ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ
ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା
୧. ଖନ୍ଧସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ନକୁଲପିତୁୱଗ୍ଗୋ
୧. ନକୁଲପିତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧.ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଭଗ୍ଗେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ସୁସୁମାରଗିରେତି ସୁସୁମାରଗିରନଗରେ । ତସ୍ମିଂ କିର ମାପିୟମାନେ ସୁସୁମାରୋ ସଦ୍ଦମକାସି, ତେନସ୍ସ ‘‘ସୁସୁମାରଗିର’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଭେସକଳାୱନେତି ଭେସକଳାୟ ନାମ ୟକ୍ଖିନିୟା ଅଧିୱୁତ୍ଥତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମେ ୱନେ । ତଦେୱ ମିଗଗଣସ୍ସ ଅଭୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ମିଗଦାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ତଂ ନଗରଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ୱିହରତି । ନକୁଲପିତାତି ନକୁଲସ୍ସ ନାମ ଦାରକସ୍ସ ପିତା ।
ଜିଣ୍ଣୋତି ଜରାଜିଣ୍ଣୋ । ୱୁଡ୍ଢୋତି ୱୟୋୱୁଡ୍ଢୋ । ମହଲ୍ଲକୋତି ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ । ଅଦ୍ଧଗତୋତି ତିୟଦ୍ଧଗତୋ । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତେସୁ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧେସୁ ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଆତୁରକାୟୋତି ଗିଲାନକାୟୋ । ଇଦଞ୍ହି ସରୀରଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣମ୍ପି ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ଆତୁରଂୟେୱ ନାମ। ୱିସେସେନ ପନସ୍ସ ଜରାତୁରତା ବ୍ୟାଧାତୁରତା ମରଣାତୁରତାତି ତିସ୍ସୋ ଆତୁରତା ହୋନ୍ତି । ତାସୁ କିଞ୍ଚାପି ଏସୋ ମହଲ୍ଲକତ୍ତା ଜରାତୁରୋୱ, ଅଭିଣ୍ହରୋଗତାୟ ପନସ୍ସ ବ୍ୟାଧାତୁରତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଅଭିକ୍ଖଣାତଙ୍କୋତି ଅଭିଣ୍ହରୋଗୋ ନିରନ୍ତରରୋଗୋ । ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସାୱୀତି ତାୟ ଆତୁରତାୟ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଆଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କଦାଚିଦେୱ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭାମି, ନ ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋଭାୱନୀୟାନନ୍ତି ମନୱଡ୍ଢକାନଂ। ୟେସୁ ହି ଦିଟ୍ଠେସୁ କୁସଲୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢତି, ତେ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ମହାଥେରା ମନୋଭାୱନୀୟା ନାମ । ଅନୁସାସତୂତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସାସତୁ । ପୁରିମଞ୍ହି ୱଚନଂ ଓୱାଦୋ ନାମ, ଅପରାପରଂ ଅନୁସାସନୀ ନାମ । ଓତିଣ୍ଣେ ୱା ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱଚନଂ ଓୱାଦୋ ନାମ, ଅନୋତିଣ୍ଣେ ତନ୍ତିୱସେନ ୱା ପୱେଣିୱସେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଅନୁସାସନୀ ନାମ । ଅପିଚ ଓୱାଦୋତି ୱା ଅନୁସାସନୀତି ୱା ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ ନାନଂ ।
ଆତୁରୋ ହାୟନ୍ତି ଆତୁରୋ ହି ଅୟଂ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ପିୟଙ୍ଗୁସାମୋପି ସମାନୋ ନିଚ୍ଚପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ଆତୁରୋୟେୱ । ଅଣ୍ଡଭୂତୋତି ଅଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଭୂତୋ ଦୁବ୍ବଲୋ । ୟଥା କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡଂ ୱା ମୟୂରଣ୍ଡଂ ୱା ଗେଣ୍ଡୁକଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ଖିପନ୍ତେନ ୱା ପହରନ୍ତେନ ୱା ନ ସକ୍କା କୀଳିତୁଂ, ତାୱଦେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱମୟମ୍ପି କାୟୋ କଣ୍ଟକେପି ଖାଣୁକେପି ପକ୍ଖଲିତସ୍ସ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଅଣ୍ଡଭୂତୋ । ପରିୟୋନଦ୍ଧୋତି ସୁଖୁମେନ ଛୱିମତ୍ତେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ । ଅଣ୍ଡଞ୍ହି ସାରତଚେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ, ତେନ ଡଂସମକସାଦୟୋ ନିଲୀୟିତ୍ୱାପି ଛୱିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟୂସଂ ପଗ୍ଘରାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଛୱିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସୁଖୁମାୟ ଛୱିୟା ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ । କିମଞ୍ଞତ୍ର ବାଲ୍ୟାତି ବାଲଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିମତ୍ଥି ? ବାଲୋୟେୱ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅୟଂ କାୟୋ ଏୱରୂପୋ, ତସ୍ମା ।
ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ପରିଣାୟକରତନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରାଜପୁରିସୋ ୱିୟ, ସଦ୍ଧମ୍ମଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ଅପଚିତିଂ କାତୁକାମୋ ୟେନାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ, ତେନୁପସଙ୍କମି । ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ପସନ୍ନାନି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ । ପରିୟୋଦାତୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟେୱ ହି ଏସ ପରିୟୋଦାତୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ସେତଭାୱେନ । ଏତସ୍ସ ଚ ପରିୟୋଦାତତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନତଂ ଅଞ୍ଞାସି । ନୟଗ୍ଗାହପଞ୍ଞା କିରେସା ଥେରସ୍ସ ।
କଥଞ୍ହି ନୋ ସିୟାତି କେନ କାରଣେନ ନ ଲଦ୍ଧା ଭୱିସ୍ସତି ? ଲଦ୍ଧାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା କିଂ ଦୀପେତି ? ସତ୍ଥୁୱିସ୍ସାସିକଭାୱଂ । ଅୟଂ କିର ସତ୍ଥୁ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପିତିପେମଂ, ଉପାସିକା ଚସ୍ସ ମାତିପେମଂ ପଟିଲଭତି । ଉଭୋପି ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ୱଦନ୍ତି । ଭୱନ୍ତରଗତୋ ହି ନେସଂ ସିନେହୋ । ସା କିର ଉପାସିକା ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ତଥାଗତସ୍ସ ମାତାୱ, ସୋ ଚ, ଗହପତି, ପିତାୱ ଅହୋସି । ପୁନ ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ଉପାସିକା ମହାମାତା, ଉପାସକୋ ମହାପିତା, ତଥା ଚୂଳାମାତା ଚୂଳପିତାତି । ଏୱଂ ସତ୍ଥା ଦିୟଡ୍ଢଅତ୍ତଭାୱସହସ୍ସଂ ତେସଂୟେୱ ହତ୍ଥେ ୱଡ୍ଢିତୋ । ତେନେୱ ତେ ୟଂ ନେୱ ପୁତ୍ତସ୍ସ, ନ ପିତୁ ସନ୍ତିକେ କଥେତୁଂ ସକ୍କା, ତଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନା କଥେନ୍ତି । ଇମିନାୟେୱ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଉପାସକାନଂ ୱିସ୍ସାସିକାନଂ ୟଦିଦଂ ନକୁଲପିତା ଗହପତି, ୟଦିଦଂ ନକୁଲମାତା ଗହପତାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ତେ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଇତି ସୋ ଇମଂ ୱିସ୍ସାସିକଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ କଥଞ୍ହି ନୋ ସିୟାତି ଆହ । ଅମତେନ ଅଭିସିତ୍ତୋତି ନସ୍ସିଧ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଝାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନା ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ‘‘ଅମତାଭିସେକୋ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ମଧୁରଧମ୍ମଦେସନାୟେୱ ପନ ‘‘ଅମତାଭିସେକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୂରତୋପୀତି ତିରୋରଟ୍ଠାପି ତିରୋଜନପଦାପି ।
ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀତିଆଦୀସୁ ଅରିୟାତି ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଚ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତୋ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ୱା ଇଧ ଅରିୟା । ୟଥାହ – ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୮) । ସପ୍ପୁରିସାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ତଥାଗତସାୱକା ଚ ସପ୍ପୁରିସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣୟୋଗେନ ସୋଭନା ପୁରିସାତି ସପ୍ପୁରିସା । ସବ୍ବେୱ ୱା ଏତେ ଦ୍ୱେଧାପି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାପି ହି ଅରିୟା ଚ ସପ୍ପୁରିସା ଚ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧସାୱକାପି । ୟଥାହ –
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତି ।
ଦୁଖିତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚ କରୋତି କିଚ୍ଚଂ,
ତଥାୱିଧଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।
‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ହି ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ୱୁତ୍ତୋ, କତଞ୍ଞୁତାଦୀହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧାତି । ଇଦାନି ୟୋ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନସୀଲୋ, ନ ଚ ଦସ୍ସନେ ସାଧୁକାରୀ, ସୋ ‘‘ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଚକ୍ଖୁନା ଅଦସ୍ସାୱୀ, ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀତି ଦୁୱିଧୋ । ତେସୁ ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁନା ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠାପି ଅଦିଟ୍ଠାୱ ହୋନ୍ତି ତେସଂ ଚକ୍ଖୂନଂ ୱଣ୍ଣମତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ ନ ଅରିୟଭାୱଗୋଚରତୋ । ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋପି ଚକ୍ଖୁନା ଅରିୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚେତେ ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସାୱିନୋ ନାମ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱାସିନୋ କିର ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ଏକଦିୱସଂ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା, ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅରିୟା ନାମ, ଭନ୍ତେ, କୀଦିସା’’ତି ? ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଅରିୟାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସହଚରନ୍ତୋପି ନେୱ ଅରିୟେ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାନାୱୁସୋ, ଅରିୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ସୋ ନେୱ ଅଞ୍ଞାସି । ତସ୍ମା ନ ଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣେନ ଦସ୍ସନମେୱ ଦସ୍ସନଂ । ୟଥାହ – ‘‘କିଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ ? ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତି । ୟୋ ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଞାଣେନ ଅରିୟେହି ଦିଟ୍ଠଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ, ଅରିୟାଧିଗତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଅନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅରିୟକରଧମ୍ମାନଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋତି, ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେ ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୁସଲୋ । ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ –
‘‘ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ ନାମ, ଏକମେକେତ୍ଥ ପଞ୍ଚଧା ।
ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ, ଅୱିନୀତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥
ଅୟଞ୍ହି ସଂୱରୱିନୟୋ ପହାନୱିନୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧେପି ୱିନୟେ ଏକମେକୋ ୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ସଂୱରୱିନୟୋପି ହି ସୀଲସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ପହାନୱିନୟୋପି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଅୟଂ ସୀଲସଂୱରୋ। ‘‘ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ସତିସଂୱରୋ।
‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି,
ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ.୪) –
ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ। ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ। ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ୱୀରିୟସଂୱରୋ। ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ସଂୱରୋ ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ‘‘ସଂୱରୋ’’ ୱିନୟନତୋ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ସଂୱରୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଥା ୟଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ, ତେନ ତେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହସ୍ସ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଚ୍ଚିତୁକାମତାୟ । ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଟିଲୋମଭାୱସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗାହସ୍ସ ପହାନଂ, ଏତଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ ।
ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତୋ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ସେୱାଲସ୍ସ, ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ, ଏତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭; ୱିଭ॰ ୬୨୮) ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ, ଏତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନାମ ।
ୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଏତଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ପହାନଂ ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂତଂପହାନୱତୋ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋପେତଂ ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପହାନୱିନୟୋପି ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱମୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୁୱିଧୋ, ଭେଦତୋ ଚ ଦସୱିଧୋ ୱିନୟୋ ଭିନ୍ନସଂୱରତ୍ତା ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୟସ୍ମା ଏତସ୍ସ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ ‘‘ଅୱିନୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥାପି । ନିନ୍ନାନାକରଣଞ୍ହି ଏତଂ ଅତ୍ଥତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ୟେୱ ତେ ଅରିୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା, ତେୱ ତେ ଅରିୟା । ୟୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା, ତେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା । ଅରିୟେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସେତି ୱା, ଅରିୟଧମ୍ମେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେତି ୱା, ଅରିୟୱିନୟେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସୱିନୟେତି ୱା ଏସେସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେ ତଞ୍ଞେୱା’’ତି ।
ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ‘‘ୟଂ ରୂପଂ, ସୋ ଅହଂ, ୟୋ ଅହଂ, ତଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ତଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ତେଲପ୍ପଦୀପସ୍ସ ଝାୟତୋ ୟା ଅଚ୍ଚି, ସୋ ୱଣ୍ଣୋ । ୟୋ ୱଣ୍ଣୋ, ସା ଅଚ୍ଚୀତି ଅଚ୍ଚିଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି…ପେ॰… ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଦିଟ୍ଠିପସ୍ସନାୟ ପସ୍ସତି । ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଛାୟାୱନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ତଂ ରୂପୱନ୍ତଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ରୂପଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା କରଣ୍ଡକେ ମଣିଂ ୱିୟ ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ପରିୟୁଟ୍ଠଟ୍ଠାୟୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନାକାରେନ ଅଭିଭୱନାକାରେନ ଠିତୋ, ‘‘ଅହଂ ରୂପଂ, ମମ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନକୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ତଂ ରୂପନ୍ତି ତସ୍ସ ତଂ ଏୱଂ ଗହିତଂ ରୂପଂ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧରୂପମେୱ ଅତ୍ତାତି କଥିତଂ । ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ…ପେ॰… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଅରୂପଂ ଅତ୍ତାତି କଥିତଂ । ‘‘ୱେଦନାୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ୱେଦନଂ, ୱେଦନାୟ ୱା ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଠାନେସୁ ରୂପାରୂପମିସ୍ସକୋ ଅତ୍ତା କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି କଥିତା, ଅୱସେସେସୁ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ପନ୍ନରସ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଚ ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ହୋନ୍ତି, ତା ସବ୍ବାପି ମଗ୍ଗାୱରଣା, ନ ସଗ୍ଗାୱରଣା, ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂଖୋ, ଗହପତି, ଆତୁରକାୟୋ ଚେୱ ହୋତି ଆତୁରଚିତ୍ତୋ ଚାତି କାୟୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଆତୁରୋୟେୱ । ଚିତ୍ତଂ ପନ ରାଗଦୋସମୋହାନୁଗତଂ ଆତୁରଂ ନାମ, ତଂ ଇଧ ଦସ୍ସିତଂ । ନୋ ଚ ଆତୁରଚିତ୍ତୋତି ଇଧ ନିକ୍କିଲେସତାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନାତୁରଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଲୋକିୟମହାଜନୋ ଆତୁରକାୟୋ ଚେୱ ଆତୁରଚିତ୍ତୋ ଚାତି ଦସ୍ସିତୋ, ଖୀଣାସୱା ଆତୁରକାୟା ଅନାତୁରଚିତ୍ତା, ସତ୍ତ ସେଖା ନେୱ ଆତୁରଚିତ୍ତା, ନ ଅନାତୁରଚିତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଭଜମାନା ପନ ଅନାତୁରଚିତ୍ତତଂୟେୱ ଭଜନ୍ତୀତି । ପଠମଂ ।
୨. ଦେୱଦହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨. ଦୁତିୟେ ଦେୱଦହନ୍ତି ଦେୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରାଜାନୋ, ତେସଂ ମଙ୍ଗଲଦହୋ, ସୟଂଜାତୋ ୱା ସୋ ଦହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦେୱଦହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ନିଗମୋ ଦେୱଦହନ୍ତ୍ୱେୱ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗୱସେନ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ପଚ୍ଛାଭୂମଗମିକାତି ପଚ୍ଛାଭୂମଂ ଅପରଦିସାୟଂ ନିୱିଟ୍ଠଂ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତୁକାମା । ନିୱାସନ୍ତି ତେମାସଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ । ଅପଲୋକିତୋତି ଆପୁଚ୍ଛିତୋ । ଅପଲୋକେଥାତି ଆପୁଚ୍ଛଥ । କସ୍ମା ଥେରଂ ଆପୁଚ୍ଛାପେତି ? ତେ ସଭାରେ କାତୁକାମତାୟ । ୟୋ ହି ଏକୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତିକଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ପକ୍କମନ୍ତୋ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମତି, ଅୟଂ ନିବ୍ଭାରୋ ନାମ । ୟୋ ଏକୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ପକ୍କମନ୍ତୋ ଆପୁଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ସଭାରୋ ନାମ । ଇମେପି ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱା ‘‘ଏୱମିମେ ସୀଲାଦୀହି ୱଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସଭାରେ କାତୁକାମୋ ଆପୁଚ୍ଛାପେତି ।
ପଣ୍ଡିତୋତି ଧାତୁକୋସଲ୍ଲାଦିନା ଚତୁବ୍ବିଧେନ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅନୁଗ୍ଗାହକୋତି ଆମିସାନୁଗ୍ଗହେନ ଚ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହିପି ଅନୁଗ୍ଗହେହି ଅନୁଗ୍ଗାହକୋ । ଥେରୋ କିର ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ପାତୋୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଭିକ୍ଖୂସୁ ଗତେସୁ ସକଲଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୋ ଅସମ୍ମଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ଅଛଡ୍ଡିତଂ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତି, ସଙ୍ଘାରାମେ ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି ମଞ୍ଚପୀଠଦାରୁଭଣ୍ଡମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡାନି ପଟିସାମେତି । କିଂ କାରଣା ? ‘‘ମା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦିସ୍ୱା ପରିଭୱଂ ଅକଂସୂ’’ତି । ତତୋ ଗିଲାନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗିଲାନେ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ‘‘କେନତ୍ଥୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟେନ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦତ୍ଥଂ ତେସଂ ଦହରସାମଣେରେ ଆଦାୟ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗଟ୍ଠାନେ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ତେସଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ୱଣ୍ଣିତଂ, ଗଚ୍ଛଥ ସପ୍ପୁରିସା ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୋଥା’’ତି ତେ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ତାୱସ୍ସ ନିବଦ୍ଧୱାସଟ୍ଠାନେ ଆଚିଣ୍ଣଂ ।
ଭଗୱତି ପନ ଚାରିକଂ ଚରମାନେ ‘‘ଅହଂ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ’’ତି ଉପାହନଂ ଆରୁୟ୍ହ ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତୋ ପୁରତୋ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୟେ ପନ ତତ୍ଥ ମହଲ୍ଲକା ୱା ଆବାଧିକା ୱା ଅତିଦହରା ୱା, ତେସଂ ରୁଜ୍ଜନଟ୍ଠାନାନି ତେଲେନ ମକ୍ଖାପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ଦହରସାମଣେରେହି ଗାହାପେତ୍ୱା ତଂଦିୱସଂ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସଂ ୱା ତେ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ଏକଦିୱସଞ୍ହି ତଞ୍ଞେୱ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅତିୱିକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତତ୍ତା ସେନାସନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା, ଚୀୱରକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା, ସତ୍ଥା ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା, ହତ୍ଥିୱାନରତିତ୍ତିରୱତ୍ଥୁଂ କଥେତ୍ୱା, ‘‘ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ସେନାସନଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ଏୱଂ ତାୱେସ ଆମିସାନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଓୱଦନ୍ତୋ ପନେସ ସତୱାରମ୍ପି ସହସ୍ସୱାରମ୍ପି ତାୱ ଓୱଦତି, ୟାୱ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାତି, ଅଥ ନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଓୱଦତି । ଇମିନା ନୟେନ ଓୱଦତୋ ଚସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ଗଣନପଥଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ଏୱଂ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନେୱ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ନ ଆଚରିୟୋ ନ ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତୋ । କିଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କରିସ୍ସାମା’’ତି ? ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ଏଳଗଲାଗୁମ୍ବେତି ଗଚ୍ଛମଣ୍ଡପକେ । ସୋ କିର ଏଳଗଲାଗୁମ୍ବୋ ଧୁୱସଲିଲଟ୍ଠାନେ ଜାତୋ । ଅଥେତ୍ଥ ଚତୂହି ପାଦେହି ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପରି ତଂ ଗୁମ୍ବଂ ଆରୋପେସୁଂ, ସୋ ତଂ ମଣ୍ଡପଂ ଛାଦେସି । ଅଥସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଇଟ୍ଠକାହି ପରିଚିନିତ୍ୱା ୱାଲିକଂ ଓକିରିତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପୟିଂସୁ । ସୀତଲଂ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଉଦକୱାତୋ ୱାୟତି । ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏଳଗଲାଗୁମ୍ବେ’’ତି ।
ନାନାୱେରଜ୍ଜଗତନ୍ତି ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜତୋ ନାନାୱିଧଂ ରଜ୍ଜଗତଂ । ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ରଜ୍ଜଂ । ୟଥା ହି ସଦେସତୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱିଦେସୋ, ଏୱଂ ନିୱୁତ୍ଥରଜ୍ଜତୋ ଅଞ୍ଞଂ ରଜ୍ଜଂ ୱିରଜ୍ଜଂ ନାମ, ତଂ ୱେରଜ୍ଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତାତି ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତରାଜାନୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣପଣ୍ଡିତାତି ଚଙ୍କୀତାରୁକ୍ଖାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତବ୍ରାହ୍ମଣା । ଗହପତିପଣ୍ଡିତାତି ଚିତ୍ତସୁଦତ୍ତାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତଗହପତୟୋ । ସମଣପଣ୍ଡିତାତି ସଭିୟପିଲୋତିକାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତପରିବ୍ବାଜକା। ୱୀମଂସକାତି ଅତ୍ଥଗୱେସିନୋ । କିଂୱାଦୀତି କିଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ୱଦତି, କିଂ ଲଦ୍ଧିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିମକ୍ଖାୟୀତି କିଂ ସାୱକାନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ଆଚିକ୍ଖତି ? ଧମ୍ମସ୍ସ ଚାନୁଧମ୍ମନ୍ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟାକରଣଂ । ସହଧମ୍ମିକୋତି ସକାରଣୋ । ୱାଦାନୁୱାଦୋତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱାଦସ୍ସ ଅନୁୱାଦୋ । ‘‘ୱାଦାନୁପାତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ସତ୍ଥୁ ୱାଦସ୍ସ ଅନୁପାତୋ ଅନୁପତନଂ, ଅନୁଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାପି ୱାଦଂ ଅନୁଗତୋ ୱାଦୋୟେୱ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।
ଅୱିଗତରାଗସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଣ୍ହା ହି ରଜ୍ଜନତୋ ରାଗୋ, ଛନ୍ଦିୟନତୋ ଛନ୍ଦୋ, ପିୟାୟନଟ୍ଠେନ ପେମଂ, ପିୱିତୁକାମଟ୍ଠେନ ପିପାସା, ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ ପରିଳାହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅକୁସଲେ ଚାୱୁସୋ, ଧମ୍ମେତିଆଦି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅୱୀତରାଗସ୍ସ ଆଦୀନୱଂ, ୱୀତରାଗସ୍ସ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ତତ୍ର ଅୱିଘାତୋତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ଅନୁପାୟାସୋତି ନିରୁପତାପୋ । ଅପରିଳାହୋତି ନିଦ୍ଦାହୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩. ତତିୟେ ଅୱନ୍ତୀସୂତି ଅୱନ୍ତିଦକ୍ଖିଣାପଥସଙ୍ଖାତେ ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠେ । କୁରରଘରେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ପପାତେତି ଏକତୋ ପପାତେ । ତସ୍ସ କିର ପବ୍ବତସ୍ସ ଏକଂ ପସ୍ସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତିତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ‘‘ପୱତ୍ତେ’’ତିପି ପାଠୋ, ନାନାତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲଦ୍ଧିପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ତଂ ନଗରଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତେ ୱିହରତି । ହାଲିଦ୍ଦିକାନୀତି ଏୱଂନାମକୋ । ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିୟେ ମାଗଣ୍ଡିୟପଞ୍ହେତି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିକମ୍ହି ମାଗଣ୍ଡିୟପଞ୍ହୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ । ରୂପଧାତୂତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ରୂପଧାତୁରାଗୱିନିବଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପଧାତୁମ୍ହି ରାଗେନ ୱିନିବଦ୍ଧଂ। ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଓକସାରୀତି ଗେହସାରୀ ଆଲୟସାରୀ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଖୋ, ଗହପତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସମ୍ମୋହୱିଘାତତ୍ଥଂ । ‘‘ଓକୋ’’ତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ପୁରେଜାତଞ୍ଚ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କତରଂ ନୁ ଖୋ ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ? ସମ୍ମୋହୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୱିଘାତତ୍ଥଂ ତଂ ଅଗହେତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୱ ଦେସନା କତା । ଅପିଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ତା ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଗହିତଂ ।
ଉପୟୁପାଦାନାତି ତଣ୍ହୂପୟଦିଟ୍ଠୂପୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଉପୟା, କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ଚ । ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସାନୁସୟାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚେୱ ଅଭିନିୱେସଭୂତା ଚ ଅନୁସୟଭୂତା ଚ । ତଥାଗତସ୍ସାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ଏତେ ପହୀନାୱ, ସତ୍ଥୁ ପନ ଖୀଣାସୱଭାୱୋ ଲୋକେ ଅତିପାକଟୋତି ଉପରିମକୋଟିୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣଂ କସ୍ମା ଗହିତଂ ? କିଲେସପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କିଲେସା ହି ନ କେୱଲଂ ଚତୂସୁୟେୱ ଖନ୍ଧେସୁ ପହୀନା ପହୀୟନ୍ତି, ପଞ୍ଚସୁପି ପହୀୟନ୍ତିୟେୱାତି କିଲେସପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତଂ । ଏୱଂ ଖୋ, ଗହପତି, ଅନୋକସାରୀ ହୋତୀତି ଏୱଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେନ ଓକଂ ଅସରନ୍ତେନ ଅନୋକସାରୀ ନାମ ହୋତି ।
ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତୱିସାରୱିନିବନ୍ଧାତି ରୂପମେୱ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ନିମିତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣକିରିୟସଙ୍ଖାତନିୱାସନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ନିକେତନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତଂ । ୱିସାରୋ ଚ ୱିନିବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା । ଉଭୟେନପି ହି କିଲେସାନଂ ପତ୍ଥଟଭାୱୋ ଚ ୱିନିବନ୍ଧନଭାୱୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତେ ୱିସାରୱିନିବନ୍ଧାତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା, ତସ୍ମା ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେନ କିଲେସୱିସାରେନ ଚେୱ କିଲେସବନ୍ଧନେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକେତସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ ସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପହୀନାତି ତେ ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତକିଲେସୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା ପହୀନା ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଓକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଛ ଆରମ୍ମଣାନି ‘‘ନିକେତ’’ନ୍ତି ? ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୟ । ସମାନେପି ହି ଏତେସଂ ଆଲୟଟ୍ଠେନ ୱିସୟଭାୱେ ଓକୋତି ନିଚ୍ଚନିୱାସନଟ୍ଠାନଗେହମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନିକେତନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅସୁକଟ୍ଠାନେ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି କତସଙ୍କେତଟ୍ଠାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଉୟ୍ୟାନାଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ପୁତ୍ତଦାରଧନଧଞ୍ଞପୁଣ୍ଣଗେହେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ବଲୱା ହୋତି, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ୟଥା ପନ ଉୟ୍ୟାନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ତତୋ ଦୁବ୍ବଲତରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ବାହିରେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୟ ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋତି ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ଧନଧଞ୍ଞଲାଭାଦିୱସେନ ସୁଖିତେସୁ ‘‘ଇଦାନାହଂ ମନାପଂ ଭୋଜନଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗେହସିତସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ହୋତି, ତେହି ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ ୱିୟ ଚରତି । ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋତି ତେସଂ କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ଦୁକ୍ଖେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସୟଂ ଦ୍ୱିଗୁଣେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ ହୋତି । କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୂତି କିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେସୁ କରଣୀୟେସୁ । ତେସୁ ୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଉପୟୋଗଂ ସୟଂ ତେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ କତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ଏୱଂ ଖୋ, ଗହପତି, କାମେହି ଅରିତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ କିଲେସକାମେହି ଅରିତ୍ତୋ ହୋତି ଅନ୍ତୋ କାମାନଂ ଭାୱେନ ଅତୁଚ୍ଛୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ତେସଂ ଅଭାୱେନ ରିତ୍ତୋ ତୁଚ୍ଛୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୁରକ୍ଖରାନୋତି ୱଟ୍ଟଂ ପୁରତୋ କୁରୁମାନୋ । ଏୱଂରୂପୋ ସିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦୀଘରସ୍ସକାଳୋଦାତାଦୀସୁ ରୂପେସୁ ‘‘ଏୱଂରୂପୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥେତି । ସୁଖାଦୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏୱଂୱେଦନୋ ନାମ; ନୀଲସଞ୍ଞାଦୀସୁ ସଞ୍ଞାସୁ ଏୱଂ ସଞ୍ଞୋ ନାମ; ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଏୱଂସଙ୍ଖାରୋ ନାମ; ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ‘‘ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥେତି ।
ଅପୁରକ୍ଖରାନୋତି ୱଟ୍ଟଂ ପୁରତୋ ଅକୁରୁମାନୋ । ସହିତଂ ମେ, ଅସହିତଂ ତେତି ତୁୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ଅସହିତଂ ଅସିଲିଟ୍ଠଂ, ମୟ୍ହଂ ସହିତଂ ସିଲିଟ୍ଠଂ ମଧୁରପାନସଦିସଂ । ଅଧିଚିଣ୍ଣଂ ତେ ୱିପରାୱତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦୀଘେନ କାଲେନ ପରିଚିତଂ ସୁପ୍ପଗୁଣଂ, ତଂ ମମ ୱାଦଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବଂ ଖଣେନ ୱିପରାୱତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତଂ । ଆରୋପିତୋ ତେ ୱାଦୋତି ତୁୟ୍ହଂ ଦୋସୋ ମୟା ଆରୋପିତୋ । ଚର ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାୟାତି ତଂ ତଂ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ପରିୟେସନ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ମୋକ୍ଖାୟ ଚର ଆହିଣ୍ଡାହି । ନିବ୍ବେଠେହି ୱା ସଚେ ପହୋସୀତି ଅଥ ସୟମେୱ ପହୋସି, ଇଧେୱ ନିବ୍ବେଠେହୀତି । ତତିୟଂ ।
୪. ଦୁତିୟହାଲିଦ୍ଦିକାନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସକ୍କପଞ୍ହେତି ଚୂଳସକ୍କପଞ୍ହେ, ମହାସକ୍କପଞ୍ହେପେତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତା । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠାତି ଅନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତନିଟ୍ଠା ସତତନିଟ୍ଠା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫. ସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫. ପଞ୍ଚମେ ସମାଧିନ୍ତି ଇଦଂ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ପରିହାୟନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ ଲଭନ୍ତାନଂ ଇମେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ । ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ପତ୍ଥେତି । ଅଭିୱଦତୀତି ତାୟ ଅଭିନନ୍ଦନାୟ ‘‘ଅହୋ ପିୟଂ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ମନାପ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ୱାଚଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋପି ଚ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ଏୱଂ ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅଭିୱଦତିୟେୱ ନାମ । ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ୟାରୂପେ ନନ୍ଦୀତି ୟା ସା ରୂପେ ବଲୱପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦୀ । ତଦୁପାଦାନନ୍ତି ତଂ ଗହଣଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନଂ । ନାଭିନନ୍ଦତୀତି ନ ପତ୍ଥେତି । ନାଭିୱଦତୀତି ପତ୍ଥନାୱସେନ ନ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତେନ ଚେତସା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଚୀଭେଦଂ କରୋନ୍ତୋପି ନାଭିୱଦତିୟେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ।
