ସଳାୟତନୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ସଳାୟତନୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

୧. ସଳାୟତନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ସଳାୟତନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୂନି – ଞାଣଚକ୍ଖୁ ଚେୱ ମଂସଚକ୍ଖୁ ଚ । ତତ୍ଥ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚୱିଧଂ – ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂତି । ତେସୁ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ନାମ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଞ୍ଚେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ, ୟଂ – ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୮) ଆଗତଂ। ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ନାମ ହେଟ୍ଠିମା ତୟୋ ମଗ୍ଗା ତୀଣି ଚ ଫଲାନି, ୟଂ – ‘‘ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୫) ଆଗତଂ । ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ୟଂ – ‘‘ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି (ମହାୱ॰ ୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୨; ୨.୩୩୮) ଆଗତଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନାମ ଆଲୋକଫରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ, ୟଂ – ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନା’’ତି (ପାରା॰ ୧୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୧) ଆଗତଂ । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନାମ ଚତୁସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ୟଂ – ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ସ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫) ଆଗତଂ ।

ମଂସଚକ୍ଖୁପି ଦୁୱିଧଂ – ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ, ପସାଦଚକ୍ଖୂତି । ତେସୁ ୟ୍ୱାୟଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ଅକ୍ଖିପଟଲେହି ପରିୱାରିତୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ, ୟତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସୋଜା ସମ୍ଭୱୋ ଜୀୱିତଂ ଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ କାୟପସାଦୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ତେରସ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସୋଜା ସମ୍ଭୱୋତି ଇମେ ନୱ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଛତ୍ତିଂସ, ଜୀୱିତଂ ଭାୱୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ କାୟପସାଦୋତି ଇମେ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା ତାୱ ଚତ୍ତାରୋତି ଚତ୍ତାରୀସ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି । ଇଦଂ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ନାମ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ସେତମଣ୍ଡଲପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲେନ ପରିୱାରିତେ ଦିଟ୍ଠିମଣ୍ଡଲେ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠଂ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ ପସାଦମତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ନାମ । ତସ୍ସ ତତୋ ପରେସଞ୍ଚ ସୋତାଦୀନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାୱ ।

ତତ୍ଥ ୟଦିଦଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱା – ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ – ‘‘ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନିଚ୍ଚଂ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରକଥା ହେଟ୍ଠା ପକାସିତାୟେୱ । ସୋତମ୍ପି ପସାଦସୋତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଥା ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟା । ମନୋତି ତେଭୂମକସମ୍ମସନଚାରଚିତ୍ତଂ । ଇତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

୨-୩. ଅଜ୍ଝତ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨-୩. ଦୁତିୟଂ ଦ୍ୱେ ଲକ୍ଖଣାନି, ତତିୟଂ ଏକଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସାନି ପନ ତେହି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତାନି ୱା ଏତ୍ତକେନେୱ ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସନ୍ତୀତି ।

୪-୬. ବାହିରାନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪-୬. ଚତୁତ୍ଥେ ରୂପଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନୋ, ଧମ୍ମାତି ତେଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ଇଦମ୍ପି ବାହିରେସୁ ଛସୁ ଆୟତନେସୁ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମେ ଛଟ୍ଠେ ଚ ଦୁତିୟତତିୟେସୁ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ନୟୋ ।

୭-୧୨. ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିଚ୍ଚାତୀତାନାଗତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭-୧୨. ସତ୍ତମାଦୀନି ଅତୀତାନାଗତେସୁ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ବଲୱଗାହେନ କିଲମନ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ୟମକୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ପଠମପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩-୧୬. ୟମକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଦୁତିୟେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ । ସୋ ପନ ନେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଭାୱୋ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତବଲୱତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମନୁସ୍ସାନଞ୍ହି ଅନ୍ତୋଘରଂ ୱିୟ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି, ଘରୂପଚାରଂ ୱିୟ ଛ ବାହିରାୟତନାନି । ୟଥା ନେସଂ ପୁତ୍ତଦାରଧନଧଞ୍ଞପୁଣ୍ଣେ ଅନ୍ତୋଘରେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଧିମତ୍ତବଲୱା ହୋତି, ତତ୍ଥ କସ୍ସଚି ପୱିସିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭାଜନସଦ୍ଦମତ୍ତେନାପି ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ? ୱତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଆୟତନେସୁ ଅଧିମତ୍ତବଲୱଛନ୍ଦରାଗୋତି । ଇତି ଇମାୟ ଛନ୍ଦରାଗବଲୱତାୟ ତାନି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଘରୂପଚାରେ ପନ ନୋ ତଥା ବଲୱା ହୋତି, ତତ୍ଥ ଚରନ୍ତେ ମନୁସ୍ସେପି ଚତୁପ୍ପଦାନିପି ନ ସହସା ନିୱାରେନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ନ ନିୱାରେନ୍ତି, ଅନିଚ୍ଛନ୍ତା ପନ ପସୁପଚ୍ଛିମତ୍ତମ୍ପି ଗହିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ଇତି ନେସଂ ତତ୍ଥ ନ ଅଧିମତ୍ତବଲୱଛନ୍ଦରାଗୋ ହୋତି । ରୂପାଦୀସୁପି ତଥେୱ ନ ଅଧିମତ୍ତବଲୱଛନ୍ଦରାଗୋ, ତସ୍ମା ତାନି ‘‘ବାହିରାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାୱ । ସେସଂ ଦ୍ୱୀସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତଥା ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ।

୫-୬. ପଠମନୋଚେଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭-୧୮. ପଞ୍ଚମେ ନିସ୍ସଟାତି ନିକ୍ଖନ୍ତା । ୱିସଞ୍ଞୁତ୍ତାତି ନୋସଂୟୁତ୍ତା । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତାତି ନୋ ଅଧିମୁତ୍ତା ୱିମରିୟାଦୀକତେନ ଚେତସାତି ନିମ୍ମରିୟାଦୀକତେନ ଚେତସା । ୟଞ୍ହି କିଲେସଜାତଂ ୱା ୱଟ୍ଟଂ ୱା ଅପ୍ପହୀନଂ ହୋତି, ତେନ ସେଖାନଂ ଚିତ୍ତଂ ସମରିୟାଦୀକତଂ ନାମ । ୟଂ ପହୀନଂ, ତେନ ୱିମରିୟାଦୀକତଂ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବସୋ କିଲେସାନଞ୍ଚେୱ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚ ପହୀନତ୍ତା ୱିମରିୟାଦୀକତେନ କିଲେସୱଟ୍ଟମରିୟାଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିହରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଟ୍ଠେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଛସୁପି ପନେତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୭-୧୦. ପଠମାଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୯-୨୨. ସତ୍ତମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ । ଅନୁପୁବ୍ବକଥା ପନ ନେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ୟମକୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ସବ୍ବୱଗ୍ଗୋ

୧. ସବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ସବ୍ବୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସବ୍ବଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ସବ୍ବଂ ନାମ ଚତୁବ୍ବିଧଂ – ସବ୍ବସବ୍ବଂ, ଆୟତନସବ୍ବଂ, ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ, ପଦେସସବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ –

‘‘ନ ତସ୍ସ ଅଦ୍ଦିଟ୍ଠମିଧଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି,

ଅଥୋ ଅୱିଞ୍ଞାତମଜାନିତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞାସି ୟଦତ୍ଥି ନେୟ୍ୟଂ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୩୨; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୧) –

ଇଦଂ ସବ୍ବସବ୍ବଂ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ଇଦଂ ଆୟତନସବ୍ବଂ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ଇଦଂ ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱା ପନ ପଠମସମନ୍ନାହାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଂ…ପେ॰… ତଜ୍ଜାମନୋଧାତୂ’’ତି ଇଦଂ ପଦେସସବ୍ବଂ ନାମ । ଇତି ପଞ୍ଚାରମ୍ମଣମତ୍ତଂ ପଦେସସବ୍ବଂ । ତେଭୂମକଧମ୍ମା ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ । ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା ଆୟତନସବ୍ବଂ । ୟଂକିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ ସବ୍ବସବ୍ବଂ । ପଦେସସବ୍ବଂ ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି, ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ଆୟତନସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଆୟତନସବ୍ବଂ ସବ୍ବସବ୍ବଂ ନ ପାପୁଣାତି । କସ୍ମା ? ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥିତାୟ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଆୟତନସବ୍ବଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ୱାଚାୱତ୍ଥୁକମେୱସ୍ସାତି, ୱାଚାୟ ୱତ୍ତବ୍ବୱତ୍ଥୁମତ୍ତକମେୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇମାନି ପନ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅୟଂ ନାମ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ପୁଟ୍ଠୋ ଚ ନ ସମ୍ପାୟେୟ୍ୟାତି, ‘‘କତମଂ ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ନାମା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତୋ, ‘‘ଇଦଂ ନାମା’’ତି ୱଚନେନ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟଥା ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିସୟସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟଥାତି କାରଣୱଚନଂ, ୟସ୍ମା ଅୱିସୟେ ପୁଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିସୟସ୍ମିଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ୱିଘାତୋୱ ହୋତି, କୂଟାଗାରମତ୍ତଂ ସିଲଂ ସୀସେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ତରଣଂ ଅୱିସୟୋ, ତଥା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପାତନଂ, ତସ୍ମିଂ ଅୱିସୟେ ୱାୟମନ୍ତୋ ୱିଘାତମେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଅୱିସୟେ ୱିଘାତମେୱ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୨. ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଦୁତିୟେ ସବ୍ବପ୍ପହାନାୟାତି ସବ୍ବସ୍ସ ପହାନାୟ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱେଦୟିତନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ ମୂଲପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଜୱନୱେଦନା । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ସୋତଦ୍ୱାରାଦିୱେଦନାପଚ୍ଚୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ମନୋତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ସହାୱଜ୍ଜନକଜୱନଂ । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଭୱଙ୍ଗସହଜାତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ । ୱେଦୟିତନ୍ତି ସହାୱଜ୍ଜନୱେଦନାୟ ଜୱନୱେଦନା । ଭୱଙ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଆୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗତୋ ଅମୋଚେତ୍ୱା ମନୋତି ସହାୱଜ୍ଜନେନ ଭୱଙ୍ଗଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଧମ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣଂ । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଭୱଙ୍ଗସହଜାତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ । ୱେଦୟିତନ୍ତି ଜୱନସହଜାତା ୱେଦନା । ସହାୱଜ୍ଜନେନ ଭୱଙ୍ଗସହଜାତାପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଦେସନା ଅନୁସିଟ୍ଠିଆଣା, ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ନାମାତି ।

୩. ଅଭିଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ତତିୟେ ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞା ପରିଞ୍ଞା ପହାନାୟାତି ସବ୍ବଂ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା ପରିଜାନିତ୍ୱା ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅଭିଞ୍ଞା ପରିଞ୍ଞା ପହାତବ୍ବନ୍ତି ଅଭିଜାନିତ୍ୱା ପରିଜାନିତ୍ୱା ପହାତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪. ପଠମଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନଭିଜାନଂ ଅପରିଜାନଂ ଅୱିରାଜୟଂ ଅପ୍ପଜହନ୍ତି ଅନଭିଜାନନ୍ତୋ ଅପରିଜାନନ୍ତୋ ଅୱିରାଜେନ୍ତୋ ଅପ୍ପଜହନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅୱିରାଜେନ୍ତୋତି ଅୱିଗଚ୍ଛାପେନ୍ତୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞା କଥିତା ହୋନ୍ତି । ‘‘ଅଭିଜାନ’’ନ୍ତି ହି ୱଚନେନ ଞାତପରିଞ୍ଞା କଥିତା, ‘‘ପରିଜାନ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ‘‘ୱିରାଜୟଂ ପଜହ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ।

୫. ଦୁତିୟଅପରିଜାନନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ପଞ୍ଚମେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ଧମ୍ମାତି ହେଟ୍ଠା ଗହିତରୂପମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ହେଟ୍ଠା ୱା ଆପାଥଗତଂ ଗହିତଂ, ଇଧ ଅନାପାଥଗତଂ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ହେଟ୍ଠା ଆପାଥଗତମ୍ପି ଅନାପାଥଗତମ୍ପି ଗହିତମେୱ, ଇଧ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ତେ ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୬. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଛଟ୍ଠେ ଗୟାସୀସେତି ଗୟାଗାମସ୍ସ ହି ଅୱିଦୂରେ ଗୟାତି ଏକା ପୋକ୍ଖରଣୀପି ଅତ୍ଥି ନଦୀପି, ଗୟାସୀସନାମକୋ ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭସଦିସୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋପି, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସସ୍ସପି ଓକାସୋ ପହୋତି, ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗୟାସୀସେ’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତେସଂ ସପ୍ପାୟଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ତଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଆମନ୍ତେସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଇତୋ କିର ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପେ ମହିନ୍ଦୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ଫୁସ୍ସୋ ନାମ । ସୋ ପୂରିତପାରମୀ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସତ୍ତୋ, ପରିପାକଗତେ ଞାଣେ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି। ରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ଅହୋସି, ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟସାୱକୋ । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, କନିଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ, ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟସାୱକୋ’’ତି । ସୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମୋ, ଅମ୍ହାକଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ୱିହାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋ ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଘରଦ୍ୱାରା ଉଭତୋ ୱେଳୁଭିତ୍ତିକୁଟିକାହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ସୁୱଣ୍ଣତାରକଖଚିତସମୋସରିତଗନ୍ଧଦାମମାଲାଦାମୱିତାନଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ରଜତୱଣ୍ଣଂ ୱାଲୁକଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରାପେତ୍ୱା ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଭଗୱତୋ ଆଗମନଂ କାରେସି ।

ସତ୍ଥା ୱିହାରସ୍ମିଂୟେୱ ଠିତୋ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋସାଣିୟାୱ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ରାଜଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛତି, କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଅନ୍ତୋସାଣିୟାୱ ଗଚ୍ଛତି । କୋଚି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାମତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ ନ ଲଭତି । ତତୋ ନାଗରା ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନ ଚ ମୟଂ ପୁଞ୍ଞାନି କାତୁଂ ଲଭାମ । ୟଥା ହି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ସବ୍ବେସଂ ଆଲୋକଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧା ନାମ ସବ୍ବେସଂ ହିତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ରାଜା ସବ୍ବେସଂ ପୁଞ୍ଞଚେତନଂ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତୀ’’ତି ।

ତସ୍ସ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞେ ତୟୋ ପୁତ୍ତା ଅତ୍ଥି । ନାଗରା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ତୟିଂସୁ, ‘‘ରାଜକୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକଂ ଉପାୟଂ କରୋମା’’ତି । ତେ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ଚୋରେ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ‘‘କତିପୟା ଗାମା ପହଟା’’ତି ସାସନଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚୟିଂସୁ । ରାଜା ପୁତ୍ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା‘‘ତାତା, ଅହଂ ମହଲ୍ଲକୋ, ଗଚ୍ଛଥ ଚୋରେ ୱୂପସମେଥା’’ତି ପେସେସି । ପୟୁତ୍ତଚୋରା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକମେୱ ଆଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତେ ଅନାୱାସେ ଗାମେ ୱାସେତ୍ୱା ‘‘ୱୂପସମିତା ଚୋରା’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ତାତା, ୱରଂ ୱୋ ଦେମୀ’’ତି ଆହ । ତେ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ନାଗରେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟିଂସୁ, ‘‘ରଞ୍ଞା ଅମ୍ହାକଂ ୱରୋ ଦିନ୍ନୋ । କିଂ ଗଣ୍ହାମା’’ତି ? ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା, ତୁମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ନ ଦୁଲ୍ଲଭା, ବୁଦ୍ଧରତନଂ ପନ ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତୁମ୍ହାକଂ ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ଫୁସ୍ସବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଜଗ୍ଗନୱରଂ ଗଣ୍ହଥାତି । ତେ ‘‘ଏୱଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ନାଗରାନଂ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା କତମସ୍ସୁକମ୍ମା ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଦେୱ, ନୋ ୱରଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । କିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସଥ ତାତାତି ? ଦେୱ, ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀହି ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ନୋ ଫୁସ୍ସବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଜଗ୍ଗନୱରଂ ଦେଥାତି । ‘‘ଅୟଂ ୱରୋ ନ ସକ୍କା ମୟା ଜୀୱମାନେନ ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣେ ପିଦହି । ‘‘ଦେୱ, ନ ତୁମ୍ହେ ଅମ୍ହେହି ବଲକ୍କାରେନ ୱରଂ ଦାପିତା, ତୁମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ତୁଟ୍ଠେହି ଦିନ୍ନୋ । କିଂ, ଦେୱ, ରାଜକୁଲସ୍ସ ଦ୍ୱେ କଥା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ? ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଭଣିଂସୁ ।

ରାଜା ୱିନିୱତ୍ତିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତୋ – ‘‘ତାତା, ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସତ୍ତ ମାସେ ସତ୍ତ ଚ ଦିୱସେ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ, ଦେୱ, ପାଟିଭୋଗଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘କିସ୍ସ ପାଟିଭୋଗଂ ତାତା’’ତି ? ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅମରଣପାଟିଭୋଗଂ ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତାତା, ଅୟୁତ୍ତଂ ପାଟିଭୋଗଂ ଦାପେଥ, ନ ସକ୍କା ଏୱଂ ପାଟିଭୋଗଂ ଦାତୁଂ, ତିଣଗ୍ଗେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁସଦିସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ନୋ ଚେ, ଦେୱ, ପାଟିଭୋଗଂ ଦେଥ, ମୟଂ ଅନ୍ତରା ମତା କିଂ କୁସଲଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ? ‘‘ତେନ ହି, ତାତା, ଛ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ପଞ୍ଚ, ଚତ୍ତାରି, ତୀଣି, ଦ୍ୱେ, ଏକଂ ସଂୱଚ୍ଛରଂ ଦେଥ’’ । ‘‘ସତ୍ତ, ଛ ମାସେ ଦେଥ…ପେ॰… ମାସଡ୍ଢମତ୍ତଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ସତ୍ତଦିୱସମତ୍ତଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱାତି ସତ୍ତ ଦିୱସେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ’’ । ରାଜା ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସତ୍ତ ମାସେ ସତ୍ତ ଦିୱସେ କତ୍ତବ୍ବସକ୍କାରଂ ସତ୍ତସୁୟେୱ ଦିୱସେସୁ ଅକାସି ।

ତତୋ ପୁତ୍ତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ଥାରଂ ପେସେତୁଂ ଅଟ୍ଠଉସଭୱିତ୍ଥତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କାରାପେସି, ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ଚତୁଉସଭପ୍ପମାଣଂ ପଦେସଂ ହତ୍ଥୀହି ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା କସିଣମଣ୍ଡଲସଦିସଂ କତ୍ୱା ୱାଲୁକାୟ ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାଭିକିଣ୍ଣମକାସି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଦଲିୟୋ ଚ ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଚ ଠପାପେତ୍ୱା ଧଜପଟାକା ଉକ୍ଖିପାପେସି । ଉସଭେ ଉସଭେ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣାପେସି, ଅପରଭାଗେ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଗନ୍ଧମାଲାପୁପ୍ଫାପଣେ ପସାରାପେସି । ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ଚତୁଉସଭୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ଅଲଙ୍କତମଗ୍ଗସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଉସଭୱିତ୍ଥାରେ ମଗ୍ଗେ ଖାଣୁକଣ୍ଟକେ ହରାପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଦୀପିକାୟୋ କାରାପେସି । ରାଜପୁତ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ସୋଳସଉସଭମଗ୍ଗଂ ତଥେୱ ଅଲଙ୍କାରାପେସୁଂ ।

ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନସ୍ସ କେଦାରସୀମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିଦେୱମାନୋ, ‘‘ତାତା, ମୟ୍ହଂ ଦକ୍ଖିଣକ୍ଖିଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତା ୱିୟ ଗଚ୍ଛଥ, ଏୱଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗତା ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କରେୟ୍ୟାଥ । ମା ସୁରାସୋଣ୍ଡା ୱିୟ ପମତ୍ତା ୱିଚରିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ଜାନିସ୍ସାମ ମୟଂ, ଦେୱା’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତା, ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତ୍ଥାରଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା କାଲେନ ଥେରାସନେ, କାଲେନ ମଜ୍ଝିମାସନେ, କାଲେନ ସଙ୍ଘନୱକାସନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଦାନଂ ଉପପରିକ୍ଖମାନାନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଜନାନଂ ଏକସଦିସମେୱ ଅହୋସି । ତେ ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାମା’’ତି ? ଅଥ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ନ ଆମିସଗରୁନୋ, ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠମାନା ମୟଂ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମା’’ତି ଦାନସଂୱିଧାୟକେ ମନୁସ୍ସେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ତାତା, ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ୟାଗୁଭତ୍ତଖାଦନୀୟାଦୀନି ସମ୍ପାଦେନ୍ତା ଦାନଂ ପୱତ୍ତେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାନସଂୱିଦହନପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିଂସୁ ।

ଅଥ ନେସଂ ଜେଟ୍ଠଭାତା ପଞ୍ଚସତେ ପୁରିସେ ଆଦାୟ ଦସସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱେ କାସାୟାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା କପ୍ପିୟଂ ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ମଜ୍ଝିମୋ ତୀହି, କନିଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱୀହି ପୁରିସସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତଥେୱ ପଟିପଜ୍ଜି । ତେ ୟାୱଜୀୱଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେସଂୟେୱ ସନ୍ତିକେ ପରିନିବ୍ବାୟି ।

ତେପି କାଲଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପେ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଦେୱଲୋକଂ, ଦେୱଲୋକତୋ ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ସଂସରନ୍ତା ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁକାଲେ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସଂ ଦାନଗ୍ଗେ ବ୍ୟାୱଟୋ ମହାଅମଚ୍ଚୋ ଅଙ୍ଗମଗଧାନଂ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତେ ତସ୍ସେୱ ରଞ୍ଞୋ ରଟ୍ଠେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ଜେଟ୍ଠଭାତା ଜେଟ୍ଠୋୱ ଜାତୋ, ମଜ୍ଝିମକନିଟ୍ଠା ମଜ୍ଝିମକନିଟ୍ଠାୟେୱ । ୟେପି ତେସଂ ପରିୱାରମନୁସ୍ସା, ତେ ପରିୱାରମନୁସ୍ସାୱ ଜାତା । ତେ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ତୟୋପି ଜନା ତଂ ପୁରିସସହସ୍ସଂ ଆଦାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତାପସା ହୁତ୍ୱା ଉରୁୱେଲାୟଂ ନଦୀତୀରେୟେୱ ୱସିଂସୁ । ଅଙ୍ଗମଗଧୱାସିନୋ ମାସେ ମାସେ ତେସଂ ମହାସକ୍କାରଂ ଅଭିହରନ୍ତି ।

ଅଥ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ କତାଭିନିକ୍ଖମନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ୟସାଦୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ୱିନେତ୍ୱା ସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଦିସାସୁ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ସୟଂ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ – ‘‘ତେ ତୟୋ ଜଟିଲଭାତିକେ ଦମେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନେକେହି ପାଟିହାରିୟସତେହି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେ ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ତଂ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରଂ ସମଣସହସ୍ସଂ ଆଦାୟ ଗୟାସୀସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେହି ପରିୱାରିତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା, – ‘‘କତରା ନୁ ଖୋ ଏତେସଂ ଧମ୍ମକଥା ସପ୍ପାୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ‘‘ଇମେ ସାୟଂପାତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରନ୍ତି । ଇମେସଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଆଦିତ୍ତାନି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାନି ୱିୟ କତ୍ୱା ଦେସେସ୍ସାମି, ଏୱଂ ଇମେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମକାସି । ଅଥ ନେସଂ ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ଇମଂ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟଂ ଅଭାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତେସଂ ସପ୍ପାୟଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ତଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ପଦିତ୍ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ ।

୭. ଅଦ୍ଧଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ସତ୍ତମେ ଅଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଅଧିଭୂତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ, ଉପଦ୍ଦୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ ।

୮. ସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଅଟ୍ଠମେ ସବ୍ବମଞ୍ଞିତସମୁଗ୍ଘାତସାରୁପ୍ପନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଚକ୍ଖୁଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଚକ୍ଖୁଂ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ପରୋତି ୱା ପରସ୍ସାତି ୱା ନ ମଞ୍ଞତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଅହଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ, ମମ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ପରୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ, ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିନ୍ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ଚକ୍ଖୁତୋ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଅହଂ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋ, ମମ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋ, ପରୋ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋ, ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧୋ ଚକ୍ଖୁତୋ ନିଗ୍ଗତୋତି ଏୱମ୍ପି ନ ମଞ୍ଞତି, ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାନଂ ଏକମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁଂ ମେତି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ମମ ଚକ୍ଖୂତି ନ ମଞ୍ଞତି, ମମତ୍ତଭୂତଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନା କଥିତା ।

୯. ପଠମସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ନୱମେ ସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟାତି ସମୁଗ୍ଘାତସ୍ସ ଉପକାରଭୂତା । ତତୋ ତଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥାତି ତତୋ ତଂ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ ଭୱସତ୍ତୋ ଲୋକୋ ଭୱମେୱାଭିନନ୍ଦତୀତି ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଂ ୱିପରିଣାମଂ ଉପଗମନେନ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ ହୁତ୍ୱାପି ଭୱେସୁ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ଲଗିତୋ ପଲିବୁଦ୍ଧୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ ଭୱଂୟେୱ ଅଭିନନ୍ଦତି । ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟତ୍ତକଂ ଇଦଂ ଖନ୍ଧା ଚ ଧାତୁୟୋ ଚ ଆୟତନାନି ଚାତି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନଂ । ତମ୍ପି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ସବ୍ବମ୍ପି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ହେଟ୍ଠା ଗହିତମେୱ ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁନ ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନା କଥିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟସମୁଗ୍ଘାତସପ୍ପାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦସମେ ଏତଂ ମମାତିଆଦୀହି ତୀହି ତୀହି ପଦେହି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗାହେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିପରିୱଟ୍ଟନୟେନ ଦେସନା କତା । ପଟିପାଟିୟା ପନ ତୀସୁପି ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା କଥିତାତି ।

ସବ୍ବୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଜାତିଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୩-୪୨. ଜାତିଧମ୍ମୱଗ୍ଗେ ଜାତିଧମ୍ମନ୍ତି ଜାୟନଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତନସଭାୱଂ । ଜରାଧମ୍ମନ୍ତି ଜୀରଣସଭାୱଂ । ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମନ୍ତି ବ୍ୟାଧିନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ବ୍ୟାଧିସଭାୱଂ । ମରଣଧମ୍ମନ୍ତି ମରଣସଭାୱଂ। ସୋକଧମ୍ମନ୍ତି ସୋକସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ସୋକସଭାୱଂ । ସଂକିଲେସିକଧମ୍ମନ୍ତି ସଂକିଲେସିକସଭାୱଂ । ଖୟଧମ୍ମନ୍ତି ଖୟଗମନସଭାୱଂ । ୱୟଧମ୍ମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।

ଜାତିଧମ୍ମୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ସବ୍ବଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୩-୫୨. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ପଦେ ଞାତପରିଞ୍ଞା ଆଗତା, ଇତରା ପନ ଦ୍ୱେ ଗହିତାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବପଦେସୁପି ତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାୱ ଆଗତା, ଇତରାପି ପନ ଦ୍ୱେ ଗହିତାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତବ୍ବଂ । ଅଭିଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଧାପି ପହାନପରିଞ୍ଞା ଅୱୁତ୍ତାପି ଗହିତାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପଦ୍ଦୁତନ୍ତି ଅନେକଗ୍ଗଟ୍ଠେନ । ଉପସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ଉପହତଟ୍ଠେନ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ସବ୍ବଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ପଠମୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।

୬. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫୩-୬୨. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗେ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା । ଅନିଚ୍ଚତୋ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱସେନାପି ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ପହୀୟତିୟେୱ, ଇଦଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚୱସେନ କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅପି ଚେତ୍ଥ ସଂୟୋଜନାତି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି । ଆସୱାତି ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା । ଅନୁସୟାତି ସତ୍ତ ଅନୁସୟା । ସବ୍ବୁପାଦାନପରିଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନନତ୍ଥାୟ । ପରିୟାଦାନାୟାତି ଖେପନତ୍ଥାୟ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମମିଗଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବା । ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଟ୍ଠାତି ପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ହୋନ୍ତୁ ମା ୱା, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । କନ୍ତାତି କମନୀୟା । ମନାପାତି ମନୱଡ୍ଢନକା । ପିୟରୂପାତି ପିୟଜାତିକା । କାମୂପସଂହିତାତି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ କାମେନ ଉପସଂହିତା ରଜନୀୟାତି ରଞ୍ଜନୀୟା, ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନ୍ଦୀତି ତଣ୍ହାନନ୍ଦୀ । ସଂୟୋଗୋତି ସଂୟୋଜନଂ । ନନ୍ଦିସଂୟୋଜନସଂୟୁତ୍ତୋତି ନନ୍ଦୀବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ । ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀତି ଅରଞ୍ଞାନି ଚ ୱନପତ୍ଥାନି ଚ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଧମ୍ମେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟଂ ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଅରଞ୍ଞକଙ୍ଗନିପ୍ଫାଦକଂ ସେନାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସୀୟତି ନ ୱପୀୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ୱନସଣ୍ଡାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଭିଂସନକାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ସଲୋମହଂସାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟନ୍ତାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଅମନୁସ୍ସୂପଚାରାନଂ ସେନାସନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟନ୍ତାନନ୍ତି ଇମଂ ଏକଂ ପରିୟାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସପରିୟାୟେହି ୱନପତ୍ଥାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପନ୍ତାନୀତି ପରିୟନ୍ତାନି ଅତିଦୂରାନି । ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନୀତି ଉଦୁକ୍ଖଲମୁସଲଦାରକସଦ୍ଦାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି । ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନୀତି ତେସଂ ତେସଂ ନିନ୍ନାଦମହାନିଗ୍ଘୋସସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନି । ୱିଜନୱାତାନୀତି ସଞ୍ଚରଣଜନସ୍ସ ସରୀରୱାତୱିରହିତାନି । ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକାନୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ରହୋକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି । ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପାନୀତି ନିଲୀୟନସାରୁପ୍ପାନି ।

୨. ଦୁତିୟମିଗଜାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ଦୁତିୟେ ନନ୍ଦିନିରୋଧା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ତଣ୍ହାନନ୍ଦିୟା ନିରୋଧେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୋଧୋ ।

୩-୫. ପଠମସମିଦ୍ଧିମାରପଞ୍ହାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୫-୬୭. ତତିୟେ ସମିଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ସମିଦ୍ଧତାୟ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମୋ । ତସ୍ସ କିର ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅଭିରୂପୋ ଅହୋସି ପାସାଦିକୋ, ଉକ୍ଖିତ୍ତମାଲାପୁଟୋ ୱିୟ ଅଲଙ୍କତମାଲାଗବ୍ଭୋ ୱିୟ ଚ ସବ୍ବାକାରପାରିପୂରିୟା ସମିଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ସମିଦ୍ଧିତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ମାରୋତି ମରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ମାରପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ମାରୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ମାରୋ ୱା ମାରପଞ୍ଞତ୍ତି ୱାତି ତତ୍ଥ ମରଣଂ ୱା ମରଣନ୍ତି ଇଦଂ ନାମଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ଉତ୍ତାନମେୱ, ତଥା ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସମିଦ୍ଧିଲୋକପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ଛଟ୍ଠେ ଲୋକୋତି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ । ଇତି ମିଗଜାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଆୟାଚନସୁତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୭. ଉପସେନଆସୀୱିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ସତ୍ତମେ ସୀତୱନେତି ଏୱଂନାମକେ ସୁସାନୱନେ । ସପ୍ପସୋଣ୍ଡିକପବ୍ଭାରେତି ସପ୍ପଫଣସଦିସତାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମେ ପବ୍ଭାରେ । ଉପସେନସ୍ସାତି ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ କନିଟ୍ଠଭାତିକଉପସେନତ୍ଥେରସ୍ସ । ଆସୀୱିସୋ ପତିତୋ ହୋତୀତି ଥେରୋ କିର କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ମହାଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଲେଣଚ୍ଛାୟାୟ ମନ୍ଦମନ୍ଦେନ ୱାତପାନୱାତେନ ବୀଜିୟମାନୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦୁପଟ୍ଟନିୱାସନେ ସୂଚିକମ୍ମଂ କରୋତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଲେଣଚ୍ଛଦନେ ଦ୍ୱେ ଆସୀୱିସପୋତକା କୀଳନ୍ତି । ତେସୁ ଏକୋ ପତିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ଅୱତ୍ଥାସି । ସୋ ଚ ଫୁଟ୍ଠୱିସୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ପତିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରସ୍ସ କାୟେ ଦୀପସିଖା ୱିୟ ୱଟ୍ଟିଂ ପରିୟାଦିୟମାନମେୱସ୍ସ ୱିସଂ ଓତିଣ୍ଣଂ । ଥେରୋ ୱିସସ୍ସ ତଥାଗମନଂ ଦିସ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ତଂ ପତିତମତ୍ତମେୱ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଗତଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଲେଣେ ମା ୱିନସ୍ସତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି । ପୁରାୟଂ କାୟୋ ଇଧେୱ ୱିକିରତୀତି ୟାୱ ନ ୱିକିରତି, ତାୱ ନଂ ବହିଦ୍ଧା ନୀହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱା ୱିପରିଣାମନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପକତିୱିଜହନଭାୱଂ । ତତ୍ଥେୱ ୱିକିରୀତି ବହି ନୀହରିତ୍ୱା ଠପିତଟ୍ଠାନେ ମଞ୍ଚକସ୍ମିଂୟେୱ ୱିକିରି ।

୮. ଉପୱାଣସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଅଟ୍ଠମେ ରୂପପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ନୀଲପୀତାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱୱତ୍ଥାପେନ୍ତୋ ରୂପଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ରୂପପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ନାମ ହୋତି । ରୂପରାଗପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି କିଲେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ପନ ରୂପରାଗଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି ନାମ, ତସ୍ମା ରୂପରାଗପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ନୋଚ ରୂପରାଗପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି କିଲେସସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ନ ରୂପରାଗଂ ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ନୋ ଚ ରୂପରାଗପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସେଖାସେଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା ।

୯. ପଠମଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ନୱମେ ଫସ୍ସାୟତନାନନ୍ତି ଫସ୍ସାକରାନଂ । ଅୱୁସିତନ୍ତି ଅୱୁଟ୍ଠଂ । ଆରକାତି ଦୂରେ । ଏତ୍ଥାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନସ୍ସସନ୍ତି, ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ଏତ୍ଥ ଅନସ୍ସସିଂ, ନଟ୍ଠୋ ନାମ ଅହନ୍ତି ୱଦତି । ଭଗୱା – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘ଅହଂ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ନଟ୍ଠୋ’ତି ୱଦତି, କିନ୍ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସୁ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନ-କସିଣକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଅଭିୟୋଗୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ତମ୍ପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ – ‘‘କତରଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଇମସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତତୋ ‘‘ଆୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ତଂ କଥେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ । ସାଧୂତି ତସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣେ ସମ୍ପହଂସନଂ । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଅୟମେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦. ଦୁତିୟଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ଦସମେ ଅନସ୍ସସନ୍ତି ନସ୍ସସିଂ, ନଟ୍ଠୋ ନାମମ୍ହି ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଆୟତିଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆୟତିଂ ଅପୁନବ୍ଭୱୋ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ପହୀନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧. ତତିୟଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ଏକାଦସମେ ଅନସ୍ସସନ୍ତି ନଟ୍ଠୋ, ପନସ୍ସସନ୍ତି ଅତିନଟ୍ଠୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ମିଗଜାଲୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ଗିଲାନୱଗ୍ଗୋ

୧-୫. ପଠମଗିଲାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୪-୭୮. ଗିଲାନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅମୁକସ୍ମିନ୍ତି ଅସୁକସ୍ମିଂ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଅପ୍ପଞ୍ଞାତୋତି ଅଞ୍ଞାତୋ ଅପାକଟୋ । ନୱୋପି ହି କୋଚି ପଞ୍ଞାତୋ ହୋତି ରାହୁଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ସୁମନସାମଣେରୋ ୱିୟ ଚ, ଅୟଂ ପନ ନୱୋ ଚେୱ ଅପଞ୍ଞାତୋ ଚ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ତଥା ଇତୋ ପରେସୁ ଚତୂସୁ ।

୬. ପଠମଅୱିଜ୍ଜାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ଛଟ୍ଠେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଜାନତୋତି ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱସେନ ଜାନତୋପି ପହୀୟତିୟେୱ, ଇଦଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

୭. ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ସତ୍ତମେ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ସବ୍ବେ ତେଭୂମକଧମ୍ମା । ନାଲଂ ଅଭିନିୱେସାୟାତି ଅଭିନିୱେସପରାମାସଗ୍ଗାହେନ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତା । ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀତି ସବ୍ବାନି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନି । ଅଞ୍ଞତୋ ପସ୍ସତୀତି ୟଥା ଅପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସୋ ଜନୋ ପସ୍ସତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞତୋ ପସ୍ସତି । ଅପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସୋ ହି ଜନୋ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନିପି ଅତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି । ପରିଞ୍ଞାତାଭିନିୱେସୋ ପନ ଅନତ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ନୋ ଅତ୍ତତୋତି ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ ।

୮. ସମ୍ବହୁଲଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧. ଅଟ୍ଠମେ ଇଧ ନୋତି ଏତ୍ଥ ନୋ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତମେୱ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । କେୱଲଂ ଇଧ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୯. ଲୋକପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ନୱମେ ଲୁଜ୍ଜତୀତି ପଲୁଜ୍ଜତି ଭିଜ୍ଜତି । ଇଧ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ ।

୧୦. ଫଗ୍ଗୁନପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଦସମେ ଛିନ୍ନପପଞ୍ଚେତି ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନପପଞ୍ଚେ । ଛିନ୍ନୱଟୁମେତି ତଣ୍ହାୱଟୁମସ୍ସେୱ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନୱଟୁମେ । କିଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି ? ଅତିକ୍କନ୍ତବୁଦ୍ଧେହି ପରିହରିତାନି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନି ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ୱା ସଚେ ମଗ୍ଗେ ଭାୱିତେପି ଅନାଗତେ ଚକ୍ଖୁସୋତାଦିୱଟ୍ଟଂ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ, ତଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତୀତି ।

ଗିଲାନୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ଛନ୍ନୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଲୋକଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪. ଛନ୍ନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପଲୋକଧମ୍ମନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନକସଭାୱଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ ।

୨. ସୁଞ୍ଞତଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫. ଦୁତିୟେ ଅତ୍ତନିୟେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେନ ପରିକ୍ଖାରେନ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ ।

୩. ସଂଖିତ୍ତଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ତତିୟଂ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଆନନ୍ଦୋୱାଦେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୩) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪. ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ଚତୁତ୍ଥେ ଛନ୍ନୋତି ଏୱଂନାମକୋ ଥେରୋ, ନ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତଥେରୋ । ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ । ଗିଲାନପୁଚ୍ଛକାତି ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକା । ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧପସତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣିତଂ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ସୀସୱେଠଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ସୀସେ ୱେଠନଂ ସୀସୱେଠଂ, ତଞ୍ଚ ଦଦେୟ୍ୟ । ସତ୍ଥନ୍ତି ଜୀୱିତହାରକସତ୍ଥଂ । ନାୱକଙ୍ଖାମୀତି ନ ଇଚ୍ଛାମି । ପରିଚିଣ୍ଣୋତି ପରିଚରିତୋ । ମନାପେନାତି ମନୱଡ୍ଢନକେନ କାୟକମ୍ମାଦିନା । ଏତ୍ଥ ଚ ସତ୍ତ ସେଖା ପରିଚରନ୍ତି ନାମ, ଅରହା ପରିଚାରୀ ନାମ, ଭଗୱା ପରିଚିଣ୍ଣୋ ନାମ ।

ଏତଞ୍ହି, ଆୱୁସୋ, ସାୱକସ୍ସ ପତିରୂପନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ସାୱକସ୍ସ ନାମ ଏତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ଅନୁପୱଜ୍ଜନ୍ତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ । ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁତ୍ୱା ୱେଦିସ୍ସାମାତି ଅୟଂ ସାୱକପୱାରଣା ନାମ । ଏତଂମମାତିଆଦୀନି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ନିରୋଧଂ ଦିସ୍ୱାତି ଖୟୱୟଂ ଞତ୍ୱା । ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସାମି । ଏତ୍ତକେସୁ ଠାନେସୁ ଛନ୍ନତ୍ଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେସି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପନ ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱାପି ତଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ୱା ‘‘ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ୱା ଅୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀୟେୱ ଅହୋସି । ଚୁନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଓୱାଦଂ ଅଦାସି ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ମାରଣନ୍ତିକଂ ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥଂ ଆହରାମୀତି ୱଦତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଆୟସ୍ମା, ତେନ ଇଦମ୍ପି ମନସିକରୋହୀତି ଦୀପେତି । ୟସ୍ମା ୱା ଛନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ନିରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା ଚକ୍ଖାଦୀନି ତିଣ୍ଣଂ ଗାହାନଂ ୱସେନ ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ୱଦସି । ତସ୍ମା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ଆୟସ୍ମତା ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତିପି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ୱଦତି । ନିଚ୍ଚକପ୍ପନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ । ନିସ୍ସିତସ୍ସାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ନିସ୍ସିତସ୍ସ । ଚଲିତନ୍ତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ହୋତି । ୟଥୟିଦଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ୱେଦୟାମି, ମମ ୱେଦନା’’ତି ଅପ୍ପହୀନଗ୍ଗାହସ୍ସ ଇଦାନି ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ହୋତି, ଇମିନାପି ନଂ ‘‘ପୁଥୁଜ୍ଜନୋୱ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱଦତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି, କିଲେସପସ୍ସଦ୍ଧି ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନତିୟାତି ତଣ୍ହାନତିୟା । ଅସତୀତି ଭୱତ୍ଥାୟ ଆଲୟନିକନ୍ତିପରିୟୁଟ୍ଠାନେ ଅସତି । ଆଗତିଗତି ନ ହୋତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗତି ନାମ, ଚୁତିୱସେନ ଗମନଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଚୁତୂପପାତୋତି ଚୱନୱସେନ ଚୁତି, ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଉପପାତୋ । ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନାତି ନ ଇଧଲୋକେ ନ ପରଲୋକେ ନ ଉଭୟତ୍ଥ ହୋତି । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖକିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୟମେୱ ଅନ୍ତୋ ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପରିୱଟୁମଭାୱୋ ହୋତି । ଅୟମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପନ ‘‘ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତି ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ । ଅନ୍ତରାଭୱସ୍ସ ହି ଭାୱୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ । ‘‘ଅନ୍ତରେନା’’ତି ୱଚନଂ ପନ ୱିକପ୍ପନ୍ତରଦୀପନଂ । ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ନେୱ ଇଧ ନ ହୁରଂ, ଅପରୋ ୱିକପ୍ପୋ ନ ଉଭୟନ୍ତି ।

ସତ୍ଥଂ ଆହରେସୀତି ଜୀୱିତହାରକସତ୍ଥଂ ଆହରି, ଆହରିତ୍ୱା କଣ୍ଠନାଳଂ ଛିନ୍ଦି । ଅଥସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମରଣଭୟଂ ଓକ୍କମି, ଗତିନିମିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ସଂୱିଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା, ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ସମ୍ମୁଖାୟେୱ ଅନୁପୱଜ୍ଜତା ବ୍ୟାକତାତି କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ଥେରସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ବ୍ୟାକରଣଂ ହୋତି; ଏତେନ ପନ ବ୍ୟାକରଣେନ ଅନନ୍ତରାୟମସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ତଦେୱ ବ୍ୟାକରଣଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେସି ।

ଉପୱଜ୍ଜକୁଲାନୀତି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବକୁଲାନି । ଇମିନା ଥେରୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ଚ ଉପଟ୍ଠାୟିକାସୁ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାସୁ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟଂ କୁଲସଂସଗ୍ଗଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା କୁଲେସୁ ସଂସଗ୍ଗାଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ହେତେ ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିମାହ । ଇମସ୍ମିଂ କିର ଠାନେ ଥେରସ୍ସ କୁଲେସୁ ଅସଂସଟ୍ଠଭାୱୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୫-୬. ପୁଣ୍ଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୮୮-୮୯. ପଞ୍ଚମେ ତଞ୍ଚେତି ତଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ । ନନ୍ଦିସମୁଦୟା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ତଣ୍ହାୟ ସମୋଧାନେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୋଧାନଂ ହୋତି । ଇତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ‘‘ନନ୍ଦିସମୁଦୟା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ଇମିନା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ଦୁତିୟନୟେ ନିରୋଧୋ ମଗ୍ଗୋତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ଇମିନା ତ୍ୱଂ ପୁଣ୍ଣାତି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ଏୱଂ ତାୱ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଦେସନଂ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରଂ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦାପେତୁଂ ଇମିନା ତ୍ୱନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଚଣ୍ଡାତି ଦୁଟ୍ଠା କିବ୍ବିସା । ଫରୁସାତି କକ୍ଖଳା ଅକ୍କୋସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସିସ୍ସନ୍ତି । ପରିଭାସିସ୍ସନ୍ତୀତି ‘‘କିଂ ସମଣୋ ନାମ ତ୍ୱଂ, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ତେ କରିସ୍ସାମା’’ତି ତଜ୍ଜେସ୍ସନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥାତି ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଏତ୍ଥ ଭୱିସ୍ସତି । ଦଣ୍ଡେନାତି ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡେନ ୱା ଖଦିରଦଣ୍ଡେନ ୱା ଘଟିକମୁଗ୍ଗରେନ ୱା । ସତ୍ଥେନାତି ଏକତୋଧାରାଦିନା ସତ୍ଥେନ । ସତ୍ଥହାରକଂ ପରିୟେସନ୍ତୀତି ଜୀୱିତହାରକସତ୍ଥଂ ପରିୟେସନ୍ତି । ଇଦଂ ଥେରୋ ତତିୟପାରାଜିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅସୁଭକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱେନ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତ୍ଥହାରକପରିୟେସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦମୂପସମେନାତି ଏତ୍ଥ ଦମୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୀନଂ ଏତଂ ନାମଂ ।

‘‘ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ ଦମସା ଉପେତୋ,

ୱେଦନ୍ତଗୂ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୫; ସୁ॰ ନି॰ ୪୬୭) –

ଏତ୍ଥ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଦମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ୟଦି ସଚ୍ଚା ଦମା ଚାଗା, ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋଧ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଦମୋତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଦାନେନ ଦମେନ ସଂୟମେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୬) ଏତ୍ଥ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ଦମୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଖନ୍ତି ଦମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉପସମୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋତି କୋ ପନେସ ପୁଣ୍ଣୋ, କସ୍ମା ଚ ପନେତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସୀତି ? ସୁନାପରନ୍ତୱାସିକୋ ଏୱ ଏସ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପନ ଅସପ୍ପାୟୱିହାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପ୍ପୁବ୍ବିକଥା – ସୁନାପରନ୍ତରଟ୍ଠେ କିର ଏକସ୍ମିଂ ୱାଣିଜଗାମେ ଏତେ ଦ୍ୱେ ଭାତରୋ । ତେସୁ କଦାଚି ଜେଟ୍ଠୋ ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ଗହେତ୍ୱା ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଆହରତି, କଦାଚି କନିଟ୍ଠୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ କନିଟ୍ଠଂ ଘରେ ଠପେତ୍ୱା, ଜେଟ୍ଠଭାତିକୋ ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ଗହେତ୍ୱା, ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା, ଜେତୱନସ୍ସ ନାତିଦୂରେ ସକଟସତ୍ଥଂ ନିୱେସେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ପରିଜନପରିୱୁତୋ ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ଭୁତ୍ତପାତରାସା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦିହତ୍ଥା ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ୟେନ ଧମ୍ମୋ, ୟେନ ସଙ୍ଘୋ, ତନ୍ନିନ୍ନା ତପ୍ପୋଣା ତପ୍ପବ୍ଭାରା ହୁତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କହଂ ଇମେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଏକଂ ମନୁସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛି । କିଂ ତ୍ୱଂ, ଅୟ୍ୟୋ, ନ ଜାନାସି ? ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘରତନାନି ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ଇଚ୍ଚେସୋ ମହାଜନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଧମ୍ମକଥଂ ସୋତୁଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ତସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନଂ ଛୱିଚମ୍ମାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିଜନପରିୱୁତୋ ତାୟ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସତ୍ଥୁ ମଧୁରସ୍ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ଠିତୋ, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅଥ ତଥାଗତେନ କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସାୟ ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା, ଦୁତିୟଦିୱସେ ମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା, ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା, ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ, ଏତ୍ତକଂ ଧନଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ମୟ୍ହଂ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା, ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନପରାୟଣୋ ଅହୋସି ।

ଅଥସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ଉପଟ୍ଠାତି । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଜନପଦୋ ମୟ୍ହଂ ଅସପ୍ପାୟୋ, ୟଂନୂନାହଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସକରଟ୍ଠମେୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ସାୟନ୍ହେ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେତ୍ୱା, ସତ୍ତ ସୀହନାଦେ ନଦିତ୍ୱା, ପକ୍କାମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି ।

କତ୍ଥ ପନାୟଂ ୱିହାସୀତି ? ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିହାସି । ସୁନାପରନ୍ତରଟ୍ଠଂ ତାୱ ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ଅବ୍ବୁହତ୍ଥପବ୍ବତଂ ନାମ ପତ୍ୱା ୱାଣିଜଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅଥ ନଂ କନିଟ୍ଠଭାତା ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧେୱ ୱସଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସାପେସି ।

ତତୋ ସମୁଦ୍ଦଗିରିୱିହାରଂ ନାମ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଅୟକନ୍ତପାସାଣେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତଚଙ୍କମୋ ଅତ୍ଥି, କୋଚି ତଂ ଚଙ୍କମିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ସମୁଦ୍ଦୱୀଚିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟକନ୍ତପାସାଣେସୁ ପହରିତ୍ୱା ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ଥେରୋ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାନଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ହୋତୂ’’ତି ସମୁଦ୍ଦଂ ନିସ୍ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି ।

ତତୋ ମାତୁଲଗିରିଂ ନାମ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥପି ସକୁଣସଙ୍ଘୋ ଉସ୍ସନ୍ନୋ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ ସଦ୍ଦୋ ଏକାବଦ୍ଧୋୱ ଅହୋସି । ଥେରୋ ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ନ ଫାସୁକ’’ନ୍ତି ତତୋ ମକୁଲକାରାମୱିହାରଂ ନାମ ଗତୋ । ସୋ ୱାଣିଜଗାମସ୍ସ ନାତିଦୂରୋ ନଚ୍ଚାସନ୍ନୋ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିୱିତ୍ତୋ ଅପ୍ପସଦ୍ଦୋ । ଥେରୋ ‘‘ଇମଂ ଠାନଂ ଫାସୁକ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଚଙ୍କମନାଦୀନି କାରେତ୍ୱା ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛି । ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିହାସି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ପଞ୍ଚ ୱାଣିଜସତାନି ‘‘ପରସମୁଦ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ନାୱାୟ ଭଣ୍ଡଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ନାୱାରୋହନଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତା ଥେରଂ ଭୋଜେତ୍ୱା, ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଗହେତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ସମୁଦ୍ଦୋ ନାମ ଅସଦ୍ଧେୟ୍ୟୋ ଅନେକନ୍ତରାୟୋ, ଅମ୍ହେ ଆୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ନାୱଂ ଆରୁହି । ନାୱା ଉତ୍ତମଜୱେନ ଗଚ୍ଛମାନା ଅଞ୍ଞତରଂ ଦୀପକଂ ପାପୁଣି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ପାତରାସଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଦୀପକେ ଉତ୍ତିଣ୍ଣା । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦୀପକେ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି, ଚନ୍ଦନୱନମେୱ ଅହୋସି ।

