସଚି ପନ ଗଣନାୱସେନେୱ ମନସିକାରକାଲତୋପଭୁତି ଅନୁକ୍କମତୋ ଓଳାରିକଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧୱସେନ କାୟଦରଥେ ୱୂପସନ୍ତେ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଲହୁକଂ ହୋତି, ସରୀରଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ୟଥା ସାରଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା ନିସୀଦତୋ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଓନମତି, ୱିକୂଜତି, ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅସାରଦ୍ଧକାୟସ୍ସ ପନ ନିସୀଦତୋ ନେୱ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଓନମତି, ନ ୱିକୂଜତି, ନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତୂଲପିଚୁପୂରିତଂ ୱିୟ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅସାରଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଲହୁକୋ ହୋତି; ଏୱମେୱ ଗଣନାୱସେନ ମନସିକାରକାଲତୋପଭୁତି ଅନୁକ୍କମତୋ ଓଳାରିକଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧୱସେନ କାୟଦରଥେ ୱୂପସନ୍ତେ କାୟୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଲହୁକଂ ହୋତି, ସରୀରଂ ଆକାସେ ଲଙ୍ଘନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି ।
ତସ୍ସ ଓଳାରିକେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନିରୁଦ୍ଧେ ସୁଖୁମଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ନିରୁଦ୍ଧେ ଅପରାପରଂ ତତୋ ସୁଖୁମତରସୁଖୁମତମନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପୱତ୍ତତିୟେୱ । କଥଂ ? ୟଥା ପୁରିସୋ ମହତିୟା ଲୋହସଲାକାୟ କଂସତାଳଂ ଆକୋଟେୟ୍ୟ, ଏକପ୍ପହାରେନ ମହାସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଓଳାରିକସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ନିରୁଦ୍ଧେ ଓଳାରିକେ ସଦ୍ଦେ ଅଥ ପଚ୍ଛା ସୁଖୁମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ମିମ୍ପି ନିରୁଦ୍ଧେ ଅପରାପରଂ ତତୋ ସୁଖୁମତରସୁଖୁମତମସଦ୍ଦନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତେୱ; ଏୱନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି କଂସେ ଆକୋଟିତେ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୧) ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ୟଥା ହି ଅଞ୍ଞାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଉପରୂପରି ୱିଭୂତାନି ହୋନ୍ତି, ନ ତଥା ଇଦଂ । ଇଦଂ ପନ ଉପରୂପରି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଅନୁପଟ୍ଠହନ୍ତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ନ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । କିଂ କାତବ୍ବଂ ? ‘‘ଆଚରିୟଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ନଟ୍ଠଂ ଦାନି ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱା ନ ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ଇରିୟାପଥଂ ୱିକୋପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୋ ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନୱନୱମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥାନିସିନ୍ନେନେୱ ଦେସତୋ ଆହରିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଆହରଣୂପାୟୋ । ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅନୁପଟ୍ଠହନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘‘ଇମେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ନାମ କତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, କତ୍ଥ ନତ୍ଥି, କସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥି, କସ୍ସ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅଥେୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତା ‘‘ଇମେ ଅନ୍ତୋମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ନତ୍ଥି, ଉଦକେ ନିମୁଗ୍ଗାନଂ ନତ୍ଥି, ତଥା ଅସଞ୍ଞୀଭୂତାନଂ ମତାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପନ୍ନାନଂ ରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗୀନଂ ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତା ପଟିଚୋଦେତବ୍ବୋ – ‘‘ନନୁ ତ୍ୱଂ, ପଣ୍ଡିତ, ନେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ, ନ ଉଦକେ ନିମୁଗ୍ଗୋ, ନ ଅସଞ୍ଞୀଭୂତୋ, ନ ମତୋ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମଆପନ୍ନୋ, ନ ରୂପାରୂପଭୱସମଙ୍ଗୀ, ନ ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ, ଅତ୍ଥିୟେୱ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ମନ୍ଦପଞ୍ଞତାୟ ପନ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋସୀ’’ତି । ଅଥାନେନ ପକତିଫୁଟ୍ଠୱସେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଇମେ ହି ଦୀଘନାସିକସ୍ସ ନାସା ପୁଟଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ରସ୍ସନାସିକସ୍ସ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମାନେନ ଇମଂ ନାମ ଠାନଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ନିମିତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ଅସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଆନାପାନସ୍ସତିଭାୱନଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୯; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୯୨) । କିଞ୍ଚାପି ହି ୟଂକିଞ୍ଚି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପନ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇଦଂ ପନ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗରୁକଂ ଗରୁକଭାୱନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ମହାପୁରିସାନମେୱ ମନସିକାରଭୂମିଭୂତଂ, ନ ଚେୱ ଇତ୍ତରଂ, ନ ଚ ଇତ୍ତରସତ୍ତସମାସେୱିତଂ । ୟଥା ୟଥା ମନସି କରୀୟତି, ତଥା ତଥା ସନ୍ତଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସୁଖୁମଞ୍ଚ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ବଲୱତୀ ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ।
ୟଥା ହି ମଟ୍ଠସାଟକସ୍ସ ତୁନ୍ନକରଣକାଲେ ସୂଚିପି ସୁଖୁମା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସୂଚିପାସୱେଧନମ୍ପି ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ; ଏୱମେୱ ମଟ୍ଠସାଟକସଦିସସ୍ସ ଇମସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭାୱନାକାଲେ ସୂଚିପଟିଭାଗା ସତିପି ସୂଚିପାସୱେଧନପଟିଭାଗା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପି ବଲୱତୀ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତାହି ଚ ପନ ସତିପଞ୍ଞାହି ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସା ପରିୟେସିତବ୍ବା ।
ୟଥା ପନ କସ୍ସକୋ କସିଂ କସିତ୍ୱା ବଲିବଦ୍ଦେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗୋଚରାଭିମୁଖେ କତ୍ୱା ଛାୟାୟ ନିସିନ୍ନୋ ୱିସ୍ସମେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସ ତେ ବଲିବଦ୍ଦା ୱେଗେନ ଅଟୱିଂ ପୱିସେୟ୍ୟୁଂ । ୟୋ ହୋତି ଛେକୋ କସ୍ସକୋ ସୋ ପୁନ ତେ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁକାମୋ ନ ତେସଂ ଅନୁପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟୱିଂ ଆହିଣ୍ଡତି । ଅଥ ଖୋ ରସ୍ମିଞ୍ଚ ପତୋଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ତେସଂ ନିପାତତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି ୱା ନିପଜ୍ଜତି ୱା । ଅଥ ତେ ଗୋଣେ ଦିୱସଭାଗଂ ଚରିତ୍ୱା ନିପାତତିତ୍ଥଂ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଠିତେ ଦିସ୍ୱା ରସ୍ମିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପତୋଦେନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ କମ୍ମଂ କରୋତି; ଏୱମେୱ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ତେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସା ପରିୟେସିତବ୍ବା । ସତିରସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ଞାପତୋଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପକତିଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ମନସିକରୋତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ନିପାତତିତ୍ଥେ ୱିୟ ଗୋଣା । ତତୋ ତେନ ସତିରସ୍ମିୟା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପତୋଦେନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ପୁନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ; ତସ୍ସେୱମନୁୟୁଞ୍ଜତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଂ ପନେତଂ ନ ସବ୍ବେସଂ ଏକସଦିସଂ ହୋତି; ଅପିଚ ଖୋ କସ୍ସଚି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ତୂଲପିଚୁ ୱିୟ, କପ୍ପାସପିଚୁ ୱିୟ, ୱାତଧାରା ୱିୟ ଚ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ଆହୁ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଇଦଞ୍ହି କସ୍ସଚି ତାରକରୂପଂ ୱିୟ, ମଣିଗୁଳିକା ୱିୟ, ମୁତ୍ତାଗୁଳିକା ୱିୟ ଚ କସ୍ସଚି ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ ହୁତ୍ୱା କପ୍ପାସଟ୍ଠି ୱିୟ, ସାରଦାରୁସୂଚି ୱିୟ ଚ କସ୍ସଚି ଦୀଘପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ, କୁସୁମଦାମଂ ୱିୟ, ଧୂମସିଖା ୱିୟ ଚ କସ୍ସଚି ୱିତ୍ଥତ ମକ୍କଟକସୁତ୍ତଂ ୱିୟ, ୱଲାହକପଟଲଂ ୱିୟ, ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ, ରଥଚକ୍କଂ ୱିୟ, ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ଚ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ୟଥା ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କୀଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ମହତୀ ପବ୍ବତେୟ୍ୟା ନଦୀ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଆହ । ଅପରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକା ୱନରାଜି ୱିୟ’’ । ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ସୀତଚ୍ଛାୟୋ ସାଖାସମ୍ପନ୍ନୋ ଫଲଭାରଭରିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟା’’ତି । ତେସଞ୍ହି ତଂ ଏକମେୱ ସୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଏକମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତି । ସଞ୍ଞଜଞ୍ହି ଏତଂ ସଞ୍ଞାନିଦାନଂ ସଞ୍ଞାପ୍ପଭୱଂ ତସ୍ମା ସଞ୍ଞାନାନତାୟ ନାନତୋ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞମେୱ ଅସ୍ସାସାରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପସ୍ସାସାରମ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ୟସ୍ସ ହି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନେୱ ଅପ୍ପନଂ ନ ଉପଚାରଂ ପାପୁଣାତି । ୟସ୍ସ ପନିମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପନଞ୍ଚ ଉପଚାରଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଅଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନାନୁପଲବ୍ଭତି ॥
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା, ଅନାରମ୍ମଣମେକଚିତ୍ତସ୍ସ ।
ଜାନତୋ ଚ ତୟୋ ଧମ୍ମେ, ଭାୱନା ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୩୧) ।
ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତେ ପନ ନିମିତ୍ତେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆଚରିୟସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ – ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି । ଆଚରିୟେନ ପନ ‘‘ଏତଂ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱଂ ହୋତି, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପନ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ୱୋସାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ; ‘‘ନ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିରାସୋ ୱିସୀଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ମନସିକାରେୟେୱ ନିୟୋଜେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଦୀଘଭାଣକା । ମଜ୍ଝିମଭାଣକା ପନାହୁ – ‘‘ନିମିତ୍ତମିଦଂ, ଆୱୁସୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନସି କରୋହି ସପ୍ପୁରିସାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି । ଅଥାନେନ ନିମିତ୍ତେୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସାୟଂ ଇତୋ ପଭୁତି ଠପନାୱସେନ ଭାୱନା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ନିମିତ୍ତେ ଠପୟଂ ଚିତ୍ତଂ, ନାନାକାରଂ ୱିଭାୱୟଂ ।
ଧୀରୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ, ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିବନ୍ଧତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୩୨; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୬୩) ।
ତସ୍ସେୱଂ ନିମିତ୍ତୁପଟ୍ଠାନତୋ ପଭୁତି ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନେୱ ହୋନ୍ତି କିଲେସା ସନ୍ନିସିନ୍ନାୱ ସତି ଉପଟ୍ଠିତାୟେୱ, ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତମେୱ । ଇଦଞ୍ହି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ନାମ ହୋହି – ଉପଚାରଭୂମିୟଂ ୱା ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ, ପଟିଲାଭଭୂମିୟଂ ୱା ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱେନ । ତତ୍ଥ ‘‘ଉପଚାରଭୂମୀ’’ତି ଉପଚାରସମାଧି; ‘‘ପଟିଲାଭଭୂମୀ’’ତି ଅପ୍ପନାସମାଧି । ତେସଂ କିଂ ନାନାକରଣଂ ? ଉପଚାରସମାଧି କୁସଲୱୀଥିୟଂ ଜୱିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ଅପ୍ପନାସମାଧି ଦିୱସଭାଗେ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦିୱସଭାଗମ୍ପି କୁସଲୱୀଥିୟଂ ଜୱତି, ନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସମାଧୀସୁ ନିମିତ୍ତପାତୁଭାୱେନ ଉପଚାରସମାଧିନା ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି। ଅଥାନେନ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନେୱ ୱଣ୍ଣତୋ ମନସିକାତବ୍ବଂ, ନ ଲକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଖୋ ଖତ୍ତିୟମହେସିୟା ଚକ୍କୱତ୍ତିଗବ୍ଭୋ ୱିୟ କସ୍ସକେନ ସାଲିୟୱଗବ୍ଭୋ ୱିୟ ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ; ରକ୍ଖିତଂ ହିସ୍ସ ଫଲଦଂ ହୋତି ।
‘‘ନିମିତ୍ତଂ ରକ୍ଖତୋ ଲଦ୍ଧ, ପରିହାନି ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଆରକ୍ଖମ୍ହି ଅସନ୍ତମ୍ହି, ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ରାୟଂ ରକ୍ଖଣୂପାୟୋ – ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଆୱାସୋ, ଗୋଚରୋ, ଭସ୍ସଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭୋଜନଂ, ଉତୁ, ଇରିୟାପଥୋତି ଇମାନି ସତ୍ତ ଅସପ୍ପାୟାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତାନେୱ ସତ୍ତ ସପ୍ପାୟାନି ସେୱନ୍ତେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ସପ୍ପାୟସେୱନେନ ନିମିତ୍ତଂ ଥିରଂ କତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଗମୟିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତା, ନିମିତ୍ତକୁସଲତା, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସପଗ୍ଗହେତବ୍ବ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତପଗ୍ଗଣ୍ହନା, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତନିଗ୍ଗଣ୍ହନା, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସମ୍ପହଂସେତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନା, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନା, ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା, ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା, ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ଇମାନି ଦସ ଅପ୍ପନାକୋସଲ୍ଲାନି ଅୱିଜହନ୍ତେନ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ ।
ତସ୍ସେୱଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଇଦାନି ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ୱା ଜୱନାନି, ୟେସଂ ପଠମଂ ପରିକମ୍ମଂ, ଦୁତିୟଂ ଉପଚାରଂ, ତତିୟଂ ଅନୁଲୋମଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋତ୍ରଭୁ, ପଞ୍ଚମଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ । ପଠମଂ ୱା ପରିକମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଉପଚାରଞ୍ଚ, ଦୁତିୟଂ ଅନୁଲୋମଂ, ତତିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୁତ୍ଥମେୱ ହି ପଞ୍ଚମଂ ୱା ଅପ୍ପେତି, ନ ଛଟ୍ଠଂ ସତ୍ତମଂ ୱା ଆସନ୍ନଭୱଙ୍ଗପାତତ୍ତା ।
ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ଆସେୱନପଚ୍ଚୟେନ କୁସଲା ଧମ୍ମା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି; ତସ୍ମା ଛଟ୍ଠଂ ସତ୍ତମଂ ୱା ଅପ୍ପେତୀ’’ତି । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗଚିତ୍ତାନି କାମାୱଚରାନି ହୋନ୍ତି, ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତଂ ପନ ରୂପାୱଚରଂ । ଏୱମନେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ, ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ, ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି । ସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାରମ୍ମଣେ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ପାପୁଣାତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଠପନାୱସେନ ଭାୱନାୟ ପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପକଥା । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ପତ୍ତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୋ ପନେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣାୱିୱଟ୍ଟନାୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତୁକାମୋ ତଦେୱ ଝାନଂ ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନଅଧିଟ୍ଠାନୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱସିପ୍ପତ୍ତଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଅରୂପପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱା ରୂପଂ, ରୂପପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱା ଅରୂପନ୍ତି ରୂପାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଝାନଙ୍ଗାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ନିସ୍ସୟଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ତଂ ନିସ୍ସୟାନି ଚ ଭୂତାନି ତେସଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ ସକଲମ୍ପି କରଜକାୟଂ ପସ୍ସତି । ତତୋ ‘‘ଝାନଙ୍ଗାନି ଅରୂପଂ, ୱତ୍ଥାଦୀନି ରୂପ’’ନ୍ତି ରୂପାରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ।
ଅଥ ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା କେସାଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଥୱୀଧାତୁଆଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି ତଂନିସ୍ସିତରୂପାନି ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପାରମ୍ମଣଂ ୟଥାପରିଗ୍ଗହିତରୂପୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଂ ୱା ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ପସ୍ସତି । ତତୋ ‘‘ଭୂତାଦୀନି ରୂପଂ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅରୂପ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି ।
ଅଥ ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ସମୁଦୟୋ କରଜକାୟୋ ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚାତି ପସ୍ସତି । ୟଥା ହି କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରିୟା ଧମମାନାୟ ଭସ୍ତଞ୍ଚ ପୁରିସସ୍ସ ଚ ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱାତୋ ସଞ୍ଚରତି; ଏୱମେୱ କାୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାତି । ତତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଚ କାୟଞ୍ଚ ରୂପଂ, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ଅରୂପନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି ।
ଏୱଂ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସତି, ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚ ତଂ ଦିସ୍ୱା ତୀସୁପି ଅଦ୍ଧାସୁ ନାମରୂପସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି । ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ କଲାପସମ୍ମସନୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଓଭାସାଦୟୋ ଦସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସେ ପହାୟ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ପଟିପଦାଞାଣଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଉଦୟଂ ପହାୟ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ ପତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନେନ ଭୟତୋ ଉପଟ୍ଠିତେସୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଏକୂନୱୀସତିଭେଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ପରିୟନ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚସ୍ସ ଗଣନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପରିୟୋସାନା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଭାୱନା ଚ ସମତ୍ତା ହୋତୀତି ।
ଅୟଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ପଠମଚତୁକ୍କୱଣ୍ଣନା ।
ଇତରେସୁ ପନ ତୀସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ୟସ୍ମା ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି; ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାନୟେନେୱ ନେସଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୀତିପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ପୀତିଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି – ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ।
କଥଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଝାନପଟିଲାଭେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଟିସଂୱିଦିତତ୍ତା ।
କଥଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକପୀତିଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି, ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –
‘‘ଦୀଘଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି । ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଦୀଘଂ ପସ୍ସାସୱସେନ…ପେ॰… ରସ୍ସଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ… ରସ୍ସଂ ପସ୍ସାସୱସେନ… ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ଅସ୍ସାସୱସେନ… ସବ୍ବକାୟପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ପସ୍ସାସୱସେନ… ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅସ୍ସାସୱସେନ… ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସାସୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତଂ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ପଜାନତୋ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ତାୟ ସତିୟା ତେନ ଞାଣେନ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜତୋ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି ଜାନତୋ… ପସ୍ସତୋ… ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ… ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୋ… ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚତୋ… ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତୋ… ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ… ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହତୋ… ପଞ୍ଞାୟ ପଜାନତୋ… ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଜାନତୋ… ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଜାନତୋ… ପହାତବ୍ବଂ ପଜହତୋ… ଭାୱେତବ୍ବଂ ଭାୱୟତୋ… ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୋ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତି । ଏୱଂ ସା ପୀତି ପଟିସଂୱିଦିତା ହୋତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୨) ।
ଏତେନେୱ ନୟେନ ଅୱସେସପଦାନିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସମତ୍ତଂ । ତିଣ୍ଣଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ସୁଖପଟିସଂୱେଦିତା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱସେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଟିସଂୱେଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ୱେଦନାଦୟୋ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦିପଦେ ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଭୂମିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୁଖନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସୁଖାନି – କାୟିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଚେତସିକଞ୍ଚା’’ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଓଳାରିକଂ ଓଳାରିକଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ, ନିରୋଧେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ କାୟସଙ୍ଖାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ପୀତିପଦେ ପୀତିସୀସେନ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା । ସୁଖପଦେ ସରୂପେନେୱ ୱେଦନା। ଦ୍ୱୀସୁ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରପଦେସୁ ‘‘ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୩) ୱଚନତୋ ସଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାତି । ଏୱଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାନୟେନ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତିୟଚତୁକ୍କେପି ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତପଟିସଂୱେଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିପ୍ପମୋଦୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ମୋଦେନ୍ତୋ ପମୋଦେନ୍ତୋ ହାସେନ୍ତୋ ପହାସେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅଭିପ୍ପମୋଦୋ ହୋତି – ସମାଧିୱସେନ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚ ।
କଥଂ ସମାଧିୱସେନ ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜତି, ସୋ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପୀତିୟା ଚିତ୍ତଂ ଆମୋଦେତି ପମୋଦେତି । କଥଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ? ସପ୍ପୀତିକେ ଦ୍ୱେ ଝାନେ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକପୀତିଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି; ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକପୀତିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଆମୋଦେତି ପମୋଦେତି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ‘‘ଅଭିପ୍ପମୋଦୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଦହନ୍ତୋ ସମଂ ଠପେନ୍ତୋ ତାନି ୱା ପନ ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକଚିତ୍ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଖଣିକଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା; ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଖଣିକଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ୱସେନପି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଦହନ୍ତୋ ସମଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୱିମୋଚୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣେହି ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ, ଦୁତିୟେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି, ତତିୟେନ ପୀତିୟା, ଚତୁତ୍ଥେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ । ତାନି ୱା ପନ ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତକଚିତ୍ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସତି । ସୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତୋ ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାତୋ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାତୋ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିତୋ, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗତୋ, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟତୋ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନତୋ ଚିତ୍ତଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ୱିମୋଚେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସତି ଚେୱ ପସ୍ସସତି ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିମୋଚୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ଭାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଚତୁକ୍କେ ପନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅନିଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅନିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱା । ‘‘ଅନିଚ୍ଚତା’’ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ତେନେୱାକାରେନ ଅଠତ୍ୱା ଖଣଭଙ୍ଗେନ ଭେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା’’ତି ତସ୍ସା ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱସେନ ରୂପାଦୀସୁ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅନୁପସ୍ସନା; ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ତାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ; ତସ୍ମା ଏୱଂ ଭୂତୋ ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ଇଧ ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି, ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେ ୱିରାଗା – ଖୟୱିରାଗୋ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୋ ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ଖୟୱିରାଗୋ’’ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣଭଙ୍ଗୋ; ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୋ’’ତି ନିବ୍ବାନଂ; ‘‘ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା’’ତି ତଦୁଭୟଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଚ ମଗ୍ଗୋ ଚ । ତାୟ ଦୁୱିଧାୟପି ଅନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସୀପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା – ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋୟେୱ ଅନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା; ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିପସ୍ସନା ହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ସଙ୍ଖତଦୋସଦସ୍ସନେନ ଚ ତବ୍ବିପରୀତେ ନିବ୍ବାନେ ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମଗ୍ଗୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରେହି କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ଚ ନିବ୍ବାନେ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚେୱ ପକ୍ଖନ୍ଦନପଟିନିସ୍ସଗୋ ଚାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟମ୍ପି ପନ ପୁରିମପୁରିମଞାଣାନଂ ଅନୁଅନୁ ପସ୍ସନତୋ ଅନୁପସ୍ସନାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଦୁୱିଧାୟ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ଚ ପଟିନିସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ଅସ୍ସସିସ୍ସାମି ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଭାୱିତୋତି ଏୱଂ ସୋଳସହି ଆକାରେହି ଭାୱିତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬୭.ଅଥଖୋ ଭଗୱାତିଆଦିମ୍ହି ପନ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିକଥାୟ ଭିକ୍ଖୂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଅଥ ୟଂ ତଂ ତତିୟପାରାଜିକପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନିଦାନଞ୍ଚେୱ ପକରଣଞ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ, ଏତସ୍ମିଂ ନିଦାନେ ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ଅତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ ମିଗଲଣ୍ଡିକେନ ଚ ୱୋରୋପାପନଂ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି; ତସ୍ମା ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପାରାଜିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲମିସ୍ସକତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ‘‘ମୋଘପୁରିସା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ତତିୟପାରାଜିକେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପରମ୍ପି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦି, ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୬୮. ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି ଛନ୍ଦରାଗେନ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା; ସାରତ୍ତା ଅପେକ୍ଖୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମରଣୱଣ୍ଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେମାତି ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମରଣସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣେମ; ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେମାତି । କତକଲ୍ୟାଣୋତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – କଲ୍ୟାଣଂ ସୁଚିକମ୍ମଂ କତଂ ତୟାତି ତ୍ୱଂ ଖୋ ଅସି କତକଲ୍ୟାଣୋ। ତଥା କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମଂ କତଂ ତୟାତି କତକୁସଲୋ। ମରଣକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୟା ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୟସଙ୍ଖାତା ଭୀରୁତା, ତତୋ ତାୟନଂ ରକ୍ଖଣକମ୍ମଂ କତଂ ତୟାତି କତଭୀରୁତ୍ତାଣୋ ପାପଂ । ଲାମକକମ୍ମଂ ଅକତଂ ତୟାତି ଅକତପାପୋ। ଲୁଦ୍ଦଂ ଦାରୁଣଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମଂ ଅକତଂ ତୟାତି ଅକତଲୁଦ୍ଦୋ। କିବ୍ବିସଂ ସାହସିକକମ୍ମଂ ଲୋଭାଦିକିଲେସୁସ୍ସଦଂ ଅକତଂ ତୟାତି ଅକତକିବ୍ବିସୋ। କସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ? ୟସ୍ମା ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି କତଂ ତୟା କଲ୍ୟାଣଂ, ଅକତଂ ତୟା ପାପଂ; ତେନ ତଂ ୱଦାମ – ‘‘କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ଇମିନା ରୋଗାଭିଭୂତତ୍ତା ଲାମକେନ ପାପକେନ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତ୍ତା ଦୁଜ୍ଜୀୱିତେନ’’ । ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟୋତି ତୱ ମରଣଂ ଜୀୱିତା ସୁନ୍ଦରତରଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇତୋ ତ୍ୱଂ କାଲଙ୍କତୋ କତକାଲୋ ହୁତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ମରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟସ୍ସ ଭେଦା…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସସି । ଏୱଂ ଉପପନ୍ନୋ ଚ ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବେହି ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ମନାପିୟରୂପାଦିକେହି ପଞ୍ଚହି ୱତ୍ଥୁକାମକୋଟ୍ଠାସେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚରିସ୍ସସି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମୋଧାନଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚରିସ୍ସସି, ୱିଚରିସ୍ସସି ଅଭିରମିସ୍ସସି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୯.ଅସପ୍ପାୟାନୀତି ଅହିତାନି ଅୱୁଡ୍ଢିକରାନି ୟାନି ଖିପ୍ପମେୱ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେନ୍ତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା
୧୭୨.ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଅୟଂ ‘‘ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ମାତିକାୟ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚପଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧାରୋ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତି ଉପସଗ୍ଗୋ, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୱଚନମେତଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି; ତସ୍ସ ସଞ୍ଚେତେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଚେତେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୋରୋପେତି, ସୋ ଜାନନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ୱୋରୋପନଂ ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାନନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ପାଣୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ । ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେମୀ’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ; ତେନେୱ ପାଣଜାନନାକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେଚ୍ଚାତି ୱଧକଚେତନାୱସେନ ଚେତେତ୍ୱା ପକପ୍ପେତ୍ୱା । ଅଭିୱିତରିତ୍ୱାତି ଉପକ୍କମୱସେନ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱା । ୱୀତିକ୍କମୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ଅୟଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚସଦ୍ଦସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବସୁଖୁମଅତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଜାତଂ । ପଠମଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାତୁଭୂତନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଚେତ୍ଥ ସକଲାପି ପଞ୍ଚୱୋକାରପଟିସନ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ତସ୍ମା ତଞ୍ଚ ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ତୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ତେନ ସହ ନିବ୍ବତ୍ତଞ୍ଚ କଲଲରୂପନ୍ତି ଅୟଂ ସବ୍ବପଠମୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ‘‘କଲଲରୂପ’’ନ୍ତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଭାୱଦସକୱସେନ ସମତିଂସ ରୂପାନି, ନପୁଂସକାନଂ କାୟୱତ୍ଥୁଦସକୱସେନ ୱୀସତି । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ କଲଲରୂପଂ ଜାତିଉଣ୍ଣାୟ ଏକେନ ଅଂସୁନା ଉଦ୍ଧଟତେଲବିନ୍ଦୁମତ୍ତଂ ହୋତି ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –
‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।
ଏୱଂୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ କଲଲନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫) ।
ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପକତିୟା ୱୀସୱସ୍ସସତାୟୁକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ମରଣକାଲା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଏସୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହୋ ନାମ ।
ଜୀୱିତାୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି କଲଲକାଲେପି ତାପନମଦ୍ଦନେହି ୱା ଭେସଜ୍ଜସମ୍ପଦାନେନ ୱା ତତୋ ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ପି ତଦନୁରୂପେନ ଉପକ୍କମେନ ଜୀୱିତା ୱିୟୋଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନଂ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦନମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏତସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଉପରୋଧେତି ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱେଣିଘଟନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଉପରୋଧେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି ଉପରୋଧେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତିପଦେନ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିକୋପେତୀତି ୱିୟୋଜେତି ।
ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ – ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ । ତେସୁ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଉପକ୍କମୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ୱୋରୋପେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ପନ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା । ତଂ ପନ ୱୋରୋପେନ୍ତୋ ଅରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ୱୋରୋପେତି । ତେନେୱ ହି ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ । ତଂ ପନ ୱୋରୋପେନ୍ତୋ କିଂ ଅତୀତଂ ୱୋରୋପେତି, ଅନାଗତଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ? ନେୱ ଅତୀତଂ, ନ ଅନାଗତଂ, ତେସୁ ହି ଏକଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଏକଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଉଭପମ୍ପି ଅସନ୍ତଂ, ଅସନ୍ତତ୍ତା ଉପକ୍କମୋ ନତ୍ଥି, ଉପକ୍କମସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଏକମ୍ପି ୱୋରୋପେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥ, ନ ଜୀୱତି; ନ ଜୀୱିସ୍ସତି । ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିସ୍ସତି, ନ ଜୀୱିତ୍ଥ; ନ ଜୀୱତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିତ୍ଥ; ନ ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୦) ।
ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଜୀୱତି ତତ୍ଥ ଉପକ୍କମୋ ୟୁତ୍ତୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱୋରୋପେତି ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତିୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ’’ ନାମ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗସମଙ୍ଗି, ତଂ ୱୋରୋପେତୁଂ ନ ସକ୍କା । କସ୍ମା ? ସୟମେୱ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ । ‘‘ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ’’ ନାମ ସତ୍ତଟ୍ଠଜୱନୱାରମତ୍ତଂ ସଭାଗସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନକଂ, ୟାୱ ୱା ଉଣ୍ହତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱରକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଂ ହୋତି, ସୀତତୋ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱରକେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୟାୱ ୱିସଭାଗଉତୁପାତୁଭାୱେନ ପୁରିମକୋ ଉତୁ ନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ‘‘ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପନ ୟାୱ ଚୁତି, ଏତଂ ‘‘ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ’’ ନାମ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା । କଥଂ ? ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉପକ୍କମେ କତେ ଲଦ୍ଧୁପକ୍କମଂ ଜୀୱିତନୱକଂ ନିରୁଜ୍ଝମାନଂ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ପରିହୀନୱେଗସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତତୋ ସନ୍ତତିପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅଦ୍ଧାପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ କାଲଂ ଅପତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ନିରୁଜ୍ଝତି। ଏୱଂ ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱୋରୋପେତୁଂ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତତିଂ ୱିକୋପେତୀ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ପାଣୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପାଣାତିପାତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପାଣାତିପାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ପାଣୋ’’ତି ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ହି ଅତିପାତେନ୍ତୋ ‘‘ପାଣଂ ଅତିପାତେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ । ‘‘ପାଣାତିପାତୋ’’ତି ୟାୟ ଚେତନାୟ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଂ ପୟୋଗଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସା ୱଧକଚେତନା ‘‘ପାଣାତିପାତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପାଣାତିପାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଚେତନାସମଙ୍ଗି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୟୋଗୋ’’ତି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଛପୟୋଗା – ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଥାୱରୋ, ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ଇଦ୍ଧିମୟୋତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସାହତ୍ଥିକୋ’’ତି ସୟଂ ମାରେନ୍ତସ୍ସ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପହରଣଂ । ‘‘ଆଣତ୍ତିକୋ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱା ପହରିତ୍ୱା ୱା ମାରେହୀ’’ତି ଆଣାପନଂ । ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ’’ତି ଦୂରେ ଠିତଂ ମାରେତୁକାମସ୍ସ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ଉସୁସତ୍ତିୟନ୍ତପାସାଣାଦୀନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ‘‘ଥାୱରୋ’’ତି ଅସଞ୍ଚାରିମେନ ଉପକରଣେନ ମାରେତୁକାମସ୍ସ ଓପାତଅପସ୍ସେନଉପନିକ୍ଖିପନଂ ଭେସଜ୍ଜସଂୱିଧାନଂ । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ପରତୋ ପାଳିୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।
ୱିଜ୍ଜାମୟଇଦ୍ଧିମୟା ପନ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତା । ତେ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଙ୍ଖେପତୋ ହି ମାରଣତ୍ଥଂ ୱିଜ୍ଜାପରିଜପ୍ପନଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ପୟୋଗୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘କତମୋ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ପୟୋଗୋ ? ଆଥବ୍ବଣିକା ଆଥବ୍ବଣଂ ପୟୋଜେନ୍ତି; ନଗରେ ୱା ରୁଦ୍ଧେ ସଙ୍ଗାମେ ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ପଟିସେନାୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେସୁ ଈତିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଉପଦ୍ଦୱଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ରୋଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ପଜ୍ଜରକଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ସୂଚିକଂ କରୋନ୍ତି, ୱିସୂଚିକଂ କରୋନ୍ତି, ପକ୍ଖନ୍ଦିୟଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଆଥବ୍ବଣିକା ଆଥବ୍ବଣଂ ପୟୋଜେନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜାଧାରା ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନଗରେ ୱା ରୁଦ୍ଧେ…ପେ॰… ପକ୍ଖନ୍ଦିୟଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜାମୟଂ ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆଥବ୍ବଣିକେହି ଚ ୱିଜ୍ଜାଧରେହି ଚ ମାରିତାନଂ ବହୂନି ୱତ୍ଥୂନି ୱୁତ୍ତାନି, କିଂ ତେହି ! ଇଦଞ୍ହେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ମାରଣାୟ ୱିଜ୍ଜାପରିଜପ୍ପନଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ପୟୋଗୋତି ।
କମ୍ମୱିପାକଜାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ପୟୋଜନଂ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋ । କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧି ଚ ନାମେସା ନାଗାନଂ ନାଗିଦ୍ଧି, ସୁପଣ୍ଣାନଂ ସୁପଣ୍ଣିଦ୍ଧି, ୟକ୍ଖାନଂ ୟକ୍ଖିଦ୍ଧି, ଦେୱାନଂ ଦେୱିଦ୍ଧି, ରାଜୂନଂ ରାଜିଦ୍ଧୀତି ବହୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଦଟ୍ଠଫୁଟ୍ଠୱିସାନଂ ନାଗାନଂ ଦିସ୍ୱା ଡଂସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ଚ ପରୂପଘାତକରଣେ ‘‘ନାଗିଦ୍ଧି’’ ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁପଣ୍ଣାନଂ ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିବ୍ୟାମସତପ୍ପମାଣନାଗୁଦ୍ଧରଣେ ‘‘ସୁପଣ୍ଣିଦ୍ଧି’’ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟକ୍ଖା ପନ ନେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ ପହରନ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତେହି ପହଟସତ୍ତା ପନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ମରନ୍ତି, ତତ୍ର ତେସଂ ‘‘ୟକ୍ଖିଦ୍ଧି’’ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନକାଲତୋ ପୁବ୍ବେ ନୟନାୱୁଧେନ ଓଲୋକିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡାନଂ ମରଣେ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଦେୱାନଂ ୟଥାସକଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେ ‘‘ଦେୱିଦ୍ଧି’’ ୱେଦିତବ୍ବା । ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ସପରିସସ୍ସ ଆକାସଗମନାଦୀସୁ, ଅସୋକସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ୟୋଜନେ ଆଣାପୱତ୍ତନାଦୀସୁ, ପିତୁରଞ୍ଞୋ ଚ ସୀହଳନରିନ୍ଦସ୍ସ ଦାଠାକୋଟନେନ ଚୂଳସୁମନକୁଟୁମ୍ବିୟସ୍ସମରଣେ ‘‘ରାଜିଦ୍ଧି’’ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ।
କେଚି ପନ ‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା କୁଚ୍ଛିଗତଂ ଗବ୍ଭଂ ପାପକେନ ମନସାଅନୁପେକ୍ଖିତା ହୋତି ‘ଅହୋ ୱତାୟଂ କୁଚ୍ଛିଗତୋ ଗବ୍ଭୋ ନ ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିକ୍ଖମେୟ୍ୟା’ତି । ଏୱମ୍ପି ଭିକ୍ଖୱେ କୁଲୁମ୍ବସ୍ସ ଉପଘାତୋ ହୋତୀ’’ତି ଆଦିକାନି ସୁତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧିୟାପି ପରୂପଘାତକମ୍ମଂ ୱଦନ୍ତି; ସହ ପରୂପଘାତକରଣେନ ଚ ଆଦିତ୍ତଘରୂପରିଖିତ୍ତସ୍ସ ଉଦକଘଟସ୍ସ ଭେଦନମିୱ ଇଦ୍ଧିୱିନାସଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି; ତଂ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତମେୱ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା କୁସଲୱେଦନାୱିତକ୍କପରିତ୍ତତ୍ତିକେହି ନ ସମେତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧି ନାମ କୁସଲତ୍ତିକେ କୁସଲା ଚେୱ ଅବ୍ୟାକତା ଚ, ପାଣାତିପାତୋ ଅକୁସଲୋ । ୱେଦନାତ୍ତିକେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ୱିତକ୍କତ୍ତିକେ ଅୱିତକ୍କାୱିଚାରା, ପାଣାତିପାତୋ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ । ପରିତ୍ତତ୍ତିକେ ମହଗ୍ଗତା, ପାଣାତିପାତୋ ପରିତ୍ତୋତି ।
ସତ୍ଥହାରକଂ ୱାସ୍ସ ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ହରତୀତି ହାରକଂ। କିଂ ହରତି ? ଜୀୱିତଂ । ଅଥ ୱା ହରିତବ୍ବନ୍ତି ହାରକଂ; ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥଞ୍ଚ ତଂ ହାରକଞ୍ଚାତି ସତ୍ଥହାରକଂ । ଅସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହସ୍ସ । ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ୟଥା ଲଭତି ତଥା କରେୟ୍ୟ; ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଥାୱରପ୍ପୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତରଥା ହି ପରିୟିଟ୍ଠମତ୍ତେନେୱ ପାରାଜିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ; ନ ଚେତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ପାଳିୟଂ ପନ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୟଂ ଏତ୍ଥ ଥାୱରପ୍ପୟୋଗସଙ୍ଗହିତଂ ସତ୍ଥଂ, ତଦେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସିଂ ୱା…ପେ॰… ରଜ୍ଜୁଂ ୱା’’ତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ସମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲଗୁଳପାସାଣୱିସରଜ୍ଜୂନଞ୍ଚ ଜୀୱିତୱିନାସନଭାୱତୋ ସତ୍ଥସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମରଣୱଣ୍ଣଂୱାତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘କିଂ ତୁୟ୍ହିମିନା ପାପକେନ ଦୁଜ୍ଜୀୱିତେନ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ନ ଲଭସି ପଣୀତାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ‘‘ତ୍ୱଂ ଖୋସି ଉପାସକ କତକଲ୍ୟାଣୋ…ପେ॰… ଅକତଂ ତୟା ପାପଂ, ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟୋ, ଇତୋ ତ୍ୱଂ କାଲଙ୍କତୋ ପରିଚରିସ୍ସସି ଅଚ୍ଛରାପରିୱୁତୋ ନନ୍ଦନୱନେ ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରିସ୍ସସୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମରଣେ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତୋପି ମରଣୱଣ୍ଣମେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି, ମରଣେ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣତୀ’’ତି ।
ମରଣାୟ ୱା ସମାଦପେୟ୍ୟାତି ମରଣତ୍ଥାୟ ଉପାୟଂ ଗାହାପେୟ୍ୟ । ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରାତି ଆଦୀସୁ ଚ ୟମ୍ପି ନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋବ୍ଭେ ୱା ନରକେ ୱା ପପାତେ ୱା ପପତା’’ତିଆଦି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପରତୋ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବଂ ସରୂପେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ।
ଇତିଚିତ୍ତମନୋତି ଇତିଚିତ୍ତୋ ଇତିମନୋ; ‘‘ମତଂ ତେ ଜୀୱିତା ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମରଣଚିତ୍ତୋ ମରଣମନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ମନୋ ଚିତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନେତଂ ଉଭୟମ୍ପି ଏକମେୱ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ତଂ ମନୋ, ୟଂ ମନୋ ତଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତିସଦ୍ଦଂ ପନ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାପି ନ ତାୱ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ଅଧିକାରୱସେନ ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆହରିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ହି ‘‘ଇତିଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱଂ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଅଧିକାରତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ତମେୱଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମରଣସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିମାହ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ନୟିଦଂ ୱିତକ୍କସ୍ସ ନାମଂ । ଅଥ ଖୋ ସଂୱିଦହନମତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ଚ ସଂୱିଦହନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସଞ୍ଞାଚେତନାଧିପ୍ପାୟେହି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଚିତ୍ତୋ ନାନପ୍ପକାରକୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ପଦଭାଜନମ୍ପି ସଞ୍ଞାଚେତନାଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ୱିତକ୍କୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉଚ୍ଚାୱଚେହି ଆକାରେହୀତି ମହନ୍ତାମହନ୍ତେହି ଉପାୟେହି । ତତ୍ଥ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନେ ତାୱ ଜୀୱିତେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନୱସେନ ଅୱଚାକାରତା ମରଣେ ୱଣ୍ଣଭଣନୱସେନ ଉଚ୍ଚାକାରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମାଦପନେ ପନ ମୁଟ୍ଠିଜାଣୁନିପ୍ଫୋଟନାଦୀହି ମରଣସମାଦପନୱସେନ ଉଚ୍ଚାକାରତା, ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନଖେ ୱିସଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମରଣାଦିସମାଦପନୱସେନ ଅୱଚାକାରତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୋବ୍ଭେ ୱା ନରକେ ୱା ପପାତେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସୋବ୍ଭୋ ନାମ ସମନ୍ତତୋ ଛିନ୍ନତଟୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ଆୱାଟୋ । ନରକୋ ନାମ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଫଲନ୍ତିୟା ଭୂମିୟା ସୟମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତା ମହାଦରୀ, ୟତ୍ଥ ହତ୍ଥୀପି ପତନ୍ତି, ଚୋରାପି ନିଲୀନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପପାତୋତି ପବ୍ବତନ୍ତରେ ୱା ଥଲନ୍ତରେ ୱା ଏକତୋ ଛିନ୍ନୋ ହୋତି । ପୁରିମେ ଉପାଦାୟାତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ଅଦିନ୍ନଞ୍ଚ ଆଦିୟିତ୍ୱା ପାରାଜିକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଉପାଦାୟ । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଚ ପାକଟମେୱାତି ।
୧୭୪. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ପଦାନୁକ୍କମେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ପଦଭାଜନୀୟମ୍ହି ସଙ୍ଖେପେନେୱ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସିତଂ, ନ ୱିତ୍ଥାରେନ ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତନ୍ତି ଠପିତା । ସଙ୍ଖେପଦସ୍ସିତେ ଚ ଅତ୍ଥେ ନ ସବ୍ବାକାରେନେୱ ଭିକ୍ଖୂ ନୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅନାଗତେ ଚ ପାପପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ଓକାସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ନୟଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅନାଗତେ ଚ ପାପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଓକାସପଟିବାହନତ୍ଥଂ ପୁନ ‘‘ସାମଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାମନ୍ତି ସୟଂ ହନତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା – କାୟେନାତି ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ମୁଟ୍ଠିନା ୱା ଜାଣୁନା ୱା ୟେନ କେନଚି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେନ । କାୟପଟିବଦ୍ଧେନାତି କାୟତୋ ଅମୋଚିତେନ ଅସିଆଦିନା ପହରଣେନ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନାତି କାୟତୋ ଚ କାୟପଟିବଦ୍ଧତୋ ଚ ମୋଚିତେନ ଉସୁସତ୍ତିଆଦିନା । ଏତ୍ତାୱତା ସାହତ୍ଥିକୋ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପୟୋଗା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଏକମେକୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସିକେ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପହରତି, ତସ୍ସେୱ ମରଣେନ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ‘‘ୟୋ କୋଚି ମରତୂ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଦେସିକେ ପହାରପ୍ପଚ୍ଚୟା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ମରଣେନ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ଉଭୟଥାପି ଚ ପହରିତମତ୍ତେ ୱା ମରତୁ ପଚ୍ଛା ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ, ପହରିତମତ୍ତେୟେୱ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଚ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ତେନ ଅମତସ୍ସ ପୁନ ଅଞ୍ଞଚିତ୍ତେନ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ପଚ୍ଛାପି ୟଦି ପଠମପ୍ପହାରେନେୱ ମରତି, ତଦା ଏୱ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ । ଅଥ ଦୁତିୟପ୍ପହାରେନ ମରତି, ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଉଭୟେହି ମତେପି ପଠମପ୍ପହାରେନେୱ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ । ଉଭୟେହି ଅମତେ ନେୱତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଏସ ନୟୋ ବହୂହିପି ଏକସ୍ସ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ । ତତ୍ରାପି ହି ୟସ୍ସ ପହାରେନ ମରତି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ।
କମ୍ମାପତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତିଭାୱତ୍ଥଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏଳକଚତୁକ୍କମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ଏଳକଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିପନ୍ନଂ ଉପଧାରେତି ‘‘ରତ୍ତିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱଧିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏଳକସ୍ସ ଚ ନିପନ୍ନୋକାସେ ତସ୍ସ ମାତା ୱା ପିତା ୱା ଅରହା ୱା ପଣ୍ଡୁକାସାୱଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି । ସୋ ରତ୍ତିଭାଗେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଅରହନ୍ତଂ ୱା ମାରେତି । ‘‘ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ମାରେମୀ’’ତି ଚେତନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱତୋ ଘାତକୋ ଚ ହୋତି, ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମଞ୍ଚ ଫୁସତି, ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି। ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଆଗନ୍ତୁକୋ ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ତଂ ମାରେତି, ଘାତକୋ ଚ ହୋତି ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ଆନନ୍ତରିୟଂ ନ ଫୁସତି । ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ‘‘ଏଳକଂ ମାରେମୀ’’ତି ତଂ ମାରେତି ଘାତକୋୱ ହୋତି, ନ ଚାନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି, ନ ଚ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ପନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନିପନ୍ନୋ ନତ୍ଥି, ଏଳକୋୱ ହୋତି ତଂ ମାରେତି, ଘାତକୋ ଚ ହୋତି, ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ମାତାପିତୁଅରହନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମାରେମୀ’’ତି ତେସଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରଂ ମାରେତି, ଘାତକୋ ଚ ହୋତି, ଆନନ୍ତରିୟଞ୍ଚ ଫୁସତି, ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ମାରେତି, ୟକ୍ଖଂ ୱା ପେତଂ ୱା ମାରେତି, ଏଳକଂ ୱା ମାରେତି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ଚେତନା ଦାରୁଣା ହୋତୀତି ।
ଅଞ୍ଞାନିପି ଏତ୍ଥ ପଲାଲପୁଞ୍ଜାଦିୱତ୍ଥୂନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟୋ ହି ‘‘ଲୋହିତକଂ ଅସିଂ ୱା ସତ୍ତିଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଲାଲପୁଞ୍ଜେ ପୱେସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ନିପନ୍ନଂ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଅରହନ୍ତଂ ୱା ଆଗନ୍ତୁକପୁରିସଂ ୱା ୟକ୍ଖଂ ୱା ପେତଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତଂ ୱା ମାରେତି, ୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଘାତକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱଧକଚେତନାୟ ପନ ଅଭାୱତୋ ନେୱ କମ୍ମଂ ଫୁସତି, ନ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ପୱେସେନ୍ତୋ ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତୋ ମଞ୍ଞେ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋ ମରତୂ’’ତି ପୱେସେତ୍ୱା ମାରେତି, ତସ୍ସ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅନୁରୂପେନ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ଚ ଆପତ୍ତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ତତ୍ଥ ନିଦହନତ୍ଥଂ ପୱେସେନ୍ତସ୍ସାପି ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବାଦୀସୁ ଖିପନ୍ତସ୍ସାପି ।
ୟୋପି ‘‘ଚୋରଂ ମାରେମୀ’’ତି ଚୋରୱେସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପିତରଂ ମାରେତି, ଆନନ୍ତରିୟଞ୍ଚ ଫୁସତି, ପାରାଜିକୋ ଚ ହୋତି । ୟୋ ପନ ପରସେନାୟ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ୟୋଧଂ ପିତରଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୟୋଧସ୍ସ ଉସୁଂ ଖିପତି, ‘‘ଏତଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମମ ପିତରଂ ୱିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗତେ ପିତୁଘାତକୋ ହୋତି । ‘‘ୟୋଧେ ୱିଦ୍ଧେ ମମ ପିତା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଖିପତି, ଉସୁ ଅୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିତରଂ ମାରେତି, ୱୋହାରୱସେନ ‘‘ପିତୁଘାତକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି; ଆନନ୍ତରିୟଂ ପନ ନତ୍ଥୀତି ।
ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ସମୀପେ ଠତ୍ୱା । ଆଣାପେତୀତି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱା ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ୱା ଆଣାପେତି । ତତ୍ଥ ପରସେନାୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାୟ ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସେୱ ‘‘ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝ, ଏୱଂ ପହର, ଏୱଂ ଘାତେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତେ ୟତ୍ତକେ ଆଣତ୍ତୋ ଘାତେତି, ତତ୍ତକା ଉଭିନ୍ନଂ ପାଣାତିପାତା । ସଚେ ତତ୍ଥ ଆଣାପକସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ହୋନ୍ତି, ଆନନ୍ତରିୟମ୍ପି ଫୁସତି । ସଚେ ଆଣତ୍ତସ୍ସେୱ ମାତାପିତରୋ, ସୋୱ ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସତି । ସଚେ ଅରହା ହୋତି, ଉଭୋପି ଆନନ୍ତରିୟଂ ଫୁସନ୍ତି । ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପନ ‘‘ଏତଂ ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ ରତ୍ତକଞ୍ଚୁକଂ ନୀଲକଞ୍ଚୁକଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଝ ପହର ଘାତେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତେ ସଚେ ସୋ ତମେୱ ଘାତେତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାଣାତିପାତୋ; ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଚ ଆନନ୍ତରିୟଂ । ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଏତେନ ଆଣତ୍ତିକୋ ପୟୋଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ –
ୱତ୍ଥୁଂ କାଲଞ୍ଚ ଓକାସଂ, ଆୱୁଧଂ ଇରିୟାପଥଂ ।
ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଠାନାନି, ଧାରେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ॥
ଅପରୋ ନୟୋ –
ୱତ୍ଥୁ କାଲୋ ଚ ଓକାସୋ, ଆୱୁଧଂ ଇରିୟାପଥୋ ।
କିରିୟାୱିସେସୋତି ଇମେ, ଛ ଆଣତ୍ତିନିୟାମକା ॥
ତତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ମାରେତବ୍ବୋ ସତ୍ତୋ । ‘‘କାଲୋ’’ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହସାୟନ୍ହାଦିକାଲୋ ଚ ୟୋବ୍ବନଥାୱରିୟାଦିକାଲୋ ଚ । ‘‘ଓକାସୋ’’ତି ଗାମୋ ୱା ୱନଂ ୱା ଗେହଦ୍ୱାରଂ ୱା ଗେହମଜ୍ଝଂ ୱା ରଥିକା ୱା ସିଙ୍ଘାଟକଂ ୱାତି ଏୱମାଦି । ‘‘ଆୱୁଧ’’ନ୍ତି ଅସି ୱା ଉସୁ ୱା ସତ୍ତି ୱାତି ଏୱମାଦି । ‘‘ଇରିୟାପଥୋ’’ତି ମାରେତବ୍ବସ୍ସ ଗମନଂ ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱାତି ଏୱମାଦି । ‘‘କିରିୟାୱିସେସୋ’’ତି ୱିଜ୍ଝନଂ ୱା ଛେଦନଂ ୱା ଭେଦନଂ ୱା ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକଂ ୱାତି ଏୱମାଦି ।
ୟଦି ହି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେତି, ‘‘ପୁରତୋ ପହରିତ୍ୱା ମାରେହୀ’’ତି ୱା ଆଣତ୍ତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱା ପସ୍ସତୋ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୱା ପଦେସେ ପହରିତ୍ୱା ମାରେତି । ଆଣାପକସ୍ସ ନତ୍ଥି କମ୍ମବନ୍ଧୋ; ଆଣତ୍ତସ୍ସେୱ କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ଅଥ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ୟଥାଣତ୍ତିୟା ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଆଣତ୍ତସ୍ସ ଚ ମାରଣକ୍ଖଣେତି ଉଭୟେସମ୍ପି କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ୱତ୍ଥୁୱିସେସେନ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମୱିସେସୋ ଚ ଆପତ୍ତିୱିସେସୋ ଚ ହୋତୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କାଲେ ପନ ୟୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ସ୍ୱେ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ୟଦା କଦାଚି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁବ୍ବଣ୍ହେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହେ ୱା ସାୟନ୍ହେ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେତି । ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି, ଆଣାପକସ୍ସ ନତ୍ଥି କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ମାରେତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝନ୍ହେ ଜାତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବକାଲପ୍ପଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଓକାସେପି ୟୋ ‘‘ଏତଂ ଗାମେ ଠିତଂ ମାରେହୀ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣତ୍ତୋ ତଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ଗାମେୟେୱା’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଆଣତ୍ତୋ ୱନେ ମାରେତି, ତଥା ‘‘ୱନେ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ଗାମେ ମାରେତି । ‘‘ଅନ୍ତୋଗେହଦ୍ୱାରେ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ଗେହମଜ୍ଝେ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବୋକାସଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆୱୁଧେପି ୟୋ ‘‘ଅସିନା ୱା ଉସୁନା ୱା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁଧେନ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ୟେନ କେନଚି ଆୱୁଧେନ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅସିନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଉସୁନା, ‘‘ଇମିନା ୱା ଅସିନା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସିନା ମାରେତି । ଏତସ୍ସେୱ ୱା ଅସିସ୍ସ ‘‘ଇମାୟ ଧାରାୟ ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଇତରାୟ ୱା ଧାରାୟ ତଲେନ ୱା ତୁଣ୍ଡେନ ୱା ଥରୁନା ୱା ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବଆୱୁଧଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇରିୟାପଥେ ପନ ୟୋ ‘‘ଏତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାରେହୀ’’ତି ୱଦତି, ଆଣତ୍ତୋ ଚ ନଂ ସଚେ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ । ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତମେୱ ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପନ ସଚେ ନିସିନ୍ନଂ ମାରେତି । ‘‘ନିସିନ୍ନମେୱ ୱା ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବଇରିୟାପଥଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କିରିୟାୱିସେସେପି ୟୋ ‘‘ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ । ୟୋ ପନ ‘‘ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମାରେତି, ୱିସଙ୍କେତୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବକିରିୟାୱିସେସଭେଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟୋ ପନ ଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ଦୀଘଂ ରସ୍ସଂ କାଳଂ ଓଦାତଂ କିସଂ ଥୂଲଂ ମାରେହୀ’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଆଣାପେତି, ଆଣତ୍ତୋ ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ତାଦିସଂ ମାରେତି, ନତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକଂ । ଅଥ ପନ ସୋ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆଣାପେତି, ଆଣତ୍ତୋ ଚ ‘‘ଅୟମେୱ ଈଦିସୋ’’ତି ଆଣାପକମେୱ ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ୱଧକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ଆଣାପକୋ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆଣାପେତି, ଇତରୋ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସଂ ମାରେତି, ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତି, ୱଧକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ଓକାସସ୍ସ ଅନିୟମିତତ୍ତା । ସଚେ ପନ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଆଣାପେନ୍ତୋପି ଓକାସଂ ନିୟମେତି, ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ୱା ଥେରାସନେ ୱା ନୱାସନେ ୱା ମଜ୍ଝିମାସନେ ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଏୱରୂପଂ ନାମ ମାରେହୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ସଚେ ଆଣତ୍ତୋ ତଂ ମାରେତି, ନେୱ ୱଧକୋ ମୁଚ୍ଚତି ନ ଆଣାପକୋ । କସ୍ମା ? ଓକାସସ୍ସ ନିୟମିତତ୍ତା । ସଚେ ପନ ନିୟମିତୋକାସତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମାରେତି, ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ନୟୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ନ ଅନାଦରିୟଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ମାତିକାୱସେନ ଆଣତ୍ତିକପୟୋଗକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇଦାନି ୟେ ଦୂତେନାତି ଇମସ୍ସ ମାତିକାପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତୀ’’ତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ସୋ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋତି ସୋ ଆଣତ୍ତୋ ୟୋ ଆଣାପକେନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ’’ତି ଅକ୍ଖାତୋ, ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତମେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକଂ । ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ୟଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ତାଦିସଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତନ୍ତି ୟୋ ଆଣାପକେନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ବଲୱସହାୟଂ ସମୀପେ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ବଲେନାୟଂ ଗଜ୍ଜତି, ଇମଂ ତାୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେମୀ’’ତି ପହରନ୍ତୋ ଇତରମେୱ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତଂ ‘‘ସହାୟୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକଂ । ଅଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଇମଂ ତାୱସ୍ସ ସହାୟଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେମୀ’’ତି ସହାୟମେୱ ୱୋରୋପେତି, ତସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ ।
ଦୂତପରମ୍ପରାପଦସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦାତିଆଦୀସୁ ଏକୋ ଆଚରିୟୋ ତୟୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଧମ୍ମରକ୍ଖିତସଙ୍ଘରକ୍ଖିତନାମକା ଅନ୍ତେୱାସିକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତୀତି ଆଚରିୟୋ କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ମାରାପେତୁକାମୋ ତମତ୍ଥଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତଂ ଆଣାପେତି । ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦାତି ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ଏତମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ପାୱଦ । ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ପାୱଦତୂତି ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋପି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ପାୱଦତୁ । ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୂତି ଏୱଂ ତୟା ଆଣତ୍ତେନ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତେନ ଆଣତ୍ତୋ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୁ; ସୋ ହି ଅମ୍ହେସୁ ୱୀରଜାତିକୋ ପଟିବଲୋ ଇମସ୍ମିଂ କମ୍ମେତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ତାୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ସୋ ଇତରସ୍ସ ଆରୋଚେତୀତି ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଚ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଏୱଂ ୱଦତି – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କିର ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀ’ତି । ତ୍ୱଂ କିର ଅମ୍ହେସୁ ୱୀରପୁରିସୋ’’ତି ଆରୋଚେତି; ଏୱଂ ତେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ । ୱଧକୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ସାଧୁ ୱୋରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେ ଆଚରିୟସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ମହାଜନୋ ହି ତେନ ପାପେ ନିୟୋଜିତୋତି । ସୋ ତନ୍ତି ସୋ ଚେ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ସବ୍ବେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ପାରାଜିକଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ, ଏତେନୂପାୟେନ ୱିସଙ୍କେତଂ ଅକତ୍ୱା ପରମ୍ପରାୟ ଆଣାପେନ୍ତଂ ସମଣସତଂ ସମଣସହସ୍ସଂ ୱା ହୋତୁ ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକମେୱ ।
ୱିସକ୍କିୟଦୂତପଦନିଦ୍ଦେସେ ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତୀତି ସୋ ଆଚରିୟେନ ଆଣତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତଂ ଅଦିସ୍ୱା ୱା ଅୱତ୍ତୁକାମୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଏୱମାହ – ‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କିର ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀ’’ତି ୱିସଙ୍କେତଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଣାପେତି । ୱିସଙ୍କେତକରଣେନେୱ ହି ଏସ ‘‘ୱିସକ୍କିୟଦୂତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଆଣତ୍ତିୟା ତାୱ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ସିୟା, ସଞ୍ଚରିତ୍ତ ପଟିଗ୍ଗହଣମରଣାଭିନନ୍ଦନେସୁପି ଚ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ମରଣପଟିଗ୍ଗହଣେ କଥଂ ନ ସିୟା ତସ୍ମା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମନୟେପି ଚେତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୱେଦିତବ୍ବମେୱ; ଓକାସାଭାୱେନ ପନ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ୟୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନେପୀତି ।
ସଚେ ପନ ସୋ ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଚ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱୋରୋପକସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଘରକ୍ଖିତସ୍ସାତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ପାରାଜିକେନ ଅନାପତ୍ତି । ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ଅଜାନନତାୟ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନାପତ୍ତି । ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ନଟ୍ଠୋତି ।
ଗତପଚ୍ଚାଗତଦୂତନିଦ୍ଦେସେ – ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତବ୍ବସ୍ସ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖତ୍ତା ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ୟଦା ସକ୍କୋସି ତଦାତି କିଂ ଅଜ୍ଜେୱ ମାରିତୋ ମାରିତୋ ହୋତି, ଗଚ୍ଛ ୟଦା ସକ୍କୋସି, ତଦା ନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ପୁନ ଆଣତ୍ତିୟାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତବ୍ବୋ ହୋତି, ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସା, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋ । ସଚେପି ୱଧକୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାତିକ୍କମେନ ତଂ ୱଧତି, ଆଣାପକୋ ଚ ଅନ୍ତରାୱ କାଲଙ୍କରୋତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତତି, ଅସ୍ସମଣୋୱ ହୁତ୍ୱା କାଲଞ୍ଚ କରିସ୍ସତି, ହୀନାୟ ୱା ଆୱତ୍ତିସ୍ସତି । ସଚେ ଆଣାପକୋ ଗିହିକାଲେ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଅରହନ୍ତଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜତି, ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବଜିତେ ଆଣତ୍ତୋ ତଂ ମାରେତି, ଆଣାପକୋ ଗିହିକାଲେୟେୱ ମାତୁଘାତକୋ ପିତୁଘାତକୋ ଅରହନ୍ତଘାତକୋ ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ନେୱସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ନ ଉପସମ୍ପଦା ରୁହତି । ସଚେପି ମାରେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୋ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ୟଦା ପନ ନଂ ଆଣତ୍ତୋ ମାରେତି ତଦା ଅରହା ହୋତି, ଆଣତ୍ତତୋ ୱା ପହାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖମୂଲିକଂ ସଦ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱାବାଧେନ କାଲଂକରୋତି, ଆଣାପକୋ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଅରହନ୍ତଘାତକୋ । ୱଧକୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପକ୍କମକରଣକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକୋତି ।
ଇଦାନି ୟେ ସବ୍ବେସୁୟେୱ ଇମେସୁ ଦୂତୱସେନ ୱୁତ୍ତମାତିକାପଦେସୁ ସଙ୍କେତୱିସଙ୍କେତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ
ୱୁତ୍ତା ତୟୋ ୱାରା, ତେସୁ ପଠମୱାରେ ତାୱ – ୟସ୍ମା ତଂ ସଣିକଂ ୱା ଭଣନ୍ତୋ ତସ୍ସ ୱା ବଧିରତାୟ ‘‘ମା ଘାତେହୀ’’ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ନ ସାୱେତି, ତସ୍ମା ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟୱାରେ – ସାୱିତତ୍ତା ମୁତ୍ତୋ । ତତିୟୱାରେ ପନ ତେନ ଚ ସାୱିତତ୍ତା ଇତରେନ ଚ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଓରତତ୍ତା ଉଭୋପି ମୁତ୍ତାତି ।
ଦୂତକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୭୫. ଅରହୋ ରହୋସଞ୍ଞୀନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ ଅରହୋତି ସମ୍ମୁଖେ । ରହୋତି ପରମ୍ମୁଖେ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଉପଟ୍ଠାନକାଲେ ୱେରିଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନେୟେୱ ଅନ୍ଧକାରଦୋସେନ ତସ୍ସ ଆଗତଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ହତୋ ଅସ୍ସ, ଚୋରାପି ନାମ ତଂ ନ ହନନ୍ତି, ସପ୍ପୋ ୱା ନ ଡଂସତି, ନ ସତ୍ଥଂ ୱା ୱିସଂ ୱା ଆହରତୀ’’ତି ତସ୍ସ ମରଣଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଈଦିସାନି ୱଚନାନି ଉଲ୍ଲପତି, ଅୟଂ ଅରହୋ ରହୋସଞ୍ଞୀ ଉଲ୍ଲପତି ନାମ । ସମ୍ମୁଖେୱ ତସ୍ମିଂ ପରମ୍ମୁଖସଞ୍ଞୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ତଂ ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଗତେପି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଇଧେୱ ସୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉଲ୍ଲପତି, ଅୟଂ ରହୋ ଅରହୋସଞ୍ଞୀ ଉଲ୍ଲପତି ନାମ । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଅରହୋ ଅରହୋସଞ୍ଞୀ ଚ ରହୋ ରହୋସଞ୍ଞୀ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଚ ଏତେସଂ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାୟେନ ସଂୱଣ୍ଣନାଦିମାତିକାନିଦ୍ଦେସେସୁ – କାୟେନ ୱିକାରଂ କରୋତୀତି ୟଥା ସୋ ଜାନାତି ‘‘ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ୱିସଂ ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୋବ୍ଭାଦୀସୁ ୱା ପପତିତ୍ୱା ୟୋ ମରତି ସୋ କିର ଧନଂ ୱା ଲଭତି, ୟସଂ ୱା ଲଭତି, ସଗ୍ଗଂ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଏତେନ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ତଥା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାଦୀହି ଦସ୍ସେତି । ୱାଚାୟ ଭଣତୀତି ତମେୱତ୍ଥଂ ୱାକ୍ୟଭେଦଂ କତ୍ୱା ଭଣତି । ତତିୟୱାରୋ ଉଭୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ସଂୱଣ୍ଣକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନା କତା, ତସ୍ମିଂ ମତେ ସଂୱଣ୍ଣନକ୍ଖଣେୟେୱ ସଂୱଣ୍ଣକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସୋ ତଂ ନ ଜାନାତି ଅଞ୍ଞୋ ଞତ୍ୱା ‘‘ଲଦ୍ଧୋ ୱତ ମେ ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିଉପାୟୋ’’ତି ତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମରତି, ଅନାପତ୍ତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କତାୟ ଏକୋ ଞତ୍ୱା ମରତି, ପାରାଜିକଂ । ଦ୍ୱେପି ମରନ୍ତି, ପାରାଜିକଞ୍ଚ ଅକୁସଲରାସି ଚ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ବହୁଲେସୁ । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ମରଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡତି, ୟୋ ୟୋ ତଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ଞତ୍ୱା ମରତି, ସବ୍ବୋ ତେନ ମାରିତୋ ହୋତି ।
ଦୂତେନ ସଂୱଣ୍ଣନାୟଂ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଗେହଂ ୱା ଗାମଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଏୱଂ ମରଣୱଣ୍ଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେହୀ’’ତି ସାସନେ ଆରୋଚିତମତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ପହିତୋ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେନ ପାରାଜିକଂ । ଦୂତୋ ‘‘ଞାତୋ ଦାନି ଅୟଂ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗୋ’’ତି ତସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଞାତିସ୍ସ ୱା ସାଲୋହିତସ୍ସ ୱା ଆରୋଚେତି, ତସ୍ମିଂ ମତେ ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ଦୂତୋ ତଥେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ମରତି, ୱିସଙ୍କେତୋୱ । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ପନ ସାସନେ ଆରୋଚିତେ ୟତ୍ତକା ଦୂତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ମରନ୍ତି, ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତା । ସଚେ ମାତାପିତରୋ ମରନ୍ତି, ଆନନ୍ତରିୟମ୍ପି ହୋତି ।
୧୭୬. ଲେଖାସଂୱଣ୍ଣନାୟ – ଲେଖଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ପଣ୍ଣେ ୱା ପୋତ୍ଥକେ ୱା ଅକ୍ଖରାନି ଲିଖତି – ‘‘ୟୋ ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ପପାତେ ୱା ପପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେହି ୱା ଅଗ୍ଗିପ୍ପୱେସନଉଦକପ୍ପୱେସନାଦୀହି ଉପାୟେହି ମରତି, ସୋ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଲଭତୀ’’ତି ୱା ‘‘ତସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ହୋତୀ’’ତି ୱାତି । ଏତ୍ଥାପି ଦୁକ୍କଟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତେ ପନ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତଂ ତସ୍ସେୱ ମରଣେନ ପାରାଜିକଂ । ବହୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତେ ୟତ୍ତକା ମରନ୍ତି, ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତା । ମାତାପିତୂନଂ ମରଣେନ ଆନନ୍ତରିୟଂ । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ବହୂ ମରନ୍ତୀ’’ତି ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ପୋତ୍ଥକଂ ଝାପେତ୍ୱା ୱା ୟଥା ୱା ଅକ୍ଖରାନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ତଥା କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ସୋ ପରସ୍ସ ପୋତ୍ଥକୋ ହୋତି, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତୋ ୱା ହୋତି ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଲିଖିତୋ ୱା, ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ମୂଲେନ କୀତୋ ହୋତି, ପୋତ୍ଥକସ୍ସାମିକାନଂ ପୋତ୍ଥକଂ, ୟେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ଗହିତଂ, ତେସଂ ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ସମ୍ବହୁଲା ‘‘ମରଣୱଣ୍ଣଂ ଲିଖିସ୍ସାମା’’ତି ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ତାଲରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ଛିନ୍ଦତି, ଏକୋ ଆହରତି, ଏକୋ ପୋତ୍ଥକଂ କରୋତି, ଏକୋ ଲିଖତି, ଏକୋ ସଚେ କଣ୍ଟକଲେଖା ହୋତି, ମସିଂ ମକ୍ଖେତି, ମସିଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ତଂ ପୋତ୍ଥକଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ସଭାୟଂ ୱା ଆପଣେ ୱା ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଲେଖାଦସ୍ସନକୋତୂହଲକା ବହୂ ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଠପେନ୍ତି । ତଂ ୱାଚେତ୍ୱା ସଚେପି ଏକୋ ମରତି, ସବ୍ବେସଂ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ବହୁକା ମରନ୍ତି, ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ନୟୋ । ୱିପ୍ପଟିସାରେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ ପୋତ୍ଥକଂ ସଚେପି ମଞ୍ଜୂସାୟଂ ଗୋପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ତଂ ଦିସ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ପୁନ ବହୂନଂ ଦସ୍ସେତି, ନେୱ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତିଟ୍ଠତୁ ମଞ୍ଜୂସା, ସଚେପି ତଂ ପୋତ୍ଥକଂ ନଦିୟଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦେ ୱା ଖିପନ୍ତି ୱା ଧୋୱନ୍ତି ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱା ଝାପେନ୍ତି, ୟାୱ ସଙ୍ଘଟ୍ଟିତେପି ଦୁଦ୍ଧୋତେ ୱା ଦୁଜ୍ଝାପିତେ ୱା ପତ୍ତେ ଅକ୍ଖରାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତାୱ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଅକ୍ଖରାନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ତଥେୱ କତେ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ।
ଇଦାନି ଥାୱରପୟୋଗସ୍ସ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଓପାତାଦିମାତିକାନିଦ୍ଦେସେସୁ ମନୁସ୍ସଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଓପାତଂ ଖନତୀତି ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି କଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ସୋ ଏକତୋ ୱିଚରତି, ତତ୍ଥ ଆୱାଟଂ ଖନତି, ଖନନ୍ତସ୍ସ ତାୱ ସଚେପି ଜାତପଥୱିୟା ଖନତି, ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଖନତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେନ ପାରାଜିକଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପତିତ୍ୱା ମତେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ‘‘ୟୋ କୋଚି ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଖତୋ ହୋତି, ୟତ୍ତକା ପତିତ୍ୱା ମରନ୍ତି, ତତ୍ତକା ପାଣାତିପାତା । ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଚ ଆନନ୍ତରିୟଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟାନି ।
ବହୂ ତତ୍ଥ ଚେତନା; କତମାୟ ପାରାଜିକଂ ହୋତୀତି ? ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତାୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୱାଟଂ ଗମ୍ଭୀରତୋ ଚ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଖନିତ୍ୱା ପମାଣେ ଠପେତ୍ୱା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ପଂସୁପଚ୍ଛିଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତସ୍ସ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପିକା ଅତ୍ଥସାଧକଚେତନା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲସଦିସା । ସଚେପି ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ପତିତ୍ୱା ଅୱସ୍ସଂ ମରଣକସତ୍ତୋ ହୋତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟମେୱ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଆୱାଟେ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀତି ଏକସ୍ମିମ୍ପି କୁଦ୍ଦାଲପ୍ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ସଚେ କୋଚି ତତ୍ଥ ପକ୍ଖଲିତୋ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ପାରାଜିକମେୱ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକତ୍ଥେରା ପନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏକୋ ‘‘ଓପାତଂ ଖନିତ୍ୱା ଅସୁକଂ ନାମ ଆନେତ୍ୱା ଇଧ ପାତେତ୍ୱା ମାରେହୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତି, ସୋ ତଂ ପାତେତ୍ୱା ମାରେତି, ଉଭିନ୍ନଂ ପାରାଜିକଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପାତେତ୍ୱା ମାରେତି, ସୟଂ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତୋ ହୋତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅସୁକୋ ଅସୁକଂ ଆନେତ୍ୱା ଇଧ ମାରେସ୍ସତୀ’’ତି ଖତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମରିତୁକାମା ଇଧ ମରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଖନତି, ଏକସ୍ସ ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । ବହୁନ୍ନଂ ମରଣେ ଅକୁସଲରାସି, ମାତାପିତୂନଂ ମରଣେ ଆନନ୍ତରିୟଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟାନି ।
‘‘ୟେ କେଚି ମାରେତୁକାମା, ତେ ଇଧ ପାତେତ୍ୱା ମାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଖନତି, ତତ୍ଥ ପାତେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ମତେ ପାରାଜିକଂ, ବହୂସୁ ଅକୁସଲରାସି, ଆନନ୍ତରିୟାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ଆନନ୍ତରିୟାଦୀନି । ଇଧେୱ ଅରହନ୍ତାପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପୁରିମନୟେ ପନ ‘‘ତେସଂ ମରିତୁକାମତାୟ ପତନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତେ ନ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି । ଦ୍ୱୀସୁପି ନୟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପତିତ୍ୱା ମତେ ୱିସଙ୍କେତୋ । ‘‘ୟେ କେଚି ଅତ୍ତନୋ ୱେରିକେ ଏତ୍ଥ ପାତେତ୍ୱା ମାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଖନତି, ତତ୍ଥ ଚ ୱେରିକା ୱେରିକେ ପାତେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ମାରିତେ ପାରାଜିକଂ, ବହୂସୁ ଅକୁସଲରାସି, ମାତରି ୱା ପିତରି ୱା ଅରହନ୍ତେ ୱା ୱେରିକେହି ଆନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମାରିତେ ଆନନ୍ତରିୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପତିତ୍ୱା ମତେସୁ ୱିସଙ୍କେତୋ ।
ୟୋ ପନ ‘‘ମରିତୁକାମା ୱା ଅମରିତୁକାମା ୱା ମାରେତୁକାମା ୱା ଅମାରେତୁକାମା ୱା ୟେ କେଚି ଏତ୍ଥ ପତିତା ୱା ପାତିତା ୱା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସବ୍ବଥାପି ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସେୱ ଖନତି । ୟୋ ୟୋ ମରତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ମରଣେନ ୟଥାନୁରୂପଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ଫୁସତି, ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ଗବ୍ଭିନୀ ପତିତ୍ୱା ସଗବ୍ଭା ମରତି, ଦ୍ୱେ ପାଣାତିପାତା । ଗବ୍ଭୋୟେୱ ୱିନସ୍ସତି, ଏକୋ । ଗବ୍ଭୋ ନ ୱିନସ୍ସତି, ମାତା ମରତି, ଏକୋୟେୱ । ଚୋରେହି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ଓପାତଖନକସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ । ଚୋରା ତତ୍ଥ ପାତେତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି, ପାରାଜିକମେୱ । ତତ୍ଥ ପତିତଂ ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି, ପାରାଜିକମେୱ । କସ୍ମା ? ଓପାତେ ପତିତପ୍ପୟୋଗେନ ଗହିତତ୍ତା । ଓପାତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତେନେୱ ଆବାଧେନ ମରତି, ପାରାଜିକମେୱ । ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ କୁପିତେନ ତେନେୱାବାଧେନ ମରତି, ପାରାଜିକମେୱ । ଓପାତେ ପତନପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନରୋଗେନ ଗିଲାନସ୍ସେୱ ଅଞ୍ଞୋ ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଓପାତରୋଗୋ ବଲୱତରୋ ହୋତି, ତେନ ମତେପି ଓପାତଖଣକୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନରୋଗୋ ବଲୱା ହୋତି, ତେନ ମତେ ମୁଚ୍ଚତି । ଉଭୋହି ମତେ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ଓପାତେ ଓପପାତିକମନୁସ୍ସୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମରତି, ପାରାଜିକମେୱ । ମନୁସ୍ସଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଖତେ ୟକ୍ଖାଦୀସୁ ପତିତ୍ୱା ମତେସୁ ଅନାପତ୍ତି । ୟକ୍ଖାଦୟୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଖତେ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ମରନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟକ୍ଖାଦୟୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଖନନ୍ତସ୍ସ ପନ ଖନନେପି ତେସଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟମ୍ପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ମରଣେ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱା । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ଖତେ ଓପାତେ ୟକ୍ଖରୂପେନ ୱା ପେତରୂପେନ ୱା ପତତି, ତିରଚ୍ଛାନରୂପେନ ମରତି, ପତନରୂପଂ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ। ମରଣରୂପଂ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ। ତିରଚ୍ଛାନରୂପେନ ପତିତ୍ୱା ୟକ୍ଖପେତରୂପେନ ମତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଓପାତଖନକୋ ଓପାତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିକ୍କିଣାତି ୱା ମୁଧା ୱା ଦେତି, ୟୋ ୟୋ ପତିତ୍ୱା ମରତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ଚ କମ୍ମବନ୍ଧୋ ଚ । ୟେନ ଲଦ୍ଧୋ ସୋ ନିଦ୍ଦୋସୋ । ଅଥ ସୋପି ‘‘ଏୱଂ ପତିତା ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ସୁଉଦ୍ଧରା ୱା ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତଂ ଓପାତଂ ଗମ୍ଭୀରତରଂ ୱା ଉତ୍ତାନତରଂ ୱା ଦୀଘତରଂ ୱା ରସ୍ସତରଂ ୱା ୱିତ୍ଥତତରଂ ୱା ସମ୍ବାଧତରଂ ୱା କରୋତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଆପତ୍ତି ଚ କମ୍ମବନ୍ଧୋ ଚ । ବହୂ ମରନ୍ତୀତି ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଓପାତଂ ପଂସୁନା ପୂରେତି, ସଚେ କୋଚି ପଂସୁମ୍ହି ପତିତ୍ୱା ମରତି, ପୂରେତ୍ୱାପି ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ କଦ୍ଦମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ମତେପି । ରୁକ୍ଖୋ ୱା ପତନ୍ତୋ ୱାତୋ ୱା ୱସ୍ସୋଦକଂ ୱା ପଂସୁଂ ହରତି, କନ୍ଦମୂଲତ୍ଥଂ ୱା ପଥୱିଂ ଖନନ୍ତା ତତ୍ଥ ଆୱାଟଂ କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଚେ କୋଚି ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱା ପତିତ୍ୱା ୱା ମରତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଓକାସେ ମହନ୍ତଂ ତଳାକଂ ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା କାରେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ବୋଧିଂ ୱା ରୋପେତ୍ୱା ଆୱାସଂ ୱା ସକଟମଗ୍ଗଂ ୱା କାରେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ୟଦାପି ଥିରଂ କତ୍ୱା ପୂରିତେ ଓପାତେ ରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ମୂଲାନି ମୂଲେହି ସଂସିବ୍ବିତାନି ହୋନ୍ତି, ଜାତପଥୱୀ ଜାତା, ତଦାପି ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେପି ନଦୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓପାତଂ ହରତି, ଏୱମ୍ପି ମୁଚ୍ଚତୀତି । ଅୟଂ ତାୱ ଓପାତକଥା ।
ଓପାତସ୍ସେୱ ପନ ଅନୁଲୋମେସୁ ପାସାଦୀସୁପି ୟୋ ତାୱ ପାସଂ ଓଡ୍ଡେତି ‘‘ଏତ୍ଥ ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ସତ୍ତା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅୱସ୍ସଂ ବଜ୍ଝନକସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ହତ୍ଥା ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ପାରାଜିକାନନ୍ତରିୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତେ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଓଡ୍ଡିତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ବନ୍ଧନେ ଅନାପତ୍ତି । ପାସେ ମୂଲେନ ୱା ମୁଧା ୱା ଦିନ୍ନେପି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ସଚେ ୟେନ ଲଦ୍ଧୋ ସୋ ଉଗ୍ଗଲିତଂ ୱା ପାସଂ ସଣ୍ଠପେତି, ପସ୍ସେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୱତିଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖେ ପୱେସେତି, ଥଦ୍ଧତରଂ ୱା ପାସୟଟ୍ଠିଂ ଠପେତି, ଦଳ୍ହତରଂ ୱା ପାସରଜ୍ଜୁଂ ବନ୍ଧତି, ଥିରତରଂ ୱା ଖାଣୁକଂ ୱା ଆକୋଟେତି, ଉଭୋପି ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଚେ ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାସଂ ଉଗ୍ଗଲାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେ ସଣ୍ଠପେନ୍ତି, ବଦ୍ଧା ବଦ୍ଧା ମରନ୍ତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି ।
ସଚେ ପନ ତେନ ପାସୟଟ୍ଠି ସୟଂ ଅକତା ହୋତି, ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥଜାତକୟଟ୍ଠିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସୟଂ କତୟଟ୍ଠିଂ ପନ ଗୋପେନ୍ତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି । ୟଦି ହି ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପାସଂ ସଣ୍ଠପେତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ମରନ୍ତେସୁ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ତଂ ଝାପେତ୍ୱା ଅଲାତଂ କତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତି, ତେନ ଅଲାତେନ ପହାରଂ ଲଦ୍ଧା ମରନ୍ତେସୁପି ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବସୋ ପନ ଝାପେତ୍ୱା ୱା ନାସେତ୍ୱା ୱା ମୁଚ୍ଚତି, ପାସରଜ୍ଜୁମ୍ପି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ୱଟ୍ଟିତଂ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ରଜ୍ଜୁକେ ଲଭିତ୍ୱା ସୟଂ ୱଟ୍ଟିତଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱାକେ ଲଭିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟିତଂ ହୀରଂ ହୀରଂ କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ଅରଞ୍ଞତୋ ପନ ସୟଂ ୱାକେ ଆହରିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟିତଂ ଗୋପେନ୍ତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବସୋ ପନ ଝାପେତ୍ୱା ୱା ନାସେତ୍ୱା ୱା ମୁଚ୍ଚତି ।
ଅଦୂହଲଂ ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ପାଦେସୁ ଅଦୂହଲମଞ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ପାସାଣେ ଆରୋପେତି, ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସବ୍ବସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ଅୱସ୍ସଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତବ୍ବକସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକାନୁଦ୍ଦିସ୍ସକାନୁରୂପେନ ପାରାଜିକାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଦୂହଲେ ମୂଲେନ ୱା ମୁଧା ୱା ଦିନ୍ନେପି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ସଚେ ୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ସୋ ପତିତଂ ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ଅଞ୍ଞେପି ପାସାଣେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗରୁକତରଂ ୱା କରୋତି, ପସ୍ସେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୱତିଂ କତ୍ୱା ଅଦୂହଲେ ପୱେସେତି, ଉଭୋପି ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଚେପି ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଦୂହଲଂ ପାତେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ସଣ୍ଠପେତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ପାସାଣେ ପନ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅଦୂହଲପାଦେ ଚ ପାସୟଟ୍ଠିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଝାପେତ୍ୱା ୱା ମୁଚ୍ଚତି ।
ସୂଲଂ ରୋପେନ୍ତସ୍ସାପି ସବ୍ବସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ସୂଲମୁଖେ ପତିତ୍ୱା ଅୱସ୍ସଂ ମରଣକସତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସାନୁରୂପତୋ ପାରାଜିକାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସୂଲେ ମୂଲେନ ୱା ମୁଧା ୱା ଦିନ୍ନେପି ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ସଚେ ୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ସୋ ‘‘ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତିଖିଣତରଂ ୱା କରୋତି, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କୁଣ୍ଠତରଂ ୱା କରୋତି, ‘‘ଉଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନୀଚତରଂ ୱା ‘‘ନୀଚ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚତରଂ ୱା ପୁନ ରୋପେତି, ୱଙ୍କଂ ୱା ଉଜୁକଂ ଅତିଉଜୁକଂ ୱା ଈସକଂ ପୋଣଂ କରୋତି, ଉଭୋପି ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ଠିତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତି, ତଂ ଚେ ମାରଣତ୍ଥାୟ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ପରିୟେସିତ୍ୱା କତଂ ହୋତି, ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପନ କତମେୱ ଲଭିତ୍ୱା ରୋପିତେ ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି । ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାସୟଟ୍ଠିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଝାପେତ୍ୱା ୱା ମୁଚ୍ଚତି ।
୧୭୭. ଅପସ୍ସେନେ ସତ୍ଥଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅପସ୍ସେନଂ ନାମ ନିଚ୍ଚପରିଭୋଗୋ ମଞ୍ଚୋ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅପସ୍ସେନଫଲକଂ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଅପସ୍ସେନକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱା ତତ୍ଥଜାତକରୁକ୍ଖୋ ୱା ଚଙ୍କମେ ଅପସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ଆଲମ୍ବନରୁକ୍ଖୋ ୱା ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ୱା ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଅପସ୍ସୟନୀୟଟ୍ଠେନ ଅପସ୍ସେନଂ ନାମ; ତସ୍ମିଂ ଅପସ୍ସେନେ ୟଥା ଅପସ୍ସୟନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଝତି ୱା ଛିନ୍ଦତି ୱା ତଥା କତ୍ୱା ୱାସିଫରସୁସତ୍ତିଆରକଣ୍ଟକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସତ୍ଥଂ ଠପେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଧୁୱପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ ନିରାସଙ୍କସ୍ସ ନିସୀଦତୋ ୱା ନିପଜ୍ଜତୋ ୱା ଅପସ୍ସୟନ୍ତସ୍ସ ୱା ସତ୍ଥସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେନ ପାରାଜିକଂ । ତଂ ଚେ ଅଞ୍ଞୋପି ତସ୍ସ ୱେରିଭିକ୍ଖୁ ୱିହାରଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ମଞ୍ଞେ ମରଣତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ନିଖିତ୍ତଂ, ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ମରତୂ’’ତି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ସୋପି ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ କତେ ସୁକତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତିଖିଣତରାଦିକରଣେନ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ଠିତ’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତି ତଦତ୍ଥମେୱ କତ୍ୱା ଠପିତେ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ପାକତିକଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠପିତଂ ହୋତି, ମୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତିଖିଣତରଂ ଠପେତି ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତେୱ ।
ୱିସମକ୍ଖନେପି ୟାୱ ମରଣାଭିନନ୍ଦନେ ଦୁକ୍କଟଂ ତାୱ ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ସୋପି ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱିସମଣ୍ଡଲନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମହନ୍ତତରଂ ୱା କରୋତି, ମହନ୍ତଂ ୱା ‘‘ଅତିରେକଂ ହୋତୀ’’ତି ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋତି, ତନୁକଂ ୱା ବହଲଂ; ବହଲଂ ୱା ତନୁକଂ କରୋତି, ଅଗ୍ଗିନା ତାପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ସଞ୍ଚାରେତି, ତସ୍ସାପି ପାରାଜିକଂ । ‘‘ଇଦଂ ଅଠାନେ ଠିତ’’ନ୍ତି ସବ୍ବମେୱ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତି, ଅତ୍ତନା ଭେସଜ୍ଜାନି ୟୋଜେତ୍ୱା କତେ ମୂଲଟ୍ଠୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅତ୍ତନା ଅକତେ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ପନ ସୋ ‘‘ଇଦଂ ୱିସଂ ଅତିପରିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଆନେତ୍ୱା ପକ୍ଖିପତି, ୟସ୍ସ ୱିସେନ ମରତି, ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସନ୍ତକେନ ମରତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପାରାଜିକଂ । ‘‘ଇଦଂ ୱିସଂ ନିବ୍ବିସ’’ନ୍ତି ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିସମେୱ ଠପେତି, ତସ୍ସେୱ ପାରାଜିକଂ ମୂଲଟ୍ଠୋ ମୁଚ୍ଚତି ।
ଦୁବ୍ବଲଂ ୱା କରୋତୀତି ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଅଟନିୟା ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଦଲେହି ୱା ରଜ୍ଜୁକେହି ୱା ୟେହି ୱୀତଂ ହୋତି, ତେ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପାୱସେସମେୱ କତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଆୱୁଧଂ ନିକ୍ଖିପତି ‘‘ଏତ୍ଥ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅପସ୍ସେନଫଲକାଦୀନମ୍ପି ଚଙ୍କମେ ଆଲମ୍ବନରୁକ୍ଖଫଲକପରିୟୋସାନାନଂ ପରଭାଗଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଆୱୁଧଂ ନିକ୍ଖିପତି, ସୋବ୍ଭାଦୀସୁ ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଅପସ୍ସେନଫଲକଂ ୱା ଆନେତ୍ୱା ଠପେତି, ୟଥା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନମତ୍ତୋ ୱା ଅପସ୍ସିତମତ୍ତୋ ୱା ପତତି, ସୋବ୍ଭାଦୀସୁ ୱା ସଞ୍ଚରଣସେତୁ ହୋତି, ତଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କରୋତି; ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କରଣେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇତରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । ଭିକ୍ଖୁଂ ଆନେତ୍ୱା ସୋବ୍ଭାଦୀନଂ ତଟେ ଠପେତି ‘‘ଦିସ୍ୱା ଭୟେନ କମ୍ପେନ୍ତୋ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଦୁକ୍କଟଂ । ସୋ ତତ୍ଥେୱ ପତତି, ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । ସୟଂ ୱା ପାତେତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ପାତାପେତି, ଅଞ୍ଞୋ ଅୱୁତ୍ତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପାତେତି, ଅମନୁସ୍ସୋ ପାତେତି, ୱାତପ୍ପହାରେନ ପତତି, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପତତ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୟୋଗେନ ସୋବ୍ଭାଦିତଟେ ଠିତତ୍ତା ।
ଉପନିକ୍ଖିପନଂ ନାମ ସମୀପେ ନିକ୍ଖିପନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୟୋ ଇମିନା ଅସିନା ମତୋ ସୋ ଧନଂ ୱା ଲଭତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମରଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ମରଣତ୍ଥିକା ମରନ୍ତୁ, ମାରଣତ୍ଥିକା ମାରେନ୍ତୂ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ଅସିଂ ଉପନିକ୍ଖିପତି, ତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିପନେ ଦୁକ୍କଟଂ । ମରିତୁକାମୋ ୱା ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ପହରତୁ, ମାରେତୁକାମୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପହରତୁ, ଉଭୟଥାପି ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିକ୍ଖେପକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସ ନିକ୍ଖିତ୍ତେ ବହୂନଂ ମରଣେ ଅକୁସଲରାସି । ପାରାଜିକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ପାରାଜିକାଦୀନି । ୱିପ୍ପଟିସାରେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅସିଂ ଗହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । କିଣିତ୍ୱା ଗହିତୋ ହୋତି, ଅସିସ୍ସାମିକାନଂ ଅସିଂ, ୟେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ଗହିତଂ, ତେସଂ ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ଲୋହପିଣ୍ଡିଂ ୱା ଫାଲଂ ୱା କୁଦାଲଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଅସି କାରାପିତୋ ହୋତି, ୟଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା କାରିତୋ, ତଦେୱ କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ କୁଦାଲଂ ଗହେତ୍ୱା କାରିତଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଫାଲଂ କରୋତି, ଫାଲେନ ପହାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ମରନ୍ତେସୁପି ପାଣାତିପାତତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେ ପନ ଲୋହଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉପନିକ୍ଖିପନତ୍ଥମେୱ କାରିତୋ ହୋତି, ଅରେନ ଘଂସିତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣେ ମୁଚ୍ଚତି । ସଚେପି ସଂୱଣ୍ଣନାପୋତ୍ଥକୋ ୱିୟ ବହୂହି ଏକଜ୍ଝାସୟେହି କତୋ ହୋତି, ପୋତ୍ଥକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମବନ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସତ୍ତିଭେଣ୍ଡୀସୁ । ଲଗୁଳେ ପାସୟଟ୍ଠିସଦିସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତଥା ପାସାଣେ । ସତ୍ଥେ ଅସିସଦିସୋୱ । ୱିସଂ ୱାତି ୱିସଂ ଉପନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସାନୁରୂପତୋ ପାରାଜିକାଦିୱତ୍ଥୂସୁ ପାରାଜିକାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କିଣିତ୍ୱା ଠପିତେ ପୁରିମନୟେନ ପଟିପାକତିକଂ କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ସୟଂ ଭେସଜ୍ଜେହି ୟୋଜିତେ ଅୱିସଂ କତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚତି । ରଜ୍ଜୁୟା ପାସରଜ୍ଜୁସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଭେସଜ୍ଜେ – ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱେରିଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପଜ୍ଜରକେ ୱା ୱିସଭାଗରୋଗେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅସପ୍ପାୟାନିପି ସପ୍ପିଆଦୀନି ସପ୍ପାୟାନୀତି ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ ଦେତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କନ୍ଦମୂଲଫଲଂ ତସ୍ସ ଏୱଂ ଭେସଜ୍ଜଦାନେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ମରଣେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାରାଜିକାନି, ଆନନ୍ତରିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆନନ୍ତରିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୭୮. ରୂପୂପହାରେ – ଉପସଂହରତୀତି ପରଂ ୱା ଅମନାପରୂପଂ ତସ୍ସ ସମୀପେ ଠପେତି, ଅତ୍ତନା ୱା ୟକ୍ଖପେତାଦିୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ଉପସଂହାରମତ୍ତେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପରସ୍ସ ତଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରଣେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ତଦେୱ ରୂପଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମନାପଂ ହୋତି, ଅଲାଭକେନ ଚ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରତି, ୱିସଙ୍କେତୋ । ମନାପିୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ପନ ୱିସେସେନ ଇତ୍ଥୀନଂ ପୁରିସରୂପଂ ପୁରିସାନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିରୂପଂ ମନାପଂ ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉପସଂହରତି, ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମେୱ କରୋତି, ଅତିଚିରଂ ପସ୍ସିତୁମ୍ପି ନ ଦେତି, ଇତରୋ ଅଲାଭକେନ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରତି, ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ମରତି, ୱିସଙ୍କେତୋ । ଅଥ ପନ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ୱା ଅଲାଭକେନ ୱାତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘‘କେୱଲଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପସଂହରତି, ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ୱା ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ୱା ମତେ ପାରାଜିକମେୱ । ଏତେନେୱୂପାୟେନ ସଦ୍ଦୂପହାରାଦୟୋପି ୱେଦିତବ୍ବା । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସସଦ୍ଦାଦୟୋ ଉତ୍ରାସଜନକା ଅମନାପସଦ୍ଦା, ପୁରିସାନଂ ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦମଧୁରଗନ୍ଧବ୍ବସଦ୍ଦାଦୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦକରା ମନାପସଦ୍ଦା । ହିମୱନ୍ତେ ୱିସରୁକ୍ଖାନଂ ମୂଲାଦିଗନ୍ଧା କୁଣପଗନ୍ଧା ଚ ଅମନାପଗନ୍ଧା, କାଳାନୁସାରୀମୂଲଗନ୍ଧାଦୟୋ ମନାପଗନ୍ଧା। ପଟିକୂଲମୂଲରସାଦୟୋ ଅମନାପରସା, ଅପ୍ପଟିକୂଲମୂଲରସାଦୟୋ ମନାପରସା । ୱିସଫସ୍ସମହାକଚ୍ଛୁଫସ୍ସାଦୟୋ ଅମନାପଫୋଟ୍ଠବ୍ବା, ଚୀନପଟହଂସପୁପ୍ଫତୂଲିକଫସ୍ସାଦୟୋ ମନାପଫୋଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଧମ୍ମୂପହାରେ – ଧମ୍ମୋତି ଦେସନାଧମ୍ମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦେସନାୱସେନ ୱା ନିରୟେ ଚ ସଗ୍ଗେ ଚ ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଭେଦଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣମେୱ । ନେରୟିକସ୍ସାତି ଭିନ୍ନସଂୱରସ୍ସ କତପାପସ୍ସ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନାରହସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକରଣାଦିନିରୟକଥଂ କଥେତି । ତଂ ଚେ ସୁତ୍ୱା ସୋ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ମରତି, କଥିକସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ସୁତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମରତି, ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ପାପଂ ନ କରିସ୍ସତି ଓରମିସ୍ସତି ୱିରମିସ୍ସତୀ’’ତି ନିରୟକଥଂ କଥେତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ମରତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଗ୍ଗକଥନ୍ତି ଦେୱନାଟକାଦୀନଂ ନନ୍ଦନୱନାଦୀନଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିକଥଂ; ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ସଗ୍ଗାଧିମୁତ୍ତୋ ସୀଘଂ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁକାମୋ ସତ୍ଥାହରଣୱିସଖାଦନଆହାରୁପଚ୍ଛେଦ-ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସସନ୍ନିରୁନ୍ଧନାଦୀହି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି, କଥିକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମରତି ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ସୁତ୍ୱାପି ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମରତି, ଅନାପତ୍ତି। ‘‘ଇମଂ ସୁତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନି କରିସ୍ସତୀ’’ତି କଥେତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ଅଧିମୁତ୍ତୋ କାଲଂକରୋତି, ଅନାପତ୍ତି ।
୧୭୯. ଆଚିକ୍ଖନାୟଂ – ପୁଟ୍ଠୋ ଭଣତୀତି ‘‘ଭନ୍ତେ କଥଂ ମତୋ ଧନଂ ୱା ଲଭତି ସଗ୍ଗେ ୱା ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଭଣତି ।
ଅନୁସାସନିୟଂ – ଅପୁଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଅପୁଚ୍ଛିତୋ ସାମଞ୍ଞେୱ ଭଣତି ।
ସଙ୍କେତକମ୍ମନିମିତ୍ତକମ୍ମାନି ଅଦିନ୍ନାଦାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ‘‘ଇମିନା ଉପକ୍କମେନ ଇମଂ ମାରେମୀ’’ତି ଅଚେତେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ଅଚେତେତ୍ୱା କତେନ ଉପକ୍କମେନ ପରେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତି, ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚା’’ତି । ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ‘‘ଇମିନା ଅୟଂ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମେନ ପରେ ମତେପି ଅନାପତ୍ତି, ୱକ୍ଖତି ଚ ୱିସଗତପିଣ୍ଡପାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସା’’ତି । ନମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ମରଣଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ୟେନ ହି ଉପକ୍କମେନ ପରୋ ମରତି, ତେନ ଉପକ୍କମେନ ତସ୍ମିଂ ମାରିତେପି ନମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ନମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସା’’ତି । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ଇଧ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତଭିକ୍ଖୂ, ତେସଂ ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସେସାନଂ ମରଣୱଣ୍ଣସଂୱଣ୍ଣନକାଦୀନଂ ଆପତ୍ତିୟେୱାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ – ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ; କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ । ସଚେପି ହି ସିରିସୟନଂ ଆରୂଳ୍ହୋ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ରାଜା ‘‘ଚୋରୋ ଦେୱ ଆନୀତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ମାରେଥା’’ତି ହସମାନୋୱ ଭଣତି, ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନେୱ ଭଣତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁଖୱୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ପନ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧାଭାୱା ଚ ଦୁଜ୍ଜାନମେତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହୀତି ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୮୦. ୱିନୀତୱତ୍ଥୁକଥାସୁ ପଠମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – କାରୁଞ୍ଞେନାତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ଗେଲଞ୍ଞଦୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ସୀଲୱା ତ୍ୱଂ କତକୁସଲୋ, କସ୍ମା ମୀୟମାନୋ ଭାୟସି, ନନୁ ସୀଲୱତୋ ସଗ୍ଗୋ ନାମ ମରଣମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୋୟେୱା’’ତି ଏୱଂ ମରଣତ୍ଥିକାୱ ହୁତ୍ୱା ମରଣତ୍ଥିକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତା ମରଣୱଣ୍ଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁଂ । ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ତେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ କାଲମକାସି । ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନା । ୱୋହାରୱସେନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାରୁଞ୍ଞେନ ମରଣୱଣ୍ଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେସୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଇଦାନିପି ପଣ୍ଡିତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଗିଲାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱଂ ମରଣୱଣ୍ଣୋ ନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ । ସଚେ ହି ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ସୁତ୍ୱା ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦାଦିନା ଉପକ୍କମେନ ଏକଜୱନୱାରାୱସେସେପି ଆୟୁସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରା କାଲଂକରୋତି, ଇମିନାୱ ମାରିତୋ ହୋତି । ଇମିନା ପନ ନୟେନ ଅନୁସିଟ୍ଠି ଦାତବ୍ବା – ‘‘ସୀଲୱତୋ ନାମ ଅନଚ୍ଛରିୟା ମଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତି, ତସ୍ମା ୱିହାରାଦୀସୁ ଆସତ୍ତିଂ ଅକତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗତଂ ଧମ୍ମଗତଂ ସଙ୍ଘଗତଂ କାୟଗତଞ୍ଚ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମନସିକାରେ ଅପ୍ପମାଦୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି । ମରଣୱଣ୍ଣେ ଚ ସଂୱଣ୍ଣିତେପି ୟୋ ତାୟ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ କଞ୍ଚି ଉପକ୍କମଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ୟଥାୟୁନା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ମରତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଂୱଣ୍ଣକୋ ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋତି ।
ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ନ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଅପ୍ପଟିୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କୀଦିସଂ ଆସନଂ ପଟିୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, କୀଦିସଂ ନ ପଟିୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ? ୟଂ ସୁଦ୍ଧଂ ଆସନମେୱ ହୋତି ଅପଚ୍ଚତ୍ଥରଣକଂ, ୟଞ୍ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତାନଂ ପସ୍ସତଂୟେୱ ଅତ୍ଥରୀୟତି, ତଂ ନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟମ୍ପି ମନୁସ୍ସା ସୟଂ ହତ୍ଥେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ଭନ୍ତେ ନିସୀଦଥା’’ତି ଦେନ୍ତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ପଠମମେୱାଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ପଚ୍ଛା ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅଧୋ ୱା ସଙ୍କମନ୍ତି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ତନୁକେନ ୱତ୍ଥେନ ୟଥା ତଲଂ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ପାୱାରକୋଜୱାଦୀହି ଅତ୍ଥତଂ ହୋତି, ତଂ ହତ୍ଥେନ ପରାମସିତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଘନସାଟକେନାପି ଅତ୍ଥତେ ୟସ୍ମିଂ ୱଲି ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ନପ୍ପଟିୱେକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ମୁସଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚୋତି ଅୱଧକଚେତନୋ ୱିରଦ୍ଧପୟୋଗୋ ହି ସୋ । ତେନାହ ‘‘ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଉଦୁକ୍ଖଲୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନମେୱ । ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୱତ୍ଥୂସୁପଠମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପଟିବନ୍ଧଂ ମା ଅକାସୀ’’ତି ପଣାମେସି । ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ଗଣମଜ୍ଝେପି ‘‘ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ତେନ ୱଚନେନ ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋ ‘‘ମରତୁ ଅୟ’’ନ୍ତି ପଣାମେସି । ତତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
୧୮୧. ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ୱିସଗତପିଣ୍ଡପାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ସାରାଣୀୟଧମ୍ମପୂରକୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଦତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗକାରିକଂ ଅଦାସୀ’’ତି । ଅଗ୍ଗକାରିକନ୍ତି ଅଗ୍ଗକିରିୟଂ; ପଠମଂ ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଗ୍ଗଗ୍ଗଂ ୱା ପଣୀତପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟା ପନ ତସ୍ସ ଦାନସଙ୍ଖାତା ଅଗ୍ଗକିରିୟା, ସା ନ ସକ୍କା ଦାତୁଂ, ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ହି ସୋ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଦାସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ତେ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିଭୁତ୍ତପିଣ୍ଡପାତା ଭିକ୍ଖୂ; ତେ କିର ସବ୍ବେପି କାଲମକଂସୁ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅସ୍ସଦ୍ଧେସୁ ପନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକେସୁ କୁଲେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ନେୱ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ପରେସଂ ଦାତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ଆଭିଦୋସିକଂ ଭତ୍ତଂ ୱା ଖଜ୍ଜକଂ ୱା ତତୋ ଲଭତି, ତମ୍ପି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅପିହିତୱତ୍ଥୁମ୍ପି ହି ସପ୍ପୱିଚ୍ଛିକାଦୀହି ଅଧିସୟିତଂ ଛଡ୍ଡନୀୟଧମ୍ମଂ ତାନି କୁଲାନି ଦେନ୍ତି । ଗନ୍ଧହଲିଦ୍ଦାଦିମକ୍ଖିତୋପି ତତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ସରୀରେ ରୋଗଟ୍ଠାନାନି ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଠପିତଭତ୍ତମ୍ପି ହି ତାନି ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ।
ୱୀମଂସନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୱୀମଂସମାନୋ ଦ୍ୱେ ୱୀମଂସତି – ‘‘ସକ୍କୋତି ନୁ ଖୋ ଇମଂ ମାରେତୁଂ ନୋ’’ତି ୱିସଂ ୱା ୱୀମଂସତି, ‘‘ମରେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଇମଂ ୱିସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ନୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା । ଉଭୟଥାପି ୱୀମଂସାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିନ୍ନେ ମରତୁ ୱା ମା ୱା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ‘‘ଇଦଂ ୱିସଂ ଏତଂ ମାରେତୂ’’ତି ୱା ‘‘ଇଦଂ ୱିସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅୟଂ ମରତୂ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଦିନ୍ନେ ପନ ସଚେ ମରତି, ପାରାଜିକଂ; ନୋ ଚେ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
୧୮୨-୩. ଇତୋ ପରାନି ତୀଣି ସିଲାୱତ୍ଥୂନି ତୀଣି ଇଟ୍ଠକୱାସିଗୋପାନସୀୱତ୍ଥୂନି ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସିଲାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ଅୟଂ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଭେଦୋ ହୋତି, ଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରନିଖାଦନୱେମାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଅନାଗତମ୍ପି ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଟକୱତ୍ଥୂସୁ – ଅଟ୍ଟକୋତି ୱେହାସମଞ୍ଚୋ ୱୁଚ୍ଚତି; ୟଂ ସେତକମ୍ମମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ବନ୍ଧନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆୱୁସୋ ଅତ୍ରଟ୍ଠିତୋ ବନ୍ଧାହୀତି ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ ୟତ୍ର ଠିତୋ ପତିତ୍ୱା ଖାଣୁନା ୱା ଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୋବ୍ଭପପାତାଦୀସୁ ୱା ମରେୟ୍ୟ, ତାଦିସଂ ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କୋଚି ଉପରିଠାନଂ ନିୟାମେତି ‘‘ଇତୋ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି, କୋଚି ହେଟ୍ଠା ଠାନଂ ‘‘ଇଧ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି, କୋଚି ଉଭୟମ୍ପି ‘‘ଇତୋ ଇଧ ପତିତ୍ୱା ମରିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତ୍ର ୟୋ ଉପରି ନିୟମିତଟ୍ଠାନା ଅପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ପତତି, ହେଟ୍ଠା ନିୟମିତଟ୍ଠାନେ ୱା ଅପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପତତି, ଉଭୟନିୟାମେ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ୱିରାଧେତ୍ୱା ପତତି, ତସ୍ମିଂ ମତେ ୱିସଙ୍କେତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ୱିହାରଚ୍ଛାଦନୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅନଭିରତିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ସମୁଦାଚାରଂ ଦିସ୍ୱା ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସାସନେ ଅନଭିରତୋ ଗିହିଭାୱାଭିମୁଖୋ ଜାତୋ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟାୱ ସୀଲଭେଦଂ ନ ପାପୁଣାମି ତାୱ ମରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ତଂ ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ପପାତେ ପପତନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିଲୀୱକାରଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ମାରେସି । ୱିଲୀୱକାରନ୍ତି ୱେଣୁକାରଂ । ନ ଚ ଭିକ୍ଖୱେ ଅତ୍ତାନଂ ପାତେତବ୍ବନ୍ତି ନ ଅତ୍ତା ପାତେତବ୍ବୋ । ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ନ କେୱଲଂ ନ ପାତେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞେନପି ୟେନ କେନଚି ଉପକ୍କମେନ ଅନ୍ତମସୋ ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦେନପି ନ ମାରେତବ୍ବୋ । ୟୋପି ହି ଗିଲାନୋ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଭେସଜ୍ଜେ ଚ ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ଚ ମରିତୁକାମୋ ଆହାରଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ୟସ୍ସ ପନ ମହାଆବାଧୋ ଚିରାନୁବଦ୍ଧୋ, ଭିକ୍ଖୂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା କିଲମନ୍ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଗିଲାନତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମା’’ତି ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତି । ସଚେ ସୋ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପଟିଜଗ୍ଗିୟମାନୋପି ନ ତିଟ୍ଠତି, ଭିକ୍ଖୂ ଚ କିଲମନ୍ତୀ’’ତି ଆହାରଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଭେସଜ୍ଜଂ ନ ସେୱତି ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ରୋଗୋ ଖରୋ, ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ମେ ୱିସେସାଧିଗମୋ ହତ୍ଥପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଅଗିଲାନସ୍ସାପି ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗସ୍ସ ‘‘ଆହାରପରିୟେସନଂ ନାମ ପପଞ୍ଚୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି । ୱିସେସାଧିଗମଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଆହାରଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଭାଗାନଞ୍ହି ଲଜ୍ଜୀଭିକ୍ଖୂନଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ସିଲାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଦୱାୟାତି ଦୱେନ ହସ୍ସେନ; ଖିଡ୍ଡାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଲାତି ପାସାଣୋ; ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପାସାଣୋ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ଦାରୁଖଣ୍ଡଂ ୱା ଇଟ୍ଠକାଖଣ୍ଡଂ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ୟନ୍ତେନ ୱା ପୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପାସାଣାଦୟୋ ହସନ୍ତା ହସନ୍ତା ପୱଟ୍ଟେନ୍ତିପି ଖିପନ୍ତିପି ଉକ୍ଖିପନ୍ତିପି କମ୍ମସମୟୋତି ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଈଦିସଂ ନୱକମ୍ମଂ ୱା କରୋନ୍ତା ଭଣ୍ଡକଂ ୱା ଧୋୱନ୍ତା ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଧୋୱନଦଣ୍ଡକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗକାଲାଦୀସୁ କାକେ ୱା ସୋଣେ ୱା କଟ୍ଠଂ ୱା କଥଲଂ ୱା ଖିପିତ୍ୱା ପଲାପେତି, ୱଟ୍ଟତି ।
୧୮୪.ସେଦନାଦିୱତ୍ଥୂନି ସବ୍ବାନେୱ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅହଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକୋତି ନ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ହିତକାମତାୟ ସବ୍ବଂ ଗିଲାନସ୍ସ ବଲାବଲଞ୍ଚ ରୁଚିଞ୍ଚ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ ।
୧୮୫. ଜାରଗବ୍ଭିନିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ପୱୁତ୍ଥପତିକାତି ପୱାସଂ ଗତପତିକା । ଗବ୍ଭପାତନନ୍ତି ୟେନ ପରିଭୁତ୍ତେନ ଗବ୍ଭୋ ପତତି, ତାଦିସଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ଦ୍ୱେ ପଜାପତିକୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ଗବ୍ଭମଦ୍ଦନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ‘‘ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନ ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ପାତେତି, ୱିସଙ୍କେତଂ । ‘‘ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ପାତାପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସୟଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେତି, ୱିସଙ୍କେତମେୱ । ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହେ ପରିୟାୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ଗବ୍ଭୋ ନାମ ମଦ୍ଦିତେ ପତତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସା ସୟଂ ୱା ମଦ୍ଦତୁ, ଅଞ୍ଞେନ ୱା ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ପାତେତୁ, ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି; ପାରାଜିକମେୱ ତାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୱଞ୍ଝିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୱଞ୍ଝିତ୍ଥୀ ନାମ ୟା ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ଗବ୍ଭଂ ଅଗଣ୍ହନକଇତ୍ଥୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ସା ପନ ଗହିତୋପି ଗବ୍ଭୋ ନ ସଣ୍ଠାତି, ତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉତୁସମୟେ କିର ସବ୍ବିତ୍ଥିୟୋ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟା ପନାୟଂ ‘‘ୱଞ୍ଝା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ଅକୁସଲୱିପାକୋ ସମ୍ପାପୁଣାତି । ତେ ପରିତ୍ତକୁସଲୱିପାକେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ଅକୁସଲୱିପାକେନ ଅଧିଭୂତା ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଅଭିନୱପଟିସନ୍ଧିୟଂୟେୱ ହି କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଗବ୍ଭୋ ନ ସଣ୍ଠାତି – ୱାତେନ ୱା ପାଣକେହି ୱା । ୱାତୋ ସୋସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାପେତି, ପାଣକା ଖାଦିତ୍ୱା । ତସ୍ସ ପନ ୱାତସ୍ସ ପାଣକାନଂ ୱା ପଟିଘାତାୟ ଭେସଜ୍ଜେ କତେ ଗବ୍ଭୋ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟ; ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଖରଭେସଜ୍ଜଂ ଅଦାସି । ତେନ ସା କାଲମକାସି । ଭଗୱା ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ କଟତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ପଞ୍ଞାପେସି ।
ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଆଗତାଗତସ୍ସ ପରଜନସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ ନ କାତବ୍ବଂ, କରୋନ୍ତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ସହଧମ୍ମିକାନଂ କାତବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖମାନାୟ ସାମଣେରସ୍ସ ସାମଣେରିୟାତି । ସମସୀଲସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଞ୍ହି ଏତେସଂ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ୟୁତ୍ତାନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଅକାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି, କରୋନ୍ତେନ ଚ ସଚେ ତେସଂ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅତ୍ତନୋପି ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ୱା ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୱା ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ଅଲଭନ୍ତେନ ଗିଲାନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାପି ଆହରିତ୍ୱା କାତବ୍ବଂ ।
ଅପରେସମ୍ପି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି – ମାତୁ, ପିତୁ, ତଦୁପଟ୍ଠାକାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ, ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସାତି । ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ନାମ ୟୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ୟାୱ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିୟାଦିୟତି ତାୱ ୱିହାରେ ୱସତି । ତେସୁ ସଚେ ମାତାପିତରୋ ଇସ୍ସରା ହୋନ୍ତି, ନ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି, ଅକାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ରଜ୍ଜେପି ଠିତା ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି, ଅକାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଭେସଜ୍ଜଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତାନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବଂ, ୟୋଜେତୁଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ମାତରଂ ୱିହାରେ ଆନେତ୍ୱା ଜଗ୍ଗତି, ସବ୍ବଂ ପରିକମ୍ମଂ ଅନାମସନ୍ତେନ କାତବ୍ବଂ । ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ସହତ୍ଥା ଦାତବ୍ବଂ । ପିତା ପନ ୟଥା ସାମଣେରୋ ଏୱଂ ସହତ୍ଥେନ ନ୍ହାପନସମ୍ବାହନାଦୀନି କତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ୟେ ଚ ମାତାପିତରୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଏୱମେୱ କାତବ୍ବଂ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ ନାମ ୟୋ ୱେତନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଦାରୂନି ୱା ଛିନ୍ଦତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟାୱ ଞାତକା ନ ପସ୍ସନ୍ତି ତାୱ ଭେସଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିସ୍ସିତକୋୱ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବକମ୍ମାନି କରୋତି, ତସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବମେୱ । ପଣ୍ଡୁପଲାସେପି ସାମଣେରେ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ଅପରେସମ୍ପି ଦସନ୍ନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି – ଜେଟ୍ଠଭାତୁ, କନିଟ୍ଠଭାତୁ, ଜେଟ୍ଠଭଗିନିୟା, କନିଟ୍ଠଭଗିନିୟା, ଚୂଳମାତୁୟା, ମହାମାତୁୟା, ଚୂଳପିତୁନୋ, ମହାପିତୁନୋ, ପିତୁଚ୍ଛାୟ, ମାତୁଲସ୍ସାତି । ତେସଂ ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ତେସଂୟେୱ ସନ୍ତକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା କେୱଲଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ନପ୍ପହୋନ୍ତି, ୟାଚନ୍ତି ଚ ‘‘ଦେଥ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପଟିଦସ୍ସାମା’’ତି ତାୱକାଲିକଂ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେପି ନ ୟାଚନ୍ତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଅତ୍ଥି, ତାୱକାଲିକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ‘‘ୟଦା ନେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ତଦା ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆଭୋଗଂ ୱା କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପଟିଦେନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବଂ, ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି, ନ ଚୋଦେତବ୍ବା । ଏତେ ଦସ ଞାତକେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ନ କାତବ୍ବଂ ।
ଏତେସଂ ପୁତ୍ତପରମ୍ପରାୟ ପନ ୟାୱ ସତ୍ତମୋ କୁଲପରିୱଟ୍ଟୋ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଆହରାପେନ୍ତସ୍ସ ଅକତୱିଞ୍ଞତ୍ତି ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା କୁଲଦୂସକାପତ୍ତି ୱା ନ ହୋତି । ସଚେ ଭାତୁଜାୟା ଭଗିନିସାମିକୋ ୱା ଗିଲାନା ହୋନ୍ତି, ଞାତକା ଚେ, ତେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞାତକା ଚେ, ଭାତୁ ଚ ଭଗିନିୟା ଚ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଜଗ୍ଗନଟ୍ଠାନେ ଦେଥା’’ତି । ଅଥ ୱା ତେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ମାତାପିତୂନଂ ଦେଥା’’ତି । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଚ ସାମଣେରେହି ଅରଞ୍ଞତୋ ଭେସଜ୍ଜଂ ଆହରାପେନ୍ତେନ ଞାତିସାମଣେରେହି ୱା ଆହରାପେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ଆହରାପେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ତେହିପି ‘‘ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଆହରାମା’’ତି ୱତ୍ତସୀସେନ ଆହରିତବ୍ବଂ । ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଗିଲାନା ୱିହାରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଚ ଦିସାପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ତନୋ ଭେସଜ୍ଜଂ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋପି ଅସନ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସନ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ଉପଜ୍ଝାୟେନପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ମାତାପିତୂସୁ ଏୱମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିକେସୁପି । ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ ଆଗନ୍ତୁକୋ ୱା ଚୋରୋ ୱା ୟୁଦ୍ଧପରାଜିତୋ ଇସ୍ସରୋ ୱା ଞାତକେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ କପଣୋ ୱା ଗମିୟମନୁସ୍ସୋ ୱା ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସତି, ସବ୍ବେସଂ ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କାତବ୍ବଂ ।
ସଦ୍ଧଂ କୁଲଂ ହୋତି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାୟକଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମାତାପିତୁଟ୍ଠାନିୟଂ, ତତ୍ର ଚେ କୋଚି ଗିଲାନୋ ହୋତି, ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିସ୍ସାସେନ ‘‘ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଭନ୍ତେ ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ନେୱ ଦାତବ୍ବଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ଅଥ ପନ କପ୍ପିୟଂ ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ରୋଗସ୍ସ କିଂ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ମାତା ଗିଲାନା, ଭେସଜ୍ଜଂ ତାୱ ଆଚିକ୍ଖଥା’’ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତେ ପନ ନ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପନ କଥା କାତବ୍ବା – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇମସ୍ମିଂ ରୋଗେ କିଂ ଭେସଜ୍ଜଂ କରିଂସୂ’’ତି ? ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଭନ୍ତେ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ମାତୁ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋତି, ୱଟ୍ଟତେୱ ।
ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋପି କିର ୱସଭରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଏକାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଲ୍ଲପେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସା ଭେସଜ୍ଜମକଂସୁ । ୱୂପସନ୍ତେ ଚ ରୋଗେ ତିଚୀୱରେନ ତୀହି ଚ କହାପଣସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭେସଜ୍ଜଚଙ୍କୋଟକଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ପୁପ୍ଫପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ଆଚରିୟଭାଗୋ ନାମାୟ’’ନ୍ତି କପ୍ପିୟୱସେନ ଗାହାପେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫପୂଜଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ତାୱ ଭେସଜ୍ଜେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ପରିତ୍ତେ ପନ ‘‘ଗିଲାନସ୍ସ ପରିତ୍ତଂ କରୋଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ କାତବ୍ବଂ, ‘‘ଭଣଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପିସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ମନୁସ୍ସା ନାମ ନ ଜାନନ୍ତି, ଅକୟିରମାନେ ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କାତବ୍ବଂ; ‘‘ପରିତ୍ତୋଦକଂ ପରିତ୍ତସୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ପନ ତେସଂୟେୱ ଉଦକଂ ହତ୍ଥେନ ଚାଲେତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ପରିମଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱିହାରତୋ ଉଦକଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱା ସୁତ୍ତଂ ଦେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ମନୁସ୍ସା ଉଦକଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ପରିତ୍ତଂ ଭଣଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, କାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଜାନନ୍ତି, ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ପାଦେସୁ ଉଦକଂ ଆକିରିତ୍ୱା ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ପରିତ୍ତଂ କରୋଥ, ପରିତ୍ତଂ ଭଣଥା’’ତି ନ ପାଦା ଅପନେତବ୍ବା । ମନୁସ୍ସା ହି ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଗିଲାନସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିହାରଂ ପେସେନ୍ତି, ‘‘ପରିତ୍ତଂ ଭଣନ୍ତୂ’’ତି ଭଣିତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ରାଜଗେହାଦୀସୁ ରୋଗେ ୱା ଉପଦ୍ଦୱେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଭଣାପେନ୍ତି, ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତାଦୀନି ଭଣିତବ୍ବାନି । ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଦେନ୍ତୁ, ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୁ । ରାଜନ୍ତେପୁରେ ୱା ଅମଚ୍ଚଗେହେ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ଦେନ୍ତୁ, ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୂ’’ତି ପେସିତେପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ଦାତବ୍ବାନି, ଧମ୍ମୋ କଥେତବ୍ବୋ । ‘‘ମତାନଂ ପରିୱାରତ୍ଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ପକ୍କୋସନ୍ତି, ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସୀୱଥିକଦସ୍ସନେ ଅସୁଭଦସ୍ସନେ ଚ ମରଣସ୍ସତିଂ ପଟିଲଭିସ୍ସାମୀତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ପରିତ୍ତେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ।
ପିଣ୍ଡପାତେ ପନ – ଅନାମଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତୋ କସ୍ସ ଦାତବ୍ବୋ, କସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବୋ ? ମାତାପିତୁନଂ ତାୱ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେପି କହାପଣଗ୍ଘନକୋ ହୋତି, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ ନତ୍ଥି । ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସାତି ଏତେସମ୍ପି ଦାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସ ଥାଲକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ଆଗାରିକାନଂ ମାତାପିତୁନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ପବ୍ବଜିତପରିଭୋଗୋ ହି ଆଗାରିକାନଂ ଚେତିୟଟ୍ଠାନିୟୋ। ଅପିଚ ଅନାମଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତୋ ନାମେସ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଦାମରିକଚୋରସ୍ସାପି ଇସ୍ସରସ୍ସାପି ଦାତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ତେ ହି ଅଦୀୟମାନେପି ‘‘ନ ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଆମସିତ୍ୱା ଦୀୟମାନେପି ‘‘ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠକଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତି । କୁଦ୍ଧା ଜୀୱିତାପି ୱୋରୋପେନ୍ତି, ସାସନସ୍ସାପି ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତି । ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ୱିଚରତୋ ଚୋରନାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ କଥେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତେ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ପଟିସନ୍ଥାରୋ ପନ କସ୍ସ କାତବ୍ବୋ, କସ୍ସ ନ କାତବ୍ବୋ ? ପଟିସନ୍ଥାରୋ ନାମ ୱିହାରଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆଗନ୍ତୁକସ୍ସ ୱା ଦଲିଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଚୋରସ୍ସ ୱା ଇସ୍ସରସ୍ସ ୱା କାତବ୍ବୋୟେୱ । କଥଂ ? ଆଗନ୍ତୁକଂ ତାୱ ଖୀଣପରିବ୍ବୟଂ ୱିହାରଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପାନୀୟଂ ଦାତବ୍ବଂ, ପାଦମକ୍ଖନତେଲଂ ଦାତବ୍ବଂ । କାଲେ ଆଗତସ୍ସ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ, ୱିକାଲେ ଆଗତସ୍ସ ସଚେ ତଣ୍ଡୁଲା ଅତ୍ଥି; ତଣ୍ଡୁଲା ଦାତବ୍ବା । ଅୱେଲାୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ‘‘ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୟନଟ୍ଠାନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଂ ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତେନେୱ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ମନୁସ୍ସା ନାମ ଚତୁପଚ୍ଚୟଦାୟକା ଏୱଂ ସଙ୍ଗହେ କୟିରମାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସୀଦିତ୍ୱା ଉପକାରଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଚୋରାନଂ ପନ ସଙ୍ଘିକମ୍ପି ଦାତବ୍ବଂ ।
ପଟିସନ୍ଥାରାନିସଂସଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ଚୋରନାଗୱତ୍ଥୁ, ଭାତରା ସଦ୍ଧିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଗତସ୍ସ ମହାନାଗରଞ୍ଞୋ ୱତ୍ଥୁ, ପିତୁରାଜସ୍ସ ରଜ୍ଜେ ଚତୁନ୍ନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ୱତ୍ଥୁ, ଅଭୟଚୋରୱତ୍ଥୂତି ଏୱମାଦୀନି ବହୂନି ୱତ୍ଥୂନି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତାନି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଏକୱତ୍ଥୁଦୀପନା – ସୀହଳଦୀପେ କିର ଅଭୟୋ ନାମ ଚୋରୋ ପଞ୍ଚସତପରିୱାରୋ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନଂ ଉବ୍ବାସେତ୍ୱା ୱସତି । ଅନୁରାଧପୁରୱାସିନୋ କଦମ୍ବନଦିଂ ନ ଉତ୍ତରନ୍ତି, ଚେତିୟଗିରିମଗ୍ଗେ ଜନସଞ୍ଚାରୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ଅଥେକଦିୱସଂ ଚୋରୋ ‘‘ଚେତିୟଗିରିଂ ୱିଲୁମ୍ପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଗମାସି । ଆରାମିକା ଦିସ୍ୱା ଦୀଘଭାଣକଅଭୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ଥେରୋ ‘‘ସପ୍ପିଫାଣିତାଦୀନି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଚୋରାନଂ ଦେଥ, ତଣ୍ଡୁଲା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ ଆହଟା ତଣ୍ଡୁଲା ଚ ପତ୍ତସାକଞ୍ଚ ଗୋରସୋ ଚା’’ତି । ‘‘ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚୋରାନଂ ଦେଥା’’ତି । ଆରାମିକା ତଥା କରିଂସୁ । ଚୋରା ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘କେନାୟଂ ପଟିସନ୍ଥାରୋ କତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟେନ ଅଭୟତ୍ଥେରେନା’’ତି । ଚୋରା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ମୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଚେତିୟସ୍ସ ଚ ସନ୍ତକଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେସ୍ସାମାତି ଆଗତା, ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ଇମିନା ପଟିସନ୍ଥାରେନମ୍ହ ପସନ୍ନା, ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ୱିହାରେ ଧମ୍ମିକା ରକ୍ଖା ଅମ୍ହାକଂ ଆୟତ୍ତା ହୋତୁ, ନାଗରା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେନ୍ତୁ, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତୂ’’ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନାଗରେ ଦାନଂ ଦାତୁଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନଦୀତୀରେୟେୱ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତା ୱିହାରଂ ନେନ୍ତି, ୱିହାରେପି ଦାନଂ ଦେନ୍ତାନଂ ରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତେପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୁତ୍ତାୱସେସଂ ଚୋରାନଂ ଦେନ୍ତି । ଗମନକାଲେପି ତେ ଚୋରା ନଦୀତୀରଂ ପାପେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଖୀୟନକକଥା ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ଥେରୋ ଇସ୍ସରୱତାୟ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଚୋରାନଂ ଅଦାସୀ’’ତି । ଥେରୋ ସନ୍ନିପାତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଚୋରା ସଙ୍ଘସ୍ସ ପକତିୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଚେତିୟସନ୍ତକଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗମିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ମୟା ଏୱଂ ନ ହରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏତ୍ତକୋ ନାମ ପଟିସନ୍ଥାରୋ କତୋ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଅଗ୍ଘାପେଥ । ତେନ କାରଣେନ ଅୱିଲୁତ୍ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଅଗ୍ଘାପେଥାତି । ତତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ଥେରେନ ଦିନ୍ନକଂ ଚେତିୟଘରେ ଏକଂ ୱରପୋତ୍ଥକଚିତ୍ତତ୍ଥରଣଂ ନ ଅଗ୍ଘତି । ତତୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ଥେରେନ କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ସୁକତୋ ଚୋଦେତୁଂ ୱା ସାରେତୁଂ ୱା ନ ଲବ୍ଭା, ଗୀୱା ୱା ଅୱହାରୋ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଏୱଂ ମହାନିସଂସୋ ପଟିସନ୍ଥାରୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ।
୧୮୭. ଅଙ୍ଗୁଲିପତୋଦକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଉତ୍ତନ୍ତୋତି କିଲମନ୍ତୋ । ଅନସ୍ସାସକୋତି ନିରସ୍ସାସୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଭୱିତବ୍ବଂ ସା ‘‘ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ନିଦିଟ୍ଠା’’ତି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା ।
ତଦନନ୍ତରେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଓତ୍ଥରିତ୍ୱାତି ଅକ୍କମିତ୍ୱା । ସୋ କିର ତେହି ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋ ପତିତୋ । ଏକୋ ତସ୍ସ ଉଦରଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ସେସାପି ପନ୍ନରସ ଜନା ପଥୱିୟଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅଦୂହଲପାସାଣା ୱିୟ ମିଗଂ ମାରେସୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ କମ୍ମାଧିପ୍ପାୟା, ନ ମରଣାଧିପ୍ପାୟା; ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭୂତୱେଜ୍ଜକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୟକ୍ଖଂ ମାରେସୀତି ଭୂତୱିଜ୍ଜାକପାଠକା ୟକ୍ଖଗହିତଂ ମୋଚେତୁକାମା ୟକ୍ଖଂ ଆୱାହେତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚାତି ୱଦନ୍ତି । ନୋ ଚେ ମୁଞ୍ଚତି, ପିଟ୍ଠେନ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ରୂପଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ୟଂ ୟଂ ତସ୍ସ ଛିଜ୍ଜତି ତଂ ତଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଛିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ସୀସେ ଛିନ୍ନେ ୟକ୍ଖୋପି ମରତି। ଏୱଂ ସୋପି ମାରେସି; ତସ୍ମା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୟକ୍ଖମେୱ, ୟୋପି ହି ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜଂ ମାରେୟ୍ୟ, ସୋପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ ଆପଜ୍ଜତି ।
ୱାଳୟକ୍ଖୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୱାଳୟକ୍ଖୱିହାରନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱାଳୋ ଚଣ୍ଡୋ ୟକ୍ଖୋ ୱସତି, ତଂ ୱିହାରଂ । ୟୋ ହି ଏୱରୂପଂ ୱିହାରଂ ଅଜାନନ୍ତୋ କେୱଲଂ ୱସନତ୍ଥାୟ ପେସେତି, ଅନାପତ୍ତି । ୟୋ ମରଣାଧିପ୍ପାୟୋ ପେସେତି, ସୋ ଇତରସ୍ସ ମରଣେନ ପାରାଜିକଂ, ଅମରଣେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ୱାଳୟକ୍ଖୱିହାରଂ; ଏୱଂ ୟତ୍ଥ ୱାଳସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିମିଗା ୱା ଅଜଗରକଣ୍ହସପ୍ପାଦୟୋ ଦୀଘଜାତିକା ୱା ୱସନ୍ତି, ତଂ ୱାଳୱିହାରଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପାଳିମୁତ୍ତକନୟୋ। ୟଥା ଚ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱାଳୟକ୍ଖୱିହାରଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ; ଏୱଂ ୱାଳୟକ୍ଖମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁସନ୍ତିକଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ୱାଳକନ୍ତାରାଦିୱତ୍ଥୂସୁପି । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ କନ୍ତାରେ ୱାଳମିଗା ୱା ଦୀଘଜାତିକା ୱା ଅତ୍ଥି, ସୋ ୱାଳକନ୍ତାରୋ। ୟସ୍ମିଂ ଚୋରା ଅତ୍ଥି, ସୋ ଚୋରକନ୍ତାରୋତି ଏୱଂ ପଦତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ନାନଂ । ମନୁସ୍ସୱିଗ୍ଗହପାରାଜିକଞ୍ଚ ନାମେତଂ ସଣ୍ହଂ, ପରିୟାୟକଥାୟ ନ ମୁଚ୍ଚତି; ତସ୍ମା ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ଚୋରୋ ନିସିନ୍ନୋ, ୟୋ ତସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହରତି, ସୋ ରାଜତୋ ସକ୍କାରୱିସେସଂ ଲଭତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଚେତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା କୋଚି ନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମାରେତି, ଅୟଂ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ।
୧୮୮.ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋତି ଆଦୀସୁ ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ୱେରିଭିକ୍ଖୁଂ ମାରେତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ମେ ଦିୱା ମାରେନ୍ତସ୍ସ ନ ସୁକରଂ ଭୱେୟ୍ୟ ସୋତ୍ଥିନା ଗନ୍ତୁଂ, ରତ୍ତିଂ ନଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ବହୂନଂ ସୟିତଟ୍ଠାନେ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତମେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି । ଅପରୋ ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ, ଅପରୋ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ସେୱ ସହାୟଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତଂ, ଅପରୋ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ସେୱ ସହାୟଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ସ ସହାୟମେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ପାରାଜିକମେୱ ।
ଅମନୁସ୍ସଗହିତୱତ୍ଥୂସୁ ପଠମେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ୟକ୍ଖଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପହାରଂ ଅଦାସି, ଇତରୋ ‘‘ନ ଦାନାୟଂ ୱିରଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ମାରେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ନମରଣାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ନ ଏତ୍ତକେନେୱ ଅମନୁସ୍ସଗହିତସ୍ସ ପହାରୋ ଦାତବ୍ବୋ, ତାଲପଣ୍ଣଂ ପନ ପରିତ୍ତସୁତ୍ତଂ ୱା ହତ୍ଥେ ୱା ପାଦେ ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ, ରତନସୁତ୍ତାଦୀନି ପରିତ୍ତାନି ଭଣିତବ୍ବାନି, ‘‘ମା ସୀଲୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିହେଠେହୀ’’ତି ଧମ୍ମକଥା କାତବ୍ବାତି । ସଗ୍ଗକଥାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି । ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୧୮୯.ରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦନୱତ୍ଥୁ ଅଟ୍ଟବନ୍ଧନୱତ୍ଥୁସଦିସଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟୋ ରୁକ୍ଖେନ ଓତ୍ଥତୋପି ନ ମରତି, ସକ୍କା ଚ ହୋତି ଏକେନ ପସ୍ସେନ ରୁକ୍ଖଂ ଛେତ୍ୱା ପଥୱିଂ ୱା ଖନିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତୁଂ, ହତ୍ଥେ ଚସ୍ସ ୱାସି ୱା କୁଠାରୀ ୱା ଅତ୍ଥି, ତେନ ଅପି ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋ, ନ ପଥୱୀ ୱା ଖଣିତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଣଂ ଭଞ୍ଜତି, ନ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତଂ ସୀଲଂ କରୋତି । ତସ୍ମା ଅପି ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ, ନ ଚ ସୀଲନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ଏୱଂ କାତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ୱା ଖନିତ୍ୱା ତଂ ନୀହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଉଦୁକ୍ଖଲୟନ୍ତକେନ ରୁକ୍ଖଂ ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ନୀହରିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତଂୟେୱ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦୁକ୍ଖଲଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ। ସୋବ୍ଭାଦୀସୁ ପତିତସ୍ସାପି ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉତ୍ତାରଣେ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ତନା ଭୂତଗାମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସ୍ସେଣୀ ନ କାତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞେସଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
୧୯୦. ଦାୟାଲିମ୍ପନୱତ୍ଥୂସୁ – ଦାୟଂ ଆଲିମ୍ପେସୁନ୍ତି ୱନେ ଅଗ୍ଗିଂ ଅଦଂସୁ । ଏତ୍ଥ ପନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସୱସେନ ପାରାଜିକାନନ୍ତରିୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୱତ୍ଥୂନଂ ଅନୁରୂପତୋ ପାରାଜିକାଦୀନି ଅକୁସଲରାସିଭାୱୋ ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅଲ୍ଲତିଣୱନପ୍ପଗୁମ୍ବାଦୟୋ ଡୟ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଆଲିମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଦବ୍ବୂପକରଣାନି ୱିନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଆଲିମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟେନାପି ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଲ୍ଲସୁକ୍ଖଂ ସଇନ୍ଦ୍ରିୟାନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଡୟ୍ହତୂ’’ତି ଆଲିମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପାରାଜିକଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ପଟଗ୍ଗିଦାନଂ ପନ ପରିତ୍ତକରଣଞ୍ଚ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମା ଅରଞ୍ଞେ ୱନକମ୍ମିକେହି ୱା ଦିନ୍ନଂ ସୟଂ ୱା ଉଟ୍ଠିତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତିଣକୁଟିୟୋ ମା ୱିନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗିନୋ ପଟିଅଗ୍ଗିଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗି ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ନିରୁପାଦାନୋ ନିବ୍ବାତି । ପରିତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ତିଣକୁଟିକାନଂ ସମନ୍ତା ଭୂମିତଚ୍ଛନଂ ପରିଖାଖଣନଂ ୱା, ୟଥା ଆଗତୋ ଅଗ୍ଗି ଉପାଦାନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ନିବ୍ବାତି । ଏତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଉଟ୍ଠିତେୟେୱ ଅଗ୍ଗିସ୍ମିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନୁଟ୍ଠିତେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ କାରେତବ୍ବଂ । ଉଦକେନ ପନ ନିବ୍ବାପେନ୍ତେହି ଅପ୍ପାଣକମେୱ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ।
୧୯୧.ଆଘାତନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ୟଥା ଏକପ୍ପହାରୱଚନେ; ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ପହାରେହୀ’’ତି ଆଦିୱଚନେସୁପି ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଦ୍ୱୀହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚ ଏକେନ ପହାରେନ ମାରିତେପି ଖେତ୍ତମେୱ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ପାରାଜିକଂ, ତୀହି ମାରିତେ ପନ ୱିସଙ୍କେତଂ । ଇତି ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେ ୱା ପରିଚ୍ଛେଦବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ଅୱିସଙ୍କେତଂ, ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କମେ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସଙ୍କେତଂ ହୋତି, ଆଣାପକୋ ମୁଚ୍ଚତି, ୱଧକସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ୟଥା ଚ ପହାରେସୁ; ଏୱଂ ପୁରିସେସୁପି ‘‘ଏକୋ ମାରେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକେନେୱ ମାରିତେ ପାରାଜିକଂ, ଦ୍ୱୀହି ମାରିତେ ୱିସଙ୍କେତଂ । ‘‘ଦ୍ୱେ ମାରେନ୍ତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକେନ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ମାରିତେ ପାରାଜିକଂ, ତୀହି ମାରିତେ ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକୋ ସଙ୍ଗାମେ ୱେଗେନ ଧାୱତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସୀସଂ ଅସିନା ଛିନ୍ଦତି, ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ ଧାୱତି, ତମଞ୍ଞୋ ପହରିତ୍ୱା ପାତେସି, କସ୍ସ ପାରାଜିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଡ୍ଢା ଥେରା ‘‘ଗମନୂପଚ୍ଛେଦକସ୍ସା’’ତି ଆହଂସୁ । ଆଭିଧମ୍ମିକଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ‘‘ସୀସଚ୍ଛେଦକସ୍ସା’’ତି । ଏୱରୂପାନିପି ୱତ୍ଥୂନି ଇମସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଅତ୍ଥଦୀପନେ ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ।
୧୯୨.ତକ୍କୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ତକ୍କଂ ପାୟେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ତକ୍କଂ ପାୟେତ୍ୱା ମାରିତେ ପାରାଜିକଂ । ନିୟମେତ୍ୱା ପନ ‘‘ଗୋତକ୍କଂ ମହିଂସତକ୍କଂ ଅଜିକାତକ୍କ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ଧୂପିତଂ ଅଧୂପିତ’’ନ୍ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପାୟେତ୍ୱା ମାରିତେ ୱିସଙ୍କେତଂ ।
ଲୋଣସୋୱୀରକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ– ଲୋଣସୋୱୀରକଂ ନାମ ସବ୍ବରସାଭିସଙ୍ଖତଂ ଏକଂ ଭେସଜ୍ଜଂ । ତଂ କିର କରୋନ୍ତା ହରୀତକାମଲକୱିଭୀତକକସାୱେ ସବ୍ବଧଞ୍ଞାନି ସବ୍ବଅପରଣ୍ଣାନି ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଧଞ୍ଞାନଂ ଓଦନଂ କଦଲିଫଲାଦୀନି ସବ୍ବଫଲାନି ୱେତ୍ତକେତକଖଜ୍ଜୂରିକଳୀରାଦୟୋ ସବ୍ବକଳୀରେ ମଚ୍ଛମଂସଖଣ୍ଡାନି ଅନେକାନି ଚ ମଧୁଫାଣିତସିନ୍ଧୱଲୋଣନିକଟୁକାଦୀନି ଭେସଜ୍ଜାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୁମ୍ଭିମୁଖଂ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଠପେନ୍ତି, ତଂ ପରିପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଜମ୍ବୁରସୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ୱାତକାସକୁଟ୍ଠପଣ୍ଡୁଭଗନ୍ଦରାଦୀନଂ ସିନିଦ୍ଧଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରପାନଂ ଭତ୍ତଜୀରଣକଭେସଜ୍ଜଂ ତାଦିସଂ ନତ୍ଥି । ତଂ ପନେତଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଗିଲାନାନଂ ପାକତିକମେୱ, ଅଗିଲାନାନଂ ପନ ଉଦକସମ୍ଭିନ୍ନଂ ପାନପରିଭୋଗେନାତି ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଂ
ଚତୁସଚ୍ଚୱିଦୂ ସତ୍ଥା, ଚତୁତ୍ଥଂ ୟଂ ପକାସୟି ।
ପାରାଜିକଂ ତସ୍ସ ଦାନି, ପତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ॥
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚ ପକାସିତଂ ।
ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଅସ୍ସାପି, ହୋତି ସଂୱଣ୍ଣନା ଅୟଂ ॥
ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୯୩.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି…ପେ॰… ଗିହୀନଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠେମାତି ଗିହୀନଂ ଖେତ୍ତେସୁ ଚେୱ ଆରାମାଦୀସୁ ଚ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାମ; ‘‘ଏୱଂ କାତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖାମ ଚେୱ ଅନୁସାସାମ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୂତେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୂତକମ୍ମଂ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସେ ଉତ୍ତିଣ୍ଣଧମ୍ମସ୍ସ; ମନୁସ୍ସେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ୱା ପାପନକଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠପୁରିସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ । ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ତନା ଏୱଂ ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗିହୀନଂ ଭାସନ୍ତା ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ ଦୁତିୟସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ନାମୱସେନେୱ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଏସୋୟେୱ ଖୋ ଆୱୁସୋ ସେୟ୍ୟୋତି କମ୍ମନ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦୂତେୟ୍ୟହରଣଞ୍ଚ ବହୁସପତ୍ତଂ ମହାସମାରମ୍ଭଂ ନ ଚ ସମଣସାରୁପ୍ପଂ । ତତୋ ପନ ଉଭୟତୋପି ଏସୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋ ପାସଂସତରୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ ୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ଗିହୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ଭାସିତୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଇରିୟାପଥଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱା ଅପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱା ଗିହୀନଂ ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ଭାସିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋତି । ଅନାଗତସମ୍ବନ୍ଧେ ପନ ଅସତି ନ ଏତେହି ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଭାସିତୋୱ ୟସ୍ମା ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନାଗତସମ୍ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଏୱଂ ଭାସିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ଏୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲକ୍ଖଣଂ ପନ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ ।
୧୯୪.ୱଣ୍ଣୱା ଅହେସୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ନେସଂ ଅଭିନୱୋ ସରୀରୱଣ୍ଣୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତେନ ୱଣ୍ଣେନ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ । ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ପଞ୍ଚହି ପସାଦେହି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ତା ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅମିଲାତଭାୱେନ ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟା । ପସନ୍ନମୁଖୱଣ୍ଣାତି କିଞ୍ଚାପି ଅୱିସେସେନ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସରୀରୱଣ୍ଣତୋ ପନ ନେସଂ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ଅଧିକତରଂ ପସନ୍ନୋ; ଅଚ୍ଛୋ ଅନାୱିଲୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପ୍ପସନ୍ନଛୱିୱଣ୍ଣାତି ୟେନ ଚ ତେ ମହାକଣିକାରପୁପ୍ଫାଦିସଦିସେନ ୱଣ୍ଣେନ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ, ତାଦିସୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ମନୁସ୍ସାନଂ ୱଣ୍ଣୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ଇମେସଂ; ଏୱଂ ନ ତେସଂ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନଛୱିୱଣ୍ଣା’’ତି । ଇତିହ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ନେୱ ଉଦ୍ଦେସଂ ନ ପରିପୁଚ୍ଛଂ ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା । ଅଥ ଖୋ କୁହକତାୟ ଅଭୂତଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଲଦ୍ଧାନି ପଣୀତଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ନିଦ୍ଦାରାମତଂ ସଙ୍ଗଣିକାରାମତଞ୍ଚ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତା ଇମଂ ସରୀରସୋଭଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ୟଥା ତଂ ବାଲା ଭନ୍ତମିଗପ୍ପଟିଭାଗାତି ।
ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟାତି ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରୱାସିନୋ । କଚ୍ଚି ଭିକ୍ଖୱେ ଖମନୀୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହାକଂ ଇଦଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ ଖମନୀୟଂ ସକ୍କା ଖମିତୁଂ ସହିତୁଂ ପରିହରିତୁଂ ନ କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି । କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟନ୍ତି କଚ୍ଚି ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ୟାପେତୁଂ ଗମେତୁଂ ସକ୍କା, ନ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତରାୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି । କୁଚ୍ଛି ପରିକନ୍ତୋତି କୁଚ୍ଛି ପରିକନ୍ତିତୋ ୱରଂ ଭୱେୟ୍ୟ; ‘‘ପରିକତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟେ ଅନେକପରିୟାୟେନ ୱିଗରହିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେହି କତକମ୍ମଂ ଚୋରକମ୍ମଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆୟତିଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଏୱରୂପସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅକରଣତ୍ଥଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ।
୧୯୫. ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଭିକ୍ଖୱେ ମହାଚୋରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନାତି ଅତ୍ଥି ଚେୱ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଇତି ନିପାତୋ; କୁଦା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନାତି ସୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପରିସଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଗାମୱିଲୋପନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି କତ୍ୱା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତପରିସୋ ହୁତ୍ୱା ଗାମେପି ଅଗାମେ, ଜନପଦେପି ଅଜନପଦେ କରୋନ୍ତୋ ହନନ୍ତୋ ଘାତେନ୍ତୋ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଛେଦାପେନ୍ତୋ ପଚନ୍ତୋ ପାଚେନ୍ତୋ।
ଇତି ବାହିରକମହାଚୋରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେନ ସଦିସେ ସାସନେ ପଞ୍ଚ ମହାଚୋରେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାପଭିକ୍ଖୁନୋତି ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୁ ମୂଲଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପାରାଜିକପ୍ପତ୍ତୋ ‘‘ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ପାରାଜିକଂ ଅନାପନ୍ନୋ ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଠିତୋ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ‘‘ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ସାପି ବାହିରକଚୋରସ୍ସ ୱିୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସକ୍କତୋତି ସକ୍କାରପ୍ପତ୍ତୋ । ଗରୁକତୋତି ଗରୁକାରପ୍ପତ୍ତୋ । ମାନିତୋତି ମନସା ପିୟାୟିତୋ । ପୂଜିତୋତି ଚତୁପଚ୍ଚୟାଭିହାରପୂଜାୟ ପୂଜିତୋ । ଅପଚିତୋତି ଅପଚିତିପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସକ୍କରିତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଅଭିସଙ୍ଖତେ ପଣୀତପଣୀତେ କତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ସକ୍କତୋ । ୟସ୍ମିଂ ଗରୁଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ଗରୁକତୋ । ୟଂ ମନସା ପିୟାୟନ୍ତି, ସୋ ମାନିତୋ । ୟସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ପୂଜିତୋ । ୟସ୍ସ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦିୱସେନ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଅପଚିତୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ଇମଂ ଲୋକାମିସଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ।
ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନାତି ସୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସିକ୍ଖାୟ ଅତିବ୍ବଗାରୱେ ଉଦ୍ଧତେ ଉନ୍ନଳେ ଚପଲେ ମୁଖରେ ୱିକିଣ୍ଣୱାଚେ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ଅସମ୍ପଜାନେ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକେ ଲାଭଗରୁକେ ପାପଭିକ୍ଖୂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଇରିୟାପଥସଣ୍ଠପନାଦୀନି କୁହକୱତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ସେନାସନେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗମ୍ମ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରୟମାନୋ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ନିଗ୍ଗତୋ’’ତି ଲୋକସମ୍ମତସେନାସନସଂୱଣ୍ଣନାଦୀହି ଉପାୟେହି ଲୋକଂ ପରିପାଚେତୁଂ ପଟିବଲେହି ଜାତକାଦୀସୁ କତପରିଚୟେହି ସରସମ୍ପନ୍ନେହି ପାପଭିକ୍ଖୂହି ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନଗୁଣୋ ହୁତ୍ୱା ସତେନ ୱା ସହସ୍ସେନ ୱା ପରିୱୁତୋ…ପେ॰… ଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନଂ । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ ପଠମୋ ମହାଚୋରୋତି ଅୟଂ ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦିଚୋରକୋ ୱିୟ ନ ଏକଂ କୁଲଂ ନ ଦ୍ୱେ, ଅଥ ଖୋ ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଚତୁପଚ୍ଚୟଗହଣତୋ ‘‘ପଠମୋ ମହାଚୋରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକା ୱା ୱିନୟଧରା ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖାଚାରେ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତା ଅଟ୍ଠକଥଂ କଥେନ୍ତା ଅନୁମୋଦନାୟ ଧମ୍ମକଥାୟ ଇରିୟାପଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଲୋକଂ ପସାଦେନ୍ତା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି ସକ୍କତା ଗରୁକତା ମାନିତା ପୂଜିତା ଅପଚିତା, ତେ ‘‘ତନ୍ତିପୱେଣିଘଟନକା ସାସନଜୋତକା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତନ୍ତି ତଥାଗତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକତଂ ଜାନାପିତଂ ୱା । ଅତ୍ତନୋ ଦହତୀତି ପରିସମଜ୍ଝେ ପାଳିଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ମଧୁରେନ ସରେନ ପସାଦନୀୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ କଥେତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥାୱସେନ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଜାତେନ ୱିଞ୍ଞୂଜନେନ ‘‘ଅହୋ, ଭନ୍ତେ, ପାଳି ଚ ଅଟ୍ଠକଥା ଚ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା, କସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘କୋ ଅମ୍ହାଦିସେ ଉଗ୍ଗହାପେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ଆଚରିୟଂ ଅନୁଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣାଧିଗତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପୱେଦେତି । ଅୟଂ ତଥାଗତେନ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମତ୍ଥେନକୋ ଦୁତିୟୋ ମହାଚୋରୋ।
ସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନ୍ତି ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁଂ । ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ ଚରନ୍ତଂ; ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱା ଅନାଗାମିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୀଲୱନ୍ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିୱତ୍ଥୁକଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତଂ । ଅମୂଲକେନ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଅନୁୱଦତି ଚୋଦେତି; ଅୟଂ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣମକ୍ଖୀ ଅରିୟଗୁଣତ୍ଥେନକୋ ତତିୟୋ ମହାଚୋରୋ।
ଗରୁଭଣ୍ଡାନି ଗରୁପରିକ୍ଖାରାନୀତି ୟଥା ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ‘‘ଚତୁରୋ ଜନା ସଂୱିଧାୟ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ ଅୱାହରୁ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୪୭୯) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚମାସକଗ୍ଘନକଂ ‘‘ଗରୁଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଧ ପନ ନ ଏୱଂ । ଅଥ ଖୋ ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟାନି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବାନି ସଙ୍ଘେନ ୱା ଗଣେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନିପି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି ହୋନ୍ତି । ୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । କତମାନି ପଞ୍ଚ ? ଆରାମୋ, ଆରାମୱତ୍ଥୁ…ପେ॰… ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ, ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଗରୁଭଣ୍ଡାନି । ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱେଭଙ୍ଗିୟାନି ନ ୱିଭଜିତବ୍ବାନି ସଙ୍ଘେନ ୱା ଗଣେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା । ୱିଭତ୍ତାନିପି ଅୱିଭତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ୟୋ ୱିଭଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସ । କତମାନି ପଞ୍ଚ ? ଆରାମୋ, ଆରାମୱତ୍ଥୁ…ପେ॰… ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ, ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୨) ୱଚନତୋ ଅୱେଭଙ୍ଗିୟତ୍ତା ସାଧାରଣପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ ଗରୁପରିକ୍ଖାରାନି । ଆରାମୋ ଆରାମୱତ୍ଥୂତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟାନୀ’’ତି ଖନ୍ଧକେ ଆଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ଭଣିସ୍ସାମ । ତେହି ଗିହୀ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତାନି ଦତ୍ୱା ଦତ୍ୱା ଗିହୀଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଉପଲାପେତୀତି ‘‘ଅହୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଲପନକେ ଅନୁବନ୍ଧନକେ ସସ୍ନେହେ କରୋତି । ଅୟଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟଂ ଅୱେଭଙ୍ଗିୟଞ୍ଚ ଗରୁପରିକ୍ଖାରଂ ତଥାଭାୱତୋ ଥେନେତ୍ୱା ଗିହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନକୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ମହାଚୋରୋ। ସୋ ଚ ପନାୟଂ ଇମଂ ଗରୁଭଣ୍ଡଂ କୁଲସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ କୁଲଦୂସକଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମାରହୋ ଚ ହୋତି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଇସ୍ସରୱତାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋତି ।
ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋ ମହାଚୋରୋତି ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚୋରାନଂ ଜେଟ୍ଠଚୋରୋ; ଇମିନା ସଦିସୋ ଚୋରୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟୋ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟଗ୍ଗହଣାତୀତଂ ଅତିସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଥେନେତି । କିଂ ପନ ସକ୍କା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ୱିୟ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଥେନେତ୍ୱା ଗହେତୁନ୍ତି ? ନ ସକ୍କା, ତେନେୱାହ – ‘‘ୟୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତୀ’’ତି । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ତନି ଅସନ୍ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ କେୱଲଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଏସୋ’’ତି ଉଲ୍ଲପତି, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ଠାନା ଚାୱେତୁଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ କାତୁଂ । ଅଥ କସ୍ମା ଚୋରୋତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ୟସ୍ମା ତଂ ଉଲ୍ଲପିତ୍ୱା ଅସନ୍ତସମ୍ଭାୱନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଚୟେ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଞ୍ହି ଗଣ୍ହତା ତେ ପଚ୍ଚୟା ସୁଖୁମେନ ଉପାୟେନ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଥେନେତ୍ୱା ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଥେୟ୍ୟାୟ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ ଭୁତ୍ତୋ’’ତି । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋ ମହାଚୋରୋ, ୟୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତୀ’’ତି। ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି କେନ କାରଣେନ ଏତଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହାତି ଚେ । ‘‘ଥେୟ୍ୟାୟ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ ଭୁତ୍ତୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୱେ ୟସ୍ମା ସୋ ତେନ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ ଥେୟ୍ୟାୟ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଭୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ୱୋକାରୋ ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫-୩୬) ୱିୟ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଭୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଗାଥାହି ୱିଭୂତତରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତନ୍ତି ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିକେନ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ସନ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞଥା ୟୋ ପୱେଦୟେତି ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିକେନ ଅଞ୍ଞେନ ଆକାରେନ ୟୋ ପୱେଦେୟ୍ୟ । ‘‘ପରମପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ, ଅତ୍ଥି ମେ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାନାପେୟ୍ୟ । ପୱେଦେତ୍ୱା ଚ ପନ ତାୟ ପୱେଦନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଅରହା ୱିୟ ଭୁଞ୍ଜତି । ନିକଚ୍ଚ କିତୱସ୍ସେୱ ଭୁତ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟେନ ତସ୍ସ ତନ୍ତି ନିକଚ୍ଚାତି ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସେତ୍ୱା । ଅଗୁମ୍ବଅଗଚ୍ଛଭୂତମେୱ ସାଖାପଲାସପଲ୍ଲୱାଦିଚ୍ଛାଦନେନ ଗୁମ୍ବମିୱ ଗଚ୍ଛମିୱ ଚ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା । କିତୱସ୍ସେୱାତି ୱଞ୍ଚକସ୍ସ କେରାଟିକସ୍ସ ଗୁମ୍ବଗଚ୍ଛସଞ୍ଞାୟ ଅରଞ୍ଞେ ଆଗତାଗତେ ସକୁଣେ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିତକପ୍ପକସ୍ସ ସାକୁଣିକସ୍ସେୱ । ଭୁତ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟେନ ତସ୍ସ ତନ୍ତି ତସ୍ସାପି ଅନରହନ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ଅରହନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ; ୟଂ ତଂ ଭୁତ୍ତଂ ତଂ ୟଥା ସାକୁଣିକକିତୱସ୍ସ ନିକଚ୍ଚ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ସକୁଣଗ୍ଗହଣଂ, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସେ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସ୍ସ ଭୋଜନସ୍ସ ଭୁତ୍ତତ୍ତା ଥେୟ୍ୟେନ ଭୁତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ।
ଇମଂ ପନ ଅତ୍ଥୱସଂ ଅଜାନନ୍ତା ୟେ ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, କାସାୱକଣ୍ଠା…ପେ॰… ନିରୟଂ ତେ ଉପପଜ୍ଜରେ କାସାୱକଣ୍ଠାତି କାସାୱେନ ୱେଠିତକଣ୍ଠା । ଏତ୍ତକମେୱ ଅରିୟଦ୍ଧଜଧାରଣମତ୍ତଂ, ସେସଂ ସାମଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଖୋ ପନାନନ୍ଦ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଗୋତ୍ରଭୁନୋ କାସାୱକଣ୍ଠା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପାପଧମ୍ମାତି ଲାମକଧମ୍ମା । ଅସଞ୍ଞତାତି କାୟାଦୀହି ଅସଞ୍ଞତା । ପାପାତି ଲାମକପୁଗ୍ଗଲା । ପାପେହି କମ୍ମେହୀତି ତେହି କରଣକାଲେ ଆଦୀନୱଂ ଅଦିସ୍ୱା କତେହି ପରୱଞ୍ଚନାଦୀହି ପାପକମ୍ମେହି । ନିରୟଂ ତେ ଉପପଜ୍ଜରେତି ନିରସ୍ସାଦଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ତେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି; ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟୋ ଅୟୋଗୁଳୋତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଚାୟଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅସଞ୍ଞତୋ ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଠିତୋ କୁହନାୟ ଲୋକଂ ୱଞ୍ଚକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମଂ ଅୟୋଗୁଳଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଅଜ୍ଝୋହରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୟଞ୍ଚେତଂ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୟୋଗୁଳଂ, ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଅୟୋଗୁଳୋୱ ଭୁତ୍ତୋ ସେୟ୍ୟୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ ପଣୀତତରୋ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ହି ଅୟୋଗୁଳସ୍ସ ଭୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ପରାୟେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣେନାପି ଦୁଜ୍ଜାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱତି । ଏୱଂ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡସ୍ସ ଭୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ପରାୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋତି, ଅୟଞ୍ହି କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋତି ।
ଏୱଂ ପାପକିରିୟାୟ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀନଂ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନେକପରିୟାୟେନ ୱିଗରହିତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭରତାୟ ଦୁପ୍ପୋସତାୟ…ପେ॰… ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନଭିଜାନ’’ନ୍ତି ଆଦିମାହ ।
ଏୱଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜୱସେନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅପରମ୍ପି ଅନୁପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ଥାୟ ଅଧିମାନୱତ୍ଥୁ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଞ୍ଚିଦଂ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ।
ଅଧିମାନୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୧୯୬. ତତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋତି ଅରହତ୍ତେ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଅଦିଟ୍ଠେୟେୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ଅମ୍ହେହି ଅରହତ୍ତ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା । ଏସ ନୟୋ ଅପ୍ପତ୍ତାଦୀସୁ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅପ୍ପତ୍ତେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅପ୍ପତ୍ତେ । ଅନଧିଗତେତି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅନଧିଗତେ; ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧେତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅସଚ୍ଛିକତେତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖକତେ । ଅଧିମାନେନାତି ଅଧିଗତମାନେନ; ‘‘ଅଧିଗତା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନମାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଧିକମାନେନ ୱା ଥଦ୍ଧମାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିଂସୂତି ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ; ‘‘ପତ୍ତଂ ଆୱୁସୋ ଅମ୍ହେହି ଅରହତ୍ତଂ, କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେସଂ ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସତ୍ତା କେୱଲଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସାନଂ ଅପରେନ ସମୟେନ ତଥାରୂପପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ରାଗାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି; ରାଗତ୍ଥାୟ ନମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ ।
ତଞ୍ଚଖୋ ଏତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଆପତ୍ତିପଞ୍ଞାପନେ ୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି; ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କସ୍ସ ପନାୟଂ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ତାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋ ହି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନକିଲେସଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଅରିୟଗୁଣପଟିୱେଧେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ । ତସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ‘‘ଅହଂ ସକଦାଗାମୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ଅଧିମାନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ହି ଅରିୟଗୁଣାଧିଗମେ ନିରାସୋୱ । ସୀଲୱତୋପି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିଦ୍ଦାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖସ୍ସ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ସୁଦ୍ଧସମଥଲାଭିଂ ୱା ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାଲାଭିଂ ୱା ଅନ୍ତରା ଠପେତି, ସୋ ହି ଦସପି ୱୀସତିପି ତିଂସମ୍ପି ୱସ୍ସାନି କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ‘‘ସକଦାଗାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନାଗାମୀ’’ତି ୱା ମଞ୍ଞତି । ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭିଂ ପନ ଅରହତ୍ତେୟେୱ ଠପେତି । ତସ୍ସ ହି ସମାଧିବଲେନ କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ୱିପସ୍ସନାବଲେନ ସଙ୍ଖାରା ସୁପରିଗ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ସଟ୍ଠିମ୍ପି ୱସ୍ସାନି ଅସୀତିମ୍ପି ୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସସତମ୍ପି କିଲେସା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଚାରୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ଅଠତ୍ୱାୱ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତୀତି ।
ସୱିଭଙ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୧୯୭.ଅନଭିଜାନନ୍ତି ନ ଅଭିଜାନଂ । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ଅନଭିଜାନଂ ସମୁଦାଚରତି, ସ୍ୱସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଞାଣେନ ଚ ଅସଚ୍ଛିକତୋତି ଅଭୂତୋ ହୋତି । ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଜାନନ୍ତୋ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ।
ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସାନଂ ଝାୟୀନଞ୍ଚେୱ ଅରିୟାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ । ଅତ୍ତୁପନାୟିକନ୍ତି ଅତ୍ତନି ତଂ ଉପନେତି, ଅତ୍ତାନଂ ୱା ତତ୍ଥ ଉପନେତୀତି ଅତ୍ତୁପନାୟିକୋ, ତଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ; ଏୱଂ କତ୍ୱା ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ୟସ୍ମା ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ସମାଧି ସମାପତ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀତି ଏୱଂ ଝାନାଦୟୋ ଅନେକଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେ ୱା କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନି ଉପନେତୀ’’ତି ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସଂ ଅକାସି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏତେ ଧମ୍ମା ମୟି ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସମୁଦାଚରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନି ଉପନେତି । ‘‘ଅହଂ ଏତେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମୁଦାଚରନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ତେସୁ ଉପନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞା ଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠମିୱ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ। ଅରିୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଉତ୍ତମଂ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଅରିୟଞାଣଦସ୍ସନଂ। ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥଂ ଅରିୟଞାଣଦସ୍ସନମେତ୍ଥ, ଝାନାଦିଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅଲଂ ୱା ଅରିୟଞାଣଦସ୍ସନମସ୍ସାତି ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୋ, ତଂ ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟେନ ଞାଣଦସ୍ସନେନ ସୋ ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଞାଣନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଦସ୍ସନନ୍ତି ୟଂ ଞାଣଂ ତଂ ଦସ୍ସନଂ; ୟଂ ଦସ୍ସନଂ ତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱିଜ୍ଜାସୀସେନ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରା ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଞା ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସମୁଦାଚରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ କତ୍ୱା ଆରୋଚେୟ୍ୟ । ଇତ୍ଥିୟା ୱାତିଆଦି ପନ ଆରୋଚେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ଏତେସଞ୍ହି ଆରୋଚିତେ ଆରୋଚିତଂ ହୋତି ନ ଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମାନଂ, ନାପି ପେତୟକ୍ଖତିରଚ୍ଛାନଗତାନନ୍ତି । ଇତି ଜାନାମି ଇତି ପସ୍ସାମୀତି ସମୁଦାଚରଣାକାରନିଦସ୍ସନମେତଂ । ପଦଭାଜନେ ପନସ୍ସ ‘‘ଜାନାମହଂ ଏତେ ଧମ୍ମେ, ପସ୍ସାମହଂ ଏତେ ଧମ୍ମେ’’ତି ଇଦଂ ତେସୁ ଝାନାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଜାନନପସ୍ସନାନଂ ପୱତ୍ତିଦୀପନଂ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ମେ ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ଅତ୍ତୁପନାୟିକଭାୱଦୀପନଂ।
୧୯୮.ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନାତି ଆପତ୍ତିପଟିଜାନନସମୟଦସ୍ସନମେତଂ । ଅୟଂ ପନ ଆରୋଚିତକ୍ଖଣେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଆପତ୍ତିଂ ପନ ଆପନ୍ନୋ ୟସ୍ମା ପରେନ ଚୋଦିତୋ ୱା ଅଚୋଦିତୋ ୱା ପଟିଜାନାତି; ତସ୍ମା ‘‘ସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନୋ ୱା ଅସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନେ ତାୱ – କିଂ ତେ ଅଧିଗତନ୍ତି ଅଧିଗମପୁଚ୍ଛା; ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ୱା କିଂ ତୟା ଅଧିଗତନ୍ତି । କିନ୍ତି ତେ ଅଧିଗତନ୍ତି ଉପାୟପୁଚ୍ଛା । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – କିଂ ତୟା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ, ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ? କିଂ ୱା ସମାଧିୱସେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା, ଉଦାହୁ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ? ତଥା କିଂ ରୂପେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା, ଉଦାହୁ ଅରୂପେ ? କିଂ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା, ଉଦାହୁ ବହିଦ୍ଧାତି ? କଦା ତେ ଅଧିଗତନ୍ତି କାଲପୁଚ୍ଛା । ପୁବ୍ବଣ୍ହମଜ୍ଝନ୍ହିକାଦୀସୁ କତରସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? କତ୍ଥ ତେ ଅଧିଗତନ୍ତି ଓକାସପୁଚ୍ଛା । କତରସ୍ମିଂ ଓକାସେ, କିଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ, ଦିୱାଟ୍ଠାନେ, ରୁକ୍ଖମୂଲେ, ମଣ୍ଡପେ, କତରସ୍ମିଂ ୱା ୱିହାରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତମେ ତେ କିଲେସା ପହୀନାତି ପହୀନକିଲେସପୁଚ୍ଛା । କତରମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ତୱ କିଲେସା ପହୀନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତମେସଂ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀତି ପଟିଲଦ୍ଧଧମ୍ମପୁଚ୍ଛା । ପଠମମଗ୍ଗାଦୀସୁ କତମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତ୍ୱଂ ଲାଭୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତସ୍ମା ଇଦାନି ଚେପି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ନ ସୋ ଏତ୍ତାୱତାୱ ସକ୍କାତବ୍ବୋ । ଇମେସୁ ପନ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସୋଧନତ୍ଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କିଂ ତେ ଅଧିଗତଂ, କିଂ ଝାନଂ, ଉଦାହୁ ୱିମୋକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ? ୟୋ ହି ୟେନ ଅଧିଗତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ତସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ମେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ତତୋ ‘‘କିନ୍ତି ତେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ କିଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ୱା ଆରମ୍ମଣେସୁ ରୂପାରୂପଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ କେନ ମୁଖେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା’’ତି ୟୋ ହି ୟସ୍ସାଭିନିୱେସୋ, ସୋ ତସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ମେ ଅଭିନିୱେସୋ ଏୱଂ ମୟା ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ତତୋ ‘‘କଦା ତେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘କିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହେ, ଉଦାହୁ ମଜ୍ଝନ୍ହିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କାଲେ’’ତି ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତକାଲୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ଅଧିଗତନ୍ତି ୱଦତି, ତତୋ ‘‘କତ୍ଥ ତେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘କିଂ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ, ଉଦାହୁ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଓକାସେ’’ତି ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତୋକାସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ସଚେ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ମେ ଓକାସେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ତତୋ ‘‘କତମେ ତେ କିଲେସା ପହୀନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘କିଂ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟାଦିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା’’ତି ସବ୍ବେସଞ୍ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗେନ ପହୀନକିଲେସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ସଚେ ‘‘ଇମେ ନାମ ମେ କିଲେସା ପହୀନା’’ତି ୱଦତି, ତତୋ ‘‘କତମେସଂ ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘କିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ, ଉଦାହୁ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବେସଂ ହି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଧମ୍ମା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ସଚେ ‘‘ଇମେସଂ ନାମାହଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲାଭୀ’’ତି ୱଦତି, ଏତ୍ତାୱତାପିସ୍ସ ୱଚନଂ ନ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ, ବହୁସ୍ସୁତା ହି ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାକୁସଲା ଭିକ୍ଖୂ ଇମାନି ଛ ଠାନାନି ସୋଧେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି ।
ଇମସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗମନପଟିପଦା ସୋଧେତବ୍ବା । ୟଦି ଆଗମନପଟିପଦା ନ ସୁଜ୍ଝତି, ‘‘ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନାମ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଅପନେତବ୍ବୋ । ୟଦି ପନସ୍ସ ଆଗମନପଟିପଦା ସୁଜ୍ଝତି, ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଲଗ୍ଗୋ ଆକାସେ ପାଣିସମେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତି ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦତି । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୟମୁନୋଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି; ଏୱମେୱ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତା ତେନ ଭଗୱତା ସାୱକାନଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା ସଂସନ୍ଦତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପଟିପଦା ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୯୬) ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ହୋତି ।
ଅପିଚ ଖୋ ନ ଏତ୍ତକେନାପି ସକ୍କାରୋ କାତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ସତୋ ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିସଦିସା ପଟିପଦା ହୋତି, ତସ୍ମା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ଉତ୍ତାସେତବ୍ବୋ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନାମ ଅସନିୟାପି ମତ୍ଥକେ ପତମାନାୟ ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା ଲୋମହଂସୋ ୱା ନ ହୋତି । ସଚସ୍ସ ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା ଲୋମହଂସୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଅରହା’’ତି ଅପନେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ଅଭୀରୂ ଅଚ୍ଛମ୍ଭୀ ଅନୁତ୍ରାସୀ ହୁତ୍ୱା ସୀହୋ ୱିୟ ନିସୀଦତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ପନ୍ନୱେୟ୍ୟାକରଣୋ ସମନ୍ତା ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀହି ପେସିତଂ ସକ୍କାରଂ ଅରହତୀତି ।
ପାପିଚ୍ଛୋତି ୟା ସା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋୱ ସମାନୋ ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ଇଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ପାପିଚ୍ଛା ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଇଚ୍ଛାପକତୋତି ତାୟ ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତୋ ଅଭିଭୂତୋ ପାରାଜିକୋ ହୁତ୍ୱା ।
ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଇଚ୍ଛମାନୋ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଅଭବ୍ବୋ ଝାନାଦୀନି ଅଧିଗନ୍ତୁଂ, ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ହିସ୍ସ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ ଚେୱ ହୋତି ମଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସାମଞ୍ଞଂ ଦୁପ୍ପରାମଟ୍ଠଂ ନିରୟାୟୁପକଡ୍ଢତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୧୧) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସିଥିଲୋ ହି ପରିବ୍ବାଜୋ, ଭିୟ୍ୟୋ ଆକିରତେ ରଜ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୧୩) । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ନ ହୋତି। ୟସ୍ମା ପନ ଗିହୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଦାନସରଣସୀଲସଂୱରାଦୀହି ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ୱା ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦୀହି ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ୱା ଆରାଧେତୁଂ ଭବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଗିହିଆଦିଭାୱୋ ୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଅପେକ୍ଖନତୋ ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧାପେକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱ ଚସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଗିହୀ ୱା ହୋତୁକାମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଭଣେୟ୍ୟ । କଥଂ ? ‘‘ଅଜାନମେୱଂ ଆୱୁସୋ ଅୱଚଂ ଜାନାମି, ଅପସ୍ସଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ୟଥା ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅଜାନମେୱଂ ଆୱୁସୋ ଅୱଚଂ ଜାନାମି, ଅପସ୍ସଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି ନାମାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନାହଂ ଏତେ ଧମ୍ମେ ଜାନାମୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତୁଚ୍ଛଂ ମୁସା ୱିଲପିନ୍ତି ଅହଂ ୱଚନତ୍ଥୱିରହତୋ ତୁଚ୍ଛଂ ୱଞ୍ଚନାଧିପ୍ପାୟତୋ ମୁସା ୱିଲପିଂ, ଅଭଣିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଦଭାଜନେ ପନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଅତ୍ଥମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁଚ୍ଛକଂ ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ପୁରିମେ ଉପାଦାୟାତି ପୁରିମାନି ତୀଣି ପାରାଜିକାନି ଆପନ୍ନେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଉପାଦାୟ । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଚ ପାକଟମେୱାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା
୧୯୯. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ପଦାନୁକ୍କମେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ପଦଭାଜନୀୟମ୍ହି ‘‘ଝାନଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ସମାଧି ସମାପତ୍ତି ଞାଣଦସ୍ସନଂ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀ’’ତି ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ୱିତ୍ଥାରେନ ଆପତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତନ୍ତି ଠପିତା । ସଙ୍ଖେପଦସ୍ସିତେ ଚ ଅତ୍ଥେ ନ ସବ୍ବେ ସବ୍ବାକାରେନ ନୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ନୟଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପୁନ ତଦେୱ ପଦଭାଜନଂ ମାତିକାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ଝାନନ୍ତି ପଠମଂ ଝାନଂ, ଦୁତିୟଂ ଝାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ମେତ୍ତାଝାନାଦୀନିପି ଅସୁଭଜ୍ଝାନାଦୀନିପି ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଜ୍ଝାନମ୍ପି ଲୋକିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହିତମେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିନ୍ତିପି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଜ୍ଝାନଂ, ମେତ୍ତାଝାନଂ, ଉପେକ୍ଖାଝାନଂ ଅସୁଭଜ୍ଝାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିଜ୍ଝାନଂ, ଲୋକିୟଜ୍ଝାନଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିପି ଭଣନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ୱିୱିଧେହି ୱା କିଲେସେହି ମୁତ୍ତୋତି ୱିମୋକ୍ଖୋ। ସୋ ପନାୟଂ ରାଗଦୋସମୋହେହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ। ରାଗଦୋସମୋହନିମିତ୍ତେହି ଅନିମିତ୍ତତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ। ରାଗଦୋସମୋହପଣିଧୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚିତ୍ତଂ ସମଂ ଆଦହତି ଆରମ୍ମଣେ ଠପେତୀତି ସମାଧି। ଅରିୟେହି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ସମାପତ୍ତି। ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିମୋକ୍ଖତ୍ତିକେନ ଚ ସମାଧିତ୍ତିକେନ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ସମାପତ୍ତିତ୍ତିକେନ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତି । ତେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇମସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋୱ ହୋତି ।
ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ଆସୱାନଂ ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକିସ୍ସାପି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇମିସ୍ସା ୱିଜ୍ଜାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ୱିଜ୍ଜାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ଭଣନ୍ତୋପି ‘ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ଭଣନ୍ତୋପି ପାରାଜିକୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗଭାୱନାପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରାୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ବଲାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀତି ୱଦତୋ ପାରାଜିକନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ଏୱଂ ଏକେକକୋଟ୍ଠାସୱସେନାପି ‘କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଏକେକଧମ୍ମୱସେନାପି ୱଦତୋ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତମ୍ପି ସମେତି । କସ୍ମା ? ମଗ୍ଗକ୍ଖଣୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟପି ଏକେକଫଲୱସେନ ପାରାଜିକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ରାଗସ୍ସ ପହାନନ୍ତିଆଦିତ୍ତିକେ କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ୱିନା ନତ୍ଥି, ତତିୟମଗ୍ଗେନ ହି କାମରାଗଦୋସାନଂ ପହାନଂ, ଚତୁତ୍ଥେନ ମୋହସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ରାଗୋ ମେ ପହୀନୋ’’ତିଆଦୀନି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ରାଗା ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣତାତିଆଦିତ୍ତିକେ ଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ରାଗା ମେ ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକମେୱ ।
ସୁଞ୍ଞାଗାରପଦଭାଜନେ ପନ ୟସ୍ମା ଝାନେନ ଅଘଟେତ୍ୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରମାମୀ’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ପାରାଜିକଂ ନାଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମେନ ଝାନେନ ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ଝାନେନ ଘଟେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ନାମ ଝାନେନ ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଅଭିରମାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଅୟମେୱ ପାରାଜିକୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟାଚ ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣମନୋମୟିଦ୍ଧିଇଦ୍ଧିୱିଧଦିବ୍ବସୋତଚେତୋପରିୟଞାଣଭେଦା ପଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜା ନ ଆଗତା, ତାସୁ ଏକା ୱିପସ୍ସନାୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ସେସା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତିପି ‘‘ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତିପି ୱଦତୋ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ପନ ଭଣତି – ‘‘ଇତରାପି ଚତସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଞାଣେନ ଅଘଟିତା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂ ନ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘ମନୋମୟସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହି, ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ, ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା, ଚେତୋପରିୟସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତଂ ତସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକେହେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ – ‘‘ଆଚରିୟୋ ନ ଆଭିଧମ୍ମିକୋ ଭୁମ୍ମନ୍ତରଂ ନ ଜାନାତି, ଅଭିଞ୍ଞା ନାମ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକୋୱ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମୋ, ଝାନେନେୱ ଇଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ମନୋମୟସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ୱା ‘ମନୋମୟଞାଣସ୍ସ ଲାଭୀମ୍ହୀ’ତି ୱା ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ୱଦତୁ ପାରାଜିକମେୱା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ନିବ୍ବାନଂ ପାଳିୟା ଅନାଗତଂ, ଅଥ ଖୋ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ମେ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ୱା ୱଦତୋ ପାରାଜିକମେୱ । କସ୍ମା ? ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତା । ତଥା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ ପଟିୱିଦ୍ଧାନି ମୟା’’ତି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକମେୱ । କସ୍ମା ? ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋତି ହି ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ତିସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଚତୂସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କ୍ରିୟତୋ ଚତୂସୁ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଏତେସୁ ଚେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଚତୂସୁ ଫଲେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୭୪୬) ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱା, ‘‘ନିରୁତ୍ତି…ପେ॰… ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଲୋକିୟଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ତାୱ ସୀସଂ ଓତରତି । ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ପାରାଜିକଂ ହୋତି । ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋମ୍ହୀତି ଅୱିସେସେନାପି ୱଦତୋ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁନ୍ଦିୟମ୍ପି ‘‘ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, ଏତ୍ତାୱତା ସୀସଂ ନ ଓତରତି, ଏତ୍ତାୱତା ନ ପାରାଜିକ’’ନ୍ତି ୱିଚାରିତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞଂ ପମାଣଂ କାତୁନ୍ତି ।
‘‘ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଲାଭୀମ୍ହାହଂ ତସ୍ସା’’ତି ୱା ୱଦତୋପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ନେୱ ଲୋକିୟତ୍ତା ନ ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ତାତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ନିରୋଧଂ ନାମ ଅନାଗାମୀ ୱା ଖୀଣାସୱୋ ୱା ସମାପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ମଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରୋତି, ସୋ ଚ ନଂ ତଥା ଜାନାତି, ପାରାଜିକନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।
‘‘ଅତୀତଭୱେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ସୋତାପନ୍ନୋମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତୋପି ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ହି ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ସୀସଂ ନ ଓତରତୀତି । ସଙ୍ଖେପଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଅତୀତେ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତୋ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, କୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତା ଇଧ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତ୍ତାତି କେଚି ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଅତୀତତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କଥେନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
ସୁଦ୍ଧିକୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୨୦୦. ଏୱଂ ଝାନାଦୀନି ଦସ ମାତିକାପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପନ୍ତୋ ୟଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦଂ ଭଣତି, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ୱସେନ ଚକ୍କପେୟ୍ୟାଲଂ ବନ୍ଧନ୍ତୋ ଉଲ୍ଲପନାକାରଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀହାକାରେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧିକୱାରୋ ୱତ୍ତୁକାମୱାରୋ ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତୱାରୋତି ତୟୋ ମହାୱାରା । ତେସୁ ସୁଦ୍ଧିକୱାରେ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ମୋହା ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣପଦଂ, ତାୱ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପଦେ ସମାପଜ୍ଜିଂ, ସମାପଜ୍ଜାମି, ସମାପନ୍ନୋ, ଲାଭୀମ୍ହି, ୱସୀମ୍ହି, ସଚ୍ଛିକତଂ ମୟାତି ଇମେସୁ ଛସୁ ପଦେସୁ ଏକମେକଂ ପଦଂ ତୀହାକାରେହି, ଚତୂହି, ପଞ୍ଚହି, ଛହି, ସତ୍ତହାକାରେହୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିକନୟୋ ନାମ ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ପଠମଞ୍ଚ ଝାନଂ, ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଝାନନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକମେକଂ ପଦଂ ଘଟେନ୍ତେନ ସବ୍ବପଦାନି ଘଟେତ୍ୱା ତେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ ଖଣ୍ଡଚକ୍କଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ନ ୟୋଜିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଖଣ୍ଡଚକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଝାନଂ, ତତିୟଞ୍ଚ ଝାନନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକମେକଂ ପଦଂ ଘଟେତ୍ୱା ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ ବଦ୍ଧଚକ୍କଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ୟଥା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ସଦ୍ଧିଂ, ଏୱଂ ତତିୟଜ୍ଝାନାଦୀହିପି ସଦ୍ଧିଂ, ଏକମେକଂ ପଦଂ ଘଟେତ୍ୱା ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଏକୂନତିଂସ ବଦ୍ଧଚକ୍କାନି ୱତ୍ୱା ଏକମୂଲକନୟୋ ନିଟ୍ଠାପିତୋ । ପାଠୋ ପନ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଥା ଚ ଏକମୂଲକୋ, ଏୱଂ ଦୁମୂଲକାଦୟୋପି ସବ୍ବମୂଲକପରିୟୋସାନା ଚତୁନ୍ନଂ ସତାନଂ ଉପରି ପଞ୍ଚତିଂସ ନୟା ୱୁତ୍ତା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦ୍ୱିମୂଲକା ଏକୂନତିଂସ, ତିମୂଲକା ଅଟ୍ଠୱୀସ, ଚତୁମୂଲକା ସତ୍ତୱୀସ; ଏୱଂ ପଞ୍ଚମୂଲକାଦୟୋପି ଏକେକଂ ଊନଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ତିଂସମୂଲକା, ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଠେ ପନ ତେସଂ ନାମମ୍ପି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବମୂଲକ’’ନ୍ତି ତିଂସମୂଲକନୟୋ ଏକୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ସୁଞ୍ଞାଗାରପଦଂ ଝାନେନ ଅଘଟିତଂ ସୀସଂ ନ ଓତରତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ମୋହା ଚିତ୍ତଂ ୱିନୀୱରଣପଦପରିୟୋସାନାୟେୱ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ପଟିପାଟିୟା ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀହି ଘଟେତ୍ୱା ୱା ଅଘଟେତ୍ୱା ୱା ସମାପଜ୍ଜିନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉଲ୍ଲପତୋ ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି, ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ।
ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ଚ ପନେତସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧିକମହାୱାରେ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ତୀହାକାରେହୀତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତେହି ତୀହି କାରଣେହି । ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ଭଣମାନସ୍ସ ହୋତି । ଭଣିତସ୍ସ ହୋତୀତି ଭଣିତେ ଅସ୍ସ ହୋତି, ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଭଣିତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତୱତୋ ନିଟ୍ଠିତୱଚନସ୍ସ ହୋତୀତି । ୟୋ ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଜାନାତି, ଭଣନ୍ତୋପି ଜାନାତି, ପଚ୍ଛାପି ଜାନାତି, ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ସୋ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । କିଞ୍ଚାପି ଦସ୍ସିତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ପୁଚ୍ଛା ତାୱ ହୋତି ‘‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’ନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’ନ୍ତି ପଚ୍ଛାଭାଗୋ ନତ୍ଥି, ୱୁତ୍ତମତ୍ତମେୱ ହି କୋଚି ପମୁସ୍ସତି, କିଂ ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ହୋତି, ନ ହୋତୀ’’ତି ? ସା ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା – ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚ ଭଣନ୍ତସ୍ସ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଚ ଜାନତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ନ ଭୱିତୁଂ । ସଚେପି ନ ହୋତି ପାରାଜିକମେୱ । ପୁରିମମେୱ ହି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ପମାଣଂ । ୟସ୍ସାପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଭଣନ୍ତୋ ପନ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଜାନାତି, ଭଣିତେପି ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ସୋ ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବଭାଗୋ ହି ପମାଣତରୋ । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଦୱା ଭଣିତଂ ୱା ରୱା ଭଣିତଂ ୱା ହୋତୀ’’ତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ତଂଞାଣତା ଚ ଞାଣସମୋଧାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ । ତଂଞାଣତା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବାତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ତେନେୱ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଚ ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ଚ ଜାନାତୀତି ଏୱଂ ଏକଚିତ୍ତେନେୱ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଜାନାତୀତି ଅୟଂ ତଂଞ୍ଞଣତା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା, ନ ହି ସକ୍କା ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁଂ ୟଥା ନ ସକ୍କା ତେନେୱ ଅସିନା ସୋ ଅସି ଛିନ୍ଦିତୁନ୍ତି । ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଥା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ପମାଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗୋୱ, ତସ୍ମିଂ ସତି ନ ହେସ୍ସତି ।
ସେସଦ୍ୱୟନ୍ତି ନତ୍ଥେତ, ମିତି ୱାଚା ତିୱଙ୍ଗିକା’’ତି ॥
‘‘ଞାଣସମୋଧାନଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏତାନି ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଇଦଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ନାମ –
ଅନିରୁଦ୍ଧମ୍ହି ପଠମେ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଚ୍ଛିମଂ ।
ନିରନ୍ତରୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଏକଂ ୱିୟ ପକାସତି ॥
ଇତୋ ପରଂ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତି ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭଣତି, ୟସ୍ମା ସୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥେୱାୟଂ ଲଦ୍ଧି । ତଥା ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି ଏୱମସ୍ସ ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚ । ଏୱଂସଭାୱମେୱ ଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ପଠମଂ ଝାନ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ମୁସା ୱତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଖନ୍ତିଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ରୁଚିଂ ୱା, ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱଂ ୱା ୱିନିଧାୟ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଭୂତଂ କତ୍ୱା ଭଣତି, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ୱସେନ ଅଙ୍ଗଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୂହାକାରେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୱାରେ ଚ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମୁସାୱାଦୋ’’ତି (ପଟି॰ ୩୨୮) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞୋପି ଇଧ ‘‘ଅଟ୍ଠହାକାରେହୀ’’ତି ଏକୋ ନୟୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ବଲୱଧମ୍ମୱିନିଧାନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନିଧାୟ ଖନ୍ତିନ୍ତିଆଦୀନି ତତୋ ଦୁବ୍ବଲଦୁବ୍ବଲାନଂ ୱିନିଧାନୱସେନ । ୱିନିଧାୟ ସଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଧମ୍ମୱିନିଧାନଂ । ସଞ୍ଞାମତ୍ତମ୍ପି ନାମ ଅୱିନିଧାୟ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ଅନାଗତୱଚନେନ ପାରାଜିକଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମାପଜ୍ଜି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଅତୀତୱତ୍ତମାନପଦାନେୱ ପାଠେ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୨୦୭. ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧିକମହାୱାରେ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ନ ହେତ୍ଥ ତଂ ଅତ୍ଥି – ୟଂ ଇମିନା ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ନ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ଠପେତ୍ୱା କିଲେସପ୍ପହାନପଦସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ରାଗୋ ମେ ଚତ୍ତୋ ୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ । ସ୍ୱାୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ଏତ୍ଥ ହି ଚତ୍ତୋତି ଇଦଂ ସକଭାୱପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ତୋତି ଇଦଂ ପୁନ ଅନାଦିୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ । ମୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ସନ୍ତତିତୋ ୱିମୋଚନୱସେନ । ପହୀନୋତି ଇଦଂ ମୁତ୍ତସ୍ସାପି କ୍ୱଚି ଅନୱଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠୋତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ଆଦିନ୍ନପୁବ୍ବସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନ । ଉକ୍ଖେଟିତୋତି ଇଦଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଉତ୍ତାସିତତ୍ତା ପୁନ ଅନଲ୍ଲୀୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ। ସମୁକ୍ଖେଟିତୋତି ଇଦଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉତ୍ତାସେତ୍ୱା ଅଣୁସହଗତସ୍ସାପି ପୁନ ଅନଲ୍ଲୀୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
ସୁଦ୍ଧିକୱାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱତ୍ତୁକାମୱାରକଥା
୨୧୫. ୱତ୍ତୁକାମୱାରେପି ‘‘ତୀହାକାରେହୀ’’ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ, ୱାରପେୟ୍ୟାଲପ୍ପଭେଦୋ ଚ ସବ୍ବୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଞ୍ହି ୟଂ ‘‘ମୟା ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ତୁକାମେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଓକାସଗୱେସକାନଂ ପାପପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଓକାସନିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥେୱ ହି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନପଦେସୁ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ୱଦନ୍ତୋପି ଖେତ୍ତେ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାତକୋୱ ହୋତି; ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମପଦେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ୱଦନ୍ତୋପି ଖେତ୍ତେ ଓତିଣ୍ଣତ୍ତା ପାରାଜିକୋୱ ହୋତି । ସଚେ ୟସ୍ସ ୱଦତି, ସୋ ତମତ୍ଥଂ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି । ଜାନନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ସୀସଂ ନ ଓତରତି । ଇଦଂ ଅଭୂତାରୋଚନଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟପି ଓତରତି । ୟୋ ହି ହତ୍ଥୱିକାରାଦୀହିପି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଚୋପନେହି ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଥେ ଠିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆରୋଚେତି, ସୋ ଚ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ପାରାଜିକୋୱ ହୋତି । ଅଥ ପନ ୟସ୍ସ ଆରୋଚେତି, ସୋ ନ ଜାନାତି ‘‘କି ଅୟଂ ଭଣତୀ’’ତି, ସଂସୟଂ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ଚିରଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୱା ପଚ୍ଛା ଜାନାତି, ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଝାନାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଗମୱସେନ ୱା ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ୱା ନ ଜାନାତି, କେୱଲଂ ଝାନନ୍ତି ୱା ୱିମୋକ୍ଖୋତି ୱା ୱଚନମତ୍ତମେୱ ସୁତଂ ହୋତି, ସୋପି ତେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଝାନଂ କିର ସମାପଜ୍ଜିନ୍ତି ଏସ ୱଦତୀ’’ତି ୟଦି ଏତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ଜାନାତି, ଜାନାତିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେ ପାରାଜିକମେୱ । ସେସୋ ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ବହୂନଂ ୱା ନିୟମିତାନିୟମିତୱସେନ ୱିସେସୋ ସବ୍ବୋ ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ୱତ୍ତୁକାମୱାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତୱାରକଥା
୨୨୦. ପଚ୍ଚୟପଟିସଂୟୁତ୍ତୱାରେପି – ସବ୍ବଂ ୱାରପେୟ୍ୟାଲଭେଦଂ ପୁବ୍ବେ ଆଗତପଦାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞତ୍ୱା ପାଳିକ୍କମୋ ତାୱ ଏୱଂ ଜାନିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସି, ୟୋ ତେ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ୟୋ ତେ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ୟୋ ତେ ସେନାସନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ୟୋ ତେ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜୀ’’ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନୱାରା, ‘‘ୟେନ ତେ ୱିହାରୋ ପରିଭୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚ କରଣୱଚନୱାରା, ‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ଆଗମ୍ମ ୱିହାରଂ ଅଦାସୀ’’ତିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଉପୟୋଗୱଚନୱାରା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ୱସେନ ଇଧ ୱୁତ୍ତେନ ସୁଞ୍ଞାଗାରପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱାରପେୟ୍ୟାଲଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ, ୟେନ ତେ ୱିହାରୋ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ଆଗମ୍ମ ୱିହାର’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଚ ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେପି ଇଧ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅପଟିୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅନାପତ୍ତିଭେଦକଥା
ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଧିମାନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଧିମାନେନାତି ଅଧିଗତମାନେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି କୋହଞ୍ଞେ ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଅଠତ୍ୱା ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟାଏୱ । ଇଧ ପନ ଆଦିକମ୍ମିକା ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ । ତେସଂ ଅନାପତ୍ତୀତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱଚୀଭେଦେନ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, ଉଭୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନଂ ହସନ୍ତୋପି ହି ସୋମନସ୍ସିକୋ ଉଲ୍ଲପତି ଭାୟନ୍ତୋପି ମଜ୍ଝତ୍ତୋପୀତି ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା
୨୨୩. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ – ଅଧିମାନୱତ୍ଥୁ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଦୁତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ପଣିଧାୟାତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା । ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତଂ ମଂ ଜନୋ ଅରହତ୍ତେ ୱା ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ୱା ସମ୍ଭାୱେସ୍ସତି, ତତୋ ଲୋକସ୍ସ ସକ୍କତୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଗରୁକତୋ ମାନିତୋ ପୂଜିତୋତି । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଣିଧାୟ ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଥା ଅରଞ୍ଞେ କୁଟିକରଣଚଙ୍କମନନିସୀଦନନିୱାସନପାୱୁରଣାଦୀସୁ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅରଞ୍ଞେ ନ ୱସିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱସନ୍ତୋ ହି ସମ୍ଭାୱନଂ ଲଭତୁ ୱା ମା ୱା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ସମାଦିନ୍ନଧୁତଙ୍ଗୋ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗଂ ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଗାମନ୍ତେ ମେ ୱସତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିପତି, ଅରଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ନ ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ନାମ ଭଗୱତା ପସତ୍ଥୋ, ମୟି ଚ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତେ ବହୂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଗାମନ୍ତଂ ହିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଅନୱଜ୍ଜୱାସଂ ୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ ।
ତତିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି – ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀନି ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିୱାସନପାରୁପନକିଚ୍ଚତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଭୋଜନପରିୟୋସାନଂ ତାୱ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସମ୍ଭାୱନଂ ଲଭତୁ ୱା ମା ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଖନ୍ଧକୱତ୍ତସେଖିୟୱତ୍ତପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ପନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱା ପାସାଦିକେହି ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମାଦୀହି ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମୱତ୍ଥୂସୁ – ‘‘ୟୋ ତେ ୱିହାରେ ୱସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ତୁପନାୟିକମେୱ ହି ସମୁଦାଚରନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଣିଧାୟ ଚଙ୍କମୀତିଆଦୀନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ ।
ସଂୟୋଜନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ସଂୟୋଜନା ପହୀନାତିପି ‘‘ଦସ ସଂୟୋଜନା ପହୀନା’’ତିପି ‘‘ଏକଂ ସଂୟୋଜନଂ ପହୀନ’’ନ୍ତିପି ୱଦତୋ କିଲେସପ୍ପହାନମେୱ ଆରୋଚିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପାରାଜିକଂ ।
୨୨୪. ରହୋୱତ୍ଥୂସୁ – ରହୋ ଉଲ୍ଲପତୀତି ‘‘ରହୋଗତୋ ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ନ ମନସା ଚିନ୍ତିତମେୱ କରୋତି । ତେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱିହାରୱତ୍ଥୁଉପଟ୍ଠାନୱତ୍ଥୁ ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୨୨୫. ନ ଦୁକ୍କରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ – ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି – ‘‘ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାୱ ଭଗୱତୋ ସାୱକା’’ତି । ତେନାହ – ‘‘ୟେ ଖୋ ତେ ଭଗୱତୋ ସାୱକା ତେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ସୀଲୱତା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକେନ ନ ଦୁକ୍କରଂ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ, ପଟିବଲୋ ସୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ୱୀରିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଆରାଧନୀୟୋତି ସକ୍କା ଆରାଧେତୁଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ମଚ୍ଚୁୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ୟସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଭାୟେୟ୍ୟ । ମୟ୍ହଂ ପନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରୱତ୍ଥୁକାନି ପରିସୁଦ୍ଧାନି ସୀଲାନି, ସ୍ୱାହଂ କିଂ ମରଣସ୍ସ ଭାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ନାହଂ ଆୱୁସୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ଭାୟାମୀ’’ତି ଆହ । ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ୱିପ୍ପଟିସାରୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ୱୀରିୟୱତ୍ଥୁସଦିସାନେୱ ।
ୱେଦନାୱତ୍ଥୂସୁପଠମସ୍ମିଂ ତାୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା ‘‘ନାୱୁସୋ ସକ୍କା ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ଅଧିୱାସେତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଦୁତିୟେ ପନ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ନାୱୁସୋ ସକ୍କା ପୁଥୁଜ୍ଜନେନା’’ତି ପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
୨୨୬.ବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୂସୁସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ କେୱଲଂ ‘‘ଆୟନ୍ତୁ ଭୋନ୍ତୋ ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ୟଂ ୟଂ ପନସ୍ସ ୱଚନଂ ମୁଖତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବଂ ‘‘ଅରହନ୍ତାନଂ ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେଥ, ପାଦୋଦକଂ ଦେଥ, ଅରହନ୍ତୋ ପାଦେ ଧୋୱନ୍ତୂ’’ତି ଅରହନ୍ତୱାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତଂୟେୱ । ତଂ ପନସ୍ସ ପସାଦଭଞ୍ଞଂ ସଦ୍ଧାଚରିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାବଲେନ ସମୁସ୍ସାହିତସ୍ସ ୱଚନଂ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସାଦଭଞ୍ଞେ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ନ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠେନେୱ ପଚ୍ଚୟା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ‘‘ଅରହତ୍ତସମ୍ପାପିକଂ ପଟିପଦଂ ପରିପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋତି ।
ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣୱତ୍ଥୂନିସଂୟୋଜନୱତ୍ଥୁସଦିସାନେୱ । ଅଗାରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗିହିଭାୱେ ଅନତ୍ଥିକତାୟ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଖୋ ଆୱୁସୋ ମାଦିସୋ’’ତି ଆହ, ନ ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟେନ । ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
୨୨୭.ଆୱଟକାମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଚ କିଲେସକାମେସୁ ଚ ଲୋକିୟେନେୱ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ନିରପେକ୍ଖୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଆୱଟା ମେ ଆୱୁସୋ କାମା’’ତି ଆହ । ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଆୱଟାତି ଆୱାରିତା ନିୱାରିତା, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଭିରତିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସାସନେ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତଭାୱେନ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀସୁ ଚ ଅଭିରତଭାୱେନ ‘‘ଅଭିରତୋ ଅହଂ ଆୱୁସୋ ପରମାୟ ଅଭିରତିୟା’’ତି ଆହ, ନ ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟେନ । ତେନସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ପକ୍କମନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟୋ ଇମମ୍ହା ଆୱାସା ପଠମଂ ପକ୍କମିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଆୱାସଂ ୱା ମଣ୍ଡପଂ ୱା ସୀମଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତାୟ କତିକାୟ ୟୋ ‘‘ମଂ ଅରହାତି ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ତମ୍ହା ଠାନା ପଠମଂ ପକ୍କମତି, ପାରାଜିକୋ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱା କିଚ୍ଚେନ ମାତାପିତୂନଂ ୱା କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଭିକ୍ଖାଚାରତ୍ଥଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତାଦିସେନ କରଣୀୟେନ ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେପିସ୍ସ ଏୱଂ ଗତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛାଚାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘ନ ଦାନାହଂ ତତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମି ଏୱଂ ମଂ ଅରହାତି ସମ୍ଭାୱେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ।