୬. ପଟିସଲ୍ଲାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬. ଛଟ୍ଠେ ପଟିସଲ୍ଲାଣେତି ଇଦଂ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ କାୟୱିୱେକେନ ପରିହାୟନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କାୟୱିୱେକଂ ଲଭନ୍ତାନଂ ଇମେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ । ଛଟ୍ଠଂ ।
୭. ଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭. ସତ୍ତମେ ଉପାଦାପରିତସ୍ସନନ୍ତି ଗହଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପରିତସ୍ସନଂ । ଅନୁପାଦାଅପରିତସ୍ସନନ୍ତି ଅଗ୍ଗହଣେନ ଅପରିତସ୍ସନଂ । ରୂପୱିପରିଣାମାନୁପରିୱତ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ‘‘ମମ ରୂପଂ ୱିପରିଣତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅହୁ ୱତ ମେତଂ, ଦାନି ୱତ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପସ୍ସ ଭେଦାନୁପରିୱତ୍ତି ହୋତି । ୱିପରିଣାମାନୁପରିୱତ୍ତିଜାତି ୱିପରିଣାମସ୍ସ ଅନୁପରିୱତ୍ତିତୋ ୱିପରିଣାମାରମ୍ମଣଚିତ୍ତତୋ ଜାତା । ପରିତସ୍ସନା ଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦାତି ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନା ଚ ଅକୁସଲଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦା ଚ । ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଉତ୍ତାସୱାତି ସଉତ୍ତାସୋ । ୱିଘାତୱାତି ସୱିଘାତୋ ସଦୁକ୍ଖୋ । ଅପେକ୍ଖୱାତି ସାଲୟୋ । ଉପାଦାୟ ଚ ପରିତସ୍ସତୀତି ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପରିତସ୍ସକୋ ନାମ ହୋତି । ନ ରୂପୱିପରିଣାମାନୁପରିୱତ୍ତୀତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ରୂପଭେଦାନୁପରିୱତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସତ୍ତମଂ ।
୮. ଦୁତିୟଉପାଦାପରିତସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮. ଅଟ୍ଠମେ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦେସନା କତା । ଇତି ପଟିପାଟିୟା ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।
୯. କାଲତ୍ତୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯. ନୱମେ କୋ ପନ ୱାଦୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ହି କଥାୱ କା, ଅନିଚ୍ଚମେୱ ତଂ । ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଅତୀତାନାଗତଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲମିଂସୁ, ଅଥ ନେସଂ ଇତୋ ଅତୀତାନାଗତେପି ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ବୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସତ୍ଥା ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ଇମଂ ଦେସନଂ ଦେସେସି । ନୱମଂ ।
୧୦-୧୧. କାଲତ୍ତୟଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୦-୧୧. ଦସମେକାଦସମାନି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ପଦେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ତଥାରୂପେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ କଥିତାନୀତି । ଦସମେକାଦସମାନି ।
ନକୁଲପିତୁୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।
୨. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ
୧-୧୦. ଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୨-୨୧. ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗେ ପରିୟୋସାନସୁତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକଂ, ସେସାନି ତଥା ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦେସିତାନୀତି । ପଠମାଦୀନି ।
ଅନିଚ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।
୩. ଭାରୱଗ୍ଗୋ
୧. ଭାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୨. ଭାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତିସ୍ସ ୱଚନୀୟନ୍ତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଇତି ଅସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାରୋତି ୟେ ଇମେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଅୟଂ ଭାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନଟ୍ଠେନାତି ? ପରିହାରଭାରିୟଟ୍ଠେନ । ଏତେସଞ୍ହି ଠାପନଗମନନିସୀଦାପନନିପଜ୍ଜାପନନ୍ହାପନମଣ୍ଡନଖାଦାପନଭୁଞ୍ଜାପନାଦିପରିହାରୋ ଭାରିୟୋତି ପରିହାରଭାରିୟଟ୍ଠେନ ଭାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂନାମୋତି ତିସ୍ସୋ ଦତ୍ତୋତିଆଦିନାମୋ । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି କଣ୍ହାୟନୋ ୱଚ୍ଛାୟନୋତିଆଦିଗୋତ୍ତୋ । ଇତି ୱୋହାରମତ୍ତସିଦ୍ଧଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଭାରହାରୋ’’ତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ଖନ୍ଧଭାରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିପି ୱସ୍ସସତମ୍ପୀତି ୟାୱଜୀୱଂ ଇମଂ ଖନ୍ଧଭାରଂ ନ୍ହାପେନ୍ତୋ ଭୋଜେନ୍ତୋ ମୁଦୁସମ୍ଫସ୍ସମଞ୍ଚପୀଠେସୁ ନିସୀଦାପେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜାପେନ୍ତୋ ପରିହରିତ୍ୱା ଚୁତିକ୍ଖଣେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଅପରଂ ଖନ୍ଧଭାରଂ ଆଦିୟତି, ତସ୍ମା ଭାରହାରୋତି ଜାତୋ ।
ପୋନୋଭୱିକାତି ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତିକା । ନନ୍ଦୀରାଗସହଗତାତି ନନ୍ଦିରାଗେନ ସହ ଏକତ୍ତମେୱ ଗତା । ତବ୍ଭାୱସହଗତଞ୍ହି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତତ୍ର ତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀତି ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଆରମ୍ମଣେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଭିନନ୍ଦନସୀଲାୱ । କାମତଣ୍ହାଦୀସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ କାମତଣ୍ହା ନାମ, ରୂପାରୂପଭୱରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋତି ଅୟଂ ଭୱତଣ୍ହା ନାମ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ୱିଭୱତଣ୍ହା ନାମ । ଭାରାଦାନନ୍ତି ଭାରଗହଣଂ । ତଣ୍ହାୟ ହି ଏସ ଭାରଂ ଆଦିୟତି । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ତଣ୍ହା ଅସେସତୋ ୱିରଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି ଚଜିୟତି ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିୟତି ୱିମୁଚ୍ଚତି, ନତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ କାମାଲୟୋ ୱା ଦିଟ୍ଠାଲୟୋ ୱାତି ନିବ୍ବାନଂ ଏତାନି ନାମାନି ଲଭତି । ସମୂଲଂ ତଣ୍ହନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଅୱିଜ୍ଜା ମୂଲଂ ନାମ । ଅବ୍ବୁୟ୍ହାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଂ ସମୂଲକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ନାମାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ପଠମଂ ।
୨. ପରିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩. ଦୁତିୟେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ପରିଜାନିତବ୍ବେ, ସମତିକ୍କମିତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଞ୍ଞନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିଞ୍ଞଂ, ସମତିକ୍କମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗକ୍ଖୟୋତିଆଦି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିଞ୍ଞା ନାମ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଅଭିଜାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪. ତତିୟେ ଅଭିଜାନନ୍ତି ଅଭିଜାନନ୍ତୋ । ଇମିନା ଞାତପରିଞ୍ଞା କଥିତା, ଦୁତିୟପଦେନ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା କଥିତାତି । ତତିୟଂ ।
୪-୯. ଛନ୍ଦରାଗସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୫-୩୦. ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପଟିପାଟିୟା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି, ଅଟ୍ଠମନୱମେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ।
୧୦. ଅଘମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୧. ଦସମେ ଅଘନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ । ଦସମଂ ।
୧୧. ପଭଙ୍ଗୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨. ଏକାଦସମେ ପଭଙ୍ଗୁନ୍ତି ପଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ଏୱମିଧ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତନ୍ତି । ଏକାଦସମଂ ।
ଭାରୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।
୪. ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗୋ
୧. ନତୁମ୍ହାକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୩. ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପଜହଥାତି ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହଥ । ତିଣାଦୀସୁ ତିଣଂ ନାମ ଅନ୍ତୋଫେଗ୍ଗୁ ବହିସାରଂ ତାଲନାଳିକେରାଦି । କଟ୍ଠଂ ନାମ ଅନ୍ତୋସାରଂ ବହିଫେଗ୍ଗୁ ଖଦିରସାଲସାକପନସାଦି । ସାଖା ନାମ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ବାହା ୱିୟ ନିକ୍ଖନ୍ତା । ପଲାସଂ ନାମ ତାଲନାଳିକେରପଣ୍ଣାଦି । ପଠମଂ ।
୨. ଦୁତିୟନତୁମ୍ହାକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪. ଦୁତିୟଂ ୱିନା ଉପମାୟ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫. ତତିୟେ ରୂପଞ୍ଚେ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁସେତୀତି ୟଦି ରୂପଂ ଅନୁସେତି । ତେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି କାମରାଗାଦୀସୁ ୟେନ ଅନୁସୟେନ ତଂ ରୂପଂ ଅନୁସେତି, ତେନେୱ ଅନୁସୟେନ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋ’’ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ତେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ ଅଭୂତେନ ଅନୁସୟେନ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ତତିୟଂ ।
୪. ଦୁତିୟଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬. ଚତୁତ୍ଥେ ତଂ ଅନୁମୀୟତୀତି ତଂ ଅନୁସୟିତଂ ରୂପଂ ମରନ୍ତେନ ଅନୁସୟେନ ଅନୁମରତି । ନ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଭିଜ୍ଜମାନେ ତଦାରମ୍ମଣା ଧମ୍ମା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟଂ ଅନୁମୀୟତୀତି ୟଂ ରୂପଂ ୟେନ ଅନୁସୟେନ ଅନୁମରତି । ତେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ ଅନୁସୟେନ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଥ ୱା ୟନ୍ତି କରଣୱଚନମେତଂ, ୟେନ ଅନୁସୟେନ ଅନୁମୀୟତି, ତେନ ‘‘ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫-୬. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୭-୩୮. ପଞ୍ଚମେ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଧରମାନସ୍ସ ଜୀୱମାନସ୍ସ ଜରା ପଞ୍ଞାୟତି । ଠିତୀତି ହି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସଙ୍ଖାତାୟ ଅନୁପାଲନାୟ ନାମଂ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଜରାୟ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଉପ୍ପାଦୋ ଜାତି ଅକ୍ଖାତୋ, ଭଙ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ୱୟୋତି ଚ ।
ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଜରା ୱୁତ୍ତା, ଠିତୀ ଚ ଅନୁପାଲନା’’ତି ॥
ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭) ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଂ ନାମ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତୋ ୟୋ କୋଚି ସଙ୍ଖାରୋ । ସଙ୍ଖାରୋ ଚ ନ ଲକ୍ଖଣଂ, ଲକ୍ଖଣଂ ନ ସଙ୍ଖାରୋ, ନ ଚ ସଙ୍ଖାରେନ ୱିନା ଲକ୍ଖଣଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କା, ନାପି ଲକ୍ଖଣଂ ୱିନା ସଙ୍ଖାରୋ, ଲକ୍ଖଣେନ ପନ ସଙ୍ଖାରୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ୟଥା ହି ନ ଚ ଗାୱୀୟେୱ ଲକ୍ଖଣଂ, ଲକ୍ଖଣମେୱ ନ ଗାୱୀ, ନାପି ଗାୱିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କା, ନାପି ଲକ୍ଖଣଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗାୱିଂ, ଲକ୍ଖଣେନ ପନ ଗାୱୀ ପାକଟା ହୋତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଖାରୋପି ଉପ୍ପାଦଲକ୍ଖଣମ୍ପି କାଲସଙ୍ଖାତୋ ତସ୍ସ ଖଣୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ‘‘ଉପ୍ପାଦୋପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖାରୋପି ଜରାଲକ୍ଖଣମ୍ପି କାଲସଙ୍ଖାତୋ ତସ୍ସ ଖଣୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଙ୍ଖାରୋପି ତଂଲକ୍ଖଣମ୍ପି କାଲସଙ୍ଖାତୋ ତସ୍ସ ଖଣୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ଜରାଖଣୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ‘ୱେଦନାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତାୟ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅରୂପଧମ୍ମାନମ୍ପି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ପଞ୍ଞାପେତି, ତାନି ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା –
‘‘ଅତ୍ଥିତା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ, ଠିତି ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ତସ୍ସେୱ ଭେଦୋ ମରଣଂ, ସବ୍ବଦା ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇମାୟ ଆଚରିୟଗାଥାୟ ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସନ୍ତତିୱସେନ ଠାନଂ ଠିତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସୁତ୍ତେ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଆଚରିୟମତିୟା ସୁତ୍ତଂ ଅପଟିବାହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ କତ୍ତବ୍ବଂ । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠାନି ।
୭-୧୦. ଅନୁଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୯-୪୨. ସତ୍ତମେ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ନୱନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମଧମ୍ମଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ଅୟମନୁଧମ୍ମୋତି ଅୟଂ ଅନୁଲୋମଧମ୍ମୋ ହୋତି । ନିବ୍ବିଦାବହୁଲୋତି ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ ହୁତ୍ୱା । ପରିଜାନାତୀତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି । ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ମଗ୍ଗୋୱ କଥିତୋ ହୋତି, ତଥା ଇତୋ ପରେସୁ ତୀସୁ । ଇଧ ପନ ଅନୁପସ୍ସନା ଅନିୟମିତା, ତେସୁ ନିୟମିତା । ତସ୍ମା ଇଧାପି ସା ତତ୍ଥ ନିୟମିତୱସେନେୱ ନିୟମେତବ୍ବା । ନ ହି ସକ୍କା ତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅନୁପସ୍ସନଂ ୱିନା ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ ପରିଜାନିତୁଂ ୱାତି । ସତ୍ତମାଦୀନି ।
ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।
୫. ଅତ୍ତଦୀପୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅତ୍ତଦୀପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୩. ଅତ୍ତଦୀପୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅତ୍ତଦୀପାତି ଅତ୍ତାନଂ ଦୀପଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ଗତିଂ ପରାୟଣଂ ପତିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ୱିହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତସରଣାତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନଞ୍ଞସରଣାତି ଇଦଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରଣପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ନ ହି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସରଣଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱାୟାମେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଅତ୍ତା ହି ଅତ୍ତନୋ ନାଥୋ,
କୋ ହି ନାଥୋ ପରୋ ସିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୦) ।
ତେନାହ ‘‘ଅନଞ୍ଞସରଣା’’ତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ତା ନାମ ? ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଧମ୍ମଦୀପା ଧମ୍ମସରଣା ଅନଞ୍ଞସରଣା’’ତି । ୟୋନୀତି କାରଣଂ – ‘‘ୟୋନି ହେସା, ଭୂମିଜ, ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୨୭) ୱିୟ । କିଂପହୋତିକାତି କିଂପଭୁତିକା, କୁତୋ ପଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ? ରୂପସ୍ସ ତ୍ୱେୱାତି ଇଦଂ ତେସଂୟେୱ ସୋକାଦୀନଂ ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ଗହତି । ତଦଙ୍ଗନିବ୍ବୁତୋତି ତେନ ୱିପସ୍ସନଙ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ନିବ୍ବୁତତ୍ତା ତଦଙ୍ଗନିବ୍ବୁତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା । ପଠମଂ ।
୨. ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୪. ଦୁତିୟେ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଗାମିନୀ ସମନୁପସ୍ସନାତି ୟସ୍ମା ସକ୍କାୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟଗାମିନୀ ପଟିପଦା ନାମ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଗାମିନୀ ସମନୁପସ୍ସନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ସମନୁପସ୍ସନାତି ଏତ୍ଥ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ ‘‘ସମନୁପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୫. ତତିୟେ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିରଜ୍ଜତି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରଜ୍ଜତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହୀତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧେହି ଆସୱେହି ଅଗହେତ୍ୱା ଇତି ୱିମୁଚ୍ଚତି । ରୂପଧାତୁୟାତିଆଦି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସହ ଫଲେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ଠିତନ୍ତି ଉପରି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାଭାୱେନ ଠିତଂ । ଠିତତ୍ତା ସନ୍ତୁସ୍ସିତନ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତଭାୱେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠଂ । ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ସୟମେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ତତିୟଂ ।
୪. ଦୁତିୟଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୬. ଚତୁତ୍ଥେ ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୟୋତି ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଅନୁଗତା ଅଟ୍ଠାରସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଅପରନ୍ତଂ ଅନୁଗତା ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନ ହୋନ୍ତି । ଥାମସୋ ପରାମାସୋତି ଦିଟ୍ଠିଥାମସୋ ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୋ ଚ ନ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଠମମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଚ ଫଲାନି ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ରୂପସ୍ମିନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନାୟ ଏୱ ପହୀନା, ଇଦଂ ପନ ଉପରି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫. ସମନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୭. ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଗାହୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତି, ଅପରିପୁଣ୍ଣଗାହୱସେନ ଏତେସଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚେୱ ସମନୁପସ୍ସନାତି ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା । ଅସ୍ମୀତି ଚସ୍ସ ଅୱିଗତଂ ହୋତୀତି ୟସ୍ସ ଅୟଂ ସମନୁପସ୍ସନା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଅସ୍ମୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ପପଞ୍ଚତ୍ତୟଂ ଅୱିଗତମେୱ ହୋତି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ କିଲେସଜାତେ ସତି କମ୍ମକିଲେସପଚ୍ଚୟାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି ।
ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୋତି ଇଦଂ କମ୍ମମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଧାତୂତି ଜୱନକ୍ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ଫସ୍ସଜେନାତି ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସତୋ ଜାତେନ । ଅପିଚ ମନୋତି ଭୱଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିପାକମନୋଧାତୁ, ଆୱଜ୍ଜନକ୍ଖଣେ କିରିୟମନୋଧାତୁ । ଧମ୍ମାଦୟୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ । ଅସ୍ମୀତିପିସ୍ସ ହୋତୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅସ୍ମୀତି ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ହୋତି । ଇତୋ ପରେସୁ ଅୟମହମସ୍ମୀତି ରୂପାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଧମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ରୂପୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ସସ୍ସତମେୱ ଭଜନ୍ତି । ଅଥେତ୍ଥାତି ଅଥ ତେନେୱାକାରେନ ଠିତେସୁ ଏତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତୀତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତି । ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅସ୍ମୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ । କମ୍ମସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱିପାକମନଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟପକ୍ଖିକଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି । ଇତି ତୟୋ ପପଞ୍ଚା ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା, ତତ୍ଥ କମ୍ମମନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ପଞ୍ଚମଂ ।
୬. ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୮. ଛଟ୍ଠେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଚତୁଭୂମକା । ସାସୱନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ଉପାଦାନିୟନ୍ତି ତଥେୱ ଚ ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତେହି ସହ ଆସୱେହୀତି ସାସୱଂ। ଉପାଦାତବ୍ବନ୍ତି ଉପାଦାନିୟଂ। ଇଧାପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ, ଅୱସେସା ତେଭୂମକା ୱିପସ୍ସନାଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଏୱମେତ୍ଥ ରୂପଂ ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧେସୁ ପୱିଟ୍ଠଂ, ସାସୱରାସଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ୱେଦନାଦୟୋ ସାସୱାପି ଅତ୍ଥି, ଅନାସୱାପି ଅତ୍ଥି । ତେ ରାସଟ୍ଠେନ ସବ୍ବେପି ଖନ୍ଧେସୁ ପୱିଟ୍ଠା, ତେଭୂମକା ପନେତ୍ଥ ସାସୱଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ପୱିଟ୍ଠାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।
୭-୮. ସୋଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୪୯-୫୦. ସତ୍ତମେ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ୱିସିଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ଅହମସ୍ମି । କିମଞ୍ଞତ୍ର ୟଥାଭୂତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନାତି ୟଥାଭୂତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ଭୱେୟ୍ୟ ? ଅଦସ୍ସନଂ ଅଞ୍ଞାଣମେୱ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନିସ୍ସ ତେ ପରିୱଟ୍ଟଂ ୱଜିରଭେଦଦେସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ସୋଣୋତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମାନି ।
୯-୧୦. ନନ୍ଦିକ୍ଖୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୫୧-୫୨. ନୱମଦସମେସୁ ନନ୍ଦିକ୍ଖୟା ରାଗକ୍ଖୟୋ, ରାଗକ୍ଖୟା ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୋତି ଇଦଂ ନନ୍ଦୀତି ୱା ରାଗୋତି ୱା ଇମେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ୱା ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ ପଜହତି, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱିପସ୍ସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ‘‘ରାଗକ୍ଖୟା ନନ୍ଦିକ୍ଖୟୋ’’ତି ଇଧ ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନନ୍ଦିରାଗକ୍ଖୟା ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଫଲଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ନୱମଦସମାନି ।
ଅତ୍ତଦୀପୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।
ମୂଲପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୬. ଉପୟୱଗ୍ଗୋ
୧. ଉପୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୩. ଉପୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଉପୟୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପଗତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ୱୁଦ୍ଧିଆଦୀନି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱିଞ୍ଞାଣୁପୟନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତାରମ୍ମଣନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ଅଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଂ ୱୋଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ନ ହୋତି । ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ତଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଅନଭିସଙ୍ଖଚ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅନଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ।
୨. ବୀଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୪. ଦୁତିୟେ ବୀଜଜାତାନୀତି ବୀଜାନି । ମୂଲବୀଜନ୍ତି ୱଚଂ ୱଚତ୍ତଂ ହଲିଦ୍ଦଂ ସିଙ୍ଗିୱେରନ୍ତି ଏୱମାଦି । ଖନ୍ଧବୀଜନ୍ତି ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ନିଗ୍ରୋଧୋତି ଏୱମାଦି । ଫଲୁବୀଜନ୍ତି ଉଚ୍ଛୁ ୱେଳୁ ନଳୋତି ଏୱମାଦି । ଅଗ୍ଗବୀଜନ୍ତି ଅଜ୍ଜୁକଂ ଫଣିଜ୍ଜକନ୍ତି ଏୱମାଦି । ବୀଜବୀଜନ୍ତି ସାଲିୱୀହିଆଦି ପୁବ୍ବଣ୍ଣଞ୍ଚେୱ ମୁଗ୍ଗମାସାଦି ଅପରଣ୍ଣଞ୍ଚ । ଅଖଣ୍ଡାନୀତି ଅଭିନ୍ନାନି । ଭିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୀଜଂ ବୀଜତ୍ଥାୟ ନ ଉପକପ୍ପତି । ଅପୂତିକାନୀତି ଉଦକତେମନେନ ଅପୂତିକାନି । ପୂତିବୀଜଞ୍ହି ବୀଜତ୍ଥାୟ ନ ଉପକପ୍ପତି । ଅୱାତାତପହତାନୀତି ୱାତେନ ଚ ଆତପେନ ଚ ନ ହତାନି, ନିରୋଜତଂ ନ ପାପିତାନି । ନିରୋଜଞ୍ହି କସଟଂ ବୀଜଂ ବୀଜତ୍ଥାୟ ନ ଉପକପ୍ପତି । ସାରାଦାନୀତି ଗହିତସାରାନି ପତିଟ୍ଠିତସାରାନି । ନିସ୍ସାରଞ୍ହି ବୀଜଂ ବୀଜତ୍ଥାୟ ନ ଉପକପ୍ପତି । ସୁଖସୟିତାନୀତି ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ କୋଟ୍ଠେ ପକ୍ଖିତ୍ତନିୟାମେନେୱ ସୁଖଂ ସୟିତାନି । ପଥୱୀତି ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠାନପଥୱୀ । ଆପୋତି ଉପରିସ୍ନେହନଆପୋ । ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ରୂପାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା । ତେ ହି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପତିଟ୍ଠାଭୂତତ୍ତା ପଥୱୀଧାତୁସଦିସା । ନନ୍ଦିରାଗୋ ସିନେହନଟ୍ଠେନ ଆପୋଧାତୁସଦିସୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସାହାରନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ବୀଜଂ ୱିୟ ପଥୱିୟଂ ଆରମ୍ମଣପଥୱିୟଂ ୱିରୁହତି । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଉଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୫. ତତିୟେ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ବଲୱସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାହରି । କିଂ ନିସ୍ସାୟ ପନେସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି । ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ । କଥଂ ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି, ‘‘ତୟୋମେ ଉପନିସ୍ସୟା – ଦାନୂପନିସ୍ସୟୋ ସୀଲୂପନିସ୍ସୟୋ ଭାୱନୂପନିସ୍ସୟୋ ଚା’’ତି । ତେସୁ ଦାନସୀଲୂପନିସ୍ସୟା ଦୁବ୍ବଲା, ଭାୱନୂପନିସ୍ସୟୋ ବଲୱା । ଦାନସୀଲୂପନିସ୍ସୟା ହି ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଚ ଫଲାନି ଚ ପାପେନ୍ତି, ଭାୱନୂପନିସ୍ସୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତି । ଇତି ଦୁବ୍ବଲୂପନିସ୍ସୟେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ବନ୍ଧନାନି ଛେତ୍ୱା ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ‘‘ଅହୋ ସାସନଂ ନିୟ୍ୟାନିକ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ ଉଦପାଦି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁବ୍ବଲୂପନିସ୍ସୟେ ଠତ୍ୱା ଘଟମାନୋ ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସାୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ମିଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ସୋ କିର ଗିହିକାଲେ ପାଣାତିପାତକମ୍ମେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେ ପାସସତଞ୍ଚେୱ ଅଦୂହଲସତଞ୍ଚ ୟୋଜେସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ଅଙ୍ଗାରପକ୍କମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ପାସଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଚରନ୍ତୋ ପିପାସାଭିଭୂତୋ ଏକସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସିତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠିତଂ ପାନୀୟଘଟଂ ୱିୱରି, ହତ୍ଥତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନାଦ୍ଦସ । ସୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୁ ତୁମ୍ହେ ଗହପତିକେହି ଦିନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୁପଥ, ପାନୀୟଘଟେ ଅଞ୍ଜଲିମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ଠପେଥ, ନ ୟୁତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି । ଥେରୋ ‘‘ମୟା ପାନୀୟଘଟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଠପିତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଘଟଂ ଦିସ୍ୱା ପାନୀୟସଙ୍ଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ଦ୍ୱତ୍ତିସଙ୍ଖପୂରଂ ପିୱିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱଂ ପୂରିତଘଟୋ ନାମ ମମ କମ୍ମଂ ଆଗମ୍ମ ତତ୍ତକପାଲୋ ୱିୟ ଜାତୋ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ? ସଂୱିଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ଧନୁଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ‘‘ପବ୍ବାଜେଥ ମଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତଂ ପବ୍ବାଜେସି ।
ତସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ବହୂନଂ ମିଗସୂକରାନଂ ମାରିତଟ୍ଠାନଂ ପାସଅଦୂହଲାନଞ୍ଚ ୟୋଜିତଟ୍ଠାନଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ତଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ସରୀରେ ଦାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କୂଟଗୋଣୋ ୱିୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୀଥିଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି । ସୋ ‘‘କିଂ କରିସ୍ସାମି ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନା’’ତି? ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତୋ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ନ ସକ୍କୋମି, ଭନ୍ତେ, ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ‘‘ହତ୍ଥକମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଦୁମ୍ବରାଦୟୋ ଅଲ୍ଲରୁକ୍ଖେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ରାସିଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଇଦାନି କିଂ କରୋମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ଝାପେହି ନନ୍ତି । ସୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ଝାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ତେନ ହି ଅପେହୀ’’ତି ପଥୱିଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଅୱୀଚିତୋ ଖଜ୍ଜୋପନକମତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପି । ସୋ ତାୱ ମହନ୍ତଂ ରାସିଂ ସୁକ୍ଖପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଖଣେନ ଝାପେସି । ଅଥସ୍ସ ଥେରୋ ଅୱୀଚିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ‘‘ସଚେ ୱିବ୍ଭମିସ୍ସସି, ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚିସ୍ସସୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ଜନେସି । ସୋ ଅୱୀଚିଦସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୱେଧମାନୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକଂ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧସାସନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି, ଆମାୱୁସୋତି । ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତେ ସତି ମିଲକୋ ଅତ୍ତମୋକ୍ଖଂ କରିସ୍ସତି, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥାତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି ଘଟେତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ ପୂରେତି, ନିଦ୍ଦାୟ ବାଧୟମାନାୟ ତିନ୍ତଂ ପଲାଲଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ପାଦେ ସୋଣ୍ଡିୟଂ ଓତାରେତ୍ୱା ନିସୀଦତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପାନୀୟଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଘଟଂ ଊରୁମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଉଦକମଣିକାନଂ ପଚ୍ଛେଦଂ ଆଗମୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ଖୋ ଥେରୋ ସାମଣେରସ୍ସ ଇମଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଦେତି –
‘‘ଉଟ୍ଠାନୱତୋ ସତୀମତୋ,
ସୁଚିକମ୍ମସ୍ସ ନିସମ୍ମକାରିନୋ ।
ସଞ୍ଞତସ୍ସ ଧମ୍ମଜୀୱିନୋ,
ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ୟସୋଭିୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୪) ।
ସୋ ଚତୁପ୍ପଦିକମ୍ପି ତଂ ଗାଥଂ ଅତ୍ତନିୟେୱ ଉପନେସି – ‘‘ଉଟ୍ଠାନୱତା ନାମ ମାଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ସତିମତାପି ମାଦିସେନେୱ…ପେ॰… ଅପ୍ପମତ୍ତେନପି ମାଦିସେନେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ତଂ ଗାଥଂ ଅତ୍ତନି ଉପନେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦୱାରେ ଠିତୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ –
‘‘ଅଲ୍ଲଂ ପଲାଲପୁଞ୍ଜାହଂ, ସୀସେନାଦାୟ ଚଙ୍କମିଂ ।
ପତ୍ତୋସ୍ମି ତତିୟଂ ଠାନଂ, ଏତ୍ଥ ମେ ନତ୍ଥି ସଂସୟୋ’’ତି ॥ –
ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଆହ । ଏୱଂ ଦୁବ୍ବଲୂପନିସ୍ସୟେ ଠିତୋ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା, ନାଭୱିସ୍ସ, ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ସଚେ ଅହଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ମମ ପରିକ୍ଖାରୋପି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ସଚେ ୱା ପନ ମେ ଅତୀତେ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାଭୱିସ୍ସ, ଇଦଂ ମେ ଏତରହି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନାଭୱିସ୍ସ, ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଦାନି ପନ ତଥା ପରକ୍କମିସ୍ସାମି, ୟଥା ମେ ଆୟତିଂ ଖନ୍ଧାଭିନିବ୍ବତ୍ତକୋ କମ୍ମସଙ୍ଖାରୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚମାନୋତି ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁବ୍ବଲୂପନିସ୍ସୟେ ଠିତୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ଏୱଂ ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଇମସ୍ମିଂ ଉଦାନେ ୱୁତ୍ତେ । ରୂପଂ ୱିଭୱିସ୍ସତୀତି ରୂପଂ ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତି । ରୂପସ୍ସ ୱିଭୱାତି ୱିଭୱଦସ୍ସନେନ ସହୱିପସ୍ସନେନ । ସହୱିପସ୍ସନକା ହି ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ରୂପାଦୀନଂ ୱିଭୱଦସ୍ସନଂ ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚମାନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟେୱ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି । କସ୍ମା ନ ଛିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ?