ଅଥେକୋ ୱାସିୟା ରୁକ୍ଖଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଲୋହିତଚନ୍ଦନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭୋ, ମୟଂ ଲାଭତ୍ଥାୟ ପରସମୁଦ୍ଦଂ ଗଚ୍ଛାମ, ଇତୋ ଚ ଉତ୍ତରି ଲାଭୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତା ଘଟିକା ସତସହସ୍ସଂ ଅଗ୍ଘତି । ହାରେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଭଣ୍ଡଂ ହାରେତ୍ୱା ଚନ୍ଦନସ୍ସ ପୂରେସ୍ସାମା’’ତି ତେ ତଥା କରିଂସୁ। ଚନ୍ଦନୱନେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଅମନୁସ୍ସା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ‘‘ଇମେହି ଅମ୍ହାକଂ ଚନ୍ଦନୱନଂ ନାସିତଂ ଘାତେସ୍ସାମ ନେ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଇଧେୱ ଘାତିତେସୁ ସବ୍ବଂ ଏକକୁଣପଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ନେସଂ ନାୱଂ ଓସୀଦେସ୍ସାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ନାୱଂ ଆରୁୟ୍ହ ମୁହୁତ୍ତଂ ଗତକାଲେୟେୱ ଉପ୍ପାତିକଂ ଉଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତେ ଅମନୁସ୍ସା ଭୟାନକାନି ରୂପାନି ଦସ୍ସୟିଂସୁ । ଭୀତା ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱତାନଂ ନମସ୍ସନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ କନିଟ୍ଠୋ ଚୂଳପୁଣ୍ଣକୁଟୁମ୍ବିକୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭାତା ଅୱସ୍ସୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଥେରସ୍ସ ନମସ୍ସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଥେରୋପି କିର ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ତେସଂ ବ୍ୟସନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା, ୱେହାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା, ଅଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅମନୁସ୍ସା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ଏତୀ’’ତି ଅପକ୍କମିଂସୁ, ଉପ୍ପାତିକଂ ସନ୍ନିସୀଦି । ଥେରୋ ‘‘ମା ଭାୟଥା’’ତି ତେ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ‘‘କହଂ ଗନ୍ତୁକାମତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗଚ୍ଛାମାତି । ଥେରୋ ନାୱଙ୍ଗଣେ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଏତେସଂ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ୱାଣିଜା ସକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ‘‘ଏଥ ଥେରଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ପଞ୍ଚସତାପି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚହି ମାତୁଗାମସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉପାସକତ୍ତଂ ପଟିୱେଦେସୁଂ । ତତୋ ନାୱାୟ ଭଣ୍ଡଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ କୋଟ୍ଠାସୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ମୟ୍ହଂ ୱିସୁଂ କୋଟ୍ଠାସକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ସତ୍ଥା ପନ ତୁମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋତି । ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ଭନ୍ତେତି । ତେନ ହି ଇମିନା ସତ୍ଥୁ ମଣ୍ଡଲମାଳଂ କରୋଥ । ଏୱଂ ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସଥାତି । ତେ ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି । ତେନ ଚ କୋଟ୍ଠାସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ କୋଟ୍ଠାସେହି ମଣ୍ଡଲମାଳଂ କାତୁଂ ଆରଭିଂସୁ ।

ସତ୍ଥାପି କିର ତଂ ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିଭୋଗଂ ଅକାସି । ଆରକ୍ଖମନୁସ୍ସା ରତ୍ତିଂ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମହେସକ୍ଖା ଦେୱତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ କରିଂସୁ । ଉପାସକା ମଣ୍ଡଲମାଳଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସେନାସନାନି ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦାନସମ୍ଭାରଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା, ‘‘କତଂ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ, ସତ୍ଥାରଂ ପକ୍କୋସଥା’’ତି ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ଥେରୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଇଦ୍ଧିୟା ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ୱାଣିଜଗାମୱାସିନୋ ତୁମ୍ହେ ଦଟ୍ଠୁକାମା, ତେସଂ ଅନୁକମ୍ପଂ କରୋଥା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚି । ଭଗୱା ଅଧିୱାସେସି । ଥେରୋ ସକଟ୍ଠାନମେୱ ପଚ୍ଚାଗତୋ ।

ଭଗୱାପି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି, ‘‘ଆନନ୍ଦ, ସ୍ୱେ ସୁନାପରନ୍ତେ ୱାଣିଜଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମ, ତ୍ୱଂ ଏକୂନପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଲାକଂ ଦେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ‘‘ଆକାସଚାରୀ ଭିକ୍ଖୂ ସଲାକଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ତଂଦିୱସଂ କୁଣ୍ଡଧାନତ୍ଥେରୋ ପଠମଂ ସଲାକଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ୱାଣିଜଗାମୱାସିନୋପି ‘‘ସ୍ୱେ କିର ସତ୍ଥା ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଗାମମଜ୍ଝେ ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦାନଗ୍ଗଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ଭଗୱା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା, ନିସୀଦି । ସକ୍କସ୍ସ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାସନଂ ଉଣ୍ହଂ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସୁନାପରନ୍ତଗମନଂ ଦିସ୍ୱା, ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେସି, ‘‘ତାତ, ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ତିଂସମତ୍ତାନି ୟୋଜନସତାନି ପିଣ୍ଡଚାରଂ ଗମିସ୍ସତି । ପଞ୍ଚ କୂଟାଗାରସତାନି ମାପେତ୍ୱା ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକମତ୍ଥକେ ଗମନସଜ୍ଜାନି କତ୍ୱା ଠପେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ଭଗୱତୋ କୂଟାଗାରଂ ଚତୁମୁଖଂ ଅହୋସି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଦ୍ୱିମୁଖାନି, ସେସାନି ଏକମୁଖାନି, ସତ୍ଥା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଠପିତକୂଟାଗାରେସୁ ଧୁରକୂଟାଗାରଂ ପାୱିସି । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଏକୂନପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତାନିପି କୂଟାଗାରଗତାନି ଅହେସୁଂ । ଏକଂ ତୁଚ୍ଛଂ କୂଟାଗାରଂ ଅହୋସି, ପଞ୍ଚପି କୂଟାଗାରସତାନି ଆକାସେ ଉପ୍ପତ୍ତିଂସୁ ।

ସତ୍ଥା ସଚ୍ଚବନ୍ଧପବ୍ବତଂ ନାମ ପତ୍ୱା କୂଟାଗାରଂ ଆକାସେ ଠପେସି । ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ସଚ୍ଚବନ୍ଧୋ ନାମ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକତାପସୋ ମହାଜନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତୋ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱସତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚସ୍ସ ଅନ୍ତୋଚାଟିୟଂ ପଦୀପୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଜଲତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମମସ୍ସ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତାପସୋ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ମଗ୍ଗେନେୱସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା । ସୋ ଏହିଭିକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରୋ ତୁଚ୍ଛକୂଟାଗାରଂ ପାୱିସି ।

ଭଗୱା କୂଟାଗାରଗତେହି ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଣିଜଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, କୂଟାଗାରାନି ଅଦିସ୍ସମାନକାନି କତ୍ୱା, ୱାଣିଜଗାମଂ ପାୱିସି । ୱାଣିଜା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ମକୁଲକାରାମଂ ନୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ମଣ୍ଡଲମାଳଂ ପାୱିସି । ମହାଜନୋ ୟାୱ ସତ୍ଥା ଭତ୍ତଦରଥଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତି, ତାୱ ପାତରାସଂ କତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ସମାଦାୟ ବହୁଂ ଗନ୍ଧଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ଆଦାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଆରାମଂ ପଚ୍ଚାଗମାସି । ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ମହାଜନସ୍ସ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖୋ ଜାତୋ, ମହନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି ।

ସତ୍ଥା ମହାଜନସ୍ସ ସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ସତ୍ତାହଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସି, ଅରୁଣଂ ପନ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱ ଉଟ୍ଠପେସି । ସତ୍ତାହମ୍ପି ଧମ୍ମଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାହଂ ୱସିତ୍ୱା, ୱାଣିଜଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଧେୱ ୱସାହୀ’’ତି ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତରେ ନମ୍ମଦାନଦୀ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସା ତୀରଂ ଅଗମାସି । ନମ୍ମଦା ନାଗରାଜା ସତ୍ଥୁ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା, ନାଗଭୱନଂ ପୱେସେତ୍ୱା, ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ସକ୍କାରଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ନାଗଭୱନା ନିକ୍ଖମି । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ପରିଚରିତବ୍ବଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚି । ଭଗୱା ନମ୍ମଦାନଦୀତୀରେ ପଦଚେତିୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ୱୀଚୀସୁ ଆଗତାସୁ ପିଧୀୟତି, ଗତାସୁ ୱିୱରୀୟତି । ମହାସକ୍କାରପତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସତ୍ଥା ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସଚ୍ଚବନ୍ଧପବ୍ବତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚ୍ଚବନ୍ଧଂ ଆହ – ‘‘ତୟା ମହାଜନୋ ଅପାୟମଗ୍ଗେ ଓତାରିତୋ । ତ୍ୱଂ ଇଧେୱ ୱସିତ୍ୱା, ଏତେସଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା, ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗେ ପତିଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି । ସୋପି ପରିଚରିତବ୍ବଂ ୟାଚି । ସତ୍ଥା ଘନପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ଅଲ୍ଲମତ୍ତିକପିଣ୍ଡମ୍ହି ଲଞ୍ଛନଂ ୱିୟ ପଦଚେତିୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତତୋ ଜେତୱନମେୱ ଗତୋ । ଏତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ତେନେୱ ଅନ୍ତରୱସ୍ସେନାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ମହାଜନୋ ଥେରସ୍ସ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ସରୀରପୂଜଂ କତ୍ୱା, ବହୂନି ଗନ୍ଧକଟ୍ଠାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା, ସରୀରଂ ଝାପେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଆଦାୟ ଚେତିୟଂ ଅକାସି । ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ଥେରସ୍ସ ଆଳାହନଟ୍ଠାନେ ଠିତଭିକ୍ଖୂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୭-୮. ପଠମଏଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୦-୯୧. ସତ୍ତମେ ଏଜାତି ତଣ୍ହା । ସା ହି ଚଲନଟ୍ଠେନ ଏଜାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାୱ ଆବାଧନଟ୍ଠେନ ରୋଗୋ, ଅନ୍ତୋ ଦୁସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଗଣ୍ଡୋ, ନିକନ୍ତନଟ୍ଠେନ ସଲ୍ଲଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏଜା ରୋଗୋ ଚେୱ ଗଣ୍ଡୋ ଚ ସଲ୍ଲଞ୍ଚ, ତସ୍ମା । ଚକ୍ଖୁଂ ନ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ, ଇଧାପି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ଗହିତମେୱ ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୯-୧୦. ପଠମଦ୍ୱୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୨-୯୩. ନୱମେ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ । ଦସମେ ଇତ୍ଥେତଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱମେତଂ ଦ୍ୱୟଂ । ଚଲଞ୍ଚେୱ ବ୍ୟଥଞ୍ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠହନତୋ ଚଲତି ଚେୱ ବ୍ୟଥତି ଚ । ୟୋପି ହେତୁ ୟୋପି ପଚ୍ଚୟୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ହେତୁ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ । କୁତୋ ନିଚ୍ଚଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି କେନ କାରଣେନ ନିଚ୍ଚଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ପନ ଦାସସ୍ସ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଜାତୋ ପୁତ୍ତୋ ପରୋୱ ଦାସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଗତୀତି ସହଗତି । ସନ୍ନିପାତୋତି ଏକତୋ ସନ୍ନିପତନଂ । ସମୱାୟୋତି ଏକତୋ ସମାଗମୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଇମିନା ସଙ୍ଗତିସନ୍ନିପାତସମୱାୟସଙ୍ଖାତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଚ୍ଚୟନାମେନେୱ ସଙ୍ଗତି ସନ୍ନିପାତୋ ସମୱାୟୋତି ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ ।

ସୋପି ହେତୂତି ଫସ୍ସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଆରମ୍ମଣଂ ସହଜାତା ତୟୋ ଖନ୍ଧାତି ଅୟଂ ହେତୁ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠମେୱ ଗୋଚରଂ ୱେଦନା ୱେଦେତି, ଚେତନା ଚେତେତି, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ୱା ଫସ୍ସସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ, ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠାରମ୍ମଣମେୱ ୱେଦନାଦୀହି ୱେଦେତି ଚେତେତି ସଞ୍ଜାନାତୀତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସମତିଂସକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ତାୱ ୱତ୍ଥୁ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଫୁଟ୍ଠୋ ୱେଦେତୀତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚେତେତୀତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋଦ୍ୱାରେପି ହି ୱତ୍ଥୁରୂପଂ ଏକନ୍ତତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରୂପେ ପନ ଆରମ୍ମଣେ ସତି ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଛ ପଞ୍ଚକାତିଂସ ହୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖେପେନ ପନେତେ ଛସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧାତି ସପଚ୍ଚୟେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚାତି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସିତନ୍ତି ।

ଛନ୍ନୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।

୧୦. ସଳୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଦନ୍ତଅଗୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪. ସଳୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଦନ୍ତାତି ଅଦମିତା । ଅଗୁତ୍ତାତି ଅଗୋପିତା । ଅରକ୍ଖିତାତି ନ ରକ୍ଖିତା । ଅସଂୱୁତାତି ଅପିହିତା । ଦୁକ୍ଖାଧିୱାହା ହୋନ୍ତୀତି ନେରୟିକାଦିଭେଦଂ ଅଧିକଦୁକ୍ଖଂ ଆୱହନକା ହୋନ୍ତି । ସୁଖାଧିୱାହା ହୋନ୍ତୀତି ଝାନମଗ୍ଗଫଲପଭେଦଂ ଅଧିକସୁଖଂ ଆୱହନକା ହୋନ୍ତି । ଅଧିୱହାତିପି ପାଠୋ, ଏସେୱତ୍ଥୋ ।

ସଳେୱାତି ଛ ଏୱ । ଅସଂୱୁତୋ ୟତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତୀତି ୟେସୁ ଆୟତନେସୁ ସଂୱରୱିରହିତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣାତି । ତେସଞ୍ଚ ୟେ ସଂୱରଣଂ ଅୱେଦିସୁନ୍ତି ୟେ ତେସଂ ଆୟତନାନଂ ସଂୱରଂ ୱିନ୍ଦିଂସୁ ପଟିଲଭିଂସୁ । ୱିହରନ୍ତାନୱସ୍ସୁତାତି ୱିହରନ୍ତି ଅନୱସ୍ସୁତା ଅତିନ୍ତା ।

ଅସାଦିତଞ୍ଚ ସାଦୁନ୍ତି ଅସ୍ସାଦୱନ୍ତଞ୍ଚ ମଧୁରଞ୍ଚ । ଫସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖେ ଉପେକ୍ଖେତି ସୁଖଫସ୍ସଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଫସ୍ସଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ଫସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ଉପେକ୍ଖେ, ଉପେକ୍ଖାମେୱେତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଫସ୍ସଦ୍ୱୟଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପେକ୍ଖୋତି ୱା ପାଠୋ, ଫସ୍ସହେତୁକଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପେକ୍ଖୋ, ସୁଖେ ଅନୁରୋଧଂ ଦୁକ୍ଖେ ଚ ୱିରୋଧଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଉପେକ୍ଖକୋ ଭୱେୟ୍ୟାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାନୁରୁଦ୍ଧୋଅୱିରୁଦ୍ଧୋ କେନଚୀତି କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ନେୱ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ନ ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାତି କିଲେସସଞ୍ଞାୟ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା ନାମ ହୁତ୍ୱା । ଇତରୀତରା ନରାତି ଲାମକସତ୍ତା ପପଞ୍ଚୟନ୍ତା ଉପୟନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚୟମାନା ୱଟ୍ଟଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଞ୍ଞିନୋତି ସସଞ୍ଞା ସତ୍ତା । ମନୋମୟଂ ଗେହସିତଞ୍ଚ ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବମେୱ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଗେହନିସ୍ସିତଂ ମନୋମୟଂ ୱିତକ୍କଂ । ପନୁଜ୍ଜାତି ପନୁଦିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା । ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଂ ଇରୀୟତୀତି ଦବ୍ବଜାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଂ ଇରିୟେନ ଇରୀୟତି ।

ଛସ୍ସୁ ୟଦାସୁଭାୱିତୋତି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଦା ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତୋ । ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକମ୍ପତେକ୍ୱଚୀତି ସୁଖଫସ୍ସେନ ୱା ଦୁକ୍ଖଫସ୍ସେନ ୱା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି ନ ୱେଧତି । ଭୱତ୍ଥ ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାରଗାତି ଜାତିମରଣାନଂ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗମକା ହୋଥ ।

୨. ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ଦୁତିୟେ ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ମାଲୁକ୍ୟବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ତୱ ଓୱାଦାୟାଚନେ । ଇମିନା ଥେରଂ ଅପସାଦେତିପି ଉସ୍ସାଦେତିପି । କଥଂ ? ଅୟଂ କିର ଦହରକାଲେ ରୂପାଦୀସୁ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ଦହରେ କିଂ ୱକ୍ଖାମ ? ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ତୁମ୍ହେପି ତରୁଣକାଲେ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଣନ୍ତୋ ଥେରଂ ଅପସାଦେତି ନାମ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁକାମୋ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ଦହରେ କିଂ ୱକ୍ଖାମ ? ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ତୁକାମୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚତି, ତୁମ୍ହେ ନାମ ତରୁଣକାଲେପି ୱୀରିୟଂ ନ କରୋଥା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଣନ୍ତୋ ଥେରଂ ଉସ୍ସାଦେତି ନାମ ।

ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟୋ ନାମ । କିଞ୍ଚାପାହନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅହଂ ମହଲ୍ଲକୋ’’ତି ଞାତଂ । ୟଦି ଅହଂ ମହଲ୍ଲକୋ, ମହଲ୍ଲକୋ ସମାନୋପି ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ, ଦେସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ମହଲ୍ଲକଭାୱଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଓୱାଦଞ୍ଚ ପସଂସନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଅଦିଟ୍ଠା ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଦିଟ୍ଠା ଅତୀତେପି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ନ ଚ ପସ୍ସସୀତି ଏତରହିପି ନ ପସ୍ସସି । ନ ଚ ତେ ହୋତି ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ସମନ୍ନାହାରୋପି ତେ ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ଅପି ନୁ ତେ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତନ୍ତି ରୂପାୟତନେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ରୂପେ ରୂପମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ, ଇତି ସେସୱିଞ୍ଞାଣେହିପି ମେ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ରୂପେ ରୂପୱିଜାନନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତାତି ପମାଣଂ, ଦିଟ୍ଠଂ ମତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱ ମେ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଆପାଥଗତରୂପେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ରଜ୍ଜତି ନ ଦୁସ୍ସତି ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ରାଗାଦିୱିରହେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱ ଜୱନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣପମାଣେନେୱ ଜୱନଂ ଠପେସ୍ସାମୀତି । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠରୂପଂ, ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ନାମ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତତ୍ତୟଂ । ୟଥା ତଂ ନ ରଜ୍ଜତି, ନ ଦୁସ୍ସତି, ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ଆପାଥଗତେ ରୂପେ ତେନେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିପ୍ପମାଣେନ ଜୱନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମି, ନାହଂ ତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସୁତମୁତେସୁ।

ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନ ୱିଞ୍ଞାତାରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନପମାଣଂ । ୟଥା ଆୱଜ୍ଜନେନ ନ ରଜ୍ଜତି ନ ଦୁସ୍ସତି ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନପମାଣେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେସ୍ସାମୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ୟତୋତି ୟଦା । ତତୋତି ତଦା । ନ ତେନାତି ତେନ ରାଗେନ ୱା ରତ୍ତୋ, ଦୋସେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ, ମୋହେନ ୱା ମୂଳ୍ହୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ତତୋ ତ୍ୱଂ ମାଲୁକ୍ୟପୁତ୍ତ ନ ତତ୍ଥାତି ୟଦା ତ୍ୱଂ ତେନ ରାଗେନ ୱା ଦୋସମୋହେହି ୱା ରତ୍ତୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ୱା ମୂଳ୍ହୋ ୱା ନ ଭୱିସ୍ସସି, ତଦା ତ୍ୱଂ ନ ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ୱା ପଟିବଦ୍ଧୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସସି । ନେୱିଧାତିଆଦି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ସତି ମୁଟ୍ଠାତି ସତି ନଟ୍ଠା । ତଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝୋସାତି ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗିଲିତ୍ୱା । ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ୱିହେସା ଚାତି ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଚ ୱିହିଂସାୟ ଚ । ଅଥ ୱା ‘‘ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ପଦେନାପି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ୱିହେସା ଚାତି ଇମେପି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚିତ୍ତମସ୍ସୂପହଞ୍ଞତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାୱିହେସାହି ଅସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉପହଞ୍ଞତି । ଆଚିନତୋତି ଆଚିନନ୍ତସ୍ସ । ଆରା ନିବ୍ବାନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱରୂପସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଦୂରେ ପୱୁଚ୍ଚତି । ଘତ୍ୱାତି ଘାୟିତ୍ୱା । ଭୋତ୍ୱାତି ଭୁତ୍ୱା ସାୟିତ୍ୱା ଲେହିତ୍ୱା । ଫୁସ୍ସାତି ଫୁସିତ୍ୱା । ପଟିସ୍ସତୋତି ପଟିସ୍ସତିସଙ୍ଖାତାୟ ସତିୟା ୟୁତ୍ତୋ । ସେୱତୋ ଚାପି ୱେଦନନ୍ତି ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରୱେଦନଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସ । ଖୀୟତୀତି ଖୟଂ ଗଚ୍ଛତି । କିଂ ତଂ ? ଦୁକ୍ଖମ୍ପି କିଲେସଜାତମ୍ପି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଏକୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଗାଥାହିପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୩. ପରିହାନଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬. ତତିୟେ ପରିହାନଧମ୍ମନ୍ତି ପରିହାନସଭାୱଂ । ଅଭିଭାୟତନାନୀତି ଅଭିଭୱିତାନି ଆୟତନାନି । ସରସଙ୍କପ୍ପାତି ଏତ୍ଥ ସରନ୍ତୀତି ସରା, ଧାୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରା ଚ ତେ ସଙ୍କପ୍ପା ଚ ସରସଙ୍କପ୍ପା । ସଂୟୋଜନିୟାତି ବନ୍ଧନିୟା ବନ୍ଧନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା । ତଞ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂତି ତଂ ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଜାତଂ, ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ । ଅଧିୱାସେତୀତି ଚିତ୍ତେ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସେତି । ନପ୍ପଜହତୀତି ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ନ ପଜହତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଭିଭାୟତନଞ୍ହେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଅଭିଭୱିତଂ ଆୟତନନ୍ତି କଥିତଂ । ଇଧ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଭଜନ୍ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଧମ୍ମୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

୪. ପମାଦୱିହାରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୭. ଚତୁତ୍ଥେ ଅସଂୱୁତସ୍ସାତି ଅପିହିତସ୍ସ ନ ପିଦହିତ୍ୱା ସଞ୍ଛାଦିତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ । ବ୍ୟାସିଞ୍ଚତୀତି ୱିଆସିଞ୍ଚତି, କିଲେସତିନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତତି । ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲପୀତି । ପୀତୀତି ବଲୱପୀତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ଦରଥପସ୍ସଦ୍ଧି । ଧମ୍ମା ନ ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଭଜନ୍ତେନ ଧମ୍ମେନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

୫. ସଂୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮. ପଞ୍ଚମେ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସଂୱରୋତି ଇଦଂ ମଗ୍ଗକୁସଲସ୍ସ ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାସୀତି ପଠମଂ ପହାତବ୍ବମଗ୍ଗକ୍ଖାନଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନ ଅୱତ୍ୱା ଦେସନାକୁସଲତାୟ ପଠମଂ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖାନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମୋୱ ୱିଭତ୍ତୋ ।

୬. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯. ଛଟ୍ଠେ ସମାଧିନ୍ତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ । ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ପରିହାୟମାନେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମେସଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ ଲଭନ୍ତାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା କଥିତଂ ।

୭. ପଟିସଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ସତ୍ତମେ ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି କାୟୱିୱେକଂ । ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ କାୟୱିୱେକେନ ପରିହାୟମାନେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମେସଂ କାୟୱିୱେକଂ ଲଭନ୍ତାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା କଥିତଂ ।

୮-୯. ପଠମନତୁମ୍ହାକଂସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୧-୧୦୨. ଅଟ୍ଠମଂ ଉପମାୟ ପରିୱାରେତ୍ୱା କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ, ନୱମଂ ସୁଦ୍ଧିକୱସେନେୱ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥୋ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୦. ଉଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ଦସମେ ଉଦକୋ ସୁଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଉଦକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଇଦଂ ଜାତୁ ୱେଦଗୂତି ଏତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଇଦଂ ମମ ୱଚନଂ ସୁଣାଥାତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଜାତୁ ୱେଦଗୂତି ଅହଂ ଏକଂସେନେୱ ୱେଦଗୂ, ୱେଦସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ନେୟ୍ୟେସୁ ଗତୋ, ୱେଦଂ ୱା ଗତୋ ଅଧିଗତୋ, ପଣ୍ଡିତୋହମସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଜୀତି ଏକଂସେନ ସବ୍ବୱଟ୍ଟଂ ଜିନିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋସ୍ମୀତି ୱଦତି । ଅପଲିଖତଂ ଗଣ୍ଡମୂଲନ୍ତି ଅପଲିଖତଂ ଦୁକ୍ଖମୂଲଂ । ପଲିଖଣିନ୍ତି ପଲିଖତଂ ମୟା, ଖନିତ୍ୱା ଠିତୋସ୍ମୀତି ଦୀପେତି ।

ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱସ୍ସାତି ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେନ ମାତାପେତ୍ତିକେନ ସୁକ୍କସୋଣିତେନ ସମ୍ଭୂତସ୍ସ । ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟସ୍ସାତି ଓଦନେନ ଚେୱ କୁମ୍ମାସେନ ଚ ଉପଚିତସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ । ଅନିଚ୍ଚୁଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ କାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱିଘାତତ୍ଥାୟ ତନୁୱିଲେପନେନ ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋ, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାବାଧୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ଖୁଦ୍ଦକସମ୍ବାହନେନ ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ, ଦହରକାଲେ ୱା ଊରୂସୁ ସୟାପେତ୍ୱା ଗବ୍ଭୱାସେନ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ସଣ୍ଠାନସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଛନପୀଳନାଦୀନଂ ୱସେନ ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ପରିହରିତୋପି ଚ ଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମୋ ଭିଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିକିରତି ଚ, ଏୱଂ ସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟପରିମଦ୍ଦନପଦେହି ୱଡ୍ଢି କଥିତା, ଅନିଚ୍ଚଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନପଦେହି ପରିହାନି । ପୁରିମେହି ୱା ତୀହି ସମୁଦୟୋ, ପଚ୍ଛିମେହି ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି । ଏୱଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ୱଡ୍ଢିପରିହାନିନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦା ଦସ୍ସିତା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ସଳୱଗ୍ଗୋ ଦସମୋ ।

ଦୁତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।

୧୧. ୟୋଗକ୍ଖେମିୱଗ୍ଗୋ

୧. ୟୋଗକ୍ଖେମିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୪. ୟୋଗକ୍ଖେମିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୟୋଗକ୍ଖେମିପରିୟାୟନ୍ତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମିନୋ କାରଣଭୂତଂ । ଧମ୍ମପରିୟାୟନ୍ତି ଧମ୍ମକାରଣଂ । ଅକ୍ଖାସି ୟୋଗନ୍ତି ୟୁତ୍ତିଂ କଥେସି । ତସ୍ମାତି କସ୍ମା ? କିଂ ଅକ୍ଖାତତ୍ତା, ଉଦାହୁ ପହୀନତ୍ତାତି ? ପହୀନତ୍ତା । ନ ହି ଅକ୍ଖାନେନ ୟୋଗକ୍ଖେମି ନାମ ହୋତି ।

୨-୧୦. ଉପାଦାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୫-୧୧୩. ଦୁତିୟେ ୱେଦନାସୁଖଦୁକ୍ଖଂ କଥିତଂ, ତଂ ପନ ୱିପାକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତିୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଚତୁତ୍ଥେ ଲୋକସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ । ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ୟୋଗକ୍ଖେମିୱଗ୍ଗୋ ଏକାଦସମୋ ।

୧୨. ଲୋକକାମଗୁଣୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୪-୧୧୫. ଲୋକକାମଗୁଣୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଆୱାସଗତୋତି ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ । ମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗତୋତି ତିୱିଧସ୍ସାପି ମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗତୋ । ପଟିମୁକ୍କ’ସ୍ସ ମାରପାସୋତି ଅସ୍ସ ଗୀୱାୟ ମାରପାସୋ ପଟିମୁକ୍କୋ ପୱେସିତୋ । ଦୁତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୩. ଲୋକନ୍ତଗମନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ତତିୟେ ଲୋକସ୍ସାତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ । ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ । ୱିହାରଂ ପାୱିସୀତି ‘‘ମୟି ୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠେ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ, ଇମଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଆନନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ସୋ ଚ ତେସଂ ମମ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେସ୍ସତି । ତତୋ ନଂ ଥୋମେସ୍ସାମି, ମମ ଥୋମନଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆନନ୍ଦଂ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ୱଚନଞ୍ଚସ୍ସ ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ନେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ନିସିନ୍ନାସନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ପାତୁରହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପାୱିସୀ’’ତି ।

ସତ୍ଥୁ ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ସତ୍ଥାରା ଚ ପସତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ଇଦମ୍ପି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ପଣ୍ଡିତେହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ଚ ସମ୍ଭାୱିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୋତୀତି ସକ୍କୋତି । ଅତିକ୍କମ୍ମେୱ ମୂଲଂ ଅତିକ୍କମ୍ମେୱ ଖନ୍ଧନ୍ତି ସାରୋ ନାମ ମୂଲେ ୱା ଖନ୍ଧେ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଏୱଂସମ୍ପତ୍ତିକଂ, ଈଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିସିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ଜାନିତବ୍ବମେୱ ଜାନାତି । ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସିତବ୍ବମେୱ ପସ୍ସତି । ୟଥା ୱା ଏକଚ୍ଚୋ ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋପି ନ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପସ୍ସତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତିୟେୱ । ସ୍ୱାୟଂ ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଞାଣଭୂତୋ। ଅୱିପରୀତସଭାୱଟ୍ଠେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପୱତ୍ତନତୋ ୱା ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରିତଧମ୍ମମୟୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ । ଏୱମେତେସୁ ପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ତନତୋ ୱତ୍ତା। ପୱତ୍ତନତୋ ପୱତ୍ତା। ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତାୟ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା। ଅମତାଧିଗମାୟ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦେସେତୀତି ଅମତସ୍ସ ଦାତା।

ଅଗରୁଂ କରିତ୍ୱାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚାପେନ୍ତୋପି ହି ଗରୁଂ କରୋତି ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣେ ଠତ୍ୱା ସିନେରୁପାଦତୋ ୱାଲିକଂ ଉଦ୍ଧରମାନୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋପି ଗରୁଂ କରୋତିୟେୱ ନାମ । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅୟାଚାପେତ୍ୱା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମ୍ପି ନୋ କତ୍ୱା କଥେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ୟଂ ଖୋ ୱୋତି ୟଂ ଖୋ ତୁମ୍ହାକଂ । ଚକ୍ଖୁନା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଲୋକସ୍ମିଂ ଲୋକସଞ୍ଞୀ ହୋତି ଲୋକମାନୀତି ଚକ୍ଖୁଞ୍ହି ଲୋକେ ଅପ୍ପହୀନଦିଟ୍ଠି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସତ୍ତଲୋକୱସେନ ଲୋକୋତି ସଞ୍ଜାନାତି ଚେୱ ମଞ୍ଞତି ଚ, ତଥା ଚକ୍କୱାଳଲୋକୱସେନ । ନ ହି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚକ୍ଖାଦୀହି ଦ୍ୱାଦସାୟତନେହି ତସ୍ସ ସା ସଞ୍ଞା ୱା ମାନୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଲୋକସ୍ମିଂ ଲୋକସଞ୍ଞୀ ହୋତି ଲୋକମାନୀ’’ତି । ଇମସ୍ସ ଚ ଲୋକସ୍ସ ଗମନେନ ଅନ୍ତୋ ନାମ ଞାତୁଂ ୱା ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ପତ୍ତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା । ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପନ ତସ୍ସେୱ ଚକ୍ଖାଦିଭେଦସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ସାୱକେନ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋତି ମା ନିକ୍କଙ୍ଖା ଅହୁୱତ୍ଥ, ଅୟଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୁଲଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ । ଇଚ୍ଛମାନା ତମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖା ହୋଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ଆକଙ୍ଖମାନା ପନାତିଆଦିମାହ ।

ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି କାରଣେହି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତାଭାୱକାରଣେହି ଚେୱ ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତାପତ୍ତିକାରଣେହି ଚ । ଇମେହି ପଦେହୀତି ଇମେହି ଅକ୍ଖରସମ୍ପିଣ୍ଡନେହି । ବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ପାଟିୟେକ୍କଅକ୍ଖରେହି ।

ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଚତୂହି କାରଣେହି ପଣ୍ଡିତୋ ଧାତୁକୁସଲୋ ଆୟତନକୁସଲୋ ପଚ୍ଚୟାକାରକୁସଲୋ କାରଣାକାରଣକୁସଲୋତି । ମହାପଞ୍ଞୋତି ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ମହନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ମହନ୍ତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ ମହନ୍ତାନି ପଟିଭାନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନସମତ୍ଥତାୟ ମହାପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟଥାତଂ ଆନନ୍ଦେନାତି ୟଥା ଆନନ୍ଦେନ ବ୍ୟାକତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ଆନନ୍ଦେନ ତଂ ବ୍ୟାକତଂ, ଅହମ୍ପି ତଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪. କାମଗୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଚତୁତ୍ଥେ ୟେ ମେତି ୟେ ମମ । ଚେତସୋ ସମ୍ଫୁଟ୍ଠପୁବ୍ବାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବା । ତତ୍ର ମେ ଚିତ୍ତଂ ବହୁଲଂ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ତେସୁ ପାସାଦତ୍ତୟତିୱିଧନାଟକାଦିଭେଦସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ବହୂସୁ ୱାରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦୀପେତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱାତି ଇଧ ପଧାନଚରିୟକାଲେ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ସୁପୁପ୍ଫିତୱନସଣ୍ଡଜାତାନଂ ଦିଜଗଣାଦୀନଂ ୱସେନ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିଭେଦଂ ମନୋରମାରମ୍ମଣଂ କାମଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱରୂପେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା ବହୁଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଅପ୍ପଂ ୱା ଅନାଗତେସୂତି ଅନାଗତେ ‘‘ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସଙ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା, କେତୁମତୀ ନାମ ରାଜଧାନୀ’’ତିଆଦିୱସେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୬) ପରିତ୍ତକମେୱ ଅନାଗତେସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ର ମେ ଅତ୍ତରୂପେନାତି ତତ୍ର ମୟା ଅତ୍ତନୋ ହିତକାମଜାତିକେନ । ଅପ୍ପମାଦୋତି ସାତଚ୍ଚକିରିୟା ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ । ସତୀତି ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହିତସତି । ଆରକ୍ଖୋତି ଅୟଂ ଅପ୍ପମାଦୋ ଚ ସତି ଚ ଚେତସୋ ଆରକ୍ଖୋ କରଣୀୟୋ, ଏୱଂ ମେ ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସେତି, ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା କାତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତସ୍ମାତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେ ଆୟତନେ ୱେଦିତବ୍ବେତି ୟସ୍ମା ଚେତସୋ ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଅପ୍ପମାଦୋ ଚ ସତି ଚ କାତବ୍ବା, ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଆୟତନେ ୱିଦିତେ ଅପ୍ପମାଦେନ ୱା ସତିୟା ୱା କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସେ ଆୟତନେ ୱେଦିତବ୍ବେ, ତଂ କାରଣଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଳାୟତନନିରୋଧନ୍ତି ସଳାୟତନନିରୋଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନସ୍ମିଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁଆଦୀନି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ରୂପସଞ୍ଞାଦୟୋ ଚ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୫-୬. ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୮-୧୧୯. ପଞ୍ଚମେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ତନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତି। ତଦୁପାଦାନନ୍ତି ତଂଗହଣଂ, ତଣ୍ହାଗହଣେନ ସହଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୭. ସାରିପୁତ୍ତସଦ୍ଧିୱିହାରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୦. ସତ୍ତମେ ସନ୍ତାନେସ୍ସତୀତି ଘଟେସ୍ସତି, ୟୋଗୱିଚ୍ଛେଦମସ୍ସ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦସ୍ସତି ।

୮. ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଅଟ୍ଠମେ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟାତି ୱିମୁତ୍ତିଂ ପରିପାଚେନ୍ତୀତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟା । ଧମ୍ମାତି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା, ତେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକରଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପସାଦନୀୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । କୁସୀତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସତିପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଅସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ଇମେହି ପନ୍ନରସହି ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୮୪) ।

ଅପରେପି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟା – ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଅନିଚ୍ଚେ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା, ଦୁକ୍ଖେ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା, ପହାନସଞ୍ଞା, ୱିରାଗସଞ୍ଞାତି ଇମା ପଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, ମେଘିୟତ୍ଥେରସ୍ସ କଥିତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମାତି (ଉଦା॰ ୩୧) । କାୟ ପନ ୱେଲାୟ ଭଗୱତୋ ଏତଦହୋସୀତି ? ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ।

ଅନେକାନି ଦେୱତାସହସ୍ସାନୀତି ଆୟସ୍ମତା ରାହୁଲେନ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ପାଲିତନାଗରାଜକାଲେ ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପିତଦେୱତାସୁ ପନ କାଚି ଭୂମଟ୍ଠକା ଦେୱତା, କାଚି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଟ୍ଠକା, କାଚି ଚାତୁମହାରାଜିକା, କାଚି ଦେୱଲୋକେ, କାଚି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସବ୍ବାପି ତା ଏକଟ୍ଠାନେ ଅନ୍ଧୱନସ୍ମିଂୟେୱ ସନ୍ନିପତିତା, ତା ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଅନେକାନି ଦେୱତାସହସ୍ସାନୀ’’ତି । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ହି କାଚି ଦେୱତା ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ, କାଚି ସକଦାଗାମୀ, ଅନାଗାମୀ, ଖୀଣାସୱା । ତାସଞ୍ଚ ପନ ଦେୱତାନଂ ଏତ୍ତକାତି ଗଣନୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୯-୧୦. ସଂୟୋଜନିୟଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୨-୧୨୩. ନୱମଦସମାନି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣୱସେନ କଥିୟମାନେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ।

ଲୋକକାମଗୁଣୱଗ୍ଗୋ ଦ୍ୱାଦସମୋ ।

୧୩. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ

୧-୩. ୱେସାଲୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୪-୧୨୬. ଗହପତିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଉଗ୍ଗୋତି ପଣୀତଦାୟକାନଂ ଅଗ୍ଗଉଗ୍ଗୋ, ସୋ ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ପଣୀତଦାୟକାନଂ ୟଦିଦଂ ଉଗ୍ଗୋ ଗହପତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ସେସମେତେସୁ ଚେୱ ଦ୍ୱୀସୁ, ତତିୟେ ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

୪-୫. ଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୨୭-୧୨୮. ଚତୁତ୍ଥେ ପିଣ୍ଡଂ ଉଲମାନୋ ପରିୟେସମାନୋ ପବ୍ବଜିତୋତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ। ସୋ କିର ପରିଜିଣ୍ଣଭୋଗୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସି । ଅଥ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଦିସ୍ୱା ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ । ସୋ ମହନ୍ତଂ କପଲ୍ଲପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରତି, ତେନ କପଲ୍ଲପୂରଂ ୟାଗୁଂ ପିୱତି, କପଲ୍ଲପୂରେ ପୂୱେ ଖାଦତି, କପଲ୍ଲପୂରଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି । ଅଥସ୍ସ ମହଗ୍ଘସଭାୱଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକଂ ନାନୁଜାନି । ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚେ ପତ୍ତଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠପେତି । ସୋ ଠପେନ୍ତୋପି ଘଂସନ୍ତୋୱ ପଣାମେତ୍ୱା ଠପେତି, ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଘଂସନ୍ତୋୱ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଧଂସନେନ ପରିକ୍ଖୀଣଂ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହନକଂ ଜାତଂ । ତତୋ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସୁଂ, ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ପତ୍ତତ୍ଥୱିକଂ ଅନୁଜାନି । ଥେରୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଇତି ସୋ ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ଗୋତ୍ତେନ ପନ ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଉଭୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ଉଗ୍ଗତୁଗ୍ଗତେହି ମହାଅମଚ୍ଚେହି ପରିୱୁତୋ ଉପସଙ୍କମି । ଥେରୋ କିର ଏକଦିୱସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ନିଦାଘସମୟେ ସୀତଠାନେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀତି ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଉଦେନସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଉଦପାନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦି ସୀତେନ ଉଦକୱାତେନ ବୀଜିୟମାନୋ ।

ଉଦେନୋପି ଖୋ ନାମ ରାଜା ସତ୍ତାହଂ ମହାପାନଂ ପିୱିତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ମହାଜନପରିୱାରୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ଅତ୍ଥତାୟ ସେୟ୍ୟାୟ ନିପଜ୍ଜି । ତସ୍ସ ଏକା ପରିଚାରିକା ପାଦେ ସମ୍ବାହମାନା ନିସିନ୍ନା । ରାଜା କମେନ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ତସ୍ମିଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତେ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ‘‘ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ମୟଂ ଗୀତାଦୀନି ପୟୋଜେୟ୍ୟାମ, ସୋ ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗତୋ, ନ ଚ ନିଦ୍ଦାକାଲେ ମହାସଦ୍ଦଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ତୂରିୟାନି ଠପେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ପକ୍କନ୍ତା । ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଫଲାଫଲାନି ଖାଦମାନା ପୁପ୍ଫାନି ପିଳନ୍ଧମାନା ୱିଚରନ୍ତିୟୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମା ସଦ୍ଦଂ କରିତ୍ଥା’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିୱାରୟମାନା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ଇସ୍ସା ପହାତବ୍ବା, ମଚ୍ଛେରଂ ୱିନୋଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ତାସଂ ଅନୁରୂପଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି ।

ସାପି ଖୋ ରଞ୍ଞୋ ପାଦେ ସମ୍ବାହମାନା ନିସିନ୍ନା ଇତ୍ଥୀ ପାଦେ ଚାଲେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ପବୋଧେସି । ସୋ ‘‘କହଂ ତା ଗତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । କିଂ ତାସଂ ତୁମ୍ହେହି ? ତା ଏକଂ ସମଣଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାତି । ରାଜା କୁଦ୍ଧୋ ଉଦ୍ଧନେ ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣଂ ୱିୟ ତଟତଟାୟମାନୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକାହି ନଂ ଖାଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଅସୋକରୁକ୍ଖେ ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକାନଂ ପୁଟଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥେନାକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସାଖଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । କିପିଲ୍ଲିକପୁଟୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସୀସେ ପତି, ସକଲସରୀରଂ ସାଲିଥୁସେହି ପରିକିଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଦଣ୍ଡଦୀପିକାହି ଡୟ୍ହମାନଂ ୱିୟ ଚ ଅହୋସି । ଥେରୋ ରଞ୍ଞୋ ପଦୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ତାପି ଇତ୍ଥିୟୋ ଉଟ୍ଠାୟ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସରୀରଂ ପୁଞ୍ଛନ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ପତିତପତିତା କିପିଲ୍ଲିକାୟୋ ଗହେତ୍ୱା ସରୀରେ ଖିପମାନା ସବ୍ବା ମୁଖସତ୍ତୀହି ୱିଜ୍ଝିଂସୁ – ‘‘କିଂ ନାମେତଂ, ଅଞ୍ଞେ ରାଜାନୋ ପବ୍ବଜିତେ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ରାଜା କିପିଲ୍ଲିକପୁଟଂ ସୀସେ ଭିନ୍ଦିତୁକାମୋ ଜାତୋ’’ତି ।

ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧଂ ଦିସ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନପାଲଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ଏସ ପବ୍ବଜିତୋ ? ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦିୱସେସୁ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ? ଆମ, ଦେୱାତି । ଇଧ ତ୍ୱଂ ଆଗତଦିୱସେ ମୟ୍ହଂ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀତି । ଥେରୋପି କତିପାହେନେୱ ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ମହନ୍ତୋ ମେ ଅୟଂ ପଣ୍ଣାକାରୋ’’ତି ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସଙ୍ଖପଣୱାଦିସଦ୍ଦଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୁଗ୍ଗତେହି ଅମଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ।

ଅନିକୀଳିତାୱିନୋ କାମେସୂତି ୟା କାମେସୁ କାମକୀଳା, ତଂ ଅକୀଳିତପୁବ୍ବା, ଅପରିଭୁତ୍ତକାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଆପାଦେନ୍ତୀତି ପୱେଣିଂ ପଟିପାଦେନ୍ତି, ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧାପେନ୍ତି । ମାତୁମତ୍ତୀସୂତି ମାତୁପମାଣାସୁ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ମାତା ଭଗିନୀ ଧୀତାତି ଇଦଂ ତିୱିଧଂ ଗରୁକାରମ୍ମଣଂ ନାମ, ଇତି ଗରୁକାରମ୍ମଣେ ଉପନିବନ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୋଚେତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅଥସ୍ସ ତେନ ପଞ୍ହେନ ଚିତ୍ତଂ ଅନୋତରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତା ପଟିକୂଲମନସିକାରୱସେନ ଚିତ୍ତୂପନିବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସି ।

ଅଭାୱିତକାୟାତି ଅଭାୱିତପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକାୟା । ତେସଂ ତଂ ଦୁକ୍କରଂ ହୋତୀତି ତେସଂ ତଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ ହୋତି । ଇତିସ୍ସ ଇମିନାପି ଚିତ୍ତଂ ଅନୋତରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ କଥେସି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ମିଞ୍ହି ଉପନିବନ୍ଧଚିତ୍ତଂ ୱିହେଠେତୁଂ ନ ଲଭତି । ରାଜା ତଂ ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଓତିଣ୍ଣଚିତ୍ତୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭୋ ଭାରଦ୍ୱାଜାତିଆଦିମାହ ।

ଅରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନାତିଆଦୀସୁ ହତ୍ଥପାଦେ କୀଳାପେନ୍ତୋ ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ କାୟଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ, ନାନପ୍ପକାରଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ କଥେନ୍ତୋ ୱଚନଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ । ରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନାତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅତିୱିୟ ମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋଭଧମ୍ମା ପରିସହନ୍ତୀତି ମଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଲୋଭୋ ଅଧିଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟାତି କାୟଗତାୟ ସତିୟା ସୁପଟ୍ଠିତାୟ । ନ ମଂ ତଥା ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମଂ ୟଥା ପୁବ୍ବେ, ନ ତଥା ଲୋଭୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସହନ୍ତୀତି ପଦସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତିପି ଅତ୍ଥୋୟେୱ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୟୋ କାୟା କଥିତା । କଥଂ? ‘‘ଇମମେୱ କାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି କରଜକାୟୋ କଥିତୋ, ‘‘ଭାୱିତକାୟୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକାୟୋ, ‘‘ରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ଚୋପନକାୟୋ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୬. ଘୋସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଛଟ୍ଠେ ରୂପା ଚ ମନାପାତି ରୂପା ଚ ମନାପା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ସୁଖୱେଦନିୟଂ ଫସ୍ସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଜୱନକାଲେ ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଫସ୍ସଂ । ସୁଖା ୱେଦନାତି ଏକଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜୱନୱସେନ ସୁଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତେୱୀସତି ଧାତୁୟୋ କଥିତା । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ରୂପଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ସହଜାତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଧମ୍ମଧାତୁ, ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱସେନ ୱୀସତି । ମନୋଦ୍ୱାରେ ‘‘ମନୋଧାତୂ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତଂ ଗହିତଂ, ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ହଦୟୱତ୍ଥୁ ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ, ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଏୱଂ ତେୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ତେୱୀସତିୟା ଧାତୂନଂ ୱସେନ ଧାତୁନାନତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତି ଦସ୍ସେତି ।

୭-୮. ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୦-୧୩୧. ସତ୍ତମେ ମନାପଂ ଇତ୍ଥେତନ୍ତି ପଜାନାତୀତି ୟଂ ଅନେନ ମନାପଂ ରୂପଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ତଂ ଇତ୍ଥେତନ୍ତି ଏୱମେତଂ ମନାପମେୱ ତନ୍ତି ପଜାନାତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୁଖୱେଦନିୟଞ୍ଚ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚେୱ, ୟୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ୱା ଅନନ୍ତରକୋଟିୟା ୱା ସମନନ୍ତରକୋଟିୟା ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତକୋଟିୟା ୱା ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଫସ୍ସୋ, ତଂ ସୁଖୱେଦନିୟଂ ଫସ୍ସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନାତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚା, ମନୋଧାତୁୟେୱ ୱା ସମାନା ମନୋଧାତୁନାମେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୯. ଲୋହିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ନୱମେ ମକ୍କରକତେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ ଅରଞ୍ଞକୁଟିକାୟନ୍ତି ଅରଞ୍ଞେ କତାୟ ପାଟିୟେକ୍କାୟ କୁଟିୟଂ, ନ ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତକୁଟିୟଂ । ମାଣୱକାତି ୟେପି ତତ୍ଥ ମହଲ୍ଲକା, ତେ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି ଅନ୍ତେୱାସିକତାୟ ମାଣୱକାତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତା । ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ପାତୋ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସାୟଂ ‘‘ଆଚରିୟସ୍ସ କଟ୍ଠାନି ଆହରିସ୍ସାମା’’ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତା ୟେନ ସା କୁଟିକା, ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ । ପରିତୋ ପରିତୋ କୁଟିକାୟାତି ତସ୍ସା କୁଟିକାୟ ସମନ୍ତତୋ ସମନ୍ତତୋ । ସେଲେୟ୍ୟକାନୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚଙ୍କମନକୀଳନାନି ।

ମୁଣ୍ଡକାତିଆଦୀସୁ ମୁଣ୍ଡେ ମୁଣ୍ଡାତି, ସମଣେ ଚ ସମଣାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ଇମେ ପନ ହୀଳେନ୍ତା ‘‘ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା’’ତି ଆହଂସୁ । ଇବ୍ଭାତି ଗହପତିକା । କଣ୍ହାତି କଣ୍ହା, କାଳକାତି ଅତ୍ଥୋ । ବନ୍ଧୁପାଦାପଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧୂତି ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା ପିତାମହୋତି ୱୋହରନ୍ତି । ପାଦାନଂ ଅପଚ୍ଚା ପାଦାପଚ୍ଚା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ ଜାତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ କିର ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଖତ୍ତିୟା ଉରତୋ, ୱେସ୍ସା ନାଭିତୋ, ସୁଦ୍ଦା ଜାଣୁତୋ, ସମଣା ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ’’ତି । ଭରତକାନନ୍ତି କୁଟିମ୍ବିକାନଂ । କୁଟିମ୍ବିକା ହି ୟସ୍ମା ରଟ୍ଠଂ ଭରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭରତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେ ପନ ପରିଭୱଂ କତ୍ୱା ୱଦମାନା ‘‘ଭରତକାନ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ ।

ୱିହାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ‘‘ରତ୍ତିଟ୍ଠକାପରିଚ୍ଛନ୍ନେ ରଜତପଟ୍ଟସନ୍ନିଭସମୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱାଲିକେ ରମଣୀୟେ ପରିୱେଣେ କଟ୍ଠକଲାପେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଖିପମାନା ୱାଲିକଂ ଆଲୁଳେତ୍ୱା, ହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥଂ ଆଦାୟ ପଣ୍ଣକୁଟିଂ ପରିୟାୟନ୍ତା ‘ଇମେ ଇମେସଂ ଭରତକାନଂ ସକ୍କତା, ଇମେ ଇମେସଂ ଭରତକାନଂ ସକ୍କତା’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିରୱନ୍ତା ଅତିୱିୟ ଇମେ ମାଣୱକା କୀଳଂ କରୋନ୍ତି, ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି, ଦସ୍ସେସ୍ସାମି ନେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଣ୍ଣକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମି ।