ୟୋପି କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟମନସିକାରାଦିୱସେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଚୋରାଦୀହି ୱା ଅନୁବଦ୍ଧୋ ମେଘଂ ୱା ଉଟ୍ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୋୱସ୍ସକଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ତଂ ଠାନଂ ଅତିକ୍କମତି, ଅନାପତ୍ତି । ୟାନେନ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପାରାଜିକଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପଦଗମନେନେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ତମ୍ପି ୟେହି ସହ କତିକା କତା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅପୁବ୍ବଂଅଚରିମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ହି ସବ୍ବେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ରକ୍ଖନ୍ତି । ସଚେପି ମଣ୍ଡପରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଏତ୍ଥ ନିସୀଦତି ୱା ଚଙ୍କମତି ୱା, ତଂ ଅରହାତି ଜାନିସ୍ସାମ’’ ପୁପ୍ଫାନି ୱା ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଇମାନି ଗହେତ୍ୱା ପୂଜଂ କରିସ୍ସତି, ତଂ ଅରହାତି ଜାନିସ୍ସାମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କତିକା କତା ହୋତି, ତତ୍ରାପି ଇଚ୍ଛାଚାରୱସେନ ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ । ସଚେପି ଉପାସକେନ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱିହାରୋ ୱା କତୋ ହୋତି, ଚୀୱରାଦୀନି ୱା ଠପିତାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ୟେ ଅରହନ୍ତୋ ତେ ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତୁ, ଚୀୱରାଦୀନି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି । ତତ୍ରାପି ଇଚ୍ଛାଚାରୱସେନ ୱସନ୍ତସ୍ସ ୱା ଚୀୱରାଦୀନି ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାରାଜିକମେୱ। ଏତଂ ପନ ଅଧମ୍ମିକକତିକୱତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ନ କାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଏୱରୂପଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ତେମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ସବ୍ବେୱ ଆରଞ୍ଞକା ହୋନ୍ତୁ, ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗାଦିଅୱସେସଧୁତଙ୍ଗଧରା ୱା ଅଥ ୱା ସବ୍ବେୱ ଖୀଣାସୱା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଏୱମାଦି । ନାନାୱେରଜ୍ଜକା ହି ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ତତ୍ଥ କେଚି ଦୁବ୍ବଲା ଅପ୍ପଥାମା ଏୱରୂପଂ ୱତ୍ତଂ ଅନୁପାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱରୂପମ୍ପି ୱତ୍ତଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ‘‘ଇମଂ ତେମାସଂ ସବ୍ବେହେୱ ନ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ, ନ ପରିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ପବ୍ବାଜେତବ୍ବଂ, ମୂଗବ୍ବତଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ, ବହି ସୀମଟ୍ଠସ୍ସାପି ସଙ୍ଘଲାଭୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ପନ ନ କାତବ୍ବମେୱ ।
୨୨୮.ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେ ୟ୍ୱାୟଂ ଆୟସ୍ମା ଚ ଲକ୍ଖଣୋତି ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ଜଟିଲସହସ୍ସସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟାୱସାନେ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଏକୋ ମହାସାୱକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନେସ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନେନ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରେନ ବ୍ରହ୍ମସମେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ମା ଲକ୍ଖଣୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ପନ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ।
ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ମନ୍ଦହସିତଂ ପାତୁଅକାସି, ପକାସୟି ଦସ୍ସେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ? ଉପରି ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକଂ ଏକଂ ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା, ନ ପସାଦଚକ୍ଖୁନା । ପସାଦଚକ୍ଖୁସ୍ସ ହି ଏତେ ଅତ୍ତଭାୱା ନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱରୂପଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞେ କାତବ୍ବେ କସ୍ମା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ? ଅତ୍ତନୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିସମନୁସ୍ସରଣତୋ । ତଞ୍ହି ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚେନ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବା ଏୱରୂପା ଅତ୍ତଭାୱା ମୁତ୍ତୋ ଅହଂ, ଲାଭା ୱତ ମେ, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତି, ୟୋ ‘କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ; ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ଦେସେସି, ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱତ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ଦେସେନ୍ତି, ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ସରିତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି । ୟସ୍ମା ପନ ଖୀଣାସୱା ନାମ ନ ଅକାରଣା ସିତଂ ପାତୁକରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଆୱୁସୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ ସିତସ୍ସ ପାତୁକମ୍ମାୟା’’ତି । ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ୟେହି ଅୟଂ ଉପପତ୍ତି ସାମଂ ଅଦିଟ୍ଠା, ତେ ଦୁସ୍ସଦ୍ଧାପୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ବ୍ୟାକାତୁକାମତାୟ ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ। ତତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଇଧାହଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ୟାକାସି ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକନ୍ତି ସେତଂ ନିମ୍ମଂସଲୋହିତଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ । ଗିଜ୍ଝାପି କାକାପି କୁଲଲାପୀତି ଏତେପି ୟକ୍ଖଗିଜ୍ଝା ଚେୱ ୟକ୍ଖକାକା ଚ ୟକ୍ଖକୁଲଲା ଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ପାକତିକାନଂ ପନ ଗିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଆପାଥମ୍ପି ଏତଂ ରୂପଂ ନାଗଚ୍ଛତି । ଅନୁପତିତ୍ୱା ଅନୁପତିତ୍ୱାତି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା । ୱିତୁଡେନ୍ତୀତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିତୁଦେନ୍ତୀତି ୱା ପାଠୋ, ଅସିଧାରୂପମେହି ତିଖିଣେହି ଲୋହତୁଣ୍ଡେହି ୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ସୁଦଂ ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ସା ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକା ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ ଆତୁରସ୍ସରଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭୱନତ୍ଥଂ କିର ୟୋଜନପ୍ପମାଣାପି ତାଦିସା ଅତ୍ତଭାୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ପସାଦୁସ୍ସଦା ଚ ହୋନ୍ତି ପକ୍କଗଣ୍ଡସଦିସା; ତସ୍ମା ସା ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକା ବଲୱୱେଦନାତୁରା ତାଦିସଂ ସରମକାସୀତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ‘‘ୱଟ୍ଟଗାମିକସତ୍ତା ନାମ ଏୱରୂପା ଅତ୍ତଭାୱା ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଆୱୁସୋ ଏତଦହୋସି; ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ୟେସଂ ସା ପେତୂପପତ୍ତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖା, ତେ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି। ଭଗୱା ପନ ଥେରସ୍ସାନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଭୂତା ୱତ ଭିକ୍ଖୱେ ସାୱକା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ଭୂତଂ ଜାତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତେସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଭୂତା; ଭୂତଚକ୍ଖୁକା ଉପ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖୁକା, ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ୟତ୍ରାତି କାରଣୱଚନଂ । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୟୋଜନା; ୟସ୍ମା ନାମ ସାୱକୋପି ଏୱରୂପଂ ଞସ୍ସତି ୱା ଦକ୍ଖତି ୱା ସକ୍ଖିଂ ୱା କରିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁଭୂତା ୱତ ଭିକ୍ଖୱେ ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି, ଞାଣଭୂତା ୱତ ଭିକ୍ଖୱେ ସାୱକା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ।
ପୁବ୍ବେୱ ମେ ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣପ୍ପଟିୱେଧେନ ଅପ୍ପମାଣେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପ୍ପମାଣେ ସତ୍ତନିକାୟେ ଭୱଗତିୟୋନିଠିତିନିୱାସେ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତେନ ମୟା ପୁବ୍ବେୱ ସୋ ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ୱଦତି ।
ଗୋଘାତକୋତି ଗାୱୋ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିତୋ ମଂସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଜୀୱିକକପ୍ପନକସତ୍ତୋ । ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନାତି ତସ୍ସ ନାନାଚେତନାହି ଆୟୂହିତସ୍ସ ଅପରାପରିୟକମ୍ମସ୍ସ । ତତ୍ର ହି ୟାୟ ଚେତନାୟ ନରକେ ପଟିସନ୍ଧି ଜନିତା, ତସ୍ସା ୱିପାକେ ପରିକ୍ଖୀଣେ ଅୱସେସକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ପେତାଦୀସୁ ପଟିସନ୍ଧି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସା ପଟିସନ୍ଧି କମ୍ମସଭାଗତାୟ ୱା ଆରମ୍ମଣସଭାଗତାୟ ୱା ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ଚ ସତ୍ତୋ ଏୱଂ ଉପପନ୍ନୋ । ତେନାହ – ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି । ତସ୍ସ କିର ନରକା ଚୱନକାଲେ ନିମ୍ମଂସକତାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠିରାସି ଏୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମ୍ପି ତଂ କମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାକଟଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକପେତୋ ଜାତୋ ।
୨୨୯. ମଂସପେସିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗୋଘାତକୋତି ଗୋମଂସପେସିୟୋ କତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୂରୱିକ୍କୟେନ ଅନେକାନି ୱସ୍ସାନି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ତେନସ୍ସ ନରକା ଚୱନକାଲେ ମଂସପେସିୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ମଂସପେସିପେତୋ ଜାତୋ ।
ମଂସପିଣ୍ଡୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ସାକୁଣିକୋ ସକୁଣେ ଗହେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନକାଲେ ନିପ୍ପକ୍ଖଚମ୍ମେ ମଂସପିଣ୍ଡମତ୍ତେ କତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ତେନସ୍ସ ନରକା ଚୱନକାଲେ ମଂସପିଣ୍ଡୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ମଂସପିଣ୍ଡପେତୋ ଜାତୋ ।
ନିଚ୍ଛୱିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଓରବ୍ଭିକସ୍ସ ଏଳକେ ୱଧିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମ୍ମେ କତ୍ୱା କପ୍ପିତଜୀୱିକସ୍ସ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିଚ୍ଚମ୍ମଂ ଏଳକସରୀରଂ ନିମିତ୍ତମହୋସି । ସୋ ନିଚ୍ଛୱିପେତୋ ଜାତୋ ।
ଅସିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ସୂକରିକୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ନିୱାପପୁଟ୍ଠେ ସୂକରେ ଅସିନା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ତେନସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଅସିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ ।
ସତ୍ତିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ମାଗୱିକୋ ଏକଂ ମିଗଞ୍ଚ ସତ୍ତିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ମିଗସ୍ସ ସମୀପଂ ଆଗତାଗତେ ମିଗେ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେସି, ତସ୍ସ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝନକଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ସତ୍ତିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ ।
ଉସୁଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାରଣିକୋତି ରାଜାପରାଧିକେ ଅନେକାହି କାରଣାହି ପୀଳେତ୍ୱା ଅୱସାନେ କଣ୍ଡେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରଣକପୁରିସୋ । ସୋ କିର ଅସୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିଦ୍ଧୋ ମରତୀତି ଞତ୍ୱାୱ ୱିଜ୍ଝତି । ତସ୍ସେୱଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ନରକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତତୋ ପକ୍କାୱସେସେନ ଇଧୂପପତ୍ତିକାଲେ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝନଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଉସୁଲୋମପେତୋ ଜାତୋ ।
ସୂଚିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସାରଥୀତି ଅସ୍ସଦମକୋ । ଗୋଦମକୋତିପି କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପତୋଦସୂଚିୟା ୱିଜ୍ଝନଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ସୂଚିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ ।
ଦୁତିୟସୂଚିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୂଚକୋତି ପେସୁଞ୍ଞକାରକୋ। ସୋ କିର ମନୁସ୍ସେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦି । ରାଜକୁଲେ ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ଇମଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଇମିନା ଇଦଂ ନାମ କତ’’ନ୍ତି ସୂଚେତ୍ୱା ସୂଚେତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସି । ତସ୍ମା ୟଥାନେନ ସୂଚେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଭିନ୍ନା, ତଥା ସୂଚୀହି ଭେଦନଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୁଂ କମ୍ମମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୂଚିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ ।
ଅଣ୍ଡଭାରିତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗାମକୂଟୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚୋ । ତସ୍ସ କମ୍ମସଭାଗତାୟ କୁମ୍ଭମତ୍ତା ମହାଘଟପ୍ପମାଣା ଅଣ୍ଡା ଅହେସୁଂ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନ ଠାନେ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା କୂଟୱିନିଚ୍ଛୟେନ ପାକଟଂ ଦୋସଂ କରୋନ୍ତୋ ସାମିକେ ଅସ୍ସାମିକେ ଅକାସି । ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଂ ଅଙ୍ଗଂ ପାକଟଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଦଣ୍ଡଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ପରେସଂ ଅସୟ୍ହଂ ଭାରଂ ଆରୋପେସି, ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଙ୍ଗଂ ଅସୟ୍ହଭାରୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତେନ ସମେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱା ୱିସମୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଙ୍ଗେ ୱିସମା ନିସଜ୍ଜା ଅହୋସୀତି ।
ପାରଦାରିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ସତ୍ତୋ ପରସ୍ସ ରକ୍ଖିତଂ ଗୋପିତଂ ସସ୍ସାମିକଂ ଫସ୍ସଂ ଫୁସନ୍ତୋ ମୀଳ୍ହସୁଖେନ କାମସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ରମୟିତ୍ୱା କମ୍ମସଭାଗତାୟ ଗୂଥଫସ୍ସଂ ଫୁସନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତୁଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଦୁଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁ ପାକଟମେୱ ।
୨୩୦.ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟସ୍ମା ମାତୁଗାମୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଫସ୍ସେ ଅନିସ୍ସରୋ, ସା ଚ ତଂ ସାମିକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଫସ୍ସଂ ଥେନେତ୍ୱା ପରେସଂ ଅଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ତସ୍ମା କମ୍ମସଭାଗତାୟ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା ଧଂସିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ଉପପନ୍ନା ।
ମଙ୍ଗୁଲିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମଙ୍ଗୁଲିନ୍ତି ୱିରୂପଂ ଦୁଦ୍ଦସିକଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ, ସା କିର ଇକ୍ଖଣିକାକମ୍ମଂ ୟକ୍ଖଦାସିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଏୱଂ ବଲିକମ୍ମେ କତେ ଅୟଂ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମହାଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ୱଞ୍ଚନାୟ ଗହେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାପେସି, ତସ୍ମା ତାୟ କମ୍ମସଭାଗତାୟ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଥେନିତତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା ଦୁଦ୍ଦସ୍ସନସ୍ସ ଗାହିତତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସିକା ୱିରୂପା ବୀଭଚ୍ଛା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା ।
ଓକିଲିନିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପକ୍କଂ ଓକିଲିନିଂ ଓକିରିନିନ୍ତି ସା କିର ଅଙ୍ଗାରଚିତକେ ନିପନ୍ନା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା ୱିପରିୱତ୍ତମାନା ପଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପକ୍କା ଚେୱ ହୋତି ଖରେନ ଅଗ୍ଗିନା ପକ୍କସରୀରା; ଓକିଲିନୀ ଚ କିଲିନ୍ନସରୀରା ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୂନି ହିସ୍ସା ସରୀରତୋ ପଗ୍ଘରନ୍ତି । ଓକିରିନୀ ଚ ଅଙ୍ଗାରସମ୍ପରିକିଣ୍ଣା, ତସ୍ସା ହି ହେଟ୍ଠତୋପି କିଂସୁକପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା, ଉଭୟପସ୍ସେସୁପି, ଆକାସତୋପିସ୍ସା ଉପରି ଅଙ୍ଗାରା ପତନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପ୍ପକ୍କଂ ଓକିଲିନିଂ ଓକିରିନି’’ନ୍ତି । ସା ଇସ୍ସାପକତା ସପତ୍ତିଂ ଅଙ୍ଗାରକଟାହେନ ଓକିରୀତି ତସ୍ସା କିର କଲିଙ୍ଗରଞ୍ଞୋ ଏକା ନାଟକିନୀ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ସମୀପେ ଠପେତ୍ୱା ଗତ୍ତତୋ ଉଦକଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଛତି, ପାଣିନା ଚ ସେଦଂ କରୋତି । ରାଜାପି ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥଞ୍ଚ କରୋତି, ପରିତୁଟ୍ଠାକାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅଗ୍ଗମହେସୀ ତଂ ଅସହମାନା ଇସ୍ସାପକତା ହୁତ୍ୱା ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ତଂ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସା ଉପରି ଅଙ୍ଗାରେ ଓକିରି । ସା ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତାଦିସଂୟେୱ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱିତୁଂ ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା ।
ଚୋରଘାତକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଚୋରାନଂ ସୀସାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପାପଭିକ୍ଖୂତି ଲାମକଭିକ୍ଖୁ । ସୋ କିର ଲୋକସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ଅସଂ ୟତୋ ଭିନ୍ନାଜୀୱୋ ଚିତ୍ତକେଳିଂ କୀଳନ୍ତୋ ୱିଚରି । ତତୋ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଦିସେନେୱ ଅତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନୀ-ସିକ୍ଖମାନା-ସାମଣେର-ସାମଣେରୀୱତ୍ଥୂସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
୨୩୧. ତପୋଦାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଚ୍ଛୋଦକୋତି ପସନ୍ନୋଦକୋ । ସୀତୋଦକୋତି ସୀତଲଉଦକୋ । ସାତୋଦକୋତି ମଧୁରୋଦକୋ । ସେତକୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନିସ୍ସେୱାଲପଣକକଦ୍ଦମୋ । ସୁପ୍ପତିତ୍ଥୋତି ସୁନ୍ଦରେହି ତିତ୍ଥେହି ଉପପନ୍ନୋ । ରମଣୀୟୋତି ରତିଜନକୋ । ଚକ୍କମତ୍ତାନୀତି ରଥଚକ୍କପ୍ପମାଣାନି । କୁଥିତା ସନ୍ଦତୀତି ତତ୍ରା ସନ୍ତତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦତି । ୟତାୟଂ ଭିକ୍ଖୱେତି ୟତୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୱେ । ସୋ ଦହୋତି ସୋ ରହଦୋ । କୁତୋ ପନାୟଂ ସନ୍ଦତୀତି ? ୱେଭାରପବ୍ବତସ୍ସ କିର ହେଟ୍ଠା ଭୁମ୍ମଟ୍ଠକନାଗାନଂ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକଂ ନାଗଭୱନଂ ଦେୱଲୋକସଦିସଂ ମଣିମୟେନ ତଲେନ ଆରାମୁୟ୍ୟାନେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ; ତତ୍ଥ ନାଗାନଂ କୀଳନଟ୍ଠାନେ ସୋ ଉଦକଦହୋ, ତତୋ ଅୟଂ ତପୋଦା ସନ୍ଦତି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ରାଜଗହନଗରଂ କିର ଆୱିଞ୍ଜେତ୍ୱା ମହାପେତଲୋକୋ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଲୋହକୁମ୍ଭିନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରେନ ଅୟଂ ତପୋଦା ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା କୁଥିତା ସନ୍ଦତୀତି ।
ୟୁଦ୍ଧୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନନ୍ଦୀ ଚରତୀତି ୱିଜୟଭେରୀ ଆହିଣ୍ଡତି । ରାଜା ଆୱୁସୋ ଲିଚ୍ଛୱୀହୀତି ଥେରୋ କିର ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଚ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଚ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଲିଚ୍ଛୱୟୋ କତହତ୍ଥା କତୂପାସନା, ରାଜା ଚ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପହାରଂ ଦେତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ରାଜାନଂ ପରାଜିତଂ ପଲାୟମାନଂ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରାଜା ଆୱୁସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଲିଚ୍ଛୱୀହି ପଭଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ସଚ୍ଚଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଆହାତି ପରାଜିକକାଲେ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ଭଣନ୍ତୋ ସଚ୍ଚଂ ଆହ ।
୨୩୨. ନାଗୋଗାହୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସପ୍ପିନିକାୟାତି ଏୱଂନାମିକାୟ । ଆନେଞ୍ଜଂ ସମାଧିନ୍ତି ଅନେଜଂ ଅଚଲଂ କାୟୱାଚାୱିପ୍ଫନ୍ଦୱିରହିତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିଂ । ନାଗାନନ୍ତି ହତ୍ଥୀନଂ । ଓଗୟ୍ହ ଉତ୍ତରନ୍ତାନନ୍ତି ଓଗୟ୍ହ ଓଗାହେତ୍ୱା ପୁନ ଉତ୍ତରନ୍ତାନଂ । ତେ କିର ଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ସୋଣ୍ଡାୟ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲୋଲେନ୍ତା ଉତ୍ତରନ୍ତି, ତେସଂ ଏୱଂ ଓଗୟ୍ହ ଉତ୍ତରନ୍ତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୋଞ୍ଚଂ କରୋନ୍ତାନନ୍ତି ନଦୀତୀରେ ଠତ୍ୱା ସୋଣ୍ଡଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୋଞ୍ଚନାଦଂ କରୋନ୍ତାନଂ । ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସିନ୍ତି ତଂ କୋଞ୍ଚନାଦସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସିଂ । ଅତ୍ଥେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାଧି ସୋ ଚ ଖୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥି ଏସୋ ସମାଧି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ, ସୋ ଚ ଖୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନ ହୋତି । ଥେରୋ କିର ପବ୍ବଜିତତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ତଦହୁଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ଅନାଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ ସମାଧିପରିପନ୍ଥକେ ଧମ୍ମେ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନାଧିଟ୍ଠାନୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତକମେୱ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, ଝାନଙ୍ଗେହି ୱୁଟ୍ଠାୟ ନାଗାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ଅସ୍ସୋସି’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାଧି; ସୋ ଚ ଖୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।
ସୋଭିତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ପଞ୍ଚ କପ୍ପସତାନି ଅନୁସ୍ସରାମୀତି ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁସ୍ସରାମୀତି ଆହ । ଇତରଥା ହି ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ଅରିୟସାୱକାନଂ ପଟିପାଟିୟା ନାନାୱଜ୍ଜନେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତୀତେ ନିୱାସସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ନ ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାୟେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ପନେସ ‘‘ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ଆହ, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ । ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋଭିତସ୍ସ, ସା ଚ ଖୋ ଏକାୟେୱ ଜାତୀତି ୟଂ ସୋଭିତୋ ଜାତିଂ ଅନୁସ୍ସରାମୀତି ଆହ, ଅତ୍ଥେସା ଜାତି ସୋଭିତସ୍ସ, ସା ଚ ଖୋ ଏକାୟେୱ ଅନନ୍ତରା ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅନୁସ୍ସରିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
କଥଂ ପନାୟଂ ଏତଂ ଅନୁସ୍ସରୀତି ? ଅୟଂ କିର ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କପ୍ପସତାନଂ ଉପରି ତିତ୍ଥାୟତନେ
ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଅୱସାନେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସଚ୍ଛାକାସି । ସୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରମାନୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ତତିୟେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚୁତିମେୱ ଅଦ୍ଦସ । ଅଥ ଉଭିନ୍ନମନ୍ତରା ଅଚିତ୍ତକଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନୟତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି – ‘‘ଅଦ୍ଧାଅହଂ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେନ ପନାନେନ ଦୁକ୍କରଂ କତଂ, ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟି ପଟିୱିଦ୍ଧା, ଆକାସେ ପଦଂ ଦସ୍ସିତଂ । ତସ୍ମା ନଂ ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ସୋଭିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୭) ।
ୱିନୀତୱତ୍ଥୁୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନୱଣ୍ଣନା
୨୩୩.ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାଖୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମାତି ଇଦଂ ଇଧ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପାରାଜିକପରିଦୀପନମେୱ । ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବାନେୱ ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କତମାନି ଚତୁୱୀସତି ? ପାଳିୟଂ ଆଗତାନି ତାୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚତ୍ତାରି, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଅସାଧାରଣାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଅଟ୍ଠ । ଏକାଦସ ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲା, ତେସୁ ପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକା, ତୟୋ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନା ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକା, ତେସଂ ସଗ୍ଗୋ ଅୱାରିତୋ ମଗ୍ଗୋ ପନ ୱାରିତୋ, ଅଭବ୍ବା ହି ତେ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିଲାଭାୟ ୱତ୍ଥୁୱିପନ୍ନତ୍ତାତି । ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ନେସଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେପି ପାରାଜିକା । ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ମାତୁଘାତକୋ, ପିତୁଘାତକୋ, ଅରହନ୍ତଘାତକୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋ, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋ, ସଙ୍ଘଭେଦକୋତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଅତ୍ତନୋ କିରିୟାୟ ୱିପନ୍ନତ୍ତା ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତାତି ପାରାଜିକାୱ । ତେସୁ ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋ, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ, ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଗ୍ଗୋ ଅୱାରିତୋ ମଗ୍ଗୋ ପନ ୱାରିତୋୱ । ଇତରେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉଭୟମ୍ପି ୱାରିତଂ । ତେ ହି ଅନନ୍ତରଭୱେ ନରକେ ନିବ୍ବତ୍ତନକସତ୍ତା । ଇତି ଇମେ ଚ ଏକାଦସ, ପୁରିମା ଚ ଅଟ୍ଠାତି ଏକୂନୱୀସତି । ତେ ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଗିହିନିୱାସନନିୱତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱୀସତି । ସା ହି ଅଜ୍ଝାଚାରୱୀତିକ୍କମଂ ଅକତ୍ୱାପି ଏତ୍ତାୱତାୱ ଅସ୍ସମଣୀତି ଇମାନି ତାୱ ୱୀସତି ପାରାଜିକାନି ।
ଅପରାନିପି – ଲମ୍ବୀ, ମୁଦୁପିଟ୍ଠିକୋ, ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ମୁଖେନ ଗଣ୍ହାତି, ପରସ୍ସ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଅଭିନିସୀଦତୀତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ଅନୁଲୋମପାରାଜିକାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ଏତାନି ହି ୟସ୍ମା ଉଭିନ୍ନଂ ରାଗୱସେନ ସଦିସଭାୱୂପଗତାନଂ ଧମ୍ମୋ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଏତେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସେୱିତ୍ୱାୟେୱ କେୱଲଂ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପ୍ପୱେସନୱସେନ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକସ୍ସ ଅନୁଲୋମେନ୍ତୀତି ଅନୁଲୋମପାରାଜିକାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇତି ଇମାନି ଚ ଚତ୍ତାରି ପୁରିମାନି ଚ ୱୀସତୀତି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସବ୍ବାନେୱ ଚତୁୱୀସତି ପାରାଜିକାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ନ ଲଭତି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସନ୍ତି ଉପୋସଥ-ପୱାରଣ-ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସ-ସଙ୍ଘକମ୍ମପ୍ପଭେଦଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନ ଲଭତି । ୟଥା ପୁରେ ତଥା ପଚ୍ଛାତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ ଗିହିକାଲେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକାଲେ ଚ ପଚ୍ଛା ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନୋପି ତଥେୱ ଅସଂୱାସୋ ହୋତି । ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥପୱାରଣପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସଙ୍ଘକମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ସଂୱାସୋତି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନ ଲଭତି । ତତ୍ଥାୟସ୍ମନ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ପାରାଜିକେସୁ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ‘‘କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧା’’ତି ପୁଚ୍ଛାମି । କଚ୍ଚିତ୍ଥାତି କଚ୍ଚି ଏତ୍ଥ; ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ପାରାଜିକେସୁ କଚ୍ଚି ପରିସୁଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କଚ୍ଚିତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧାତି କଚ୍ଚି ପରିସୁଦ୍ଧା ଅତ୍ଥ, ଭୱଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଚତୁତ୍ଥପାରାଜିକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସଙ୍ଘାଦିସେସକଣ୍ଡଂ
୧. ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
ୟଂ ପାରାଜିକକଣ୍ଡସ୍ସ, ସଙ୍ଗୀତଂ ସମନନ୍ତରଂ ।
ତସ୍ସ ତେରସକସ୍ସାୟମପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା ॥
୨୩୪. ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ସେୟ୍ୟସକୋ ଅନଭିରତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀତି ଏତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ । ସେୟ୍ୟସକୋତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନାମଂ । ଅନଭିରତୋତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ କାମରାଗପରିଳାହେନ ପରିଡୟ୍ହମାନୋ ନ ପନ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ସୋ ତେନ କିସୋ ହୋତୀତି ସୋ ସେୟ୍ୟସକୋ ତେନ ଅନଭିରତଭାୱେନ କିସୋ ହୋତି ।
ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଉଦାୟୀତି ଏତ୍ଥ ଉଦାୟୀତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ, ଅୟଞ୍ହି ସେୟ୍ୟସକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଲାଳୁଦାୟୀ ନାମ ଭନ୍ତମିଗସପ୍ପଟିଭାଗୋ ନିଦ୍ଦାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଲୋଲଭିକ୍ଖୁ । କଚ୍ଚି ନୋ ତ୍ୱନ୍ତି କଚ୍ଚି ନୁ ତ୍ୱଂ । ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜାତିଆଦୀସୁ ୟାୱତା ଅତ୍ଥୋତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟାୱତା ତେ ଭୋଜନେନ ଅତ୍ଥୋ ୟତ୍ତକଂ ତ୍ୱଂ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ତକଂ ଭୁଞ୍ଜ, ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ରତ୍ତିଂ ୱା ଦିୱା ୱା ସୁପିତୁଂ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ତକଂ ସୁପ, ମତ୍ତିକାଦୀହି କାୟଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ଘଂସିତ୍ୱା ୟତ୍ତକଂ ନ୍ହାନଂ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ତକଂ ନ୍ହାୟ, ଉଦ୍ଦେସେନ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି । ୟଦା ତେ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ତୱ କାମରାଗୱସେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତତା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ରାଗୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି କାମରାଗୋ ଚିତ୍ତଂ ଧଂସେତି ପଧଂସେତି ୱିକ୍ଖିପତି ଚେୱ ମିଲାପେତି ଚ । ତଦା ହତ୍ଥେନ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ଅସୁଚିଂ ମୋଚେହୀତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ହତ୍ଥେନ ୱାୟମିତ୍ୱା ଅସୁଚିମୋଚନଂ କରୋହି, ଏୱଞ୍ହି ତେ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଭୱିସ୍ସତି । ଇତି ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅନୁସାସି ୟଥା ତଂ ବାଲୋ ବାଲଂ ମଗୋ ମଗଂ ।
୨୩୫.ତେସଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ଅସମ୍ପଜାନାନଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତାନନ୍ତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପହାୟ ନିଦ୍ଦଂ ଓତରନ୍ତାନଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତାନଂ ଅବ୍ୟାକତୋ ଭୱଙ୍ଗୱାରୋ ପୱତ୍ତତି, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱାରୋ ଗଳତି, ତଥାପି ସୟନକାଲେ ମନସିକାରୋ କାତବ୍ବୋ । ଦିୱା ସୁପନ୍ତେନ ୟାୱ ନ୍ହାତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କେସା ନ ସୁକ୍ଖନ୍ତି ତାୱ ସୁପିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି ସଉସ୍ସାହେନ ସୁପିତବ୍ବଂ । ରତ୍ତିଂ ସୁପନ୍ତେନ ଏତ୍ତକଂ ନାମ ରତ୍ତିଭାଗଂ ସୁପିତ୍ୱା ଚନ୍ଦେନ ୱା ତାରକାୟ ୱା ଇଦଂ ନାମ ଠାନଂ ପତ୍ତକାଲେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି ସଉସ୍ସାହେନ ସୁପିତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀସୁ ଚ ଦସସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଏକଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିଦ୍ଦା ଓକ୍କମିତବ୍ବା । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିଞ୍ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅୱିଜହିତ୍ୱାୱ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ବାଲା ଲୋଲା ଭନ୍ତମିଗସପ୍ପଟିଭାଗା ନ ଏୱମକଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେସଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ଅସମ୍ପଜାନାନଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତାନ’’ନ୍ତି ।
ଅତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ଚେତନା ଲବ୍ଭତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ସୁପିନନ୍ତେ ଅସ୍ସାଦଚେତନା ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭତି । ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତନା; ସା ଚ ଖୋ ଅବ୍ବୋହାରିକାତି ଭିକ୍ଖୱେ ଏସା ଅସ୍ସାଦଚେତନା ଅତ୍ଥି, ସା ଚ ଖୋ ଅୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅବ୍ବୋହାରିକା, ଆପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତି । ଇତି ଭଗୱା ସୁପିନନ୍ତେ ଚେତନାୟ ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୱେ ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥ, ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ସାନୁପଞ୍ଞତ୍ତିକଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେସି ।
୨୩୬-୨୩୭. ତତ୍ଥ ସଂୱିଜ୍ଜତି ଚେତନା ଅସ୍ସାତି ସଞ୍ଚେତନା, ସଞ୍ଚେତନାୱ ସଞ୍ଚେତନିକା, ସଞ୍ଚେତନା ୱା ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଚେତନିକା । ୟସ୍ମା ପନ ୟସ୍ସ ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ହୋତି ସୋ ଜାନନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ହୋତି, ସା ଚସ୍ସ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାନନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ଚେଚ୍ଚ ଅଭିୱିତରିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜାନନ୍ତୋତି ଉପକ୍କମାମୀତି ଜାନନ୍ତୋ । ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋତି ସୁକ୍କଂ ମୋଚେମୀତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ, ତେନେୱ ଉପକ୍କମଜାନନାକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜାନନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେଚ୍ଚାତି ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାୱସେନ ଚେତେତ୍ୱା ପକପ୍ପେତ୍ୱା । ଅଭିୱିତରିତ୍ୱାତି ଉପକ୍କମୱସେନ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ନିରାସଙ୍କଚିତ୍ତଂ ପେସେତ୍ୱା । ୱୀତିକ୍କମୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ୱୀତିକ୍କମୋ ଅୟଂ ସଞ୍ଚେତନିକାସଦ୍ଦସ୍ସ ସିଖାପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସୁକ୍କସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠି ତଂ ତାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟାତୋ ୱଣ୍ଣଭେଦତୋ ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁକ୍କନ୍ତି ଦସ ସୁକ୍କାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁକ୍କାନଂ ଆସୟଭେଦତୋ ଧାତୁନାନତ୍ତତୋ ଚ ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ୱିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନେତଂ ଠାନାଚାୱନଂ ହୋତି, ତେନାହ – ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ଠାନତୋଚାୱନା ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥିସୀସଂ କଟି କାୟୋତି ତିଧା ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନଂ ପକପ୍ପେନ୍ତି, ଏକୋ କିରାଚରିୟୋ ‘‘ୱତ୍ଥିସୀସଂ ସୁକ୍କସ୍ସ ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏକୋ ‘‘କଟୀ’’ତି, ଏକୋ ‘‘ସକଲୋ କାୟୋ’’ତି, ତେସୁ ତତିୟସ୍ସ ଭାସିତଂ ସୁଭାସିତଂ । କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଞ୍ହି ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମାନି ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଛୱିମଂସଲୋହିତାନୁଗତୋ ସବ୍ବୋପି କାୟୋ କାୟପ୍ପସାଦଭାୱଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାବଦ୍ଧପିତ୍ତାନଂ ସମ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ଠାନମେୱ । ତଥା ହି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେନାଭିଭୂତାନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ଉଭୋହି କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ସମ୍ଭୱୋ ନିକ୍ଖମତି, ମହାସେନରାଜା ଚ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ସମ୍ଭୱୱେଗଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥେନ ବାହୁସୀସଂ ଫାଲେତ୍ୱା ୱଣମୁଖେନ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ସମ୍ଭୱଂ ଦସ୍ସେସୀତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱାଦେ ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମତୋ ୟତ୍ତକଂ ଏକା ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକା ପିୱେୟ୍ୟ ତତ୍ତକେ ଅସୁଚିମ୍ହି ୱତ୍ଥିସୀସତୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଦୁତିୟସ୍ସ ୱାଦେ ତଥେୱ କଟିତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ, ତତିୟସ୍ସ ୱାଦେ ତଥେୱ ସକଲକାୟଂ ସଙ୍ଖୋଭେତ୍ୱା ତତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଦକସୋତଂ ଓତିଣ୍ଣମତ୍ତେ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା ଅନିକ୍ଖନ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଦକସୋତୋରୋହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଠାନା ଚୁତଞ୍ହି ଅୱସ୍ସଂ ଦକସୋତଂ ଓତରତି । ତସ୍ମା ଠାନା ଚାୱନମତ୍ତେନେୱେତ୍ଥ ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ସା ଚ ଖୋ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସେୱ ହତ୍ଥପରିକମ୍ମପାଦପରିକମ୍ମଗତ୍ତପରିକମ୍ମକରଣେନ ସଚେପି ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ଅୟଂ ସବ୍ବାଚରିୟସାଧାରଣୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ସୁପିନୋ ଏୱ ସୁପିନନ୍ତୋ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ପନ ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚତୂହି କାରଣେହି ପସ୍ସତି ଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ ୱା ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ୱା ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ୱା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ୱାତି ।
ତତ୍ଥ ପିତ୍ତାଦୀନଂ ଖୋଭକରଣପଚ୍ଚୟୟୋଗେନ ଖୁଭିତଧାତୁକୋ ଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ନାନାୱିଧଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି – ପବ୍ବତା ପତନ୍ତୋ ୱିୟ, ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ, ୱାଳମିଗହତ୍ଥୀଚୋରାଦୀହି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ହୋତି । ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସତି । ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଦେୱତା ଅତ୍ଥକାମତାୟ ୱା ଅନତ୍ଥକାମତାୟ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ୱା ଅନତ୍ଥାୟ ୱା ନାନାୱିଧାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଉପସଂହରନ୍ତି, ସୋ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପସ୍ସତି । ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଅନତ୍ଥସ୍ସ ୱା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭୂତଂ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସମାତା ୱିୟ ପୁତ୍ତପଟିଲାଭନିମିତ୍ତଂ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ମହାସୁପିନେ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୬), କୋସଲରାଜା ୱିୟ ସୋଳସ ସୁପିନେତି ।
ତତ୍ଥ ୟଂ ଧାତୁକ୍ଖୋଭତୋ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବତୋ ଚ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି ନ ତଂ ସଚ୍ଚଂ ହୋତି । ୟଂ ଦେୱତୋପସଂହାରତୋ ପସ୍ସତି ତଂ ସଚ୍ଚଂ ୱା ହୋତି ଅଲୀକଂ ୱା, କୁଦ୍ଧା ହି ଦେୱତା ଉପାୟେନ ୱିନାସେତୁକାମା ୱିପରୀତମ୍ପି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି । ୟଂ ପନ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି ତଂ ଏକନ୍ତସଚ୍ଚମେୱ ହୋତି । ଏତେସଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ମୂଲକାରଣାନଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦତୋପି ସୁପିନଭେଦୋ ହୋତିୟେୱ ।
ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସୁପିନଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାୱ ପସ୍ସନ୍ତି ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା, ଅସେକ୍ଖା ପନ ନ ପସ୍ସନ୍ତି ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା । କିଂ ପନେତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି ପଟିବୁଦ୍ଧୋ, ଉଦାହୁ ନେୱ ସୁତ୍ତୋ ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ସୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି ଅଭିଧମ୍ମୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି, ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ହି ସୁପତି ତଂ ରୂପନିମିତ୍ତାଦିଆରମ୍ମଣଂ ରାଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ନ ହୋତି, ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଚ ଈଦିସାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଥ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି ୱିନୟୱିରୋଧୋ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ହି ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି ତଂ ସବ୍ବୋହାରିକଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି, ସବ୍ବୋହାରିକଚିତ୍ତେନ ଚ କତେ ୱୀତିକ୍କମେ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ସୁପିନଂ ପସ୍ସନ୍ତେନ ପନ କତେପି ୱୀତିକ୍କମେ ଏକନ୍ତଂ ଅନାପତ୍ତି ଏୱ । ଅଥ ନେୱ ସୁତ୍ତୋ ନ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ପସ୍ସତି, କୋ ନାମ ପସ୍ସତି; ଏୱଞ୍ଚ ସତି ସୁପିନସ୍ସ ଅଭାୱୋୱ ଆପଜ୍ଜତୀତି, ନ ଅଭାୱୋ । କସ୍ମା? ୟସ୍ମା କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ପସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କପିମିଦ୍ଧପରେତୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସୁପିନଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । କପିମିଦ୍ଧପରେତୋତି ମକ୍କଟନିଦ୍ଦାୟ ୟୁତ୍ତୋ । ୟଥା ହି ମକ୍କଟସ୍ସ ନିଦ୍ଦା ଲହୁପରିୱତ୍ତା ହୋତି; ଏୱଂ ୟା ନିଦ୍ଦା ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁସଲାଦିଚିତ୍ତୱୋକିଣ୍ଣତ୍ତା ଲହୁପରିୱତ୍ତା, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଉତ୍ତରଣଂ ହୋତି ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ ସୁପିନଂ ପସ୍ସତି, ତେନାୟଂ ସୁପିନୋ କୁସଲୋପି ହୋତି ଅକୁସଲୋପି ଅବ୍ୟାକତୋପି । ତତ୍ଥ ସୁପିନନ୍ତେ ଚେତିୟୱନ୍ଦନଧମ୍ମସ୍ସୱନଧମ୍ମଦେସନାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ କୁସଲୋ, ପାଣାତିପାତାଦୀନି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲୋ, ଦ୍ୱୀହି ଅନ୍ତେହି ମୁତ୍ତୋ ଆୱଜ୍ଜନତଦାରମ୍ମଣକ୍ଖଣେ ଅବ୍ୟାକତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଦୁବ୍ବଲୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଚେତନାୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, ପୱତ୍ତେ ପନ ଅଞ୍ଞେହି କୁସଲାକୁସଲେହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ୱିପାକଂ ଦେତି । କିଞ୍ଚାପି ୱିପାକଂ ଦେତି ? ଅଥ ଖୋ ଅୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅବ୍ବୋହାରିକାୱ ସୁପିନନ୍ତଚେତନା । ତେନାହ – ‘‘ଠପେତ୍ୱା ସୁପିନନ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଇମସ୍ସ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସ ନାମଂ । ତସ୍ମା ୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁପିନନ୍ତା ସଞ୍ଚେତନିକା ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠି, ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନାମ ଆପତ୍ତିନିକାୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଘୋ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଇମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାତୁକାମସ୍ସ ୟଂ ତଂ ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ପରିୱାସଦାନତ୍ଥାୟ ଆଦିତୋ ସେସେ ଚ ମଜ୍ଝେ ମାନତ୍ତଦାନତ୍ଥାୟ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନେନ ୱା ସହ ମାନତ୍ତଦାନତ୍ଥାୟ ଅୱସାନେ ଅବ୍ଭାନତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ନ ହେତ୍ଥ ଏକମ୍ପି କମ୍ମଂ ୱିନା ସଙ୍ଘେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ସଙ୍ଘୋ ଆଦିମ୍ହି ଚେୱ ସେସେ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘୋୱ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱାସଂ ଦେତି, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସତି, ମାନତ୍ତଂ ଦେତି, ଅବ୍ଭେତି ନ ସମ୍ବହୁଲା ନ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ଇଦମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ –
‘‘ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁଣୋହି ୟଥାତଥଂ ।
ସଙ୍ଘୋୱ ଦେତି ପରିୱାସଂ, ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସତି ।
ମାନତ୍ତଂ ଦେତି ଅବ୍ଭେତି, ତେନେତଂ ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) –
ପରିୱାରେ ୱଚନକାରଣଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପରିୱାସଦାନାଦୀନି ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତାନି, ତତ୍ଥେୱ ନେସଂ ସଂୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।
ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତିନିକାୟସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଏୱ ଆପତ୍ତିସମୂହସ୍ସ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି, ରୂଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ପନ ଅୱୟୱେ ସମୂହୱୋହାରେନ ୱା ‘‘ନିକାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ – ‘‘ଏକୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ।
ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ପଦାନୁକ୍କମେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମଂ ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉପାୟଞ୍ଚ କାଲଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ମୋଚେତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀହି ଚତୂହି ପଦେହି ଉପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ୱା ମୋଚେୟ୍ୟ ବହିଦ୍ଧାରୂପେ ୱା ଉଭୟତ୍ଥ ୱା ଆକାସେ ୱା କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ, ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞୋ ଉପାୟୋ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ରୂପେ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୋଚେନ୍ତୋପି ରୂପେନ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୋଚେନ୍ତୋପି ରୂପେ ମୋଚେତିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ରୂପେ ହି ସତି ସୋ ମୋଚେତି ନ ରୂପଂ ଅଲଭିତ୍ୱା । ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀହି ପନ ପଞ୍ଚହି କାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ । ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦିକାଲେସୁ ହି ଅଙ୍ଗଜାତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି, ୟସ୍ସ କମ୍ମନିୟତ୍ତେ ସତି ମୋଚେତି । ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞୋ କାଲୋ ନତ୍ଥି, ନ ହି ୱିନା ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀହି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦୟୋ କାଲଭେଦା ମୋଚନେ ନିମିତ୍ତଂ ହୋନ୍ତି ।
ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟାତିଆଦୀହି ଦସହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଏୱରୂପେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟଭେଦେନ ମୋଚେତି ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନୀଲାଦୀହି ପନ ଦସହି ନୱମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସିତଂ, ୱୀମଂସନ୍ତୋ ହି ନୀଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱସେନ ୱୀମଂସତି ନ ତେହି ୱିନିମୁତ୍ତନ୍ତି ।
୨୩୮. ଇତୋ ପରଂ ପନ ଇମେସଂୟେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀନଂ ପଦାନଂ ପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନେ ରୂପେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନେ ରୂପେତି ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥାଦିଭେଦେ ରୂପେ । ବହିଦ୍ଧା ଉପାଦିନ୍ନେତି ପରସ୍ସ ତାଦିସେୟେୱ । ଅନୁପାଦିନ୍ନେତି ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିଭେଦେ । ତଦୁଭୟେତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ରୂପେ, ଉଭୟଘଟ୍ଟନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ରୂପେନ ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନରୂପେନ ଚ ଏକତୋ ଘଟ୍ଟନେପି ଲବ୍ଭତି । ଆକାସେ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସାତି କେନଚି ରୂପେନ ଅଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଆକାସେୟେୱ କଟିକମ୍ପନପୟଓଗେନ ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଚାଲେନ୍ତସ୍ସ ।
ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେତି ରାଗସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ, ରାଗେନ ୱା ଅଙ୍ଗଜାତସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେ, ଥଦ୍ଧଭାୱେ ସଞ୍ଜାତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କମ୍ମନିୟଂ ହୋତୀତି ମୋଚନକମ୍ମକ୍ଖମଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଉପକ୍କମାରହଂ ହୋତି ।
ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠୂପତ୍ଥମ୍ଭେତି ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠେନ ଅଙ୍ଗଜାତେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେ । ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକା ନାମ ଲୋମସପାଣକା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଲୋମେହି ଫୁଟ୍ଠଂ ଅଙ୍ଗଜାତଂ କଣ୍ଡୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଥଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ତାନି ଲୋମାନି ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଡଂସନ୍ତାନି ୱିୟ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଦଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକଲୋମୱେଧନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୩୯.ଅରୋଗୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ମୋଚେତ୍ୱା ଅରୋଗୋ ଭୱିସ୍ସାମି । ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ମୋଚନେନ ଚ ମୁଚ୍ଚନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଚ ୟା ସୁଖା ୱେଦନା ହୋତି, ତଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭେସଜ୍ଜଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ମେ ମୋଚିତଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀତି ମୋଚେତ୍ୱା କୀଟକିପିଲ୍ଲିକାଦୀନଂ ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି । ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ମୋଚେତ୍ୱା କୀଟାଦୀନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୟଞ୍ଞଂ ୟଜିସ୍ସାମୀତି ମୋଚେତ୍ୱା କୀଟାଦୀନଂ ୟଞ୍ଞଂ ୟଜିସ୍ସାମି । କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ମନ୍ତପଦଂ ୱତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି ମୋଚେତ୍ୱା କୀଟାଦୀନଂ ଦିନ୍ନଦାନେନ ୱା ପୁଞ୍ଞେନ ୱା ୟଞ୍ଞେନ ୱା ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସାମି । ବୀଜଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି କୁଲୱଂସଙ୍କୁରସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ବୀଜଂ ଭୱିସ୍ସତି, ‘‘ଇମିନା ବୀଜେନ ପୁତ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ମୋଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀମଂସତ୍ଥାୟାତି ଜାନନତ୍ଥାୟ । ନୀଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁ ଜାନିସ୍ସାମି ତାୱ କିଂ ମେ ମୋଚିତଂ ନୀଲଂ ଭୱିସ୍ସତି ପୀତକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱଣ୍ଣନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଖିଡ୍ଡାଧିପ୍ପାୟୋତି ଖିଡ୍ଡାପସୁତୋ, ତେନ ତେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ କୀଳନ୍ତୋ ମୋଚେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୪୦. ଇଦାନି ୟଦିଦଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ମୋଚେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ୟଥା ମୋଚେନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତେସଞ୍ଚ ପଦାନଂ ୱସେନ ୟତ୍ତକୋ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ଚେତେତି ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଚେତେତୀତି ମୋଚନସ୍ସାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଚେତନାୟ ମୁଚ୍ଚତୂତି ଚେତେତି । ଉପକ୍କମତୀତି ତଦନୁରୂପଂ ୱାୟାମଂ କରୋତି । ମୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ଚେତେନ୍ତସ୍ସ ତଦନୁରୂପେନ ୱାୟାମେନ ୱାୟମତୋ ସୁକ୍କଂ ଠାନା ଚୱତି । ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସାତି ଇମେହି ତୀହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନାମ ଆପତ୍ତିନିକାୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ବହିଦ୍ଧାରୂପେତିଆଦୀସୁପି ଅୱସେସେସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ପଦେସୁ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସାନି ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । କଥଂ ? ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ତାୱ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ ନୀଲଂ ମୋଚେନ୍ତସ୍ସ ଏକା ଆପତ୍ତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେୟେୱ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ ପୀତାଦୀନଂ ମୋଚନୱସେନ ଅପରା ନୱାତି ଦସ । ୟଥା ଚ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ ଦସ, ଏୱଂ ସୁଖାଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଏକେକପଦେ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ନୱୁତି, ଇତି ଇମା ଚ ନୱୁତି ପୁରିମା ଚ ଦସାତି ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ତାୱ ସତଂ । ୟଥା ପନ ରାଗୂପତ୍ଥମ୍ଭେ ଏୱଂ ୱଚ୍ଚୂପତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୁପି ଚତୂସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେ ସତଂ ସତଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସତାନି, ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପୁରିମଞ୍ଚ ଏକନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ତାୱ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚ ସତାନି । ୟଥା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପେ ପଞ୍ଚ, ଏୱଂ ବହିଦ୍ଧାରୂପେ ପଞ୍ଚ, ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରୂପେ ପଞ୍ଚ, ଆକାସେ କଟିଂ କମ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚାତି ସବ୍ବାନିପି ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚକାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ଆପତ୍ତିସହସ୍ସାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଇଦାନି ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟାତିଆଦୀସୁ ତାୱ ଦସସୁ ପଦେସୁ ପଟିପାଟିୟା ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱା ହେଟ୍ଠା ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉପରି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଉପରି ୱା ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ, ଉଭତୋ ୱା ଗହେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଠପେନ୍ତସ୍ସ, ମଜ୍ଝେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉଭତୋ ହରନ୍ତସ୍ସ, ସବ୍ବମୂଲଂ ୱା କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚେତନୂପକ୍କମମୋଚନେ ସତି ୱିସଙ୍କେତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଖଣ୍ଡଚକ୍କବଦ୍ଧଚକ୍କାଦିଭେଦୱିଚିତ୍ତଂ ପାଳିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥଞ୍ଚା ତି ଏୱଂ ଆରୋଗ୍ୟପଦଂ ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମେକଂ ଖଣ୍ଡଚକ୍କଂ । ସୁଖପଦାଦୀନି ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତୀତାନନ୍ତରପଦଂ ତାୱ ଆନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ନୱ ବଦ୍ଧଚକ୍କାନୀତି ଏୱଂ ଏକେକମୂଲକାନି ଦସ ଚକ୍କାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଦୁମୂଲକାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ପାକଟୋୟେୱ ।
ୟଥା ଚ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟାତିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ପଦେସୁ, ଏୱଂ ନୀଲାଦୀସୁପି ‘‘ନୀଲଞ୍ଚ ପୀତକଞ୍ଚ ଚେତେତି ଉପକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦସ ଚକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନିପି ଅସମ୍ମୋହତୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ପାକଟୋୟେୱ ।
ପୁନ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ନୀଲଞ୍ଚ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ ନୀଲଞ୍ଚ ପୀତକଞ୍ଚାତି ଏକେନେକଂ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱେ…ପେ॰… ଦସହି ଦସାତି ଏୱଂ ପୁରିମପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଛିମପଦାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକଂ ମିସ୍ସକଚକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ୟସ୍ମା ‘‘ନୀଲଂ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତେତ୍ୱା ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପୀତକାଦୀସୁ ମୁତ୍ତେସୁପି ପୀତକାଦିୱସେନ ଚେତେତ୍ୱା ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଇତରେସୁ ମୁତ୍ତେସୁପି ନେୱତ୍ଥି ୱିସଙ୍କେତୋ, ତସ୍ମା ଏତମ୍ପି ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୀଲଂ ମୋଚେସ୍ସାମୀତି ଚେତେତି ଉପକ୍କମତି ପୀତକଂ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମପଦଂ ନୀଲାଦୀହି ନୱହି ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଚକ୍କଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପୀତକାଦୀନି ନୱ ପଦାନି ଏକେନ ନୀଲପଦେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଚକ୍କଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଲୋହିତକାଦୀନି ନୱ ପଦାନି ଏକେନ ପୀତକପଦେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ପିଟ୍ଠିଚକ୍କଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଲୋହିତକପଦାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଇତରାନି ନୱ ନୱ ପଦାନି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନିପି ଅଟ୍ଠ ଚକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ଦସଗତିକଂ ପିଟ୍ଠିଚକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଖଣ୍ଡଚକ୍କାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଚକ୍କାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଗରୁକାପତ୍ତିମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଙ୍ଗୱସେନେୱ ଗରୁକାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଲହୁକାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚେତେତି ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ରାଗାଦିଉପତ୍ଥମ୍ଭେ ସତି ଆରୋଗ୍ୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଚେତେନ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ଅସୁଚିମୋଚନେ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା ଗରୁକାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଦୁତିୟେନ ନୟେନ ଚେତେନ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଚ ମୋଚନେ ଅସତି ଦୁୱଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା ଲହୁକା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାପତ୍ତି । ‘‘ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀହି ଛହି ନୟେହି ଅନାପତ୍ତି ।
ଅୟଂ ପନ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଭେଦୋ ସଣ୍ହୋ ସୁଖୁମୋ, ତସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ। ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଆପତ୍ତି ୱା ଅନାପତ୍ତି ୱା ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବା, ୱିନୟକମ୍ମଂ ୱା କାତବ୍ବଂ । ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କରୋନ୍ତୋ ହି ରୋଗନିଦାନଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ୱେଜ୍ଜୋ ୱିୟ ୱିଘାତଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଚ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଧି – କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟାୱତତିୟଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ – ‘‘କତରେନ ପୟୋଗେନ କତରେନ ରାଗେନ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି । ସଚେ ପଠମଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଞ୍ଞଂ ୱଦତି ନ ଏକମଗ୍ଗେନ କଥେତି, ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ତ୍ୱଂ ନ ଏକମଗ୍ଗେନ କଥେସି ପରିହରସି, ନ ସକ୍କା ତୱ ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଗଚ୍ଛ ସୋତ୍ଥିଂ ଗୱେସା’’ତି । ସଚେ ପନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଏକମଗ୍ଗେନେୱ କଥେତି, ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋତି, ଅଥସ୍ସ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଗରୁକଲହୁକାପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ରାଗାନଂ ୱସେନ ଏକାଦସ ପୟୋଗା ସମୱେକ୍ଖିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରିମେ ଏକାଦସ ରାଗା – ମୋଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁତ୍ତସ୍ସାଦୋ, ମେଥୁନସ୍ସାଦୋ, ଫସ୍ସସ୍ସାଦୋ, କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦୋ, ଦସ୍ସନସ୍ସାଦୋ, ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ, ୱାଚସ୍ସାଦୋ, ଗେହସ୍ସିତପେମଂ, ୱନଭଙ୍ଗିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୋଚେତୁଂ ଅସ୍ସାଦୋ ମୋଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁଚ୍ଚନେ ଅସ୍ସାଦୋ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦୋ, ମୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦୋ ମୁତ୍ତସ୍ସାଦୋ, ମେଥୁନେ ଅସ୍ସାଦୋ ମେଥୁନସ୍ସାଦୋ, ଫସ୍ସେ ଅସ୍ସାଦୋ ଫସ୍ସସ୍ସାଦୋ, କଣ୍ଡୁୱନେ ଅସ୍ସାଦୋ କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦୋ, ଦସ୍ସନେ ଅସ୍ସାଦୋ ଦସ୍ସନସ୍ସାଦୋ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଅସ୍ସାଦୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋ, ୱାଚାୟ ଅସ୍ସାଦୋ ୱାଚସ୍ସାଦୋ, ଗେହସ୍ସିତଂ ପେମଂ ଗେହସ୍ସିତପେମଂ, ୱନଭଙ୍ଗିୟନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଫଲାଦି ୱନତୋ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଆହଟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ନୱହି ପଦେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସ୍ସାଦସୀସେନ ରାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏକେନ ପଦେନ ସରୂପେନେୱ, ଏକେନ ପଦେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱୁତ୍ତୋ, ୱନଭଙ୍ଗୋ ହି ରାଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ନ ରାଗୋୟେୱ ।
ଏତେସଂ ପନ ରାଗାନଂ ୱସେନ ଏୱଂ ପୟୋଗା ସମୱେକ୍ଖିତବ୍ବା – ମୋଚନସ୍ସାଦେ ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାୟ ଚେତେନ୍ତୋ ଚେୱ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ଚ ଉପକ୍କମତି ମୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ତଥେୱ ଚେତେନ୍ତୋ ଚ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ଚ ଉପକ୍କମତି ନ ମୁଚ୍ଚତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ସଚେ ପନ ସୟନକାଲେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ଊରୁନା ୱା ମୁଟ୍ଠିନା ୱା ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଗାଳ୍ହଂ ପୀଳେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ସଉସ୍ସାହୋୱ ସୁପତି, ସୁପନ୍ତସ୍ସ ଚସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅସୁଭମନସିକାରେନ ୱୂପସମେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସୁପତି, ସୁପନ୍ତସ୍ସ ମୁତ୍ତେପି ଅନାପତ୍ତି ।
ମୁଚ୍ଚନସ୍ସାଦେ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମୁଚ୍ଚମାନଂ ଅସ୍ସାଦେତି ନ ଉପକ୍କମତି ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ମୁଚ୍ଚମାନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ଉପକ୍କମତି, ତେନ ଉପକ୍କମେନ ମୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ମା କାସାୱଂ ୱା ସେନାସନଂ ୱା ଦୁସ୍ସୀ’’ତି ଅଙ୍ଗଜାତଂ ଗହେତ୍ୱା ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ମୁତ୍ତସ୍ସାଦେ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମୁତ୍ତେ ଠାନା ଚୁତେ ଅସୁଚିମ୍ହି ପଚ୍ଛା ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱିନା ଉପକ୍କମେନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ପୁନ ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ମେଥୁନସ୍ସାଦେ ମେଥୁନରାଗେନ ମାତୁଗାମଂ ଗଣ୍ହାତି, ତେନ ପୟୋଗେନ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପୟୋଗତ୍ତା ପନ ତାଦିସେ ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସୀସଂ ପତ୍ତେ ପାରାଜିକଂ । ସଚେ ମେଥୁନରାଗେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ଫସ୍ସସ୍ସାଦେ ଦୁୱିଧୋ ଫସ୍ସୋ – ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ, ବାହିରୋ ଚ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ନିମିତ୍ତଂ ଥଦ୍ଧଂ ମୁଦୁକନ୍ତି ଜାନିସ୍ସାମୀତି ୱା ଲୋଲଭାୱେନ ୱା କୀଳାପୟତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ କୀଳାପେନ୍ତୋ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ବାହିରଫସ୍ସେ ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ପରାମସତୋ ଚେୱ ଆଲିଙ୍ଗତୋ ଚ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । କାୟସଂସଗ୍ଗସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପନ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି ୱିସଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦେ ଦଦ୍ଦୁକଚ୍ଛୁପିଳକପାଣକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ କଣ୍ଡୁୱମାନଂ ନିମିତ୍ତଂ କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦେ ନେୱ କଣ୍ଡୁୱତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ଦସ୍ସନସ୍ସାଦେ ଦସ୍ସନସ୍ସାଦେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅନୋକାସଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅନୋକାସୁପନିଜ୍ଝାନେ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଦସ୍ସନସ୍ସାଦେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ରହୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦରାଗେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ରହୋ ନିସଜ୍ଜପଚ୍ଚୟା ପନ ଆପନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ୱାଚସ୍ସାଦେ ୱାଚସ୍ସାଦରାଗେନ ମାତୁଗାମଂ ମେଥୁନସନ୍ନିସ୍ସିତାହି ୱାଚାହି ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ପନ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ୱାଚସ୍ସାଦେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ଗେହସ୍ସିତପେମେ ମାତରଂ ୱା ମାତୁପେମେନ ଭଗିନିଂ ୱା ଭଗିନିପେମେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପରାମସତୋ ଚେୱ ଆଲିଙ୍ଗତୋ ଚ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ଗେହସ୍ସିତପେମେନ ପନ ଫୁସନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଗେହସ୍ସିତପେମେନ ରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ୱନଭଙ୍ଗେ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ତମ୍ବୂଲଗନ୍ଧପୁପ୍ଫୱାସାଦିପ୍ପକାରଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଭାୱସ୍ସ ଦଳ୍ହଭାୱତ୍ଥାୟ ପେସେନ୍ତି ଅୟଂ ୱନଭଙ୍ଗୋ ନାମ । ତଞ୍ଚେ ମାତୁଗାମୋ କସ୍ସଚି ସଂସଟ୍ଠୱିହାରିକସ୍ସ କୁଲୂପକଭିକ୍ଖୁନୋ ପେସେତି, ତସ୍ସ ଚ ‘‘ଅସୁକାୟ ନାମ ଇଦଂ ପେସିତ’’ନ୍ତି ସାରତ୍ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ହତ୍ଥେହି ତଂ ୱନଭଙ୍ଗଂ କୀଳାପୟତୋ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ୱନଭଙ୍ଗେ ସାରତ୍ତୋ ପୁନ ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନିମିତ୍ତେ ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ଉପକ୍କମନ୍ତେପି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
ଏୱମେତେସଂ ଏକାଦସନ୍ନଂ ରାଗାନଂ ୱସେନ ଇମେ ଏକାଦସ ପୟୋଗେ ସମେୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆପତ୍ତି ୱା ଅନାପତ୍ତି ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସଚେ ଗରୁକା ହୋତି ‘‘ଗରୁକା’’ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବା । ସଚେ ଲହୁକା ହୋତି ‘‘ଲହୁକା’’ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବା । ତଦନୁରୂପଞ୍ଚ ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି କତଂ ସୁକତଂ ହୋତି ରୋଗନିଦାନଂ ଞତ୍ୱା ୱେଜ୍ଜେନ କତଭେସଜ୍ଜମିୱ, ତସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୋତ୍ଥିଭାୱାୟ ସଂୱତ୍ତତି ।
୨୬୨.ଚେତେତି ନ ଉପକ୍କମତୀତିଆଦୀସୁ ମୋଚନସ୍ସାଦଚେତନାୟ ଚେତେତି, ନ ଉପକ୍କମତି, ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ମୋଚନସ୍ସାଦପୀଳିତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’’ତି ଚେତେତି, ନ ଉପକ୍କମତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ମୋଚନସ୍ସାଦେନ ନ ଚେତେତି, ଫସ୍ସସ୍ସାଦେନ କଣ୍ଡୁୱନସ୍ସାଦେନ ୱା ଉପକ୍କମତି, ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ତଥେୱ ନ ଚେତେତି, ଉପକ୍କମତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । କାମୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ମୋଚନତ୍ଥାୟ ନ ଚେତେତି, ନ ଉପକ୍କମତି, ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ୱିତକ୍କୟତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତି ଇଦଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି, ‘‘ନ ଚେତେତି, ନ ଉପକ୍କମତି, ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
ଅନାପତ୍ତିସୁପିନନ୍ତେନାତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୁପିନେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ କାୟସଂସଗ୍ଗାଦୀନି ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସୁପିନନ୍ତେନେୱ କାରଣେନ ୟସ୍ସ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ସୁପିନେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଅସ୍ସାଦଚେତନାୟ ସଚସ୍ସ ୱିସୟୋ ହୋତି, ନିଚ୍ଚଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ହତ୍ଥେନ ନିମିତ୍ତଂ କୀଳାପେତବ୍ବଂ, କାସାୱପଚ୍ଚତ୍ଥରଣରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପନ ହତ୍ଥପୁଟେନ ଗହେତ୍ୱା ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ନମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜେନ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ଆଲିମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଚାରାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ନମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ମୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ଇଧ ସେୟ୍ୟସକୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟା, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିୱେଦନଂ, ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତଦ୍ୱୟେନାତି ।
୨୬୩. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ସୁପିନୱତ୍ଥୁ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
ୱିତକ୍କୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାମୱିତକ୍କନ୍ତି ଗେହସ୍ସିତକାମୱିତକ୍କଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ୱିତକ୍କଗତିକେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଉଣ୍ହୋଦକୱତ୍ଥୂସୁ ପଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଦୁତିୟେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୋଚେତୁକାମୋ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ନିମିତ୍ତଂ ପହରିତ୍ୱା ପହରିତ୍ୱା ନ୍ହାୟି, ତେନସ୍ସ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତତିୟେ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ଭେସଜ୍ଜକଣ୍ଡୁୱନୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୨୬୪.ମଗ୍ଗୱତ୍ଥୂସୁ ପଠମସ୍ସ ଥୁଲଊରୁକସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନେ ଘଟ୍ଟନାୟ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚି, ତସ୍ସ ନମୋଚନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ଦୁତିୟସ୍ସ ତଥେୱ ମୁଚ୍ଚି, ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ପନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ତତିୟସ୍ସ ନ ମୁଚ୍ଚି, ଉପକ୍କମସବ୍ଭାୱତୋ ପନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତସ୍ମା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପରିଳାହେ ନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଗମନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସୁଭାଦିମନସିକାରେନ ଚିତ୍ତଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଠିତୋ ୱିନୋଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱିନୋଦେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଦାୟ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନେୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।
ୱତ୍ଥିୱତ୍ଥୂସୁ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୱତ୍ଥିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତା ଗାମଦାରକା ୱିୟ ପସ୍ସାୱମକଂସୁ । ଜନ୍ତାଘରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉଦରଂ ତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାପି ଅମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସାପି ମୁତ୍ତେ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଚାଲନୱସେନ ଅସୁଚି ମୁଚ୍ଚି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
୨୬୫.ଊରୁଘଟ୍ଟାପନୱତ୍ଥୂସୁ ୟେସଂ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ତେ ଅଙ୍ଗଜାତମ୍ପି ଫୁସାପେସୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ଏୱଂ କୁରୁନ୍ଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଣେରାଦିୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।
୨୬୬. କାୟତ୍ଥମ୍ଭନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟଂ ଥମ୍ଭେନ୍ତସ୍ସାତି ଚିରଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱା ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ନୱକମ୍ମଂ ୱା କତ୍ୱା ଆଲସିୟୱିମୋଚନତ୍ଥଂ ୱିଜମ୍ଭେନ୍ତସ୍ସ ।
ଉପନିଜ୍ଝାୟନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଚେପି ପଟସତଂ ନିୱତ୍ଥା ହୋତି ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଠତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଅନିୱତ୍ଥାନଂ ଗାମଦାରିକାନଂ ନିମିତ୍ତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ପନ କିମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ନିମିତ୍ତେ ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅୱିଲୋକେତ୍ୱା ପନ ଦିୱସମ୍ପି ଏକପୟୋଗେନ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଏକମେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଉମ୍ମୀଲନନିମୀଲନୱସେନ ପନ ନ କାରେତବ୍ବୋ । ସହସା ଉପନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ପୁନ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ସଂୱରେ ତିଟ୍ଠତୋ ଅନାପତ୍ତି, ତଂ ସଂୱରଂ ପହାୟ ପୁନ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
୨୬୭.ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦିୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ନ୍ହାନୱତ୍ଥୂସୁ ୟେ ଉଦକସୋତଂ ନିମିତ୍ତେନ ପହରିଂସୁ ତେସଂ ଆପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଉଦଞ୍ଜଲୱତ୍ଥୂସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦଞ୍ଜଲନ୍ତି ଉଦକଚିକ୍ଖଲ୍ଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଇତୋ ପରାନି ସବ୍ବାନେୱ ଉଦକେ ଧାୱନାଦିୱତ୍ଥୂନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ । ପୁପ୍ଫାୱଳିୟୱତ୍ଥୂସୁ ସଚେପି ନମୋଚନାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, କୀଳନପଚ୍ଚୟା ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ।
ସୁକ୍କୱିସ୍ସଟ୍ଠିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୨୬୯.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତୀତି ନ ଆୱେଣିକେ ଅରଞ୍ଞେ, ଜେତୱନୱିହାରସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଏକପସ୍ସେ । ମଜ୍ଝେ ଗବ୍ଭୋତି ତସ୍ସ ଚ ୱିହାରସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଗବ୍ଭୋ ହୋତି । ସମନ୍ତା ପରିୟାଗାରୋତି ସମନ୍ତା ପନସ୍ସ ମଣ୍ଡଲମାଳପରିକ୍ଖେପୋ ହୋତି । ସୋ କିର ମଜ୍ଝେ ଚତୁରସ୍ସଂ ଗବ୍ଭଂ କତ୍ୱା ବହି ମଣ୍ଡଲମାଳପରିକ୍ଖେପେନ କତୋ, ୟଥା ସକ୍କା ହୋତି ଅନ୍ତୋୟେୱ ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତେହି ୱିଚରିତୁଂ ।
ସୁପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠ ଠପିତଂ, ୟଥା ୟଥା ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଓକାସେ ଠପିତଂ ପାସାଦିକଂ ହୋତି ଲୋକରଞ୍ଜକଂ ତଥା ତଥା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠପିତଂ, ୱତ୍ତସୀସେନ ହି ସୋଂ ଏକକିଚ୍ଚମ୍ପି ନ କରୋତି । ଏକଚ୍ଚେ ୱାତପାନେ ୱିୱରନ୍ତୋତି ୟେସୁ ୱିୱଟେସୁ ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତି ତାନି ୱିୱରନ୍ତୋ ୟେସୁ ୱିୱଟେସୁ ଆଲୋକୋ ହୋତି ତାନି ଥକେନ୍ତୋ ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଏୱଂ ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପସଂସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ସା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ‘‘ପସନ୍ନୋ ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ମଞ୍ଞେ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନିଗୂହିତବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିପ୍ପକାରଂ ପକାସେନ୍ତୀ କେୱଲଂ ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୱିଘାତାପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ଏତଂ ‘‘କୁତୋ ତସ୍ସ ଉଳାରତ୍ତତା’’ତିଆଦିୱଚନମୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଉଳାରୋ ଅତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ଉଳାରତ୍ତା, ଉଳାରତ୍ତନୋ ଭାୱୋ ଉଟ୍ଠାରତ୍ତତା । କୁଲିତ୍ଥୀହୀତିଆଦୀସୁ କୁଲିତ୍ଥିୟୋ ନାମ ଘରସ୍ସାମିନିୟୋ । କୁଲଧୀତରୋ ନାମ ପୁରିସନ୍ତରଗତା କୁଲଧୀତରୋ। କୁଲକୁମାରିୟୋ ନାମ ଅନିୱିଟ୍ଠା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କୁଲସୁଣ୍ହା ନାମ ପରକୁଲତୋ ଆନୀତା କୁଲଦାରକାନଂ ୱଧୁୟୋ ।
୨୭୦.ଓତିଣ୍ଣୋତି ୟକ୍ଖାଦୀହି ୱିୟ ସତ୍ତା ଅନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେନ ରାଗେନ ଓତିଣ୍ଣୋ, କୂପାଦୀନି ୱିୟ ସତ୍ତା ଅସମପେକ୍ଖିତ୍ୱା ରଜନୀୟେ ଠାନେ ରଜ୍ଜନ୍ତୋ ସୟଂ ୱା ରାଗଂ ଓତିଣ୍ଣୋ, ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ରାଗସମଙ୍ଗିସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ ସାରତ୍ତୋ ଅପେକ୍ଖୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ସାରତ୍ତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ସୁଟ୍ଠୁ ରତ୍ତୋ । ଅପେକ୍ଖୱାତି କାୟସଂସଗ୍ଗାପେକ୍ଖାୟ ଅପେକ୍ଖୱା । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନେୱ ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ । ୱିପରିଣତେନାତି ପରିସୁଦ୍ଧଭୱଙ୍ଗସନ୍ତତିସଙ୍ଖାତଂ ପକତିଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ପୱତ୍ତେନ, ୱିରୂପଂ ୱା ପରିଣତେନ ୱିରୂପଂ ପରିୱତ୍ତେନ, ୟଥା ପରିୱତ୍ତମାନଂ ୱିରୂପଂ ହୋତି ଏୱଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୭୧. ୟସ୍ମା ପନେତଂ ରାଗାଦୀହି ସମ୍ପୟୋଗଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିପରିଣତନ୍ତି ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଇଧାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପିଚ ରତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତଂ ୱିପରିଣତ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ତଦହୁଜାତାତି ତଂଦିୱସଂ ଜାତା ଜାତମତ୍ତା ଅଲ୍ଲମଂସପେସିୱଣ୍ଣା, ଏୱରୂପାୟପି ହି ସଦ୍ଧିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ମେଥୁନୱୀତିକ୍କମେ ପାରାଜିକଂ, ରହୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ହୋତି । ପଗେୱାତି ପଠମମେୱ ।
କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣାଦିକାୟସମ୍ପୟୋଗଂ କାୟମିସ୍ସୀଭାୱଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ପନେତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟୋ ସୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ହୋତି, ରାଗୱସେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସଞ୍ଞମୱେଲଂ ଆଚାରୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସଙ୍ଖେପନ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଦଭାଜନମାହ ।
ହତ୍ଥଗ୍ଗାହଂ ୱାତିଆଦିଭେଦଂ ପନସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥାଦୀନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ହତ୍ଥୋ ନାମ କପ୍ପରଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦିମାହ ତତ୍ଥ କପ୍ପରଂ ଉପାଦାୟାତି ଦୁତିୟଂ । ମହାସନ୍ଧିଂ ଉପାଦାୟ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗନଖା ହତ୍ଥୋ ଇଧ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗବାହାୟ କପ୍ପରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ସୁଦ୍ଧକେସା ୱାତି ସୁତ୍ତାଦୀହି ଅମିସ୍ସା ସୁଦ୍ଧା କେସାୟେୱ । ୱେଣୀତି ତୀହି କେସୱଟ୍ଟୀହି ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା କତକେସକଲାପସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସୁତ୍ତମିସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେନ ସୁତ୍ତେନ କେସେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତା । ମାଲାମିସ୍ସାତି ୱସ୍ସିକପୁପ୍ଫାଦୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା ତୀହି କେସୱଟ୍ଟୀହି ୱିନନ୍ଧିତ୍ୱା କତା, ଅୱିନଦ୍ଧୋପି ୱା କେୱଲଂ ପୁପ୍ଫମିସ୍ସକୋ କେସକଲାପୋ ଇଧ ‘‘ୱେଣୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହିରଞ୍ଞମିସ୍ସାତି କହାପଣମାଲାୟ ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତା । ସୁୱଣ୍ଣମିସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣଚୀରକେହି ୱା ପାମଙ୍ଗାଦୀହି ୱା ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତା । ମୁତ୍ତାମିସ୍ସାତି ମୁତ୍ତାୱଲୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତା । ମଣିମିସ୍ସାତି ସୁତ୍ତାରୂଳ୍ହେହି ମଣୀହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତା । ଏତାସୁ ହି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଣିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୟେୱ । ‘‘ଅହଂ ମିସ୍ସକୱେଣିଂ ଅଗ୍ଗହେସି’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ୱେଣିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ କେସାପି ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟୋ ଏକମ୍ପି କେସଂ ଗଣ୍ହାତି ତସ୍ସପି ଆପତ୍ତିୟେୱ ।
ହତ୍ଥଞ୍ଚୱେଣିଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱାତି ଇଧ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ହତ୍ଥଞ୍ଚ ସବ୍ବପ୍ପକାରଞ୍ଚ ୱେଣିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ସରୀରଂ ‘‘ଅଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ହତ୍ଥାଦୀସୁ ହତ୍ଥସ୍ସ ଗହଣଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହୋ, ୱେଣିୟା ଗହଣଂ ୱେଣିଗ୍ଗାହୋ, ଅୱସେସସସରୀରସ୍ସ ପରାମସନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନଂ, ୟୋ ତଂ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହଂ ୱା ୱେଣିଗ୍ଗାହଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନାମ ଆପତ୍ତିନିକାୟୋ ହୋତୀତି । ଅୟଂ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।
୨୭୨. ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ଚ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହୋ ୟୋ ଚ ୱେଣିଗ୍ଗାହୋ ୟଞ୍ଚ ଅୱସେସସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ପରାମସନଂ ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଭେଦତୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆମସନା ପରାମସନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆମସନା ନାମ ଆମଟ୍ଠମତ୍ତା’’ତି ୟଞ୍ଚ ‘‘ଛୁପନଂ ନାମ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଇମେସଂ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ଆମସନାତି ଆମଜ୍ଜନା ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ତତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଆମଟ୍ଠମତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛୁପନନ୍ତି ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତଂ ।
ୟମ୍ପି ଉମ୍ମସନାୟ ଚ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନାୟ ଚ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଉଚ୍ଚାରଣା’’ତି ଏକମେୱ ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପି ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେ ଉଦ୍ଧଂ ପେସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟଂ ଉକ୍ଖିପନୱସେନ, ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୨୭୩. ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେନ କାୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେନ କାୟନ୍ତି ସୋ ସାରତ୍ତୋ ଚ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ । ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଏତଂ ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ହତ୍ଥାଦିଭେଦଂ କାୟଂ । ଆମସତି ପରାମସତୀତି ଏତେସୁ ଚେ ଏକେନାପି ଆକାରେନ ଅଜ୍ଝାଚରତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ତତ୍ଥ ସକିଂ ଆମସତୋ ଏକା ଆପତ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆମସତୋ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ପରାମସନ୍ତୋପି ସଚେ କାୟତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଂ ୱା କାୟଂ ୱା ସଞ୍ଚୋପେତି ହରତି ପେସେତି ଦିୱସମ୍ପି ପରାମସତୋ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ସଚେ କାୟତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ପରାମସତି ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି ।
ଓମସନ୍ତୋପି ସଚେ କାୟତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱାୱ ଇତ୍ଥିୟା ମତ୍ଥକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପାଦପିଟ୍ଠିଂ ଓମସତି ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ଉଦରାଦୀସୁ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଓମସତି ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି । ଉମ୍ମସନାୟପି ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସୀସଂ ଉମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଓଲଙ୍ଘନାୟ ମାତୁଗାମଂ କେସେସୁ ଗହେତ୍ୱା ନାମେତ୍ୱା ଚୁମ୍ବନାଦୀସୁ ୟଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଇଚ୍ଛତି ତଂ କତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚତୋ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ଉଟ୍ଠିତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନାମୟତୋ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି । ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନାୟପି କେସେସୁ ୱା ହତ୍ଥେସୁ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାପୟତୋ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଆକଡ୍ଢନାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୟାୱ ନ ମୁଞ୍ଚତି ତାୱ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି । ପତିକଡ୍ଢନାୟପି ପରମ୍ମୁଖଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିପ୍ପଣାମୟତୋ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହନାୟ ହତ୍ଥେ ୱା ବାହାୟ ୱା ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୋ ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗଣ୍ହତୋ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତି । ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଫୁସତୋ ଚ ଆଲିଙ୍ଗତୋ ଚ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଆପତ୍ତୀତି ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ମୂଲଗ୍ଗହଣମେୱ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ୟାୱ ନ ମୁଞ୍ଚତି ତାୱ ଏକା ଏୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ।
ଅଭିନିପ୍ପୀଳନାୟ ୱତ୍ଥେନ ୱା ଆଭରଣେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ପୀଳୟତୋ ଅଙ୍ଗଂ ଅଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଏକପୟୋଗେନ ଏକା ଆପତ୍ତି, ନାନାପୟୋଗେନ ନାନା ।
ଗହଣଛୁପନେସୁ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋପି ଗହିତମତ୍ତଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେନାପି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଏୱମେତେସୁ ଆମସନାଦୀସୁ ଏକେନାପି ଆକାରେନ ଅଜ୍ଝାଚାରତୋ ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ୱେମତିକସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ପଣ୍ଡକପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ପଣ୍ଡକେ ପଣ୍ଡକସଞ୍ଞିସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ୱେମତିକସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ପୁରିସତିରଚ୍ଛାନଗତଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ପୁରିସେ ପୁରିସସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ୱେମତିକସ୍ସାପି ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତସଞ୍ଞିସ୍ସାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ତିରଚ୍ଛାନଗତେପି ସବ୍ବାକାରେନ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି । ଇମା ଏକମୂଲକନୟେ ୱୁତ୍ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ‘‘ଦ୍ୱେ ଇତ୍ଥିୟୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନ’’ନ୍ତିଆଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତେ ଦୁମୂଲକନୟେପି ଦିଗୁଣା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଘାଦିସେସା; ଏୱଂ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ସମ୍ବହୁଲା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟୋ ହି ଏକତୋ ଠିତା ସମ୍ବହୁଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ବାହାହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି ସୋ ୟତ୍ତକା ଇତ୍ଥିୟୋ ଫୁଟ୍ଠା ତାସଂ ଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଆପଜ୍ଜତି, ମଜ୍ଝଗତାନଂ ଗଣନାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ । ତା ହି ତେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ୟୋ ପନ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା କେସେ ୱା ଏକତୋ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଚ କେସେ ଚ ଅଗଣେତ୍ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ଗଣେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସେହି କାରେତବ୍ବୋ । ୟାସଞ୍ଚ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱା କେସା ୱା ମଜ୍ଝଗତା ହୋନ୍ତି, ତାସଂ ଗଣନାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ଆପଜ୍ଜତି । ତା ହି ତେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ସମ୍ବହୁଲା ପନ ଇତ୍ଥିୟୋ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେହି ରଜ୍ଜୁୱତ୍ଥାଦୀହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସବ୍ବାସଂୟେୱ ଅନ୍ତୋପରିକ୍ଖେପଗତାନଂ ଗଣନାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ଆପଜ୍ଜତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ଅଫୁଟ୍ଠାସୁ ଦୁକ୍କଟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମସନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସବ୍ବମ୍ପି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତୋ ପୁରିମନୟୋୟେୱେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତତରୋ ଦିସ୍ସତି ।
ୟୋ ହି ହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଠିତାସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ସମସାରାଗୋ ଏକଂ ହତ୍ଥେ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ଗହିତିତ୍ଥିୟା ୱସେନ ଏକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରାସଂ ଗଣନାୟ ପୁରିମନୟେନେୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ । ସଚେ ସୋ ତଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ୱତ୍ଥେ ୱା ପୁପ୍ଫେ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ସବ୍ବାସଂ ଗଣନାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥେୱ ହି ରଜ୍ଜୁୱତ୍ଥାଦୀହି ପରିକ୍ଖିପନ୍ତେନ ସବ୍ବାପି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ତଥା ଇଧାପି ସବ୍ବାପି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଆମଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ସଚେ ପନ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥକୋଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ର ଚେସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ପଠମଂ ଇତ୍ଥିଂ ହତ୍ଥେ ଗଣ୍ହାତି ଗହିତାୟ ୱସେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରାସଂ ଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟାନି । ସବ୍ବାସଞ୍ହି ତାସଂ ତେନ ପୁରିମନୟେନେୱ କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଆମଟ୍ଠଂ ହୋତି । ସଚେ ପନ ସୋପି ତଂ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେୟେୱ ଗଣ୍ହାତି ତସ୍ସା ୱସେନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତରାସଂ ଗଣନାୟ ଅନନ୍ତରନୟେନେୱ ଦୁକ୍କଟାନି ।
ୟୋ ପନ ଘନୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥଂ ଇତ୍ଥିଂ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ୱତ୍ଥେ ଘଟ୍ଟେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୱିରଳୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥଂ ଘଟ୍ଟେତି, ତତ୍ର ଚେ ୱତ୍ଥନ୍ତରେହି ଇତ୍ଥିୟା ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତଲୋମାନି ଭିକ୍ଖୁଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱା ପୱିଟ୍ଠଲୋମାନି ଇତ୍ଥିଂ ଫୁସନ୍ତି, ଉଭିନ୍ନଂ ଲୋମାନିୟେୱ ୱା ଲୋମାନି ଫୁସନ୍ତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଉପାଦିନ୍ନକେନ ହି କମ୍ମଜରୂପେନ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକେନପି କେନଚି କେସାଦିନା ଉପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ୱା ଫୁସନ୍ତୋପି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତିୟେୱ ।
ତତ୍ଥ କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ‘‘ଲୋମାନି ଗଣେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଲୋମାନି ଗଣେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋ, ଏକମେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚେ ପନ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଲୋମାନି ଗଣେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥିୱସେନ ହି ଅୟଂ ଆପତ୍ତି, ନ କୋଟ୍ଠାସୱସେନାତି ।
ଏତ୍ଥାହ ‘‘ୟୋ ପନ ‘କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି କାୟଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘କାୟଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ କିଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ତାୱ ‘‘ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱା’’ତି ୱଦତି । ଅୟଂ କିରସ୍ସ ଲଦ୍ଧି –
‘‘ୱତ୍ଥୁ ସଞ୍ଞା ଚ ରାଗୋ ଚ, ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନା ।
ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେ, ଗରୁକଂ ତେନ କାରୟେ’’ତି ॥
ଏତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୂ’’ତି ଇତ୍ଥୀ । ‘‘ସଞ୍ଞା’’ତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞା । ‘‘ରାଗୋ’’ତି କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗୋ । ‘‘ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନା’’ତି କାୟସଂସଗ୍ଗଫସ୍ସଜାନନା । ତସ୍ମା ୟୋ ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ‘‘କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱତ୍ତୋପି କାୟଂ ଫୁସତି, ଗରୁକଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ଇତରୋପି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ –
‘‘ସଞ୍ଞାୟ ୱିରାଗିତମ୍ହି, ଗହଣେ ଚ ୱିରାଗିତେ ।
ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସେ, ଗରୁକଂ ତତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ଅସ୍ସାପାୟଂ ଲଦ୍ଧି ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ହି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମିନା ଚ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞା ୱିରାଗିତା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧସଞ୍ଞା ଉପ୍ପାଦିତା, ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପନ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଚ ଗହଣମ୍ପି ୱିରାଗିତଂ ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇତ୍ଥୀ ଗହିତା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନ ଦିସ୍ସତି, କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନ ଦିସ୍ସତି, କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ପନ ଦୁକ୍କଟଂ । କାୟସଂସଗ୍ଗରାଗେନ ହି ଇମଂ ନାମ ୱତ୍ଥୁଂ ଫୁସତୋ ଅନାପତ୍ତୀତି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ।
ଇଦଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଇଦଂ ଚତୁକ୍କମାହ । ‘‘ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ‘ୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି ଦୁକ୍କଟଂ, ‘ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି ଦୁକ୍କଟଂ, ‘ୱିରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ସାରତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି ଦୁକ୍କଟମେୱା’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ଏୱମାହ ? ଅଥ ଖୋ ମହାସୁମତ୍ଥେରୱାଦୋୟେୱେତ୍ଥ ‘‘ଇତ୍ଥି ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ନଂ ଇତ୍ଥିୟା କାୟେନ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଆମସତି ପରାମସତି…ପେ॰… ଗଣ୍ହାତି ଛୁପତି ଆପତ୍ତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସା’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ‘‘ୟୋ ହି ଏକତୋ ଠିତା ସମ୍ବହୁଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ବାହାହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ୟତ୍ତକା ଇତ୍ଥିୟୋ ଫୁଟ୍ଠା ତାସଂ ଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଆପଜ୍ଜତି, ମଜ୍ଝଗତାନଂ ଗଣନାୟ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ’’ତିଆଦୀହି ଅଟ୍ଠକଥାୱିନିଚ୍ଛୟେହି ଚ ସମେତି । ୟଦି ହି ସଞ୍ଞାଦିୱିରାଗେନ ୱିରାଗିତଂ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ପଣ୍ଡକୋ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ‘‘କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ହୋତି କାୟସଞ୍ଞୀ ଚା’’ତିଆଦିନାପି ନୟେନ ପାଳିୟଂ ୱିସେସଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞାୟ ସତି ଇତ୍ଥିଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଆମସନ୍ତସ୍ସ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନୀଲଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସୟିତାୟ କାଳିତ୍ଥିୟା କାୟଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି କାୟଂ ଘଟ୍ଟେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ; ‘କାୟଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ; ‘ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି କାୟଂ ଘଟ୍ଟେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ; ‘ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀ’ତି ନୀଲଂ ଘଟ୍ଟେତି, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟ’’ନ୍ତି । ୟୋପାୟଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ପଣ୍ଡକୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ଥୁମିସ୍ସକନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିମ୍ପି ୱତ୍ଥୁ ସଞ୍ଞାୱିମତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ପାଳିୟଂ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
କାୟେନକାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱାରେ ପନ ଇତ୍ଥିୟା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିସ୍ସ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ସେସେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନକାୟୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନକଆୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱାରେ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନକାୟୱାରାଦୀସୁ ଚସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ ସାରତ୍ତୋ ଚ ଇତ୍ଥୀ ଚ ନଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କାୟେନ କାୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱାରୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ମାତୁଗାମସ୍ସ ରାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀ ଚ ନଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କାୟେନ କାୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ସାରତ୍ତା ଇତ୍ଥୀ ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନୋକାସଂ ୱା ନିପନ୍ନୋକାସଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କାୟେନ ତଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କାୟଂ ଆମସତି…ପେ॰… ଛୁପତି । ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଏୱଂ ତାୟ ଆମଟ୍ଠୋ ୱା ଛୁପିତୋ ୱା ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱା ସଚେ ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନତ୍ଥଂ ଈସକମ୍ପି କାୟଂ ଚାଲେତି ଫନ୍ଦେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଦ୍ୱେଇତ୍ଥିୟୋତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଘାଦିସେସେ ଆପଜ୍ଜତି, ଇତ୍ଥିୟା ଚ ପଣ୍ଡକେ ଚ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ସହ ଦୁକ୍କଟଂ। ଏତେନ ଉପାୟେନ ୟାୱ ‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଆମସତି, ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମତି ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି ତାୱ ପୁରିମନୟେନେୱ ଆପତ୍ତିଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ତନା ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଇତ୍ଥିଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ପୁପ୍ଫେନ ୱା ଫଲେନ ୱା ପହରନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା କାୟେନ ୱିକାରଂ କରୋତି, ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ୱା ଚାଲେତି, ଭମୁକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ଅକ୍ଖିଂ ୱା ନିଖଣତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଏୱରୂପଂ ୱିକାରଂ କରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘କାୟେନ ୱାୟମତି ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀ’’ତି । ଅୟମ୍ପି କାୟେନ ୱାୟମିତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱୀସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ଦ୍ୱେ, ଇତ୍ଥୀପଣ୍ଡକେସୁପି ଦ୍ୱେ ଏୱ ଦୁକ୍କଟେ ଆପଜ୍ଜତି ।
୨୭୯. ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ଅନାପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେ ଇତ୍ଥିୟା ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଦୁତିୟେ ନୟେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାମସନେ ୱିୟ ୱାୟମିତ୍ୱା ଅଛୁପନେ ୱିୟ ଚ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅପ୍ପଟିୱିଜାନନତୋ ଦୁୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ତତିୟେ କାୟେନ ଅୱାୟମତୋ ଅନାପତ୍ତି । ୟୋ ହି ସେୱନାଧିପ୍ପାୟୋପି ନିଚ୍ଚଲେନ କାୟେନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି ସାଦିୟତି ଅନୁଭୋତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେ ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାମସନେ ୱିୟ ଫସ୍ସପ୍ପଟିୱିଜାନନାପି ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ଅନାପତ୍ତି । ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେସୁ ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ଇତ୍ଥିୟା ଗହିତୋ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରା ମୋଚେତୁକାମୋ ପଟିପ୍ପଣାମେତି ୱା ପହରତି ୱା ଅୟଂ କାୟେନ ୱାୟମତି ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି । ୟୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ମୁଞ୍ଚିତୁକାମୋ ଉତ୍ତାସେତ୍ୱା ପଲାପେତି, ଅୟଂ କାୟେନ ୱାୟମତି ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି । ୟୋ ତାଦିସଂ ଦୀଘଜାତିଂ କାୟେ ଆରୂଳ୍ହଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛତୁ ଘଟ୍ଟିୟମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ନ ଘଟ୍ଟେତି, ଇତ୍ଥିମେୱ ୱା ଅଙ୍ଗଂ ଫୁସମାନଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଏସା ‘ଅନତ୍ଥିକୋ ଅୟଂ ମୟା’ତି ସୟମେୱ ପକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତି, ବଲୱିତ୍ଥିୟା ୱା ଗାଳ୍ହଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ଗହିତୋ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ପଲାୟିତୁକାମୋପି ସୁଟ୍ଠୁ ଗହିତତ୍ତା ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତି, ଅୟଂ ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତି । ୟୋ ପନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଗଚ୍ଛତୁ ତାୱ ତତୋ ନଂ ପହରିତ୍ୱା ୱା ପଣାମେତ୍ୱା ୱା ପକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତି, ଅୟଂ ମୋକ୍ଖାଧିପ୍ପାୟୋ ନ ଚ କାୟେନ ୱାୟମତି, ନ ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିୱିଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୮୦.ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ଇମଂ ଫୁସିସ୍ସାମୀତି ଅଚେତେତ୍ୱା, ଏୱଞ୍ହି ଅଚେତେତ୍ୱା ପତ୍ତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗେ ଫୁଟ୍ଠେପି ଅନାପତ୍ତି ।
ଅସତିୟାତି ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ହୋତି ମାତୁଗାମଂ ଫୁସାମୀତି ସତି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଅସତିୟା ହତ୍ଥପାଦପସାରଣାଦିକାଲେ ଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଅଜାନନ୍ତସ୍ସାତି ଦାରକୱେସେନ ଠିତଂ ଦାରିକଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଫୁସତି, ଏୱଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଫୁସତୋ ଅନାପତ୍ତି ।
ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସାତି କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ଅସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ସ ବାହାପରମ୍ପରାୟ ନୀତଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱିୟ ଅନାପତ୍ତି । ଉମ୍ମତ୍ତକାଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟାଏୱ । ଇଧ ପନ ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଠମପାରାଜିକସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିୱେଦନଂ, ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତଦ୍ୱୟେନାତି ।
୨୮୧. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ – ମାତୁୟା ମାତୁପେମେନାତି ମାତୁପେମେନ ମାତୁୟା କାୟଂ ଆମସି । ଏସ ନୟୋ ଧୀତୁଭଗିନିୱତ୍ଥୂସୁ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମାତା ୱା ହୋତୁ ଧୀତା ୱା ଇତ୍ଥୀ ନାମ ସବ୍ବାପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପାରିପନ୍ଥିକାୱ । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା ଅୟଂ ଧୀତା ଅୟଂ ମେ ଭଗିନୀ’’ତି ଗେହସ୍ସିତପେମେନ ଆମସତୋପି ଦୁକ୍କଟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇମଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଆଣଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେନ ସଚେପି ନଦୀସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ମାତରଂ ପସ୍ସତି ନେୱ ହତ୍ଥେନ ପରାମସିତବ୍ବା । ପଣ୍ଡିତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ନାୱା ୱା ଫଲକଂ ୱା କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱା ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱା ଉପସଂହରିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଂ ଅସତି କାସାୱମ୍ପି ଉପସଂହରିତ୍ୱା ପୁରତୋ ଠପେତବ୍ବଂ, ‘‘ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଗହିତେ ପରିକ୍ଖାରଂ କଡ୍ଢାମୀତି କଡ୍ଢନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଭାୟତି ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମା ଭାୟୀ’’ତି ସମସ୍ସାସେତବ୍ବା । ସଚେ ଭାୟମାନା ପୁତ୍ତସ୍ସ ସହସା ଖନ୍ଧେ ୱା ଅଭିରୁହତି, ହତ୍ଥେ ୱା ଗଣ୍ହାତି, ନ ‘‘ଅପେହି ମହଲ୍ଲିକେ’’ତି ନିଦ୍ଧୁନିତବ୍ବା, ଥଲଂ ପାପେତବ୍ବା । କଦ୍ଦମେ ଲଗ୍ଗାୟପି କୂପେ ପତିତାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ରପି ହି ୟୋତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ଥଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା, ନତ୍ୱେୱ ଆମସିତବ୍ବା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସରୀରମେୱ ଅନାମାସଂ, ନିୱାସନପାୱୁରଣମ୍ପି ଆଭରଣଭଣ୍ଡମ୍ପି ତିଣଣ୍ଡୁପକଂ ୱା ତାଳପଣ୍ଣମୁଦ୍ଦିକଂ ୱା ଉପାଦାୟ ଅନାମାସମେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନିୱାସନପାରୁପନଂ ପିଳନ୍ଧନତ୍ଥାୟ ଠପିତମେୱ । ସଚେ ପନ ନିୱାସନଂ ୱା ପାରୁପନଂ ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ପାଦମୂଲେ ଠପେତି ୱଟ୍ଟତି । ଆଭରଣଭଣ୍ଡେସୁ ପନ ସୀସପସାଧନକଦନ୍ତସୂଚିଆଦିକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ‘‘ଇମଂ ଭନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦିୟ୍ୟମାନଂ ସିପାଟିକାସୂଚିଆଦିଉପକରଣତ୍ଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୁୱଣ୍ଣରଜତମୁତ୍ତାଦିମୟଂ ପନ ଅନାମାସମେୱ ଦୀୟ୍ୟମାନମ୍ପି ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତାସଂ ସରୀରୂପଗମେୱ ଅନାମାସଂ, ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନେନ କତଂ କଟ୍ଠରୂପମ୍ପି ଦନ୍ତରୂପମ୍ପି ଅୟରୂପମ୍ପି ଲୋହରୂପମ୍ପି ତିପୁରୂପମ୍ପି ପୋତ୍ଥକରୂପମ୍ପି ସବ୍ବରତନରୂପମ୍ପି ଅନ୍ତମସୋ ପିଟ୍ଠମୟରୂପମ୍ପି ଅନାମାସମେୱ । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ପନ ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ହୋତୂ’’ତି ଲଭିତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବରତନମୟଂ ଅୱସେସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପକରଣାରହଂ ଉପକରଣେ ପରିଭୋଗାରହଂ ପରିଭୋଗେ ଉପନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ୟଥା ଚ ଇତ୍ଥିରୂପକଂ; ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ଧଞ୍ଞଂ ଅନାମାସଂ । ତସ୍ମା ଖେତ୍ତମଜ୍ଝେନ ଗଚ୍ଛତା ତତ୍ଥଜାତକମ୍ପି ଧଞ୍ଞଫଲଂ ନ ଆମସନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଘରଦ୍ୱାରେ ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱା ଧଞ୍ଞଂ ପସାରିତଂ ହୋତି ପସ୍ସେନ ଚ ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥି ନ ମଦ୍ଦନ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଗମନମଗ୍ଗେ ଅସତି ମଗ୍ଗଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅନ୍ତରଘରେ ଧଞ୍ଞସ୍ସ ଉପରି ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ଆସନସାଲାୟଂ ଧଞ୍ଞଂ ଆକିରନ୍ତି, ସଚେ ସକ୍କା ହୋତି ହରାପେତୁଂ ହରାପେତବ୍ବଂ, ନୋ ଚେ ଏକମନ୍ତଂ ଧଞ୍ଞଂ ଅମଦ୍ଦନ୍ତେନ ପୀଠକଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଓକାସୋ ନ ହୋତି, ମନୁସ୍ସା ଧଞ୍ଞମଜ୍ଝେୟେୱ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥଜାତକାନି ମୁଗ୍ଗମାସାଦୀନି ଅପରଣ୍ଣାନିପି ତାଲପନସାଦୀନି ୱା ଫଲାନି କୀଳନ୍ତେନ ନ ଆମସିତବ୍ବାନି । ମନୁସ୍ସେହି ରାସିକତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅରଞ୍ଞେ ପନ ରୁକ୍ଖତୋ ପତିତାନି ଫଲାନି ‘‘ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ମୁତ୍ତା, ମଣି, ୱେଳୁରିୟୋ, ସଙ୍ଖୋ, ସିଲା, ପୱାଳଂ, ରଜତଂ, ଜାତରୂପଂ, ଲୋହିତଙ୍କୋ, ମସାରଗଲ୍ଲନ୍ତି ଇମେସୁ ଦସସୁ ରତନେସୁ ମୁତ୍ତା ଅଧୋତା ଅନିୱିଦ୍ଧା ୟଥାଜାତାୱ ଆମସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସେସା ଅନାମାସାତି ୱଦନ୍ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ମୁତ୍ତା ଧୋତାପି ଅଧୋତାପି ଅନାମାସା ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କୁଟ୍ଠରୋଗସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ପନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନ୍ତମସୋ ଜାତିଫଲିକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବୋପି ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣଭେଦୋ ମଣି ଧୋତୱିଦ୍ଧୱଟ୍ଟିତୋ ଅନାମାସୋ, ୟଥାଜାତୋ ପନ ଆକରମୁତ୍ତୋ ପତ୍ତାଦିଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋପି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ପଚିତ୍ୱା କତୋ କାଚମଣିୟେୱେକୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱେଳୁରିୟେପି ମଣିସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଙ୍ଖୋ ଧମନସଙ୍ଖୋ ଚ ଧୋତୱିଦ୍ଧୋ ଚ ରତନମିସ୍ସୋ ଅନାମାସୋ । ପାନୀୟସଙ୍ଖୋ ଧୋତୋପି ଅଧୋତୋପି ଆମାସୋୱ ସେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଜନାଦିଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟପି ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସିଲା ଧୋତୱିଦ୍ଧା ରତନସଂୟୁତ୍ତା ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣାୱ ଅନାମାସା । ସେସା ସତ୍ଥକନିସାନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ରତନସଂୟୁତ୍ତାତି ସୁୱଣ୍ଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା କତାତି ୱଦନ୍ତି । ପୱାଳଂ ଧୋତୱିଦ୍ଧଂ ଅନାମାସଂ । ସେସଂ ଆମାସଂ ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଧୋତମ୍ପି ଅଧୋତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଅନାମାସଂ, ନ ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ରଜତଂ ଜାତରୂପଞ୍ଚ କତଭଣ୍ଡମ୍ପି ଅକତଭଣ୍ଡମ୍ପି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନାମାସଞ୍ଚ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିୟଞ୍ଚ, ଉତ୍ତରରାଜପୁତ୍ତୋ କିର ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ କାରେତ୍ୱା ମହାପଦୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ପେସେସି । ଥେରୋ ‘‘ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ଚେତିୟଘରେ ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମସୁୱଣ୍ଣବୁବ୍ବୁଳକାଦୀନି ହୋନ୍ତି, ଏତାନିପି ଅନାମାସାନି । ଚେତିୟଘରଗୋପକା ପନ ରୂପିୟଛଡ୍ଡକଟ୍ଠାନେ ଠିତା, ତସ୍ମା ତେସଂ କେଳାପୟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟେ କଚୱରମେୱ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ଆରକୂଟଲୋହମ୍ପି ଜାତରୂପଗତିକମେୱ ଅନାମାସନ୍ତି ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସେନାସନପରିଭୋଗୋ ପନ ସବ୍ବକପ୍ପିୟୋ, ତସ୍ମା ଜାତରୂପରଜତମୟା ସବ୍ବେପି ସେନାସନପରିକ୍ଖାରା ଆମାସା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମୱିନୟୱଣ୍ଣନଟ୍ଠାନେ ରତନମଣ୍ଡପେ କରୋନ୍ତି ଫଲିକତ୍ଥମ୍ଭେ ରତନଦାମପତିମଣ୍ଡିତେ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବୂପକରଣାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଲୋହିତଙ୍କମସାରଗଲ୍ଲା ଧୋତୱିଦ୍ଧା ଅନାମାସା, ଇତରେ ଆମାସା, ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଧୋତାପି ଅଧୋତାପି ସବ୍ବସୋ ଅନାମାସା ନ ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସବ୍ବଂ ଆୱୁଧଭଣ୍ଡଂ ଅନାମାସଂ, ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ଦୀୟ୍ୟମାନମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା ନାମ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସୁଦ୍ଧଧନୁଦଣ୍ଡୋପି ଧନୁଜିୟାପି ପତୋଦୋପି ଅଙ୍କୁସୋପି ଅନ୍ତମସୋ ୱାସିଫରସୁଆଦୀନିପି ଆୱୁଧସଙ୍ଖେପେନ କତାନି ଅନାମାସାନି । ସଚେ କେନଚି ୱିହାରେ ସତ୍ତି ୱା ତୋମରୋ ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ୱିହାରଂ ଜଗ୍ଗନ୍ତେନ ‘‘ହରନ୍ତୂ’’ତି ସାମିକାନଂ ପେସେତବ୍ବଂ । ସଚେ ନ ହରନ୍ତି, ତଂ ଅଚାଲେନ୍ତେନ ୱିହାରୋ ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବୋ । ୟୁଦ୍ଧଭୂମିୟଂ ପତିତଂ ଅସିଂ ୱା ସତ୍ତିଂ ୱା ତୋମରଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ପାସାଣେନ ୱା କେନଚି ୱା ଅସିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ଥକତ୍ଥାୟ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରାନିପି ୱିୟୋଜେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ସତ୍ଥକତ୍ଥାୟ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି କିଞ୍ଚି କତ୍ତରଦଣ୍ଡାଦିଅତ୍ଥାୟ । ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦୀୟ୍ୟମାନଂ ପନ ‘‘ୱିନାସେତ୍ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ମଚ୍ଛଜାଲପକ୍ଖିଜାଲାଦୀନିପି ଫଲକଜାଲିକାଦୀନି ସରପରିତ୍ତାନାନୀପି ସବ୍ବାନି ଅନାମାସାନି । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ପନ ଜାଲଂ ତାୱ ‘‘ଆସନସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ଉପରି ବନ୍ଧିସ୍ସାମି, ଛତ୍ତଂ ୱା ୱେଠେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସରପରିତ୍ତାନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରୂପରୋଧନିୱାରଣଞ୍ହି ଏତଂ ନ ଉପରୋଧକରନ୍ତି ଫଲକଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଭାଜନଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଚମ୍ମୱିନଦ୍ଧାନି ୱୀଣାଭେରିଆଦୀନି ଅନାମାସାନି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଭେରିସଙ୍ଘାଟୋପି ୱୀଣାସଙ୍ଘାଟୋପି ତୁଚ୍ଛପୋକ୍ଖରମ୍ପି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଆରୋପିତଚମ୍ମମ୍ପି ୱୀଣାଦଣ୍ଡକୋପି ସବ୍ବଂ ଅନାମାସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଓନହିତୁଂ ୱା ଓନହାପେତୁଂ ୱା ୱାଦେତୁଂ ୱା ୱାଦାପେତୁଂ ୱା ନ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ପୂଜଂ କତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେହି ଛଡ୍ଡିତଂ ଦିସ୍ୱାପି ଅଚାଲେତ୍ୱାୱ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ସମ୍ମଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, କଚୱରଛଡ୍ଡନକାଲେ ପନ କଚୱରନିୟାମେନେୱ ହରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭଣ୍ଡମୂଲତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଲବ୍ଭମାନେସୁ ପନ ୱୀଣାଦୋଣିକଞ୍ଚ ଭେରିପୋକ୍ଖରଞ୍ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଭାଜନଂ କରିସ୍ସାମ ଚମ୍ମଂ ସତ୍ଥକକୋସକନ୍ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ଉପକରଣତ୍ଥାୟ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ତଥା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନମେୱ । ୟକ୍ଖିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସଚେପି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସମାପଜ୍ଜତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟମେୱ । ପଣ୍ଡକୱତ୍ଥୁ ଚ ସୁତ୍ତିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁ ଚ ପାକଟମେୱ । ମତିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପାରାଜିକପ୍ପହୋନକକାଲେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ତତୋ ପରଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନାଗମାଣୱିକାୟପି ସୁପଣ୍ଣମାଣୱିକାୟପି କିନ୍ନରିୟାପି ଗାୱିୟାପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଦାରୁଧୀତଲିକାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ କେୱଲଂ ଦାରୁନା ଏୱ, ଅନ୍ତମସୋ ଚିତ୍ତକମ୍ମଲିଖିତେପି ଇତ୍ଥିରୂପେ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