ଇଦାନି ଉପରି ମଗ୍ଗଫଲଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଥଂ ପନ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରାତି ଦ୍ୱେ ଅନନ୍ତରାନି ଆସନ୍ନାନନ୍ତରଞ୍ଚ ଦୂରାନନ୍ତରଞ୍ଚ । ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନାନନ୍ତରଂ ନାମ, ଫଲସ୍ସ ଦୂରାନନ୍ତରଂ ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କଥଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଜାନତୋ କଥଂ ପସ୍ସତୋ ୱିପସ୍ସନାନନ୍ତରା ‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅତସିତାୟେତି ଅତସିତବ୍ବେ ଅଭାୟିତବ୍ବେ ଠାନମ୍ହି । ତାସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଭୟଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତାସୋ ହେସୋତି ୟା ଏସା ‘‘ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନା, ସା ୟସ୍ମା ଅତ୍ତସିନେହଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତାସୋ ନାମ ହୋତି । ସୋ ହି ‘‘ଇଦାନାହଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ନ ଦାନି କିଞ୍ଚି ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ପପାତେ ପତନ୍ତଂ ୱିୟ ପସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ । ଲୋହପାସାଦସ୍ସ କିର ହେଟ୍ଠା ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୱତ୍ତେତି । ଅଥ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଏକମନ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରା ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ପପାତେ ପତନ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ୱିୱଟଦ୍ୱାରେନ ତତୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ପୁତ୍ତଂ ଉରେ ସୟାପେତ୍ୱା, ‘‘ତାତ, ସକ୍ୟସମୟଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମନମ୍ହି ନଟ୍ଠୋ’’ତି ଆହ । ନ ହେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତାସୋତି ଏସା ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ବଲୱୱିପସ୍ସନା ସୁତୱତୋ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ନ ତାସୋ ନାମ ହୋତି । ନ ହି ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ୱିନସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାତି । ଏୱଂ ପନ ହୋତି ‘‘ସଙ୍ଖାରାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସଙ୍ଖାରାୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି । ତତିୟଂ ।
୪. ଉପାଦାନପରିପୱତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଚତୁପରିୱଟ୍ଟନ୍ତି ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିୱଟ୍ଟନୱସେନ । ରୂପଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ରୂପଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାସିଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆହାରସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗୋ କବଳୀକାରାହାରୋ ଆହାରୋ ନାମ । ପଟିପନ୍ନାତି ସୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ଗାଧନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସେକ୍ଖଭୂମିଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ କଥେନ୍ତୋ ୟେ ଚ ଖୋ କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ସୁୱିମୁତ୍ତାତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତା । କେୱଲିନୋତି ସକଲିନୋ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚା । ୱଟ୍ଟଂ ତେସଂ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟାତି ୟେନ ତେ ଅୱସିଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟେନ ପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ ନେସଂ ୱଟ୍ଟଂ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟ । ଅଥ ୱା ୱଟ୍ଟନ୍ତି କାରଣଂ, ପଞ୍ଞାପନାୟ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅସେକ୍ଖଭୂମିୱାରୋ କଥିତୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫. ସତ୍ତଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୭. ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତଟ୍ଠାନକୁସଲୋତି ସତ୍ତସୁ ଓକାସେସୁ ଛେକୋ । ୱୁସିତୱାତି ୱୁସିତୱାସୋ । ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ସେଟ୍ଠପୁରିସୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପନ ସୁତ୍ତଂ ଉସ୍ସଦନନ୍ଦିୟଞ୍ଚେୱ ପଲୋଭନୀୟଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ରାଜା ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ ସଙ୍ଗାମେ ୱିଜୟିନୋ ୟୋଧେ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ତେସଂ ସକ୍କାରଂ କରୋତି । କିଂ କାରଣା ? ଏତେସଂ ସକ୍କାରଂ ଦିସ୍ୱା ସେସାପି ସୂରା ଭୱିତୁଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ କାଲଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ କିଲେସମାରୱିଜୟଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥୋମେସି ୱଣ୍ଣେସି । କିଂ କାରଣା ? ଏୱଂ ଅୱସେସା ସେକ୍ଖପୁଗ୍ଗଲା ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଏୱମେତଂ ସୁତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପସଂସିତତ୍ତା ଉସ୍ସଦନନ୍ଦିୟଂ, ସେକ୍ଖାନଂ ପଲୋଭିତତ୍ତା ପଲୋଭନୀୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତଟ୍ଠାନକୁସଲୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱାପି ପୁନ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ତିୱିଧୂପପରିକ୍ଖୀ ହୋତୀତି ଇଦଂ ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ସତତୱିହାରେନ ୱିହରତି, ତଂ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନ ହୋତି, ଧାତୁଆଦିମତ୍ତମେୱ ପନ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସତତୱିହାରଞ୍ଚ, ‘‘ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ଆଗମନୀୟପଟିପଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧାତୁସୋ ଉପପରିକ୍ଖତୀତି ଧାତୁସଭାୱେନ ପସ୍ସତି ଓଲୋକେତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।
୬. ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୮. ଛଟ୍ଠେ କୋ ଅଧିପ୍ପୟାସୋତି କୋ ଅଧିକପୟୋଗୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଇମଞ୍ହି ମଗ୍ଗଂ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପାଦେସି, ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ଥା ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଇତି ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା ନାମ । ନଗରୋପମସ୍ମିଞ୍ହି ଅୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେସୁ ପୁରାଣମଗ୍ଗୋ ଜାତୋ, ଇଧ ଅୱତ୍ତମାନଟ୍ଠେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋ ନାମ । ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନକ୍ଖାତସ୍ସାତି ଅକଥିତସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ। ମଗ୍ଗଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ ଅକାସୀତି ମଗ୍ଗୱିଦୂ। ମଗ୍ଗେ ଚ ଅମଗ୍ଗେ ଚ କୋୱିଦୋତି ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ। ମଗ୍ଗାନୁଗାତି ମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା । ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତାତି ଅହଂ ପଠମଂ ଗତୋ, ସାୱକା ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା । ଛଟ୍ଠଂ ।
୭. ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୯. ସତ୍ତମେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେତି ଅଞ୍ଞାସି କୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରାଦିକେ ପଞ୍ଚ ଜନେ ପୁରାଣୁପଟ୍ଠାକେ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତେ ‘‘ଇଦାନି ନେସଂ ଆସୱକ୍ଖୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଞ୍ଚମିୟଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ଆମନ୍ତେସି । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନତ୍ତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଅନତ୍ତାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନତ୍ତା । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ, ନ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣାନି, ଇଦାନି ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତୀଣିପି ଲକ୍ଖଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମାରଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା, ତସ୍ମା । ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଞାଭାୱନାଧିକାରେ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତାୱ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।
୮. ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୦. ଅଟ୍ଠମେ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦୀନି ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ଅଟ୍ଠମଂ ।
୯. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୧. ନୱମେ ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲିତଂ । ଇତି ଦ୍ୱୀସୁପି ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ । ନୱମଂ ।
୧୦. ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୨.ଦସମେ ନିରୁତ୍ତିୟୋୱ ନିରୁତ୍ତିପଥା, ଅଥ ୱା ନିରୁତ୍ତିୟୋ ଚ ତା ନିରୁତ୍ତିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ପଥତ୍ତା ପଥା ଚାତି ନିରୁତ୍ତିପଥା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତୀଣିପି ଚେତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ଅୱିଜହିତା, ‘‘କୋ ଇମେହି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଛଡ୍ଡିତା । ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବାତି ଅତୀତେପି ନ ଜହିତପୁବ୍ବା । ନ ସଂକୀୟନ୍ତୀତି ଏତରହିପି ‘‘କିମେତେହୀ’’ତି ନ ଛଡ୍ଡୀୟନ୍ତି । ନ ସଂକୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନାଗତେପି ନ ଛଡ୍ଡୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠାତି ଅପ୍ପଟିବାହିତା । ଅତୀତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଭଙ୍ଗମେୱ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତଂ । ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦେସନ୍ତରଂ ଅସଙ୍କମିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱୂପସନ୍ତଂ । ୱିପରିଣତନ୍ତି ୱିପରିଣାମଂ ଗତଂ ନଟ୍ଠଂ । ଅଜାତନ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଅପାତୁଭୂତନ୍ତି ଅପାକଟୀଭୂତଂ ।
ଉକ୍କଲାତି ଉକ୍କଲଜନପଦୱାସିନୋ । ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାତି ୱସ୍ସୋ ଚ ଭଞ୍ଞୋ ଚ । ଦ୍ୱେପି ହି ତେ ମୂଲଦିଟ୍ଠିଗତିକା । ଅହେତୁକୱାଦାତିଆଦୀସୁ ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଗହିତତ୍ତା ଅହେତୁକୱାଦା । ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ଅକିରିୟୱାଦା। ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିଗହଣତୋ ନତ୍ଥିକୱାଦା। ତତ୍ଥ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଜନା, ତିସ୍ସୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋ, କିଂ ଏକେକସ୍ସ ଦିୟଡ୍ଢା ହୋତୀତି ? ନ ତଥା, ୟଥା ପନ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଟିପାଟିୟା ଚତ୍ତାରିପି ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଏୱମେତ୍ଥ ଏକେକୋ ତିସ୍ସୋପି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଆହରନ୍ତସ୍ସ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ହୋତି । ସୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି, ସୋ ଏକନ୍ତକାଳକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିୟଂ, ଏୱଂ ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପଂ, ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଇମେସୁପି ଠାନେସୁ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତି ।
ନ ଗରହିତବ୍ବଂ ନପ୍ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବଂ ଅମଞ୍ଞିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟଦେତଂ ଅତୀତଂ ନାମ, ନୟିଦଂ ଅତୀତଂ, ଇଦମସ୍ସ ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଗରହତି ନାମ । ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇମିନା ଗରହିତେନା’’ତି ? ୱଦନ୍ତୋ ପଟିକ୍କୋସତି ନାମ । ଇମେ ପନ ନିରୁତ୍ତିପଥେ ତେପି ଅଚ୍ଚନ୍ତକାଳକା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ନ ଗରହିତବ୍ବେ ନ ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବେ ମଞ୍ଞିଂସୁ । ଅତୀତଂ ପନ ଅତୀତମେୱ, ଅନାଗତଂ ଅନାଗତମେୱ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ କଥୟିଂସୁ । ନିନ୍ଦାଘଟ୍ଟନବ୍ୟାରୋସଉପାରମ୍ଭଭୟାତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସନ୍ତିକା ନିନ୍ଦାଭୟେନ ଚ ଘଟ୍ଟନଭୟେନ ଚ ଦୋସାରୋପନଭୟେନ ଚ ଉପାରମ୍ଭଭୟେନ ଚ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତୁଭୂମିକଖନ୍ଧାନଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି କଥିତାତି । ଦସମଂ ।
ଉପୟୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।
୭. ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୋ
୧. ଉପାଦିୟମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୩. ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଉପାଦିୟମାନୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଗଣ୍ହମାନୋ । ବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସାତି ମାରସ୍ସ ପାସେନ ବଦ୍ଧୋ ନାମ । ମୁତ୍ତୋ ପାପିମତୋତି ପାପିମତୋ ପାସେନ ମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ପଠମଂ ।
୨. ମଞ୍ଞମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୪. ଦୁତିୟେ ମଞ୍ଞମାନୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞମାନୋ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଅଭିନନ୍ଦମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୫. ତତିୟେ ଅଭିନନ୍ଦମାନୋତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଅଭିନନ୍ଦନାହିୟେୱ ଅଭିନନ୍ଦମାନୋ । ତତିୟଂ ।
୪-୫. ଅନିଚ୍ଚସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୬୬-୬୮. ଚତୁତ୍ଥେ ଛନ୍ଦୋତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ । ପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ।
୭. ଅନତ୍ତନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୯. ସତ୍ତମେ ଅନତ୍ତନିୟନ୍ତି ନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଭାୱେନ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମଂ ।
୮-୧୦. ରଜନୀୟସଣ୍ଠିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୭୦-୭୨. ଅଟ୍ଠମେ ରଜନୀୟସଣ୍ଠିତନ୍ତି ରଜନୀୟେନ ଆକାରେନ ସଣ୍ଠିତଂ, ରାଗସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱମଦସମାନି ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଅଟ୍ଠମାଦୀନି ।
ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।
୮. ଖଜ୍ଜନୀୟୱଗ୍ଗୋ
୧-୩. ଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୭୩-୭୫. ଖଜ୍ଜନୀୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ଆଦିତୋ ତୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ । ପଠମାଦୀନି ।
୪. ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୬. ଚତୁତ୍ଥେ ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାୱାସାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟତ୍ତକା ସତ୍ତାୱାସା ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟାୱତା ଭୱଗ୍ଗନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ଭୱଗ୍ଗଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଏତେ ଅଗ୍ଗା ଏତେ ସେଟ୍ଠାତି ଏତେ ଅଗ୍ଗଭୂତା ଚେୱ ସେଟ୍ଠଭୂତା ଚ । ୟଦିଦଂ ଅରହନ୍ତୋତି ୟେ ଇମେ ଅରହନ୍ତୋ ନାମ । ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଉସ୍ସଦନନ୍ଦିୟଞ୍ଚ ପଲୋଭନୀୟଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚାତି ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନାହି ଚେୱ ୱିସେସତ୍ଥପରିଦୀପନାହି ଚ ଗାଥାହି ଏତଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ୱତ ଅରହନ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋତି ଝାନସୁଖେନ ମଗ୍ଗସୁଖେନ ଫଲସୁଖେନ ଚ ସୁଖିତା । ତଣ୍ହା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେସଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଜନିକା ତଣ୍ହା ନ ୱଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ତେ ଇମସ୍ସପି ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ଅଭାୱେନ ସୁଖିତାୱ । ଅସ୍ମିମାନୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ନୱୱିଧୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ମୋହଜାଲଂ ପଦାଲିତନ୍ତି ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାଜାଲଂ ଫାଲିତଂ ।
ଅନେଜନ୍ତି ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଂ । ଅନୁପଲିତ୍ତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେହି ଅଲିତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମଭୂତାତି ସେଟ୍ଠଭୂତା । ପରିଞ୍ଞାୟାତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ସତ୍ତସଦ୍ଧମ୍ମଗୋଚରାତି ସଦ୍ଧା ହିରୀ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତା ପଞ୍ଞାତି ଇମେ ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ଗୋଚରୋ ଏତେସନ୍ତି ସତ୍ତସଦ୍ଧମ୍ମଗୋଚରା ।
ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନାତି ସତ୍ତହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗରତନେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଅନୁୱିଚରନ୍ତୀତି ଲୋକିୟମହାଜନାପି ଅନୁୱିଚରନ୍ତିୟେୱ । ଇଧ ପନ ଖୀଣାସୱାନଂ ନିରାସଙ୍କଚାରୋ ନାମ ଗହିତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ପହୀନଭୟଭେରୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଭୟଂ ଭୟମେୱ, ଭେରୱଂ ବଲୱଭୟଂ । ଦସହଙ୍ଗେହି ସମ୍ପନ୍ନାତି ଅସେକ୍ଖେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା । ମହାନାଗାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ମହାନାଗା । ସମାହିତାତି ଉପଚାରପ୍ପନାହି ସମାହିତା । ତଣ୍ହା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋତି ଖୋ, ମହାରାଜ, ତେନ ଭଗୱତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଦାସକାରିକା ତଣ୍ହାପି ତେସଂ ନତ୍ଥି । ଇମିନା ଖୀଣାସୱାନଂ ଭୁଜିସ୍ସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଅସେଖଞାଣନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣଂ । ଅନ୍ତିମୋୟଂ ସମୁସ୍ସୟୋତି ପଚ୍ଛିମୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ୟୋ ସାରୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ସାରୋ ନାମ ଫଲଂ । ତସ୍ମିଂ ଅପରପଚ୍ଚୟାତି ତସ୍ମିଂ ଅରିୟଫଲେ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ପତ୍ତିୟାୟନ୍ତି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋୱ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତା । ୱିଧାସୁ ନ ୱିକମ୍ପନ୍ତୀତି ତୀସୁ ମାନକୋଟ୍ଠାସେସୁ ନ ୱିକମ୍ପନ୍ତି । ଦନ୍ତଭୂମିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ୱିଜିତାୱିନୋତି ରାଗାଦୟୋ ୱିଜେତ୍ୱା ଠିତା ।
ଉଦ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି କେସମତ୍ଥକୋ, ଅପାଚୀନଂ ପାଦତଲଂ, ତିରିୟଂ ୱେମଜ୍ଝଂ । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଅତୀତଂ, ଅପାଚୀନଂ ଅନାଗତଂ, ତିରିୟଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ଦେୱଲୋକୋ, ଅପାଚୀନଂ ଅପାୟଲୋକୋ, ତିରିୟଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ । ନନ୍ଦୀ ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତେସୁ ଠାନେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତେସଂ ତଣ୍ହା ନତ୍ଥି । ଇଧ ୱଟ୍ଟମୂଲକତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ବୁଦ୍ଧାତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧା ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସୀହନାଦସମୋଧାନଂ – ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସୁଖେନମ୍ହା ସୁଖିତା, ଦୁକ୍ଖଜନିକା ନୋ ତଣ୍ହା ପହୀନା, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା, ଦାସକାରିକତଣ୍ହା ଚେୱ ୱଟ୍ଟମୂଲିକତଣ୍ହା ଚ ପହୀନା, ଅନୁତ୍ତରମ୍ହା ଅସଦିସା, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଭୱପିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ଅଭୀତନାଦସଙ୍ଖାତଂ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତି ଖୀଣାସୱାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫. ଦୁତିୟଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୭. ପଞ୍ଚମଂ ୱିନା ଗାଥାହି ସୁଦ୍ଧିକମେୱ କତ୍ୱା କଥିୟମାନଂ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।
୬. ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୮. ଛଟ୍ଠେ ସୀହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା – ତିଣସୀହୋ, କାଳସୀହୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ, କେସରସୀହୋତି । ତେସୁ ତିଣସୀହୋ କପୋତୱଣ୍ଣଗାୱିସଦିସୋ ତିଣଭକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି । କାଳସୀହୋ କାଳଗାୱିସଦିସୋ ତିଣଭକ୍ଖୋୟେୱ । ପଣ୍ଡୁସୀହୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣଗାୱିସଦିସୋ ମଂସଭକ୍ଖୋ । କେସରସୀହୋ ଲାଖାରସପରିକମ୍ମକତେନେୱ ମୁଖେନ ଅଗ୍ଗନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ଚତୂହି ଚ ପାଦପରିୟନ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ମତ୍ଥକତୋପିସ୍ସ ପଟ୍ଠାୟ ଲାଖାତୂଲିକାୟ କତ୍ୱା ୱିୟ ତିସ୍ସୋ ରାଜିୟୋ ପିଟ୍ଠିମଜ୍ଝେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଠିତା, ଖନ୍ଧେ ପନସ୍ସ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକକମ୍ବଲପରିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ କେସରଭାରୋ ହୋତି, ଅୱସେସଟ୍ଠାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସାଲିପିଟ୍ଠସଙ୍ଖଚୁଣ୍ଣପିଚୁୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ସୀହେସୁ ଅୟଂ କେସରସୀହୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ମିଗରାଜାତି ମିଗଗଣସ୍ସ ରାଜା । ଆସୟାତି ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ସୁୱଣ୍ଣଗୁହତୋ ୱା ରଜତମଣିଫଲିକମନୋସିଲାଗୁହତୋ ୱା ନିକ୍ଖମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍ଖମମାନୋ ପନେସ ଚତୂହି କାରଣେହି ନିକ୍ଖମତି ଅନ୍ଧକାରପୀଳିତୋ ୱା ଆଲୋକତ୍ଥାୟ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱପୀଳିତୋ ୱା ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ, ଜିଘଚ୍ଛାପୀଳିତୋ ୱା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ, ସମ୍ଭୱପୀଳିତୋ ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନତ୍ଥାୟ । ଇଧ ପନ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ୱିଜମ୍ଭତୀତି ସୁୱଣ୍ଣତଲେ ୱା ରଜତମଣିଫଲିକମନୋସିଲାତଲାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମପାଦେ ସମଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁରିମପାଦେ ପୁରତୋ ପସାରେତ୍ୱା ସରୀରସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁରିମଭାଗଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ନାମେତ୍ୱା ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅସନିସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ନାସପୁଟାନି ପୋଥେତ୍ୱା ସରୀରଲଗ୍ଗଂ ରଜଂ ୱିଧୁନନ୍ତୋ ୱିଜମ୍ଭତି । ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଞ୍ଚ ପନ ତରୁଣୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ଅପରାପରଂ ଜୱତି । ଜୱତୋ ପନସ୍ସ ସରୀରଂ ଅନ୍ଧକାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତଂ ଅଲାତଂ ୱିୟ ଖାୟତି ।
ଅନୁୱିଲୋକେତୀତି କସ୍ମା ଅନୁୱିଲୋକେତି ? ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ । ତସ୍ମିଂ କିର ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତେ ପପାତାୱାଟାଦୀସୁ ୱିସମଟ୍ଠାନେସୁ ଚରନ୍ତା ହତ୍ଥିଗୋକଣ୍ଣମହିଂସାଦୟୋ ପାଣା ପପାତେପି ଆୱାଟେପି ପତନ୍ତି, ତେସଂ ଅନୁଦ୍ଦୟାୟ ଅନୁୱିଲୋକେତି । କିଂ ପନସ୍ସ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମସ୍ସ ପରମଂସଖାଦିନୋ ଅନୁଦ୍ଦୟା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହେସ ‘‘କିଂ ମେ ବହୂହି ଘାତିତେହୀ’’ତି ? ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟପି ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ କରୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପିଚେତଂ – ‘‘ମାହଂ ଖୋ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ୱିସମଗତେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦେସି’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) ।
ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତାୱ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ନଦନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନପଦେସଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ କରୋତି, ତମସ୍ସ ନିନ୍ନାଦଂ ସୁତ୍ୱା ତିୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦଗଣା ୟଥାଠାନେ ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତୀତି ଆହାରତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ୱାମତୋ ୱା ଉପ୍ପତନ୍ତୋ ଉସଭମତ୍ତଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରିପି ଅଟ୍ଠପି ଉସଭାନି ଉପ୍ପତତି, ସମଟ୍ଠାନେ ଉଜୁକଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ ସୋଳସଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ୱୀସତିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଥଲା ୱା ପବ୍ବତା ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଅସୀତିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ୱାମତୋ ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା, ଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଅପକ୍କମତି । ତତିୟଂ ପନ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ତିୟୋଜନେ ଠାନେ ପଞ୍ଞାୟତି । ତିୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅତ୍ତନୋୱ ନାଦସ୍ସ ଅନୁନାଦଂ ସୁଣାତି । ଏୱଂ ସୀଘେନ ଜୱେନ ପକ୍କମତୀତି ।
ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ପାୟେନ । ଭୟଂ ସଂୱେଗଂ ସନ୍ତାସନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୀହସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ବହୂ ସତ୍ତା ଭାୟନ୍ତି, ଅପ୍ପକା ନ ଭାୟନ୍ତି । କେ ପନ ତେତି ? ସମସୀହୋ ହତ୍ଥାଜାନୀୟୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ ଉସଭାଜାନୀୟୋ ପୁରିସାଜାନୀୟୋ ଖୀଣାସୱୋତି । କସ୍ମା ପନେତେ ନ ଭାୟନ୍ତୀତି ? ସମସୀହୋ ନାମ ‘‘ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲସୂରଭାୱେହି ସମାନୋସ୍ମୀ’’ତି ନ ଭାୟତି, ହତ୍ଥାଜାନୀୟାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିବଲୱତାୟ ନ ଭାୟନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପହୀନତ୍ତା ନ ଭାୟତି ।
ବିଲାସୟାତି ବିଲେ ସୟନ୍ତା ବିଲୱାସିନୋ ଅହିନକୁଲଗୋଧାଦୟୋ । ଦକାସୟାତି ଉଦକୱାସିନୋ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ । ୱନାସୟାତି ୱନୱାସିନୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋକଣ୍ଣମିଗାଦୟୋ । ପୱିସନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦାନି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତାୱ ପୱିସନ୍ତି । ଦଳ୍ହେହୀତି ଥିରେହି । ୱରତ୍ତେହୀତି ଚମ୍ମରଜ୍ଜୂହି । ମହିଦ୍ଧିକୋତିଆଦୀସୁ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସାଦୀହି ଉସଭମତ୍ତଂ, ଉଜୁକଂ ୱୀସତିଉସଭମତ୍ତାଦିଲଙ୍ଘନୱସେନ ମହିଦ୍ଧିକତା, ସେସମିଗାନଂ ଅଧିପତିଭାୱେନ ମହେସକ୍ଖତା, ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନେ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତାନଂ ୱସେନ ମହାନୁଭାୱତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱମେୱଖୋତି ଭଗୱା ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ତଥା ତଥା ଅତ୍ତାନଂ କଥେସି । ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୯୯; ୧୦.୨୧) ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ ସୁତ୍ତେ ସୀହସଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ କଥେସି । ‘‘ଭିସକ୍କୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ଖୋ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୫) ଇମସ୍ମିଂ ୱେଜ୍ଜସଦିସଂ । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୫) ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସଂ । ‘‘ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତି ଖୋ, ତିସ୍ସ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୪) ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗଦେସକପୁରିସସଦିସଂ । ‘‘ରାଜାହମସ୍ମି ସେଲା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୯) ଇମସ୍ମିଂ ରାଜସଦିସଂ । ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୯୯; ୧୦.୨୧) ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ସୀହସଦିସମେୱ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ କଥେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତା – ସୀହସ୍ସ କଞ୍ଚନଗୁହାଦୀସୁ ୱସନକାଲୋ ୱିୟ ହି ତଥାଗତସ୍ସ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅପରିମିତକାଲଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ଚେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ଚ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ କମ୍ପେତ୍ୱା ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନସ୍ସ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ନିୱାସକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୀହସ୍ସ କଞ୍ଚନଗୁହାଦିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଏକୂନତିଂସେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ୱିୱଟେନ ଦ୍ୱାରେନ କଣ୍ଡକଂ ଆରୁୟ୍ହ ଛନ୍ନସହାୟସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତୀଣି ରଜ୍ଜାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଦିନ୍ନାନି କାସାୟାନି ପରିଦହିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡୱଗିରିପବ୍ଭାରେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା, ପଠମମେୱ ମଗଧରଟ୍ଠଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ୟାୱ ରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞାଦାନକାଲୋ ।
ସୀହସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଦିନ୍ନପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଆଳାରକାଲାମଉପସଙ୍କମନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁଜାତାୟ ଦିନ୍ନପାୟାସସ୍ସ ଏକୂନପଣ୍ଣାସାୟ ପିଣ୍ଡେହି ପରିଭୁତ୍ତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୀହସ୍ସ କେସରୱିଧୁନନଂ ୱିୟ ସାୟନ୍ହସମୟେ ସୋତ୍ତିୟେନ ଦିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ଥୋମିୟମାନସ୍ସ ଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜିୟମାନସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବୋଧିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେ ଠାନେ ତିଣସନ୍ଥରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତଂଖଣଂୟେୱ ମାରବଲଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ତୀସୁ ୟାମେସୁ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୟମକଞାଣମନ୍ଥନେନ ମନ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ତଦନୁଭାୱେନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୀହସ୍ସ ଚତୁଦ୍ଦିସାୱିଲୋକନଂ ୱିୟ ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱିହରିତ୍ୱା ପରିଭୁତ୍ତମଧୁପିଣ୍ଡିକାହାରସ୍ସ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟାଚନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଏକାଦସମେ ଦିୱସେ ‘‘ସ୍ୱେ ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ଆଳାରୁଦକାନଂ କାଲଙ୍କତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଓଲୋକନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀହସ୍ସ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ତିୟୋଜନଂ ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ‘‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗମନକାଲୋ ।
ସୀହନାଦକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଚଲପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦସହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ସନ୍ନିପତିତେନ ଦେୱଗଣେନ ପରିୱୁତସ୍ସ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତା ପବ୍ବଜିତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩) ନୟେନ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ପଦେ ଦେସିୟମାନେ ତଥାଗତସୀହସ୍ସ ଧମ୍ମଘୋସୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସି । ସୀହସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଖୁଦ୍ଦକପାଣାନଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଦୀପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୋଳସହାକାରେହି ସଟ୍ଠିୟା ଚ ନୟସହସ୍ସେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘାୟୁକଦେୱତାନଂ ଞାଣସନ୍ତାସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ତଥାଗତୋତି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ – ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ । ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ମୂଲପରିୟାୟୱଣ୍ଣନାୟମ୍ପି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୨) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କା ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନି ।
ଇତି ରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପଂ ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ସଭାୱତୋ ସରସତୋ ପରିୟନ୍ତତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ୟାୱତା ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନାମ । ଏତ୍ତାୱତା ହି ‘‘ଆହାରସମୁଦୟୋ ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇତି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଅୟଂ ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ଇମିନାପି ‘‘ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇତି ୱେଦନାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱାତି ଇମଂ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପଣ୍ଣାସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଇଧ କେ ଠପେତି ? ଅରିୟସାୱକେ ଦେୱେ । ତେସଞ୍ହି ଖୀଣାସୱତ୍ତା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଧାନେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତତାୟ ଞାଣସଂୱେଗୋପି । ଇତରେସଂ ପନ ଦେୱାନଂ ‘‘ତାସୋ ହେସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅନିଚ୍ଚତଂ ମନସିକରୋନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି, ବଲୱୱିପସ୍ସନାକାଲେ ଞାଣଭୟମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନମତ୍ତମେତଂ । ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା । ଇତି ତେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱଟ୍ଟଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ଞାଣଭୟଂ ନାମ ଓକ୍କମତି ।
ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ପଟିୱେଧଞାଣମ୍ପି ଦେସନାଞାଣମ୍ପି । ପଟିୱେଧଞାଣଂ ନାମ ୟେନ ଞାଣେନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୋଳସହାକାରେହି ସଟ୍ଠିୟା ଚ ନୟସହସ୍ସେହି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଦେସନାଞାଣଂ ନାମ ୟେନ ଞାଣେନ ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସି । ଉଭୟମ୍ପି ତଂ ଦସବଲସ୍ସ ଉରେ ଜାତଞାଣମେୱ । ତେସୁ ଇଧ ଦେସନାଞାଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଂ ପନେସ ୟାୱ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତେତି ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ସଦିସପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ । ୟସସ୍ସିନୋତି ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନା । ତାଦିନୋତି ଲାଭାଲାଭାଦୀହି ଏକସଦିସସ୍ସ । ଛଟ୍ଠଂ ।