ସୀଲୁତ୍ତମା ପୁବ୍ବତରା ଅହେସୁନ୍ତି ଗୁଣୱନ୍ତାନଂ ଗୁଣେ କଥିତେ ନିଗ୍ଗୁଣାନଂ ଗୁଣାଭାୱୋ ପାକଟୋୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପୋରାଣକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲୁତ୍ତମାତି ସୀଲଜେଟ୍ଠକା । ସୀଲଞ୍ହି ତେସଂ ଉତ୍ତମଂ, ନ ଜାତିଗୋତ୍ତଂ । ୟେ ପୁରାଣଂ ସରନ୍ତୀତି ୟେ ପୋରାଣକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମଂ ସରନ୍ତି । ଅଭିଭୁୟ୍ୟ କୋଧନ୍ତି କୋଧଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଦ୍ୱାରାନି ସୁଗୁତ୍ତାନି ସୁରକ୍ଖିତାନି ଅହେସୁଂ । ଧମ୍ମେ ଚ ଝାନେ ଚ ରତାତି ଦସୱିଧେ କୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଝାନେସୁ ଚ ରତା ।

ଏୱଂ ପୋରାଣାନଂ ଗୁଣଂ କଥେତ୍ୱା ଅଥେତରହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମାନଂ ନିମ୍ମଦ୍ଦେନ୍ତୋ ଇମେ ଚ ୱୋକ୍କମ୍ମ ଜପାମସେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱୋକ୍କମ୍ମାତି ଏତେହି ଗୁଣେହି ଅପକ୍କମିତ୍ୱା । ଜପାମସେତି ମୟଂ ଜପାମ ସଜ୍ଝାୟାମାତି ଏତ୍ତକେନେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣମ୍ହାତି ମଞ୍ଞମାନା ବ୍ରାହ୍ମଣା ମୟନ୍ତି ଇମିନା ଗୋତ୍ତେନ ମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୱିସମଂ ଚରନ୍ତି, ୱିସମାନି କାୟକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଅତ୍ତଦଣ୍ଡାତି ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ଦଣ୍ଡା ଏତେହୀତି ପୁଥୁଅତ୍ତଦଣ୍ଡା, ଗହିତନାନାୱିଧଦଣ୍ଡାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତଣ୍ହାତଣ୍ହେସୂତି ସତଣ୍ହନିତ୍ତଣ୍ହେସୁ । ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ମୋଘାତି ଅସଂୱୁତଦ୍ୱାରସ୍ସ ସବ୍ବେପି ୱତସମାଦାନା ମୋଘା ଭୱନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ୟଥା କିନ୍ତି ? ସୁପିନେୱ ଲଦ୍ଧଂ ପୁରିସସ୍ସ ୱିତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ସୁପିନେ ପୁରିସସ୍ସ ଲଦ୍ଧଂ ମଣିମୁତ୍ତାଦିନାନାୱିଧଂ ୱିତ୍ତଂ ମୋଘଂ ହୋତି, ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ନ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ମୋଘା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନାସକାତି ଏକାହଦ୍ୱୀହାଦିୱସେନ ଅନାହାରକା । ଥଣ୍ଡିଲସାୟିକା ଚାତି ହରିତକୁସସନ୍ଥତେ ଭୂମିଭାଗେ ସୟନଂ, ପାତୋ ସିନାନଞ୍ଚତୟୋ ଚ ୱେଦାତି ପାତୋୱ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନ୍ହାନଞ୍ଚେୱ ତୟୋ ଚ ୱେଦା । ଖରାଜିନଂ ଜଟା ପଙ୍କୋତି ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅଜିନଚମ୍ମଞ୍ଚେୱ ଜଟାକଲାପୋ ଚ ପଙ୍କୋ ଚ, ପଙ୍କୋ ନାମ ଦନ୍ତମଲଂ । ମନ୍ତା ସୀଲବ୍ବତଂ ତପୋତି ମନ୍ତା ଚ ଅଜସୀଲଗୋସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ସୀଲଂ ଅଜୱତଗୋୱତସଙ୍ଖାତଂ ୱତଞ୍ଚ । ଅୟଂ ଇଦାନି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତପୋତି ୱଦତି । କୁହନା ୱଙ୍କଦଣ୍ଡା ଚାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂପୋ ୱିୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୋସଂ କୋହଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ୱଙ୍କଦଣ୍ଡୋ, ଚ ଉଦୁମ୍ବରପଲାସବେଳୁୱରୁକ୍ଖାନଂ ଅଞ୍ଞତରତୋ ଗହିତଂ ୱଙ୍କଦଣ୍ଡଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦକାଚମନାନି ଚାତି ଉଦକେନ ମୁଖପରିମଜ୍ଜନାନି । ୱଣ୍ଣା ଏତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ଏତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକୱଣ୍ଣାତି ଦସ୍ସେତି । କତ କିଞ୍ଚିକ୍ଖଭାୱନାତି କତା କିଞ୍ଚିକ୍ଖଭାୱନା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ, ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖସ୍ସ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଏତରହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମାନଂ ନିମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ପୋରାଣକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ସୁସମାହିତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁସମାହିତନ୍ତି ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀହି ସୁସମାହିତଂ ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଖିଲନ୍ତି ମୁଦୁ ଅଥଦ୍ଧଂ । ସୋ ମଗ୍ଗୋ ବ୍ରହ୍ମପତ୍ତିୟାତି ସୋ ସେଟ୍ଠପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୋ, ତୁମ୍ହେ ପନ କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମାତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଆଗମଂସୁ ନୁ ଖ୍ୱିଧାତି ଆଗମଂସୁ ନୁ ଖୋ ଇଧ । ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି କିଲେସୱସେନ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ଗିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ବ୍ୟାପାଦୱସେନ ପୂତିଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିତ୍ତଚେତସୋତି ଅନୁପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ସଂକିଲେସଚିତ୍ତେନ ପରିତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲପଞ୍ଞଂ । ଅପ୍ପମାଣଚେତସୋତି ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ନିକ୍କିଲେସଚିତ୍ତେନ ଅପ୍ପମାଣଚିତ୍ତୋ ।

୧୦. ୱେରହଚ୍ଚାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ଦସମେ କାମଣ୍ଡାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ୟଗ୍ଘେତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ ତେରସମୋ ।

୧୪. ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୪. ଦେୱଦହୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଦେୱଦହନ୍ତି ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗେନ ଲଦ୍ଧନାମୋ ନିଗମୋ । ମନୋରମାତି ମନଂ ରମୟନ୍ତା, ମନାପାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମନୋରମାତି ଅମନାପା ।

୨. ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ଦୁତିୟେ ଛଫସ୍ସାୟତନିକା ନାମାତି ୱିସୁଂ ଛଫସ୍ସାୟତନିକା ନାମ ନିରୟା ନତ୍ଥି । ସବ୍ବେସୁପି ହି ଏକତିଂସମହାନିରୟେସୁ ଛଦ୍ୱାରଫସ୍ସାୟତନପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତିୟେୱ । ଇଦଂ ପନ ଅୱୀଚିମହାନିରୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସଗ୍ଗାତି ଇଧାପି ତାୱତିଂସପୁରମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ପନ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଛଫସ୍ସାୟତନପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇମିନା କିଂ ଦୀପେତି ? ନିରୟେ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖସମପ୍ପିତଭାୱେନ, ଦେୱଲୋକେ ଚ ଏକନ୍ତସୁଖସମପ୍ପିତତ୍ତା ଏକନ୍ତଖିଡ୍ଡାରତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନପମାଦେନ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ପନ ୱୋକିଣ୍ଣସୁଖଦୁକ୍ଖୋ, ଇଧେୱ ଅପାୟୋପି ସଗ୍ଗୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ଅୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ କମ୍ମଭୂମି ନାମ, ସା ତୁମ୍ହେହି ଲଦ୍ଧା । ତସ୍ମା ୟେ ୱୋ ଇମେ ମାନୁସ୍ସକା ଖନ୍ଧା ଲଦ୍ଧା, ତେ ୱୋ ଲାଭା । ୟଞ୍ଚ ୱୋ ଇଦଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧଂ, ପଟିଲଦ୍ଧୋ ୱୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଖଣୋ ସମୟୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ପୋରାଣେହି –

‘‘ଅୟଂ କମ୍ମଭୂମି ଇଧ ମଗ୍ଗଭାୱନା,

ଠାନାନି ସଂୱେଜନିୟା ବହୂ ଇଧ ।

ସଂୱେଗସଂୱେଜନିୟେସୁ ୱତ୍ଥୁସୁ,

ସଂୱେଗଜାତୋୱ ପୟୁଞ୍ଚ ୟୋନିସୋ’’ତି ॥

୩. ପଠମରୂପାରାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬. ତତିୟେ ରୂପସମ୍ମୁଦିତାତି ରୂପେ ସମ୍ମୁଦିତା ପମୋଦିତା । ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖିତା । ସୁଖୋତି ନିବ୍ବାନସୁଖେନ ସୁଖିତୋ । କେୱଲାତି ସକଲା । ୟାୱତତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟତ୍ତକା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୋ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନୀକମିଦଂ ହୋତି, ସବ୍ବଲୋକେନ ପସ୍ସତନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଦସ୍ସନଂ, ତଂ ସବ୍ବଲୋକେନ ପଚ୍ଚନୀକଂ ହୋତି ୱିରୁଦ୍ଧଂ । ଲୋକୋ ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ନିଚ୍ଚା ସୁଖା ଅତ୍ତା ସୁଭାତି ମଞ୍ଞତି, ପଣ୍ଡିତା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା ଅସୁଭାତି । ସୁଖତୋ ଆହୂତି ସୁଖନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ସୁଖତୋ ୱିଦୂତି ସୁଖନ୍ତି ଜାନନ୍ତି । ସବ୍ବମେତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସମ୍ମୂଳ୍ହେତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ସମ୍ମୂଳ୍ହା । ଅୱିଦ୍ଦସୂତି ବାଲା । ସବ୍ବେପି ହି ଛନ୍ନୱୁତିପାସଣ୍ଡିନୋ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମା’’ତି ସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି, ତେ ପନ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଇଦ’’ନ୍ତିପି ନ ଜାନନ୍ତି । ନିୱୁତାନନ୍ତି କିଲେସନୀୱରଣେନ ନିୱୁତାନଂ ପରିୟୋନଦ୍ଧାନଂ । ଅନ୍ଧକାରୋ ଅପସ୍ସତନ୍ତି ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନ୍ଧକାରୋ ହୋତି । କିଂ ତଂ ଏୱଂ ହୋତି ? ନିବ୍ବାନଂ ୱା ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତାନଞ୍ହି ବାଲାନଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନମ୍ପି କାଳମେଘଅୱଚ୍ଛାଦିତଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ କଟାହେନ ପଟିକୁଜ୍ଜିତପତ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ତମୋ ଚେୱ ଅନ୍ଧକାରୋ ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।

ସତଞ୍ଚ ୱିୱଟଂ ହୋତି, ଆଲୋକୋ ପସ୍ସତାମିୱାତି ସତଞ୍ଚ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ପଞ୍ଞାଦସ୍ସନେନ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଲୋକୋ ୱିୟ ୱିୱଟଂ ହୋତି । ସନ୍ତିକେ ନ ୱିଜାନନ୍ତି, ମଗା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦାତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ କେସେ ୱା ଲୋମାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରକୋଟ୍ଠାସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧମଗ୍ଗତୋ ସନ୍ତିକେ ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ଏୱଂ ସନ୍ତିକେ ସମାନମ୍ପି ମଗ୍ଗଭୂତା ଜନା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଅକୋୱିଦା ନ ଜାନନ୍ତି ।

ମାରଧେୟ୍ୟାନୁପନ୍ନେହୀତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ମାରସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଅନୁପନ୍ନେହି । କୋନୁ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅରିୟେଭୀତି ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟେ କୋ ନୁ ଅଞ୍ଞୋ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଜାନିତୁଂ ଅରହତି । ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ପରିନିବ୍ବନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ଜାନିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱ ଅନାସୱା ହୁତ୍ୱା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ଅନାସୱା ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି ।

୪-୧୨. ଦୁତିୟରୂପାରାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୭-୧୪୫. ଚତୁତ୍ଥଂ ସୁଦ୍ଧିକଂ କତ୍ୱା ଦେସିୟମାନେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ତଥା ତଥା ବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅତ୍ଥୋ ପନ ତେସଂ ପାକଟୋୟେୱାତି ।

ଦେୱଦହୱଗ୍ଗୋ ଚୁଦ୍ଦସମୋ ।

୧୫. ନୱପୁରାଣୱଗ୍ଗୋ

୧. କମ୍ମନିରୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬. ନୱପୁରାଣୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନୱପୁରାଣାନୀତି ନୱାନି ଚ ପୁରାଣାନି ଚ । ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରାଣକମ୍ମନ୍ତି ନ ଚକ୍ଖୁ ପୁରାଣଂ, କମ୍ମମେୱ ପୁରାଣଂ, କମ୍ମତୋ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟନାମେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତଂ । ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ଚେତନାୟ ପକପ୍ପିତଂ । ୱେଦନିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ୱେଦନାୟ ୱତ୍ଥୂତି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ । ନିରୋଧା ୱିମୁତ୍ତିଂ ଫୁସତୀତି ଇମସ୍ସ ତିୱିଧସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିରୋଧେନ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଫୁସତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ତସ୍ସା ୱିମୁତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ନିରୋଧୋ କମ୍ମନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନା କଥିତା ।

୨-୫. ଅନିଚ୍ଚନିବ୍ବାନସପ୍ପାୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୪୭-୧୫୦. ଦୁତିୟେ ନିବ୍ବାନସପ୍ପାୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଉପକାରପଟିପଦଂ । ତତିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଟିପାଟିୟା ପନ ଚତୂସୁପି ଏତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା କଥିତା ।

୬-୭. ଅନ୍ତେୱାସିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୧-୧୫୨. ଛଟ୍ଠେ ଅନନ୍ତେୱାସିକନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ୱସନକକିଲେସୱିରହିତଂ । ଅନାଚରିୟକନ୍ତି ଆଚରଣକକିଲେସୱିରହିତଂ। ଅନ୍ତସ୍ସ ୱସନ୍ତୀତି ଅନ୍ତୋ ଅସ୍ସ ୱସନ୍ତି । ତେ ନଂ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ତେ ଏତଂ ଅଧିଭୱନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି ୱା । ‘‘ଏୱଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ କରୋହି, ଏୱଂ ଦୂତକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇତି ସିକ୍ଖାପନସଙ୍ଖାତେନ ସମୁଦାଚରଣତ୍ଥେନସ୍ସ ତେ ଆଚରିୟା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେହି ଆଚରିୟେହି ସାଚରିୟକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତମଂ ହେଟ୍ଠା କଥିତନୟମେୱ ।

୮. ଅତ୍ଥିନୁଖୋପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ଅଟ୍ଠମେ ୟଂ ପରିୟାୟଂ ଆଗମ୍ମାତି ୟଂ କାରଣଂ ଆଗମ୍ମ । ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ସଦ୍ଧାୟାତି ୱିନା ସଦ୍ଧାୟ ସଦ୍ଧଂ ଅପନେତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଧାତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖା ସଦ୍ଧା । ୟୋ ପନ ପରସ୍ସ ଏୱଂ କିର ଏୱଂ କିରାତି କଥେନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସଦ୍ଦହନାକାରୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରୁଚିଆଦୀସୁପି ରୁଚାପେତ୍ୱା ଖମାପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେତନ୍ତି ଗହଣାକାରୋ ରୁଚି ନାମ, ଏୱଂ କିର ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅନୁସ୍ସୱନଂ ଅନୁସ୍ସୱୋ, ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏକଂ କାରଣଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅତ୍ଥେତନ୍ତି ଗହଣଂ ଆକାରପରିୱିତକ୍କୋ ନାମ, କାରଣୱିତକ୍କୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ପାପିକା ଲଦ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅତ୍ଥେସାତି ଗହଣାକାରୋ ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତି ନାମ । ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସେଖାସେଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା ।

୯-୧୦. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୪-୧୫୫. ନୱମେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ତତ୍ଥ ୟେନ ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ, ସୋ ତେହି ନିବ୍ବିସେୱନେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ଚକ୍ଖାଦୀନି ୱା ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଚେତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଆହ । ଦସମଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ନୱପୁରାଣୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚଦସମୋ ।

ତତିୟୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।

୧୬. ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ଅଜ୍ଝତ୍ତନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୬-୧୫୯. ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନନ୍ଦିକ୍ଖୟା ରାଗକ୍ଖୟୋ, ରାଗକ୍ଖୟା ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୋତି ନନ୍ଦିୟା ଚ ରାଗସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସୁୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଚ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୫-୬. ଜୀୱକମ୍ବୱନସମାଧିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୦-୧୬୧. ପଞ୍ଚମଂ ସମାଧିୱିକଲାନଂ, ଛଟ୍ଠଂ ପଟିସଲ୍ଲାନୱିକଲାନଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଞ୍ଚ କାୟୱିୱେକଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତାନଂ ଏତେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ଞତ୍ୱା କଥିତଂ । ତତ୍ଥ ଓକ୍ଖାୟତୀତି (ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟତି) ପଞ୍ଞାୟତି ପାକଟଂ ହୋତି । ଇତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଏତେସୁ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା କଥିତା ।

୭-୯. କୋଟ୍ଠିକଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୨-୧୬୪. ସତ୍ତମାଦୀସୁ ତୀସୁ ଥେରସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟା ଧମ୍ମାୱ କଥିତା ।

୧୦-୧୨. ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପହାନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୫-୧୬୭. ଦସମାଦୀନି ତୀଣି ପାଟିୟେକ୍କେନ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୱଗ୍ଗୋ ସୋଲସମୋ ।

୧୭. ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ

୧-୬୦. ଅଜ୍ଝତ୍ତଅନିଚ୍ଚଛନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୮-୨୨୭. ତଦନନ୍ତରୋ ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୋ ନାମ ହୋତି, ସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୱ । ୟାନି ପନେତ୍ଥ ସଟ୍ଠି ସୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ‘‘ଛନ୍ଦୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପଦସ୍ସ ୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଇତି ସବ୍ବାନି ତାନି ପାଟିୟେକ୍କେନ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତାନି । ଏକେକସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଚେତ୍ଥ ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତାତି ।

ସଟ୍ଠିପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ ।

୧୮. ସମୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ସମୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୟଦି ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ୟଦି ୱା ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ, ଚକ୍ଖୁମେୱ ସମୁଦ୍ଦୋ । ତସ୍ସ ହି ପଥୱିତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ନୀଲାଦିଆରମ୍ମଣଂ ସମୋସରନ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନପି ସମୁଦ୍ଦୋ । ଚକ୍ଖୁ ଚ ତେସୁ ତେସୁ ନୀଲାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସମୁଦ୍ଦତି, ଅସଂୱୁତଂ ହୁତ୍ୱା ଓସରମାନଂ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱେନ ସଦୋସଗମନେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନପି ସମୁଦ୍ଦୋ । ତସ୍ସ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋତି ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣୋ ଊମିମୟୋ ୱେଗୋ ୱିୟ ତସ୍ସାପି ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ସମୋସରନ୍ତସ୍ସ ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ତଂ ରୂପମୟଂ ୱେଗଂ ସହତୀତି ୟୋ ତଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦେ ସମୋସଟଂ ରୂପମୟଂ ୱେଗଂ, ମନାପେ ରୂପେ ରାଗଂ, ଅମନାପେ ଦୋସଂ, ଅସମପେକ୍ଖିତେ ମୋହନ୍ତି ଏୱଂ ରାଗାଦିକିଲେସେ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଉପେକ୍ଖକଭାୱେନ ସହତି ।

ସଊମିନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଲେସଊମୀହି ସଊମିଂ। କିଲେସାୱଟ୍ଟେହି ସାୱଟ୍ଟଂ। କିଲେସଗାହେହି ସଗାହଂ। କିଲେସରକ୍ଖସେହି ସରକ୍ଖସଂ। କୋଧୂପାୟାସସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସଊମିଂ। ୱୁତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଊମିଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଧୂପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) । କାମଗୁଣୱସେନ ସାୱଟ୍ଟଂ। ୱୁତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆୱଟ୍ଟଗ୍ଗାହୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । ମାତୁଗାମୱସେନ ସଗାହଂ ସରକ୍ଖସଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଗାହରକ୍ଖସୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତୁଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯) । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଭୟଂ ଦୁତ୍ତରଂ ଅଚ୍ଚତରୀତି ଊମିଭୟେନ ସଭୟଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ ଅତିକ୍କମି । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଗତୋ । ପାରଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି କଥୀୟତି ।

୨-୩. ଦୁତିୟସମୁଦ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୨୯-୨୩୦. ଦୁତିୟେ ସମୁଦ୍ଦୋତି ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ, କିଲେଦନଟ୍ଠେନ ତେମନଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକେ । ସମୁନ୍ନାତି କିଲିନ୍ନା ତିନ୍ତା ନିମୁଗ୍ଗା । ତନ୍ତାକୁଲକଜାତାତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ମଚ୍ଚୁଜହୋତି ତୟୋ ମଚ୍ଚୂ ଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ । ନିରୁପଧୀତି ତୀହି ଉପଧୀହି ଅନୁପଧି । ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ଅମୋହୟୀ ମଚ୍ଚୁରାଜନ୍ତି ୟଥା ତସ୍ସ ଗତିଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁରାଜାନଂ ମୋହେତ୍ୱା ଗତୋ । ତତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୪-୬. ଖୀରରୁକ୍ଖୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୩୧-୨୩୩. ଚତୁତ୍ଥେ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ଥି, ତେନେୱାହ ସୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି । ପରିତ୍ତାତି, ପବ୍ବତମତ୍ତମ୍ପି ରୂପଂ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅରଜନୀୟଂ ପରିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱରୂପାପିସ୍ସ ରୂପା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଧିମତ୍ତାନନ୍ତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ପନସ୍ସ ରଜନୀୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତୀତି ଏତ୍ଥ କା କଥା ? ଏତ୍ଥ ଚ ନଖପିଟ୍ଠିପମାଣମ୍ପି ମଣିମୁତ୍ତାଦି ରଜନୀୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଅଧିମତ୍ତାରମ୍ମଣମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦହରୋତିଆଦୀନି ତୀଣିପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱ । ଆଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ପହରେୟ୍ୟ ପଦାଲେୟ୍ୟ ୱା । ପଞ୍ଚମେ ତଦୁଭୟନ୍ତି ତଂ ଉଭୟଂ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୭. ଉଦାୟୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୪. ସତ୍ତମେ ଅନେକପରିୟାୟେନାତି ଅନେକେହି କାରଣେହି । ଇତିପାୟନ୍ତି ଇତିପି ଅୟଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନିଚ୍ଚେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ ।

୮. ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୫. ଅଟ୍ଠମେ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ‘‘ହତ୍ଥା ସୋଭନା ପାଦା ସୋଭନା’’ତି ଏୱଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋତି ହି ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ଗହଣଂ, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୋତି ୱିଭତ୍ତିଗହଣଂ । ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ କୁମ୍ଭୀଲସଦିସୋ ସବ୍ବମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୋ ରତ୍ତପାସଦିସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ତଂ ତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ । ଇମେ ପନ ଦ୍ୱେ ଗାହା ଏକଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନାନାଜୱନୱାରେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦଗଥିତନ୍ତି ନିମିତ୍ତସ୍ସାଦେନ ଗନ୍ଥିତଂ ବଦ୍ଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ମିଂ ଚେ ସମୟେ କାଲଂ କରେୟ୍ୟାତି ନ କୋଚି ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ କାଲଂ କରୋନ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବସତ୍ତାନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗେନେୱ କାଲକିରିୟା ହୋତି । କିଲେସଭୟଂ ପନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ସମୟୱସେନ ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଆପାଥଗତେ ଆରମ୍ମଣେ ରତ୍ତଚିତ୍ତଂ ୱା ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ୱା ମୂଳ୍ହଚିତ୍ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ଭୱଙ୍ଗେ ଠତ୍ୱା କାଲକିରିୟଂ କରୋତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱେୱ ଗତିୟୋ ପାଟିକଙ୍ଖା, ଇମସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇମଂ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦୀନୱନ୍ତି ଇମଂ ଅନେକାନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଏୱଂ ୱଦାମି ତତ୍ତାୟ ଅୟୋସଲାକାୟ ଅକ୍ଖୀନି ଅଞ୍ଜାପେତୁକାମୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟୋସଙ୍କୁନାତି ଅୟସୂଲେନ । ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠନ୍ତି ଦ୍ୱେପି କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ଆକୋଟନୱସେନ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ ।

ତତିୟୱାରେ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠନ୍ତି ନଖଚ୍ଛେଦନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହଧୁନଟ୍ଠେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତନୱସେନ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ । ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠନ୍ତି ବନ୍ଧନମୂଲଂ ଛେତ୍ୱା ପାତନୱସେନ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ । ପଞ୍ଚମୱାରେ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠନ୍ତି ତିଖିଣାୟ ସତ୍ତିୟା କାୟପସାଦଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ପତନୱସେନ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ । ସତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ମହତୀ ଦଣ୍ଡକୱାସି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋତ୍ତନ୍ତି ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ । ୟଥାରୂପାନଂ ୱିତକ୍କାନଂ ୱସଂ ଗତୋ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ୱିତକ୍କାନଂ ୟାୱ ସଙ୍ଘଭେଦା ପାପକମ୍ମାୱହନତା ଦସ୍ସିତା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୯-୧୦. ପଠମହତ୍ଥପାଦୋପମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୩୬-୨୩୭. ନୱମେ ହତ୍ଥେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୀତି ହତ୍ଥେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ । ଦସମେ ନ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଚେତେସୁ ୱିପାକସୁଖଦୁକ୍ଖମେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ।

ସମୁଦ୍ଦୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୯. ଆସୀୱିସୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୮. ଆସୀୱିସୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଏକଚାରିକଦ୍ୱିଚାରିକତିଚାରିକଚତୁଚାରିକପଞ୍ଚଚାରିକେ ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ କାରକେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣକମ୍ମଟ୍ଠାନିକେ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ୟୋଗାୱଚରେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି । ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଗ୍ଗଲେସୁପି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ଦିସାୱାସିକାନଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣକମ୍ମଟ୍ଠାନିକାନଂ ଉପଟ୍ଠାନୱେଲାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତମେୱେତଂ । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ମାତିକାନିକ୍ଖେପେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ମାତିକାୟ ୱିତ୍ଥାରଭାଜନେନ, ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମମେୱ ସୁତ୍ତଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତୋ ଭଜନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ପଦପରମସ୍ସେତଂ ସୁତ୍ତଂ ଅନାଗତେ ୱାସନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପକାରଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଆକାସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇମଂ ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସାତି କଟ୍ଠମୁଖୋ, ପୂତିମୁଖୋ, ଅଗ୍ଗିମୁଖୋ, ସତ୍ଥମୁଖୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ । ତେସୁ କଟ୍ଠମୁଖେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠଂ ୱିୟ ଥଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସନ୍ଧିପବ୍ବେସୁ ଅଧିମତ୍ତଂ ଅୟସୂଲସମପ୍ପିତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ପୂତିମୁଖେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ ପକ୍କପୂତିପନସଂ ୱିୟ ୱିପୁବ୍ବକଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଗ୍ଘରତି, ଚଙ୍ଗୱାରେ ପକ୍ଖିତ୍ତଉଦକଂ ୱିୟ ହୋତି । ଅଗ୍ଗିମୁଖେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଝାୟିତ୍ୱା ଭସ୍ମମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଥୁସମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ୱିପ୍ପକିରୀୟତି । ସତ୍ତମୁଖେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଭିଜ୍ଜତି, ଅସନିପାତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ମହାନିଖାଦନେନ ଖତସନ୍ଧିମୁଖଂ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ଏୱଂ ୱିସୱସେନ ୱିଭତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା ।

ୱିସୱେଗୱିକାରେନ ପନେତେ ସୋଳସ ହୋନ୍ତି । କଟ୍ଠମୁଖୋ ହି ଦଟ୍ଠୱିସୋ, ଦିଟ୍ଠୱିସୋ, ଫୁଟ୍ଠୱିସୋ, ୱାତୱିସୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତେନ ହି ଦଟ୍ଠମ୍ପି ଦିଟ୍ଠମ୍ପି ଫୁଟ୍ଠମ୍ପି ତସ୍ସ ୱାତେନ ପହଟମ୍ପି ସରୀରଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଥଦ୍ଧଂ ହୋତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଏୱଂ ୱିସୱେଗୱିକାରୱସେନ ସୋଳସ ହୋନ୍ତି ।

ପୁନ ପୁଗ୍ଗଲପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଚତୁସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? କଟ୍ଠମୁଖେସୁ ତାୱ ଦଟ୍ଠୱିସୋ ଚ ଆଗତୱିସୋ ନୋ ଘୋରୱିସୋ, ଘୋରୱିସୋ ନୋ ଆଗତୱିସୋ, ଆଗତୱିସୋ ଚେୱ ଘୋରୱିସୋ ଚ, ନେୱାଗତୱିସୋ ନ ଘୋରୱିସୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱିସଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତତିଣୁକ୍କାୟ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ସୀଘଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ଗହେତ୍ୱା ଖନ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀସଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି ମଣିସପ୍ପାଦୀନଂ ୱିସଂ ୱିୟ, ମନ୍ତଂ ପନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା କଣ୍ଣୱାତଂ ଦତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ପହଟମତ୍ତେ ଓତରିତ୍ୱା ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ଆଗତୱିସୋ ନୋ ଘୋରୱିସୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ୱିସଂ ସଣିକଂ ଅଭିରୁହତି, ଆରୁଳ୍ହାରୁଳ୍ହଟ୍ଠାନେ ପନ ଅୟଂ ସୀତଉଦକଂ ୱିୟ ହୋତି ଉଦକସପ୍ପାଦୀନଂ ୱିସଂ ୱିୟ, ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସଚ୍ଚୟେନାପି କଣ୍ଣପିଟ୍ଠିଖନ୍ଧପିଟ୍ଠିକାଦୀସୁ ଗଣ୍ଡପିଳକାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାୟତି, ମନ୍ତପରିୱତ୍ତନାଦୀସୁ ଚ କୟିରମାନାସୁ ସୀଘଂ ନ ଓତରତି, ଅୟଂ ଘୋରୱିସୋ ନୋ ଆଗତୱିସୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ୱିସଂ ସୀଘଂ ଅଭିରୁହତି, ନ ସୀଘଂ ଓତରତି ଅନେଳକସପ୍ପାଦୀନଂ ୱିସଂ ୱିୟ, ଅୟଂ ଆଗତୱିସୋ ଚେୱ ଘୋରୱିସୋ ଚ । ୟସ୍ସ ପନ ୱିସଂ ମନ୍ଦଂ ହୋତି, ଓତାରିୟମାନମ୍ପି ସୁଖେନେୱ ଓତରତି ନୀଲସପ୍ପଧମ୍ମନିସପ୍ପାଦୀନଂ ୱିସଂ ୱିୟ, ଅୟଂ ନେୱାଗତୱିସୋ ନ ଘୋରୱିସୋ ନାମ । ଇମିନା ଉପାୟେନ କଟ୍ଠମୁଖେ ଦଟ୍ଠୱିସାଦୟୋ ପୂତିମୁଖାଦୀସୁ ଚ ଦଟ୍ଠୱିସାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଚତୁସଟ୍ଠି ।

ତେସୁ ‘‘ଅଣ୍ଡଜା ନାଗା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୪୨-୩୪୪) ୟୋନିୱସେନ ଏକେକଂ ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଛପଣ୍ଣାସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ଜଲଜାଥଲଜାତି ଦ୍ୱିଗୁଣିତା ଦ୍ୱାଦସାଧିକାନି ପଞ୍ଚସତାନି ହୋନ୍ତି, ତେ କାମରୂପଅକାମରୂପାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱିଗୁଣିତା ଚତୁୱୀସାଧିକସହସ୍ସସଙ୍ଖା ହୋନ୍ତି । ପୁନ ଗତମଗ୍ଗସ୍ସ ପଟିଲୋମତୋ ସଂଖିପ୍ପମାନା କଟ୍ଠମୁଖାଦିୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ହୋନ୍ତୀତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା’’ତି ଆହ । କୁଲୱସେନ ହି ଏତେ ଗହିତା ।

ତତ୍ଥ ଆସୀୱିସାତି ଆସିତ୍ତୱିସାତିପି ଆସୀୱିସା, ଅସିତୱିସାତିପି ଆସୀୱିସା, ଅସିସଦିସୱିସାତିପି ଆସୀୱିସା । ଆସିତ୍ତୱିସାତି ସକଲକାୟେ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିୟ ଠପିତୱିସା, ପରସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ ଚ ଆସିଞ୍ଚନୱିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସିତୱିସାତି ୟଂ ୟଂ ଏତେହି ଅସିତଂ ହୋତି ପରିଭୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଂ ୱିସମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅସିତଂ ୱିସଂ ହୋତି ଏତେସନ୍ତି ଆସୀୱିସା । ଅସିସଦିସୱିସାତି ଅସିୱିୟ ତିଖିଣଂ ପରମମ୍ମଚ୍ଛେଦନସମତ୍ଥଂ ୱିସଂ ଏତେସନ୍ତି ଆସୀୱିସାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଗତେଜାତି ଉଗ୍ଗତତେଜା ବଲୱତେଜା । ଘୋରୱିସାତି ଦୁନ୍ନିମ୍ମଦ୍ଦନୱିସା ।

ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପଟିଜଗ୍ଗାପନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ରାଜାନୋ ହି ଆସୀୱିସେ ଗାହାପେତ୍ୱା – ‘‘ତଥାରୂପେ ଚୋରେ ୱା ଏତେହି ଡଂସାପେତ୍ୱା ମାରେସ୍ସାମ, ନଗରୂପରୋଧକାଲେ ପରସେନାୟ ୱା ତଂ ଖିପିସ୍ସାମ, ପରବଲଂ ନିମ୍ମଦ୍ଦେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱରସୟନଂ ଆରୁୟ୍ହ ଏତେହି ଅତ୍ତାନଂ ଡଂସାପେତ୍ୱା ସତ୍ତୂନଂ ୱସଂ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ମରିସ୍ସାମା’’ତି ଆସୀୱିସେ ଜଗ୍ଗାପେନ୍ତି । ତେ ୟଂ ଚୋରଂ ସହସାୱ ମାରେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ଏୱମେତେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତା ତଂ ପୁରିସଂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ଇମେ ତେ ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସାତି ।

ତତ୍ଥ କାଲେନ କାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ । ସଂୱେସେତବ୍ବାତି ନିପଜ୍ଜାପେତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ ୱାତି କଟ୍ଠମୁଖାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି । ୟଂ ତେ ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀତି ଇଦଂ ଅତ୍ଥଚରକସ୍ସ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ କିର ପୁରିସସ୍ସ ଏୱଂ ଆସୀୱିସେ ପଟିପାଦେତ୍ୱା ‘ଅୟଂ ୱୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ’ତି ଚତୂସୁ ପେଳାସୁ ଠପିତାନଂ ଆସୀୱିସାନଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ଅଥେକୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପାଦାନୁସାରେନ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ମଣିବନ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତମୂଲେ ଫଣଂ କତ୍ୱା ସୁସୂତି କରୋନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି । ଅପରୋ ୱାମପାଦାନୁସାରେନ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତଥେୱ ୱାମହତ୍ଥଂ ୱେଠେତ୍ୱା ୱାମକଣ୍ଣସୋତମୂଲେ ଫଣଂ କତ୍ୱା ସୁସୂତି କରୋନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି, ତତିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଭିମୁଖଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଗଲୱାଟକମୂଲେ ଫଣଂ କତ୍ୱା ସୁସୂତି କରୋନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି, ଚତୁତ୍ଥୋ ପିଟ୍ଠିଭାଗେନ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ଫଣଂ ଠପେତ୍ୱା ସୁସୂତି କରୋନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି ।

ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଆସୀୱିସେସୁ ସରୀରଟ୍ଠକେସୁୟେୱ ଜାତେସୁ ଏକୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ଥଚରକପୁରିସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ତେ, ଭୋ ପୁରିସ, ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି, ପୁଚ୍ଛି । ତତୋ ତେନ ‘‘ଇମେ ମେ, ଭୋ, ହତ୍ଥେସୁ ହତ୍ଥକଟକଂ ୱିୟ ବାହାସୁ କେୟୂରଂ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି କୁଚ୍ଛିୱେଠନସାଟକୋ ୱିୟ କଣ୍ଣେସୁ କଣ୍ଣଚୂଳିକା ୱିୟ ଗଲେ ମୁତ୍ତାୱଲିୟୋ ୱିୟ ସୀସେ ସୀସପସାଧନଂ ୱିୟ କେଚି ଅଲଙ୍କାରୱିସେସା ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ଆହ – ‘‘ଭୋ ଅନ୍ଧବାଲ, ମା ଏୱଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ ‘ରଞ୍ଞା ମେ ତୁଟ୍ଠେନେତଂ ପସାଧନଂ ଦିନ୍ନ’ନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଆଗୁଚାରୀ ଚୋରୋ, ଇମେ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା ଦୁରୁପଟ୍ଠାହା ଦୁପ୍ପଟିଜଗ୍ଗିୟା, ଏକସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠାତୁକାମେ ଏକୋ ନ୍ହାୟିତୁକାମୋ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ନ୍ହାୟିତୁକାମେ ଏକୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମେ ଏକୋ ନିପଜ୍ଜିତୁକାମୋ । ତେସୁ ୟସ୍ସେୱ ଇଚ୍ଛା ନ ପୂରତି, ସୋ ତତ୍ଥେୱ ଡଂସିତ୍ୱା ମାରେତୀ’’ତି । ଅତ୍ଥି ପନ, ଭୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୋଚି ସୋତ୍ଥିମଗ୍ଗୋତି ? ଆମ, ରାଜପୁରିସାନଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପଲାୟନଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ତେ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ ପମାଦକ୍ଖଣଂ ରାଜପୁରିସେହି ଚ ପୱିୱିତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ୱାମହତ୍ଥେନ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ୱେଠେତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣଚୂଳିକାୟ ଫଣଂ ଠପେତ୍ୱା, ସୟିତାସୀୱିସସ୍ସ ସରୀରଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ସଣିକଂ ତଂ ଅପନେତ୍ୱା, ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସେସେପି ଅପନେତ୍ୱା ତେସଂ ଭୀତୋ ପଲାୟେୟ୍ୟ । ଅଥ ନଂ ତେ ଆସୀୱିସା ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞା ଉପଟ୍ଠାକୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି ଅନୁବନ୍ଧମାନା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଅଥ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଭୀତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ…ପେ॰… ପଲାୟେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ପୁରିସେ ଏୱଂ ଆଗତମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତେ ରାଜା ‘‘ପଲାତୋ ସୋ ପୁରିସୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଘାତେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ୱିଚିନନ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ପଞ୍ଚ ଜନେ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଘାତେଥା’’ତି ପେସେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ଅତ୍ଥଚରା ପୁରିସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଆରୋଚେୟ୍ୟୁଂ । ସୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଭୀତୋ ପଲାୟେଥ । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ତମେନଂ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଛଟ୍ଠୋ ଅନ୍ତରଚରୋ ୱଧକୋତି ‘‘ପଠମଂ ଆସୀୱିସେହି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ତେ ୱଞ୍ଚେନ୍ତୋ ପଲାୟି, ଇଦାନି ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ଅନୁବଦ୍ଧୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପଲାୟତି, ନ ସକ୍କା ସୋ ଏୱଂ ଗହେତୁଂ, ଉପଲାଳନାୟ ପନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଦହରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକତୋ ଖାଦିତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ସନ୍ଥୱଂ ଅନ୍ତରଚରଂ ୱଧକମସ୍ସ ପେସେଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେହି ୱୁତ୍ତେନ ରଞ୍ଞା ପରିୟେସିତ୍ୱା ପେସିତୋ ଅନ୍ତରଚରୋ ୱଧକୋ ।

ସୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସୁଞ୍ଞଂ ଗାମନ୍ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଦଂ ଘାୟିତ୍ୱା ଘାୟିତ୍ୱା ୱେଗେନାଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସେ ପଞ୍ଚ ୱଧକେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ଛଟ୍ଠଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଚରଂ ୱଧକଂ ‘‘ନିୱତ୍ତ ଭୋ, ମା ପଲାୟି, ପୁତ୍ତଦାରେନ ସଦ୍ଧିଂ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସୁଖଂ ୱସିସ୍ସସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପଲାୟନ୍ତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତରଟ୍ଠେ ଅଭିମୁଖଗତଂ ଏକଂ ଛକୁଟିକଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ରିତ୍ତକଞ୍ଞେୱ ପୱିସେୟ୍ୟାତି ଧନଧଞ୍ଞମଞ୍ଚପୀଠାଦୀହି ୱିରହିତତ୍ତା ରିତ୍ତକଞ୍ଞେୱ ପୱିସେୟ୍ୟ । ତୁଚ୍ଛକଂ ସୁଞ୍ଞକନ୍ତି ଏତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପରିମସେୟ୍ୟାତି ‘‘ସଚେ ପାନୀୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ପିୱିସ୍ସାମି, ସଚେ ଭତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭାଜନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତ୍ୱା ପରିମସେୟ୍ୟ ।

ତମେନଂଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଘରାନଂ ଏକଘରେପି କିଞ୍ଚି ଅଲଭିତ୍ୱା ଗାମମଜ୍ଝେ ଏକୋ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ ରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱଙ୍କଫଲକଂ ଅତ୍ଥତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇଧ ତାୱ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନଂ ମନ୍ଦମନ୍ଦେନ ୱାତେନ ବୀଜିୟମାନଂ ତତ୍ତକମତ୍ତମ୍ପି ସୁଖଂ ସନ୍ତତୋ ଅସ୍ସାଦୟମାନଂ, ତମେନଂ ପୁରିସଂ କେଚିଦେୱ ଅତ୍ଥଚରକା ବହି ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଆଗତା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ଇଦାନି ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଅମ୍ଭୋ, ପୁରିସ, ଇଦାନି । ଚୋରା ଗାମଘାତକାତି ‘‘ୟଦେୱେତ୍ଥ ଲଭିସ୍ସାମ, ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ ୱା ଘାତେସ୍ସାମ ୱା’’ତି ଆଗତା ଛ ଗାମଘାତକଚୋରା ।

ଉଦକଣ୍ଣୱନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରଂ ପୁଥୁଲଂ ଉଦକଂ । ଗମ୍ଭୀରମ୍ପି ହି ଅପୁଥୁଲଂ, ପୁଥୁଲଂ ୱା ଅଗମ୍ଭୀରଂ, ନ ଅଣ୍ଣୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟମ୍ପନ ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ ପୁଥୁଲଞ୍ଚ, ତସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ସାସଙ୍କଂ ସପ୍ପଟିଭୟନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱଧକାନଂ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତରଚରସ୍ସ ଛନ୍ନଞ୍ଚ ଗାମଘାତକଚୋରାନଂ ୱସେନ ସାସଙ୍କଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ । ଖେମଂ ଅପ୍ପଟିଭୟନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ଆସୀୱିସାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଖେମଞ୍ଚ ନିବ୍ଭୟଞ୍ଚ ୱିଚିତ୍ରଉୟ୍ୟାନୱରଂ ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଦେୱନଗରସଦିସଂ । ନ ଚସ୍ସ ନାୱା ସନ୍ତାରଣୀତି ‘‘ଇମାୟ ନାୱାୟ ଓରିମତୀରତୋ ପରତୀରଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ଠପିତା ଚ ସନ୍ତାରଣୀ ନାୱା ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଉତ୍ତରସେତୁ ୱାତି ରୁକ୍ଖସେତୁ-ଜଙ୍ଘସେତୁ-ସକଟସେତୂନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଉତ୍ତରସେତୁ ୱା ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ନ ଖୋ ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । କସ୍ମା ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଆହ ? ଏତ୍ତକାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ବାହିତତ୍ତା, ଦେସନଂ ୱା ୱିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଏକଂ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଏୱମାହ ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ଏୱଂ ଉତ୍ତିଣ୍ଣେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା ‘‘ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତାସି ଅମ୍ହେହି, ଅଜ୍ଜ ତେ ମୁରୁମୁରାୟ ଜୀୱିତଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେୟ୍ୟାମ’’ । ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ‘‘ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତାସି ଅମ୍ହେହି, ଅଜ୍ଜ ତେ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗତା ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଲଭେୟ୍ୟାମ’’ । ଛଟ୍ଠୋ ଅନ୍ତରଚରୋ ‘‘ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତାସି ମୟା, ଅଜ୍ଜ ତେ ଫଲିକୱଣ୍ଣେନ ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସେନାପତିଟ୍ଠାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟଂ’’ । ଛ ଚୋରା ‘‘ନ ଲଦ୍ଧୋ ୱତାସି ଅମ୍ହେହି, ଅଜ୍ଜ ତେ ୱିୱିଧାନି କମ୍ମକାରଣାନି କାରେତ୍ୱା ବହୁଧନଂ ଆହରାପେସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଉଦକଣ୍ଣୱଂ ଓତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ କୋପିତତ୍ତା ପରତୋ ଗନ୍ତୁମ୍ପି ଅୱିସହନ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରେୟ୍ୟୁଂ ।

ଉପମା ଖୋ ମ୍ୟାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ରାଜା ୱିୟ ହି କମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ରାଜାପରାଧିକପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସା ୱିୟ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି, ରଞ୍ଞୋ ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୀୱିସେ ପଟିଚ୍ଛାପିତକାଲୋ ୱିୟ କମ୍ମୁନା ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଦିନ୍ନକାଲୋ । ‘‘ଇମେସଂ ଆସୀୱିସାନଂ ପମାଦକ୍ଖଣେ ରାଜପୁରିସାନଞ୍ଚ ୱିୱିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟଂ ତେ ଅମ୍ଭୋ, ପୁରିସ, କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀ’’ତି ୱଚନେନ ‘‘ପଲାୟସ୍ସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ସତ୍ଥାରା ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମହାଭୂତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଭୂତେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦ ୱିରଜ୍ଜ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟତୋ ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସସୀ’’ତି କଥିତକାଲୋ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ଥଚରକୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୀୱିସାନଂ ପମାଦକ୍ଖଣେ ରାଜପୁରିସାନଞ୍ଚ ୱିୱିତ୍ତକ୍ଖଣେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପଲାୟନଂ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ମହାଭୂତାସୀୱିସେହି ପରିମୁଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଞାଣପଲାୟନେନ ପଲାୟନଂ ।

ଇଦାନି ଚତୁନ୍ନେତଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଧିୱଚନଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆପୋଧାତୁୟାତିଆଦୀସୁ ଚତୁମହାଭୂତକଥା ଚ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧକଥା ଚ ଆୟତନକଥା ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ କଟ୍ଠମୁଖଆସୀୱିସୋ ୱିୟ ପଥୱୀଧାତୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ପୂତିମୁଖଅଗ୍ଗିମୁଖସତ୍ଥମୁଖା ୱିୟ ସେସଧାତୁୟୋ । ୟଥେୱ ହି କଟ୍ଠମୁଖେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲକାୟୋ ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଥୱୀଧାତୁପକୋପେନାପି । ୟଥା ଚ ପୂତିମୁଖାଦୀହି ଦଟ୍ଠସ୍ସ ପଗ୍ଘରତି ଚେୱ ଝାୟତି ଚ ଛିଜ୍ଜତି ଚ, ଏୱଂ ଆପୋଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁପକୋପେନାପୀତି । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା –

‘‘ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ କଟ୍ଠମୁଖେନ ୱା ।

ପଥୱୀଧାତୁପକୋପେନ, ହୋତି କଟ୍ଠମୁଖେୱ ସୋ ॥

‘‘ପୂତିକୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ପୂତିମୁଖେନ ୱା ।

ଆପୋଧାତୁପକୋପେନ, ହୋତି ପୂତିମୁଖେୱ ସୋ ॥

‘‘ସନ୍ତତ୍ତୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ଅଗ୍ଗିମୁଖେନ ୱା ।

ତେଜୋଧାତୁପକୋପେନ, ହୋତି ଅଗ୍ଗିମୁଖେୱ ସୋ ॥

‘‘ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ସତ୍ଥମୁଖେନ ୱା ।

ୱାୟୋଧାତୁପକୋପେନ, ହୋତି ସତ୍ଥମୁଖେୱ ସୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ୱିସେସତୋ ସଦିସଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୱିସେସତୋ ପନ ଆସୟତୋ ୱିସୱେଗୱିକାରତୋ ଅନତ୍ଥଗ୍ଗହଣତୋ ଦୁରୁପଟ୍ଠାନତୋ ଦୁରାସଦତୋ ଅକତଞ୍ଞୁତତୋ ଅୱିସେସକାରିତୋ ଅନନ୍ତଦୋସୂପଦ୍ଦୱତୋତି ଇମେହି କାରଣେହି ଏତେସଂ ଆସୀୱିସସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଆସୟତୋତି ଆସୀୱିସାନଞ୍ହି ୱମ୍ମିକୋ ଆସୟୋ, ତତ୍ଥେୱ ତେ ୱସନ୍ତି । ମହାଭୂତାନମ୍ପି କାୟୱମ୍ମିକୋ ଆସୟୋ। ଆସୀୱିସାନଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖସୁସିରତିଣପଣ୍ଣଗହନସଙ୍କାରଟ୍ଠାନାନିପି ଆସୟୋ । ଏତେସୁପି ହି ତେ ୱସନ୍ତି । ମହାଭୂତାନମ୍ପି କାୟସୁସିରଂ କାୟଗହନଂ କାୟସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ଆସୟୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଆସୟତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱିସୱେଗୱିକାରତୋତି ଆସୀୱିସା ହି କୁଲୱସେନ କଟ୍ଠମୁଖାଦିଭେଦତୋ ଚତ୍ତାରୋ । ତତ୍ଥ ଏକେକୋ ୱିସୱିକାରତୋ ୱିଭଜ୍ଜମାନୋ ଦଟ୍ଠୱିସାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ମହାଭୂତାନିପି ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଥୱୀଆଦିଭେଦତୋ ଚତ୍ତାରି । ଏତ୍ଥ ଏକେକଂ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱିସୱେଗୱିକାରତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନତ୍ଥଗ୍ଗହଣତୋତି ଆସୀୱିସେ ଗଣ୍ହନ୍ତା ପଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥେ ଗଣ୍ହନ୍ତି – ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅସୁଚିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ବ୍ୟାଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୱିସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ମରଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ମହାଭୂତାନିପି ଗଣ୍ହନ୍ତା ପଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥେ ଗଣ୍ହନ୍ତି – ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅସୁଚିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ବ୍ୟାଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଜରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ମରଣଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ୟେକେଚି ସପ୍ପଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ମୀଳ୍ହଲିତ୍ତଂ ମହାୱିସଂ ।

ପଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୁନତ୍ଥାନି, ଲୋକେ ସପ୍ପାଭିନନ୍ଦିନୋ ॥

‘‘ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଅସୁଚିଂ ବ୍ୟାଧିଂ, ୱିସଂ ମରଣପଞ୍ଚମଂ ।

ଅନତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ପଞ୍ଚେତେ, ମୀଳ୍ହଲିତ୍ତେ ଭୁଜଙ୍ଗମେ ॥

‘‘ଏୱମେୱଂ ଅକୁସଲା, ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ।

ପଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୁନତ୍ଥାନି, ଭୱେ ଜାତାଭିନନ୍ଦିନୋ ॥

‘‘ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଅସୁଚିଂ ବ୍ୟାଧିଂ, ଜରଂ ମରଣପଞ୍ଚମଂ ।