୨୮୨.ସମ୍ପୀଳନୱତ୍ଥୁ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ସଙ୍କମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏକପଦିକସଙ୍କମୋ ୱା ହୋତୁ ସକଟମଗ୍ଗସଙ୍କମୋ ୱା, ଚାଲେସ୍ସାମୀତି ପୟୋଗେ କତମତ୍ତେୱ ଚାଲେତୁ ୱା ମା ୱା, ଦୁକ୍କଟଂ । ମଗ୍ଗୱତ୍ଥୁ ପାକଟମେୱ । ରୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖୋ ମହନ୍ତୋ ୱା ହୋତୁ ମହାଜମ୍ବୁପ୍ପମାଣୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା, ତଂ ଚାଲେତୁଂ ସକ୍କୋତୁ ୱା ମା ୱା, ପୟୋଗମତ୍ତେନ ଦୁକ୍କଟଂ । ନାୱାୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରଜ୍ଜୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟଂ ରଜ୍ଜୁଂ ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୋ ଠାନା ଚାଲେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତତ୍ଥ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ୟା ମହାରଜ୍ଜୁ ହୋତି, ଈସକମ୍ପି ଠାନା ନ ଚଲତି, ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦଣ୍ଡେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭୂମିୟଂ ପତିତମହାରୁକ୍ଖୋପି ହି ଦଣ୍ଡଗ୍ଗହଣେନେୱ ଇଧ ଗହିତୋ । ପତ୍ତୱତ୍ଥୁ ପାକଟମେୱ । ୱନ୍ଦନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଇତ୍ଥୀ ପାଦେ ସମ୍ବାହିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତୁକାମା ୱାରେତବ୍ବା ପାଦା ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବା, ନିଚ୍ଚଲେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବଂ । ନିଚ୍ଚଲସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତେନ ସାଦିୟତୋପି ଅନାପତ୍ତି । ଅୱସାନେ ଗହଣୱତ୍ଥୁପାକଟମେୱାତି ।
କାୟସଂସଗ୍ଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୨୮୩.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିସ୍ସାତି ଅପଦିସିତ୍ୱା । ୱଣ୍ଣମ୍ପି ଭଣତୀତିଆଦୀନି ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଛିନ୍ନିକାତି ଛିନ୍ନଓତ୍ତପ୍ପା । ଧୁତ୍ତିକାତି ସଠା । ଅହିରିକାୟୋତି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜା। ଉହସନ୍ତୀତି ସିତଂ କତ୍ୱା ମନ୍ଦହସିତଂ ହସନ୍ତି । ଉଲ୍ଲପନ୍ତୀତି ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉଚ୍ଚକରଣିଂ ନାନାୱିଧଂ ପଲୋଭନକଥଂ କଥେନ୍ତି । ଉଜ୍ଜଗ୍ଘନ୍ତୀତି ମହାହସିତଂ ହସନ୍ତି । ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତୀତି ‘‘ପଣ୍ଡକୋ ଅୟଂ, ନାୟଂ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରିହାସଂ କରୋନ୍ତି ।
୨୮୫.ସାରତ୍ତୋତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚସ୍ସାଦରାଗେନ ସାରତ୍ତୋ । ଅପେକ୍ଖୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, କେୱଲଂ ଇଧ ୱାଚସ୍ସାଦରାଗୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମାତୁଗାମଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହି ୱାଚାହୀତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତଂ ମାତୁଗାମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାତୁଗାମୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୂ ପଟିବଲା ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଆଜାନିତୁନ୍ତି ୟା ପଣ୍ଡିତା ସାତ୍ଥକନିରତ୍ଥକକଥଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଞ୍ଚ ଜାନିତୁଂ ପଟିବଲା, ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ୟା ପନ ମହଲ୍ଲିକାପି ବାଲା ଏଲମୂଗା ଅୟଂ ଇଧ ଅନଧିପ୍ପେତାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଓଭାସେୟ୍ୟାତି ଅୱଭାସେୟ୍ୟ ନାନାପ୍ପକାରକଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୱଚନଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନେୱଂ ଓଭାସନ୍ତସ୍ସ ୟୋ ସୋ ଓଭାସୋ ନାମ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ହୋତି ରାଗୱସେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସଞ୍ଞମୱେଲଂ ଆଚାରୋ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସେୟ୍ୟାତି ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥା ୟୁୱା ୟୁୱତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ଆଦିସ୍ସାତିଆଦି ୟେନାକାରେନ ଓଭାସତୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେତି ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗଞ୍ଚ । ସେସଂ ଉଦ୍ଦେସେ ତାୱ ପାକଟମେୱ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ଥୋମେତୀତି ‘‘ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ୱଦତି, ନ ତାୱ ସୀସଂ ଏତି । ‘‘ତୱ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗୋ ଚ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ ଚ ଈଦିସୋ ତେନ ନାମ ଈଦିସେନ ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାସୀ’’ତି ୱଦତି, ସୀସଂ ଏତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ୱଣ୍ଣେତି ପସଂସତୀତି ଇମାନି ପନ ଥୋମନପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି ।
ଖୁଂସେତୀତି ୱାଚାପତୋଦେନ ଘଟ୍ଟେତି । ୱମ୍ଭେତୀତି ଅପସାଦେତି । ଗରହତୀତି ଦୋସଂ ଦେତି । ପରତୋ ପନ ପାଳିୟା ଆଗତେହି ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସୀ’’ତିଆଦୀହି ଏକାଦସହି ପଦେହି ଅଘଟିତେ ସୀସଂ ନ ଏତି, ଘଟିତେପି ତେସୁ ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀତି ଇମେହି ତୀହି ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ଦେହି ମେତି ୟାଚନାୟପି ଏତ୍ତକେନେୱ ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେ ଏୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁ ଆୟାଚନୱଚନେସୁପି ଏତ୍ତକେନେୱ ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘କଦା ତେ ମାତା ପସୀଦିସ୍ସତି, କଦା ତେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ତୱ ମାତରି ପସନ୍ନାୟ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ପନ ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
କଥଂ ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସୀତିଆଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାୱଚନେସୁପି ମେଥୁନଧମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ନ ଇତରଥା । ଏୱଂ କିର ତ୍ୱଂ ସାମିକସ୍ସ ଦେସୀତି ପଟିପୁଚ୍ଛାୱଚନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଆଚିକ୍ଖନାୟ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଣତୀତି ‘‘କଥଂ ଦଦମାନା ସାମିକସ୍ସ ପିୟା ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଆଚିକ୍ଖତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏୱଂ ଦେହି ଏୱଂ ଦଦମାନା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ସୀସଂ ନ ଏତି । ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଏୱଂ ଦେହି ଏୱଂ ଉପନେହି ଏୱଂ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଦଦମାନା ଉପନୟମାନା ପିୟା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅନୁସାସନୀୱଚନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅକ୍କୋସନିଦ୍ଦେସେ – ଅନିମିତ୍ତାସୀତି ନିମିତ୍ତରହିତାସି, କୁଞ୍ଚିକପଣାଲିମତ୍ତମେୱ ତୱ ଦକସୋତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ନିମିତ୍ତମତ୍ତାସୀତି ତୱ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲୋହିତାତି ସୁକ୍ଖସୋତା । ଧୁୱଲୋହିତାତି ନିଚ୍ଚଲୋହିତା କିଲିନ୍ନଦକସୋତା । ଧୁୱଚୋଳାତି ନିଚ୍ଚପକ୍ଖିତ୍ତାଣିଚୋଳା, ସଦା ଆଣିଚୋଳକଂ ସେୱସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଗ୍ଘରନ୍ତୀତି ସୱନ୍ତୀ; ସଦା ତେ ମୁତ୍ତଂ ସୱତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିଖରଣୀତି ବହିନିକ୍ଖନ୍ତଆଣିମଂସା । ଇତ୍ଥିପଣ୍ଡକାତି ଅନିମିତ୍ତାୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେପୁରିସିକାତି ସମସ୍ସୁଦାଠିକା ପୁରିସରୂପା ଇତ୍ଥୀ । ସମ୍ଭିନ୍ନାତି ସମ୍ଭିନ୍ନୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗା । ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତେନ ଚ ପୁରିସନିମିତ୍ତେନ ଚାତି ଉଭୋହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ସମନ୍ନାଗତା ।
ଇମେସୁ ଚ ପନ ଏକାଦସସୁ ପଦେସୁ ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀତି ଇମାନିୟେୱ ତୀଣି ପଦାନି ସୁଦ୍ଧାନି ସୀସଂ ଏନ୍ତି । ଇତି ଇମାନି ଚ ତୀଣି ପୁରିମାନି ଚ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗମେଥୁନଧମ୍ମପଦାନି ତୀଣୀତି ଛ ପଦାନି ସୁଦ୍ଧାନି ଆପତ୍ତିକରାନି । ସେସାନି ଅନିମିତ୍ତାତିଆଦୀନି ‘‘ଅନିମିତ୍ତେ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନିମିତ୍ତାସି ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଘଟିତାନେୱ ଆପତ୍ତିକରାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୨୮୬. ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିପରିଣତେନ ଚିତ୍ତେନ ଓଭାସତି, ତସ୍ସ ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେ ଆଦିସ୍ସ ଏତେସଂ ୱଣ୍ଣଭଣନାଦୀନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଚ ହୋତି ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅଧକ୍ଖକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧୋ । ଉବ୍ଭଜାଣୁମଣ୍ଡଲ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ । ଉବ୍ଭକ୍ଖକନ୍ତି ଅକ୍ଖକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ । ଅଧୋ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଜାଣୁମଣ୍ଡଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧୋ । ଅକ୍ଖକଂ ପନ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ଏତ୍ଥେୱ ଦୁକ୍କଟକ୍ଖେତ୍ତେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୱିୟ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ସାୱସେସଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି । କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱତ୍ଥଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଆଭରଣଂ ୱା ।
୨୮୭.ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସାତି ଅନିମିତ୍ତାତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ, ଅଟ୍ଠକଥଂ ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ।
ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସାତି ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତସ୍ସ ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ୱା । ଏୱଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ଅନାପତ୍ତି ।
ଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସାତି ‘‘ଇଦାନିପି ଅନିମିତ୍ତାସି ଉଭତ୍ତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସି ଅପ୍ପମାଦଂ ଇଦାନି କରେୟ୍ୟାସି, ୟଥା ଆୟତିମ୍ପି ଏୱରୂପା ନ ହୋହିସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁସିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସ ଅନୁସାସନିପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପାଳିଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ପକତିୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ପହାୟ ହସନ୍ତୋ ହସନ୍ତୋ ‘‘ସିଖରଣୀସି ସମ୍ଭିନ୍ନାସି ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନାସୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭଣତି, ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଇଧ ଆଦିକମ୍ମିକୋ ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଚିତ୍ତତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦ୍ୱିୱେଦନନ୍ତି ।
୨୮୮. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ଲୋହିତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇତ୍ଥିୟା ଲୋହିତକଂ ନିମିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ଇତରା ନ ଅଞ୍ଞାସି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍କଟଂ ।
କକ୍କସଲୋମନ୍ତି ରସ୍ସଲୋମେହି ବହୁଲୋମଂ । ଆକିଣ୍ଣଲୋମନ୍ତି ଜଟିତଲୋମଂ । ଖରଲୋମନ୍ତି ଥଦ୍ଧଲୋମଂ । ଦୀଘଲୋମନ୍ତି ଅରସ୍ସଲୋମଂ । ସବ୍ବଂ ଇତ୍ଥିନିମିତ୍ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୮୯.ୱାପିତଂ ଖୋ ତେତି ଅସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ସା ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହ । ପଟିୱୁତ୍ତଂ ନାମ ଉଦକୱପ୍ପେ ବୀଜେହି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋକାସେ ପାଣକେହି ୱିନାସିତବୀଜେ ୱା ଓକାସେ ପୁନ ବୀଜଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉଦକେନ ଆସିତ୍ତଂ, ଥଲୱପ୍ପେ ୱିସମପତିତାନଂ ୱା ବୀଜାନଂ ସମକରଣତ୍ଥାୟ ପୁନ ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକେନ ସମୀକତଂ, ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ଏସା ଆହ ।
ମଗ୍ଗୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗୋ ସଂସୀଦତୀତି ଅଙ୍ଗଜାତମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୨୯୦.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଅତ୍ତକାମସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ କୁଲୂପକୋତି କୁଲପୟିରୁପାସନକୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅତ୍ଥାୟ କୁଲୂପସଙ୍କମନେ ନିଚ୍ଚପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।
ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଚୀୱରଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ ସେନାସନଞ୍ଚ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଞ୍ଚ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ପତିକରଣତ୍ଥେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସପ୍ପାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭିସକ୍କସ୍ସ କମ୍ମଂ ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାତି ଭେସଜ୍ଜଂ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋୱ ଭେସଜ୍ଜଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଗିଲାନସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଭିସକ୍କକମ୍ମଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିକ୍ଖାରୋତି ପନ ‘‘ସତ୍ତହି ନଗରପରିକ୍ଖାରେହି ସୁପରିକ୍ଖତଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ପରିୱାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରଥୋ ସୀସପରିକ୍ଖାରୋ ଝାନକ୍ଖୋ ଚକ୍କୱୀରିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ଅଲଙ୍କାରୋ । ‘‘ୟେ ଚିମେ ପବ୍ବଜିତେନ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ସମୁଦାନେତବ୍ବା’’ତିଆଦୀସୁ (ରୋ॰ ନି॰ ୧.୧.୧୯୧) ସମ୍ଭାରୋ । ଇଧ ପନ ସମ୍ଭାରୋପି ପରିୱାରୋପି ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ହି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ପରିୱାରୋପି ହୋତି ଜୀୱିତୱିନାସକାବାଧୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରଂ ଅଦତ୍ୱା ରକ୍ଖଣତୋ, ସମ୍ଭାରୋପି ୟଥା ଚିରଂ ପୱତ୍ତତି ଏୱମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ପରିକ୍ଖାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ ତଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ଚାତି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରୋ, ତଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱସଲନ୍ତି ହୀନଂ ଲାମକଂ । ଅଥ ୱା ୱସ୍ସତୀତି ୱସଲୋ, ପଗ୍ଘରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ୱସଲଂ, ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଟ୍ଠୁହିତ୍ୱାତି ଖେଳଂ ପାତେତ୍ୱା ।
କସ୍ସାହଂ କେନ ହାୟାମୀତି ଅହଂ କସ୍ସା ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା କେନ ଭୋଗେନ ୱା ଅଲଙ୍କାରେନ ୱା ରୂପେନ ୱା ପରିହାୟାମି, କା ନାମ ମୟା ଉତ୍ତରିତରାତି ଦୀପେତି ।
୨୯୧.ସନ୍ତିକେତି ଉପଚାରେ ଠତ୍ୱା ସାମନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ପଦଭାଜନେପି ଅୟମେୱଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ। ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟାତି ମେଥୁନଧମ୍ମସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ପାରିଚରିୟା କାମପାରିଚରିୟା । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାମପାରିଚରିୟା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା, ଅତ୍ତନା ୱା କାମିତା ଇଚ୍ଛିତାତି ଅତ୍ତକାମା, ସୟଂ ମେଥୁନରାଗୱସେନ ପତ୍ଥିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତକାମା ଚ ସା ପାରିଚରିୟା ଚାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା, ତସ୍ସା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ । ୱଣ୍ଣଂ ଭାସେୟ୍ୟାତି ଗୁଣଂ ଆନିସଂସଂ ପକାସେୟ୍ୟ ।
ତତ୍ର ୟସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାମପାରିଚରିୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ କାମୋ ଚେୱ ହେତୁ ଚ ପାରିଚରିୟା ଚ ଅତ୍ଥୋ, ସେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ‘‘ଅତ୍ତକାମା ଚ ସା ପାରିଚରିୟା ଚାତି ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚେୱ ପାରିଚରିୟା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ସେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ତସ୍ମା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅତ୍ତନୋ କାମଂ ଅତ୍ତନୋ ହେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କାମପାରିଚରିୟା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରିଚରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତକାମିତଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟା ୱୁତ୍ତା’’ତି ।
ଇଦାନି ତସ୍ସା ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଭାସନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉଦ୍ଦେସତୋପି ନିଦ୍ଦେସତୋପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ଆପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ ଚ – ଏତଦଗ୍ଗଂ…ପେ॰… ପରିଚରେୟ୍ୟାତି ୟା ମାଦିସଂ ସୀଲୱନ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ଏତେନ ଧମ୍ମେନ ପରିଚରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସା ଏୱଂ ମାଦିସଂ ପରିଚରନ୍ତିୟା ୟା ଅୟଂ ପାରିଚରିୟା ନାମ, ଏତଦଗ୍ଗଂ ପାରିଚରିୟାନନ୍ତି ।
ମେଥୁନୁପସଂହିତେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଏୱଂ ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତୋ ଚ ମେଥୁନୁପସଂହିତେନ ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେନେୱ ୱଚନେନ ୟୋ ଭାସେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ।
ଇଧାନି ୟସ୍ମା ମେଥୁନୁପସଂହିତେନେୱ ଭାସନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅହମ୍ପି ଖତ୍ତିୟୋ, ତ୍ୱମ୍ପି ଖତ୍ତିୟା, ଅରହତି ଖତ୍ତିୟା ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ଦାତୁଂ ସମଜାତିକତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦୀହି ୱଚନେହି ପାରିଚରିୟାୟ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସମାନସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ନତ୍ଥି । ‘‘ଅହମ୍ପି ଖତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିକେ ପନ ବହୂପି ପରିୟାୟେ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅରହସି ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମେଥୁନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତେନେୱ ଭାସମାନସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ।
ଇତ୍ଥୀଚ ହୋତୀତିଆଦି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇଧ ଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦି ସବ୍ବଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାସଦିସଂ । ୱିନୀତୱତ୍ଥୂନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱାତି ।
ଅତ୍ତକାମପାରିଚରିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୨୯୬.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତାତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା ଗତିମନ୍ତା । ବ୍ୟତ୍ତାତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା, ଉପାୟେନ ସମନ୍ନାଗତା ଉପାୟଞ୍ଞୂ ୱିସାରଦା । ମେଧାୱିନୀତି ମେଧାୟ ସମନ୍ନାଗତା, ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ କରୋତି । ଦକ୍ଖାତି ଛେକା । ଅନଲସାତି ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନା । ଛନ୍ନାତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ।
କିସ୍ମିଂ ୱିୟାତି କିଚ୍ଛଂ ୱିୟ କିଲେସୋ ୱିୟ, ହିରି ୱିୟ ଅମ୍ହାକଂ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୁମାରିକାୟ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥା’’ତି କୁମାରିକାୟ କାରଣା ୱତ୍ତୁଂ ।
ଆୱାହାଦୀସୁ ଆୱାହୋତି ଦାରକସ୍ସ ପରକୁଲତୋ ଦାରିକାୟ ଆହରଣଂ । ୱିୱାହୋତି ଅତ୍ତନୋ ଦାରିକାୟ ପରକୁଲପେସନଂ । ୱାରେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଦେଥ ନୋ ଦାରକସ୍ସ ଦାରିକ’’ନ୍ତି ୟାଚନଂ, ଦିୱସନକ୍ଖତ୍ତମୁହୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦକରଣଂ ୱା ।
୨୯୭.ପୁରାଣଗଣକିୟାତି ଏକସ୍ସ ଗଣକସ୍ସ ଭରିୟାୟ, ସା ତସ୍ମିଂ ଜୀୱମାନେ ଗଣକୀତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ମତେ ପନ ପୁରାଣଗଣକୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା । ତିରୋଗାମୋତି ବହିଗାମୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଗାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନୁସ୍ସାତି ଉଦାୟିସ୍ସ ଇମଂ ସଞ୍ଚରିତ୍ତକମ୍ମେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନକମନୁସ୍ସା ।
ସୁଣିସଭୋଗେନାତି ୟେନ ଭୋଗେନ ସୁଣିସା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ହୋତି ରନ୍ଧାପନପଚାପନପଅୱେସନାଦିନା, ତେନ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ଅପରେନ ଦାସିଭୋଗେନାତି ମାସାତିକ୍କମେ ୟେନ ଭୋଗେନ ଦାସୀ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ହୋତି ଖେତ୍ତକମ୍ମକଚୱରଛଡ୍ଡନଉଦକାହରଣାଦିନା, ତେନ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଦୁଗ୍ଗତାତି ଦଲିଦ୍ଦା, ୟତ୍ଥ ୱା ଗତା ଦୁଗ୍ଗତା ହୋତି ତାଦିସଂ କୁଲଂ ଗତା । ମାୟ୍ୟୋ ଇମଂ କୁମାରିକନ୍ତି ମା ଅୟ୍ୟୋ ଇମଂ କୁମାରିକଂ । ଆହାରୂପହାରୋତି ଆହାରୋ ଚ ଉପହାରୋ ଚ ଗହଣଞ୍ଚ ଦାନଞ୍ଚ, ନ ଅମ୍ହେହି କିଞ୍ଚି ଆହଟଂ ନ ଉପାହଟଂ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ କୟୱିକ୍କୟୋ ୱୋହାରୋ ଅମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେନ୍ତି । ସମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ଅବ୍ୟାୱଟେନ, ସମଣୋ ଅସ୍ସ ସୁସମଣୋତି ସମଣେନ ନାମ ଈଦିସେସୁ କମ୍ମେସୁ ଅବ୍ୟାୱଟେନ ଅବ୍ୟାପାରେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଭୱନ୍ତୋ ହି ସମଣୋ ସୁସମଣୋ ଅସ୍ସାତି, ଏୱଂ ନଂ ଅପସାଦେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ନ ମୟଂ ତଂ ଜାନାମା’’ତି ଆହଂସୁ ।
୨୯୮.ସଜ୍ଜିତୋତି ସବ୍ବୂପକରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ମଣ୍ଡିତପସାଧିତୋ ୱା ।
୩୦୦.ଧୁତ୍ତାତି ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତା । ପରିଚାରେନ୍ତାତି ମନାପିୟେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସମନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାରେନ୍ତା, କୀଳନ୍ତା ଅଭିରମନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅବ୍ଭୁତମକଂସୂତି ୟଦି କରିସ୍ସତି ତ୍ୱଂ ଏତ୍ତକଂ ଜିତୋ, ୟଦି ନ କରିସ୍ସତି ଅହଂ ଏତ୍ତକନ୍ତି ପଣମକଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଅବ୍ଭୁତଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ କରୋତି ପରାଜିତେନ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
କଥଞ୍ହି ନାମ ଅୟ୍ୟୋ ଉଦାୟୀ ତଙ୍ଖଣିକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଙ୍ଖଣୋତି ଅଚିରକାଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଙ୍ଖଣିକନ୍ତି ଅଚିରକାଲାଧିକାରିକଂ ।
୩୦୧.ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସଞ୍ଚରଣଭାୱଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତେନ କେନଚି ପେସିତେନ କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ପରତୋ ଚ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତି’’ନ୍ତି ଆଦିୱଚନତୋ ଇଧ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପହିତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗଚ୍ଛତି, ପୁରିସେନ ୱା ପହିତୋ ଇତ୍ଥିୟା ସନ୍ତିକେ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ୱା ଇତ୍ଥିମତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆରୋଚେୟ୍ୟାତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ମତିଂ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋଚେତି, ଇତ୍ଥିୟା ମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ତଂ ତେସଂ ମତିଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଛନ୍ଦଂ ରୁଚିଂ ଆରୋଚେତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜାୟତ୍ତନେ ୱା ଜାରତ୍ତନେ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାୟତ୍ତନେତି ଜାୟାଭାୱେ । ଜାରତ୍ତନେତି ଜାରଭାୱେ । ପୁରିସସ୍ସ ହି ମତିଂ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଜାୟତ୍ତନେ ଆରୋଚେତି, ଇତ୍ଥିୟା ମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଜାରତ୍ତନେ ଆରୋଚେତି; ଅପିଚ ପୁରିସସ୍ସେୱ ମତିଂ ଇତ୍ଥିୟା ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଜାୟତ୍ତନେ ୱା ଆରୋଚେତି ନିବଦ୍ଧଭରିୟାଭାୱେ, ଜାରତ୍ତନେ ୱା ମିଚ୍ଛାଚାରଭାୱେ । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ଆରୋଚେନ୍ତେନ ‘‘ତ୍ୱଂ କିରସ୍ସ ଜାୟା ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତିଆଦି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାୟତ୍ତନେ ୱାତି ଜାୟା ଭୱିସ୍ସସି, ଜାରତ୍ତନେ ୱାତି ଜାରୀ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଅସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନେୱ ଚ ଉପାୟେନ ଇତ୍ଥିୟା ମତିଂ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚନେପି ପତି ଭୱିସ୍ସସି, ସାମିକୋ ଭୱିସ୍ସସି, ଜାରୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅନ୍ତମସୋ ତଙ୍ଖଣିକାୟପୀତି ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୟା ଅୟଂ ତଙ୍ଖଣେ ମୁହୁତ୍ତମତ୍ତେ ପଟିସଂୱସିତବ୍ବତୋ ତଙ୍ଖଣିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୁହୁତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାପି ‘‘ମୁହୁତ୍ତିକା ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁରିସମତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ‘‘ମୁହୁତ୍ତିକୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁରିସସ୍ସ ଇତ୍ଥିମତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋପି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୦୩. ଇଦାନି ‘‘ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସମତି’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା ଇତ୍ଥିୟୋ ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାସୁ ସଞ୍ଚରିତ୍ତୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ ଇତ୍ଥିୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମାତୁରକ୍ଖିତାତି ମାତରା ରକ୍ଖିତା । ୟଥା ପୁରିସେନ ସଂୱାସଂ ନ କପ୍ପେତି, ଏୱଂ ମାତରା ରକ୍ଖିତା, ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମାତା ରକ୍ଖତି ଗୋପେତି ଇସ୍ସରିୟଂ କାରେତି ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ରକ୍ଖତୀତି କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେତି । ଗୋପେତୀତି ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପେତି । ଇସ୍ସରିୟଂ କାରେତୀତି ସେରିୱିହାରମସ୍ସା ନିସେଧେନ୍ତୀ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ‘‘ଇଦଂ କରୋହି, ଇଦଂ ମା ଅକାସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ତସ୍ସା ଉପରି ୱତ୍ତେତି । ଏତେନୁପାୟେନ ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋପି ଞାତବ୍ବା । ଗୋତ୍ତଂ ୱା ଧମ୍ମୋ ୱା ନ ରକ୍ଖତି, ସଗୋତ୍ତେହି ପନ ସହଧମ୍ମିକେହି ଚ ଏକଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତେହି ଏକଗଣପରିୟାପନ୍ନେହି ଚ ରକ୍ଖିତା ‘‘ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ପଦାନଂ ‘‘ସଗୋତ୍ତା ରକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସହ ଆରକ୍ଖେନାତି ସାରକ୍ଖା। ସହ ପରିଦଣ୍ଡେନାତି ସପରିଦଣ୍ଡା। ତାସଂ ନିଦ୍ଦେସା ପାକଟାୱ । ଇମାସୁ ଦସସୁ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମେୱ ପୁରିସନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି, ନ ଇତରାସଂ ।
ଧନକ୍କୀତାଦୀସୁ ଅପ୍ପେନ ୱା ବହୁନା ୱା ଧନେନ କୀତା ଧନକ୍କୀତା। ୟସ୍ମା ପନ ସା ନ କୀତମତ୍ତା ଏୱ ସଂୱାସତ୍ଥାୟ ପନ କୀତତ୍ତା ଭରିୟା, ତସ୍ମାସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ଧନେନ କିଣିତ୍ୱା ୱାସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଛନ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ୱସତୀତି ଛନ୍ଦୱାସିନୀ। ୟସ୍ମା ପନ ସା ନ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦମତ୍ତେନେୱ ଭରିୟା ହୋତି ପୁରିସେନ ପନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତସ୍ମାସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ପିୟୋ ପିୟଂ ୱାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭୋଗେନ ୱସତୀତି ଭୋଗୱାସିନୀ। ଉଦୁକ୍ଖଲମୁସଲାଦିଘରୂପକରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭରିୟାଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଜନପଦିତ୍ଥିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ପଟେନ ୱସତୀତି ପଟୱାସିନୀ। ନିୱାସନମତ୍ତମ୍ପି ପାୱୁରଣମତ୍ତମ୍ପି ଲଭିତ୍ୱା ଭରିୟାଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଦଲିଦ୍ଦିତ୍ଥିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ଓଦପତ୍ତକିନୀତି ଉଭିନ୍ନଂ ଏକିସ୍ସା ଉଦକପାତିୟା ହତ୍ଥେ ଓତାରେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ସଂସଟ୍ଠା ଅଭେଜ୍ଜା ହୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହିତାୟ ୱୋହାରନାମମେତଂ, ନିଦ୍ଦେସେପିସ୍ସ ‘‘ତାୟ ସହ ଉଦକପତ୍ତଂ ଆମସିତ୍ୱା ତଂ ୱାସେତୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଓଭଟଂ ଓରୋପିତଂ ଚୁମ୍ବଟମସ୍ସାତି ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା, କଟ୍ଠହାରିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା, ୟସ୍ସା ସୀସତୋ ଚୁମ୍ବଟଂ ଓରୋପେତ୍ୱା ଘରେ ୱାସେତି, ତସ୍ସା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ଦାସୀ ଚାତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଦାସୀ ଚ ହୋତି ଭରିୟା ଚ ।
କମ୍ମକାରୀ ନାମ ଗେହେ ଭତିୟା କମ୍ମଂ କରୋତି, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କୋଚି ଘରାୱାସଂ କପ୍ପେତି ଅତ୍ତନୋ ଭରିୟାୟ ଅନତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚା’’ତି ।
ଧଜେନ ଆହଟା ଧଜାହଟା, ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜାୟ ସେନାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରୱିସୟଂ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଆନୀତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ କୋଚି ଭରିୟଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଧଜାହଟା ନାମ । ମୁହୁତ୍ତିକା ୱୁତ୍ତନୟାଏୱ, ଏତାସଂ ଦସନ୍ନମ୍ପି ପୁରିସନ୍ତରଗମନେ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି । ପୁରିସାନଂ ପନ ୱୀସତିୟାପି ଏତାସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚ ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।
୩୦୫. ଇଦାନି ପୁରିସୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତୀତିଆଦୀସୁ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହି, ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଧନକ୍କୀତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ‘‘ସାଧୁ ଉପାସକା’’ତି ୱା ‘‘ହୋତୂ’’ତି ୱା ‘‘ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱା ସୀସକମ୍ପନାଦୀହି ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ୱୀମଂସତୀତି ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ସାସନଂ ଆରୋଚେତି । ପଚ୍ଚାହରତୀତି ତେନ ଆରୋଚିତେ ସା ଇତ୍ଥୀ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୁ ୱା ପଟିକ୍ଖିପତୁ ୱା ଲଜ୍ଜାୟ ୱା ତୁଣ୍ହୀ ହୋତୁ, ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଇମାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣାରୋଚନପଚ୍ଚାହରଣସଙ୍ଖାତାୟ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି । ସା ପନ ତସ୍ସ ଭରିୟା ହୋତୁ ୱା ମା ୱା, ଅକାରଣମେତଂ । ସଚେ ପନ ସୋ ମାତୁରକ୍ଖିତାୟ ସନ୍ତିକଂ ପେସିତୋ ତଂ ଅଦିସ୍ୱା ତସ୍ସା ମାତୁୟା ତଂ ସାସନଂ ଆରୋଚେତି, ବହିଦ୍ଧା ୱିମଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିସଙ୍କେତନ୍ତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ମାତା ୱା ହୋତୁ ପିତା ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଗେହଦାସୀପି ଅଞ୍ଞୋ ୱାପି ୟୋ କୋଚି ତଂ କିରିୟଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସତି, ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତେପି ୱିମଟ୍ଠଂ ନାମ ନ ହୋତି, ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିକାଲେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।
ନନୁ ୟଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାମୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତାୱସ୍ସ ସିକ୍ଖା । ୟଥା ୱା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ ଆପନ୍ନୋୱସ୍ସ ପାରାଜିକଂ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଆହ । ତଂ ପନେତଂ ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନ୍ତେୱାସିଂ ୱୀମଂସାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚାହରତି, ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମେତି, ତସ୍ମା ସୁଭାସିତଂ ।
ୟଥା ଚ ‘‘ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ଆରୋଚେତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ ମାତାଦୀନମ୍ପି ୱଦତୋ ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ‘‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଧନକ୍କୀତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଛନ୍ଦୱାସିନୀ’’ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଛନ୍ଦୱାସିନିଆଦୀସୁ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱା ଅୱୁତ୍ତେସୁପି ‘‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଜାୟା ପଜାପତି ପୁତ୍ତମାତା ଘରଣୀ ଘରସାମିନୀ ଭତ୍ତରନ୍ଧିକା ସୁସ୍ସୂସିକା ପରିଚାରିକା’’ତିଏୱମାଦୀସୁ ସଂୱାସପରିଦୀପକେସୁ ୱଚନେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ୱା ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ୱିସଙ୍କେତୋ ନତ୍ଥି ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିୟେୱ । ‘‘ମାତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀ’’ତି ପେସିତସ୍ସ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସୁ ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ୱିସଙ୍କେତଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ପିତୁରକ୍ଖିତଂ ବ୍ରୂହୀ’’ତିଆଦୀସୁପି ।
କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଏକମୂଲକଦୁମୂଲକାଦିୱସେନ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ମାତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତି, ମାତୁରକ୍ଖିତାୟ ମାତା ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନଂ ମୂଲଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପେୟ୍ୟାଲଭେଦୋୟେୱ ୱିସେସୋ। ସୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନାସ୍ସ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଦରଂ କରିମ୍ହ ।
୩୩୮. ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତିଆଦୀସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଚତୁକ୍କେସୁ ପଠମଚତୁକ୍କେ ଆଦିପଦେନ ତିୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱୀହି ଦୁୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅନ୍ତେ ଏକେନ ଏକଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ଆଦିପଦେନ ଦୁୱଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ମଜ୍ଝେ ଦ୍ୱୀହି ଏକଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ, ଅନ୍ତେ ଏକେନ ଅଙ୍ଗାଭାୱତୋ ଅନାପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଆଣାପକସ୍ସ ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୱୀମଂସତୀତି ପହିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଆରୋଚେତି । ପଚ୍ଚାହରତୀତି ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସ ଆରୋଚେତି ।
ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ଆରୋଚେତ୍ୱା ଏତ୍ତୋୱ ପକ୍କମତି । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତୀତି ପୁରିସେନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରୂହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ତସ୍ସ ସାସନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଂ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ୱା ଅପ୍ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞେନ କରଣୀୟେନ ତସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି, ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତି ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ନଂ ସା ଇତ୍ଥୀ ସୟମେୱ ୱଦତି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କିର ଉପଟ୍ଠାକୋ ମଂ ଗେହେ କାତୁକାମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଚ ‘‘ଅହଂ ତସ୍ସ ଭରିୟା ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ନ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ୱଦତି । ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତି, ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ନ ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତି ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନ ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି କେୱଲଂ ସାସନାରୋଚନକାଲେ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତିୟେୱ, ଇତରଂ ପନ ଦ୍ୱୟଂ ନ କରୋତି ।
ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତୀତି କୋଚି ପୁରିସୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନେ ୱା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ୱା ତଥାରୂପିଂ କଥଂ କଥେତି, ଭିକ୍ଖୁ ତେନ ଅପ୍ପହିତୋପି ପହିତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଇତ୍ଥିୟା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ହୋହି କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ତସ୍ସା ରୁଚିଂ ୱା ଅରୁଚିଂ ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ଆରୋଚେତି । ତେନେୱ ନୟେନ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଅପଚ୍ଚାହରନ୍ତୋ ‘‘ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱୀମଂସତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱ ନୟେନ ଗତୋ ଅୱୀମଂସିତ୍ୱା ତାୟ ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ପଠମଚତୁକ୍କସ୍ସ ତତିୟପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ‘‘ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନ ୱୀମଂସତି ପଚ୍ଚାହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୁତ୍ଥପଦଂ ପାକଟମେୱ ।
ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପେତୀତିଆଦିନୟା ପାକଟାୟେୱ । ୟଥା ପନ ସମ୍ବହୁଲାପି ଏକୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଏକସ୍ସପି ସମ୍ବହୁଲୱତ୍ଥୂସୁ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ପୁରିସୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ପାସାଦେ ସଟ୍ଠିମତ୍ତା ୱା ସତ୍ତତିମତ୍ତା ୱା ଇତ୍ଥିୟୋ ଠିତା ତା ୱଦେହି, ହୋଥ କିର ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭରିୟାୟୋ’’ତି । ସୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ସାସନଂ ପଚ୍ଚାହରତି । ୟତ୍ତକା ଇତ୍ଥିୟୋ ତତ୍ତକା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରେପି –
‘‘ପଦୱୀତିହାରମତ୍ତେନ, ୱାଚାୟ ଭଣିତେନ ଚ ।
ସବ୍ବାନି ଗରୁକାନି ସପ୍ପଟିକମ୍ମାନି ।
ଚତୁସଟ୍ଠି ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକତୋ ।
ପଞ୍ହାମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୦) ।
ଇମଂ କିର ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଚତୁସଟ୍ଠି ଆପତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ପନ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ଆପଜ୍ଜତୀତି । ୟଥା ଚ ଏକେନ ପେସିତସ୍ସ ଏକସ୍ସ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ, ଏୱଂ ଏକୋ ପୁରିସୋ ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକିସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ପେସେତି, ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଏକୋ ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେତି, ଇତ୍ଥିଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ସମ୍ବହୁଲା ପୁରିସା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏକିସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ପେସେନ୍ତି, ପୁରିସଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେନ୍ତି, ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ସମ୍ବହୁଲା ସମ୍ବହୁଲେ ଏକିସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ପେସେନ୍ତି, ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ସମ୍ବହୁଲା ପୁରିସା ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ପେସେନ୍ତି, ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସା । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଏକା ଇତ୍ଥୀ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ସଭାଗୱିଭାଗତା ନାମ ଅପ୍ପମାଣଂ, ମାତାପିତୁନମ୍ପି ପଞ୍ଚସହଧମ୍ମିକାନମ୍ପି ସଞ୍ଚରିତ୍ତକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।
ପୁରିସୋଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେତି ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେତି ଚତୁକ୍କଂ ଅଙ୍ଗୱସେନ ଆପତ୍ତିଭେଦ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପଦେ ଅନ୍ତେୱାସୀ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ପଚ୍ଚାହରତୀତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଏତ୍ତୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆରୋଚେତି । ଆପତ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟସ୍ସାତି ଆଚରିୟସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଚ ୱୀମଂସାପିତତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗେହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ, ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ୱୀମଂସିତତ୍ତା ଚ ପଚ୍ଚାହଟତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗେହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୩୩୯.ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସମ୍ପାଦେତୀତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚେୱ ୱୀମଂସତି ଚ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସମ୍ପାଦେତୀତି ୱୀମଂସତି ଚେୱ ପଚ୍ଚାହରତି ଚ । ଏୱଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗେହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ । ତତିୟପଦେ ଆପତ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥେ ଅନାପତ୍ତି ।
୩୪୦.ଅନାପତ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ଗିଲାନସ୍ସ ୱା କରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛତି ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱା ୱିପ୍ପକତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କାରୁକାନଂ ଭତ୍ତୱେତନତ୍ଥାୟ ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପହିଣେୟ୍ୟ, ଉଂପାସିକା ୱା ଉପାସକସ୍ସ, ଏୱରୂପେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ କରଣୀୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଚେତିୟକମ୍ମେ କୟିରମାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗିଲାନସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟପି ଉପାସକେନ ୱା ଉପାସିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ଉପାସିକାୟ ୱା ଉପାସକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପହିତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଅନାପତ୍ତି । ଉମ୍ମତ୍ତକଆଦିକମ୍ମିକା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।
ପଦଭାଜନୀୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସୀସୁକ୍ଖିପନାଦିନା କାୟୱିକାରେନ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଏୱ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ କାୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଆସନସାଲାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମା ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ସା ଚିତ୍ତଂ ଜାନେୟ୍ୟାଥା’’ତି କେନଚି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ଆଗତଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ଗତାୟ ପୁନ ତସ୍ମିଂ ପୁରିସେ ଆଗତେ ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସ ୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ୱାଚାୟ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ କରଣୀୟେନ ତସ୍ସା ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱା ଗମନକାଲେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱଚୀଭେଦେନେୱ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେନେୱ କରଣୀୟେନ ତତୋ ଅପକ୍କମ୍ମ କଦାଚିଦେୱ ତଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତସ୍ସାପି ୱାଚତୋୱ ସମୁଟ୍ଠାତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ପନ ଖୀଣାସୱସ୍ସାପି କାୟୱାଚତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । କଥଂ ? ସଚେ ହିସ୍ସ ମାତାପିତରୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଲଂୱଚନୀୟା ହୋନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁଂ ଘରଂ ଉପଗତଂ ଥେରପିତା ୱଦତି ‘‘ମାତା ତେ ତାତ ମଂ ମହଲ୍ଲକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଞାତିକୁଲଂ ଗତା, ଗଚ୍ଛ ତଂ ମଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ପେସେହୀ’’ତି । ସୋ ଚେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ପିତୁନୋ ତସ୍ସା ଆଗମନଂ ୱା ଅନାଗମନଂ ୱା ଆରୋଚେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଇମାନି ତୀଣି ଅଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନାନି ।
ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ପନ ଜାନିତ୍ୱା ଏତେହେୱ ତୀହି ନୟେହି ସଞ୍ଚରିତ୍ତଂ ସମାପଜ୍ଜତୋ କାୟଚିତ୍ତତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । ଇମାନି ତୀଣି ପଣ୍ଣତ୍ତିଜାନନଚିତ୍ତେନ ସଚିତ୍ତକସମୁଟ୍ଠାନାନି । କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, କୁସଲାଦିୱସେନ ଚେତ୍ଥ ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି, ସୁଖାଦିୱସେନ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ।
୩୪୧. ୱିନୀତୱତ୍ଥୂସୁ ଆଦିତୋ ୱତ୍ଥୁପଞ୍ଚକେ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତତ୍ତା ଦୁକ୍କଟଂ ।
କଲହୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ ଅକାସୀତି ତଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପୁନ ଗେହଗମନୀୟଂ
ଅକାସି । ନାଲଂୱଚନୀୟାତି ନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟା ହି ୟଥା ୟଥା ୟେସୁ ୟେସୁ ଜନପଦେସୁ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା ପରିଚ୍ଚତ୍ତାୱ ହୋତି, ଭରିୟାଭାୱଂ ଅତିକ୍କମତି, ଅୟଂ ‘‘ଅଲଂୱଚନୀୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସା ପନ ନ ଅଲଂୱଚନୀୟା କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ କଲହଂ କତ୍ୱା ଗତା, ତେନେୱେତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗେ ୟକ୍ଖିୟା ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଦୀସୁପି ୟକ୍ଖିପେତିୟୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱତ୍ଥୁମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନେତଂ ନ ୱିଚାରିତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ସଞ୍ଚରିତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୩୪୨.ତେନ ସମୟେନାତି କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଆଳୱକାତି ଆଳୱିରଟ୍ଠେ ଜାତା ଦାରକା ଆଳୱକା ନାମ, ତେ ପବ୍ବଜିତକାଲେପି ‘‘ଆଳୱକା’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଳୱକା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ସଞ୍ଞାଚିକାୟୋତି ସୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଗହିତୂପକରଣାୟୋ । କାରାପେନ୍ତୀତି କରୋନ୍ତିପି କାରାପେନ୍ତିପି, ତେ କିର ସାସନେ ୱିପସ୍ସନାଧୁରଞ୍ଚ ଗନ୍ଥଧୁରଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେପି ଧୁରାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନୱକମ୍ମମେୱ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ଅସ୍ସାମିକାୟୋତି ଅନିସ୍ସରାୟୋ, କାରେତା ଦାୟକେନ ୱିରହିତାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସିକାୟୋତି ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଆରଦ୍ଧାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପମାଣିକାୟୋତି ‘‘ଏତ୍ତକେନ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣାୟୋ, ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପମାଣାୟୋ ୱା ମହନ୍ତପ୍ପମାଣାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟାଚନା ଏୱ ବହୁଲା ଏତେସଂ ମନ୍ଦଂ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମନ୍ତି ୟାଚନବହୁଲା। ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ପୁରିସଂ ଦେଥ, ପୁରିସତ୍ଥକରଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚନ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ପୁରିସଂ ୟାଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସହାୟତ୍ଥାୟ କମ୍ମକରଣତ୍ଥାୟ ‘‘ପୁରିସଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରିସତ୍ଥକରନ୍ତି ପୁରିସେନ କାତବ୍ବଂ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଠପେତ୍ୱା ମିଗଲୁଦ୍ଦକମଚ୍ଛବନ୍ଧକାଦୀନଂ ସକକମ୍ମଂ ଅୱସେସଂ ସବ୍ବଂ କପ୍ପିୟଂ । ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଗତତ୍ଥ କେନ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତେ ୱା ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପଚ୍ଚୟା ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ମିଗଲୁଦ୍ଦକାଦୟୋ ସକକମ୍ମଂ ନ ୟାଚିତବ୍ବା, ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥା’’ତି ଅନିୟମେତ୍ୱାପି ନ ୟାଚିତବ୍ବା; ଏୱଂ ୟାଚିତା ହି ତେ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଭିକ୍ଖୂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ମିଗେପି ମାରେତ୍ୱା ଆହରେୟ୍ୟୁଂ । ନିୟମେତ୍ୱା ପନ ‘‘ୱିହାରେ କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତବ୍ବା । ଫାଲନଙ୍ଗଲାଦୀନି ଉପକରଣାନି ଗହେତ୍ୱା କସିତୁଂ ୱା ୱପିତୁଂ ୱା ଲାୟିତୁଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସକିଚ୍ଚପସୁତମ୍ପି କସ୍ସକଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତେୱ । ୟୋ ପନ ୱିଘାସାଦୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ନିକ୍କମ୍ମୋ ନିରତ୍ଥକକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ୱା ୱିହରତି, ଏୱରୂପଂ ଅୟାଚିତ୍ୱାପି ‘‘ଏହି ରେ ଇଦଂ ୱା ଇଦଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ୟଦିଚ୍ଛକଂ କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ହତ୍ଥକମ୍ମସ୍ସ ପନ ସବ୍ବକପ୍ପିୟଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ଇମଂ ନୟଂ କଥେନ୍ତି । ସଚେ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପାସାଦଂ କାରେତୁକାମୋ ହୋତି, ଥମ୍ଭତ୍ଥାୟ ପାସାଣକୋଟ୍ଟକାନଂ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଉପାସକା’’ତି । କିଂ କାତବ୍ବଂ, ଭନ୍ତେ,ତି ? ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବାତି । ସଚେ ତେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା ଦେନ୍ତି, ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଥମ୍ଭେ ୱା ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଖଣୋ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଂ ଉଦ୍ଧରାପେଥ, ତସ୍ସ ମୂଲଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ‘‘ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭେ ଉଦ୍ଧଟମନୁସ୍ସାନଂ ମୂଲଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ପାସାଦଦାରୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱଡ୍ଢକୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ଇଟ୍ଠକତ୍ଥାୟ ଇଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକୀନଂ ଛଦନତ୍ଥାୟ ଗେହଚ୍ଛାଦକାନଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତକାରାନନ୍ତି ୟେନ ୟେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ତେସଂ ତେସଂ ସିପ୍ପକାରକାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହତ୍ଥକମ୍ମୟାଚନୱସେନ ଚ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ୱା ଭତ୍ତୱେତନାନୁପ୍ପଦାନେନ ୱା ଲଦ୍ଧମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅରଞ୍ଞତୋ ଆହରାପେନ୍ତେନ ଚ ସବ୍ବଂ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ଆହରାପେତବ୍ବଂ ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପାସାଦଂ କାରେତୁକାମେନ ମଞ୍ଚପୀଠପତ୍ତପରିସ୍ସାୱନଧମକରକଚୀୱରାଦୀନି କାରାପେତୁକାମେନାପି ଦାରୁଲୋହସୁତ୍ତାଦୀନି ଲଭିତ୍ୱା ତେ ତେ ସିପ୍ପକାରକେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥକମ୍ମୟାଚନୱସେନ ଚ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ୱା ଭତ୍ତୱେତନାନୁପ୍ପଦାନେନ ୱା ଲଦ୍ଧମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ କାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଭତ୍ତୱେତନଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟକହାପଣାଦି ନ ଦାତବ୍ବଂ । ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ପରିୟେସିତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ହତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ ପତ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା ତଥେୱ ପାଚେତ୍ୱା ନୱପକ୍କସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଛନତେଲତ୍ଥାୟ ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠେନ ‘‘ଭିକ୍ଖାୟ ଆଗତୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟାଗୁୟା ୱା ଭତ୍ତେ ୱା ଆନୀତେ ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତୋ ପିଧାତବ୍ବୋ । ସଚେ ଉପାସିକା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ନୱପକ୍କୋ ପତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଛନତେଲେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ସା ‘‘ଦେହି, ଭନ୍ତେ’’ତି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତେଲେନ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୟାଗୁୟା ୱା ଭତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ନ ହୋତି, ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ।
ଭିକ୍ଖୂ ପଗେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଆସନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆସନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତ୍ର ଚେ ଉପାସକା ଭିକ୍ଖୂ ଠିତେ ଦିସ୍ୱା ସୟମେୱ ଆସନାନି ଆହରାପେନ୍ତି, ନିସୀଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗତାନମ୍ପି ନଟ୍ଠଂ ଗୀୱା ନ ହୋତି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗମନଂ ପନ ୱତ୍ତଂ । ସଚେ ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ଆସନାନି ଆହରଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେହି ଆହଟାନି ହୋନ୍ତି, ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗତାନଂ ୱତ୍ତଭେଦୋ ଚ ନଟ୍ଠଞ୍ଚ ଗୀୱାତି । ଅତ୍ଥରଣକୋଜୱାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ମକ୍ଖିକାୟୋ ବହୁକା ହୋନ୍ତି, ‘‘ମକ୍ଖିକାବୀଜନିଂ ଆହରଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁଚିମନ୍ଦସାଖାଦୀନି ଆହରନ୍ତି, କପ୍ପିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାନି । ଆସନସାଲାୟ ଉଦକଭାଜନଂ ରିତ୍ତଂ ହୋତି, ‘‘ଧମକରଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଧମକରକଞ୍ହି ରିତ୍ତଭାଜନେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ ‘‘ନଦିଂ ୱା ତଳାକଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ଉଦକଂ ଆହରା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଗେହତୋ ଆହରା’’ତି ନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଆହଟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଆସନସାଲାୟଂ ୱା ଅରଞ୍ଞକେ ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତେହି ତତ୍ଥଜାତକଂ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗାରହଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ସଚେ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତଂ ଆହରାପେତି, ହତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ ଆହରାପେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଜ୍ଜୀହି ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ୱା ସାମଣେରେହି ୱା ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ନ କାରେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ପୁରିସତ୍ଥକରେ ନୟୋ ।
ଗୋଣଂ ପନ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ଆହରାପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଆହରାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଞାତିପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋପି ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ ୟାଚିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତାୱକାଲିକନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଆହରାପିତଞ୍ଚ ଗୋଣଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ସାମିକା ପଟିଚ୍ଛାପେତବ୍ବା । ସଚସ୍ସ ପାଦୋ ୱା ସିଙ୍ଗଂ ୱା ଭିଜ୍ଜତି ୱା ନସ୍ସତି ୱା ସାମିକା ଚେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ଗୀୱା ହୋତି । ସଚେ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ‘‘ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ଆରାମିକାନଂ ଆଚିକ୍ଖଥ ଜଗ୍ଗନତ୍ଥାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
‘‘ସକଟଂ ଦେଥା’’ତିପି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେ ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଏୱ ହୋତି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଞାତିପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପନ ୱଟ୍ଟତି, ତାୱକାଲିକଂ ୱଟ୍ଟତି କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଦାତବ୍ବଂ । ସଚେ ନେମିୟାଦୀନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ପାକତିକାନି କତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ନଟ୍ଠେ ଗୀୱା ହୋତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକମେୱ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ ନାମ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ୱାସିଫରସୁକୁଠାରୀକୁଦାଲନିଖାଦନେସୁ । ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୁ ଚ ପରପରିଗ୍ଗହିତେସୁ । ଗରୁଭଣ୍ଡପ୍ପହୋନକେସୁୟେୱ ଚ ୱଲ୍ଲିଆଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ନ ତତୋ ଓରଂ ।
ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥକଂ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆହରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ରକ୍ଖିତଗୋପିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ହି ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଦ୍ୱୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସେନାସନପଚ୍ଚୟେ ପନ ‘‘ଆହର ଦେହୀ’’ତି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପରିକଥୋଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା ଭୋଜନସାଲଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ସେନାସନଂ ଇଚ୍ଛତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ ଓକାସେ ଏୱରୂପଂ ସେନାସନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଚନଂ ପରିକଥା ନାମ । ‘‘ଉପାସକା ତୁମ୍ହେ କୁହିଂ ୱସଥା’’ତି ? ‘‘ପାସାଦେ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କିଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଉପାସକା ପାସାଦୋ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏୱମାଦିୱଚନଂ ଓଭାସୋ ନାମ । ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ପସାରେତି, ଖୀଲେ ଆକୋଟାପେତି । ‘‘କିଂ ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଧ ଆୱାସଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱମାଦିକରଣଂ ପନ ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ନାମ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ପନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିପି ୱଟ୍ଟତି, ପଗେୱ ପରିକଥାଦୀନି ।
ମନୁସ୍ସା ଉପଦ୍ଦୁତା ୟାଚନାୟ ଉପଦ୍ଦୁତା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟାତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତାୟ ୟାଚନାୟ ଚ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଚ ପୀଳିତା । ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତିପୀତି ‘‘କିଂ ନୁ ଆହରାପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଉବ୍ବେଗଂ ଇଞ୍ଜନଂ ଚଲନଂ ପଟିଲଭନ୍ତି । ଉତ୍ତସନ୍ତିପୀତି ଅହିଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା ସହସା ତସିତ୍ୱା ଉକ୍କମନ୍ତି । ପଲାୟନ୍ତିପୀତି ଦୂରତୋୱ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପଲାୟନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେନପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନା ତଂ ପହାୟ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱାମଂ ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଥକେନ୍ତି ।
୩୪୪.ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୱେତି ଇତି ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଗରହିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଞ୍ଚ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା ପୁନପି ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦୋସଂ ପାକଟଂ କୁରୁମାନୋ ଇମିନା ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ଦସ୍ସେସି । ତତ୍ଥ ମଣିକଣ୍ଠୋତି ସୋ କିର ନାଗରାଜା ସବ୍ବକାମଦଦଂ ମହଗ୍ଘଂ ମଣିଂ କଣ୍ଠେ ପିଲନ୍ଧିତ୍ୱା ଚରତି, ତସ୍ମା ‘‘ମଣିକଣ୍ଠୋ’’ ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ମହନ୍ତଂ ଫଣଂ କରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀତି ସୋ କିର ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇସୀନଂ କନିଟ୍ଠୋ ଇସି ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ନାଗରାଜା ନଦିତୋ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଦେୱୱଣ୍ଣଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କତ୍ୱା ତଂ ଦେୱୱଣ୍ଣଂ ପହାୟ ସକୱଣ୍ଣମେୱ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଇସିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ମହନ୍ତଂ ଫଣଂ କରିତ୍ୱା ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଧାରୟମାନୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ମହନ୍ତଂ ଫଣଂ କରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ମଣିମସ୍ସ କଣ୍ଠେ ପିଲନ୍ଧନନ୍ତି ମଣିଂ ଅସ୍ସ କଣ୍ଠେ ପିଲନ୍ଧିତଂ, ଆମୁକ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସୀତି ତେନ ଦେୱୱଣ୍ଣେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତାପସେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅଟ୍ଠାସି ।
ମମନ୍ନପାନନ୍ତି ମମ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ । ୱିପୁଲନ୍ତି ବହୁଲଂ । ଉଳାରନ୍ତି ପଣୀତଂ। ଅତିୟାଚକୋସୀତି ଅତିୱିୟ ୟାଚକୋ, ଅସି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁସୂତି ତରୁଣୋ, ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତପୁରିସୋ । ସକ୍ଖରା ୱୁଚ୍ଚତି କାଳସିଲା, ତତ୍ଥ ଧୋତୋ ଅସି ‘‘ସକ୍ଖରଧୋତୋ ନାମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସକ୍ଖରଧୋତୋ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ସକ୍ଖରଧୋତପାଣି, ପାସାଣେ ଧୋତନିସିତଖଗ୍ଗହତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ସୋ ଅସିହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ତାସେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ତାସେସି ମଂ ସେଲଂ ୟାଚମାନୋ, ମଣିଂ ୟାଚନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନ ତଂ ୟାଚେତି ତଂ ନ ୟାଚେୟ୍ୟ । କତରଂ ? ୟସ୍ସ ପିୟଂ ଜିଗୀସେତି ୟଂ ଅସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ପିୟନ୍ତି ଜାନେୟ୍ୟ ।
କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମନୁସ୍ସଭୂତାନନ୍ତି ମନୁସ୍ସଭୂତାନଂ ଅମନାପାତି କିମେୱେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୩୪୫.ସକୁଣସଙ୍ଘସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହୋତି ସୋ କିର ସକୁଣସଙ୍ଘୋ ପଠମୟାମଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରଂ ସଦ୍ଦମେୱ କରୋତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପୀଳିତୋ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତେନାହ – ‘‘ୟେନାହଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।
କୁତୋ ଚ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛସୀତି ଏତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଆଗଚ୍ଛତି ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ପନ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତେନାହ – ‘‘କୁତୋ ଚ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛସୀ’’ତି, କୁତୋ ଆଗତୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଅହଂ ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀତି ଏତ୍ଥାପି ସୋ ଏୱ ନୟୋ । ଉବ୍ବାଳ୍ହୋତି ପୀଳିତୋ, ଉକ୍କଣ୍ଠାପିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ସକୁଣସଙ୍ଘୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତଂ ୟାଚତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନ ତେ ସକୁଣା ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱଚନଂ ଜାନନ୍ତି, ଭଗୱା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ୟଥା ଜାନନ୍ତି ତଥା ଅକାସି ।
୩୪୬.ଅପାହଂ ତେ ନ ଜାନାମୀତି ଅପି ଅହଂ ତେ ଜନେ ‘‘କେ ୱା ଇମେ, କସ୍ସ ୱା ଇମେ’’ତି ନ ଜାନାମି । ସଙ୍ଗମ୍ମ ୟାଚନ୍ତୀତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ୱଗ୍ଗୱଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ୟାଚନ୍ତି । ୟାଚକୋ ଅପ୍ପିୟୋ ହୋତୀତି ୟୋ ୟାଚତି ସୋ ଅପ୍ପିୟୋ ହୋତି । ୟାଚଂ ଅଦଦମପ୍ପିୟୋତି ୟାଚନ୍ତି ୟାଚିତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟାଚିତମତ୍ଥଂ ଅଦଦନ୍ତୋପି ଅପ୍ପିୟୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟାଚନ୍ତି ୟାଚନ୍ତସ୍ସ, ଅଦଦମପ୍ପିୟୋତି ଅଦେନ୍ତୋ ଅପ୍ପିୟୋ ହୋତି । ମା ମେ ୱିଦେସ୍ସନା ଅହୂତି ମା ମେ ଅପ୍ପିୟଭାୱୋ ଅହୁ, ଅହଂ ୱା ତୱ, ତ୍ୱଂ ୱା ମମ ୱିଦେସ୍ସୋ ଅପ୍ପିୟୋ ମା ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୭.ଦୁସ୍ସଂହରାନୀତି କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ଉପାୟେହି ଦୁକ୍ଖେନ ସଂହରଣୀୟାନି ।
୩୪୮-୯.ସଞ୍ଞାଚିକାୟ ପନ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଞାଚିକା ନାମ ସୟଂ ପୱତ୍ତିତୟାଚନା ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ସଞ୍ଞାଚିକାୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୟାଚନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୟଂ ୟାଚିତକେହି ଉପକରଣେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ସୟଂୟାଚିତକେହି କୟିରମାନା ସୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା କୟିରମାନା ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅତ୍ଥପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପୁରିସମ୍ପୀ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉଲ୍ଲିତ୍ତାତି ଅନ୍ତୋଲିତ୍ତା । ଅୱଲିତ୍ତାତି ବହିଲିତ୍ତା । ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତାତି ଅନ୍ତରବାହିରଲିତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କାରୟମାନେନାତି ଇମସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘କାରାପେନ୍ତେନା’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଞ୍ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସମେତି । ୟସ୍ମା ପନ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କରୋନ୍ତେନାପି ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା କରୋନ୍ତୋ ୱା ହୋତୁ କାରାପେନ୍ତୋ ୱା ଉଭୋପେତେ ‘‘କାରୟମାନେନା’’ତି ଇମିନାୱ ପଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କରୋନ୍ତୋ ୱା କାରାପେନ୍ତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ପନ କରୋନ୍ତେନ ୱା କାରାପେନ୍ତେନ ୱାତି ୱଦେୟ୍ୟ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିଲୋମିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ହି କାରାପେନ୍ତୋ କରୋନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସନ୍ତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏସା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୋ ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସା, ତଂ ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୟସ୍ସା ଅତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସୋ ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ତୁଦ୍ଦେସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟା’’ତି ଆହ । ପମାଣିକା କାରେତବ୍ବାତି ପମାଣୟୁତ୍ତା କାରେତବ୍ବା । ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣନ୍ତି ତସ୍ସା କୁଟିୟା ଇଦଂ ପମାଣଂ । ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟାତି ସୁଗତୱିଦତ୍ଥି ନାମ ଇଦାନି ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ୱଡ୍ଢକୀହତ୍ଥେନ ଦିୟଡ୍ଢୋ ହତ୍ଥୋ ହୋତି । ବାହିରିମେନ ମାନେନାତି କୁଟିୟା ବହିକୁଟ୍ଟମାନେନ ଦ୍ୱାଦସ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ମିନନ୍ତେନ ପନ ସବ୍ବପଠମଂ ଦିନ୍ନୋ ମହାମତ୍ତିକପରିୟନ୍ତୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଥୁସପିଣ୍ଡପରିୟନ୍ତେନ ମିନିତବ୍ବଂ । ଥୁସପିଣ୍ଡସ୍ସଉପରି ସେତକମ୍ମଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ସଚେ ଥୁସପିଣ୍ଡେନ ଅନତ୍ଥିକୋ ମହାମତ୍ତିକାୟ ଏୱ ନିଟ୍ଠାପେତି, ମହାମତ୍ତିକାୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ।
ତିରିୟନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ । ସତ୍ତାତି ସତ୍ତ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟୋ । ଅନ୍ତରାତି ଇମସ୍ସ ପନ ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେନ ମାନେନା’’ତି, କୁଟ୍ଟସ୍ସ ବହି ଅନ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରିମେନ ଅନ୍ତେନ ମିନିୟମାନେ ତିରିୟଂ ସତ୍ତ ସୁଗତୱିଦତ୍ଥିୟୋ ପମାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟୋ ପନ ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେନ୍ତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣମେୱ କରିସ୍ସାମୀତି ଦୀଘତୋ ଏକାଦସ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ତିରିୟଂ ଅଟ୍ଠ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ଦୀଘତୋ ୱା ତେରସ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ ତିରିୟଂ ଛ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ କରେୟ୍ୟ, ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକତୋଭାଗେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମ୍ପି ହି ପମାଣଂ ଅତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତି । ତିଟ୍ଠତୁ ୱିଦତ୍ଥି, କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଦୀଘତୋ ୱା ହାପେତ୍ୱା ତିରିୟଂ ତିରିୟତୋ ୱା ହାପେତ୍ୱା ଦୀଘଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଉଭତୋ ୱଡ୍ଢନେ ? ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଆୟାମତୋ ୱା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା ଅନ୍ତମସୋ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କରୋତି ୱା କାରାପେତି ୱା ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୫୩) । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣା ଏୱ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ୟା ପନ ଦୀଘତୋ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥାପି ହୋତି ତିରିୟଂ ତିହତ୍ଥା ୱା ଊନକଚତୁହତ୍ଥା ୱା ୟତ୍ଥ ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ମଞ୍ଚୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନ ପରିୱତ୍ତତି, ଅୟଂ କୁଟୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ଚତୁହତ୍ଥୱିତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଅକୁଟି । ପମାଣିକାପି ପନ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକା ୱା ସାରମ୍ଭା ୱା ଅପରିକ୍କମନା ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ପମାଣିକା ଦେସିତୱତ୍ଥୁକା ଅନାରମ୍ଭା ସପରିକ୍କମନାୱ ୱଟ୍ଟତି । ପମାଣତୋ ଊନତରମ୍ପି ଚତୁହତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚହତ୍ଥମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ଦେସିତୱତ୍ଥୁକାୱ କାରେତବ୍ବା । ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଞ୍ଚ ପନ କରୋନ୍ତୋ ଲେପପରିୟୋସାନେ ଗରୁକଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ଲେପୋ ଚ ଅଲେପୋ ଚ ଲେପୋକାସୋ ଚ ଅଲେପୋକାସୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଲେପୋତି ଦ୍ୱେ ଲେପା – ମତ୍ତିକାଲେପୋ ଚ ସୁଧାଲେପୋ ଚ । ଠପେତ୍ୱା ପନ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଲେପେ ଅୱସେସୋ ଭସ୍ମଗୋମୟାଦିଭେଦୋ ଲେପୋ, ଅଲେପୋ । ସଚେପି କଲଲଲେପୋ ହୋତି, ଅଲପୋ ଏୱ । ଲେପୋକାସୋତି ଭିତ୍ତିୟୋ ଚେୱ ଛଦନଞ୍ଚ, ଠପେତ୍ୱା ପନ ଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନେ ଅୱସେସୋ ଥମ୍ଭତୁଲାପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟୱାତପାନଧୂମଚ୍ଛିଦ୍ଦାଦି ଅଲେପାରହୋ ଓକାସୋ ସବ୍ବୋପି ଅଲେପୋକାସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନେତବ୍ବା ୱତ୍ଥୁଦେସନାୟାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ କୁଟିଂ କାରେତୁକାମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦେସନତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂ ନେତବ୍ବା । ତେନ କୁଟିକାରକେନାତିଆଦି ପନ ୟେନ ୱିଧିନା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନେତବ୍ବା, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ସୋଧେତ୍ୱାତି ନ ୱିସମଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ, କୁଟିୱତ୍ଥୁଂ ପନ ପଠମମେୱ ସୋଧେତ୍ୱା ସମତଲଂ ସୀମମଣ୍ଡଲସଦିସଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚିତ୍ୱା ନେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ସଙ୍ଘୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ । ପରତୋ ପନ ‘‘ଦୁତିୟମ୍ପି ୟାଚିତବ୍ବା’’ତି ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ବହୁୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନୋ ଚେ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ଉସ୍ସହତୀତି ସଚେ ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଘୋ ନ ଇଚ୍ଛତି, ସଜ୍ଝାୟମନସିକାରାଦୀସୁ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତା ତେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ହୋନ୍ତି । ସାରମ୍ଭଂ ଅନାରମ୍ଭନ୍ତି ସଉପଦ୍ଦୱଂ ଅନୁପଦ୍ଦୱଂ । ସପରିକ୍କମନଂ ଅପରିକ୍କମନନ୍ତି ସଉପଚାରଂ ଅନୁପଚାରଂ ।
ପତ୍ତକଲ୍ଲନ୍ତି ପତ୍ତୋ କାଲୋ ଇମସ୍ସ ଓଲୋକନସ୍ସାତି ପତ୍ତକାଲଂ, ପତ୍ତକାଲମେୱ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ । ଇଦଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଂଓଲୋକନତ୍ଥାୟ ସମ୍ମୁତିକମ୍ମଂ ଅନୁସାୱନାନୟେନ ଓଲୋକେତ୍ୱାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରତୋ ପନ ୱତ୍ଥୁଦେସନାକମ୍ମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଏୱ ଞତ୍ତିୟା ଚ ଅନୁସାୱନାୟ ଚ କାତବ୍ବଂ, ଓଲୋକେତ୍ୱା କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୫୩.କିପିଲ୍ଲିକାନନ୍ତି ରତ୍ତକାଳପିଙ୍ଗଲାଦିଭେଦାନଂ ୟାସଂ କାସଞ୍ଚି କିପିଲ୍ଲିକାନଂ । କିପୀଲ୍ଲକାନନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଆସୟୋତି ନିବଦ୍ଧୱସନଟ୍ଠାନଂ, ୟଥା ଚ କିପିଲ୍ଲିକାନଂ ଏୱଂ ଉପଚିକାଦୀନମ୍ପି ନିବଦ୍ଧୱସନଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଆସୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ତେ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ତାଦିସୋ ସଞ୍ଚରଣପ୍ପଦେସୋ ଅୱାରିତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅପନେତ୍ୱା ସୋଧେତ୍ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇମାନି ତାୱ ଛ ଠାନାନିସତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି ।
ହତ୍ଥୀନଂ ୱାତି ହତ୍ଥୀନଂ ପନ ନିବଦ୍ଧୱସନଟ୍ଠାନମ୍ପି ନିବଦ୍ଧଗୋଚରଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ସୀହାଦୀନଂ ଆସୟୋ ଚ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମନ୍ତାନଂ ନିବଦ୍ଧଗମନମଗ୍ଗୋ ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏତେସଂ ଗୋଚରଭୂମି ନ ଗହିତା । ୟେସଂ କେସଞ୍ଚୀତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱାଳାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ। ଇମାନି ସତ୍ତ ଠାନାନି ସପ୍ପଟିଭୟାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଗ୍ୟତ୍ଥାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାନି । ସେସାନି ନାନାଉପଦ୍ଦୱେହି ସଉପଦ୍ଦୱାନି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ଣନିସ୍ସିତନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ନିସ୍ସିତଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ୱିରୁହନକଖେତ୍ତସାମନ୍ତା ଠିତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଅପରଣ୍ଣନିସ୍ସିତାଦୀସୁପି । ଏତ୍ଥ ପନ ଅବ୍ଭାଘାତନ୍ତି କାରଣାଘରଂ ୱେରିଘରଂ, ଚୋରାନଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ କତନ୍ତି କୁରୁନ୍ଦିଆଦୀସୁ।
ଆଘାତନନ୍ତି ଧମ୍ମଗନ୍ଧିକା ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁସାନନ୍ତି ମହାସୁସାନଂ । ସଂସରଣନ୍ତି ଅନିବ୍ବିଜ୍ଝଗମନୀୟୋ ଗତପଚ୍ଚାଗତମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ନ ସକ୍କା ହୋତି ୟଥାୟୁତ୍ତେନ ସକଟେନାତି ଦ୍ୱୀହି ବଲିବଦ୍ଦେହି ୟୁତ୍ତେନ ସକଟେନ ଏକଂ ଚକ୍କଂ ନିବ୍ବୋଦକପତନଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ବହି କତ୍ୱା ଆୱିଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଚତୂହି ୟୁତ୍ତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମନ୍ତା ନିସ୍ସେଣିୟା ଅନୁପରିଗନ୍ତୁନ୍ତି ନିସ୍ସେଣିୟଂ ଠତ୍ୱା ଗେହଂ ଛାଦେନ୍ତେହି ନ ସକ୍କା ହୋତି ସମନ୍ତା ନିସ୍ସେଣିୟା ଆୱିଜ୍ଜିତୁଂ । ଇତି ଏୱରୂପେ ସାରମ୍ଭେ ଚ ଅପରିକ୍କମନେ ଚ ଠାନେ ନ କାରେତବ୍ବା । ଅନାରମ୍ଭେ ପନ ସପରିକ୍କମନେ କାରେତବ୍ବା, ତଂ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତମେୱ ।
ପୁନ ସଞ୍ଞାଚିକା ନାମାତି ଏୱମାଦି ‘‘ସାରମ୍ଭେ ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପରିକ୍କମନେ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କାରେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସଂୟାଚିକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ୱା କୁଟିଂ କାରେସ୍ସାମୀତି ଅରଞ୍ଞତୋ ରୁକ୍ଖା ହରଣତ୍ଥାୟ ୱାସିଂ ୱା ଫରସୁଂ ୱା ନିସେତି ଦୁକ୍କଟଂ, ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସତି ଦୁକ୍କଟଂ, ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲତିଣାନି ଛିନ୍ଦତି ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ସୁକ୍ଖାନି ଛିନ୍ଦତି ଦୁକ୍କଟଂ । ରୁକ୍ଖେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭୂମିଂ ସୋଧେତି ଖଣତି, ପଂସୁଂ ଉଦ୍ଧରତି, ଚିନାତି; ଏୱଂ ୟାୱ ପାଚୀରଂ ବନ୍ଧତି ତାୱ ପୁବ୍ବପୟୋଗୋ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବପୟୋଗେ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଦୁକ୍କଟଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍କଟଂ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସହପୟୋଗୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଥମ୍ଭେହି କାତବ୍ବାୟ ଥମ୍ଭଂ ଉସ୍ସାପେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଇଟ୍ଠକାହି ଚିନିତବ୍ବାୟ ଇଟ୍ଠକଂ ଆଚିନାତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଏୱଂ ୟଂ ୟଂ ଉପକରଣଂ ୟୋଜେତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥୱାରେ ହତ୍ଥୱାରେ ତଦତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏୱଂ କତଂ ପନ ଦାରୁକୁଟ୍ଟିକଂ ୱା ଇଟ୍ଠକକୁଟ୍ଟିକଂ ୱା ସିଲାକୁଟ୍ଟିକଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ପଣ୍ଣସାଲମ୍ପି ସଭିତ୍ତିଚ୍ଛଦନଂ ଲିମ୍ପିସ୍ସାମୀତି ସୁଧାୟ ୱା ମତ୍ତିକାୟ ୱା ଲିମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ୟାୱ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ନ ହୋତି, ତାୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏତଂ ପନ ଦୁକ୍କଟଂ ମହାଲେପେନେୱ ୱଟ୍ଟତି, ସେତରତ୍ତୱଣ୍ଣକରଣେ ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମେ ୱା ଅନାପତ୍ତି ।
ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅନାଗତେତି ୟୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ଏକୋ ଲେପପିଣ୍ଡୋ, ତଂ ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେ କୁଟିକମ୍ମେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଇଦାନି ଦ୍ୱୀହି ପିଣ୍ଡେହି ନିଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ତେସୁ ପଠମପିଣ୍ଡଦାନେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟନ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂ ପିଣ୍ଡେ ଆଗତେତି ୟଂ ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅନାଗତେ କୁଟିକମ୍ମେ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅୱସାନପିଣ୍ଡେ ଆଗତେ ଦିନ୍ନେ ଠପିତେ ଲେପସ୍ସ ଘଟିତତ୍ତା ଆପତ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଏୱଂ ଲେମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତୋଲେପେ ୱା ଅନ୍ତୋଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିତ୍ତିଞ୍ଚ ଛଦନଞ୍ଚ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଘଟିତେ ବହିଲେପେ ୱା ବହିଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ପନ ଦ୍ୱାରବଦ୍ଧଂ ୱା ୱାତପାନଂ ୱା ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ମତ୍ତିକାୟ ଲିମ୍ପତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ତସ୍ସୋକାସଂ ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱା ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱା ଠପିତେ ଲେପୋ ନ ଘଟୀୟତି ରକ୍ଖତି ତାୱ, ପୁନ ଲିମ୍ପନ୍ତସ୍ସ ପନ ଘଟିତମତ୍ତେ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ସଚେ ତଂ ଠପିୟମାନଂ ପଠମଂ ଦିନ୍ନଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରନ୍ତରମେୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ପଠମମେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଉପଚିକାମୋଚନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେନ ଅପ୍ପତ୍ତଚ୍ଛଦନଂ କତ୍ୱା ଭିତ୍ତିଂ ଲିମ୍ପତି, ଅନାପତ୍ତି । ଉପଚିକାମୋଚନତ୍ଥମେୱ ହେଟ୍ଠା ପାସାଣକୁଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ତଂ ଅଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଉପରି ଲିମ୍ପତି, ଲେପୋ ନ ଘଟିୟତି ନାମ, ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ।
ଇଟ୍ଠକକୁଟ୍ଟିକାୟ ଇଟ୍ଠକାହିୟେୱ ୱାତପାନେ ଚ ଧୂମନେତ୍ତାନି ଚ କରୋତି, ଲେପଘଟନେନେୱ ଆପତ୍ତି । ପଣ୍ଣସାଲଂ ଲିମ୍ପତି, ଲେପଘଟନେନେୱ ଆପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଲୋକତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଲିମ୍ପତି, ଲେପୋ ନ ଘଟୀୟତି ନାମ, ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ସଚେ ‘‘ୱାତପାନଂ ଲଦ୍ଧା ଏତ୍ଥ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି କରୋତି, ୱାତପାନେ ଠପିତେ ଲେପଘଟନେନ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ମତ୍ତିକାୟ କୁଟ୍ଟଂ କରୋତି, ଛଦନଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟନେ ଆପତ୍ତି । ଏକୋ ଏକପିଣ୍ଡାୱସେସଂ କତ୍ୱା ଠପେତି, ଅଞ୍ଞୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍କତଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତସୀସେନ ଲିମ୍ପତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି ।
୩୫୪.ଭିକ୍ଖୁ କୁଟିଂ କରୋତୀତି ଏୱମାଦୀନି ଛତ୍ତିଂସ ଚତୁକ୍କାନି ଆପତ୍ତିଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି, ତତ୍ଥ ସାରମ୍ଭାୟ ଦୁକ୍କଟଂ, ଅପରିକ୍କମନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ, ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଏତେସଂ ୱସେନ ୱୋମିସ୍ସକାପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୩୫୫.ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚ ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଘାଦିସେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୬୧.ସୋ ଚେ ୱିପ୍ପକତେ ଆଗଚ୍ଛତୀତିଆଦୀସୁ ପନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସୋତି ସମାଦିସିତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତଭିକ୍ଖୁ । ୱିପ୍ପକତେତି ଅନିଟ୍ଠିତେ କୁଟିକମ୍ମେ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଦାତବ୍ବାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚଜିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବା । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱା ପୁନ କାତବ୍ବାତି କିତ୍ତକେନ ଭିନ୍ନା ହୋତି, ସଚେ ଥମ୍ଭା ଭୂମିୟଂ ନିଖାତା, ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବା । ସଚେ ପାସାଣାନଂ ଉପରି ଠପିତା, ଅପନେତବ୍ବା । ଇଟ୍ଠକଚିତାୟ ୟାୱ ମଙ୍ଗଲିଟ୍ଠକା ତାୱ କୁଟ୍ଟା ଅପଚିନିତବ୍ବା । ସଙ୍ଖେପତୋ ଭୂମିସମଂ କତ୍ୱା ୱିନାସିତା ଭିନ୍ନା ହୋତି, ଭୂମିତୋ ଉପରି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେପି ଠିତେ ଅଭିନ୍ନାୱ । ସେସଂ ସବ୍ବଚତୁକ୍କେସୁ ପାକଟମେୱ । ନ ହେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, ୟଂ ପାଳିଅନୁସାରେନେୱ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ସିୟା ।
୩୬୩.ଅତ୍ତନା ୱିପ୍ପକତନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅତ୍ତନା ଆରଦ୍ଧଂ କୁଟିଂ । ଅତ୍ତନା ପରିୟୋସାପେତୀତି ମହାମତ୍ତିକାୟ ୱା ଥୁସମତ୍ତିକାୟ ୱା ୟାୟ କତଂ ପରିୟୋସିତଭାୱଂ ପାପେତୁକାମୋ ହୋତି, ତାୟ ଅୱସାନପିଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତୋ ପରିୟୋସାପେତି।
ପରେହି ପରିୟୋସାପେତୀତି ଅତ୍ତନୋୱ ଅତ୍ଥାୟ ପରେହି ପରିୟୋସାପେତି । ଅତ୍ତନା ୱା ହି ୱିପ୍ପକତା ହୋତୁ ପରେହି ୱା ଉଭୟେହି ୱା, ତଂ ଚେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନା ୱା ପରିୟୋସାପେତି, ପରେହି ୱା ପରିୟୋସାପେତି, ଅତ୍ତନା ଚ ପରେହି ଚାତି ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ୱା ପରିୟୋସାପେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୟେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
କୁରୁନ୍ଦିୟଂପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଏକତୋ ୱସିସ୍ସାମା’ତି କରୋନ୍ତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ, ଅୱିଭତ୍ତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ‘ଇଦଂ ଠାନଂ ତୱ, ଇଦଂ ମମା’ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା କରୋନ୍ତି ଆପତ୍ତି । ସାମଣେରୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଏକତୋ କରୋନ୍ତି, ୟାୱ ଅୱିଭତ୍ତା ତାୱ ରକ୍ଖତି । ପୁରିମନୟେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା କରୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ।
୩୬୪.ଅନାପତ୍ତିଲେଣେତିଆଦୀସୁ ଲେଣଂ ମହନ୍ତମ୍ପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ନ ହେତ୍ଥ ଲେପୋ ଘଟୀୟତି । ଗୁହମ୍ପି ଇଟ୍ଠକାଗୁହଂ ୱା ସିଲାଗୁହଂ ୱା ଦାରୁଗୁହଂ ୱା ଭୂମିଗୁହଂ ୱା ମହନ୍ତମ୍ପି କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ତିଣକୁଟିକାୟାତି ସତ୍ତଭୂମିକୋପି ପାସାଦୋ ତିଣପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନୋ ‘‘ତିଣକୁଟିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ କୁକ୍କୁଟଚ୍ଛିକଗେହନ୍ତି ଛଦନଂ ଦଣ୍ଡକେହି ଜାଲବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ତିଣେହି ୱା ପଣ୍ଣେହି ୱା ଛାଦିତକୁଟିକାୱ ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି । ମହନ୍ତମ୍ପି ତିଣଚ୍ଛଦନଗେହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିଭାୱୋ ଏୱ ହି କୁଟିୟା ଲକ୍ଖଣଂ, ସୋ ଚ ଛଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚଙ୍କମନସାଲାୟଂ ତିଣଚୁଣ୍ଣଂ ପରିପତତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓଗୁମ୍ଫେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତଂ କାତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଚୂଳୱ॰ ୨୬୦) ଚେତ୍ଥ ସାଧକାନି, ତସ୍ମା ଉଭତୋ ପକ୍ଖଂ ୱା କୂଟବଦ୍ଧଂ ୱା ୱଟ୍ଟଂ ୱା ଚତୁରସ୍ସଂ ୱା ୟଂ ‘‘ଇମଂ ଏତସ୍ସ ଗେହସ୍ସ ଛଦନ’’ନ୍ତି ଛଦନସଙ୍ଖେପେନ କତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଭିତ୍ତିଲେପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଲେପେ ଘଟିତେ ଆପତ୍ତି । ସଚେ ପନ ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତଚ୍ଛଦନସ୍ସ ଗେହସ୍ସ ଲେପରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଉପରି ତିଣେନ ଛାଦେନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ତିଣକୁଟି ନାମ ନ ହୋତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକପ୍ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତପଚ୍ଚୟାୱ ଅନାପତ୍ତି, ଉଦାହୁ ସାରମ୍ଭଅପରିକ୍କମନପଚ୍ଚୟାପୀତି ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଅନାପତ୍ତି । ତଥା ହି ତାଦିସଂ କୁଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଞ୍ଞାଚିକାୟ କୁଟିଂ କରୋତି ।
ଅଦେସିତୱତ୍ଥୁକଂ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ।
ସାରମ୍ଭଂ ଅପରିକ୍କମନଂ ଅନାପତ୍ତି ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) ।
ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି କୁଟିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତମ୍ପି କୁଟିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ୟଂ ପନ ‘‘ଆପତ୍ତି କାରୁକାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନ’’ନ୍ତିଆଦି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟଥାସମାଦିଟ୍ଠାୟ ଅକରଣପଚ୍ଚୟା ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱାସାଗାରଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସନତ୍ଥାୟ ଅଗାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା ଜନ୍ତାଘରଂ ୱା ଭୋଜନସାଲା ୱା ଅଗ୍ଗିସାଲା ୱା ଭୱିସ୍ସତୀତି କାରେତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେପିସ୍ସ ହୋତି ‘‘ଉପୋସଥାଗାରଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ଅହଞ୍ଚ ୱସିସ୍ସାମି ଜନ୍ତାଘରଞ୍ଚ ଭୋଜନସାଲା ଚ ଅଗ୍ଗିସାଲା ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ଅହଞ୍ଚ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି କାରିତେପି ଆନାପତ୍ତିୟେୱ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତନୋ ୱାସାଗାରତ୍ଥାୟ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକାନଞ୍ଚ ଆଳୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନାପତ୍ତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ କିରିୟଞ୍ଚ କିରିୟାକିରିୟଞ୍ଚ, ଇଦଞ୍ହି ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ କରୋତୋ କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ୱତ୍ଥୁଂ ଅଦେସାପେତ୍ୱା କରୋତୋ କିରିୟାକିରିୟତୋ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୩୬୫.ତେନ ସମୟେନାତି ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ କୋସମ୍ବିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ଘୋସିତାରାମେତି ଘୋସିତସ୍ସ ଆରାମେ । ଘୋସିତନାମକେନ କିର ସେଟ୍ଠିନା ସୋ କାରିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଘୋସିତାରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛନ୍ନସ୍ସାତି ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଉପଟ୍ଠାକଛନ୍ନସ୍ସ । ୱିହାରୱତ୍ଥୁଂ, ଭନ୍ତେ, ଜାନାହୀତି ୱିହାରସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ, ଭନ୍ତେ, ଜାନାହି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିହାରୋତି ନ ସକଲୱିହାରୋ, ଏକୋ ଆୱାସୋ, ତେନେୱାହ – ‘‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ୱିହାରଂ କାରାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ଚେତିୟରୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ଚେତିୟଂ, ପୂଜାରହାନଂ ଦେୱଟ୍ଠାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ସମ୍ମତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଚେତିୟରୁକ୍ଖଂ । ଗାମେନ ପୂଜିତଂ ଗାମସ୍ସ ୱା ପୂଜିତନ୍ତି ଗାମପୂଜିତଂ। ଏସେୱ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ଅପିଚେତ୍ଥ ଜନପଦୋତି ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜେ ଏକେକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ । ରଟ୍ଠନ୍ତି ସକଲରଜ୍ଜଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସକଲରଜ୍ଜମ୍ପି ହି କଦାଚି କଦାଚି ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୂଜଂ କରୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ରଟ୍ଠପୂଜିତ’’ନ୍ତି । ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି କାୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋତି ସତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ।
୩୬୬.ମହଲ୍ଲକନ୍ତି ସସ୍ସାମିକଭାୱେନ ସଂୟାଚିକକୁଟିତୋ ମହନ୍ତଭାୱୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମହଲ୍ଲକୋ । ୟସ୍ମା ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କମେନପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ପମାଣମହନ୍ତତାୟପି ମହଲ୍ଲକୋ, ତଂ ମହଲ୍ଲକଂ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ତଂ ପମାଣମହତ୍ତଂ ସସ୍ସାମିକତ୍ତାୱ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ମହଲ୍ଲକୋ ନାମ ୱିହାରୋ ସସ୍ସାମିକୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ କୁଟିକାରସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହି । ସସ୍ସାମିକଭାୱମତ୍ତମେୱ ହି ଏତ୍ଥ କିରିୟତୋ ସମୁଟ୍ଠାନାଭାୱୋ ପମାଣନିୟମାଭାୱୋ ଚ ୱିସେସୋ, ପମାଣନିୟମାଭାୱା ଚ ଚତୁକ୍କପାରିହାନୀତି ।
ୱିହାରକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୩୮୦.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ୱେଳୁୱନେ କଲନ୍ଦକନିୱାପେତି ୱେଳୁୱନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ କିର ୱେଳୁହି ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅହୋସି ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥେନ ଚ ପାକାରେନ ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକୟୁତ୍ତଂ ନୀଲୋଭାସଂ ମନୋରମଂ ତେନ ‘‘ୱେଳୁୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କଲନ୍ଦକାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିୱାପଂ ଅଦଂସୁ ତେନ ‘‘କଲନ୍ଦକନିୱାପ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁବ୍ବେ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ତତ୍ଥ ଉୟ୍ୟାନକୀଳନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ, ସୁରାମଦେନ ମତ୍ତୋ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ସୁପି, ପରିଜନୋପିସ୍ସ ସୁତ୍ତୋ ରାଜାତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ପଲୋଭିୟମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପକ୍କମି । ଅଥ ସୁରାଗନ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମା ସୁସିରରୁକ୍ଖା କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖଦେୱତା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଜୀୱିତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କାଳକୱେସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କଣ୍ଣମୂଲେ ସଦ୍ଦମକାସି, ରାଜା ପଟିବୁଜ୍ଝି, କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିୱତ୍ତୋ, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ କାଳକାୟ ମମ ଜୀୱିତଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କାଳକାନଂ ତତ୍ଥ ନିୱାପଂ ପଟ୍ଠପେସି, ଅଭୟଘୋସନଞ୍ଚ ଘୋସାପେସି, ତସ୍ମା ତଂ ତତୋପଭୁତି କଲନ୍ଦକନିୱାପନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ । କଲନ୍ଦକାତି ହି କାଳକାନଂ ଏତଂ ନାମଂ ।
ଦବ୍ବୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋତି ମଲ୍ଲରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସେନ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକତନ୍ତି ଥେରୋ କିର ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋୱ ସଂୱେଗଂ ଲଭିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ତେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ନାମ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାତି ଇଦଂ ଗୁଣଜାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ତେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ନତ୍ଥି ଚସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ, ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି, ସୋଳସୱିଧସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ କତତ୍ତା ଇଦାନିସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ନତ୍ଥି । କତସ୍ସ ୱା ପତିଚୟୋତି ତସ୍ସେୱ କତସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ପୁନ ୱଡ୍ଢନମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଧୋତସ୍ସ ୱିୟ ୱତ୍ଥସ୍ସ ପଟିଧୋୱନଂ ପିସିତସ୍ସ ୱିୟ ଗନ୍ଧସ୍ସ ପଟିପିସନଂ, ପୁପ୍ଫିତସ୍ସ ୱିୟ ଚ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ପଟିପୁପ୍ଫନନ୍ତି । ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହସି ଗତସ୍ସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ତତୋ ତତୋ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ସଲ୍ଲୀନସ୍ସ, ଏକୀଭାୱଂ ଗତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୟନ୍ନୂନାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସେନାସନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟଂ ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଥେରୋ କିର ଅତ୍ତନୋ କତକିଚ୍ଚଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଅନ୍ତିମସରୀରଂ ଧାରେମି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱାତମୁଖେ ଠିତ ପଦୀପୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚତାମୁଖେ ଠିତଂ, ନଚିରସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାୟନଧମ୍ମଂ ୟାୱ ନ ନିବ୍ବାୟତି ତାୱ କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ତିରୋରଟ୍ଠେସୁ ବହୂ କୁଲପୁତ୍ତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘ପସ୍ସିସ୍ସାମ ଚେୱ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମ ଚା’ତି ଦୂରତୋପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ର ୟେସଂ ସେନାସନଂ ନପ୍ପହୋତି, ତେ ସିଲାପଟ୍ଟକେପି ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ପହୋମି ଖୋ ପନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ପାସାଦୱିହାରଅଡ୍ଢୟୋଗାଦୀନି ମଞ୍ଚପୀଠକତ୍ଥରଣାଦୀନି ଚ ସେନାସେନାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଦାତୁଂ । ପୁନଦିୱସେ ଚେତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଅତିୱିୟ କିଲନ୍ତରୂପା ହୋନ୍ତି, ତେ ଗାରୱେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ଭତ୍ତାନିପି ନ ଉଦ୍ଦିସାପେନ୍ତି, ଅହଂ ଖୋ ପନ ନେସଂ ଭତ୍ତାନିପି ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ପହୋମୀ’’ତି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘ୟନ୍ନୂନାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସେନାସନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟଂ ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ନନୁ ଚ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଭସ୍ସାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତାନି, ଅୟଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱୋ ନିପ୍ପପଞ୍ଚାରାମୋ, ଇମସ୍ସ କସ୍ମା ଇମାନି ପଟିଭଂସୂତି ? ପୁବ୍ବପତ୍ଥନାୟ ଚୋଦିତତ୍ତା । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ କିର ଇମଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତା ସାୱକା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଅୟଞ୍ଚ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ ଇମଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟା ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତେ ତୁମ୍ହାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅହମ୍ପି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସାୱକୋ ୱିୟ ସେନାସନପଞ୍ଞାପକୋ ଚ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକୋ ଚ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ଭଗୱା ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ଚ ଇତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଦା ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବୋ ନାମ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସସି, ଇମଞ୍ଚ ଠାନନ୍ତରଂ ଲଚ୍ଛସୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ସୋ ତତୋପଭୁତି ଦାନସୀଲାଦୀନି ପୂରୟମାନୋ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ତେନ ଭଗୱତା ବ୍ୟାକତସଦିସମେୱ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଅଥସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସ ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ତାୟ ପୁବ୍ବପତ୍ଥନାୟ ଚୋଦିତତ୍ତା ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ପଟିଭଂସୂତି ।
ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅହଂ ଖୋ ଅନିସ୍ସରୋସ୍ମି ଅତ୍ତନି, ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ୱସାମି, ସଚେ ମଂ ଭଗୱା ଅନୁଜାନିସ୍ସତି, ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ସମାଦିୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ…ପେ॰… ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସିତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଦବ୍ବା’’ତି ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଅରହତି ଏୱରୂପୋ ଅଗତିଗମନପରିବାହିରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ୱିଚାରେତୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସେନାସନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେହି ଭତ୍ତାନି ଚ ଉଦ୍ଦିସା’’ତି ଆହ । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୀତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପତିଅସ୍ସୋସି ଅଭିମୁଖୋ ଅସ୍ସୋସି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ପଠମଂ ଦବ୍ବୋ ୟାଚିତବ୍ବୋତି କସ୍ମା ଭଗୱା ୟାଚାପେତି ? ଗରହମୋଚନତ୍ଥଂ । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା ‘‘ଅନାଗତେ ଦବ୍ବସ୍ସ ଇମଂ ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ମେତ୍ତିୟଭୁମଜକାନଂ ୱସେନ ମହାଉପଦ୍ଦୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତତ୍ର କେଚି ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ‘ଅୟଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା କସ୍ମା ଈଦିସଂ ଠାନଂ ୱିଚାରେତୀ’ତି । ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ୱକ୍ଖନ୍ତି ‘କୋ ଇମସ୍ସ ଦୋସୋ ଏତେହେୱ ୟାଚିତ୍ୱା ଠପିତୋ’ତି ଏୱଂ ଗରହତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଗରହମୋଚନତ୍ଥଂ ୟାଚାପେତ୍ୱାପି ପୁନ ୟସ୍ମା ଅସମ୍ମତେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ କିଞ୍ଚି କଥୟମାନେ ଖିୟ୍ୟନଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘ଅୟଂ କସ୍ମା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ କରୋତି, ଇସ୍ସରିୟଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି । ସମ୍ମତେ ପନ କଥେନ୍ତେ ‘‘ମାୟସ୍ମନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ଅୱଚୁତ୍ଥ, ସମ୍ମତୋ ଅୟଂ, କଥେତୁ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି । ଅସମ୍ମତଞ୍ଚ ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଲହୁକା ଆପତ୍ତି ହୋତି ଦୁକ୍କଟମତ୍ତା । ସମ୍ମତଂ ପନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତୋ ଗରୁକତରା ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ହୋତି । ଅଥ ସମ୍ମତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିୟା ଗରୁକଭାୱେନ ୱେରୀହିପି ଦୁପ୍ପଧଂସିୟତରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସମ୍ମନ୍ନାପେତୁଂ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦିମାହ । କିଂ ପନ ଦ୍ୱେ ସମ୍ମୁତିୟୋ ଏକସ୍ସ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ? ନ କେୱଲଂ ଦ୍ୱେ, ସଚେ ପହୋତି, ତେରସାପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଅପ୍ପହୋନ୍ତାନଂ ପନ ଏକାପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୩୮୨.ସଭାଗାନନ୍ତି ଗୁଣସଭାଗାନଂ, ନ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱସଭାଗାନଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ତେସଂ ଏକଜ୍ଝ’’ନ୍ତିଆଦି। ୟାୱତିକା ହି ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ହୋନ୍ତି, ତେ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ଏକତୋ ତେସଂ ଅନୁରୂପମେୱ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେତି; ଏୱଂ ସେସାନଂ । କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲାତି କାୟସ୍ସ ଦଳ୍ହୀଭାୱକରଣବହୁଲା, କାୟପୋସନବହୁଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାୟପିମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ରତିୟାତି ଇମାୟ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାୟ ତିରଚ୍ଛାନକଥାରତିୟା । ଅଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିହରିସ୍ସନ୍ତି ।
ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେନେୱାଲୋକେନାତି ତେଜୋକସିଣଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ଅଙ୍ଗୁଲିଜଲନଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ତେନେୱ ତେଜୋଧାତୁସମାପତ୍ତିଜନିତେନ ଅଙ୍ଗୁଲିଜାଲାଲୋକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ଅପିସୁ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱିକାଲେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଦୂରେ ଅପଦିସନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତାୱ ଦୂରେ ଅପଦିସନ୍ତି । କଥଂ ? ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆୱୁସୋ ଦବ୍ବ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ।
ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଜଲମାନାୟ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୋତି, ସୟମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ବହୂ ହୋନ୍ତି, ବହୂ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନାତି । ସବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ସଦିସା ଏୱ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ।
ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଥେରେ ‘‘ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେ ନିମ୍ମିତାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅୟଂ ମଞ୍ଚୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି; ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଅୟଞ୍ହି ନିମ୍ମିତାନଂ ଧମ୍ମତା –
‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଭାସମାନସ୍ମିଂ, ସବ୍ବେ ଭାସନ୍ତି ନିମ୍ମିତା ।
ଏକସ୍ମିଂ ତୁଣ୍ହିମାସୀନେ, ସବ୍ବେ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତି ତେ’’ତି ॥
ୟସ୍ମିଂ ପନ ୱିହାରେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପରିପୂରନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ପୂରେନ୍ତି । ତେନ ନିମ୍ମିତାନଂ ଅୱତ୍ଥୁକୱଚନଂ ନ ହୋତି ।
ସେନାସନଂପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ୱେଳୁୱନଂ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜନପଦକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନ ନିସୀଦତି, ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତି ।
୩୮୩.ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାତି ମେତ୍ତିୟୋ ଚେୱ ଭୂମଜକୋ ଚ, ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ଅଗ୍ଗପୁରିସା ଏତେ । ଲାମକାନି ଚ ଭତ୍ତାନୀତି ସେନାସନାନି ତାୱ ନୱକାନଂ ଲାମକାନି ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅନଚ୍ଛରିୟମେତଂ । ଭତ୍ତାନି ପନ ସଲାକାୟୋ ପଚ୍ଛିୟଂ ୱା ଚୀୱରଭୋଗେ ୱା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଲୋଳେତ୍ୱା ଏକମେକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ତାନିପି ତେସଂ ମନ୍ଦପୁଞତାୟ ଲାମକାନି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମାନେୱ ପାପୁଣନ୍ତି । ୟମ୍ପି ଏକଚାରିକଭତ୍ତଂ ହୋତି, ତମ୍ପି ଏତେସଂ ପତ୍ତଦିୱସେ ଲାମକଂ ୱା ହୋତି, ଏତେ ୱା ଦିସ୍ୱାୱ ପଣୀତଂ ଅଦତ୍ୱା ଲାମକମେୱ ଦେନ୍ତି ।
ଅଭିସଙ୍ଖାରିକନ୍ତି ନାନାସମ୍ଭାରେହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା କତଂ ସୁସଜ୍ଜିତଂ, ସୁସମ୍ପାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଣାଜକନ୍ତି ସକୁଣ୍ଡକଭତ୍ତଂ । ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟନ୍ତି କଞ୍ଜିକଦୁତିୟଂ ।
କଲ୍ୟାଣଭତ୍ତିକୋତି କଲ୍ୟାଣଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଅତିୱିୟ ପଣୀତଂ ଭତ୍ତମସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣଭତ୍ତିକୋ, ପଣୀତଦାୟକତ୍ତା ଭତ୍ତେନେୱ ପଞ୍ଞାତୋ । ଚତୁକ୍କଭତ୍ତଂ ଦେତୀତି ଚତ୍ତାରି ଭତ୍ତାନି ଦେତି, ତଦ୍ଧିତୱୋହାରେନ ପନ ‘‘ଚତୁକ୍କଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପତିଟ୍ଠିତ୍ୱା ପରିୱିସତୀତି ସବ୍ବକମ୍ମନ୍ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ପୂଜାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ସମୀପେ ଠତ୍ୱା ପରିୱିସତି । ଓଦନେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଓଦନହତ୍ଥା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ ଓଦନଂ ଦେମା’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ କରଣତ୍ଥେୟେୱ କରଣୱଚନଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସୂପାଦୀସୁ ।
ସ୍ୱାତନାୟାତି ସ୍ୱେ ଭୱୋ ଭତ୍ତପରିଭୋଗୋ ସ୍ୱାତନୋ ତସ୍ସତ୍ଥାୟ, ସ୍ୱାତନାୟ ସ୍ୱେ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଭତ୍ତପରିଭୋଗସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ପାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ହୋତି । ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାନଂ ଖୋ ଗହପତୀତି ଇଦଂ ଥେରୋ ଅସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଆହ । ଏୱଂବଲୱତୀ ହି ତେସଂ ମନ୍ଦପୁଞ୍ଞତା, ୟଂ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତାନମ୍ପି ଅସମନ୍ନାହାରୋ ହୋତି । ୟେ ଜେତି ଏତ୍ଥ ଜେତି ଦାସିଂ ଆଲପତି ।
ହିୟ୍ୟୋ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ସମ୍ମନ୍ତୟମାନା ଅତୀତଂ ଦିୱସଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନ ଚିତ୍ତରୂପନ୍ତି ନ ଚିତ୍ତାନୁରୂପଂ, ୟଥା ପୁବ୍ବେ ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ତକଂ ସୁପନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସୁପିଂସୁ, ଅପ୍ପକମେୱ ସୁପିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ବହାରାମକୋଟ୍ଠକେତି ୱେଳୁୱନୱିହାରସ୍ସ ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ । ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧାତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧା ଖନ୍ଧଟ୍ଠିକଂ ନାମେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା । ପଜ୍ଝାୟନ୍ତାତି ପଧୂପାୟନ୍ତା ।
ୟତୋ ନିୱାତଂତତୋ ସୱାତନ୍ତି ୟତ୍ଥ ନିୱାତଂ ଅପ୍ପକୋପି ୱାତୋ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ମହାୱାତୋ ଉଟ୍ଠିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉଦକଂ ମଞ୍ଞେ ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ଉଦକଂ ୱିୟ ଆଦିତ୍ତଂ ।
୩୮୪.ସରସି ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବ ଏୱରୂପଂ କତ୍ତାତି ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବ ଏୱରୂପଂ କତ୍ତା ସରସି । ଅଥ ୱା ସରସି ତ୍ୱଂ ଦବ୍ବ ଏୱରୂପଂ ୟଥାୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଆହ, କତ୍ତା ଧାସି ଏୱରୂପଂ, ୟଥାୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଆହାତି ଏୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱାପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେ ପନ ‘‘କତ୍ୱା’’ତି ପଠନ୍ତି ତେସଂ ଉଜୁକମେୱ ।
ୟଥା ମଂ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା ଜାନାତୀତି ଥେରୋ କିଂ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱା ଭନ୍ତେ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ଅହଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱୋ, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ୱତ୍ଥୁପଟିସେୱନା, ତଂ ମଂ ଭଗୱା ଜାନାତି, ତତ୍ରାହଂ କିଂ ୱକ୍ଖାମି, ୟଥା ମଂ ଭଗୱା ଜାନାତି ତଥେୱାହଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।
ନ ଖୋ ଦବ୍ବ ଦବ୍ବା ଏୱଂ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ନ ଖୋ ଦବ୍ବ ପଣ୍ଡିତା ୟଥା ତ୍ୱଂ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ନିବ୍ବେଠେସି, ଏୱଂ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତି; ଅପି ଚ ଖୋ ୟଦେୱ ସାମଂ ଞାତଂ ତେନ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଚେ ତୟା କତଂ କତନ୍ତି ଇମିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ନ ହି ସକ୍କା ପରିସବଲେନ ୱା ପକ୍ଖୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ୱା ଅକାରକୋ କାରକୋ କାତୁଂ, କାରକୋ ୱା ଅକାରକୋ କାତୁଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ସୟଂ କତଂ ୱା ଅକତଂ ୱା ତଦେୱ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋପି ‘‘ଅହଂ ଜାନାମି, ଖୀଣାସୱୋ ତ୍ୱଂ; ନତ୍ଥି ତୁୟ୍ହଂ ଦୋସୋ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ମୁସାୱାଦିନୀ’’ତି ନାୱୋଚାତି ? ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ । ସଚେ ହି ଭଗୱା ୟଂ ୟଂ ଜାନାତି ତଂ ତଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞେନ ପାରାଜିକଂ ଆପନ୍ନେନ ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ଅହଂ ଜାନାମି ତ୍ୱଂ ପାରାଜିକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଅୟଂ ପୁବ୍ବେ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ମଂ ଅସୁଦ୍ଧଂ କରୋତି; କସ୍ସ ଦାନି କିଂ ୱଦାମି, ୟତ୍ର ସତ୍ଥାପି ସାୱକେସୁ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି; କୁତୋ ଇମସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ’’ତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅପାୟୂପଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଇମାୟ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଜାନନ୍ତୋପି ନାୱୋଚ ।
କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଉପୱାଦପରିୱଜ୍ଜନତୋପି ନାୱୋଚ । ୟଦି ହି ଭଗୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଉପୱାଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭାରିୟଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପନ ସକ୍ଖିଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ବୁଦ୍ଧକାଲେପି ସକ୍ଖିନା ସୁଦ୍ଧି ୱା ଅସୁଦ୍ଧି ୱା ହୋତି ମୟଂ ଜାନାମ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଲଜ୍ଜିମ୍ପି ୱିନାସେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ଅପିଚ ଅନାଗତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଓତିଣ୍ଣେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ତୟା କତଂ, ‘କତ’ନ୍ତି ୱଦେହୀ’’ତି ଲଜ୍ଜୀନଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିନୟଲକ୍ଖଣେ ତନ୍ତିଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱାୱ ‘‘ସଚେ ତୟା କତଂ, ‘କତ’ନ୍ତି ୱଦେହୀ’’ତି ଆହ ।
ନାଭିଜାନାମି ସୁପିନନ୍ତେନପି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତାତି ସୁପିନନ୍ତେନପି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ନ ଅଭିଜାନାମି, ନ ପଟିସେୱିତା ଅହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ପଟିସେୱିତା ହୁତ୍ୱା ସୁପିନନ୍ତେନପି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେ ପନ ‘‘ପଟିସେୱିତ୍ୱା’’ତି ପଠନ୍ତି ତେସଂ ଉଜୁକମେୱ । ପଗେୱ ଜାଗରୋତି ଜାଗରନ୍ତୋ ପନ ପଠମଂୟେୱ ନ ଜାନାମୀତି ।
ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୱେ ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥାତି ୟସ୍ମା ଦବ୍ବସ୍ସ ଚ ଇମିସ୍ସା ଚ ୱଚନଂ ନ ଘଟୀୟତି ତସ୍ମା ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ନାସନା – ଲିଙ୍ଗନାସନା, ସଂୱାସନାସନା, ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନାତି । ତାସୁ ‘‘ଦୂସକୋ ନାସେତବ୍ବୋ’’ତି (ପାରା॰ ୬୬) ଅୟଂ ‘‘ଲିଙ୍ଗନାସନା’’। ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନେ ୱା ଅପ୍ପଟିକମ୍ମେ ୱା ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେ ୱା ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ‘‘ସଂୱାସନାସନା’’। ‘‘ଚର ପିରେ ୱିନସ୍ସା’’ତି (ପାଚି॰ ୪୨୯) ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ‘‘ଦଣ୍ଡକମ୍ମନାସନା’’। ଇଧ ପନ ଲିଙ୍ଗନାସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି ।
ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜଥାତି ଇମିନା ଇମଂ ଦୀପେତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅକାରିକା ଅଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞେହି ଉୟ୍ୟୋଜିତା, ତସ୍ମା ୟେହି ଉୟ୍ୟୋଜିତା ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜଥ ଗୱେସଥ ଜାନାଥା’’ତି ।
କିଂ ପନ ଭଗୱତା ମେତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସିତା ଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସିତାତି, କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସିତା, ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତି ସଦୋସୋ ? ଅଥ ଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ, ଥେରୋ ଅକାରକୋ ହୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ ।
ଭାତିୟରାଜକାଲେପି ମହାୱିହାରୱାସୀନଞ୍ଚ ଅଭୟଗିରିୱାସୀନଞ୍ଚ ଥେରାନଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେ ୱିୱାଦୋ ଅହୋସି । ଅଭୟଗିରିୱାସିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମହାୱିହାରୱାସିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପଞ୍ହୋ ନ ଛିଜ୍ଜତି । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ଥେରେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଦୀଘକାରାୟନଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟଂ ଅମଚ୍ଚଂ ‘‘ଥେରାନଂ କଥଂ ସୁଣାହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ଅମଚ୍ଚୋ କିର ପଣ୍ଡିତୋ ଭାସନ୍ତରକୁସଲୋ ସୋ ଆହ – ‘‘ୱଦନ୍ତୁ ତାୱ ଥେରା ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଅଭୟଗିରିଥେରା ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱଦିଂସୁ – ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ନାସେଥା’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ କାରକୋ ହୋତି ସଦୋସୋ’’ତି ଆହ । ମହାୱିହାରୱାସିନୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତଂ ୱଦିଂସୁ – ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥା’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଥେରୋ ଅକାରକୋ ହୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ’’ତି ଆହ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ ? ୟଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତଂ ୱିଚାରିତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି, ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅମୂଲକେନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ; ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିଚାରଣା, ପୁରିମନୟେ ତାୱ ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ଦୁକ୍କଟମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଥା ସତିପି ମୁସାୱାଦେ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ସତିପି ଚ ମୁସାୱାଦେ ଅସୁଦ୍ଧଂ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିନୋ ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଓମସୱାଦେନେୱ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ନ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେନ; ଏୱଂ ଇଧାପି ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟତ୍ତା ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ ୟୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛିମନୟେପି ମୁସାୱାଦତ୍ତା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି, ୱଚନପ୍ପମାଣତୋ ହି ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟେନ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ଚ ଓମସୱାଦୋ । ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ଦୁକ୍କଟନ୍ତିୱଚନଂ ନତ୍ଥି, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ୱଚନମତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ର ପନ ଇଦଂ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ – ‘‘ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟେ ଅସତି ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ସତି କେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତତ୍ର ୟସ୍ମା ମୁସା ଭଣନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟେ ସିଦ୍ଧେପି ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନେ ୱିସୁଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନୁଦ୍ଧଂସନାଧିପ୍ପାୟେ ସତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ପାଚିତ୍ତିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ସକ୍କା ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟା ଭୱିତୁନ୍ତି ପୁରିମନୟୋୱେତ୍ଥ ପରିସୁଦ୍ଧତରୋ ଖାୟତି । ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଅମୂଲକେନ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ, ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି ଦୁକ୍କଟଂ, ତତ୍ର ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମୀ ଦୁକ୍କଟଂ, ଦେସନାଗାମୀ ଏତେହି ନାସନା ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନ ସା ପକତିୟାୱ ଦୁସ୍ସୀଲା ପାପଭିକ୍ଖୁନୀ ଇଦାନି ଚ ସୟମେୱ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲାମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତି ତସ୍ମା ନଂ ଭଗୱା ଅସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ନାସେସୀତି ।
ଅଥଖୋ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକାତି ଏୱଂ ‘‘ମେତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ନାସେଥ, ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠେ ଭଗୱତି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ଦେଥ ଦାନି ଇମିସ୍ସା ସେତକାନୀ’’ତି ନାସିୟମାନଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁନିଂ ଦିସ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ମୋଚେତୁକାମତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧଂ ଆୱିକରିଂସୁ, ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୮୫-୬.ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୋତି ଦୂସିତୋ ଚେୱ ଦୂସକୋ ଚ । ଉପ୍ପନ୍ନେ ହି ଦୋସେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନ ଦୋସେନ ଦୂସିତୋ ହୋତି ପକତିଭାୱଂ ଜହାପିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରଞ୍ଚ ଦୂସେତି ୱିନାସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୋସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୋ’’ତି ଏକସ୍ସେୱେତଂ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆକାରନାନତ୍ତେନ ନିଦସ୍ସନଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୋତି ଦୂସିତୋ ଚେୱ ଦୂସକୋ ଚା’’ତି ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୋ’’ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ ପଟିଘସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ କୁପିତାଦିଭାୱେ ଠିତୋୱ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘କୁପିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁପିତୋତି କୁପ୍ପଭାୱଂ ପକତିତୋ ଚୱନଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ଅନତ୍ତମନୋତି ନ ସକମନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଅଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ; ଅପିଚ ପୀତିସୁଖେହି ନ ଅତ୍ତମନୋ ନ ଅତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅନତ୍ତମନୋ । ଅନଭିରଦ୍ଧୋତି ନ ସୁଖିତୋ ନ ୱା ପସାଦିତୋତି ଅନଭିରଦ୍ଧୋ । ପଟିଘେନ ଆହତଂ ଚିତ୍ତମସ୍ସାତି ଆହତଚିତ୍ତୋ। ଚିତ୍ତଥଦ୍ଧଭାୱଚିତ୍ତକଚୱରସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଘଖୀଲଂ ଜାତମସ୍ସାତି ଖିଲଜାତୋ । ଅପ୍ପତୀତୋତି ନପ୍ପତୀତୋ ପୀତିସୁଖାଦୀହି ୱଜ୍ଜିତୋ, ନ ଅଭିସଟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ଅପ୍ପତୀତୋ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନ ଚ କୋପେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ତେନ ଚ କୋପେନାତି ୟେନ ଦୁଟ୍ଠୋତି ଚ କୁପିତୋତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ଉଭୟମ୍ପି ହେତଂ ପକତିଭାୱଂ ଜହାପନତୋ ଏକାକାରଂ ହୋତି । ତେନ ଚ ଦୋସେନାତି ୟେନ ‘‘ଦୋସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧମେୱ ଦସ୍ସେତି ।
ତାୟ ଚ ଅନତ୍ତମନତାୟାତି ୟାୟ ‘‘ଅନତ୍ତମନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତାୟ ଚ ଅନଭିରଦ୍ଧିୟାତି ୟାୟ ‘‘ଅନଭିରଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନାତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ଅମୂଲକଂ, ତଂ ପନସ୍ସ ଅମୂଲକତ୍ତଂ ୟସ୍ମା ଚୋଦକୱସେନ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ଚୁଦିତକୱସେନ । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅମୂଲକଂ ନାମ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅସୁତଂ ଅପରିସଙ୍କିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ଇମଂ ଦୀପେତି ‘‘ୟଂ ପାରାଜିକଂ ଚୋଦକେନ ଚୁଦିତକମ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ନେୱ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ସୁତଂ ନ ପରିସଙ୍କିତଂ ଇଦଂ ଏତେସଂ ଦସ୍ସନସୱନପରିସଙ୍କାସଙ୍ଖାତାନଂ ମୂଲାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅମୂଲକଂ ନାମ, ତଂ ପନ ସୋ ଆପନ୍ନୋ ୱା ହୋତୁ ଅନାପନ୍ନୋ ୱା ଏତଂ ଇଧ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଚକ୍ଖୁନା ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଅଦିଟ୍ଠଂ । ଅସୁତଂ ନାମ ତଥେୱ କେନଚି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ନ ସୁତଂ । ଅପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ଚିତ୍ତେନ ଅପରିସଙ୍କିତଂ ।
‘‘ଦିଟ୍ଠଂ’’ ନାମ ଅତ୍ତନା ୱା ପରେନ ୱା ପସାଦଚକ୍ଖୁନା ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ସୁତଂ’’ ନାମ ତଥେୱ ସୁତଂ । ‘‘ପରିସଙ୍କିତ’’ମ୍ପି ଅତ୍ତନା ୱା ପରେନ ୱା ପରିସଙ୍କିତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ, ପରେହି ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନା ସୁତଂ, ପରେହି ସୁତଂ, ପରେହି ପରିସଙ୍କିତନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ତନା ସୁତଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି ।
ପରିସଙ୍କିତଂ ପନ ତିୱିଧଂ – ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ, ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ, ମୁତପରିସଙ୍କିତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମେନ ଗାମସମୀପେ ଏକଂ ଗୁମ୍ବଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞତରାପି ଇତ୍ଥୀ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ତଂ ଗୁମ୍ବଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତା, ନାପି ଭିକ୍ଖୁ ଇତ୍ଥିଂ ଅଦ୍ଦସ; ନ ଇତ୍ଥୀ ଭିକ୍ଖୁଂ, ଅଦିସ୍ୱାୱ ଉଭୋପି ୟଥାରୁଚିଂ ପକ୍କନ୍ତା, ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉଭିନ୍ନଂ ତତୋ ନିକ୍ଖମନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେସଂ କତଂ ୱା କରିସ୍ସନ୍ତି ୱା’’ତି ପରିସଙ୍କତି, ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ।
ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ଧକାରେ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଓକାସେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତାଦିସଂ ପଟିସନ୍ଥାରୱଚନଂ ସୁଣାତି, ସମୀପେ ଅଞ୍ଞଂ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ‘‘ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ନ ଜାନାତି, ସୋ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେସଂ କତଂ ୱା କରିସ୍ସନ୍ତି ୱା’’ତି ପରିସଙ୍କତି, ଇଦଂ ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ।
ମୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ସମ୍ବହୁଲା ଧୁତ୍ତା ରତ୍ତିଭାଗେ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧମଂସସୁରାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଇତ୍ଥୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ ପଚ୍ଚନ୍ତୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡପେ ୱା ଭୋଜନସାଲାଦୀସୁ ୱା ୟଥାସୁଖଂ କୀଳିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାଦୀନି ୱିକିରିତ୍ୱା ଗତା, ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ସିଦଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱିଚିନନ୍ତି । ତତ୍ର ଚ କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱତ୍ତସୀସେନ ମଣ୍ଡପଂ ୱା ଭୋଜନସାଲଂ ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତେନ ପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆମଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, କେନଚି ଉପଟ୍ଠାକକୁଲତୋ ଆଭତେହି ପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜା କତା ହୋତି, କେନଚି ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥଂ ଅରିଟ୍ଠଂ ପୀତଂ ହୋତି, ଅଥ ତେ ‘‘କସ୍ସିଦଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱିଚିନନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ତେସଂ ହତ୍ଥଗନ୍ଧଞ୍ଚ ମୁଖଗନ୍ଧଞ୍ଚ ଘାୟିତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପରିସଙ୍କନ୍ତି, ଇଦଂ ମୁତପରିସଙ୍କିତଂ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି ସମୂଲକଂ, ଅତ୍ଥି ଅମୂଲକଂ; ଦିଟ୍ଠମେୱ ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାସମୂଲକଂ, ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାଅମୂଲକଂ । ଏସ ନୟୋ ସୁତେପି । ପରିସଙ୍କିତେ ପନ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ଅତ୍ଥି ସମୂଲକଂ, ଅତ୍ଥି ଅମୂଲକଂ; ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତମେୱ ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାସମୂଲକଂ, ଅତ୍ଥି ସଞ୍ଞାଅମୂଲକଂ । ଏସ ନୟୋ ସୁତମୁତପରିସଙ୍କିତେସୁ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଂ ସମୂଲକଂ ନାମ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ମୟା’’ତି ୱଦତି, ଅମୂଲକଂ ନାମ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ମୟା’’ତି ୱଦତି । ଦିଟ୍ଠମେୱ ସଞ୍ଞାସମୂଲକଂ ନାମ ଦିସ୍ୱାୱ ଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଚୋଦେତି, ସଞ୍ଞାଅମୂଲକଂ ନାମ ପୁବ୍ବେ ପାରାଜିକୱୀତିକ୍କମଂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ଜାତୋ, ସୋ ସଞ୍ଞାୟ ଅମୂଲକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ମୟା’’ତି ଚୋଦେତି । ଏତେନ ନୟେନ ସୁତମୁତପରିସଙ୍କିତାନିପି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବପ୍ପକାରେଣାପି ସମୂଲକେନ ୱା ସଞ୍ଞାସମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି, ଅମୂଲକେନ ୱା ପନ ସଞ୍ଞାଅମୂଲକେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି ।
ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ଧଂସେୟ୍ୟ ପଧଂସେୟ୍ୟ ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରେୟ୍ୟ । ତଂ ପନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନଂ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନା ଚୋଦେନ୍ତୋପି ପରେନ ଚୋଦାପେନ୍ତୋପି କରୋତିୟେୱ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଚୋଦେତି ୱା ଚୋଦାପେତି ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଚୋଦେତୀତି ‘‘ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ସୟଂ ଚୋଦେତି, ତସ୍ସ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଚୋଦାପେତୀତି ଅତ୍ତନା ସମୀପେ ଠତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁ ଆଣାପେତି, ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନେନ ତଂ ଚୋଦେତି, ଚୋଦାପକସ୍ସେୱ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅଥ ସୋପି ‘‘ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚୋଦେତି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।
ଚୋଦନାପ୍ପଭେଦକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଏକୱତ୍ଥୁଏକଚୋଦକାଦିଚତୁକ୍କଂ ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏକେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେତି, ଇମିସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ଏକୋ ଚୋଦକୋ । ସମ୍ବହୁଲା ଏକଂ ଏକୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେନ୍ତି, ପଞ୍ଚସତା ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକପ୍ପମୁଖା ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତମିୱ, ଇମିସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ଏକଂ ୱତ୍ଥୁ ନାନାଚୋଦକା । ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସମ୍ବହୁଲେହି ୱତ୍ଥୂହି ଚୋଦେତି, ଇମିସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ନାନାୱତ୍ଥୂନି ଏକୋ ଚୋଦକୋ । ସମ୍ବହୁଲା ସମ୍ବହୁଲେ ସମ୍ବହୁଲେହି ୱତ୍ଥୂହି ଚୋଦେନ୍ତି, ଇମିସ୍ସା ଚୋଦନାୟ ନାନାୱତ୍ଥୂନି ନାନାଚୋଦକା ।
ଚୋଦେତୁଂ ପନ କୋ ଲଭତି, କୋ ନ ଲଭତୀତି ? ଦୁବ୍ବଲଚୋଦକୱଚନଂ ତାୱ ଗହେତ୍ୱା କୋଚି ନ ଲଭତି । ଦୁବ୍ବଲଚୋଦକୋ ନାମ ସମ୍ବହୁଲେସୁ କଥାସଲ୍ଲାପେନ ନିସିନ୍ନେସୁ ଏକୋ ଏକଂ ଆରବ୍ଭ ଅନୋଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁଂ କଥେତି, ଅଞ୍ଞୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତି । ସୋ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ କିର ମଂ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱଦସୀ’’ତି ୱଦତି । ସୋ ‘‘ନାହଂ ଏୱରୂପଂ ଜାନାମି, କଥାପୱତ୍ତିୟଂ ପନ ମୟା ଅନୋଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥି, ସଚେ ଅହଂ ତୱ ଇମଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଜାନେୟ୍ୟଂ, ଏତ୍ତକମ୍ପି ନ କଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁବ୍ବଲଚୋଦକୋ । ତସ୍ସେତଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ କୋଚି ଚୋଦେତୁଂ ନ ଲଭତି । ଏତଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଂ ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁନୀମେୱ ଚୋଦେତୁଂ ଲଭତୀତି ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ପଞ୍ଚପି ସହଧମ୍ମିକା ଲଭନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ନ କୋଚି ନ ଲଭତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଚୋଦେତି, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସୁତ୍ୱା ଚୋଦେତି…ପେ॰… ତିତ୍ଥିୟସାୱକାନଂ ସୁତ୍ୱା ଚୋଦେତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମାହରି । ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଥେରାନଂ ୱାଦେ ଚୁଦିତକସ୍ସେୱ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରେତବ୍ବୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଚୋଦନା ନାମ ଦୂତଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ନ ଏତି, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ସମୀପେ ଠତ୍ୱାୱ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ୱା ୱଚୀଭେଦେନ ୱା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସେୱ ସୀସଂ ଏତି । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନମେୱ ହି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ସୀସଂ ନ ଏତି, ଇଦଂ ପନ ଅନୁଦ୍ଧଂସନଂ ଅଭୂତାରୋଚନଞ୍ଚ ଏତିୟେୱ । ୟୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ନିୟମେତ୍ୱା ଚୋଦେତି, ସୋ ଚେ ଜାନାତି, ସୀସଂ ଏତି । ଇତରୋ ଜାନାତି, ସୀସଂ ନ ଏତି । ଦ୍ୱେପି ନିୟମେତ୍ୱା ଚୋଦେତି, ଏକୋ ୱା ଜାନାତୁ ଦ୍ୱେ ୱା, ସୀସଂ ଏତିୟେୱ । ଏସୱ ନୟୋ ସମ୍ବହୁଲେସୁ । ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଚ ଜାନନଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ, ସମୟେନ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଞାତେ ପନ ଞାତମେୱ ହୋତି । ପଚ୍ଛା ଚେ ଜାନାତି, ସୀସଂ ନ ଏତି । ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନଂ ଅଭୂତାରୋଚନଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚା-ଅତ୍ତକାମ-ଦୁଟ୍ଠଦୋସଭୂତାରୋଚନସିକ୍ଖାପଦାନୀତି ସବ୍ବାନେୱ ହି ଇମାନି ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି ।
ଏୱଂ କାୟୱାଚାୱସେନ ଚାୟଂ ଦୁୱିଧାପି ଚୋଦନା । ପୁନ ଦିଟ୍ଠଚୋଦନା, ସୁତଚୋଦନା, ପରିସଙ୍କିତଚୋଦନାତି ତିୱିଧା ହୋତି । ଅପରାପି ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋତି – ସୀଲୱିପତ୍ତିଚୋଦନା, ଆଚାରୱିପତ୍ତିଚୋଦନା, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିଚୋଦନା, ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିଚୋଦନାତି । ତତ୍ଥ ଗରୁକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱସେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିଚୋଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱସେସାନଂ ୱସେନ ଆଚାରୱିପତ୍ତିଚୋଦନା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତିଚୋଦନା, ଆଜୀୱହେତୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ୱସେନ ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିଚୋଦନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପରାପି ଚତୁବ୍ବିଧା ହୋତି – ୱତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନା, ଆପତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନା, ସଂୱାସପଟିକ୍ଖେପୋ, ସାମୀଚିପଟିକ୍ଖେପୋତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁସନ୍ଦସ୍ସନା ନାମ ‘‘ତ୍ୱଂ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତ୍ଥ, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟିତ୍ଥ, ମନୁସ୍ସଂ ଘାତୟିତ୍ଥ, ଅଭୂତଂ ଆରୋଚୟିତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା । ଆପତ୍ତିସନ୍ଦସ୍ସନା ନାମ ‘‘ତ୍ୱଂ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା । ସଂୱାସପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ ‘‘ନତ୍ଥି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା; ଏତ୍ତାୱତା ପନ ସୀସଂ ନ ଏତି, ‘‘ଅସ୍ସମଣୋସି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସୀ’’ତିଆଦିୱଚନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତେୟେୱ ସୀସଂ ଏତି । ସାମୀଚିପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ ଅଭିୱାଦନ-ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନ-ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମ-ବୀଜନାଦିକମ୍ମାନଂ ଅକରଣଂ । ତଂ ପଟିପାଟିୟା ୱନ୍ଦନାଦୀନି କରୋତୋ ଏକସ୍ସ ଅକତ୍ୱା ସେସାନଂ କରଣକାଲେ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଚୋଦନା ନାମ ହୋତି, ଆପତ୍ତି ପନ ସୀସଂ ନ ଏତି । ‘‘କସ୍ମା ମମ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ନ କରୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ପନ ‘‘ଅସ୍ସମଣୋସି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସୀ’’ତିଆଦିୱଚନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତେୟେୱ ସୀସଂ ଏତି । ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିନା ପନ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି ତଂ ଆପୁଚ୍ଛତି, ନ ତାୱତା ଚୋଦନା ହୋତି ।
ଅପରାପି ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଏକଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧମ୍ମିକଂ ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନଂ ଏକଂ ଧମ୍ମିକ’’ନ୍ତି ଆଦିଂ ‘‘କତ୍ୱା ୟାୱ ଦସ ଅଧମ୍ମିକାନି ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନାନି ଦସ ଧମ୍ମିକାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୭) ଏୱଂ ଅଧମ୍ମିକା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମିକା ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସାତି ଦସୁତ୍ତରସତଂ ଚୋଦନା ୱୁତ୍ତା । ତା ଦିଟ୍ଠେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଦସୁତ୍ତରସତଂ, ସୁତେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଦସୁତ୍ତରସତଂ, ପରିସଙ୍କିତେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ ଦସୁତ୍ତରସତନ୍ତି ତିଂସାନି ତୀଣି ସତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି କାୟେନ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ, ୱାଚାୟ ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସ, କାୟୱାଚାହି ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସାତି ତିଗୁଣାନି କତାନି ନୱୁତାନି ନୱ ସତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ଅତ୍ତନା ଚୋଦେନ୍ତସ୍ସାପି ପରେନ ଚୋଦାପେନ୍ତସ୍ସାପି ତତ୍ତକାନେୱାତି ୱୀସତିଊନାନି ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି, ପୁନ ଦିଟ୍ଠାଦିଭେଦେ ସମୂଲକାମୂଲକୱସେନ ଅନେକସହସ୍ସା ଚୋଦନା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାୟ ‘‘ଅତ୍ତାଦାନଂ ଆଦାତୁକାମେନ ଉପାଲି ଭିକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅତ୍ତାଦାନଂ ଆଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୯୮) ଚ ‘‘ଚୋଦକେନ ଉପାଲି ଭିକ୍ଖୁନା ପରଂ ଚୋଦେତୁକାମେନ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରୋ ଚୋଦେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୯୯) ଚ ଏୱଂ ଉପାଲିପଞ୍ଚକାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତାନି ବହୂନି ସୁତ୍ତାନି ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତାଦାନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଚୋଦକୱତ୍ତଞ୍ଚ ଚୁଦିତକୱତ୍ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଘେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅନୁୱିଜ୍ଜକୱତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେନ କଥିତଂ, ତଂ ମୟଂ ୟଥାଆଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାସୁ ପନ ଇମାସୁ ଚୋଦନାସୁ ୟାୟ କାୟଚି ଚୋଦନାୟ ୱସେନ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓସଟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚୁଦିତକଚୋଦକା ୱତ୍ତବ୍ବା ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅମ୍ହାକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ତୁଟ୍ଠା ଭୱିସ୍ସଥା’’ତି । ସଚେ ‘‘ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସଙ୍ଘେନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଥ ପନ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛିନଥ ତାୱ, ଭନ୍ତେ, ସଚେ ଅମ୍ହାକଂ ଖମିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଚେତିୟଂ ତାୱ ୱନ୍ଦଥା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଦୀଘସୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ତେ ଚେ ଚିରରତ୍ତଂ କିଲନ୍ତା ପକ୍କନ୍ତପରିସା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନପକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ୟାଚନ୍ତି, ୟାୱତତିୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଦା ନିମ୍ମଦା ହୋନ୍ତି ତଦା ନେସଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତେହି ଚ ସଚେ ଅଲଜ୍ଜୁସ୍ସନ୍ନା ହୋତି, ପରିସା ଉବ୍ବାହିକାୟ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ବାଲୁସ୍ସନ୍ନା ହୋତି ପରିସା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସଭାଗେ ୱିନୟଧରେ ପରିୟେସଥା’’ତି ୱିନୟଧରେ ପରିୟେସାପେତ୍ୱା ୟେନ ଧମ୍ମେନ ୟେନ ୱିନୟେନ ୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମତି, ତଥା ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ଧମ୍ମୋ’’ତି ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ । ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ଚୋଦନା ସାରଣା ଚ । ‘‘ସତ୍ଥୁସାସନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ତିସମ୍ପଦା ଚ ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦା ଚ । ତସ୍ମା ଚୋଦକେନ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଆରୋଚିତେ ଚୁଦିତକୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ସନ୍ତମେତଂ, ନୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଭୂତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ଚ ଞତ୍ତିସମ୍ପଦାୟ ଅନୁସାୱନସମ୍ପଦାୟ ଚ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୱୂପସମେତବ୍ବଂ । ତତ୍ର ଚେ ଅଲଜ୍ଜୀ ଲଜ୍ଜିଂ ଚୋଦେତି, ସୋ ଚ ଅଲଜ୍ଜୀ ବାଲୋ ହୋତି ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ନାସ୍ସ ନୟୋ ଦାତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କିମ୍ହି ନଂ ଚୋଦେସୀ’’ତି ? ଅଦ୍ଧା ସୋ ୱକ୍ଖତି – ‘‘କିମିଦଂ, ଭନ୍ତେ, କିମ୍ହି ନଂ ନାମା’’ତି । ତ୍ୱଂ କିମ୍ହି ନମ୍ପି ନ ଜାନାସି, ନ ୟୁତ୍ତଂ ତୟା ଏୱରୂପେନ ବାଲେନ ପରଂ ଚୋଦେତୁନ୍ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବୋ ନାସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୋ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ସୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ପଣ୍ଡିତୋ ହୋତି ବ୍ୟତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠେନ ୱା ସୁତେନ ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି ଏତସ୍ସ ଅନୁୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିସ୍ସେୱ ପଟିଞ୍ଞାୟ କମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ଲଜ୍ଜୀ ଅଲଜ୍ଜିଂ ଚୋଦେତି, ସୋ ଚ ଲଜ୍ଜୀ ବାଲୋ ହୋତି ଅବ୍ୟତ୍ତୋ, ନ ସକ୍କୋତି ଅନୁୟୋଗଂ ଦାତୁଂ । ତସ୍ସ ନୟୋ ଦାତବ୍ବୋ – ‘‘କିମ୍ହି ନଂ ଚୋଦେସି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଆଚାରୱିପତ୍ତିଆଦୀସୁ ୱା ଏକିସ୍ସା’’ତି । କସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ସେୱ ଏୱଂ ନୟୋ ଦାତବ୍ବୋ, ନ ଇତରସ୍ସ ? ନନୁ ନ ୟୁତ୍ତଂ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗତିଗମନନ୍ତି ? ନ ୟୁତ୍ତମେୱ । ଇଦଂ ପନ ଅଗତିଗମନଂ ନ ହୋତି, ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ ନାମ ଏସୋ ଅଲଜ୍ଜିନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ହି ଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଚ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ତତ୍ର ଅଲଜ୍ଜୀ ନୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ଏହୀତି, ଲଜ୍ଜୀ ପନ ନୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠସନ୍ତାନେନ, ସୁତେ ସୁତସନ୍ତାନେନ ପତିଟ୍ଠାୟ କଥେସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ସୋ ଲଜ୍ଜୀ ପଣ୍ଡିତୋ ହୋତି ବ୍ୟତ୍ତୋ, ପତିଟ୍ଠାୟ କଥେତି, ଅଲଜ୍ଜୀ ଚ ‘‘ଏତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଏତମ୍ପି ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି, ଅଲଜ୍ଜିସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ କାତବ୍ବଂ ।
ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେପିଟକଚୂଳାଭୟତ୍ଥେରୋ କିର ଲୋହପାସାଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଂ କଥେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନସମୟେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ତପଚ୍ଚତ୍ଥିକା କଥଂ ପୱତ୍ତେସୁଂ । ଏକୋ ‘‘ଏତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଏତମ୍ପି ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି । ଅଥ ଅପ୍ପାୱସେସେ ପଠମୟାମେ ଥେରସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ‘‘ଅୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ କଥେତି, ଅୟଂ ପନ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି, ବହୂନି ଚ ୱତ୍ଥୂନି ଓସଟାନି ଅଦ୍ଧା ଏତଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅସୁଦ୍ଧଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ବୀଜନୀଦଣ୍ଡକେନ ପାଦକଥଲିକାୟ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଆୱୁସୋ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱିନିଚ୍ଛିନାପେହୀ’’ତି ଆହ । କସ୍ମା ଭନ୍ତେତି ? ଥେରୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି, ଚୁଦିତକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାୟେ ଡାହୋ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତତୋ ସୋ ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ଅନୁରୂପେନ ୱିନୟଧରେନ ନାମ ତୁମ୍ହାଦିସେନେୱ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚୋଦକେନ ଚ ଈଦିସେନେୱ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସେତକାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ‘‘ଚିରଂ କିଲମିତତ୍ଥ ମୟା’’ତି ଖମାପେତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ଏୱଂ ଲଜ୍ଜିନା ଚୋଦିୟମାନୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ବହୂସୁପି ୱତ୍ଥୂସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି, ସୋ ନେୱ ‘‘ସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ନ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଜୀୱମତକୋ ନାମ ଆମକପୂତିକୋ ନାମ ଚେସ ।
ସଚେ ପନସ୍ସ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତାଦିସଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ। ତଥା ନାସିତକୋୱ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ ପନ ଅଲଜ୍ଜୀୟେୱ ଅଲଜ୍ଜିଂ ଚୋଦେତି, ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଆୱୁସୋ ତୱ ୱଚନେନାୟଂ କିଂ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଇତରମ୍ପି ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ଉଭୋପି ‘‘ଏକସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବା, ସୀଲତ୍ଥାୟ ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନ କାତବ୍ବୋ । ପତ୍ତଚୀୱରପରିୱେଣାଦିଅତ୍ଥାୟ ପନ ପତିରୂପଂ ସକ୍ଖିଂ ଲଭିତ୍ୱା କାତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ଲଜ୍ଜୀ ଲଜ୍ଜିଂ ଚୋଦେତି, ୱିୱାଦୋ ଚ ନେସଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ହୋତି, ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ମା ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବା । ଅଥ ପନେତ୍ଥ ଚୁଦିତକେନ ସହସା ୱିରଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୋ ଚ ପକ୍ଖାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ଦେତି, ‘‘ମୟଂ ସଦ୍ଦହାମ, ମୟଂ ସଦ୍ଦହାମା’’ତି ବହୂ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱେୱାରଂ ସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୁ । ଅଥ ପନ ୱିରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ୟାୟ କାୟଚି ଚୋଦନାୟ ୱସେନ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଓସଟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚୁଦିତକଚୋଦକେସୁ ପଟିପତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସାୟେୱ ଚୋଦନାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଜାନନତ୍ଥଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାଦୀନଂ ୱସେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ଚୋଦନାୟ କୋ ଆଦି, କିଂ ମଜ୍ଝେ, କିଂ ପରିୟୋସାନଂ ? ଚୋଦନାୟ ‘‘ଅହଂ ତଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ, କରୋତୁ ମେ ଆୟସ୍ମା ଓକାସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଓକାସକମ୍ମଂ ଆଦି, ଓତିଣ୍ଣେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ମଜ୍ଝେ, ଆପତ୍ତିୟଂ ୱା ଅନାପତ୍ତିୟଂ ୱା ପତିଟ୍ଠାପନେନ ସମଥୋ ପରିୟୋସାନଂ ।
ଚୋଦନାୟ କତି ମୂଲାନି, କତି ୱତ୍ଥୂନି, କତି ଭୂମିୟୋ ? ଚୋଦନାୟ ଦ୍ୱେ ମୂଲାନି – ସମୂଲିକା ୱା ଅମୂଲିକା ୱା; ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି – ଦିଟ୍ଠଂ, ସୁତଂ, ପରିସଙ୍କିତଂ; ପଞ୍ଚ ଭୂମିୟୋ – କାଲେନ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଅକାଲେନ, ଭୂତେନ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଅଭୂତେନ, ସଣ୍ହେନ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଫରୁସେନ, ଅତ୍ଥସଂହିତେନ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଅନତ୍ଥସଂହିତେନ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଦୋସନ୍ତରୋତି । ଇମାୟ ଚ ପନ ଚୋଦନାୟ ଚୋଦକେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ ନୁ ଖୋମ୍ହୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୯୯) ନୟେନ ଉପାଲିପଞ୍ଚକେ ୱୁତ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ଚୁଦିତକେନ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଚେ ଚ ଅକୁପ୍ପେ ଚାତି ।
ଅପ୍ପେୱନାମ ନଂ ଇମମ୍ହା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅପି ଏୱ ନାମ ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଇମମ୍ହା ସେଟ୍ଠଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟଂ, ‘‘ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ସଚାହଂ ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଇମମ୍ହା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂହୋତି । ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସେୱ ପରିୟାୟମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଭାୱା ଚାୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଖଣାଦୀନି ସମୟୱେୱଚନାନି । ତଂ ଖଣଂ ତଂ ଲୟଂ ତଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ୱୀତିୱତ୍ତେତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତସ୍ମିଂ ଲୟେ ତସ୍ମିଂ ମୁହୁତ୍ତେ ୱୀତିୱତ୍ତେ । ଭୁମ୍ମପ୍ପତ୍ତିୟା ହି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।
ସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନନିଦ୍ଦେସେ ୟେନ ୱତ୍ଥୁନା ଅନୁଦ୍ଧଂସିତୋ ହୋତୀତି ଚତୂସୁ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୂସୁ ୟେନ ୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦକେନ ଚୁଦିତକୋ ଅନୁଦ୍ଧଂସିତୋ ଅଭିଭୂତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନୋତି ତସ୍ମିଂ ଚୋଦକେନ ୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ଚୋଦକୋ ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ‘‘କିଂ ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କିନ୍ତି ତେ ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁୱିଜ୍ଜିୟମାନୋ ୱୀମଂସିୟମାନୋ ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନୋ ।
ଅସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନନିଦ୍ଦେସେ ନ କେନଚି ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ଅନୁୱିଜ୍ଜକେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି, ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ କେନଚି ଅୱୁଚ୍ଚମାନୋ । ଏତେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମାତିକାପଦାନଂ ପରତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଦୋସଂ ପତିଟ୍ଠାତୀ’’ତିଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଏୱଂ ସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନୋ ୱା ଅସମନୁଗ୍ଗାହିୟମାନୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଦୋସଂ ପତିଟ୍ଠାତି ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି ପଟିଜାନାତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ’’ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅମୂଲକଭାୱସ୍ସ ପାକଟକାଲଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିଂ ପନ ଅନୁଦ୍ଧଂସିତକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଇଦାନି ‘‘ଅମୂଲକଞ୍ଚେୱ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅମୂଲକଲକ୍ଖଣଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ଅପୁବ୍ବମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଧିକରଣଂ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅଧିକରଣଂ ଅଧିକରଣଟ୍ଠେନ ଏକମ୍ପି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ନାନା ହୋତି, ତେନସ୍ସ ତଂ ନାନତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି ୱିୱାଦାଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । କୋ ପନ ସୋ ଅଧିକରଣଟ୍ଠୋ, ୟେନେତଂ ଏକଂ ହୋତୀତି ? ସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟତା । ତସ୍ମା ୟଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ସମଥା ୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଧିକରଣନ୍ତି କେଚି ଗାହଂ ୱଦନ୍ତି, କେଚି ଚେତନଂ, କେଚି ଅକ୍ଖନ୍ତିଂ କେଚି ୱୋହାରଂ, କେଚି ପଣ୍ଣତ୍ତି’’ନ୍ତି । ପୁନ ଏୱଂ ୱିଚାରିତଂ ‘‘ୟଦି ଗାହୋ ଅଧିକରଣଂ ନାମ, ଏକୋ ଅତ୍ତାଦାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନୋ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଚଜତି, ତସ୍ସ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ସମଥପ୍ପତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୟଦି ଚେତନା ଅଧିକରଣଂ, ‘‘ଇଦଂ ଅତ୍ତାଦାନଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନା ଚେତନା ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଦି ଅକ୍ଖନ୍ତି ଅଧିକରଣଂ, ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଅତ୍ତାଦାନଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଅପରଭାଗେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଅଲଭମାନୋ ୱା ଖମାପିତୋ ୱା ଚଜତି । ୟଦି ୱୋହାରୋ ଅଧିକରଣଂ, କଥେନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ତୁଣ୍ହୀ ହୋତି ନିରୱୋ, ଏୱମସ୍ସ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ସମଥପ୍ପତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣନ୍ତି ।
ତଂ ପନେତଂ ‘‘ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତି ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ତବ୍ଭାଗିୟା…ପେ॰… ଏୱଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାଗିୟନ୍ତି ଚ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ସିୟା କୁସଲଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦୀହି ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ତେ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା କୁସଲାଦିଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ ‘‘ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆଗତୋ ପାରାଜିକଧମ୍ମୋ ପଣ୍ଣତ୍ତି ନାମ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅଚ୍ଚନ୍ତଅକୁସଲତ୍ତା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ସିୟା ଅକୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି (ପରି॰ ୩୦୩) ।
ୟଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅମୂଲକଂ ପାରାଜିକଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସେୱାୟଂ ‘‘ଅମୂଲକଞ୍ଚେୱ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତୀ’’ତି ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ନ ହି ଅଞ୍ଞଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଟିନିଦ୍ଦିସତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟାୟ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ୟେନ ଅଭିଲାପେନ ଚୋଦକେନ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ପାରାଜିକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଅମୂଲକତ୍ତା ସାପି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅମୂଲିକା ହୋତି, ଅଧିକରଣେ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଚ ଅଧିକରଣଂ । ତସ୍ମା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ପଣ୍ଣତ୍ତି ‘‘ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ୱା ୟଂ ଅମୂଲକଂ ନାମ ଅଧିକରଣଂ ତଂ ସଭାୱତୋ ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମାପି ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇଧେୱ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ । ନ ହି ୱିୱାଦାଦୀନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଅଧିକରଣଂ । ଅଧିକରଣଟ୍ଠୋ ପନ ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସମଥେହି ଅଧିକରଣୀୟତା । ଇତି ଇମିନା ଅଧିକରଣଟ୍ଠେନ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱିୱାଦୋ ୱିୱାଦୋ ଚେୱ ଅଧିକରଣଞ୍ଚାତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୱଦନ୍ତି ଧମ୍ମୋତି ୱା ଅଧମ୍ମୋତି ୱା’’ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିୱାଦୋ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ। ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁୱଦନ୍ତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ୱା’’ତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅନୁୱାଦୋ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ। ‘‘ପଞ୍ଚପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ, ସତ୍ତପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆପତ୍ତାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୟେୱ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ। ‘‘ୟା ସଙ୍ଘସ୍ସ କିଚ୍ଚୟତା କରଣୀୟତା ଅପଲୋକନକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୧୫) ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ପାରାଜିକାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସେସାନି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଏତ୍ତକା ହି ଅଧିକରଣସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥା । ତେସୁ ପାରାଜିକମେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ମୂଲେହି ଅମୂଲକଞ୍ଚେୱ ଅଧିକରଣଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଦୋସଂ ପତିଟ୍ଠାତି, ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି ‘‘ତୁଚ୍ଛକଂ ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପଟିଜାନାତି । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଦ୍ଧଂସିତକ୍ଖଣେୟେୱ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋତି ଅୟଂ ତାୱସ୍ସ ସପଦାନୁକ୍କମନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୭. ଇଦାନି ୟାନି ତାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଚୋଦନାୱତ୍ଥୂନି ୱୁତ୍ତାନି, ତେସଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତୀତି ଅଦିଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସ ହୋତି । ଏତେନ ଚୋଦକେନ ଅଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ଅସୁତସ୍ସ ହୋତୀତିଆଦୀସୁପି ।
ଦିଟ୍ଠୋ ମୟାତି ଦିଟ୍ଠୋସି ମୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସୁତୋ ମୟାତିଆଦୀସୁପି । ସେସଂ ଅଦିଟ୍ଠମୂଲକେ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଦିଟ୍ଠମୂଲକେ ପନ ତଞ୍ଚେ ଚୋଦେତି ‘‘ସୁତୋ ମୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଆଭାୱେନ ଅମୂଲକତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଚୋଦକୱାରେ ୟଥା ଇଧାଗତେସୁ ‘‘ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସି, ଅସ୍ସମଣୋସି, ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସୀ’’ତି ଇମେସୁ ୱଚନେସୁ ଏକେକସ୍ସ ୱସେନ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଆଗତେସୁ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ପାପଧମ୍ମୋ, ଅସୁଚିସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋ, ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋ, ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ, ଅନ୍ତୋପୂତି, ଅୱସ୍ସୁତୋ, କସମ୍ବୁଜାତୋ’’ତି ଇମେସୁପି ୱଚନେସୁ ଏକେକସ୍ସ ୱସେନ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ ହୋତିୟେୱ ।
‘‘ନତ୍ଥି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା’’ତି ଇମାନି ପନ ସୁଦ୍ଧାନି ସୀସଂ ନ ଏନ୍ତି, ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋସି ନତ୍ଥି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା’’ତି ଏୱଂ ଦୁସ୍ସୀଲାଦିପଦେସୁ ପନ ‘‘ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସୀ’’ତିଆଦିପଦେସୁ ୱା ୟେନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ଘଟିତାନେୱ ସୀସଂ ଏନ୍ତି, ସଙ୍ଘାଦିସେସକରାନି ହୋନ୍ତି ।
ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ନ କେୱଲଂ ଇଧ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାନି ‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋ’ତିଆଦିପଦାନେୱ ସୀସଂ ଏନ୍ତି, ‘କୋଣ୍ଠୋସି ମହାସାମଣେରୋସି, ମହାଉପାସକୋସି, ଜେଟ୍ଠବ୍ବତିକୋସି, ନିଗଣ୍ଠୋସି, ଆଜୀୱକୋସି, ତାପସୋସି, ପରିବ୍ବାଜକୋସି, ପଣ୍ଡକୋସି, ଥେୟ୍ୟସଂୱାସକୋସି, ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋସି, ତିରଚ୍ଛାନଗତୋସି, ମାତୁଘାତକୋସି, ପିତୁଘାତକୋସି, ଅରହନ୍ତଘାତକୋସି, ସଙ୍ଘଭେଦକୋସି, ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକୋସି, ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକୋସି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକଓସୀ’ତି ଇମାନିପି ସୀସଂ ଏନ୍ତିୟେୱା’’ତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋୟେୱ ଚ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ୱେମତିକୋତିଆଦୀସୁ ୟଦଗ୍ଗେନ ୱେମତିକୋ ତଦଗ୍ଗେନ ନୋ କପ୍ପେତି, ୟଦଗ୍ଗେନ ନୋ କପ୍ପେତି ତଦଗ୍ଗେନ ନସ୍ସରତି, ୟଦଗ୍ଗେନ ନସ୍ସରତି ତଦଗ୍ଗେନ ପମୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦତି ।
ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ଏକେକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପାଟେକ୍କଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ? ଦିଟ୍ଠେ ୱେମତିକୋତି ଅୟଂ ତାୱ ଦସ୍ସନେ ୱା ୱେମତିକୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲେ ୱା, ତତ୍ଥ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ନୁଖୋ ମୟା ନ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସନେ ୱେମତିକୋ ହୋତି । ‘‘ଅୟଂ ନୁଖୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱେମତିକୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଦସ୍ସନଂ ୱା ନୋ କପ୍ପେତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା, ଦସ୍ସନଂ ୱା ନସ୍ସରତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା, ଦସ୍ସନଂ ୱା ପମୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ୱେମତିକୋତି ୱିମତିଜାତୋ । ନୋ କପ୍ପେତୀତି ନ ସଦ୍ଦହତି । ନସ୍ସରତୀତି ଅସାରିୟମାନୋ ନସ୍ସରତି । ୟଦା ପନ ତଂ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଭନ୍ତେ ଠାନେ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ’’ତି ସାରେନ୍ତି ତଦା ସରତି । ପମୁଟ୍ଠୋତି ୟୋ ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ସାରିୟମାନୋପି ନସ୍ସରତିୟେୱାତି। ଏତେନେୱୁପାୟେନ ଚୋଦାପକୱାରୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ, କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ମୟା’’ତି ପରିହୀନଂ, ସେସଂ ଚୋଦକୱାରସଦିସମେୱ ।
୩୮୯. ତତୋ ପରଂ ଆପତ୍ତିଭେଦଂ ଅନାପତ୍ତିଭେଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସୁଦ୍ଧେ ସୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠୀ’’ତିଆଦିକଂ ଚତୁକ୍କଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକମେକଂ ପଦଂ ଚତୂହି ଚତୂହି ଭେଦେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଳିନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ । କେୱଲଂ ହେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ – ଚାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟୋ, କମ୍ମାଧିପ୍ପାୟୋ, ୱୁଟ୍ଠାନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଉପୋସଥପୱାରଣଟ୍ଠପନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଅନୁୱିଜ୍ଜନାଧିପ୍ପାୟୋ, ଧମ୍ମକଥାଧିପ୍ପାୟୋତି ଅନେକୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେସୁ ଚତୂସୁ ଅଧିପ୍ପାୟେସୁ ଓକାସଂ ଅକାରାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଓକାସଂ କାରାପେତ୍ୱାପି ଚ ସମ୍ମୁଖା ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସୋ । ଅମୂଲକେନ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ଅନୁଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅକ୍କୋସାଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅସମ୍ମୁଖା ପନ ସତ୍ତହିପି ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅସମ୍ମୁଖା ଏୱ ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ ।
କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘ତ୍ୱଂ ଇମଂ ନାମ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ତଂ ପଟିକରୋହୀ’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଓକାସକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ‘‘ଉପୋସଥପୱାରଣଂ ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଓକାସକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଠପନକ୍ଖେତ୍ତଂ ପନ ଜାନିତବ୍ବଂ । ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ ସଙ୍ଘୋ ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟ’’ତି ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ରେ-କାରେ ଅନତିକ୍କନ୍ତେୟେୱ ଠପେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତତୋ ପରଂ ପନ ୟ୍ୟ-କାରେ ପତ୍ତେ ନ ଲବ୍ଭତି । ଏସ ନୟୋ ପୱାରଣାୟ । ଅନୁୱିଜ୍ଜକସ୍ସାପି ଓସଟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅତ୍ଥେତଂ ତୱା’’ତି ଅନୁୱିଜ୍ଜନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଓକାସକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି ।
ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସାପି ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କରୋତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅସ୍ସମଣୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୋଦିସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଓକାସକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି । ସଚେ ପନ ଓଦିସ୍ସ ନିୟମେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ ଅସ୍ସମଣୋ ଅନୁପାସକୋ’’ତି କଥେତି, ଧମ୍ମାସନତୋ ଓରୋହିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଦେସେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଅନୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଓକାସଂ ଅକାରାପେତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ହି କୋଚି ଅନୋକାସୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟମୋକାସଂ କାରାପେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଓକାସଂ ପନ ଅକାରାପେତ୍ୱା ଆପଜ୍ଜତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ।
ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୩୯୧.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ହନ୍ଦ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ଇମଂ ଛଗଲକଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋମାତି ତେ କିର ପଠମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ମନୋରଥଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଲଦ୍ଧନିଗ୍ଗହା ୱିଘାତପ୍ପତ୍ତା ‘‘ଇଦାନି ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ତାଦିସଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିୟେସମାନା ୱିଚରନ୍ତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ଛଗଲକଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋମା’’ତି, ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ନାମାୟ’’ନ୍ତି ଏୱମସ୍ସ ନାମଂ କରୋମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ମେତ୍ତିୟଂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନିନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ।
ତେ ଭିକ୍ଖୂ ମେତ୍ତିୟଭୁମଜକେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିଂସୂତି ଏୱଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିଂସୁ –‘‘ଆୱୁସୋ, କୁହିଂ ତୁମ୍ହେହି ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ମେତ୍ତିୟାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ? ‘‘ଗିଜ୍ଝକୂଟପବ୍ବତପାଦେ’’ତି । ‘‘କାୟ ୱେଲାୟ’’ତି ? ‘‘ଭିକ୍ଖାଚାରଗମନୱେଲାୟା’’ତି । ଆୱୁସୋ ଦବ୍ବ ଇମେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ତ୍ୱଂ ତଦା କୁହି’’ନ୍ତି ? ‘‘ୱେଳୁୱନେ ଭତ୍ତାନି ଉଦ୍ଦିସାମୀ’’ତି । ‘‘ତୱ ତାୟ ୱେଲାୟ ୱେଳୁୱନେ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ କୋ ଜାନାତୀ’’ତି ? ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ତେ ସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଜାନାଥ ତୁମ୍ହେ ତାୟ ୱେଲାୟ ଇମସ୍ସ ୱେଳୁୱନେ ଅତ୍ଥିଭାୱ’’ନ୍ତି । ‘‘ଆମ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାମ, ଥେରୋ ସମ୍ମୁତିଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱେଳୁୱନେୟେୱା’’ତି । ତତୋ ମେତ୍ତିୟଭୁମଜକେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହାକଂ କଥା ନ ସମେତି, କଚ୍ଚି ନୋ ଲେସଂ ଓଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱଦଥା’’ତି । ଏୱଂ ତେ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନା ଆମ ଆୱୁସୋତି ୱତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ ।
କିଂପନ ତୁମ୍ହେ, ଆୱୁସୋ, ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭାଗସ୍ସ ଇଦଂ, ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ । ଅଧିକରଣନ୍ତି ଆଧାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ସୋ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ନାମା’’ତି ଛଗଲକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟ୍ୱାୟଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପକ୍ଖୋ ମନୁସ୍ସଜାତି ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ଚ ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଗସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ପକ୍ଖସ୍ସ ହୋତି ତିରଚ୍ଛାନଜାତିୟା ଚେୱ ଛଗଲକଭାୱସ୍ସ ଚ ସୋ ୱା ଅଞ୍ଞଭାଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଲଭତି । ୟସ୍ମା ଚ ତେସଂ ‘‘ଇମଂ ମୟଂ ଦବ୍ବଂ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋମା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ତସ୍ସା ନାମକରଣସଞ୍ଞାୟ ଆଧାରୋ ୱତ୍ଥୁ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସା’’ତି ଆହଂସୁ, ନ ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । କସ୍ମା ? ଅସମ୍ଭୱତୋ । ନ ହି ତେ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ କସ୍ସଚି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ କଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦିୟିଂସୁ । ନ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ ଲେସୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଜାତିଲେସାଦୟୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଲେସା ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦୀନଂ । ଇଦଞ୍ଚ ‘‘ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ’’ତି ନାମଂ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟାଧିକରଣଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ଛଗଲକସ୍ସ କୋଚି ଦେସୋ ହୋତି ଥେରଂ ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୁଂ ଲେସମତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଦିସ୍ସତି ଅପଦିସ୍ସତି ଅସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ୱୋହରୀୟତୀତି ଦେସୋ। ଜାତିଆଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଲିସ୍ସତି ସିଲିସ୍ସତି ୱୋହାରମତ୍ତେନେୱ ଈସକଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଲେସୋ। ଜାତିଆଦୀନଂୟେୱ ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତୋ ପରଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟମ୍ପି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ କିଞ୍ଚିଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ପାରାଜିକେନ ଧମ୍ମେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟ, ତଂ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ଆୱିଭୂତଂ, ତସ୍ମା ନ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୯୩. ୟାନି ପନ ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିକରଣାନି, ତେସଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ଚ ତବ୍ଭାଗିୟତା ଚ ୟସ୍ମା ଅପାକଟା ଜାନିତବ୍ବା ଚ ୱିନୟଧରେହି, ତସ୍ମା ୱଚନସାମଞ୍ଞତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଅଧିକରଣଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସାତି ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା ହୋତି ଅଧିକରଣଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୟା ଚ ସା ଅୱସାନେ ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ୱସେନ ଚୋଦନା ୱୁତ୍ତା, ତମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟଂ ସବ୍ବାଧିକରଣାନଂ ତବ୍ଭାଗିୟଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ସମାହଟାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ଚ ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ୱାତି ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘କଥଞ୍ଚ ଆପତ୍ତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟା ହୋତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦେସେ ଆରଭିତବ୍ବେ ୟସ୍ମା ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାଗିୟୱିଚାରଣାୟଂୟେୱ ଅୟମତ୍ଥୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ‘‘କଥଞ୍ଚ ଅଧିକରଣଂ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଛିମପଦଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ ଆରଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟୱାରୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ । ଏକମେକଞ୍ହି ଅଧିକରଣଂ ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଞ୍ଞପକ୍ଖିୟଂ ଅଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସିୟଂ ହୋତି, ୱତ୍ଥୁୱିସଭାଗତ୍ତା, ତବ୍ଭାଗିୟୱାରେ ପନ ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ତପ୍ପକ୍ଖିୟଂ ତଂକୋଟ୍ଠାସିୟଂ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତ୍ତା, ତଥା ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣସ୍ସ । କଥଂ ? ବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୱିୱାଦୋ ଚ ଇଦାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିୱାଦୋ ଚ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତାୟ ଏକଂ ୱିୱାଦାଧିକରଣମେୱ ହୋତି, ତଥା ବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତସ୍ସୋ ୱିପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଅନୁୱାଦୋ ଚ ଇଦାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଅନୁୱାଦୋ ଚ ୱତ୍ଥୁସଭାଗତାୟ ଏକଂ ଅନୁୱାଦାଧିକରଣମେୱ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ସଭାଗୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁତୋ ସଭାଗସରିକ୍ଖାସରିକ୍ଖତୋ ଚ ଏକଂସେନ ତବ୍ଭାଗିୟଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ଆପତ୍ତାଧିକରଣସ୍ସ ସିୟା ତବ୍ଭାଗିୟଂ ସିୟା ଅଞ୍ଞଭାଗିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଇଧାପି ଅଞ୍ଞଭାଗିୟମେୱ ପଠମଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତ୍ତଞ୍ଚ ପରତୋ ତବ୍ଭାଗିୟତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂକିଚ୍ଚାଧିକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାଗିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ଇଦାନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଅଧିକରଣଞ୍ଚ ସଭାଗତାୟ ସରିକ୍ଖତାୟ ଚ ଏକଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣମେୱ ହୋତି । କିଂ ପନ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଧିକରଣଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣଂ, ଉଦାହୁ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନମେୱେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ? ସଙ୍ଘକମ୍ମାନମେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ନାମ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟଂ କମ୍ମଲକ୍ଖଣଂ ମନସିକରୋତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଧିକରଣଂ କିଚ୍ଚାଧିକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୩୯୪.କିଞ୍ଚି ଦେସଂ ଲେସମତ୍ତଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ଦେସୋତି ୱା ଲେସମତ୍ତୋତି ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ନାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଲେସୋ ନାମ ଦସ ଲେସା ଜାତିଲେସୋ ନାମଲେସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାତିୟେୱ ଜାତିଲେସୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ ।
୩୯୫. ଇଦାନି ତମେୱ ଲେସଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଥା ତଂ ଉପାଦାୟ ଅନୁଦ୍ଧଂସନା ହୋତି ତଥା ସୱତ୍ଥୁକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜାତିଲେସୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଖତ୍ତିୟଜାତିୟୋ ଇମିନା ଚୋଦକେନ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ମେଥୁନଧମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଖତ୍ତିୟଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାଚୋଦେତୀତି ଅଥ ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ୱେରିଂ ଖତ୍ତିୟଜାତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଂ ଖତ୍ତିୟଜାତିଲେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚୋଦେତି ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ତ୍ୱଂ ଖତ୍ତିୟୋ, ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସୀ’’ ଅଥ ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ସୋ ଖତ୍ତିୟୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋ, ପାରାଜିକଂ ଧମ୍ମଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋସି, ଅସ୍ସମଣୋସି ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟୋସି ନତ୍ଥି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା’’ତି, ଆପତ୍ତି ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ଚ ତେସଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୀଘାଦିନୋ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦିନୋ ୱା ୱସେନ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟତା ଖତ୍ତିୟଜାତିପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଆଧାରୱସେନ ଅଧିକରଣତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା, ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୦୦. ପତ୍ତଲେସନିଦ୍ଦେସେ ଚ ସାଟକପତ୍ତୋତି ଲୋହପତ୍ତସଦିସୋ ସୁସଣ୍ଠାନୋ ସୁଚ୍ଛୱି ସିନିଦ୍ଧୋ ଭମରୱଣ୍ଣୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁମ୍ଭକପତ୍ତୋତି ପକତିମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ।
୪୦୬. ୟସ୍ମା ପନ ଆପତ୍ତିଲେସସ୍ସ ଏକପଦେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ୱିତ୍ଥାରତୋପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଅଜ୍ଝାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ନିଦ୍ଦେସଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ? ସେସନିଦ୍ଦେସେହି ଅସଭାଗତ୍ତା । ସେସନିଦ୍ଦେସା ହି ଅଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚୋଦନାୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଂ ପନ ଏକମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ଆପତ୍ତିୟା ଚୋଦନାୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ ହୋତୀତି ? ଆପତ୍ତିୟା । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱମ୍ପି ଆପତ୍ତଞ୍ଞଭାଗିୟଞ୍ଚ ହୋତି ଲେସୋ ଚ ଉପାଦିନ୍ନୋ’’ତି । ୟଞ୍ହି ସୋ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପନ୍ନୋ ତଂ ପାରାଜିକସ୍ସ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟଂ ଅଧିକରଣଂ । ତସ୍ସ ପନ ଅଞ୍ଞଭାଗିୟସ୍ସ ଅଧିକରଣସ୍ସ ଲେସୋ ନାମ ୟୋ ସୋ ସବ୍ବଖତ୍ତିୟାନଂ ସାଧାରଣୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱୋ ୱିୟ ସବ୍ବାପତ୍ତୀନଂ ସାଧାରଣୋ ଆପତ୍ତିଭାୱୋ । ଏତେନୁପାୟେନ ସେସାପତ୍ତିମୂଲକନୟୋ ଚୋଦାପକୱାରୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୦୮.ଅନାପତ୍ତି ତଥାସଞ୍ଞୀ ଚୋଦେତି ୱା ଚୋଦାପେତି ୱାତି ‘‘ପାରାଜିକଂୟେୱ ଅୟଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ୟୋ ଏୱଂ ତଥାସଞ୍ଞୀ ଚୋଦେତି ୱା ଚୋଦାପେତି ୱା ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ପଠମଦୁଟ୍ଠଦୋସସଦିସାନେୱାତି ।
ଦୁତିୟଦୁଟ୍ଠଦୋସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୦୯.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅଥ ଖୋ ଦେୱଦତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ୟୋ ଚ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ୟଥା ଚ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟେନ ଚ କାରଣେନ କୋକାଲିକାଦୟୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଏଥ ମୟଂ ଆୱୁସୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦଂ କରିସ୍ସାମ ଚକ୍କଭେଦ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘଭେଦକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ଆଗତମେୱ । ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁୟାଚନା ପନ କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥେୱ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅଥ ଖୋ ଇଧାପି ଆଗତତ୍ତା ୟଦେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମ ।
ସାଧୁ ଭନ୍ତେତି ଆୟାଚନା । ଭିକ୍ଖୂ ୟାୱଜୀୱଂ ଆରଞ୍ଞିକା ଅସ୍ସୂତି ଆରଞ୍ଞିକଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦାୟ ସବ୍ବେପି ଭିକ୍ଖୂ ୟାୱ ଜୀୱନ୍ତି ତାୱ ଆରଞ୍ଞିକା ହୋନ୍ତୁ, ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱସନ୍ତୁ । ୟୋ ଗାମନ୍ତଂ ଓସରେୟ୍ୟ ୱଜ୍ଜଂ ନଂ ଫୁସେୟ୍ୟାତି ୟୋ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ଅରଞ୍ଞଂ ପହାୟ ନିୱାସତ୍ଥାୟ ଗାମନ୍ତଂ ଓସରେୟ୍ୟ, ୱଜ୍ଜଂ ତଂ ଫୁସେୟ୍ୟ ନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦୋସୋ ଫୁସତୁ, ଆପତ୍ତିୟା ନଂ ଭଗୱା କାରେତୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ସେସୱତ୍ଥୂସୁପି ।
୪୧୦.ଜନଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମାତି ଜନଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଭାୱଂ ଜାନାପେସ୍ସାମ, ଅଥ ୱା ପରିତୋସେସ୍ସାମ ପସାଦେସ୍ସାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇମାନି ପନ ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ୟାଚତୋ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞାସି ଭଗୱା ‘‘ସଙ୍ଘଭେଦତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅୟଂ ୟାଚତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତାନି ଅନୁଜାନିୟମାନାନି ବହୂନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ମଗ୍ଗନ୍ତରାୟାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଅଲଂ ଦେୱଦତ୍ତା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଇଚ୍ଛତି ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତୂ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା କୁଲପୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ପତିରୂପଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମହଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି ମହୁସ୍ସାହୋ, ସକ୍କୋତି ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁଂ । ଏକୋ ଦୁବ୍ବଲୋ ହୋତି ଅପ୍ପଥାମୋ ଅରଞ୍ଞେ ନ ସକ୍କୋତି, ଗାମନ୍ତେୟେୱ ସକ୍କୋତି । ଏକୋ ମହବ୍ବଲୋ ସମପ୍ପୱତ୍ତଧାତୁକୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସମଚିତ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେପି ଗାମନ୍ତେପି ସକ୍କୋତିୟେୱ । ଏକୋ ନେୱ ଗାମନ୍ତେ ନ ଅରଞ୍ଞେ ସକ୍କୋତି ପଦପରମୋ ହୋତି ।
ତତ୍ର ୟ୍ୱାୟଂ ମହଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି ମହୁସ୍ସାହୋ, ସକ୍କୋତି ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁଂ, ସୋ ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱସତୁ, ଇଦମସ୍ସ ପତିରୂପଂ । ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋପି ଚସ୍ସ ଅନୁସିକ୍ଖମାନା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାତବ୍ବମେୱ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ।
ୟୋ ପନ ଦୁବ୍ବଲୋ ହୋତି ଅପ୍ପଥାମୋ ଗାମନ୍ତେୟେୱ ସକ୍କୋତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁଂ, ନ ଅରଞ୍ଞେ ସୋ ଗାମନ୍ତେୟେୱ ୱସତୁ, ୟ୍ୱାୟଂ ମହବ୍ବଲୋ ସମପ୍ପୱତ୍ତଧାତୁକୋ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ସମଚିତ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେପି ଗାମନ୍ତେପି ସକ୍କୋତିୟେୱ, ଅୟମ୍ପି ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତୁ, ଇଦମସ୍ସ ପତିରୂପଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାପି ହିସ୍ସ ଅନୁସିକ୍ଖମାନା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ।
ୟୋ ପନାୟଂ ନେୱ ଗାମନ୍ତେ ନ ଅରଞ୍ଞେ ସକ୍କୋତି ପଦପରମୋ ହୋତି । ଅୟମ୍ପି ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱସତୁ । ଅୟଂ ହିସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗସେୱନା କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନା ଚ ଆୟତିଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ ଚସ୍ସ ଅନୁସିକ୍ଖମାନା ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ୟ୍ୱାୟଂ ଦୁବ୍ବଲୋ ହୋତି ଅପ୍ପଥାମୋ ଗାମନ୍ତେୟେୱ ୱିହରନ୍ତୋ ସକ୍କୋତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ଅରଞ୍ଞେ, ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ‘‘ୟୋ ଇଚ୍ଛତି ଗାମନ୍ତେ ୱିହରତୂ’’ତି ଆହ । ଇମିନା ଚ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଦ୍ୱାରଂ ଦିନ୍ନଂ ।
ୟଦି ପନ ଭଗୱା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱାଦଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୟ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପକତିୟା ଦୁବ୍ବଲୋ ହୋତି ଅପ୍ପଥାମୋ, ୟୋପି ଦହରକାଲେ ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ଅଭିସମ୍ଭୁଣିତ୍ୱା ଜିଣ୍ଣକାଲେ ୱା ୱାତପିତ୍ତାଦୀହି ସମୁପ୍ପନ୍ନଧାତୁକ୍ଖୋଭକାଲେ ୱା ନାଭିସମ୍ଭୁଣାତି, ଗାମନ୍ତେୟେୱ ପନ ୱିହରନ୍ତୋ ସକ୍କୋତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କାତୁଂ, ତେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୁପଚ୍ଛେଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ୱିଲୋମଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସତ୍ଥା ଚ ତେସଂ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଅସ୍ସ ‘‘ସକୱାଦଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଦେୱଦତ୍ତୱାଦେ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଗାରୟ୍ହୋ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱରୂପେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପି । ଏତେନେୱୂପାୟେନ ପିଣ୍ଡପାତିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ପଂସୁକୂଲିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ଅଟ୍ଠ ମାସେ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତ୍ତାରୋ ପନ ମାସେ ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ।
ମଚ୍ଛମଂସୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ତୀହି କୋଟୀହି ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ଅପରିସୁଦ୍ଧୀହି ୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ, ଅସୁତଂ, ଅପରିସଙ୍କିତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠଂ’’ ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ମିଗମଚ୍ଛେ ୱଧିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ । ‘‘ଅସୁତଂ’’ ନାମ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ମିଗମଚ୍ଛେ ୱଧିତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ଅସୁତଂ । ‘‘ଅପରିସଙ୍କିତଂ’’ ପନ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ ତଦୁଭୟୱିମୁତ୍ତପରିସଙ୍କିତଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତବ୍ବିପକ୍ଖତୋ ଜାନିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସନ୍ତି ମନୁସ୍ସେ ଜାଲୱାଗୁରାଦିହତ୍ଥେ ଗାମତୋ ୱ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଅରଞ୍ଞେ ୱା ୱିଚରନ୍ତେ, ଦୁତିୟଦିୱସେ ଚ ନେସଂ ତଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ସମଚ୍ଛମଂସଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଭିହରନ୍ତି । ତେ ତେନ ଦିଟ୍ଠେନ ପରିସଙ୍କନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ନୁଖୋ ଅତ୍ଥାୟ କତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠପରିସଙ୍କିତଂ, ନାମ ଏତଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ଏୱଂ ଅପରିସଙ୍କିତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ତେ ମନୁସ୍ସା ‘‘କସ୍ମା ଭନ୍ତେ ନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନୟିଦଂ ଭନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ, ଅମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ରାଜୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱା କତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି କପ୍ପତି ।
ନହେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସନ୍ତି; ଅପିଚ ସୁଣନ୍ତି, ମନୁସ୍ସା କିର ଜାଲୱାଗୁରାଦିହତ୍ଥା ଗାମତୋ ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଅରଞ୍ଞେ ୱା ୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଚ ନେସଂ ତଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ନୁଖୋ ଅତ୍ଥାୟ କତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ସୁତପରିସଙ୍କିତଂ’’ ନାମ । ଏତଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ୟଂ ଏୱଂ ଅପରିସଙ୍କିତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ତେ ମନୁସ୍ସା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନୟିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ, ଅମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ରାଜୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱା କତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି କପ୍ପତି ।
ନହେୱ ଖୋ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ସୁଣନ୍ତି; ଅପିଚ ଖୋ ତେସଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସମଚ୍ଛମଂସଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଅଭିହରନ୍ତି, ତେ ପରିସଙ୍କନ୍ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ନୁଖୋ ଅତ୍ଥାୟ କତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ତଦୁଭୟୱିମୁତ୍ତପରିସଙ୍କିତଂ’’ ନାମ । ଏତଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ଏୱଂ ଅପରିସଙ୍କିତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ତେ ମନୁସ୍ସା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନୟିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ ଅମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱା ରାଜୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱା କତଂ ପୱତ୍ତମଂସଂ ୱା କପ୍ପିୟମେୱ ଲଭିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପାଦିତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି କପ୍ପତି । ମତାନଂ ପେତକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟ ମଙ୍ଗଲାଦୀନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ କତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ ୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ଅକତଂ, ୟତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବେମତିକୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ କପ୍ପତି ।
ସଚେ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ହୋତି, ତେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କତଭାୱଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଜାନନ୍ତି । ୟେ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରେସଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞେ ନ ଜାନନ୍ତି, ତେୟେୱ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେପି ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ କତନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେପି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ କତନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ସବ୍ବେ ନ ଜାନନ୍ତି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ପଞ୍ଚସୁ ହି ସହଧମ୍ମିକେସୁ ୟସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ, ସବ୍ବେସଂ ନ କପ୍ପତି ।
ସଚେ ପନ କୋଚି ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପାଣଂ ୱଧିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି, ସୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ କତଭାୱଂ ଜାନଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେତି, ସୋ ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, କସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ? ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି । ୟଞ୍ହି ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ତସ୍ସ ଅଭୁତ୍ତତାୟ ଅନାପତ୍ତି, ଇତରସ୍ସ ଅଜାନନତାୟ । କପ୍ପିୟମଂସସ୍ସ ହି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଞ୍ଚ ଅଜାନିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ଞତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଦେସନାକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ପନ ଅଜାନିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତେନ ପଚ୍ଛା ଞତ୍ୱାପି ଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବା, ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଞ୍ହି ଞତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୋୱ ଆପତ୍ତି । ଅକପ୍ପିୟମଂସଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ଆପତ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ଆପତ୍ତିଭୀରୁକେନ ରୂପଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତେନପି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ମଂସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ପରିଭୋଗକାଲେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ୱା ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅଚ୍ଛମଂସଂ ହି ସୂକରମଂସସଦିସଂ ହୋତି, ଦୀପିମଂସାଦୀନିପି ମିଗମଂସାଦିସଦିସାନି, ତସ୍ମା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗହଣମେୱ ୱତ୍ତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୋତି ତୁଟ୍ଠୋ ଚେୱ ଉନ୍ନତକାୟଚିତ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା । ସୋ କିର ‘‘ନ ଭଗୱା ଇମାନି ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ଅନୁଜାନାତି, ଇଦାନି ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ସଙ୍ଘଭେଦଂ କାତୁ’’ନ୍ତି କୋକାଲିକସ୍ସ ଇଙ୍ଗିତାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥା ୱିସଂ ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉବ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ମରିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଲଭିତ୍ୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଆସନ୍ନମ୍ପି ମରଣଦୁକ୍ଖଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୋ ହୋତି; ଏୱମେୱ ସଙ୍ଘଭେଦପଚ୍ଚୟା ଆସନ୍ନମ୍ପି ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପଟିସଂୱେଦନୀୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଲଦ୍ଧୋ ଦାନି ମେ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ଉପାୟୋ’’ତି ହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୋ ସପରିସୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ତେନେୱ ହଟ୍ଠଭାୱେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ତେ ମୟଂ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ୱତ୍ଥୂହି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତାମାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଇମାନି ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେପି ତେ ମୟଂ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ୱତ୍ଥୂହି ଜନଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମାତି ଅଭିଣ୍ହଂ ପରିୱିତକ୍କୱସେନ ୱିଭତ୍ତିୱିପଲ୍ଲାସଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅଭିଣ୍ହଂ ପରିୱିତକ୍କାନୁରୂପମେୱ ‘‘ତେ ମୟଂ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ୱତ୍ଥୂହୀ’’ତି ଆହ, ୟଥା ତଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ।
ଧୁତାସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନୋତି ୟା ପଟିପଦା କିଲେସେ ଧୁନାତି, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଧୁତା। ୟା ଚ କିଲେସେ ସଲ୍ଲିଖତି, ସା ଏତେସଂ ୱୁତ୍ତୀତି ସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିନୋ।
ବାହୁଲିକୋତି ଚୀୱରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ବହୁଲଭାୱୋ ବାହୁଲ୍ଲଂ, ତଂ ବାହୁଲ୍ଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ୱା ବାହୁଲ୍ଲେ ନିୟୁତ୍ତୋ ଠିତୋତି ବାହୁଲିକୋ । ବାହୁଲ୍ଲାୟ ଚେତେତୀତି ବାହୁଲତ୍ତାୟ ଚେତେତି କପ୍ପେତି ପକପ୍ପେତି । କଥଞ୍ହି ନାମ ମୟ୍ହଞ୍ଚ ସାୱକାନଞ୍ଚ ଚୀୱରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ବହୁଲଭାୱୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚକ୍କଭେଦାୟାତି ଆଣାଭେଦାୟ ।
ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱାତି ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ଅଲଂ, ଦେୱଦତ୍ତ, ମା ତେ ରୁଚ୍ଚି ସଙ୍ଘଭେଦୋ । ଗରୁକୋ ଖୋ, ଦେୱଦତ୍ତ, ସଙ୍ଘଭେଦୋ । ୟୋ ଖୋ, ଦେୱଦତ୍ତ, ସମଗ୍ଗଂ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦତି, କପ୍ପଟ୍ଠିକଂ କିବ୍ବିସଂ ପସୱତି, କପ୍ପଂ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତି, ୟୋ ଚ ଖୋ, ଦେୱଦତ୍ତ, ଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ କରୋତି, ବ୍ରହ୍ମଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତି, କପ୍ପଂ ସଗ୍ଗମ୍ହି ମୋଦତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ଏୱମାଦିକଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଦନୁଲୋମିକଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା ।
୪୧୧.ସମଗ୍ଗସ୍ସାତି ସହିତସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ ଚ ସରୀରେନ ଚ ଅୱିୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେପି ହି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସମାନସଂୱାସକୋତି ହି ୱଦତା ଚିତ୍ତେନ ଅୱିୟୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତୋତି ୱଦତା ସରୀରେନ । କଥଂ ? ସମାନସଂୱାସକୋ ହି ଲଦ୍ଧିନାନାସଂୱାସକେନ ୱା କମ୍ମନାନାସଂୱାସକେନ ୱା ୱିରହିତୋ ସମଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତେନ ଅୱିୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତୋ କାୟସାମଗ୍ଗିଦାନତୋ ସରୀରେନ ଅୱିୟୁତ୍ତୋ ।
ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ୱା ଅଧିକରଣନ୍ତି ଭେଦନସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନିକଂ କାରଣଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଓକାସେ ‘‘କାମହେତୁ କାମନିଦାନଂ କାମାଧିକରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ୱିୟ କାରଣଂ ଅଧିକରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠାରସୱିଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ପନ ‘‘ଇଧୂପାଲି, ଭିକ୍ଖୁ ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋତି ଦୀପେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳୱ॰ ୩୫୨) ନୟେନ ଖନ୍ଧକେ ଆଗତାନି, ତସ୍ମା ତତ୍ରେୱ ନେସଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୟୋପି ଚାୟଂ ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଅପରେହିପି କମ୍ମେନ, ଉଦ୍ଦେସେନ, ୱୋହାରେନ, ଅନୁସାୱନାୟ, ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ଆଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନ ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ୱା ଅଧିକରଣଂ ସମାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନିକଂ ସଙ୍ଘଭେଦନିପ୍ଫତ୍ତିସମତ୍ଥଂ କାରଣଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ପଗ୍ଗହିତଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ୟଥାପଗ୍ଗହିତମେୱ ଚ କତ୍ୱା ଅଚ୍ଛେୟ୍ୟ। ୟସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହତା ତିଟ୍ଠତା ଚ ତଂ ଦୀପିତଞ୍ଚେୱ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଞ୍ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦୀପେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ‘‘ନପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭିକ୍ଖୂହି ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋତି ଅଞ୍ଞେହି ଲଜ୍ଜୀହି ଭିକ୍ଖୂହି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ପଦଭାଜନେ ଚସ୍ସ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ୟେ ସମ୍ମୁଖା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ସୁଣନ୍ତୀତି ୟେପି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଭେଦନସଂୱତ୍ତନିକଂ ଅଧିକରଣଂ ସମାଦାୟ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ସୁଣନ୍ତି ।
ସମେତାୟସ୍ମା ସଙ୍ଘେନାତି ଆୟସ୍ମା ସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୁ ସମାଗଚ୍ଛତୁ ଏକଲଦ୍ଧିକୋ ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ କାରଣା ? ସମଗ୍ଗୋ ହି ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଅୱିୱଦମାନୋ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ଫାସୁ ୱିହରତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋଦମାନୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଟ୍ଠୁ ମୋଦମାନୋ । ଅୱିୱଦମାନୋତି ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ନ ୱିୱଦମାନୋ । ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋ ଅସ୍ସାତି ଏକୁଦ୍ଦେସୋ, ଏକତୋ ପୱତ୍ତପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ, ନ ୱିସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଫାସୁ ୱିହରତୀତି ସୁଖଂ ୱିହରତି ।
ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲନ୍ତି ଏତଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କୁସଲଂ ଖେମଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ନୋ ଚେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୋ ଦୁକ୍କଟଂ । ସୁତ୍ୱା ନ ୱଦନ୍ତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ୟେ ସୁତ୍ୱା ନ ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ । କୀୱଦୂରେ ସୁତ୍ୱା ଅୱଦନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍କଟଂ ? ଏକୱିହାରେ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମନ୍ତା ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭାରୋ । ଦୂତଂ ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ୱଦତୋପି ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ସୟମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘ଗରୁକୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘଭେଦୋ, ମା ସଙ୍ଘଭେଦାୟ, ପରକ୍କମୀ’ତି ନିୱାରେତବ୍ବୋ’’ତି । ପହୋନ୍ତେନ ପନ ଦୂରମ୍ପି ଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅଗିଲାନାନଞ୍ହି ଦୂରେପି ଭାରୋୟେୱ ।
ଇଦାନି ‘‘ଏୱଞ୍ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝମ୍ପି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝମ୍ପି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱାତି ସଚେ ପୁରିମନୟେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି ହତ୍ଥେସୁ ଚ ପାଦେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱାପି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁନପି ‘‘ମା ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋତି ୟାୱ ତତିୟଂ ସମନୁଭାସନଂ ତାୱ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ । ତୀହି ସମନୁଭାସନକମ୍ମୱାଚାହି କମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଦଭାଜନେ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥମେୱ ଗହେତ୍ୱା ସମନୁଭାସନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୧୪. ତତ୍ଥ ଞତ୍ତିୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ୟଞ୍ଚ ଞତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପନ୍ନୋ, ୟେ ଚ ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମୱାଚାହି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟେ, ତା ତିସ୍ସୋପି ଆପତ୍ତିୟୋ ‘‘ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି ସୋ ଭାସେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ୟ୍ୟ-କାରପ୍ପତ୍ତମତ୍ତାୟ ତତିୟକମ୍ମୱାଚାୟ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି ସଙ୍ଘାଦିସେସୋୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । କିଂ ପନ ଆପନ୍ନାପତ୍ତିୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି ଅନାପନ୍ନାତି ? ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ତାୱ ୱଦତି ‘‘ୟୋ ଅୱସାନେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସୋ ତା ଆପତ୍ତିୟୋ ନ ଆପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନାପନ୍ନା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତେନ ଅସାଧାରଣାପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଆପନ୍ନା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତି, ଅନାପନ୍ନାନଂ କିଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା’’ତି ଆହ ।
୪୧୫.ଧମ୍ମକମ୍ମେ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀତି ତଞ୍ଚେ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ ଧମ୍ମକମ୍ମଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମକମ୍ମସଞ୍ଞୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇଧ ସଞ୍ଞା ନ ରକ୍ଖତି, କମ୍ମସ୍ସ ଧମ୍ମିକତ୍ତା ଏୱ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆପଜ୍ଜତି ।
୪୧୬.ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସାତି ଅସମନୁଭାସିୟମାନସ୍ସ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି ।
ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାତି ଞତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ଞତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଞତ୍ତିପରିୟୋସାନେ ୱା ପଠମାୟ ୱା ଅନୁସାୱନାୟ ଦୁତିୟାୟ ୱା ତତିୟାୟ ୱା ୟାୱ ୟ୍ୟ-କାରଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ତାୱ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ଅନାପତ୍ତି ।
ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସାତି । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ସମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦାୟ ପରକ୍କମି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୧୭) ଆଗତତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନସ୍ସେୱ, ନ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ । ନ ହି ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ । କଥମିଦଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ସୁତ୍ତତୋ । ୟଥା ହି ‘‘ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ ୟାୱତତିୟଂ ସମନୁଭାସନାୟ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମି’’ନ୍ତି ପରିୱାରେ (ପରି॰ ୧୨୧) ଆଗତତ୍ତା ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ କମ୍ମଂ କତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ତଥା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ । ଅଥାପିସ୍ସ କତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିମତ୍ତେନ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଥାପି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ନ ହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତୋ ଅନାପତ୍ତି ନାମ ଦିସ୍ସତି । ୟମ୍ପି ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିୟଂ ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ପୋତ୍ଥକେସୁ ଲିଖିତଂ, ତଂ ପମାଦଲିଖିତଂ। ପମାଦଲିଖିତଭାୱୋ ଚସ୍ସ ‘‘ପଠମଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚୋଦେତବ୍ବୋ, ଚୋଦେତ୍ୱା ସାରେତବ୍ବୋ, ସାରେତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତବ୍ବୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୬୫) ଏୱଂ କମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆପତ୍ତିରୋପନୱଚନତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଭେଦାୟ ପରକ୍କମନେ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ତଂ କମ୍ମଂ ନ କତଂ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନ ଜାତା । ସିକ୍ଖାପଦଂ ପନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ଆପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋୟେୱସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସା ପନେସା କିଞ୍ଚାପି ଅସମନୁଭାସନ୍ତସ୍ସାତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧା, ୟସ୍ମା ପନ ଅସମନୁଭାସନ୍ତୋ ନାମ ୟସ୍ସ କେୱଲଂ ସମନୁଭାସନଂ ନ କରୋନ୍ତି, ସୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଆଦିକମ୍ମିକୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଆଦିକମ୍ମିକୋୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନୁପାୟେନ ଠପେତ୍ୱା ଅରିଟ୍ଠସିକ୍ଖାପଦଂ ସବ୍ବସମନୁଭାସନାସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସମନୁଭାସନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମମେତଂ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀତି କାୟୱିକାରଂ ୱା ୱଚୀଭେଦଂ ୱା ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅକିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ।
ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୧୭-୮.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁୱତ୍ତକାତି ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚିଗ୍ଗହଣେନ ଅନୁପଟିପଜ୍ଜନକା । ୱଗ୍ଗଂ ଅସାମଗ୍ଗିପକ୍ଖିୟୱଚନଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୱଗ୍ଗୱାଦକା। ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣାୟ ପକ୍ଖାୟ ଠିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣତ୍ଥାୟ ଚ ପକ୍ଖୱୁଡ୍ଢିଅତ୍ଥାୟ ଚ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ହି ୱଗ୍ଗୱାଦକା, ତେ ନିୟମେନ ଈଦିସା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତିଣ୍ଣଂ ଉଦ୍ଧଂ କମ୍ମାରହା ନ ହୋନ୍ତି, ନ ହି ସଙ୍ଘୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଜାନାତିନୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଛନ୍ଦାଦୀନି ଜାନାତି । ଭାସତୀତି ‘‘ଏୱଂ କରୋମା’’ତି ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭାସତି । ଅମ୍ହାକମ୍ପେତଂ ଖମତୀତି ୟଂ ସୋ କରୋତି, ଏତଂ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ରୁଚ୍ଚତି ।
ସମେତାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ସଙ୍ଘେନାତି ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୁ ସମାଗଚ୍ଛତୁ, ଏକୀଭାୱଂ ୟାତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଚ ପାକଟମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ପଠମସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱାତି ।
ଦୁତିୟସଙ୍ଘଭେଦସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୨୪.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅନାଚାରଂ ଆଚରତୀତି ଅନେକପ୍ପକାରଂ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରୱୀତିକ୍କମଂ କରୋତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ନାମାତି ୱମ୍ଭନୱଚନମେତଂ । ଅହଂ ଖୋ ନାମାତି ଉକ୍କଂସୱଚନଂ । ତୁମ୍ହେ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ କରୋଥ, ଇଦଂ ମା କରୋଥା’’ତି ଅହଂ ତୁମ୍ହେ ୱତ୍ତୁଂ ଅରହାମୀତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମାତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା କଣ୍ଟକଂ ଆରୁୟ୍ହ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋତିଏୱମାଦିମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଭାୱେ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତେନ ଧମ୍ମୋ ଅଭିସମିତୋ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋପି ଅମ୍ହାକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଘଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱେରିପକ୍ଖେ ଠିତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଅମ୍ହାକଂ ସଙ୍ଘୋତି ନ ୱଦତି । ଉପମଂ ପନ ୱତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଅପସାଦେତୁକାମୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତିଣକଟ୍ଠପଣ୍ଣସଟନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପତିତଂ ତିଣକଟ୍ଠପଣ୍ଣଂ । ଅଥ ୱା ତିଣଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରକଂ ଲହୁକଂ କଟ୍ଠଞ୍ଚ ତିଣକଟ୍ଠଂ । ପଣ୍ଣସଟନ୍ତି ପୁରାଣପଣ୍ଣଂ । ଉସ୍ସାରେୟ୍ୟାତି ରାସିଂ କରେୟ୍ୟ ।
ପବ୍ବତେୟ୍ୟାତି ପବ୍ବତପ୍ପଭୱା, ସା ହି ସୀଘସୋତା ହୋତି, ତସ୍ମା ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ସଙ୍ଖସେୱାଲପଣକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖୋତି ଦୀଘମୂଲକୋ ପଣ୍ଣସେୱାଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସେୱାଲୋତି ନୀଲସେୱାଲୋ, ଅୱସେସୋ ଉଦକପପ୍ପଟକତିଲବୀଜକାଦି ସବ୍ବୋପି ପଣକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏକତୋ ଉସ୍ସାରିତାତି ଏକଟ୍ଠାନେ କେନାପି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ରାସୀକତାତି ଦସ୍ସେତି ।
୪୨୫-୬.ଦୁବ୍ବଚଜାତିକୋତି ଦୁବ୍ବଚସଭାୱୋ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେପିସ୍ସ ଦୁବ୍ବଚୋତି ଦୁକ୍ଖେନ କିଚ୍ଛେନ ୱଦିତବ୍ବୋ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋୱଚସ୍ସକରଣେହୀତି ଦୁବ୍ବଚଭାୱକରଣୀୟେହି, ୟେ ଧମ୍ମା ଦୁବ୍ବଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କରୋନ୍ତି, ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପନ ‘‘କତମେ ଚ, ଆୱୁସୋ, ଦୋୱଚସ୍ସକରଣା ଧମ୍ମା ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ପାପିଚ୍ଛୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଟିପାଟିୟା ଅନୁମାନସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ଆଗତା ପାପିଚ୍ଛତା, ଅତ୍ତୁକ୍କଂସକପରୱମ୍ଭକତା, କୋଧନତା, କୋଧହେତୁ ଉପନାହିତା, କୋଧହେତୁଅଭିସଙ୍ଗିତା, କୋଧହେତୁକୋଧସାମନ୍ତୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣତା, ଚୋଦକଂ ପଟିପ୍ଫରଣତା, ଚୋଦକଂ ଅପସାଦନତା, ଚୋଦକସ୍ସ ପଚ୍ଚାରୋପନତା, ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞଂପଟିଚରଣତା, ଅପଦାନେନ ନ ସମ୍ପାୟନତା, ମକ୍ଖିପଳାସିତା, ଇସ୍ସୁକୀମଚ୍ଛରିତା, ସଠମାୟାୱିତା, ଥଦ୍ଧାତିମାନିତା, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସିଆଧାନଗ୍ଗହିଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିତାତି ଏକୂନୱୀସତି ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଓୱାଦଂ ନକ୍ଖମତି ନ ସହତୀତି ଅକ୍ଖମୋ। ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ପଦକ୍ଖିଣେନ ଅନୁସାସନିଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ ଅନୁସାସନିଂ।
ଉଦ୍ଦେସପରିୟାପନ୍ନେସୂତି ଉଦ୍ଦେସେ ପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧେସୁ । ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ଆପତ୍ତି, ସୋ ଆୱିକରେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅନ୍ତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ତମାନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ସହଧମ୍ମିକେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ କରଣତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବତ୍ତା ତେସଂ ୱା ସନ୍ତକତ୍ତା ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିରମଥାୟସ୍ମନ୍ତୋ ମମ ୱଚନାୟାତି ୟେନ ୱଚନେନ ମଂ ୱଦଥ, ତତୋ ମମ ୱଚନତୋ ୱିରମଥ । ମା ମଂ ତଂ ୱଚନଂ ୱଦଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୱଦତୁ ସହଧମ୍ମେନାତି ସହଧମ୍ମିକେନ ସିକ୍ଖାପଦେନ ସହଧମ୍ମେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନପି ପାସାଦିକଭାୱସଂୱତ୍ତନିକେନ ୱଚନେନ ୱଦତୁ । ୟଦିଦନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିକାରଣନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ‘‘ୟଂ ଇଦଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହିତୱଚନଂ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପନଞ୍ଚ ତେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱଚନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱୁଟ୍ଠାପନେନ ଚ ସଂୱଡ୍ଢା ପରିସା’’ତି ଏୱଂ ପରିସାୟ ୱୁଡ୍ଢିକାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସଦିସାନେୱାତି ।
ଦୁବ୍ବଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୩୧.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା ନାମାତି ଅସ୍ସଜି ଚେୱ ପୁନବ୍ବସୁକୋ ଚ । କୀଟାଗିରିସ୍ମିନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ଆୱାସିକା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଆୱାସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆୱାସିକା । ‘‘ଆୱାସୋ’’ତି ୱିହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ୟେସଂ ଆୟତ୍ତୋ ନୱକମ୍ମକରଣପୁରାଣପଟିସଙ୍ଖରଣାଦିଭାରହାରତାୟ, ତେ ଆୱାସିକା । ୟେ ପନ କେୱଲଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତି, ତେ ନେୱାସିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେ ଆୱାସିକା ଅହେସୁଂ । ଅଲଜ୍ଜିନୋ ପାପଭିକ୍ଖୂତି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜା ଲାମକଭିକ୍ଖୂ, ତେ ହି ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ଜେଟ୍ଠକଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ।
ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ଛ ଜନା ସହାୟକା ‘‘କସିକମ୍ମାଦୀନି ଦୁକ୍କରାନି, ହନ୍ଦ ମୟଂ ସମ୍ମା ପବ୍ବଜାମ ! ପବ୍ବଜନ୍ତେହି ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଚ୍ଚେ ନିତ୍ଥରଣକଟ୍ଠାନେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେ ପଞ୍ଚୱସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ମାତିକଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ମନ୍ତୟିଂସୁ ‘‘ଜନପଦୋ ନାମ କଦାଚି ସୁଭିକ୍ଖୋ ହୋତି କଦାଚି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖୋ, ମୟଂ ମା ଏକଟ୍ଠାନେ ୱସିମ୍ହ, ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱସାମା’’ତି । ତତୋ ପଣ୍ଡୁକଲୋହିତକେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ସାୱତ୍ଥି ନାମ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସାୟ କୁଲସତସହସ୍ସେହି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥା, ଅସୀତିଗାମସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ ତିୟୋଜନସତିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାସିକୋସଲରଟ୍ଠାନଂ ଆୟମୁଖଭୂତା, ତତ୍ର ତୁମ୍ହେ ଧୁରଟ୍ଠାନେୟେୱ ପରିୱେଣାନି କାରେତ୍ୱା ଅମ୍ବପନସନାଳିକେରାଦୀନି ରୋପେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେହି ଚ ଫଲେହି ଚ କୁଲାନି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା କୁଲଦାରକେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପରିସଂ ୱଡ୍ଢେଥା’’ତି ।
ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ରାଜଗହଂ ନାମ ଅଟ୍ଠାରସହି ମନୁସ୍ସକୋଟୀହି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଂ ଅସୀତିଗାମସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ ତିୟୋଜନସତିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗମଗଧରଟ୍ଠାନଂ ଆୟମୁଖଭୂତଂ, ତତ୍ର ତୁମ୍ହେ ଧୁରଟ୍ଠାନେୟେୱ…ପେ॰… ପରିସଂ ୱଡ୍ଢେଥା’’ତି ।
ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, କୀଟାଗିରି ନାମ ଦ୍ୱୀହି ମେଘେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ତୀଣି ସସ୍ସାନି ପସୱନ୍ତି, ତତ୍ର ତୁମ୍ହେ ଧୁରଟ୍ଠାନେୟେୱ ପରିୱେଣାନି କାରେତ୍ୱା…ପେ॰… ପରିସଂ ୱଡ୍ଢେଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ତେସୁ ଏକମେକସ୍ସ ପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ପରିୱାରା, ଏୱଂ ସମଧିକଂ ଦିୟଡ୍ଢଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ହୋତି । ତତ୍ର ପଣ୍ଡୁକଲୋହିତକା ସପରିୱାରା ସୀଲୱନ୍ତୋୱ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଜନପଦଚାରିକମ୍ପି ଚରନ୍ତି, ତେ ଅକତୱତ୍ଥୁଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ପନ ନ ମଦ୍ଦନ୍ତି, ଇତରେ ସବ୍ବେ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଅକତୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଲଜ୍ଜିନୋ ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତି ।
ଏୱରୂପନ୍ତି ଏୱଂଜାତିକଂ । ଅନାଚାରଂ ଆଚରନ୍ତୀତି ଅନାଚରିତବ୍ବଂ ଆଚରନ୍ତି, ଅକାତବ୍ବଂ କରୋନ୍ତି । ମାଲାୱଚ୍ଛନ୍ତି ତରୁଣପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖଂ, ତରୁଣକା ହି ପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖାପି ପୁପ୍ଫଗଚ୍ଛାପି ମାଲାୱଚ୍ଛା ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ଚ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ସୟମ୍ପି ରୋପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେନପି ରୋପାପେନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ରୋପେନ୍ତିପି ରୋପାପେନ୍ତିପୀ’’ତି । ସିଞ୍ଚନ୍ତୀତି ସୟମେୱ ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚନ୍ତି । ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞେନପି ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରୋ କପ୍ପିୟୱୋହାରୋ ପରିୟାୟୋ ଓଭାସୋ ନିମିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରୋ ନାମ ଅଲ୍ଲହରିତାନଂ କୋଟ୍ଟନଂ କୋଟ୍ଟାପନଂ, ଆୱାଟସ୍ସ ଖଣନଂ ଖଣାପନଂ, ମାଲାୱଚ୍ଛସ୍ସ ରୋପନଂ ରୋପାପନଂ, ଆଳିୟା ବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧାପନଂ, ଉଦକସ୍ସ ସେଚନଂ ସେଚାପନଂ, ମାତିକାୟ ସମ୍ମୁଖକରଣଂ କପ୍ପିୟଉଦକସିଞ୍ଚନଂ ହତ୍ଥମୁଖପାଦଧୋୱନନ୍ହାନୋଦକସିଞ୍ଚନନ୍ତି । କପ୍ପିୟୱୋହାରୋ ନାମ ‘‘ଇମଂ ରୁକ୍ଖଂ ଜାନ, ଇମଂ ଆୱାଟଂ ଜାନ, ଇମଂ ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ଜାନ, ଏତ୍ଥ ଉଦକଂ ଜାନା’’ତି ୱଚନଂ ସୁକ୍ଖମାତିକାୟ ଉଜୁକରଣଞ୍ଚ । ପରିୟାୟୋ ନାମ ‘‘ପଣ୍ଡିତେନ ନାମ ମାଲାୱଚ୍ଛାଦୟୋ ରୋପାପେତବ୍ବା ନଚିରସ୍ସେୱ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ଓଭାସୋ ନାମ କୁଦାଲଖଣିତ୍ତାଦୀନି ଚ ମାଲାୱଚ୍ଛେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଠାନଂ, ଏୱଂ ଠିତଞ୍ହି ସାମଣେରାଦୟୋ ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ କାରାପେତୁକାମୋତି ଗନ୍ତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ନିମିତ୍ତକମ୍ମଂ ନାମ କୁଦାଲ-ଖଣିତ୍ତି-ୱାସି-ଫରସୁ-ଉଦକଭାଜନାନି ଆହରିତ୍ୱା ସମୀପେ ଠପନଂ ।
ଇମାନି ପଞ୍ଚପି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ରୋପନେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଫଲପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱୋହାରଦ୍ୱୟମେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରତ୍ତୟଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘କପ୍ପିୟୱୋହାରୋପି ୱଟ୍ଟତି । ୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ୱଟ୍ଟତି, ତଂ ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆରାମତ୍ଥାୟ ପନ ୱନତ୍ଥାୟଚ ଛାୟତ୍ଥାୟ ଚ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରମତ୍ତମେୱ ନ ଚ ୱଟ୍ଟତି, ସେସଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସେସଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ମାତିକମ୍ପି ଉଜୁଂ କାତୁଂ କପ୍ପିୟଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତୁଂ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ହତ୍ଥପାଦମୁଖଧୋୱନୁଦକାନି ଚ ତତ୍ଥ ଛଡ୍ଡେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ‘‘କପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ସୟଂ ରୋପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ପନ ରୋପିତସ୍ସ ୱା ରୋପାପିତସ୍ସ ୱା ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ଓଚିନନଓଚିନାପନେ ପକତିୟାପି ପାଚିତ୍ତିୟଂ । କୁଲଦୂସନତ୍ଥାୟ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ । ଗନ୍ଥନାଦୀସୁ ଚ ଉରଚ୍ଛଦପରିୟୋସାନେସୁ କୁଲଦୂସନତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟମେୱ। କସ୍ମା ? ଅନାଚାରତ୍ତା, ‘‘ପାପସମାଚାରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପାପସମାଚାରତ୍ତା ଚ । ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟ ରୁକ୍ଖରୋପନେ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ କସ୍ମା ନ ଅନାପତ୍ତୀତି ଚେ ? ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ୟଥା ହି ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ପରିୟାୟାଦୀହି ଚ ଅନାପତ୍ତି ତଥା ୱତ୍ଥୁପୂଜତ୍ଥାୟପି ଅନାପତ୍ତିୟେୱ ।
ନନୁ ଚ ତତ୍ଥ ‘‘କପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ସୟଂ ରୋପେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ। ଅଥାପି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାସି ଇତରାସୁ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ପମାଣଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ କପ୍ପିୟଉଦକସେଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କଥନ୍ତି ? ତମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତତ୍ର ହି ଅୱିସେସେନ ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ରୋପେନ୍ତିପି ରୋପାପେନ୍ତିପି, ସିଞ୍ଚନ୍ତିପି ସିଞ୍ଚାପେନ୍ତିପୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଞାପେତି ‘‘କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ପୁପ୍ଫଫଲୂପଗମେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ପରିୟାୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପରିୟାୟଂ, ଇଧ ଚ ପରିୟାୟାଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱୁତ୍ତମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ବୁଦ୍ଧେନ ଧମ୍ମୋ ୱିନୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।
ୟୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତେହି ତଥେୱ ଞାତୋ ।
ସୋ ୟେହି ତେସଂ ମତିମଚ୍ଚଜନ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ପୁରେ ଅଟ୍ଠକଥା ଅକଂସୁ ॥
‘‘ତସ୍ମା ହି ୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତଂ ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ପମାଦଲେଖଂ ।
ସବ୍ବମ୍ପି ସିକ୍ଖାସୁ ସଗାରୱାନଂ ।
ୟସ୍ମା ପମାଣଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାନ’’ନ୍ତି ॥
ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସିୟା ୟଦି ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟପି ଗନ୍ଥାନାଦୀସୁ ଆପତ୍ତି, ହରଣାଦୀସୁ କସ୍ମା ଅନାପତ୍ତୀତି ? କୁଲିତ୍ଥୀଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ହରଣତୋ ହରଣାଧିକାରେ ହି ୱିସେସେତ୍ୱା ତେ କୁଲିତ୍ଥୀନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଏକତୋୱଣ୍ଟିକନ୍ତି ପୁପ୍ଫାନଂ ୱଣ୍ଟେ ଏକତୋ କତ୍ୱା କତମାଲଂ । ଉଭତୋୱଣ୍ଟିକନ୍ତି ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ପୁପ୍ଫୱଣ୍ଟେ କତ୍ୱା କତମାଲଂ । ମଞ୍ଜରିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ମଞ୍ଜରୀ ୱିୟ କତା ପୁପ୍ଫୱିକତି ମଞ୍ଜରିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଧୂତିକାତି ସୂଚିୟା ୱା ସଲାକାୟ ୱା ସିନ୍ଦୁୱାରପୁପ୍ଫାଦୀନି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କତା । ୱଟଂସକୋତି ୱତଂସକୋ । ଆୱେଳାତି କଣ୍ଣିକା । ଉରଚ୍ଛଦୋତି ହାରସଦିସଂ ଉରେ ଠପନକପୁପ୍ଫଦାମଂ । ଅୟଂ ତାୱ ଏତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିତ୍ଥାରେନ ଆପତ୍ତିୱିନିଚ୍ଛୟୋ । କୁଲଦୂସନତ୍ଥାୟ ଅକପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ରୋପେନ୍ତସ୍ସ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ ଦୁକ୍କଟଞ୍ଚ, ତଥା ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରୋପାପେନ୍ତସ୍ସ । କପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ରୋପନେପି ରୋପାପନେପି ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ସକିଂ ଆଣତ୍ତିୟା ବହୁନ୍ନମ୍ପି ରୋପନେ ଏକମେୱ ସପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟଂ ୱା ସୁଦ୍ଧଦୁକ୍କଟଂ ୱା ହୋତି । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ହି କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା ଅକପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ୱା କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ରୋପାପନେ ଅନାପତ୍ତି । ଆରାମାଦିଅତ୍ଥାୟପି ଅକପ୍ପିୟପଥୱିୟଂ ରୋପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ଅକପ୍ପିୟୱଚନେନ ରୋପାପେନ୍ତସ୍ସ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅୟଂ ପନ ନୟୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତୋ, ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱିଭତ୍ତୋତି ।