୭. ଖଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୯. ସତ୍ତମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ନ ଇଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପନ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସବ୍ବେତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଏତେସଂ ୱା ଅଞ୍ଞତର’’ନ୍ତି । ଅଭିଞ୍ଞାୱସେନ ହି ସମନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧାପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାପି ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧାପି ପଣ୍ଣତ୍ତିପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତିୟେୱ । ରୂପଂୟେୱ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଏୱଞ୍ହି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଅନୁସ୍ସରତି, ଅତୀତେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମେୱ ଅନୁସ୍ସରତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ସୁଞ୍ଞତାପବ୍ବଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଇଦାନି ସୁଞ୍ଞତାୟ ଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ୱଦେଥାତିଆଦିମାହ । ୟଥା ହି ନଟ୍ଠଂ ଗୋଣଂ ପରିୟେସମାନୋ ପୁରିସୋ ଗୋଗଣେ ଚରମାନେ ରତ୍ତଂ ୱା କାଳଂ ୱା ବଲୀବଦ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱାପି ନ ଏତ୍ତକେନେୱ ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଗୋଣୋ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତାଦିସାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ସରୀରପଦେସେ ପନସ୍ସ ସତ୍ତିସୂଲାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକୋ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସୁଞ୍ଞତାୟ କଥିତାୟପି ୟାୱ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ ନ କଥୀୟତି, ତାୱ ସା ଅକଥିତାୱ ହୋତି, ଲକ୍ଖଣେ ପନ କଥିତେ କଥିତା ନାମ ହୋତି । ଗୋଣୋ ୱିୟ ହି ସୁଞ୍ଞତା, ଗୋଣଲକ୍ଖଣଂ ୱିୟ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ । ୟଥା ଗୋଣଲକ୍ଖଣେ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖିତେ ଗୋଣୋ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତେ ସୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖିତୋ ନାମ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣେ ଅକଥିତେ ସୁଞ୍ଞତା ଅକଥିତାୱ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପନ କଥିତେ ସା କଥିତା ନାମ ହୋତୀତି ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ୱଦେଥାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାତି କାରଣପୁଚ୍ଛା, କେନ କାରଣେନ ରୂପଂ ୱଦେଥ, କେନ କାରଣେନେତଂ ରୂପଂ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି କାରଣୁଦ୍ଦେସୋ, ୟସ୍ମା ରୁପ୍ପତି, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁପ୍ପତୀତି କୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତୀତିଆଦୀସୁ ସୀତେନ ତାୱ ରୁପ୍ପନଂ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟେ ପାକଟଂ । ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ହି ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକେକୋ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋ ନାମ ହୋତି ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସପ୍ପମାଣୋ । ୟସ୍ସ ନେୱ ହେଟ୍ଠା ପଥୱୀ ଅତ୍ଥି, ନ ଉପରି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଦୀପମଣିଆଲୋକୋ, ନିଚ୍ଚନ୍ଧକାରୋ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତାନଂ ତିଗାୱୁତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ତେ ୱଗ୍ଗୁଲିୟୋ ୱିୟ ପବ୍ବତପାଦେ ଦୀଘପୁଥୁଲେହି ନଖେହି ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ଅୱଂସିରା ଓଲମ୍ବନ୍ତି । ୟଦା ସଂସପ୍ପନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥପାସାଗତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ‘‘ଭକ୍ଖୋ ନୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ? ମଞ୍ଞମାନା ତତ୍ଥ ବ୍ୟାୱଟା ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଲୋକସନ୍ଧାରକେ ଉଦକେ ପତନ୍ତି, ୱାତେ ପହରନ୍ତେପି ମଧୁକଫଲାନି ୱିୟ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଦକେ ପତନ୍ତି, ପତିତମତ୍ତାୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖାରେ ଉଦକେ ତତ୍ତତେଲେ ପତିତପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ୱିୟ ପଟପଟାୟମାନା ୱିଲୀୟନ୍ତି । ଏୱଂ ସୀତେନ ରୁପ୍ପନଂ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟେ ପାକଟଂ । ମହିଂସକରଟ୍ଠାଦୀସୁପି ହିମପାତସୀତଲେସୁ ପଦେସେସୁ ଏତଂ ପାକଟମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ସୀତେନ ଭିନ୍ନସରୀରା ଜୀୱିତକ୍ଖୟମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତି ।
ଉଣ୍ହେନ ରୁପ୍ପନଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟେ ପାକଟଂ ହୋତି । ଜିଘଚ୍ଛାୟ ରୁପ୍ପନଂ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଚେୱ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ଚ ପାକଟଂ । ପିପାସାୟ ରୁପ୍ପନଂ କାଲକଞ୍ଜିକାଦୀସୁ ପାକଟଂ । ଏକୋ କିର କାଲକଞ୍ଜିକଅସୁରୋ ପିପାସଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୟୋଜନଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥାରଂ ମହାଗଙ୍ଗଂ ଓତରି, ତସ୍ସ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ଛିଜ୍ଜତି, ଧୂମୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ତେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ଚଙ୍କମନକାଲୋ ୱିୟ ହୋତି । ତସ୍ସ ଉଦକସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତସ୍ସେୱ ରତ୍ତି ୱିଭାୟି । ଅଥ ନଂ ପାତୋୱ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ତିଂସମତ୍ତା ପିଣ୍ଡଚାରିକଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ନାମ ତ୍ୱଂ ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ପେତୋହମସ୍ମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କିଂ ପରିୟେସସୀ’’ତି ? ‘‘ପାନୀୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ ଗଙ୍ଗା ପରିପୁଣ୍ଣା, କିଂ ତ୍ୱଂ ନ ପସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ନ ଉପକପ୍ପତି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ତେନ ହି ଗଙ୍ଗାପିଟ୍ଠେ ନିପଜ୍ଜ, ମୁଖେ ତେ ପାନୀୟଂ ଆସିଞ୍ଚିସ୍ସାମା’’ତି । ସୋ ୱାଲିକାପୁଳିନେ ଉତ୍ତାନୋ ନିପଜ୍ଜି । ଭିକ୍ଖୂ ତିଂସମତ୍ତେ ପତ୍ତେ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଦକଂ ଆହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚିଂସୁ । ତେସଂ ତଥା କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ୱେଲା ଉପକଟ୍ଠା ଜାତା । ତତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲୋ ଅମ୍ହାକଂ ସପ୍ପୁରିସ, କଚ୍ଚି ତେ ଅସ୍ସାଦମତ୍ତା ଲଦ୍ଧା’’ତି ଆହଂସୁ । ପେତୋ ‘‘ସଚେ ମେ, ଭନ୍ତେ, ତିଂସମତ୍ତାନଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ତିଂସପତ୍ତେହି ଆସିତ୍ତଉଦକତୋ ଅଡ୍ଢପସତମତ୍ତମ୍ପି ପରଗଲଂ ଗତଂ, ପେତତ୍ତଭାୱତୋ ମୋକ୍ଖୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ପିପାସାୟ ରୁପ୍ପନଂ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ପାକଟଂ ।
ଡଂସାଦୀହି ରୁପ୍ପନଂ ଡଂସମକ୍ଖିକାଦିବହୁଲେସୁ ପଦେସେସୁ ପାକଟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ମକସାତି ମକସାୱ । ୱାତାତି କୁଚ୍ଛିୱାତପିଟ୍ଠିୱାତାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ସରୀରସ୍ମିଞ୍ହି ୱାତରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦପିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଭିନ୍ଦତି, କାଣଂ କରୋତି, ଖୁଜ୍ଜଂ କରୋତି, ପୀଠସପ୍ପିଂ କରୋତି । ଆତପୋତି ସୂରିୟାତପୋ । ତେନ ରୁପ୍ପନଂ ମରୁକନ୍ତାରାଦୀସୁ ପାକଟଂ । ଏକା କିର ଇତ୍ଥୀ ମରୁକନ୍ତାରେ ରତ୍ତିଂ ସତ୍ଥତୋ ଓହୀନା ଦିୱା ସୂରିୟେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱାଲିକାୟ ତପ୍ପମାନାୟ ପାଦେ ଠପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ସୀସତୋ ପଚ୍ଛିଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅକ୍କମି । କମେନ ପଚ୍ଛିୟା ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତାୟ ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ତସ୍ସା ଉପରି ସାଟକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅକ୍କମି । ତସ୍ମିମ୍ପି ସନ୍ତତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଙ୍କେନ ଗହିତପୁତ୍ତକଂ ଅଧୋମୁଖଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା କନ୍ଦନ୍ତଂୟେୱ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ତେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଉଣ୍ହାଭିତତ୍ତା କାଲମକାସି ।
ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ଦୀଘଜାତିକା ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସଂ ସମ୍ଫସ୍ସେନ ରୁପ୍ପନଂ ଆସୀୱିସଦଟ୍ଠକାଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଭଗୱତା ୟାନି ଇମାନି ସାମଞ୍ଞପଚ୍ଚତ୍ତୱସେନ ଧମ୍ମାନଂ ଦ୍ୱେ ଲକ୍ଖଣାନି, ତେସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ତାୱ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ହି ଏତଂ, ନ ୱେଦନାଦୀନଂ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପନ ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନଂ ୱଦେଥାତିଆଦୀସୁ ପୁରିମସଦିସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ପୁରିମେନ ଅସଦିସଂ, ତସ୍ସାୟଂ ୱିଭାୱନା – ସୁଖମ୍ପି ୱେଦୟତୀତି ସୁଖଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱେଦେତି ଅନୁଭୱତି । ପରତୋ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଥଂ ପନେତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ନାମ ଜାତନ୍ତି ? ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟତୋ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତଂ ସୁଖାୱକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାଲିସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) ଆଗତୋୟେୱ । ୱେଦୟତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା । ୱେଦନା ହି ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା, ତସ୍ମା ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତୀତି । ଏୱମିଧ ଭଗୱା ୱେଦନାୟପି ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ନୀଲମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତୀତି ନୀଲପୁପ୍ଫେ ୱା ୱତ୍ଥେ ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା ପାପେନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ଅୟଞ୍ହି ସଞ୍ଞା ନାମ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାପି ଉପଚାରସଞ୍ଞାପି ଅପ୍ପନାସଞ୍ଞାପି ୱଟ୍ଟତି, ନୀଲଂ ନୀଲନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଞ୍ଞାପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ପୀତକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧାପି ଭଗୱା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣାୟ ସଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ରୂପଂ ରୂପତ୍ତାୟ ସଙ୍ଖତମଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ୟଥା ୟାଗୁମେୱ ୟାଗୁତ୍ତାୟ, ପୂୱମେୱ ପୂୱତ୍ତାୟ ପଚତି ନାମ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତଭାୱେନ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ରୂପମେୱ ରୂପତ୍ତାୟ ୟଥା ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ରୂପଂ ନାମ ହୋତି, ତଥତ୍ତାୟ ରୂପଭାୱାୟ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ଆୟୂହତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ଅତ୍ତନା ସହ ଜାୟମାନଂ ରୂପଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି । ଇଧାପି ଭଗୱା ଚେତୟିତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ଅମ୍ବିଲମ୍ପିୱିଜାନାତୀତି ଅମ୍ବଅମ୍ବାଟକମାତୁଲୁଙ୍ଗାଦିଅମ୍ବିଲଂ ‘‘ଅମ୍ବିଲ’’ନ୍ତି ୱିଜାନାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଅପି ଚେତ୍ଥ ତିତ୍ତକନ୍ତି ନିମ୍ବପଟୋଲାଦିନାନପ୍ପକାରଂ କଟୁକନ୍ତି ପିପ୍ପଲିମରିଚାଦିନାନପ୍ପକାରଂ । ମଧୁରନ୍ତି ସପ୍ପିଫାଣିତାଦିନାନପ୍ପକାରଂ। ଖାରିକନ୍ତି ୱାତିଙ୍ଗଣନାଳିକେର ଚତୁରସ୍ସୱଲ୍ଲିୱେତ୍ତଙ୍କୁରାଦିନାନପ୍ପକାରଂ । ଅଖାରିକନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଫଲଜାତଂ କାରପଣ୍ଣାଦିମିସ୍ସକପଣ୍ଣଂ । ଲୋଣିକନ୍ତି ଲୋଣୟାଗୁଲୋଣମଚ୍ଛଲୋଣଭତ୍ତାଦିନାନପ୍ପକାରଂ । ଅଲୋଣିକନ୍ତିଅଲୋଣୟାଗୁଅଲୋଣମଚ୍ଛଅଲୋଣଭତ୍ତାଦିନାନପ୍ପକାରଂ । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟସ୍ମା ଇମଂ ଅମ୍ବିଲାଦିଭେଦଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସିଟ୍ଠେନ ଅମ୍ବିଲାଦିଭାୱେନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱମିଧାପି ଭଗୱା ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ୟସ୍ମା ପନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଆକାରସଣ୍ଠାନଗହଣୱସେନ ସଞ୍ଞା ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ସା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱିଭତ୍ତା । ୟସ୍ମା ୱିନାପି ଆକାରସଣ୍ଠାନା ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତଭେଦଗହଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ୱିଭତ୍ତଂ । ଇମେସଂ ପନ ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣପଞ୍ଞାନଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ସଭାୱସଲ୍ଲକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ସଞ୍ଜାନାତି, ୱିଜାନାତି, ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ, ଜାନାତୀତି ପଦଂ ପନ ଅୱିସେସୋ । ତସ୍ସପି ଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଞ୍ଞା ହି ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ, ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ପନ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଞ୍ଞା ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱମ୍ପି ପାପେତି ।
ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକଫଲକେ କହାପଣରାସିମ୍ହି କତେ ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକୋ ଗାମିକପୁରିସୋ ମହାହେରଞ୍ଞିକୋତି ତୀସୁ ଜନେସୁ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକୋ କହାପଣାନଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଚତୁରସ୍ସମଣ୍ଡଲାଦିଭାୱମେୱ ଜାନାତି, ‘‘ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ରତନସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ଗାମିକପୁରିସୋ ଚିତ୍ତାଦିଭାୱଞ୍ଚ ଜାନାତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗରତନସମ୍ମତଭାୱଞ୍ଚ, ‘‘ଅୟଂ କୂଟୋ, ଅୟଂ ଛେକୋ, ଅୟଂ କରଟୋ, ଅୟଂ ସଣ୍ହୋ’’ତି ନ ଜାନାତି । ମହାହେରଞ୍ଞିକୋ ଚିତ୍ତାଦିଭାୱମ୍ପି ରତନସମ୍ମତଭାୱମ୍ପି କୂଟାଦିଭାୱମ୍ପି ଜାନାତି । ଜାନନ୍ତୋ ଚ ପନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାପି ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱାପି ରସଂ ସାୟିତ୍ୱାପି ହତ୍ଥେନ ଗରୁଲହୁଭାୱଂ ଉପଧାରେତ୍ୱାପି ‘‘ଅସୁକଗାମେ କତୋ’’ତିପି ଜାନାତି, ‘‘ଅସୁକନିଗମେ ଅସୁକନଗରେ ଅସୁକପବ୍ବତଚ୍ଛାୟାୟ ଅସୁକନଦୀତୀରେ କତୋ’’ତିପି, ‘‘ଅସୁକାଚରିୟେନ କତୋ’’ତିପି ଜାନାତି । ଏୱମେୱ ସଞ୍ଞା ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ଜାନାତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି । ପଞ୍ଞା ମହାହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱମ୍ପି ପାପେତି ।
ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝୋ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ନାଗସେନୋ –
‘‘ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତନ୍ତି । କିଂ, ଭନ୍ତେ ନାଗସେନ, ଭଗୱତା ଦୁକ୍କରଂ କତନ୍ତି ? ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତଂ, ଇମେସଂ ଅରୂପୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକ୍ଖାତଂ ‘ଅୟଂ ଫସ୍ସୋ, ଅୟଂ ୱେଦନା, ଅୟଂ ସଞ୍ଞା, ଅୟଂ ଚେତନା, ଇଦଂ ଚିତ୍ତ’’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୭.୧୬) ।
ୟଥା ହି ତିଲତେଲଂ ସାସପତେଲଂ ମଧୁକତେଲଂ ଏରଣ୍ଡକତେଲଂ ୱସାତେଲନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ତେଲାନି ଏକଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦିୱସଂ ୟମକମନ୍ଥେ ହି ମନ୍ଥେତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ଇଦଂ ତିଲତେଲଂ, ଇଦଂ ସାସପତେଲ’’ନ୍ତି ଏକେକସ୍ସ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ, ଇଦଂ ତତୋ ଦୁକ୍କରତରଂ । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଧମ୍ମରାଜା ଇମେସଂ ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ୱତ୍ତମାନାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକାସି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମହାନଦୀନଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇଦଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦକଂ, ଇଦଂ ୟମୁନାୟା’’ତି ଏୱଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଉଦକୁଦ୍ଧରଣେନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ପଠମପବ୍ବେନ ସୁଞ୍ଞତଂ, ଦୁତିୟେନ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦ୍ୱୀହି ପବ୍ବେହି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖଜ୍ଜାମୀତି ନ ରୂପଂ ସୁନଖୋ ୱିୟ ମଂସଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖାଦତି, ୟଥା ପନ କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ତତୋନିଦାନଂ ପୀଳଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଖାଦତି ମଂ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଭଣତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ପୀଳଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ ଖାଦତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସୀଲଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ବଲୱଞାଣୋ ତିକ୍ଖବୁଦ୍ଧି ଞାଣୁତ୍ତରୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ପଧାନଭୂମିୟଂ ୱାୟମନ୍ତୋ ଖାଣୁନା ୱା କଣ୍ଟକେନ ୱା ୱିଦ୍ଧୋ ଆୱୁଧେନ ୱା ପହଟୋ ବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀହି ୱା ଗହେତ୍ୱା ଖଜ୍ଜମାନୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟଂ ୱେଦନାୟ ନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ପୀତମଲ୍ଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟ କୁଟୁମ୍ବିୟପୁତ୍ତମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ୱତ୍ତନିଅଟୱିୟଂ ତିଂସମତ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ୟଗ୍ଘମୁଖେ ନିପନ୍ନଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ କଣ୍ଟକେନ ୱିଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚ ।
ଦ୍ୱାଦସସୁ କିର ଭିକ୍ଖୂସୁ ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତେସୁ ଏକୋ ସୂରିୟେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତମତ୍ତେୟେୱ ଘଣ୍ଟିଂ ପହରିତ୍ୱା ଚଙ୍କମଂ ଓରୁୟ୍ହ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ତିରିୟଂ ନିମ୍ମଥେନ୍ତୋ ତିଣପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କଣ୍ଟକଂ ଅକ୍କମି । କଣ୍ଟକୋ ପିଟ୍ଠିପାଦେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ । ତତ୍ତଫାଲେନ ୱିନିୱିଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ୱେଦନା ୱତ୍ତତି । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ଇମଂ କଣ୍ଟକଂ ଉଦ୍ଧରାମି, ଉଦାହୁ ପକତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକ’’ନ୍ତି ? ତସ୍ସ ଏୱମହୋସି – ‘‘ଇମିନା କଣ୍ଟକେନ ୱିଦ୍ଧତ୍ତା ନିରୟାଦୀସୁ ଭୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ପକତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକଂୟେୱା’’ତି । ସୋ ତଂ ୱେଦନଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ‘‘କଣ୍ଟକେନମ୍ହି, ଆୱୁସୋ, ୱିଦ୍ଧୋ’’ତି । ‘‘କାୟ ୱେଲାୟ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ସାୟମେୱ, ଆୱୁସୋ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ନ ଅମ୍ହେ ପକ୍କୋସିତ୍ଥ, କଣ୍ଟକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତେଲମ୍ପି ସିଞ୍ଚେୟ୍ୟାମା’’ତି ? ‘‘ପକତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକମେୱ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ୱାୟମିମ୍ହା, ଆୱୁସୋ’’ତି । ‘‘ସକ୍କୁଣିତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଉଦ୍ଧରିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏକଦେସମତ୍ତେନ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଉଦ୍ଧଟୋ’’ତି । ସେସୱତ୍ଥୂନି ଦୀଘମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ ।
ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଇମସ୍ମିଂ ପବ୍ବେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ, ନ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମାରଦ୍ଧଂ । ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଆରଦ୍ଧମେୱ । ଅପଚିନାତି ନୋ ଆଚିନାତୀତି ୱଟ୍ଟଂ ୱିନାସେତି, ନେୱ ଚିନାତି । ପଜହତି ନ ଉପାଦିୟତୀତି ତଦେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ନ ଗଣ୍ହାତି । ୱିସିନେତି ନ ଉସ୍ସିନେତୀତି ୱିକିରତି ନ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱିଧୂପେତି ନ ସନ୍ଧୂପେତୀତି ନିବ୍ବାପେତି ନ ଜାଲାପେତି ।
ଏୱଂ ପସ୍ସଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ୱଟ୍ଟଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଠିତଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀତି ଆରଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ତକେନ ୱା ଠାନେନ ୱିପସ୍ସନା କଥିତା, ଇଦାନି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଅଥ ୱା ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ପଠମମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ, ଇଦାନି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମାରଦ୍ଧଂ । ଏତ୍ତକେନ ୱା ଠାନେନ ତୀଣି ମଗ୍ଗାନି କଥିତାନି, ଇଦାନି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଇଦଂ ଆରଦ୍ଧମେୱ ।
ସପଜାପତିକାତି ସଦ୍ଧିଂ ପଜାପତିନା ଦେୱରାଜେନ । ଆରକାୱ ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ଦୂରତୋୱ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଦୂରେପି ଠିତଂ ନମସ୍ସନ୍ତିୟେୱ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥେରଂ ୱିୟ ।
ଥେରୋ କିର ପୁପ୍ଫଚ୍ଛଡ୍ଡକକୁଲତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତୋ, ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିତୋ ଅଜ୍ଜେୱ ମେ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଂ, ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମମଣ୍ଡିତଂ ମହାଅରିୟୱଂସପଟିପଦଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପଂସୁକୂଲତ୍ଥାୟ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋଳକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ୱିଚରି । ଅଥେକୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ମନୁସ୍ସପଥଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେୱ ଖୁରଗ୍ଗେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାଅରିୟୱଂସପଟିପଦଂ ପୂରେତୁଂ ଚୋଳକଂ ପରିୟେସତୀ’’ତି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତମଞ୍ଞୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଦିସ୍ୱା ‘‘କଂ ନମସ୍ସସୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ନୀତତ୍ଥେରଂ ନମସ୍ସାମୀତି । କିଂ କାରଣାତି ? ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେୱ ଖୁରଗ୍ଗେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାଅରିୟୱଂସପଟିପଦଂ ପୂରେତୁଂ ଚୋଳକଂ ପରିୟେସତୀତି । ସୋପି ନଂ ନମସ୍ସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥଞ୍ଞୋ, ଅଥଞ୍ଞୋତି ସତ୍ତସତା ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ନମସ୍ସମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ତା ଦେୱତା ସତ୍ତସତା ଉଳାରା,
ବ୍ରହ୍ମା ୱିମାନା ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ।
ନୀତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତା,
‘ଖୀଣାସୱୋ ଗଣ୍ହତି ପଂସୁକୂଲଂ’’’ ॥
ବ୍ରହ୍ମା ୱିମାନା ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ।
ନୀତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତା,
‘ଖୀଣାସୱୋ କୟିରତି ପଂସୁକୂଲଂ’’’ ॥
‘ଖୀଣାସୱୋ ରଜତି ପଂସୁକୂଲଂ’ ।
‘ଖୀଣାସୱୋ ପାରୁପତି ପଂସକୂଲ’’’ନ୍ତି ॥
ଇତି ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦେସନଂ ତୀହି ଭୱେହି ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତସ୍ସ କୂଟଂ ଗଣ୍ହି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସତ୍ତମଂ ।
୮. ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୦. ଅଟ୍ଠମେ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ପକରଣେତି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କାରଣେ । ପଣାମେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । କିସ୍ମିଂ ପନ କାରଣେ ଏତେ ଭଗୱତା ପଣାମିତାତି ? ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପତ୍ୱା ନିଗ୍ରୋଧାରାମଂ ପାୱିସି । ସକ୍ୟରାଜାନୋ ‘‘ସତ୍ଥା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ କପ୍ପିୟାନି ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଚେୱ ପାନକାନି ଚ କାଜସତେହି ଗାହାପେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତା ଏକମନ୍ତେ ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେସଂ ମଧୁରଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ସେନାସନଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ସାମଣେରା ଅପ୍ପହରିତଂ କରୋନ୍ତି । ଭାଜନୀୟଟ୍ଠାନେ ସମ୍ପତ୍ତଭିକ୍ଖୂପି ଅତ୍ଥି, ଅସମ୍ପତ୍ତଭିକ୍ଖୂପି ଅତ୍ଥି । ସମ୍ପତ୍ତା ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଲାଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଦେଥ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଦେଥ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦେଥା’’ତି କଥେନ୍ତା ମହାସଦ୍ଦମକଂସୁ । ସତ୍ଥା ସୁତ୍ୱା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କେ ପନ ତେ, ଆନନ୍ଦ, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦା ମହାସଦ୍ଦା କେୱଟ୍ଟା ମଞ୍ଞେ ମଚ୍ଛୱିଲୋପେ’’ତି ? ଥେରୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ସତ୍ଥା ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆମିସହେତୁ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୂ ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅପ୍ପତିରୂପଂ । ନ ହି ମୟା କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଚୀୱରାଦିହେତୁ ପାରମିୟୋ ପୂରିତା, ନାପି ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତା, ଅରହତ୍ତହେତୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥସଦିସଂ ଅସାରଂ ସାରସଦିସଂ କରୋନ୍ତି, ଗଚ୍ଛାନନ୍ଦ, ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପଣାମେହୀ’’ତି ।
ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ । ବେଲୁୱଲଟ୍ଠିକାୟ ମୂଲେତି ତରୁଣବେଲୁୱରୁକ୍ଖମୂଲେ । ପବାଳ୍ହୋତି ପବାହିତୋ । ପୱାଳ୍ହୋତିପି ପାଠୋ, ପୱାହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟମ୍ପି ନୀହଟଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ସିୟା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱା ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ । କଥଂ ? ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ମୟଂ ଲହୁକେ କାରଣେ ପଣାମିତା’’ତି ପସାଦଂ ମନ୍ଦଂ କରୋନ୍ତାନଂ ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ପକ୍କମନ୍ତାନଂ ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ । ସିୟା ୱିପରିଣାମୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ମୟଂ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମାତି ପବ୍ବଜିତା, ନଂ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ କିଂ ଅମ୍ହାକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟା’’ତି ? ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତନଂ ୱିପରିଣାମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱଚ୍ଛସ୍ସାତି ଖୀରୂପକୱଚ୍ଛସ୍ସ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ମିଲାୟନଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ । ଖୀରୂପକୋ ହି ୱଚ୍ଛୋ ମାତୁ ଅଦସ୍ସନେନ ଖୀରଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ମିଲାୟତି କମ୍ପତି ପୱେଧତି । ୱିପରିଣାମୋତି ମରଣଂ । ସୋ ହି ଖୀରଂ ଅଲଭମାନୋ ଖୀରପିପାସାୟ ସୁସ୍ସନ୍ତୋ ପତିତ୍ୱା ମରତି ।
ବୀଜାନଂ ତରୁଣାନନ୍ତି ଉଦକେନ ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବାନଂ ୱିରୂଳ୍ହବୀଜାନଂ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ମିଲାୟନଞ୍ଞଥତ୍ତମେୱ । ତାନି ହି ଉଦକଂ ଅଲଭନ୍ତାନି ମିଲାୟନ୍ତି । ୱିପରିଣାମୋତି ୱିନାସୋ । ତାନି ହି ଉଦକଂ ଅଲଭନ୍ତାନି ସୁକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ପଲାଲମେୱ ହୋନ୍ତି । ଅନୁଗ୍ଗହିତୋତି ଆମିସାନୁଗ୍ଗହେନ ଚେୱ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ । ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟନ୍ତି ଦ୍ୱୀହିପି ଏତେହି ଅନୁଗ୍ଗହେହି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂ । ଅଚିରପବ୍ବଜିତା ହି ସାମଣେରା ଚେୱ ଦହରଭିକ୍ଖୂ ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେ ୱା ସତି ଗେଲଞ୍ଞେ ୱା ସତ୍ଥାରା ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ୱା ଆମିସାନୁଗ୍ଗହେନ ଅନନୁଗ୍ଗହିତା କିଲମନ୍ତା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା ମନସିକାରଂ ୱା କାତୁଂ, ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଅନନୁଗ୍ଗହିତା ଉଦ୍ଦେସେନ ଚେୱ ଓୱାଦାନୁସାସନିୟା ଚ ପରିହାୟମାନା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ଅକୁସଲଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କୁସଲଂ ଭାୱେତୁଂ । ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ଅନୁଗ୍ଗହେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତା କାୟେନ ଅକିଲମନ୍ତା ସଜ୍ଝାୟମନସିକାରେ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ଅପରଭାଗେ ତଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଅଲଭନ୍ତାପି ତେନେୱ ପୁରିମାନୁଗ୍ଗହେନ ଲଦ୍ଧବଲା ସାସନେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ।
ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ପାତୁରହୋସୀତି ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତା ପଣାମିତା, ଇଦାନି ନେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କାତୁକାମୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି, କାରଣଂ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି, ଅହମେତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରତୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ସନ୍ତେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂତି ଇଦଂ ସୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ୟଥା ନାମ ବ୍ୟତ୍ତୋ ସୂଦୋ ୟଦେୱ ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗାଦୀସୁ ରସଜାତଂ ରଞ୍ଞୋ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେନ ସାଦୁତରଂ କତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଉପନାମେତି, ଏୱମେୱ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଭଗୱତା ଆହଟଉପମଂୟେୱ ଏୱମେତଂ ଭଗୱାତିଆଦିୱଚନେହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣତ୍ଥଂ ୱଦତି। ତତ୍ଥ ଅଭିନନ୍ଦତୂତି ‘‘ମମ ସନ୍ତିକଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି । ଏୱମସ୍ସ ଆଗମନଂ ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ଅଭିନନ୍ଦତୁ । ଅଭିୱଦତୂତି ଆଗତସ୍ସ ଚ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ଦଦନ୍ତୋ ଅଭିୱଦତୁ ।
ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ଏକୀଭାୱା । ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାସୀତି ଇଦ୍ଧିଂ ଅକାସି । ଏକଦ୍ୱୀହିକାୟାତି ଏକେକୋ ଚେୱ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଚ ହୁତ୍ୱା । ସାରଜ୍ଜମାନରୂପାତି ଓତ୍ତପ୍ପମାନସଭାୱା ଭାୟମାନା । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତେସଂ ତଥା ଉପସଙ୍କମନାୟ ଇଦ୍ଧିମକାସୀତି ? ହିତପତ୍ଥନାୟ । ୟଦି ହି ତେ ୱଗ୍ଗୱଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଏକଦିୱସମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱସିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ୱେଗେନେୱ ଆଗତୋ’’ତି କେଳିମ୍ପି କରେୟ୍ୟୁଂ । ଅଥ ନେସଂ ନେୱ ବୁଦ୍ଧଗାରୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠହେୟ୍ୟ, ନ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ସଭୟାନଂ ପନ ସସାରଜ୍ଜାନଂ ଏକଦ୍ୱୀହିକାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧଗାରୱଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଧମ୍ମଦେସନଞ୍ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ହିତପତ୍ଥନାୟ ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧିଂ ଅକାସି ।
ନିସୀଦିଂସୂତି ତେସୁ ହି ସାରଜ୍ଜମାନରୂପେସୁ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ମମଂୟେୱ ସତ୍ଥା ଓଲୋକେତି, ମଂୟେୱ ମଞ୍ଞେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ’’ତି ସଣିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦି, ଅଥଞ୍ଞୋ ଅଥଞ୍ଞୋତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତାନି ନିସୀଦିଂସୁ । ଏୱଂ ନିସିନ୍ନଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସୀଦନ୍ତରେ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୱିୟ ନିୱାତେ ପଦୀପଂ ୱିୟ ଚ ନିଚ୍ଚଲଂ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କୀଦିସୀ ଧମ୍ମଦେସନା ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇମେ ଆହାରହେତୁ ପଣାମିତା, ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଧମ୍ମଦେସନାୱ ନେସଂ ସପ୍ପାୟା, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ନେସଂ ତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅନ୍ତନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଂ ଲାମକଂ । ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟନ୍ତି ୟଂ ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପରିୟେସନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – ପିଣ୍ଡାୟ ଉଲତୀତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ପିଣ୍ଡୋଲସ୍ସ କମ୍ମଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ, ପିଣ୍ଡପରିୟେସନେନ ନିପ୍ଫାଦିତଜୀୱିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସାପୋତି ଅକ୍କୋସୋ । କୁପିତା ହି ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ‘‘ଚୀୱରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡଂ ପରିୟେସମାନୋ ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପନ ‘‘କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ଅକାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ବଲୱା ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋପି ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପହାୟ କପଣୋ ୱିୟ ପିଣ୍ଡୋଲୋ ୱିଚରସି ପତ୍ତପାଣୀ’’ତି ? ଏୱମ୍ପି ଅକ୍କୋସନ୍ତିୟେୱ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏତନ୍ତି ଏୱଂ ତଂ ଅଭିସାପଂ ସମାନମ୍ପି ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ । କୁଲପୁତ୍ତା ଉପେନ୍ତି ଅତ୍ଥୱସିକାତି ମମ ସାସନେ ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଅତ୍ଥୱସିକା କାରଣୱସିକା ହୁତ୍ୱା କାରଣୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପେନ୍ତି ।