ଅନତ୍ଥା ହୋନ୍ତି ପଞ୍ଚେତେ, ମୀଳ୍ହଲିତ୍ତେୱ ପନ୍ନଗେ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ଅନତ୍ଥଗ୍ଗହଣତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦୁରୁପଟ୍ଠାନତୋତି ତେ ଆସୀୱିସା ଦୁରୁପଟ୍ଠାନା, ଏକସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠାତୁକାମେ ଏକୋ ନ୍ହାୟିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ନ୍ହାୟିତୁକାମେ ଅପରୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ, ତସ୍ମିଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମେ ଅଞ୍ଞୋ ନିପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ହୋତି । ତେସୁ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନ ପୂରତି, ସୋ ତତ୍ଥେୱ ଡଂସିତ୍ୱା ମାରେତି । ଇମେହି ପନ ଆସୀୱିସେହି ଭୂତାନେୱ ଦୁରୁପଟ୍ଠାନତରାନି । ପଥୱୀଧାତୁୟା ହି ଭେସଜ୍ଜେ କୟିରମାନେ ଆପୋଧାତୁ କୁପ୍ପତି, ତସ୍ସେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତେଜୋଧାତୂତି ଏୱଂ ଏକିସ୍ସା ଭେସଜ୍ଜେ କୟିରମାନେ ଅପରା କୁପ୍ପନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଦୁରୁପଟ୍ଠାନତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦୁରାସଦତୋତି ଦୁରାସଦା ହି ଆସୀୱିସା, ଗେହସ୍ସ ପୁରିମଭାଗେ ଆସୀୱିସଂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭାଗେନ ପଲାୟନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମଭାଗେ ଦିସ୍ୱା ପୁରିମଭାଗେନ, ଗେହମଜ୍ଝେ ଦିସ୍ୱା ଗବ୍ଭଂ ପୱିସନ୍ତି, ଗବ୍ଭେ ଦିସ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଅଭିରୁହନ୍ତି । ମହାଭୂତାନି ତତୋପି ଦୁରାସଦତରାନି । ତଥାରୂପେନ ହି କୁଟ୍ଠରୋଗେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ କଣ୍ଣନାସାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପତନ୍ତି, ସରୀରଂ ସମ୍ଫୁଟତି ନୀଲମକ୍ଖିକା ପରିୱାରେନ୍ତି, ସରୀରଗନ୍ଧୋ ଦୂରତୋୱ ଉବ୍ବାହତି । ତଂ ପୁରିସଂ ଅକ୍କୋସମାନମ୍ପି ପରିଦେୱମାନମ୍ପି ନେୱ ରୋସୱସେନ, ନ କାରୁଞ୍ଞେନ, ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନାସିକଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଖେଳଂ ପାତେନ୍ତା ଦୂରତୋୱ ନଂ ୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଭଗନ୍ଦରକୁଚ୍ଛିରୋଗୱାତରୋଗାଦୀନଂ ବୀଭଚ୍ଛଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱକରାନଞ୍ଚ ରୋଗାନଂ ୱସେନ ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ଦୁରାସଦତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅକତଞ୍ଞୁତତୋତି ଆସୀୱିସା ହି ଅକତଞ୍ଞୁନୋ ହୋନ୍ତି, ନ୍ହାପିୟମାନାପି ଭୋଜିୟମାନାପି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜିୟମାନାପି ପେଳାୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିହରିୟମାନାପି ଓତାରମେୱ ଗୱେସନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଓତାରଂ ଲଭନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ନଂ ଡଂସିତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି । ଆସୀୱିସେହିପି ମହାଭୂତାନେୱ ଅକତଞ୍ଞୁତରାନି । ଏତେସଞ୍ହି କତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସୀତେନ ୱା ଉଣ୍ହେନ ୱା ନିମ୍ମଲେନ ଜଲେନ ନ୍ହାପିୟମାନାନିପି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ସକ୍କରିୟମାନାନିପି ମୁଦୁୱତ୍ଥମୁଦୁସୟନମୁଦୁୟାନାଦୀହି ପରିହରିୟମାନାନିପି, ୱରଭୋଜନଂ ଭୋଜିୟମାନାନିପି, ୱରପାନଂ ପାୟାପିୟମାନାନିପି ଓତାରମେୱ ଗୱେସନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ଓତାରଂ ଲଭନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ କୁପ୍ପିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଅକତଞ୍ଞୁତତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୱିସେସକାରିତୋତି ଆସୀୱିସା ହି ‘‘ଅୟଂ ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା’’ତି ୱିସେସଂ ନ କରୋନ୍ତି, ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତମେୱ ଡଂସିତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି । ମହାଭୂତାନିପି ‘‘ଅୟଂ ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ନିଗ୍ଗୁଣୋ ୱା ସଗୁଣୋ ୱା’’ତି ୱିସେସଂ ନ କରୋନ୍ତି। ୟଦି ହି ନେସଂ ‘‘ଅୟଂ ଗୁଣୱା’’ତି ଲଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲେ ତଥାଗତେ ଲଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ । ଅଥାପି ନେସଂ ‘‘ଅୟଂ ମହାପଞ୍ଞୋ ଅୟଂ ମହିଦ୍ଧିକୋ ଅୟଂ ଧୁତୱାଦୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଲଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୀସୁ ଲଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ । ଅଥାପି ନେସଂ ‘‘ଅୟଂ ନିଗ୍ଗୁଣୋ ଦାରୁଣୋ ଥଦ୍ଧୋ’’ତି ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସଦେୱକେ ଲୋକେ ନିଗ୍ଗୁଣଥଦ୍ଧଦାରୁଣାନଂ ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଛନ୍ନଂ ୱା ସତ୍ଥାରାନଂ ଭାୟେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଲଜ୍ଜନ୍ତି ନ ଚ ଭାୟନ୍ତି, କୁପ୍ପିତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେନ୍ତିୟେୱ । ଏୱଂ ଅୱିସେସକାରିତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନନ୍ତଦୋସୂପଦ୍ଦୱତୋତି ଆସୀୱିସେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାନଞ୍ହି ଦୋସୂପଦ୍ଦୱାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ତଥା ହେତେ ଡଂସିତ୍ୱା କାଣମ୍ପି କରୋନ୍ତି ଖୁଜ୍ଜମ୍ପି ପୀଠସପ୍ପିମ୍ପି ଏକପକ୍ଖଲମ୍ପୀତି ଏୱଂ ଅପରିମାଣଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଭୂତାନିପି କୁପ୍ପିତାନି ନ କାଣାଦିଭାୱେସୁ ନ କିଞ୍ଚି ୱିପ୍ପକାରଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଅପ୍ପମାଣୋ ଏତେସଂ ଦୋସୂପଦ୍ଦୱୋତି । ଏୱଂ ଅନନ୍ତଦୋସୂପଦ୍ଦୱତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନେତ୍ଥ ଚତୁମହାଭୂତୱସେନ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନନିଦ୍ଦେସେ କଥିତମେୱ ।

ପଞ୍ଚ ୱଧକା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଖନ୍ଧାନଂ ୱଧକପଚ୍ଚତ୍ଥିକସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଖନ୍ଧା ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱଧେନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ସନ୍ତେସୁ ୱଧୋ ନାମ ପଞ୍ଞାୟତି । କଥଂ ? ରୂପଂ ତାୱ ରୂପମ୍ପି ୱଧେତି ଅରୂପମ୍ପି, ତଥା ଅରୂପଂ ଅରୂପମ୍ପି ୱଧେତି ରୂପମ୍ପି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ପଥୱୀଧାତୁ ଭିଜ୍ଜମାନା ଇତରା ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଆପୋଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଏୱଂ ତାୱ ରୂପଂ ରୂପମେୱ ୱଧେତି । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ପନ ଭିଜ୍ଜମାନୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ରୂପଂ ଅରୂପମ୍ପି ୱଧେତି । ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋପି ଭିଜ୍ଜମାନୋ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି । ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଅରୂପଂ ଅରୂପମେୱ ୱଧେତି । ଚୁତିକ୍ଖଣେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜମାନା ୱତ୍ଥୁରୂପମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରୂପଂ ରୂପମ୍ପି ୱଧେତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧେନ୍ତୀତି ୱଧକା । ୟତ୍ଥ ପନ ଖନ୍ଧା ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଛେଦନଭେଦନୱଧବନ୍ଧନାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି । ଏୱଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ ୱଧୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତିପି ୱଧକା ।

ଇଦାନି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ରୂପାରୂପୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା, ରୂପୱସେନ ୱା ନାମୱସେନ ୱା ରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତବ୍ବଂ ସିୟା ତମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଥିତମେୱ ।

ଛଟ୍ଠୋ ଅନ୍ତରଚରୋ ୱଧକୋ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦୀରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ନନ୍ଦୀରାଗସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ପଞ୍ଞାସିରପାତନତୋ ଚ ୟୋନିସମ୍ପଟିପାଦନତୋ ଚ । କଥଂ ? ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ଞାସୀସଂ ପତିତଂ ନାମ ହୋତି, ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ତାୱ ପଞ୍ଞାସିରପାତନତୋ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନନ୍ଦୀରାଗୋ ପନେସ ଅଣ୍ଡଜାଦିଭେଦା ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ ଉପନେତି । ତସ୍ସ ୟୋନିଉପଗମନମୂଲକାନି ପଞ୍ଚୱୀସତି ମହାଭୟାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କମ୍ମକାରଣାନି ଚ ଆଗତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟୋନିସମ୍ପଟିପାଦନତୋପିସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକୱଧକସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇତି ନନ୍ଦୀରାଗୱସେନାପି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତମେୱ ହୋତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ନନ୍ଦୀରାଗୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୱତ୍ଥପେତି । ଇଦାନି ତେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ନାମରୂପୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଏକୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ଏୱଂ ନନ୍ଦୀରାଗୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ ହୋତି ।

ଛନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନଂ ସୁଞ୍ଞଗାମେନ ସଦିସତା ପାଳିୟଂୟେୱ ଆଗତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନନୟୋ – ୟଥା ଚ ତେ ଛ ଚୋରା ଛକୁଟିକଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ୱିଚରନ୍ତା କିଞ୍ଚି ଅଲଭିତ୍ୱା ଗାମେନ ଅନତ୍ଥିକା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ୱିଚିନନ୍ତୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱା ତେହି ଅନତ୍ଥିକୋ ହୋତି । ସୋ ‘‘ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପାଦାରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦୟୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ମନାୟତନଂ ‘‘ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ଇତି ସବ୍ବାନିପେତାନି ନାମଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚାତି ନାମରୂପୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଇଦଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ ହୋତି ।

ଇଦାନି ବାହିରାନଂ ଗାମଘାତକଚୋରେହି ସଦିସତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚୋରା ଗାମଘାତକାତି ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମନାପାମନାପେସୂତି କରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ, ମନାପାମନାପେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚୋରେସୁ ଗାମଂ ହନନ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନି ୱତ୍ତନ୍ତି – ଚୋରା ତାୱ ଗାମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା କଟକଟସଦ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ତତୋ ମନୁସ୍ସା ହତ୍ଥସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ତତୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଣ୍ଡକସ୍ସ କାରଣା ହତ୍ଥପରାମାସଂ କରୋନ୍ତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ପହାରଂ ପାପୁଣନ୍ତି, କେଚି ପହାରଟ୍ଠାନେ ପତନ୍ତି, ଅୱସେସେ ପନ ଅରୋଗଜନେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦାସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଗାମଘାତକଚୋରାନଂ ଗାମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଦାନଂ ୱିୟ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ କିଲେସପରିଳାହୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ହତ୍ଥସାରଂ ଆଦାୟ ବହି ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ । ତଙ୍ଖଣେ କୁସଲଧମ୍ମଂ ପହାୟ ଅକୁସଲସମଙ୍ଗିତା, ଭଣ୍ଡକସ୍ସ କାରଣା ହତ୍ଥପରାମସନାପଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତପାଚିତ୍ତିୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାନଂ ଆପଜ୍ଜନକାଲୋ, ପହାରଲଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଆପଜ୍ଜନକାଲୋ, ପହାରଂ ଲଦ୍ଧା ପନ ପହାରଟ୍ଠାନେ ପତିତକାଲୋ ୱିୟ ପାରାଜିକଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସ୍ସମଣକାଲୋ, ଅୱସେସଜନସ୍ସ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନେତ୍ୱା ଦାସପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସବ୍ବେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂୟେୱ ଚୂଳସୀଲମଜ୍ଝିମସୀଲମହାସୀଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ଗିହିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନକାଲୋ । ତତ୍ରସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେନ୍ତସ୍ସ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, କାଲଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।

ଇମାନିପି ବାହିରାୟତନାନି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱ କଥିତାନି । ଏତ୍ଥ ହି ରୂପାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାରୂପାନି, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଧମ୍ମାୟତନେ ଆପୋଧାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ତା ଚତସ୍ସୋତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି, ତେସଂ ପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଆକାସଧାତୁ, ଲହୁତାଦିୱସେନ ଲହୁତାଦୟୋତି ଏୱମିଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଭୂତୁପାଦାୟରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଦାରମ୍ମଣା ୱେଦନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ନାମ’’ନ୍ତି । ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ ହୋତି ।

ଓଘାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠୋ ଓଘଟ୍ଠୋ । ଏତେ ହି ‘‘ସୀଲସଂୱରଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ମା ୱାୟମନ୍ତେନ ତରିତବ୍ବା, ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ଦୁରୁତ୍ତରା । ଇମିନା ଦୁରୁତ୍ତରଣଟ୍ଠେନ ଓଘାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେପି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ କଥିତା । ଚତ୍ତାରୋପି ହି ଏତେ ଏକୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱାତି । ସେସଂ ନନ୍ଦୀରାଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ସକ୍କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି, ସକ୍କାୟୋପି ହି ଆସୀୱିସାଦୀହି ଉଦକଣ୍ଣୱସ୍ସ ଓରିମତୀରଂ ୱିୟ ଚତୁମହାଭୂତାଦୀହି ସାସଙ୍କୋ ସପ୍ପଟିଭୟୋ, ସୋପି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱ କଥିତୋ । ସକ୍କାୟୋ ହି ତେଭୂମକପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତେ ଚ ସମାସତୋ ନାମରୂପମେୱାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବନ୍ତି ।

ନିବ୍ବାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଉଦକଣ୍ଣୱସ୍ସ ପାରିମତୀରଂ ୱିୟ ଚତୁମହାଭୂତାଦୀହି ଖେମଂ ଅପ୍ପଟିଭୟଂ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତକିରିୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୱାୟାମମେୱ ୱୀରିୟନ୍ତି ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋତି ତରିତ୍ୱା ପାରଂ ଗତୋ ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ସାସଙ୍କଓରିମତୀରେ ଠିତେନ ଉଦକଣ୍ଣୱଂ ତରିତୁକାମେନ କତିପାହଂ ୱସିତ୍ୱା ସଣିକଂ ନାୱଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଦକକୀଳଂ କୀଳନ୍ତେନ ୱିୟ ନ ନାୱା ଅଭିରୁହିତବ୍ବା । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ଅନାରୁଳ୍ହୋୱ ବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱମେୱ କିଲେସଣ୍ଣୱଂ ତରିତୁକାମେନ ‘‘ତରୁଣୋ ତାୱମ୍ହି, ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିସ୍ସାମୀ’’ତି ପପଞ୍ଚୋ ନ କାତବ୍ବୋ। ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ମହଲ୍ଲକକାଲଂ ଅପତ୍ୱାପି ୱିନାସଂ ପାପୁଣାତି, ପତ୍ୱାପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତାଦୀନି ପନ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ୱେଗେନେୱ ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲୋ ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦପାରିପୂରି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । କୁଣ୍ଠପାଦୋ ହି ଖଞ୍ଜପାଦୋ ୱା ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଫଣହତ୍ଥକାଦୟୋ ତିଣପଣ୍ଣାଦୀନି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏୱମିମମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ସୀଲପାଦାନଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥସ୍ସ ଚ ପାରିପୂରି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ନ ହି ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ସାସନେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅସ୍ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଥା ଚ ପରିପୁଣ୍ଣହତ୍ଥପାଦୋପି ଦୁବ୍ବଲୋ ବ୍ୟାଧିପୀଳିତୋ କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋୱ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ସୀଲୱା ସଦ୍ଧୋପି ଅଲସୋ କୁସୀତୋ ଇମଂ ମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋୱ ସକ୍କୋତୀତି ଇମଂ ବନ୍ଧିତୁକାମେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତୀରେ ଠତ୍ୱା ୟୋଜନୱିତ୍ଥାରଂ ଉଦକଣ୍ଣୱଂ ‘‘ଅୟଂ ମୟା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ନିତ୍ଥରିତବ୍ବୋ’’ତି ମାନସଂ ବନ୍ଧତି, ଏୱଂ ୟୋଗିନାପି ଚଙ୍କମା ଓରୁୟ୍ହ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟା ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ କିଲେସଣ୍ଣୱଂ ତରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମାନସଂ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ଚ ସୋ ପୁରିସୋ କୁଲ୍ଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଉଦକଣ୍ଣୱଂ ତରନ୍ତୋ ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଏକକୋଟ୍ଠାସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋମ୍ହି, ଅଞ୍ଞେ ତୟୋ ସେସା’’ତି ଜାନାତି, ଅପରମ୍ପି ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଅତିକ୍କନ୍ତୋମ୍ହି, ଦ୍ୱେ ସେସା’’ତି ଜାନାତି, ଅପରମ୍ପି ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋମ୍ହି, ଏକୋ ସେସୋ’’ତି ଜାନାତି, ତମ୍ପି ଅତିକ୍କମ୍ମ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋପି ମେ କୋଟ୍ଠସା ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ଜାନାତି, ତଞ୍ଚ କୁଲ୍ଲଂ ପାଦେନ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ସୋତାଭିମୁଖଂ ଖିପିତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ତୀରେ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟମଗ୍ଗକୁଲ୍ଲଂ ନିସ୍ସାୟ କିଲେସଣ୍ଣୱଂ ତରନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ତରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଠିତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ମେ କିଲେସାନଂ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପହୀନୋ, ଇତରେ ତୟୋ ସେସା’’ତି ଜାନାତି । ପୁନ ତଥେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ତରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଠିତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା, ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ମେ କିଲେସାନଂ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ପହୀନା, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ସେସା’’ତି ଜାନାତି । ପୁନ ତଥେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ତରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଠିତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ ମେ କିଲେସାନଂ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସା ପହୀନା, ଏକୋ ସେସୋ’’ତି ଜାନାତି । ପୁନ ତଥେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେ କିଲେସେ ତରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରେ ଫଲେ ଠିତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବକିଲେସା ମେ ପହୀନା’’ତି ଜାନାତି ।

ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ତଂ କୁଲ୍ଲଂ ସୋତେ ପୱାହେତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଥଲେ ଠିତୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନ ୱତମ୍ହି ଅନତ୍ଥେନ ମୁତ୍ତୋ’’ତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ନିସୀଦତି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଆସନେ ଅଞ୍ଞେସୁ ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନ ୱତମ୍ହି ଅନତ୍ଥେନ ମୁତ୍ତୋ’’ତି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ନିସୀଦତି । ଇଦଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହତୋ ଏତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ନାନାକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି କଥିତାନି, ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପନ ସବ୍ବାନିପି ଏକମେୱ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି । ଏକଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତେନାପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନେୱ ୱିନିୱତ୍ତେତବ୍ବାନି ।

କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ପଞ୍ଚାୟତନାନି ବାହିରାନି ପଞ୍ଚାୟତନାନି ଧମ୍ମାୟତନେ ପନ୍ନରସ ସୁଖୁମରୂପାନି ସକ୍କାୟସ୍ସ ଏକଦେସୋତି ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ମନାୟତନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା ସକ୍କାୟେକଦେସୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ନାମନ୍ତି ଇଦଂ ନାମରୂପଂ । ତସ୍ସ ନନ୍ଦୀରାଗୋ କାମୋଘୋ ଭୱୋଘୋ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ ସକ୍କାୟେକଦେସୋତି ଇମେ ପଚ୍ଚୟା । ଇତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି ନାମ । ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇଦଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ।

ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଏକାଦସାୟତନାନି ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ସକ୍କାୟେକଦେସୋତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନନ୍ଦୀରାଗୋ ଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ କାମୋଘୋ ଭୱୋଘୋ ସକ୍କାୟେକଦେସୋତି ଇଦଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ପାରିମତୀରସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ୱଟ୍ଟଂ, ଦ୍ୱେ ୱିୱଟ୍ଟଂ, ଦ୍ୱେ ଲୋକିୟାନି, ଦ୍ୱେ ଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୋଳସହାକାରେହି ସଟ୍ଠିନୟସହସ୍ସେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନୀତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୁତ୍ତଂ ପନ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣୱସେନ କଥିତଂ ।

୨. ରଥୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୯. ଦୁତିୟେ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋତି କାୟିକସୁଖଞ୍ଚେୱ ଚେତସିକସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ବହୁଲଂ ଅସ୍ସାତି ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋ । ୟୋନି ଚସ୍ସ ଆରଦ୍ଧା ହୋତୀତି କାରଣଞ୍ଚସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି । ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ଇଧ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତଦତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓଧସ୍ତପତୋଦୋତି ରଥମଜ୍ଝେ ତିରିୟଂ ଠପିତପତୋଦୋ । ୟେନିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଇଚ୍ଛତି । ୟଦିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଗମନଂ ଇଚ୍ଛତି । ସାରେୟ୍ୟାତି ପେସେୟ୍ୟ । ପଚ୍ଚାସାରେୟ୍ୟାତି ପଟିୱିନିୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ଆରକ୍ଖାୟାତି ରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ । ସଂୟମାୟାତି ୱେଗନିଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ଦମାୟାତି ନିବ୍ବିସେୱନତ୍ଥାୟ । ଉପସମାୟାତି କିଲେସୂପସମତ୍ଥାୟ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ଅକୁସଲସ୍ସ ସାରଥିନୋ ଅଦନ୍ତେ ସିନ୍ଧୱେ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱିସମମଗ୍ଗେନ ରଥଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ ଚକ୍କାନିପି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅକ୍ଖୋପି ସିନ୍ଧୱାନଞ୍ଚ ଖୁରା, ଅତ୍ତନାପି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତି, ନ ଚ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତେନ ଗମନେନ ସାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି; ଏୱଂ ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ସମଣରତିଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଥା ପନ ଛେକୋ ସାରଥି ଦନ୍ତେ ସିନ୍ଧୱେ ୟୋଜେତ୍ୱା, ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ରଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ରସ୍ମିୟୋ ଗହେତ୍ୱା, ସିନ୍ଧୱାନଂ ଖୁରେସୁ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା, ପତୋଦଂ ଆଦାୟ ନିବ୍ବିସେୱନେ କତ୍ୱା, ପେସେନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତେନ ଗମନେନ ସାରେତି । ଏୱମେୱ ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ସମଣରତିଂ ଅନୁଭୋତି, ସଚେ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଭିମୁଖଂ ଞାଣଂ ପେସେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦଭିମୁଖଂ ଞାଣଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ଭୋଜନମ୍ହି ପମାଣଞ୍ଞୂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପମାଣାନି – ପଟିଗ୍ଗହଣପମାଣଞ୍ଚ ପରିଭୋଗପମାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହଣପମାଣେ ଦାୟକସ୍ସ ୱସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମୋ ଜାନିତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ସଚେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁକୋ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣେନ ଗଣ୍ହାତି । ସୋ ତାୟ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଥାୱରଂ କରୋତି ଧମ୍ମିକତିସ୍ସମହାରାଜକାଲେ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ସାମଣେରୋ ୱିୟ ।

ରଞ୍ଞୋ କିର ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ଗୁଳଂ ଆହରିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ମନାପୋ ପଣ୍ଣାକାରୋ, ଅୟ୍ୟେହି ୱିନା ନ ଖାଦିସ୍ସାମା’’ତି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନି ସକଟସତାନି ମହାୱିହାରଂ ପେସେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ଅଗମାସି । ଭେରିୟା ପହଟାୟ ଦ୍ୱାଦସ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ରାଜା ଏକମନ୍ତେ ଠିତୋ ଆରାମିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ରଞ୍ଞୋ ନାମ ଦାନେ ପତ୍ତପୂରୋୱ ପମାଣଂ, ଗହିତଭାଜନଂ ପୂରେତ୍ୱାୱ ଦେହି, ସଚେ କୋଚି ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣେ ଠିତୋ ନ ଗଣ୍ହାତି, ମୟ୍ହଂ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ।

ଅଥେକୋ ମହାଥେରୋ ‘‘ମହାବୋଧିମହାଚେତିୟାନି ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତିୟପବ୍ବତା ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ୱିହାରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ମହାମଣ୍ଡପଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖୂ ଗୁଳଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସାମଣେରଂ ଆହ, ‘‘ନତ୍ଥି ତେ ଗୁଳେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସାମଣେର ମୟଂ ମଗ୍ଗକିଲନ୍ତା, ଏକେନ କପିଟ୍ଠଫଲମତ୍ତେନ ପିଣ୍ଡକେନ ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥୋତି । ସାମଣେରୋ ଥାଲକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ୱସ୍ସଗ୍ଗପଟିପାଟିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଆରାମିକୋ ଗହଣମାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପି, ସାମଣେରୋ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଚାଲେସି । ତାତ ସାମଣେର, ରାଜକୁଲାନଂ ଦାନେ ଭାଜନପୂରମେୱ ପମାଣଂ, ଥାଲକପୂରଂ ଗଣ୍ହାହୀତି । ଆମ, ଉପାସକ, ରାଜାନୋ ନାମ ମହଜ୍ଝାସୟା ହୋନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଏତ୍ତକେନେୱ ଅତ୍ଥୋତି ।

ରାଜା ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘କିଂ ଭୋ ସାମଣେରୋ ଭଣତୀ’’ତି ? ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗତୋ । ଆରାମିକୋ ଆହ – ‘‘ସାମି, ସାମଣେରସ୍ସ ଭାଜନଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ବହୁଂ ନ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି । ରାଜା ଆହ, ‘‘ଆନୀତଭାଜନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ମହାରାଜ, ରାଜାନୋ ନାମ ମହଜ୍ଝାସୟା ହୋନ୍ତି, ଉକ୍ଖିତ୍ତଭାଜନଂ ପୂରେତ୍ୱାୱ ଦାତୁକାମା, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଏତ୍ତକେନେୱ ଅତ୍ଥୋତି । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକଦାରକୋ, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ମୁଖତୋ ଖୀରଗନ୍ଧୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଗହେତ୍ୱା କୁଟେ ୱା କୁଟୁମ୍ବେ ୱା ପୂରେତ୍ୱା ସ୍ୱେପି ପୁନଦିୱସେପି ଖାଦିସ୍ସାମାତି ନ ୱଦତି, ସକ୍କା ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ପୁରିସେ ଆଣାପେସି, ‘‘ଭୋ, ପସନ୍ନୋମ୍ହି ସାମଣେରସ୍ସ, ଇତରାନିପି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନି ସକଟସତାନି ଆନେତ୍ୱା ସଘଂସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ।

ସୋୟେୱ ପନ ରାଜା ଏକଦିୱସଂ ତିତ୍ତିରମଂସଂ ଖାଦିତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଅହଂ ଅଙ୍ଗାରପକ୍କଂ ତିତ୍ତିରମଂସଂ ଖାଦିତୁକାମୋସ୍ମୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ କଥେସ୍ସାମି, ସମନ୍ତା ୟୋଜନଟ୍ଠାନେ ତିତ୍ତିରସମୁଗ୍ଘାତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପିପାସଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ତୀଣି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ୱୀତିନାମେସି । ଅଥସ୍ସ କଣ୍ଣେସୁ ପୁବ୍ବୋ ସଣ୍ଠାସି, ସୋ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଭୋ, ଅମ୍ହାକଂ କୋଚି ଉପଟ୍ଠାକୁପାସକୋ ସୀଲରକ୍ଖକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି। ଆମ, ଦେୱ, ଅତ୍ଥି, ତିସ୍ସୋ ନାମ ସୋ ଅଖଣ୍ଡସୀଲଂ ରକ୍ଖତୀତି । ଅଥ ନଂ ୱୀମଂସିତୁକାମୋ ପକ୍କୋସାପେସି । ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ନଂ ଆହ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ତିସ୍ସୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ଆମ ଦେୱା’’ତି । ତେନ ହି ଗଚ୍ଛାତି । ତସ୍ମିଂ ଗତେ ଏକଂ କୁକ୍କୁଟଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଏକଂ ପୁରିସଂ ଆଣାପେସି, ‘‘ଗଚ୍ଛ ତିସ୍ସଂ ୱଦାହି, ଇମଂ ତୀହି ପାକେହି ପଚିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଉପଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅୱୋଚ । ସୋ ଆହ – ‘‘ସଚେ, ଭୋ, ଅୟଂ ମତକୋ ଅସ୍ସ, ୟଥା ଜାନାମି, ତଥା ପଚିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟଂ । ପାଣାତିପାତଂ ପନାହଂ ନ କରୋମୀ’’ତି । ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି ।

ରାଜା ପୁନ ‘‘ଏକୱାରଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ପେସେସି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଭୋ, ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭାରିୟଂ, ମା ଏୱଂ କରି, ପୁନପି ସୀଲଂ ସକ୍କା ସମାଦାତୁଂ, ପଚେତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ତିସ୍ସୋ ଅୱୋଚ, ‘‘ଭୋ, ଏକସ୍ମିଂ ନାମ ଅତ୍ତଭାୱେ ଧୁୱଂ ଏକଂ ମରଣଂ, ନାହଂ ପାଣାତିପାତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପୁନପି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତତିୟମ୍ପି ପେସେତ୍ୱା ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପୁଚ୍ଛି । ରଞ୍ଞୋପି ତଥେୱ ପଟିୱଚନଂ ଅଦାସି । ଅଥ ରାଜା ପୁରିସେ ଆଣାପେସି, ‘‘ଅୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଆଣଂ କୋପେତି, ଗଚ୍ଛଥେତସ୍ସ ଆଘାତନଭଣ୍ଡିକାୟଂ ଠପେତ୍ୱା, ସୀସଂ ଛିନ୍ଦଥା’’ତି । ରହୋ ଚ ପନ ନେସଂ ସଞ୍ଞମଦାସି – ‘‘ଇମଂ ସନ୍ତଜ୍ଜୟମାନା ନେତ୍ୱା ସୀସମସ୍ସ ଆଘାତନଭଣ୍ଡିକାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଆରୋଚେଥା’’ତି ।

ତେ ତଂ ଆଘାତନଭଣ୍ଡିକାୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ତମସ୍ସ କୁକ୍କୁଟଂ ହତ୍ଥେସୁ ଠପୟିଂସୁ । ସୋ ତଂ ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ତାତ, ମମ ଜୀୱିତଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେମି, ତୱ ଜୀୱିତଂ ଅହଂ ଗଣ୍ହାମି, ତ୍ୱଂ ନିବ୍ଭୟୋ ଗଚ୍ଛା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । କୁକ୍କୁଟୋ ପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱଟରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟି । ତସ୍ସ କୁକ୍କୁଟସ୍ସ ଅଭୟଦିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ କୁକ୍କୁଟଗିରି ନାମ ଜାତଂ ।

ରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସବ୍ବାଭରଣେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତାତ, ମୟା ତ୍ୱଂ ଏତଦତ୍ଥମେୱ ୱୀମଂସିତୋ, ମୟ୍ହଂ ତିତ୍ତିରମଂସଂ ଖାଦିତୁକାମସ୍ସ ତୀଣି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଅତିକ୍କନ୍ତାନି, ସକ୍ଖିସ୍ସସି ମେ ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାପେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏତଂ ନାମ, ଦେୱ, ମୟ୍ହଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଠିତୋ ଏକଂ ପୁରିସଂ ପାତୋୱ ତୟୋ ତିତ୍ତିରେ ଗହେତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ଦ୍ୱେ କହାପଣେ ଦତ୍ୱା ତିତ୍ତିରେ ଆଦାୟ ପରିସୋଧେତ୍ୱା, ଜୀରକାଦୀହି ୱାସେତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗାରେସୁ ସୁପକ୍କେ ପଚିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ରାଜା ମହାତଲେ ସିରୀପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋୱ ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମୁଖେ ପକ୍ଖିପି, ତାୱଦେୱସ୍ସ ସତ୍ତରସହରଣୀସହସ୍ସାନି ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସରିତ୍ୱା, ‘‘ମାଦିସୋ ନାମ ପଥୱିସ୍ସରୋ ରାଜା ତିତ୍ତିରମଂସଂ ଖାଦିତୁକାମୋ ତୀଣି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ନ ଲଭି, ଅପଚ୍ଚମାନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ କୁତୋ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି ? ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଭୂମିୟଂ ଛଡ୍ଡେସି । ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିତ୍ୱା ମୁଖେନ ଗଣ୍ହି । ରାଜା ‘‘ଅପେହି, ତାତ, ଜାନାମହଂ ତୱ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ, ଇମିନା ନାମ କାରଣେନ ମୟା ଏତଂ ଛଡ୍ଡିତ’’ନ୍ତି କଥେତ୍ୱା, ‘‘ସେସକଂ ତଥେୱ ସଙ୍ଗୋପେତ୍ୱା ଠପେହୀ’’ତି ଆହ ।

ପୁନଦିୱସେ ରାଜକୁଲୂପକୋ ଥେରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜଗେହଂ ପୱେସେସି । ଅଞ୍ଞତରୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋପି ଥେରସ୍ସ ପଚ୍ଛାସମଣୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ପାୱିସି । ଥେରୋ ‘‘ରଞ୍ଞା ପକ୍କୋସାପିତଭିକ୍ଖୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପମଜ୍ଜି । ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋପି ‘‘ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜି । ତେସଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଅଦଂସୁ । ୟାଗୁୟା ପୀତାୟ ରାଜା ତିତ୍ତିରେ ଉପନେସି । ଥେରୋ ଏକଂ ଗଣ୍ହି, ଇତରୋପି ଏକଂ ଗଣ୍ହି । ରାଜା ‘‘ଅନୁଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ମହାଥେରଂ ଆପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ହତ୍ଥଂ ପିଦହି, ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ରାଜା ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଥେରଂ ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, କୁଲଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଉଗ୍ଗହିତୱତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅଞ୍ଞାସି ‘‘ନ ଏସ ରଞ୍ଞା ପକ୍କୋସାପିତୋ’’ତି ।

ପୁନଦିୱସେ ଉପଟ୍ଠାକସାମଣେରଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୱିସି । ରାଜା ତଦାପି ୟାଗୁୟା ପୀତାୟ ତିତ୍ତିରେ ଉପନାମେସି । ଥେରୋ ଏକଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ସାମଣେରୋ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଚାଲେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଏକକୋଟ୍ଠାସମେୱ ଅଗ୍ଗହେସି । ରାଜା ତଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ମହାଥେରସ୍ସ ଉପନାମେସି । ମହାଥେରୋ ହତ୍ଥଂ ପିଦହି, ସାମଣେରୋପି ପିଦହି । ରାଜା ଅୱିଦୂରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୋ ‘‘ଉଗ୍ଗହିତୱତ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ଦିୟଡ୍ଢତିତ୍ତିରେ ଖାଦିତୁଂ ଲଭିମ୍ହା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ମଂସେ ଖାଦିତମତ୍ତେୱ କଣ୍ଣେହି ପୁବ୍ବୋ ନିକ୍ଖମି । ତତୋ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ସାମଣେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ପସନ୍ନୋସ୍ମି, ତାତ, ଅଟ୍ଠ ତେ ଧୁୱଭତ୍ତାନି ଦେମୀ’’ତି ଆହ । ଅହଂ, ମହାରାଜ, ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦମ୍ମୀତି । ଅପରାନି ଅଟ୍ଠ ଦେମୀତି । ତାନି ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଦମ୍ମୀତି । ଅପରାନିପି ଅଟ୍ଠ ଦେମୀତି । ତାନି ସମାନୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଦମ୍ମୀତି । ଅପରାନିପି ଅଟ୍ଠ ଦେମୀତି । ତାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀତି । ଅପରାନିପି ଅଟ୍ଠ ଦେମୀତି । ସାମଣେରୋ ଅଧିୱାସେସି । ଏୱଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚେୱ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଥାୱରଂ କରୋତି । ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗହଣପମାଣଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ପରିଭୋଗପମାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପୟୋଜନଂ, ‘‘ଇଦମତ୍ଥିୟଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ପନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗସ୍ସେୱ ପୟୋଜନତ୍ତା ପରିଭୋଗପମାଣଂୟେୱ ନାମ, ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନେୱ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋତିଆଦିମାହ, ଇତରମ୍ପି ପନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା, ପେତସେୟ୍ୟା, ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ଚତସ୍ସୋ ସେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଭୋଗୀ ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା। ତେସଞ୍ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।

‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପେତା ଉତ୍ତାନା ସେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ ପେତସେୟ୍ୟା। ପେତା ହି ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତତ୍ତା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟଜଟିତା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଉତ୍ତାନାୱ ସୟନ୍ତି ।

‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀହୋ ମିଗରାଜା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ଅନୁପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୟତୀ’’ତି ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟା। ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ, ପଚ୍ଛିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦପଚ୍ଛିମପାଦନଙ୍ଗୁଟ୍ଠାନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିମପାଦାନଂ ମତ୍ଥକେ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟତି, ଦିୱସମ୍ପି ସୟିତ୍ୱା ପବୁଜ୍ଝମାନୋ ନ ଉତ୍ରସନ୍ତୋ ପବୁଜ୍ଝତି, ସୀସଂ ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦାଦୀନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ସଚେ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ‘‘ନୟିଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା ସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟତି, ନ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି । ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତେ ପନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା ଚ ସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପମିଦ’’ନ୍ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଉଟ୍ଠାୟ ସୀହୱିଜମ୍ଭିତଂ ୱିଜମ୍ଭିତ୍ୱା କେସରଭାରଂ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟା ପନ ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାସୁ ଇଧ ସୀହସେୟ୍ୟା ଆଗତା । ଅୟଞ୍ହି ତେଜୁସ୍ସଦଇରିୟାପଥତ୍ତା ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା ନାମ ।

ପାଦେ ପାଦନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ୱାମପାଦଂ । ଅଚ୍ଚାଧାୟାତି ଅତିଆଧାୟ, ଈସକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପେତ୍ୱା । ଗୋପ୍ଫକେନ ହି ଗୋପ୍ଫକେ, ଜାଣୁନା ୱା ଜାଣୁମ୍ହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟିୟମାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଅଫାସୁକା ହୋତି । ୟଥା ପନ ନ ସଙ୍ଘଂଟ୍ଟେତି, ଏୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପିତେ ୱେଦନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଫାସୁକା ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି ।

ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସତିୟା ଚେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । କଥଂ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀତି ? ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ଅପ୍ପହାନେନ । ଅୟଞ୍ହି ଦିୱସଞ୍ଚେୱ ସକଲୟାମଞ୍ଚ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ପଠମୟାମାୱସାନେ ଚଙ୍କମା ଓରୁୟ୍ହ ପାଦେ ଧୋୱନ୍ତୋପି ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଧୋୱତି, ତଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରତି, ମଞ୍ଚେ ନିସୀଦତି, ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମତି । ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ପବୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି । ଏୱଂ ପନ ଞାଣଧାତୁକନ୍ତି ନ ରୋଚୟିଂସୁ ।

ୱୁତ୍ତନୟେନ ପନେସ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ପଠମୟାମାୱସାନେ ‘‘ଉପାଦିନ୍ନକଂ ସରୀରଂ ନିଦ୍ଦାୟ ସମସ୍ସାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚଙ୍କମା ଓରୁୟ୍ହ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ପାଦେ ଧୋୱତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରତି, ମଞ୍ଚେ ପନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପହାୟ, ‘‘ଖନ୍ଧାୱ ଖନ୍ଧେସୁ, ଧାତୁୟୋୱ ଧାତୂସୁ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି ସେନାସନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ କମେନ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମତି, ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ପବୁଜ୍ଝତି । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତିୱଙ୍ଗିକା ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା । ଏତ୍ତକେନେୱ ପନ ୱୋସାନଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତାନେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି । ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା କଥେତବ୍ବା ।

୩. କୁମ୍ମୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୦. ତତିୟେ କୁମ୍ମୋତି ଅଟ୍ଠିକୁମ୍ମୋ । କଚ୍ଛପୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନୁନଦୀତୀରେତି ନଦିୟା ଅନୁତୀରେ । ଗୋଚରପସୁତୋତି ‘‘ସଚେ କିଞ୍ଚି ଫଲାଫଲଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ପସୁତୋ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ ତନ୍ନିବନ୍ଧୋ । ସମୋଦହିତ୍ୱାତି ସମୁଗ୍ଗେ ୱିୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସଙ୍କସାୟତୀତି ଅଚ୍ଛତି । ସମୋଦହନ୍ତି ସମୋଦହନ୍ତୋ ଠପେନ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା କୁମ୍ମୋ ଅଙ୍ଗାନି ସକେ କପାଲେ ସମୋଦହନ୍ତୋ ସିଙ୍ଗାଲସ୍ସ ଓତାରଂ ନ ଦେତି, ନ ଚ ନଂ ସିଙ୍ଗାଲୋ ପସହତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ମନୋୱିତକ୍କେ ସକେ ଆରମ୍ମଣକପାଲେ ସମୋଦହନ୍ତୋ କିଲେସମାରସ୍ସ ଓତାରଂ ନ ଦେତି, ନ ଚ ନଂ ମାରୋ ପସହତି ।

ଅନିସ୍ସିତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେହି ଅନିସ୍ସିତୋ । ଅଞ୍ଞମହେଠୟାନୋତି ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅୱିହେଠେନ୍ତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ନୂପୱଦେୟ୍ୟ କଞ୍ଚୀତି ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଆଚାରୱିପତ୍ତିୟା ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେତୁକାମତାୟ ୱା ପରଂ ୱମ୍ଭେତୁକାମତାୟ ୱା ନ ଉପୱଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ‘‘କାଲେନ ୱକ୍ଖାମି, ନୋ ଅକାଲେନ, ଭୂତେନ ୱକ୍ଖାମି, ନୋ ଅଭୂତେନ, ସଣ୍ହେନ ୱକ୍ଖାମି, ନୋ ଫରୁସେନ, ଅତ୍ଥସଂହିତେନ ୱକ୍ଖାମି, ନୋ ଅନତ୍ଥସଂହିତେନ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱକ୍ଖାମି, ନୋ ଦୋସନ୍ତରୋ’’ତି ଏୱଂ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ୱିହରତି ।

୪. ପଠମଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୧. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଦ୍ଦସାତି ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଦ୍ଦସ । ୱୁୟ୍ହମାନନ୍ତି ଚତୁରସ୍ସଂ ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ପବ୍ବତନ୍ତରେ ଠପିତଂ ୱାତାତପେନ ସୁପରିସୁକ୍ଖଂ ପାୱୁସ୍ସକେ ମେଘେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକେନ ଉପ୍ଲୱିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେ ପତିତଂ ତେନ ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ‘‘ଇମିନା ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଦିସଂ କତ୍ୱା ମମ ସାସନେ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁକାମତାୟ ଆମନ୍ତେସି । ଅମୁଂ ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠଦୋସୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସୋତପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅପରେ ସମୁଦ୍ଦପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରେ ଅଟ୍ଠ ଦୋସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ରସ୍ସ ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଦୋସୱିମୁତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା – ଏକୋ ହି ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ଅୱିଦୂରେ ପବ୍ବତତଲେ ଜାତୋ ନାନାୱଲ୍ଲୀହି ପଲିୱେଠିତୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପଚିକାଦୀହି ଖଜ୍ଜମାନୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱଙ୍କଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଲାସମାନୋ ସାଗରଂ ପତ୍ୱା ମଣିୱଣ୍ଣେ ଊମିପିଟ୍ଠେ ସୋଭିତୁଂ ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ବହିମୂଲୋ ଅନ୍ତୋସାଖୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତୋ, ଅୟଂ କିଞ୍ଚାପି କାଲେନ କାଲଂ ଓଲମ୍ବିନୀହି ସାଖାହି ଉଦକଂ ଫୁସତି, ବହିମୂଲତ୍ତା ପନ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱଙ୍କଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଲାସମାନୋ ସାଗରଂ ପତ୍ୱା ମଣିୱଣ୍ଣେ ଊମିପିଟ୍ଠେ ସୋଭିତୁଂ ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଜାତୋ, ଦଳ୍ହମୂଲେନ ପନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ, ବହି ଚସ୍ସ ଗତା ୱଙ୍କସାଖା ନାନାୱଲ୍ଲୀହି ଆବଦ୍ଧା, ଅୟମ୍ପି ଦଳ୍ହମୂଲତ୍ତା ବହିଦ୍ଧା ୱଲ୍ଲୀହି ଆବଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା…ପେ॰… ସୋଭିତୁଂ ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ପତିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱାଲିକାୟ ଓତ୍ଥଟୋ ପୂତିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟମ୍ପି ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାସାଣାନଂ ଅନ୍ତରେ ଜାତତ୍ତା, ସୁନିଖାତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋ ଠିତୋ, ଆଗତାଗତଂ ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଫାଲେତି, ଅୟଂ ପାସାଣନ୍ତରେ ସୁଟ୍ଠୁ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ଅବ୍ଭୋକାସଟ୍ଠାନେ ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୀହି ଆବଦ୍ଧୋ ଠିତୋ । ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆଗତେ ମହୋଘେ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତେମେତି, ଅୟମ୍ପି ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତତାୟ ଚେୱ ଏକସ୍ସ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱା ସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତେମନତାୟ ଚ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋପି ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଦୀପକେ ଜାତୋ ମୁଦୁକ୍ଖନ୍ଧସାଖୋ ଓଘେ ଆଗତେ ଅନୁସୋତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଉଦକେ ଗତେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ନଚ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ସାଗରୋ ଗଙ୍ଗଂ ଏୱଂ ୱିୟ ୱଦତି, ‘‘ଭୋତି ଗଙ୍ଗେ ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ଚନ୍ଦନସାରସଲଳସାରାଦୀନି ନାନାଦାରୂନି ଆହରସି, ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ପନ ନାହରସୀ’’ତି । ସୁଲଭୋ ଏସ, ଦେୱ, ପୁନୱାରେ ଜାନିସ୍ସାମୀତି । ପୁନୱାରେ ତମ୍ବୱଣ୍ଣେନ ଉଦକେନ ଆଲିଙ୍ଗମାନା ୱିୟ ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋପି ତଥେୱ ଅନୁସୋତଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ଉଦକେ ଗତେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ନଚ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ମୁଦୁତାୟ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା…ପେ॰… ନ ଲଭତି ।

ଅପରୋ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ତିରିୟଂ ପତିତୋ ୱାଲିକାୟ ଓତ୍ଥରିତୋ ଅନ୍ତରସେତୁ ୱିୟ ବହୂନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଜାତୋ, ଉଭୋସୁ ତୀରେସୁ ୱେଳୁନଳକରଞ୍ଜକକୁଧାଦୟୋ ଉପ୍ଲୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗନ୍ତି । ତଥା ନାନାୱିଧା ଗଚ୍ଛା ୱୁୟ୍ହମାନା ଭିନ୍ନମୁସଲଭିନ୍ନସୁପ୍ପଅହିକୁକ୍କୁରହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିକୁଣପାନିପି ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗନ୍ତି । ମହାଗଙ୍ଗାପି ନଂ ଆସଜ୍ଜ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଗଚ୍ଛତି, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପକୁମ୍ଭୀଲମକରାଦୟୋପି ତତ୍ଥେୱ ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ତିରିୟଂ ପତିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତକତଭାୱେନ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱଙ୍କଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଲାସମାନୋ ସାଗରଂ ପତ୍ୱା ମଣିୱଣ୍ଣେ ଊମିପିଟ୍ଠେ ସୋଭିତୁଂ ନ ଲଭତି ।

ଇତି ଭଗୱା ଇମେହି ଅଟ୍ଠହି ଦୋସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସୋତପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅପରେ ସମୁଦ୍ଦପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରେ ଅଟ୍ଠ ଦୋସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅମୁଂମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଥଲେ ଉସ୍ସୀଦିସ୍ସତୀତି ଥଲଂ ନାଭିରୁହିସ୍ସତି । ନ ମନୁସ୍ସଗ୍ଗାହୋ ଗହେସ୍ସତୀତି ‘‘ମହା ୱତାୟଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଦିସ୍ୱା, ଉଳୁମ୍ପେନ ତରମାନା ଗନ୍ତ୍ୱା, ଗୋପାନସୀଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ମନୁସ୍ସା ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି । ନ ଅମନୁସ୍ସଗ୍ଗାହୋ ଗହେସ୍ସତୀତି ‘‘ମହଗ୍ଘୋ ଅୟଂ ଚନ୍ଦନସାରୋ, ୱିମାନଦ୍ୱାରେ ନଂ ଠପେସ୍ସାମା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ନ ଅମନୁସ୍ସା ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ବାହିରେହି ଅଟ୍ଠହି ଦୋସେହି ଏୱଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଗଙ୍ଗାୟ ଅୱିଦୂରେ ପବ୍ବତତଲେ ଜାତୋ ତତ୍ଥେୱ ଉପଚିକାଦୀହି ଖଜ୍ଜମାନୋ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗତଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ହି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ସାସନସ୍ସ ଦୂରୀଭୂତତ୍ତା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓରୁୟ୍ହ ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଗଙ୍ଗାତୀରେ ବହିମୂଲୋ ଅନ୍ତୋସାଖୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତୋ ୱିୟ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଗିହିବନ୍ଧନୋ ସମଣକୁଟିମ୍ବିକପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତଂ ନାମେତଂ ଅନିବଦ୍ଧଂ, ‘ସମଣୋମ୍ହୀ’ତି ୱଦନ୍ତୋୱ ଗିହୀ ହୋତି, ‘ଗିହୀମ୍ହୀ’ତି ୱଦନ୍ତୋୱ ସମଣୋ ହୋତି । କୋ ଜାନିସ୍ସତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ? ମହଲ୍ଲକକାଲେ ପବ୍ବଜନ୍ତୋପି ଗିହିବନ୍ଧନଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ମହଲ୍ଲକପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସ ସଚେ ଚୀୱରଂ ପାପୁଣାତି, ଅନ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନକଂ ୱା ଜିଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ୱା ପାପୁଣାତି । ସେନାସନମ୍ପି ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ପଣ୍ଣସାଲା ୱା ମଣ୍ଡପୋ ୱା ପାପୁଣାତି । ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତେନାପି ପୁତ୍ତନତ୍ତକାନଂ ଦାରକାନଂ ପଚ୍ଛତୋ ଚରିତବ୍ବଂ ହୋତି, ପରିୟନ୍ତେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ହୋତି । ତେନ ସୋ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ଅସ୍ସୂନି ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ କୁଲସନ୍ତକଂ ଧନଂ, କପ୍ପତି ନୁ ଖୋ ତଂ ଖାଦନ୍ତେନ ଜୀୱିତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିନୟଧରଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ ଆଚରିୟ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ କପ୍ପତି, ନୋ କପ୍ପତୀ’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଦୋସୋ, କପ୍ପତେତ’’ନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଭଜମାନକେ କତିପୟେ ଦୁବ୍ବଚେ ଦୁରାଚାରେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା, ସାୟନ୍ହସମୟେ ଅନ୍ତୋଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଗାମମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ଗାମିକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୟୋଗତୋ ଉଟ୍ଠିତଂ ଆୟଂ କସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ପବ୍ବଜିତା, ମୟଂ କସ୍ସ ଦସ୍ସାମାତି ? କିଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ? କୁଦ୍ଦାଲ-ପିଟକଂ ଗହେତ୍ୱା, ଖେତ୍ତମରିୟାଦବନ୍ଧନାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ନାନାପ୍ପକାରଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଞ୍ଚେୱ ଫଲାଫଲେ ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ହେମନ୍ତଗିମ୍ହୱସ୍ସାନେସୁ ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ପଚାପେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତୋ ସମଣକୁଟୁମ୍ବିକୋ ହୁତ୍ୱା ଜୀୱତି । କେୱଲମସ୍ସ ପଞ୍ଚଚୂଳକେନ ଦାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପାଦପରିଚାରିକାୱ ଏକା ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଞ୍ଚାପି ଓଲମ୍ବିନୀହି ସାଖାହି ଉଦକଂ ଫୁସମାନୋ ଅନ୍ତୋସାଖୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ କାୟସାମଗ୍ଗିଂ ଦେତି, ଗିହିବନ୍ଧନସ୍ସ ପନ ଅଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ବହିମୂଲତ୍ତା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଗଙ୍ଗାୟ ମଜ୍ଝେ ଜାତୋ ବହିଦ୍ଧା ୱଲ୍ଲୀହି ଆବଦ୍ଧୱଙ୍କସାଖା ୱିୟ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱମାନୋ ଭିନ୍ନାଜୀୱପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ଗିହିବନ୍ଧନଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜନ୍ତୋପି ସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଲଭତି । ପବ୍ବଜ୍ଜା ହି ନାମେସା ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣସଦିସା । ୟଥା ମନୁସ୍ସା ୟତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେସଂୟେୱ କୁଲାନଂ ଆଚାରଂ ସିକ୍ଖନ୍ତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂପି ୟେସଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେସଂୟେୱ ଆଚାରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକଚ୍ଚୋ ଅସାରୁପ୍ପଟ୍ଠାନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଓୱାଦାନୁସାସନୀଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ପରିବାହିରୋ ହୁତ୍ୱା ପାତୋୱ ମୁଣ୍ଡଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକତିତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଭତ୍ତତ୍ଥାୟ ଖନ୍ଧେ ପତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭତ୍ତସାଲଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୁବ୍ବଚସାମଣେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ନାନାକୀଳଂ କୀଳତି, ଆରାମିକଦାରକେହି ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ।