ସିଞ୍ଚନସିଞ୍ଚାପନେ ପନ ଅକପ୍ପିୟଉଦକେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, କୁଲଦୂସନପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍କଟମ୍ପି । କପ୍ପିୟେନ ତେସଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନମତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଚେତ୍ଥ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ସିଞ୍ଚାପନେ ଅନାପତ୍ତି । ଆପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ପନ ଧାରାୱଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୟୋଗବହୁଲତାୟ ଆପତ୍ତିବହୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କୁଲଦୂସନତ୍ଥାୟ ଓଚିନନେ ପୁପ୍ଫଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟପାଚିତ୍ତିୟାନି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପାଚିତ୍ତିୟାନେୱ । ବହୂନି ପନ ପୁପ୍ଫାନି ଏକପୟୋଗେନ ଓଚିନନ୍ତୋ ପୟୋଗୱସେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଓଚିନାପନେ କୁଲଦୂସନତ୍ଥାୟ ସକିଂ ଆଣତ୍ତୋ ବହୁମ୍ପି ଓଚିନତି, ଏକମେୱ ସପାଚିତ୍ତିୟଦୁକ୍କଟଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।
ଗନ୍ଥନାଦୀସୁ ସବ୍ବାପି ଛ ପୁପ୍ଫୱିକତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା – ଗନ୍ଥିମଂ, ଗୋପ୍ଫିମଂ, ୱେଧିମଂ, ୱେଠିମଂ, ପୂରିମଂ, ୱାୟିମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଗନ୍ଥିମଂ’’ ନାମ ସଦଣ୍ଡକେସୁ ୱା ଉପ୍ପଲପଦୁମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ଦୀଘୱଣ୍ଟେସୁ ପୁପ୍ଫେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦଣ୍ଡକେନ ଦଣ୍ଡକଂ ୱଣ୍ଟେନ ୱା ୱଣ୍ଟଂ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତମେୱ ହି ଗନ୍ଥିମଂ । ତଂ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା କାତୁମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟୱଚନେନ କାରାପେତୁମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଜାନ, ଏୱଂ କତେ ସୋଭେୟ୍ୟ, ୟଥା ଏତାନି ପୁପ୍ଫାନି ନ ୱିକିରିୟନ୍ତି ତଥା କରୋହୀତିଆଦିନା ପନ କପ୍ପିୟୱଚନେନ କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ଗୋପ୍ଫିମଂ’’ ନାମ ସୁତ୍ତେନ ୱା ୱାକାଦୀହି ୱା ୱସ୍ସିକପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଏକତୋୱଣ୍ଟିକଉଭତୋୱଣ୍ଟିକମାଲାୱସେନ ଗୋପ୍ଫନଂ, ୱାକଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅୱଣ୍ଟକାନି ନୀପପୁପ୍ଫାଦୀନି ପୱେସେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ବନ୍ଧନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ଗୋପ୍ଫିମମେୱ । ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ୱେଧିମଂ’’ ନାମ ସୱଣ୍ଟକାନି ୱସ୍ସିକପୁପ୍ଫାଦୀନି ୱଣ୍ଟେସୁ, ଅୱଣ୍ଟକାନି ୱା ୱକୁଲପୁପ୍ଫାଦୀନି ଅନ୍ତୋଛିଦ୍ଦେ ସୂଚିତାଲହୀରାଦୀହି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆୱୁନନ୍ତି, ଏତଂ ୱେଧିମଂ ନାମ, ତମ୍ପି ପୁରିମନୟେନେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । କେଚି ପନ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧମ୍ହି କଣ୍ଟକେ ୱା ତାଲହୀରାଦୀନି ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁପ୍ଫାନି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, କେଚି କଣ୍ଟକସାଖାସୁ, କେଚି ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତପୁପ୍ଫକୂଟାଗାରକରଣତ୍ଥଂ ଛତ୍ତେ ଚ ଭିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ପୱେସେତ୍ୱା ଠପିତକଣ୍ଟକେସୁ, କେଚି ଧମ୍ମାସନୱିତାନେ ବଦ୍ଧକଣ୍ଟକେସୁ, କେଚି କଣିକାରପୁପ୍ଫାଦୀନି ସଲାକାହି ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ଛତ୍ତାଧିଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ କରୋନ୍ତି, ତଂ ଅତିଓଳାରିକମେୱ। ପୁପ୍ଫୱିଜ୍ଝନତ୍ଥଂ ପନ ଧମ୍ମାସନୱିତାନେ କଣ୍ଟକମ୍ପି ବନ୍ଧିତୁଂ କଣ୍ଟକାଦୀହି ୱା ଏକପୁପ୍ଫମ୍ପି ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ପୁପ୍ଫେୟେୱ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ପୱେସେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଜାଲୱିତାନୱେଦିକ-ନାଗଦନ୍ତକ ପୁପ୍ଫପଟିଚ୍ଛକତାଲପଣ୍ଣଗୁଳକାଦୀନଂ ପନ ଛିଦ୍ଦେସୁ ଅସୋକପିଣ୍ଡିୟା ୱା ଅନ୍ତରେସୁ ପୁପ୍ଫାନି ପୱେସେତୁଂ ନ ଦୋସୋ । ଏତଂ ୱେଧିମଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଧମ୍ମରଜ୍ଜୁୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
‘‘ୱେଠିମଂ’’ ନାମ ପୁପ୍ଫଦାମପୁପ୍ଫହତ୍ଥକେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କେଚି ହି ମତ୍ଥକଦାମଂ କରୋନ୍ତା ହେଟ୍ଠା ଘଟକାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁପ୍ଫେହି ୱେଠେନ୍ତି, କେଚି ଅଟ୍ଠଟ୍ଠ ୱା ଦସ ଦସ ୱା ଉପ୍ପଲପୁପ୍ଫାଦୀନି ସୁତ୍ତେନ ୱା ୱାକେନ ୱା ଦଣ୍ଡକେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପ୍ପଲହତ୍ଥକେ ୱା ପଦୁମହତ୍ଥକେ ୱା କରୋନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସାମଣେରେହି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଥଲେ ଠପିତଉପ୍ପଲାଦୀନି କାସାୱେନ ଭଣ୍ଡିକମ୍ପି ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେସଂୟେୱ ପନ ୱାକେନ ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ଅଂସଭଣ୍ଡିକଂ ୱା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଂସଭଣ୍ଡିକା ନାମ ଖନ୍ଧେ ଠପିତକାସାୱସ୍ସ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଆହରିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପସିବ୍ବକେ ୱିୟ ପୁପ୍ଫାନି ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଂସଭଣ୍ଡିକା, ଏତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଦଣ୍ଡକେହି ପଦୁମିନିପଣ୍ଣଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉପ୍ପଲାଦୀନି ପଣ୍ଣେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତତ୍ରାପି ପୁପ୍ଫାନଂ ଉପରି ପଦୁମିନିପଣ୍ଣମେୱ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ହେଟ୍ଠା ଦଣ୍ଡକଂ ପନ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ପୂରିମଂ’’ ନାମ ମାଲାଗୁଣେ ଚ ପୁପ୍ଫପଟେ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ମାଲାଗୁଣେନ ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ୱେଦିକଂ ୱା ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ପୂରିମଠାନଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ଏତ୍ତାୱତାପି ପୂରିମଂ ନାମ ହୋତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ, ନାଗଦନ୍ତ-କନ୍ତରେହି ପୱେସେତ୍ୱା ହରନ୍ତୋ ଓଲମ୍ବକଂ କତ୍ୱା ପୁନ ନାଗଦନ୍ତକଂ ପରିକ୍ଖିପତି, ଏତମ୍ପି ପୂରିମଂ ନାମ । ନାଗଦନ୍ତକେ ପନ ପୁପ୍ଫୱଲୟଂ ପୱେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମାଲାଗୁଣେହି ପୁପ୍ଫପଟଂ କରୋନ୍ତି । ତତ୍ରାପି ଏକମେୱ ମାଲାଗୁଣଂ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁନ ପଚ୍ଚାହରତୋ ପୂରିମମେୱ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମାଲାଗୁଣେହି ପନ ବହୂହିପି କତଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନମତ୍ଥକାଦୀସୁ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅତିଦୀଘଂ ପନ ମାଲାଗୁଣଂ ଏକୱାରଂ ହରିତ୍ୱା ୱା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତେନାପି ତଥେୱ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
‘‘ୱାୟିମଂ’’ ନାମ ପୁପ୍ଫଜାଲପୁପ୍ଫପଟପୁପ୍ଫରୂପେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଚେତିୟେସୁ ପୁପ୍ଫଜାଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଏକମେକମ୍ହି ଜାଲଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଭିତ୍ତିଚ୍ଛତ୍ତବୋଧିତ୍ଥମ୍ଭାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁପ୍ଫପଟଂ ପନ ପରେହି ପୂରିତମ୍ପି ୱାୟିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଗୋପ୍ଫିମପୁପ୍ଫେହେୱ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପକାନି କରୋନ୍ତି, ତାନିପି ୱାୟିମଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞେହି କତପରିଚ୍ଛେଦେ ପନ ପୁପ୍ଫାନି ଠପେନ୍ତେନ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିରୂପକମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ କଲମ୍ବକେନ ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠପୁପ୍ଫୱିକତିୟୋ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ କଲମ୍ବକୋତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକନ୍ତରେ ଘଟିକଦାମଓଲମ୍ବକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦକୋ’’ତି ଅଡ୍ଢଚନ୍ଦାକାରେନ ମାଲାଗୁଣପରିକ୍ଖେପୋ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପୂରିମେୟେୱ ପୱିଟ୍ଠଂ । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ପନ ‘‘ଦ୍ୱେ ତୟୋ ମାଲାଗୁଣେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଦାମକରଣମ୍ପି ୱାୟିମଂୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ଇଧ ପୂରିମଟ୍ଠାନେୟେୱ ପୱିଟ୍ଠଂ, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଗୁଳଦାମମେୱ ପିଟ୍ଠମୟଦାମମ୍ପି ଗେଣ୍ଡୁକପୁପ୍ଫଦାମମ୍ପି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଖରପତ୍ତଦାମମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ସାଧାରଣତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନୀନମ୍ପି ନେୱ କାତୁଂ ନ କାରାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୂଜାନିମିତ୍ତଂ ପନ କପ୍ପିୟୱଚନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପରିୟାୟଓଭାସନିମିତ୍ତକମ୍ମାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱ ।
ତୁୱଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ନିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଲାସେନ୍ତୀତି ପୀତିୟା ଉପ୍ପିଲୱମାନା ୱିୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଲାସିୟନାଟକଂ ନାଟେନ୍ତି, ରେଚକଂ ଦେନ୍ତି । ନଚ୍ଚନ୍ତିୟାପି ନଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୟଦା ନାଟକିତ୍ଥୀ ନଚ୍ଚତି, ତଦା ତେପି ତସ୍ସା ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନଚ୍ଚନ୍ତି । ନଚ୍ଚନ୍ତିୟାପି ଗାୟନ୍ତୀତି ୟଦା ସା ନଚ୍ଚତି, ତଦା ନଚ୍ଚାନୁରୂପଂ ଗାୟନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅଟ୍ଠପଦେପି କୀଳନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠପଦଫଲକେ ଜୂତଂ କୀଳନ୍ତି । ତଥା ଦସପଦେ, ଆକାସେପୀତି ଅଟ୍ଠପଦଦସପଦେସୁ ୱିୟ ଆକାସେୟେୱ କୀଳନ୍ତି । ପରିହାରପଥେପୀତି ଭୂମିୟଂ ନାନାପଥମଣ୍ଡଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିହରିତବ୍ବପଥଂ ପରିହରନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ସନ୍ତିକାୟପି କୀଳନ୍ତୀତି ସନ୍ତିକକୀଳାୟ କୀଳନ୍ତି, ଏକଜ୍ଝଂ ଠପିତା ସାରିୟୋ ୱା ପାସାଣସକ୍ଖରାୟୋ ୱା ଅଚାଲେନ୍ତା ନଖେନେୱ ଅପନେନ୍ତି ଚ ଉପନେନ୍ତି ଚ, ସଚେ ତତ୍ଥ କାଚି ଚଲତି, ପରାଜୟୋ ହୋତି । ଖଲିକାୟାତି ଜୂତଫଲକେ ପାସକକୀଳାୟ କୀଳନ୍ତି । ଘଟିକାୟାତି ଘଟିକା ୱୁଚ୍ଚତି ଦଣ୍ଡକକୀଳା, ତାୟ କୀଳନ୍ତି । ଦୀଘଦଣ୍ଡକେନ ରସ୍ସଦଣ୍ଡକଂ ପହରନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି ।
ସଲାକହତ୍ଥେନାତି ଲାଖାୟ ୱା ମଞ୍ଜଟ୍ଠିୟା ୱା ପିଟ୍ଠଉଦକେ ୱା ସଲାକହତ୍ଥଂ ତେମେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ହୋତୂ’’ତି ଭୂମିୟଂ ୱା ଭିତ୍ତିୟଂ ୱା ତଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀରୂପାନି ଦସ୍ସେନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ଅକ୍ଖେନାତି ଗୁଳେନ । ପଙ୍ଗଚୀରେନାତି ପଙ୍ଗଚୀରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଣ୍ଣନାଳିକା, ତଂ ଧମନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ୱଙ୍କକେନାତି ଗାମଦାରକାନଂ କୀଳନକେନ ଖୁଦ୍ଦକନଙ୍ଗଲେନ । ମୋକ୍ଖଚିକାୟାତି ମୋକ୍ଖଚିକା ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ପରିୱତ୍ତକକୀଳା, ଆକାସେ ୱା ଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା, ଭୂମିୟଂ ୱା ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠୁପରିୟଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତନ୍ତା କୀଳନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିଙ୍ଗୁଲକେନାତି ଚିଙ୍ଗୁଲକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି କତଂ ୱାତପ୍ପହାରେନ ପରିବ୍ଭମନଚକ୍କଂ, ତେନ କୀଳନ୍ତି । ପତ୍ତାଳ୍ହକେନାତି ପତ୍ତାଳ୍ହକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଣ୍ଣନାଳି, ତାୟ ୱାଲିକାଦୀନି ମିନନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ରଥକେନାତି ଖୁଦ୍ଦକରଥେନ । ଧନୁକେନାତି ଖୁଦ୍ଦକଧନୁନା ।
ଅକ୍ଖରିକାୟାତି ଅକ୍ଖରିକା ୱୁଚ୍ଚତି ଆକାସେ ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା ଅକ୍ଖରଜାନନକୀଳା, ତାୟ କୀଳନ୍ତି । ମନେସିକାୟାତି ମନେସିକା ୱୁଚ୍ଚତି ମନସା ଚିନ୍ତିତଜାନନକୀଳା, ତାୟ କୀଳନ୍ତି । ୟଥାୱଜ୍ଜେନାତି ୟଥାୱଜ୍ଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାଣକୁଣିକଖଞ୍ଜାଦୀନଂ ୟଂ ୟଂ ୱଜ୍ଜଂ ତଂ ତଂ ପୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସନକୀଳା ତାୟ କୀଳନ୍ତି, ୱେଲମ୍ଭକା ୱିୟ । ହତ୍ଥିସ୍ମିମ୍ପି ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ହତ୍ଥିନିମିତ୍ତଂ ୟଂ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସିକ୍ଖନ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଅସ୍ସାଦୀସୁ । ଧାୱନ୍ତିପୀତି ପରମ୍ମୁଖା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଧାୱନ୍ତି । ଆଧାୱନ୍ତିପୀତି ୟତ୍ତକଂ ଧାୱନ୍ତି, ତତ୍ତକମେୱ ଅଭିମୁଖା ପୁନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଆଧାୱନ୍ତି । ନିବ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି । ନଲାଟିକମ୍ପି ଦେନ୍ତୀତି ‘‘ସାଧୁ, ସାଧୁ, ଭଗିନୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନଲାଟେ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସା ନଲାଟେ ଠପେନ୍ତି । ୱିୱିଧମ୍ପି ଅନାଚାରଂ ଆଚରନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପାଳିୟଂ ଅନାଗତଂ ମୁଖଡିଣ୍ଡିମାଦିୱିୱିଧଂ ଅନାଚାରଂ ଆଚରନ୍ତି ।
୪୩୨.ପାସାଦିକେନାତି ପସାଦାୱହେନ, ସାରୁପ୍ପେନ ସମଣାନୁଚ୍ଛୱିକେନ । ଅଭିକ୍କନ୍ତେନାତି ଗମନେନ । ପଟିକ୍କନ୍ତେନାତି ନିୱତ୍ତନେନ । ଆଲୋକିତେନାତି ପୁରତୋ ଦସ୍ସନେନ । ୱିଲୋକିତେନାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଦସ୍ସନେନ । ସମିଞ୍ଜିତେନାତି ପବ୍ବସଙ୍କୋଚନେନ । ପସାରିତେନାତି ତେସଂୟେୱ ପସାରଣେନ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେହି ଅଭିସଙ୍ଖତତ୍ତା ପାସାଦିକ ଅଭିକ୍କନ୍ତ-ପଟିକ୍କନ୍ତ-ଆଲୋକିତ-ୱିଲୋକିତ-ସମିଞ୍ଜିତ-ପସାରିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ହେଟ୍ଠା-ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ। ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋତି ତାୟ ପାସାଦିକଅଭିକ୍କନ୍ତାଦିତାୟ ସମ୍ପନ୍ନଇରିୟାପଥୋ ।
କ୍ୱାୟନ୍ତି କୋ ଅୟଂ । ଅବଲବଲୋ ୱିୟାତି ଅବଲୋ କିର ବୋନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତିସୟତ୍ଥେ ଚ ଇଦଂ ଆମେଡିତଂ, ତସ୍ମା ଅତିବୋନ୍ଦୋ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମନ୍ଦମନ୍ଦୋତି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତତାୟ ଅତିମନ୍ଦୋ । ଅତିସଣ୍ହୋତି ଏୱଂ ଗୁଣମେୱ ଦୋସତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକୋ ୱିୟାତି ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତାୟ ଭକୁଟିଂ କତ୍ୱା ସଙ୍କୁଟିତମୁଖୋ କୁପିତୋ ୱିୟ ୱିଚରତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ୱଦନ୍ତି । ସଣ୍ହାତି ନିପୁଣା, ‘‘ଅମ୍ମ ତାତ ଭଗିନୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପାସକଜନଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଉପନେତୁଂ ଛେକା, ନ ୟଥା ଅୟଂ; ଏୱଂ ଅବଲବଲୋ ୱିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଖିଲାତି ସାଖଲ୍ୟେନ ୟୁତ୍ତା । ସୁଖସମ୍ଭାସାତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ୟେସଞ୍ହି ସୁଖସମ୍ଭାସା ସମ୍ମୋଦନୀୟକଥା ନେଲା ହୋତି କଣ୍ଣସୁଖା, ତେ ସଖିଲାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନାହଂସୁ – ‘‘ସଖିଲା ସୁଖସମ୍ଭାସା’’ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟା ଉପାସକେ ଦିସ୍ୱା ମଧୁରଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କଥେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଖିଲା ସୁଖସମ୍ଭାସା, ନ ୟଥା ଅୟଂ; ଏୱଂ ମନ୍ଦମନ୍ଦା ୱିୟାତି । ମିହିତପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ମିହିତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଏତେସଂ ୱଚନସ୍ସାତି ମିହିତପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, ପଠମଂ ସିତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏହିସ୍ୱାଗତୱାଦିନୋତି ଉପାସକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏହି ସ୍ୱାଗତଂ ତୱା’’ତି ଏୱଂୱାଦିନୋ, ନ ୟଥା ଅୟଂ; ଏୱଂ ସଙ୍କୁଟିତମୁଖତାୟ ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକା ୱିୟ ଏୱଂ ମିହିତପୁବ୍ବଙ୍ଗମାଦିତାୟ ଅଭାକୁଟିକଭାୱଂ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ସରୂପେନପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅଭାକୁଟିକା ଉତ୍ତାନମୁଖା ପୁବ୍ବଭାସିନୋ’’ତି । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱା ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଆକାରାନଂ ଅଭାୱଦସ୍ସନମେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ଅଭାକୁଟିକା’’ତି ଇମିନା ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକାକାରସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ‘‘ଉତ୍ତାନମୁଖା’’ତି ଇମିନା ମନ୍ଦମନ୍ଦାକାରସ୍ସ, ୟେ ହି ଚକ୍ଖୂନି ଉମ୍ମିଲେତ୍ୱା ଆଲୋକନେନ ଉତ୍ତାନମୁଖା ହୋନ୍ତି, ନ ତେ ମନ୍ଦମନ୍ଦା । ପୁବ୍ବଭାସିନୋତି ଇମିନା ଅବଲବଲାକାରସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ୟେ ହି ଆଭାସନକୁସଲତାୟ ‘‘ଅମ୍ମ ତାତା’’ତି ପଠମତରଂ ଆଭାସନ୍ତି, ନ ତେ ଅବଲବଲାତି ।
ଏହି, ଭନ୍ତେ, ଘରଂ ଗମିସ୍ସାମାତି ସୋ କିର ଉପାସକୋ ‘‘ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପିଣ୍ଡୋ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖୂହିୟେୱ ଏତଂ କତଂ, ସକଲମ୍ପି ଗାମଂ ୱିଚରନ୍ତା ନ ଲଚ୍ଛଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦାତୁକାମୋ ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ, ଘରଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ । କିଂ ପନାୟଂ ପୟୁତ୍ତୱାଚା ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହୋ ନାମାୟଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଇଦାନି ଚେପି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୱା ସାୟନ୍ହେ ୱା ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ଭିକ୍ଖୁଂ କୋଚି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ – ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ଚରଥା’’ତି ? ୟେନତ୍ଥେନ ଚରତି, ତଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ନ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେ ନ ଲଦ୍ଧଂ, ‘‘ନ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୟଂ ସୋ ଦେତି, ତଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଦୁଟ୍ଠୋତି ନ ପସାଦାଦୀନଂ ୱିନାସେନ ଦୁଟ୍ଠୋ, ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୋ । ଦାନପଥାନୀତି ଦାନାନିୟେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦାନପଥାନୀତି ଦାନନିବଦ୍ଧାନି ଦାନୱତ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାନୀତି ଦାୟକେହି ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାନି, ନ ତେ ତାନି ଏତରହି ଦେନ୍ତି । ରିଞ୍ଚନ୍ତୀତି ୱିସୁଂ ହୋନ୍ତି ନାନା ହୋନ୍ତି, ପକ୍କମନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ସମ୍ମା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତିଟ୍ଠା ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଏୱମାୱୁସୋତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧସ୍ସ ପସନ୍ନସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ସାସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଏୱରୂପଂ କିର ସାସନଂ କପ୍ପିୟଂ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ‘‘ମମ ୱଚନେନ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦଥା’’ତି ୱା ‘‘ଚେତିୟଂ ପଟିମଂ ବୋଧିଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ୱନ୍ଦଥା’’ତି ୱା ‘‘ଚେତିୟେ ଗନ୍ଧପୂଜଂ କରୋଥ, ପୁପ୍ଫପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପାତେଥ, ଦାନଂ ଦସ୍ସାମ, ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମାତି ୱା ଈଦିସେସୁ ସାସନେସୁ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନ କାତବ୍ବଂ । କପ୍ପିୟସାସନାନି ଏତାନି ନ ଗିହୀନଂ ଗିହିକମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତାନୀତି । କୁତୋ ଚ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆଗଚ୍ଛସୀତି ନିସିନ୍ନୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଆଗଚ୍ଛତି ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଆଗତୋ ହୋତି; ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ନ ଦୋସୋ । ପରିୟୋସାନେ ‘‘ତତୋ ଅହଂ ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ୱଚନେ ଏସେୱ ନୟୋ ।
୪୩୩.ପଠମଂ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା ଭିକ୍ଖୂ ଚୋଦେତବ୍ବାତି ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ୱତ୍ତୁକାମା’’ତି ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁନା ଚ ଆପତ୍ତିୟା ଚ ଚୋଦେତବ୍ବା । ଚୋଦେତ୍ୱା ୟଂ ନ ସରନ୍ତି, ତଂ ସାରେତବ୍ବା । ସଚେ ୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତି, ଆପତ୍ତିମେୱ ୱା ପଟିଜାନନ୍ତି, ନ ୱତ୍ଥୁଂ, ଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତବ୍ବା । ଅଥ ୱତ୍ଥୁମେୱ ପଟିଜାନନ୍ତି, ନାପତ୍ତିଂ; ଏୱମ୍ପି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅୟଂ ନାମ ଆପତ୍ତୀ’’ତି ରୋପେତବ୍ବା ଏୱ । ୟଦି ନେୱ ୱତ୍ଥୁଂ, ନାପତ୍ତିଂ ପଟିଜାନନ୍ତି, ଆପତ୍ତିଂ ନ ରୋପେତବ୍ବା ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ୟଥାପଟିଞ୍ଞାୟ ପନ ଆପତ୍ତିଂ ରୋପେତ୍ୱା; ଏୱଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଏୱଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ୟସ୍ମିଂ ଗାମେ କୁଲଦୂସକକମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱା ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନ ୱସିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତେନ ସାମନ୍ତଗାମେପି ପିଣ୍ଡାୟ ନ ଚରିତବ୍ବଂ । ସାମନ୍ତୱିହାରେପି ୱସନ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ନ ଚରିତବ୍ବଂ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଭନ୍ତେ ନଗରଂ ନାମ ମହନ୍ତଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକମ୍ପି ହୋତୀ’’ତି ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସା ୱୀଥିୟା କୁଲଦୂସକକମ୍ମଂ କତଂ ତତ୍ଥେୱ ୱାରିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ‘‘ୱୀଥିପି ମହତୀ ନଗରପ୍ପମାଣାୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସା ଘରପଟିପାଟିୟା’’ତି ଆହ, ‘‘ଘରପଟିପାଟୀପି ୱୀଥିପ୍ପମାଣାୱ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସତ୍ତ ଘରାନି ୱାରିତାନୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ପନ ସବ୍ବଂ ଥେରସ୍ସ ମନୋରଥମତ୍ତମେୱ । ସଚେପି ୱିହାରୋ ତିୟୋଜନପରମୋ ହୋତି ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପରମଞ୍ଚ ନଗରଂ, ନେୱ ୱିହାରେ ୱସିତୁଂ ଲବ୍ଭତି, ନ ନଗରେ ଚରିତୁନ୍ତି ।
୪୩୫.ତେସଙ୍ଘେନ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତାତି କଥଂ ସଙ୍ଘୋ ତେସଂ କମ୍ମଂ ଅକାସି ? ନ ଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଅକାସି, ଅଥ ଖୋ କୁଲେହି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଭତ୍ତେସୁ କୟିରମାନେସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଥେରା ସମଣପଟିପଦଂ କଥେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ, ଅୟଂ ଅସ୍ସମଣୋ’’ତି ମନୁସ୍ସେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ସୀମଂ ପୱେ ସେତ୍ୱା ଏତେନେୱୁପାୟେନ ସବ୍ବେସଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ ଅକଂସୂତି । ଏୱଂ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମକତସ୍ସ ଚ ଅଟ୍ଠାରସ ୱତ୍ତାନି ପୂରେତ୍ୱା ୟାଚନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତବ୍ବଂ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକମ୍ମେନାପି ଚ ତେନ ୟେସୁ କୁଲେସୁ ପୁବ୍ବେ କୁଲଦୂସକକମ୍ମଂ କତଂ, ତତୋ ପଚ୍ଚୟା ନ ଗହେତବ୍ବା, ଆସୱକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତେନାପି ନ ଗହେତବ୍ବା, ଅକପ୍ପିୟାୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘କସ୍ମା ନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେନ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଏୱଂ କତତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ସଚେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ମୟଂ ତେନ କାରଣେନ ଦେମ ଇଦାନି ସୀଲୱନ୍ତତାୟ ଦେମା’’ତି ଗହେତବ୍ବା । ପକତିୟା ଦାନଟ୍ଠାନେୟେୱ କୁଲଦୂସକକମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି । ତତୋ ପକତିଦାନମେୱ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ନ ସମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେ ପନ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା ଅଟ୍ଠାରସସୁ ୱତ୍ତେସୁ ସମ୍ମା ନ ୱତ୍ତନ୍ତି । ନ ଲୋମଂ ପାତେନ୍ତୀତି ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନତାୟ ନ ପନ୍ନଲୋମା ହୋନ୍ତି । ନ ନେତ୍ଥାରଂ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ନିତ୍ଥରଣମଗ୍ଗଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି। ନ ଭିକ୍ଖୂ ଖମାପେନ୍ତୀତି ‘‘ଦୁକ୍କଟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେହି, ନ ପୁନ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମ, ଖମଥ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଖମାପନଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି କାରକସଙ୍ଘଂ ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ପରିଭାସନ୍ତୀତି ଭୟଂ ନେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଛନ୍ଦଗାମିତା…ପେ॰… ଭୟଗାମିତା ପାପେନ୍ତୀତି ଏତେ ଛନ୍ଦଗାମିନୋ ଚ…ପେ॰… ଭୟଗାମିନୋ ଚାତି ଏୱଂ ଛନ୍ଦଗାମିତାୟପି…ପେ॰… ଭୟଗାମିତାୟପି ପାପେନ୍ତି, ୟୋଜେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍କମନ୍ତୀତି ତେସଂ ପରିୱାରେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସମଣସତେସୁ ଏକଚ୍ଚେ ଦିସା ପକ୍କମନ୍ତି । ୱିବ୍ଭମନ୍ତୀତି ଏକଚ୍ଚେ ଗିହୀ ହୋନ୍ତି । କଥଞ୍ହି ନାମ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା ଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପମୋକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ‘‘ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
୪୩୬-୭.ଗାମଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ନଗରମ୍ପି ଗାମଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତଂ । ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଗାମୋପି ନିଗମୋପି ନଗରମ୍ପି ଗାମୋ ଚେୱ ନିଗମୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅପାକାରପରିକ୍ଖେପୋ ସଆପଣୋ ନିଗମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କୁଲାନି ଦୂସେତୀତି କୁଲଦୂସକୋ। ଦୂସେନ୍ତୋ ଚ ନ ଅସୁଚିକଦ୍ଦମାଦୀହି ଦୂସେତି, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ତେସଂ ପସାଦଂ ୱିନାସେତି । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପୁପ୍ଫେନ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ହରିତ୍ୱା ୱା ହରାପେତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ୱା ସୟଂ ୱା ଉପଗତାନଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପୁପ୍ଫଂ କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଦେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ପରସନ୍ତକଂ ଦେତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଦେତି, ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସଙ୍ଘିକେପି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟାମିତଂ ଇସ୍ସରୱତାୟ ଦଦତୋ ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ।
ପୁପ୍ଫଂ ନାମ କସ୍ସ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, କସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ମାତାପିତୂନ୍ନଂ ତାୱ ହରିତ୍ୱାପି ହରାପେତ୍ୱାପି ପକ୍କୋସିତ୍ୱାପି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱାପି ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସେସଞାତକାନଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱାୱ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱତ୍ଥୁପୂଜନତ୍ଥାୟ, ମଣ୍ଡନତ୍ଥାୟ ପନ ସିୱଲିଙ୍ଗାଦିପୂଜନତ୍ଥାୟ ୱା କସ୍ସଚିପି ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ହରାପେନ୍ତେନ ଞାତିସାମଣେରେହେୱ ହରାପେତବ୍ବଂ । ଇତରେ ପନ ୟଦି ସୟମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ସମ୍ମତେନ ପୁପ୍ଫଭାଜକେନ ଭାଜନକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ସାମଣେରାନଂ ଉପଡ୍ଢଭାଗଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ସମ୍ପତ୍ତଗିହୀନଂ ଉପଡ୍ଢଭାଗଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ‘‘ଚୂଳକଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମତେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ।
ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ସଗାରୱା ସାମଣେରା ବହୂନି ପୁପ୍ଫାନି ଆହରିତ୍ୱା ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି, ଥେରା ପାତୋୱ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀନଂ ଉପାସକାନଂ ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଦଂ ଗଣ୍ହ, ତ୍ୱଂ ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଦେନ୍ତି, ପୁପ୍ଫଦାନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ‘‘ଚେତିୟଂ ପୂଜେସ୍ସାମା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ପୂଜଂ କରୋନ୍ତାପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଚେତିୟପୂଜନତ୍ଥାୟ ଦେନ୍ତି, ଏତମ୍ପି ପୁପ୍ଫଦାନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଉପାସକେ ଅକ୍କପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱିହାରେ କଣିକାରପୁପ୍ଫାଦୀନି ଅତ୍ଥି, ଉପାସକା ତାନି ଗହେତ୍ୱା ପୂଜେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଭିକ୍ଖୂ ପୁପ୍ଫପୂଜଂ କତ୍ୱା ଦିୱାତରଂ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠେ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତିଦିୱା ପୱିଟ୍ଠତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ୱିହାରେ ବହୂନି ପୁପ୍ଫାନି ପୂଜଂ ଅକରିମ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ବହୂନି କିର ୱିହାରେ ପୁପ୍ଫାନୀ’’ତି ପୁନଦିୱସେ ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫପୂଜଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି, ଦାନଞ୍ଚ ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅସୁକଦିୱସଂ ନାମ ପୂଜେସ୍ସାମା’’ତି ପୁପ୍ଫୱାରଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଅନୁଞ୍ଞାତଦିୱସେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସାମଣେରେହି ଚ ପଗେୱ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ଠପିତାନି ହୋନ୍ତି, ତେ ରୁକ୍ଖେସୁ ପୁପ୍ଫାନି ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘କୁହିଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁପ୍ଫାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସାମଣେରେହି ଓଚିନିତ୍ୱା ଠପିତାନି ତୁମ୍ହେ ପନ ପୂଜେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛଥ, ସଙ୍ଘୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦିୱସଂ ପୂଜେସ୍ସତୀତି । ତେ ପୂଜେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ‘‘ଥେରା ସାମଣେରେହି ଦାପେତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ସଚେ ସୟମେୱ ତାନି ପୁପ୍ଫାନି ତେସଂ ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଥେରେହି ପନ ‘ସାମଣେରେହି ଓଚିନିତ୍ୱା ଠପିତାନୀ’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ପୁପ୍ଫୱାରଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଅନୋଚିତେସୁ ପୁପ୍ଫେସୁ ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀନି ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାମଣେରେ ‘‘ଓଚିନିତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଞାତକସାମଣେରାନଂୟେୱ ଓଚିନିତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞାତକେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖସାଖାୟ ଠପେନ୍ତି, ନ ଓରୋହିତ୍ୱା ପଲାୟିତବ୍ବଂ, ଓଚିନିତ୍ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ କୋଚି ଧମ୍ମକଥିକୋ ‘‘ବହୂନି ଉପାସକା ୱିହାରେ ପୁପ୍ଫାନି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀନି ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସେୱ ନ କପ୍ପତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଞ୍ଚ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଏତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଫଲମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମାତାପିତୂନଂଞ୍ଚ ସେସଞାତକାନଞ୍ଚ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ପନ ଦେନ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ପରସନ୍ତକେ ସଙ୍ଘିକେ ସେନାସନତ୍ଥାୟ ନିୟାମିତେ ଚ ଦୁକ୍କଟାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂୟେୱ ଗିଲାନମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ସମ୍ପତ୍ତଇସ୍ସରାନଂ ୱା ଖୀଣପରିବ୍ବୟାନଂ ୱା ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଫଲଦାନଂ ନ ହୋତି । ଫଲଭାଜକେନାପି ସମ୍ମତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଫଲଭାଜନକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଡ୍ଢଭାଗଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅସମ୍ମତେନ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘାରାମେପି ଫଲପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ରୁକ୍ଖପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା କତିକା କାତବ୍ବା । ତତୋ ଗିଲାନମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ଫଲଂ ୟାଚନ୍ତାନଂ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଫଲାନି ଦାତବ୍ବାନି । ରୁକ୍ଖା ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବା ‘‘ଇତୋ ଗହେତୁଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ‘‘ଇଘ ଫଲାନି ସୁନ୍ଦରାନି, ଇତୋ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଏୱଂ ପନ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ଚୁଣ୍ଣେନାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ସିରୀସଚୁଣ୍ଣଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କସାୱଂ ୟଂକିଞ୍ଚି କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଦେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ପରସନ୍ତକାଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଇଧ ସଙ୍ଘସ୍ସ ରକ୍ଖିତଗୋପିତାପି ରୁକ୍ଖଚ୍ଛଲ୍ଲି ଗରୁଭଣ୍ଡମେୱ । ମତ୍ତିକଦନ୍ତକଟ୍ଠୱେଳୂସୁପି ଗରୁଭଣ୍ଡୂପଗଂ ଞତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଣ୍ଣଦାନଂ ପନ ଏତ୍ଥ ନ ଆଗତଂ, ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରତୋପି ଗରୁଭଣ୍ଡୱିନିଚ୍ଛୟେ ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ୱେଜ୍ଜିକାୟ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମୱିଧି ତତିୟପାରାଜିକୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଜଙ୍ଘପେସନିକେନାତି ଏତ୍ଥ ଜଙ୍ଘପେସନିୟନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଦୂତେୟ୍ୟସାସନହରଣକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନ କାତବ୍ବଂ । ଗିହୀନଞ୍ହି ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ତଂ କମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଅଜ୍ଝୋହାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଠମଂ ସାସନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ‘‘ଅୟଂ ଦାନି ସୋ ଗାମୋ ହନ୍ଦ ତଂ ସାସନଂ ଆରୋଚେମୀ’’ତି ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି ପଦେ ପଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ସାସନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ସାସନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଗତେନ ପନ ‘‘ଭନ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ କା ପୱତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନେନ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପନ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରସ୍ସ ଚ ସାସନଂ ହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଗିହୀନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କପ୍ପିୟସାସନଂ । ଇଦଞ୍ହି ଜଙ୍ଘପେସନିୟକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଇମେହି ପନ ଅଟ୍ଠହି କୁଲଦୂସକକମ୍ମେହି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସହଧମ୍ମିକାନଂ ନ କପ୍ପନ୍ତି, ଅଭୂତାରୋଚନରୂପିୟସଂୱୋହାରେହି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି ।
ପାପା ସମାଚାରା ଅସ୍ସାତି ପାପସମାଚାରୋ। ତେ ପନ ୟସ୍ମା ମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନାଦୟୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା ‘‘ମାଲାୱଚ୍ଛଂ ରୋପେନ୍ତିପୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିରୋକ୍ଖାତି ପରମ୍ମୁଖା । କୁଲାନି ଚ ତେନ ଦୁଟ୍ଠାନୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘କୁଲାନୀ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତମେତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ହି ମନୁସ୍ସା ତେନ ଦୁଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପୁବ୍ବେ ସଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଛନ୍ଦଗାମିନୋତି ଛନ୍ଦେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଛନ୍ଦଗାମିନୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ସମନୁଭାସିତବ୍ବୋ ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟାତି ଏତ୍ଥ କୁଲଦୂସକକମ୍ମେନ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ୟଂ ପନ ସୋ ସଙ୍ଘଂ ପରିଭୱିତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦଗାମିନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ ସମନୁଭାସନକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ପଠମସଙ୍ଘଭେଦସଦିସାନେୱାତି ।
କୁଲଦୂସକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନୱଣ୍ଣନା
୪୪୨.ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ଖୋ…ପେ॰… ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀତି ଏତ୍ଥ ପଠମଂ ଆପତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ପଠମାପତ୍ତିକା, ପଠମଂ ୱୀତିକ୍କମକ୍ଖଣେୟେୱ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରେ ପନ ୟଥା ତତିୟେ ଚତୁତ୍ଥେ ଚ ଦିୱସେ ହୋତୀତି ଜରୋ ‘‘ତତିୟକୋ ଚତୁତ୍ଥକୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି; ଏୱଂ ୟାୱତତିୟେ ସମନୁଭାସନକମ୍ମେ ହୋନ୍ତୀତି ୟାୱତତିୟକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୟାୱତୀହଂ ଜାନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୀତି ୟତ୍ତକାନି ଅହାନି ଜାନନ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ‘‘ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ନାରୋଚେତି । ତାୱତୀହନ୍ତି ତତ୍ତକାନି ଅହାନି । ଅକାମା ପରିୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ନ କାମେନ, ନ ୱସେନ, ଅଥ ଖୋ ଅକାମେନ ଅୱସେନ ପରିୱାସଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ଉତ୍ତରି ଛାରତ୍ତନ୍ତି ପରିୱାସତୋ ଉତ୍ତରି ଛ ରତ୍ତିୟୋ । ଭିକ୍ଖୁମାନତ୍ତାୟାତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ମାନନଭାୱାୟ, ଆରାଧନତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୀସତିସଙ୍ଘୋ ଗଣୋ ଅସ୍ସାତି ୱୀସତିଗଣୋ। ତତ୍ରାତି ୟତ୍ର ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୀସତିଗଣୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅତ୍ଥି ତତ୍ର । ଅବ୍ଭେତବ୍ବୋତି ଅଭିଏତବ୍ବୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅବ୍ଭାନକମ୍ମୱସେନ ଓସାରେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୱ୍ହାତବ୍ବୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଅନବ୍ଭିତୋତି ନ ଅବ୍ଭିତୋ, ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୋ, ଅକତବ୍ଭାନକମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନୱ୍ହାତୋତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସାମୀଚୀତି ଅନୁଧମ୍ମତା, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅନୁଗତା ଓୱାଦାନୁସାସନୀ, ସାମୀଚି ଧମ୍ମତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ତେରସକୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଅନିୟତକଣ୍ଡଂ
୧. ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୪୩.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ କାଲୟୁତ୍ତଂ ସମୁଲ୍ଲପନ୍ତୋତି କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଦା ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସମୀପେନ ଗଚ୍ଛତି ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ୱା ତଦା ତଦନୁରୂପଂ ‘‘କଚ୍ଚି ନ ଉକ୍କଣ୍ଠସି, ନ କିଲମସି, ନ ଛାତାସୀ’’ତିଆଦିକଂ ଗେହସ୍ସିତଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ । କାଲୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଭଣନ୍ତୋତି କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟଦା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସମୀପେନ ଗଚ୍ଛତି ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ୱା ତଦା ତଦନୁରୂପଂ ‘‘ଉପୋସଥଂ କରେୟ୍ୟାସି, ସଲାକଭତ୍ତଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତିଆଦିକଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ।
ବହୂ ଧୀତରୋ ଚ ପୁତ୍ତା ଚ ଅସ୍ସାତି ବହୁପୁତ୍ତା। ତସ୍ସା କିର ଦସ ପୁତ୍ତା ଦସ ଧୀତରୋ ଅହେସୁଂ, ବହୂ ନତ୍ତାରୋ ଅସ୍ସାତି ବହୁନତ୍ତା। ୟଥେୱ ହି ତସ୍ସା ଏୱମସ୍ସା ପୁତ୍ତଧୀତାନମ୍ପି ୱୀସତି ୱୀସତି ଦାରକା ଅହେସୁଂ, ଇତି ସା ୱୀସୁତ୍ତରଚତୁସତପୁତ୍ତନତ୍ତପରିୱାରା ଅହୋସି । ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତାତି ଉତ୍ତମମଙ୍ଗଲସମ୍ମତା । ୟଞ୍ଞେସୂତି ଦାନପ୍ପଦାନେସୁ । ଛଣେସୂତି ଆୱାହୱିୱାହମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ଅନ୍ତରୁସ୍ସୱେସୁ । ଉସ୍ସୱେସୂତି ଆସାଳ୍ହୀପୱାରଣନକ୍ଖତ୍ତାଦୀସୁ ମହୁସ୍ସୱେସୁ । ପଠମଂ ଭୋଜେନ୍ତୀତି ‘‘ଇମେପି ଦାରକା ତୟା ସମାନାୟୁକା ନିରୋଗା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଆୟାଚନ୍ତା ପଠମଂୟେୱ ଭୋଜେନ୍ତି, ୟେପି ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ପସନ୍ନା, ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଭୋଜେତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ସବ୍ବପଠମଂ ତଂୟେୱ ଭୋଜେନ୍ତି । ନାଦିୟୀତି ତସ୍ସା ୱଚନଂ ନ ଆଦିୟି, ନ ଗଣ୍ହି, ନ ୱା ଆଦରମକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୪୪-୫.ଅଲଂକମ୍ମନିୟେତି କମ୍ମକ୍ଖମଂ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗନ୍ତି କମ୍ମନିୟଂ, ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଭାୱାୟାତି ଅଲଂକମ୍ମନିୟଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ, ୟତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ କରୋନ୍ତା ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ତାଦିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସକ୍କା ହୋତି ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିତୁ’’ନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ସକ୍କା ହୋତି ପଟିସେୱିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିସଜ୍ଜଂକପ୍ପେୟ୍ୟାତି ନିସଜ୍ଜଂ କରେୟ୍ୟ, ନିସୀଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ନିସୀଦିତ୍ୱାୱ ନିପଜ୍ଜତି, ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଉଭୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉପନିସିନ୍ନୋତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ । ଏୱଂ ଉପନିପନ୍ନୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୁ ନିସିନ୍ନେତି ଭିକ୍ଖୁମ୍ହି ନିସିନ୍ନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୋ ୱା ନିସିନ୍ନାତି ଦ୍ୱେପି ଅପଚ୍ଛା ଅପୁରିମଂ ନିସିନ୍ନା । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପାଳିୟଂ ‘‘ସୋତସ୍ସ ରହୋ’’ତି ଆଗତଂ, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ରହେନେୱ ପନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଚେପି ହି ପିହିତକୱାଟସ୍ସ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ହୋତି, ନେୱ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି । ଅପିହିତକୱାଟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରେ ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେପି ଓକାସେ ନିସିନ୍ନୋ, ସଚେ ସଚକ୍ଖୁକୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି । ସମୀପେ ଠିତୋପି ଅନ୍ଧୋ ନ କରୋତି, ଚକ୍ଖୁମାପି ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ନ କରୋତି । ଇତ୍ଥୀନଂ ପନ ସତମ୍ପି ଅନାପତ୍ତିଂ ନ କରୋତିୟେୱ ।
ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସାତି ସଦ୍ଧାତବ୍ବୱଚନା । ସା ପନ ୟସ୍ମା ଅରିୟସାୱିକାୱ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଆଗତଫଲା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆଗତଂ ଫଲଂ ଅସ୍ସାତି ଆଗତଫଲା ପଟିଲଦ୍ଧସୋତାପତ୍ତିଫଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସମେତାୱିନୀତି ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚା । ୱିଞ୍ଞାତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସାସନଂ ଏତାୟାତି ୱିଞ୍ଞାତସାସନା । ନିସଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଜାନମାନୋତି କିଞ୍ଚାପି ଏୱରୂପା ଉପାସିକା ଦିସ୍ୱା ୱଦତି, ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନମାନୋୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ କାରେତବ୍ବୋ, ନ ଅପ୍ପଟିଜାନମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟେନ ୱା ସା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱଚସା ଉପାସିକା ୱଦେୟ୍ୟ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋତି ନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଆକାରେସୁ ୟେନ ୱା ଆକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ମେଥୁନଧମ୍ମାଦୀନି ଆରୋପେତ୍ୱା ସା ଉପାସିକା ୱଦେୟ୍ୟ, ପଟିଜାନମାନୋୱ ତେନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କାରେତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପାୟପି ଉପାସିକାୟ ୱଚନମତ୍ତେନ ନ କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ତଥାପି ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥାପି ହୋତି ।
ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉଦାହରନ୍ତି – ମଲ୍ଲାରାମୱିହାରେ କିର ଏକୋ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋ ଏକଦିୱସଂ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗେହେ ନିସୀଦି, ଉପାସିକାପି ସୟନପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା ହୋତି । ଅଥେକୋ ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଥେରୋ ଉପାସିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଓଲୋକେସି । ଥେରୋପି ‘‘ଅୟଂ ମୟି ଅସୁଦ୍ଧଲଦ୍ଧିକୋ ଜାତୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱ ନିସୀଦି । ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଥେରଂ ଚୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉକ୍କାସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକଂ ନିସ୍ସାୟ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ମଞ୍ଚଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଥେରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେସି, ଅଥ ଆକାସେ ନିସିନ୍ନଂ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ମହିଦ୍ଧିକା ନାମ ତୁମ୍ହେ ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ୱଦାପେଥ ଏୱା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ଅନ୍ତରଘରସ୍ସେୱେସୋ ଆୱୁସୋ ଦୋସୋ, ଅହଂ ପନ ତଂ ସଦ୍ଧାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏୱମକାସିଂ, ରକ୍ଖେୟ୍ୟାସି ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଓତରୀତି ।
୪୪୬. ଇତୋ ପରଂ ସା ଚେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାତିଆଦି ସବ୍ବଂ ପଟିଞ୍ଞାୟ କାରଣାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ମାତୁଗାମସ୍ସ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋତି ମାତୁଗାମସ୍ସ ମଗ୍ଗେ ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସଜ୍ଜାୟ କାରେତବ୍ବୋତି ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ମେଥୁନଧମ୍ମପଟିସେୱନଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମପାରାଜିକାପତ୍ତିୟା ଅକାରେତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜାମତ୍ତେନ ୟଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ତାୟ କାରେତବ୍ବୋ, ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବଚତୁକ୍କେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୫୧. ସିକ୍ଖାପଦପରିୟୋସାନେ ପନ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଗମନଂ ପଟିଜାନାତୀତିଆଦୀସୁ ଗମନଂ ପଟିଜାନାତୀତି ‘‘ରହୋନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦତ୍ଥଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଏୱଂ ଗମନଂ ପଟିଜାନାତି, ନିସଜ୍ଜନ୍ତି ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦେନେୱ ନିସଜ୍ଜଂ ପଟିଜାନାତି । ଆପତ୍ତିନ୍ତି ତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପତ୍ତିଂ । ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋତି ତୀସୁ ୟଂ ପଟିଜାନାତି, ତାୟ କାରେତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଚତୁକ୍କେ ଉତ୍ତାନାଧିପ୍ପାୟମେୱ । ଦୁତିୟଚତୁକ୍କେ ପନ ଗମନଂ ନ ପଟିଜାନାତୀତି ରହୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୱସେନ ନ ପଟିଜାନାତି, ‘‘ସଲାକଭତ୍ତାଦିନା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଗତୋମ୍ହି, ସା ପନ ମୟ୍ହଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଆଗତା’’ତି ୱଦତି । ସେସମେତ୍ଥାପି ଉତ୍ତାନାଧିପ୍ପାୟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ରହୋ ନିସଜ୍ଜସ୍ସାଦୋତି ମେଥୁନଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତକିଲେସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନସ୍ସାଦେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅକ୍ଖିଂ ଅଞ୍ଜେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ନିୱାସନଂ ନିୱାସେତି, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧତି, ଚୀୱରଂ ପାରୁପତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗଚ୍ଛତି, ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଦୁକ୍କଟମେୱ । ମାତୁଗାମେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନମତ୍ତେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ସା ଇତ୍ଥୀ କେନଚି କରଣୀୟେନ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦତି, ନିସଜ୍ଜାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଗତୋ, ସା ନ ଦିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଅସ୍ସାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଗମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତା ଆପତ୍ତିୟେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ସମ୍ବହୁଲା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମାତୁଗାମଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ସଚେ ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସୀଦନ୍ତି, ନିସଜ୍ଜାଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟାନି । ଅନିୟମେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧିଂ ରହସ୍ସାଦଂ କପ୍ପେସ୍ସାମୀତି ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ଆଗତାଗତାନଂ ୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିସଜ୍ଜାୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆପତ୍ତିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ସଚେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାୟ ଇତ୍ଥିୟା ରହସ୍ସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅନାପତ୍ତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମପାରାଜିକସଦିସାନେୱାତି ।
ପଠମଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୫୨.ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ‘‘ୟଂ ଏକୋ ଏକାୟ ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଆସନେ ଅଲଂକମ୍ମନିୟେ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ତଂ ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେତୁଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ‘‘ଏକସ୍ସ ଏକାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, କସ୍ମା ? ‘‘ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୫୩.ନ ହେୱ ଖୋ ପନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟମ୍ପି ବହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋ ୱିୱଟଂ ପରିୱେଣଙ୍ଗଣାଦି, ତମ୍ପି ଅନ୍ତୋଗଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱରୂପଞ୍ହି ଠାନଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେୟେୱ ଗହିତନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଇତ୍ଥୀପି ପୁରିସୋପି ୟୋ କୋଚି ୱିଞ୍ଞୂ ଅନନ୍ଧୋ ଅବଧିରୋ ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ଠିତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅନାପତ୍ତିଂ କରୋତି । ବଧିରୋ ପନ ଚକ୍ଖୁମାପି ଅନ୍ଧୋ ୱା ଅବଧିରୋପି ନ କରୋତି । ପାରାଜିକାପତ୍ତିଞ୍ଚ ପରିହାପେତ୍ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱାଚାପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଉମ୍ମତ୍ତକଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅନାପତ୍ତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂସିକ୍ଖାପଦଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି । କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନାହି ଦ୍ୱିୱେଦନଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଦୁତିୟଅନିୟତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ଅନିୟତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟକଣ୍ଡଂ
୧. ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ
୧. ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
ତିଂସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟା ଧମ୍ମା, ୟେ ୱୁତ୍ତା ସମିତାୱିନା ।
ତେସଂ ଦାନି କରିସ୍ସାମି, ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ ॥
୪୫୯. ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ଗୋତମକେ ଚେତିୟେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ତିଚୀୱରଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ତିଚୀୱରନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ସଙ୍ଘାଟୀତି ଇଦଂ ଚୀୱରତ୍ତୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ପନେତଂ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ୟଦା ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ୟେନ ଚ କାରଣେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ଜୀୱକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ମହାୱ॰ ୩୨୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତମେୱ । ଅଞ୍ଞେନେୱ ତିଚୀୱରେନ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୀତି ୟେନ ୱିହାରେ ଅଚ୍ଛନ୍ତି ନ୍ହାନଞ୍ଚ ଓତରନ୍ତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ, ଏୱଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ନୱ ଚୀୱରାନି ଧାରେନ୍ତି ।
୪୬୦.ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀତି ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଦ୍ୱାରଂ ଦଦମାନଂ ପଟିଲାଭୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ନୋ ନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ।
ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ ହୋତୀତି ଆୟସ୍ମା କିର ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଏୱରୂପୋ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥୀତି ଗୁଣବହୁମାନେନ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଅତିମମାୟତି । ସୋ ସଦାପି ମନାପଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା ଥେରସ୍ସେୱ ଦେତି, ପୁରେଭତ୍ତେ ପଣୀତଂ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱାପି ଥେରସ୍ସେୱ ଦେତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଲଭିତ୍ୱାପି ଥେରସ୍ସେୱ ଦେତି, ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେହି ଦାରକେ ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱାପି ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଅନୁସାୱନକମ୍ମଂ କରୋତି । ଆୟସ୍ମାପି ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘ପିତୁ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନାମ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଭାରୋ, ତଂ ମୟା ଭଗୱତୋ କତ୍ତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ ଆନନ୍ଦୋ କରୋତି, ଅହଂ ଆନନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ୱିହରିତୁଂ ଲଭାମୀ’’ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅତିୱିୟ ମମାୟତି, ସୋପି ମନାପଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ଦେତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ। ଏୱଂ ଗୁଣବହୁମାନେନ ମମାୟନ୍ତୋ ତଦା ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ତଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନୱମଂ ୱା ଭଗୱା ଦିୱସଂ ଦସମଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଚେ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘କଥଂ ଥେରୋ ଜାନାତୀ’’ତି ? ବହୂହି କାରଣେହି ଜାନାତି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ କିର ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମନ୍ତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ପକ୍କମତି ‘‘ଅହଂ ଏତ୍ତକେନ ନାମ କାଲେନ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ମା ପମଜ୍ଜୀ’’ତି । ସଚେ ସମ୍ମୁଖା ନ ଆପୁଚ୍ଛତି, ଭିକ୍ଖୂ ପେସେତ୍ୱାପି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ୱସତି, ୟେ ପଠମତରଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ଏୱଂ ପହିଣତି ‘‘ମମ ୱଚନେନ ଭଗୱତୋ ଚ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦଥ, ଆନନ୍ଦସ୍ସ ଚ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱତ୍ୱା ମଂ ‘ଅସୁକଦିୱସେ ନାମ ଆଗମିସ୍ସତୀ’ତି ୱଦଥା’’ତି ସଦା ଚ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦିୱସେୟେୱ ଏତି । ଅପିଚାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅନୁମାନେନପି ଜାନାତି ‘‘ଏତ୍ତକେ ଦିୱସେ ଭଗୱତା ୱିୟୋଗଂ ସହନ୍ତୋ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ୱସି, ଇତୋ ଦାନି ପଟ୍ଠାୟ ଅସୁକଂ ନାମ ଦିୱସଂ ନ ଅତିକ୍କମିସ୍ସତି ଅଦ୍ଧା ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ୟେସଂ ୟେସଞ୍ହି ପଞ୍ଞା ମହତୀ ତେସଂ ତେସଂ ଭଗୱତି ପେମଞ୍ଚ ଗାରୱୋ ଚ ମହା ହୋତୀତି ଇମିନା ନୟେନାପି ଜାନାତି । ଏୱଂ ବହୂହି କାରଣେହି ଜାନାତି । ତେନାହ – ‘‘ନୱମଂ ୱା ଭଗୱା ଦିୱସଂ ଦସମଂ ୱା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, ନ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ; ତସ୍ମା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଧାରେତୁ’’ନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଥେରେନ ଅଦ୍ଧମାସୋ ୱା ମାସୋ ୱା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଅଭୱିସ୍ସ, ସୋପି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅସ୍ସ ।
୪୬୨-୩.ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିନ୍ତି ୟେନ କେନଚି ନିଟ୍ଠାନେନ ନିଟ୍ଠିତେ ଚୀୱରସ୍ମିଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ଚୀୱରଂ କରଣେନପି ନିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ନସ୍ସନାଦୀହିପି ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରଂ କତଂ ୱା ହୋତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କତନ୍ତି ସୂଚିକମ୍ମପରିୟୋସାନେନ କତଂ, ସୂଚିକମ୍ମପରିୟୋସାନଂ ନାମ ୟଂକିଞ୍ଚି ସୂଚିୟା କତ୍ତବ୍ବଂ ପାସପଟ୍ଟଗଣ୍ଠିକପଟ୍ଟପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ସୂଚିୟା ପଟିସାମନଂ । ନଟ୍ଠନ୍ତି ଚୋରାଦୀହି ହଟଂ, ଏତମ୍ପି ହି କରଣପଲିବୋଧସ୍ସ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିନଟ୍ଠନ୍ତି ଉପଚିକାଦୀହି ଖାୟିତଂ । ଦଡ୍ଢନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ । ଚୀୱରାସା ୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନାତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କୁଲେ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟା ଚୀୱରାସା ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି, ସା ୱା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା, ଏତେସମ୍ପି ହି କରଣପଲିବୋଧସ୍ସେୱ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ନିଟ୍ଠିତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ କଥିନେତି କଥିନେ ଚ ଉବ୍ଭତସ୍ମିଂ । ଏତେନ ଦୁତିୟସ୍ସ ପଲିବୋଧସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତଂ ପନ କଥିନଂ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠସୁ ୱା ମାତିକାସୁ ଏକାୟ ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରେନ ୱା ଉଦ୍ଧରୀୟତି, ତେନସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ମାତିକାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଟ୍ଠିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତିକା କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରାୟ – ପକ୍କମନନ୍ତିକା, ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକା, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନନ୍ତିକା, ନାସନନ୍ତିକା, ସୱନନ୍ତିକା, ଆସାୱଚ୍ଛେଦିକା, ସୀମାତିକ୍କନ୍ତିକା, ସହୁବ୍ଭାରା’’ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ମାତିକାୟୋ କଥିନକ୍ଖନ୍ଧକେ ଆଗତା । ଅନ୍ତରୁବ୍ଭାରୋପି ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ; ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ସଙ୍ଘୋ କଥିନଂ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ଏସା ଞତ୍ତି । ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ; ସଙ୍ଘୋ କଥିନଂ ଉଦ୍ଧରତି, ୟସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଖମତି, କଥିନସ୍ସ ଉବ୍ଭାରୋ, ସୋ ତୁଣ୍ହସ୍ସ; ୟସ୍ସ ନକ୍ଖମତି, ସୋ ଭାସେୟ୍ୟ । ଉବ୍ଭତଂ ସଙ୍ଘେନ କଥିନଂ, ଖମତି ସଙ୍ଘସ୍ସ, ତସ୍ମା ତୁଣ୍ହୀ, ଏୱମେତଂ ଧାରୟାମୀ’’ତି (ପାଚି॰ ୯୨୬) ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନୀୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଇଧ ପନ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପାଳି ଆହରିତବ୍ବା ହୋତି, ଅତ୍ଥୋପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତୋପି ଚ ନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଅଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତତ୍ତାୟ ।
ଦସାହପରମନ୍ତି ଦସ ଅହାନି ପରମୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦସାହପରମୋ, ତଂ ଦସାହପରମଂ କାଲଂ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସାହପରମତା ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଦସାହପରମ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟା ଦସାହପରମତା ଦସାହପରମଭାୱୋ, ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋ କାଲୋ ୟାୱ ନାତିକ୍କମତି ତାୱ ଧାରେତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅଧିଟ୍ଠିତୱିକପ୍ପିତେସୁ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଅତିରେକଂ ଚୀୱରନ୍ତି ଅତିରେକଚୀୱରଂ। ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଅୱିକପ୍ପିତ’’ନ୍ତି ।
ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଖୋମଂ, କପ୍ପାସିକଂ, କୋସେୟ୍ୟଂ, କମ୍ବଲଂ, ସାଣଂ, ଭଙ୍ଗନ୍ତି ଇମେସଂ ଛନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଏତେନ ଚୀୱରସ୍ସ ଜାତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସ ପମାଣଂ ଦୀଘତୋ ଦ୍ୱେ ୱିଦତ୍ଥିୟୋ, ତିରିୟଂ ୱିଦତ୍ଥି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆୟାମେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଂ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୱିତ୍ଥତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଚୀୱରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ।
ତଂଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଜାତିପ୍ପମାଣଂ ଚୀୱରଂ ଦସାହପରମଂ କାଲଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ୟଥା ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନ ହୋତି ତଥା ଅକୁବ୍ବତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ତଞ୍ଚ ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ଚସ୍ସ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେ କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ୱିନୟକମ୍ମସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମିଚ୍ଚେୱ । କିନ୍ତଂ ? ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ସନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱିନୟକମ୍ମଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ପଠମଂ ତାୱ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀ’’ତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ୟସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟଥା ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ଦିୱସଂ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତସ୍ସ ୟୋ ଅରୁଣୋ, ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନଦିୱସନିସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ଚୀୱରୁପ୍ପାଦଦିୱସଏନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚେପି ବହୂନି ଏକଜ୍ଝଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱା ୱେଠେତ୍ୱା ୱା ଠପିତାନି ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ଅବଦ୍ଧାୱେଠିତେସୁ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ ।
ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାଆପତ୍ତି ଦେସେତବ୍ବାତି କଥଂ ଦେସେତବ୍ବା ? ୟଥା ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତଂ, କଥଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ – ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ପଟିଦେସେମୀ’’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯) । ଇଧ ପନ ସଚେ ଏକଂ ଚୀୱରଂ ହୋତି ‘‘ଏକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦ୍ୱେ, ‘‘ଦ୍ୱେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହୂନି ‘‘ସମ୍ବହୁଲାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ସଚେ ଏକଂ ୟଥାପାଳିମେୱ ‘‘ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂନି ୱା, ‘‘ଇମାନି ମେ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରାନି ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି, ଇମାନାହଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପାଳିଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞଥାପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
ବ୍ୟତ୍ତେନଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବାତି ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ସଙ୍ଘୋ ଞାପେତବ୍ବୋ –
‘ସୁଣାତୁ ମେ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିଂ ସରତି ୱିୱରତି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି ଦେସେତି, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ।
ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ପସ୍ସସୀ’ତି ? ‘ଆମ, ପସ୍ସାମୀ’ତି । ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯) । ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ସମ୍ବହୁଲାସୁ ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱଚନଭେଦୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
ଚୀୱରଦାନେପି ‘‘ସଙ୍ଘୋ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’’ତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱଚନଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗଣସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଆପତ୍ତିଦେସନାପଟିଗ୍ଗହଣେସୁ ପନେତ୍ଥ ଅୟଂ ପାଳି – ‘‘ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସୁ ୱଚନୀୟା – ‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ତଂ ପଟିଦେସେମୀ’ତି । ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଞାପେତବ୍ବା –
‘ସୁଣନ୍ତୁ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତା, ଅୟଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିଂ ସରତି ୱିୱରତି ଉତ୍ତାନିଂ କରୋତି ଦେସେତି । ୟଦାୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ।
ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ପସ୍ସସୀ’ତି ? ‘ଆମ, ପସ୍ସାମୀ’ତି । ‘ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’ତି ।
ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱମସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ – ‘ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ତଂ ପଟିଦେସେମୀ’ତି । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ପସ୍ସସୀ’ତି, ଆମ ପସ୍ସାମୀତି ଆୟତିଂ ସଂୱରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୩୯) । ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ଆପତ୍ତିୟା ନାମଗ୍ଗହଣଂ ୱଚନଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଥା ଚ ଗଣସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନେପି ପାଳି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦି ହି ୱିସେସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥେୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାତବ୍ବୋ । ବ୍ୟତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିବଲେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଞାପେତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ‘‘ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ କାତୁଂ, ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାତବ୍ବୋ । ଥେରେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୬୮) ନୟେନ ୱିସୁଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧାପି ୱିସୁଂ ପାଳିଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ୟସ୍ମା ପନ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅୱତ୍ୱା ଗତୋତି, ଗଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତା ପାଳିୟେୱେତ୍ଥ ପାଳି ।
ଆପତ୍ତିପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ, ୟଥା ଗଣସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆପତ୍ତିୟା ଦେସିୟମାନାୟ ଆପତ୍ତିପଟିଗ୍ଗାହକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଞତ୍ତିଂ ଠପେତି, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ୟଥା ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଆପତ୍ତି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ଦ୍ୱିନ୍ନଞ୍ହି ଞତ୍ତିଟ୍ଠପନା ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଦି ସିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିଉପୋସଥଂ ୱିସୁଂ ନ ୱଦେୟ୍ୟ ।
ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଦାନେପି ୟଥା ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏକୋ ୱଦତି, ଏୱଂ ‘‘ଇମଂ ମୟଂ ଚୀୱରଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦେମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇତୋ ଗରୁକତରାନି ହି ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମାନିପି ‘‘ଅପଲୋକେତ୍ୱା କାତବ୍ବାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଏତଂ ଅନୁଲୋମଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠଚୀୱରଂ ପନ ଦାତବ୍ବମେୱ ଅଦାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ୱିନୟକମ୍ମମତ୍ତଞ୍ହେତଂ । ନ ତଂ ତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି ।
୪୬୮.ଦସାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀତି ଦସାହଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଚୀୱରେ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ, ଦସାହେ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଦସାହୋ’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ନ ଇଧ ସଞ୍ଞା ରକ୍ଖତି । ୟୋପି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ, ତସ୍ସପି ତଂ ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟାପତ୍ତି ଚ । ସନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱିନୟକମ୍ମଂ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଉଭୋପି ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସଞ୍ଞୀତି କସ୍ସଚି ଅଦିନ୍ନେ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତେ ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମୟା’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ।
ଅନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠସଞ୍ଞୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ବହୂନି ଅଞ୍ଞେସଂ ଚୀୱରାନି ଏକତୋ ଠପିତାନି ଚୋରା ହରନ୍ତି । ତତ୍ରେସ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରେ ଅନଟ୍ଠେ ନଟ୍ଠସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଅୱିନଟ୍ଠାଦୀସୁପି ।
ଅୱିଲୁତ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଗବ୍ଭଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପସୟ୍ହାୱହାରୱସେନ ଅୱିଲୁତ୍ତେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସକିଂ ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ସକିଂ ପାରୁତଂ ୱା କାୟତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ଦିୱସମ୍ପି ୱିଚରତି, ଏକାୱ ଆପତ୍ତି । ମୋଚେତ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା ନିୱାସେତି ୱା ପାରୁପତି ୱା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁନ୍ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ଦୁପ୍ପାରୁତଂ ୱା ସଣ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋପି ଅନାପତ୍ତି, ‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ କତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୫୭୦) ଆଦିୱଚନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ଅନତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ୱେମତିକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ପରିଭୋଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୬୯.‘‘ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି – ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୟାନି ତାନି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତାନି ‘ତିଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା’ତି ୱା ‘ନିସୀଦନ’ନ୍ତି ୱା ‘ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣ’ନ୍ତି ୱା ‘କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦୀ’ତି ୱା ମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳକନ୍ତି ୱା ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନ୍ତି ୱା ସବ୍ବାନି ତାନି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନୀତି ନୁ ଖୋ ଉଦାହୁ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାନୀ’’ତି, ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ –
‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ନିସୀଦନଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିଂ ୟାୱଆବାଧା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ।
‘‘ତତ୍ଥ ତିଚୀୱରଂ’’ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପବିନ୍ଦୁଂ ଦତ୍ୱା ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ପମାଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ସୁଗତଚୀୱରତୋ ଊନକଂ ୱଟ୍ଟତି, ଲାମକପରିଚ୍ଛେଦେନ ସଙ୍ଘାଟିୟା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ଦୀଘତୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକଂ ତିରିୟଂ ମୁଟ୍ଠିତ୍ତିକଂ ପମାଣଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତରୱାସକୋ ଦୀଘତୋ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକୋ ତିରିୟଂ ଦ୍ୱିହତ୍ଥୋପି ୱଟ୍ଟତି । ପାରୁପଣେନପି ହି ସକ୍କା ନାଭିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁନ୍ତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣତୋ ପନ ଅତିରେକଂ ଊନକଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱେ ଚୀୱରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନା – କାୟେନ ୱା ଅଧିଟ୍ଠେତି, ୱାଚାୟ ୱା ଅଧିଟ୍ଠେତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୨୨) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପୁରାଣସଙ୍ଘାଟିଂ ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନୱଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତେନ କାୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଇଦଂ କାୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ୟେନ କେନଚି ସରୀରାୱୟୱେନ ଅଫୁସନ୍ତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୱାଚାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ପନ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱାଚାୟ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ତତ୍ର ଦୁୱିଧଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ – ସଚେ ହତ୍ଥପାସେ ହୋତି ‘‘ଇମଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଅଥ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ୱା ଉପରିପାସାଦେ ୱା ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱା ହୋତି ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେ ଅନ୍ତରୱାସକେ ଚ । ନାମମତ୍ତମେୱ ହି ୱିସେସୋ । ତସ୍ମା ସବ୍ବାନି ସଙ୍ଘାଟିଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରୱାସକନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ନାମେନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି । ସଚେ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଠପିତୱତ୍ଥେହି ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀନି କରୋତି, ନିଟ୍ଠିତେ ରଜନେ ଚ କପ୍ପେ ଚ ଇମଂ ‘‘ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାନି । ଅଧିଟ୍ଠିତେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ମହନ୍ତତରମେୱ ଦୁତିୟପଟ୍ଟଂ ୱା ଖଣ୍ଡଂ ୱା ସଂସିବ୍ବନ୍ତେନ ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ । ସମେ ୱା ଖୁଦ୍ଦକେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ।
ତିଚୀୱରଂ ପନ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ କିରାହ – ‘‘ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାଧିଟ୍ଠାନଂ ଲଭେୟ୍ୟ ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ପରିହାରୋ ନିରତ୍ଥକୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କିର ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ପରିକ୍ଖାରଚୋଳମ୍ପି ଭଗୱତାୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ନାମ ପାଟେକ୍କଂ ନିଧାନମୁଖମେତନ୍ତି ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ ପନ ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତସ୍ସ ପରିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଭାଣକୋ ପୁଣ୍ଣୱାଲିକୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋପି କିର ଆହ – ‘‘ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ମହାଥେରାନଂ ଅସ୍ସୁମ୍ହ, ଅରଞ୍ଞୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୂ ରୁକ୍ଖସୁସିରାଦୀସୁ ଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ପଧାନଂ ପଦହନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସାମନ୍ତୱିହାରେ ଧମ୍ମସୱନତ୍ଥାୟ ଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ସାମଣେରା ୱା ଦହରଭିକ୍ଖୂ ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଖପରିଭୋଗତ୍ଥଂ ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେ ଆରଞ୍ଞିକା ଭିକ୍ଖୂ ଅବଦ୍ଧସୀମାୟଂ ଦୁପ୍ପରିହାରନ୍ତି ତିଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳମେୱ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂ’’ତି ।
‘‘ୱସ୍ସିକସାଟିକା’’ ଅନତିରିତ୍ତପ୍ପମାଣା ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସିକେ ମାସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା । ୱଣ୍ଣଭେଦମତ୍ତରତ୍ତାପି ଚେସା ୱଟ୍ଟତି । ଦ୍ୱେ ପନ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ‘‘ନିସୀଦନଂ’’ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ଏକମେୱ, ଦ୍ୱେ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣ’’ମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ, ତଂ ପନ ମହନ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଏକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ବହୂନିପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ନୀଲମ୍ପି ପୀତକମ୍ପି ସଦସମ୍ପି ପୁପ୍ଫଦସମ୍ପୀତି ସବ୍ବପ୍ପକାରଂ ୱଟ୍ଟତି । ସକିଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ଅଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହୋତି । ‘‘କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦି’’ ୟାୱ ଆବାଧୋ ଅତ୍ଥି, ତାୱ ପମାଣିକା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଆବାଧେ ୱୂପସନ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିକପ୍ପେତବ୍ବା, ଏକାୱ ୱଟ୍ଟତି। ‘‘ମୁଖପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ’’ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ, ୟାୱ ଏକଂ ଧୋୱିୟତି, ତାୱ ଅଞ୍ଞଂ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଥେରା ‘‘ନିଧାନମୁଖମେତଂ ବହୂନିପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳେ ଗଣନା ନତ୍ଥି, ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛତି ତତ୍ତକଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ । ଥୱିକାପି ପରିସ୍ସାୱନମ୍ପି ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ ‘‘ପରିକ୍ଖାରଚୋଳକ’’ନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ । ବହୂନି ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଇମାନି ଚୀୱରାନି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳାନି ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଭେସଜ୍ଜନୱକମ୍ମମାତାପିତୁଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଠପେନ୍ତେନପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବମେୱ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଞ୍ଚଭିସି ପୀଠକଭିସି ବିମ୍ବୋହନଂ ପାୱାରୋ କୋଜୱୋତି ଏତେସୁ ପନ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥିୟେୱ ।
ଅଧିଟ୍ଠିତଚୀୱରଂ ପନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୋ କଥଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତୀତି ? ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାନେନ, ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣେନ, ୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେନ, ହୀନାୟାୱତ୍ତନେନ, ସିକ୍ଖାପଚ୍ଚକ୍ଖାନେନ, କାଲଂକିରିୟାୟ, ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେନ, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣେନ, ଛିଦ୍ଦଭାୱେନାତି ଇମେହି ନୱହି କାରଣେହି ୱିଜହତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ଅଟ୍ଠହି ସବ୍ବଚୀୱରାନି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହନ୍ତି, ଛିଦ୍ଦଭାୱେନ ପନ ତିଚୀୱରସ୍ସେୱ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣେନ ଛିଦ୍ଦେନ । ତତ୍ଥ ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣଂ କନିଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲିନଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଛିଦ୍ଦଞ୍ଚ ୱିନିବ୍ବିଦ୍ଧଛିଦ୍ଦମେୱ । ଛିଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଏକତନ୍ତୁ ଚେପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତି, ରକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିୟା ଚ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗସ୍ସ ଚ ଦୀଘନ୍ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣସ୍ସ ତିରିୟନ୍ତତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ଓରତୋ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତି, ପରତୋ ନ ଭିନ୍ଦତି । ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସ ପନ ଦୀଘନ୍ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିପ୍ପମାଣସ୍ସେୱ ତିରିୟନ୍ତତୋ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ଓରତୋ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତି, ପରତୋ ନ ଭିନ୍ଦତି । ତସ୍ମା ଜାତେ ଛିଦ୍ଦେ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ସୂଚିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ପମାଣଚୀୱରସ୍ସ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମହନ୍ତସ୍ସ ପନ ପମାଣତୋ ବହି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିନ୍ଦତି, ଅନ୍ତୋଜାତଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି । କରୱୀକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ନ ପମାଣଂ, ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି ପାରୁପନ୍ତସ୍ସ ୱାମହତ୍ଥେ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଠପିତଟ୍ଠାନେ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିନ୍ଦତି, ଓରଭାଗେ ଭିନ୍ଦତି । ଅନ୍ତରୱାସକସ୍ସପି ଓୱଟ୍ଟିକଂ କରୋନ୍ତେନ ସଙ୍ଘରିତଟ୍ଠାନେ ଛିଦ୍ଦଂ ନ ଭିନ୍ଦତି, ତତୋ ଓରଂ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତିଚୀୱରେ ମହାସୁମତ୍ଥେରୱାଦଂ ପମାଣଂ କତ୍ୱା ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରକ୍ଖତୀ’’ତି । ପରିକ୍ଖାରଚୋଳେ ଦୀଘସୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲେ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ତିରିୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି । ମହନ୍ତେ ଚୋଳେ ତତୋ ପରେନ ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବକେସୁ ଚୀୱରେସୂ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବକଚୀୱରାନଂ ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଞ୍ହି ନିସୀଦନ-କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦି-ୱସ୍ସିକସାଟିକାନଂ ପମାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା ନ ପଚ୍ଛିମଂ ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧତ୍ତା । ତିଚୀୱରସ୍ସାପି ସୁଗତଚୀୱରପ୍ପମାଣତୋ ଊନକତ୍ତଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପ୍ପମାଣମେୱ । ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ମୁଖପୁଞ୍ଛନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣପରିକ୍ଖାରଚୋଳାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥିୟେୱ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମେନ ପନ ପଚ୍ଛିମପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ୟଂ ତାୱ ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ରକ୍ଖତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳସ୍ସେୱ ସୁଗତଙ୍ଗୁଲେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲଚତୁରଙ୍ଗୁଲପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସଂ ତିଚୀୱରାଦୀନଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିପଭେଦଂ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବେସୁ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବକେସୁଚୀୱରେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନ ସମେତି ।
କରୱୀକତିସ୍ସତ୍ଥେରୱାଦେପି ଦୀଘନ୍ତତୋୟେୱ ଛିଦ୍ଦଂ ଦସ୍ସିତଂ, ତିରିୟନ୍ତତୋ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ସୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ମହାସୁମତ୍ଥେରୱାଦେ ‘‘ପମାଣଚୀୱରସ୍ସ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମହନ୍ତସ୍ସ ପନ ପମାଣତୋ ବହି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ପନ ନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଦଂ ନାମ ପମାଣଚୀୱରଂ ଇତୋ ଉତ୍ତରି ମହନ୍ତଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ତିଚୀୱରାଦୀନଂ ମୁଟ୍ଠିପଞ୍ଚକାଦିଭେଦଂ ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣତୋ ବହି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଉକ୍କଟ୍ଠପତ୍ତସ୍ସାପି ମଜ୍ଝିମପତ୍ତସ୍ସ ୱା ଓମକପ୍ପମାଣତୋ ବହି ଛିଦ୍ଦଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନ ଚ ନ ଭିନ୍ଦତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ୱାଦୋ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ।
ୟୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବପଠମୋ ଅଟ୍ଠକଥାୱାଦୋ, ଅୟମେୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ । କସ୍ମା ? ପରିଚ୍ଛେଦସବ୍ଭାୱତୋ । ତିଚୀୱରସ୍ସ ହି ପଚ୍ଛିମପ୍ପମାଣଞ୍ଚ ଛିଦ୍ଦପ୍ପମାଣଞ୍ଚ ଛିଦ୍ଦୁପ୍ପତ୍ତିଦେସପ୍ପମାଣଞ୍ଚ ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁୟେୱ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସ୍ୱେୱ ୱାଦୋ ପମାଣଂ । ଅଦ୍ଧା ହି ସୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । ଇତରେସୁ ପନ ନେୱ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ନ ପୁବ୍ବାପରଂ ସମେତୀତି ।
ୟୋ ପନ ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନେ ପଠମଂ ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପନେତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ମଣ୍ଡଲପରିୱତ୍ତନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁପଟ୍ଟସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ପଟଲେ ଛିଦ୍ଦେ ୱା ଜାତେ ଗଳିତେ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଖୁଦ୍ଦକଂ ଚୀୱରଂ ମହନ୍ତଂ କରୋତି, ମହନ୍ତଂ ୱା ଖୁଦ୍ଦକଂ କରୋତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ଉଭୋ କୋଟିୟୋ ମଜ୍ଝେ କରୋନ୍ତୋ ସଚେ ପଠମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଘଟେତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିଜ୍ଜତି । ଅଥ ଘଟେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦତି, ନ ଭିଜ୍ଜତି, ରଜକେହି ଧୋୱାପେତ୍ୱା ସେତଂ କାରାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନମେୱାତି। ଅୟଂ ତାୱ ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୱିକପ୍ପନେ ପନ ଦ୍ୱେ ୱିକପ୍ପନା – ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚ । କଥଂ ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ହୋତୀତି ? ଚୀୱରାନଂ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ‘‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଏତାନି ଚୀୱରାନୀ’’’ତି ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟମେକା ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ, ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକାନି ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଅପରୋପି ନୟୋ – ତଥେୱ ଚୀୱରାନଂ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକେ ‘‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଏତାନି ଚୀୱରାନୀ’’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିକପ୍ପେମୀ’ତି ୱା ‘ତିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ସିକ୍ଖମାନାୟ, ତିସ୍ସସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ, ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ୱିକପ୍ପେମୀ’’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ଅପରାପି ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ପନ ଏକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତକଂ…ପେ॰… ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
କଥଂ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ହୋତୀତି ? ଚୀୱରାନଂ ତଥେୱ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ‘‘‘ଇମଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଇମାନି ଚୀୱରାନୀ’ତି ୱା ‘ଏତଂ ଚୀୱର’ନ୍ତି ୱା ‘ଏତାନି ଚୀୱରାନୀ’’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କୋ ତେ ମିତ୍ତୋ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ୱା’’ତି ? ତତୋ ଇତରେନ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୱା…ପେ॰… ତିସ୍ସା ସାମଣେରୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁନ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ଅହଂ ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦମ୍ମୀତି ୱା…ପେ॰… ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ପନ ଏକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଦୁତିୟସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିକପ୍ପନାନଂ କିଂ ନାନାକରଣଂ ? ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାୟଂ ସୟଂ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପରେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତି। ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାୟ ପରେନେୱ ୱିକପ୍ପାପେତ୍ୱା ପରେନେୱ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତି, ଇଦମେତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ । ସଚେ ପନ ୟସ୍ସ ୱିକପ୍ପେତି, ସୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିକୋୱିଦୋ ନ ହୋତି, ନ ଜାନାତି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତୁଂ, ତଂ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପିତୱିକପ୍ପନା ନାମେସା ୱଟ୍ଟତି । ଅୟଂ ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ ଚ ଇଦଂ ‘‘ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ନ ଚ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ତଥାଗତା ଭାସନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତିଚୀୱରଂ ତିଚୀୱରସଙ୍ଖେପେନେୱ ପରିହରତୋ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମେୱ ଅନୁଜାନାମି, ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ । ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ପନ ଚାତୁମାସତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁମେୱ ନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୟୋ ତିଚୀୱରେ ଏକେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ତିଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିପ୍ପୱାସସୁଖତ୍ଥଂ ୱିକପ୍ପନାୟ ଓକାସୋ ଦିନ୍ନୋ ହୋତି । ଦସାହାତିକ୍କମେ ଚ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନାୟ ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । କଥଂ ପନ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, କଥଂ ଗହିତଂ ? ‘‘ଇମଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେମି ଦଦାମି ଦଜ୍ଜାମି ଓଣୋଜେମି ପରିଚ୍ଚଜାମି ନିସ୍ସଜ୍ଜାମି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାମୀତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଦେମି…ପେ॰… ନିସ୍ସଜ୍ଜାମୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, ସମ୍ମୁଖାପି ପରମ୍ମୁଖାପି ଦିନ୍ନଂୟେୱ ହୋତି । ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ୱଦତି, ସୁଦିନ୍ନଂ ସୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ । ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହି, ତୱ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ତୱ ସନ୍ତକଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମମ ସନ୍ତକଂ କରୋମି, ମମ ସନ୍ତକଂ ହୋତୁ, ମମ ସନ୍ତକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଦୁଦ୍ଦିନ୍ନଂ ଦୁଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ । ନେୱ ଦାତା ଦାତୁଂ ଜାନାତି, ନ ଇତରୋ ଗହେତୁଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ତୱ ସନ୍ତକଂ କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ସୁଗ୍ଗହିତଂ । ସଚେ ପନ ‘‘ଏକୋ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଇତରୋ ‘‘ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ପୁନ ସୋ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମୟା ତୁୟ୍ହଂ, ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତି, ଇତରୋପି ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦତି । ତତୋ ପୁରିମୋପି ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ପଚ୍ଛିମୋପି ‘‘ମୟା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି । କସ୍ସ ଆପତ୍ତୀତି ? ନ କସ୍ସଚି ଆପତ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ରୁଚ୍ଚତି, ତେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ୟୋ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱେମତିକୋ, ତେନ କିଂ କାତବ୍ବଂ ? ୱେମତିକଭାୱଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ସଚେ ଅନଧିଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂ ମେ କପ୍ପିୟଂ ହୋତୀତି ୱତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଏୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋ ହୋତି । କେଚି ପନ ‘‘ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିସ୍ସାସଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଦିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ତସ୍ସେତଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ, ନାପି ତଂ ଏତ୍ତକେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଂ ହୋତି ।
ନସ୍ସତୀତିଆଦି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟୋ ନ ଦଦେୟ୍ୟ ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦିନ୍ନଂ ଇମିନା’’ତି ଇମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ନ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ତସ୍ସ ସନ୍ତକଭାୱଂ ପନ ଞତ୍ୱା ଲେସେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ କାୟୱାଚାତୋ ଚ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଅନଧିଟ୍ଠାନେନ ଚ ଅୱିକପ୍ପନେନ ଚ ଆପଜ୍ଜନତୋ ଅକିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେପି ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଅଜାନନ୍ତୋପି ଆପଜ୍ଜତୀତି ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୭୧.ତେନସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନାତି ଅନ୍ତରନ୍ତି ଅନ୍ତରୱାସକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ଉତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ, ସହ ଅନ୍ତରେନ ଉତ୍ତରଂ ସନ୍ତରୁତ୍ତରଂ, ତେନ ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ, ସହ ଅନ୍ତରୱାସକେନ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ଣକିତାନୀତି ସେଦେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେସୁ ସଞ୍ଜାତକାଳସେତମଣ୍ଡଲାନି । ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋତି ଥେରୋ କିର ଭଗୱତି ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲାନତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠେ ତଂ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି ଦାରୁଭଣ୍ଡମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡାନି ପଟିସାମେନ୍ତୋ ଅସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତୋ ଗିଲାନେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସେନାସନଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ’’ତି ।
୪୭୩.ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତିଂ ଦାତୁନ୍ତି ଅୱିପ୍ପୱାସେ ସମ୍ମୁତି ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି, ଅୱିପ୍ପୱାସାୟ ୱା ସମ୍ମୁତି ଅୱିପ୍ପୱାସସମ୍ମୁତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ ? ୟେନ ଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସତି, ତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ନ ହୋତି, ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ନାପଜ୍ଜତି । କିତ୍ତକଂ କାଲଂ ? ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ୟାୱ ରୋଗୋ ନ ୱୂପସମତି, ୱୂପସନ୍ତେ ପନ ରୋଗେ ସୀଘଂ ଚୀୱରଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି। ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସୀଘଂ ଆଗଚ୍ଛତୋ ରୋଗୋ ପଟିକୁପ୍ପେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ସଣିକଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ସତ୍ଥଂ ୱା ପରିୟେସତି, ‘ଗଚ୍ଛାମୀ’ତି ଆଭୋଗଂ ୱା କରୋତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟତି । ‘ନ ଦାନି ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି ଏୱଂ ପନ ଧୁରନିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ, ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସତୀ’’ତି । ସଚେ ପନସ୍ସ ରୋଗୋ ପଟିକୁପ୍ପତି, କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ସଚେ ସୋୟେୱ ରୋଗୋ ପଟିକୁପ୍ପତି, ସା ଏୱ ସମ୍ମୁତି, ପୁନ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଅଥଞ୍ଞୋ କୁପ୍ପତି, ପୁନ ଦାତବ୍ବା ସମ୍ମୁତୀ’’ତି । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସୋ ୱା ରୋଗୋ ହୋତୁ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା ପୁନ ସମ୍ମୁତିଦାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
୪୭୫-୬.ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନାତି ଇଧ ପନ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠିତେ ଚୀୱରସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଏୱଂ ସାମିୱସେନ କରଣୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କରଣୱସେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ଇଦଂ ନାମ କାତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥି । ସାମିୱସେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରସ୍ମିଂ ନିଟ୍ଠିତେ କଥିନେ ଚ ଉବ୍ଭତେ ଏୱଂ ଛିନ୍ନପଲିବୋଧୋ ଏକରତ୍ତମ୍ପି ଚେ ଭିକ୍ଖୁ ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ତିଚୀୱରେନାତି ଅଧିଟ୍ଠିତେସୁ ତୀସୁ ଚୀୱରେସୁ ୟେନ କେନଚି । ଏକେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋପି ହି ତିଚୀୱରେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥୋ ହୋତି, ପଟିସିଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନେନ ୱିପ୍ପୱୁତ୍ଥତ୍ତା । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିୟା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପୱସେୟ୍ୟାତି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱସେୟ୍ୟ ।
୪୭୭-୮.ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋତିଆଦି ଅୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣୱୱତ୍ଥାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ୟଥାକ୍କମେନ ତାନେୱ ପନ୍ନରସ ମାତିକାପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକକୁଲସ୍ସ ଗାମୋତି ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱା ଭୋଜକସ୍ସ ୱା ଗାମୋ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୟେନ କେନଚି ପାକାରେନ ୱା ୱତିୟା ୱା ପରିକ୍ଖାୟ ୱା ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକକୁଲଗାମସ୍ସ ଏକୂପଚାରତା ଦସ୍ସିତା । ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ଏୱରୂପେ ଗାମେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗାମବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଥାରୁଚିତେ ଠାନେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଇମିନା ତସ୍ସେୱ ଗାମସ୍ସ ନାନୂପଚାରତା ଦସ୍ସିତା । ଏୱରୂପେ ଗାମେ ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ଅଥ ୱା ତଂ ଘରଂ ସମନ୍ତତୋ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ, ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନପ୍ପମାଣପ୍ପଦେସା ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟରତନବ୍ଭନ୍ତରେ ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଚେପି ଇଦ୍ଧିମା ଭିକ୍ଖୂ ଆକାସେ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମିଂ ଘରେତି ଘରପରିଚ୍ଛେଦୋ ‘‘ଏକକୁଲସ୍ସ ନିୱେସନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୮୦) ଲକ୍ଖଣେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୭୯.ନାନାକୁଲସ୍ସଗାମୋତି ନାନାରାଜୂନଂ ୱା ଭୋଜକାନଂ ୱା ଗାମୋ, ୱେସାଲିକୁସିନାରାଦିସଦିସୋ । ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଇମିନା ନାନାକୁଲଗାମସ୍ସ ଏକୂପଚାରତା ଦସ୍ସିତା । ସଭାୟେ ୱା ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସଭାୟନ୍ତି ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସଭା ୱୁତ୍ତା । ଦ୍ୱାରମୂଲେତି ନଗରଦ୍ୱାରସ୍ସ ସମୀପେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏୱରୂପେ ଗାମେ ୟସ୍ମିଂ ଘରେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଦସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ୱା ଜନସମ୍ବାଧେନ ୱା ୱସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ସଭାୟେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ ନଗରଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା । ତତ୍ରପି ୱସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ୱସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଅରୁଣେ ଆଗମ୍ମ ତେସଂୟେୱ ସଭାୟଦ୍ୱାରମୂଲାନଂ ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଘରସ୍ସ ପନ ଚୀୱରସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାସେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।
ସଭାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ହତ୍ଥପାସେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସଚେ ଘରେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଭାୟେ ଠପେସ୍ସାମୀତି ସଭାୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ସଭାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ହତ୍ଥପାସେତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦିମଂ ଚୀୱରଂ ଠପେମୀ’’ତି ଏୱଂ ନିକ୍ଖେପସୁଖେ ହତ୍ଥପାସଗତେ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଆପଣେ ଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ସଭାୟେ ୱା ୱତ୍ଥବ୍ବଂ ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା, ହତ୍ଥପାସା ୱା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ତାୱ ଆହ – ‘‘ଚୀୱରହତ୍ଥପାସେ ୱସିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱୀଥିହତ୍ଥପାସେପି ସଭାୟହତ୍ଥପାସେପି ଦ୍ୱାରହତ୍ଥପାସେପି ୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ନଗରସ୍ସ ବହୂନିପି ଦ୍ୱାରାନି ହୋନ୍ତି ବହୂନିପି ସଭାୟାନି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟସ୍ସା ପନ ୱୀଥିୟା ଚୀୱରଂ ଠପିତଂ ୟଂ ତସ୍ସା ସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେ ସଭାୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ତସ୍ସ ସଭାୟସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ ହତ୍ଥପାସା ନ ୱିଜହିତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସକ୍କା ଚୀୱରସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି । ସଭାୟଂ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟସ୍ସ ଆପଣିକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ସଚେ ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ଘରେ ନିକ୍ଖିପତି, ୱୀଥିହତ୍ଥପାସୋ ନ ରକ୍ଖତି, ଘରସ୍ସ ହତ୍ଥପାସେ ୱତ୍ଥବ୍ବଂ । ସଚେ ମହନ୍ତଂ ଘରଂ ହୋତି, ଦ୍ୱେ ୱୀଥିୟୋ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ହତ୍ଥପାସେୟେୱ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ । ସଭାୟେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପନ ସଭାୟେ ୱା ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖେ ନଗରଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱା ତେସଂୟେୱ ହତ୍ଥପାସେ ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତବ୍ବଂ ।
ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋତିଇମିନା ତସ୍ସେୱ ଗାମସ୍ସ ନାନୂପଚାରତା ଦସ୍ସିତା । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକୂପଚାରତା ଚ ନାନୂପଚାରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଗାମୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ଆଦିମ୍ହି ‘‘ଅଜ୍ଝୋକାସୋ ଏକୂପଚାରୋ ନାମା’’ତି ଏୱଂ ଅନ୍ତେ ଚ ଏକମେୱ ମାତିକାପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପଦଭାଜନଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ପଦସ୍ସାନୁସାରେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପରିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ଏକୂପଚାରତା ଚ ନାନୂପଚାରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୮୦-୧.ନିୱେସନାଦୀସୁଓୱରକାତି ଗବ୍ଭାନଂୟେୱେତଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ହତ୍ଥପାସା ୱାତି ଗବ୍ଭସ୍ସ ହତ୍ଥପାସା । ଦ୍ୱାରମୂଲେ ୱାତି ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣେ ଘରଦ୍ୱାରମୂଲେ । ହତ୍ଥପାସା ୱାତି ଗବ୍ଭସ୍ସ ୱା ଘରଦ୍ୱାରମୂଲସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାସା ।
୪୮୨-୭.ଉଦୋସିତୋତି ୟାନାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡାନଂ ସାଲା । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନିୱେସନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଟୋତି ପଟିରାଜାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଇଟ୍ଠକାହି କତୋ ବହଲଭିତ୍ତିକୋ ଚତୁପଞ୍ଚଭୂମିକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ମାଳୋତି ଏକକୂଟସଙ୍ଗହିତୋ ଚତୁରସ୍ସପାସାଦୋ । ପାସାଦୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ । ହମ୍ମିୟନ୍ତି ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନପାସାଦୋ ।
୪୮୯.ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରାତିଏତ୍ଥ ଏକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥଂ ହୋତି । ସଚେ ସତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାମଂ ୱା ନଦିଂ ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଓରଞ୍ଚ ପାରଞ୍ଚ ଫରିତ୍ୱା ଠିତୋ ହୋତି, ସତ୍ଥପରିହାରୋୱ ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ଗାମେ ୱା ନଦିୟା ୱା ପରିୟାପନ୍ନୋ ହୋତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠୋ, ଗାମପରିହାରୋ ଚେୱ ନଦୀପରିହାରୋ ଚ ଲବ୍ଭତି । ସଚେ ୱିହାରସୀମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଚ ଚୀୱରଂ ହୋତି, ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହିସୀମାୟ ଚୀୱରଂ ହୋତି ସତ୍ଥସମୀପେୟେୱ ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସକଟେ ୱା ଭଗ୍ଗେ ଗୋଣେ ୱା ନଟ୍ଠେ ଅନ୍ତରା ଛିଜ୍ଜତି, ୟସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଚୀୱରଂ ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବଂ ।
୪୯୦. ଏକକୁଲସ୍ସ ଖେତ୍ତେ ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ଚୀୱରହତ୍ଥପାସୋୟେୱ, ନାନାକୁଲସ୍ସ ଖେତ୍ତେ ହତ୍ଥପାସୋ ନାମ ଖେତ୍ତଦ୍ୱାରସ୍ସ ହତ୍ଥପାସୋ । ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଚୀୱରସ୍ସେୱ ହତ୍ଥପାସୋ ।
୪୯୧-୪.ଧଞ୍ଞକରଣନ୍ତି ଖଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରାମୋତି ପୁପ୍ଫାରାମୋ ୱା ଫଲାରାମୋ ୱା । ଦ୍ୱୀସୁପି ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ୱିହାରୋ ନିୱେସନସଦିସୋ । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅନ୍ତୋଛାୟାୟନ୍ତି ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଏୱ । ୱିରଳସାଖସ୍ସ ପନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଆତପେନ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେ ଠପିତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାଦିସସ୍ସ ସାଖାଚ୍ଛାୟାୟ ୱା ଖନ୍ଧଚ୍ଛାୟାୟ ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ସାଖାୟ ୱା ୱିଟପେ ୱା ଠପେତି, ଉପରି ଅଞ୍ଞସାଖାଚ୍ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସେୟେୱ ଠପେତବ୍ବଂ । ଖୁଜ୍ଜରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟା ଦୂରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଛାୟାୟ ଗତଟ୍ଠାନେ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଇଧାପି ହତ୍ଥପାସୋ ଚୀୱରହତ୍ଥପାସୋୟେୱ ।
ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେତି ଅଗାମକଂ ନାମ ଅରଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଝାଟୱୀଆଦୀସୁ ୱା ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ୱା ମଚ୍ଛବନ୍ଧାନଂ ଅଗମନପଥେ ଦୀପକେସୁ ଲବ୍ଭତି । ସମନ୍ତା ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରାତି ମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ ସମତ୍ତା ସବ୍ବଦିସାସୁ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରା, ୱିନିବ୍ବେଧେନ ଚୁଦ୍ଦସ ହୋନ୍ତି । ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ୱା ପଚ୍ଛିମାୟ ୱା ଦିସାୟ ପରିୟନ୍ତେ ଠପିତଚୀୱରଂ ରକ୍ଖତି । ସଚେ ପନ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନସମୟେ କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିଂ । ଉପୋସଥକାଲେ ପନ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିସିନ୍ନଭିକ୍ଖୁତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତବ୍ଭନ୍ତରସୀମା ସୋଧେତବ୍ବା । ୟତ୍ତକଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ୱଡ୍ଢତି, ସୀମାପି ତତ୍ତକଂ ୱଡ୍ଢତି ।
୪୯୫.ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ପଧାନିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁସସମୟେ ‘‘ନ୍ହାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ତୀଣିପି ଚୀୱରାନି ତୀରେ ଠପେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରତି, ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠହତି, କିଂ କାତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ୟଦି ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ନିୱାସେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଚୀୱରଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ନଗ୍ଗୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ଆପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ୟାୱ ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ ନ କରୋତି, ତାୱ ତେସଂ ଚୀୱରାନଂ ଅପରିଭୋଗାରହତ୍ତା ନଟ୍ଠଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ହୋତି । ନଟ୍ଠଚୀୱରସ୍ସ ଚ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ଦୂରେ ୱିହାରୋ ହୋତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ମନୁସ୍ସା ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଏକଂ ଅଂସକୂଟେ ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱିହାରେ ସଭାଗଭିକ୍ଖୂ ନ ପସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗତା ହୋନ୍ତି, ସଙ୍ଘାଟିଂ ବହିଗାମେ ଠପେତ୍ୱା ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଆସନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ବହିଗାମେ ଚୋରଭୟଂ ହୋତି, ପାରୁପିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ଆସନସାଲା ସମ୍ବାଧା ହୋତି ଜନାକିଣ୍ଣା, ନ ସକ୍କା ଏକମନ୍ତେ ଚୀୱରଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କାତୁଂ, ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଦାୟ ବହିଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଚୀୱରାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି ।
ସଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଦହରାନଂ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପଚ୍ଛିମେ ୟାମେ ସୟିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ହତ୍ଥପାସେ କତ୍ୱାୱ ସୟିତବ୍ବଂ । ସଚେ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂୟେୱ ଅସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଦହରେସୁ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଦହରାନମ୍ପି ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଥେରେସୁ ଅସମ୍ପତ୍ତେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ମଗ୍ଗଂ ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅପସ୍ସନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ଦହରା ‘‘ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ମୁହୁତ୍ତଂ ସୟିତ୍ୱା ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଓକାସେ ତୁମ୍ହେ ସମ୍ପାପୁଣିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ସୟନ୍ତି, ଚୀୱରଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି, ନିସ୍ସୟୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି, ଦହରେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଥେରେସୁ ସୟନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରା ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ’’ ଦହରା ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗତା, ସହ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ଚୀୱରାନି ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ଦହରା ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମ୍ମ ‘‘ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ନିୱତ୍ତିସ୍ସାମା’’ତି ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂୟେୱ ଚ ତେସଂ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ପନ ଧେନୁଭୟେନ ୱା ସୁନଖଭୟେନ ୱା ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଠତ୍ୱା ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନ୍ତରା ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ‘‘ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଅନ୍ତୋସୀମାୟଂ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତରା ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ନେୱ ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନ ନିସ୍ସୟୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ପନ ‘‘ୱିଭାୟତୁ ତାୱା’’ତି ନିସୀଦନ୍ତି, ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେପି ନ ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ପନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ୟେପି ‘‘ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସାମନ୍ତୱିହାରଂ ଧମ୍ମସୱନତ୍ଥାୟ ସଉସ୍ସାହା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ ଚ ନେସଂ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଚୀୱରାନି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋ ପନ ନ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ସଚେ ଧମ୍ମଗାରୱେନ ‘‘ୟାୱ ପରିୟୋସାନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ନିସୀଦନ୍ତି, ସହ ଅରୁଣସ୍ସୁଗ୍ଗମନା ଚୀୱରାନିପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି, ନିସ୍ସୟୋପି ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି । ଥେରେନ ଦହରଂ ଚୀୱରଧୋୱନତ୍ଥାୟ ଗାମକଂ ପେସେନ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱାୱ ଦାତବ୍ବଂ । ଦହରସ୍ସାପି ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଅସ୍ସତିୟା ଗଚ୍ଛତି, ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦହରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ୱିସ୍ସାସେନ ଗହେତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଥେରୋ ନସ୍ସରତି, ଦହରୋ ଏୱ ସରତି, ଦହରେନ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ୱିସ୍ସାସେନ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋପି ଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଏକସ୍ସ ସତିୟାପି ଆପତ୍ତିମୋକ୍ଖୋ ହୋତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦେ ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ ଅୱିକପ୍ପନଞ୍ଚ ଅକିରିୟଂ, ଇଧ ଅପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରଣଂ ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୪୯୭.ତେନ ସମୟେନାତି ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିମଜ୍ଜତୀତି ‘‘ୱଲୀସୁ ନଟ୍ଠାସୁ ଇଦଂ ମହନ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପାଦେହି ଅକ୍କମିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ଘଂସତି, ତଂ ଆତପେ ସୁକ୍ଖଂ ପଠମପ୍ପମାଣମେୱ ହୋତି । ସୋ ପୁନପି ତଥା କରୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିମଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତଂ ଏୱଂ କିଲମନ୍ତଂ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ଦିସ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସେନାସନଚାରିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ।
୪୯୯-୫୦୦.ଏକାଦସମାସେତି ଏକଂ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକମାସଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସେ ଏକାଦସମାସେ । ସତ୍ତମାସେତି କତ୍ତିକମାସଂ ହେମନ୍ତିକେ ଚ ଚତ୍ତାରୋତି ପଞ୍ଚମାସେ ଠପେତ୍ୱା ସେସେ ସତ୍ତମାସେ । କାଲେପି ଆଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅକାଲଚୀୱର’’ନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ, ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଦିନ୍ନଂ ।
ସଙ୍ଘତୋ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଭାଗୱସେନ ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଗଣତୋ ୱାତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଗଣସ୍ସ ଦେମ, ଇଦଂ ଆଭିଧମ୍ମିକଗଣସ୍ସାତି ଏୱଂ ଗଣସ୍ସ ଦେନ୍ତି । ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଭାଗୱସେନ ଗଣତୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
ନୋ ଚସ୍ସ ପାରିପୂରୀତି ନୋ ଚେ ପାରିପୂରୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟତ୍ତକେନ କୟିରମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଚୀୱରଂ ପହୋତି, ତଞ୍ଚେ ଚୀୱରଂ ତତ୍ତକଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଊନକଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଚ୍ଚାସା ହୋତି ସଙ୍ଘତୋ ୱାତିଆଦୀସୁ ଅସୁକଦିୱସଂ ନାମ ସଙ୍ଘୋ ଚୀୱରାନି ଲଭିସ୍ସତି, ଗଣୋ ଲଭିସ୍ସତି, ତତୋ ମେ ଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ପଚ୍ଚାସା ହୋତି । ଞାତକେହି ମେ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ପେସିତଂ, ମିତ୍ତେହି ପେସିତଂ, ତେ ଆଗତା ଚୀୱରେ ଦସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ପଚ୍ଚାସା ହୋତି । ପଂସୁକୂଲଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱା ଲଚ୍ଛାମୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚାସା ହୋତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନାତି ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପାସସୁତ୍ତାଦିନା ଧନେନ, ଅସୁକଦିୱସଂ ନାମ ଲଚ୍ଛାମୀତି ଏୱଂ ୱା ପଚ୍ଚାସା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ସତିୟାପି ପଚ୍ଚାସାୟାତି ମାସପରମତୋ ଚେ ଉତ୍ତରି ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ପନ ଅୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଅନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରେ ମୂଲଚୀୱରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଦିୱସତୋ ୟାୱ ୱୀସତିମୋ ଦିୱସୋ ତାୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତି, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ମୂଲଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ଗତିକଂ କରୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଦହୁପ୍ପନ୍ନେ ମୂଲଚୀୱରେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ୱିସଭାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୂଲଚୀୱରେତି ୟଦି ମୂଲଚୀୱରଂ ସଣ୍ହଂ, ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଥୂଲଂ, ନ ସକ୍କା ୟୋଜେତୁଂ । ରତ୍ତିୟୋ ଚ ସେସା ହୋନ୍ତି, ନ ତାୱ ମାସୋ ପୂରତି, ନ ଅକାମା ନିଗ୍ଗହେନ ଚୀୱରଂ କାରେତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱାୟେୱ କାଲବ୍ଭନ୍ତରେ କାରେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମ୍ପି ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ମୂଲଚୀୱରଂ ଥୂଲଂ ହୋତି, ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରଂ ସଣ୍ହଂ, ମୂଲଚୀୱରଂ ପରିକ୍ଖାରଚୋଳଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାସାଚୀୱରମେୱ ମୂଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ତଂ ପୁନ ମାସପରିହାରଂ ଲଭତି, ଏତେନୁପାୟେନ ୟାୱ ଇଚ୍ଛତି ତାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମୂଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି ପଠମକଥିନସଦିସାନେୱାତି ।
ତତିୟକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୦୩-୫.ତେନ ସମୟେନାତି ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗାତି ପିତୁପିତା ପିତାମହୋ, ପିତାମହସ୍ସ ୟୁଗଂ ପିତାମହୟୁଗଂ । ୟୁଗନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିଲାପ ମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପିତାମହୋୟେୱ ପିତାମହୟୁଗଂ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେପି ପୁବ୍ବପୁରିସା ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା । ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମୋ ପୁରିସୋ ତାୱ ୟା ଅସମ୍ବଦ୍ଧା ସା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ଅସମ୍ବଦ୍ଧାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦେସନାମୁଖମେୱ ଚେତଂ । ‘‘ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା’’ତିୱଚନତୋ ପନ ପିତାମହୟୁଗମ୍ପି ପିତାମହିୟୁଗମ୍ପି ମାତାମହୟୁଗମ୍ପି ମାତାମହିୟୁଗମ୍ପି ତେସଂ ଭାତୁଭଗିନୀଭାଗିନେୟ୍ୟପୁତ୍ତପପୁତ୍ତାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଇଧ ସଙ୍ଗହିତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିତ୍ଥାରନୟୋ – ପିତା ପିତୁପିତା ତସ୍ସ ପିତା ତସ୍ସାପି ପିତାତି ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ପିତା ପିତୁମାତା ତସ୍ସା ପିତା ଚ ମାତା ଚ ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ପୁତ୍ତା ଚ ଧୀତରୋ ଚାତି ଏୱମ୍ପି ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅଧୋ ଚ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ପିତା ପିତୁଭାତା ପିତୁଭଗିନୀ ପିତୁପୁତ୍ତା ପିତୁଧୀତରୋ ତେସମ୍ପି ପୁତ୍ତଧୀତୁପରମ୍ପରାତି ଏୱମ୍ପି ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା ମାତୁମାତା ତସ୍ସା ମାତା ତସ୍ସାପି ମାତାତି ଏୱମ୍ପି ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା ମାତୁପିତା ତସ୍ସ ମାତା ଚ ପିତା ଚ ଭାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ପୁତ୍ତା ଚ ଧୀତରୋ ଚାତି, ଏୱମ୍ପି ଉଦ୍ଧଞ୍ଚ ଅଧୋ ଚ ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ମାତା ମାତୁଭାତା ମାତୁଭଗିନୀ ମାତୁପୁତ୍ତା ମାତୁଧୀତରୋ ତେସମ୍ପି ପୁତ୍ତଧୀତୁପରମ୍ପରାତି ଏୱମ୍ପି ୟାୱ ସତ୍ତମା ୟୁଗା, ନେୱ ମାତୁସମ୍ବନ୍ଧେନ ନ ପିତୁସମ୍ବନ୍ଧେନ ସମ୍ବଦ୍ଧା, ଅୟଂ ଅଞ୍ଞାତିକା ନାମ।
ଉଭତୋ ସଙ୍ଘେତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥେନାତି ଅଟ୍ଠୱାଚିକୱିନୟକମ୍ମେନ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ।
ସକିଂ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀତି ରଜିତ୍ୱା କପ୍ପଂ କତ୍ୱା ଏକୱାରମ୍ପି ନିୱତ୍ଥଂ ୱା ପାରୁତଂ ୱା । ଅନ୍ତମସୋ ପରିଭୋଗସୀସେନ ଅଂସେ ୱା ମତ୍ଥକେ ୱା କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ ହୋତି, ଉସ୍ସୀସକଂ ୱା କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଏତମ୍ପି ପୁରାଣଚୀୱରମେୱ । ସଚେ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ହତ୍ଥେହି ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ସୀସେନ ଅଫୁସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପରିଭୋଗୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧୋତଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ଆଣତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଧୋୱନତ୍ଥାୟ ଉଦ୍ଧନଂ ସଜ୍ଜେତି, ଦାରୂନି ସଂହରତି, ଅଗ୍ଗିଂ କରୋତି, ଉଦକଂ ଆହରତି ୟାୱ ନଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ତାୱ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଧୋୱିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ହୋତି । ସଚେ ଦୁଦ୍ଧୋତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ପୁନ ସିଞ୍ଚତି ୱା ଧୋୱତି ୱା ୟାୱ ନିଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ତାୱ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏସ ନୟୋ ରଜନାକୋଟନେସୁ । ରଜନଦୋଣିୟଞ୍ହି ରଜନଂ ଆକିରିତ୍ୱା ୟାୱ ସକିଂ ଚୀୱରଂ ରଜତି, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୟଂକିଞ୍ଚି ରଜନତ୍ଥାୟ କରୋତି, ପଚ୍ଛା ୱା ପଟିରଜତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଏୱଂ ଆକୋଟନେପି ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୦୬.ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ଧୋୱାପେତୀତି ନୋ ଚେପି ‘‘ଇମଂ ଧୋୱା’’ତି ୱଦତି, ଅଥ ଖୋ ଧୋୱନତ୍ଥାୟ କାୟୱିକାରଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ହତ୍ଥେ ଦେତି, ପାଦମୂଲେ ୱା ଠପେତି, ଉପରି ୱା ଖିପତି, ସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରୀସାମଣେରଉପାସକତିତ୍ଥିୟାଦୀନଂ ୱା ହତ୍ଥେ ପେସେତି, ନଦୀତିତ୍ଥେ ଧୋୱନ୍ତିୟା ଉପଚାରେ ୱା ଖିପତି, ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଓକାସେ ଠତ୍ୱା, ଧୋୱାପିତଂୟେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଓରତୋ ଠପେତି ସା ଚେ ଧୋୱିତ୍ୱା ଆନେତି, ଅନାପତ୍ତି । ସିକ୍ଖମାନାୟ ୱା ସାମଣେରିୟା ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ହତ୍ଥେ ଧୋୱନତ୍ଥାୟ ଦେତି, ସା ଚେ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋୱତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଉପାସକସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦେତି, ସୋ ଚେ ଲିଙ୍ଗେ ପରିୱତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋୱତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସାମଣେରସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେ ଦିନ୍ନେପି ଲିଙ୍ଗପରିୱତ୍ତନେ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଧୋୱାପେତି ରଜାପେତୀତିଆଦୀସୁ ଏକେନ ୱତ୍ଥୁନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଦୁତିୟେନ ଦୁକ୍କଟଂ । ତୀଣିପି କାରାପେନ୍ତସ୍ସ ଏକେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ସେସେହି ଦ୍ୱେ ଦୁକ୍କଟାନି । ୟସ୍ମା ପନେତାନି ଧୋୱନାଦୀନି ପଟିପାଟିୟା ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୱା କାରେନ୍ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ତୀଣି ଚତୁକ୍କାନି ୱୁତ୍ତାନି । ସଚେପି ହି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ରଜିତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ପଠମଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ରଜତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁ ୱିପରୀତୱଚନେସୁ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ‘‘ଧୋୱିତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ଚେୱ ରଜତି ଚ, ଧୋୱାପନପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଆପତ୍ତି, ରଜନେ ଅନାପତ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାଧିକକରଣେ ‘‘ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତୀ’’ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ଅନାପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ତୁୟ୍ହଂ ଭାରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପନ ଏକୱାଚାୟ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ।
ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ୱେମତିକୋ ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଞାତିକସଞ୍ଞୀତି ଇମାନିପି ପଦାନି ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ଧୋୱାପେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟାନିୟୋ ।
୫୦୭.ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତୀତି ଉଦ୍ଦେସାୟ ୱା ଓୱାଦାୟ ୱା ଆଗତା କିଲିନ୍ନଂ ଚୀୱରଂ ଦିସ୍ୱା ଠପିତଟ୍ଠାନତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱା ‘‘ଦେଥ, ଅୟ୍ୟ, ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ୱା ଧୋୱତି ଚେୱ ରଜତି ଚ ଆକୋଟେତି ଚ, ଅୟଂ ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମ । ୟାପି ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଧୋୱା’’ତି ଦହରଂ ୱା ସାମଣେରଂ ୱା ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆହରଥୟ୍ୟ ଅହଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧୋୱତି, ତାୱକାଲିକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ଦେତି, ଅୟମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତା ଧୋୱତି ନାମ ।
ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ଉପାହନତ୍ଥୱିକପତ୍ତତ୍ଥୱିକଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନମଞ୍ଚପୀଠଭିସିତଟ୍ଟିକାଦିଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଧୋୱାପେତି, ଅନାପତ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ପନ ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୦୮.ତେନ ସମୟେନାତି ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତାତି ପିଣ୍ଡପାତତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତା । ୟେନ ଅନ୍ଧୱନଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ୟେନ ଅନ୍ଧୱନଂ ତେନୁପସଙ୍କମି । କତକମ୍ମାତି କତଚୋରିକକମ୍ମା, ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦନାଦୀହି ପରଭଣ୍ଡଂ ହରିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚୋରଗାମଣିକୋତି ଚୋରଜେଟ୍ଠକୋ । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ଥେରିଂ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ଚୋରାନଂ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ମା ଗଚ୍ଛଥ, ସବ୍ବେ ଇତୋ ଏଥା’’ତି ତେ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନ ଅଗମାସି । ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଥେରୀ କିର ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱେଲାୟଂୟେୱ ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠହି । ସୋପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଏୱଂ ଅୱଚ, ତସ୍ମା ସା ଅସ୍ସୋସି, ସୁତ୍ୱା ଚ ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ଅଞ୍ଞୋ ଏତ୍ଥ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୟା’’ତି ତଂ ମଂସଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଭିକ୍ଖୁନୀ’’ତିଆଦି ।
ଓହିୟ୍ୟକୋତି ଅୱହୀୟକୋ ଅୱସେସୋ, ୱିହାରୱାରଂ ପତ୍ୱା ଏକୋୱ ୱିହାରେ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚେ ମେ ତ୍ୱଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀତି କସ୍ମା ଆହ ? ସଣ୍ହଂ ଘନମଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଦିସ୍ୱା ଲୋଭେନ, ଅପିଚ ଅପ୍ପକୋ ତସ୍ସା ଅନ୍ତରୱାସକେ ଲୋଭୋ, ଥେରିୟା ପନ ସିଖାପ୍ପତ୍ତା କୋଟ୍ଠାସସମ୍ପତ୍ତି ତେନସ୍ସା ସରୀରପାରିପୂରିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ୱିସମଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଅନ୍ତିମନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ସବ୍ବପରିୟନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତିମଂ, ଅନ୍ତିମନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଲେସେନାପି ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱା ଠପିତଂ ଚୀୱରଂ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ୟଥାଅନୁଞ୍ଞାତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୀୱରାନଂ ଧାରଣୱସେନେୱ ଆହ, ନ ଲୋଭେନ, ନ ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ଲୋଭୋ ଅତ୍ଥି । ନିପ୍ପୀଳିୟମାନାତି ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗାଳ୍ହଂ ପୀଳୟମାନା ।
ଅନ୍ତରୱାସକଂଦତ୍ୱା ଉପସ୍ସୟଂ ଅଗମାସୀତି ସଙ୍କଚ୍ଚିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୟଥା ତସ୍ସ ମନୋରଥୋ ନ ପୂରତି, ଏୱଂ ହତ୍ଥତଲେୟେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
୫୧୦. କସ୍ମା ପାରିୱତ୍ତକଚୀୱରଂ ଅପ୍ପଟିଗଣ୍ହନ୍ତେ ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ ? ‘‘ସଚେ ଏତ୍ତକୋପି ଅମ୍ହେସୁ ଅୟ୍ୟାନଂ ୱିସ୍ସାସୋ ନତ୍ଥି, କଥଂ ମୟଂ ୟାପେସ୍ସାମା’’ତି ୱିହତ୍ଥତାୟ ସମଭିତୁନ୍ନତ୍ତା ।
ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ସମସଦ୍ଧାନଂ ସମସୀଲାନଂ ସମଦିଟ୍ଠୀନଂ ପାରିୱତ୍ତକଂ ଗହେତୁଂ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୧୨.ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଗହଣତ୍ଥାୟ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣାଦୀସୁ ଦୁକ୍କଟଂ । ପଟିଲାଭେନାତି ପଟିଗ୍ଗହଣେନ । ତତ୍ଥ ଚ ହତ୍ଥେନ ୱା ହତ୍ଥେ ଦେତୁ, ପାଦମୂଲେ ୱା ଠପେତୁ, ଉପରି ୱା ଖିପତୁ, ସୋ ଚେ ସାଦିୟତି, ଗହିତମେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ ସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରସାମଣେରୀଉପାସକଉପାସିକାଦୀନଂ ହତ୍ଥେ ପେସିତଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତି । ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଚତସ୍ସୋପି ପରିସା ଚୀୱରାନି ଚ ନାନାୱିରାଗୱତ୍ଥାନି ଚ ଆନେତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେନ୍ତି, ଉପଚାରେ ୱା ଠତ୍ୱା ଉପଚାରଂ ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖିପନ୍ତି, ୟଂ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ପାରିୱତ୍ତକା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଅଥ ପନ ରତ୍ତିଭାଗେ ଖିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ‘‘ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା, ଇଦଂ ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ପାରିୱତ୍ତକକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅଚିତ୍ତକଭାୱେନ ନ ସମେତି । ସଚେ ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦେତି, ପାରିୱତ୍ତକମେୱ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ସଙ୍କାରକୂଟାଦୀସୁ ଠପେତି, ‘‘ପଂସୁକୂଲଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପଂସୁକୂଲଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୫୧୩.ଅଞ୍ଞାତିକାୟ ଅଞ୍ଞାତିକସଞ୍ଞୀତି ତିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଏକତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟାତି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ହତ୍ଥତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପନ୍ନାୟ ପନ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ ।
୫୧୪.ପରିତ୍ତେନ ୱା ୱିପୁଲନ୍ତି ଅପ୍ପଗ୍ଘଚୀୱରେନ ୱା ଉପାହନତ୍ଥୱିକପତ୍ତତ୍ଥୱିକଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନାଦିନା ୱା ମହଗ୍ଘଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ସଚେପି ଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନାପତ୍ତି । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଅନ୍ତମସୋ ହରୀତକୀଖଣ୍ଡେନାପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପୁଲେନ ୱା ପରିତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣଂ ପନ ପଟପରିସ୍ସାୱନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗଂ ନ ୱିକପ୍ପନୁପଗଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣା ଭିସିଚ୍ଛୱି ହୋତି, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ; କୋ ପନ ୱାଦୋ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକାଦୀସୁ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟାକିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୧୫.ତେନ ସମୟେନାତି ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଅସୀତିସହସ୍ସମତ୍ତାନଂ ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତିକିଟ୍ଠୋ ଲୋଲଜାତିକୋ । ପଟ୍ଟୋତି ଛେକୋ ସମତ୍ଥୋ ପଟିବଲୋ ସରସମ୍ପନ୍ନୋ କଣ୍ଠମାଧୁରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । କିସ୍ମିଂ ୱିୟାତି କିଂସୁ ୱିୟ କିଲେସୋ ୱିୟ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପୱସେନ କମ୍ପନଂ ୱିୟ ସଙ୍କମ୍ପନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘମଗ୍ଗଂ, ନ ନଗରୱୀଥିମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୂତି ମୁସିଂସୁ, ପତ୍ତଚୀୱରାନି ନେସଂ ହରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜାହୀତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱଜାନନତ୍ଥାୟ ପୁଚ୍ଛ । ଅନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାଉପସମ୍ପଦାପତ୍ତଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନି ପୁଚ୍ଛିୟମାନା । ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ସାକେତା ସାୱତ୍ଥିଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ ।
୫୧୭.ଅଞ୍ଞାତକଂ ଗହପତିଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ପରତୋ ‘‘ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ସଚେ ଚୋରେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଦହରା ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱା ପଲାତା, ଚୋରା ଥେରାନଂ ନିୱାସନପାରୁପନମତ୍ତଂୟେୱ ହରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଥେରେହି ନେୱ ତାୱ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ, ନ ସାଖାପଲାସଂ ଭଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅଥ ଦହରା ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାତା, ଚୋରା ଥେରାନଂ ନିୱାସନପାରୁପନଂ ତଞ୍ଚ ଭଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦହରେହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସନପାରୁପନାନି ନ ତାୱ ଥେରାନଂ ଦାତବ୍ବାନି, ନ ହି ଅନଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସାଖାପଲାସଂ ଭଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାନଂ ପନ ଅତ୍ଥାୟ ଲଭନ୍ତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାୱ ଅତ୍ତନୋପି ପରେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ଥେରେହି ୱା ସାଖାପଲାସଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱାକାଦୀହି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଦହରାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ଦହରେହି ୱା ଥେରାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ୱା ଅଦତ୍ୱା ୱା ଅତ୍ତନା ନିୱାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସନପାରୁପନାନି ଥେରାନଂ ଦାତବ୍ବାନି, ନେୱ ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି, ନ ତେସଂ ଧାରଣେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ସଚେ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରଜକତ୍ଥରଣଂ ୱା ହୋତି, ଅଞ୍ଞେ ୱା ତାଦିସେ ମନୁସ୍ସେ ପସ୍ସନ୍ତି, ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ୟାନି ଚ ନେସଂ ତେ ୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତମନୁସ୍ସା ଅଞ୍ଞେ ୱା ସାଖାପଲାସନିୱାସନେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଉସ୍ସାହଜାତା ୱତ୍ଥାନି ଦେନ୍ତି, ତାନି ସଦସାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅଦସାନି ୱା ନୀଲାଦିନାନାୱଣ୍ଣାନି ୱା କପ୍ପିୟାନିପି ଅକପ୍ପିୟାନିପି ସବ୍ବାନି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ତେସଂ ନିୱାସେତୁଞ୍ଚ ପାରୁପିତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପିହେତଂ ପରିୱାରେ –
‘‘ଅକପ୍ପକତଂ ନାପି ରଜନାୟ ରତ୍ତଂ ।
ତେନ ନିୱତ୍ଥୋ ୟେନ କାମଂ ୱଜେୟ୍ୟ ।
ନ ଚସ୍ସ ହୋତି ଆପତ୍ତି ।
ସୋ ଚ ଧମ୍ମୋ ସୁଗତେନ ଦେସିତୋ ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୧) ।
ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ହୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ପନ ତିତ୍ଥିୟେହି ସହଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ଚ ନେସଂ କୁସଚୀରୱାକଚୀରଫଲକଚୀରାନି ଦେନ୍ତି, ତାନିପି ଲଦ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ନିୱାସେତ୍ୱାପି ଲଦ୍ଧି ନ ଗହେତବ୍ବା ।
ଇଦାନି ‘‘ୟଂ ଆୱାସଂ ପଠମଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ସଚେ ତତ୍ଥ ହୋତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିହାରଚୀୱରଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିହାରଚୀୱରଂ ନାମ ମନୁସ୍ସା ଆୱାସଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋପି ପଚ୍ଚୟା ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ସନ୍ତକା ପରିଭୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ତିଚୀୱରଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା କାରାପିତେ ଆୱାସେ ଠପେନ୍ତି, ଏତଂ ୱିହାରଚୀୱରଂ ନାମ । ଉତ୍ତରତ୍ଥରଣନ୍ତି ମଞ୍ଚକସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ଥରଣକଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୁମତ୍ଥରଣନ୍ତି ପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଚିମିଲିକାହି କତଅତ୍ଥରଣଂ ତସ୍ସ ଉପରି ତଟ୍ଟିକଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତି । ଭିସିଚ୍ଛୱୀତି ମଞ୍ଚଭିସିୟା ୱା ପୀଠଭିସିୟା ୱା ଛୱି, ସଚେ ପୂରିତା ହୋତି ୱିଧୁନିତ୍ୱାପି ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱମେତେସୁ ୱିହାରଚୀୱରାଦୀସୁ ୟଂ ତତ୍ଥ ଆୱାସେ ହୋତି, ତଂ ଅନାପୁଚ୍ଛାପି ଗହେତ୍ୱା ନିୱାସେତୁଂ ୱା ପାରୁପିତୁଂ ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଲଭିତ୍ୱା ଓଦହିସ୍ସାମି ପୁନ ଠପେସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜାୟ । ଲଭିତ୍ୱା ଚ ପନ ଞାତିତୋ ୱା ଉପଟ୍ଠାକତୋ ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ୱା କୁତୋଚି ପାକତିକମେୱ କାତବ୍ବଂ । ୱିଦେସଗତେନ ଏକସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘିକେ ଆୱାସେ ସଙ୍ଘିକପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚସ୍ସ ପରିଭୋଗେନେୱ ତଂ ଜୀରତି ୱା ନସ୍ସତି ୱା ଗୀୱା ନ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଏତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଗିହିୱତ୍ଥାଦୀନଂ ଭିସିଚ୍ଛୱିପରିୟନ୍ତାନଂ କିଞ୍ଚି ନ ଲବ୍ଭତି, ତେନ ତିଣେନ ୱା ପଣ୍ଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
୫୧୯.ୟେହିକେହିଚି ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟମ୍ପି ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଅଞ୍ଞେ ‘‘ଆହରଥ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱର’’ନ୍ତି ୟାଚିତ୍ୱା ୱା ୱିସ୍ସାସେନ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରାନଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ଅତ୍ତନା ତିଣପଣ୍ଣେହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଚୀୱରମ୍ପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ନଟ୍ଠଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଚ ଠିତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେନ ନେସଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରପରିଭୋଗେ ଚ ଅନାପତ୍ତି ଅନୁରୂପା ଭୱିସ୍ସତି ।
୫୨୧.ଞାତକାନଂ ପୱାରିତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତେସଂ ସନ୍ତକଂ ଦେଥା’’ତି ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ଞାତକପୱାରିତାନଂ ଆପତ୍ତି ୱା ଅନାପତ୍ତି ୱା ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଧନେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡେନ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନେୱ ଚୀୱରଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ପରିୱତ୍ତାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୱାରିତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତେସୁ ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପୁଗ୍ଗଲିକପୱାରଣାୟ ୟଂ ୟଂ ପୱାରେତି, ତଂ ତଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ୟୋ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ସୟମେୱ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କାଲାନୁକାଲଂ ଚୀୱରାନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀନୀତି ଏୱଂ ୟେନ ୟେନତ୍ଥୋ ତଂ ତଂ ଦେତି, ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ପୱାରେତ୍ୱା ବାଲତାୟ ୱା ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱା ନ ଦେତି, ସୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ୟୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗେହଂ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ନିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ କିଞ୍ଚି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ୟଂ ମୟ୍ହଂ ଗେହେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ପୱାରେମୀ’’ତି ୱଦତି । ୟଂ ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟଂ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ, ଗେହେ ପନ ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ଲବ୍ଭତୀତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଞାତକପୱାରିତେ ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅୟମେକୋ ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଦୁତିୟୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଞାତକପୱାରିତା, ତେ ତସ୍ସେୱ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦମ୍ପି ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୨୨-୪.ତେନସମୟେନାତି ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିହଟ୍ଠୁନ୍ତି ଅଭୀତି ଉପସଗ୍ଗୋ, ହରିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଗଣ୍ହିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଇଚ୍ଛାପେୟ୍ୟ, ଇଚ୍ଛଂ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ୱଦେୟ୍ୟ ନିମନ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେନ୍ତେନ ପନ ୟଥା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୱତକଂ ଇଚ୍ଛସି ତାୱତକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟଥା ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୬, ୧୧୦୪; ଚୂଳନି॰ ଜତୁକଣ୍ଣିମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬୭) ଏତ୍ଥ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମିଧାପି ‘‘ଅଭିଅଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ଅଭିହରିତ୍ୱା ପୱାରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାୟାଭିହାରୋ ୱାଚାଭିହାରୋତି ଦୁୱିଧୋ ଅଭିହାରୋ, କାୟେନ ୱା ହି ୱତ୍ଥାନି ଅଭିହରିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପୱାରେୟ୍ୟ, ୱାଚାୟ ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଦୁସ୍ସକୋଟ୍ଠାଗାରଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛସି ତତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପୱାରେୟ୍ୟ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମନ୍ତି ସଅନ୍ତରଂ ଉତ୍ତରଂ ପରମଂ ଅସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସାତି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମଂ, ନିୱାସନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାରୁପନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ଚୀୱରଂ ସାଦିତବ୍ବନ୍ତି ତତୋ ଅଭିହଟଚୀୱରତୋ ଏତ୍ତକଂ ଚୀୱରଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଇତୋ ପରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସବ୍ବଚୀୱରେନ ତିଚୀୱରିକେନେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞଥାପି, ତସ୍ମା ତଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚେ ତୀଣି ନଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୟସ୍ସ ତୀଣି ନଟ୍ଠାନି, ତେନ ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି, ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ସଭାଗଟ୍ଠାନତୋ ପରିୟେସିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ଦ୍ୱେ ନଟ୍ଠାନି, ତେନ ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପକତିୟାୱ ସନ୍ତରୁତ୍ତରେନ ଚରତି, ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ଏକଂ ସାଦିୟନ୍ତେନେୱ ସମୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ତୀସୁ ଏକଂ ନଟ୍ଠଂ, ନ ସାଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକଂ ନଟ୍ଠଂ, ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ସ ଏକଂୟେୱ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ନଟ୍ଠଂ, ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି । ଭିକ୍ଖୁନିୟା ପନ ପଞ୍ଚସୁପି ନଟ୍ଠେସୁ ଦ୍ୱେ ସାଦିତବ୍ବାନି । ଚତୂସୁ ନଟ୍ଠେସୁ ଏକଂ ସାଦିତବ୍ବଂ, ତୀସୁ ନଟ୍ଠେସୁ କିଞ୍ଚି ନ ସାଦିତବ୍ବଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଦ୍ୱୀସୁ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱା । ୟେନ କେନଚି ହି ସନ୍ତରୁତ୍ତରପରମତାୟ ଠାତବ୍ବଂ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ନ ଲବ୍ଭତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ।
୫୨୬.ସେସକଂ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଦ୍ୱେ ଚୀୱରାନି କତ୍ୱା ସେସଂ ପୁନ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣାତି ବାହୁସଚ୍ଚାଦିଗୁଣୱସେନ ଦେନ୍ତି । ଞାତକାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଞାତକାନଂ ଦେନ୍ତାନଂ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ପୱାରିତାନଂ ଦେନ୍ତାନଂ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନ ସାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପକତିୟା ବହୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଅଚ୍ଛିନ୍ନକାରଣା ପମାଣମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପାଳିୟା ନ ସମେତି । ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ୱିଞ୍ଞାପନୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ‘‘ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦମ୍ପି ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୨୭.ତେନସମୟେନାତି ଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୱୁସୋ ମଂ ସୋ ଉପଟ୍ଠାକୋତି ଆୱୁସୋ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ଭଣସି, ଅତ୍ଥି ଏୱରୂପୋ ସୋ ମମ ଉପଟ୍ଠାକୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅପି ମେୟ୍ୟ ଏୱଂ ହୋତୀତି ଅପି ମେ ଅୟ୍ୟ ଏୱଂ ହୋତି, ଅପି ମୟ୍ୟା ଏୱନ୍ତିପି ପାଠୋ ।
୫୨୮-୯.ଭିକ୍ଖୁଂ ପନେୱ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ଅପଦିସ୍ସ ଆରବ୍ଭ । ୟସ୍ମା ପନ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଉପକ୍ଖଟଂ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଭିକ୍ଖୁସ୍ସତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖୁଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା, ୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଉପକ୍ଖଟଂ, ତଂ ନିୟମେନେୱ ଭିକ୍ଖୁଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା’’ତି । ପଚ୍ଚୟୋପି ହି ‘‘ଲଭତି ମାରୋ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଆଗତୋ । ଇଦାନି ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ କତ୍ତା, ତସ୍ସ ଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଚ୍ଛାଦେତୁକାମେନ ହି ତେନ ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଉପକ୍ଖଟଂ, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ । ଇତି ସୋ ଅଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଚ୍ଛାଦେତୁକାମୋ’’ତି ।
ଅଞ୍ଞାତକସ୍ସଗହପତିସ୍ସ ୱାତି ଅଞ୍ଞାତକେନ ଗହପତିନା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କରଣତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ପଦଭାଜନେ ପନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାତକୋ ନାମ…ପେ॰… ଗହପତି ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନନ୍ତି ଚୀୱରମୂଲଂ, ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ହିରଞ୍ଞାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ହିରଞ୍ଞଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପକ୍ଖଟଂ ହୋତୀତି ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି, ସଂହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ହିରଞ୍ଞଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ୱଚନେନସ୍ସ ଉପକ୍ଖଟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପକ୍ଖଟଂ ନାମା’’ତି ପଦଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିସୁଂ ପଦଭାଜନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାତି ଉପକ୍ଖଟଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ଉପକ୍ଖଟଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତୀତି । ଅଚ୍ଛାଦେସ୍ସାମୀତି ୱୋହାରୱଚନମେତଂ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେପି ‘‘ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ର ଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟତ୍ର ସୋ ଗହପତି ୱା ଗହପତାନୀ ୱା ତତ୍ର ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଚେତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଇମିନାୱ ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ପଚୁରୱୋହାରୱସେନ ‘‘ଘର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ର ପନ ସୋ ଦାୟକୋ ତତ୍ର ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ପୁନପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା’’ତି । ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱିସିଟ୍ଠକପ୍ପଂ ଅଧିକୱିଧାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ପଦଭାଜନେ ପନ ୟେନାକାରେନ ୱିକପ୍ପଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି ତମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆୟତଂ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଧୂତି ଆୟାଚନେ ନିପାତୋ । ୱତାତି ପରିୱିତକ୍କେ । ମନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଆୟସ୍ମାତି ପରଂ ଆଲପତି ଆମନ୍ତେତି । ୟସ୍ମା ପନିଦଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ, ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଅତ୍ଥୋ ନ ୱୁତ୍ତୋ । କଲ୍ୟାଣକମ୍ୟତଂ ଉପାଦାୟାତି ସୁନ୍ଦରକାମତଂ ୱିସିଟ୍ଠକାମତଂ ଚିତ୍ତେନ ଗହେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ‘‘ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଚେ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ କଲ୍ୟାଣକମ୍ୟତଂ ଉପାଦାୟ ଆପଜ୍ଜତି, ସୋ ସାଧତ୍ଥିକୋ ମହଗ୍ଘତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପହାୟ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥମେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଦେୱ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନ ଇମସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନମତ୍ତେନେୱ ଆପତ୍ତି ସୀସଂ ଏତି, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
୫୩୧.ଅନାପତ୍ତି ଞାତକାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଞାତକାନଂ ଚୀୱରେ ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମହଗ୍ଘଂ ଚେତାପେତୁକାମସ୍ସ ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ ଚେତାପେତୀତି ଗହପତିସ୍ସ ୱୀସତିଅଗ୍ଘନକଂ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଅଲଂ ମୟ୍ହଂ ଏତେନ, ଦସଗ୍ଘନକଂ ୱା ଅଟ୍ଠଗ୍ଘନକଂ ୱା ଦେହୀ’’ତି ୱଦତି ଅନାପତ୍ତି । ଅପ୍ପଗ୍ଘନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ଅତିରେକନିୱାରଣତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ସମକେପି ପନ ଅନାପତ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଗ୍ଘୱସେନେୱ ନ ପମାଣୱସେନ, ଅଗ୍ଘୱଡ୍ଢନକଞ୍ହି ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ୱୀସତିଅଗ୍ଘନକଂ ଅନ୍ତରୱାସକଂ ଚେତାପେତୁକାମୋ, ‘‘ତଂ ଏତ୍ତକମେୱ ମେ ଅଗ୍ଘନକଂ ଚୀୱରଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି ତତୁତ୍ତରିସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱାତି ।
ପଠମଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୩୨. ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ଇମସ୍ସ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିସଦିସଂ । କେୱଲଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦେ ଏକସ୍ସ ପୀଳା କତା, ଦୁତିୟେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଅୟମେୱେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପଠମସଦିସମେୱ । ୟଥା ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ଏୱଂ ବହୂନଂ ପୀଳଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୋପି ଆପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ଦୁତିୟଉପକ୍ଖଟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୩୭.ତେନ ସମୟେନାତି ରାଜସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଉପାସକଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ଜାନାପେତ୍ୱା, ‘‘ଇମିନା ମୂଲେନ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଞାସବନ୍ଧୋତି ପଞ୍ଞାସକହାପଣଦଣ୍ଡୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞାସଂ ବଦ୍ଧୋତିପି ପାଠୋ, ପଞ୍ଞାସଂ ଜିତୋ ପଞ୍ଞାସଂ ଦାପେତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଜ୍ଜଣ୍ହୋ, ଭନ୍ତେ, ଆଗମେହୀତି ଭନ୍ତେ, ଅଜ୍ଜ ଏକଦିୱସଂ ଅମ୍ହାକଂ ତିଟ୍ଠ, ଅଧିୱାସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରାମସୀତି ଗଣ୍ହି । ଜୀନୋସୀତି ଜିତୋସି ।
୫୩୮-୯.ରାଜଭୋଗ୍ଗୋତି ରାଜତୋ ଭୋଗ୍ଗଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଅସ୍ସତ୍ଥୀତି ରାଜଭୋଗ୍ଗୋ, ରାଜଭୋଗୋତିପି ପାଠୋ, ରାଜତୋ ଭୋଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପହିଣେୟ୍ୟାତି ପେସେୟ୍ୟ, ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ପନସ୍ସ ପଦଭାଜନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଏତସ୍ସ, ଏୱଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଭିକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ପଦାନଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତାୟେୱ ପଦଭାଜନଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଆଭତନ୍ତି ଆନୀତଂ । କାଲେନକପ୍ପିୟନ୍ତି ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେନ, ୟଦା ନୋ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦା କପ୍ପିୟଂ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋତି କିଚ୍ଚକରୋ, କପ୍ପିୟକାରକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଞ୍ଞତ୍ତୋ ସୋ ମୟାତି ଆଣତ୍ତୋ ସୋ ମୟା, ୟଥା ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଚୀୱରଂ ଦସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋ ମେ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରେନାତି ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନମେତଂ, ଇଦଞ୍ହି ୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ; ଇଦଂ ଚୋଦନାଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ଦେହି ମେ ଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପନ ନୱତ୍ତବ୍ବାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି, ଏତାନି ହି ୱଚନାନି ଏତେସଂ ୱା ଅତ୍ଥୋ ୟାୟ କାୟଚି ଭାସାୟ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ତତିୟମ୍ପି ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ ଆୱୁସୋ ଚୀୱରେନା’’ତି ଇଦମେୱ ୟାୱତତିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋ ସାରେତବ୍ବୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଚୋଦନାପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦୟମାନୋ ସାରୟମାନୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେୟ୍ୟ, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୟଦି ନିପ୍ଫାଦେତି, ସକ୍କୋତି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଲାଭୱସେନ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୁ ସୁନ୍ଦରଂ ।
ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ଠାନଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମନ୍ତି ଚ ଭାୱନପୁଂସକୱଚନମେତଂ, ଛକ୍ଖତ୍ତୁପରମଞ୍ହି ଏତେନ ଚୀୱରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଠାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନାନଂ ସାଧାରଣୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଦଭାଜନେ ‘‘ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ଆସନେ ନିସୀଦିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ନିସୀଦଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେନାପି ନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ । ନ ଆମିସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦିଭେଦଂ କିଞ୍ଚି ଆମିସଂ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୟାଚିୟମାନେନାପି ନ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ନ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତବ୍ବୋତି ମଙ୍ଗଲଂ ୱା ଅନୁମୋଦନଂ ୱା ଭାସଥାତି ୟାଚିୟମାନେନାପି କିଞ୍ଚି ନ ଭାସିତବ୍ବଂ, କେୱଲଂ ‘‘କିଂ କାରଣା ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିୟମାନେନ ‘‘ଜାନାସି, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋତି ଇଦଞ୍ହି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ପୁଚ୍ଛଂ କୁରୁମାନୋ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ପୁଚ୍ଛଂ କରୋତି, ସୋ ଏତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ଠାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ଆଗତକାରଣଂ ଭଞ୍ଜତି ।
ଇଦାନି ୟା ତିସ୍ସୋ ଚୋଦନା, ଛ ଚ ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢିଞ୍ଚ ହାନିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ୟସ୍ମା ଚ ଏତ୍ଥ ଏକଚୋଦନାୱୁଡ୍ଢିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଠାନାନଂ ହାନି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଏକା ଚୋଦନା ଦିଗୁଣଂ ଠାନ’’ନ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାତବ୍ବଂ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାତବ୍ବଂ, ସକିଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠାତବ୍ବନ୍ତି । ୟଥା ଚ ‘‘ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ନ ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଠତ୍ୱା ନ ଚୋଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ସଚେ ଚୋଦେତିୟେୱ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଛ ଚୋଦନା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଚେ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ ନ ଚୋଦେତି, ଦ୍ୱାଦସ ଠାନାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଚେ ଚୋଦେତିପି ତିଟ୍ଠତିପି, ଏକାୟ ଚୋଦନାୟ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ହାପେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଏକଦିୱସମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚୋଦେତି, ସକିଂୟେୱ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱରେନା’’ତି ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଦତି । ତଥା ଏକଦିୱସମେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିଟ୍ଠତି, ସକିଂୟେୱ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ର ତତ୍ର ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ସୋପି ସବ୍ବଚୋଦନାୟୋ ସବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ଚ ଭଞ୍ଜତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ନାନାଦିୱସେସୁ ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟତସ୍ସ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆଭତନ୍ତି ୟତୋ ରାଜତୋ ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗତୋ ୱା ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଆନୀତଂ । ୟତ୍ୱସ୍ସାତିପି ପାଠୋ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ‘‘ୟତ୍ଥସ୍ସା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅସ୍ସ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ପେସିତନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନ ନ ସମେତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱା ରାଜଭୋଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ସନ୍ତିକେ; ସମୀପତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ନ ତଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୋତୀତି ତଂ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କମ୍ମଂ ନ ନିପ୍ଫାଦେତି । ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାୟସ୍ମନ୍ତୋ ସକନ୍ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଧନଂ ପାପୁଣନ୍ତୁ । ମା ୱୋ ସକଂ ୱିନସ୍ସାତି ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକଂ ମା ୱିନସ୍ସତୁ । ୟୋ ପନ ନେୱ ସାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଦୂତଂ ପାହେତି, ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
କିଂ ପନ ସବ୍ବକପ୍ପିୟକାରକେସୁ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ? ନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି କପ୍ପିୟକାରକୋ ନାମ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୁୱିଧୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଚ । ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ଦୁୱିଧୋ – ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି । ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ଦୁୱିଧୋ – ମୁଖୱେୱଟିକ କପ୍ପିୟକାରକୋ, ପରମ୍ମୁଖକପ୍ପିୟକାରକୋତି । ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ମୁଖାସମ୍ମୁଖୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତଥା ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋପି ।
କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦୂତେନ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ପହିଣତି, ଦୂତୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ପହିତଂ, ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଦୂତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ତେ, ଭନ୍ତେ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି ଚ ଉପାସକେହି ‘‘ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋଥା’’ତି ଆଣତ୍ତା ୱା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ସମ୍ଭତ୍ତା କେଚି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି । ଦୂତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁନା ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ନୋ ଚେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିଦ୍ଦିସତି – ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମେ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରୋ’’ତି, ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ କିଣିତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟମେକୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ନ ହେୱ ଖୋ ସୋ ଦୂତୋ ଅତ୍ତନା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ଅପିଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞଂ ପହିଣତି ‘‘ଦିନ୍ନଂ ମୟା, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ, ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ନ ହେୱ ଖୋ ଅଞ୍ଞଂ ପହିଣତି, ଅପିଚ ଖୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଦସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ତୟୋ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଭିକ୍ଖୁନା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ନାମ । ଏତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ରାଜସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ଦୂତେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ ନତ୍ଥିତାୟ ୱା, ଅୱିଚାରେତୁକାମତାୟ ୱା ‘‘ନତ୍ଥମ୍ହାକଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ’’ତି ୱଦତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ କୋଚି ମନୁସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଦୂତୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଦୂତେନ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ।
ଅପରୋ ଦୂତୋ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପହିଣତି, ‘‘ଅହଂ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ହତ୍ଥେ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ଦସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଦୂତେନ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ତୟୋ ଅସମ୍ମୁଖାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୂତେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ନାମ । ଏତେସୁ ମେଣ୍ଡକସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା, ତେ କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ହତ୍ଥେ ହିରଞ୍ଞଂ ଉପନିକ୍ଖିପନ୍ତି – ‘ଇମିନା ଅୟ୍ୟସ୍ସ ୟଂ କପ୍ପିୟଂ ତଂ ଦେଥା’ତି । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ତତୋ କପ୍ପିୟଂ ତଂ ସାଦିତୁଂ, ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଜାତରୂପରଜତଂ ସାଦିତବ୍ବଂ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୯୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ଚୋଦନାୟ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି, ମୂଲଂ ଅସାଦିୟନ୍ତେନ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଚୋଦନାୟ ୱା ଠାନେନ ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ସାଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନୋ ଚେ ଦେତି, ଅଞ୍ଞଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତ୍ୱାପି ଆହରାପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଇଚ୍ଛତି ମୂଲସାମିକାନମ୍ପି କଥେତବ୍ବଂ; ନୋ ଚେ ଇଚ୍ଛତି ନ କଥେତବ୍ବଂ ।
ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ଦୂତେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ନତ୍ଥମ୍ହାକଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ’’ତି ୱଦତି, ତଦଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆହର ଭୋ ଅହଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଦୂତୋ ‘‘ହନ୍ଦ ଭୋ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ମୁଖୱେୱଟିକକପ୍ପିୟକାରକୋ । ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେ ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଏତ୍ତୋୱ ପକ୍କମତି, ଅୟଂ ପରମ୍ମୁଖକପ୍ପିୟକାରକୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକପ୍ପିୟକାରକା ନାମ । ଏତେସୁ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେସୁ ୱିୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୟମେୱ ଚୀୱରଂ ଆନେତ୍ୱା ଦଦନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ, କିଞ୍ଚି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ ‘‘ଦୂତେନ ଚୀୱରଚେତାପନ୍ନଂ ପହିଣେୟ୍ୟା’’ତି ସୟଂ ଆହରିତ୍ୱାପି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦଦନ୍ତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସଚେପି କୋଚି ଜାତରୂପରଜତଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଆରାମଂ ୱା କରୋଥ ଚେତିୟଂ ୱା ଭୋଜନସାଲାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଇଦମ୍ପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତୀତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ସଚେ ପନ ‘‘ନୟିଦଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ‘‘ୱଡ୍ଢକୀନଂ ୱା କମ୍ମକରାନଂ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେ ସୁକତଦୁକ୍କଟଂ ଜାନାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ‘‘ମମ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି ମୟ୍ହମେୱ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେ ୟଂ ୟସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ପେସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱଦତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ସଚେ ପନ ସଙ୍ଘଂ ୱା ଗଣଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଅନାମସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଚେତିୟସ୍ସ ଦେମ, ୱିହାରସ୍ସ ଦେମ, ନୱକମ୍ମସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଇମେ ଇଦଂ ଭଣନ୍ତୀ’’ତି କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ‘‘ଚେତିୟାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତୁମ୍ହେ ଗହେତ୍ୱା ଠପେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେନ ପନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ପନ କୋଚି ବହୁଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମି, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଚେ ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ଆପତ୍ତି । ତତ୍ର ଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଉପାସକୋ ଚ ‘‘ୟଦି ନ କପ୍ପତି, ମୟ୍ହମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ତୟା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଲାଭନ୍ତରାୟୋ କତୋ’’ତି ନ କେନଚି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ତଂ ଚୋଦେତି, ସ୍ୱେୱ ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ତେନ ପନ ଏକେନ ବହୂ ଅନାପତ୍ତିକା କତା । ସଚେ ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ‘‘କପ୍ପିୟକାରକାନଂ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, ମମ ପୁରିସାନଂ ୱା ମୟ୍ହଂ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁମ୍ହେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି ।
ଚତୁପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ଚ ଦିନ୍ନଂ ୟେନ ୟେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦତ୍ଥଂ ଉପନେତବ୍ବଂ, ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ଚୀୱରେୟେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଚୀୱରେନ ତାଦିସୋ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ପିଣ୍ଡପାତାଦୀହି ସଙ୍ଘୋ କିଲମତି, ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ତଦତ୍ଥାୟପି ଉପନେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ପିଣ୍ଡପାତଗିଲାନପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେପି, ସେନାସନତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନଂ ପନ ସେନାସନସ୍ସ ଗରୁଭଣ୍ଡତ୍ତା ସେନାସନେୟେୱ ଉପନେତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁ ସେନାସନଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗତେସୁ ସେନାସନଂ ୱିନସ୍ସତି, ଈଦିସେ କାଲେ ସେନାସନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିଭୋଗୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋ, ତସ୍ମା ସେନାସନଜଗ୍ଗନତ୍ଥଂ ମୂଲଚ୍ଛେଜ୍ଜଂ ଅକତ୍ୱା ୟାପନମତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦି ଅକପ୍ପିୟଂ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ସଚେ ହି କୋଚି ‘‘ମୟ୍ହଂ ତିସସ୍ସସମ୍ପାଦନକଂ ମହାତଳାକଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଚେ ସଙ୍ଘୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ଆପତ୍ତିୟେୱ । ୟୋ ପନ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ନ କେନଚି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟୋ ହି ତଂ ଚୋଦେତି, ସ୍ୱେୱ ସାପତ୍ତିକୋ ହୋତି, ତେନ ପନ ଏକେନ ବହୂ ଅନାପତ୍ତିକା କତା ।
ୟୋ ପନ ‘‘ତାଦିସଂୟେୱ ତଳାକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱଦତି ‘‘ଅସୁକଞ୍ଚ ଅସୁକଞ୍ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ତଳାକଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ କଥଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । କଥଂ ଦିନ୍ନଂ କପ୍ପିୟଂ ହୋତୀତି ? ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିନ୍ନନ୍ତି । ସୋ ସଚେ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଘୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ‘‘ତଳାକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘‘କପ୍ପିୟକାରକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦଂ ଅସୁକୋ ନାମ ୱିଚାରେସ୍ସତି, ଅସୁକସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥେ, ମୟ୍ହଂ ୱା ହତ୍ଥେ ଭୱିସ୍ସତି, ସଙ୍ଘୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ‘‘ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ଭଣ୍ଡକଂ ଧୋୱିସ୍ସତି, ମିଗପକ୍ଖିନୋ ପିୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱଦତି ‘‘କପ୍ପିୟସୀସେନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଉପାସକ, ସଙ୍ଘୋ ପାନୀୟଂ ପିୱିସ୍ସତି, ଭଣ୍ଡକଂ ଧୋୱିସ୍ସତି, ମିଗପକ୍ଖିନୋ ପିୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଅଥାପି ‘‘ମମ ତଳାକଂ ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ‘‘ୱୁତ୍ତେ, ସାଧୁ, ଉପାସକ, ସଙ୍ଘୋ ପାନୀୟଂ ପିୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୟଦି ପନ ଭିକ୍ଖୂହି ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ୟାଚିତ୍ୱା ସହତ୍ଥେନ ଚ କପ୍ପିୟପଥୱିଂ ଖନିତ୍ୱା ଉଦକପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ତଳାକଂ କାରିତଂ ହୋତି, ତଂ ଚେ ନିସ୍ସାୟ ସସ୍ସଂ ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ୱିହାରେ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ମନୁସ୍ସା ଏୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପକାରତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘିକଭୂମିଂ ଖନିତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସତୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏକଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚ ଠପେତୁମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ଅଥ ପନ ତେ ମନୁସ୍ସା ରାଜବଲିନା ଉପଦ୍ଦୁତା ପକ୍କମନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତି, ଉଦକଂ ୱାରେତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ କସିକମ୍ମକାଲେୟେୱ, ନ ସସ୍ସକାଲେ । ସଚେ ତେ ୱଦନ୍ତି ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ପୁବ୍ବେପି ମନୁସ୍ସା ଇମଂ ନିସ୍ସାୟ ସସ୍ସଂ ଅକଂସୂ’’ତି। ତତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇମଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଚ ଉପକାରଂ ଅକଂସୁ, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଅଦଂସୂ’’ତି । ସଚେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ମୟମ୍ପି ଦସ୍ସାମା’’ତି, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ସଚେ ପନ କୋଚି ଅବ୍ୟତ୍ତୋ ଅକପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ତଳାକଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ୱା କାରେତି ୱା, ତଂ ଭିକ୍ଖୂହି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମେୱ । ସଚେ ଭିକ୍ଖୂହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସାମିକୋ ୱା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ୱଂସେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପୁନ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛିନ୍ନେ କୁଲୱଂସେ ୟୋ ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ସାମିକୋ, ସୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଦେତି, ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ଭିକ୍ଖୁନା ନୀହଟଉଦକୱାହକଂ ଅଳନାଗରାଜମହେସୀ ୱିୟ, ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
କପ୍ପିୟୱୋହାରେପି ଉଦକୱସେନ ପଟିଗ୍ଗହିତତଳାକେ ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ମତ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣପାଳିବନ୍ଧନାଦୀନି ଚ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପନ ସସ୍ସଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ତେ ସୟମେୱ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି, ନ ଚୋଦେତବ୍ବଂ, ନ ସାରେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଟିଗ୍ଗହିତତଳାକେ କପ୍ପିୟକାରକଂ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମତ୍ତିକୁଦ୍ଧରଣପାଳିବନ୍ଧନାଦୀନି ପନ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ କପ୍ପିୟକାରକା ସୟମେୱ କରୋନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅବ୍ୟତ୍ତେନ ପନ ଲଜ୍ଜିଭିକ୍ଖୁନା କାରାପିତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ପଟିଗ୍ଗହଣେ କପ୍ପିୟଂ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପୟୋଗପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମିସ୍ସକତ୍ତା ୱିସଗତପିଣ୍ଡପାତୋ ୱିୟ ଅକପ୍ପିୟମଂସରସମିସ୍ସକଭୋଜନଂ ୱିୟ ଚ ଦୁବ୍ବିନିବ୍ଭୋଗଂ ହୋତି, ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟମେୱ ।
ସଚେ ପନ ‘‘ଉଦକସ୍ସ ଓକାସୋ ଅତ୍ଥି, ତଳାକସ୍ସ ପାଳି ଥିରା, ୟଥା ବହୁଂ ଉଦକଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ କରୋହି, ତୀରସମୀପେ ଉଦକଂ କରୋହୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଦକମେୱ ୱିଚାରେତି, ୱଟ୍ଟତି । ଉଦ୍ଧନେ ଅଗ୍ଗିଂ ନ ପାତେନ୍ତି, ‘‘ଉଦକକମ୍ମଂ ଲବ୍ଭତୁ ଉପାସକା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଆହରଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ପନ ତଳାକେ ଅତିବହୁଂ ଉଦକଂ ଦିସ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ୱା ମାତିକଂ ନୀହରାପେତି, ୱନଂ ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା କେଦାରେ କାରାପେତି, ପୋରାଣକେଦାରେସୁ ୱା ପକତିଭାଗଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତିରେକଂ ଗଣ୍ହାତି, ନୱସସ୍ସେ ୱା ଅକାଲସସ୍ସେ ୱା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭାଗେ ‘‘ଏତ୍ତକେ କହାପଣେ ଦେଥା’’ତି କହାପଣେ ଉଟ୍ଠାପେତି, ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ।
ୟୋ ପନ ‘‘କସ୍ସଥ ୱପଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାୟ ଭୂମିୟା, ଏତ୍ତକୋ ନାମ ଭାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ଭୂମିଂ ୱା ପତିଟ୍ଠପେତି, ‘‘ଏତ୍ତକେ ଭୂମିଭାଗେ ଅମ୍ହେହି ସସ୍ସଂ କତଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଭାଗଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତେସୁ କସ୍ସକେସୁ ଭୂମିପ୍ପମାଣଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ମିନାତି, ଖଲେ ୱା ଠତ୍ୱା ରକ୍ଖତି, ଖଲତୋ ୱା ନୀହରାପେତି, କୋଟ୍ଠାଗାରେ ୱା ପଟିସାମେତି, ତସ୍ସେୱ ତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ ।
ସଚେ କସ୍ସକା କହାପଣେ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆହଟା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତରୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ନ ସଙ୍ଘୋ କହାପଣେ ଖାଦତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଏତ୍ତକେହି କହାପଣେହି ସାଟକେ ଆହର, ଏତ୍ତକେହି ୟାଗୁଆଦୀନି ସମ୍ପାଦେହୀ’’ତି ୱଦତି । ୟଂ ତେ ଆହରନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? କହାପଣାନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା ।
ସଚେ ଧଞ୍ଞଂ ଆହରିତ୍ୱା ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆହଟନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତରୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଏତ୍ତକେହି ୱୀହୀହି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଆହରଥା’’ତି ୱଦତି । ୟଂ ତେ ଆହରନ୍ତି, ତସ୍ସେୱ ଅକପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? ଧଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଚାରିତତ୍ତା ।
ସଚେ ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା ଅପରଣ୍ଣଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆହଟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତରୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଏତ୍ତକେହି ତଣ୍ଡୁଲେହି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଆହରଥା’’ତି ୱଦତି । ୟଂ ତେ ଆହରନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ କପ୍ପିୟଂ । କସ୍ମା ? କପ୍ପିୟାନଂ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନଂ ୱିଚାରିତତ୍ତା । କୟୱିକ୍କୟେପି ଅନାପତ୍ତି, କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖିତତ୍ତା ।
ପୁବ୍ବେ ପନ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁସାଲଦ୍ୱାରେ ‘‘ଅହୋ ୱତ ସ୍ୱେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଏତ୍ତକପ୍ପମାଣେ ପୂୱେ ପଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆରାମିକାନଂ ସଞ୍ଞାଜନନତ୍ଥଂ ଭୂମିୟଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଅକାସି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ଛେକୋ ଆରାମିକୋ ତଥେୱ କତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଭେରିୟା ଆକୋଟିତାୟ ସନ୍ନିପତିତେ ସଙ୍ଘେ ପୂୱଂ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେହି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ନେୱ ପିତୂନଂ ନ ପିତାମହାନଂ ଏୱରୂପଂ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ଏକେନ ଅୟ୍ୟେନ ଚତୁସ୍ସାଲଦ୍ୱାରେ ପୂୱତ୍ଥାୟ ସଞ୍ଞା କତା, ଇତୋ ଦାନି ପଭୁତି ଅୟ୍ୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତାନୁରୂପଂ ୱଦନ୍ତୁ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଫାସୁୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ମହାଥେରୋ ତତୋୱ ନିୱତ୍ତି, ଏକଭିକ୍ଖୁନାପି ପୂୱୋ ନ ଗହିତୋ । ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ତତ୍ରୁପ୍ପାଦମ୍ପି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ତସ୍ମା –
ସଲ୍ଲେଖଂ ଅଚ୍ଚଜନ୍ତେନ, ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ।
କପ୍ପିୟେପି ନ କାତବ୍ବା, ଆମିସତ୍ଥାୟ ଲୋଲତାତି ॥
ୟୋ ଚାୟଂ ତଳାକେ ୱୁତ୍ତୋ, ପୋକ୍ଖରଣୀ-ଉଦକୱାହକମାତିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଉଚ୍ଛୁଫଲାଫଲାଦୀନଂ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଖେତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଦମ୍ମୀତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଳାକେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଦା କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ‘‘ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ତଦା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ‘‘ୱନଂ ଦମ୍ମି, ଅରଞ୍ଞଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୂହି ଅନାଣତ୍ତାୟେୱ ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରଣ୍ଣାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭାଗଂ ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି; ଅଦେନ୍ତା ନ ଚୋଦେତବ୍ବା । ସଚେ କେନଚିଦେୱ ଅନ୍ତରାୟେନ ତେସୁ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞେ କରୋନ୍ତି, ନ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତି, ତେ ୱାରେତବ୍ବା । ସଚେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ପୁବ୍ବେପି ମନୁସ୍ସା ଇଧ ସସ୍ସାନି ଅକଂସୂ’’ତି, ତତୋ ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଅଦଂସୂ’’ତି । ସଚେ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ମୟମ୍ପି ଦସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ୱଟ୍ଟତି ।
କଞ୍ଚି ସସ୍ସୁଟ୍ଠାନକଂ ଭୂମିପ୍ପଦେସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୀମଂ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ସୀମା ପରିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ପନ ଥମ୍ଭା ୱା ପାସାଣା ୱା ସୟଂ ନ ଠପେତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ଭୂମି ନାମ ଅନଗ୍ଘା ଅପ୍ପକେନାପି ପାରାଜିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଆରାମିକାନଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ‘‘ଇମିନା ଠାନେନ ଅମ୍ହାକଂ ସୀମା ଗତା’’ତି । ସଚେପି ହି ତେ ଅଧିକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ପରିୟାୟେନ କଥିତତ୍ତା ଅନାପତ୍ତି । ୟଦି ପନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ସୟମେୱ ଥମ୍ଭେ ଠପାପେତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଦେନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
ସଚେ କୋଚି ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ତଳାକଂ ଖନତି, ୱିହାରମଜ୍ଝେନ ୱା ମାତିକଂ ନେତି, ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣାଦୀନି ଦୁସ୍ସନ୍ତି, ୱାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସଙ୍ଘୋ କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ଆମିସଗରୁକତାୟ ନ ୱାରେତି, ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱାରେତି, ସୋୱ ଭିକ୍ଖୁ ଇସ୍ସରୋ । ସଚେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ୱାରେତି, ‘‘ନେଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି ତେସଂୟେୱ ପକ୍ଖୋ ହୋତି, ସଙ୍ଘୋ ୱାରେତି, ସଙ୍ଘୋୱ ଇସ୍ସରୋ । ସଙ୍ଘିକେସୁ ହି କମ୍ମେସୁ ୟୋ ଧମ୍ମକମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋୱ ଇସ୍ସରୋ । ସଚେ ୱାରିୟମାନୋପି କରୋତି, ହେଟ୍ଠା ଗହିତଂ ପଂସୁଂ ହେଟ୍ଠା ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଉପରି ଗହିତଂ ପଂସୁଂ ଉପରି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୂରେତବ୍ବା ।
ସଚେ କୋଚି ୟଥାଜାତମେୱ ଉଚ୍ଛୁଂ ୱା ଅପରଣ୍ଣଂ ୱା ଅଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦିକଂ ୱା ୱଲ୍ଲିଫଲଂ ଦାତୁକାମୋ ‘‘ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଉଚ୍ଛୁଖେତ୍ତଂ ଅପରଣ୍ଣୱତ୍ଥୁଂ ୱଲ୍ଲିଫଲାୱାଟଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ସହ ୱତ୍ଥୁନା ପରାମଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଅଭିଲାପମତ୍ତମେତଂ ସାମିକାନଂୟେୱ ହି ସୋ ଭୂମିଭାଗୋ ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ ।
‘‘ଦାସଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦତି, ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଆରାମିକଂ ଦମ୍ମି, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଂ ଦମ୍ମି, କପ୍ପିୟକାରକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ସୋ ଆରାମିକୋ ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସାମଣେରସ୍ସ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ଭେସଜ୍ଜପଟିଜଗ୍ଗନମ୍ପି ତସ୍ସ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ସାୟଂ ନିୱାପୋ ନ ଦାତବ୍ବୋ । ୟେପି ପଞ୍ଚଦିୱସୱାରେନ ୱା ପକ୍ଖୱାରେନ ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସେସକାଲେ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ତେସମ୍ପି କରଣକାଲେୟେୱ ଭତ୍ତଞ୍ଚ ନିୱାପୋ ଚ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ସଙ୍ଘସ୍ସ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନୋୟେୱ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତି, ତେ ଚେ ହତ୍ଥକମ୍ମମୂଲଂ ଆନେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଗହେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଦେନ୍ତି, ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟଂ କିଞ୍ଚି ରଜକଦାସମ୍ପି ପେସକାରଦାସମ୍ପି ଆରାମିକନାମେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ସଚେ ‘‘ଗାୱୋ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ‘‘ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଇମା ଗାୱୋ କୁତୋତି ପଣ୍ଡିତେହି ପଞ୍ଚ ଗୋରସପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନାତି, ‘‘ମୟମ୍ପି ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତି । ଅଜିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ହତ୍ଥିଂ ଦେମ, ଅସ୍ସଂ ମହିସଂ କୁକ୍କୁଟଂ ସୂକରଂ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ କେଚି ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ହୋଥ, ମୟଂ ଇମେ ଗହେତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘କୁକ୍କୁଟସୂକରା ସୁଖଂ ଜୀୱନ୍ତୂ’’ତି ଅରଞ୍ଞେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଇମଂ ତଳାକଂ, ଇମଂ ଖେତ୍ତଂ, ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ, ୱିହାରସ୍ସ ଦେମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦମ୍ପି ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ରାଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚୀୱରୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।
୨. କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ
୧. କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୪୨.ତେନସମୟେନାତି କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କତଂ ହୋତୀତି ସମେ ଭୂମିଭାଗେ କୋସିୟଂସୂନି ଉପରୂପରି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କଞ୍ଜିକାଦୀହି ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା କତଂ ହୋତି । ଏକେନପି କୋସିୟଂସୁନା ମିସ୍ସିତ୍ୱାତି ତିଟ୍ଠତୁ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ ମିସ୍ସିତଂ, ସଚେପି ତସ୍ସ କରଣଟ୍ଠାନେ ୱାତୋ ଏକଂ କୋସିୟଂସୁଂ ଆନେତ୍ୱା ପାତେତି, ଏୱମ୍ପି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତମେୱ ହୋତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ,
ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୪୭.ତେନ ସମୟେନାତି ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧକାଳକାନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାନଂ କାଳକାନଂ, ଅଞ୍ଞେହି ଅମିସ୍ସିତକାଳକାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱାତି ।
ସୁଦ୍ଧକାଳକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୫୨.ତେନ ସମୟେନାତି ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତେ ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ସନ୍ଥତସ୍ସ ଅନ୍ତେ ଅନୁୱାତଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓଦାତଂ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା ।
ଦ୍ୱେ ଭାଗାତି ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା । ଆଦାତବ୍ବାତି ଗହେତବ୍ବା । ଗୋଚରିୟାନନ୍ତି କପିଲୱଣ୍ଣାନଂ । ଦ୍ୱେ ତୁଲା ଆଦାତବ୍ବାତି ଚତୂହି ତୁଲାହି କାରେତୁକାମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୟତ୍ତକେହି ଏଳକଲୋମେହି କାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେସୁ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା କାଳକାନଂ ଏକୋ ଓଦାତାନଂ, ଏକୋ ଗୋଚରିୟାନନ୍ତି ଇଦମେୱ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନିପି କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱ । କେୱଲଂ ଇଦଂ ଆଦାୟ ଅନାଦାୟ ଚ କରଣତୋ କିରିୟାକିରିୟଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୫୭.ତେନସମୟେନାତି ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଊହଦନ୍ତିପି ଉମ୍ମିହନ୍ତିପୀତି ସନ୍ଥତାନଂ ଉପରି ୱଚ୍ଚମ୍ପି ପସ୍ସାୱମ୍ପି କରୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଦିନ୍ନା ସଙ୍ଘେନ ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ଥତସମ୍ମୁତୀତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧସମ୍ମୁତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟାୱ ରୋଗୋ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ତାୱ ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥତଂ କାତୁଂ ଲଭତି । ସଚେ ଅରୋଗୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ମୂଲବ୍ୟାଧିନାୱ ଗିଲାନୋ ହୋତି, ସୋୟେୱ ପରିହାରୋ, ନତ୍ଥଞ୍ଞଂ ସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚନ୍ତି ଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ସୋ ୱା ବ୍ୟାଧି ପଟିକୁପ୍ପତୁ, ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ‘ସକିଂ ଗିଲାନୋ’ତି ନାମଂ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧମେୱ, ପୁନ ସମ୍ମୁତିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ ।
ଓରେନଚେ ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଓରିମଭାଗେ, ଅନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ସଙ୍ଖ୍ୟାମତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଊନକଛବ୍ବସ୍ସାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନାପତ୍ତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି କରୋତୀତି ୟଦା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି, ତଦା ସନ୍ଥତଂ କରୋତି । ଦୁତିୟପଦେପି ‘‘ୟଦା ଅତିରେକଛବ୍ବସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି, ତଦା କରୋତୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନ ହି ସୋ ଛବ୍ବସ୍ସାନି କରୋତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କୋସିୟସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନେୱାତି ।
ଛବ୍ବସ୍ସସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୬୫.ତେନ ସମୟେନାତି ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାମହଂ ଭିକ୍ଖୱେତି ଭଗୱା କିର ତଂ ତେମାସଂ ନ କିଞ୍ଚି ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତନ୍ତିୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନା କତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମୟି ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀନେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଧମ୍ମିକଂ କତିକୱତ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ଉପସେନୋ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି । ଅହଂ ତସ୍ସ ପସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସନଂ ଅନୁଜାନିସ୍ସାମି, ତତୋ ମଂ ପସ୍ସିତୁକାମା ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଞ୍ଚ ତେହି ଉଜ୍ଝିତସନ୍ଥତପଚ୍ଚୟା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏୱଂ ବହୂନି ହି ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସାନୀତି ।
ସପରିସୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଥେରୋ କିର ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଊନଦସୱସ୍ସେନ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ, ୟୋ ଉପସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧକସିକ୍ଖାପଦେ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ତ୍ୱଂ ମୋଘପୁରିସ ଅଞ୍ଞେହି ଓୱଦିୟୋ ଅନୁସାସିୟୋ ଅଞ୍ଞଂ ଓୱଦିତୁଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସସୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଗରହଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ମୟ୍ହଂ ପରିସଂ ନିସ୍ସାୟ ଗରହଂ ଅଦାସି, ସୋ ଦାନାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ତେନେୱ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସସ୍ସିରୀକେନ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣେନ ମୁଖେନ ବ୍ରହ୍ମଘୋସଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା ପରିସଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ସାଧୁକାରଂ ଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୁହଦୟୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅତିରେକୟୋଜନସତଂ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିସଂ ଚିନିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ପରିୱୁତୋ ପୁନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସପରିସୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି । ନ ହି ସକ୍କା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଞଥା ଆରାଧେତୁଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ।
ଭଗୱତୋଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋତି ୱତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କୋ ସୀହୋ ୱିୟ କଞ୍ଚନପବ୍ବତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ । ଏତଦୱୋଚାତି କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଏତଂ ଅୱୋଚ । ମନାପାନି ତେ ଭିକ୍ଖୁ ପଂସୁକୂଲାନୀତି ଭିକ୍ଖୁ ତୱ ଇମାନି ପଂସୁକୂଲାନି ମନାପାନି, ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଖନ୍ତିୟା ଗହିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଖୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ମନାପାନୀତି, ଭନ୍ତେ ନ ମୟା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଗହିତାନି, ଗଲଗ୍ଗାହେନ ୱିୟ ମତ୍ଥକତାଳନେନ ୱିୟ ଚ ଗାହିତୋମ୍ହୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀତି ପଞ୍ଞାତୋ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିସ୍ସିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ମୟଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମାତି ମୟଂ ସାୱକା ନାମ ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମ, ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ହି ଏସୋ ୟଦିଦଂ ‘‘ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱା । ସମାଦାୟାତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା, ‘‘ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟଥାପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ସବ୍ବସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମାତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ପୁନପି ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସାଧୁକାରମଦାସି ।
୫୬୬.ଅନୁଞ୍ଞାତାୱୁସୋତି ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ଆୱୁସୋ । ପିହେନ୍ତାତି ପିହୟନ୍ତା । ସନ୍ଥତାନି ଉଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ସନ୍ଥତେ ଚତୁତ୍ଥଚୀୱରସଞ୍ଞିତାୟ ସବ୍ବସନ୍ଥତାନି ଉଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଭଗୱା ସନ୍ଥତାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି, ପରିଭୋଗୁପାୟଂ ନେସଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ।
୫୬୭.ସକିଂ ନିୱତ୍ଥମ୍ପି ସକିଂ ପାରୁତମ୍ପୀତି ସକିଂ ନିସିନ୍ନଞ୍ଚେୱ ନିପନ୍ନଞ୍ଚ । ସାମନ୍ତାତି ଏକପସ୍ସତୋ ୱଟ୍ଟଂ ୱା ଚତୁରସ୍ସଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତଟ୍ଠାନଂ ୟଥା ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବଂ, ସନ୍ଥରନ୍ତେନ ପନ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଏକଦେସେ ୱା ସନ୍ଥରିତବ୍ବଂ, ୱିଜଟେତ୍ୱା ୱା ମିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥରିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଥିରତରଂ ହୋତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କିରିୟାକିରିୟତ୍ତା ଇମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଦ୍ୱେଭାଗସିକ୍ଖାପଦସଦିସାନୀତି ।
ଇମେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ସନ୍ଥତେସୁ ପୁରିମାନି ତୀଣି ୱିନୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ।
ନିସୀଦନସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୭୧.ତେନସମୟେନାତି ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଣ୍ଡେସୁନ୍ତି ‘‘କିତ୍ତକେନ, ଭନ୍ତେ, କୀତାନୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା ଅୱହସିଂସୁ । ଠିତକୋୱ ଆସୁମ୍ଭୀତି ୟଥା ମନୁସ୍ସା ଅରଞ୍ଞତୋ ମହନ୍ତଂ ଦାରୁଭାରଂ ଆନେତ୍ୱା କିଲନ୍ତା ଠିତକାୱ ପାତେନ୍ତି, ଏୱଂ ପାତେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୭୨.ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ, ଅତ୍ତନା ହରିତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବହିତିୟୋଜନଂ ପାତେତୀତି ତିୟୋଜନତୋ ବହି ପାତେତି । ଅନନ୍ତରାୟେନ ପତନକେ ହତ୍ଥତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତେ ଲୋମଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟାନି । ସଚେ ବହିତିୟୋଜନେ ରୁକ୍ଖେ ୱା ଥମ୍ଭେ ୱା ପଟିହଞ୍ଞିତ୍ୱା ପୁନ ଅନ୍ତୋ ପତନ୍ତି, ଅନାପତ୍ତି। ଭୂମିୟଂ ପତିତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ଠତ୍ୱା ୱଟ୍ଟମାନା ଏଳକଲୋମଭଣ୍ଡିକା ପୁନ ଅନ୍ତୋ ପୱିସତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ଅନ୍ତୋ ଠତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ୱା ୱଟ୍ଟେତି ଠତ୍ୱା ୱା ଅଠତ୍ୱା ୱା ୱଟ୍ଟମାନା ଭଣ୍ଡିକା ଗଚ୍ଛତୁ, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ହରିସ୍ସତୀ’’ତି ଠପେତି, ତେନ ହରିତେପି ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତେନ ଠପିତଂ ୱାତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ବହି ପାତେତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସଉସ୍ସାହତ୍ତା ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା ଚ ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ । କୁରୁନ୍ଦିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘ଏତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଅନାପତ୍ତି ପାଳିୟା ନ ସମେତି । ଉଭତୋଭଣ୍ଡିକଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ଭଣ୍ଡିକଂ ଅନ୍ତୋସୀମାୟ ଏକଂ ବହିସୀମାୟ କରୋନ୍ତୋ ଠପେତି, ରକ୍ଖତି ତାୱ । ଏକାବଦ୍ଧେ କାଜେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଦି ପନ ଅବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଜକୋଟିୟଂ ଠପିତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ରକ୍ଖତି । ଏକାବଦ୍ଧେପି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଠପିତେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ।
ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୟାନେ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ୱା ସାମିକସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ହରିସ୍ସତୀତି ଠପେତି, ତସ୍ମିଂ ତିୟୋଜନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ ଆପତ୍ତି । ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ପନ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୟାନେ ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିୟାଦୀସୁ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସାରେତି, ହେଟ୍ଠା ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚୋଦେତି, ପକ୍କୋସନ୍ତୋ ୱା ଅନୁବନ୍ଧାପେତି, ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଅନାପତ୍ତି । କୁରୁନ୍ଦିୟାଦୀସୁ ପନ ‘‘ଆପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ହରାପେତୀ’’ତି ଇମିନା ନ ସମେତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନେ ପନ ସୁଙ୍କଘାତେ ଆପତ୍ତି ହୋତି । ୟା ହି ତତ୍ଥ ଆପତ୍ତି, ସା ଇଧ ଅନାପତ୍ତି । ୟା ଇଧ ଆପତ୍ତି, ସା ତତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି । ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ୱା ଚୋରାଦୀହି ୱା ଉପଦ୍ଦୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୋମଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୭୫. ତିୟୋଜନଂ ୱାସାଧିପ୍ପାୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ହରତୀତି ୟତ୍ଥ ଗତୋ, ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ୱା ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ୱା ଅଲାଭେନ ତତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତତୋପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଏୱଂ ୟୋଜନସତମ୍ପି ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ଚୋରା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପଟିଦେନ୍ତି, ତଂ ହରନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ୱିନୟକମ୍ମକତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କତଭଣ୍ଡନ୍ତି କତଂଭଣ୍ଡଂ କମ୍ବଲକୋଜୱସନ୍ଥତାଦିଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତମସୋ ସୁତ୍ତକେନ ବଦ୍ଧମତ୍ତମ୍ପି । ୟୋ ପନ ତନୁକପତ୍ତତ୍ଥୱିକନ୍ତରେ ୱା ଆୟୋଗଅଂସବଦ୍ଧକକାୟବନ୍ଧନାଦୀନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ୱା ପିପ୍ଫଲିକାଦୀନଂ ମଲରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ସିପାଟିକାୟ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ୱାତାବାଧିକୋ କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେପି ଲୋମାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଆପତ୍ତିୟେୱ । ସୁତ୍ତକେନ ପନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ କତଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି, ୱେଣିଂ କତ୍ୱା ହରତି, ଇଦଂ ନିଧାନମୁଖଂ ନାମ, ଆପତ୍ତିୟେୱାତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଇଦଂ ଏଳକଲୋମସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ, କାୟତୋ ଚ କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଏଳକଲୋମସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୭୬.ତେନ ସମୟେନାତି ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ରିଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଉଜ୍ଝନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ପୁରାଣଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହୀତି ।
ଏଳକଲୋମଧୋୱାପନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୮୨.ତେନ ସମୟେନାତି ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୱିସୋତି କୋଟ୍ଠାସୋ ।
୫୮୩-୪.ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନାମଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପଦଭାଜନେ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ୟୋ ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣୋ ଲୋହୱିସେସୋ, ଇଦଂ ଜାତରୂପଂ ନାମା’’ତି ରଜତଂ ପନ ‘‘ସଙ୍ଖୋ, ସିଲା, ପୱାଲ, ରଜତଂ, ଜାତରୂପ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୫୦୬) ରୂପିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱୋହାରଗମନୀୟଂ କହାପଣାଦି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘କହାପଣୋ ଲୋହମାସକୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କହାପଣୋତି ସୋୱଣ୍ଣମୟୋ ୱା ରୂପିୟମୟୋ ୱା ପାକତିକୋ ୱା । ଲୋହମାସକୋତି ତମ୍ବଲୋହାଦୀହି କତମାସକୋ । ଦାରୁମାସକୋତି ସାରଦାରୁନା ୱା ୱେଳୁପେସିକାୟ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତାଲପଣ୍ଣେନାପି ରୂପଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତମାସକୋ । ଜତୁମାସକୋତି ଲାଖାୟ ୱା ନିୟ୍ୟାସେନ ୱା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କତମାସକୋ । ‘‘ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟୋ ୟୋ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନପଦେ ୟଦା ୟଦା ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅଟ୍ଠିମୟୋପି ଚମ୍ମମୟୋପି ରୁକ୍ଖଫଲବୀଜମୟୋପି ସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ଅସମୁଟ୍ଠାପିତରୂପୋପି ସବ୍ବୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ।
ଇଚ୍ଚେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଜାତରୂପମାସକୋ, ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ରଜତମାସକୋତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ମୁତ୍ତା, ମଣି, ୱେଳୁରିୟୋ, ସଙ୍ଖୋ, ସିଲା, ପୱାଲ, ଲୋହିତଙ୍କୋ, ମସାରଗଲ୍ଲଂ, ସତ୍ତ ଧଞ୍ଞାନି, ଦାସିଦାସଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମାଦୟୋତି ଇଦଂ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁ । ସୁତ୍ତଂ ଫାଲୋ ପଟକୋ କପ୍ପାସୋ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ସପ୍ପିନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ ଇଦଂ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଚେତିୟାନଂ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ହୋତି, ସେସାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୋ ଦୁକ୍କଟମେୱ । କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅନାପତ୍ତି । ସବ୍ବମ୍ପି ନିକ୍ଖିପନତ୍ଥାୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକସୀସେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୋ ଉପରି ରତନସିକ୍ଖାପଦେ ଆଗତୱସେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ଉଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତେନସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ସୟଂ ଗଣ୍ହାତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି ।
ତତ୍ଥ ଜାତରୂପରଜତଭଣ୍ଡେସୁ କହାପଣମାସକେସୁ ଚ ଏକଂ ଗଣ୍ହତୋ ୱା ଗଣ୍ହାପୟତୋ ୱା ଏକା ଆପତ୍ତି । ସହସ୍ସଂ ଚେପି ଏକତୋ ଗଣ୍ହାତି, ଗଣ୍ହାପେତି, ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ କୁରୁନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ସିଥିଲବଦ୍ଧାୟ ଥୱିକାୟ ସିଥିଲପୂରିତେ ୱା ଭାଜନେ ରୂପଗଣନାୟ ଆପତ୍ତି । ଘନବଦ୍ଧେ ପନ ଘନପୂରିତେ ୱା ଏକାୱ ଆପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତସାଦିୟନେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ହୋତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେପି ଚିତ୍ତେନ ସାଦିୟତି, ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ ହୋତି, କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅନାପତ୍ତି । କାୟୱାଚାହି ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ନୟିଦଂ ଅମ୍ହାକଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ନ ସାଦିୟତି, ଅନାପତ୍ତିୟେୱ । ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ହି ୟେନ କେନଚି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତି । ସଚେ ପନ କାୟୱାଚାହି ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନ ଅଧିୱାସେତି, କାୟୱାଚାହି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅକରଣତୋ ଅକିରିୟସମୁଟ୍ଠାନଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ଚ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଏକୋ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ପାଦମୂଲେ ଠପେତି ‘‘ତୁୟ୍ହିଦଂ ହୋତୂ’’ତି, ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ନୟିଦଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପତି, ଉପାସକୋ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ମୟା ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ଗତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଇଦ’’ନ୍ତି ? ୟଂ ତେନ ଅତ୍ତନା ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସୋ ଚେ ୱଦତି – ‘‘ଗୋପୟିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ, ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି, ସତ୍ତଭୂମିକମ୍ପି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଗୁତ୍ତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଧ ନିକ୍ଖିପାହୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ ହୋତି । ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତେନ ୱସିତବ୍ବଂ । ସଚେ କିଞ୍ଚି ୱିକ୍କାୟିକଭଣ୍ଡଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଇଦଂ ଗହେସ୍ସଥ ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଉପାସକ ଅତ୍ଥି ଅମ୍ହାକଂ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋ, ୱତ୍ଥୁ ଚ ଏୱରୂପଂ ନାମ ସଂୱିଜ୍ଜତି, କପ୍ପିୟକାରକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସଚେ ସୋ ୱଦତି, ‘‘ଅହଂ କପ୍ପିୟକାରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠପିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ଇଦଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଠିତମେୱ ହୋତି, ସୋ ଚେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଅଧିକଂ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ନ ମୟଂ ତୱ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହାମ, ‘‘ନିକ୍ଖମାହୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ରୂପିୟଂ ନାମ ଅକପ୍ପିୟଂ, ‘‘ତସ୍ମା ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତମେୱ ନ ତେନ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଚେତାପିତଂ, ତସ୍ମା ଉପାୟେନ ପରିଭୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କପ୍ପିୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ସପ୍ପି ୱାତି ‘‘ପବ୍ବଜିତାନଂ ସପ୍ପି ୱା ତେଲଂ ୱା ୱଟ୍ଟତି ଉପାସକା’’ତି ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେହେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବେହି ଭାଜେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକେନ ଭାଗୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱା ଆରାମିକାନଂ ୱା ପତ୍ତଭାଗମ୍ପି ଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅନ୍ତମସୋ ମକ୍କଟାଦୀହି ତତୋ ହରିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଠପିତଂ ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଗଳିତଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ପଂସୁକୂଲମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ, ତତୋ ଆହଟେନ ଫାଣିତେନ ସେନାସନଧୂପନମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ସପ୍ପିନା ୱା ତେଲେନ ୱା ପଦୀପଂ କତ୍ୱା ଦୀପାଲୋକେ ନିପଜ୍ଜିତୁଂ କସିଣପରିକମ୍ମମ୍ପି କାତୁଂ, ପୋତ୍ଥକମ୍ପି ୱାଚେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେଲମଧୁଫାଣିତେହି ପନ ସରୀରେ ୱଣଂ ମକ୍ଖେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଉପୋସଥାଗାରଂ ୱା ଭୋଜନସାଲଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଛାୟାପି ଗେହପରିଚ୍ଛେଦେନ ଠିତା ନ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଚ୍ଛେଦାତିକ୍କନ୍ତା ଆଗନ୍ତୁକତ୍ତା ୱଟ୍ଟତି । ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କତେନ ମଗ୍ଗେନପି ସେତୁନାପି ନାୱାୟପି ଉଳୁମ୍ପେନପି ଗନ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ଖନାପିତାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ଉବ୍ଭିଦୋଦକଂ ପାତୁଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ଅନ୍ତୋ ଉଦକେ ପନ ଅସତି ଅଞ୍ଞଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ଉଦକଂ ୱା ୱସ୍ସୋଦକଂ ୱା ପୱିଟ୍ଠଂ ୱଟ୍ଟତି । କୀତାୟ ୟେନ ଉଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ କୀତା ତଂ ଆଗନ୍ତୁକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଉପନିକ୍ଖେପଂ ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତେପି ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ଆରାମୋ ଗହିତୋ ହୋତି, ସୋପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ଭୂମିପି ବୀଜମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ ନେୱ ଭୂମିଂ ନ ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ଭୂମିଂୟେୱ କିଣିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ବୀଜାନି ରୋପିତାନି ଫଲଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅଥ ବୀଜାନି କିଣିତ୍ୱା କପ୍ପିୟଭୂମିୟଂ ରୋପିତାନି, ଫଲଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଭୂମିୟଂ ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ୱଟ୍ଟତି ।
ସଚେ ସୋ ଛଡ୍ଡେତୀତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଖିପତି, ଅଥାପି ନ ଛଡ୍ଡେତି, ସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନ ୱାରେତବ୍ବୋ । ନୋ ଚେ ଛଡ୍ଡେତୀତି ଅଥ ନେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ନ ଛଡ୍ଡେତି, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ବ୍ୟାପାରେନାତି ୟେନ କାମଂ ପକ୍କମତି, ତତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ରୂପିୟଛଡ୍ଡକୋ ସମ୍ମନ୍ନିତବ୍ବୋ ।
ୟୋନ ଛନ୍ଦାଗତିନ୍ତିଆଦୀସୁ ଲୋଭୱସେନ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ନାମ ଗଚ୍ଛତି। ଦୋସୱସେନ ‘‘ନେୱାୟଂ ମାତିକଂ ଜାନାତି, ନ ୱିନୟ’’ନ୍ତି ପରଂ ଅପସାଦେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ନାମ ଗଚ୍ଛତି । ମୋହୱସେନ ମୁଟ୍ଠପମୁଟ୍ଠସ୍ସତିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂ ନାମ ଗଚ୍ଛତି । ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭୟେନ ଛଡ୍ଡେତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ନାମ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ନ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୫୮୫.ଅନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ନିମିତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା, ଅକ୍ଖୀନି ନିମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ନଦିୟା ୱା ପପାତେ ୱା ୱନଗହନେ ୱା ଗୂଥଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖେନ ପତିତୋକାସଂ ଅସମନ୍ନାହରନ୍ତେନ ପାତେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବେପି ରୂପିୟେ ଭଗୱା ପରିୟାୟେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିଭୋଗଂ ଆଚିକ୍ଖି । ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ପନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ତତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଚାୟଂ ଏତସ୍ସ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ଅସନ୍ତସମ୍ଭାୱନାୟ ୱା କୁଲଦୂସକକମ୍ମେନ ୱା କୁହନାଦୀହି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟା ନେୱ ତସ୍ସ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଚତ୍ତାରୋ ହି ପରିଭୋଗା – ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ, ଇଣପରିଭୋଗୋ, ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ, ସାମିପରିଭୋଗୋତି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ’’ ନାମ । ସୀଲୱତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ‘‘ଇଣପରିଭୋଗୋ’’ ନାମ । ତସ୍ମା ଚୀୱରଂ ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ପିଣ୍ଡପାତୋ ଆଲୋପେ ଆଲୋପେ । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପୁରିମୟାମପଚ୍ଛିମୟାମେସୁ । ସଚସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋୱ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଇଣପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠତି । ସେନାସନମ୍ପି ପରିଭୋଗେ ପରିଭୋଗେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଭେସଜ୍ଜସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣେପି ପରିଭୋଗେପି ସତିପଚ୍ଚୟତା ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସତିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆପତ୍ତି, ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ସତିଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ସୁଦ୍ଧି – ଦେସନାସୁଦ୍ଧି, ସଂୱରସୁଦ୍ଧି, ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧୀତି । ତତ୍ଥ ଦେସନାସୁଦ୍ଧି ନାମ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ, ତଞ୍ହି ଦେସନାୟ ସୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ଦେସନାସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂୱରସୁଦ୍ଧି ନାମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ, ତଞ୍ହି ନ ପୁନ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନସଂୱରେନେୱ ସୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ସଂୱରସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧି ନାମ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ତଞ୍ହି ଅନେସନଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ ପରିୟେସନାୟ ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ପରିୟେଟ୍ଠିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧି ନାମ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସନ୍ନିସ୍ସିତସୀଲଂ, ତଞ୍ହି ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପନ ସତିଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୋଗେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ନାମ, ତେ ହି ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ପିତୁସନ୍ତକାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଦାୟାଦା ହୁତ୍ୱା ତେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କିଂ ପନ ତେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଗିହୀନଂ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଗିହୀହି ଦିନ୍ନାପି ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ ।
ଖୀଣାସୱାନଂ ପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ନାମ, ତେ ହି ତଣ୍ହାୟ ଦାସବ୍ୟଂ ଅତୀତତ୍ତା ସାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି । ଇମେସୁ ପରିଭୋଗେସୁ ସାମିପରିଭୋଗୋ ଚ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଇଣପରିଭୋଗୋ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗେ କଥାୟେୱ ନତ୍ଥି ।
ଅପରେପି ଚତ୍ତାରୋ ପରିଭୋଗା – ଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ, ଅଲଜ୍ଜିପରିଭୋଗୋ, ଧମ୍ମିୟପରିଭୋଗୋ, ଅଧମ୍ମିୟପରିଭୋଗୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗୋ ୱଟ୍ଟତି, ଆପତ୍ତିୟା ନ କାରେତବ୍ବୋ । ଲଜ୍ଜିନୋ ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ୟାୱ ନ ଜାନାତି, ତାୱ ୱଟ୍ଟତି । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅଲଜ୍ଜୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଦାସ୍ସ ଅଲଜ୍ଜୀଭାୱଂ ଜାନାତି ତଦା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ କାୟଦ୍ୱାରେ ଚ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚ ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋଥ, ତଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ ମା ଏୱମକତ୍ଥା’’ତି । ସଚେ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କରୋତିୟେୱ, ୟଦି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗଂ କରୋତି, ସୋପି ଅଲଜ୍ଜୀୟେୱ ହୋତି । ୟୋପି ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତେନ ଅଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗଂ କରୋତି, ସୋପି ନିୱାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ନ ଓରମତି, ଅୟମ୍ପି ଅଲଜ୍ଜୀୟେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଏକୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ଅଲଜ୍ଜୀସତମ୍ପି କରୋତି । ଅଲଜ୍ଜିନୋ ପନ ଅଲଜ୍ଜିନାୱ ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗେ ଆପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ଲଜ୍ଜିନୋ ଲଜ୍ଜିନା ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରାନଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂ ଭୋଜନସଦିସୋତି ।
ଧମ୍ମିୟାଧମ୍ମିୟପରିଭୋଗୋ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସଚେ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଅଲଜ୍ଜୀ ପିଣ୍ଡପାତୋପି ଅଧମ୍ମିୟୋ, ଉଭୋ ଜେଗୁଚ୍ଛା । ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଲଜ୍ଜୀ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଧମ୍ମିୟୋ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ସଙ୍ଘତୋ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦୀନି ଲଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦେତି, ଏତାନି ୟଥାଦାନମେୱ ଗତତ୍ତା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲଜ୍ଜୀ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଅଧମ୍ମିୟୋ, ପିଣ୍ଡପାତୋ ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲଜ୍ଜୀ, ପିଣ୍ଡପାତୋପି ଧମ୍ମିୟୋ, ୱଟ୍ଟତି ।
ଅପରେ ଦ୍ୱେ ପଗ୍ଗହା; ଦ୍ୱେ ଚ ପରିଭୋଗା – ଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହୋ, ଅଲଜ୍ଜିପଗ୍ଗହୋ; ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋ ଆମିସପରିଭୋଗୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅଲଜ୍ଜିନୋ ଲଜ୍ଜିଂ ପଗ୍ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ନ ସୋ ଆପତ୍ତିୟା କାରେତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ଲଜ୍ଜୀ ଅଲଜ୍ଜିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅନୁମୋଦନାୟ ଅଜ୍ଝେସତି, ଧମ୍ମକଥାୟ ଅଜ୍ଝେସତି, କୁଲେସୁ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି। ଇତରୋପି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଈଦିସୋ ଚ ଈଦିସୋ ଚା’’ତି ତସ୍ସ ପରିସତି ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ଅୟଂ ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେତି ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଧମ୍ମପରିଭୋଗ-ଆମିସପରିଭୋଗେସୁ ପନ ୟତ୍ଥ ଆମିସପରିଭୋଗୋ ୱଟ୍ଟତି, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମପରିଭୋଗୋପି ୱଟ୍ଟତି । ୟୋ ପନ କୋଟିୟଂ ଠିତୋ ଗନ୍ଥୋ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ନସ୍ସିସ୍ସତି, ତଂ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ମହାଭୟେ କିର ଏକସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ପଗୁଣୋ ଅହୋସି । ଅଥ ଚତୁନିକାୟିକତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମହାତିପିଟକତ୍ଥେରୋ ନାମ ମହାରକ୍ଖିତତ୍ଥେରଂ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ ମହାରକ୍ଖିତ, ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ମହାନିଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି । ‘‘ପାପୋ କିରାୟଂ, ଭନ୍ତେ, ନ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି । ‘‘ଗଣ୍ହାୱୁସୋ, ଅହଂ ତେ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ନିରନ୍ତରଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋ ଓସାନଦିୱସେ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚେ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ସୁତଂୟେୱ ମେ ପୁବ୍ବେ, ସଚାହଂ ଏୱଂ ଜାନେୟ୍ୟଂ, ନ ଈଦିସସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସ ପନ ସନ୍ତିକେ ବହୂ ମହାଥେରା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମହାନିଦ୍ଦେସଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।
୫୮୬.ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ଜାତରୂପରଜତଂ ରୂପିୟସଙ୍ଗହମେୱ ଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ରୂପିୟେ ୱେମତିକୋତି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଂ ନୁ ଖୋ, ଖରପତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଂସୟଜାତୋ ।
ରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀତି ସୁୱଣ୍ଣାଦୀସୁ ଖରପତ୍ତାଦିସଞ୍ଞୀ । ଅପିଚ ପୁଞ୍ଞକାମା ରାଜୋରୋଧାଦୟୋ ଭତ୍ତଖଜ୍ଜକଗନ୍ଧପିଣ୍ଡାଦୀସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଦେନ୍ତି, ଚୋଳଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନ୍ତେ ବଦ୍ଧକହାପଣାଦୀହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଚୋଳକାନି ଦେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂ ଭତ୍ତାଦିସଞ୍ଞାୟ ୱା ଚୋଳକସଞ୍ଞାୟ ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗେହେ ଇଦଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ୟେନ ହି ଅସ୍ସତିୟା ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ସୋ ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପୁନ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅଥସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବଂ – ‘‘ତୱ ଚୋଳକଂ ପସ୍ସାହୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, ସିୟା କିରିୟଂ ଗହଣେନ ଆପଜ୍ଜନତୋ, ସିୟା ଅକିରିୟଂ ପଟିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅକରଣତୋ ରୂପିୟଅଞ୍ଞୱାଦକଉପସ୍ସୁତିସିକ୍ଖାପଦାନି ହି ତୀଣି ଏକପରିଚ୍ଛେଦାନି, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ରୂପିୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୮୭.ତେନ ସମୟେନାତି ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରକନ୍ତି କତାକତାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ । ରୂପିୟସଂୱୋହାରନ୍ତି ଜାତରୂପରଜତପରିୱତ୍ତନଂ । ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ସେୱ ପଟିକ୍ଖିତତ୍ତା ପଟିଗ୍ଗହିତପରିୱତ୍ତନେ ଦୋସଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା କରୋନ୍ତି ।