ରାଜାଭିନୀତାତିଆଦୀସୁ ୟେ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ବନ୍ଧନାଗାରେ ବନ୍ଧାପିତା ପଲାୟିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ରାଜାଭିନୀତା ନାମ । ତେ ହି ରଞ୍ଞା ବନ୍ଧନଂ ଅଭିନୀତତ୍ତା ରାଜାଭିନୀତା ନାମ । ୟେ ପନ ଚୋରେହି ଅଟୱିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ମାରିୟମାନେସୁ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ମୟଂ ସାମି ତୁମ୍ହେହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଗେହଂ ଅନଜ୍ଝାୱସିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମ, ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦିପୁଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସାମ, ତତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ତେହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଚୋରାଭିନୀତା ନାମ । ତେପି ହି ଚୋରେହି ମାରେତବ୍ବତଂ ଅଭିନୀତାତି ଚୋରାଭିନୀତା ନାମ । ୟେ ପନ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପଲାୟିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଇଣଟ୍ଟା ନାମ, ଇଣପୀଳିତାତି ଅତ୍ଥୋ। ଇଣଟ୍ଠାତିପି ପାଠୋ, ଇଣେ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ରାଜଚୋରଛାତକରୋଗଭୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ଅଭିଭୂତା ଉପଦ୍ଦୁତା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଭୟଟ୍ଟା ନାମ, ଭୟପୀଳିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟଟ୍ଠାତିପି ପାଠୋ, ଭୟେ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଜୀୱିକାପକତାତି ଆଜୀୱିକାୟ ଉପଦ୍ଦୁତା ଅଭିଭୂତା, ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓତିଣ୍ଣାମ୍ହାତି ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ।
ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତି ଇଦଂ ସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ଅପରଭାଗେ, ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ତଥାରୂପଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତି ପରଭଣ୍ଡାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟିତା । ତିବ୍ବସାରାଗୋତି ବହଲରାଗୋ । ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ପୂତିଭାୱେନ ୱିପନ୍ନଚିତ୍ତୋ । ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋତି ତିଖିଣସିଙ୍ଗୋ ୱିୟ ଗୋଣୋ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀତି ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକୋ ୱିୟ ନଟ୍ଠସ୍ସତି, ଇଧ କତଂ ଏତ୍ଥ ନସ୍ସତି । ଅସମ୍ପଜାନୋତି ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ । ଖନ୍ଧାଦିପରିଚ୍ଛେଦରହିତୋ । ଅସମାହିତୋତି ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧନାୱା ୱିୟ ଉପଚାରପ୍ପନାଭାୱେନ ଅସଣ୍ଠିତୋ । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ବନ୍ଧାରୁଳ୍ହମଗୋ ୱିୟ ସନ୍ତମନୋ । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୟଥା ଗିହୀ ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ।
ଛୱାଲାତନ୍ତି ଛୱାନଂ ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନେ ଅଲାତଂ । ଉଭତୋପଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥଗତନ୍ତି ପମାଣେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଆଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥମକ୍ଖିତଂ । ନେୱ ଗାମେତି ସଚେ ହି ତଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଗୋପାନସିପକ୍ଖପାସକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ ସକ୍କା ଅସ୍ସ, ଗାମେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରେୟ୍ୟ । ସଚେ ଖେତ୍ତକୁଟିୟଂ କଟ୍ଠତ୍ଥରମଞ୍ଚକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ ସକ୍କା, ଅରଞ୍ଞେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟଥାପି ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗିହିଭୋଗା ଚ ପରିହୀନୋତି ୟୋ ଅଗାରେ ୱସନ୍ତେହି ଗିହୀହି ଦାୟଜ୍ଜେ ଭାଜିୟମାନେ ଭୋଗୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ଅସ୍ସ, ତତୋ ଚ ପରିହୀନୋ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ । ଇମଞ୍ଚ ପନ ଉପମଂ ସତ୍ଥା ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱସେନ ଆହରି, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପନ ଅଲସସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଦୋସେହି ଉପହତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମଂ ଉପମଂ ଆହରି ।
ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଛୱାଲାତସଦିସଭାୱୋ ନେୱ ମାତାପିତୂହି କତୋ, ନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି, ଇମେହି ପନ ପାପୱିତକ୍କେହି କତୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଅନିମିତ୍ତଂ ୱା ସମାଧିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମାଧିଂ । ସୋ ହି ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ସମୁଗ୍ଘାତନେନ ଅନିମିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ମିସ୍ସକା, ଅନିମିତ୍ତସମାଧି ପୁବ୍ବଭାଗୋ । ଅନିମିତ୍ତସମାଧି ୱା ମିସ୍ସକୋ, ସତିପଟ୍ଠାନା ପୁବ୍ବଭାଗାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଇଦଂ ପନ ନ କେୱଲଂ ଅନିମିତ୍ତସମାଧିଭାୱନା ଇମେସଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ମହାୱିତକ୍କାନଂ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀନମ୍ପି ପନ ସମୁଗ୍ଘାତଂ କରୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୱଜ୍ଜୱା ଅସ୍ସନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଇତି ଭଗୱା ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ଦେସନଂ ତୀହି ଭୱେହି ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେନ କୂଟଂ ଗଣ୍ହି । ଦେସନାୱସାନେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।
୯. ପାଲିଲେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୧. ନୱମେ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମୀତି କୋସମ୍ବିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଲହକାଲେ ସତ୍ଥା ଏକଦିୱସଂ ଦୀଘୀତିସ୍ସ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ନ ହି ୱେରେନ ୱେରାନି, ସମ୍ମନ୍ତୀଧ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ଧ॰ ପ॰ ୫) ଗାଥାହି ଓୱଦତି । ତଂଦିୱସଂ ତେସଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ରତ୍ତି ୱିଭାତା । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଭଗୱା ତମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେସି । ତଂଦିୱସମ୍ପି ତେସଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ରତ୍ତି ୱିଭାତା । ତତିୟଦିୱସେପି ଭଗୱା ତମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେସି । ଅଥ ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱମାହ – ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୁ, ମୟମେତେନ ଭଣ୍ଡନେନ କଲହେନ ୱିଗ୍ଗହେନ ୱିୱାଦେନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସାମା’’ତି । ସତ୍ଥା ‘‘ପରିୟାଦିଣ୍ଣରୂପଚିତ୍ତା ଖୋ ଇମେ ମୋଘପୁରିସା, ନ ଇମେ ସକ୍କା ସଞ୍ଞାପେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଇମେହି, ଏକଚାରୱାସଂ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ସୋ ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା କୋସମ୍ବିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କଞ୍ଚିପି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଏକୋୱ ଅଦୁତିୟୋ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି ।
ୟସ୍ମିଂ, ଆୱୁସୋ, ସମୟେତି ଇଦଂ ଥେରୋ ୟସ୍ମାସ୍ସ ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍କମିସ୍ସତି, ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱୀହି, ଅଜ୍ଜ ସତେନ, ଅଜ୍ଜ ସହସ୍ସେନ, ଅଜ୍ଜ ଏକକୋୱାତି ସବ୍ବୋ ଭଗୱତୋ ଚାରୋ ୱିଦିତୋ ପାକଟୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ, ତସ୍ମା ଆହ ।
ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ଗାମନିଗମପଟିପାଟିୟା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ ଏକଚାରୱାସଂ ତାୱ ୱସମାନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ବାଲକଲୋଣକାରଗାମଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଭଗୁତ୍ଥେରସ୍ସ ସକଲପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚେୱ ତିୟାମରତ୍ତିଞ୍ଚ ଏକଚାରୱାସେ ଆନିସଂସଂ କଥେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ତଂ ତତ୍ଥେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସମାନେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଚୀନୱଂସମିଗଦାୟଂ ଅଗମାସି । ତେସମ୍ପି ସକଲପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚେୱ ତିୟାମରତ୍ତିଞ୍ଚ ଏକଚାରୱାସେ ଆନିସଂସଂ କଥେତ୍ୱା ତେ ତତ୍ଥେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଏକକୋୱ ପାଲିଲେୟ୍ୟ ନଗରାଭିମୁଖୋ ପକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପାଲିଲେୟ୍ୟନଗରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ୟେନ ପାଲିଲେୟ୍ୟକଂ, ତଦୱସରୀ’’ତି ।
ଭଦ୍ଦସାଲମୂଲେତି ପାଲିଲେୟ୍ୟୱାସିନୋ ଭଗୱତୋ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପାଲିଲେୟ୍ୟତୋ ଅୱିଦୂରେ ରକ୍ଖିତୱନସଣ୍ଡୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ୱସଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ୱାସୟିଂସୁ । ଭଦ୍ଦସାଲୋ ପନ ତତ୍ଥେକୋ ମନାପୋ ଲଦ୍ଧକୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ । ଭଗୱା ତଂ ନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ପଣ୍ଣସାଲସମୀପେ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଦ୍ଦସାଲମୂଲେ’’ତି ।
ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତେ ପନେତ୍ଥ ତଥାଗତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ହତ୍ଥିନାଗୋ ହତ୍ଥିନୀହି ହତ୍ଥିପୋତକାଦୀହି ଗୋଚରଭୂମିତିତ୍ଥୋଗାହନାଦୀସୁ ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ୟୂଥେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ‘‘କିଂ ମେ ଇମେହି ହତ୍ଥୀହୀ’’ତି ? ୟୂଥଂ ପହାୟ ମନୁସ୍ସପଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପାଲିଲେୟ୍ୟକୱନସଣ୍ଡେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଘଟସହସ୍ସେନ ନିବ୍ବାପିତସନ୍ତାପୋ ୱିୟ ନିବ୍ବୁତୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ଥୁ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ମୁଖଧୋୱନଂ ଦେତି, ନ୍ହାନୋଦକଂ ଆହରତି, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଦେତି, ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ଅରଞ୍ଞତୋ ମଧୁରାନି ଫଲାଫଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁନୋ ଦେତି । ସତ୍ଥା ପରିଭୋଗଂ କରୋତି ।
ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥା ରତ୍ତିଭାଗସମନନ୍ତରେ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ପାସାଣଫଲକେ ନିସୀଦି । ହତ୍ଥୀପି ଅୱିଦୂରେ ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ସତ୍ଥା ପଚ୍ଛତୋ ଓଲୋକେତ୍ୱା ନ କିଞ୍ଚି ଅଦ୍ଦସ, ଏୱଂ ପୁରତୋ ଚ ଉଭୟପସ୍ସେସୁ ଚ । ଅଥସ୍ସ ‘‘ସୁଖଂ ୱତାହଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତେହି ଭଣ୍ଡନକାରକେହି ୱସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ହତ୍ଥିନୋପି ‘‘ମୟା ନାମିତସାଖଂ ଅଞ୍ଞେ ଖାଦନ୍ତା ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀନି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ସୁଖଂ ୱତ ଏକକୋୱ ୱସାମି, ସତ୍ଥୁ ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ଲଭାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା – ‘‘ମମ ତାୱ ଈଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ, କୀଦିସଂ ନୁ ଖୋ ହତ୍ଥିସ୍ସା’’ତି ତସ୍ସାପି ତାଦିସମେୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସମେତି ନୋ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ଏତଂ ନାଗସ୍ସ ନାଗେନ, ଈସାଦନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ ।
ସମେତି ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେନ, ୟଦେକୋ ରମତୀ ୱନେ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୪୬୭) ।
ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ଅଥ ଏୱଂ ତଥାଗତେ ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତେ ପଞ୍ଚସତା ଦିସାସୁ ୱସ୍ସଂୱୁତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୂ । ୟେନାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋତି ‘‘ସତ୍ଥା କିର ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୟେନାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ, ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ ।
ଅନନ୍ତରାଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ୱିଚୟସୋତି ୱିଚୟେନ, ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୱିଚିନନସମତ୍ଥେନ ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୋତି ସାସନଧମ୍ମୋ । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦି ୟେ ୟେ କୋଟ୍ଠାସେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତେସଂ ପକାସନତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସମନୁପସ୍ସନାତି ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା । ସଙ୍ଖାରୋ ସୋତି ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାରୋ ସୋ । ତତୋଜୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ତଣ୍ହାତୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଜାତୋ । ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତେସୁପି ଚତୂସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ଏସ ଜାୟତି । ସାପି ତଣ୍ହାତି ସା ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ତଣ୍ହା । ସାପି ୱେଦନାତି ସା ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ୱେଦନା । ସୋପି ଫସ୍ସୋତି ସୋ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାସମ୍ଫସ୍ସୋ । ସାପି ଅୱିଜ୍ଜାତି ସା ଫସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜା ।
ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ସଚେ ଅହଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ମମ ପରିକ୍ଖାରୋପି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନାଭୱିସ୍ସଂ, ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସଚେ ପନ ଆୟତିମ୍ପି ଅହଂ ନ ଭୱିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ମମ ପରିକ୍ଖାରୋପି ନ ଭୱିସ୍ସତି । ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଭଗୱା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଗହିତଗହିତଦିଟ୍ଠିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେନ୍ତୋ ଆଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନପି ଦେସନାୱିଲାସେନପି । ତତୋଜୋ ସୋ ସଙ୍ଖାରୋତି ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱ ନତ୍ଥି, କଥଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାରୋ ତଣ୍ହାତୋ ଜାୟତୀତି ? ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା । ୟସ୍ସ ହି ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନାୟ ସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିୟାପି ଏସେୱ ନୟୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ ଚତୂସୁ ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଦିଟ୍ଠି ନାମ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ରାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତେୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନା କଥିତା । ନୱମଂ ।
୧୦. ପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୨. ଦସମେ ତଦହୁପୋସଥେତିଆଦି ପୱାରଣସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସନ୍ତି କିଞ୍ଚି କାରଣଂ । ସକେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛ ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି କସ୍ମା ଏୱମାହ ? ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚସତଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ । ଆଚରିୟେ ପନ ଠିତକେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେ ସଚେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦନ୍ତି, ସତ୍ଥରି ଗାରୱଂ କତଂ ହୋତି, ଆଚରିୟେ ଅଗାରୱଂ । ସଚେ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଆଚରିୟେ ଗାରୱଂ କତଂ ହୋତି, ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱଂ । ଇତି ନେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଅନେକଗ୍ଗଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତେ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଏୱମାହ । ଇମେ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେତି ଅୟଂ ଥେରୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଆଚରିୟୋ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମ୍ପି ନପ୍ପଜାନାତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ପନ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ନ ଅଞ୍ଞେ’’ତି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତେନ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛତି । ତେପି ଚସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ‘ଅହଂ ଜାନାମୀ’ତି ନ କଥେତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱାୱ କଥେତୀ’’ତି ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତିପି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛତି ।
ଛନ୍ଦମୂଲକାତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦମୂଲକା । ନ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଞ୍ଞେୱ ଉପାଦାନଂ ତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ୟସ୍ମା ଛନ୍ଦରାଗମତ୍ତଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ସହଜାତତୋ ୱା ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ଖନ୍ଧେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପାଦାନଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ନାପି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଞ୍ଚହିଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେହି ଉପାଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ଚିତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ ତଂଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଠପେତ୍ୱା ତଂ ତଣ୍ହଂ ସେସା ଅରୂପଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧାତି ସହଜାତତୋପି ଖନ୍ଧେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପାଦାନଂ ନତ୍ଥି । ଉପାଦାନସ୍ସ ପନ ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଆରମ୍ମଣତୋପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପାଦାନଂ ନତ୍ଥି । ଛନ୍ଦରାଗୱେମତ୍ତତାତି ଛନ୍ଦରାଗନାନତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଏୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ୱେଦନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅକରଣତୋ ସିୟା ଛନ୍ଦରାଗୱେମତ୍ତତା । ଖନ୍ଧାଧିୱଚନନ୍ତି ଖନ୍ଧାତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଅନୁସନ୍ଧି ନ ଘଟିୟତି, କିଞ୍ଚାପି ନ ଘଟିୟତି, ସାନୁସନ୍ଧିକାୱ ପୁଚ୍ଛା, ସାନୁସନ୍ଧିକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଅୟଞ୍ହି ଥେରୋ ତେସଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ପୁଚ୍ଛତି, ସତ୍ଥାପି ତେସଂ ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଦସମଂ ।
ଇମସ୍ସ ଚ ପନ ୱଗ୍ଗସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚସତା ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତାତି ।
ଖଜ୍ଜନୀୟୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।
୯. ଥେରୱଗ୍ଗୋ
୧. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୩. ଥେରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋତି, ମନ୍ତାଣିୟା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋ । ଉପାଦାୟାତି ଆଗମ୍ମ ଆରବ୍ଭ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ । ଅସ୍ମୀତି ହୋତୀତି ଅସ୍ମୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚତ୍ତୟଂ ହୋତି । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋତି ମଣ୍ଡନକସଭାୱୋ ମଣ୍ଡନକସୀଲୋ । ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ମୁଖପଟିବିମ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି । କିଂ ପନ ତଂ ଓଲୋକୟତୋ ସକମୁଖଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ପରମୁଖନ୍ତି ? ୟଦି ସକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପରମ୍ମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ଅଥ ପରସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ, ୱଣ୍ଣାଦୀହି ଅସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ନ ତଂ ଅତ୍ତନୋ, ନ ପରସ୍ସ, ଆଦାସଂ ପନ ନିସ୍ସାୟ ନିଭାସରୂପଂ ନାମ ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ୟଂ ଉଦକେ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ କେନ କାରଣେନାତି? ମହାଭୂତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧତାୟ । ଧମ୍ମୋ ମେ ଅଭିସମିତୋତି ମୟା ଞାଣେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଅଭିସମାଗତୋ, ସୋତାପନ୍ନୋସ୍ମି ଜାତୋତି କଥେସି । ପଠମଂ ।
୨. ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୪. ଦୁତିୟେ ମଧୁରକଜାତୋ ୱିୟାତି ସଞ୍ଜାତଗରୁଭାୱୋ ୱିୟ ଅକମ୍ମଞ୍ଞୋ । ଦିସାପି ମେତି ଅୟଂ ପୁରତ୍ଥିମା ଅୟଂ ଦକ୍ଖିଣାତି ଏୱଂ ଦିସାପି ମୟ୍ହଂ ନ ପକ୍ଖାୟନ୍ତି, ନ ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ୱଦତି । ଧମ୍ମାପି ମଂ ନ ପଟିଭନ୍ତୀତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାପି ମୟ୍ହଂ ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଉଗ୍ଗହିତଂ ସଜ୍ଝାୟିତଂ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ୱଦତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ନୋ ମହାୱିଚିକିଚ୍ଛା । ନ ହି ତସ୍ସ ‘‘ସାସନଂ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ପନସ୍ସ ହୋତି ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ, ଉଦାହୁ ପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣମତ୍ତମେୱ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
କାମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୟଥା ହି ନିନ୍ନଂ ପଲ୍ଲଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଦସ୍ସନରାମଣେୟ୍ୟକମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଓତରତି, ତଂ ଚଣ୍ଡମୀନାକୁଲତାୟ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତି, ଏୱମେୱଂ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣେ ରାମଣେୟ୍ୟକମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ପନେତ୍ଥ ଗେଧଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ନିରୟାଦୀସୁ ଏୱ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ଅପ୍ପସ୍ସାଦା ହି କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା, ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ଇମଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘କାମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅହମନୁଗ୍ଗହେନାତି ଅହଂ ଧମ୍ମାମିସାନୁଗ୍ଗହେହି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାମି । ଅଭିନନ୍ଦୀତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅଭିନନ୍ଦି, ଇମଂ ପନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଅସ୍ସାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ କତିପାହେନ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ୟମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୫. ତତିୟେ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ସଚେ ହିସ୍ସ ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ସଙ୍ଖାରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚ, ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତମେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି, ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ସାସନାୱଚରିକଂ ଞାଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ‘‘ସତ୍ତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ନାମ ଜାତଂ । ଥାମସା ପରାମାସାତି ଦିଟ୍ଠିଥାମେନ ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନ ଚ ।
ୟେନାୟସ୍ମାସାରିପୁତ୍ତୋତି ୟଥା ନାମ ପଚ୍ଚନ୍ତେ କୁପିତେ ତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ରାଜପୁରିସା ସେନାପତିସ୍ସ ୱା ରଞ୍ଞୋ ୱା ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତୱସେନ ତସ୍ମିଂ ଥେରେ କୁପିତେ ତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୟେନ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମସେନାପତି ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ, ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ । ଏୱଂବ୍ୟାଖୋତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ୱିୟ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଓଲମ୍ବନ୍ତେନ ହଦୟେନ ‘‘ଏୱଂବ୍ୟାଖୋ’’ତି ଆହ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆୱୁସୋତି ? ଇଦଂ ଥେରୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ନାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଦୋସଂ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅସ୍ସ ତଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ଆରଭି ।
ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆୱୁସୋ ୟମକ, ରୂପଂ ତଥାଗତୋତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଦାପନତ୍ଥଂ । ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନାୱସାନସ୍ମିଞ୍ହି ଥେରୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ଜାତୋ । ଅଥ ନଂ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଦାପେତୁଂ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତିଆଦିମାହ ? ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ । ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ସମନୁପସ୍ସସୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତେ, ଆୱୁସୋତି ଇଦଂ ଥେରସ୍ସ ଅନୁୟୋଗେ ଭୁମ୍ମଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏତ୍ଥ ଚ ତେ ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଚତୋ ଥିରତୋ ସତ୍ତେ ଅନୁପଲବ୍ଭିୟମାନେତି । ସଚେ ତଂ, ଆୱୁସୋତି ଇଦମେତଂ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରାପେତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତି । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଂ ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦେୱ ନିରୁଦ୍ଧଂ, ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ନିରୁଜ୍ଝନକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ । ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଞାଣାୟାତି ଅତିରେକପ୍ପମାଣସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ, ସହୱିପସ୍ସନକାନଂ ଉପରି ଚ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଆୱିଭାୱତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରକ୍ଖସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅନ୍ତୋଆରକ୍ଖେନ ଚେୱ ବହିଆରକ୍ଖେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୟୋଗକ୍ଖେମକାମୋତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ । ପସୟ୍ହାତି ପସୟ୍ହିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ।
ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟୀତିଆଦୀସୁ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆସନତୋ ପଠମତରଂ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟୀ। ତସ୍ସ ଆସନଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନେ ପଚ୍ଛା ନିପତତି ନିସୀଦତୀତି, ପଚ୍ଛାନିପାତୀ। ପାତୋୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏତ୍ତକା କସିତୁଂ ଗଚ୍ଛଥ, ଏତ୍ତକା ୱପିତୁ’’ନ୍ତି ୱା ସବ୍ବପଠମଂ ୱୁଟ୍ଠାତୀତି ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟୀ। ସାୟଂ ସବ୍ବେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗତେସୁ ଗେହସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଧାୟ ଦ୍ୱାରାନି ଥକେତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଛା ନିପଜ୍ଜନତୋପି ପଚ୍ଛାନିପାତୀ। ‘‘କିଂ କରୋମି, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ? କିଂ କରୋମି ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା’’ତି ? ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ କିଂକାରଂ ପଟିସାୱେତୀତି କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱୀ। ମନାପଂ ଚରତୀତି ମନାପଚାରୀ। ପିୟଂ ୱଦତୀତି ପିୟୱାଦୀ । ମିତ୍ତତୋପି ନଂ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟାତି ମିତ୍ତୋ ମେ ଅୟନ୍ତି ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟ । ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଏକତୋ ପାନଭୋଜନାଦିଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ସଂୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ବାଲଗହପତିପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ହି ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତକାଲେ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ୱଧକପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ ୱିୟ ଅବଲଦୁବ୍ବଲା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ୱଧକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସ୍ସ ‘‘ବାଲଗହପତିପୁତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପଗତକାଲୋ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଉପଗତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତସ୍ସ ହି ‘‘ନ ମେ ଅୟଂ ସହାୟୋ, ୱଧକପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅଜାନନକାଲୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ନ ଇମେ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଅଗହେତ୍ୱା ‘‘ମମ ରୂପଂ, ମମ ୱେଦନା, ମମ ସଞ୍ଞା, ମମ ସଙ୍ଖାରା, ମମ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଗହିତକାଲୋ, ୱଧକପଚ୍ଚତ୍ଥିକସ୍ସ ‘‘ମିତ୍ତୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କାରକରଣକାଲୋ ୱିୟ ‘‘ମମ ଇମେ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନ୍ହାପନଭୋଜନାଦୀହି ସକ୍କାରକରଣକାଲୋ, ‘‘ଅତିୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଅସିନା ସୀସଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତିଖିଣେହି ଭିଜ୍ଜମାନେହି ଖନ୍ଧେହି ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପେତୀତି ଉପଗଚ୍ଛତି । ଉପାଦିୟତୀତି ଗଣ୍ହାତି । ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଅଧିତିଟ୍ଠତି । ଅତ୍ତା ମେତି ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତାତି । ସୁତୱା ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅରିୟସାୱକୋତି ୟଥା ପନ ପଣ୍ଡିତୋ ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ଏୱଂ ଉପଗତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ତାନି ତାନି କମ୍ମାନି କାରେତ୍ୱା ଅନତ୍ଥଂ ପରିହରତି, ଅତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋପି ‘‘ନ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଅଗହେତ୍ୱା, ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ମେ ଏତେ’’ତି ଞତ୍ୱା ରୂପସତ୍ତକଅରୂପସତ୍ତକାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ତତୋନିଦାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ତତିୟଂ ।
୪. ଅନୁରାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଅରଞ୍ଞକୁଟିକାୟନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱିହାରସ୍ସ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ । ତଂ ତଥାଗତୋତି ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ତଥାଗତୋ ତଂ ସତ୍ତଂ ତଥାଗତଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଇମେହୀତି ତସ୍ସ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ସାସନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା ପଟିୱିଲୋମା, ୟଥା ଇମେ ଭଣନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ସତ୍ଥା ପଞ୍ଞାପେସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଥା ପଞ୍ଞାପେସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାତି ଏୱଂ ଥେରେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ସମୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତେ ଏକଦେସେନ ସାସନସମୟଂ ଜାନନ୍ତା ଥେରସ୍ସ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦାତୁକାମା ତେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ପରିବ୍ବାଜକା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅନୁରାଧଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ ।
ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ଅନୁରାଧାତି ସତ୍ଥା ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଦୋସଂ ନ ଜାନାତି, କାରକୋ ପନେସ ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ, ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଏୱ ନଂ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦେସନଂ ଦେସେତୁକାମୋ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଅନୁରାଧା’’ତିଆଦିମାହ । ଅଥସ୍ସ ତାୟ ଦେସନାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଅନୁରାଧ ? ରୂପଂ ତଥାଗତୋତିଆଦିମାହ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞପେମି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ନିରୋଧନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞପେମି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ୱଚନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ । ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ମୂଲତ୍ତା । ନିରୋଧନ୍ତି ୱଚନେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ । ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି ତସ୍ସ ଉପାୟତ୍ତା । ଇତି ପୁବ୍ବେ ଚାହଂ, ଅନୁରାଧ, ଏତରହି ଚ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ ପଞ୍ଞପେମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫. ୱକ୍କଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୭. ପଞ୍ଚମେ କୁମ୍ଭକାରନିୱେସନେତି କୁମ୍ଭକାରସାଲାୟଂ । ଥେରୋ କିର ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ନଗରମଜ୍ଝେ ମହାଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ପାଦା ନ ୱହନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ମଞ୍ଚକସିୱିକାୟ କୁମ୍ଭକାରସାଲଂ ଆହରିଂସୁ । ସା ଚ ସାଲା ତେସଂ କମ୍ମସାଲା, ନ ନିୱେସନସାଲା । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁମ୍ଭକାରନିୱେସନେ ୱିହରତୀ’’ତି । ବାଳ୍ହଗିଲାନୋତି ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନୋ । ସମଧୋସୀତି ସମନ୍ତତୋ ଅଧୋସି, ଚଲନାକାରେନ ଅପଚିତିଂ ଦସ୍ସେସି । ୱତ୍ତଂ କିରେତଂ ବାଳ୍ହଗିଲାନେନପି ବୁଡ୍ଢତରଂ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନାକାରେନ ଅପଚିତି ଦସ୍ସେତବ୍ବା । ତେନ ପନ ‘‘ମା ଚଲି ମା ଚଲୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସନ୍ତିମାନି ଆସନାନୀତି ବୁଦ୍ଧକାଲସ୍ମିଞ୍ହି ଏକସ୍ସପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ‘‘ସଚେ ସତ୍ଥା ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଇଧ ନିସୀଦିସ୍ସତୀ’’ତି ଆସନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ହୋତି ଅନ୍ତମସୋ ଫଲକମତ୍ତମ୍ପି ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରମତ୍ତମ୍ପି । ଖମନୀୟଂ ୟାପନୀୟନ୍ତି କଚ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ଖମିତୁଂ ଇରିୟାପଥଂ ୱା ୟାପେତୁଂ ସକ୍କାତି ପୁଚ୍ଛତି । ପଟିକ୍କମନ୍ତୀତି ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଭିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି। ପଟିକ୍କମୋସାନନ୍ତି ପଟିକ୍କମୋ ଏତାସଂ । ସୀଲତୋ ନ ଉପୱଦତୀତି ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭ ସୀଲଭାୱେନ ନ ଉପୱଦତି । ଚିରପଟିକାହନ୍ତି ଚିରପଟିକୋ ଅହଂ, ଚିରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂତିକାୟେନାତି ଅତ୍ତନୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣମ୍ପି କାୟଂ ଭଗୱା ଧୁୱପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ଏୱମାହ । ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମନ୍ତି ଇଧ ଭଗୱା ‘‘ଧମ୍ମକାୟୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ତଥାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମକାୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ନୱୱିଧୋ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୋ ନାମ ।