ସୋ ଦହରଭିକ୍ଖୁକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେହି ଦହରଭିକ୍ଖୂହି ଚେୱ ଆରାମିକେହି ଚ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘଭୋଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଖୀଣାସୱେହି ଅସୁକରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକା ପଟିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଘଭୋଗୋ, ତୁମ୍ହେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ନ ଦେଥ, ନ ହି ତୁମ୍ହାକଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ୱା ରାଜମହାମତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତମନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଏଥ ଦାନି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କରୋଥା’’ତି କୁଦ୍ଦାଲ-ପିଟକାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ତଳାକମାତିକାସୁ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କାରାପେତ୍ୱା ବହୁଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଂ ୱିହାରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଆରାମିକେହି ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରଭାୱଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚାପେତି । ସଙ୍ଘୋ ‘‘ଅୟଂ ଦହରୋ ବହୂପକାରୋ, ଇମସ୍ସ ସତଂ ୱା ଦ୍ୱିସତଂ ୱା ଦେଥା’’ତି ଦାପେତି । ଇତି ସୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଙ୍ଘସନ୍ତକେନେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ବହିଦ୍ଧା ଏକୱୀସତିୱିଧାହି ଅନେସନାହି ବଦ୍ଧୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ପତିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱାଲିକାୟ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୂତିଭାୱଂ ଆପାଦିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଆଲସିୟମହଗ୍ଘସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପଞ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଆମିସଚକ୍ଖୁଂ ପଚ୍ଚୟଲୋଲଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାୟୋନିସୋମନସିକାରୱଜ୍ଜିତଂ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଭୋ, କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ? ଅଥ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଏୱମାହ – ‘‘କିଂ ନ ପସ୍ସଥ ? ଏସୋ ଅସୁକୱିହାରୱାସୀ କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟାଗୁମତ୍ଥକେ ୟାଗୁଂ, ପୂୱମତ୍ଥକେ ପୂୱଂ, ଭତ୍ତମତ୍ଥକେ ଭତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଆଗମ୍ମ ୱିସ୍ସଟ୍ଠସବ୍ବୱତ୍ତୋ ଉଦ୍ଦେସାଦିୱିରହିତୋ ମଞ୍ଚଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୟ୍ହଂ ଓକାସଂ କରୋତୀ’’ତି ।

ତତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ଉଟ୍ଠାୟାହ – ‘‘ଭୋ, ତୱ ଓକାସେ କତେ ମୟ୍ହଂ କତୋୱ ହୋତି, ଇଦାନେୱ ସୋ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା କିଲେସାନୁରଞ୍ଜିତୋୱ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା କାମୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣଂ ଉଟ୍ଠାୟାହ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଓକାସେ କତେ ମୟ୍ହଂ କତୋୱ ହୋତି । ଇଦାନେୱ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ‘ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କରୋହୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ, ‘ଭୋ, ଇମେ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଅମ୍ହେସୁ ବ୍ୟାୱଟା’ତି ନାନପ୍ପକାରଂ ଫରୁସୱଚନଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅକ୍ଖୀନି ନୀହରିତ୍ୱା ୱିଚରିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଉଟ୍ଠାୟାହ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଓକାସେ କତେ ମୟ୍ହଂ କତୋୱ ହୋତି, କୁସୀତୋ ନାମ ୱାତାହତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧତୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅଥ କୁକୁଚ୍ଚନୀୱରଣଂ ଉଟ୍ଠାୟାହ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଓକାସେ କତେ ମୟ୍ହଂ କତୋୱ ହୋତି, କୁସୀତୋ ନାମ କୁକ୍କୁଚ୍ଚପକତୋୱ ହୋତି, ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞଂ କପ୍ପିୟେ ଚ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତୀ’’ତି । ଅଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣଂ ଉଟ୍ଠାୟାହ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଓକାସେ କତେ ମୟ୍ହଂ କତୋୱ ହୋତି । ଏୱରୂପୋ ହି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ମହାୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେସୀ’’ତି । ଏୱଂ ଆଲସିୟମହଗ୍ଘସଂ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ଚଣ୍ଡସୁନଖାଦୟୋ ୱିୟ ସିଙ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଜରଗ୍ଗୱଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗସୋତଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପାସାଣାନଂ ଅନ୍ତରେ ନିଖାତମୂଲାକାରେନ ଠିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଠିତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ‘‘ଅରୂପଭୱେ ରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ, ଅନୁସୟୋ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତେ ଚ ସତ୍ତା ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅରିଟ୍ଠୋ ୱିୟ କଣ୍ଟକସାମଣେରୋ ୱିୟ ଚ ୱିଚରତି । ପିସୁଣୱାଚୋ ପନ ହୋତି, ଉପଜ୍ଝାୟାଦୟୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୀହି ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗସୋତଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଅବ୍ଭୋକାସେ ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୀହି ଆବଦ୍ଧୋ ଠିତୋ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଆଗତେ ମହୋଘେ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତେମନରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱସମାନୋ ଦୁଲ୍ଲଭସଙ୍ଘଦସ୍ସନୋ ଚେୱ ଦୁଲ୍ଲଭଧମ୍ମସ୍ସୱନୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ପବ୍ବଜିତୋ କତିପାହେନ ଉପସମ୍ପଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲେ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଦସୱସ୍ସକାଲେ ୱିନୟଧରତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱିନୟକଥାକାଲେ ମରିଚଂ ୱା ହରୀତକଖଣ୍ଡଂ ୱା ମୁଖେ ଠପେତ୍ୱା ବୀଜନେନ ମୁଖଂ ପିଧାୟ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଲେସକପ୍ପେନ କତୱିନୟୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ର ନଂ ମନୁସ୍ସା ସକ୍କରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତାୟ ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ୱସଥା’’ତି ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫୂପଗଫଲୂପଗରୁକ୍ଖେ ରୋପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସେନ୍ତି ।

ଅଥ ମହାୱିହାରସଦିସୱିହାରା ବହୁସ୍ସୁତା ଭିକ୍ଖୂ, ‘‘ଜନପଦେ ଚୀୱରରଜନାଦୀନି କତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା, ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ପୁନଦିୱସେ ଆଦାୟ ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ‘‘ଅସୁକୋ ଥେରୋ ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ, ଅସୁକୋ ଅଭିଧମ୍ମିକୋ, ଅସୁକୋ ୱିନୟଧରୋ, ଅସୁକୋ ତେପିଟକୋ, ଏୱରୂପେ ଥେରେ କଦା ଲଭିସ୍ସଥ, ଧମ୍ମସୱନଂ କାରେଥା’’ତି ୱଦତି । ଉପାସକା ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାରେସ୍ସାମା’’ତି ୱିହାରମଗ୍ଗଂ ସୋଧେତ୍ୱା, ସପ୍ପିତେଲାଦୀନି ଆଦାୟ, ମହାଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାରେସ୍ସାମ, ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୱିଚାରେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି ।

ନେୱାସିକତ୍ଥେରୋ ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ପଟିସାମେନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେୟେୱ ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେତି । ଦିୱାକଥିକୋ ଉଟ୍ଠିତୋ ସରଭାଣକୋ ଘଟେନ ଉଦକଂ ୱମେନ୍ତୋ ୱିୟ ସରଭାଣଂ ଭଣିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ, ତମ୍ପି ସୋ ନ ଜାନାତି । ରତ୍ତିକଥିକୋ ସାଗରଂ ଖୋଭେନ୍ତୋ ୱିୟ ରତ୍ତିଂ କଥେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ, ତମ୍ପି ସୋ ନ ଜାନାତି । ପଚ୍ଚୂସକଥିକୋ କଥେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାସି, ତମ୍ପି ସୋ ନ ଜାନାତି । ପାତୋୱ ପନ ଉଟ୍ଠାୟ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା, ଥେରାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଉପନାମେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାଥେରଂ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଦିୱାକଥିକୋ କତରଂ ଜାତକଂ ନାମ କଥେସି, ସରଭାଣକୋ କତରଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ଭଣି, ରତ୍ତିକଥିକୋ କତରଂ ଧମ୍ମକଥଂ ନାମ କଥେସି, ପଚ୍ଚୂସକଥିକୋ କତରଂ ଜାତକଂ ନାମ କଥେସି, ଖନ୍ଧା ନାମ କତି, ଧାତୁୟୋ ନାମ କତି, ଆୟତନା ନାମ କତୀ’’ତି । ଏୱରୂପୋ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁଦସ୍ସନଞ୍ଚେୱ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତୋପି ଓଘେ ଆଗତେ ଉଦକେନ ସକିଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତେମିତରୁକ୍ଖସଦିସୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ସଙ୍ଘଦସ୍ସନତୋ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତୋ ଚ ପଟିକ୍କମ୍ମ ଦୂରେ ୱସନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଦୀପକେ ଜାତୋ ମୁଦୁରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ମଧୁରସ୍ସରଭାଣକପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଅଭିଞ୍ଞାତାନି ଅଭିଞ୍ଞାତାନି ୱେସ୍ସନ୍ତରାଦୀନି ଜାତକାନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖୁଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକଥାୟ ପସାଦିତହଦୟେନ ଜନେନ ଉପଟ୍ଠିୟମାନୋ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତେ ସମ୍ପନ୍ନପୁପ୍ଫଫଲରୁକ୍ଖେ ନନ୍ଦନୱନାଭିରାମେ ୱିହାରେ ୱସତି । ଅଥସ୍ସ ଭାରହାରଭିକ୍ଖୂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଅସୁକୋ କିର ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ୱିହରତି । ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିବଲୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସିକାତୁଂ, ଆନେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅସୁକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ଅସୁକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ସୋ ତେସଂ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ୱିହାରଚାରିକଂ ନିକ୍ଖନ୍ତେହି ତେହି ‘‘ଇମଂ, ଆୱୁସୋ, ଚେତିୟଂ ତୟା କାରିତ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ, ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱଦତି । ‘‘ଅୟଂ ବୋଧି, ଅୟଂ ମଣ୍ଡପୋ, ଇଦଂ ଉପୋସଥାଗାରଂ, ଏସା ଅଗ୍ଗିସାଲା, ଅୟଂ ଚଙ୍କମୋ ତୟା କାରିତୋ । ଇମେ ରୁକ୍ଖେ ରୋପାପେତ୍ୱା ତୟା ନନ୍ଦନୱନାଭିରାମୋ ୱିହାରୋ କାରିତୋ’’ତି । ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି, ୱଦତି ।

ସୋ ସାୟଂ ଥେରୁପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଆୱୁସୋ, ତଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅସୁକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ଅସୁକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଅରଞ୍ଞେ ସମଗ୍ଗା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମାତି ଇମିନା କାରଣେନ ଆଗତମ୍ହା’’ତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥାୟ ଆଗତା, ଅହମ୍ପି ଚିରନିୱାସେନ ଇଧ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ଗଚ୍ଛାମି, ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହାମି, ଭନ୍ତେତି । ଆୱୁସୋ, ସାମଣେରଦହରା ମଗ୍ଗକିଲନ୍ତା, ଅଜ୍ଜ ୱସିତ୍ୱା ସ୍ୱେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଗମିସ୍ସାମାତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ପୁନଦିୱସେ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି । ଗାମୱାସିନୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟୋ ବହୂ ଆଗନ୍ତୁକେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ’’ତି ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପାୟେତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଅଦଂସୁ । ଥେରା ‘‘ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ, ମୟଂ ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତା ।

ଗାମୱାସିନୋ ଅନୁମୋଦନଂ ସୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ‘‘କୁତୋ, ଭନ୍ତେ, ଥେରା ଆଗତା’’ତି ? ଏତେ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ସମାନୁପଜ୍ଝାୟା ସନ୍ଦିଟ୍ଠା ସମ୍ଭତ୍ତାତି । କସ୍ମା ଆଗତାତି ? ମଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁକାମତାୟାତି । ତୁମ୍ହେ ପନ ଗନ୍ତୁକାମାତି ? ଆମାୱୁସୋତି । କିଂ ୱଦେଥ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେହି କସ୍ସ ଉପୋସଥାଗାରଂ କାରିତଂ, କସ୍ସ ଭୋଜନସାଲା, କସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସାଲାଦୟୋ କାରିତା, ମୟଂ ମଙ୍ଗଲାମଙ୍ଗଲେସୁ କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମାତି ? ମହାଉପାସିକାୟୋପି ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅସ୍ସୂନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ଦହରୋ ‘‘ତୁମ୍ହେସୁ ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଅହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସାମି ? ଥେରେ ଉୟ୍ୟୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରଂ ଗତୋ ।

ଥେରାପି କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ପତ୍ତଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ, ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ଚିରାୟସି, ଦିୱା ହୋତି, ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ଆମ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ସୁଖିତା, ଅସୁକଗେହସ୍ସ ଇଟ୍ଠକାମୂଲଂ ଠିତସଣ୍ଠାନେନେୱ ଠିତଂ, ଅସୁକଗେହାଦୀନଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମମୂଲାଦୀନି ଅତ୍ଥି, ଗତସ୍ସାପି ମେ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତୁମ୍ହେ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅସୁକୱିହାରେ ଚୀୱରଧୋୱନରଜନାଦୀନି କରୋଥ, ଅହଂ ତତ୍ଥ ସମ୍ପାପୁଣିସ୍ସାମୀତି । ତେ ତସ୍ସ ଓସକ୍କିତୁକାମତଂ ଞତ୍ୱା ତ୍ୱଂ ପଚ୍ଛା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀତି ପକ୍କମିଂସୁ ।

ସୋ ଥେରେ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ ୱିହାରମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭୋଜନସାଲାଦୀନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ରାମଣେୟ୍ୟକଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସାଧୁ ୱତମ୍ହି ନ ଗତୋ । ସଚେ ଅଗମିସ୍ସଂ, କୋଚି, ଦେୱ, ଧମ୍ମକଥିକୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ସବ୍ବେସଂ ମନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିହାରଂ ଅତ୍ତନୋ ନିକାୟସନ୍ତକଂ କରେୟ୍ୟ, ଅଥ ମୟା ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ଚରିତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ସୁଣାତି, ‘‘ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଗତଟ୍ଠାନେ ଏକନିକାୟଦ୍ୱେନିକାୟଏକପିଟକଦ୍ୱେପିଟକାଦିୱସେନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ଜାତା ୱିନୟଧରା ଜାତା ସତପରିୱାରାପି ସହସ୍ସପରିୱାରାପି ଚରନ୍ତି । ୟେ ପନେତ୍ଥ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ଗତା, ତେ ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନା ଜାତା, ସକଦାଗାମିନୋ ଅନାଗାମିନୋ ଅରହନ୍ତୋ ଜାତା, ମହାସକ୍କାରେନ ପରିନିବ୍ବୁତା’’ତି। ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଅହମ୍ପି ଅଗମିସ୍ସଂ, ମୟ୍ହମ୍ପେସା ସମ୍ପତ୍ତି ଅଭୱିସ୍ସ, ଇମଂ ପନ ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ପରିହୀନମ୍ହୀ’’ତି । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ମୁଦୁତାୟ ତଂ ଠାନଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ତିରିୟଂ ପତିତ୍ୱା, ୱାଲିକାୟ ଓତ୍ଥଟଭାୱେନ ଅନ୍ତରସେତୁ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା, ବହୂନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଜାତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ରଥୱିନୀତମହାଅରିୟୱଂସଚନ୍ଦୋପମାଦିପଟିପଦାସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଟିପଦଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ଓଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ତଂ ପଟିପତ୍ତିନିସ୍ସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପକତିୟା ମଞ୍ଜୁସ୍ସରୋ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତାଦିସଦିସଂ ମହନ୍ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀନି କରୋତି । ଅଥ ନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ପତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକା ଦହରା ‘‘ଧମ୍ମଂ କଥେହୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ସମ୍ମା ଉଗ୍ଗହିତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିପଦଂ ଦୀପେତ୍ୱା କଥେତି । ଅଥସ୍ସ ପଂସୁକୂଲିକପିଣ୍ଡପାତିକାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅହୋ ସପ୍ପୁରିସୋ’’ତି ଅତ୍ତମନା ଭୱନ୍ତି ।

ସୋ କସ୍ସଚି ନିଦାନମତ୍ତଂ, କସ୍ସଚି ଉପଡ୍ଢଗାଥଂ, କସ୍ସଚି ଗାଥଂ ଉପଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଅୟପଟ୍ଟକେନ ଆବନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ ଦହରସାମଣେରେ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମହାଥେରେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ପୋରାଣକୱିହାରୋ ଅତ୍ଥି, ଏତ୍ଥ କୋଚି ତତ୍ରୁପ୍ପାଦୋ’’ତି ?, ପୁଚ୍ଛତି । ଥେରା – ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ଆୱୁସୋ, ଚତୁୱୀସତି କରୀସସହସ୍ସାନି ତତ୍ରୁପ୍ପାଦୋ’’ତି । ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ୱଦେଥ, ଉଦ୍ଧନେ ପନ ଅଗ୍ଗିପି ନ ଜଲତୀତି । ଆୱୁସୋ, ମହାୱିହାରୱାସୀହି ଲଦ୍ଧା ନାମ ଏୱମେୱ ନସ୍ସନ୍ତି, ନ କୋଚି ସଣ୍ଠପେତୀତି । ଭନ୍ତେ, ପୋରାଣକରାଜୂହି ଦିନ୍ନଂ ଖୀଣାସୱେହି ପଟିଗ୍ଗହିତଂ କସ୍ମା ଏତେ ନାସେନ୍ତୀତି ? ଆୱୁସୋ, ତାଦିସେନ ଧମ୍ମକଥିକେନ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି । ଭନ୍ତେ, ମା ଏୱଂ ୱଦେଥ, ଅମ୍ହେ ପଟିପତ୍ତିଦୀପକଧମ୍ମକଥିକା ନାମ, ତୁମ୍ହେ ମଂ ‘‘ସଙ୍ଘକୁଟୁମ୍ବିକୋ ୱିହାରୁପଟ୍ଠାକୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା କାତୁକାମାତି । କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅକପ୍ପିୟମେତଂ, ତୁମ୍ହାଦିସେହି ପନ କଥିତେ ଅମ୍ହାକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ? ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଆରାମିକେସୁ ଆଗତେସୁ ଅମ୍ହାକଂ ଭାରଂ କରୋଥ, ଏକଂ କପ୍ପିୟଦ୍ୱାରଂ କଥେସ୍ସାମାତି ।

ସୋ ପାତୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସନ୍ନିପାତସାଲାୟଂ ଠତ୍ୱା, ଆରାମିକେସୁ ଆଗତେସୁ ‘‘ଉପାସକା ଅସୁକଖେତ୍ତେ ଭାଗୋ କୁହିଂ, ଅସୁକଖେତ୍ତେ କହାପଣଂ କୁହି’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦେତି । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ତଂ ତଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦେନ୍ତୋ ତଥା ଅକାସି, ୟଥା ୟାଗୁହତ୍ଥା ପୂୱହତ୍ଥା ଭତ୍ତହତ୍ଥା ତେଲମଧୁଫାଣିତଘତାଦିହତ୍ଥା ଚ ଅତ୍ତନୋୱ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସକଲୱିହାରୋ ଏକକୋଲାହଲୋ ହୋତି, ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂ ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ଅପକ୍କମିଂସୁ ।

ସୋପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠକାନଂ ବହୂନଂ ଦୁବ୍ବଚପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଉପଜ୍ଝଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ପୂରେତି । ଆଗନ୍ତୁକା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହାରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱାୱ ‘‘ୱିହାରେ କେ ୱସନ୍ତୀ’’ତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଏୱରୂପା ନାମ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସୁତ୍ୱା ବାହିରେନେୱ ପକ୍କମନ୍ତି । ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସାସନେ ତିରିୟଂ ନିପନ୍ନତାୟ ମହାଜନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଉପଗତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ସମାଧିକୁଲ୍ଲେ ନିସିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନସାଗରଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ‘‘ନିବ୍ବାନପବ୍ଭାରା’’ତି ପଦେନ ଓସାପିତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲତାୟ ଏତଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତଥାଗତୋପି ହି ଇମିସ୍ସଂ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି, ସୋ ମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସେୱ ଓକାସକରଣତ୍ଥାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଇଦାନି ଓରିମଂ ତୀରନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାଦୀସୁ ଏୱଂ ଉପଗମନାନୁପଗମନାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚକ୍ଖୁ-ପସନ୍ନଂ, ଅହଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ଏତଂ ନିସ୍ସାୟ ଚକ୍ଖୁଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋପି ତିମିରକୱାତାଦୀହି ଉପହତପସାଦୋ ‘‘ଅମନାପଂ ମୟ୍ହଂ ଚକ୍ଖୁ, ମହନ୍ତମ୍ପି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋପି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ତିଣ୍ଣଂ ଲକ୍ଖଣାନଂ ୱସେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପନ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି ନାମ । ସୋତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ମନାୟତନେ ପନ ‘‘ମନାପଂ ୱତ ମେ ମନୋ, କିଞ୍ଚି ୱାମତୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଦକ୍ଖିଣତୋୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ୱା ‘‘ମନେନ ମେ ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତସ୍ସ ଅଲାଭୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋପି, ‘‘ଦୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତିତସ୍ସ ମେ ମନୋ ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ’’ତି ଏୱଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋପି ମନାୟତନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଇଟ୍ଠେ ପନ ରୂପେ ରାଗଂ, ଅନିଟ୍ଠେ ପଟିଘଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ରୂପାୟତନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି ନାମ । ସଦ୍ଦାୟତନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ନନ୍ଦୀରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୟଥା ହି ମଜ୍ଝେ ସଂସୀଦିତ୍ୱା ଥଲଂ ପତ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ସଣ୍ହଥୂଲୱାଲିକା ପିଦହତି, ସୋ ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ନନ୍ଦୀରାଗେନ ଆବଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚତୂସୁ ମହାଅପାୟେସୁ ପତିତୋ ମହାଦୁକ୍ଖେନ ପିଧୀୟତି, ସୋ ଅନେକେହିପି ୱସ୍ସସହସ୍ସେହି ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନନ୍ଦୀରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଅସ୍ମିମାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୟଥା ହି ଥଲେ ଆରୁଳ୍ହୋ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋ ହେଟ୍ଠା ଗଙ୍ଗୋଦକେନ ଚେୱ ଉପରି ୱସ୍ସେନ ଚ ତେମେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସେୱାଲପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ‘‘ପାସାଣୋ ନୁ ଖୋ ଏସ ଖାଣୁକୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ଅସ୍ମିମାନେନ ଉନ୍ନତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଂସୁକୂଲିକଟ୍ଠାନେ ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତି, ଧମ୍ମକଥିକଟ୍ଠାନେ ଧମ୍ମକଥିକୋ, ଭଣ୍ଡନକାରକଟ୍ଠାନେ ଭଣ୍ଡନକାରକୋ, ୱେଜ୍ଜଟ୍ଠାନେ ୱେଜ୍ଜୋ, ପିସୁଣଟ୍ଠାନେ ପିସୁଣୋ । ସୋ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅନେସନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ତାହି ତାହି ଆପତ୍ତୀହି ପଲିୱେଠିତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଅସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କିଞ୍ଚି ସୀଲଂ, ଉଦାହୁ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ମିମାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂକାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୟଥା ହି ଆୱଟ୍ଟେ ପତିତଦାରୁଖନ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋୟେୱ ପାସାଣାଦୀସୁ ଆହତସମବ୍ଭାହତୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୱଟ୍ଟେ ପତିତପୁଗ୍ଗଲୋ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ କମ୍ମକାରଣଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖେହି ଆହତସମବ୍ଭାହତୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଅସୁଚୀତି ନ ସୁଚି । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋତି ‘‘ଇମସ୍ସ ମଞ୍ଞେ ଇମସ୍ସ ମଞ୍ଞେ ଇଦଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରେହି ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋ । ସଙ୍କାୟ ୱା ପରେସଂ ସମାଚାରଂ ସରତୀତିପି ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋ । ତସ୍ସ ହି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଜନେ କଥେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମମ ଦୋସଂ ମଞ୍ଞେ କଥେନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ସମାଚାରଂ ସଙ୍କସ୍ସରତି ଧାୱତୀତି ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋ ।

ସମଣପଟିଞ୍ଞୋତି ସଲାକଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ‘‘କିତ୍ତକା ୱିହାରେ ସମଣା’’ତି ଗଣନାୟ ଆରଦ୍ଧାୟ ‘‘ଅହମ୍ପି ସମଣୋ, ଅହମ୍ପି ସମଣୋ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେତି, ସଲାକଗ୍ଗହଣାଦୀନି କରୋତି । ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ଉପୋସଥପୱାରଣାଦୀସୁ ‘‘ଅହମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ତାନି କମ୍ମାନି ପୱିସତି। ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ୱକ୍କହଦୟାଦୀସୁ ଅପୂତିକସ୍ସପି ଗୁଣାନଂ ପୂତିଭାୱେନ, ଅନ୍ତୋପୂତି । ଅୱସ୍ସୁତୋତି ରାଗେନ ତିନ୍ତୋ । କସମ୍ବୁଜାତୋତି ରାଗାଦୀହି କିଲେସେହି କଚୱରଜାତୋ ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଗୋଗଣଂ ଗଙ୍ଗାତୀରାଭିମୁଖଂ କତ୍ୱା ପରିସପରିୟନ୍ତେ ଠିତୋ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ସତ୍ଥା ଓରିମତୀରାଦୀନଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତାଦିୱସେନ ସକ୍କା ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତୁନ୍ତି ୱଦତି । ୟଦି ଏୱଂ ପୂରେତୁଂ ସକ୍କା, ଅହଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏତଂ ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନିୟୋତି ୱଚ୍ଛେସୁ ସସ୍ନେହା ଥନେହି ଖୀରଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତେହି ୱଚ୍ଛକସ୍ନେହେନ ସୟମେୱ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି । ନିୟ୍ୟାତେହେୱାତି ନିୟ୍ୟାତେହିୟେୱ । ଗାୱୀସୁ ହି ଅନିୟ୍ୟାତିତାସୁ ଗୋସାମିକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଏକା ଗାୱୀ ନ ଦିସ୍ସତି, ଏକୋ ଗୋଣୋ, ଏକୋ ୱଚ୍ଛକୋ ନ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ତୁୟ୍ହଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ୱିଚରିସ୍ସନ୍ତି, ଇତି ତେ ଅଫାସୁକଂ ଭୱିସ୍ସତି । ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ନାମେସା ସଇଣସ୍ସ ନ ରୁହତି, ଅଣଣା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ସଂୱଣ୍ଣିତାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱମାହ । ନିୟ୍ୟାତାତି ନିୟ୍ୟାତିତା । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

୫. ଦୁତିୟଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୨. ପଞ୍ଚମେ କିମିଲାୟନ୍ତି କିମିଲାନାମକେ ନଗରେ । ସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠା ନାମ ଆପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ଏୱରୂପଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ଆପତ୍ତିଂ । ନ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପରିୱାସମାନତ୍ତଅବ୍ଭାନେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନ ଦିସ୍ସତି ।

୬. ଅୱସ୍ସୁତପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୩. ଛଟ୍ଠେ ନୱଂ ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ଅଧୁନା କାରିତଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ, ଏକା ମହାସାଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉୟ୍ୟୋଗକାଲାଦୀସୁ ହି ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା, ‘‘ଏତ୍ତକା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ପଚ୍ଛା, ଏତ୍ତକା ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି, ଏତ୍ତକା ହତ୍ଥୀ ଅଭିରୁହନ୍ତୁ, ଏତ୍ତକା ଅସ୍ସେ, ଏତ୍ତକା ରଥେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ ସନ୍ଥଂ କରୋନ୍ତି, ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ସନ୍ଥାଗାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉୟ୍ୟୋଗଟ୍ଠାନତୋ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ ଗେହେସୁ ଅଲ୍ଲଗୋମୟପରିଭଣ୍ଡାଦୀନି କାରେନ୍ତି, ତାୱ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଦିୱସାନି ତେ ରାଜାନୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥରନ୍ତୀତିପି ସନ୍ଥାଗାରଂ । ତେସଂ ରାଜୂନଂ ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତିପି ସନ୍ଥାଗାରଂ । ଗଣରାଜାନୋ ହି ତେ, ତସ୍ମା ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଚ୍ଚଂ ଏକସ୍ସ ୱସେନ ନ ଛିଜ୍ଜତି, ସବ୍ବେସଂ ଛନ୍ଦୋପି ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅନୁସାସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହ ଅତ୍ଥାନୁସାସନଂ ଅଗାରନ୍ତିପି ସନ୍ଥାଗାର’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ କସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ୱପିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଘରାୱାସକିଚ୍ଚାନି ସମ୍ମନ୍ତୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ଘରାୱାସଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ଥରନ୍ତୀତିପି, ସନ୍ଥାଗାରଂ । ଅଚିରକାରିତଂ ହୋତୀତି ଇଟ୍ଠକକମ୍ମସୁଧାକମ୍ମଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ ସୁସଜ୍ଜିତଂ ଦେୱୱିମାନଂ ୱିୟ ଅଧୁନା ନିଟ୍ଠାପିତଂ । ସମଣେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଘରୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଣକାଲେୟେୱ ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦେୱେନ ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା, ‘‘ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା କେନଚି ୱା ମନୁସ୍ସଭୂତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେନଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ସନ୍ଥାଗାରଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ଅତିୱିୟ ମନୋରମଂ ସସ୍ସିରିକଂ । କେନ ପଠମଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଅସ୍ସା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତିସେଟ୍ଠସ୍ସ ପଠମଂ ଦିୟ୍ୟମାନେପି ସତ୍ଥୁନୋୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଦିୟ୍ୟମାନେପି ସତ୍ଥୁନୋୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ତସ୍ମା ସତ୍ଥାରଂ ପଠମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜାପେସ୍ସାମ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଆଗମନଂ କରିସ୍ସାମ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଆଗତେ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆଗତମେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ସତ୍ଥାରଂ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥାପେସ୍ସାମ, ଇତି ତୀହି ରତନେହି ପରିଭୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛା ମୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ୟେନ ନୱଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ତଂଦିୱସଂ କିର ସନ୍ଥାଗାରଂ କିଞ୍ଚାପି ରାଜକୁଲାନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଦେୱୱିମାନଂ ୱିୟ ସୁସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି ସୁପଟିଜଗ୍ଗିତଂ, ବୁଦ୍ଧାରହଂ ପନ କତ୍ୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ବୁଦ୍ଧା ହି ନାମ ଅରଞ୍ଞଜ୍ଝାସୟା ଅରଞ୍ଞାରାମା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱସେୟ୍ୟୁଂ ୱା ନୋ ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱତୋ ମନଂ ଜାନିତ୍ୱାୱ, ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ, ଇଦାନି ପନ ମନଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାପେତୁକାମା ୟେନ ସନ୍ଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ସବ୍ବସନ୍ଥରିଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱାତି ୟଥା ସବ୍ବମେୱ ସନ୍ଥତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ସନ୍ଥରାପେତ୍ୱା । ସବ୍ବପଠମଂ ତାୱ ‘‘ଗୋମୟଂ ନାମ ସବ୍ବମଙ୍ଗଲେସୁ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସୁଧାପରିକମ୍ମକତମ୍ପି ଭୂମିଂ ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନ ଓପୁଞ୍ଜାପେତ୍ୱା, ପରିସୁକ୍ଖଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ୟଥା ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେହି ଲିମ୍ପାପେତ୍ୱା ଉପରି ନାନାୱଣ୍ଣକଟସାରକେ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥତ୍ଥରଅସ୍ସତ୍ଥରସୀହତ୍ଥରବ୍ୟଗ୍ଘତ୍ଥରଚନ୍ଦତ୍ଥରକସୂରିୟତ୍ଥରକଚିତ୍ତତ୍ଥରକାଦୀହି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ଅତ୍ଥରକେହି ସନ୍ଥରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ସବ୍ବୋକାସଂ ସନ୍ଥରାପେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସନ୍ଥରିଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି ।

ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ତାୱ ମଙ୍ଗଲଥମ୍ଭଂ ନିସ୍ସାୟ ମହାରହଂ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ମୁଦୁକଞ୍ଚ ମନୋରମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ, ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଭତୋଲୋହିତକଂ ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନଂ ଉପଧାନଂ ଉପଦହିତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣରଜତତାରକୱିଚିତ୍ତୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଦାମପୁପ୍ଫଦାମପତ୍ତଦାମାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଠାନେ ପୁପ୍ଫଜାଲଂ କାରେତ୍ୱା, ତିଂସହତ୍ଥମତ୍ତଂ ଠାନଂ ପଟସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କପୀଠଅପସ୍ସୟପୀଠମୁଣ୍ଡପୀଠାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଉପରି ସେତପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେହି ପଚ୍ଚତ୍ଥରାପେତ୍ୱା ପାଚୀନଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱେ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ମନୋରମାନି ହଂସଲୋମାଦିପୂରିତାନି ଉପଧାନାନି ଠପାପେସୁଂ ‘‘ଏୱଂ ଅକିଲମମାନା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମା’’ତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ।

ଉଦକମଣିକଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ମହାକୁଚ୍ଛିକଂ ଉଦକଚାଟିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚ ୟଥାରୁଚିୟା ହତ୍ଥେ ୱା ଧୋୱିସ୍ସନ୍ତି ପାଦେ ୱା, ମୁଖଂ ୱା ୱିକ୍ଖାଲେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ମଣିୱଣ୍ଣସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା ୱାସତ୍ଥାୟ ନାନାପୁପ୍ଫାନି ଚେୱ ଉଦକୱାସଚୁଣ୍ଣାନି ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଦଲିପଣ୍ଣେହି ପିଦହିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦକମଣିକଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି ।

ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଆରୋପେତ୍ୱାତି ରଜତସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟଦଣ୍ଡଦୀପିକାସୁ ୟୋନକରୂପକିରାତରୂପକାଦୀନଂ ହତ୍ଥେ ଠପିତସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟକପଲ୍ଲିକାସୁ ଚ ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଜାଲାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ତେ ସକ୍ୟରାଜାନୋ ନ କେୱଲଂ ସନ୍ଥାଗାରମେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟୋଜନାୱଟ୍ଟେ କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନଗରୱୀଥିୟୋପି ସମ୍ମଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଧଜେ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗେହଦ୍ୱାରେସୁ ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଚ କଦଲିୟୋ ଚ ଠପାପେତେୱା ସକଲନଗରଂ ଦୀପମାଲାଦୀହି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାରକଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଖୀରୂପଗେ ଦାରକେ ଖୀରଂ ପାୟେଥ, ଦହରେ କୁମାରେ ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ସୟାପେଥ, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ ମା କରିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଜ ଏକରତ୍ତିଂ ସତ୍ଥା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱସିସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅପ୍ପସଦ୍ଦକାମା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକା ଆଦାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ଅଥଖୋ ଭଗୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟେନ ନୱଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା କାଲଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏୱଂ କିର କାଲେ ଆରୋଚିତେ ଭଗୱା ଲାଖାରସତିନ୍ତରତ୍ତକୋୱିଳାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ ରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ କତ୍ତରିୟା ପଦୁମଂ କନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସଂୱିଧାୟ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପାମଙ୍ଗେନ ପଦୁମକଲାପଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ, ୱିଜ୍ଜୁଲତାସସ୍ସିରିକଂ କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲେନ ଗଜକୁମ୍ଭଂ ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ, ରତନସତୁବ୍ବେଧେ ସୁୱଣ୍ଣଗ୍ଘିକେ ପୱାଳଜାଲଂ ଖିପମାନୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟେ ରତ୍ତକମ୍ବଲକଞ୍ଚୁକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ରତ୍ତୱଣ୍ଣୱଲାହକେନ ପଟିଚ୍ଛାଦୟମାନୋ ୱିୟ, କଞ୍ଚନପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ସୁପକ୍କଲାଖାରସଂ ପରିସିଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚିତ୍ତକୂଟପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ ୱିଜ୍ଜୁଲତାୟ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ସଚକ୍କୱାଳସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଂ ମହାପଥୱିଂ ସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା ଗହିତଂ ନିଗ୍ରୋଧପଲ୍ଲୱସମାନୱଣ୍ଣଂ ରତ୍ତୱରପଂସୁକୂଲଂ ପାରୁପିତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିଦ୍ୱାରତୋ ନିକ୍ଖମି କଞ୍ଚନଗୁହତୋ ସୀହୋ ୱିୟ ଉଦୟପବ୍ବତକୂଟତୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ । ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପନ ଗନ୍ଧକୁଟିପମୁଖେ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଅଥସ୍ସ କାୟତୋ ମେଘମୁଖେହି ୱିଜ୍ଜୁକଲାପା ୱିୟ ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାପରିସେକପିଞ୍ଜରପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲୱିଟପେ ୱିୟ ଆରାମରୁକ୍ଖେ କରିଂସୁ । ତାୱଦେୱ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେସି । ତେ ପନ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱରୂପା ଅହେସୁଂ – ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୱିୱିତ୍ତା ଅସଂସଟ୍ଠା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ୱତ୍ତାରୋ ୱଚନକ୍ଖମା ଚୋଦକା ପାପଗରହିନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା । ତେହି ପରିୱାରିତୋ ଭଗୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ରତ୍ତପଦୁମସଣ୍ଡମଜ୍ଝଗତା ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣନାୱା, ପୱାଳୱେଦିକାପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପାସାଦୋ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ମହାଥେରାପି ନଂ ମେଘୱଣ୍ଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ମଣିୱମ୍ମୱମ୍ମିକା ୱିୟ ମହାନାଗା ପରିୱାରୟିଂସୁ ୱନ୍ତରାଗା ଭିନ୍ନକିଲେସା ୱିଜଟିତଜଟା ଛିନ୍ନବନ୍ଧନା କୁଲେ ୱା ଗଣେ ୱା ଅଲଗ୍ଗା ।

ଇତି ଭଗୱା ସୟଂ ୱୀତରାଗୋ ୱୀତରାଗେହି, ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତଦୋସେହି, ୱୀତମୋହୋ ୱୀତମୋହେହି, ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ନିତ୍ତଣ୍ହେହି, ନିକ୍କିଲେସୋ ନିକ୍କିଲେସେହି, ସୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ବହୁସ୍ସୁତବୁଦ୍ଧେହି ପରିୱାରିତୋ ପତ୍ତପରିୱାରିତଂ ୱିୟ କେସରଂ, କେସରପରିୱାରିତା ୱିୟ କଣ୍ଣିକା, ଅଟ୍ଠନାଗସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାଗରାଜା, ନୱୁତିହଂସସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଧତରଟ୍ଠୋ ହଂସରାଜା, ସେନଙ୍ଗପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା, ମରୁଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ବ୍ରହ୍ମଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ହାରିତମହାବ୍ରହ୍ମା, ତାରାଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ଅସମେନ ବୁଦ୍ଧୱେସେନ ଅପରିମାଣେନ ବୁଦ୍ଧୱିଲାସେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଗାମିମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି ।

ଅଥସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସି ପଚ୍ଛିମ-କାୟତୋ, ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତୋ, ୱାମହତ୍ଥତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଉପରି କେସନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବକେସାୱଟ୍ଟେହି ମୋରଗୀୱୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଗନତଲେ ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲେହି ପୱାଳୱଣ୍ଣା ରସ୍ମି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଘନପଥୱିଂ ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଏୱଂ ସମନ୍ତା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା କଞ୍ଚନଦଣ୍ଡଦୀପିକାହି ନିଚ୍ଛରିତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦଜାଲା ୱିୟ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୱିଜ୍ଜୁଲତା ୱିୟ ୱିଧାୱିଂସୁ । ସବ୍ବଦିସାଭାଗା ସୁୱଣ୍ଣଚମ୍ପକପୁପ୍ଫେହି ୱିକିରିୟମାନା ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣଘଟତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାହି ସିଞ୍ଚମାନା ୱିୟ, ପସାରିତସୁୱଣ୍ଣପଟପରିକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ, ୱେରମ୍ଭୱାତସମୁଟ୍ଠିତକିଂସୁକକଣିକାରପୁପ୍ଫଚୁଣ୍ଣସମୋକିଣ୍ଣା ୱିୟ ୱିପ୍ପଭାସିଂସୁ ।

ଭଗୱତୋପି ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣସମୁଜ୍ଜଲସରୀରଂ ସମୁଗ୍ଗତତାରକଂ ୱିୟ ଗଗନତଲଂ, ୱିକସିତମିୱ ପଦୁମୱନଂ, ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋ ୱିୟ ୟୋଜନସତିକୋ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ, ପଟିପାଟିୟା ଠପିତାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସୂରିୟାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦେୱରାଜାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ସିରିୟା ସିରିଂ ଅଭିଭୱମାନଂ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ୟଥା ତଂ ଦସହି ପାରମୀହି ଦସହି ଉପପାରମୀହି ଦସହି ପରମତ୍ଥପାରମୀହି ସମ୍ମଦେୱ ପୂରିତାହି ସମତିଂସପାରମିତାହି ଅଲଙ୍କତଂ । କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଦିନ୍ନଦାନଂ ରକ୍ଖିତସୀଲଂ କତକଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଓତରିତ୍ୱା ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଠାନଂ ଅଲଭମାନଂ ସମ୍ବାଧପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ନାୱାସହସ୍ସଭଣ୍ଡଂ ଏକନାୱଂ ଆରୋପନକାଲୋ ୱିୟ, ସକଟସହସ୍ସଭଣ୍ଡଂ ଏକସକଟଂ ଆରୋପନକାଲୋ ୱିୟ, ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଗଙ୍ଗାନଂ ଓଘସ୍ସ ସମ୍ଭିଜ୍ଜ ମୁଖଦ୍ୱାରେ ଏକତୋ ରାସିଭୂତକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଇମାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଓଭାସମାନସ୍ସାପି ଚ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଅନେକାନି ଦଣ୍ଡଦୀପିକାସହସ୍ସାନି ଉକ୍ଖିପିଂସୁ, ତଥା ପଚ୍ଛତୋ, ୱାମପସ୍ସେ, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ । ଜାତିସୁମନଚମ୍ପକୱନମଲ୍ଲିକାରତ୍ତୁପ୍ପଲ-ନୀଲୁପ୍ପଲ-ବକୁଲସିନ୍ଦୁୱାରପୁପ୍ଫାନି ଚେୱ ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣାନି ଚ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମେଘୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଉଦକୱୁଟ୍ଠିୟୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପକିରିୟିଂସୁ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟନିଗ୍ଘୋସା ଚେୱ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଥୁତିଘୋସା ଚ ସବ୍ବା ଦିସା ପୂରୟିଂସୁ । ଦେୱମନୁସ୍ସନାଗସୁପଣ୍ଣଗନ୍ଧବ୍ବୟକ୍ଖାଦୀନଂ ଅକ୍ଖୀନି ଅମତପାନଂ ୱିୟ ଲଭିଂସୁ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପଦସହସ୍ସେନ ଗମନୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ରିଦଂ ମୁଖମତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋ, କମ୍ପୟନ୍ତୋ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।

ଅହେଠୟନ୍ତୋ ପାଣାନି, ୟାତି ଲୋକୱିନାୟକୋ ॥

‘‘ଦକ୍ଖିଣଂ ପଠମଂ ପାଦଂ, ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ନରାସଭୋ

ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିରିସମ୍ପନ୍ନୋ, ସୋଭତେ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ॥

‘‘ଗଚ୍ଛତୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, ହେଟ୍ଠାପାଦତଲଂ ମୁଦୁ ।

ସମଂ ସମ୍ଫୁସତେ ଭୂମିଂ, ରଜସା ନୁପଲିପ୍ପତି ॥

‘‘ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଉନ୍ନମତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ ।

ଉନ୍ନତଞ୍ଚ ସମଂ ହୋତି, ପଥୱୀ ଚ ଅଚେତନା ॥

‘‘ପାସାଣା ସକ୍ଖରା ଚେୱ, କଥଲା ଖାଣୁକଣ୍ଟକା ।

ସବ୍ବେ ମଗ୍ଗା ୱିୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ ॥

‘‘ନାତିଦୂରେ ଉଦ୍ଧରତି, ନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ନିକ୍ଖିପଂ ।

ଅଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଉଭୋ ଜାଣୂ ଚ ଗୋପ୍ଫକେ ॥

‘‘ନାତିସୀଘଂ ପକ୍କମତି, ସମ୍ପନ୍ନଚରଣୋ ମୁନି ।

ନ ଚାପି ସଣିକଂ ୟାତି, ଗଚ୍ଛମାନୋ ସମାହିତୋ ॥

‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ, ଦିସଞ୍ଚ ୱିଦିସଂ ତଥା ।

ନ ପେକ୍ଖମାନୋ ସୋ ୟାତି, ୟୁଗମତ୍ତଞ୍ହି ପେକ୍ଖତି ॥

‘‘ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରୋ ସୋ, ଗମନେ ସୋଭତେ ଜିନୋ ।

ଚାରୁଂ ଗଚ୍ଛତି ଲୋକଗ୍ଗୋ, ହାସୟନ୍ତୋ ସଦେୱକେ ॥

‘‘ଉଳୁରାଜାୱ ସୋଭନ୍ତୋ, ଚତୁଚାରୀୱ କେସରୀ ।

ତୋସୟନ୍ତୋ ବହୂ ସତ୍ତେ, ପୁରଂ ସେଟ୍ଠଂ ଉପାଗମୀ’’ତି ॥

ୱଣ୍ଣକାଲୋ ନାମ କିରେସ, ଏୱଂୱିଧେସୁ କାଲେସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସରୀରୱଣ୍ଣେ ୱା ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ୱା ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଥାମୋୟେୱ ପମାଣଂ । ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେହି ୱା ଗାଥାବନ୍ଧେନ ୱା ୟତ୍ତକଂ ସକ୍କୋତି, ତତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଦୁକ୍କଥିତନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପମାଣୱଣ୍ଣା ହି ବୁଦ୍ଧା । ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାପି ଅନୱସେସତୋ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥା, ପଗେୱ ଇତରା ପଜାତି । ଇମିନା ସିରିୱିଲାସେନ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ଜନେନ ଗନ୍ଧଧୂମୱାସଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ପୂଜିୟମାନୋ ସନ୍ଥାଗାରଂ ପାୱିସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟେନ ନୱଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।

ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚେୱ ଉପାସକାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲପଲିୱେଠିତେ ପୀଠେ ଠପିତରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଘନପଟିମା ୱିୟ ଅତିୱିରୋଚିତ୍ଥ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୋରାଣାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନମଗ୍ଗୋ –

‘‘ଗନ୍ତ୍ୱାନ ମଣ୍ଡଲମାଳଂ, ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରଣୋ ।

ଓଭାସୟନ୍ତୋ ଲୋକଗ୍ଗୋ, ନିସୀଦି ୱରମାସନେ ॥

‘‘ତହିଂ ନିସିନ୍ନୋ ନରଦମ୍ମସାରଥି,

ଦେୱାତିଦେୱୋ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋ ।

ବୁଦ୍ଧାସନେ ମଜ୍ଝଗତୋ ୱିରୋଚତି,

ସୁୱଣ୍ଣନେକ୍ଖଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ॥

‘‘ନେକ୍ଖଂ ଜମ୍ବୋନଦସ୍ସେୱ, ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ।

ୱିରୋଚତି ୱୀତମଲୋ, ମଣିୱେରୋଚନୋ ୟଥା ॥

‘‘ମହାସାଲୋୱ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲୋ, ନେରୁରାଜାୱ’ଲଙ୍କତୋ ।

ସୁୱଣ୍ଣୟୂପସଙ୍କାସୋ, ପଦୁମୋ କୋକନଦୋ ୟଥା ॥

‘‘ଜଲନ୍ତୋ ଦୀପରୁକ୍ଖୋୱ, ପବ୍ବତଗ୍ଗେ ୟଥା ସିଖୀ ।

ଦେୱାନଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତୋୱ, ସବ୍ବଫୁଲ୍ଲୋ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ॥

କାପିଲୱତ୍ଥୱେ ସକ୍ୟେ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମକଥା ନାମ ସନ୍ଥାଗାରାନୁମୋଦନାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ପକିଣ୍ଣକକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଦା ହି ଭଗୱା ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ପଥୱୋଜଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାଜମ୍ବୁଂ ମତ୍ଥକେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେନ୍ତୋ ୱିୟ ୟୋଜନିକଂ ମଧୁଭଣ୍ଡଂ ଚକ୍କୟନ୍ତେନ ପୀଳେତ୍ୱା ମଧୁପାନଂ ପାୟମାନୋ ୱିୟ କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସୀନଂ ସକ୍ୟାନଂ ହିତସୁଖାୱହଂ ପକିଣ୍ଣକକଥଂ କଥେସି । ‘‘ଆୱାସଦାନଂ ନାମେତଂ, ମହାରାଜ, ମହନ୍ତଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଆୱାସୋ ମୟା ପରିଭୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚ ପରିଭୁତ୍ତୋ, ମୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚ ପରିଭୁତ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମରତନେନ ପରିଭୁତ୍ତୋୟେୱାତି ତୀହି ରତନେହି ପରିଭୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ଆୱାସଦାନସ୍ମିଞ୍ହି ଦିନ୍ନେ ସବ୍ବଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି । ଭୁମ୍ମଟ୍ଠକପଣ୍ଣସାଲାୟ ୱା ସାଖାମଣ୍ଡପସ୍ସ ୱାପି ଆନିସଂସୋ ନାମ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଆୱାସଦାନାନୁଭାୱେନ ହି ଭୱେ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସାପି ସମ୍ବାଧିତଗବ୍ଭୱାସୋ ନ ହୋତି, ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ ଓୱରକୋ ୱିୟ ମାତୁକୁଚ୍ଛି ଅସମ୍ବାଧୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତଂ ବହୁଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କଥେତ୍ୱା –

‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନ୍ତି, ତତୋ ୱାଳମିଗାନି ଚ ।

ସିରୀସପେ ଚ ମକସେ, ସିସିରେ ଚାପି ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ॥

‘‘ତତୋ ୱାତାତପୋ ଘୋରୋ, ସଞ୍ଜାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି ।

ଲେଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ, ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁଂ ॥

‘‘ୱିହାରଦାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଅଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣିତଂ ।

ତସ୍ମା ହି ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତନୋ ॥

‘‘ୱିହାରେ କାରୟେ ରମ୍ମେ, ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେ ।

ତେସଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ॥

‘‘ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ତେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାପନୂଦନଂ ।

ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟ, ପରିନିବ୍ବାତି ଅନାସୱୋ’’ତି ॥ (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୫) –