୫୮୯.ସୀସୂପଗନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୀସଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ସୀସୂପଗଂ, ପୋତ୍ଥକେସୁ ପନ ‘‘ସୀସୂପକ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୀସାଲଙ୍କାରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କତେନ କତନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧୋ ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋୟେୱ ।
ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀତିଆଦିମ୍ହି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେ ୱୁତ୍ତୱତ୍ଥୂସୁ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲଗ୍ଗହଣେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଅପରାପରପରିୱତ୍ତନେ ଇମିନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ୱା କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋ ହି ଅୟଂ ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତୀତିଆଦି ଦୁତିୟୋ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସାନୁଲୋମତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅୟମପରୋପି ରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେତୀତିଆଦି ତିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ହି ଅରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେୟ୍ୟ ଅତ୍ତନୋ ୱା ରୂପିୟେନ ପରସ୍ସ ଅରୂପିୟଂ, ଉଭୟଥାପି ରୂପିୟସଂୱୋହାରୋ କତୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ପାଳିୟଂ ଏକନ୍ତେନ ରୂପିୟପକ୍ଖେ ଏକୋୟେୱ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।
ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲଗ୍ଗହଣେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେ ଇମିନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଗରୁକସ୍ସ ଚେତାପିତତ୍ତା । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁମେୱ, କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲଗ୍ଗହଣେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେପି ଇମିନା ଦୁକ୍କଟମେୱ । କସ୍ମା ? ଅକପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ଚେତାପିତତ୍ତା । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସଚେ କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଭାସିତଂ, ତଂ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । କସ୍ମା ? ନ ହି ଦାନଗ୍ଗହଣତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୟୱିକ୍କୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦଞ୍ଚ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁପରିୱତ୍ତନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସହଧମ୍ମିକେହି । ଇଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ରୂପିୟେନ ଚ ରୂପିୟାରୂପିୟଚେତାପନଂ ଅରୂପିୟେନ ଚ ରୂପିୟଚେତାପନଂ । ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନା ପନ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନୋ ଚେତାପନଂ ନେୱ ଇଧ ନ ତତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଚେତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତି ଭୱିତୁଂ ଅରହତି । ତସ୍ମା ୟଥେୱ ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁନୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଦୁକ୍କଟଂ, ତଥେୱ ତସ୍ସ ୱା ତେନ ୱା ଚେତାପନେପି ଦୁକ୍କଟଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୂହି ୱୁତ୍ତଂ ।
କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ପନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲଗ୍ଗହଣେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେ ଇମିନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅରୂପିୟେ ଅରୂପିୟସଞ୍ଞୀ ରୂପିୟଂ ଚେତାପେତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି। ତେନେୱ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ଦୁକ୍କଟୱତ୍ଥୁଂ ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲପଟିଗ୍ଗହଣେ ତଥେୱ ଅନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେ ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ । କସ୍ମା ? ଅକପ୍ପିୟସ୍ସ ଚେତାପିତତ୍ତା । କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁନା ପନ କପ୍ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସହଧମ୍ମିକେହି ଚେତାପେନ୍ତସ୍ସ ମୂଲଗ୍ଗହଣେ ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି, ପଚ୍ଛା ପରିୱତ୍ତନେ ଉପରି କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । କୟୱିକ୍କୟଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପରିସିକ୍ଖାପଦେନପି ଅନାପତ୍ତି, ୱଡ୍ଢିଂ ପୟୋଜେନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ଇମସ୍ସ ଚ ରୂପିୟସଂୱୋହାରସ୍ସ ଗରୁକଭାୱଦୀପକଂ ଇଦଂ ପତ୍ତଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ରୂପିୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତେନ ଅୟବୀଜଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଂ କୋଟ୍ଟାପେତ୍ୱା ତେନ ଲୋହେନ ପତ୍ତଂ କାରେତି, ଅୟଂ ପତ୍ତୋ ମହାଅକପ୍ପିୟୋ ନାମ, ନ ସକ୍କା କେନଚି ଉପାୟେନ କପ୍ପିୟୋ କାତୁଂ । ସଚେ ହି ତଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଥାଲକଂ କାରେତି, ତମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ । ୱାସିଂ କାରେତି, ତାୟ ଛିନ୍ନଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ । ବଳିସଂ କାରୋତି, ତେନ ମାରିତା ମଚ୍ଛାପି ଅକପ୍ପିୟା । ୱାସିଫଲଂ ତାପେତ୍ୱା ଉଦକଂ ୱା ଖୀରଂ ୱା ଉଣ୍ହାପେତି, ତମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମେୱ ।
ୟୋ ପନ ରୂପିୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତେନ ପତ୍ତଂ କିଣାତି, ଅୟମ୍ପି ପତ୍ତୋ ଅକପ୍ପିୟୋ । ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ସହଧମ୍ମିକାନଂ ନ କପ୍ପତୀ’’ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସକ୍କା ପନ କପ୍ପିୟୋ କାତୁଂ, ସୋ ହି ମୂଲେ ମୂଲସାମିକାନଂ ପତ୍ତେ ଚ ପତ୍ତସାମିକାନଂ ଦିନ୍ନେ କପ୍ପିୟୋ ହୋତି । କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ୟୋପି ରୂପିୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟକାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମାରକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦତି । କପ୍ପିୟକାରକୋ ଚ ତଂ ରୂପିୟଂ ଦତ୍ୱା କମ୍ମାରଂ ସଞ୍ଞାପେତି, ଅୟମ୍ପି ପତ୍ତୋ କପ୍ପିୟୱୋହାରେନ ଗହିତୋପି ଦୁତିୟପତ୍ତସଦିସୋୟେୱ, ମୂଲସ୍ସ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଅକପ୍ପିୟୋ । କସ୍ମା ସେସାନଂ ନ କପ୍ପତୀତି ? ମୂଲସ୍ସ ଅନିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତା ।
ୟୋ ପନ ରୂପିୟଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ କିଣିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ପହିତକପ୍ପିୟକାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମାରକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ କହାପଣେ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି କହାପଣେ ଦାପେତ୍ୱା ଗହିତୋ, ଅୟଂ ପତ୍ତୋ ଏତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ୱଟ୍ଟତି ଦୁବ୍ବିଚାରିତତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି, ମୂଲସ୍ସ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ।
ମହାସୁମତ୍ଥେରସ୍ସ କିର ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅହୋସି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଏୱରୂପଂ ପତ୍ତଂ ସପ୍ପିସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜି । ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରସ୍ସପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ଏୱରୂପୋ ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତଂ ଥେରୋପି ସପ୍ପିସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସ୍ସଜ୍ଜାପେସୀତି । ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟପତ୍ତଚତୁକ୍କଂ ।
ସଚେ ପନ ରୂପିୟଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ କିଣିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ପହିତକପ୍ପିୟକାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମାରକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଇମାହଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ୱଦତି, କପ୍ପିୟକାରକୋ ଚ ତଂ ରୂପିୟଂ ଦତ୍ୱା କମ୍ମାରଂ ସଞ୍ଞାପେତି, ଅୟଂ ପତ୍ତୋ ସବ୍ବକପ୍ପିୟୋ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପରିଭୋଗାରହୋତି ।
୫୯୧.ଅରୂପିୟେ ରୂପିୟସଞ୍ଞୀତି ଖରପତ୍ତାଦୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣାଦିସଞ୍ଞୀ । ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ସଚେ ତେନ ଅରୂପିୟଂ ଚେତାପେତି ଦୁକ୍କଟାପତ୍ତି ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ୱେମତିକେ । ଅରୂପିୟସଞ୍ଞିସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସଦ୍ଧି ‘‘ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦଂ ଦେଥା’’ତି କୟୱିକ୍କୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାପତ୍ତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ରୂପିୟସଂୱୋହାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୯୩.ତେନସମୟେନାତି କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ କତି ହିପି ତ୍ୟାୟନ୍ତି କତି ତେ ଅୟଂ, ହିକାରୋ ପନେତ୍ଥ ପଦପୂରଣୋ, ପିକାରୋ ଗରହାୟଂ, ଅୟଂ ଦୁବ୍ବଲସଙ୍ଘାଟି ତୱ କତି ଦିୱସାନି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା କତିହମ୍ପି ତ୍ୟାୟନ୍ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ କତିହନ୍ତି କତି ଅହାନି, କତି ଦିୱସାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କତିହିପି ମ୍ୟାୟନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଏତେନେୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗିହୀପି ନଂ ଗିହିସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନାମତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଗିହୀ ନାମ ଗିହିସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୯୪.ନାନପ୍ପକାରକନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀନଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡାନଂ ୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ । ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ଚୀୱରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଦସିକସୁତ୍ତପରିୟୋସାନଂ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡପରିୱତ୍ତନଞ୍ହି କୟୱିକ୍କୟସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । କୟୱିକ୍କୟନ୍ତି କୟଞ୍ଚେୱ ୱିକ୍କୟଞ୍ଚ । ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ହି ନୟେନ ପରସ୍ସ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କୟଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିକ୍କୟଂ।
୫୯୫.ଅଜ୍ଝାଚରତୀତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଚରତି, ୱୀତିକ୍କମୱାଚଂ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତୋ କୟିତଞ୍ଚ ହୋତି ୱିକ୍କୟିତଞ୍ଚାତି ୟଦା କୟିତଞ୍ଚ ହୋତି ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କରୋନ୍ତେନ, ୱିକ୍କୀତଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଂ ପରହତ୍ଥଗତଂ କରୋନ୍ତେନ । ‘‘ଇମିନା ଇମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନାନୁରୂପତୋ ପନ ପାଠେ ପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ପରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ କୟୱସେନ ଗହିତକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି କୟୱିକ୍କୟୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକେ ଅୱସେସେହି ଗିହିପବ୍ବଜିତେହି ଅନ୍ତମସୋ ମାତାପିତୂହିପି ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱଟ୍ଟତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ୱତ୍ଥେନ ୱା ୱତ୍ଥଂ ହୋତୁ ଭତ୍ତେନ ୱା ଭତ୍ତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି କପ୍ପିୟଂ ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି ୱଦତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ମାତୁୟାପି ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଂ ଦେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ୱା ‘‘ଇମଂ ଦେହି, ଇମଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୱା ମାତୁୟାପି ଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନା ଗଣ୍ହାତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡେ ପରହତ୍ଥଂ ପରଭଣ୍ଡେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ମାତରଂ ପନ ପିତରଂ ୱା ‘‘ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି ୱଦତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ନ ହୋତି । ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତୋ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ ନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞାତକଂ ‘‘ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି ୱଦତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି । ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ୱଦତୋ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟୱିନିପାତନଂ ହୋତି । ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି କୟୱିକ୍କୟଂ ଆପଜ୍ଜତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ତସ୍ମା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନ ମାତାପିତୂହିପି ସଦ୍ଧିଂ କୟୱିକ୍କୟଂ ଅଞ୍ଞାତକେହି ସଦ୍ଧିଂ ତିସ୍ସୋ ଆପତ୍ତିୟୋ ମୋଚେନ୍ତେନ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ପରିୱତ୍ତନୱିଧି – ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପାଥେୟ୍ୟତଣ୍ଡୁଲା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଭତ୍ତହତ୍ଥଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ତଣ୍ଡୁଲା ଅତ୍ଥି, ନ ଚ ନୋ ଇମେହି ଅତ୍ଥୋ, ଭତ୍ତେନ ପନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦତି । ପୁରିସୋ ତଣ୍ଡୁଲେ ଗହେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ତିସ୍ସୋପି ଆପତ୍ତିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତମସୋ ନିମିତ୍ତକମ୍ମମତ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ମୂଲସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ । ପରତୋ ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥି, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଅତ୍ଥୋତି ଭଣତୀ’’ତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ଦେହୀ’’ତି ପରିୱତ୍ତେତି; ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ। ୱିଘାସାଦଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଓଦନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ରଜନଂ ୱା ଦାରୂନି ୱା ଆହରା’’ତି ୱଦତି, ରଜନଛଲ୍ଲିଗଣନାୟ ଦାରୁଗଣନାୟ ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି ହୋନ୍ତି । ‘‘ଇମଂ ଓଦନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦଂ ନାମ କରୋଥା’’ତି ଦନ୍ତକାରାଦୀହି ସିପ୍ପିକେହି ଧମକରଣାଦୀସୁ ତଂ ତଂ ପରିକ୍ଖାରଂ କାରେତି, ରଜକେହି ୱା ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱାପେତି; ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ । ନ୍ହାପିତେନ କେସେ ଛିନ୍ଦାପେତି, କମ୍ମକାରେହି ନୱକମ୍ମଂ କାରେତି; ୟଥାୱତ୍ଥୁକମେୱ । ସଚେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦଂ କରୋଥା’’ତି ନ ୱଦତି ‘‘ଇଦଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜ ଭୁତ୍ତୋସି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି, ଇଦଂ ନାମ କରୋହୀ’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱତ୍ଥଧୋୱନେ ୱା କେସଚ୍ଛେଦନେ ୱା ଭୂମିସୋଧନାଦିନୱକମ୍ମେ ୱା ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଏତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପରିଭୁତ୍ତେ ୱା ନଟ୍ଠେ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଦେସେତି, ଏୱମିଧାପି ଦେସେତବ୍ବଂ ।
୫୯୬.କୟୱିକ୍କୟେ କୟୱିକ୍କୟସଞ୍ଞୀତିଆଦିମ୍ହି ୟୋ କୟୱିକ୍କୟଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସୋ ତସ୍ମିଂ କୟୱିକ୍କୟସଞ୍ଞୀ ୱା ଭୱତୁ ୱେମତିକୋ ୱା, ନ କୟୱିକ୍କୟସଞ୍ଞୀ ୱା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ଚୂଳତ୍ତିକେ ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ଦୁକ୍କଟମେୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୫୯୭.ଅଗ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ‘‘ଅୟଂ ତୱ ପତ୍ତୋ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଇଦଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ସଚେ ତସ୍ସ କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ ନଂ ପଟିୱଦତି ‘‘ଉପାସକ, ମମ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ ମହଗ୍ଘଂ, ତୱ ପତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଥାଲକମ୍ପି ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ପତତି। ସଚେ ସୋ ପତ୍ତୋ ମହଗ୍ଘୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱତ୍ଥୁ ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ, ପତ୍ତସାମିକୋ ଚସ୍ସ ଅପ୍ପଗ୍ଘଭାୱଂ ନ ଜାନାତି, ପତ୍ତୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ‘‘ମମ ୱତ୍ଥୁ ଅପ୍ପଗ୍ଘ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ମହଗ୍ଘଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହି ଗହିତଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସଚେ ପତ୍ତସାମିକୋ ‘‘ହୋତୁ, ଭନ୍ତେ, ସେସଂ ମମ ପୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି ।
କପ୍ପିୟକାରକସ୍ସଆଚିକ୍ଖତୀତି ୟସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତମସୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଭାତିକମ୍ପି କପ୍ପିୟକାରକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଇମଂ ନାମ ଗହେତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି ଆଚିକ୍ଖତି । ସୋ ଚେ ଛେକୋ ହୋତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅପନେତ୍ୱା ୱିୱଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଠାତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଛେକୋ ହୋତି, ନ ଜାନାତି ଗହେତୁଂ, ୱାଣିଜକୋ ତଂ ୱଞ୍ଚେତି, ‘‘ମା ଗଣ୍ହା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।
ଇଦଂ ଅମ୍ହାକନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ‘‘ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପି ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥି, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେନ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଭଣତି । ସଚେ ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦେତି, ପଠମଂ ଅତ୍ତନୋ ତେଲଂ ନ ମିନାପେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ନାଳିୟଞ୍ହି ଅୱସିଟ୍ଠତେଲଂ ହୋତି, ତଂ ପଚ୍ଛା ମିନନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକଂ ଦୂସେୟ୍ୟାତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
କୟୱିକ୍କୟସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ କୋସିୟୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।
୩. ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ
୧. ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୫୯୮.ତେନ ସମୟେନାତି ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତୱାଣିଜ୍ଜନ୍ତି ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ୱିଚରନ୍ତା ପତ୍ତୱାଣିଜ୍ଜଂ ୱା କରିସ୍ସନ୍ତି । ଆମତ୍ତିକାପଣଂ ୱାତି ଅମତ୍ତାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଭାଜନାନି, ତାନି ୟେସଂ ଭଣ୍ଡଂ ତେ ଆମତ୍ତିକା, ତେସଂ ଆମତ୍ତିକାନଂ ଆପଣଂ ଆମତ୍ତିକାପଣଂ, କୁଲାଲଭଣ୍ଡୱାଣିଜକାପଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୦୨.ତୟୋପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣାତି ତୀଣି ପତ୍ତସ୍ସ ପମାଣାନି । ଅଡ୍ଢାଳ୍ହକୋଦନଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତଣ୍ଡୁଲନାଳୀନଂ ଓଦନଂ ଗଣ୍ହାତି । ମଗଧନାଳି ନାମ ଅଡ୍ଢତେରସପଲା ହୋତୀତି ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀହଳଦୀପେ ପକତିନାଳି ମହନ୍ତା, ଦମିଳନାଳି ଖୁଦ୍ଦକା, ମଗଧନାଳି ପମାଣୟୁତ୍ତା, ତାୟ ମଗଧନାଳିୟା ଦିୟଡ୍ଢନାଳି ଏକା ସୀହଳନାଳି ହୋତୀତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁଭାଗଂ ଖାଦନନ୍ତି ଓଦନସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣଂ ଖାଦନଂ, ତଂ ହତ୍ଥହାରିୟସ୍ସ ମୁଗ୍ଗସୂପସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦୁପିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ତସ୍ସ ଓଦନସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ମଚ୍ଛମଂସସାକଫଲକଳୀରାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ – ଅନୁପହତପୁରାଣସାଲିତଣ୍ଡୁଲାନଂ ସୁକୋଟ୍ଟିତପରିସୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱେ ମଗଧନାଳିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ତେହି ତଣ୍ଡୁଲେହି ଅନୁତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ଅକିଲିନ୍ନଂ ଅପିଣ୍ଡିତଂ ସୁୱିସଦଂ କୁନ୍ଦମକୁଳରାସିସଦିସଂ ଅୱସ୍ସାୱିତୋଦନଂ ପଚିତ୍ୱା ନିରୱସେସଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଓଦନସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଭାଗପ୍ପମାଣୋ ନାତିଘନୋ ନାତିତନୁକୋ ହତ୍ଥହାରିୟୋ ସବ୍ବସମ୍ଭାରସଙ୍ଖତୋ ମୁଗ୍ଗସୂପୋ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ । ତତୋ ଆଲୋପସ୍ସ ଆଲୋପସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ୟାୱଚରିମାଲୋପପ୍ପହୋନକଂ ମଚ୍ଛମଂସାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ, ସପ୍ପିତେଲତକ୍କରସକଞ୍ଜିକାଦୀନି ପନ ଗଣନୂପଗାନି ନ ହୋନ୍ତି, ତାନି ହି ଓଦନଗତିକାନେୱ, ନେୱ ହାପେତୁଂ ନ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏୱମେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ସଚେ ପତ୍ତସ୍ସ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ତିଟ୍ଠତି, ସୁତ୍ତେନ ୱା ହୀରେନ ୱା ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ହୀରସ୍ସ ୱା ହେଟ୍ଠିମନ୍ତଂ ଫୁସତି, ଅୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୂପୀକତଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୋମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି, ଅନ୍ତୋଗତମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋ ।
ନାଳିକୋଦନନ୍ତି ମଗଧନାଳିୟା ଏକାୟ ତଣ୍ଡୁଲନାଳିୟା ଓଦନଂ । ପତ୍ଥୋଦନନ୍ତି ମଗଧନାଳିୟା ଉପଡ୍ଢନାଳିକୋଦନଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ନାମମତ୍ତେ ୱିସେସୋ – ସଚେ ନାଳିକୋଦନାଦି ସବ୍ବମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୂପୀକତଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୋମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣାତି ଅନ୍ତୋଗତମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ପତ୍ଥୋଦନାଦି ସବ୍ବମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠିମରାଜିସମଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଓମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଥୂପୀକତଂ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଓମକୋମକୋ ନାମ ପତ୍ତୋ । ସଚେ ତଂ ରାଜିଂ ନ ପାପୁଣାତି ଅନ୍ତୋଗତମେୱ ହୋତି, ଅୟଂ ଓମକୁକ୍କଟ୍ଠୋ ନାମ ପତ୍ତୋତି ଏୱମେତେ ନୱ ପତ୍ତା । ତେସୁ ଦ୍ୱେ ଅପତ୍ତା ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ଚ ଓମକୋମକୋ ଚ । ‘‘ତତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଅପତ୍ତୋ ଓମକୋ ଅପତ୍ତୋ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ଏତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠୋ ହି ଏତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ତତୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ ଅପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଓମକୋମକୋ ଚ ଓମକତୋ ଓମକତ୍ତା ତତୋ ଓମକୋ ଅପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଏତେ ଭାଜନପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗା, ନ ୱିକପ୍ପନୁପଗା । ଇତରେ ପନ ସତ୍ତ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା, ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ତଂ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ତଂ ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ପତ୍ତଂ ଦସାହପରମଂ କାଲଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
୬୦୭.ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପତ୍ତଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଧୋତେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଖଞ୍ଜକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଧୋତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଏୱଂ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
୬୦୮.ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପମାଣୟୁତ୍ତସ୍ସପି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକପ୍ପନୁପଗତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଅୟୋପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ପାକେହି ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି ପାକେହି ପକ୍କୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ, ଉଭୋପି ୟଂ ମୂଲଂ ଦାତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନେୟେୱ । ସଚେ ଏକୋପି ପାକୋ ଊନୋ ହୋତି, କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପି ୱା ମୂଲଂ ଅଦିନ୍ନଂ, ନ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ । ସଚେପି ପତ୍ତସାମିକୋ ୱଦତି ‘‘ୟଦା ତୁମ୍ହାକଂ ମୂଲଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ଦସ୍ସଥ, ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ନେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ହୋତି, ପାକସ୍ସ ହି ଊନତ୍ତା ପତ୍ତସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ମୂଲସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱା ଏକଦେସସ୍ସ ୱା ଅଦିନ୍ନତ୍ତା ସକଭାୱଂ ନ ଉପେତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସେୱ ସନ୍ତକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପାକେ ଚ ମୂଲେ ଚ ନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ ହୋତି । ୟୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୁପଗୋ, ସ୍ୱେୱ ୱିକପ୍ପନୁପଗୋ, ସୋ ହତ୍ଥଂ ଆଗତୋପି ଅନାଗତୋପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋ ୱା । ୟଦି ହି ପତ୍ତକାରକୋ ମୂଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୟଂ ୱା ଦାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅସୁକଦିୱସେ ନାମ ପଚିତ୍ୱା ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦିୱସତୋ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ପନ ପତ୍ତକାରକୋ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ସାସନଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତି, ତେନ ପେସିତଭିକ୍ଖୁ ପନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞୋ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତୋ ନିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଆରୋଚେତି, ଏତସ୍ସ ଆରୋଚନଂ ନପମାଣଂ । ୟଦା ପନ ତେନ ପେସିତୋୟେୱ ଆରୋଚେତି, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ପତ୍ତକାରକୋ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା କସ୍ସଚି ହତ୍ଥେ ପହିଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତି, ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତଭିକ୍ଖୁ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱେଣେ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନ ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଭଣତି ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ଅଧୁନା ଆଭତୋ ପତ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ! ‘‘କୁହିଂ, ଆୱୁସୋ, ପତ୍ତୋ’’ତି ? ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପେସିତୋ’’ତି । ଏତସ୍ସପି ୱଚନଂ ନ ପମାଣଂ । ୟଦା ପନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପତ୍ତଂ ଦେତି, ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ତସ୍ମା ଦସାହଂ ଅନତିକ୍କାମେତ୍ୱାୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ ୱିକପ୍ପେତବ୍ବୋ ୱା ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନା – କାୟେନ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି, ୱାଚାୟ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି । ତେସଂ ୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ଚ ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରାମୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ସମ୍ମୁଖେ ୱା ପରମ୍ମୁଖେ ୱା ଠିତଂ ପୁରାଣପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଦତ୍ୱା ନୱଂ ପତ୍ତଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତଂ ହତ୍ଥେନ ପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେନ ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା କାୟୱିକାରଂ କରୋନ୍ତେନ କାୟେନ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ, ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ତତ୍ର ଦୁୱିଧଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ – ସଚେ ହତ୍ଥପାସେ ହୋତି ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା । ଅଥ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ୱା ଉପରିପାସାଦେ ୱା ସାମନ୍ତୱିହାରେ ୱା ହୋତି, ଠପିତଟ୍ଠାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱାଚା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବା ।
ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ପନ ଏକକେନ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅୟମାନିସଂସୋ – ସଚସ୍ସ ‘‘ଅଧିଟ୍ଠିତୋ ନୁ ଖୋ ମେ, ନୋ’’ତି ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତରୋ ସାରେତ୍ୱା ୱିମତିଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି । ସଚେ କୋଚି ଦସ ପତ୍ତେ ଲଭିତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ଅତ୍ତନାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ହୋତି, ନ ସବ୍ବେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଏକଂ ପତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପୁନଦିୱସେ ତଂ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ଏତେନୁପାୟେନ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ପରିହରିତୁଂ ସକ୍କା ।
ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସିୟା ଅଧିଟ୍ଠାନୱିଜହନନ୍ତି ? ସିୟା । ସଚେ ହି ଅୟଂ ପତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଦେତି, ୱିବ୍ଭମତି ୱା ସିକ୍ଖଂ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, କାଲଂ ୱା କରୋତି, ଲିଙ୍ଗଂ ୱାସ୍ସ ପରିୱତ୍ତତି, ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରତି ୱା, ପତ୍ତେ ୱା ଛିଦ୍ଦଂ ହୋତି, ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଦିନ୍ନୱିବ୍ଭନ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖା, କାଲଂକିରିୟକତେନ ଚ ।
ଲିଙ୍ଗପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରା ଚେୱ, ଛିଦ୍ଦେନ ଭୱତି ସତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ଚୋରହରଣୱିସ୍ସାସଗ୍ଗାହେହିପି ୱିଜହତିୟେୱ । କିତ୍ତକେନ ଛିଦ୍ଦେନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭିଜ୍ଜତି ? ୟେନ କଙ୍ଗୁସିତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖମତି ଚେୱ ପୱିସତି ଚ । ଇଦଞ୍ହି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧଞ୍ଞାନଂ ଲାମକଧଞ୍ଞସିତ୍ଥଂ, ତସ୍ମିଂ ଅୟଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ଆଣିୟା ୱା ପଟିପାକତିକେ କତେ ଦସାହବ୍ଭନ୍ତରେ ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ ‘‘ଅନ୍ତୋଦସାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି ୱିକପ୍ପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ୱିକପ୍ପନେ ପନ ଦ୍ୱେ ୱିକପ୍ପନା – ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ଚ । କଥଂ ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ହୋତି ? ପତ୍ତାନଂ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇମେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଏତେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟମେକା ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି, ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ତଥେୱ ପତ୍ତାନଂ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକେ ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇମେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଏତେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱା ‘‘ତିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସିକ୍ଖମାନାୟ ସାମଣେରସ୍ସ ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ୱିକପ୍ପେମୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ଅପରାପି ସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ପନ ଏକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତକଂ…ପେ॰… ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
କଥଂ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା ହୋତି ? ପତ୍ତାନଂ ତଥେୱ ଏକବହୁଭାୱଂ ସନ୍ନିହିତାସନ୍ନିହିତଭାୱଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଇମେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘ଏତଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଏତେ ପତ୍ତେ’’ତି ୱା ୱତ୍ୱା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କୋ ତେ ମିତ୍ତୋ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ୱା’’ତି ? ତତୋ ଇତରେନ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୱା…ପେ॰… ତିସ୍ସା ସାମଣେରୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପୁନ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ଅହଂ ତିସ୍ସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା…ପେ॰… ‘‘ତିସ୍ସାୟ ସାମଣେରିୟା ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ପରମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନା । ଏତ୍ତାୱତ୍ତା ନିଧେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପରିଭୋଗାଦୀସୁ ପନ ଏକମ୍ପି ନ ୱଟ୍ଟତି । ତେନ ପନ ଭିକ୍ଖୁନା ଦୁତିୟସମ୍ମୁଖାୱିକପ୍ପନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି ୱା ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧାରୋ ନାମ ହୋତି । ତତୋପଭୁତି ପରିଭୋଗାଦୟୋପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଇମାସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିକପ୍ପନାନଂ ନାନାକରଣଂ, ଅୱସେସୋ ଚ ୱଚନକ୍କମୋ ସବ୍ବୋ ପଠମକଥିନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଟ୍ଠାନାଦୀହୀତି ।
ପତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୦୯.ତେନ ସମୟେନାତି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ନ ୟାପେତୀତି ସୋ କିର ୟଦି ଅରିୟସାୱକୋ ନାଭୱିସ୍ସା, ଅଞ୍ଞଥତ୍ତମ୍ପି ଅଗମିସ୍ସା, ଏୱଂ ତେହି ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ, ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ପନ କେୱଲଂ ସରୀରେନେୱ ନ ୟାପେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତନାପି ନ ୟାପେତି, ପୁତ୍ତଦାରାପିସ୍ସ କିଲମନ୍ତୀ’’ତି ।
୬୧୨-୩.ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନାତି ଏତ୍ଥ ଊନାନି ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ଅସ୍ସାତି ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ, ନାସ୍ସ ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ପୂରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତେନ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନ । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅବନ୍ଧନସ୍ସାପି ପଞ୍ଚ ବନ୍ଧନାନି ନ ପୂରେନ୍ତି, ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥିତାୟ, ତସ୍ମା ପଦଭାଜନେ ‘‘ଅବନ୍ଧନୋ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ‘‘ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୟସ୍ସ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନୋ ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ସୋ ଅପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ୟସ୍ମା ବନ୍ଧନୋକାସେ ସତି ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅବନ୍ଧନୋକାସୋ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ରାଜି ନ ହୋତୀତି ମୁଖୱଟ୍ଟିତୋ ହେଟ୍ଠା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣା ଏକାପି ରାଜି ନ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲା ରାଜି ହୋତୀତି ୟସ୍ସ ପନ ତାଦିସା ଏକା ରାଜି ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସା ରାଜିୟା ହେଟ୍ଠିମପରିୟନ୍ତେ ପତ୍ତୱେଧକେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ସୁତ୍ତରଜ୍ଜୁକ-ମକଚିରଜ୍ଜୁକାଦୀହି ୱା ତିପୁସୁତ୍ତକେନ ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ତଂ ବନ୍ଧନଂ ଆମିସସ୍ସ ଅଲଗ୍ଗନତ୍ଥଂ ତିପୁପଟ୍ଟକେନ ୱା କେନଚି ବଦ୍ଧସିଲେସେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବଂ । ସୋ ଚ ପତ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, ସୁଖୁମଂ ୱା ଛିଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ । ସୁଦ୍ଧେହି ପନ ମଧୁସିତ୍ଥକଲାଖାସଜ୍ଜୁଲସାଦୀହି ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଫାଣିତଂ ଝାପେତ୍ୱା ପାସାଣଚୁଣ୍ଣେନ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ମୁଖୱଟ୍ଟିସମୀପେ ପନ ପତ୍ତୱେଧକେନ ୱିଜ୍ଝିୟମାନୋ କପାଲସ୍ସ ବହଲତ୍ତା ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ରାଜିୟୋ ଏକାୟେୱ ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲା, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ବନ୍ଧନାନି ଦାତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସ ତିସ୍ସୋ ଏକାୟେୱ ୱା ଛଳଙ୍ଗୁଲା, ତସ୍ସ ତୀଣି । ୟସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଏକାୟେୱ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲା, ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରି । ୟସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଏକାୟେୱ ୱା ଦସଙ୍ଗୁଲା, ସୋ ବଦ୍ଧୋପି ଅବଦ୍ଧୋପି ଅପତ୍ତୋୟେୱ, ଅଞ୍ଞୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ଏସ ତାୱ ମତ୍ତିକାପତ୍ତେ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅୟୋପତ୍ତେ ପନ ସଚେପି ପଞ୍ଚ ୱା ଅତିରେକାନି ୱା ଛିଦ୍ଦାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଚେ ଅୟଚୁଣ୍ଣେନ ୱା ଆଣିୟା ୱା ଲୋହମଣ୍ଡଲକେନ ୱା ବଦ୍ଧାନି ମଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ସ୍ୱେୱ ପତ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ଅଥ ପନ ଏକମ୍ପି ଛିଦ୍ଦଂ ମହନ୍ତଂ ହୋତି, ଲୋହମଣ୍ଡଲକେନ ବଦ୍ଧମ୍ପି ମଟ୍ଠଂ ନ ହୋତି, ପତ୍ତେ ଆମିସଂ ଲଗ୍ଗତି, ଅକପ୍ପିୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଅପତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞୋ ୱିଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ ।
୬୧୫.ଥେରୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ପତ୍ତେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତୋ ପମାଣୟୁତ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରୋ ଥେରାନୁରୂପୋ, ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟୋ ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଅନୁକମ୍ପାୟ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟୋ ପନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞେନ ପତ୍ତେନା’’ତି ନ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି । ପତ୍ତପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତେ ଠିତପତ୍ତୋ ।
ନ ଅଦେସେତି ମଞ୍ଚପୀଠଛତ୍ତନାଗଦନ୍ତକାଦିକେ ଅଦେସେ, ନ ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ ପୁରିମଂ ସୁନ୍ଦରଂ ପତ୍ତଂ ଠପେତି, ତତ୍ଥେୱ ଠପେତବ୍ବୋ । ପତ୍ତସ୍ସ ହି ନିକ୍ଖିପନଦେସୋ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଧାରକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଖନ୍ଧକେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
ନଅଭୋଗେନାତି ୟାଗୁରନ୍ଧନରଜନପଚନାଦିନା ଅପରିଭୋଗେନ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପନ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଅସତି ମତ୍ତିକାୟ ଲିମ୍ପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ୱା ପଚିତୁଂ ଉଦକଂ ୱା ତାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବୋ । ସଚେ ପନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱରପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ସାରୁପ୍ପୋ, ଅୟଂ ଥେରସ୍ସା’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଞ୍ଞୋ ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଂ ଦେତି, ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ମୟ୍ହମେୱ ପତ୍ତଂ ଆହରା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି ।
୬୧୭.ପୱାରିତାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘୱସେନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପୱାରିତଟ୍ଠାନେ ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନେନାପି ୱଟ୍ଟତୀତି କୁରୁନ୍ଦିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଊନପଞ୍ଚବନ୍ଧନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୧୮.ତେନ ସମୟେନାତି ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ଭନ୍ତେତି ରାଜା ଭିକ୍ଖୂ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତେ ଥେରସ୍ସ ଲେଣତ୍ଥାୟ ପବ୍ଭାରଂ ସୋଧେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଆରାମିକଂ ଦାତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛି ।
୬୧୯-୨୧.ପାଟିୟେକ୍କୋତି ୱିସୁଂ ଏକୋ । ମାଲାକିତେତି କତମାଲେ ମାଲାଧରେ, କୁସୁମମାଲାପଟିମଣ୍ଡିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଣଣ୍ଡୁପକନ୍ତି ତିଣଚୁମ୍ବଟକଂ । ପଟିମୁଞ୍ଚୀତି ଠପେସି । ସା ଅହୋସି ସୁୱଣ୍ଣମାଲାତି ଦାରିକାୟ ସୀସେ ଠପିତମତ୍ତାୟେୱ ଥେରସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମମାଲା ଅହୋସି । ତଞ୍ହି ତିଣଣ୍ଡୁପକଂ ସୀସେ ଠପିତମତ୍ତମେୱ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣମାଲା ହୋତୂ’’ତି ଥେରୋ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଦୁତିୟମ୍ପି ଖୋ…ପେ॰… । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଦୁତିୟଦିୱସେୟେୱ ଉପସଙ୍କମି ।
ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତିଅଧିମୁଚ୍ଚୀତି ‘‘ସୋୱଣ୍ଣମୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭେସଜ୍ଜାନନ୍ତି ସପ୍ପିଆଦୀନଂ । ବାହୁଲିକାତି ପଚ୍ଚୟବାହୁଲିକତାୟ ପଟିପନ୍ନା । କୋଲମ୍ବେପି ଘଟେପୀତିଏତ୍ଥ କୋଲମ୍ବା ନାମ ମହାମୁଖଚାଟିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଓଲୀନୱିଲୀନାନୀତି ହେଟ୍ଠା ଚ ଉଭତୋପସ୍ସେସୁ ଚ ଗଳିତାନି । ଓକିଣ୍ଣୱିକିଣ୍ଣାତି ସପ୍ପିଆଦୀନଂ ଗନ୍ଧେନ ଭୂମିଂ ଖନନ୍ତେହି ଓକିଣ୍ଣା, ଭିତ୍ତିୟୋ ଖନନ୍ତେହି ଉପରି ସଞ୍ଚରନ୍ତେହି ଚ ୱିକିଣ୍ଣା । ଅନ୍ତୋକୋଟ୍ଠାଗାରିକାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସଂୱିହିତକୋଟ୍ଠାଗାରା ।
୬୨୨.ପଟିସାୟନୀୟାନୀତି ପଟିସାୟିତବ୍ବାନି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭେସଜ୍ଜାନୀତି ଭେସଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରାନି । ‘‘ଗୋସପ୍ପୀ’’ତିଆଦୀହି ଲୋକେ ପାକଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୟେସଂ ମଂସଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ଇମିନା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ମିଗରୋହିତସସାଦୀନଂ ସପ୍ପିଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ୟେସଞ୍ହି ଖୀରଂ ଅତ୍ଥି, ସପ୍ପିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ, ତଂ ପନ ସୁଲଭଂ ୱା ହୋତୁ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ୱା, ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ନୱନୀତମ୍ପି ।
ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନୀତି ସନ୍ନିଧିଂ କତ୍ୱା ନିଦହିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି । କଥଂ ? ପାଳିୟା ଆଗତସପ୍ପିଆଦୀସୁ ସପ୍ପି ତାୱ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ନିରାମିସମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ସଚେ ଏକଭାଜନେ ଠପିତଂ, ଏକଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ସଚେ ବହୂସୁ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ଉଗ୍ଗହିତକଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି; ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି, ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟତଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା । ‘‘ପଟିସାୟନୀୟାନୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତନୱନୀତେନ ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ଦେତି, ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ସୟଂ କରୋତି, ସତ୍ତାହମ୍ପି ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତନୱନୀତେନ ପନ ୟେନ କେନଚି କତସପ୍ପି ସତ୍ତାହମ୍ପି ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଉଗ୍ଗହିତକେନ କତେ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସୁଦ୍ଧସପ୍ପିନୟେନେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଖୀରେନ ୱା ଦଧିନା ୱା କତସପ୍ପି ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ ସାମିସମ୍ପି ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୟଂକତଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି। ନୱନୀତଂ ତାପେନ୍ତସ୍ସ ହି ସାମଂପାକୋ ନ ହୋତି, ସାମଂପକ୍କେନ ପନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆମିସଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି, ସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ‘‘ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେହି କତଂ ପନ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ । ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ଚ ଉଗ୍ଗହିତକେହି କତଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଅନାପତ୍ତି । ଏସେୱ ନୟୋ ଅକପ୍ପିୟମଂସସପ୍ପିମ୍ହି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟତ୍ଥ ପାଳିୟଂ ଆଗତସପ୍ପିନା ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ତତ୍ଥ ଇମିନା ଦୁକ୍କଟଂ । ଅନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ କାରଣପତିରୂପକଂ ୱତ୍ୱା ମନୁସ୍ସସପ୍ପି ଚ ନୱନୀତଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁପ୍ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ସବ୍ବଅଟ୍ଠକଥାସୁ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ପରତୋ ଚସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟୋପି ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତି ।
ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ନୱନୀତମ୍ପି ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିରାମିସମେୱ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ନାନାଭାଜନେସୁ ଠପିତେ ଭାଜନଗଣନାୟ ଏକଭାଜନେପି ଅମିସ୍ସେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପିଣ୍ଡୱସେନ ଠପିତେ ପିଣ୍ଡଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସପ୍ପିନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ଦଧିଗୁଳିକାୟୋପି ତକ୍କବିନ୍ଦୂନିପି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଧୋତଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉପଡ୍ଢତ୍ଥେରା ଆହଂସୁ । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତକ୍କତୋ ଉଦ୍ଧଟମତ୍ତମେୱ ଖାଦିଂସୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ନୱନୀତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ଦଧିତକ୍କମକ୍ଖିକାକିପିଲ୍ଲିକାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ପଚିତ୍ୱା ସପ୍ପିଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମେନ ଅଧୋତମ୍ପି ପଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ତତ୍ଥ ଦଧିଗତଂ ୱା ତକ୍କଗତଂ ୱା ତଂ ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତି, ଏତ୍ତାୱତା ହି ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆମିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍କତ୍ତା ପନ ତସ୍ମିମ୍ପି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚକା । ଇଦାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତନୱନୀତେ ଚ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଖୀରଦଧୀନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତନୱନୀତେ ଚ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତନୱନୀତେ ଚ ଉଗ୍ଗହିତେହି କତନୱୱୀତେ ଚ ଅକପ୍ପିୟମଂସନୱନୀତେ ଚ ସବ୍ବୋ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିପରିଭୋଗାପରିଭୋଗନୟୋ ସପ୍ପିମ୍ହି ୱୁତ୍ତକ୍କମେନେୱ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ତେଲଭିକ୍ଖାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତତ୍ଥେୱ ସପ୍ପିମ୍ପି ନୱନୀତମ୍ପି ପକ୍କତେଲମ୍ପି ଅପକ୍କତେଲମ୍ପି ଆକିରନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତକ୍କଦଧିବିନ୍ଦୂନିପି ଭତ୍ତସିତ୍ଥାନିପି ତଣ୍ଡୁଲକଣାପି ମକ୍ଖିକାଦୟୋପି ହୋନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚପାକଂ କତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଗହିତଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ ହୋତି, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠପିତଭେସଜ୍ଜେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚିତ୍ୱା ନତ୍ଥୁପାନମ୍ପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ୱଦ୍ଦଲିସମୟେ ଲଜ୍ଜି ସାମଣେରୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ପତିତତଣ୍ଡୁଲକଣାଦୟୋ ନ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ସାମିସପାକଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱିଲୀୟାପେତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ପୁନ ପଚିତ୍ୱା ଦେତି, ପୁରିମନୟେନେୱ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ତେଲେସୁ ତିଲତେଲଂ ତାୱ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିରାମିସମେୱ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ପନସ୍ସ ଭାଜନଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ଉଗ୍ଗହିତକଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସୀସମକ୍ଖନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ପୁରେଭତ୍ତଂ ତିଲେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତତେଲଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ହୋତି, ସୀସମକ୍ଖନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ତିଲେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତତେଲଂ ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟମେୱ, ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି, ସୀସମକ୍ଖନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ । ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ଉଗ୍ଗହିତକତିଲେହି କତତେଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତକତିଲେ ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱା ତିଲପିଟ୍ଠଂ ୱା ସେଦେତ୍ୱା ଉଣ୍ହୋଦକେନ ୱା ତେମେତ୍ୱା କତତେଲଂ ସଚେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅତ୍ତନା କତତେଲଂ ପନ ନିବ୍ବଟ୍ଟିତତ୍ତା ପୁରେଭତ୍ତଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ସାମଂପକ୍କତ୍ତା ସାମିସଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ପନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଭୟମ୍ପି ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ, ସୀସମକ୍ଖନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ୟଦି ପନ ଅପ୍ପଂ ଉଣ୍ହୋଦକଂ ହୋତି ଅବ୍ଭୁକ୍କିରଣମତ୍ତଂ, ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ହୋତି, ସାମପାକଗଣନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସାସପତେଲାଦୀସୁପି ଅୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତେସୁ ଅୱତ୍ଥୁକତିଲତେଲେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ସଚେ ପନ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତାନଂ ସାସପାଦୀନଂ ଚୁଣ୍ଣେହି ଆଦିଚ୍ଚପାକେନ ସକ୍କା ତେଲଂ କାତୁଂ, ତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିରାମିସମେୱ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସାସପମଧୁକଚୁଣ୍ଣାଦୀନି ସେଦେତ୍ୱା ଏରଣ୍ଡକଟ୍ଠୀନି ଚ ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱ ତେଲଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେଲଂ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ୱତ୍ଥୂନଂ ୟାୱଜୀୱିକତ୍ତା ପନ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହଣେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅତ୍ତନା କତଂ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଉଗ୍ଗହିତକେହି କତଂ ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ ବାହିରପରିଭୋଗେ ୱଟ୍ଟତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି ।
ତେଲକରଣତ୍ଥାୟ ସାସପମଧୁକଏରଣ୍ଡକଟ୍ଠୀନି ୱା ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତଂ ତେଲଂ ସତ୍ତାହକାଲିକଂ । ଦୁତିୟଦିୱସେ କତଂ ଛାହଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତିୟଦିୱସେ କତଂ ପଞ୍ଚାହଂ ୱଟ୍ଟତି । ଚତୁତ୍ଥ-ପଞ୍ଚମ-ଛଟ୍ଠସତ୍ତାମଦିୱସେ କତଂ ତଦହେୱ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ୟାୱ ଅରୁଣସ୍ସ ଉଗ୍ଗମନା ତିଟ୍ଠତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ କତଂ ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ । ଅନିସ୍ସଗ୍ଗିୟତ୍ତା ପନ ବାହିରପରିଭୋଗେ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେପି ନ କରୋତି, ତେଲତ୍ଥାୟ ଗହିତସାସପାଦୀନଂ ସତ୍ତାହାତିକ୍କମନେ ଦୁକ୍କଟମେୱ । ପାଳିୟଂ ପନ ଅନାଗତାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ନାଳିକେରନିମ୍ବକୋସମ୍ବକକରମନ୍ଦଅତସୀଆଦୀନଂ ତେଲାନି ଅତ୍ଥି, ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି । ଅୟମେତେସୁ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ୟାୱକାଲିକୱତ୍ଥୁଂ ୟାୱଜୀୱିକୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାମଂପାକସୱତ୍ଥୁକପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତପଟିଗ୍ଗହିତଉଗ୍ଗହିତକୱତ୍ଥୁୱିଧାନଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୨୩.ୱସାତେଲନ୍ତି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନି, ଅଚ୍ଛୱସଂ, ମଚ୍ଛୱସଂ, ସୁସୁକାୱସଂ, ସୂକରୱସଂ, ଗଦ୍ରଭୱସ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୱସାନଂ ତେଲଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଚ୍ଛୱସ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସଂ ସବ୍ବେସଂ ଅକପ୍ପିୟମଂସାନ ୱସା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସୁସୁକାପି ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ୱାଳମଚ୍ଛତ୍ତା ପନ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଚ୍ଛାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବେସମ୍ପି କପ୍ପିୟମଂସାନଂ ୱସା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ମଂସେସୁ ହି ଦସମନଉସ୍ସ-ହତ୍ଥି-ଅସ୍ସ-ସୁନଖ-ଅହି-ସୀହ-ବ୍ୟଗ୍ଘ-ଦୀପି-ଅଚ୍ଛ-ତରଚ୍ଛାନଂ ମଂସାନି ଅକପ୍ପିୟାନି । ୱସାସୁ ଏକା ମନୁସ୍ସୱସାୱ । ଖୀରାଦୀସୁ ଅକପ୍ପିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେହି କତନିବ୍ବଟ୍ଟିତୱସାତେଲଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ସୁଖୁମରଜସଦିସଂ ମଂସଂ ୱା ନ୍ହାରୁ ୱା ଅଟ୍ଠି ୱା ଲୋହିତଂ ୱା ହୋତି, ତଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ । ସଚେ ପନ ୱସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୟଂ କରୋତି, ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚିତ୍ୱା ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ। ନିରାମିସପରିଭୋଗଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କାଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ ତେଲପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) । ତତ୍ରାପି ଅବ୍ବୋହାରିକଂ ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପନ ପଟିଗ୍ଗହିତୁଂ ୱା କାତୁଂ ୱା ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୱିକାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱିକାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ । କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ୱିକାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦୁକ୍କଟାନଂ । କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ ୱିକାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସ । କାଲେ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କାଲେ ନିପ୍ପକ୍କଂ କାଲେ ସଂସଟ୍ଠଂ, ତଂ ଚେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ।
ଉପତିସ୍ସତ୍ଥେରଂ ପନ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ସପ୍ପିନୱନୀତୱସାନି ଏକତୋ ପଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବଟ୍ଟିତାନି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଆୱୁସୋ’’ତି । ଥେରୋ କିରେତ୍ଥ ପକ୍କତେଲକସଟେ ୱିୟ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । ତତୋ ନଂ ଉତ୍ତରି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ନୱନୀତେ ଦଧିଗୁଳିକା ୱା ତକ୍କବିନ୍ଦୁ ୱା ହୋତି, ଏତଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘ଏତମ୍ପି, ଆୱୁସୋ, ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତତୋ ନଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏକତୋ ପଚିତ୍ୱା ସଂସଟ୍ଠାନି ତେଜୱନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ରୋଗଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ସାଧାୱୁସୋ’’ତି ଥେରୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘କପ୍ପିୟମଂସୱସା ସାମିସପରିଭୋଗେ ୱଟ୍ଟତି, ଇତରା ନିରାମିସପରିଭୋଗେ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ଇଦଂ କି’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ୱାତାବାଧିକା ଭିକ୍ଖୂ ପଞ୍ଚମୂଲକସାୱୟାଗୁୟଂ ଅଚ୍ଛସୂକରତେଲାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତି, ସା ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ରୋଗଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ ।
ମଧୁ ନାମ ମକ୍ଖିକାମଧୂତି ମଧୁକରୀହି ନାମ ମଧୁମକ୍ଖିକାହି ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାହି ଭମରମକ୍ଖିକାହି ଚ କତଂ ମଧୁ । ତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସପରିଭୋଗମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସପରିଭୋଗମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ସଚେ ସିଲେସସଦିସଂ ମହାମଧୁଂ ଖଣ୍ଡଂ ଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ, ଇତରଂ ୱା ନାନାଭାଜନେସୁ, ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି । ସଚେ ଏକମେୱ ଖଣ୍ଡଂ, ଏକଭାଜନେ ୱା ଇତରଂ ଏକମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଉଗ୍ଗହିତକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅରୁମକ୍ଖନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ । ମଧୁପଟଲଂ ୱା ମଧୁସିତ୍ଥକଂ ୱା ସଚେ ମଧୁନା ଅମକ୍ଖିତଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ୟାୱଜୀୱିକଂ । ମଧୁମକ୍ଖିତଂ ପନ ମଧୁଗତିକମେୱ । ଚୀରିକା ନାମ ସପକ୍ଖା ଦୀଘମକ୍ଖିକା, ତୁମ୍ବଲନାମିକା ଚ ଅଟ୍ଠିପକ୍ଖା କାଳମହାଭମରା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଆସୟେସୁ ନିୟ୍ୟାସସଦିସଂ ମଧୁ ହୋତି, ତଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ।
ଫାଣିତଂ ନାମ ଉଚ୍ଛୁମ୍ହା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁରସଂ ଉପାଦାୟ ଅପକ୍କା ୱା ଅୱତ୍ଥୁକପକ୍କା ୱା ସବ୍ବାପି ଅୱତ୍ଥୁକା ଉଚ୍ଛୁୱିକତି ଫାଣିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଂ ଫାଣିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ବହୂ ପିଣ୍ଡା ଚୁଣ୍ଣେତ୍ୱା ଏକଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି ଘନସନ୍ନିୱେସା, ଏକମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ଉଗ୍ଗହିତକଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଘରଧୂପନାଦୀସୁ ଉପନେତବ୍ବଂ । ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଟିଗ୍ଗହିତେନ ଅପରିସ୍ସାୱିତଉଚ୍ଛୁରସେନ କତଫାଣିତଂ ସଚେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ, ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସୟଂକତଂ ନିରାମିସମେୱ ୱଟ୍ଟତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ସୱତ୍ଥୁକପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟଂ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଅପରିସ୍ସାୱିତପଟିଗ୍ଗହିତେନ କତମ୍ପି ଅନଜ୍ଝୋହରଣୀୟମେୱ, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଉଚ୍ଛୁଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତଫାଣିତେପି । ପୁରେଭତ୍ତଂ ପନ ପରିସ୍ସାୱିତପଟିଗ୍ଗହିତକେନ କତଂ ସଚେ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେନ କତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ । ସୟଂକତଂ ପୁରେଭତ୍ତମ୍ପି ନିରାମିସମେୱ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପରିସ୍ସାୱିତପଟିଗ୍ଗହିତେନ କତଂ ପନ ନିରାମିସମେୱ ସତ୍ତାହଂ ୱଟ୍ଟତି । ଉଗ୍ଗହିତକକତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ‘‘ଝାମଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ୱା କୋଟ୍ଟିତଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ୱା ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ଏତଂ ସୱତ୍ଥୁକପକ୍କଂ ୱଟ୍ଟତି, ନୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘‘ଉଚ୍ଛୁଫାଣିତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନୋୱଟ୍ଟନକଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁତ୍ତଂ । ସୀତୁଦକେନ କତଂ ମଧୁକପୁପ୍ଫଫାଣିତଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ସାମିସଂ ୱଟ୍ଟତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତାହଂ ନିରାମିସମେୱ । ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଖୀରଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କତଂ ମଧୁକଫାଣିତଂ ୟାୱକାଲିକଂ । ଖଣ୍ଡସକ୍ଖରଂ ପନ ଖୀରଜଲ୍ଲିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ସୋଧେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱଟ୍ଟତି । ମଧୁକପୁପ୍ଫଂ ପନ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଅଲ୍ଲଂ ୱଟ୍ଟତି, ଭଜ୍ଜିତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଲାଦୀହି ମିସ୍ସଂ ୱା ଅମିସ୍ସଂ ୱା କତ୍ୱା କୋଟ୍ଟିତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ପନ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମେରୟତ୍ଥାୟ ୟୋଜେନ୍ତି, ୟୋଜିତଂ ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱଟ୍ଟତି । କଦଲୀ-ଖଜ୍ଜୂରୀ-ଅମ୍ବ-ଲବୁଜ-ପନସ-ଚିଞ୍ଚାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ୟାୱକାଲିକଫଲାନଂ ଫାଣିତଂ ୟାୱକାଲିକମେୱ । ମରିଚପକ୍କେହି ଫାଣିତଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ୟାୱଜୀୱିକଂ ।
ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ସଚେପି ସବ୍ବାନିପି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏକ ଘଟେ ଅୱିନିବ୍ଭୋଗାନି କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଏକମେୱ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ୱିନିଭୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାନି । ସତ୍ତାହଂ ପନ ଅନତିକ୍କାମେତ୍ୱା ଗିଲାନେନପି ଅଗିଲାନେନପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଥାସୁଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତୱିଧଞ୍ହି ଓଦିସ୍ସଂ ନାମ – ବ୍ୟାଧିଓଦିସ୍ସଂ, ପୁଗ୍ଗଲୋଦିସ୍ସଂ, କାଲୋଦିସ୍ସଂ, ସମୟୋଦିସ୍ସଂ, ଦେସୋଦିସ୍ସଂ, ୱସୋଦିସ୍ସଂ, ଭେସଜ୍ଜୋଦିସ୍ସନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ବ୍ୟାଧିଓଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅମନୁସ୍ସିକାବାଧେ ଆମକମଂସଂ ଆମକଲୋହିତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୪) ଏୱଂ ବ୍ୟାଧିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତେନେୱ ଆବାଧେନ ଆବାଧିକସ୍ସ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ତଞ୍ଚ ଖୋ କାଲେପି ୱିକାଲେପି କପ୍ପିୟମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
ପୁଗ୍ଗଲୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୋମନ୍ଥକସ୍ସ ରୋମନ୍ଥନଂ । ନ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବହିମୁଖଦ୍ୱାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୩) ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ।
କାଲୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ମହାୱିକଟାନି ଦାତୁଂ – ଗୂଥଂ, ମୁତ୍ତଂ, ଛାରିକଂ, ମତ୍ତିକ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୮) ଏୱଂ ଅହିନା ଦଟ୍ଠକାଲଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତକମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ।
ସମୟୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଗଣଭୋଜନେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା’’ତିଆଦିନା (ପାଚି॰ ୨୧୭) ନୟେନ ତଂ ତଂ ସମୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଅନାପତ୍ତିୟୋ, ତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ଅନାପତ୍ତିୟୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଦା ।
ଦେସୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପେସୁ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେସୁ ଜନପଦେସୁ ୱିନୟଧରପଞ୍ଚମେନ ଗଣେନ ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ଏୱଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତାନି ଉପସମ୍ପଦାଦୀନି, ତାନି ତତ୍ଥେୱ ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ନ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ।
ୱସୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସାନି ଭେସଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୨) ଏୱଂ ୱସାନାମେନ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱସଂ ସବ୍ବେସଂ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟୱସାନଂ ତେଲଂ ତଂତଦତ୍ଥିକାନଂ ତେଲପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ଭେସଜ୍ଜୋଦିସ୍ସଂ ନାମ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୦-୨୬୧) ଏୱଂ ଭେସଜ୍ଜନାମେନ ଅନୁଞ୍ଞାତାନି ଆହାରତ୍ଥଂ ଫରିତୁଂ ସମତ୍ଥାନି ସପ୍ପିନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତନ୍ତି । ତାନି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଦହୁପୁରେଭତ୍ତଂ ୟଥାସୁଖଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସତ୍ତାହଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାନି ।
୬୨୪.ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତେ ଅତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ସଚେପି ସାସପମତ୍ତଂ ହୋତି ସକିଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଗହେତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାୟ ସାୟନମତ୍ତଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବମେୱ, ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଦେସେତବ୍ବଂ ।
ନ କାୟିକେନ ପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି କାୟୋ ୱା କାୟେ ଅରୁ ୱା ନ ମକ୍ଖେତବ୍ବଂ । ତେହି ମକ୍ଖିତାନି କାସାୱକତ୍ତରୟଟ୍ଠିଉପାହନପାଦକଥଲିକମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନିପି ଅପରିଭୋଗାନି । ‘‘ଦ୍ୱାରୱାତପାନକୱାଟେସୁପି ହତ୍ଥେନ ଗହଣଟ୍ଠାନଂ ନ ମକ୍ଖେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘କସାୱେ ପନ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରୱାତପାନକୱାଟାନି ମକ୍ଖେତବ୍ବାନୀ’’ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନାପତ୍ତି ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହଂ ଅଧିଟ୍ଠେତୀତି ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ସପ୍ପିଞ୍ଚ ତେଲଞ୍ଚ ୱସଞ୍ଚ ମୁଦ୍ଧନିତେଲଂ ୱା ଅବ୍ଭଞ୍ଜନଂ ୱା ମଧୁଂ ଅରୁମକ୍ଖନଂ ଫାଣିତଂ ଘରଧୂପନଂ ଅଧିଟ୍ଠେତି, ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଅଧିଟ୍ଠିତତେଲଂ ଅନଧିଟ୍ଠିତତେଲଭାଜନେ ଆକିରିତୁକାମୋ ହୋତି, ଭାଜନେ ଚେ ସୁଖୁମଂ ଛିଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ତେଲଂ ପୁରାଣତେଲେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରୀୟତି, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଥ ମହାମୁଖଂ ହୋତି, ସହସାୱ ବହୁତେଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପୁରାଣତେଲଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ପୁନ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଅଧିଟ୍ଠିତଗତିକମେୱ ହି ତଂ ହୋତି, ଏତେନ ନୟେନ ଅଧିଟ୍ଠିତତେଲଭାଜନେ ଅନଧିଟ୍ଠିତତେଲାକିରଣମ୍ପି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୨୫.ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ଏତ୍ଥ ସଚେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସନ୍ତକଂ ଏକେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଭତ୍ତଂ ହୋତି, ସତ୍ତାହାତିକ୍କମେ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ୟେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ, ସୋ ଇତରଂ ଭଣତି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ତେଲଂ ସତ୍ତାହମତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି । ସୋ ଚ ପରିଭୋଗଂ ନ କରୋତି, କସ୍ସ ଆପତ୍ତି ? ନ କସ୍ସଚିପି ଆପତ୍ତି। କସ୍ମା ? ୟେନ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତତ୍ତା, ଇତରସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ।
ୱିନସ୍ସତୀତି ଅପରିଭୋଗଂ ହୋତି । ଚତ୍ତେନାତିଆଦୀସୁ ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଭେସଜ୍ଜଂ ଚତ୍ତଞ୍ଚ ୱନ୍ତଞ୍ଚ ମୁତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଚତ୍ତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନପେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତ୍ତି, ଏୱଂ ଅନପେକ୍ଖୋ ସାମଣେରସ୍ସ ଦତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ‘‘ଏୱଂ ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଲଭିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ମହାସୁମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ମହାପଦୁମତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ନୟିଦଂ ୟାଚିତବ୍ବଂ, ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହେ ଦିନ୍ନସ୍ସ ହି ପୁନ ପରିଭୋଗେ ଆପତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି । ସତ୍ତାହାତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପନ ପରିଭୋଗେ ଅନାପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଦିନ୍ନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ସଚେ ସାମଣେରୋ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱା ଅନଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନତ୍ଥୁକମ୍ମତ୍ଥଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ଗହେତ୍ୱା ନତ୍ଥୁକମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ । ସଚେ ବାଲୋ ହୋତି, ଦାତୁଂ ନ ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ, ସାମଣେର, ତେଲ’’ନ୍ତି ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଆହର, ଥେରସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି । ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଅକିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ,
ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଭେସଜ୍ଜସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୨୬.ତେନ ସମୟେନାତି ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ ୱିସାଖାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ମହାୱ॰ ୩୪୯ ଆଦୟୋ) ଅନୁଞ୍ଞାତା । ପଟିକଚ୍ଚେୱାତି ପୁରେୟେୱ ।
୬୨୭.ମାସୋ ସେସୋ ଗିମ୍ହାନନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଗିମ୍ହମାସାନଂ ଏକୋ ପଚ୍ଛିମମାସୋ ସେସୋ । କତ୍ୱାତି ସିବ୍ବନରଜନକପ୍ପପରିୟୋସାନେନ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା । କରୋନ୍ତେନ ଚ ଏକମେୱ କତ୍ୱା ସମୟେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ଦ୍ୱେ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।
ଅତିରେକମାସେ ସେସେ ଗିମ୍ହାନେତି ଗିମ୍ହାନନାମକେ ଅତିରେକମାସେ ସେସେ ।
ଅତିରେକଦ୍ଧମାସେସେସେ ଗିମ୍ହାନେ କତ୍ୱା ନିୱାସେତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଠତ୍ୱା ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଂ କରଣକ୍ଖେତ୍ତଂ ନିୱାସନକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଖେତ୍ତଂ, କୁଚ୍ଛିସମୟୋ ପିଟ୍ଠିସମୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ସମୟୋ, ପିଟ୍ଠିସମୟଚତୁକ୍କଂ କୁଚ୍ଛିସମୟଚତୁକ୍କନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କାନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥା, ଅୟମେକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପରିୟେସନକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚେୱ କରଣକ୍ଖେତ୍ତଞ୍ଚ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ନିୱାସେତୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ନ ୱଟ୍ଟତି । କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥସ୍ସ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମା, ଅୟମେକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପରିୟେସନକରଣନିୱାସନାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଖେତ୍ତଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ପରିୟେସିତୁଂ କାତୁଂ ନିୱାସେତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି, ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂୟେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ପରିୟେସନକରଣନିୱାସନାଧିଟ୍ଠାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖେତ୍ତଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ଅଲଦ୍ଧଂ ପରିୟେସିତୁଂ ଲଦ୍ଧଂ କାତୁଂ ନିୱାସେତୁଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ତାୱ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଖେତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପନ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମା, ଇମେ ସତ୍ତ ମାସା ପିଟ୍ଠିସମୟୋ ନାମ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ‘‘କାଲୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଦେଥ ମେ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱା ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଇମିନାୱ ସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ। ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପରିୱାରେ –
‘‘ମାତରଂ ଚୀୱରଂ ୟାଚେ, ନୋ ଚ ସଙ୍ଘେ ପରିଣତଂ ।
କେନସ୍ସ ହୋତି ଆପତ୍ତି, ଅନାପତ୍ତି ଚ ଞାତକେ ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୧) ।
ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ହୋ ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋତି । ଏୱଂ ପିଟ୍ଠିସମୟଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଜେଟ୍ଠମୂଲପୁଣ୍ଣମାସିୟା ପନ ପଚ୍ଛିମପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା, ଇମେ ପଞ୍ଚ ମାସା କୁଚ୍ଛିସମୟୋ ନାମ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତଭେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟେ ମନୁସ୍ସା ପୁବ୍ବେପି ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରଂ ଦେନ୍ତି, ଇମେ ପନ ସଚେପି ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତା ହୋନ୍ତି, ୱତ୍ତଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତେସୁ ସତୁପ୍ପାଦକରଣସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା । ୱିଞ୍ଞତିଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଇଦଂ ପନ ପକତିୟା ୱସ୍ସିକସାଟିକଦାୟକେସୁପି ହୋତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସତୁପ୍ପାଦଂ କତ୍ୱା ଞାତକପୱାରିତଟ୍ଠାନତୋ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଇମିନା ସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି । ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତକୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦେନ ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ଦେଥ ମେ’’ତି ଇଦଞ୍ହି ପରିୟେସନକାଲେ ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତେୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିସମୟଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନଗ୍ଗୋ କାୟଂ ଓୱସ୍ସାପେତି, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଉଦକଫୁସିତଗଣନାୟ ଅକତ୍ୱା ନ୍ହାନପରିୟୋସାନୱସେନ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟେନ କାରେତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ୱିୱଟଙ୍ଗଣେ ଆକାସତୋ ପତିତଉଦକେନେୱ ନ୍ହାୟନ୍ତୋ । ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକୱାପିଆଦୀସୁ ଘଟେହି ଆସିତ୍ତଉଦକେନ ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତି ।
ୱସ୍ସଂ ଉକ୍କଡ୍ଢିୟତୀତି ଏତ୍ଥ ସଚେ କତପରିୟେସିତାୟ ୱସ୍ସିକସାଟିକାୟ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମ ମାସଂ ଖେପେତ୍ୱା ପୁନ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ପଠମମାସଂ ଉକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମମାସମେୱ କରୋନ୍ତି, ୱସ୍ସିକସାଟିକା ଧୋୱିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଅନଧିଟ୍ଠିତା ଅୱିକପ୍ପିତା ଦ୍ୱେ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତି, ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ସଚେ ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱା ଅପ୍ପହୋନକଭାୱେନ ୱା ଅକତା ହୋତି, ତେ ଚ ଦ୍ୱେ ମାସେ ୱସ୍ସାନସ୍ସ ଚ ଚାତୁମାସନ୍ତି ଛ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତି । ସଚେ ପନ କତ୍ତିକମାସେ କଥିନଂ ଅତ୍ଥରୀୟତି, ଅପରେପି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଲଭତି, ଏୱଂ ଦସ ମାସା ହୋନ୍ତି । ତତୋ ପରମ୍ପି ସତିୟା ପଚ୍ଚାସାୟ ମୂଲଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଠପେନ୍ତସ୍ସ ଏକମାସନ୍ତି ଏୱଂ ଏକାଦସ ମାସେ ପରିହାରଂ ଲଭତି । ସଚେ ପନ ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନ ୟାୱ ଦସାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱା ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ, କଦା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଏତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନ ୱିଚାରିତଂ । ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ନିଟ୍ଠିତା ପନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଦସାହାତିକ୍କମେ ନିଟ୍ଠିତା ତଦହେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବାତି ଅୟଂ ନୋ ଅତ୍ତନୋମତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିଚୀୱରଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ୱିକପ୍ପେତୁଂ; ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୱିକପ୍ପେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୫୮) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୱସ୍ସୂପନାୟିକତୋ ପୁବ୍ବେ ଦସାହାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୨) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନ ୟାୱ ଦସାହାନାଗତାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱା ଲଦ୍ଧା ଚେୱ ନିଟ୍ଠିତା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ୱା ତଦହୁ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା, ଦସାହେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ଚୀୱରକାଲଂ ନାତିକ୍କମେତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ୱସ୍ସାନଂ ଚାତୁମାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ‘‘ଚାତୁମାସବ୍ଭନ୍ତରେ ୟଦା ୱା ତଦା ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟଦି ଏୱଂ, ‘‘କଣ୍ଡୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିଂ ୟାୱ ଆବାଧା ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସାପି, ଚ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମେତବ୍ବା ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ ସତି ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅଚଲଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ କୁରୁନ୍ଦିୟମ୍ପି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟାୱସାନେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କଦା ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା ? ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ନିଟ୍ଠିତା ପନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋଦସାହେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା । ୟଦି ନପ୍ପହୋତି ୟାୱ କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା ପରିହାରଂ ଲଭତୀ’’ତି ।
୬୩୦.ଅଚ୍ଛିନ୍ନଚୀୱରସ୍ସାତି ଏତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ନଗ୍ଗାନଂ କାୟୋୱସ୍ସାପନେ ଅନାପତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ମହଗ୍ଘୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଚୋରୁପଦ୍ଦୱୋ ଆପଦା ନାମ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ୱସ୍ସିକସାଟିକସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୩୧.ତେନ ସମୟେନାତି ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ୟମ୍ପି ତ୍ୟାହନ୍ତି ୟମ୍ପି ତେ ଅହଂ । ସୋ କିର ‘‘ମମ ପତ୍ତଚୀୱରଉପାହନପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାନି ୱହନ୍ତୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ପକ୍କମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦାସି । ତେନେୱମାହ । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦୀତି ବଲକ୍କାରେନ ଅଗ୍ଗହେସି, ସକସଞ୍ଞାୟ ଗହିତତ୍ତା ପନସ୍ସ ପାରାଜିକଂ ନତ୍ଥି, କିଲମେତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ଆପତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତା ।
୬୩୩.ସୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟନ୍ତି ଏକଂ ଚୀୱରଂ ଏକାବଦ୍ଧାନି ଚ ବହୂନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋ ଏକା ଆପତ୍ତି । ଏକତୋ ଅବଦ୍ଧାନି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଠିତାନି ଚ ବହୂନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦତୋ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଂ ଆହର, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଆହରା’’ତି ଏୱଂ ଆହରାପୟତୋ ଚ ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଆପତ୍ତିୟୋ । ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନାନି ସବ୍ବାନି ଆହରା’’ତି ୱଦତୋପି ଏକୱଚନେନେୱ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ।
ଅଞ୍ଞଂ ଆଣାପେତି ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସାତି ‘‘ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଆଣାପେତି, ଏକଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ଆଣତ୍ତୋ ବହୂନି ଗଣ୍ହାତି, ଏକଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ‘‘ସଙ୍ଘାଟିଂ ଗଣ୍ହ, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତୋ ୱାଚାୟ ୱାଚାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନାନି ସବ୍ବାନି ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତୋ ଏକୱାଚାୟ ସମ୍ବହୁଲା ଆପତ୍ତିୟୋ ।
୬୩୪.ଅଞ୍ଞଂ ପରିକ୍ଖାରନ୍ତି ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତମସୋ ସୂଚିମ୍ପି । ୱେଠେତ୍ୱା ଠପିତସୂଚୀସୁପି ୱତ୍ଥୁଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟାନି । ସିଥିଲୱେଠିତାସୁ ଏୱଂ । ଗାଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧାସୁ ପନ ଏକମେୱ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୂଚିଘରେ ପକ୍ଖିତ୍ତାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସିଥିଲବଦ୍ଧ ଗାଳ୍ହବଦ୍ଧେସୁ ତିକଟୁକାଦୀସୁ ଭେସଜ୍ଜେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୬୩୫.ସୋୱା ଦେତୀତି ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଇଦଂ ସାରୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଦେତି, ଅଥ ୱା ପନ ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ‘ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କରିସ୍ସତି, ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣିସ୍ସତୀ’ତି ଚୀୱରଂ ଅଦମ୍ହ, ସୋ ଦାନି ତ୍ୱଂ ନ ୱତ୍ତଂ କରୋସି, ନ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହାସି, ନ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାସୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ମଞ୍ଞେ ଭଣଥ, ଇଦଂ ୱୋ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ସୋ ୱା ଦେତି । ଦିସାପକ୍କନ୍ତଂ ୱା ପନ ଦହରଂ ‘‘ନିୱତ୍ତେଥ ନ’’ନ୍ତି ଭଣତି, ସୋ ନ ନିୱତ୍ତତି । ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ରୁନ୍ଧଥାତି, ଏୱଂ ଚେ ନିୱତ୍ତତି, ସାଧୁ । ସଚେ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରତ୍ଥାୟ ମଞ୍ଞେ ତୁମ୍ହେ ଭଣଥ, ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ଦେତି । ଏୱମ୍ପି ସୋ ୱା ଦେତି, ୱିବ୍ଭନ୍ତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ‘ୱତ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀ’ତି ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଅଦମ୍ହ, ସୋ ଦାନି ତ୍ୱଂ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଚରସୀ’’ତି ୱଦତି । ଇତରୋ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ଦେତି, ଏୱମ୍ପି ସୋ ୱା ଦେତି । ‘‘ମମ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱ ଦେମି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନ ଦେମି । ୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଦେମି, ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ନ ଦେମି, ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତସ୍ସେୱ ଦେମି, ଅପରିୟାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ନ ଦେମି, ଅୱିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସେୱ ଦେମି, ୱିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ନ ଦେମୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଦାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଦଦତୋ ଦୁକ୍କଟଂ । ଆହରାପେତୁଂ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ଚଜିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡଗ୍ଘେନ କାରେତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟଚିତ୍ତତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନନ୍ତି ।
ଚୀୱରଅଚ୍ଛିନ୍ଦନସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୩୬.ତେନସମୟେନାତି ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଖୋମନ୍ତି ଖୋମୱାକେହି କତସୁତ୍ତଂ । କପ୍ପାସିକନ୍ତି କପ୍ପାସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । କୋସେୟ୍ୟନ୍ତି କୋସିୟଂସୂହି କନ୍ତିତ୍ୱା କତସୁତ୍ତଂ । କମ୍ବଲନ୍ତି ଏଳକଲୋମସୁତ୍ତଂ । ସାଣନ୍ତି ସାଣୱାକସୁତ୍ତଂ । ଭଙ୍ଗନ୍ତି ପାଟେକ୍କଂ ୱାକସୁତ୍ତମେୱାତି ଏକେ । ଏତେହି ପଞ୍ଚହି ମିସ୍ସେତ୍ୱା କତସୁତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଭଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱାୟାପେତି ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ସଚେ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ତୁରିୱେମାଦୀନି ନତ୍ଥି, ତାନି ‘‘ଅରଞ୍ଞତୋ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାସିଂ ୱା ଫରସୁଂ ୱା ନିସେତି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ ୟଂ ଉପକରଣତ୍ଥାୟ ୱା ଚୀୱରୱାୟନତ୍ଥାୟ ୱା କରୋତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ତନ୍ତୱାୟସ୍ସ ପୟୋଗେ ପୟୋଗେ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦୁକ୍କଟଂ । ଦୀଘତୋ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତେ ତିରିୟଞ୍ଚ ହତ୍ଥମତ୍ତେ ୱୀତେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ମହାପଚ୍ଚରିୟଂ ପନ ‘‘ୟାୱ ପରିୟୋସାନଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ଫଲକେ ଫଲକେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମ୍ପି ଇଦମେୱ ପମାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିକପ୍ପନୁପଗପଚ୍ଛିମଞ୍ହି ଚୀୱରସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସୁତ୍ତଂ ତାୱ ସାମଂ ୱିଞ୍ଞାପିତଂ ଅକପ୍ପିୟଂ, ସେସଂ ଞାତକାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କପ୍ପିୟଂ । ତନ୍ତୱାୟୋପି ଅଞ୍ଞାତକଅପ୍ପୱାରିତୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୋ ଅକପ୍ପିୟୋ, ସେସୋ କପ୍ପିୟୋ । ତତ୍ଥ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ତେନେୱ ପନ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ତେନେୱ କପ୍ପିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଦି ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣେନ ଏକୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସୁଦ୍ଧକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟୋ, ଏକୋ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟୋତି ଏୱଂ କେଦାରବଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଚୀୱରଂ ହୋତି, ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଇତରସ୍ମିଂ ତଥେୱ ଦୁକ୍କଟଂ । ୟଦି ତତୋ ଊନପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ ଅଚ୍ଛିମଣ୍ଡଲପ୍ପମାଣାପି, ସବ୍ବପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ଏକନ୍ତରିକେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ ଦୀଘତୋ ୱା କପ୍ପିୟଂ ତିରିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ୱୀତଂ ହୋତି, ଫଲକେ ଫଲକେ ଦୁକ୍କଟଂ । କପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନପି ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ୟଥା ପୁବ୍ବେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍କଟଂ । ତେନେୱ କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ୱାୟାପେନ୍ତସ୍ସ ସଚେ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣା ଊନକା ୱା ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଗଣନାୟ ଦୁକ୍କଟଂ । କପ୍ପିୟସୁତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ଅନାପତ୍ତି । ଅଥ ଏକନ୍ତରିକେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ ଦୀଘତୋ ୱା କପ୍ପିୟଂ ତିରିୟଂ ଅକପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ୱୀତଂ ହୋତି, ଫଲକେ ଫଲକେ ଦୁକ୍କଟଂ ।
ୟଦି ପନ ଦ୍ୱେ ତନ୍ତୱାୟା ହୋନ୍ତି, ଏକୋ କପ୍ପିୟୋ ଏକୋ ଅକପ୍ପିୟୋ, ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଂ, ତେ ଚେ ୱାରେନ ୱିନନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତେ ଫଲକେ ଫଲକେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ, ଊନତରେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଇତରେନ ୱୀତେ ଉଭୟତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ଦ୍ୱେପି ୱେମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ଫଲକେ ଫଲକେ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଅଥ ସୁତ୍ତଂ କପ୍ପିୟଂ, ଚୀୱରଞ୍ଚ କେଦାରବଦ୍ଧାଦୀହି ସପରିଚ୍ଛେଦଂ, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ୱୀତେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦେ ଦୁକ୍କଟଂ, ଇତରେନ ୱୀତେ ଅନାପତ୍ତି । ସଚେ ଦ୍ୱେପି ୱେମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ଫଲକେ ଫଲକେ ଦୁକ୍କଟଂ । ଅଥ ସୁତ୍ତମ୍ପି କପ୍ପିୟଞ୍ଚ ଅକପ୍ପିୟଞ୍ଚ, ତେ ଚେ ୱାରେନ ୱିନନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ପଚ୍ଛିମଚୀୱରପ୍ପମାଣେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦେସୁ ୱୀତେସୁ ପରିଚ୍ଛେଦଗଣନାୟ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଊନକତରେସୁ କପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ଚ ଦୁକ୍କଟଂ । କପ୍ପିୟତନ୍ତୱାୟେନ ଅକପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ପମାଣୟୁତ୍ତେସୁ ୱା ଊନକେସୁ ୱା ଦୁକ୍କଟମେୱ । କପ୍ପିୟସୁତ୍ତମୟେସୁ ଅନାପତ୍ତି ।
ଅଥ ଏକନ୍ତରିକେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ ଦୀଘତୋ ୱା ଅକପ୍ପିୟଂ ତିରିୟଂ କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ୱିନନ୍ତି, ଉଭୋପି ୱା ତେ ୱେମଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକତୋ ୱିନନ୍ତି, ଅପରିଚ୍ଛେଦେ ଚୀୱରେ ଫଲକେ ଫଲକେ ଦୁକ୍କଟଂ, ସପରିଚ୍ଛେଦେ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦୁକ୍କଟାନୀତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଅପାକଟୋ, ମହାପଚ୍ଚରିୟାଦୀସୁ ପାକଟୋ । ଇଧ ସବ୍ବାକାରେନେୱ ପାକଟୋ ।
ସଚେ ସୁତ୍ତମ୍ପି କପ୍ପିୟଂ, ତନ୍ତୱାୟୋପି କପ୍ପିୟୋ ଞାତକପ୍ପୱାରିତୋ ୱା ମୂଲେନ ୱା ପୟୋଜିତୋ, ୱାୟାପନପଚ୍ଚୟା ଅନାପତ୍ତି । ଦସାହାତିକ୍କମନପଚ୍ଚୟା ପନ ଆପତ୍ତିଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ୱିକପ୍ପନୁପଗପ୍ପମାଣମତ୍ତେ ୱୀତେ ତନ୍ତେ ଠିତଂୟେୱ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଦସାହାତିକ୍କମେନ ନିଟ୍ଠାପିୟମାନଞ୍ହି ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ଞାତକାଦୀହି ତନ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥା’’ତି ନିୟ୍ୟାତିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସଚେ ତନ୍ତୱାୟୋ ଏୱଂ ପୟୋଜିତୋ ୱା ସୟଂ ଦାତୁକାମୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରଂ ଅସୁକଦିୱସେ ନାମ ୱାୟିତ୍ୱା ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି, ଭିକ୍ଖୁ ଚ ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଦିୱସତୋ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ସଚେ ପନ ତନ୍ତୱାୟୋ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରଂ ୱାୟିତ୍ୱା ସାସନଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତି, ତେନ ପେସିତଭିକ୍ଖୁ ପନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନ ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞୋ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରଂ ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଆରୋଚେତି, ଏତସ୍ସ ଆରୋଚନଂ ନ ପମାଣଂ । ୟଦା ପନ ତେନ ପେସିତୋୟେୱ ଆରୋଚେତି, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ସଚେ ତନ୍ତୱାୟୋ ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଚୀୱରଂ ୱାୟିତ୍ୱା କସ୍ସଚି ହତ୍ଥେ ପହିଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତି, ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତଭିକ୍ଖୁ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱେଣେ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନ ଆରୋଚେତି, ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଭଣତି ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ଅଧୁନା ଆଭତଂ ଚୀୱରଂ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ? ‘‘କୁହିଂ, ଆୱୁସୋ, ଚୀୱର’’ନ୍ତି ? ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପେସିତ’’ନ୍ତି । ଏତସ୍ସପି ୱଚନଂ ନ ପମାଣଂ । ୟଦା ପନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଦେତି, ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସାହଂ ଅତିକ୍କାମୟତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ସଚେ ପନ ୱାୟାପନମୂଲଂ ଅଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ୟାୱ କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପି ଅୱସିଟ୍ଠଂ, ତାୱ ରକ୍ଖତି ।
୬୪୦.ଅନାପତ୍ତି ଚୀୱରଂ ସିବ୍ବେତୁନ୍ତି ଚୀୱରସିବ୍ବନତ୍ଥାୟ ସୁତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟୋଗେତିଆଦୀସୁପି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଆୟୋଗାଦିନିମିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ଅନାପତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ସୁତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୪୧.ତେନ ସମୟେନାତି ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ଧାରୟିତ୍ୱାତି ସୁତ୍ତଂ ତୁଲେତ୍ୱା ପଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା । ଅପ୍ପିତନ୍ତି ଘନଂ । ସୁୱୀତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୀତଂ, ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ସମଂ କତ୍ୱା ୱୀତଂ । ସୁପ୍ପୱାୟିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱାୟିତଂ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ସମଂ କତ୍ୱା ତନ୍ତେ ପସାରିତଂ । ସୁୱିଲେଖିତନ୍ତି ଲେଖନିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଲିଖିତଂ । ସୁୱିତଚ୍ଛିତନ୍ତି କୋଚ୍ଛେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିତଚ୍ଛିତଂ, ସୁନିଦ୍ଧୋତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ୱେକଲ୍ଲଂ। ତନ୍ତେତି ତନ୍ତେ ଦୀଘତୋ ପସାରଣେୟେୱ ଉପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୨.ତତ୍ର ଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟତ୍ର ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ତେ ତନ୍ତୱାୟା ତତ୍ର । ୱିକପ୍ପଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱିସିଟ୍ଠଂ କପ୍ପଂ ଅଧିକୱିଧାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ପାଳିୟଂ ପନ ୟେନାକାରେନ ୱିକପ୍ପଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଧମ୍ମମ୍ପି ଭଣତୀତି ଧମ୍ମକଥମ୍ପି କଥେତି, ‘‘ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଆୟତଂ ୱା ୱିତ୍ଥତଂ ୱା ଅପ୍ପିତଂ ୱା’’ତି ସୁତ୍ତୱଡ୍ଢନଆକାରମେୱ ଦସ୍ସେତି ।
ପୁବ୍ବେଅପ୍ପୱାରିତୋତି ଚୀୱରସାମିକେହି ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପୱାରିତୋ ହୁତ୍ୱା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ଛସମୁଟ୍ଠାନଂ, କିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ,
ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ମହାପେସକାରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୪୬-୯.ତେନ ସମୟେନାତି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ଦସାହାନାଗତନ୍ତି ଦସ ଅହାନି ଦସାହଂ, ତେନ ଦସାହେନ ଅନାଗତା ଦସାହାନାଗତା, ଦସାହେନ ଅସମ୍ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଦସାହାନାଗତଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତେନେୱସ୍ସ ପଦଭାଜନେ ‘‘ଦସାହାନାଗତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱାରଣାୟାତି ଇଦଂ ପନ ୟା ସା ଦସାହାନାଗତାତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଅନୁପୟୋଗୱଚନଂ ।
କତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମନ୍ତି ପଠମକତ୍ତିକତେମାସିକପୁଣ୍ଣମଂ । ଇଧାପି ପଠମପଦସ୍ସ ଅନୁପୟୋଗତ୍ତା ପୁରିମନୟେନେୱ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘‘ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଠମମହାପୱାରଣା ଦସାହାନାଗତା’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସଚେପି ତାନି ଦିୱସାନି ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ‘ଅଚ୍ଚେକଂ ଇଦ’ନ୍ତି ଜାନମାନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସବ୍ବମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେନ ପୱାରଣାମାସସ୍ସ ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖପଞ୍ଚମିତୋ ପଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ନିଧାନକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କାମଞ୍ଚେସ ‘‘ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ଧାରେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନାୱ ସିଦ୍ଧୋ, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ୱିୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଠପିତଂ ।
ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରନ୍ତି ଅଚ୍ଚାୟିକଚୀୱରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପନ ଅଚ୍ଚାୟିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେନାୟ ୱା ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାତି ଇମିନା ସଦ୍ଧାମତ୍ତକମେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ପସାଦୋତି ଇମିନା ସୁପ୍ପସନ୍ନା ବଲୱସଦ୍ଧା । ଏତଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନାମାତି ଏତଂ ଇମେହି କାରଣେହି ଦାତୁକାମେନ ଦୂତଂ ୱା ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆରୋଚିତଂ ଚୀୱରଂ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରଂ ନାମ ହୋତୀ । ଛଟ୍ଠିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଠପିତଚୀୱରମ୍ପି ଏତଂ ପରିହାରଂ ଲଭତିୟେୱ ।
ସଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି କିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ୟଦି ହି ତଂ ପୁରେ ପୱାରଣାୟ ୱିଭଜନ୍ତି । ୟେନ ଗହିତଂ, ତେନ ଛିନ୍ନୱସ୍ସେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସଚେ ପନ ହୋତି, ତଂ ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘିକମେୱ ହୋତି । ତତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସୁଖଂ ଦାତୁଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
୬୫୦.ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରେ ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଞ୍ଞୀତି ଏୱମାଦି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗହିତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ଅୱିଭତ୍ତଂ ହୋତି, ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଭଣ୍ଡାଗାରେ, ଚୀୱରସମୟାତିକ୍କମେପି ଅନାପତ୍ତି । ଇତି ଅତିରେକଚୀୱରସ୍ସ ଦସାହଂ ପରିହାରୋ । ଅକତସ୍ସ ୱସ୍ସିକସାଟିକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ପଞ୍ଚ ମାସା, ୱସ୍ସେ ଉକ୍କଡ୍ଢିତେ ଛ ମାସା, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଅପରେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା । ହେମନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେ ଦିୱସେ ମୂଲଚୀୱରାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଅପରୋପି ଏକୋ ମାସୋତି ଏକାଦସ ମାସା ପରିହାରୋ । ସତିୟା ପଚ୍ଚାସାୟ ମୂଲଚୀୱରସ୍ସ ଏକୋ ମାସୋ, ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସ୍ସ ଅନତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକୋ ମାସୋ, ଅତ୍ଥତେ କଥିନେ ଏକାଦସଦିୱସାଧିକା ପଞ୍ଚ ମାସା, ତତୋ ପରଂ ଏକଦିୱସମ୍ପି ପରିହାରୋ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅନଚ୍ଚେକଚୀୱରେତି ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସଦିସେ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ – ଅକିରିୟଂ, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ଅଚ୍ଚେକଚୀୱରସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୫୨.ତେନସମୟେନାତି ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସା ଆରଞ୍ଞକେସୂତି ତେ ପୁବ୍ବେପି ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱିହରିଂସୁ । ଦୁବ୍ବଲଚୀୱରତ୍ତା ପନ ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ନିପ୍ପଲିବୋଧା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଆରଞ୍ଞକେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତି । କତ୍ତିକଚୋରକାତି କତ୍ତିକମାସେ ଚୋରା । ପରିପାତେନ୍ତୀତି ଉପଦ୍ଦୱନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଧାୱିତ୍ୱା ଉତ୍ତାସେନ୍ତି ପଲାପେନ୍ତି । ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପିତୁନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗାମେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ । ଭଗୱା ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟା ନାମ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଦୁଲ୍ଲଭା, ସଲ୍ଲେଖୱା ହି ଭିକ୍ଖୁ ମାତରମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ଚୀୱରଗୁତ୍ତତ୍ଥଂ ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅନୁଜାନାତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ପନ ଅନୁରୂପତ୍ତା ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ନ ପଟିକ୍ଖିପି ।
୬୫୩.ଉପୱସ୍ସଂ ଖୋ ପନାତି ଏତ୍ଥ ଉପୱସ୍ସନ୍ତି ଉପୱସ୍ସ; ଉପୱସିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହି ଏତ୍ଥ ଅନୁନାସିକୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ପଦସ୍ସ ‘‘ତଥାରୂପେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତ୍ୱା ଚ ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମପରିୟୋସାନକାଲଂ ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ଆରଞ୍ଞକାନି ସେନାସନାନି ସାସଙ୍କସମ୍ମତାନି ସପ୍ପଟିଭୟାନି; ତଥାରୂପେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ତିଣ୍ଣଂ ଚୀୱରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚୀୱରଂ ଅନ୍ତରଘରେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟୋ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ପଠମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମଂ ୱସତି, ସୋ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଅତିଗହନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ପଦଭାଜନେ କେୱଲଂ ଚୀୱରନିକ୍ଖେପାରହଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତି ଏୱରୂପାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅରଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସଚେ ୱିହାରୋ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖେପାରହଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱିହାରପରିକ୍ଖେପା ମିନିତବ୍ବଂ । ସଚେ ୱିହାରୋ ଅପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି, ୟଂ ସବ୍ବପଠମଂ ସେନାସନଂ ୱା ଭତ୍ତସାଲା ୱା ଧୁୱସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ୱା ବୋଧିୱା ଚେତିୟଂ ୱା ଦୂରେ ଚେପି ସେନାସନତୋ ହୋତି, ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ମିନିତବ୍ବଂ । ସଚେପି ଆସନ୍ନେ ଗାମୋ ହୋତି, ୱିହାରେ ଠିତେହି ଘରମାନୁସକାନଂ ସଦ୍ଦୋ ସୂୟତି, ପବ୍ବତନଦୀଆଦୀହି ପନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ନ ସକ୍କା ଉଜୁଂ ଗନ୍ତୁଂ, ୟୋ ଚସ୍ସ ପକତିମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ସଚେପି ନାୱାୟ ସଞ୍ଚରିତବ୍ବୋ, ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗାମତୋ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ଆସନ୍ନଗାମସ୍ସ ଅଙ୍ଗସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ତତୋ ତତୋ ମଗ୍ଗଂ ପିଦହତି, ଅୟଂ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗଚୋରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସାସଙ୍କସମ୍ମତାନୀତି ‘‘ସାସଙ୍କାନୀ’’ତି ସମ୍ମତାନି; ଏୱଂ ସଞ୍ଞାତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ୟେନ କାରଣେନ ତାନି ସାସଙ୍କସମ୍ମତାନି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରାମେ ଆରାମୂପଚାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସହ ପଟିଭୟେନ ସପ୍ପଟିଭୟାନି, ସନ୍ନିହିତବଲୱଭୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଭାଜନେ ପନ ୟେନ କାରଣେନ ତାନି ସପ୍ପଟିଭୟାନି; ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରାମେ ଆରାମୂପଚାରେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ସମନ୍ତା ଗୋଚରଗାମେ ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ସେନାସନସ୍ସ ସମନ୍ତା ସବ୍ବଦିସାଭାଗେସୁ ଅତ୍ତନା ଅଭିରୁଚିତେ ଗୋଚରଗାମେ ସତିୟା ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି – ପୁରିମିକାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ ହୋତି, ଇଦମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ । ସଚେ ପଚ୍ଛିମିକାୟ ୱା ଉପଗତୋ ହୋତି ଛିନ୍ନୱସ୍ସୋ ୱା, ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତି । କତ୍ତିକମାସୋୟେୱ ହୋତି, ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ଅଙ୍ଗଂ । କତ୍ତିକମାସତୋ ପରଂ ନ ଲଭତି, ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମମେୱ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ସେନାସନଂ ହୋତି, ଇଦଂ ତତିୟଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଊନପ୍ପମାଣେ ୱା ଗାୱୁତତୋ ଅତିରେକପ୍ପମାଣେ ୱା ନ ଲଭତି, ୟତ୍ର ହି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପୁନ ୱିହାରଂ ଭତ୍ତୱେଲାୟଂ ସକ୍କା ଆଗନ୍ତୁଂ, ତଦେୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନିମନ୍ତିତୋ ପନ ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ୟୋଜନମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ପଚ୍ଚେତି, ଇଦମପ୍ପମାଣଂ । ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟମେୱ ହୋତି, ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଅନାସଙ୍କଅପ୍ପଟିଭୟେ ହି ଅଙ୍ଗୟୁତ୍ତେପି ସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋ ନିକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସମ୍ମୁତିୟାତି ୟା ଉଦୋସିତସିକ୍ଖାପଦେ କୋସମ୍ବକସମ୍ମୁତି (ପାରା॰ ୪୭୫) ଅନୁଞ୍ଞାତା ତସ୍ସା ସମ୍ମୁତିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର; ସଚେ ସା ଲଦ୍ଧା ହୋତି, ଛାରତ୍ତାତିରେକମ୍ପି ୱିପ୍ପୱସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପୁନ ଗାମସୀମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱାତି ସଚେ ଗୋଚରଗାମତୋ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସେନାସନଂ; ଅୟଞ୍ଚ ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗତୋ ହୋତି, ସେନାସନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ତମଂ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଗାମସୀମମ୍ପି ଓକ୍କମିତ୍ୱା ସଭାୟଂ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱା ୱସିତ୍ୱା ଚୀୱରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପକ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ତତ୍ଥେୱ ଠିତେନ ପଚ୍ଚୁଦ୍ଧରିତବ୍ବଂ, ଅତିରେକଚୀୱରଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
କଥିନସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟୱାଚତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, ଅକିରିୟା, ନୋସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଚିତ୍ତକଂ, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ତିଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ସାସଙ୍କସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା
୬୫୭.ତେନ ସମୟେନାତି ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦଂ । ତତ୍ଥ ପୂଗସ୍ସାତି ସମୂହସ୍ସ; ଧମ୍ମଗଣସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିୟତ୍ତନ୍ତି ପଟିୟାଦିତଂ । ବହୂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ବହୂନି ଭତ୍ତାନି ଅନେକାନି ଲାଭମୁଖାନି; ନ ସଙ୍ଘସ୍ସ କେନଚି ପରିହାନୀତି ଦୀପେନ୍ତି । ଓଣୋଜେଥାତି ଦେଥ । କିଂ ପନେୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି କସ୍ମା ନ ୱଟ୍ଟତି ? ଅୟଞ୍ହି ଅଭିହଟଭିକ୍ଖା ଅଭିହରିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ସଙ୍ଘସ୍ସତ୍ଥାୟ ପଟିୟତ୍ତା ଅଭିହଟପଟିୟତ୍ତେ ଚ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠପିତଭାଗେ ଚ ପୟୁତ୍ତୱାଚା ନାମ ନତ୍ଥି ।
୬୫୮.ସଙ୍ଘିକନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକଂ । ସୋ ହି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତତ୍ତା ହତ୍ଥଂ ଅନାରୂଳ୍ହୋପି ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତକୋ ହୋତି, ପଦଭାଜନେ ପନ ‘‘ସଙ୍ଘିକଂ ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋୱ ସଙ୍ଘିକଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଲାଭନ୍ତି ପଟିଲଭିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ଆହ । ତେନେୱସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେ ‘‘ଚୀୱରମ୍ପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଣତନ୍ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପୋଣଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପବ୍ଭାରଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ସୋ ପରିଣତୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ୍ସାମ କରିସ୍ସାମାତି ୱାଚା ଭିନ୍ନା ହୋତୀ’’ତି ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୬୫୯.ପୟୋଗେଦୁକ୍କଟନ୍ତି ପରିଣତଲାଭସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନପୟୋଗେ ଦୁକ୍କଟଂ, ପଟିଲାଭେନ ତସ୍ମିଂ ହତ୍ଥଂ ଆରୂଳ୍ହେ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ । ସଚେ ପନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ୟୋପି ଆରାମିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଖାଦତି, ଭଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଘାପେତ୍ୱା କାରେତବ୍ବୋ । ପରିଣତଂ ପନ ସହଧମ୍ମିକାନଂ ୱା ଗିହୀନଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ମାତୁସନ୍ତକମ୍ପି ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଣାମେନ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ଏକଂ ପତ୍ତଂ ୱା ଚୀୱରଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ, ଏକଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିଣାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚେୱ ସୁଦ୍ଧିକପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ । ଏସେୱ ନୟୋ ବହୂସୁ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେନ ଆପତ୍ତିଂ, ସୁଦ୍ଧିକେନ ପାଚିତ୍ତିୟଂ ।
ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକତୋ ।
ପଞ୍ହା ମେସା କୁସଲେହି ଚିନ୍ତିତା’’ତି ॥ (ପରି॰ ୪୮୦) ।
ଅୟଞ୍ହି ପରିଣାମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ୟୋପି ୱସ୍ସିକସାଟିକସମୟେ ମାତୁଘରେପି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ୱସ୍ସିକସାଟିକଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟଂ । ପରସ୍ସ ପରିଣାମେତି, ସୁଦ୍ଧିକପାଚିତ୍ତିୟଂ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସପ୍ପିତେଲାଦୀନି ଆହରନ୍ତି, ଗିଲାନୋ ଚେପି ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୟାଚତି, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟଂ ପାଚିତ୍ତିୟମେୱ । ସଚେ ପନ ସୋ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସପ୍ପିଆଦୀନି ଆଭଟାନି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି ଦେଥା’’ତି ୱଦତି, ୱଟ୍ଟତି । ଅଥାପି ନଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନ୍ତଂ ଉପାସକା ୱଦନ୍ତି – ‘‘ସଙ୍ଘୋପି ଅମ୍ହେହି ଦିନ୍ନମେୱ ଲଭତି; ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଏୱମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
୬୬୦.ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞସଙ୍ଘସ୍ସାତି ଏକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଣତଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିହାରଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ମହାୱିହାରେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ପରିଣାମେତି।
ଚେତିୟସ୍ସ ୱାତି ‘‘କିଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନେନ, ଚେତିୟସ୍ସପୂଜଂ କରୋଥା’’ତି ଏୱଂ ଚେତିୟସ୍ସ ୱା ପରିଣାମେତି ।
ଚେତିୟସ୍ସପରିଣତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନିୟମେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଚେତିୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ରୋପିତମାଲାୱଚ୍ଛତୋ ଅଞ୍ଞଚେତିୟମ୍ହି ପୁପ୍ଫମ୍ପି ଆରୋପେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଏକସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ପନ ଛତ୍ତଂ ୱା ପଟାକଂ ୱା ଆରୋପେତ୍ୱା ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ସେସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ଦାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣତନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ସୁନଖସ୍ସାପି ପରିଣତଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ସୁନଖସ୍ସ ମା ଦେହି, ଏତସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଣାମେତି, ଦୁକ୍କଟଂ । ସଚେ ପନ ଦାୟକା ‘‘ମୟଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଦାତୁକାମା, ଚେତିୟସ୍ସ ପୂଜଂ କାତୁକାମା, ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଦାତୁକାମା, ତୁମ୍ହାକଂ ରୁଚିୟା ଦସ୍ସାମ; ଭଣଥ, କତ୍ଥ ଦେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ‘‘ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛଥ, ତତ୍ଥ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ସଚେ ପନ କେୱଲଂ ‘‘କତ୍ଥ ଦେମା’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ – କାୟଚିତ୍ତତୋ ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚ ସମୁଟ୍ଠାତି, କିରିୟଂ, ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ସଚିତ୍ତକଂ, ଲୋକୱଜ୍ଜଂ, କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ, ତିୱେଦନନ୍ତି ।
ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟସଂୱଣ୍ଣନାୟ
ପରିଣତସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ପତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।
ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାରାଜିକକଣ୍ଡ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।