ଇଦାନି ଥେରସ୍ସ ତିପରିୱଟ୍ଟଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସୀତିଆଦିମାହ । କାଳସିଲାତି କାଳସିଲାୱିହାରୋ । ୱିମୋକ୍ଖାୟାତି ମଗ୍ଗୱିମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ । ସୁୱିମୁତ୍ତୋ ୱିମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି । ତା କିର ଦେୱତା ‘‘ୟେନ ନୀହାରେନ ଇମିନା ୱିପସ୍ସନା ଆରଦ୍ଧା, ଅନନ୍ତରାୟେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ । ଅପାପକନ୍ତି ଅଲାମକଂ । ସତ୍ଥଂ ଆହରେସୀତି ଥେରୋ କିର ଅଧିମାନିକୋ ଅହୋସି । ସୋ ସମାଧିୱିପସ୍ସନାହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଖୀଣାସୱୋମ୍ହୀ’’ତି ସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ମେ ଇମିନା ଦୁକ୍ଖେନ ଜୀୱିତେନ ? ସତ୍ଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ମରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତିଖିଣେନ ସତ୍ଥେନ କଣ୍ଠନାଳଂ ଛିନ୍ଦି । ଅଥସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅତ୍ତନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ତା ସୀଘଂ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଦାୟ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱାୱ କାଲମକାସି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପନସ୍ସ ଚ କଥଂ ଅହୋସୀତି ? ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନ ସବ୍ବାୱ ଅୱସ୍ସଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବା, ତିଖିଣେନାପି ପନ ଅସିନା ସୀସେ ଛିଜ୍ଜନ୍ତେ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ୱିୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ପରିୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଂ । ସେମାନନ୍ତି ସୟମାନଂ । ଥେରୋ କିର ଉତ୍ତାନକୋ ନିପନ୍ନୋ ସତ୍ଥଂ ଆହରି । ତସ୍ସ ସରୀରଂ ୟଥାଠିତମେୱ ଅହୋସି । ସୀସଂ ପନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅରିୟସାୱକା ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନେୱ କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ତେନସ୍ସ ସରୀରଂ ୟଥାଠିତଂୟେୱ ଅହୋସି । ସୀସଂ ପନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ ଜାତୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ଧୂମାୟିତତ୍ତନ୍ତି ଧୂମାୟନଭାୱଂ। ତିମିରାୟିତତ୍ତନ୍ତି ତିମିରାୟନଭାୱଂ । ଧୂମୱଲାହକଂ ୱିୟ ତିମିରୱଲାହକଂ ୱିୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।
୬. ଅସ୍ସଜିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୮. ଛଟ୍ଠେ କସ୍ସପକାରାମେତି କସ୍ସପସେଟ୍ଠିନା କାରିତେ ଆରାମେ । କାୟସଙ୍ଖାରେତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ। ସୋ ହି ତେ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ପସ୍ସମ୍ଭିତ୍ୱା ପସ୍ସମ୍ଭିତ୍ୱା ୱିହାସି । ଏୱଂ ହୋତୀତି ଇଦାନି ତଂ ସମାଧିଂ ଅପ୍ପଟିଲଭନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି । ନୋ ଚସ୍ସାହଂ ପରିହାୟାମୀତି କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସାସନତୋ ନ ପରିହାୟାମି ? ତସ୍ସ କିର ଆବାଧଦୋସେନ ଅପ୍ପିତପ୍ପିତା ସମାପତ୍ତି ପରିହାୟି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ସମାଧିସାରକା ସମାଧିସାମଞ୍ଞାତି ସମାଧିଂୟେୱ ସାରଞ୍ଚ ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ମୟ୍ହଂ ପନ ସାସନେ ନ ଏତଂ ସାରଂ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ସାରଂ । ସୋ ତ୍ୱଂ ସମାଧିତୋ ପରିହାୟନ୍ତୋ କସ୍ମା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସାସନତୋ ପରିହାୟାମୀ’’ତି । ଏୱଂ ଥେରଂ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସୀତିଆଦିମାହ । ଅଥସ୍ସ ତିପରିୱଟ୍ଟଦେସନାୱସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ସତତୱିହାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ସୁଖଂ ଚେ ୱେଦନଂ ୱେଦୟତୀତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ଅନଭିନନ୍ଦିତାତି ପଜାନାତୀତି ସୁଖୱେଦନାୟ ତାୱ ଅଭିନନ୍ଦନା ହୋତୁ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ କଥଂ ହୋତୀତି ? ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ପତ୍ଥେତି, ୟଦଗ୍ଗେନ ସୁଖଂ ପତ୍ଥେତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ଥେତିୟେୱ । ସୁଖୱିପରିଣାମେନ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଆଗତମେୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖେ ଅଭିନନ୍ଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।
୭. ଖେମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୯. ସତ୍ତମେ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଜାତଂ । ଅସ୍ମୀତି ଅଧିଗତନ୍ତି ଅସ୍ମୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହାମାନା ଅଧିଗତା । ସନ୍ଧାୱନିକାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗମନାଗମନେନ । ଉପସଙ୍କମୀତି ବଦରିକାରାମତୋ ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଘୋସିତାରାମଂ ଅଗମାସି । ଦାସକତ୍ଥେରୋ ପନ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗମନାଗମନେନ ତଂଦିୱସଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଆହିଣ୍ଡି । କସ୍ମା ପନ ତଂ ଥେରା ପହିଣିଂସୁ ? ୱିସ୍ସୁତସ୍ସ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମାତି । ସୟଂ କସ୍ମା ନ ଗତାତି ? ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅରଞ୍ଞଂ ସମ୍ବାଧଂ, ତତ୍ଥ ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନଂ ଥେରାନଂ ଠାତୁଂ ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀତି ନ ଗତା । ‘‘ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଂ କଥେତୂ’’ତିପି କସ୍ମା ପନ ନ ପହିଣିଂସୂତି ? ଥେରସ୍ସ ଆବାଧିକତ୍ତା । ଅଥ କସ୍ମା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପହିଣିଂସୂତି ? ସୟମେୱ ଞତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ କଥେତୁଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି । ଥେରୋପି ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱାୱ ଅଗମାସୀତି ।
ନ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ରୂପନ୍ତି ୟୋ ହି ରୂପମେୱ ଅସ୍ମୀତି ୱଦତି, ତେନ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଚକ୍ଖାତା ହୋନ୍ତି । ୟୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ରୂପା ୱଦତି, ତେନ ରୂପଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତଂ ହୋତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଥେରସ୍ସ ପନ ସମୂହତୋ ପଞ୍ଚସୁପି ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ମୀତି ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ହୋତେୱାତି ହୋତିୟେୱ । ଅନୁସହଗତୋତି ସୁଖୁମୋ । ଊସେତି ଛାରିକାଖାରେ । ଖାରେତି ଊସଖାରେ । ସମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱାତି ତେମେତ୍ୱା ଖାଦେତ୍ୱା ।
ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତାଚାରୋ, ତୟୋ ଖାରା ୱିୟ ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା, ତୀହି ଖାରେହି ଧୋତୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଦେସନାୟ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅନାଗାମିନୋ ଚିତ୍ତାଚାରୋ, ଅନୁସହଗତୋ ଊସାଦିଗନ୍ଧୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା, ଗନ୍ଧକରଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଗନ୍ଧକରଣ୍ଡକଂ ଆଗମ୍ମ ଅନୁସହଗତାନଂ ଊସଗନ୍ଧାଦୀନଂ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସକ୍ଖୟୋ, ଗନ୍ଧପରିଭାୱିତୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଛଣଦିୱସେ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧିନୋ ୱିଚରଣଂ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସୀଲଗନ୍ଧାଦୀହି ଦସ ଦିସା ଉପୱାୟନ୍ତସ୍ସ ୟଥାକାମଚାରୋ ।
ଆଚିକ୍ଖିତୁନ୍ତି କଥେତୁଂ । ଦେସେତୁନ୍ତି ପକାସେତୁଂ । ପଞ୍ଞାପେତୁନ୍ତି ଜାନାପେତୁଂ । ପଟ୍ଠପେତୁନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ । ୱିୱରିତୁନ୍ତି ୱିୱଟଂ କାତୁଂ । ୱିଭଜିତୁନ୍ତି ସୁୱିଭତ୍ତଂ କାତୁଂ । ଉତ୍ତାନୀକାତୁନ୍ତି ଉତ୍ତାନକଂ କାତୁଂ । ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନଂ ଥେରାନନ୍ତି ତେ କିର ଥେରେନ କଥିତକଥିତଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସମ୍ମସନ୍ତା ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଥେରୋପି ଅଞ୍ଞେନ ନୀହାରେନ ଅକଥେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାସହଗତଚିତ୍ତେନେୱ କଥେସି । ତସ୍ମା ସୋପି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନଂ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ ଆୟସ୍ମତୋ ଖେମକସ୍ସ ଚା’’ତି । ସତ୍ତମଂ ।
୮. ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୦. ଅଟ୍ଠମେ ଆୟସ୍ମା ଛନ୍ନୋତି ତଥାଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଦିୱସେ ଜାତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁନ ଅପରଭାଗେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ମକ୍ଖୀ ଚେୱ ପଳାସୀ ଚ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଫରୁସୱାଚାୟ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋନ୍ତୋ ଥେରୋ । ଅୱାପୁରଣଂ ଆଦାୟାତି କୁଞ୍ଚିକଂ ଗହେତ୍ୱା । ୱିହାରେନ ୱିହାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଏକଂ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ୱିହାରେନ ତଂ ତଂ ୱିହାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା । ଏତଦୱୋଚ ଓୱଦନ୍ତୁ ମନ୍ତି କସ୍ମା ଏୱଂ ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତଂ ଅୱୋଚାତି ? ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗତାୟ । ତସ୍ସ ହି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ପେସିତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ କୋସମ୍ବିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡଂ ଅଦାସି । ସୋ ଦିନ୍ନେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡେ ସଞ୍ଜାତପରିଳାହୋ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋ ପତିତ୍ୱା ପୁନ ସଞ୍ଞଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସନ୍ତିକଂ ଗତୋ, ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚି ନ କଥେସି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି, ସୋପି ନ କଥେସୀତି ଏୱଂ ସକଲୱିହାରଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ଅୱୋଚ ।
ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ସବ୍ବେ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି ସବ୍ବେ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା । ଇତି ସବ୍ବେପି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରଂ ଓୱଦନ୍ତା ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଦ୍ୱେୱ ଲକ୍ଖଣାନି କଥେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ନ କଥୟିଂସୁ । କସ୍ମା ? ଏୱଂ କିର ନେସଂ ଅହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ୱାଦୀ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାପିୟମାନେ ରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖୋ, ଫଲଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ‘ତୁମ୍ହେ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ନାମା’ତି ଗହଣଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ୟଥା ଗହଣଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ନିଦ୍ଦୋସମେୱସ୍ସ କତ୍ୱା କଥେସ୍ସାମା’’ତି ଦ୍ୱେୱ ଲକ୍ଖଣାନି କଥୟିଂସୁ ।
ପରିତସ୍ସନା ଉପାଦାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପରିତସ୍ସନା ଚ ଉପାଦାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତି ମାନସଂ, ଅଥ କୋ ଚରହି ମେ ଅତ୍ତାତି ୟଦି ରୂପାଦୀସୁ ଏକୋପି ଅନତ୍ତା, ଅଥ କୋ ନାମ ମେ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ପଟିନିୱତ୍ତତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ମାନସ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ କିର ଥେରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେସି, ସାସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ତଗାହଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣନ୍ତୀ ସଙ୍ଖାରେସୁ ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମି ୱିନସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ ପରିତସ୍ସନାୟ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୋସି । ସୋ ଚ ଅତ୍ତାନଂ ପାପତେ ପପତନ୍ତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ପରିତସ୍ସନା ଉପାଦାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତି ମାନସଂ, ଅଥ କୋ ଚରହି ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଆହ । ନ ଖୋ ପନେୱଂ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତୋ ହୋତୀତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ନ ହୋତି । ତାୱତିକା ୱିସ୍ସଟ୍ଠୀତି ତତ୍ତକୋ ୱିସ୍ସାସୋ । ସମ୍ମୁଖା ମେତନ୍ତି ଥେରୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘କୀଦିସା ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା ସପ୍ପାୟା’’ତି ? ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ଅଦ୍ଦସ ‘‘ଇଦଂ ଆଦିତୋୱ ଦିଟ୍ଠିୱିନିୱେଠନଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ବୁଦ୍ଧବଲଂ ଦୀପେତ୍ୱା ସଣ୍ହସୁଖୁମପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପକାସୟମାନଂ ଗତଂ, ଇଦମସ୍ସ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଟ୍ଠମଂ ।
୯-୧୦. ରାହୁଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୯୧-୯୨. ନୱମଦସମାନି ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୮୮) ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । କେୱଲଂ ହେତାନି ଅୟଂ ଥେରୱଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ଇଧାଗତାନୀତି । ନୱମଦସମାନି ।
ଥେରୱଗ୍ଗୋ ନୱମୋ ।
୧୦. ପୁପ୍ଫୱଗ୍ଗୋ
୧. ନଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୩. ପୁପ୍ଫୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପବ୍ବତେୟ୍ୟାତି ପବ୍ବତେ ପୱତ୍ତା । ଓହାରିନୀତି ସୋତେ ପତିତପତିତାନି ତିଣପଣ୍ଣକଟ୍ଠାଦୀନି ହେଟ୍ଠାହାରିନୀ । ଦୂରଙ୍ଗମାତି ନିକ୍ଖନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତୁପଞ୍ଚୟୋଜନସତଗାମିନୀ । ସୀଘସୋତାତି ଚଣ୍ଡସୋତା । କାସାତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ତିଣଜାତାନି । ରୁକ୍ଖାତି ଏରଣ୍ଡାଦୟୋ ଦୁବ୍ବଲରୁକ୍ଖା । ତେ ନଂ ଅଜ୍ଝୋଲମ୍ବେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତେ ତୀରେ ଜାତାପି ଓନମିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗେହି ଉଦକଂ ଫୁସନ୍ତେହି ଅଧିଓଲମ୍ବେୟ୍ୟୁଂ, ଉପରି ଲମ୍ବେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଲୁଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମୂଲମତ୍ତିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସୀସେ ପତେୟ୍ୟୁଂ । ସୋ ତେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ୱାଲୁକମତ୍ତିକୋଦକେହି ମୁଖଂ ପୱିସନ୍ତେହି ମହାୱିନାସଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ।
ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ସୋତେ ପତିତପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଉଭତୋତୀରେ କାସାଦୟୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବଲପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ‘‘ଇମେ ଗହିତାପି ମଂ ତାରେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଜାନିତ୍ୱା ଗହଣଂ ୱିୟ ଇମେ ଖନ୍ଧା ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ସହାୟା’’ତି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଜାନିତ୍ୱା ଚତୂହି ଗାହେହି ଗହଣଂ, ଗହିତଗହିତାନଂ ପଲୁଜ୍ଜନତ୍ତା ପୁରିସସ୍ସ ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତି ୱିୟ ଚତୂହି ଗାହେହି ଗହିତାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୱିପରିଣାମେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସୋକାଦିବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଠମଂ ।
୨. ପୁପ୍ଫସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୪. ଦୁତିୟେ ୱିୱଦତୀତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ୟଥାସଭାୱେନ ୱଦନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ୱିୱଦତି । ଲୋକଧମ୍ମୋତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଞ୍ହି ଲୁଜ୍ଜନସଭାୱତ୍ତା ଲୋକଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିନ୍ତି କରୋମୀତି କଥଂ କରୋମି ? ମୟ୍ହଞ୍ହି ପଟିପତ୍ତିକଥନମେୱ ଭାରୋ, ପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ପନ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଭାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୟୋ ଲୋକା କଥିତା । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ସତ୍ତଲୋକୋ କଥିତୋ, ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଲୋକଧମ୍ମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ‘‘ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଜାତୋ ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଓକାସଲୋକୋ କଥିତୋ । ଦୁତିୟଂ ।
୩. ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୫. ତତିୟେ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ତୀରେତି ଅୟୁଜ୍ଝପୁରୱାସିନୋ ଅପରିମାଣଭିକ୍ଖୁପରିୱାରଂ ଚାରିକଂ ଚରମାନଂ ତଥାଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ନଗରଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନିୱତ୍ତନଟ୍ଠାନେ ମହାୱନସଣ୍ଡମଣ୍ଡିତପ୍ପଦେସେ ସତ୍ଥୁ ୱିହାରଂ କତ୍ୱା ଅଦଂସୁ । ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ତୀରେ’’ତି । ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋ ଭଗୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଫେଣପିଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମମ ସାସନେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିସ୍ସିତଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ।
ମହନ୍ତଂଫେଣପିଣ୍ଡନ୍ତି ଉଟ୍ଠାନୁଟ୍ଠାନେ ବଦରପକ୍କପ୍ପମାଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁସୋତାଗମନେନ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବ୍ବତକୂଟମତ୍ତଂ ଜାତଂ, ୟତ୍ଥ ଉଦକସପ୍ପାଦୟୋ ଅନେକପାଣୟୋ ନିୱସନ୍ତି, ଏୱରୂପଂ ମହନ୍ତଂ ଫେଣପିଣ୍ଡଂ । ଆୱହେୟ୍ୟାତି ଆହରେୟ୍ୟ । ସୋ ପନାୟଂ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ଉଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେପି ଭିଜ୍ଜତି, ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି, ଏକଦ୍ୱିୟୋଜନାଦିୱସେନ ଦୂରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି, ଅନ୍ତରା ପନ ଅଭିଜ୍ଜନ୍ତୋପି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି । ନିଜ୍ଝାୟେୟ୍ୟାତି ଓଲୋକେୟ୍ୟ । ୟୋନିସୋ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି କାରଣେନ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟ । କିଞ୍ହି ସିୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫେଣପିଣ୍ଡେ ସାରୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫେଣପିଣ୍ଡମ୍ହି ସାରୋ ନାମ କିଂ ଭୱେୟ୍ୟ ? ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟେୱ ।
ଏୱମେୱଖୋତି ୟଥା ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ନିସ୍ସାରୋ, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ନିଚ୍ଚସାରଧୁୱସାରଅତ୍ତସାରୱିରହେନ ନିସ୍ସାରମେୱ । ୟଥା ଚ ସୋ ‘‘ଇମିନା ପତ୍ତଂ ୱା ଥାଲକଂ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଗହିତୋପି ତମତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତି, ଭିଜ୍ଜତି ଏୱ, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଧୁୱନ୍ତି ୱା ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଗହିତମ୍ପି ନ ତଥା ତିଟ୍ଠତି, ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା ଅସୁଭଞ୍ଞେୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଫେଣପିଣ୍ଡସଦିସମେୱ ହୋତି । ୟଥା ୱା ପନ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦୋ ଅନେକସନ୍ଧିଘଟିତୋ ବହୂନଂ ଉଦକସପ୍ପାଦୀନଂ ପାଣାନଂ ଆୱାସୋ, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ଅନେକସନ୍ଧିଘଟିତଂ, କୁଲୱସେନେୱେତ୍ଥ ଅସୀତି କିମିକୁଲାନି ୱସନ୍ତି, ତଦେୱ ତେସଂ ସୂତିଘରମ୍ପି ୱଚ୍ଚକୁଟିପି ଗିଲାନସାଲାପି ସୁସାନମ୍ପି, ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ଫେଣପିଣ୍ଡସଦିସଂ ।
ୟଥା ଚ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ଆଦିତୋ ବଦରପକ୍କମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପବ୍ବତକୂଟମତ୍ତୋପି ହୋତି, ଏୱଂ ରୂପମ୍ପି ଆଦିତୋ କଲଲମତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବ୍ୟାମମତ୍ତମ୍ପି ଗୋମହିଂସହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ୱସେନ ପବ୍ବତକୂଟାଦିମତ୍ତଂ ହୋତି ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୀନଂ ୱସେନ ଅନେକୟୋଜନସତପମାଣମ୍ପି, ଏୱମ୍ପି ଫେଣପିଣ୍ଡସଦିସଂ । ୟଥା ଚ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ଉଟ୍ଠିତମତ୍ତୋପି ଭିଜ୍ଜତି, ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି, ଦୂରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି, ସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ୱା ପନ ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱଂ ରୂପମ୍ପି କଲଲଭାୱେପି ଭିଜ୍ଜତି ଅବ୍ବୁଦାଦିଭାୱେପି, ଅନ୍ତରା ପନ ଅଭିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ୱସ୍ସସତାୟୁକାନଂ ୱସ୍ସସତଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସମେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ମରଣମୁଖେ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ଫେଣପିଣ୍ଡସଦିସଂ ।
କିଞ୍ହିସିୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନାୟ ସାରୋତିଆଦୀସୁ ୱେଦନାଦୀନଂ ପୁବ୍ବୁଳାଦୀହି ଏୱଂ ସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ପୁବ୍ବୁଳୋ ଅସାରୋ ଏୱଂ ୱେଦନାପି । ୟଥା ଚ ସୋ ଅବଲୋ ଅଗୟ୍ହୂପଗୋ, ନ ସକ୍କା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଫଲକଂ ୱା ଆସନଂ ୱା କାତୁଂ, ଗହିତୋପି ଭିଜ୍ଜତେୱ, ଏୱଂ ୱେଦନାପି ଅବଲା ଅଗୟ୍ହୂପଗା, ନ ସକ୍କା ନିଚ୍ଚାତି ୱା ଧୁୱାତି ୱା ଗହେତୁଂ, ଗହିତାପି ନ ତଥା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଅଗୟ୍ହୂପଗତାୟପି ୱେଦନା ପୁବ୍ବୁଳସଦିସା । ୟଥା ପନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ହି ପୁବ୍ବୁଳୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ଭିଜ୍ଜତି ଚ, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୱେଦନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ଭିଜ୍ଜତି ଚ, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି । ଏକଚ୍ଛରକ୍ଖଣେ କୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଥା ଚ ପୁବ୍ବୁଳୋ ଉଦକତଲଂ, ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ, ଉଦକଜଲ୍ଲଂ, ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁଟଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱାତଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ୱେଦନାପି ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କିଲେସଜଲ୍ଲଂ ଫସ୍ସସଙ୍ଘଟ୍ଟନଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମ୍ପି ୱେଦନା ପୁବ୍ବୁଳସଦିସା ।
ସଞ୍ଞାପି ଅସାରକଟ୍ଠେନ ମରୀଚିସଦିସା । ତଥା ଅଗୟ୍ହୂପଗଟ୍ଠେନ । ନ ହି ସକ୍କା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିୱିତୁଂ ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ୱା ଭାଜନଂ ୱା ପୂରେତୁଂ । ଅପିଚ ୟଥା ମରୀଚି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ସଞ୍ଜାତୂମିୱେଗା ୱିୟ ଖାୟତି, ଏୱଂ ନୀଲସଞ୍ଞାଦିଭେଦା ସଞ୍ଞାପି ନୀଲାଦିଅନୁଭୱନତ୍ଥାୟ ଫନ୍ଦତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ୟଥା ଚ ମରୀଚି ମହାଜନଂ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି ‘‘ପୁଣ୍ଣୱାପି ୱିୟ ପୁଣ୍ଣନଦୀ ୱିୟ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦାପେତି, ଏୱଂ ସଞ୍ଞାପି ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି, ‘‘ଇଦଂ ନୀଲକଂ ସୁଭଂ ସୁଖଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦାପେତି । ପୀତକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ସଞ୍ଞା ୱିପ୍ପଲମ୍ଭନେନାପି ମରୀଚିସଦିସା ।
ଅକୁକ୍କୁକଜାତନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ଅସଞ୍ଜାତଘନଦଣ୍ଡକଂ । ସଙ୍ଖାରାପି ଅସାରକଟ୍ଠେନ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସା, ତଥା ଅଗୟ୍ହୂପଗଟ୍ଠେନ। ୟଥେୱ ହି କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧତୋ କିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଗୋପାନସିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ, ଉପନୀତମ୍ପି ନ ତଥା ହୋତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରାପି ନ ସକ୍କା ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗହେତୁଂ, ଗହିତାପି ନ ତଥା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ବହୁପତ୍ତୱଟ୍ଟିସମୋଧାନୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ବହୁଧମ୍ମସମୋଧାନୋ । ୟଥା ଚ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାନାଲକ୍ଖଣୋ । ଅଞ୍ଞୋୟେୱ ହି ବାହିରାୟ ପତ୍ତୱଟ୍ଟିୟା ୱଣ୍ଣୋ, ଅଞ୍ଞୋ ତତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଅବ୍ଭନ୍ତରାନଂ, ଏୱମେୱ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେପି ଅଞ୍ଞଦେୱ ଫସ୍ସସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, ଅଞ୍ଞା ଚେତନାଦୀନଂ, ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱମ୍ପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ।
ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋତି ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଚେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ମଂସଚକ୍ଖୁମ୍ପି ହିସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱଟ୍ଟତି ଅପଗତପଟଲପିଳକଂ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମ୍ପି ଅସାରଭାୱଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ । ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅସାରକଟ୍ଠେନ ମାୟାସଦିସଂ, ତଥା ଅଗୟ୍ହୂପଗଟ୍ଠେନ । ୟଥା ଚ ମାୟା ଇତ୍ତରା ଲହୁପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ତତୋପି ଇତ୍ତରତରଞ୍ଚେୱ ଲହୁପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନତରଞ୍ଚ । ତେନେୱ ହି ଚିତ୍ତେନ ପୁରିସୋ ଆଗତୋ ୱିୟ ଗତୋ ୱିୟ ଠିତୋ ୱିୟ ନିସିନ୍ନୋ ୱିୟ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଦେୱ ଚ ଆଗମନକାଲେ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଗମନକାଲାଦୀସୁ । ଏୱମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମାୟାସଦିସଂ । ମାୟା ଚ ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତି, ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ‘‘ଇଦଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ରଜତଂ ମୁତ୍ତା’’ତି ଗାହାପେତି, ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତି । ତେନେୱ ହି ଚିତ୍ତେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ ଠିତଂ ୱିୟ ନିସିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗାହାପେତି । ଅଞ୍ଞଦେୱ ଚ ଆଗମନେ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଗମନାଦୀସୁ । ଏୱମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମାୟାସଦିସଂ ।
ଭୂରିପଞ୍ଞେନାତି ସଣ୍ହପଞ୍ଞେନ ଚେୱ ୱିପୁଲୱିତ୍ଥତପଞ୍ଞେନ ଚ । ଆୟୂତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଉସ୍ମାତି କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ । ପରଭତ୍ତନ୍ତି ନାନାୱିଧାନଂ କିମିଗଣାଦୀନଂ ଭତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା । ଏତାଦିସାୟଂ ସନ୍ତାନୋତି ଏତାଦିସୀ ଅୟଂ ପୱେଣୀ ମତକସ୍ସ ୟାୱ ସୁସାନା ଘଟ୍ଟୀୟତୀତି । ମାୟାୟଂ ବାଲଲାପିନୀତି ୟ୍ୱାୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ, ଅୟଂ ବାଲମହାଜନଲପାପନିକମାୟା ନାମ । ୱଧକୋତି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ଅୟଂ ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତୋ ୱଧକୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଘାତନେନପି, ଖନ୍ଧେସୁ ସତି ୱଧୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତିପି । ଏକା ହି ପଥୱୀଧାତୁ ଭିଜ୍ଜମାନା ସେସଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି, ତଥା ଆପୋଧାତୁଆଦୟୋ । ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚ ଭିଜ୍ଜମାନୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜତି, ତଥା ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୱେଦନାଦୟୋ ସଞ୍ଞାଦିକେ । ଚତ୍ତାରୋପି ଚେତେ ୱତ୍ଥୁରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱଧନେନେତ୍ଥ ୱଧକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଖନ୍ଧେସୁ ପନ ସତି ୱଧବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦାଦୀନି ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ଏତେସୁ ସତି ୱଧଭାୱତୋପି ୱଧକତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବସଂୟୋଗନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ । ଅଚ୍ଚୁତଂ ପଦନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତତିୟଂ ।
୪-୬. ଗୋମୟପିଣ୍ଡସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୯୬-୯୮. ଚତୁତ୍ଥେ ସସ୍ସତିସମନ୍ତି ସିନେରୁମହାପଥୱୀଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୀହି ସସ୍ସତୀହି ସମଂ । ପରିତ୍ତଂ ଗୋମୟପିଣ୍ଡନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ମଧୁକପୁପ୍ଫପ୍ପମାଣଂ ଗୋମୟଖଣ୍ଡଂ । କୁତୋ ପନାନେନେତଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି । ପରିଭଣ୍ଡକରଣତ୍ଥାୟ ଆଭତତୋ ଗହିତନ୍ତି ଏକେ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ପନ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ହତ୍ଥାରୁଳ୍ହଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି । ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭୋତି ପଟିଲଦ୍ଧଅତ୍ତଭାୱୋ । ନ ୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ପଞ୍ଞାୟେଥାତି ଅୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନାମ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ମଗ୍ଗୋ ହି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେ ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦି ଚ ଏତ୍ତକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିଚ୍ଚୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ସଙ୍ଖାରୱଟ୍ଟଂ ୱିୱଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନ ପଞ୍ଞାୟେଥ ।
ଇଦାନି ସଚେ କୋଚି ସଙ୍ଖାରୋ ନିଚ୍ଚୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ମୟା ମହାସୁଦସ୍ସନରାଜକାଲେ ଅନୁଭୂତା ସମ୍ପତ୍ତି ନିଚ୍ଚା ଭୱେୟ୍ୟ, ସାପି ଚ ଅନିଚ୍ଚାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭୂତପୁବ୍ବାହଂ ଭିକ୍ଖୁ ରାଜା ଅହୋସିନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁସାୱତୀରାଜଧାନିପ୍ପମୁଖାନୀତି କୁସାୱତୀରାଜଧାନୀ ତେସଂ ନଗରାନଂ ପମୁଖା, ସବ୍ବସେଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରମୟାନୀତି ରତ୍ତଚନ୍ଦନସାରମୟାନି । ଉପଧାନଂ ପନ ସବ୍ବେସଂ ସୁତ୍ତମୟମେୱ । ଗୋଣକତ୍ଥତାନୀତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକଲୋମେନ କାଳକୋଜୱେନ ଅତ୍ଥତାନି, ୟଂ ମହାପିଟ୍ଠିୟକୋଜୱୋତି ୱଦନ୍ତି । ପଟକତ୍ଥତାନୀତି ଉଭତୋଲୋମେନ ଉଣ୍ଣାମୟେନ ସେତକମ୍ବଲେନ ଅତ୍ଥତାନି । ପଟଲିକତ୍ଥତାନୀତି ଘନପୁପ୍ଫେନ ଉଣ୍ଣାମୟଅତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତାନି । କଦଲିମିଗପୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣାନୀତି କଦଲିମିଗଚମ୍ମମୟେନ ଉତ୍ତମପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତାନି । ତଂ କିର ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ସେତୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପରି କଦଲିମିଗଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସିବ୍ବେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ସଉତ୍ତରଚ୍ଛଦାନୀତି ସହ ଉତ୍ତରଚ୍ଛଦେନ, ଉପରି ବଦ୍ଧେନ ରତ୍ତୱିତାନେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭତୋଲୋହିତକୂପଧାନୀତି ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ପଲ୍ଲଙ୍କାନଂ ଉଭତୋଲୋହିତକୂପଧାନାନି । ୱେଜୟନ୍ତରଥପ୍ପମୁଖାନୀତି ଏତ୍ଥ ୱେଜୟନ୍ତୋ ନାମ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ରଥୋ, ୟସ୍ସ ଚକ୍କାନଂ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟା ନାଭି, ସତ୍ତରତନମୟା ଅରା, ପୱାଳମୟା ନେମି, ରଜତମୟୋ ଅକ୍ଖୋ, ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟଂ ଉପକ୍ଖରଂ, ରଜତମୟଂ କୁବ୍ବରଂ । ସୋ ତେସଂ ରଥାନଂ ପମୁଖୋ ଅଗ୍ଗୋ । ଦୁକୂଲସନ୍ଦାନାନୀତି ଦୁକୂଲସନ୍ଥରାନି । କଂସୂପଧାରଣାନୀତି ରଜତମୟଦୋହଭାଜନାନି । ୱତ୍ଥକୋଟିସହସ୍ସାନୀତି ୟଥାରୁଚିତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ନ୍ହତ୍ୱା ଠିତକାଲେ ଉପନୀତୱତ୍ଥାନେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭତ୍ତାଭିହାରୋତି ଅଭିହରିତବ୍ବଭତ୍ତଂ ।