ଏୱଂ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଆୱାସେ ଆନିସଂସୋ, ଅୟମ୍ପି ଆୱାସେ ଆନିସଂସୋ’’ତି ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଅତିରେକତରଂ ଦିୟଡ୍ଢୟାମଂ ଆୱାସାନିସଂସକଥଂ କଥେସି । ତତ୍ଥ ଇମା ତାୱ ଗାଥାୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୁଳ୍ହା, ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମଦେସନା ପନ ସଙ୍ଗହଂ ନାରୋହତି । ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱାତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା ଦ୍ୱେ ୟାମା ଗତା । ୟସ୍ସ ଦାନି କାଲଂ ମଞ୍ଞଥାତି ୟସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ଗମନସ୍ସ କାଲଂ ମଞ୍ଞଥ, ଗମନକାଲୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଗଚ୍ଛଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତେ ଉୟ୍ୟୋଜେସୀତି ? ଅନୁକମ୍ପାୟ । ସୁଖୁମାଲା ହି ତେ, ତିୟାମରତ୍ତିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୀତିନାମେନ୍ତାନଂ ସରୀରେ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ମହା, ତସ୍ସ ଠାନନିସଜ୍ଜାନଂ ଓକାସୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଉଭୟାନୁକମ୍ପାୟ ଉୟ୍ୟୋଜେସି ।

ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋତି ତତ୍ର କିର ଭିକ୍ଖୂ ୟାମଦ୍ୱୟଂ ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ଅଚାଲୟିଂସୁ, ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପନ ଆହାରୋ ପରିଣମତି, ତସ୍ସ ପରିଣତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ ଜାତୋତି ଅକାରଣମେତଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି କଥଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ କାୟିକଚେତସିକଦରଥା ନ ହୋନ୍ତି, କାୟଚିତ୍ତଲହୁତାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନ ତେସଂ ଦ୍ୱେ ୟାମେ ଠିତାନମ୍ପି ନିସିନ୍ନାନମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିଗତଂ, ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ସମ୍ପତ୍ତେ ତଥା ୱିଗତମେୱ ଜାତଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ’’ତି ।

ପିଟ୍ଠିମେ ଆଗିଲାୟତୀତି କସ୍ମା ଆଗିଲାୟତି ? ଭଗୱତୋ ହି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ମହାପଧାନଂ ପଦହନ୍ତସ୍ସ ମହନ୍ତଂ କାୟଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋସି, ଅଥସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ପିଟ୍ଠିୱାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି । ଅକାରଣଂ ୱା ଏତଂ । ପହୋତି ହି ଭଗୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଏକମ୍ପି ଦ୍ୱେପି ସତ୍ତାହାନି ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତୁଂ । ସନ୍ଥାଗାରସାଲଂ ପନ ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ପାଦଧୋୱନଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଧମ୍ମାସନା ଅଗମାସି, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଗମନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ଧମ୍ମାସନଂ ପତ୍ତଂ ଥୋକଂ ଠତ୍ୱା ନିସୀଦି, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଠାନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ଦ୍ୱେୟାମଂ ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ନିସଜ୍ଜା ନିପ୍ଫନ୍ନା । ଇଦାନି ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ଥୋକଂ ନିପନ୍ନେ ସୟନଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଞ୍ଚ ନାମ ‘‘ନୋ ଆଗିଲାୟତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଚିରନିସଜ୍ଜାୟ ସଞ୍ଜାତଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ଆଗିଲାୟନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି ସନ୍ଥାଗାରସ୍ସ କିର ଏକପସ୍ସେ ତେ ରାଜାନୋ ପଟସାଣିଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟମଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣତାରକଗନ୍ଧମାଲାଦିଦାମପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗନ୍ଧତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଆରୋପୟିଂସୁ, ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମାସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମନ୍ତୋ ଇଧ ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ନୋ ଇମଂ ସନ୍ଥାଗାରଂ ଭଗୱତା ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁତ୍ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସତ୍ଥାପି ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ମନସି କରିତ୍ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋୱ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣମାନୋ ।

ଅୱସ୍ସୁତପରିୟାୟନ୍ତି ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ ପରିୟାୟଂ, ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି କିଲେସାଧିମୁଚ୍ଚନେନ ଅଧିମୁଚ୍ଚତି, ଗିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ବ୍ୟାପାଦୱସେନ ପୂତିଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁତୋତି ଚକ୍ଖୁଭାୱେନ । ମାରୋତି କିଲେସମାରୋପି ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋପି । ଓତାରନ୍ତି ୱିୱରଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ । ନଳାଗାରତିଣାଗାରଂ ୱିୟ ହି ସୱିସେୱନାନି ଆୟତନାନି, ତିଣୁକ୍କା ୱିୟ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିରହଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତିଣୁକ୍କାୟ ଠପିତଠପିତଟ୍ଠାନେ ଅଙ୍ଗାରସ୍ସୁଜ୍ଜଲନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥମାଗତେ କିଲେସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଲଭେଥ ମାରୋ ଓତାରନ୍ତି ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ବହଲମତ୍ତିକପିଣ୍ଡାୱଲେପନଂ କୂଟାଗାରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିସେୱନାନି ଆୟତନାନି, ତିଣୁକ୍କା ୱିୟ ୱୁତ୍ତପକାରାରମ୍ମଣଂ, ତିଣୁକ୍କାୟ ଠପିତଠପିତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବାପନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିସେୱନାନଂ ଆୟତନାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥମାଗତେ କିଲେସପରିଳାହସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ନେୱ ଲଭେଥ ମାରୋ ଓତାରନ୍ତି ।

୭. ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୪. ସତ୍ତମେ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୱଧମ୍ମାନଂ । ପଞ୍ଚସୁ ହି ଖନ୍ଧେସୁ ସତି ଛେଦନୱଧବନ୍ଧନାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ମା ତେ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୱଧମ୍ମତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ଖୋ ପନସ୍ସାତି ତେନାକାରେନସ୍ସ । ୟଥାସ୍ସ କାମେ ପସ୍ସତୋତି ୟେନାକାରେନସ୍ସ କାମେ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ୟଥା ଚରନ୍ତନ୍ତି ୟେନାକାରେନ ଚାରଞ୍ଚ ୱିହାରଞ୍ଚ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚରନ୍ତଂ । ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମାକାମା ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକସ୍ସ ଚେୱ ପଟିସନ୍ଧିମୂଲକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱସେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ ମହାପରିଳାହାତି ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । କାମେ ପରିୟେସନ୍ତାନଞ୍ହି ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋଗାହନଅଜପଥସଙ୍କୁପଥପଟିପଜ୍ଜନଉଭତୋବ୍ୟୂଳ୍ହସଙ୍ଗାମପକ୍ଖନ୍ଦନାଦିୱସେନ ପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକମ୍ପି, କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ କାମପରିଭୋଗଚେତନାୟ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିମୂଲକମ୍ପି ମହାପରିଳାହଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମେତସ୍ସ ଦୁୱିଧସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱସେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ ମହାପରିଳାହାତି ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି ।

ଦାୟନ୍ତି ଅଟୱିଂ । ପୁରତୋପି କଣ୍ଟକୋତି ପୁରିମପସ୍ସେ ୱିଜ୍ଝିତୁକାମୋ ୱିୟ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠିତକଣ୍ଟକୋ । ପଚ୍ଛତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହେଟ୍ଠା ପନ ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ, ନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ । ଏୱଂ ସୋ କଣ୍ଟକଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟ । ମା ମଂ କଣ୍ଟକୋତି ମା ମଂ କଣ୍ଟକୋ ୱିଜ୍ଝୀତି କଣ୍ଟକୱେଧଂ ରକ୍ଖମାନୋ ।

ଦନ୍ଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୁପ୍ପାଦୋତି ସତିୟା ଉପ୍ପାଦୋୟେୱ ଦନ୍ଧୋ, ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତାୟ ପନ ତାୟ କାଚି କିଲେସା ନିଗ୍ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ରାଗାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୁତିୟଜୱନୱାରେନ ‘‘କିଲେସା ମେ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଞତ୍ୱା ତତିୟେ ଜୱନୱାରେ ସଂୱରଜୱନଂୟେୱ ଜୱତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ୱିପସ୍ସକୋ ତତିୟଜୱନୱାରେ କିଲେସେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନାନନ୍ତରଂ ସମ୍ପତ୍ତକିଲେସଜୱନୱାରଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କୁସଲମେୱ ଉପ୍ପାଦେତି । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନଞ୍ହି ଅୟମାନିସଂସୋ ଭାୱନାପଟିସଙ୍ଖାନେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ।

ଅଭିହଟ୍ଠୁଂପୱାରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସୁଦିନ୍ନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ରଟ୍ଠପାଲକୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଚ କାୟେନ ୱା ସତ୍ତ ରତନାନି ଅଭିହରିତ୍ୱା ୱାଚାୟ ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଧନତୋ ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛସି, ତତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତା ପୱାରେୟ୍ୟୁଂ । ଅନୁଦହନ୍ତୀତି ସରୀରେ ପଲିୱେଠିତତ୍ତା ଉଣ୍ହପରିଳାହଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନୁଦହନ୍ତି । ସଞ୍ଜାତସେଦେ ୱା ସରୀରେ ଲଗ୍ଗନ୍ତା ଅନୁସେନ୍ତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତେ ଅନାୱଟ୍ଟନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱରୂପଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅନାୱଟ୍ଟନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାବଲମେୱ ଦୀପିତଂ ।

୮. କିଂସୁକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୫. ଅଟ୍ଠମେ ଦସ୍ସନନ୍ତି ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଠମମଗ୍ଗୋ ହି କିଲେସପହାନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତୋ ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ପନ କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗତୋ ପଠମତରଂ ପସ୍ସତି, ପସ୍ସିତ୍ୱା ପନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ କିଲେସପହାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ଦସ୍ସନମେୱ । କସ୍ମା ? ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଦସ୍ସନଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅହମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଫସ୍ସାୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ୱସେନ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ହି ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ ଆୟତନାନି ରୂପଂ, ମନାୟତନଂ ଅରୂପଂ । ଇତି ସୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି ।

ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱା କଥିତତ୍ତା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱା କଥେସି । ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିତୁ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ନଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱଂୟେୱ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ଜାନାସି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ଜାନନ୍ତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଅତ୍ଥାୱୁସୋ, ଅସୁକୱିହାରେ ଅସୁକତ୍ଥେରୋ ନାମାତି । ସୋ ତମ୍ପି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ଏତେନୁପାୟେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଞ୍ଞମ୍ପୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁତିୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ରୂପଂ, ସେସକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ନାମନ୍ତି ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ସୋପି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି । ଅୟଂ ପନ ‘‘ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମେତି, ପଠମେନ ସପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱାୱ କଥିତଂ, ଇମିନା ନିପ୍ପଦେସେସୂ’’ତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତଥେୱ ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ତତିୟୋ ମହାଭୂତକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ସଙ୍ଖେପତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି । ଅୟଂ ପନ ‘‘ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମେତି, ପଠମେନ ସପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱା କଥିତଂ, ଦୁତିୟେନ ନିପ୍ପଦେସେସୁ, ତତିୟେନ ଅତିସପ୍ପଦେସେସୂ’’ତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତଥେୱ ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ତେଭୂମକକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ । ତସ୍ସ କିର ସମପ୍ପୱତ୍ତା ଧାତୁୟୋ ଅହେସୁଂ, କଲ୍ଲସରୀରଂ ବଲପତ୍ତଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନିପିସ୍ସ ସବ୍ବାନେୱ ସପ୍ପାୟାନି, ଅତୀତା ୱା ସଙ୍ଖାରା ହୋନ୍ତୁ ଅନାଗତା ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱା କାମାୱଚରା ୱା ରୂପାୱଚରା ୱା ଅରୂପାୱଚରା ୱା, ସବ୍ବେପି ସପ୍ପାୟାୱ । ଅସପ୍ପାୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । କାଲେସୁପି ପୁରେଭତ୍ତଂ ୱା ହୋତୁ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ୱା ପଠମୟାମାଦୟୋ ୱା, ଅସପ୍ପାୟୋ କାଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ନାମ ଚାରିଭୂମିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ମହାହତ୍ଥୀ ହତ୍ଥେନ ଗହେତବ୍ବଂ ହତ୍ଥେନେୱ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ପାଦେହି ପହରିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ପାଦେହି ପହରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମେୱ ସକଲେ ତେଭୂମକଧମ୍ମେ କଲାପଗ୍ଗାହେନ ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଏସୋପି ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି । ଅୟଂ ପନ ‘‘ଇମେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସମେତି । ପଠମେନ ସପ୍ପଦେସସଙ୍ଖାରେସୁ ଠତ୍ୱା କଥିତଂ, ଦୁତିୟେନ ନିପ୍ପଦେସେସୁ, ପୁନ ତତିୟେନ ସପ୍ପଦେସେସୁ, ଚତୁତ୍ଥେନ ନିପ୍ପଦେସେସୁୟେୱା’’ତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଇଦଂ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନଂ ତୁମ୍ହେହି ଅତ୍ତନୋୱ ଧମ୍ମତାୟ ଞାତଂ, ଉଦାହୁ କେନଚି ୱୋ ଅକ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ? ଆୱୁସୋ, ମୟଂ କିଂ ଜାନାମ ? ଅତ୍ଥି ପନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତଂ ନିସ୍ସାୟେତଂ ଅମ୍ହେହି ଞାତନ୍ତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମୟ୍ହଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅହଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ଭଗୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୟେହି ତେ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ, ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ଖୀଣାସୱା, ସୁକଥିତଂ ତେହି, ତ୍ୱଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ଧବାଲତାୟ ତଂ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀ’’ତି ନ ଏୱଂ ୱିହେସେସି । କାରକଭାୱଂ ପନସ୍ସ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥଗୱେସକୋ ଏସ, ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଏୱ ନଂ ବୁଜ୍ଝାପେସ୍ସାମୀ’’ତି କିଂସୁକୋପମଂ ଆହରି । ତତ୍ଥ ଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ଏୱମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ – ଏକସ୍ମିଂ କିର ମହାନଗରେ ଏକୋ ସବ୍ବଗନ୍ଥଧରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୱେଜ୍ଜୋ ପଣ୍ଡିତୋ ପଟିୱସତି । ଅଥେକୋ ନଗରସ୍ସ ପାଚୀନଦ୍ୱାରଗାମୱାସୀ ପଣ୍ଡୁରୋଗପୁରିସୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ୱେଜ୍ଜପଣ୍ଡିତୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ‘‘କେନତ୍ଥେନ ଆଗତୋସି ଭଦ୍ରମୁଖା’’ତି, ପୁଚ୍ଛି । ରୋଗେନମ୍ହି, ଅୟ୍ୟ, ଉପଦ୍ଦୁତୋ, ଭେସଜ୍ଜଂ ମେ କଥେହୀତି । ତେନ ହି, ଭୋ, ଗଚ୍ଛ, କିଂସୁକରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସୋସେତ୍ୱା ଝାପେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ଖାରୋଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମିନା ଚିମିନା ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ୟୋଜେତ୍ୱା, ଅରିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପିୱ, ତେନ ତେ ଫାସୁକଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ନିରୋଗୋ ବଲୱା ପାସାଦିକୋ ଜାତୋ ।

ଅଥଞ୍ଞୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ତେନେୱ ରୋଗେନ ଆତୁରୋ ‘‘ଅସୁକୋ କିର ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଅରୋଗୋ ଜାତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କେନ ତେ, ସମ୍ମ, ଫାସୁକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । କିଂସୁକାରିଟ୍ଠେନ ନାମ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱମ୍ପି କରୋହୀତି । ସୋପି ତଥା କତ୍ୱା ତାଦିସୋୱ ଜାତୋ ।

ଅଥଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରଗାମୱାସୀ…ପେ॰… ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ତେନେୱ ରୋଗେନ ଆତୁରୋ ‘‘ଅସୁକୋ କିର ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଅରୋଗୋ ଜାତୋ’’ତି ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କେନ ତେ, ସମ୍ମ, ଫାସୁକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ? କିଂସୁକାରିଟ୍ଠେନ ନାମ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱମ୍ପି କରୋହୀତି । ସୋପି ତଥା କତ୍ୱା ତାଦିସୋୱ ଜାତୋ ।

ଅଥଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବକିଂସୁକୋ ଏକୋ ପୁରିସୋ ତେନେୱ ରୋଗେନ ଆତୁରୋ ଚିରଂ ତାନି ତାନି ଭେସଜ୍ଜାନି କତ୍ୱା ରୋଗେ ଅୱୂପସମମାନେ ‘‘ଅସୁକୋ କିର ନଗରସ୍ସ ପାଚୀନଦ୍ୱାରଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଅରୋଗୋ ଜାତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମହମ୍ପି, ତେନ କତଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘କେନ ତେ, ସମ୍ମ, ଫାସୁକଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । କିଂସୁକାରିଟ୍ଠେନ ସମ୍ମାତି । କୀଦିସୋ ପନ ସୋ କିଂସୁକୋତି । ଝାପିତଗାମେ ଠିତଝାମଥୂଣୋ ୱିୟାତି । ଇତି ସୋ ପୁରିସୋ ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠାକାରେନୱ କିଂସୁକଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତେନ ହି ଦିଟ୍ଠକାଲେ କିଂସୁକୋ ପତିତପତ୍ତୋ ଖାଣୁକକାଲେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତାଦିସୋୱ ହୋତି ।

ସୋ ପନ ପୁରିସୋ ସୁତମଙ୍ଗଲିକତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ‘ଝାପିତଗାମେ ଝାମଥୂଣୋ ୱିୟା’ତି ଆହ, ଅମଙ୍ଗଲମେତଂ। ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ମେ ଭେସଜ୍ଜେ କତେପି ରୋଗୋ ନ ୱୂପସମିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ, ତ୍ୱଞ୍ଞେୱ କିଂସୁକଂ ଜାନାସି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଅତ୍ଥି, ଭୋ, ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଗାମେ ଅସୁକୋ ନାମାତି । ସୋ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି, ସ୍ୱାସ୍ସ ପୁପ୍ଫିତକାଲେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନାନୁରୂପେନ ‘‘ଲୋହିତକୋ କିଂସୁକୋ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପୁରିମେନ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଆହ, କାଳକୋ ଲୋହିତକତୋ ସୁୱିଦୂରଦୂରେ’’ତି ତସ୍ସପି ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ, ଭୋ, ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି କିଂସୁକଦସ୍ସାୱୀ, ୟେନ କିଂସୁକୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଅତ୍ଥି ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରଗାମେ ଅସୁକୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ସ୍ୱାସ୍ସ ଫଲିତକାଲେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନାନୁରୂପେନ ‘‘ଓଚିରକଜାତୋ ଆଦିନ୍ନସିପାଟିକୋ’’ତି ଆହ । ଫଲିତକାଲସ୍ମିଞ୍ହି କିଂସୁକୋ ଓଲମ୍ବମାନଚୀରକୋ ୱିୟ ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା ଗହିତଅସିକୋସୋ ୱିୟ ଚ ସିରୀସରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଚ ଲମ୍ବମାନଫଲୋ ହୋତି । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପୁରିମେହି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଆହ, ନ ସକ୍କା ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ସପି ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ, ଭୋ, ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି କିଂସୁକଦସ୍ସାୱୀ, ୟେନ କିଂସୁକୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଅତ୍ଥି ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରଗାମେ ଅସୁକୋ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଅସ୍ସ ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତକାଲେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନାନୁରୂପେନ ‘‘ବହଲପତ୍ତପଲାସୋ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ’’ତି ଆହ । ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ ନାମ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଚ୍ଛାୟୋ ।

ସୋ ‘‘ଅୟମ୍ପି ପୁରିମେହି ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଆହ, ନ ସକ୍କା ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ସପି ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ତଂ ଆହ, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋୱ ଧମ୍ମତାୟ କିଂସୁକଂ ଜାନାଥ, ଉଦାହୁ କେନଚି ୱୋ ଅକ୍ଖାତୋ’’ତି ? କିଂ, ଭୋ, ମୟଂ ଜାନାମ ? ଅତ୍ଥି ପନ ମହାନଗରସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ୱେଜ୍ଜପଣ୍ଡିତୋ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅମ୍ହେହି ଞାତନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି ଅହମ୍ପି ଆଚରିୟମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ୱେଜ୍ଜପଣ୍ଡିତୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା, ‘‘କେନତ୍ଥେନ ଆଗତୋସି ଭଦ୍ରମୁଖା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ରୋଗେନମ୍ହି, ଅୟ୍ୟ, ଉପଦ୍ଦୁତୋ, ଭେସଜ୍ଜଂ ମେ କଥେଥାତି । ତେନ ହି, ଭୋ, ଗଚ୍ଛ, କିଂସୁକରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୋସେତ୍ୱା ଝାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଖାରୋଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମିନା ଚିମିନା ଚ ଭେସଜ୍ଜେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅରିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପିୱ, ଏତେନ ତେ ଫାସୁକଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ନିରୋଗୋ ବଲୱା ପାସାଦିକୋ ଜାତୋ ।

ତତ୍ଥ ମହାନଗରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନନଗରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଜ୍ଜପଣ୍ଡିତୋ ୱିୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେ ତଂ ‘‘ଭିସକ୍କୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ଖୋ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୫) ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରଗାମେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ୱେଜ୍ଜନ୍ତେୱାସିକା ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତା ଖୀଣାସୱା । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀ ପଠମପୁରିସୋ ୱିୟ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସିନୋ ଚତୁନ୍ନଂ ୱେଜ୍ଜନ୍ତେୱାସିକାନଂ କଥାୟ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ଆଚରିୟମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ କଥାୟ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନକାଲୋ ।

ୟଥା ୟଥା ଅଧିମୁତ୍ତାନନ୍ତି ୟେନ ୟେନାକାରେନ ଅଧିମୁତ୍ତାନଂ । ଦସ୍ସନଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ତଥା ଖୋ ତେହି ସପ୍ପୁରିସେହି ବ୍ୟାକତନ୍ତି ତେନ ତେନେୱାକାରେନ ତୁୟ୍ହଂ ତେହି ସପ୍ପୁରିସେହି କଥିତଂ । ୟଥା ହି ‘‘କାଳକୋ କିଂସୁକୋ’’ତି କଥେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି, ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠନୟେନ କିଂସୁକମେୱ କଥେସି, ଏୱମେୱ ଛଫସ୍ସାୟତନାନଂ ୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଖୀଣାସୱୋପି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି, ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ କଥେସି ।

ୟଥା ଚ ‘‘ଲୋହିତକୋ ଓଚିରକଜାତୋ ବହଲପତ୍ତପଲାସୋ କିଂସୁକୋ’’ତି କଥେନ୍ତୋପି ନ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି, ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠନୟେନ କିଂସୁକମେୱ କଥେସି, ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁମହାଭୂତୱସେନ ତେଭୂମକଧମ୍ମୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଖୀଣାସୱୋପି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି, ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ କଥେସି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା କାଳକକାଲେ କିଂସୁକଦସ୍ସାୱିନୋପି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ନ ତେନ ଅଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂସୁକୋୱ ଦିଟ୍ଠୋ, ଏୱମେୱ ଛଫସ୍ସାୟତନୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତସ୍ସାପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ, ନ ତେନ ଅଞ୍ଞଂ କଥିତଂ, ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ କଥିତଂ । ୟଥା ଚ ଲୋହିତକାଲେ ଓଚିରକଜାତକାଲେ ବହଲପତ୍ତପଲାସକାଲେ କିଂସୁକଦସ୍ସାୱିନୋପି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ, ନ ତେନ ଅଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂସୁକୋୱ ଦିଟ୍ଠୋ, ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଚତୁମହାଭୂତୱସେନ ତେଭୂମକଧମ୍ମୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତସ୍ସାପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ, ନ ତେନ ଅଞ୍ଞଂ କଥିତଂ, ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ କଥିତଂ ।

ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୁ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତିମଂ ନଗରନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ସଚେ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତଂ, ଅଥସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ସଚେ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତଂ, ଅଥସ୍ସ ଇମିନା ନଗରୋପମେନ ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥାୟ ଆୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମଜ୍ଝିମପଦେସେ ନଗରସ୍ସ ପାକାରାଦୀନି ଥିରାନି ୱା ହୋନ୍ତୁ ଦୁବ୍ବଲାନି ୱା, ସବ୍ବସୋ ୱା ମା ହୋନ୍ତୁ, ଚୋରାସଙ୍କା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତିମଂ ନଗର’’ନ୍ତି ଆହ । ଦଳ୍ହୁଦ୍ଧାପନ୍ତି ଥିରପାକାରଂ । ଦଳ୍ହପାକାରତୋରଣନ୍ତି ଥିରପାକାରଞ୍ଚେୱ ଥିରତୋରଣଞ୍ଚ । ତୋରଣାନି ନାମ ହି ପୁରିସୁବ୍ବେଧାନି ନଗରସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥଂ କରୀୟନ୍ତି, ଚୋରନିୱାରଣତ୍ଥାନିପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଅଥ ୱା ତୋରଣନ୍ତି ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ଥିରପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଛଦ୍ୱାରନ୍ତି ନଗରଦ୍ୱାରଂ ନାମ ଏକମ୍ପି ହୋତି ଦ୍ୱେପି ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି, ଇଧ ପନ ସତ୍ଥା ଛଦ୍ୱାରିକନଗରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ବ୍ୟତ୍ତୋତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୱିସଦଞାଣୋ । ମେଧାୱୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ମେଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ।

ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟାତିଆଦିମ୍ହି ଭୂତମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସମିଦ୍ଧେ କିର ମହାନଗରେ ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସତି, ତସ୍ସେତଂ ପଚ୍ଚନ୍ତନଗରଂ ରାଜାୟୁତ୍ତୱିରହିତଂ, ଅଥ ପୁରିସା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଦେୱ, ନଗରେ ଆୟୁତ୍ତକୋ ନତ୍ଥି, ଦେହି ନୋ କିଞ୍ଚି ଆୟୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ଏକଂ ପୁତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଏତଂ ଆଦାୟ ତତ୍ଥ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନାଦୀନି କତ୍ୱା ୱସଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ରାଜପୁତ୍ତୋ ପାପମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗେନ କତିପାହେୟେୱ ସୁରାସୋଣ୍ଡୋ ହୁତ୍ୱା, ସବ୍ବାନି ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନାଦୀନି ହାରେତ୍ୱା, ନଗରମଜ୍ଝେ ଧୁତ୍ତେହି ପରିୱାରିତୋ ସୁରଂ ପିୱନ୍ତୋ ନଚ୍ଚଗୀତାଦିରତିୟା ୱୀତିନାମେତି । ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚୟିଂସୁ ।

ରାଜା ଏକଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛ କୁମାରଂ ଓୱଦିତ୍ୱା, ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନାଦୀନି କାରେତ୍ୱା, ପୁନ ଅଭିସେକଂ କତ୍ୱା, ଏହୀ’’ତି । ନ ସକ୍କା, ଦେୱ, କୁମାରଂ ଓୱଦିତୁଂ, ଚଣ୍ଡୋ କୁମାରୋ ଘାତେୟ୍ୟାପି ମନ୍ତି । ଅଥେକଂ ବଲସମ୍ପନ୍ନଂ ୟୋଧଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ସୋ ଓୱାଦେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ସୀସମସ୍ସ ଛିନ୍ଦାହୀ’’ତି । ଇତି ସୋ ଅମଚ୍ଚୋ ୟୋଧୋ ଚାତି ଇଦଂ ସୀଘଂ ଦୂତୟୁଗଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦୋୱାରିକଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କହଂ, ଭୋ, ନଗରସ୍ସ ସାମି କୁମାରୋ’’ତି । ଏସ ମଜ୍ଝେସିଙ୍ଘାଟକେ ସୁରଂ ପିୱନ୍ତୋ ଧୁତ୍ତପରିୱାରିତୋ ଗୀତାଦିରତିଂ ଅନୁଭୋନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋତି । ଅଥ ତଂ ଦୂତୟୁଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚୋ ତାୱେତ୍ଥ, ‘‘ସାମି, ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନାଦୀନି କିର କାରେତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସା’’ତି ଆହ । କୁମାରୋ ଅସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ୟୋଧୋ ସୀସେ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ସଚେ ରଞ୍ଞୋ ଆଣଂ କରୋସି, କର, ନୋ ଚେ, ଏତ୍ଥେୱ ତେ ସୀସଂ ପାତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଖଗ୍ଗଂ ଅବ୍ବାହି । ପରିଚାରକା ଧୁତ୍ତା ତାୱଦେୱ ଦିସାସୁ ପଲାୟିଂସୁ । କୁମାରୋ ଭୀତୋ ସାସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ତେ ତତ୍ଥେୱ ଅଭିସେକଂ କତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମା ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସାହୀ’’ତି ରଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତୱଚନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ୟଥାଗତମଗ୍ଗମେୱ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ଇମମତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟା’’ତି ଆହ ।

ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ସମିଦ୍ଧମହାନଗରଂ ୱିୟ ହି ନିବ୍ବାନନଗରଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସତ୍ତରତନସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ୱିୟ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗରତନସମନ୍ନାଗତୋ ଧମ୍ମରାଜା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚନ୍ତିମନଗରଂ ୱିୟ ସକ୍କାୟନଗରଂ, ତସ୍ମିଂ ନଗରେ କୂଟରାଜପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ କୂଟଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ, କୂଟରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ଧୁତ୍ତେହି ପରିୱାରିତକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ସମଙ୍ଗିକାଲୋ, ଦ୍ୱେ ସୀଘଦୂତା ୱିୟ ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ମହାୟୋଧେନ ସୀସେ ଗହିତକାଲୋ ୱିୟ ଉପ୍ପନ୍ନପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିନା ନିଚ୍ଚଲଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଗ୍ଗହିତକାଲୋ, ୟୋଧେନ ସୀସେ ଗହିତମତ୍ତେ ଧୁତ୍ତାନଂ ଦିସାସୁ ପଲାୟିତ୍ୱା ଦୂରୀଭାୱୋ ୱିୟ ପଠମଜ୍ଝାନମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ନୀୱରଣାନଂ ଦୂରୀଭାୱୋ, ‘‘କରିସ୍ସାମି ରଞ୍ଞୋ ସାସନ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତମତ୍ତେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠିତକାଲୋ, ଅମଚ୍ଚେନ ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ଆରୋଚିତକାଲୋ ୱିୟ ସମାଧିନା ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତକାଲୋ, ତତ୍ଥେୱସ୍ସ ତେହି ଦ୍ୱୀହି ଦୂତେହି କତାଭିସେକସ୍ସ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଉସ୍ସାପନଂ ୱିୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସେତଚ୍ଛତ୍ତୁସ୍ସାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନଗରନ୍ତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମସ୍ସେତଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସାତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ । କେୱଲଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତା ଏତ୍ଥ କାୟୋ ‘‘ନଗର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସେୱ ଦ୍ୱାରଭୂତତ୍ତା ଛ ଆୟତନାନି ‘‘ଦ୍ୱାରାନୀ’’ତି, ତେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ସତି ‘‘ଦୋୱାରିକୋ’’ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ ଧମ୍ମରାଜେନ ପେସିତତ୍ତା ସମଥୱିପସ୍ସନା ‘‘ସୀଘଂ ଦୂତୟୁଗ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ସମଥୋ, ପଣ୍ଡିତାମଚ୍ଚୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ମଜ୍ଝେ ସିଙ୍ଘାଟକୋତି ନଗରମଜ୍ଝେ ସିଙ୍ଘାଟକୋ । ମହାଭୂତାନନ୍ତି ହଦୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତାନଂ ମହାଭୂତାନଂ। ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱେତଂ ଚତୁମହାଭୂତଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ନଗରମଜ୍ଝେ ପନ ସୋ ରାଜକୁମାରୋ ୱିୟ ସରୀରମଜ୍ଝେ ହଦୟରୂପସିଙ୍ଘାଟକେ ନିସିନ୍ନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୂତେହି ଅରହତ୍ତାଭିସେକେନ ଅଭିସିଞ୍ଚିତବ୍ବୋ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣରାଜପୁତ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପନ ୟଥାଭୂତସଭାୱଂ ଅକୁପ୍ପଂ ଅଧିକାରୀତି କତ୍ୱା ୟଥାଭୂତଂ ୱଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପନ ୟାଦିସୋୱ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗୋ, ଅୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତାଦିସୋୟେୱାତି କତ୍ୱା ୟଥାଗତମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଆଭତାୟ ଉପମାୟ ସଂସନ୍ଦନଂ ।

ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ଆଭତପକ୍ଖେ ପନ ଇଦଂ ସଂସନ୍ଦନଂ – ଏତ୍ଥ ହି ଛଦ୍ୱାରୂପମା ଛଫସ୍ସାୟତନୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଭତା, ନଗରସାମିଉପମା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ, ସିଙ୍ଘାଟକୂପମା ଚତୁମହାଭୂତୱସେନ, ନଗରୂପମା ତେଭୂମକଧମ୍ମୱସେନ ଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆଭତା । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନିମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ । ସକଲେନପି ହି ନଗରସମ୍ଭାରେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ, ୟଥାଭୂତୱଚନେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ୟଥାଗତମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ ପଭାୱିକା ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ।

୯. ୱୀଣୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ନୱମେ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱାତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ୟଥା ନାମ ମହାକୁଟୁମ୍ବିକୋ ମହନ୍ତଂ କସିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସୋ ଘରଦ୍ୱାରେ ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା, ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚାପି ତେନ ଉଭତୋସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ପଟ୍ଠପିତଂ, ଦ୍ୱୀସୁ ପନ ପରିସାସୁ ସନ୍ତପ୍ପିତାସୁ ସେସଜନମ୍ପି ସନ୍ତପ୍ପେତିୟେୱ, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସମଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଚେୱ ଭିକ୍ଖୁନିପରିସାୟ ଚ ମହାଧମ୍ମୟାଗଂ ୟଜନ୍ତୋ ୱୀଣୋପମସୁତ୍ତଂ ଆରଭି । ତଂ ପେନେତଂ କିଞ୍ଚାପି ଦ୍ୱେ ପରିସା ସନ୍ଧାୟ ଆରଦ୍ଧଂ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପନ ପରିସାନଂ ଅୱାରିତଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେହିପି ସୋତବ୍ବଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଞ୍ଚ, ପରିୟୋଗାହିତ୍ୱା ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥରସୋ ୱିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ।

ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋତିଆଦୀସୁ ଛନ୍ଦୋ ନାମ ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକା ଦୁବ୍ବଲତଣ୍ହା, ସୋ ରଞ୍ଜେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି। ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ପନ ବଲୱତଣ୍ହା ରାଗୋ ନାମ, ସୋ ରଞ୍ଜେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀନି କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଦୁବ୍ବଲକୋଧୋ ଦୋସୋ ନାମ । ତାନି କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ବଲୱକୋଧୋ ପଟିଘଂ ନାମ । ମୋହୋ ପନ ମୋହନସମ୍ମୋହନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚହିପି ପଦେହି ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି ଗହିତାନି । ତେସୁ ଗହିତେସୁ ସବ୍ବେପି ତମ୍ମୂଲକା କିଲେସା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ଛନ୍ଦୋ ରାଗୋ’’ତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅଟ୍ଠଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ‘‘ଦୋସୋ ପଟିଘ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ମୋହପଦେନ ଲୋଭଦୋସରହିତା ଦ୍ୱେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଗହିତାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ଦ୍ୱାଦସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ଦସ୍ସିତାୱ ହୋନ୍ତି ।

ସଭୟୋତି କିଲେସଚୋରାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନତ୍ତା ସଭୟୋ । ସପ୍ପଟିଭୟୋତି ୱଧବନ୍ଧନାଦୀନଂ କାରଣତ୍ତା ସପ୍ପଟିଭୟୋ । ସକଣ୍ଟକୋତି ରାଗାଦୀହି କଣ୍ଟକେହି ସକଣ୍ଟକୋ । ସଗହନୋତି ରାଗଗହନାଦୀହି ସଗହନୋ । ଉମ୍ମଗ୍ଗୋତି ଦେୱଲୋକଂ ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅମଗ୍ଗୋ । କୁମ୍ମଗ୍ଗୋତି କୁଚ୍ଛିତଜେଗୁଚ୍ଛିଭୂତଟ୍ଠାନଗମନଏକପଦିକମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅପାୟସମ୍ପାପକତ୍ତା କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ । ଦୁହିତିକୋତି ଏତ୍ଥ ଇହିତୀତି ଇରିୟନା, ଦୁକ୍ଖା ଇହିତି ଏତ୍ଥାତି, ଦୁହିତିକୋ। ୟସ୍ମିଞ୍ହି ମଗ୍ଗେ ମୂଲଫଲାଦିଖାଦନୀୟଂ ୱା ସାୟନୀୟଂ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଇରିୟନା ଦୁକ୍ଖା ହୋତି, ନ ସକ୍କା ତଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତୁଂ । କିଲେସମଗ୍ଗମ୍ପି ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ଗନ୍ତୁନ୍ତି କିଲେସମଗ୍ଗୋ ଦୁହିତିକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦ୍ୱୀହିତିକୋତିପି ପାଠୋ, ଏସେୱତ୍ଥୋ । ଅସପ୍ପୁରିସସେୱିତୋତି କୋକାଲିକାଦୀହି ଅସପ୍ପୁରିସେହି ସେୱିତୋ ।

ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱାରୟେତି ତେହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେହି ରୂପେହି ତଂ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଅସୁଭାୱଜ୍ଜନାଦୀହି ଉପାୟେହି ନିୱାରୟେ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ରାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅସୁଭତୋ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଦୋସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମେତ୍ତତୋ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି, ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣେ ମୋହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛଂ ଗରୁୱାସଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ସତ୍ଥୁମହତ୍ତତଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ଚ ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବା । ସତ୍ଥୁମହତ୍ତତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ହି ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସୁଭାୱଜ୍ଜନାଦୀହି ଉପାୟେହି ନିୱାରୟେ’’ତି ।

କିଟ୍ଠନ୍ତି କିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନସସ୍ସଂ । ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସୁନିପ୍ଫନ୍ନଂ । କିଟ୍ଠାଦୋତି ସସ୍ସଖାଦକୋ। ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ପନ୍ନକିଟ୍ଠଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କିଟ୍ଠାଦୋ ଗୋଣୋ ୱିୟ କୂଟଚିତ୍ତଂ, କିଟ୍ଠାରକ୍ଖସ୍ସ ପମାଦକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସତିଂ ପହାୟ ୱିଚରଣକାଲୋ, କିଟ୍ଠାରକ୍ଖସ୍ସ ପମାଦମାଗମ୍ମ ଗୋଣେନ ଗହିତଗବ୍ଭସ୍ସ କିଟ୍ଠସ୍ସ ଖାଦିତତ୍ତା ସସ୍ସସାମିନୋ ସସ୍ସଫଲାନଧିଗମୋ ୱିୟ ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖିକାୟ ସତିୟା ୱିପ୍ପୱାସମାଗମ୍ମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ କୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ ନାସିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁନୋ ସାମଞ୍ଞଫଲାଧିଗମାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉପରିଘଟାୟନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସିଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରେ । ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଘଟାୟଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ନାସାରଜ୍ଜୁକେ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହିତଂ କତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଦଣ୍ଡେନାତି ମୁଗ୍ଗରସଦିସେନ ଥୂଲଦଣ୍ଡକେନ । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଗୋଣୋତି ଏୱଂ ସୋ କିଟ୍ଠାରକ୍ଖସ୍ସ ପମାଦମନ୍ୱାୟ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ କିଟ୍ଠଂ ଓତରିତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏୱଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତାଳେତ୍ୱା ଓସଜ୍ଜନେନ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱଂ ଉପନୀତୋ ଗୋଣୋ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଇଧାପି ସମ୍ପନ୍ନକିଟ୍ଠମିୱ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କିଟ୍ଠାଦୋ ୱିୟ କୂଟଚିତ୍ତଂ, କିଟ୍ଠାରକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପମାଦୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସତିୟା ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ଦଣ୍ଡୋ ୱିୟ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ, ଗୋଣସ୍ସ କିଟ୍ଠାଭିମୁଖକାଲେ ଦଣ୍ଡେନ ତାଳନଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣାଭିମୁଖକାଲେ ଅନମତଗ୍ଗିୟଦେୱଦୂତଆଦିତ୍ତଆସୀୱିସୂପମଅନାଗତଭୟାଦୀସୁ ତଂ ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଓତାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ସୁଭାସିତଂ ସୁତ୍ୱା ମନୋ ପସୀଦତି,

ଦମେତି ନଂ ପୀତିସୁଖଞ୍ଚ ୱିନ୍ଦତି ।

ତଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ତିଟ୍ଠତେ ମନୋ,

ଗୋଣୋୱ କିଟ୍ଠାଦକୋ ଦଣ୍ଡତଜ୍ଜିତୋ’’ତି ॥

ଉଦୁଜିତନ୍ତି ତଜ୍ଜିତଂ । ସୁଦୁଜିତନ୍ତି ସୁତଜ୍ଜିତଂ, ସୁଜିତନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦୁ, ସୁଦୂତି ଇଦଂ ପନ ନିପାତମତ୍ତମେୱ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ । ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତିଆଦୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୱସେନ ସନ୍ନିସୀଦତି, ତତିୟଜ୍ଝାନୱସେନ ଏକୋଦି ହୋତି, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ସମାଧିୟତି । ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଏତଂ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସମଥାନୁରକ୍ଖଣଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ନାମ କଥିତଂ ।

ରଞ୍ଞୋ ୱାତି କସ୍ସଚିଦେୱ ପଚ୍ଚନ୍ତରଞ୍ଞୋ ୱା । ସଦ୍ଦଂ ସୁଣେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ପବୁଦ୍ଧୋ କୁସଲେନ ୱୀଣାୱାଦକେନ ୱାଦିୟମାନାୟ ମଧୁରସଦ୍ଦଂ ସୁଣେୟ୍ୟ । ରଜନୀୟୋତିଆଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରଜନୀୟୋ। କାମେତବ୍ବତାୟ କମନୀୟୋ। ଚିତ୍ତଂ ମଦୟତୀତି ମଦନୀୟୋ। ଚିତ୍ତଂ ମୁଚ୍ଛିତଂ ୱିୟ କରଣତୋ ମୁଚ୍ଛିୟତୀତି ମୁଚ୍ଛନୀୟୋ। ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଗହଣତୋ ବନ୍ଧତୀତି ବନ୍ଧନୀୟୋ । ଅଲଂ ମେ, ଭୋତି ୱୀଣାୟ ସଣ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଉପଧାରଣେତି ୱେଟ୍ଠକେ । କୋଣନ୍ତି ଚତୁରସ୍ସଂ ସାରଦଣ୍ଡକଂ ।

ସୋ ତଂ ୱୀଣନ୍ତି ସୋ ରାଜା ‘‘ଆହରଥ ନଂ ୱୀଣଂ, ଅହମସ୍ସା ସଦ୍ଦଂ ପସିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ୱୀଣଂ ଗହେତ୍ୱା । ଦସଧା ୱାତିଆଦୀସୁ ପଠମଂ ତାୱ ଦସଧା ଫାଲେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସା ସଦ୍ଦଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସତଧା ଫାଲେୟ୍ୟ, ତଥାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସକଲିକଂ ସକଲିକଂ କରେୟ୍ୟ, ତଥାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସକଲିକା ଝାୟିସ୍ସନ୍ତି, ସଦ୍ଦୋ ପନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସତି, ତଦା ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଗ୍ଗିନା ଡହେୟ୍ୟ । ତଥାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସଲ୍ଲହୁକାନି ମସିଚୁଣ୍ଣାନି ୱାତେନ ଭସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ସଦ୍ଦୋ ସାରଧଞ୍ଞଂ ୱିୟ ପାଦମୂଲେ ପତିସ୍ସତି, ତଦା ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ମହାୱାତେ ୱା ଓଫୁନେୟ୍ୟ । ତଥାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ମସିଚୁଣ୍ଣାନି ୟଥୋଦକଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ସଦ୍ଦୋ ପନ ପାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତରିସ୍ସତି, ତଦା ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନଦିୟା ୱା ସୀଘସୋତାୟ ପୱାହେୟ୍ୟ ।

ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ସବ୍ବେହିପିମେହି ଉପାୟେହି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ତେ ମନୁସ୍ସେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ଅସତୀ କିରାୟନ୍ତି ଅସତୀ କିର ଅୟଂ ୱୀଣା, ଲାମିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତୀତି ଲାମକାଧିୱଚନମେତଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଅସା ଲୋକିତ୍ଥିୟୋ ନାମ, ୱେଲା ତାସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ସାରତ୍ତା ଚ ପଗବ୍ଭା ଚ, ସିଖୀ ସବ୍ବଘସୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୬୧) ।

ୟଥେୱଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱୀଣା ନାମାତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୀଣାୟେୱ ଲାମିକା, ୟଥେୱ ପନ ଅୟଂ ୱୀଣା ନାମ, ଏୱଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତନ୍ତିବଦ୍ଧଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଲାମକମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ୱୀଣା ୱିୟ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ରାଜା ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ୟଥା ସୋ ରାଜା ତଂ ୱୀଣଂ ଦସଧା ଫାଲନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସଦ୍ଦଂ ଅଦିସ୍ୱା ୱୀଣାୟ ଅନତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୟୋଗାୱଚରୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଖନ୍ଧେହି ଅନତ୍ଥିକୋ ହୋତି । ତେନସ୍ସ ତଂ ଖନ୍ଧସମ୍ମସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପଂ ସମନ୍ୱେସତି ୟାୱତା ରୂପସ୍ସ ଗତୀତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ସମନ୍ୱେସତୀତି ପରିୟେସତି । ୟାୱତା ରୂପସ୍ସ ଗତୀତି ୟତ୍ତକା ରୂପସ୍ସ ଗତି । ତତ୍ଥ ଗତୀତି ଗତିଗତି, ସଞ୍ଜାତିଗତି, ସଲକ୍ଖଣଗତି, ୱିଭୱଗତି, ଭେଦଗତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ରୂପଂ ନାମ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉପରି ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ସଂସରତି ୱତ୍ତତି, ଅୟମସ୍ସ ଗତିଗତି ନାମ ।

ଅୟଂ ପନ କାୟୋ ନେୱ ପଦୁମଗବ୍ଭେ, ନ ପୁଣ୍ଡରୀକନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀସୁ ସଞ୍ଜାୟତି, ଆମାସୟପକ୍କାସୟାନଂ ପନ ଅନ୍ତରେ ବହଲନ୍ଧକାରେ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୱନୱିଚରିତେ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛେ ଓକାସେ ପୂତିମଚ୍ଛାଦୀସୁ କିମି ୱିୟ ସଞ୍ଜାୟତି, ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ସଞ୍ଜାତିଗତି ନାମ ।

ଦୁୱିଧଂ ପନ ରୂପସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ ରୁପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭେଦଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ, ଅୟମସ୍ସ ସଲକ୍ଖଣଗତି ନାମ ।

‘‘ଗତି ମିଗାନଂ ପୱନଂ, ଆକାସୋ ପକ୍ଖିନଂ ଗତି ।

ୱିଭୱୋ ଗତି ଧମ୍ମାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱିଭୱଗତି ନାମ । ୟୋ ପନସ୍ସ ଭେଦୋ, ଅୟଂ ଭେଦଗତି ନାମ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଉପରି ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ତେସଂ ସଞ୍ଜାତିଗତି, ସଲକ୍ଖଣଗତିୟଞ୍ଚ ୱେଦୟିତସଞ୍ଜାନନଅଭିସଙ୍ଖରଣୱିଜାନନୱସେନ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତମ୍ପି ତସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ୟଦେତଂ ରୂପାଦୀସୁ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଅସ୍ମୀତି ୱା ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାମାନଗ୍ଗାହତ୍ତୟଂ, ତମ୍ପି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ସୁତ୍ତାଗତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ କଥିତଂ, ମଜ୍ଝେ ସମାଧିଭାୱନା ।

ପରିୟୋସାନେ ଚ ନିବ୍ବାନଂ, ଏସା ୱୀଣୋପମା କଥା’’ତି ॥

୧୦. ଛପ୍ପାଣକୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୭. ଦସମେ ଅରୁଗତ୍ତୋତି ୱଣସରୀରୋ । ତେସଂୟେୱ ଅରୂନଂ ପକ୍କତ୍ତା ପକ୍କଗତ୍ତୋ । ସରୱନନ୍ତି କଣ୍ଡୱନଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଅରୁଗତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ କୁସକଣ୍ଟକେହି ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ସରପତ୍ତେହି ଚ ଅସିଧାରୂପମେହି ୱିଲିଖିତଗତ୍ତସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଇମେସଞ୍ଚ ଇମେସଞ୍ଚ କମ୍ମାନଂ କାରକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲଭତି ୱତ୍ତାରନ୍ତି ଲଭତି ଚୋଦକଂ । ଏୱଂକାରୀତି ଏୱରୂପାନଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଦୂତକମ୍ମାଦୀନଂ କାରକୋ । ଏୱଂସମାଚାରୋତି ୱିଧୱା ଗୋଚରାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଗୋଚରୋ । ଅସୁଚିଗାମକଣ୍ଟକୋତି ଅସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅସୁଚି, ଗାମୱାସୀନଂ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କଣ୍ଟକୋତି ଗାମକଣ୍ଟକୋ ।

ପକ୍ଖିନ୍ତି ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡସକୁଣଂ । ଓସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଆୱିଞ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ । ପୱେକ୍ଖାମୀତି ପୱିସିସ୍ସାମି । ଆକାସଂ ଡେସ୍ସାମୀତି ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିସ୍ସାମି ।

ଏତେସୁ ପନ ଅହି ‘‘ଭୋଗେହି ମଣ୍ଡଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୁପିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱମ୍ମିକଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି । ସୁସୁମାରୋ ‘‘ଦୂରେ ବିଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦକଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି । ପକ୍ଖୀ ‘‘ଅଜଟାକାସେ ସୁଖଂ ୱିଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆକାସଂ ଡେତୁକାମୋ ହୋତି । କୁକ୍କୁରୋ ‘‘ଉଦ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ଛାରିକଂ ବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ଉସୁମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି । ସିଙ୍ଗାଲୋ ‘‘ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ପସାରେତ୍ୱା ସୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆମକସୁସାନଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି । ମକ୍କଟୋ ‘‘ଉଚ୍ଚେ ରୁକ୍ଖେ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଦିସାଦିସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱନଂ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି ।

ଅନୁୱିଧାୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅନୁଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ଅନୁୱିଧିୟେୟ୍ୟୁନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅନୁୱିଧାନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ ସୋ ୟାତି, ତତ୍ଥେୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେୱାତି ଏତ୍ଥ ଛ ପାଣକା ୱିୟ ଛାୟତନାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ଦଳ୍ହରଜ୍ଜୁ ୱିୟ ତଣ୍ହା, ମଜ୍ଝେ ଗଣ୍ଠି ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜା । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଆରମ୍ମଣଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ଆୟତନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଆୱିଞ୍ଛତି ।

ଇମଂ ପନ ଉପମଂ ଭଗୱା ସରିକ୍ଖକେନ ୱା ଆହରେୟ୍ୟ ଆୟତନାନଂ ୱା ନାନତ୍ତଦସ୍ସନୱସେନ । ତତ୍ଥ ସରିକ୍ଖକେନ ତାୱ ୱିସୁଂ ଅପ୍ପନାକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ପାଳିୟଂୟେୱ ଅପ୍ପିତା । ଆୟତନାନଂ ନାନତ୍ତଦସ୍ସନେନ ପନ ଅୟଂ ଅପ୍ପନା – ଅହି ନାମେସ ବହି ସିତ୍ତସମ୍ମଟ୍ଠେ ଠାନେ ନାଭିରମତି, ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନତିଣପଣ୍ଣଗହନୱମ୍ମିକାନିୟେୱ ପନ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପନ୍ନକାଲେ ଅଭିରମତି, ଏକଗ୍ଗତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱ ଚକ୍ଖୁପେତଂ ୱିସମଜ୍ଝାସୟଂ, ମଟ୍ଠାସୁ ସୁୱଣ୍ଣଭିତ୍ତିଆଦୀସୁ ନାଭିରମତି, ଓଲୋକେତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତି, ରୂପଚିତ୍ତପୁପ୍ଫଲତାଦିୱିଚିତ୍ତେସୁୟେୱ ପନ ଅଭିରମତି । ତାଦିସେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ମୁଖମ୍ପି ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେତୁକାମୋ ହୋତି ।

ସୁସୁମାରୋପି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଗହେତବ୍ବଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅକ୍ଖିଂ ନିମୀଲେତ୍ୱା ଚରତି । ୟଦା ପନ ବ୍ୟାମସତମତ୍ତଂ ଉଦକଂ ଓଗାହିତ୍ୱା ବିଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ହୋତି, ତଦା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ସୁଖଂ ସୁପତି । ଏୱମେୱ ସୋତମ୍ପେତଂ ବିଲଜ୍ଝାସୟଂ ଆକାସସନ୍ନିସ୍ସିତଂ, କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦକୂପକେୟେୱ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କରୋତି, କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦାକାସୋୟେୱ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସୱନେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅଜଟାକାସୋପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଅନ୍ତୋଲେଣସ୍ମିଞ୍ହି ସଜ୍ଝାୟେ କୟିରମାନେ ନ ଲେଣଚ୍ଛଦନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଦୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି, ଦ୍ୱାରୱାତପାନଛିଦ୍ଦେହି ପନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଧାତୁପରମ୍ପରା ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୋତପସାଦଂ ଘଟ୍ଟେତି । ଅଥ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ସଜ୍ଝାୟତୀ’’ତି ଲେଣପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନା ଜାନନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରତା ହୋତି, କିଂ ପନେତଂ ସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରନ୍ତି ? ଆମ ସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରଂ । ୟଦି ଏୱଂ ଦୂରେ ଭେରିଆଦୀସୁ ୱଜ୍ଜମାନେସୁ ‘‘ଦୂରେ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଜାନନଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ନୋ ନ ଭୱତି । ସୋତପସାଦସ୍ମିଞ୍ହି ଘଟ୍ଟିତେ ‘‘ଦୂରେ ସଦ୍ଦୋ, ଆସନ୍ନେ ସଦ୍ଦୋ, ପରତୀରେ ଓରିମତୀରେ’’ତି ତଥା ତଥା ଜାନନାକାରୋ ହୋତି, ଧମ୍ମତା ଏସାତି । କିଂ ଏତାୟ ଧମ୍ମତାୟ ? ୟତୋ ୟତୋ ଛିଦ୍ଦଂ, ତତୋ ତତୋ ସୱନଂ ହୋତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୀନଂ ଦସ୍ସନଂ ୱିୟାତି ଅସମ୍ପତ୍ତଗୋଚରମେୱେତଂ ।

ପକ୍ଖୀପି ରୁକ୍ଖେ ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ନ ରମତି । ୟଦା ପନ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଲେଡ୍ଡୁପାତେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଜଟାକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ହୋତି, ତଦା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱ ଘାନମ୍ପି ଆକାସଜ୍ଝାସୟଂ ୱାତୂପନିସ୍ସୟଗନ୍ଧଗୋଚରଂ । ତଥା ହି ଗାୱୋ ନୱୱୁଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଭୂମିଂ ଘାୟିତ୍ୱା ଘାୟିତ୍ୱା ଆକାସାଭିମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ୱାତଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତି । ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଗନ୍ଧପିଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଚ ଉପସିଙ୍ଘନକାଲେ ୱାତଂ ଅନାକଡ୍ଢନ୍ତୋ ନେୱ ତସ୍ସ ଗନ୍ଧଂ ଜାନାତି ।

କୁକ୍କୁରୋପି ବହି ଚରନ୍ତୋ ଖେମଟ୍ଠାନଂ ନ ପସ୍ସତି, ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ହୋତି । ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ଛାରିକଂ ବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଜିୱ୍ହାପି ଗାମଜ୍ଝାସୟା ଆପୋସନ୍ନିସ୍ସିତରସାରମ୍ମଣା । ତଥା ହି ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ପାତୋୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗାମଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ ହୋତି । ସୁକ୍ଖଖାଦନୀୟସ୍ସ ଚ ନ ସକ୍କା ଖେଳେନ ଅତେମିତସ୍ସ ରସଂ ଜାନିତୁଂ ।

ସିଙ୍ଗାଲୋପି ବହି ଚରନ୍ତୋ ରତିଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ଆମକସୁସାନେ ମନୁସ୍ସମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ନିପନ୍ନସ୍ସେୱ ପନସ୍ସ ଫାସୁ ହୋତି । ଏୱମେୱ କାୟୋପି ଉପାଦିଣ୍ଣକଜ୍ଝାସୟୋ ପଥୱୀସନ୍ନିସ୍ସିତଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣୋ । ତଥା ହି ଅଞ୍ଞଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକଂ ଅଲଭମାନା ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋୱ ହତ୍ଥତଲେ ସୀସଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରା ଚସ୍ସ ପଥୱୀ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୁସନ୍ଥତସ୍ସାପି ହି ସୟନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଠିତାନମ୍ପି ୱା ଫଲକାନଂ ନ ସକ୍କା ଅନିସୀଦନ୍ତେନ ୱା ଅନୁପ୍ପୀଳନ୍ତେନ ୱା ଥଦ୍ଧମୁଦୁଭାୱୋ ଜାନିତୁନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରା ପଥୱୀ ଏତସ୍ସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଜାନନେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।

ମକ୍କଟୋପି ଭୂମିୟଂ ୱିଚରନ୍ତୋ ନାଭିରମତି, ହତ୍ଥସତୁବ୍ବେଧଂ ପନସ୍ସ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୁୟ୍ହ ୱିଟପପିଟ୍ଠେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦିସାୱିଦିସା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ଫାସୁକୋ ହୋତି । ଏୱଂ ମନୋପି ନାନଜ୍ଝାସୟୋ ଭୱଙ୍ଗପଚ୍ଚୟୋ, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବେପି ନାନାରମ୍ମଣଜ୍ଝାସୟଂ କରୋତିୟେୱ ମୂଲଭୱଙ୍ଗଂ ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ଆୟତନାନଂ ନାନତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଆୟତନନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ତଂ ଚକ୍ଖୁ ନାୱିଞ୍ଛତୀତି ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁକାନଂ ଆୟତନପାଣକାନଂ କାୟଗତାସତିଥମ୍ଭେ ବଦ୍ଧାନଂ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା ନାକଡ୍ଢତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା ।

୧୧. ୟୱକଲାପିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୮. ଏକାଦସମେ ୟୱକଲାପୀତି ଲାୟିତ୍ୱା ଠପିତୟୱପୁଞ୍ଜୋ । ବ୍ୟାଭଙ୍ଗିହତ୍ଥାତି କାଜହତ୍ଥା । ଛହି ବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀହି ହନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଛହି ପୁଥୁଲକାଜଦଣ୍ଡକେହି ପୋଥେୟ୍ୟୁଂ । ସତ୍ତମୋତି ତେସୁ ଛସୁ ଜନେସୁ ୟୱେ ପୋଥେତ୍ୱା ପସିବ୍ବକେ ପୂରେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗତେସୁ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତମୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ସୁହତତରା ଅସ୍ସାତି ୟଂ ତତ୍ଥ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି ଭୁସପଲାପମତ୍ତମ୍ପି, ତସ୍ସ ଗହଣତ୍ଥଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ହତା ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଚତୁମହାପଥୋ ୱିୟ ଛ ଆୟତନାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି, ଚତୁମହାପଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୟୱକଲାପୀ ୱିୟ ସତ୍ତୋ, ଛ ବ୍ୟାଭଙ୍ଗିୟୋ ୱିୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ଆରମ୍ମଣାନି, ସତ୍ତମା ବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀ ୱିୟ ଭୱପତ୍ଥନା କିଲେସା । ୟଥା ଚତୁମହାପଥେ ଠପିତା ୟୱକଲାପୀ ଛହି ବ୍ୟାଭଙ୍ଗୀହି ହଞ୍ଞତି, ଏୱମିମେ ସତ୍ତା ଅଟ୍ଠାରସହି ଆରମ୍ମଣଦଣ୍ଡକେହି ଛସୁ ଆୟତନେସୁ ହଞ୍ଞନ୍ତି । ୟଥା ସତ୍ତମେନ ସୁହତତରା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସତ୍ତା ଭୱପତ୍ଥନକିଲେସେହି ସୁହତତରା ହୋନ୍ତି ଭୱେମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱମାନା ।

ଇଦାନି ନେସଂ ତଂ ଭୱପତ୍ଥନକିଲେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାତି ସୁଧମ୍ମାୟଂ ଭୁମ୍ମଂ, ସୁଧମ୍ମାୟ ଦେୱସଭାୟ ଦ୍ୱାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମିକା ଖୋ ଦେୱାତି ଧମ୍ମିକା ଏତେ ଦେୱା ନାମ, ୟେହି ମାଦିସଂ ଅସୁରାଧିପତିଂ ଗହେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଭେଦନମତ୍ତମ୍ପି ନ କତନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅଧମ୍ମିକା ଦେୱାତି ଅଧମ୍ମିକା ଏତେ ଦେୱା ନାମ, ୟେ ମାଦିସଂ ଅସୁରାଧିପତିଂ ନୱଗୂଥସୂକରଂ ୱିୟ କଣ୍ଠପଞ୍ଚମେହି ବନ୍ଧନେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିସୀଦାପେନ୍ତି । ଏୱଂ ସୁଖୁମଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେପଚିତ୍ତିବନ୍ଧନନ୍ତି ତଂ କିର ପଦୁମନାଳସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ମକ୍କଟଜାଲସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ସୁଖୁମଂ ହୋତି, ଛେତ୍ତୁଂ ପନ ନେୱ ୱାସିୟା ନ ଫରସୁନା ସକ୍କା । ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତେନେୱ ବଜ୍ଝତି, ଚିତ୍ତେନ ମୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱେପଚିତ୍ତିବନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତୋ ସୁଖୁମତରଂ ମାରବନ୍ଧନନ୍ତି କିଲେସବନ୍ଧନଂ ପନେସଂ ତତୋପି ସୁଖୁମତରଂ, ନେୱ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଇରିୟାପଥଂ ନିୱାରେତି । ତେନ ହି ବଦ୍ଧା ସତ୍ତା ପଥୱିତଲେପି ଆକାସେପି ୟୋଜନସତମ୍ପି ୟୋଜନସହସ୍ସମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତିପି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିପି । ଛିଜ୍ଜମାନଂ ପନେତଂ ଞାଣେନେୱ ଛିଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞେନାତି ‘‘ଞାଣମୋକ୍ଖଂ ବନ୍ଧନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ମଞ୍ଞମାନୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନାନଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧେ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ । ବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସାତି ମାରବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ । କରଣତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, କିଲେସମାରେନ ବଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁତ୍ତୋ ପାପିମତୋତି ମାରସ୍ସ ବନ୍ଧନେନ ମୁତ୍ତୋ । କରଣତ୍ଥେୟେୱ ୱା ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ, ପାପିମତା କିଲେସବନ୍ଧନେନ ମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସ୍ମୀତି ପଦେନ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞିତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମହସ୍ମୀତି ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ସସ୍ସତୱସେନ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞିତମେୱ । ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ । ରୂପୀତିଆଦୀନି ସସ୍ସତସ୍ସେୱ ପଭେଦଦୀପନାନି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ମଞ୍ଞିତଂ ଆବାଧଂ ଅନ୍ତୋଦୋସନିକନ୍ତନୱସେନ ରୋଗୋ ଚେୱ ଗଣ୍ଡୋ ଚ ସଲ୍ଲଞ୍ଚ, ତସ୍ମା । ଇଞ୍ଜିତନ୍ତିଆଦୀନି ୟସ୍ମା ଇମେହି କିଲେସେହି ସତ୍ତା ଇଞ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ଫନ୍ଦନ୍ତି ଚ ପପଞ୍ଚିତା ଚ ହୋନ୍ତି ପମତ୍ତାକାରପତ୍ତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି ।

ମାନଗତୱାରେ ପନ ମାନସ୍ସ ଗତଂ ମାନଗତଂ, ମାନପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମାନୋୟେୱ ମାନଗତଂ ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତଂ ୱିୟ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ମୀତି ଇଦଂ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତମାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମହମସ୍ମୀତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ନନୁ ଚ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନାମ ମାନୋ ନତ୍ଥୀତି ? ଆମ ନତ୍ଥି, ମାନସ୍ସ ପନ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ନାମ ହୋତି । ମାନମୂଲକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଆସୀୱିସୱଗ୍ଗୋ ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ପଣ୍ଣାସକୋ ।

ସଳାୟତନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୯. ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତେ ସଗାଥାୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସମାହିତୋତି ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ସମାହିତୋ । ୱେଦନା ଚ ପଜାନାତୀତି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନ ପଜାନାତି । ୱେଦନାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତାସଂୟେୱ ସମ୍ଭୱଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ ପଜାନାତି । ୟତ୍ଥ ଚେତାତି ୟତ୍ଥେତା ୱେଦନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚୱସେନ ପଜାନାତି । ଖୟଗାମିନନ୍ତି ତାସଂୟେୱ ୱେଦନାନଂ ଖୟଗାମିନଂ ମଗ୍ଗଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୱସେନ ପଜାନାତି । ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନା କଥିତା । ଗାଥାସୁ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସମଥୱିପସ୍ସନା କଥିତା, ସେସେହି ଚତୁସଚ୍ଚଂ କଥିତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୋ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

୨. ସୁଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୦. ଦୁତିୟେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସହାତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଞ୍ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ସହ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ । ମୋସଧମ୍ମନ୍ତି ନସ୍ସନସଭାୱଂ । ପଲୋକିନନ୍ତି ପଲୁଜ୍ଜନକଂ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତି ଞାଣେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ତାସୁ ୱେଦନାସୁ ୱିରଜ୍ଜତି । ଇଧାପି ସୁତ୍ତେ ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନା କଥିତା, ଗାଥାସୁ ଞାଣଫୁସନଂ ।

୩. ପହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୧. ତତିୟେ ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ତଣ୍ହନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ତଣ୍ହଂ ଛିନ୍ଦି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦି । ୱିୱତ୍ତୟି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ ପରିୱତ୍ତୟି ନିମ୍ମୂଲକମକାସି । ସମ୍ମାତି ହେତୁନା କାରଣେନ । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟା, ପହାନାଭିସମୟା ଚ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି କିଚ୍ଚୱସେନ ମାନଂ ସମ୍ପସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ । ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ପନ ସୋ ତାୱଦେୱ ପହୀୟତି, ଦିଟ୍ଠୱିସେନ ଦିଟ୍ଠସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ୱିୟ । ଅୟମସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟୋ ।

ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ପହୀନତ୍ତା ଚ ୟେ ଇମେ ‘‘କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଜୀରତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୮) ହରିତନ୍ତଂ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅନ୍ତିମମରିୟାଦନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲାମକନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ସକ୍କାୟୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୧; ଚୂଳନି॰ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତକୋଟ୍ଠାସନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖୟା’’ତି (ସଂ ନି॰ ୨.୫୧; ୨.୪.୭୧; ଉଦା॰ ୭୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତକୋଟନ୍ତୋ ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତା, ତେସୁ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଦୁଂ ଚତୁତ୍ଥକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତମକାସି, ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୱଟୁମଂ ଅକାସି, ଅନ୍ତିମସମୁସ୍ସୟମତ୍ତାୱସେସଂ ଦୁକ୍ଖମକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ରିଞ୍ଚତୀତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନ ଜହତି । ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନୋପେତୀତି ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଉପେତି, ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପହାୟ ଖୀଣାସୱୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟୋ କଥିତୋ ।

୪. ପାତାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୨. ଚତୁତ୍ଥେ ପାତାଲୋତି ପାତସ୍ସ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତୋ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାତି ପାତାଲୋ । ଅସନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଅସମ୍ଭୂତତ୍ତଂ ଅପଞ୍ଞାୟମାନତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ପାତାଲୋତି ଏୱଂ ୱାଚଂ । ସୋ ହି ୟଂ ତଂ ବଲୱାମୁଖଂ ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଉଦକଂ ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳଂ ୱା ସିନେରୁଂ ୱା ଆହଚ୍ଚ ୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନଦସୟୋଜନପ୍ପମାଣମ୍ପି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ପତତି, ୟସ୍ସ ପତିତଟ୍ଠାନେ ମହାନରକପପାତୋ ୱିୟ ହୋତି, ୟଂ ଲୋକେ ବଲୱାମୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱଦତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତତ୍ଥ ତଥାରୂପାନଂ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଦେୱଦାନୱାନଂ ପତିଟ୍ଠାପି ହୋତି ସୁଖନିୱାସୋପି, ତସ୍ମା ଅସନ୍ତଂ ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ତଂ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି ନାମ । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବପୁଥୁଜ୍ଜନା ସାରୀରିକାୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପାତସ୍ସ ଅଲନ୍ତି ଅତ୍ଥେନ ଅୟମେୱ ପାତାଲୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସାରୀରିକାନଂ ଖୋ ଏତଂ ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।

ପାତାଲେନ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାସୀତି ପାତାଲସ୍ମିଂ ନ ପତିଟ୍ଠାସି । ଗାଧନ୍ତି ପତିଟ୍ଠଂ । ଅକ୍କନ୍ଦତୀତି ଅନିବଦ୍ଧଂ ୱିପ୍ପଲାପଂ ୱିଲପନ୍ତୋ କନ୍ଦତି । ଦୁବ୍ବଲୋତି ଦୁବ୍ବଲଞାଣୋ । ଅପ୍ପଥାମକୋତି ଞାଣଥାମସ୍ସ ପରିତ୍ତତାୟ ପରିତ୍ତଥାମକୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅରିୟସାୱକୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ । ସୋତାପନ୍ନୋ ହି ଏତ୍ଥ ଧୁରଂ, ବଲୱୱିପସ୍ସକୋ ନ ତିକ୍ଖବୁଦ୍ଧି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦନଂ ଅନନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ୟୋଗାୱଚରୋପି ୱଟ୍ଟତି ।

୫. ଦଟ୍ଠବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୩. ପଞ୍ଚମେ ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ୱିପରିଣାମନୱସେନ ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସଲ୍ଲତୋତି ଦୁକ୍ଖାପନୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ସଲ୍ଲାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅନିଚ୍ଚତୋତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଦ୍ଦାତି ଅଦ୍ଦସ । ସନ୍ତନ୍ତି ସନ୍ତସଭାୱଂ ।

୬. ସଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୪. ଛଟ୍ଠେ ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୁ । ଅନୁୱେଧଂ ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱଣମୁଖସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ୱା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେ ୱା ଆସନ୍ନପଦେସେ ଅନୁଗତୱେଧଂ । ଏୱଂ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ହି ସା ଅନୁୱେଧା ୱେଦନା ପଠମୱେଦନାୟ ବଲୱତରା ହୋତି, ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଦୋମନସ୍ସୱେଦନାପି ଏୱମେୱ ପୁରିମୱେଦନାୟ ବଲୱତରା ହୋତି । ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ହି ସମାଧିମଗ୍ଗଫଲାନି ନିସ୍ସରଣଂ, ତଂ ସୋ ନ ଜାନାତି, କାମସୁଖମେୱ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଜାନାତି । ତାସଂ ୱେଦନାନନ୍ତି ତାସଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ । ସଞ୍ଞୁତ୍ତୋ ନଂ ୱେଦୟତୀତି କିଲେସେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ତଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟତି, ନ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସଞ୍ଞୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି କରଣତ୍ଥେ ନିସ୍ସକ୍କଂ, ଦୁକ୍ଖେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମସ୍ସାତି ୱିଦିତଧମ୍ମସ୍ସ ତୁଲିତଧମ୍ମସ୍ସ । ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସାତି ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଚ । ସମ୍ମା ପଜାନାତି ଭୱସ୍ସ ପାରଗୂତି ଭୱସ୍ସ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ, ତଦେୱ ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ମା ପଜାନାତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣାନୁସୟୋୱ କଥିତୋ । ଅରିୟସାୱକେସୁ ଚ ଖୀଣାସୱୋ ଏତ୍ଥ ଧୁରଂ, ଅନାଗାମୀପି ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି ।

୭. ପଠମଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୫. ସତ୍ତମେ ୟେନ ଗିଲାନସାଲା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ତଥାଗତୋପି ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୟୁତ୍ତକା ନାମ ଗିଲାନାତି ଭିକ୍ଖୂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଓକପ୍ପେତ୍ୱା ଗିଲାନେ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବେ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚ ‘‘ୟେ ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନସପ୍ପାୟା, ତେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ଅନିଚ୍ଚତଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ୱୟାନୁପସ୍ସୀତି ୱୟଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀତି ୱିରାଗଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସୀତି ନିରୋଧଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା କିଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ? ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଗମନୀୟପଟିପଦା, ସତିପଟ୍ଠାନାପି ହି ପୁବ୍ବଭାଗାୟେୱ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞେପି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱୟାନୁପସ୍ସନା ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାତି ଚ ଇମାପି ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ପୁବ୍ବଭାଗାୟେୱ, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାପି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାପି ଇମା ଦ୍ୱେ ମିସ୍ସକା । ଏତ୍ତାୱତା ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭାୱନାକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୮-୯. ଦୁତିୟଗେଲଞ୍ଞସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୫୬-୨୫୭. ଅଟ୍ଠମେ ଇମମେୱ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନେତଂ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ । କାୟୋୱ ହି ଏତ୍ଥ ଫସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ନୱମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୧୦. ଫସ୍ସମୂଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୮. ଦସମେ ସୁଖୱେଦନିୟନ୍ତି ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନା ପନେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତାୱ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ସମ୍ମସନଚାରୱେଦନା କଥିତା ।

ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ରହୋଗତୱଗ୍ଗୋ

୧. ରହୋଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୯. ରହୋଗତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରାନଂୟେୱ ଅନିଚ୍ଚତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟା ଏସା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା ଖୟଧମ୍ମତା ୱୟଧମ୍ମତା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତା, ଏତଂ ସନ୍ଧାୟ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମୟା ଭାସିତନ୍ତି ଦୀପେତି । ୟା ହି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚତା, ୱେଦନାନମ୍ପି ସା ଅନିଚ୍ଚତା ଏୱ । ଅନିଚ୍ଚତା ଚ ନାମେସା ମରଣଂ, ମରଣତୋ ଉତ୍ତରି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ସବ୍ବା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ଖୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ମୟାତି ଇଦଂ ନ କେୱଲଂ ଅହଂ ୱେଦନାନଂୟେୱ ନିରୋଧଂ ପଞ୍ଞାପେମି, ଇମେସମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧଂ ପଞ୍ଞାପେମୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ୱୂପସମୋ ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟୋ ଚ ଏୱରୂପାୟ ଦେସନାୟ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତା । ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୨-୩. ପଠମଆକାସସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୬୦-୨୬୧. ଦୁତିୟେ ପୁଥୂ ୱାୟନ୍ତି ମାଲୁତାତି ବହୂ ୱାତା ୱାୟନ୍ତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ତତିୟଂ ୱିନା ଗାଥାହି ବୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

୪. ଅଗାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୨. ଚତୁତ୍ଥେ ପୁରତ୍ଥିମାତି ପୁରତ୍ଥିମାୟ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସାମିସାପି ସୁଖା ୱେଦନାତିଆଦୀସୁ ସାମିସା ସୁଖା ନାମ କାମାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତା ୱେଦନା । ନିରାମିସା ସୁଖା ନାମ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅନୁସ୍ସତିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱେଦନା । ସାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ କାମାମିସେନେୱ ସାମିସା ୱେଦନା, ନିରାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ପିହପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପନ୍ନଦୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ କାମାମିସେନେୱ ସାମିସା ୱେଦନା । ନିରାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ।

୫-୮. ପଠମଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୬୩-୨୬୬. ପଞ୍ଚମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ହେଟ୍ଠା କଥିତନୟାନେୱ । ପୁରିମାନି ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପରିପୁଣ୍ଣପସ୍ସଦ୍ଧିକାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ଉପଡ୍ଢପସ୍ସଦ୍ଧିକାନି । ଦେସନାୟ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତାନି ।

୯-୧୦. ପଞ୍ଚକଙ୍ଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୬୭-୨୬୮. ନୱମେ ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋ ଥପତୀତି ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ୱାସିଫରସୁନିଖାଦନଦଣ୍ଡମୁଗ୍ଗରକାଳସୁତ୍ତନାଳିସଙ୍ଖାତେହି ୱା ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସୋ ପଞ୍ଚକଙ୍ଗୋତି ପଞ୍ଞାତୋ । ଥପତୀତି ୱଡ୍ଢକୀଜେଟ୍ଠକୋ । ଉଦାୟୀତି ପଣ୍ଡିତଉଦାୟିତ୍ଥେରୋ । ପରିୟାୟନ୍ତି କାରଣଂ । ଦ୍ୱେପାନନ୍ଦାତି ଦ୍ୱେପି, ଆନନ୍ଦ, ପରିୟାୟେନାତି କାରଣେନ । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟିକଚେତସିକୱସେନ ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା, ସୁଖାଦିୱସେନ ତିସ୍ସୋପି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିକା ପଞ୍ଚ, ଦ୍ୱାରୱସେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିକା ଛ, ଉପୱିଚାରୱସେନ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଠାନିୟଂ ରୂପଂ ଉପୱିଚରତୀ’’ତିଆଦିକା ଅଟ୍ଠାରସ, ଛ ଗେହସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନି, ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତାନି, ଛ ଗେହସିତାନି ଦୋମନସ୍ସାନି, ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତାନି, ଛ ଗେହସିତା ଉପେକ୍ଖା, ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତାତି ଏୱଂ ଛତ୍ତିଂସ । ତା ଅତୀତେ ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତେ ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠସତଂ ୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଞ୍ଚିମେଆନନ୍ଦ କାମଗୁଣାତି ଅୟଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ନ କେୱଲଞ୍ହି ଦ୍ୱେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱେଦନା ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ପରିୟାୟେନ ଏକାପି ୱେଦନା କଥିତା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚକଙ୍ଗସ୍ସ ଥପତିନୋ ୱାଦଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରନ୍ତି ସୁନ୍ଦରତରଂ । ପଣୀତତରନ୍ତି ଅତପ୍ପକତରଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା, ସାପି ସନ୍ତଟ୍ଠେନ ପଣୀତଟ୍ଠେନ ଚ ସୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ନିରୋଧୋ ଅୱେଦୟିତସୁଖୱସେନ ସୁଖଂ ନାମ ଜାତୋ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ହି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ନାମ, ନିରୋଧୋ ଅୱେଦୟିତସୁଖଂ ନାମ । ଇତି ୱେଦୟିତସୁଖଂ ୱା ହୋତୁ ଅୱେଦୟିତସୁଖଂ ୱା, ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତେନ ସୁଖଟ୍ଠେନ ଏକନ୍ତସୁଖମେୱ ଜାତଂ ।

ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ । ସୁଖଂ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ୱା ଅୱେଦୟିତଂ ସୁଖଂ ୱା ଉପଲବ୍ଭତି । ତଂ ତଂ ତଥାଗତୋ ସୁଖସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞପେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତଥାଗତୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ସୁଖସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଇଧ ଭଗୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସୀସଂ କତ୍ୱା ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦସମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ରହୋଗତୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୯. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମୋଳିୟସୀୱକୋତି ସୀୱକୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଚୂଳା ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମୋଳିୟସୀୱକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିବ୍ବାଜକୋତି ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋ । ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନୀତି ପିତ୍ତପଚ୍ଚୟାନି । ୱେଦୟିତାନୀତି ୱେଦନା । ତତ୍ଥ ପିତ୍ତପଚ୍ଚୟା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କଥଂ ? ଏକଚ୍ଚୋ ହି ‘‘ପିତ୍ତଂ ମେ କୁପିତଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ ଖୋ ପନ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଏୱମସ୍ସ କୁସଲୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ପିତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଣଂ ହନତି, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି, ମୁସା ଭଣତି, ଦସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟକମ୍ମାନି କରୋତି, ଏୱମସ୍ସ ଅକୁସଲୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନପି ମେ ଭେସଜ୍ଜକରଣେନ ପିତ୍ତଂ ନ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଲଂ ୟଂ ହୋତି. ତଂ ହୋତୂ’’ତି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ କାୟିକୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅସ୍ସ ଅବ୍ୟାକତୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ସାମମ୍ପି ଖୋ ଏତନ୍ତି ତଂ ତଂ ପିତ୍ତୱିକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ଏତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚ୍ଚସମ୍ମତନ୍ତି ଭୂତସମ୍ମତଂ । ଲୋକୋପି ହିସ୍ସ ସରୀରେ ସବଲୱଣ୍ଣତାଦିପିତ୍ତୱିକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପିତ୍ତମସ୍ସ କୁପିତ’’ନ୍ତି ଜାନାତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ୱିଦିତଂ ଲୋକସ୍ସ ଚ ସଚ୍ଚସମ୍ମତଂ ଅତିଧାୱନ୍ତି, ତସ୍ମା । ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ସନ୍ନିପାତିକାନୀତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପିତ୍ତାଦୀନଂ କୋପେନ ସମୁଟ୍ଠିତାନି । ଉତୁପରିଣାମଜାନୀତି ୱିସଭାଗଉତୁତୋ ଜାତାନି । ଜଙ୍ଗଲଦେସୱାସୀନଞ୍ହି ଅନୁପଦେସେ ୱସନ୍ତାନଂ ୱିସଭାଗୋ ଉତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନୁପଦେସୱାସୀନଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲଦେସେତି ଏୱଂ ମଲୟସମୁଦ୍ଦତୀରାଦିୱସେନାପି ଉତୁୱିସଭାଗତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । ତତୋ ଜାତାତି ଉତୁପରିଣାମଜାତାନି ନାମ ।

ୱିସମପରିହାରଜାନୀତି ମହାଭାରୱହନସୁଧାକୋଟ୍ଟନାଦିତୋ ୱା ଅୱେଲାୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପଡଂସକୂପପାତାଦିତୋ ୱା ୱିସମପରିହାରତୋ ଜାତାନି । ଓପକ୍କମିକାନୀତି ‘‘ଅୟଂ ଚୋରୋ ୱା ପାରଦାରିକୋ ୱା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଜଣ୍ଣୁକକପ୍ପରମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ନିପ୍ପୋଥନଉପକ୍କମଂ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାନି । ଏତଂ ବହି ଉପକ୍କମଂ ଲଭିତ୍ୱା କୋଚି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କୁସଲଂ କରୋତି, କୋଚି ଅକୁସଲଂ, କୋଚି ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜତି । କମ୍ମୱିପାକଜାନୀତି କେୱଲଂ କମ୍ମୱିପାକତୋ, ଜାତାନି । ତେସୁପି ହି ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କୋଚି କୁସଲଂ କରୋତି, କୋଚି ଅକୁସଲଂ, କୋଚି ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତିୱିଧାୱ ୱେଦନା ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ସତ୍ତହି କାରଣେହି ଉପ୍ପନ୍ନା ସାରୀରିକା ୱେଦନା ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁଂ, କମ୍ମୱିପାକଜାନଂ ପନ ସବ୍ବଭେସଜ୍ଜାନିପି ସବ୍ବପରିତ୍ତାନିପି ନାଲଂ ପଟିଘାତାୟ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଲୋକୱୋହାରୋ ନାମ କଥିତୋତି ।

୨-୧୦. ଅଟ୍ଠସତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୭୦-୨୭୮. ଦୁତିୟେ ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠସତସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ । ଧମ୍ମପରିୟାୟନ୍ତି ଧମ୍ମକାରଣଂ । କାୟିକା ଚ ଚେତସିକା ଚାତି ଏତ୍ଥ କାୟିକା କାମାୱଚରେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଚେତସିକା ଚତୁଭୂମିକାପି। ସୁଖାତିଆଦୀସୁ ସୁଖା ୱେଦନା ଅରୂପାୱଚରେ ନତ୍ଥି, ସେସାସୁ ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖା କାମାୱଚରାୱ, ଇତରା ଚତୁଭୂମିକା । ପଞ୍ଚକେ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି କାମାୱଚରାନେୱ, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ତେଭୂମକଂ, ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚତୁଭୂମକଂ । ଛକ୍କେ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୱେଦନା କାମାୱଚରାୱ, ମନୋଦ୍ୱାରେ ଚତୁଭୂମିକା, ଅଟ୍ଠାରସକେ ଛସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ସୋମନସ୍ସେନ ସହ ଉପୱିଚରନ୍ତୀତି ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରା। ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଅୟଂ ଦେସନା ୱିଚାରୱସେନ ଆଗତା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ସୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ୱସେନ ଇଧ ଅଟ୍ଠାରସ ୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଛ ଗେହସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନୀତିଆଦୀସୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ରୂପାନଂ ଇଟ୍ଠାନଂ କନ୍ତାନଂ ମନାପାନଂ ମନୋରମାନଂ ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ପଟିଲାଭଂ ୱା ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପରିଣତଂ ସମନୁସ୍ସରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋମନସ୍ସଂ । ୟଂ ଏୱରୂପଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହସିତଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୬) । ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ୱୁତ୍ତକାମଗୁଣନିସ୍ସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନି ଛ ଗେହସିତସୋମନସ୍ସାନି ନାମ ।

‘‘ରୂପାନଂ ତ୍ୱେୱ ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧଂ ‘ପୁବ୍ବେ ଚେୱ ରୂପା ଏତରହି ଚ, ସବ୍ବେ ତେ ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋମନସ୍ସଂ । ୟଂ ଏୱରୂପଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଂ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୬) ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଉସ୍ସୁକ୍କିତା ମେ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସାନି ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତସୋମନସ୍ସାନି ନାମ ।

‘‘ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନଂ ରୂପାନଂ ଇଟ୍ଠାନଂ କନ୍ତାନଂ ମନାପାନଂ ମନୋରମାନଂ ଲୋକାମିସପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପଟିଲାଭଂ ୱା ଅପ୍ପଟିଲାଭତୋ ସମନୁପସ୍ସତୋ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପରିଣତଂ ସମନୁସ୍ସରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସଂ । ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗେହସିତଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନାନୁଭୱିସ୍ସାମି ନାନୁଭୱାମୀ’’ତି ୱିତକ୍କୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନି କାମଗୁଣନିସ୍ସିତଦୋମନସ୍ସାନି ଛ ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସାନି ନାମ ।

‘‘ରୂପାନଂ ତ୍ୱେୱ ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧଂ ‘ପୁବ୍ବେ ଚେୱ ରୂପା ଏତରହି ଚ, ସବ୍ବେ ତେ ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମି, ୟଦରିୟା ଏତରହି ଆୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି । ଇତି ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପିହପଚ୍ଚୟା ଦୋମନସ୍ସଂ । ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି; ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଅରିୟଫଲଧମ୍ମେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଦଧିଗମାୟ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇମମ୍ପି ପକ୍ଖଂ ଇମମ୍ପି ମାସଂ ଇମମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନାସକ୍ଖି’’ନ୍ତି ଅନୁସୋଚତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଦୋମନସ୍ସାନି ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଦୋମନସ୍ସାନି ନାମ ।

‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖା ବାଲସ୍ସ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନୋଧିଜିନସ୍ସ ଅୱିପାକଜିନସ୍ସ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ। ୟା ଏୱରୂପା ଉପେକ୍ଖା, ରୂପଂ ସା ନାତିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସା ଉପେକ୍ଖା ଗେହସିତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି; ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଗୁଳପିଣ୍ଡକେ ନିଲୀନମକ୍ଖିକା ୱିୟ ରୂପାଦୀନି ଅନତିୱତ୍ତମାନା ତତ୍ଥେୱ ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନକାମଗୁଣନିସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖା ଛ ଗେହସିତଉପେକ୍ଖା ନାମ ।

‘‘ରୂପାନଂ ତ୍ୱେୱ ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧଂ ପୁବ୍ବେ ଚେୱ ରୂପା ଏତରହି ଚ, ‘ସବ୍ବେ ତେ ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖା । ୟା ଏୱରୂପା ଉପେକ୍ଖା, ରୂପଂ ସା ଅତିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସା ଉପେକ୍ଖା ନେକ୍ଖମ୍ମସିତାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି; ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଇଟ୍ଠେ ଅରଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠେ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅସମପେକ୍ଖନେ ଅମୁୟ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଉପେକ୍ଖା ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଉପେକ୍ଖା ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୋ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ କଥିତୋ । ତତିୟାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୧୧. ନିରାମିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୯. ଏକାଦସମେ ସାମିସାତି କିଲେସାମିସେନ ସାମିସା । ନିରାମିସତରାତି ନିରାମିସାୟପି ଝାନପୀତିୟା ନିରାମିସତରାୱ । ନନୁ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନେସୁ ପୀତି ମହଗ୍ଗତାପି ହୋତି ଲୋକୁତ୍ତରାପି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପୀତି ଲୋକିୟାୱ, ସା କସ୍ମା ନିରାମିସତରା ଜାତାତି ? ସନ୍ତପଣୀତଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ୟଥା ହି ରାଜୱଲ୍ଲଭୋ ଚୂଳୁପଟ୍ଠାକୋ ଅପ୍ପଟିହାରିକଂ ୟଥାସୁଖଂ ରାଜକୁଲଂ ପୱିସନ୍ତୋ ସେଟ୍ଠିସେନାପତିଆଦୟୋ ପାଦେନ ପହରନ୍ତୋପି ନ ଗଣେତି । କସ୍ମା ? ରଞ୍ଞୋ ଆସନ୍ନପରିଚାରକତ୍ତା । ଇତି ସୋ ତେହି ଉତ୍ତରିତରୋ ହୋତି, ଏୱମୟମ୍ପି ସନ୍ତପଣୀତଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରପୀତିତୋପି ଉତ୍ତରିତରାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱିମୋକ୍ଖୱାରେ ପନ ରୂପପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଭୂତେନ ରୂପାମିସୱସେନେୱ ସାମିସୋ ନାମ, ଅରୂପପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ରୂପାମିସାଭାୱେନ ନିରାମିସୋ ନାମାତି ।

ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମାତୁଗାମସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ମାତୁଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୮୦-୨୮୧. ମାତୁଗାମସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଅଙ୍ଗେହୀତି ଅଗୁଣଙ୍ଗେହି । ନ ଚ ରୂପୱାତି ନ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିରୂପୋ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ । ନ ଚ ଭୋଗୱାତି ନ ଭୋଗସମ୍ପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଧନୋ । ନ ଚ ସୀଲୱାତି ନ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ଅଲସୋ ଚାତି କନ୍ତନପଚନାଦୀନି କମ୍ମାନି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, କୁସୀତୋ ଆଲସିୟୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋୱ, ଠିତଠାନେ ଠିତୋୱ ନିଦ୍ଦାୟତି ଏୱ । ପଜଞ୍ଚସ୍ସ ନ ଲଭତୀତି ଅସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କୁଲୱଂସପତିଟ୍ଠାପକଂ ପୁତ୍ତଂ ନ ଲଭତି, ୱଞ୍ଝିତ୍ଥୀ ନାମ ହୋତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଂ ପଠମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପରିୱତ୍ତେତବ୍ବଂ ।

୩. ଆୱେଣିକଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮୨. ତତିୟେ ଆୱେଣିକାନୀତି ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକାନି ପୁରିସେହି ଅସାଧାରଣାନି । ପାରିଚରିୟନ୍ତି ପରିଚାରିକଭାୱଂ ।

୪. ତୀହିଧମ୍ମେହିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୮୩-୩୦୩. ଚତୁତ୍ଥେ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତେନାତି ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟସ୍ମିଞ୍ହି ମାତୁଗାମୋ ଖୀରଦଧିସଙ୍ଗୋପନରନ୍ଧନପଚନାଦୀନି କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ପୁତ୍ତକେହିପି ୟାଚିୟମାନୋ କିଞ୍ଚି ଦାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ମଚ୍ଛେରମଲପରିୟୁଟ୍ଠିତେନ ଚେତସା’’ତି । ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ପନ ମାତୁଗାମୋ କୋଧାଭିଭୂତୋୱ ହୋତି, ଅନ୍ତୋଘରେ କଲହଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ପଟିୱିସ୍ସକଘରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା କଲହଂ କରୋତି, ସାମିକସ୍ସ ଚ ଠିତନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନାନି ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟଂ ଇସ୍ସାପରିୟୁଟ୍ଠିତେନ ଚେତସା’’ତି । ସାୟନ୍ହେ ପନସ୍ସା ଅସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାୟନ୍ହସମୟଂ କାମରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତେନ ଚେତସା’’ତି । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୩. ବଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିସାରଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦୪. ଦସମେ ରୂପବଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ରୂପସମ୍ପତ୍ତି ରୂପବଲଂ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତି ଭୋଗବଲଂ, ଞାତିସମ୍ପତ୍ତି ଞାତିବଲଂ, ପୁତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ପୁତ୍ତବଲଂ, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତି ସୀଲବଲଂ। ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି କତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ହି ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟେୱ ସୀଲବଲଂ ନାମ ହୋତି । ଇମାନି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ପଞ୍ଚ ବଲାନୀତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ବଲାନି ନାମ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

୨-୧୦. ପସୟ୍ହସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୦୫-୩୧୩.ପସୟ୍ହାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱତ୍ତତୀତି ଅଭିଭୱତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ନେୱ ରୂପବଲଂ ତାୟତୀତି ନେୱ ରୂପବଲଂ ତାୟିତୁଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ନାସେନ୍ତେୱ ନଂ, କୁଲେ ନ ୱାସେନ୍ତୀତି ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲା ସଂଭିନ୍ନାଚାରା ଅତିକ୍କନ୍ତମରିୟାଦା’’ତି ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ନୀହରନ୍ତି, ନ ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ୱାସେନ୍ତି । ୱାସେନ୍ତେୱ ନଂ କୁଲେ, ନ ନାସେନ୍ତୀତି ‘‘କିଂ ରୂପେନ ଭୋଗାଦୀହି ୱା, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ଏସା ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନା’’ତି ଞତ୍ୱା ଞାତକା ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ୱାସେନ୍ତିୟେୱ, ନ ନାସେନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ମାତୁଗାମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନିବ୍ବାନପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧୪. ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତେ ଜମ୍ବୁଖାଦକୋ ପରିବ୍ବାଜକୋତି ଏୱଂନାମୋ ଥେରସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋ । ୟୋ ଖୋ ଆୱୁସୋ ରାଗକ୍ଖୟୋତି ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗୋ ଖୀୟତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ରାଗକ୍ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୋସମୋହକ୍ଖୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟୋ ପନ ଇମିନାୱ ସୁତ୍ତେନ କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘କସ୍ସ କିଲେସାନଂ ଖୟୋ, କିଂ ଅତ୍ତନୋ, ଉଦାହୁ ପରେସ’’ନ୍ତି ? ଅଦ୍ଧା ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ତତୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣସ୍ସ କିଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ? ଜାନମାନୋ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । କିଂ ପନ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣକ୍ଖଣେ କିଲେସା ଖୀଣା ଖୀୟନ୍ତି ଖୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ? ‘‘ଖୀଣା’’ତି ୱା ‘‘ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ‘‘ଖୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । କିଂ ପନ ତେସୁ ଅଖୀଣେସୁୟେୱ କିଲେସେସୁ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତୀତି ? ଅଦ୍ଧା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନିରୁତ୍ତରୋ ଭୱିସ୍ସତି ।

ମଗ୍ଗଞାଣେନାପି ଚେତଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ହି କିଲେସା ‘‘ଖୀଣା’’ତି ୱା ‘‘ଖୀୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ‘‘ଖୀୟନ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ନ ଚ ଅଖୀଣେସୁୟେୱ କିଲେସେସୁ କିଲେସକ୍ଖୟୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବମେତଂ । ୟଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ଖୀୟନ୍ତି, ତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ପନେତଂ ‘‘ରୂପିନୋ ଧମ୍ମା ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୧) ଦୁକେସୁ ଅରୂପିନୋ ଧମ୍ମାତି ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ନ କିଲେସକ୍ଖୟମତ୍ତମେୱାତି ।

୨. ଅରହତ୍ତପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧୫. ଅରହତ୍ତପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେ ୟସ୍ମା ଅରହତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଖୀଣନ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩-୧୫. ଧମ୍ମୱାଦୀପଞ୍ହାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୧୬-୩୨୮.ତେଲୋକେ ସୁଗତାତି ତେ ରାଗାଦୟୋ ପହାୟ ଗତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତାତି ସୁଗତା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୋ ଆୱୁସୋ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଜାନନତ୍ଥଂ । ଦୁକ୍ଖତାତି ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାତିଆଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତୋ ଦୁକ୍ଖସଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୧୬. ଦୁକ୍କରପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨୯.ଅଭିରତୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନତା । ନଚିରଂ ଆୱୁସୋତି ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ପାତୋ ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ସାୟଂ ୱିସେସମଧିଗମିସ୍ସତି, ସାୟଂ ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ପାତୋ ୱିସେସମଧିଗମିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୫) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସଂ ଲହୁୟେୱ ଅରହଂ ଅସ୍ସ, ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଜମ୍ବୁଖାଦକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସାମଣ୍ଡକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩୦-୩୩୧. ସାମଣ୍ଡକସଂୟୁତ୍ତେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସାମଣ୍ଡକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧-୮. ପଠମଝାନପଞ୍ହାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୩୨-୩୩୯. ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତେ କାମସହଗତାତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣସହଗତା । ତସ୍ସ ହି ପଠମଜ୍ଝାନୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ତେନସ୍ସ ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ହାନଭାଗିୟଂ ନାମ ଅହୋସି । ତଂ ପମାଦଂ ଞତ୍ୱା ସତ୍ଥା ‘‘ମା ପମାଦୋ’’ତି ଓୱାଦଂ ଅଦାସି । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରମ୍ମଣସହଗତମେୱ ହେତ୍ଥ ‘‘ସହଗତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯. ଅନିମିତ୍ତପଞ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୦.ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିନ୍ତି ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀନି ପହାୟ ପୱତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାସମାଧିଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନିମିତ୍ତାନୁସାରି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଇମିନା ୱିପସ୍ସନାସମାଧିୱିହାରେନ ୱିହରତୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ୱହମାନେ । ୟଥା ନାମ ପୁରିସସ୍ସ ତିଖିଣେନ ଫରସୁନା ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ୱତ ମେ ଫରସୁ ୱହତୀ’’ତି ଖଣେ ଖଣେ ଫରସୁଧାରଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଛେଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଥେରସ୍ସାପି ‘‘ସୂରଂ ୱତ ମେ ହୁତ୍ୱା ଞାଣଂ ୱହତୀ’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ଆରବ୍ଭ ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱିପସ୍ସନାକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମିତ୍ତାନୁସାରି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସିନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରେନ ଅନିମିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଉପରିମଗ୍ଗଫଲସମାଧିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସିଂ ।

୧୦-୧୧. ସକ୍କସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୪୧-୩୪୨.ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ଅଚଲପ୍ପସାଦେନ । ଦସହି ଠାନେହୀତି ଦସହି କାରଣେହି । ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱନ୍ତି, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୩. ଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ମଚ୍ଛିକାସଣ୍ଡେତି ଏୱଂନାମକେ ୱନସଣ୍ଡେ । ଅୟମନ୍ତରାକଥା ଉଦପାଦୀତି ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ଅତିରଚ୍ଛାନକଥା ହୋନ୍ତି, ନିସିନ୍ନନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ହଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅଜାନନ୍ତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାନନ୍ତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ତେନ ନେସଂ ଅୟଂ କଥା ଉଦପାଦି । ମିଗପଥକନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗଗାମଂ । ସୋ କିର ଅମ୍ବାଟକାରାମସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଭାଗେ ହୋତି । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଥେରାନଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଫାସୁୱିହାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ଗମ୍ଭୀରେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେତି ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରେ ଚେୱ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରେ ଚ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ କମତୀତି ଞାଣଚକ୍ଖୁ ୱହତି ପୱତ୍ତତି ।

୨. ପଠମଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୪. ଦୁତିୟେ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଥେରନ୍ତି ତେସୁ ଥେରେସୁ ଜେଟ୍ଠକଂ ମହାଥେରଂ । ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଜାନନ୍ତୋପି ଅୱିସାରଦତ୍ତା ନ କିଞ୍ଚି ବ୍ୟାହରି । ବ୍ୟାକରୋମହଂ ଭନ୍ତେତି ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ନେୱ ଅତ୍ତନା ବ୍ୟାକରୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେ ଅଜ୍ଝେସତି, ଉପାସକୋପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ୱିହେସେତି, ଅହମେତଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଫାସୁୱିହାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ଓକାସମକାସି, କତାୱକାସୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବ୍ୟାକାସି ।

ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ । ସନ୍ତପ୍ପେସୀତି ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଦେନ୍ତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ତପ୍ପେସି । ସମ୍ପୱାରେସୀତି ‘‘ଅଲଂ ଅଲ’’ନ୍ତି ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ଚେୱ ୱାଚାୟ ଚ ପଟିକ୍ଖିପାପେସି । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନୋତି ପାଣିତୋ ଅପନୀତପତ୍ତା ଧୋୱିତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ଓସାପେତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗିତପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩. ଦୁତିୟଇସିଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୫. ତତିୟେ ଅୱନ୍ତିୟାତି ଦକ୍ଖିଣାପଥେ ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠେ । କଲ୍ୟାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଚନଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତୟା ଉପାସକାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି ।

୪. ମହକପାଟିହାରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୬. ଚତୁତ୍ଥେ ସେସକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେଥାତି ତସ୍ସ କିର ଥେରେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ କଂସଥାଲଂ ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାୟାସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଦଂସୁ । ସୋ ଭୁତ୍ତପାୟାସୋ ଥେରେହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଘରେ ତାୱ ଉପାସିକା ସେସକଂ ୱିଚାରେତି, ଇଧ ପନିମେ ଦାସକମ୍ମକାରା ମୟା ଅୱୁତ୍ତା ନ ୱିଚାରେସ୍ସନ୍ତି, ଏୱାୟଂ ପଣୀତପାୟାସୋ ନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ତେସଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଏୱମାହ । କୁଥିତନ୍ତି କୁଧିତଂ, ହେଟ୍ଠା ସନ୍ତତ୍ତାୟ ୱାଲିକାୟ ଉପରି ଆତପେନ ଚ ଅତିତିଖିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦଂ । ପୱେଲିୟମାନେନାତି ପଟିଲିୟମାନେନ ସାଧୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ଭନ୍ତେତି ‘‘ଫାସୁୱିହାରଂ କରିସ୍ସାମି ନେସ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୀତି ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିଂ ଅକାସି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନ୍ଦମନ୍ଦୋ ସୀତକୱାତୋ ୱାୟତୁ, ଅବ୍ଭମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦେୱୋ ଏକମେକଂ ଫୁସାୟତୂ’’ତି ଏୱଂ ନାନାପରିକମ୍ମଂ – ‘‘ସୱାତୋ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୂ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଏକତୋପି ହୋତି । ‘‘ସୱାତୋ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୂତି ଏକତୋପରିକମ୍ମଂ, ମନ୍ଦମନ୍ଦୋ ସୀତକୱାତୋ ୱାୟତୁ, ଅବ୍ଭମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦେୱୋ ଏକମେକଂ ଫୁସାୟତୂ’’ତି ଏୱଂ ନାନାଅଧିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାନାପରିକମ୍ମଂ ନାନାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଏକତୋ ପରିକମ୍ମଂ ଏକତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନମ୍ପି ହୋତିୟେୱ । ୟଥା ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କତପରିକମ୍ମସ୍ସ ପରିକମ୍ମାନନ୍ତରେନ ମହଗ୍ଗତଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନେୱ ତଂ ଇଜ୍ଝତି । ଓକାସେସୀତି ୱିପ୍ପକିରି ।

୫. ପଠମକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୭. ପଞ୍ଚମେ ନେଲଙ୍ଗୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ । ସେତପଚ୍ଛାଦୋତି ସେତପଟିଚ୍ଛାଦନୋ । ଅନୀଘନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ । ମୁହୁତ୍ତଂ ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱାତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପେକ୍ଖନତ୍ଥଂ ତୀଣି ପିଟକାନି କଣ୍ଣେ କୁଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସଞ୍ଚାଲେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଉପପରିକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ମୁହୁତ୍ତଂ ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା । ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା । ଇମଂ ପନ ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋ ଉପାସକୋ ଦୁକ୍କରଂ ଅକାସି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହି ‘‘ପସ୍ସଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଓଦାତକଂ ତନୁକଂ ତୁଙ୍ଗନାସିକ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୪୫) ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠେନ କଥେସି । ଅୟଂ ପନ ନୟଗ୍ଗାହେନ ‘‘ଅରହତୋ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

୬. ଦୁତିୟକାମଭୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୮. ଛଟ୍ଠେ କତି ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ସଙ୍ଖାରାତି ଅୟଂ କିର, ଗହପତି, ନିରୋଧଂ ୱଲଞ୍ଜେତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିରୋଧପାଦକେ ସଙ୍ଖାରେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଥେରୋପିସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି କାୟସଙ୍ଖାରାଦୟୋୱ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ତୟୋ ଖୋ ଗହପତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି ନିବ୍ବତ୍ତୀୟତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ। ୱାଚାୟ ସଙ୍ଖରୋତି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ। ଚିତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି ନିବ୍ବତ୍ତୀୟତୀତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ।

କତମୋପନ ଭନ୍ତେତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମିସ୍ସା ଆଲୁଳିତା ଅୱିଭୂତା ଦୁଦ୍ଦୀପନା । ତଥା ହି କାୟଦ୍ୱାରେ ଆଦାନଗ୍ଗହଣମୁଞ୍ଚନଚୋପନାନି ପାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନାତି ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲା ୱୀସତି ଚେତନାପି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାପି କାୟସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ହନୁସଞ୍ଚୋପନଂ ୱଚୀଭେଦଂ ପାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ ୱୀସତି ଚେତନାପି ୱିତକ୍କୱିଚାରାପି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଚୋପନଂ ଅପତ୍ୱା ରହୋ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚିନ୍ତୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା କୁସଲାକୁସଲା ଏକୂନତିଂସଚେତନାପି, ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାପି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମିସ୍ସା ଆଲୁଳିତା ଅୱିଭୂତା ଦୁଦ୍ଦୀପନା, ତେ ପାକଟେ ୱିଭୂତେ କତ୍ୱା କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ।

କସ୍ମା ପନ ଭନ୍ତେତି ଇଧ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିନାମସ୍ସ ପଦତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟନିସ୍ସିତା । କାୟେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି । ଚିତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତା । ଚିତ୍ତେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି ।

ଇଦାନି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏସ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ୱଲଞ୍ଜେତି, ନୋ ୱଲଞ୍ଜେତି, ଚିଣ୍ଣୱସୀ ୱା ତତ୍ଥ ନୋ ଚିଣ୍ଣୱସୀ’’ତି ଜାନନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଥଂ ପନ ଭନ୍ତେ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ୱା ସମାପଜ୍ଜାମୀତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିକାଲୋ କଥିତୋ । ସମାପନ୍ନୋତି ପଦେନ ଅନ୍ତୋନିରୋଧୋ । ତଥା ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଚିତ୍ତକକାଲୋ କଥିତୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ଅଚିତ୍ତକକାଲୋ ।

ପୁବ୍ବେୱ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକାଲେୟେୱ ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତି । ୟଂ ତଂ ତଥତ୍ତାୟ ଉପନେତୀତି ୟଂ ପନ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତଥତ୍ତାୟ ଅଚିତ୍ତକଭାୱାୟ ଉପନେତି । ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ସେସସଙ୍ଖାରେହି ପଠମଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଆୟୂତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୱିପରିଭିନ୍ନାନୀତି ଉପହତାନି ୱିନଟ୍ଠାନି ।

ତତ୍ଥ କେଚି ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସ ‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନିରୁଦ୍ଧୋ’ତି ୱଚନତୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଚିତ୍ତକାପି ଅୟଂ ସମାପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋପିସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନତୋ ୱାଚା ଅନିରୁଦ୍ଧା ହୋତି, ତସ୍ମା ନିରୋଧସମାପନ୍ନେନ ଧମ୍ମମ୍ପି କଥେନ୍ତେନ ସଜ୍ଝାୟମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ସିୟା । ୟୋ ଚାୟଂ ମତୋ କାଲଙ୍କତୋ, ତସ୍ସାପି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱଚନତୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା କାଲଙ୍କତେ ମାତାପିତରୋ ୱା ଅରହନ୍ତେ ୱା ଝାପେନ୍ତେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ କତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ଆଚରିୟାନଂ ନୟେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥୋ ହି ପଟିସରଣଂ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି କିରିୟମୟପୱତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱତ୍ତମାନେ ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣେସୁ ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେନ୍ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କିଲମନ୍ତି, ଉପହତାନି ମକ୍ଖିତ୍ତାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତି ୱାତାଦୀହି ଉଟ୍ଠିତରଜେନ ଚତୁମହାପଥେ ଠପିତଆଦାସୋ ୱିୟ । ୟଥା ପନ ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଞ୍ଜୂସାଦୀସୁ ଠପିତୋ ଆଦାସୋ ଅନ୍ତୋୟେୱ ୱିରୋଚତି, ଏୱଂ ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀ’’ତି ।

ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି ୱା ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅନ୍ତୋନିରୋଧକାଲୋ କଥିତୋ, ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ପଦେନ ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲୋ । ତଥା ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଅଚିତ୍ତକକାଲୋ କଥିତୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ସଚିତ୍ତକକାଲୋ । ପୁବ୍ବେୱ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକାଲେୟେୱ ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତି । ୟଂ ତଂ ତଥତ୍ତାୟ ଉପନେତୀତି ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତଥତ୍ତାୟ ସଚିତ୍ତକଭାୱାୟ ଉପନେତି । ଇତି ହେଟ୍ଠା ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନ୍ନକାଲୋ ଗହିତୋ, ଇଧ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକାଲୋ ।

ଇଦାନି ନିରୋଧକଥଂ କଥେତୁଂ କାଲୋତି ନିରୋଧକଥା କଥେତବ୍ବା ସିୟା । ସା ପନେସା ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତାପଞ୍ଞା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଥିତା, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କଥିତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବା । କୋ ପନାୟଂ ନିରୋଧୋ ନାମ ? ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଅଥ କିମତ୍ଥମେତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ସତ୍ତାହଂ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ନାମେତଂ ୟଦିଦଂ ନିରୋଧୋତି ଏତଦତ୍ଥଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ।

ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ହି ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱେଦନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

କିଂ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ? ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ଫଲସମାପତ୍ତି, ସା ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । କିଂ ୱା ଏତେନ ? ଫଲସମାପତ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନିକା ୱା ହୋତୁ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ୱା, ସନ୍ତସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅବ୍ବୋହାରିକା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱୋ ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁନା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରସ୍ସ ହି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କିଂସୁକପୁପ୍ଫସଦିସେ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରେ ମଦ୍ଦମାନସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଚୀୱରେ ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ଝାୟି, ଉସ୍ମାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନାହୋସି । ସମାପତ୍ତିବଲଂ ନାମେତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମେୱ ସନ୍ତାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅବ୍ବୋହାରିକା ହୋନ୍ତୀତି ଭୱଙ୍ଗସମୟେନେୱେତଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତୋୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ କିରିୟମୟପୱତ୍ତୱଲଞ୍ଜନକାଲେ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କିଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ? ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱାଚଂ ଅଭିସଙ୍ଖାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି କିରିୟମୟପୱତ୍ତୱଲଞ୍ଜନକାଲେନେୱେତଂ କଥିତଂ ।

ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦୟୋ ସଗୁଣେନାପି ଆରମ୍ମଣେନାପି କଥେତବ୍ବା । ସଗୁଣେନ ତାୱ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତି, ତାୟ ସହଜାତଫସ୍ସଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିମିତ୍ତପ୍ପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆରମ୍ମଣେନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତା ନାମ, ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱା ଅନିମିତ୍ତଂ, ରାଗଦୋସମୋହପ୍ପଣିଧୀନଂ ଅଭାୱା ଅପ୍ପଣିହିତଂ, ସୁଞ୍ଞତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଫଲସମାପତ୍ତିସମ୍ଫସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ନାମ । ଅନିମିତ୍ତପ୍ପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅପରା ଆଗମନିୟକଥା ନାମ ହୋତି । ସୁଞ୍ଞତଅନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତାତି ହି ୱିପସ୍ସନାପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିସ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ହୋତି । ୟୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ । ୟୋ ଅନତ୍ତତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନତ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱା ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ । ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ନାମ, ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ନାମ, ଅନିମିତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସହଜାତେ ଫସ୍ସେ ଫୁସନ୍ତେ ‘‘ଅନିମିତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ଫୁସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପ୍ପଣିହିତସୁଞ୍ଞତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆଗମନିୟେନ କଥିତେ ପନ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱା ଫସ୍ସୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱା ଫସ୍ସୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱା ଫସ୍ସୋତି ୱିକପ୍ପୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ସଗୁଣେନ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣେନ ଚ କଥେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତୟୋ ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତୀତି ସମେତି ।

ୱିୱେକନିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୱେକୋ ନାମ । ତସ୍ମିଂ ୱିୱେକେ ନିନ୍ନଂ ଓନତନ୍ତି ୱିୱେକନିନ୍ନଂ । ୱିୱେକପୋଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞତୋ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ୟେନ ୱିୱେକୋ, ତେନ ୱଙ୍କଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ୱିୱେକପୋଣଂ । ୟେନ ୱିୱେକୋ, ତେନ ପତମାନଂ ୱିୟ ଠିତନ୍ତି ୱିୱେକପବ୍ଭାରଂ।

୭. ଗୋଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪୯. ସତ୍ତମେ ନାନତ୍ଥା ଚେୱ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା ଚାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ନେସଂ ନାନଂ, ଅତ୍ଥୋପି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ନାନତା ପାକଟା । ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଭୂମନ୍ତରତୋ ମହଗ୍ଗତା ହୋତି ରୂପାୱଚରା, ଆରମ୍ମଣତୋ ସତ୍ତପଣ୍ଣତ୍ତିଆରମ୍ମଣା । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଭୂମନ୍ତରତୋ ମହଗ୍ଗତା ଅରୂପାୱଚରା, ଆରମ୍ମଣତୋ ନୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ସୁଞ୍ଞତା ଭୂମନ୍ତରତୋ କାମାୱଚରା, ଆରମ୍ମଣତୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣା । ୱିପସ୍ସନା ହି ଏତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଅନିମିତ୍ତା ଭୂମନ୍ତରତୋ ଲୋକୁତ୍ତରା, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ।

ରାଗୋ ଖୋ ଭନ୍ତେ ପମାଣକରଣୋତିଆଦୀସୁ ୟଥା ପବ୍ବତପାଦେ ପୂତିପଣ୍ଣକସଟଉଦକଂ ନାମ ହୋତି କାଳୱଣ୍ଣଂ, ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ ବ୍ୟାମସତଗମ୍ଭୀରଂ ୱିୟ ଖାୟତି, ୟଟ୍ଠିଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ମିନନ୍ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପାଦୋତ୍ଥରଣମତ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି; ଏୱମେୱ ୟାୱ ରାଗାଦୟୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସଞ୍ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି, ସୋତାପନ୍ନୋ ୱିୟ ସକଦାଗାମୀ ୱିୟ ଅନାଗାମୀ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି । ୟଦା ପନସ୍ସ ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଇତି ତେ ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପମାଣକରଣା ନାମ ୱୁତ୍ତା ।

ୟାୱତା ଖୋ ଭନ୍ତେ ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋତି ୟତ୍ତକା ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋ । କିତ୍ତକା ପନ ତା ? ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଫଲାନୀତି ଦ୍ୱାଦସ । ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଫରଣଅପ୍ପମାଣତାୟ ଅପ୍ପମାଣା, ସେସା ପମାଣକାରକାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅପ୍ପମାଣମେୱ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ । ଅକୁପ୍ପାତି ଅରହତ୍ତଫଲଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ସା ହି ତାସଂ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠିକା, ତସ୍ମା ‘‘ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ରାଗୋଖୋ ଭନ୍ତେ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ କିଞ୍ଚତି ମଦ୍ଦତି ପଲିବୁନ୍ଧତି, ତସ୍ମା କିଞ୍ଚନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସା କିର ଗୋଣେହି ଖଲଂ ମଦ୍ଦାପେନ୍ତା ‘‘କିଞ୍ଚେହି କପିଲ କିଞ୍ଚେହି କାଳକା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ମଦ୍ଦନଟ୍ଠୋ କିଞ୍ଚନଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୋସମୋହେସୁପିଏସେୱ ନୟୋ ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋ ନାମ ନୱ ଧମ୍ମା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ । ତତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ କିଞ୍ଚନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ। ମଗ୍ଗଫଲାନି କିଞ୍ଚନାନଂ ମଦ୍ଦନପଲିବୁନ୍ଧନକିଲେସାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାନି, ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ ।

ରାଗୋ ଖୋ ଭନ୍ତେ ନିମିତ୍ତକରଣୋତିଆଦୀସୁ ୟଥା ନାମ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ସଦିସା ଦ୍ୱେ ୱଚ୍ଛକା ହୋନ୍ତି । ୟାୱ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ କତଂ ହୋତି, ତାୱ ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକକୁଲସ୍ସ ୱଚ୍ଛକୋ, ଅୟଂ ଅସୁକକୁଲସ୍ସା’’ତି ନ ସକ୍କା ହୋତି ଜାନିତୁଂ । ୟଦା ପନ ତେସଂ ତିସୂଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଲକ୍ଖଣଂ କତଂ ହୋତି, ତଦା ସକ୍କା ହୋତି ଜାନିତୁଂ । ଏୱମେୱ ୟାୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରାଗୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଜାନିତୁଂ ‘‘ଅରିୟୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା’’ତି । ରାଗୋ ପନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ‘‘ସରାଗୋ ନାମ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନନନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନିମିତ୍ତକରଣୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅନିମିତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋ ନାମ ତେରସ ଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନା, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ସୁଖନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଘାଟେତୀତି ଅନିମିତ୍ତା ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ରୂପନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା ଅନିମିତ୍ତା ନାମ । ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିମିତ୍ତକରାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନିମିତ୍ତାନି, ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅନିମିତ୍ତମେୱ, ତଂ ପନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ । ଅଥ କସ୍ମା ସୁଞ୍ଞତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନ ଗହିତାତି ? ସା ‘‘ସୁଞ୍ଞା ରାଗେନା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁପୱିଟ୍ଠାୱ, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ନ ଗହିତାତି ।

ଏକତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକତ୍ଥା ‘‘ଅପ୍ପମାଣଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ହି ସବ୍ବାନେତାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନାମାନି । ଇତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଏକତ୍ଥା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅପ୍ପମାଣାପି ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସୁଞ୍ଞତା, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅନିମିତ୍ତାତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ।

୮. ନିଗଣ୍ଠନାଟପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୦. ଅଟ୍ଠମେ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୟଂ ଆଗତାଗମୋ ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋ ଅନାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ ସମାନୋ କସ୍ମା ନଗ୍ଗଭୋଗ୍ଗଂ ନିସ୍ସିରିକଂ ନିଗଣ୍ଠଂ ଉପସଙ୍କମୀତି ? ଉପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ୱାଦାରୋପନତ୍ଥଞ୍ଚ । ନିଗଣ୍ଠା କିର ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ଥଦ୍ଧଖଦିରଖାଣୁକସଦିସା, କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରମ୍ପି ନ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଉପୱଦନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉପୱାଦସ୍ସ ମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚ, ‘‘ୱାଦଞ୍ଚସ୍ସ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି । ନ ଖ୍ୱାହଂ ଏତ୍ଥ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛାମୀତି ୟସ୍ସ ଞାଣେନ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ହୋତି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ କିରେତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମୟା ପନ ଞାଣେନେତଂ ସଚ୍ଛିକତଂ, ତସ୍ମା ନାହଂ ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱାତି କାୟଂ ଉନ୍ନାମେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସବ୍ବଂ ଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା । ବାଧେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ୟଥା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ନ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱଂ ପଟିବାହିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ୱା । ସହଧମ୍ମିକାତି ସକାରଣା । ଅଥ ମଂ ପଟିହରେୟ୍ୟାସି ସଦ୍ଧିଂ ନିଗଣ୍ଠପରିସାୟାତି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥେ ଞାତେ ଅଥ ମେ ନିଗଣ୍ଠପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି, ପତୀହାରସ୍ସ ମେ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ଏକୋ ପଞ୍ହମଗ୍ଗୋ, ଏକଂ ପଞ୍ହଗୱେସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋତି ଏକଂ ନାମ କିନ୍ତି ? ଅୟଂ ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋ । ଏକଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୪.୧; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ଇଦଂ ଏକଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୯. ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୧. ନୱମେ କୀୱଚିରଂ ପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି କୀୱଚିରୋ କାଲୋ ପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥା, ତତୋ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରି । ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋତି ଅରିୟଭାୱଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ଅଲମରିୟୋତି ସଙ୍ଖାତୋ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ । ନଗ୍ଗେୟ୍ୟାତି ନଗ୍ଗଭାୱତୋ । ମୁଣ୍ଡେୟ୍ୟାତି ମୁଣ୍ଡଭାୱତୋ । ପୱାଳନିପ୍ଫୋଟନାୟାତି ପାୱଳନିପ୍ଫୋଟନତୋ, ଭୂମିୟଂ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଆନିସଦଟ୍ଠାନେ ଲଗ୍ଗାନଂ ପଂସୁରଜୱାଲିକାନଂ ଫୋଟନତ୍ଥଂ ଗହିତମୋରପିଞ୍ଛମତ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦. ଗିଲାନଦସ୍ସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୨. ଦସମେ ଆରାମଦେୱତାତି ପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ୱନଦେୱତାତି ୱନସଣ୍ଡେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ରୁକ୍ଖଦେୱତାତି ମତ୍ତରାଜକାଲେ ୱେସ୍ସୱଣୋ ଚ ଦେୱତାତି ଏୱଂ ତେସୁ ତେସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତୀସୂତି ହରୀତକାମଲକୀଆଦୀସୁ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜାଦୀସୁ ୱନଜେଟ୍ଠରୁକ୍ଖେସୁ ଚ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ସଂଗମ୍ମାତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା । ସମାଗମ୍ମାତି ତତୋ ତତୋ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ପଣିଧେହୀତି ପତ୍ଥନାୱସେନ ଠପେହି । ଇଜ୍ଝିସ୍ସତି ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧୀତି ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ସୀଲୱନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପତ୍ଥନା । ଧମ୍ମିକୋତି ଦସକୁସଲଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ ଅଗତିଗମନରହିତୋ । ଧମ୍ମରାଜାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଧମ୍ମେନ ୱା ଲଦ୍ଧରଜ୍ଜତ୍ତା ଧମ୍ମରାଜା । ତସ୍ମାତି ‘‘ୟସ୍ମା ତେନ ହି, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଅମ୍ହେପି ଓୱଦାହୀ’’ତି ୱଦଥ, ତସ୍ମା । ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦସ୍ସାମ, ଇଦଂ ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଅୱିଭତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସାଧାରଣମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

ଚିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୩. ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଚଣ୍ଡୋ ଗାମଣୀତି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଚଣ୍ଡୋତି ଗହିତନାମୋ ଏକୋ ଗାମଣି । ପାତୁକରୋତୀତି ଭଣ୍ଡନ୍ତଂ ପଟିଭଣ୍ଡନ୍ତୋ ଅକ୍କୋସନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍କୋସନ୍ତୋ ପହରନ୍ତଂ ପଟିପହରନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ପାତୁକରୋତୀତି ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋପି ପହଟୋପି କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚନୀକଂ ଅକରୋନ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୨. ତାଲପୁଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୪. ଦୁତିୟେ ତାଲପୁଟୋତି ଏୱଂନାମକୋ । ତସ୍ସ କିର ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତତାଲପକ୍କୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋ ଅହୋସି, ତେନସ୍ସ ତାଲପୁଟୋତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସ୍ୱାୟଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ପଚ୍ଛିମଭୱିକପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ଅନିୟତା ଆକାସେ ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡସଦିସା, ତସ୍ମା ଏସ ନଟକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ପନ ନଟସିପ୍ପେ ଅଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ପଞ୍ଚ ମାତୁଗାମସତାନି ପରିୱାରୋ, ଭରିୟାୟପିସ୍ସ ତାୱତକାୱାତି ମାତୁଗାମସହସ୍ସେନ ଚେୱ ସକଟସହସ୍ସେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୟଂ ୟଂ ନଗରଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପୱିସତି, ତତ୍ଥସ୍ସ ପୁରେତରମେୱ ସତସହସ୍ସଂ ଦେନ୍ତି । ସମଜ୍ଜୱେସଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପନ ମାତୁଗାମସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ କୀଳଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ହତ୍ଥୂପଗପାଦୂପଗାଦିଆଭରଣଜାତଂ ଖିପନ୍ତି, ତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ସୋ ତଂଦିୱସଂ ମାତୁଗାମସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ରାଜଗହେ କୀଳଂ କତ୍ୱା ପରିପକ୍କଞାଣତ୍ତା ସପରିୱାରୋୱ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ସଚ୍ଚାଲିକେନାତି ସଚ୍ଚେନ ଚ ଅଲିକେନ ଚ । ତିଟ୍ଠତେତନ୍ତି ତିଟ୍ଠତୁ ଏତଂ । ରଜନୀୟାତି ରାଗପ୍ପଚ୍ଚୟା ମୁଖତୋ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସୁତ୍ତନୀହରଣୱାତୱୁଟ୍ଠିଦସ୍ସନାଦୟୋ ଅଞ୍ଞେ ଚ କାମସ୍ସାଦସଂୟୁତ୍ତାକାରଦସ୍ସନକା ଅଭିନୟା । ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟାତି ଅଧିକପ୍ପମାଣତ୍ତାୟ । ଦୋସନୀୟାତି ଦୋସପ୍ପଚ୍ଚୟା ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛେଦାଦିଦସ୍ସନାକାରା । ମୋହନୀୟାତି ମୋହପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ତେଲକରଣଂ, ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକକରଣନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ମାୟାପଭେଦା ।

ପହାସୋନାମ ନିରୟୋତି ୱିସୁଂ ପହାସନାମକୋ ନିରୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୱୀଚିସ୍ସେୱ ପନ ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ନଚ୍ଚନ୍ତା ୱିୟ ଗାୟନ୍ତା ୱିୟ ଚ ନଟୱେସଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତଂ ରୋଦାମୀତି ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତଂ ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ନ ରୋଦାମୀତି ଏୱଂ ସକମ୍ମକୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ଅସ୍ସୁୱିମୋଚନମତ୍ତେନ । ‘‘ମତଂ ୱା ଅମ୍ମରୋଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେପି ୱୋହାରା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୩-୫. ୟୋଧାଜୀୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୫୫-୩୫୭. ତତିୟେ ୟୋଧାଜୀୱୋତି ୟୁଦ୍ଧେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପନକୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଏୱଂ ଗହିତନାମୋ । ଉସ୍ସହତି ୱାୟମତୀତି ଉସ୍ସାହଂ ୱାୟାମଂ କରୋତି । ପରିୟାପାଦେନ୍ତୀତି ମରଣଂ ପଟିପଜ୍ଜାପେନ୍ତି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ । ଦୁପ୍ପଣିହିତନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ । ପରଜିତୋ ନାମ ନିରୟୋତି ଅୟମ୍ପି ନ ୱିସୁଂ ଏକୋ ନିରୟୋ, ଅୱୀଚିସ୍ସେୱ ପନ ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ପଞ୍ଚାୱୁଧସନ୍ନଦ୍ଧା ଫଲକହତ୍ଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥେ ଆରୁୟ୍ହ ସଙ୍ଗାମେ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତା ୱିୟ ପଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୬. ଅସିବନ୍ଧକପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୮. ଛଟ୍ଠେ ପଚ୍ଛାଭୂମକାତି ପଚ୍ଛାଭୂମିୱାସିନୋ । କାମଣ୍ଡଲୁକାତି ସକମଣ୍ଡଲୁନୋ । ସେୱାଲମାଲିକାତି ପାତୋୱ ଉଦକତୋ ସେୱାଲଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଚ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକସୁଦ୍ଧିକଭାୱଜାନନତ୍ଥାୟ ମାଲଂ କତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନକା । ଉଦକୋରୋହକାତି ସାୟଂପାତଂ ଉଦକଂ ଓରୋହନକା । ଉୟ୍ୟାପେନ୍ତୀତି ଉପରି ୟାପେନ୍ତି । ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ସମ୍ମା ଞାପେନ୍ତି । ସଗ୍ଗଂ ନାମ ଓକ୍କାମେନ୍ତୀତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ, ଗଚ୍ଛ, ଭୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତା ସଗ୍ଗଂ ପୱେସେନ୍ତି । ଅନୁପରିସକ୍କେୟ୍ୟାତି ଅନୁପରିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜ ଉଟ୍ଠହ । ଥଲମୁପ୍ଲୱାତି ଥଲମଭିରୁହ । ତତ୍ର ୟାସ୍ସାତି ତତ୍ର ୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ସକ୍ଖରା ୱା କଠଲା ୱାତି ସକ୍ଖରା ଚ କଠଲା ଚ। ସା ଅଧୋଗାମୀ ଅସ୍ସାତି ସା ଅଧୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ହେଟ୍ଠାଗାମୀ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଧୋଗଚ୍ଛାତି ହେଟ୍ଠା ଗଚ୍ଛ ।

୭. ଖେତ୍ତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫୯. ସତ୍ତମେ ଜଙ୍ଗଲନ୍ତି ଥଦ୍ଧଂ ନ ମୁଦୁ । ଊସରନ୍ତି ସଞ୍ଜାତଲୋଣଂ । ପାପଭୂମୀତି ଲାମକଭୂମିଭାଗଂ । ମଂଦୀପାତିଆଦୀସୁ ଅହଂ ଦୀପୋ ପତିଟ୍ଠା ଏତେସନ୍ତି ମଂଦୀପା । ଅହଂ ଲେଣୋ ଅଲ୍ଲୀୟନଟ୍ଠାନଂ ଏତେସନ୍ତି ମଂଲେଣା। ଅହଂ ତାଣଂ ରକ୍ଖା ଏତେସନ୍ତି ମଂତାଣା। ଅହଂ ସରଣଂ ଭୟନାସନଂ ଏତେସନ୍ତି ମଂସରଣା । ୱିହରନ୍ତୀତି ମଂ ଏୱଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି ।

ଗୋଭତ୍ତମ୍ପୀତି ଧଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଲାୟିତ୍ୱା କଲାପକଲାପଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଗିମ୍ହକାଲେ ଗୁନ୍ନମ୍ପି ଖାଦନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦକମଣିକୋତି କୁଚ୍ଛିୟଂ ମଣିକମେଖଲାୟ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମୋ ଭାଜନୱିସେସୋ । ଅହାରୀ ଅପରିହାରୀତି ଉଦକଂ ନ ହରତି ନ ପରିହରତି, ନ ପରିୟାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସକ୍କଚ୍ଚଧମ୍ମଦେସନାୱ କଥିତା । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଅସକ୍କଚ୍ଚଧମ୍ମଦେସନା ନାମ ନତ୍ଥି । ସୀହସମାନୱୁତ୍ତିନୋ ହି ବୁଦ୍ଧା, ୟଥା ସୀହୋ ପଭିନ୍ନୱରୱାରଣସ୍ସପି ସସବିଳାରାଦୀନମ୍ପି ଗହଣତ୍ଥାୟ ଏକସଦିସମେୱ ୱେଗଂ କରୋତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାପି ଏକସ୍ସ ଦେସେନ୍ତାପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବହୂନଂ ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଭିକ୍ଖୁନିଉପାସକଉପାସିକାପରିସାୟପି ତିତ୍ଥିୟାନମ୍ପି ଦେସେନ୍ତା ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ଦେସେନ୍ତି । ଚତସ୍ସୋ ପନ ପରିସା ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଓକପ୍ପେତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତୀତି ତାସଂ ଦେସନା ସକ୍କଚ୍ଚଦେସନା ନାମ ଜାତା ।

୮. ସଙ୍ଖଧମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୦. ଅଟ୍ଠମେ ୟଂବହୁଲଂ ୟଂବହୁଲନ୍ତି ଇମିନା ନିଗଣ୍ଠୋ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ କୋଚି ଆପାୟିକୋତିଆଦିମାହ । ପୁରିମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସୁପି ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଧ, ଗାମଣି, ଏକଚ୍ଚୋ ସତ୍ଥା ଏୱଂୱାଦୀ ହୋତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅହମ୍ପମ୍ହୀତି ଅହମ୍ପି ଅମ୍ହି ।

ମେତ୍ତାସହଗତେନାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାନୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗାମଣି, ବଲୱା ସଙ୍ଖଧମୋତିଆଦି ପନ ଇଧ ଅପୁବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ବଲୱାତି ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ସଙ୍ଖଧମୋତି ସଙ୍ଖଧମକୋ । ଅପ୍ପକସିରେନାତି ଅକିଚ୍ଛେନ ଅଦୁକ୍ଖେନ । ଦୁବ୍ବଲୋ ହି ସଙ୍ଖଧମୋ ସଙ୍ଖଂ ଧମନ୍ତୋପି ନ ସକ୍କୋତି ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ, ନାସ୍ସ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବତୋ ଫରତି, ବଲୱତୋ ପନ ୱିପ୍ଫାରିକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ବଲୱା’’ତି ଆହ ।

ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ମେତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପଚାରୋପି ଅପ୍ପନାପି ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଅପ୍ପନାୱ ୱଟ୍ଟତି । ୟଂ ପମାଣକତଂ କମ୍ମନ୍ତି ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ କାମାୱଚରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅପ୍ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ ନାମ ରୂପାୱଚରଂ । ତଞ୍ହି ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଓଧିସକଅନୋଧିସକଦିସାଫରଣୱସେନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା କତତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣକତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନ ତଂ ତତ୍ରାୱସିସ୍ସତି, ନ ତଂ ତତ୍ରାୱତିଟ୍ଠତୀତି ତଂ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ତସ୍ମିଂ ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମେ ନ ଓହୀୟତି ନ ତିଟ୍ଠତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତଂ କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ତସ୍ସ ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଲଗ୍ଗିତୁଂ ୱା ଠାତୁଂ ୱା ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ଫରିତ୍ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି । ଅଥ ଖୋ ରୂପାରୂପାୱଚରକମ୍ମମେୱ କାମାୱଚରଂ ମହୋଘୋ ୱିୟ ପରିତ୍ତଂ ଉଦକଂ ଫରିତ୍ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୟମେୱ ବ୍ରହ୍ମସହବ୍ୟତଂ ଉପନେତୀତି । ଇତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଦିମ୍ହି କିଲେସୱସେନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅୱସାନେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ଗହିତତ୍ତା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଗତଂ ।

୯. କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୧. ନୱମେ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାତି ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖା । ଦ୍ୱୀହିତିକାତି ‘‘ଜୀୱିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଈହିତିକା । ‘‘ଦୁହିତିକା’’ତିପି ପାଠୋ । ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖା ଈହିତି ଏତ୍ଥ ନ ସକ୍କା କୋଚି ପୟୋଗୋ ସୁଖେନ କାତୁନ୍ତି ଦୁହିତିକା। ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମତମନୁସ୍ସାନଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି ସେତାନି ଅଟ୍ଠିକାନି ଏତ୍ଥାତି ସେତଟ୍ଠିକା । ସଲାକାୱୁତ୍ତାତି ସଲାକମତ୍ତୱୁତ୍ତା, ୟଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ୱାପିତଂ, ତଂ ସଲାକମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି, ଫଲେ ନ ଜନୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଗ୍ଗିଲିତୁନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ମୋଚେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ବହି ନୀହରିତୁଂ ନ ସକ୍ଖୀତି। ଓଗିଲିତୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ହାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଓଗିଲିତୁଂ ଅନ୍ତୋ ପୱେସେତୁଂ ନ ସକ୍ଖୀତି ।

ଇତୋ ସୋ ଗାମଣି ଏକନୱୁତିକପ୍ପେତି ଭଗୱା କଥୟମାନୋୱ ୟାୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ନାସିକୱାତୋ ନ ପୁନ ପୱିସତି, ତାୱତକେନ କାଲେନ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରି ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କିଞ୍ଚି କୁଲେ ପକ୍କଭିକ୍ଖାଦାନେନ ଉପହତପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ପରିଜାନନତ୍ଥଂ । ଅଥେକମ୍ପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଇତୋ ସୋ, ଗାମଣୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଦାନି ଦାନାଦୀନଂ ଆନିସଂସଂ କଥେନ୍ତୋ ଅଥ ଖୋ ୟାନି ତାନି କୁଲାନି ଅଡ୍ଢାନୀତି ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଦାନସମ୍ଭୂତାନୀତି ଦାନେନ ସମ୍ଭୂତାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ସଚ୍ଚଂ ନାମ ସଚ୍ଚୱାଦିତା । ସାମଞ୍ଞଂ ନାମ ସେସସୀଲଂ । ୱିକିରତୀତି ଅୟୋଗେନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତୋ ୱିପ୍ପକିରତି । ୱିଧମତୀତି ଧମେନ୍ତୋ ୱିୟ ନାସେତି । ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ନାସେତି । ଅନିଚ୍ଚତାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱୋ ବହୁନାପି କାଲେନ ସଙ୍ଗତାନଂ ଖଣେନେୱ ଅନ୍ତରଧାନଂ ।

୧୦. ମଣିଚୂଳକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୨. ଦସମେ ତଂ ପରିସଂ ଏତଦୱୋଚାତି ତସ୍ସ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି ‘‘କୁଲପୁତ୍ତା ପବ୍ବଜନ୍ତା ପୁତ୍ତଦାରଞ୍ଚେୱ ଜାତରୂପରଜତଞ୍ଚ ପହାୟେୱ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ନ ଚ ସକ୍କା ୟଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା, ତଂ ତେହି ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ନୟଗ୍ଗାହେ ଠତ୍ୱା ‘‘ମା ଅୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଏକଂସେନେତନ୍ତି ଏତଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣକପ୍ପନଂ ଅସ୍ସମଣଧମ୍ମୋ ଅସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟଧମ୍ମୋତି ଏକଂସେନ ଧାରେୟ୍ୟାସି ।

ତିଣନ୍ତି ସେନାସନଚ୍ଛଦନତିଣଂ । ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ତିଣଚ୍ଛଦନେ ୱା ଇଟ୍ଠକଚ୍ଛଦନେ ୱା ଗେହେ ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତେ ୟେହି ତଂ କାରିତଂ, ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେହି କାରିତସେନାସନଂ ଓୱସ୍ସତି, ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ମନୁସ୍ସା ସକ୍କୋନ୍ତା କରିସ୍ସନ୍ତି, ଅସକ୍କୋନ୍ତା ‘‘ତୁମ୍ହେ ୱଡ୍ଢକିଂ ଗହେତ୍ୱା କାରାପେଥ, ମୟଂ ତେ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମା’’ତି ୱକ୍ଖନ୍ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ମନୁସ୍ସା ୱଡ୍ଢକୀନଂ ଦାତବ୍ବଂ ଦସ୍ସନ୍ତି । ସଚେ ଆୱାସସାମିକା ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଆରୋଚେତ୍ୱା କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପରିୟେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦାରୁନ୍ତି ସେନାସନେ ଗୋପାନସିଆଦୀସୁ ପଲୁଜ୍ଜମାନେସୁ ତଦତ୍ଥାୟ ଦାରୁଂ । ସକଟନ୍ତି ଗିହିୱିକତଂ କତ୍ୱା ତାୱକାଲିକସକଟଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସକଟମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱାସିଫରସୁକୁଦ୍ଦାଲାଦିଉପକରଣଂ ଏୱଂ ପରିୟେସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୁରିସୋତି ହତ୍ଥକମ୍ମୱସେନ ପୁରିସୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ହି ପୁରିସଂ ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ, ଆୱୁସୋ, କତ୍ୱା ଦସ୍ସସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଦସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ,’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କରୋହୀ’’ତି ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନ ତ୍ୱେୱାହଂ, ଗାମଣି, କେନଚି ପରିୟାୟେନାତି ଜାତରୂପରଜତଂ ପନାହଂ କେନଚିପି କାରଣେନ ପରିୟେସିତବ୍ବନ୍ତି ନ ୱଦାମି ।

୧୧. ଭଦ୍ରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୩. ଏକାଦସମେ ମଲ୍ଲେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ୱଧେନାତି ମାରଣେନ । ଜାନିୟାତି ଧନଜାନିୟା । ଅକାଲିକେନ ପତ୍ତେନାତି ନ କାଲନ୍ତରେନ ପତ୍ତେନ, କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ପତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରୱାସୀ ନାମ କୁମାରୋତି ଏୱଂନାମକୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ବହି ଆୱସଥେ ପଟିୱସତୀତି ବହିନଗରେ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱସତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କଥିତଂ ।

୧୨. ରାସିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୪. ଦ୍ୱାଦସମେ ରାସିୟୋତି ରାସିଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ରାସିୟୋତି ଏୱଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଗହିତନାମୋ । ତପସ୍ସିନ୍ତି ତପନିସ୍ସିତକଂ । ଲୂଖଜୀୱିନ୍ତି ଲୂଖଜୀୱିକଂ । ଅନ୍ତାତି କୋଟ୍ଠାସା । ଗାମୋତି ଗାମ୍ମୋ । ଗମ୍ମୋତିପି ପାଠୋ, ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋତି ଅତ୍ତନୋ କିଲମଥାନୁୟୋଗୋ, ସରୀରଦୁକ୍ଖକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଗହିତୋ, କସ୍ମା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ, କସ୍ମା ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାତି ? କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ତାୱ କାମଭୋଗୀନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତୋ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ତପନିସ୍ସିତକାନଂ, ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ତିଣ୍ଣଂ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତା । କିଂ ଏତେସଂ ଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନନ୍ତି ? ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ପହାୟ ତଥାଗତୋ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ । ସୋ କାମଭୋଗିନୋପି ନ ସବ୍ବେ ଗରହତି ନ ପସଂସତି, ତପନିସ୍ସିତକେପି ନ ସବ୍ବେ ଗରହତି ନ ପସଂସତି, ଗରହିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେୟେୱ ଗରହତି, ପସଂସିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେ ପସଂସତୀତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନଂ ଏତେସଂ ଦସ୍ସନେ ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ତୟୋ ଖୋମେ, ଗାମଣି, କାମଭୋଗିନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାହସେନାତି ସାହସିକକମ୍ମେନ । ନ ସଂୱିଭଜତୀତି ମିତ୍ତସହାୟସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତାନଂ ସଂୱିଭାଗଂ ନ କରୋତି । ନ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋତୀତି ଅନାଗତଭୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ପୁଞ୍ଞାନି ନ କରୋତି । ଧମ୍ମାଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମେନ ଚ ଅଧମ୍ମେନ ଚ । ଠାନେହୀତି କାରଣେହି । ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କଥଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆତାପେନ୍ତୋ ପରିତାପେନ୍ତୋ ସଚ୍ଛିକରୋତି ? ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟୱସେନ ଚ ଧୁତଙ୍ଗୱସେନ ଚ । ତିସ୍ସୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକା ନିଜ୍ଜରାତି ଏତ୍ଥ ଏକୋପି ମଗ୍ଗୋ ତିଣ୍ଣଂ କିଲେସାନଂ ନିଜ୍ଜରଣତାୟ ତିସ୍ସୋ ନିଜ୍ଜରାତି ୱୁତ୍ତୋତି ।

୧୩. ପାଟଲିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬୫. ତେରସମେ ଦୂତେୟ୍ୟାନୀତି ଦୂତକମ୍ମାନି ପଣ୍ଣାନି ଚେୱ ମୁଖସାସନାନି ଚ । ପାଣାତିପାତଞ୍ଚାହନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ନ କେୱଲଂ ଅହଂ ମାୟଂ ଜାନାମି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଜାନାମୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ସନ୍ତି ହି, ଗାମଣି, ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଇଦଂ ସେସସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଜହାପନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ ।

ମାଲୀ କୁଣ୍ଡଲୀତି ମାଲାୟ ମାଲୀ, କୁଣ୍ଡଲେହି କୁଣ୍ଡଲୀ । ଇତ୍ଥିକାମେହୀତି ଇତ୍ଥୀହି ସଦ୍ଧିଂ କାମା ଇତ୍ଥିକାମା, ତେହି ଇତ୍ଥିକାମେହି । ଆୱସଥାଗାରନ୍ତି କୁଲଘରସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକେକସ୍ସେୱ ସୁଖନିୱାସତ୍ଥାୟ କତଂ ୱାସାଗାରଂ । ତେନାହଂ ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲଂ ସଂୱିଭଜାମୀତି ତସ୍ସାହଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତିଅନୁରୂପେନ ଚେୱ ବଲାନୁରୂପେନ ଚ ସଂୱିଭାଗଂ କରୋମି । ଅଲନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । କଙ୍ଖନିୟେ ଠାନେତି କଙ୍ଖିତବ୍ବେ କାରଣେ । ଚିତ୍ତସମାଧିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମସମାଧିସ୍ମିଂ ଠିତୋ ତ୍ୱଂ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସମାଧିଂ ସଚେ ପଟିଲଭେୟ୍ୟାସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପଣ୍ଣକତାୟମୟ୍ହନ୍ତି ଅୟଂ ପଟିପଦା ମୟ୍ହଂ ଅପଣ୍ଣକତାୟ ଅନପରାଧକତାୟ ଏୱ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଟଗ୍ଗାହୋତି ଜୟଗ୍ଗାହୋ ।

ଅୟଂ ଖୋ, ଗାମଣି, ଧମ୍ମସମାଧି, ତତ୍ର ଚେ ତ୍ୱଂ ଚିତ୍ତସମାଧିଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟାସୀତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମସମାଧୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମା, ଚିତ୍ତସମାଧୀତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା । ଅଥ ୱା ‘‘ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତି, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ପାମୋଜ୍ଜପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସୁଖସମାଧିସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମସମାଧି ନାମ, ଚିତ୍ତସମାଧି ପନ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗାୱ । ଅଥ ୱା ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥା ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଚାତି ଅୟଂ ଧମ୍ମସମାଧି ନାମ, ତଂ ଧମ୍ମସମାଧିଂ ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଚିତ୍ତସମାଧି ନାମ । ଏୱଂ ତ୍ୱଂ ଇମଂ କଙ୍ଖାଧମ୍ମଂ ପଜହେୟ୍ୟାସୀତି ଏୱଂ ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଧମ୍ମସମାଧିସ୍ମିଂ ଠିତୋ ସଚେ ଏୱଂ ଚିତ୍ତସମାଧିଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟାସି, ଏକଂସେନେତଂ କଙ୍ଖଂ ପଜହେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୧. କାୟଗତାସତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୬୬-୩୭୬. ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତେ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅକତଂ । ହିତେସିନାତି ହିତଂ ଏସନ୍ତେନ । ଅନୁକମ୍ପକେନାତି ଅନୁକମ୍ପମାନେନ । ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି ଅନୁକମ୍ପଂ ଚିତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ପଟିଚ୍ଚାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତଂ ୱୋ ତଂ ମୟାତି ତଂ ମୟା ଇମଂ ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଖତମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ କତଂ । ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଅନୁକମ୍ପକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ କିଚ୍ଚଂ, ୟଦିଦଂ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନା । ଇତୋ ପରଂ ପନ ପଟିପତ୍ତି ନାମ ସାୱକାନଂ କିଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ଏତାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୁକ୍ଖମୂଲାନି…ପେ॰… ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁଞ୍ଞାଗାରାନୀତି ଇମିନା ଜନୱିୱିତ୍ତଂ ଠାନଂ । ଉଭୟେନ ଚ ୟୋଗାନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତି ।

ଝାୟଥାତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣାନି, ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଉପନିଜ୍ଝାୟଥ, ସମଥଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମା ପମାଦତ୍ଥାତି ମା ପମଜ୍ଜିତ୍ଥ । ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥାତି ୟେ ହି ପୁବ୍ବେ ଦହରକାଲେ ଅରୋଗକାଲେ ସତ୍ତସପ୍ପାୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିକାଲେ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱକାଲେ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରରହିତା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ମଙ୍କୁଲଭତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁଭୋନ୍ତା ପମଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ପଚ୍ଛା ଜରାକାଲେ ରୋଗକାଲେ ମରଣକାଲେ ୱିପତ୍ତିକାଲେ ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବୁତକାଲେ ଚ ତଂ ପୁବ୍ବେ ପମାଦୱିହାରଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତା ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାଲକିରିୟଞ୍ଚ ଭାରିୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ହୋନ୍ତି । ତୁମ୍ହେ ପନ ତାଦିସା ମା ଅହୁୱତ୍ଥାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥା’’ତି ।

ଅୟଂ ୱୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକା ‘‘ଝାୟଥ ମା ପମାଦତ୍ଥା’’ତି ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀ, ଓୱାଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୩୩. ଅସଙ୍ଖତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୩୭୭-୪୦୯.କାୟେକାୟାନୁପସ୍ସୀତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ୱକ୍ଖାମ ।

ଅନତନ୍ତିଆଦୀସୁ ତଣ୍ହାନତିୟା ଅଭାୱେନ ଅନତଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାସୱଂ। ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚତାୟ ସଚ୍ଚଂ। ୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରଭାଗଟ୍ଠେନ ପାରଂ। ସଣ୍ହଟ୍ଠେନ ନିପୁଣଂ। ସୁଟ୍ଠୁ ଦୁଦ୍ଦସତାୟ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ। ଜରାୟ ଅଜରିତତ୍ତା ଅଜଜ୍ଜରଂ। ଥିରଟ୍ଠେନ ଧୁୱଂ। ଅପଲୁଜ୍ଜନତାୟ ଅପଲୋକିତଂ। ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ଅନିଦସ୍ସନଂ। ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚାନଂ ଅଭାୱେନ ନିପ୍ପପଞ୍ଚଂ।

ସନ୍ତଭାୱଟ୍ଠେନ ସନ୍ତଂ। ମରଣାଭାୱେନ ଅମତଂ। ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପଣୀତଂ। ସସ୍ସିରିକଟ୍ଠେନ ସିୱଂ। ନିରୁପଦ୍ଦୱତାୟ ଖେମଂ। ତଣ୍ହାକ୍ଖୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ।

ୱିମ୍ହାପନୀୟଟ୍ଠେନ ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟଂ। ଅଭୂତମେୱ ଭୂତଂ ଅଜାତଂ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥୀତି ୱା ଅବ୍ଭୁତଂ। ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଅନୀତିକଂ। ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ଅନୀତିକଧମ୍ମଂ। ୱାନାଭାୱେନ ନିବ୍ବାନଂ। ବ୍ୟାବଜ୍ଝାଭାୱେନେୱ ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ। ୱିରାଗାଧିଗମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତୋ ୱିରାଗଂ। ପରମତ୍ଥସୁଦ୍ଧିତାୟ ସୁଦ୍ଧି। ତୀହି ଭୱେହି ମୁତ୍ତତାୟ ମୁତ୍ତି। କାମାଲୟାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାଲୟଂ। ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଦୀପଂ। ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ଲେଣଂ। ତାୟନଟ୍ଠେନ ତାଣଂ। ଭୟସରଣଟ୍ଠେନ ସରଣଂ, ଭୟନାସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରଂ ଅୟନଂ ଗତି ପତିଟ୍ଠାତି ପରାୟଣଂ। ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅବ୍ୟାକତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଖେମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୦. ଅବ୍ୟାକତସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଖେମାତି ଗିହିକାଲେ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ଉପାସିକା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତା ମହାଥେରୀ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱିକାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ଖେମା’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ମହାପଞ୍ଞତାୟ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତା । ପଣ୍ଡିତାତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା । ୱିୟତ୍ତାତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା । ମେଧାୱିନୀତି ମେଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ବହୁସ୍ସୁତାତି ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚେନପି ପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚେନପି ସମନ୍ନାଗତା ।

ଗଣକୋତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନାୟ କୁସଲୋ । ମୁଦ୍ଦିକୋତି ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦାୟ ଗଣନାୟ କୁସଲୋ । ସଙ୍ଖାୟକୋତି ପିଣ୍ଡଗଣନାୟ କୁସଲୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରୋ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋତି ଆଳ୍ହକଗଣନାୟ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ । ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାହୋତି ଆଳ୍ହକଗଣନାୟ ପମାଣଗହଣତ୍ଥଂ ଦୁରୋଗାହୋ । ୟେନ ରୂପେନ ତଥାଗତନ୍ତି ୟେନ ରୂପେନ ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ସାମୋ ଓଦାତୋତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ତଥାଗତଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ । ତଂ ରୂପଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରରୂପଂ ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନଂ । ରୂପସଙ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତୋତି ଆୟତିଂ ରୂପସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ରୂପାରୂପକୋଟ୍ଠାସେନପି ଏୱରୂପୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱୋହାରସ୍ସପି ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ରୂପପଣ୍ଣତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅଜ୍ଝାସୟ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ଗୁଣଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ଗମ୍ଭୀରୋ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଗୁଣଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ସତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଥାଗତସ୍ସ ୟଂ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ତଥାଗତୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ହୋତି, ତଦଭାୱେନ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ନ ଉପେତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତିଆଦିୱଚନମ୍ପି ନ ଉପେତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂସନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଏକଂ ଭୱିସ୍ସତି । ସମେସ୍ସତୀତି ନିରନ୍ତରଂ ଭୱିସ୍ସତି । ନ ୱିରୋଧୟିସ୍ସତୀତି ନ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ପଦଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଗ୍ଗପଦସ୍ମିନ୍ତି ଦେସନାୟ । ଦେସନା ହି ଇଧ ଅଗ୍ଗପଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ।

୨. ଅନୁରାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୧. ଦୁତିୟଂ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ, ଅବ୍ୟାକତାଧିକାରତୋ ପନ ଇଧ ୱୁତ୍ତଂ ।

୩-୮. ପଠମସାରିପୁତ୍ତକୋଟ୍ଠିକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୪୧୨-୪୧୭. ତତିୟେ ରୂପଗତମେତନ୍ତି ରୂପମତ୍ତମେତଂ । ଏତ୍ଥ ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସତ୍ତୋ ନାମ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ରୂପେ ପନ ସତି ନାମମତ୍ତଂ ଏତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱେଦନାଗତମେତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ଖୋ ଆୱୁସୋ ହେତୂତି ଅୟଂ ରୂପାଦୀନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନୁପଲବ୍ଭିୟସଭାୱୋ ହେତୁ, ୟେନେତଂ ଅବ୍ୟାକତଂ ଭଗୱତାତି । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୯. କୁତୂହଲସାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୮. ନୱମେ କୁତୂହଲସାଲାୟନ୍ତି କୁତୂହଲସାଲା ନାମ ପଚ୍ଚେକସାଲା ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ପନ ନାନାତିତ୍ଥିୟା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ନାନାୱିଧଂ କଥଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି, ସା ବହୂନଂ ‘‘ଅୟଂ କିଂ ୱଦତି, ଅୟଂ କିଂ ୱଦତୀ’’ତି କୁତୂହଲୁପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ କୁତୂହଲସାଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୂରମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୀତି ୟାୱ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଗଚ୍ଛତି । ଇମଞ୍ଚ କାୟଂ ନିକ୍ଖିପତୀତି ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ନିକ୍ଖିପତି । ଅନୁପପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଚୁତିକ୍ଖଣେୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନୁପପନ୍ନୋ ହୋତି ।

୧୦. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧୯. ଦସମେ ତେସମେତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭୱିସ୍ସାତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏତଂ ଅଭୱିସ୍ସ । ଅନୁଲୋମଂ ଅଭୱିସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି ୟଂ ଏତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅପି ନୁ ମେ ତସ୍ସ ଅନୁଲୋମଂ ଅଭୱିସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧. ସଭିୟକଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨୦. ଏକାଦସମେ ଏତମେତ୍ତକେନ ଏତ୍ତକମେୱାତି ଆୱୁସୋ ୟସ୍ସାପି ଏତଂ ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ସତି ରୂପୀତିଆଦି ପଞ୍ଞାପନା ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଏତ୍ତକମେୱ ବହୁ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅତିକ୍କନ୍ତେତି ଅତିକ୍କନ୍ତେ ପନ ଅତିମନାପେ ଧମ୍ମଦେସନାନୟେ ୱାଦୋୟେୱ କୋ, ନତ୍ଥି ୱାଦୋ, ଛିନ୍ନା କଥାତି ।

ଅବ୍ୟାକତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।