ୟମହଂ ତେନ ସମୟେନ ଅଜ୍ଝାୱସାମୀତି ୟତ୍ଥ ୱସାମି, ତଂ ଏକଞ୍ଞେୱ ନଗରଂ ହୋତି, ଅୱସେସେସୁ ପୁତ୍ତଧୀତାଦୟୋ ଚେୱ ଦାସମନୁସ୍ସା ଚ ୱସିଂସୁ । ପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଲ୍ଲଙ୍କାଦୀସୁ ଏକଂୟେୱ ସୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ସେସା ପୁତ୍ତାଦୀନଂ ପରିଭୋଗା ହୋନ୍ତି । ଇତ୍ଥୀସୁ ଏକାୱ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି, ସେସା ପରିୱାରମତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ୱେଲାମିକାତି ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ଖତ୍ତିୟାନିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଜାତା । ପରିଦହାମୀତି ଏକଂୟେୱ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ ନିୱାସେମି, ସେସାନି ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତାନଂ ଅସୀତିସହସ୍ସାଧିକାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ପୁରିସସତସହସ୍ସାନଂ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଭୁଞ୍ଜାମୀତି ପରମପ୍ପମାଣେନ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ସେସଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତାନଂ ଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପୁରିସସତସହସ୍ସାନଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏକଥାଲିପାକୋ ହି ଦସନ୍ନଂ ଜନାନଂ ପହୋତି ।
ଇତି ଇମଂ ମହାସୁଦସ୍ସନକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସା ଅନିଚ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିପରିଣତାତି ପକତିଜହନେନ ନିବ୍ବୁତପଦୀପୋ ୱିୟ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗତା । ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚା ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱଂ ହୁତ୍ୱାଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା । ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ସତହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖେ ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଚମ୍ପକପୁପ୍ଫଂ ଆଦାୟ ନିସ୍ସେଣିଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ଓତରେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ ଅନେକୱସ୍ସକୋଟିସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ମହାସୁଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆରୁୟ୍ହ ସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ଥକେ ଠିତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆଦାୟ ନିସ୍ସେଣିଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ଓତିଣ୍ଣୋ । ଏୱଂ ଅଦ୍ଧୁୱାତି ଏୱଂ ଉଦକପୁବ୍ବୁଳାଦୟୋ ୱିୟ ଧୁୱଭାୱରହିତା । ଏୱଂ ଅନସ୍ସାସିକାତି ଏୱଂ ସୁପିନକେ ପୀତପାନୀୟଂ ୱିୟ ଅନୁଲିତ୍ତଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ଚ ଅସ୍ସାସୱିରହିତା । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ । ପଞ୍ଚମେ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ।
୭. ଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୯. ସତ୍ତମେ ୟଂ ମହାସମୁଦ୍ଦୋତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ପଞ୍ଚମେ ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଉସ୍ସୁସ୍ସତି । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତାନଂୟେୱ ସତଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ନ ୱଦାମି । ସା ଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧୋତି ଗଦ୍ଦୁଲେନ ବଦ୍ଧସୁନଖୋ । ଖୀଲେତି ପଥୱିୟଂ ଆକୋଟିତେ ମହାଖୀଲେ । ଥମ୍ଭେତି ନିଖଣିତ୍ୱା ଠପିତେ ଥମ୍ଭେ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ସୁନଖୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ବାଲୋ, ଗଦ୍ଦୁଲୋ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠି, ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ସକ୍କାୟୋ, ଗଦ୍ଦୁଲରଜ୍ଜୁୟା ଥମ୍ଭେ ଉପନିବଦ୍ଧସୁନଖସ୍ସ ଥମ୍ଭାନୁପରିୱତ୍ତନଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାୟ ସକ୍କାୟେ ବଦ୍ଧସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସକ୍କାୟାନୁପରିୱତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତମଂ ।
୮. ଦୁତିୟଗଦ୍ଦୁଲବଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୦. ଅଟ୍ଠମେ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗଦ୍ଦୁଲନିସ୍ସିତାୟ ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁୟା ସକ୍କାୟଥମ୍ଭେ ଉପନିବଦ୍ଧୋ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ପୱତ୍ତତି, ୟସ୍ମା ୱା ଦୀଘରତ୍ତମିଦଂ ଚିତ୍ତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ରାଗେନ ଦୋସେନ ମୋହେନ, ତସ୍ମା । ଚିତ୍ତସଂକିଲେସାତି ସୁନ୍ହାତାପି ହି ସତ୍ତା ଚିତ୍ତସଂକିଲେସେନେୱ ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ମଲଗ୍ଗହିତସରୀରାପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋଦାନତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ରୂପମ୍ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠମ୍ହି, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।
ରୂପେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନକ୍ଖାତଂ ମହେସିନା ॥
‘‘ଚିତ୍ତମ୍ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠମ୍ହି, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।
ଚିତ୍ତେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା’’ତି ॥
ଚରଣଂ ନାମ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଚରଣଚିତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣପାସଣ୍ଡିକା ହୋନ୍ତି, ତେ ପଟକୋଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନାନପ୍ପକାରା ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିୱସେନ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୟୋ ଲେଖାପେତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇଦଂ ପଟିଲଭତି, ଇଦଂ କତ୍ୱା ଇଦ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତା ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି । ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତିତନ୍ତି ଚିତ୍ତକାରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କତତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତିତଂ ନାମ । ଚିତ୍ତଞ୍ଞେୱ ଚିତ୍ତତରନ୍ତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପାୟପରିୟେସନଚିତ୍ତଂ ତତୋପି ଚିତ୍ତତରଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା ଚିତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତିତାତି କମ୍ମଚିତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତିତା । ତଂ ପନ କମ୍ମଚିତ୍ତଂ ଇମେ ୱଟ୍ଟକତିତ୍ତିରାଦୟୋ ‘‘ଏୱଂ ଚିତ୍ତା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଆୟୂହନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । କମ୍ମଂ ପନ ୟୋନିଂ ଉପନେତି, ୟୋନିମୂଲକୋ ତେସଂ ଚିତ୍ତଭାୱୋ । ୟୋନିଉପଗତା ହି ସତ୍ତା ତଂତଂୟୋନିକେହି ସଦିସଚିତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି । ଇତି ୟୋନିସିଦ୍ଧୋ ଚିତ୍ତଭାୱୋ, କମ୍ମସିଦ୍ଧା ୟୋନୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ଚିତ୍ତଂ ନାମେତଂ ସହଜାତଂ ସହଜାତଧମ୍ମଚିତ୍ତତାୟ ଭୂମିଚିତ୍ତତାୟ ୱତ୍ଥୁଚିତ୍ତତାୟ ଦ୍ୱାରଚିତ୍ତତାୟ ଆରମ୍ମଣଚିତ୍ତତାୟ କମ୍ମନାନତ୍ତମୂଲକାନଂ ଲିଙ୍ଗନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନାନତ୍ତୱୋହାରନାନତ୍ତାଦୀନଂ ଅନେକୱିଧାନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ନିପ୍ଫାଦନତାୟପି ତିରଚ୍ଛାନଗତଚିତ୍ତତୋ ଚିତ୍ତତରମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ରଜକୋତି ୱତ୍ଥେସୁ ରଙ୍ଗେନ ରୂପସମୁଟ୍ଠାପନକୋ । ସୋ ପନ ଅଛେକୋ ଅମନାପଂ ରୂପଂ କରୋତି, ଛେକୋ ମନାପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ, ଏୱମେୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ୱା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲେନ ୱା ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦାଦିୱିରହିତଂ ୱିରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକୁସଲେନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ଅଭିରୂପଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।
୯. ୱାସିଜଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୧. ନୱମେ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡାନୀତି ଇମା କଣ୍ହପକ୍ଖସୁକ୍କପକ୍ଖୱସେନ ଦ୍ୱେ ଉପମା ୱୁତ୍ତା । ତାସୁ କଣ୍ହପକ୍ଖଉପମା ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅସାଧିକା, ଇତରା ସାଧିକାତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖଉପମାୟ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସେୟ୍ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଅପୀତି ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେ । ଉଭୟେନାପି ସେୟ୍ୟଥା ନାମ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଦସ୍ସେତି । କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡାନି ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଦସ ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି କୁକ୍କୁଟିୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଊନାଧିକାନିପି ଅଣ୍ଡାନି ହୋନ୍ତି, ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଲୋକେ ସିଲିଟ୍ଠୱଚନଂ ହୋତି । ତାନସ୍ସୂତି ତାନି ଅସ୍ସୁ, ତାନି ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁକ୍କୁଟିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନୀତି ତାୟ ଚ ଜନେତ୍ତିୟା କୁକ୍କୁଟିୟା ପକ୍ଖେ ପସାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ସୟନ୍ତିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନି । ସମ୍ମା ପରିସେଦିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ସେଦିତାନି ଉସ୍ମୀକତାନି । ସମ୍ମା ପରିଭାୱିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ଭାୱିତାନି, କୁକ୍କୁଟଗନ୍ଧଂ ଗାହାପିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟାତି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା ଇମିନା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅପ୍ପମାଦଂ କତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ନ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥଖୋ ଭବ୍ବାୱ ତେତି ଅଥ ଖୋ ତେ କୁକ୍କୁଟପୋତକା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବାୱ । ତେ ହି ୟସ୍ମା ତାୟ କୁକ୍କୁଟିୟା ଏୱଂ ତୀହାକାରେହି ତାନି ଅଣ୍ଡାନି ପରିପାଲିୟମାନାନି ନ ପୂତୀନି ହୋନ୍ତି, ୟୋ ନେସଂ ଅଲ୍ଲସିନେହୋ, ସୋପି ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, କପାଲଂ ତନୁକଂ ହୋତି, ପାଦନଖସିଖା ଚ ମୁଖତୁଣ୍ଡକଞ୍ଚ ଖରଂ ହୋତି, ସୟମ୍ପି ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କପାଲସ୍ସ ତନୁତ୍ତା ବହି ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚିରଂ ୱତ ମୟଂ ସଙ୍କୁଟିତହତ୍ଥପାଦା ସମ୍ବାଧେ ସୟିମ୍ହା, ଅୟଞ୍ଚ ବହି ଆଲୋକୋ ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଦାନି ନୋ ସୁଖୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା କପାଲଂ ପାଦେନ ପହରନ୍ତି, ଗୀୱଂ ପସାରେନ୍ତି, ତତୋ ତଂ କପାଲଂ ଦ୍ୱେଧା ଭିଜ୍ଜତି । ଅଥ ତେ ପକ୍ଖେ ୱିଧୁନନ୍ତା ତଂଖଣାନୁରୂପଂ ୱିରୱନ୍ତା ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟେୱ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚ ଗାମକ୍ଖେତ୍ତଂ ଉପସୋଭୟମାନା ୱିଚରନ୍ତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ । ତଂ ଏୱଂ ଅତ୍ଥେନ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ – ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡେସୁ ତିୱିଧକିରିୟାକରଣଂ ୱିୟ ହି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭାୱାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତକାଲୋ, କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାସମ୍ପାଦନେନ ଅଣ୍ଡାନଂ ଅପୂତିଭାୱୋ ୱିୟ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଅପରିହାନି, ତସ୍ସା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅଲ୍ଲସିନେହପରିୟାଦାନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ଭୱତ୍ତୟାନୁଗତନିକନ୍ତିସିନେହପରିୟାଦାନଂ, ଅଣ୍ଡକପାଲାନଂ ତନୁଭାୱୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ, କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପାଦନଖସିଖମୁଖତୁଣ୍ଡକାନଂ ଥଦ୍ଧଖରଭାୱୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନ ସୂରଭାୱୋ, କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପରିଣାମକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିଣାମକାଲୋ ୱଡ୍ଢିତକାଲୋ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ, କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପାଦନଖସିଖାୟ ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିବ୍ଭିଦାକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ତଜ୍ଜାତିକଂ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ୱା ଭୋଜନସପ୍ପାୟଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବାଧିଗତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଅରହତ୍ତପତ୍ତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପରିଣତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମାତାପି ଅଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦତି, ଏୱଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଞାଣପରିପାକଂ ଞତ୍ୱା ସତ୍ଥାପି –
‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ଦ ସିନେହମତ୍ତନୋ, କୁମୁଦଂ ସାରଦିକଂୱ ପାଣିନା ।
ସନ୍ତିମଗ୍ଗମେୱ ବ୍ରୂହୟ, ନିବ୍ବାନଂ ସୁଗତେନ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୫) –
ଆଦିନା ନୟେନ ଓଭାସଂ ଫରିତ୍ୱା ଗାଥାୟ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପହରତି । ସୋ ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥା ତେ କୁକ୍କୁଟପୋତକା ଗାମକ୍ଖେତ୍ତଂ ଉପସୋଭୟମାନା ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ମହାଖୀଣାସୱୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାରାମଂ ଉପସୋଭୟମାନୋ ୱିଚରତି ।
ପଲଗଣ୍ଡସ୍ସାତି ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ । ସୋ ହି ଓଲମ୍ବକସଙ୍ଖାତଂ ପଲଂ ଧାରେତ୍ୱା ଦାରୂନଂ ଗଣ୍ଡଂ ହରତୀତି ପଲଗଣ୍ଡୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱାସିଜଟେତି ୱାସିଦଣ୍ଡକସ୍ସ ଗହଣଟ୍ଠାନେ । ଏତ୍ତକଂ ୱତ ମେ ଅଜ୍ଜ ଆସୱାନଂ ଖୀଣନ୍ତି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦେସେନ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଆସୱା ଖୀୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୀୟମାନାନଂ ପନ ତେସଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଅଜ୍ଜ ଖୀଣଂ, ଏତ୍ତକଂ ହିୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ଞାଣଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାୟ ଉପମାୟ ୱିପସ୍ସନାୟାନିସଂସୋ ଦୀପିତୋ । ହେମନ୍ତିକେନାତି ହେମନ୍ତସମୟେନ । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନ୍ତୀତି ଥିରଭାୱେନ ପରିହାୟନ୍ତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସାସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନାୱା ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ପରିୟାଦାନଂ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱିଚରଣଂ, ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋଦକେନ ଖଜ୍ଜମାନାନଂ ବନ୍ଧନାନଂ ତନୁଭାୱୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ଚେୱ ସଂୟୋଜନାନଂ ତନୁଭାୱୋ, ନାୱାୟ ଥଲେ ଉକ୍ଖିତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିସ୍ସୟମୁଚ୍ଚକସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱସନକାଲୋ, ଦିୱା ୱାତାତପେନ ସଂସୁସ୍ସନଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ତଣ୍ହାସ୍ନେହସଂସୁସ୍ସନଂ, ରତ୍ତିଂ ହିମୋଦକେନ ତେମନଂ ୱିୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜେନ ଚିତ୍ତତେମନଂ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ୱାତାତପେନ ଚେୱ ହିମୋଦକେନ ଚ ପରିସୁକ୍ଖପରିତିନ୍ତାନଂ ବନ୍ଧନାନଂ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ ୱିୟ ଏକଦିୱସଂ ଉତୁସପ୍ପାୟାଦୀନି ଲଦ୍ଧା ୱିପସ୍ସନାଞାଣପୀତିପାମୋଜ୍ଜେହି ସଂୟୋଜନାନଂ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଦୁବ୍ବଲଭାୱୋ, ପାୱୁସ୍ସକମେଘୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ, ମେଘୱୁଟ୍ଠିଉଦକେନ ନାୱାୟ ବନ୍ଧେ ପୂତିଭାୱୋ ୱିୟ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ରୂପସତ୍ତକାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ଓକ୍ଖାୟମାନେ ପକ୍ଖାୟମାନେ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଏକଦିୱସଂ ଉତୁସପ୍ପାୟାଦୀନି ଲଦ୍ଧା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମୋ, ପୂତିବନ୍ଧନାୱାୟ କଞ୍ଚି କାଲଂ ଠାନଂ ୱିୟ ଖୀଣସଂୟୋଜନସ୍ସ ଅରହତୋ ମହାଜନଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠାନଂ, ପୂତିବନ୍ଧନାୱାୟ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱୂପଗମୋ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱୂପଗମୋତି ଇମାୟ ଉପମାୟ ସଂୟୋଜନାନଂ ଦୁବ୍ବଲତା ଦୀପିତା । ନୱମଂ ।
୧୦. ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୨. ଦସମେ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା । ପରିୟାଦିୟତୀତି ଖେପୟତି । ସବ୍ବଂ ଅସ୍ମିମାନନ୍ତି ନୱୱିଧଂ ଅସ୍ମିମାନଂ । ମୂଲସନ୍ତାନକାନୀତି ସନ୍ତାନେତ୍ୱା ଠିତମୂଲାନି । ମହାନଙ୍ଗଲଂ ୱିୟ ହି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ୱିୟ କିଲେସା, ୟଥା କସ୍ସକୋ କସନ୍ତୋ ନଙ୍ଗଲେନ ତାନି ପଦାଲେତି, ଏୱଂ ୟୋଗୀ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଞାଣେନ କିଲେସେ ପଦାଲେତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ।
ଓଧୁନାତୀତି ହେଟ୍ଠା ଧୁନାତି । ନିଦ୍ଧୁନାତୀତି ପପ୍ଫୋଟେତି । ନିଚ୍ଛୋଟେତୀତି ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତି । ଇଧାପି ପବ୍ବଜାନି ୱିୟ କିଲେସା, ଲାୟନଂ ନିଚ୍ଛୋଟନଂ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଞାଣନ୍ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଉପମା ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବା ।
ୱଣ୍ଟଚ୍ଛିନ୍ନାୟାତି ତିଣ୍ହେନ ଖୁରପ୍ପେନ ୱଣ୍ଟଚ୍ଛିନ୍ନାୟ । ତଦନ୍ୱୟାନି ଭୱନ୍ତୀତି ତଂ ଅମ୍ବପିଣ୍ଡିଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ସା ପତମାନାୟ ଅମ୍ବାନି ଭୂମିୟଂ ପତନ୍ତି । ଇଧାପି ଅମ୍ବପିଣ୍ଡି ୱିୟ କିଲେସା, ତିଣ୍ହଖୁରପ୍ପୋ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ୟଥା ଖୁରପ୍ପେନ ଛିନ୍ନାୟ ଅମ୍ବପିଣ୍ଡିୟା ସବ୍ବାନି ଅମ୍ବାନି ଭୂମିୟଂ ପତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଞାଣେନ କିଲେସାନଂ ମୂଲଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଛିନ୍ନାୟ ସବ୍ବକିଲେସା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି, ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ।
କୂଟଙ୍ଗମାତି କୂଟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କୂଟନିନ୍ନାତି କୂଟଂ ପୱିସନଭାୱେନ କୂଟେ ନିନ୍ନା । କୂଟସମୋସରଣାତି କୂଟେ ସମୋସରିତ୍ୱା ଠିତା । ଇଧାପି କୂଟଂ ୱିୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଗୋପାନସିୟୋ ୱିୟ ଚତୁଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମା, ୟଥା ସବ୍ବଗୋପାନସୀନଂ କୂଟଂ ଅଗ୍ଗଂ, ଏୱଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗା । ନନୁ ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଲୋକିୟା, ସା ଲୋକିୟକୁସଲାନଂ ତାୱ ଅଗ୍ଗଂ ହୋତୁ, ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ କଥଂ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ? ତେସମ୍ପି ପଟିଲାଭକରଣତ୍ଥେନ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବାସୁ ଉପମାସୁ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପୁରିମାହି ପନେତ୍ଥ ତୀହି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଛିମାହି ବଲନ୍ତି । ଦସମଂ ।
ପୁପ୍ଫୱଗ୍ଗୋ ଦସମୋ ।
ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
୧୧. ଅନ୍ତୱଗ୍ଗୋ
୧. ଅନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୩. ଅନ୍ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅନ୍ତାତି କୋଟ୍ଠାସା । ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋତି ୱଚନେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଠମଂ ।
୨-୩. ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୦୪-୧୦୫. ଦୁତିୟମ୍ପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ କଥିତଂ । ତତିୟମ୍ପି ତଥେୱ ସକ୍କାୟୋତି ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ କଥିତଂ । ଦୁତିୟତତିୟାନି ।
୪. ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୬. ଚତୁତ୍ଥେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେତି ପରିଜାନିତବ୍ବେ ସମତିକ୍କମିତବ୍ବେ । ପରିଞ୍ଞନ୍ତି ସମତିକ୍କମଂ । ପରିଞ୍ଞାତାୱିନ୍ତି ତାୟ ପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନିତ୍ୱା ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତଂ । ରାଗକ୍ଖୟୋତିଆଦୀହି ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫-୧୦. ସମଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୦୭-୧୧୨. ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି । ନୱମଦସମେସୁ କିଲେସପ୍ପହାନନ୍ତି । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ।
ଅନ୍ତୱଗ୍ଗୋ ଏକାଦସମୋ ।
୧୨. ଧମ୍ମକଥିକୱଗ୍ଗୋ
୧-୨. ଅୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୧୩-୧୧୪. ଧମ୍ମକଥିକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ହୋତୀତି ୟାୱତା ଇମାୟ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଏତ୍ତାୱତା ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଠମଦୁତିୟାନି ।
୩. ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୫. ତତିୟେ ପଠମେନ ଧମ୍ମକଥିକୋ, ଦୁତିୟେନ ସେଖଭୂମି, ତତିୟେନ ଅସେଖଭୂମୀତି ଏୱଂ ଧମ୍ମକଥିକଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୂମିୟୋ କଥିତା । ତତିୟଂ ।
୪. ଦୁତିୟଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୬. ଚତୁତ୍ଥେ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାନଂ ତୀଣି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି କଥିତାନି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୫-୯. ବନ୍ଧନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୧୭-୧୨୧. ପଞ୍ଚମେ ଅତୀରଦସ୍ସୀତି ତୀରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱଟ୍ଟଂ, ତଂ ନ ପସ୍ସତି । ଅପାରଦସ୍ସୀତି ପାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ନ ପସ୍ସତି । ବଦ୍ଧୋତି କିଲେସବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଜୀୟତି ଚ ମୀୟତି ଚ ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କଥିତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ।
୧୦. ସୀଲୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୨୨. ଦସମେ ଅନିଚ୍ଚତୋତିଆଦୀସୁ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ପଟିପୀଳନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖତୋ, ଆବାଧଟ୍ଠେନ ରୋଗତୋ, ଅନ୍ତୋଦୋସଟ୍ଠେନ ଗଣ୍ଡତୋ, ତେସଂ ତେସଂ ଗଣ୍ଡାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱା ଖଣନଟ୍ଠେନ ୱା ସଲ୍ଲତୋ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନ ଅଘତୋ, ୱିସଭାଗମହାଭୂତସମୁଟ୍ଠାନଆବାଧପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଆବାଧତୋ, ଅସକଟ୍ଠେନ ପରତୋ, ପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପଲୋକତୋ, ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ସୁଞ୍ଞତୋ, ଅତ୍ତାଭାୱେନ ଅନତ୍ତତୋ। ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ପଲୋକତୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଅନିଚ୍ଚମନସିକାରୋ, ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନତ୍ତତୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ଅନତ୍ତମନସିକାରୋ, ସେସେହି ଦୁକ୍ଖମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଦସମଂ ।
୧୧. ସୁତୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୨୩. ତଥା ଏକାଦସମେ । ଦସମସ୍ମିଞ୍ହି ‘‘ସୀଲୱତା’’ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ସୁତୱତାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନସୁତଂ ଇଦମେୱ ନାନାକରଣଂ । ଏକାଦସମଂ ।
୧୨-୧୩. କପ୍ପସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୨୪-୧୨୫. ଦ୍ୱାଦସମତେରସମାନି ରାହୁଲୋୱାଦସଦିସାନେୱାତି । ଦ୍ୱାଦସମତେରସମାନି ।
ଧମ୍ମକଥିକୱଗ୍ଗୋ ଦ୍ୱାଦସମୋ ।
୧୩. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୋ
୧-୧୦. ସମୁଦୟଧମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୨୬-୧୩୫. ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୱ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ୱଗ୍ଗେ ସବ୍ବସୁତ୍ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ ।
ଅୱିଜ୍ଜାୱଗ୍ଗୋ ତେରସମୋ ।
୧୪. କୁକ୍କୁଳୱଗ୍ଗୋ
୧-୧୩. କୁକ୍କୁଳସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୩୬-୧୪୯. କୁକ୍କୁଳୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ କୁକ୍କୁଳନ୍ତି ସନ୍ତତ୍ତଂ ଆଦିତ୍ତଂ ଛାରିକରାସିଂ ୱିୟ ମହାପରିଳାହଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ, ସେସେସୁ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦୀନି । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ପାଟିୟେକ୍କଂ ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ କଥିତାନୀତି ।
କୁକ୍କୁଳୱଗ୍ଗୋ ଚୁଦ୍ଦସମୋ ।
୧୫. ଦିଟ୍ଠିୱଗ୍ଗୋ
୧-୯. ଅଜ୍ଝତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୫୦-୧୫୮. ଦିଟ୍ଠିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ କିଂ ଉପାଦାୟାତି କିଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଦୁତିୟେ କିଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସାତି କିଂ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠୀତିଆଦୀନି ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତାନି । ପଠମାଦୀନି ।
୧୦. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୫୯. ଦସମେ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେତ୍ୱା ୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଘଟେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେତ୍ୱା ୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଘଟେନ୍ତୋ, ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ସତ୍ଥା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଧରମାନକାଲେ ଥେରସ୍ସ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ‘‘ଇମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି କଥେସି । ତସ୍ସାପି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ମନସି କତ୍ୱାୱ ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନୱେଲା ଜାତାତି ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ଇତିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପହଂସମାନୋ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମୋୱ ସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୋ ଜାତୋତି । ଦସମଂ ।
ଦିଟ୍ଠିୱଗ୍ଗୋ ପନ୍ନରସମୋ ।
ଉପରିପଣ୍ଣାସକୋ ସମତ୍ତୋ ।
ଖନ୍ଧସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ରାଧସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ
୧. ମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୬୦. ରାଧସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ମାରୋ ୱା ଅସ୍ସାତି ମରଣଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ । ମାରେତା ୱାତି ମାରେତବ୍ବୋ ୱା । ୟୋ ୱା ପନ ମୀୟତୀତି ୟୋ ୱା ପନ ମରତି । ନିବ୍ବିଦତ୍ଥନ୍ତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବାନତ୍ଥାତି ଫଲୱିମୁତ୍ତି ନାମେସା ଅନୁପାଦାନିବ୍ବାନତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚୟାସୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତୋସି । ନିବ୍ବାନୋଗଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଇଦଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ନିବ୍ବାନବ୍ଭନ୍ତରେ ୱୁସ୍ସତି, ନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଅସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ, ନିପ୍ଫତ୍ତି ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ।
୨-୧୦. ସତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୧-୧୬୯. ଦୁତିୟେ ସତ୍ତୋ ସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗପୁଚ୍ଛା । ତତ୍ର ସତ୍ତୋ ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋତି ତତ୍ର ଲଗ୍ଗୋ ତତ୍ର ୱିଲଗ୍ଗୋ । ପଂସ୍ୱାଗାରକେହୀତି ପଂସୁଘରକେହି । କେଳାୟନ୍ତୀତି କୀଳନ୍ତି । ଧନାୟନ୍ତୀତି ଧନଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ମମାୟନ୍ତୀତି ‘‘ମମ ଇଦଂ, ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ମମତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫୁସିତୁମ୍ପି ନ ଦେନ୍ତି । ୱିକୀଳନିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ‘‘ନିଟ୍ଠିତା କୀଳା’’ତି ତେ ଭିନ୍ଦମାନା କୀଳାୱିଗମଂ କରୋନ୍ତି । ତତିୟେ ଭୱନେତ୍ତୀତି ଭୱରଜ୍ଜୁ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି, ଦ୍ୱୀସୁ କିଲେସପ୍ପହାନନ୍ତି । ଦୁତିୟାଦୀନି ।
ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ
୧-୧୨. ମାରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୭୦-୧୮୧. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମାରୋ, ମାରୋତି ମରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତଂ ମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ରୂପଂ ଖୋ, ରାଧ, ମାରୋତିଆଦିମାହ। ଦୁତିୟେ ମାରଧମ୍ମୋତି ମରଣଧମ୍ମୋ । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।
୩-୪. ଆୟାଚନୱଗ୍ଗାଦି
୧-୧୧. ମାରାଦିସୁତ୍ତଏକାଦସକୱଣ୍ଣନା
୧୮୨-୨୦୫. ତତୋ ପରଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଅୟଞ୍ହି ରାଧତ୍ଥେରୋ ପଟିଭାନିୟତ୍ଥେରୋ ନାମ । ତଥାଗତସ୍ସ ଇମଂ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଖୁମଂ କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ନାନାନୟେହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ରାଧସଂୟୁତ୍ତେ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱେ ୱଗ୍ଗା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତା, ତତିୟୋ ଆୟାଚନେନ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଉପନିସିନ୍ନକକଥାୱସେନ । ସକଲମ୍ପି ପନେତଂ ରାଧସଂୟୁତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମୱସେନେୱ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ରାଧସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ସୋତାପତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ
୧. ୱାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୦୬. ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତେ ନ ୱାତା ୱାୟନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ କିର ତେସଂ ଦିଟ୍ଠି – ‘‘ୟେପି ଏତେ ରୁକ୍ଖସାଖାଦୀନି ଭଞ୍ଜନ୍ତା ୱାତା ୱାୟନ୍ତି, ନ ଏତେ ୱାତା, ୱାତଲେସୋ ନାମେସୋ, ୱାତୋ ପନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଚ ଠିତୋ । ତଥା ୟାପି ଏତା ତିଣକଟ୍ଠାଦୀନି ୱହନ୍ତିୟୋ ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି, ନ ଏତ୍ଥ ଉଦକଂ ସନ୍ଦକି, ଉଦକଲେସୋ ନାମେସ, ଉଦକଂ ପନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଚ ଠିତଂ । ୟାପିମା ଗବ୍ଭିନିୟୋ ୱିଜାୟନ୍ତୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, କିଞ୍ଚାପି ତା ମିଲାତୁଦରା ହୋନ୍ତି, ଗବ୍ଭୋ ପନ ନ ନିକ୍ଖମତି, ଗବ୍ଭଲେସୋ ନାମେସୋ, ଗବ୍ଭୋ ପନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଚ ଠିତୋ । ୟେପି ଏତେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଉଦେନ୍ତି ୱା ଅପେନ୍ତି ୱା, ନେୱ ତେ ଉଦେନ୍ତି ନ ଅପେନ୍ତି, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଲେସୋ ନାମେସ, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଚ ଠିତା’’ତି ।
୨-୪. ଏତଂମମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୦୭-୨୦୯.ଦିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପାୟତନଂ । ସୁତଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁତଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ । ତଞ୍ହି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ମୁତନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସାନି ସତ୍ତାୟତନାନି ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତଂ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତମ୍ପି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତମ୍ପି । ତତ୍ଥ ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ନାମ, ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ନାମ। ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତଞ୍ଚ ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଞ୍ଚ ମନସାନୁୱିଚରିତଂ ନାମ । ଅଥ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ପତ୍ତଟ୍ଠେନ ପତ୍ତଂ ନାମ, ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତମେୱ ପରିୟେସିତଂ ନାମ, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଂ ମନସାନୁୱିଚରିତଂ ନାମ । ସବ୍ବଂ ୱା ଏତଂ ମନସା ଅନୁୱିଚରିତମେୱ ।
୫. ନତ୍ଥିଦିନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୧୦.ନତ୍ଥିଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ୟିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାୟାଗୋ । ହୁତନ୍ତି ପହେଣକସକ୍କାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତମ୍ପି ଉଭୟଂ ଫଲାଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ସୁକତଦୁକ୍କଟାନନ୍ତି ସୁକତଦୁକ୍କତାନଂ, କୁସଲାକୁସଲାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ୟଂ ଫଲନ୍ତି ୱା ୱିପାକୋତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋତି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋତି ଇଧ ଲୋକେ ଠିତସ୍ସପି ପରୋ ଲୋକୋ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ନତ୍ଥି ମାତା ନତ୍ଥି ପିତାତି ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀନଂ ଫଲାଭାୱୱସେନ ୱଦନ୍ତି । ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକାତି ଚୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି । ନତ୍ଥି ଲୋକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଲୋକେ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦନ୍ତି ।
ଚାତୁମହାଭୂତିକୋତି ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ । ପଥୱୀ ପଥୱୀକାୟନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ ବାହିରଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ । ଅନୁପେତୀତି ଅନୁୟାତି । ଅନୁପଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟେନାପି ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି । ଆସନ୍ଦିପଞ୍ଚମାତି ନିପନ୍ନମଞ୍ଚେନ ପଞ୍ଚମା, ମଞ୍ଚୋ ଚେୱ, ଚତ୍ତାରୋ ମଞ୍ଚପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ଚତ୍ତାରୋ ପୁରିସା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ଆଳାହନାତି ୟାୱ ସୁସାନା । ପଦାନୀତି ‘‘ଅୟଂ ଏୱଂ ସୀଲୱା ଅହୋସି, ଏୱଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତାନି ଗୁଣାଗୁଣପଦାନି । ସରୀରମେୱ ୱା ଏତ୍ଥ ପଦାନୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । କାପୋତକାନୀତି କପୋତକୱଣ୍ଣାନି, ପାରାୱତପକ୍ଖୱଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭସ୍ସନ୍ତାତି ଭସ୍ମନ୍ତା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଳି । ଆହୁତିୟୋତି ୟଂ ପହେଣକସକ୍କାରାଦିଭେଦଂ ଦିନ୍ନଦାନଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଛାରିକାୱସାନମେୱ ହୋତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଫଲଦାୟକଂ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦତ୍ତୁପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଦତ୍ତୂହି ବାଲମନୁସ୍ସେହି ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ବାଲେହି ଅବୁଦ୍ଧୀହି ପଞ୍ଞତ୍ତମିଦଂ ଦାନଂ, ନ ପଣ୍ଡିତେହି । ବାଲା ଦେନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତା ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି ।
୬. କରୋତୋସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୧୧.କରୋତୋତି ସହତ୍ଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ । କାରୟତୋତି ଆଣତ୍ତିୟା କାରେନ୍ତସ୍ସ । ଛିନ୍ଦତୋତି ପରେସଂ ହତ୍ଥାଦୀନି ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ଛେଦାପୟତୋତି ପରେହି ଛେଦାପେନ୍ତସ୍ସ । ପଚତୋତି ଦଣ୍ଡେନ ପୀଳେନ୍ତସ୍ସ । ପଚାପୟତୋତି ପରେହି ଦଣ୍ଡାଦିନା ପୀଳାପେନ୍ତସ୍ସ । ସୋଚତୋ ସୋଚାପୟତୋତି ପରସ୍ସ ଭଣ୍ଡହରଣାଦୀହି ସୋକଂ ସୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସାପି ପରେହି କାରେନ୍ତସ୍ସାପି । କିଲମତୋ କିଲମାପୟତୋତି ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦବନ୍ଧନାଗାରପୱେସନାଦୀହି ସୟଂ କିଲମେନ୍ତସ୍ସପି ପରେହି କିଲମାପେନ୍ତସ୍ସପି । ଫନ୍ଦତୋ ଫନ୍ଦାପୟତୋତି ପରଂ ଫନ୍ଦନ୍ତଂ ଫନ୍ଦନକାଲେ ସୟମ୍ପି ଫନ୍ଦତୋ ପରେମ୍ପି ଫନ୍ଦାପୟତୋ । ପାଣମତିପାତୟତୋତି ପାଣଂ ହନନ୍ତସ୍ସପି ହନାପେନ୍ତସ୍ସପି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କରଣକାରାପନୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସନ୍ଧିନ୍ତି ଘରସନ୍ଧିଂ । ନିଲ୍ଲୋପନ୍ତି ମହାୱିଲୋପଂ । ଏକାଗାରିକନ୍ତି ଏକମେୱ ଘରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଲୁମ୍ପନଂ । ପରିପନ୍ଥେ ତିଟ୍ଠତୋତି ଆଗତାଗତାନଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ ମଗ୍ଗେ ତିଟ୍ଠତୋ । କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପାପଂ କରୋମୀତି ସଞ୍ଞାୟ କରୋତୋପି ପାପଂ ନ କରୀୟତି, ନତ୍ଥି ପାପଂ । ସତ୍ତା ପନ କରୋମାତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ଦୀପେନ୍ତି । ଖୁରପରିୟନ୍ତେନାତି ଖୁରନେମିନା, ଖୁରଧାରସଦିସପରିୟନ୍ତେନ ୱା । ଏକମଂସଖଲନ୍ତି ଏକମଂସରାସିଂ । ପୁଞ୍ଜନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଏକମଂସଖଲକରଣନିଦାନଂ ।
ଦକ୍ଖିଣନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣତୀରେ ମନୁସ୍ସା କକ୍ଖଳା ଦାରୁଣା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ହନନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଉତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରତୀରେ ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ପସନ୍ନା ବୁଦ୍ଧମାମକା ଧମ୍ମମାମକା ସଙ୍ଘମାମକା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଦଦନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଜନ୍ତୋତି ମହାୟାଗଂ କରୋନ୍ତୋ । ଦମେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଉପୋସଥକମ୍ମେନ । ସଂୟମେନାତି ସୀଲସଂୟମେନ । ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନାତି ସଚ୍ଚୱଚନେନ । ଆଗମୋତି ଆଗମନଂ, ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଥାପି ପାପପୁଞ୍ଞାନଂ କିରିୟମେୱ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି ।
୭. ହେତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୧୨.ନତ୍ଥିହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୋତି ହେତୁୱେୱଚନମେୱ । ଉଭୟେନାପି ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂକିଲେସପଚ୍ଚୟଂ, କାୟସୁଚରିତାଦୀନଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିପଚ୍ଚୟଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ନତ୍ଥି ବଲନ୍ତି ୟମ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ବଲେ ପତିଟ୍ଠିତା ଇମେ ସତ୍ତା ଦେୱତ୍ତମ୍ପି ମାରତ୍ତମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମତ୍ତମ୍ପି ସାୱକବୋଧିମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତି, ତଂ ବଲଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି । ନତ୍ଥି ୱୀରିୟନ୍ତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱ । ‘‘ଇଦଂ ନୋ ୱୀରିୟେନ, ଇଦଂ ପୁରିସଥାମେନ, ଇଦଂ ପୁରିସପରକ୍କମେନ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱଚନପଟିକ୍ଖେପକରଣୱସେନ ପନେତାନି ୱିସୁଂ ଆଦିୟନ୍ତି ।
ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଓଟ୍ଠଗୋଣଗଦ୍ରଭାଦୟୋ ଅନୱସେସେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସବ୍ବେ ପାଣାତି ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ପାଣୋ, ଦ୍ୱିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ପାଣୋତିଆଦିୱସେନ ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବେ ଭୂତାତି ଅଣ୍ଡକୋସୱତ୍ଥିକୋସେସୁ ଭୂତେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ସବ୍ବେ ଜୀୱାତି ସାଲିୟୱଗୋଧୁମାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ତେସୁ ହି ତେ ୱିରୁହନଭାୱେନ ଜୀୱସଞ୍ଞିନୋ । ଅୱସା ଅବଲା ଅୱୀରିୟାତି ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସୋ ୱା ବଲଂ ୱା ୱୀରିୟଂ ୱା ନତ୍ଥି । ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତାତି ଏତ୍ଥ ନିୟତୀତି ନିୟତତା । ସଙ୍ଗତୀତି ଛନ୍ନଂ ଅଭିଜାତୀନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନଂ । ଭାୱୋତି ସଭାୱୋୟେୱ । ଏୱଂ ନିୟତିୟା ଚ ସଙ୍ଗତିୟା ଚ ଭାୱେନ ଚ ପରିଣତା ନାନପ୍ପକାରତଂ ପତ୍ତା । ୟେନ ହି ୟଥା ଭୱିତବ୍ବଂ, ସୋ ତଥେୱ ଭୱତି । ୟେନ ନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସୋ ନ ଭୱତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଛସ୍ୱେୱାଭିଜାତୀସୂତି ଛସୁ ଏୱ ଅଭିଜାତୀସୁ ଠତ୍ୱା ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞା ସୁଖଦୁକ୍ଖଭୂମି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି ।
୮-୧୦. ମହାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୧୩-୨୧୫.ଅକଟାତି ଅକତା । ଅକଟୱିଧାତି ଅକତୱିଧାନା, ‘‘ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତି କେନଚି କାରିତାପି ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିମ୍ମିତାତି ଇଦ୍ଧିୟାପି ନ ନିମ୍ମିତା । ଅନିମ୍ମାତାତି ଅନିମ୍ମାପିତା । ‘‘ଅନିମ୍ମିତବ୍ବା’’ତିପି ପାଠୋ, ନ ନିମ୍ମିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଞ୍ଝାତି ୱଞ୍ଝପସୁୱଞ୍ଝତାଲାଦୟୋ ୱିୟ ଅଫଲା କସ୍ସଚି ଅଜନକା । ପବ୍ବତକୂଟଂ ୱିୟ ଠିତାତି କୂଟଟ୍ଠା। ଏସିକଟ୍ଠାୟିନୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଠିତାତି ଏସିକଟ୍ଠାୟିଟ୍ଠିତା, ୟଥା ସୁନିଖାତୋ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଇଞ୍ଜନ୍ତୀତି ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଠିତତ୍ତା ନ ଚଲନ୍ତି । ନ ୱିପରିଣମନ୍ତୀତି ପକତିଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି । ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ଉପହନନ୍ତି । ନାଲନ୍ତି ନ ସମତ୍ଥା । ପଥୱୀକାୟୋତିଆଦୀସୁ ପଥୱୀୟେୱ ପଥୱୀକାୟୋ, ପଥୱୀସମୂହୋ ୱା । ସତ୍ତନ୍ନଂତ୍ୱେୱ କାୟାନନ୍ତି ୟଥା ମୁଗ୍ଗରାସିଆଦୀସୁ ପହଟଂ ସତ୍ଥଂ ମୁଗ୍ଗରାସିଆଦୀନଂ ଅନ୍ତରେନେୱ ପୱିସତି, ଏୱଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କାୟାନଂ ଅନ୍ତରେନ ଛିଦ୍ଦେନ ୱିୱରେନ ସତ୍ଥଂ ପୱିସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେମୀ’’ତି କେୱଲଂ ସଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତି ।
ୟୋନିପମୁଖସତସହସ୍ସାନୀତି ପମୁଖୟୋନୀନଂ ଉତ୍ତମୟୋନୀନଂ ଚୁଦ୍ଦସସତସହସ୍ସାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ସଟ୍ଠିସତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଛସତାନି ପଞ୍ଚ ଚ କମ୍ମୁନୋ ସତାନୀତି ପଞ୍ଚକମ୍ମସତାନି ଚାତି କେୱଲଂ ତକ୍କମତ୍ତକେନ ନିରତ୍ଥକଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ଚ କମ୍ମାନି ତୀଣି ଚ କମ୍ମାନୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ପଞ୍ଚ କମ୍ମାନୀତି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତୀଣୀତି କାୟକମ୍ମାଦିୱସେନା’’ତି । କମ୍ମେ ଚ ଅଡ୍ଢକମ୍ମେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପନସ୍ସ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମାନି କମ୍ମନ୍ତି ଲଦ୍ଧି, ମନୋକମ୍ମଂ ଉପଡ୍ଢକମ୍ମନ୍ତି । ଦ୍ୱଟ୍ଠିପଟିପଦାତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପଟିପଦାତି ୱଦନ୍ତି । ଦ୍ୱଟ୍ଠନ୍ତରକପ୍ପାତି ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଚତୁସଟ୍ଠି ଅନ୍ତରକପ୍ପା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞେ ଦ୍ୱେ ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ଛଳାଭିଜାତିୟୋତି କଣ୍ହାଭିଜାତି ନୀଲାଭିଜାତି ଲୋହିତାଭିଜାତି ହଲିଦ୍ଦାଭିଜାତି ସୁକ୍କାଭିଜାତି ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ଇମା ଛ ଅଭିଜାତିୟୋ ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଓରବ୍ଭିକା ସୂକରିକା ସାକୁଣିକା ମାଗୱିକା ଲୁଦ୍ଦା ମଚ୍ଛଘାତକା ଚୋରା ଚୋରଘାତକା ବନ୍ଧନାଗାରିକା, ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି କେଚି କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତା, ଅୟଂ କଣ୍ହାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ନୀଲାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେ କିର ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ କଣ୍ଟକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଚ କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୭) ଅୟଂ ହିସ୍ସ ପାଳି ଏୱ । ଅଥ ୱା କଣ୍ଟକୱୁତ୍ତିକା ଏୱ ନାମ ଏକେ ପବ୍ବଜିତାତି ୱଦନ୍ତି । ଲୋହିତାଭିଜାତି ନାମ ନିଗଣ୍ଠା ଏକସାଟକାତି ୱଦନ୍ତି । ଇମେ କିର ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଣ୍ଡରତରା । ଗିହୀ ଓଦାତୱସନା ଅଚେଲକସାୱକା ହଲିଦ୍ଦାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକେ ନିଗଣ୍ଠେହିପି ଜେଟ୍ଠକତରେ କରୋନ୍ତି । ଆଜୀୱକା ଆଜୀୱିନିୟୋ ଅୟଂ ସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେ କିର ପୁରିମେହି ଚତୂହି ପଣ୍ଡରତରା। ନନ୍ଦୋ ୱଚ୍ଛୋ, କିସୋ ସଂକିଚ୍ଚୋ, ମକ୍ଖଲି ଗୋସାଲୋ ପରମସୁକ୍କାଭିଜାତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେ କିର ସବ୍ବେହି ପଣ୍ଡରତରା ।
ଅଟ୍ଠପୁରିସଭୂମିୟୋତି ମନ୍ଦଭୂମି ଖିଡ୍ଡାଭୂମି ୱୀମଂସକଭୂମି ଉଜୁଗତଭୂମି ସେଖଭୂମି ସମଣଭୂମି ଜାନନଭୂମି ପନ୍ନଭୂମୀତି ଇମା ଅଟ୍ଠ ପୁରିସଭୂମିୟୋତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ସତ୍ତା ମନ୍ଦା ହୋନ୍ତି ମୋମୂହା, ଅୟଂ ମନ୍ଦଭୂମୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟେ ପନ ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ଆଗତା ହୋନ୍ତି, ତେ ଅଭିଣ୍ହଂ ରୋଦନ୍ତି ଚେୱ ୱିରୱନ୍ତି ଚ, ସୁଗତିତୋ ଆଗତା ତଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ହସନ୍ତି, ଅୟଂ ଖିଡ୍ଡାଭୂମି ନାମ । ମାତାପିତୂନଂ ହତ୍ଥଂ ୱା ପାଦଂ ୱା ମଞ୍ଚଂ ୱା ପୀଠଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପଦନିକ୍ଖିପନଂ ୱୀମଂସକଭୂମି ନାମ । ପଦସା ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥକାଲୋ ଉଜୁଗତଭୂମି ନାମ । ସିପ୍ପାନି ସିକ୍ଖନକାଲୋ ସେଖଭୂମି ନାମ । ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜନକାଲୋ ସମଣଭୂମି ନାମ । ଆଚରିୟଂ ସେୱିତ୍ୱା ଜାନନକାଲୋ ଜାନନଭୂମି ନାମ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଚ ପନ୍ନକୋ ଜିନୋ ନ କିଞ୍ଚି ଆହା’’ତି ଏୱଂ ଅଲାଭିଂ ସମଣଂ ପନ୍ନଭୂମୀତି ୱଦନ୍ତି ।
ଏକୂନପଞ୍ଞାସଆଜୀୱକସତେତି ଏକୂନପଞ୍ଞାସ ଆଜୀୱୱୁତ୍ତିସତାନି । ପରିବ୍ବାଜକସତେତି ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜାସତାନି । ନାଗୱାସସତେତି ନାଗମଣ୍ଡଲସତାନି । ୱୀସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସତେତି ୱୀସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସତାନି । ତିଂସେ ନିରୟସତେତି ତିଂସ ନିରୟସତାନି । ରଜୋଧାତୁୟୋତି ରଜଓକିରଣଟ୍ଠାନାନି । ହତ୍ଥପିଟ୍ଠିପାଦପିଟ୍ଠାଦୀନି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ତ ସଞ୍ଞୀଗବ୍ଭାତି ଓଟ୍ଠଗୋଣଗଦ୍ରଭଅଜପସୁମିଗମହିଂସେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ତ ଅସଞ୍ଞୀଗବ୍ଭାତି ସାଲିୟୱଗୋଧୁମମୁଗ୍ଗକଙ୍ଗୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନିଗଣ୍ଠିଗବ୍ଭାତି ଗଣ୍ଠିମ୍ହି ଜାତଗବ୍ଭା, ଉଚ୍ଛୁୱେଳୁନଳାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ତ ଦେୱାତି ବହୂ ଦେୱା, ସୋ ପନ ସତ୍ତାତି ୱଦତି । ମନୁସ୍ସାପି ଅନନ୍ତା, ସୋ ସତ୍ତାତି ୱଦତି । ସତ୍ତ ପେସାଚାତି ପିସାଚା ମହନ୍ତମହନ୍ତା, ସତ୍ତାତି ୱଦତି । ସରାତି ମହାସରା । କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡ-ରଥକାର-ଅନୋତତ୍ତ-ସୀହପ୍ପପାତ-ଛଦ୍ଦନ୍ତ-ମୁଚଲିନ୍ଦ-କୁଣାଲଦହେ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି ।
ପୱୁଟାତି ଗଣ୍ଠିକା । ପପାତାତି ମହାପପାତା । ପପାତସତାନୀତି ଖୁଦ୍ଦକପପାତସତାନି । ସୁପିନାତି ମହାସୁପିନା । ସୁପିନସତାନୀତି ଖୁଦ୍ଦକସୁପିନସତାନି । ମହାକପ୍ପିନୋତି ମହାକପ୍ପାନଂ । ଏତ୍ଥ ଏକମ୍ହା ମହାସରା ୱସ୍ସସତେ ୱସ୍ସସତେ କୁସଗ୍ଗେନ ଏକଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତମ୍ହି ସରେ ନିରୁଦକେ କତେ ଏକୋ ମହାକପ୍ପୋତି ୱଦତି । ଏୱରୂପାନଂ ମହାକପ୍ପାନଂ ଚତୁରାସୀତିସତସହସ୍ସାନି ଖେପେତ୍ୱା ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅୟମସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । ପଣ୍ଡିତୋପି କିର ଅନ୍ତରାୱିସୁଜ୍ଝିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ବାଲୋପି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ।
ସୀଲେନୱାତି ଅଚେଲକସୀଲେନ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୟେନ କେନଚି । ୱତେନାତି ତାଦିସେନେୱ ୱତେନ । ତପେନାତି ତପୋକମ୍ମେନ । ଅପରିପକ୍କଂ ପରିପାଚେତି ନାମ ୟୋ ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଅନ୍ତରା ୱିସୁଜ୍ଝତି । ପରିପକ୍କଂ ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ନାମ ୟୋ ‘‘ଅହଂ ବାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତପରିମାଣକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟାତି । ହେୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ନତ୍ଥି । ତଞ୍ହି ଉଭୟମ୍ପି ନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଦୀପେତି । ଦୋଣମିତେତି ଦୋଣେନ ମିତଂ ୱିୟ । ସୁଖଦୁକ୍ଖେତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ । ପରିୟନ୍ତକତେତି ୱୁତ୍ତପରିମାଣେନ କାଲେନ କତପରିୟନ୍ତୋ । ନତ୍ଥି ହାୟନୱଡ୍ଢନେତି ନତ୍ଥି ହାୟନୱଡ୍ଢନାନି, ନ ସଂସାରୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ହାୟତି, ନ ବାଲସ୍ସ ୱଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉକ୍କଂସାୱକଂସେତି ଉକ୍କଂସାୱକଂସା । ହାୟନୱଡ୍ଢନାନମେୱେତଂ ୱେୱଚନଂ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଗୁଳେତି ୱେଠେତ୍ୱା କତସୁତ୍ତଗୁଳେ । ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ପଲେତୀତି ପବ୍ବତେ ୱା ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ ୱା ଠତ୍ୱା ଖିତ୍ତଂ ସୁତ୍ତପ୍ପମାଣେନ ନିବ୍ବେଠିୟମାନମେୱ ଗଚ୍ଛତି, ସୁତ୍ତେ ଖୀଣେ ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ନ ଗଚ୍ଛତି ଏୱମେୱ ବାଲା ଚ ପଣ୍ଡିତା ଚ କାଲୱସେନ ନିବ୍ବେଠିୟମାନା ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଲେନ୍ତି, ୟଥାୱୁତ୍ତେନ କାଲେନ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧-୧୮. ଅନ୍ତୱାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୧୬-୨୨୩.ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋତି ଏକତୋ ୱଡ୍ଢିତନିମିତ୍ତଂ ଲୋକୋତି ଗାହେନ ୱା ତକ୍କେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ଅନନ୍ତୱାତି ସବ୍ବତୋ ୱଡ୍ଢିତଂ ଅପ୍ପମାଣନିମିତ୍ତଂ ଲୋକୋତି ଗାହେନ ୱା ତକ୍କେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ଜୀୱଞ୍ଚ ସରୀରଞ୍ଚ ଏକମେୱାତି ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଇମାନି ତାୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନି ଏକଂ ଗମନଂ ।
୨. ଦୁତିୟଗମନାଦିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୨୨୪-୩୦୧. ଦୁତିୟଂ ଗମନଂ ଦୁକ୍ଖୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପି ଅଟ୍ଠାରସେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନି, ତତୋ ପରାନି ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା ହୋତୀ’’ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ଦୁତିୟପେୟ୍ୟାଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ତତ୍ଥ ରୂପୀତି ଆରମ୍ମଣମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହିତଦିଟ୍ଠି । ଅରୂପୀତି ଝାନଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହିତଦିଟ୍ଠି। ରୂପୀ ଚ ଅରୂପୀ ଚାତି ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଝାନଞ୍ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହିତଦିଟ୍ଠି । ନେୱ ରୂପୀ ନାରୂପୀତି ତକ୍କମତ୍ତେନ ଗହିତଦିଟ୍ଠି । ଏକନ୍ତସୁଖୀତି ଲାଭୀତକ୍କୀଜାତିସ୍ସରାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠି । ଝାନଲାଭିନୋପି ହି ଅତୀତେ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମନସିକରୋତୋ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତକ୍କିନୋପି ‘‘ୟଥା ଏତରହି ଅହଂ ଏକନ୍ତସୁଖୀ, ଏୱଂ ସମ୍ପରାୟେପି ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଜାତିସ୍ସରସ୍ସପି ସତ୍ତଟ୍ଠଭୱେ ସୁଖିତଭାୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତିୟପେୟ୍ୟାଲୋ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱସେନ ତେହିୟେୱ ଛବ୍ବୀସତିୟା ସୁତ୍ତେହି ୱୁତ୍ତୋ, ଚତୁତ୍ଥପେୟ୍ୟାଲୋ ତିପରିୱଟ୍ଟୱସେନାତି ।
ଦିଟ୍ଠିସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଓକ୍କନ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ
୧-୧୦. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୦୨-୩୧୧. ଓକ୍କନ୍ତସଂୟୁତ୍ତେ ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ସଦ୍ଧାଧିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି । ଓକ୍କନ୍ତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମନ୍ତି ପୱିଟ୍ଠୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ଅଭବ୍ବୋ ଚ ତାୱ କାଲଂ କାତୁନ୍ତି ଇମିନା ଉପ୍ପନ୍ନେ ମଗ୍ଗେ ଫଲସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟତଂ ଦୀପେତି । ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ମିଞ୍ହି ମଗ୍ଗେ ଫଲସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, କପ୍ପସ୍ସ ଚ ଉଡ୍ଡୟ୍ହନୱେଲା ଅସ୍ସ, ନେୱ ତାୱ କପ୍ପୋ ଉଡ୍ଡୟ୍ହେୟ୍ୟ, ୟାୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଠିତକପ୍ପୀ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୭) । ମତ୍ତସୋ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ପମାଣତୋ ଓଲୋକନଂ ଖମନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ଓକ୍କନ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଉପ୍ପାଦସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୧୨-୩୨୧. ଉପ୍ପାଦସଂୟୁତ୍ତେ ସବ୍ବଂ ପାକଟମେୱ ।
ଉପ୍ପାଦସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. କିଲେସସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨୨-୩୩୧. କିଲେସସଂୟୁତ୍ତେ ଚିତ୍ତସ୍ସେସୋ ଉପକ୍କିଲେସୋତି କତରଚିତ୍ତସ୍ସ ? ଚତୁଭୂମକଚିତ୍ତସ୍ସ । ତେଭୂମକଚିତ୍ତସ୍ସ ତାୱ ହୋତୁ, ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ କଥଂ ଉପକ୍କିଲେସୋ ହୋତୀତି ? ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣତୋ । ସୋ ହି ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନେନ ଉପକ୍କିଲେସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମନିନ୍ନନ୍ତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମନିନ୍ନଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକରଣୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେସୁ ଛଳଭିଞ୍ଞାଧମ୍ମେସୁ, ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
କିଲେସସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ସାରିପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ
୧-୯. ୱିୱେକଜସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୩୨-୩୪୦. ସାରିପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ନ ଏୱଂ ହୋତୀତି ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଏୱଂ ନ ହୋତି । ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଠମାଦୀନି ।
୧୦. ସୁଚିମୁଖୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୧. ଦସମେ ସୁଚିମୁଖୀତି ଏୱଂନାମିକା । ଉପସଙ୍କମୀତି ଥେରଂ ଅଭିରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ପରିହାସଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି । ଅଥ ଥେରେନ ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ‘‘ଇଦାନିସ୍ସ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ତେନ ହି, ସମଣ, ଉବ୍ଭମୁଖୋ ଭୁଞ୍ଜସୀତି ଆହ । ଦିସାମୁଖୋତି ଚତୁଦ୍ଦିସାମୁଖୋ, ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଓଲୋକେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦିସାମୁଖୋତି ଚତସ୍ସୋ ୱିଦିସା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ।
ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜାୟାତି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜାୟ । ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜା ନାମ ଲାବୁୱତ୍ଥୁ-କୁମ୍ଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁ-ମୂଲକୱତ୍ଥୁ-ଆଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଫଲସମ୍ପତ୍ତିକାରଣକାଲଜାନନୁପାୟୋ । ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ତେନେୱ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାତିରଚ୍ଛାନୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତି, ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ସମ୍ପାଦନେନ ପସନ୍ନେହି ମନୁସ୍ସେହି ଦିନ୍ନେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ଜୀୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧୋମୁଖାତି ୱତ୍ଥୁଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜମାନୱସେନ ଅଧୋମୁଖା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଅପି ଚେତ୍ଥ ନକ୍ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜାତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଇମଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଇମିନା ନକ୍ଖତ୍ତେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଇମିନା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନନୱିଜ୍ଜା । ଦୂତେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୂତକମ୍ମଂ, ତେସଂ ତେସଂ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନଂ । ପହିଣଗମନନ୍ତି ଏକଗାମସ୍ମିଂୟେୱ ଏକକୁଲସ୍ସ ସାସନେନ ଅଞ୍ଞକୁଲଂ ଉପସଙ୍କମନଂ । ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାତି ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣପୁରିସଲକ୍ଖଣୱସେନ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତାୟ ଅଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ନାମ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଏୱଂ ଜାନନୱିଜ୍ଜା । ୱିଦିସାମୁଖାତି ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜା ହି ତଂ ତଂ ସରୀରକୋଟ୍ଠାସଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱିଦିସାୟ ପୱତ୍ତା ନାମ, ତସ୍ମା ତାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ୱିଦିସାମୁଖା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ନାମ । ଏୱମାରୋଚେସୀତି ‘‘ଧମ୍ମିକଂ ସମଣା’’ତିଆଦୀନି ୱଦମାନା ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଂ ଗୁଣଂ କଥେସି । ତଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜିକାୟ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି କୁଲସତାନି ସାସନେ ଓତରିଂସୂତି ।
ସାରିପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ନାଗସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୨. ନାଗସଂୟୁତ୍ତେ ଅଣ୍ଡଜାତି ଅଣ୍ଡେ ଜାତା । ଜଲାବୁଜାତି ୱତ୍ଥିକୋସେ ଜାତା । ସଂସେଦଜାତି ସଂସେଦେ ଜାତା । ଓପପାତିକାତି ଉପପତିତ୍ୱା ୱିୟ ଜାତା । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ସୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ହି ‘‘କତି ନୁ ଖୋ ନାଗୟୋନିୟୋ’’ତି କଥା ଉଦପାଦି । ଅଥ ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାଗୟୋନୀହି ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ନାଗୟୋନିୟୋ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମାହ ।
୨-୫୦. ପଣୀତତରସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୪୩-୩୯୧. ଦୁତିୟାଦୀସୁ ୱୋସ୍ସଟ୍ଠକାୟାତି ଅହିତୁଣ୍ଡିକପରିବୁଦ୍ଧଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠକାୟା । ଦ୍ୱୟକାରିନୋତି ଦୁୱିଧକାରିନୋ, କୁସଲାକୁସଲକାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚଜ୍ଜ ମୟନ୍ତି ସଚେ ଅଜ୍ଜ ମୟଂ । ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ସହଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତତ୍ରସ୍ସ ଅକୁସଲଂ ଉପପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, କୁସଲଂ ଉପପନ୍ନାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା । ଅନ୍ନନ୍ତି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ । ପାନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପାନକଂ । ୱତ୍ଥନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନଂ । ୟାନନ୍ତି ଛତ୍ତୁପାହନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଗମନପଚ୍ଚୟଂ । ମାଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସୁମନମାଲାଦିପୁପ୍ଫଂ । ଗନ୍ଧନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଚନ୍ଦନାଦିଗନ୍ଧଂ । ୱିଲେପନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଛୱିରାଗକରଣଂ । ସେୟ୍ୟାୱସଥପଦୀପେୟ୍ୟନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦିସେୟ୍ୟଂ ଏକଭୂମିକାଦିଆୱସଥଂ ୱଟ୍ଟିତେଲାଦିପଦୀପୂପକରଣଞ୍ଚ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଞ୍ହି ଦୀଘାୟୁକତାୟ ଚ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତତାୟ ଚ ସୁଖବହୁଲତାୟ ଚ ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଦସୱିଧଂ ଦାନୱତ୍ଥୁଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ନାଗସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ସୁପଣ୍ଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୯୨-୪୩୭. ସୁପଣ୍ଣସଂୟୁତ୍ତେ ପତ୍ତାନଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତତାୟ ଗରୁଳା ସୁପଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତା । ଇଧାପି ପଠମସୁତ୍ତଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହରନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧରନ୍ତି । ଉଦ୍ଧରମାନା ଚ ପନ ତେ ଅତ୍ତନା ହୀନେ ୱା ସମେ ୱା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନା ପଣୀତତରେ । ସତ୍ତୱିଧା ହି ଅନୁଦ୍ଧରଣୀୟନାଗା ନାମ ପଣୀତତରା କମ୍ବଲସ୍ସତରା ଧତରଟ୍ଠା ସତ୍ତସୀଦନ୍ତରୱାସିନୋ ପଥୱିଟ୍ଠକା ପବ୍ବତଟ୍ଠକା ୱିମାନଟ୍ଠକାତି । ତତ୍ର ଅଣ୍ଡଜାଦୀନଂ ଜଲାବୁଜାଦୟୋ ପଣୀତତରା, ତେ ତେହି ଅନୁଦ୍ଧରଣୀୟା । କମ୍ବଲସ୍ସତରା ପନ ନାଗସେନାପତିନୋ, ତେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଦିସ୍ୱା ୟୋ କୋଚି ସୁପଣ୍ଣୋ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଧତରଟ୍ଠା ପନ ନାଗରାଜାନୋ, ତେପି କୋଚି ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟେ ପନ ସତ୍ତସୀଦନ୍ତରେ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱସନ୍ତି, ତେ ୟସ୍ମା କତ୍ଥଚି ୱିକମ୍ପନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା କୋଚି ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଥୱିଟ୍ଠକାଦୀନଂ ନିଲୀୟନୋକାସୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେପି ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟେ ପନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଊମିପିଟ୍ଠେ ୱସନ୍ତି, ତେ ୟୋ କୋଚି ସମୋ ୱା ପଣୀତତରୋ ୱା ସୁପଣ୍ଣୋ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସେସଂ ନାଗସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସୁପଣ୍ଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୩୮-୫୪୯. ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟସଂୟୁତ୍ତେ ମୂଲଗନ୍ଧେ ଅଧିୱତ୍ଥାତି ୟସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ଗନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତା । ସୋ ହି ସକଲୋପି ରୁକ୍ଖୋ ତେସଂ ଉପକପ୍ପତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗନ୍ଧଗନ୍ଧେତି ମୂଲାଦିଗନ୍ଧାନଂ ଗନ୍ଧେ । ୟସ୍ସ ହି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ମୂଲାଦୀନଂ ଗନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଇଧ ଗନ୍ଧୋ ନାମ । ତସ୍ସ ଗନ୍ଧସ୍ସ ଗନ୍ଧେ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିୱତ୍ଥା । ଇଧ ମୂଲାଦୀନି ସବ୍ବାନି ତେସଂୟେୱ ଉପକପ୍ପନ୍ତି । ସୋ ଦାତା ହୋତି ମୂଲଗନ୍ଧାନନ୍ତି ସୋ କାଳାନୁସାରିକାଦୀନଂ ମୂଲଗନ୍ଧାନଂ ଦାତା ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସରିକ୍ଖଦାନମ୍ପି ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନଂ ଠପେନ୍ତି, ଅସରିକ୍ଖଦାନମ୍ପି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋ ଅନ୍ନଂ ଦେତୀତିଆଦି ଦସୱିଧଂ ଦାନୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ୱଲାହକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୫୦-୬୦୬. ୱଲାହକସଂୟୁତ୍ତେ ୱଲାହକକାୟିକାତି ୱଲାହକନାମକେ ଦେୱକାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଆକାସଚାରିକଦେୱା । ସୀତୱଲାହକାତି ସୀତକରଣୱଲାହକା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚେତୋପଣିଧିମନ୍ୱାୟାତି ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନଂ ଆଗମ୍ମ । ସୀତଂ ହୋତୀତି ୟଂ ୱସ୍ସାନେ ୱା ହେମନ୍ତେ ୱା ସୀତଂ ହୋତି, ତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । ୟଂ ପନ ସୀତେପି ଅତିସୀତଂ, ଗିମ୍ହେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୀତଂ, ତଂ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସୀତଂ ନାମ । ଉଣ୍ହଂ ହୋତୀତି ୟଂ ଗିମ୍ହାନେ ଉଣ୍ହଂ, ତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ପାକତିକମେୱ । ୟଂ ପନ ଉଣ୍ହେପି ଅତିଉଣ୍ହଂ, ସୀତକାଲେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଉଣ୍ହଂ, ତଂ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଉଣ୍ହଂ ନାମ । ଅବ୍ଭଂ ହୋତୀତି ଅବ୍ଭମଣ୍ଡପୋ ହୋତି । ଇଧାପି ୟଂ ୱସ୍ସାନେ ଚ ସିସିରେ ଚ ଅବ୍ଭଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ପାକତିକମେୱ । ୟଂ ପନ ଅବ୍ଭେୟେୱ ଅତିଅବ୍ଭଂ, ସତ୍ତସତ୍ତାହମ୍ପି ଚନ୍ଦସୂରିୟେ ଛାଦେତ୍ୱା ଏକନ୍ଧକାରଂ କରୋତି, ୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱେସାଖମାସେସୁ ଅବ୍ଭଂ, ତଂ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅବ୍ଭଂ ନାମ । ୱାତୋ ହୋତୀତି ୟୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଉତୁମ୍ହି ଉତ୍ତରଦକ୍ଖିଣାଦିପକତିୱାତୋ ହୋତି, ଅୟଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନୋୱ । ୟୋପି ପନ ରୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧାଦିପଦାଲନୋ ଅତିୱାତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚେୱ, ୟୋ ଚ ଅଞ୍ଞୋପି ଅକାଲୱାତୋ, ଅୟଂ ଦେୱତାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତୋ ନାମ । ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୀତି ୟଂ ୱସ୍ସିକେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ୱସ୍ସଂ, ତଂ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । ୟଂ ପନ ୱସ୍ସେୟେୱ ଅତିୱସ୍ସଂ, ୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱେସାଖମାସେସୁ ୱସ୍ସଂ, ତଂ ଦେୱତାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତଂ ନାମ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱପୁତ୍ତୋ ତଲକୂଟକୱାସି ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଥେରୋ ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କିର ଚିତ୍ତେନ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ପସ୍ସିତୁକାମା ମୟ’’ନ୍ତି। ‘‘ତେମିସ୍ସଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ମେଘସୀସଂ ୱା ଗଜ୍ଜିତଂ ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, କଥଂ ତେମିସ୍ସାମା’’ତି ? ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂଚିତ୍ତେନ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି, ତୁମ୍ହେ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସଥା’’ତି। ‘‘ସାଧୁ ଦେୱପୁତ୍ତା’’ତି ସୋ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ ପାୱିସି । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ପୱିସନ୍ତେୟେୱ ଏକଂ ଗୀତଂ ଗାୟିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପି । ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନଟ୍ଠାନଂ ଏକମେଘଂ ଅହୋସି । ଥେରୋ ଅଦ୍ଧତିନ୍ତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିଟ୍ଠୋତି । ଅପିଚ ଦେୱୋ ନାମେସ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ୱସ୍ସତି ନାଗାନୁଭାୱେନ ସୁପଣ୍ଣାନୁଭାୱେନ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନେନ ମାରାୱଟ୍ଟନେନ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ୱିନାସମେଘେନାତି ।
ୱଲାହକସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୦୭-୬୬୧. ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସଂୟୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣାତି ଅଞ୍ଞାଣେନ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ କରଣୱସେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱାତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ସଂୟୁତ୍ତେ ଏକାଦସ ସୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ଝାନସଂୟୁତ୍ତଂ
୧. ସମାଧିମୂଲକସମାପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୬୨. ଝାନସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ସମାଧିକୁସଲୋତି ପଠମଂ ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଦୁତିୟଂ ତିୱଙ୍ଗିକନ୍ତି ଏୱଂ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ସମାପତ୍ତିକୁସଲୋତି ଚିତ୍ତଂ ହାସେତ୍ୱା କଲ୍ଲଂ କତ୍ୱା ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୨-୫୫. ସମାଧିମୂଲକଠିତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା
୬୬୩-୭୧୬. ଦୁତିୟାଦୀସୁ ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଠିତିକୁସଲୋତି ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ଅକୁସଲୋ, ସତ୍ତଟ୍ଠଅଚ୍ଛରାମତ୍ତଂ ଝାନଂ ଠପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲୋତି ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅକୁସଲୋ, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ କଲ୍ଲିତକୁସଲୋତି ଚିତ୍ତଂ ହାସେତ୍ୱା କଲ୍ଲଂ କାତୁଂ ଅକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣକୁସଲୋତି କସିଣାରମ୍ମଣେସୁ ଅକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଗୋଚରକୁସଲୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଗୋଚରେ ଚେୱ ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ ଚ ଅକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଅଭିନୀହାରକୁସଲୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଭିନୀହରିତୁଂ ଅକୁସଲୋ । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀତି ଝାନଂ ଅପ୍ପେତୁଂ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ନ ହୋତି । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ସାତଚ୍ଚକାରୀତି ଝାନପ୍ପନାୟ ସତତକାରୀ ନ ହୋତି, କଦାଚିଦେୱ କରୋତି । ନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ସପ୍ପାୟକାରୀତି ସମାଧିସ୍ସ ସପ୍ପାୟେ ଉପକାରକଧମ୍ମେ ପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତତୋ ପରଂ ସମାପତ୍ତିଆଦୀହି ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଚତୁକ୍କା ୱୁତ୍ତା । ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସକଲଂ ପନେତ୍ଥ ଝାନସଂୟୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନୱସେନେୱ କଥିତନ୍ତି ।
ଝାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଖନ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ ।