ନିଦାନୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ନିଦାନୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

୧. ନିଦାନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି – ନିଦାନୱଗ୍ଗେ ପଠମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା – ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି, ଏତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ଦେସକାଲପରିଦୀପନଂ । ତଞ୍ହି ‘‘ୟଂ ସମୟଂ ୱିହରତି, ତତ୍ର ସମୟେ, ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଜେତୱନେ ୱିହରତି, ତତ୍ର ଜେତୱନେ’’ତି ଦୀପେତି । ଭାସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ ୱା ଦେସକାଲେ ଦୀପେତି । ନ ହି ଭଗୱା ଅୟୁତ୍ତେ ଦେସେ କାଲେ ଚ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି । ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱ ବାହିୟା’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ୧୦) ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ, ଅୱଧାରଣେ ଆଦିକାଲତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନଂ । ଭିକ୍ଖୂତି କଥାସୱନୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱଚନଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖକୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୂପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୫; ୱିଭ॰ ୫୧୦) ନୟେନ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆଲପି, ଅଭାସି, ସମ୍ବୋଧେସି, ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଞାପନେପି ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି । ପକ୍କୋସନେପି । ୟଥାହ – ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ମମ ୱଚନେନ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) । ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତନାକାରଦୀପନଂ । ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପି ହି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖନେ ସାଧୁକାରିତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପୀତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତେନ ଚ ତେସଂ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧେନ ୱଚନେନ ହୀନାଧିକଜନସେୱିତୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଇମିନା ଚ କରୁଣାୱିପ୍ଫାରସୋମ୍ମହଦୟନୟନନିପାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖେ କରୋନ୍ତୋ ତେନେୱ କଥେତୁକମ୍ୟତାଦୀପକେନ ନେସଂ ୱଚନେନ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି, ତେନେୱ ଚ ସମ୍ବୋଧନତ୍ଥେନ ସାଧୁକଂ ମନସିକାରେପି ନିୟୋଜେତି । ସାଧୁକଂ ମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ।

ଅପରେସୁପି ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଆମନ୍ତେସୀତି ଚେ ? ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠାସନ୍ନସଦାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣା ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା, ପରିସାୟ ଜେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ସେଟ୍ଠା ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ସକଲସାସନପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ, ଆସନ୍ନା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେସୁ ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକତ୍ତା, ସଦାସନ୍ନିହିତା ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତାତି । ଅପିଚ ତେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଂ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ୱିସେସତୋ ଚ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଦେସନାପୀତି ଏୱଂ ଆମନ୍ତେସି ।

କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ନ ଧମ୍ମମେୱ ଦେସେସୀତି ? ସତିଜନନତ୍ଥଂ । ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାପି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାପି ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାପି ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ତେ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା କିଂନିଦାନା କିଂପଚ୍ଚୟା କତମାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦେସିତା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ନ ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ନେସଂ ସତିଜନନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ପଠମଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

ଭଦନ୍ତେତି ଗାରୱୱଚନମେତଂ, ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିୱଚନଦାନଂ ୱା । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଦମାନୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ‘‘ଭଦନ୍ତେ’’ତି ୱଦମାନା ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚାଲପନ୍ତି । ତଥା ହି ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଭଗୱା ଆଭାସତି, ‘‘ଭଦନ୍ତେ’’ତି ପଚ୍ଚାଭାସନ୍ତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦାପେତି, ‘‘ଭଦନ୍ତେ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତି । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି, ତେ । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଆମନ୍ତନଂ ପତିଅସ୍ସୋସୁଂ, ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ସୁଣିଂସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ ପଟିଗ୍ଗହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି, ଭଗୱା ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ । ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣଗମ୍ଭୀରଭାୱସଂସୂଚକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱଗାହଣତ୍ଥଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ଇଦାନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଓକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସା ପନେସା ସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ତାୱ ୱିଚାରେସ୍ସାମ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା – ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି । ତତ୍ଥ ୟାନି ସୁତ୍ତାନି ଭଗୱା ପରେହି ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦସବଲସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋ ଚନ୍ଦୋପମ-ୱୀଣୋପମ-ସମ୍ମପ୍ପଧାନ-ଇଦ୍ଧିପାଦ-ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲ-ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗ-ସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋତି ଏୱମାଦୀନି, ତେସଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ୟାନି ପନ ‘‘ପରିପକ୍କା ଖୋ ରାହୁଲସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା । ୟଂନୂନାହଂ ରାହୁଲଂ ଉତ୍ତରିଂ ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୪୧୬) ଏୱଂ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଖନ୍ତିଂ ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମଂ ମନଂ ଅଭିନୀହାରଂ ବୁଜ୍ଝନଭାୱଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ, ମହାରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ, ଆସୀୱିସୋପମସୁତ୍ତଂ, ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମାଦୀନି, ତେସଂ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ଭଗୱନ୍ତଂ ପନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ନାଗା ସୁପଣ୍ଣା ଗନ୍ଧବ୍ବା ଅସୁରା ୟକ୍ଖା ମହାରାଜାନୋ ତାୱତିଂସାଦୟୋ ଦେୱା ମହାବ୍ରହ୍ମାତି ଏୱମାଦୟୋ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି – (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୦୨) ନୀୱରଣା ନୀୱରଣାତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି – ଇମେ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, କିଂସୂଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩) ନୟେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ୟାନି କଥିତାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତାଦୀନି, ୟାନି ୱା ପନଞ୍ଞାନିପି ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତ, ମାରସଂୟୁତ୍ତ, ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତ, ସକ୍କପଞ୍ହ, ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲ, ମହାୱେଦଲ୍ଲ, ସାମଞ୍ଞଫଲଆଳୱକ, ସୂଚିଲୋମ, ଖରଲୋମସୁତ୍ତାଦୀନି, ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ୟାନି ପନ ତାନି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥିତାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଧମ୍ମଦାୟାଦଂ । ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ପୁତ୍ତମଂସୂପମଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୂପମଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମଂ ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୂପମନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି, ତେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ଏୱମେତେସୁ ଚତୂସୁ ନିକ୍ଖେପେସୁ ଇମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତସ୍ସ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ପରପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହିଦଂ ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କତମେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନାତି ? ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନେୟ୍ୟୋ ପଦପରମୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସତୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱତୋ, ଭଜତୋ, ପୟିରୁପାସତୋ, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବହୁମ୍ପି ସୁଣତୋ, ବହୁମ୍ପି ଧାରୟତୋ, ବହୁମ୍ପି ୱାଚୟତୋ ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦପରମୋ। ଇତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।

ତଦା କିର ପଞ୍ଚସତା ଜନପଦୱାସିକା ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବେୱ ଏକଚରା ଦ୍ୱିଚରା ତିଚରା ଚତୁଚରା ପଞ୍ଚଚରା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ ଧୁତଙ୍ଗଧରା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ୟୁତ୍ତୟୋଗା ୱିପସ୍ସକା ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନଂ ପତ୍ଥୟମାନା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ରତ୍ତକମ୍ବଲସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପମାନା ୱିୟ ଦେସନଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନା ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଭଗୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆରଭି । ୟଥା ହି ଛେକୋ ଚିତ୍ତକାରୋ ଅପରିକମ୍ମକତଭିତ୍ତିଂ ଲଭିତ୍ୱା, ନ ଆଦିତୋୱ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ମହାମତ୍ତିକଲେପାଦୀହି ପନ ଭିତ୍ତିପରିକମ୍ମଂ ତାୱ କତ୍ୱା, କତପରିକମ୍ମାୟ ଭିତ୍ତିୟା ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, କତପରିକମ୍ମଂ ପନ ଭିତ୍ତିଂ ଲଭିତ୍ୱା, ଭିତ୍ତିପରିକମ୍ମବ୍ୟାପାରଂ ଅକତ୍ୱା, ରଙ୍ଗଜାତାନି ୟୋଜେତ୍ୱା, ୱଟ୍ଟିକଂ ୱା ତୂଲିକଂ ୱା ଆଦାୟ ରୂପମେୱ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ଅକତାଭିନିୱେସଂ ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ନାସ୍ସ ଆଦିତୋୱ ଅରହତ୍ତପଦଟ୍ଠାନଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ସୀଲସମାଧିକମ୍ମସ୍ସକତାଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାୟ ପନ ୟୋଜେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ତାୱ ଆଚିକ୍ଖତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ? ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା । ୟତୋ ଖୋ ତେ, ଭିକ୍ଖୁ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା । ତତୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ତିୱିଧେନ ଭାୱେୟ୍ୟାସି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ । ବହିଦ୍ଧା ୱା କାୟେ…ପେ॰… ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ୱା କାୟେ…ପେ॰… ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହି ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମା ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ । ୟତୋ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଏୱଂ ତିୱିଧେନ ଭାୱେସ୍ସସି, ତତୋ ତୁୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ୟା ରତ୍ତି ୱା ଦିୱସୋ ୱା ଆଗମିସ୍ସତି, ୱୁଦ୍ଧିୟେୱ ପାଟିକଙ୍ଖା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ନୋ ପରିହାନୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) ।

ଏୱଂ ଆଦିକମ୍ମିକକୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ସୀଲକଥାୟ ପରିକମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା, ଅରହତ୍ତପଦଟ୍ଠାନଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ ଆଚିକ୍ଖତି ।

ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ପନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ ୟୁତ୍ତୟୋଗଂ ୱିପସ୍ସକଂ ଲଭିତ୍ୱା, ନାସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଉଜୁକମେୱ ପନ ଅରହତ୍ତପଦଟ୍ଠାନଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ ଆଚିକ୍ଖତି । ଇମେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ଠିତା ସୁଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣସଦିସା ସୁପରିମଜ୍ଜିତମଣିକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ନିଭା, ଏକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋୱ ନେସଂ ଅନାଗତୋ । ଇତି ତସ୍ସାଗମନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥା ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଂ । ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ସହିତେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତି । ତସ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ୱୋତି ଅୟଂ ୱୋ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତ-ଉପୟୋଗକରଣ-ସମ୍ପଦାନ-ସାମିୱଚନ-ପଦପୂରଣେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କଚ୍ଚି ପନ ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୬; ମହାୱ॰ ୪୬୬) ହି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣାମେମି ୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) ଉପୟୋଗେ । ‘‘ନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) କରଣେ । ‘‘ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ସମ୍ପଦାନେ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୫) ସାମିୱଚନେ । ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫) ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ଇଧ ପନାୟଂ ସମ୍ପଦାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱେତି ପତିସ୍ସୱେନ ଅଭିମୁଖୀଭୂତାନଂ ପୁନ ଆଲପନଂ । ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଦେସନାପଟିଜାନନଂ । ତଂ ସୁଣାଥାତି ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ତଂ ଦେସନଂ ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଣାଥ ।

ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସାଧୁକଂ ସାଧୂତି ଏକତ୍ଥମେତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ସାଧୁସଦ୍ଦୋ ଆୟାଚନ-ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ-ସମ୍ପହଂସନ-ସୁନ୍ଦର-ଦଳ୍ହୀକମ୍ମାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୫୭; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୫; ୫.୩୮୧) ହି ଆୟାଚନେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ । ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯) ସମ୍ପହଂସନେ ।

‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚୀ ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।

ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) ସୁନ୍ଦରେ । ‘‘ତେନ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁକଂ ସୁଣାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) ସାଧୁକସଦ୍ଦୋୟେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନାୟଂ ଏତ୍ଥେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ ଆଣତ୍ତିୟା ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେପି ୱଟ୍ଟତି । ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥେନ ହି ‘‘ଦଳ୍ହଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାଥ, ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା’’, ଆଣତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ‘‘ମମ ଆଣତ୍ତିୟା ସୁଣାଥ’’ ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେନ ‘‘ସୁନ୍ଦରମିମଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାଥା’’ତି ଏତଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି । ମନସି କରୋଥାତି ଆୱଜ୍ଜେଥ । ସମନ୍ନାହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ନିସାମେଥ, ଚିତ୍ତେ କରୋଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନେତ୍ଥ ତଂ ସୁଣାଥାତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପନିୱାରଣମେତଂ । ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତି ମନସିକାରେ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମନିୟୋଜନେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପନିୱାରଣଂ । ପୁରିମଞ୍ଚେତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗାହନିୱାରଣଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗାହନିୱାରଣଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ନିୟୋଜେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ସୁତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଧାରଣୂପପରିକ୍ଖାସୁ । ପୁରିମେନ ଚ ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ସୱନୀୟୋ’’ତି ଦୀପେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ‘‘ସାତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ମନସି କାତବ୍ବୋ’’ତି । ସାଧୁକପଦଂ ୱା ଉଭୟପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା, ‘‘ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ । ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥା’’ତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଭାସିସ୍ସାମୀତି ଦେସେସ୍ସାମି । ‘‘ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ଦେସନଂ ସଂଖିତ୍ତତୋୱ ନ ଦେସେସ୍ସାମି, ଅପିଚ ଖୋ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ନଂ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱାଚକାନି ହି ଏତାନି ପଦାନି । ୟଥାହ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୋ –

‘‘ସଂଖିତ୍ତେନପି ଦେସେତି, ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସତି ।

ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋ, ପଟିଭାନଂ ଉଦୀରୟୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୪; ଥେରଗା॰ ୧୨୪୧) ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉସ୍ସାହଜାତା ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ, ପଟିଗ୍ଗହେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ନେସଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ’’ତିଆଦିଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ପଞ୍ଚୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି, ତାସଂ ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ –

କତମା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ପୁଚ୍ଛା (ମହାନି॰ ୧୫୦; ଚୂଳନି॰ ପୁଣ୍ଣକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୨) ? ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଅଞ୍ଞାତଂ ହୋତି ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅତୁଲିତଂ ଅତୀରିତଂ ଅୱିଭୂତଂ ଅୱିଭାୱିତଂ । ତସ୍ସ ଞାଣାୟ ଦସ୍ସନାୟ ତୁଲନାୟ ତୀରଣାୟ ୱିଭୂତାୟ ୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ।

କତମା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା? ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଞାତଂ ହୋତି ଦିଟ୍ଠଂ ତୁଲିତଂ ତୀରିତଂ ୱିଭୂତଂ ୱିଭାୱିତଂ । ସୋ ଅଞ୍ଞେହି ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ।

କତମା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା? ପକତିୟା ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦୋ ହୋତି ୱିମତିପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋ – ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି, ସୋ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ।

କତମା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା? ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁମତିୟା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତି, ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ତଂ ସୁଖଂ ୱାତି, ଦୁକ୍ଖଂ, ଭନ୍ତେ । ୟଂ ପନାନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ, କଲ୍ଲଂ ନୁ ତଂ ସମନୁପସ୍ସିତୁଂ – ‘‘ଏତଂ ମମ ଏସୋହମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି, ନୋ ହେତଂ ଭନ୍ତେତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଅୟଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା ।

କତମା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା? ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ’’ତି ? ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି ।

ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ କିଞ୍ଚି ସଙ୍ଖତଂ ଅଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଅସଙ୍ଖତଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅଜୋତିତଂ ଅତୁଲିତଂ ଅତୀରିତଂ ଅୱିଭୂତଂ ଅୱିଭାୱିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନ ନେସଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନ ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନେସ ଅକଥଂକଥୀ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିହତସଂସୟୋ । ତେନସ୍ସ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । ଇତରା ପନ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା ଭଗୱତୋ ଅତ୍ଥି । ତାସୁ ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତା ପୁଚ୍ଛାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ତାୱ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ନାମ ‘‘ପିତରଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରଦ୍ଧୋ ‘‘ତିସ୍ସସ୍ସ ପିତା ସୋଣସ୍ସ ପିତା’’ତି ପଠମତରଂ ପୁତ୍ତମ୍ପି କଥେତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟଂ କଥେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିଧମ୍ମେ କଥେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି କଥେସି । ଆହାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ଧମ୍ମେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଉଭୟଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଉଭୟମ୍ପି କଥେସି । ଇଦାନି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁ ପନ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ । ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନା ଅନୁଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଥିତା, ତସ୍ମା ସା ତତ୍ଥ କଥିତୱସେନେୱ ଗହେତବ୍ବା ।

ପଟିଲୋମକଥାୟଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତୁ ଏୱ । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅସେସନିରୋଧା । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି । ଏୱଂନିରୋଧାନଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଞ୍ଚ ନିରୋଧା ନାମରୂପାଦୀନି ନିରୁଦ୍ଧାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା, ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଆହ । ତତ୍ଥ କେୱଲସ୍ସାତି ସକଲସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା, ସତ୍ତୱିରହିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ । ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଇତି ଭଗୱା ଅନୁଲୋମତୋ ଦ୍ୱାଦସହି ପଦେହି ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେତ୍ୱା ତମେୱ ୱଟ୍ଟଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଟିଲୋମତୋ ଦ୍ୱାଦସହି ପଦେହି ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତେନ ଦେସନାୟ କୂଟଂ ଗଣ୍ହି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତେ ପଞ୍ଚସତା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂପୁଗ୍ଗଲା ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫୁଟ୍ଠାନି ପରିପାକଗତାନି ପଦୁମାନି ୱିୟ ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ ।

ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱାତି ଇଦଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ସକଲସୁତ୍ତଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ଅତ୍ତମନା ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା ତେ ପଞ୍ଚସତା ଖୀଣାସୱା ଭିକ୍ଖୂ । ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା କଣ୍ଣସୁଖେନ ପଣ୍ଡିତଜନହଦୟାନଂ ଅମତାଭିସେକସଦିସେନ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଭାସତୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅଭିନନ୍ଦିଂସୁ, ଅନୁମୋଦିଂସୁ ଚେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସୁଭାସିତଂ ସୁଲପିତଂ, ସାଧୁ ସାଧୂତି ତାଦିନୋ ।

ଅନୁମୋଦମାନା ସିରସା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ॥

ପଠମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପଠମଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତଂ, ଇଦଂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ସୁତ୍ତେ ଚତସ୍ସୋ ୱଲ୍ଲିହାରକପୁରିସୂପମା ୱତ୍ତବ୍ବା, ତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ୟଥା ହି ୱଲ୍ଲିହାରକୋ ପୁରିସୋ ୱଲ୍ଲିୟା ଅଗ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତଦନୁସାରେନ ମୂଲଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱଲ୍ଲିଂ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା ଆଦାୟ କମ୍ମେ ଉପନେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଭଗୱା ୱିତ୍ଥାରଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗଭୂତା ଜରାମରଣା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମୂଲଭୂତଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଦଂ, ତାୱ ଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ପୁନ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନିଟ୍ଠପେସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ଅତ୍ଥନିଚ୍ଛୟୋ – ଜରାମରଣନିଦ୍ଦେସେ ତାୱ ତେସଂ ତେସନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନେକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ । ୟା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଜରା, ୟା ସୋମଦତ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଞ୍ହି ଦିୱସମ୍ପି କଥେନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ସତ୍ତା ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ଅପରିୟାଦିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନେକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି । ତମ୍ହି ତମ୍ହୀତି ଅୟଂ ଗତିଜାତିୱସେନ ଅନେକେସଂ ସତ୍ତନିକାୟାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ସତ୍ତନିକାୟେତି ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସରୂପନିଦସ୍ସନଂ । ଜରା ଜୀରଣତାତିଆଦୀସୁ ପନ ଜରାତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଜୀରଣତାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା, ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସା । ଅୟଞ୍ହି ଜରାତି ଇମିନା ପଦେନ ସଭାୱତୋ ଦୀପିତା, ତେନସ୍ସାୟଂ ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ। ଜୀରଣତାତି ଇମିନା ଆକାରତୋ, ତେନସ୍ସାୟଂ ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କାଲାତିକ୍କମେ ଦନ୍ତନଖାନଂ ଖଣ୍ଡିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ପାଲିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କେସଲୋମାନଂ ପଲିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ୱଲିତ୍ତଚତାତି ଇମିନା ମଂସଂ ମିଲାପେତ୍ୱା ତଚୱଲିଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ ଦୀପିତା । ତେନସ୍ସା ଇମେ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା । ତେହି ଇମେସଂ ୱିକାରାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ପାକଟୀଭୂତା ପାକଟଜରା ଦସ୍ସିତା । ୟଥେୱ ହି ଉଦକସ୍ସ ୱା ୱାତସ୍ସ ୱା ଅଗ୍ଗିନୋ ୱା ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସଂଭଗ୍ଗପଲିଭଗ୍ଗତାୟ ୱା ଝାମତାୟ ୱା ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ଚ ସୋ ଗତମଗ୍ଗୋ ତାନେୱ ଉଦକାଦୀନି, ଏୱମେୱ ଜରାୟ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ, ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱାପି ଗୟ୍ହତି ନ ଚ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀନେୱ ଜରା । ନ ହି ଜରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋତି ।

ଆୟୁନୋ ସଂହାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋତି ଇମେହି ପନ ପଦେହି କାଲାତିକ୍କମେୟେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତାୟ ଆୟୁକ୍ଖୟ-ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପରିପାକସଞ୍ଞିତାୟ ପକତିୟା ଦୀପିତା । ତେନସ୍ସିମେ ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁ ହାୟତି, ତସ୍ମା ଜରା ‘‘ଆୟୁନୋ ସଂହାନୀ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଚ ଦହରକାଲେ ସୁପ୍ପସନ୍ନାନି ସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ସୁଖେନେୱ ଗଣ୍ହନସମତ୍ଥାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପରିପକ୍କାନି ଆଲୁଳିତାନି ଅୱିସଦାନି, ଓଳାରିକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତା ।

ସା ପନାୟଂ ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସବ୍ବାପି ଜରା ପାକଟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱଦସ୍ସନତୋ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଜରା ପାକଟଜରା ନାମ, ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନ ଜରା ତାଦିସସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରା ନାମ । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ତାଦିସାନଂ ଦନ୍ତାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣୋୟେୱ, ତଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଦନ୍ତା ଜରାୟ ପହଟା’’ତି ଜରଂ ଜାନାତି ଉଦକଟ୍ଠାନେ ବଦ୍ଧାନି ଗୋସୀସାଦୀନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଜାନନଂ ୱିୟ । ପୁନ ଅୱୀଚି ସୱୀଚୀତି ଏୱମ୍ପି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ମଣି-କନକ-ରଜତ-ପୱାଳଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୀନଂ ୱିୟ ମନ୍ଦଦସକାଦୀସୁ ପାଣୀନଂ ୱିୟ ଚ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ଚ ଅପାଣୀନଂ ୱିୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ଅୱୀଚିଜରା ନାମ, ନିରନ୍ତରଜରାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ସୱୀଚିଜରା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇତୋ ପରଂ ତେସଂ ତେସନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚୁତି ଚୱନତାତିଆଦୀସୁ ପନ ଚୁତୀତି ଚୱନକୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସାମଞ୍ଞୱଚନମେତଂ । ଚୱନତାତି ଭାୱୱଚନେନ ଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନଂ। ଭେଦୋତି ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିପରିଦୀପନଂ । ଅନ୍ତରଧାନନ୍ତି ଘଟସ୍ସେୱ ଭିନ୍ନସ୍ସ ଭିନ୍ନାନଂ ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଠାନାଭାୱପରିଦୀପନଂ । ମଚ୍ଚୁ ମରଣନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତଂ ମରଣଂ, ତେନ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣାଦୀନି ନିସେଧେତି । କାଲୋ ନାମ ଅନ୍ତକୋ, ତସ୍ସ କିରିୟା କାଲକିରିୟା। ଏୱଂ ତେନ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ମରଣଂ ଦୀପେତି ।

ଇଦାନି ପରମତ୍ଥେନ ଦୀପେତୁଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋତିଆଦିମାହ । ପରମତ୍ଥେନ ହି ଖନ୍ଧାୟେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ମରତି । ଖନ୍ଧେସୁ ପନ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ସତ୍ତୋ ମରତି, ଭିନ୍ନେସୁ ମତୋତି ୱୋହାରୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ଏକୱୋକାରୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ଚ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ସେସଦ୍ୱୟୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଭୱଦ୍ୱୟେପି ରୂପକାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ କଳେୱରସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ନିକ୍ଖିପତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପକାରଣତୋ ମରଣଂ ‘‘କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ଜରା ଇଦଞ୍ଚ ମରଣଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନ୍ତି କଥୀୟତି ।

ଜାତିନିଦ୍ଦେସେ ଜାତି ସଞ୍ଜାତୀତିଆଦୀସୁ ଜାୟନଟ୍ଠେନ ଜାତି, ସା ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ସଞ୍ଜାୟନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତି, ସା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ଓକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଓକ୍କନ୍ତି, ସା ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ତେ ହି ଅଣ୍ଡକୋସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଓକ୍କମନ୍ତା ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ସା ସଂସେଦଜଓପପାତିକୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ତେ ହି ପାକଟାୟେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ୱୋହାରଦେସନା ।

ଇଦାନି ପରମତ୍ଥଦେସନା ହୋତି । ଖନ୍ଧାୟେୱ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ନ ସତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱେ ଏକସ୍ସ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାତୁଭାୱୋତି ଉପ୍ପତ୍ତି । ଆୟତନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ର ତତ୍ର ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟତନୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିଲାଭୋତି ସନ୍ତତିୟଂ ପାତୁଭାୱୋୟେୱ । ପାତୁଭୱନ୍ତାନେୱ ହି ତାନି ପଟିଲଦ୍ଧାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାତୀତି ଇମିନା ପଦେନ ୱୋହାରତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଦେସିତାୟ ଜାତିୟା ନିଗମନଂ କରୋତୀତି ।

ଭୱନିଦ୍ଦେସେ କାମଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଚ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ନାମ କାମଭୱୂପଗକମ୍ମମେୱ । ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ଦୁକ୍ଖୋ ପାପସ୍ସ ଉଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୭) ୱିୟ ଫଲୱୋହାରେନ ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ନାମ ତେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଥାପି ଇଦଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତିଞ୍ଚ ଉଭୟମ୍ପେତମିଧ ‘‘କାମଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୂତି ।

ଉପାଦାନନିଦ୍ଦେସେ କାମୁପାଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁକାମଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ତଂ ଉପାଦିୟତୀତି କାମୁପାଦାନଂ, କାମୋ ଚ ସୋ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି କାମୁପାଦାନଂ । ଉପାଦାନନ୍ତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦଳ୍ହତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦୋ ଉପାୟାସଉପକଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱିୟ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କାମୁପାଦାନଂ ? ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୦; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ଦିଟ୍ଠି ଚ ସା ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ। ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି, ଉପାଦିୟନ୍ତି ୱା ଏତେନ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଉପାଦିୟତି ହି ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି, ଉପାଦିୟନ୍ତି ଚ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) । ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନୱଜ୍ଜସ୍ସ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ? ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଥା ସୀଲବ୍ବତମୁପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ତଂ ଉପାଦିୟତି, ସୀଲବ୍ବତଞ୍ଚ ତଂ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ୱା ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ। ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀନି ହି ‘‘ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୨; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ଅଭିନିୱେସତୋ ସୟମେୱ ଉପାଦାନାନୀତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ? ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ, ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପାଦାନଂ, କିଂ ୱଦନ୍ତି ଉପାଦିୟନ୍ତି ୱା ? ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ। ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱ ୱା ଅତ୍ତାତି ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ । ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ? ଇଧ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତଣ୍ହାନିଦ୍ଦେସେ ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଏତଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଜୱନୱୀଥିୟା ପୱତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ‘‘ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପିତିତୋ ନାମଂ ୱିୟ ପିତିସଦିସାରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା, ରୂପେ ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହା। ସା କାମରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା କାମତଣ୍ହା, ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ଭୱତଣ୍ହା, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ପେଚ୍ଚ ନ ଭୱତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହା ଏୱଂ ତିୱିଧା ହୋତି । ୟଥା ଚ ରୂପତଣ୍ହା, ତଥା ସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୟୋପୀତି ଏୱଂ ତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ । ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଉପାଦାୟ ଅସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୭୩) ୱା ଏୱମାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସ, ‘‘ବାହିରସ୍ସ ଉପାଦାୟ ଇମିନା ଅସ୍ମୀତି ହୋତି, ଇମିନା ଇତ୍ଥସ୍ମୀତି ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୭୫) ୱା ଏୱମାଦୀନି ବାହିରରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ପୁନ ସଙ୍ଗହେ କରିୟମାନେ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଛଳେୱ ତଣ୍ହାକାୟା ତିସ୍ସୋୟେୱ କାମତଣ୍ହାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ –

‘‘ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥେନ ନିଦ୍ଦେସ, ୱିତ୍ଥାରା ୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ଚ ।

ପୁନ ସଙ୍ଗହତୋ ତଣ୍ହା, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନା’’ତି ॥

ୱେଦନାନିଦ୍ଦେସେ ୱେଦନାକାୟାତି ୱେଦନାସମୂହା । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜାୱେଦନାତି ଏତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାୱେଦନା ଅତ୍ଥି କୁସଲା, ଅତ୍ଥି ଅକୁସଲା, ଅତ୍ଥି ଅବ୍ୟାକତା’’ତି ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୩୪) ଆଗତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱେଦନାନଂ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ମାତିତୋ ନାମଂ ୱିୟ ମାତିସଦିସତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ନାମଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ – ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସହେତୁ ଜାତା ୱେଦନା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା କଥା । ୱିପାକୱସେନ ପନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଦ୍ୱେ ମନୋଧାତୁୟୋ, ତିସ୍ସୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋତି ଏତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସେୱ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ।

ଫସ୍ସନିଦ୍ଦେସେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… କାୟସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକା ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁକା ଦସ ଫସ୍ସା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଇମିନା ସେସବାୱୀସତିଲୋକିୟୱିପାକମନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫସ୍ସା ।

ସଳାୟତନନିଦ୍ଦେସେ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଚେୱ ଆୟତନନିଦ୍ଦେସେ ଚ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ନାମରୂପନିଦ୍ଦେସେ ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ। ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ। ୱିଭଜନେ ପନସ୍ସ ୱେଦନାତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚେତନା ଫସ୍ସୋ ମନସିକାରୋତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ଧମ୍ମା ସନ୍ତି, ଇମେ ପନ ତୟୋ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲେସୁପି ଚିତ୍ତେସୁ ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏତେସଂୟେୱ ୱସେନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତାତି ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ମହାଭୂତାତି ପଥୱୀଆପତେଜୱାୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ତାନି ମହାଭୂତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ, ସୋ ସବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋ । ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପାଦାୟାତି ଉପାଦିୟିତ୍ୱା, ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସାୟାତିପି ଏକେ । ‘‘ୱତ୍ତମାନ’’ନ୍ତି ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାଠସେସୋ । ସମୂହତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ସମୂହଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନଂ ରୂପନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ୟାନି ଚ ଚତ୍ତାରି ପଥୱୀଆଦୀନି ମହାଭୂତାନି, ୟଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଭେଦେନ ଅଭିଧମ୍ମପାଳିୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ତେୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିଞ୍ଞାଣନିଦ୍ଦେସେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁତୋ ୱା ଜାତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଏୱଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି । ଇତରଂ ପନ ମନୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜିତତେଭୂମକୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ସଙ୍ଖାରନିଦ୍ଦେସେ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଙ୍ଖାରୋ। ୱିଭଜନେ ପନସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି କାୟତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ । କାୟଦ୍ୱାରେ ଚୋପନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ଅକୁସଲତୋ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନନ୍ତି ୱୀସତିୟା କାୟସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ୱଚନତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ୱଚନଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱୀସତିୟା ଏୱ ୱଚୀସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ଚିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚୋପନଂ ଅକତ୍ୱା ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତାନଂ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲୱସେନ ଏକୂନତିଂସମନୋସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାନିଦ୍ଦେସେ ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ମୋହସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ଚତୂହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅନ୍ତୋଗଧତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚ । ତଥା ହି ତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଏତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି ତସ୍ସ ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନିୱାରଣେନ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପଦାନେନ ।

ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତୀହି କାରଣେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚ । ନିରୋଧେ ପଟିପଦାୟ ଚ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଏକେନେୱ କାରଣେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ । ନିରୋଧପଟିପଦାନଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଛାଦକମେୱ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତେସଂ ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧନିୱାରଣେନ ତେସୁ ଚ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଦାନେନ । ନ ପନ ତଂ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧଂ ତସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ନ ତସ୍ସ ତଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଅସହଜାତତ୍ତା, ନାରମ୍ମଣଂ, ତଦାରବ୍ଭ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ପଚ୍ଛିମଞ୍ହି ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସଂ, ନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମଂ ପନ ୱଚନୀୟତ୍ତେନ ସଭାୱଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରଂ, ତତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ସଙ୍ଗହତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଦୀପିତା । ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ । ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା କିଚ୍ଚତୋ । ଅୱିସେସତୋ ପନ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତେନ ସଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଞାତବ୍ବା ।

ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ । ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ସବ୍ବେହେୱ ତେହି ନିରୋଧପଦେହି ନିବ୍ବାନଂ ଦେସିତଂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ତେ ତେ ଧମ୍ମା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ତେସଂ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସହି ପଦେହି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୂତି ।

ୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପଟିପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ ଅନିୟ୍ୟାନିକପଟିପଦା । ନନୁ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋପି ଅତ୍ଥି ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋପି, ସୋ କଥଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା ହୋତୀତି । ୱଟ୍ଟସୀସତ୍ତା । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଭୱତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ, ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞା ଅଟ୍ଠ ୱା ପନ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ସବ୍ବଂ ତଂ ୱଟ୍ଟପକ୍ଖିୟଂ ୱଟ୍ଟସୀସନ୍ତି ୱଟ୍ଟସୀସତ୍ତା ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୱ ହୋତି । ୟଂ ପନ କିଞ୍ଚି ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଉଳୁଙ୍କୟାଗୁମତ୍ତଦାନମ୍ପି ପଣ୍ଣମୁଟ୍ଠିଦାନମତ୍ତମ୍ପି, ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖିୟଂ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ, ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖିକତ୍ତା ସମ୍ମାପଟିପଦାୱ ହୋତି । ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ହି ପଣ୍ଣମୁଟ୍ଠିମତ୍ତଦାନକୁସଲଂ ୱା ହୋତୁ ମହନ୍ତଂ ୱେଲାମଦାନାଦିକୁସଲଂ ୱା, ସଚେ ୱଟ୍ଟସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୱସେନ ମିଚ୍ଛା ଠପିତଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟମେୱ ଆହରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନୋ ୱିୱଟ୍ଟଂ । ‘‘ଇଦଂ ମେ ଦାନଂ ଆସୱକ୍ଖୟାୱହଂ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ପନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେନ ୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ସମ୍ମା ଠପିତଂ ଅରହତ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଦାତୁଂ ସକ୍କୋତିୟେୱ, ନ ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇତି ଅନୁଲୋମୱସେନ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା, ପଟିଲୋମୱସେନ ସମ୍ମାପଟିପଦା ଦେସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ପଟିପଦା ପୁଚ୍ଛିତା, ନିବ୍ବାନଂ ଭାଜିତଂ, ନିୟ୍ୟାତନେପି ପଟିପଦାୱ ନିୟ୍ୟାତିତା । ନ ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପଟିପଦାତି ନାମଂ, ସୱିପସ୍ସନାନଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନମେତଂ ନାମଂ, ତସ୍ମା ପୁଚ୍ଛାନିୟ୍ୟାତନେହି ପଦଭାଜନଂ ନ ସମେତୀତି । ନୋ ନ ସମେତି, କସ୍ମା ? ଫଲେନ ପଟିପଦାୟ ଦସ୍ସିତତ୍ତା । ଫଲେନ ହେତ୍ଥ ପଟିପଦା ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତି ଏତଂ ନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୟସ୍ସା ପଟିପଦାୟ ଫଲଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାପଟିପଦାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ଏତ୍ଥ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଅସେସୱିରାଗା ଅସେସନିରୋଧାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟେନ ୱା ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅସେସନିରୋଧୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏତଂ ପଦଭାଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ସାନୁଭାୱା ପଟିପଦା ୱିଭତ୍ତା ହୋତି । ଇତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ୱିପସ୍ସୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପସ୍ସିସ୍ସାତି ତସ୍ସ କିର ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୟଥା ଲୋକିୟମନୁସ୍ସାନଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପରିତ୍ତକମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଜପସାଦସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ଅକ୍ଖୀନି ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିଂସୁ । ବଲୱକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପନ କମ୍ମଜପସାଦସ୍ସ ବଲୱତ୍ତା ଅୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତେହି ଅନିମିସେହି ଏୱ ଅକ୍ଖୀହି ପସ୍ସି ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱା ତାୱତିଂସା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନିମିସନ୍ତୋ କୁମାରୋ ପେକ୍ଖତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିପସ୍ସିସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ‘ୱିପସ୍ସୀ ୱିପସ୍ସୀ’ତ୍ୱେୱ ସମଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦) । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନିମିସଜନିତନ୍ଧକାରୱିରହେନ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସତି, ୱିୱଟେହି ୱା ଅକ୍ଖୀହି ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସୀ। ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ପଚ୍ଛିମଭୱିକାନଂ ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବଲୱକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଜପସାଦସ୍ସ ବଲୱତ୍ତା ଅକ୍ଖୀନି ନ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସୋ ପନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏତେନେୱ ନାମଂ ଲଭି ।

ଅପିଚ ୱିଚେୟ୍ୟ ୱିଚେୟ୍ୟ ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସୀ, ୱିଚିନିତ୍ୱା ୱିଚିନିତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଦିୱସଂ କିର ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ଅନୁସାସନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ମହାପୁରିସଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅଙ୍କେ ଠପୟିଂସୁ । ତସ୍ସ ତଂ ଅଙ୍କେ କତ୍ୱା ପଲାଳୟମାନସ୍ସେୱ ଅମଚ୍ଚା ସାମିକଂ ଅସ୍ସାମିକଂ ଅକଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅନତ୍ତମନସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ରାଜା ‘‘କିମେତଂ ଉପଧାରେଥା’’ତି ଆହ । ଉପଧାରୟମାନା ଅଞ୍ଞଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଟସ୍ସ ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଏୱଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁନ ସାମିକମେୱ ସାମିକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଞତ୍ୱା ନୁ ଖୋ କୁମାରୋ ଏୱଂ କରୋତୀ’’ତି ? ୱୀମଂସନ୍ତା ପୁନ ସାମିକଂ ଅସ୍ସାମିକମକଂସୁ । ପୁନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଥେୱ ସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ଜାନାତି ମହାପୁରିସୋ’’ତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଚେୟ୍ୟ ୱିଚେୟ୍ୟ କୁମାରୋ ଅତ୍ଥେ ପନାୟତି ଞାୟେନାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିପସ୍ସିସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ‘ୱିପସ୍ସୀ ୱିପସ୍ସୀ’ତ୍ୱେୱ ସମଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧) ।

ଭଗୱତୋତି ଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଅରହତୋତି ରାଗାଦିଅରୀନଂ ହତତ୍ତା, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ୱା ଅରାନଂ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ଅରହତ୍ତା ଅରହାତି ଏୱଂ ଗୁଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନନାମଧେୟ୍ୟସ୍ସ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ସମ୍ମା ନୟେନ ହେତୁନା ସାମଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧାତି ସମ୍ବୋଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତତୋ ପୁବ୍ବେୱ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋତି ଏତ୍ଥ ବୋଧୀତି ଞାଣଂ, ବୋଧିମା ସତ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ଞାଣୱା ପଞ୍ଞୱା ପଣ୍ଡିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପାଦମୂଲେ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଣ୍ଡିତୋୱ ସୋ ସତ୍ତୋ, ନ ଅନ୍ଧବାଲୋତି ବୋଧିସତ୍ତୋ । ୟଥା ୱା ଉଦକତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଂ ପରିପାକଗତଂ ପଦୁମଂ ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସେନ ଅୱସ୍ସଂ ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ବୁଜ୍ଝନକପଦୁମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅୱସ୍ସଂ ଅନନ୍ତରାୟେନ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋତିପି ବୋଧିସତ୍ତୋ। ୟା ଚ ଏସା ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତା ବୋଧି, ତଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ପୱତ୍ତତୀତି ବୋଧିୟଂ ସତ୍ତୋ ଆସତ୍ତୋତିପି ବୋଧିସତ୍ତୋ। ଏୱଂ ଗୁଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନନାମୱସେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ । କିଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ଆପନ୍ନୋତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅହୋ ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି । ଚୱତି ଚ ଉପପଜ୍ଜତି ଚାତି ଇଦଂ ଅପରାପରଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଜରାମରଣଦୁକ୍ଖତୋ ନିସ୍ସଟତ୍ତା ତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାତି କତରସ୍ମିଂ ନୁ ଖୋ କାଲେ ।

ୟୋନିସୋ ମନସିକାରାତି ଉପାୟମନସିକାରେନ ପଥମନସିକାରେନ । ଅହୁ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭିସମୟୋତି ପଞ୍ଞାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଜରାମରଣକାରଣସ୍ସ ଅଭିସମୟୋ ସମୱାୟୋ ସମାୟୋଗୋ ଅହୋସି, ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ତେନ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରା ଅହୁ ପଞ୍ଞାୟାତି ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅଭିସମୟୋ ଅହୁ । ‘‘ଜାତିୟା ଖୋ ସତି ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣକାରଣସ୍ସ ପଟିୱେଧୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ଇତି ହିଦନ୍ତି ଏୱମିଦଂ । ସମୁଦୟୋ ସମୁଦୟୋତି ଏକାଦସସୁ ଠାନେସୁ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ସମୁଦୟଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସତି । ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୂତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ଚତୂସୁ ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ । ଚକ୍ଖୁନ୍ତିଆଦୀନି ଞାଣୱେୱଚନାନେୱ । ଞାଣମେୱ ହେତ୍ଥ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ, ଞାତଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ, ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, ପଟିୱେଧନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା, ଓଭାସନଟ୍ଠେନ ଆଲୋକୋତି ୱୁତ୍ତଂ। ତଂ ପନେତଂ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିରୋଧୱାରେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫-୧୦. ସିଖୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫-୧୦. ପଞ୍ଚମାଦୀସୁ ସିଖିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ‘‘ସିଖିସ୍ସପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ନ ଏୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଏକାସନେ ଅଦେସିତତ୍ତା । ନାନାଠାନେସୁ ହି ଏତାନି ଦେସିତାନି, ଅତ୍ଥୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଦିସୋୟେୱ । ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନାନଂ ନ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ଆଚିକ୍ଖତି – ‘‘ଅତୀତେ ବୋଧିସତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ଜାତା’’ତି । ୟଥା ପନ ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ଉଦକସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗେନେୱ ଅପରାପରଂ ୱୁଟ୍ଠିଉଦକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ତେହି ତେହି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେହି ଗତମଗ୍ଗେନେୱ ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତା ହି ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ତଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ବୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନା ନାମ କଥିତାତି ।

ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଆହାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଆହାରୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଆହାରାତି ପଚ୍ଚୟା । ପଚ୍ଚୟା ହି ଆହରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ, ତସ୍ମା ଆହାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଭୂତାତି ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା । ସମ୍ଭୱେସିନୋତି ୟେ ସମ୍ଭୱଂ ଜାତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଏସନ୍ତି ଗୱେସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ, ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ । ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ, ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଭୁତି ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ଭୂତା ନାମ । ଅଥ ୱା ଭୂତାତି ଜାତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା, ୟେ ଭୂତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାୟେୱ, ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସିନୋ। ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ଆୟତିମ୍ପି ସମ୍ଭୱଂ ଏସନ୍ତାନଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱେସୀନଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଠିତିୟାତି ଠିତତ୍ଥଂ । ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ । ୱଚନଭେଦୋୟେୱ ଚେସ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଏକୋୟେୱ । ଅଥ ୱା ଠିତିୟାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ଅୱିଚ୍ଛେଦାୟ । ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ । ଉଭୋପି ଚେତାନି ‘‘ଭୂତାନଂ ୱା ଠିତିୟା ଚେୱ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ଚ, ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଠିତିୟା ଚେୱ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ଚା’’ତି ଏୱଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନୀତି ।

କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି କବଳଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବକୋ ଆହାରୋ, ଓଦନକୁମ୍ମାସାଦିୱତ୍ଥୁକାୟ ଓଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଓଳାରିକୋ ୱା ସୁଖୁମୋ ୱାତି ୱତ୍ଥୁଓଳାରିକତାୟ ଓଳାରିକୋ, ସୁଖୁମତାୟ ସୁଖୁମୋ । ସଭାୱେନ ପନ ସୁଖୁମରୂପପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋୱ ହୋତି । ସାପି ଚସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତୋ ଓଳାରିକତା ସୁଖୁମତା ଚ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱେଦିତବ୍ବା । କୁମ୍ଭୀଲାନଞ୍ହି ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ମୋରାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । କୁମ୍ଭୀଲା କିର ପାସାଣେ ଗିଲନ୍ତି, ତେ ଚ ନେସଂ କୁଚ୍ଛିପ୍ପତ୍ତା ୱିଲୀୟନ୍ତି । ମୋରା ସପ୍ପୱିଚ୍ଛିକାଦିପାଣେ ଖାଦନ୍ତି । ମୋରାନଂ ପନ ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ତରଚ୍ଛାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ କିର ତିୱସ୍ସଛଡ୍ଡିତାନି ୱିସାଣାନି ଚେୱ ଅଟ୍ଠୀନି ଚ ଖାଦନ୍ତି, ତାନି ଚ ନେସଂ ଖେଳେନ ତେମିତମତ୍ତାନେୱ କନ୍ଦମୂଲଂ ୱିୟ ମୁଦୁକାନି ହୋନ୍ତି । ତରଚ୍ଛାନଂ ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ହତ୍ଥୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ ହି ନାନାରୁକ୍ଖସାଖାଦୟୋ ଖାଦନ୍ତି । ହତ୍ଥୀନଂ ଆହାରତୋ ଗୱୟଗୋକଣ୍ଣମିଗାଦୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ କିର ନିସ୍ସାରାନି ନାନାରୁକ୍ଖପଣ୍ଣାଦୀନି ଖାଦନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ଆହାରତୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ ଅଲ୍ଲସୁକ୍ଖତିଣାନି ଖାଦନ୍ତି । ତେସଂ ଆହାରତୋ ସସାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ସସାନଂ ଆହାରତୋ ସକୁଣାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ସକୁଣାନଂ ଆହାରତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ ଆହାରତୋ ଗାମଭୋଜକାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଗାମଭୋଜକାନଂ ଆହାରତୋ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେସମ୍ପି ଆହାରତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଆହାରତୋ ଭୁମ୍ମାନଂ ଦେୱାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଭୁମ୍ମାନଂ ଦେୱାନଂ ଆହାରତୋ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ । ଏୱଂ ୟାୱ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ ଆହାରା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା । ତେସଂ ପନାହାରୋ ସୁଖୁମୋତ୍ୱେୱ ନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଓଳାରିକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଓଜା ପରିତ୍ତା ହୋତି ଦୁବ୍ବଲା, ସୁଖୁମେ ବଲୱତୀ । ତଥା ହି ଏକପତ୍ତପୂରମ୍ପି ୟାଗୁଂ ପୀତୋ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଜିଘଚ୍ଛିତୋ ହୋତି ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ଖାଦିତୁକାମୋ, ସପ୍ପିଂ ପନ ପସତମତ୍ତଂ ପିୱିତ୍ୱା ଦିୱସଂ ଅଭୋତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ କମ୍ମଜତେଜସଙ୍ଖାତଂ ପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେତି, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ପାଲେତୁଂ । ଓଜା ପନ ପାଲେତି, ନ ସକ୍କୋତି ପରିସ୍ସୟଂ ୱିନୋଦେତୁଂ । ଦ୍ୱେ ପନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ପରିସ୍ସୟଞ୍ଚେୱ ୱିନୋଦେନ୍ତି ପାଲେନ୍ତି ଚାତି ।

ଫସ୍ସୋ ଦୁତିୟୋତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦି ଛବ୍ବିଧୋପି ଫସ୍ସୋ ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ ଦୁତିୟୋ ଆହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦେସନାନୟୋ ଏୱ ଚେସ, ତସ୍ମା ଇମିନା ନାମ କାରଣେନ ଦୁତିୟୋ ତତିୟୋ ଚାତି ଇଦମେତ୍ଥ ନ ଗୱେସିତବ୍ବଂ । ମନୋସଞ୍ଚେତନାତି ଚେତନାୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଇତି ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଉପାଦିଣ୍ଣକଅନୁପାଦିଣ୍ଣକୱସେନ ଏକରାସିଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରେ ଦସ୍ସେସି । କବଳୀକାରାହାରୋ ହି ଉପାଦିଣ୍ଣକୋପି ଅତ୍ଥି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକୋପି, ତଥା ଫସ୍ସାଦୟୋ । ତତ୍ଥ ସପ୍ପାଦୀହି ଗିଲିତାନଂ ମଣ୍ଡୂକାଦୀନଂ ୱସେନ ଉପାଦିଣ୍ଣକକବଳୀକାରାହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମଣ୍ଡୂକାଦୟୋ ହି ସପ୍ପାଦୀହି ଗିଲିତା ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତାପି କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଜୀୱନ୍ତିୟେୱ । ତେ ୟାୱ ଉପାଦିଣ୍ଣକପକ୍ଖେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାୱ ଆହାରତ୍ଥଂ ନ ସାଧେନ୍ତି। ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପନ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକପକ୍ଖେ ଠିତା ସାଧେନ୍ତି । ତଦାପି ଉପାଦିଣ୍ଣକାହାରୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ପନ ଆଚରିୟାନଂ ନ ରୁଚ୍ଚତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟମେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଅଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନେୱ ସହଜାତା କମ୍ମଜା ଓଜା ନାମ ଅତ୍ଥି, ସା ୟାୱପି ସତ୍ତମା ଦିୱସା ପାଲେତି, ଅୟମେୱ ଉପାଦିଣ୍ଣକକବଳୀକାରାହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେଭୂମକୱିପାକୱସେନ ପନ ଉପାଦିଣ୍ଣକଫସ୍ସାଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା, ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲକିରିୟୱସେନ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକା । ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ କଥିତାତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ୟଦି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଆହାରଟ୍ଠୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସୁପି ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇମେୟେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସନ୍ତତିୟା ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହି କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନଂ ସତ୍ତାନଂ ରୂପକାୟସ୍ସ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ନାମକାୟେ ୱେଦନାୟ ଫସ୍ସୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ମନୋସଞ୍ଚେତନା, ନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୟଥାହ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ କାୟୋ ଆହାରଟ୍ଠିତିକୋ ଆହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି, ଅନାହାରୋ ନୋ ତିଟ୍ଠତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୩), ତଥା ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) ।

କୋ ପନେତ୍ଥ ଆହାରୋ କିଂ ଆହରତୀତି ? କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତି ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପନ୍ତି ।

କଥଂ ? କବଳୀକାରାହାରୋ ତାୱ ମୁଖେ ଠପିତମତ୍ତେୟେୱ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ଦନ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣିତଂ ପନ ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନଂ ଏକେକଂ ସିତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତିୟେୱ । ଏୱଂ କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତି । ଫସ୍ସାହାରୋ ପନ ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୟେୱ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ଆହରତି, ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତି ।

ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ କାମଭୱଂ ଆହରତି, ରୂପାରୂପଭୱୂପଗାନି ତଂ ତଂ ଭୱଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ ଆହରତି । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପନ ୟେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ୟାନି ଚ ତିସନ୍ତତିୱସେନ ତିଂସ ରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟନୟେନ ତାନି ଆହରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଆହରତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ମନୋସଞ୍ଚେତନା ତୟୋ ଭୱେ ଆହରତୀ’’ତି ସାସୱକୁସଲାକୁସଲଚେତନାୱ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଆହରତୀ’’ତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିସେସେନ ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂସମୁଟ୍ଠାନଧମ୍ମାନଂ ଆହରଣତୋପେତେ ‘‘ଆହାରା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ କବଳୀକାରାହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି, ଫସ୍ସୋ ଫୁସନ୍ତୋୟେୱ ମନୋସଞ୍ଚେତନା ଆୟୂହମାନାୱ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନ୍ତମେୱ । କଥଂ ? କବଳୀକାରାହାରୋ ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋୟେୱ କାୟଟ୍ଠପନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । କମ୍ମଜନିତୋପି ହି ଅୟଂ କାୟୋ କବଳୀକାରାହାରେନ ଉପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୟାୱ ଆୟୁପରିମାଣା ତିଟ୍ଠତି । ୟଥା କିଂ? ୟଥା ମାତୁୟା ଜନିତୋପି ଦାରକୋ ଧାତିୟା ଥଞ୍ଞାଦୀନି ପାୟେତ୍ୱା ପୋସିୟମାନୋ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତି, ୟଥା ଚ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ଗେହଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୟଥା, ମହାରାଜ, ଗେହେ ପପତନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନ ଦାରୁନା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ସନ୍ତଂ ଏୱ ତଂ ଗେହଂ ନ ପତତି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଅୟଂ କାୟୋ ଆହାରଟ୍ଠିତିକୋ ଆହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି ।

ଏୱଂ ସାଧେନ୍ତୋପି ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପସନ୍ତତୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଉପାଦିଣ୍ଣକସ୍ସ ଚ । କମ୍ମଜାନଂ ଅନୁପାଲକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱାତି । ଫସ୍ସୋ ପନ ସୁଖାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତୋୟେୱ ସୁଖାଦିୱେଦନାପୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । ମନୋସଞ୍ଚେତନା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମୱସେନ ଆୟୂହମାନାୟେୱ ଭୱମୂଲନିପ୍ଫାଦନତୋ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନ୍ତମେୱ ନାମରୂପପ୍ପୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତୀତି ।

ଏୱଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନାଦିୱସେନ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନେସୁ ପନେତେସୁ ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କବଳୀକାରାହାରେ ନିକନ୍ତିୟେୱ ଭୟଂ, ଫସ୍ସେ ଉପଗମନମେୱ, ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଆୟୂହନମେୱ, ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅଭିନିପାତୋୟେୱ ଭୟନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? କବଳୀକାରାହାରେ ହି ନିକନ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସୀତାଦୀନଂ ପୁରକ୍ଖତା ସତ୍ତା ଆହାରତ୍ଥାୟ ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତା ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦିକାୟ ଅନେସନାୟ ଆହାରଂ ପରିୟେସନ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଗାରୟ୍ହା ହୋନ୍ତି, ସମ୍ପରାୟେପି, ‘‘ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଟିପି ଆଦିତ୍ତା ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତା’’ତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମଣପେତା ହୋନ୍ତି । ଇମିନା ତାୱ କାରଣେନ କବଳୀକାରେ ଆହାରେ ନିକନ୍ତି ଏୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଫସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଫସ୍ସସ୍ସାଦିନୋ ପରେସଂ ରକ୍ଖିତଗୋପିତେସୁ ଦାରାଦୀସୁ ଭଣ୍ଡେସୁ ଅପରଜ୍ଝନ୍ତି, ତେ ସହ ଭଣ୍ଡେନ ଭଣ୍ଡସାମିକା ଗହେତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍କାରକୂଟେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି, ରଞ୍ଞୋ ୱା ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତି । ତତୋ ତେ ରାଜା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କାରାପେତି । କାୟସ୍ସ ଚ ଭେଦା ଦୁଗ୍ଗତି ତେସଂ ପାଟିକଙ୍ଖା ହୋତି । ଇତି ଫସ୍ସସ୍ସାଦମୂଲକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମ୍ପି ସମ୍ପରାୟିକମ୍ପି ଭୟଂ ସବ୍ବମାଗତମେୱ ହୋତି । ଇମିନା କାରଣେନ ଫସ୍ସାହାରେ ଉପଗମନମେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାୟୂହନେ ପନ ତମ୍ମୂଲକଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଭୟଂ ସବ୍ବଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି । ଇମିନା କାରଣେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେ ଆୟୂହନମେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଭିନିପତତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେ ସବ୍ବଭୟାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି ଇମିନା କାରଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରେ ଅଭିନିପାତୋୟେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

କିଂନିଦାନାତିଆଦୀସୁ ନିଦାନାଦୀନି ସବ୍ବାନେୱ କାରଣୱେୱଚନାନି । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଫଲଂ ନିଦେତି, ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅପ୍ପେତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ନିଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ତଂ ତତୋ ସମୁଦେତି ଜାୟତି ପଭୱତି, ତସ୍ମା ସମୁଦୟୋ ଜାତି ପଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – କିଂନିଦାନଂ ଏତେସନ୍ତି କିଂନିଦାନା। କୋ ସମୁଦୟୋ ଏତେସନ୍ତି କିଂସମୁଦୟା। କା ଜାତି ଏତେସନ୍ତି କିଂଜାତିକା। କୋ ପଭୱୋ ଏତେସନ୍ତି କିଂପଭୱା। ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ତଣ୍ହା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ନିଦାନଞ୍ଚେୱ ସମୁଦୟୋ ଚ ଜାତି ଚ ପଭୱୋ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତଣ୍ହାନିଦାନାତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତାନଂ ଆହାରାନଂ ପୁରିମତଣ୍ହାନଂ ୱସେନ ନିଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତାୱ ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସତ୍ତସନ୍ତତିୱସେନ, ସେସାନଂ ତତୋ ଊନଊନସନ୍ତତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାତା ଓଜା ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ତଣ୍ହାନିଦାନୋ ଉପାଦିଣ୍ଣକକବଳୀକାରାହାରୋ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ଫସ୍ସଚେତନା ସୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେ ତଣ୍ହାନିଦାନା ଉପାଦିଣ୍ଣକ-ଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନା-ୱିଞ୍ଞାଣାହାରାତି ଏୱଂ ତାୱ ପୁରିମତଣ୍ହାନିଦାନା ପଟିସନ୍ଧିକା ଆହାରା । ୟଥା ଚ ପଟିସନ୍ଧିକା, ଏୱଂ ତତୋ ପରଂ ପଠମଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଆହାରାନମେୱ ନିଦାନଂ ଜାନାତି, ଆହାରନିଦାନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟପି, ତଣ୍ହାୟ ନିଦାନାନଂ ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ନିଦାନଂ ଜାନାତିୟେୱ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହା ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କିଂନିଦାନାତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେସି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ଠାନେ ଭଗୱା ଅତୀତାଭିମୁଖଂ ଦେସନଂ କତ୍ୱା ଅତୀତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ? ଆହାରୱସେନ ହି ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଗହିତୋ ।

ତଣ୍ହାତି ଇମସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମଂ, ୱେଦନାଫସ୍ସସଳାୟତନନାମରୂପୱିଞ୍ଞାଣାନି ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା କମ୍ମଂ ଆୟୂହିତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତାନି, ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ତସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମଂ । ଇତି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଦ୍ୱୀସୁ ତସ୍ସ ଜନକଂ କମ୍ମନ୍ତି ସଙ୍ଖେପେନ କମ୍ମଞ୍ଚେୱ କମ୍ମୱିପାକଞ୍ଚାତି, ଦ୍ୱେପି ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଅତୀତାଭିମୁଖଂ ଦେସନଂ କତ୍ୱା ଅତୀତେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଦେସନା ଅନାଗତସ୍ସ ଅଦସ୍ସିତତ୍ତା ଅପରିପୁଣ୍ଣାତି ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ନୟତୋ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣାତ୍ୱେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନଂ ସୁଂସୁମାରଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ପରଭାଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଗୀୱଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଓରତୋ ପିଟ୍ଠିଂ, ପରିୟୋସାନେ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମୂଲଂ, ହେଟ୍ଠା କୁଚ୍ଛିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପନ ଉଦକଗତଂ ଅଗ୍ଗନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଞ୍ଚେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ହତ୍ଥପାଦେ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ସୋ ନ ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ସୁଂସୁମାରୋ’’ତି ଗଣ୍ହାତି, ନୟତୋ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣୋତ୍ୱେୱ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉଦକପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନସୁଂସୁମାରୋ ୱିୟ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ତୀରେ ଠିତୋ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ତେନ ପୁରିସେନ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ସୁଂସୁମାରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନା ଆହାରୱସେନ ଇମସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ । ପରତୋ ଗୀୱାୟ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନିକାୟ ତଣ୍ହାୟ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ । ପିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ୱେଦନାଦିୱସେନ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ । ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠମୂଲସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଜନକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାନଂ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ । ହେଟ୍ଠା କୁଚ୍ଛିଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଗ୍ଗନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଞ୍ଚେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ହତ୍ଥପାଦେ ଅଦିସ୍ୱାପି ‘‘ଅପରିପୁଣ୍ଣୋ ସୁଂସୁମାରୋ’’ତି ଅଗହେତ୍ୱା ନୟତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋତ୍ୱେୱ ଗହଣଂ ୱିୟ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟୱଟ୍ଟଂ ପାଳିୟଂ ନ ଆଗତଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଦେସନା ଅପରିପୁଣ୍ଣା’’ତି ଅଗହେତ୍ୱା ନୟତୋ ପରିପୁଣ୍ଣାତ୍ୱେୱ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚ ଆହାରତଣ୍ହାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ତଣ୍ହାୱେଦନାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋତି ଏୱଂ ତିସନ୍ଧିଚତୁସଙ୍ଖେପମେୱ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । କସ୍ମା ? ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ନିସିନ୍ନତ୍ତା । ତସ୍ସଞ୍ହି ପରିସତି ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ନିସିନ୍ନୋ । ଅଥ ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଅଥସ୍ସାହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନୋତି ମୋଳୀତି ଚୂଳା ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –

‘‘ଛେତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ

ୱେହାୟସଂ ଉକ୍ଖିପି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ।

ରତନଚଙ୍କୋଟୱରେନ ୱାସୱୋ,

ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ସିରସା ପଟିଗ୍ଗହୀ’’ତି ॥

ସା ତସ୍ସ ଗିହିକାଲେ ମହନ୍ତା ଅହୋସି । ତେନସ୍ସ ‘‘ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନୋ’’ତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି । ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ନଂ ତେନେୱ ନାମେନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ଏତଦୱୋଚାତି ଦେସନାନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଆହାରେତୀ’’ତି ୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭନ୍ତେ, କୋ ନାମ ସୋ, ୟୋ ଏତଂ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଖାଦତି ୱା ଭୁଞ୍ଜତି ୱାତି ?

କସ୍ମା ପନାୟଂ ଇତରେ ତୟୋ ଆହାରେ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇମମେୱ ପୁଚ୍ଛତୀତି ? ଜାନାମୀତି ଲଦ୍ଧିୟା । ସୋ ହି ମହନ୍ତେ ପିଣ୍ଡେ କତ୍ୱାୱ କବଳୀକାରାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେ ପସ୍ସତି, ତେନସ୍ସ ତଂ ଜାନାମୀତି ଲଦ୍ଧି । ତିତ୍ତିରୱଟ୍ଟକମୋରକୁକ୍କୁଟାଦୟୋ ପନ ମାତୁସମ୍ଫସ୍ସେନ ୟାପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତେ ଫସ୍ସାହାରେନ ୟାପେନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । କଚ୍ଛପା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଉତୁସମୟେ ମହାସମୁଦ୍ଦତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ୱାଲିକନ୍ତରେ ଅଣ୍ଡାନି ଠପେତ୍ୱା ୱାଲିକାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦମେୱ ଓତରନ୍ତି । ତାନି ମାତୁଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ନ ପୂତୀନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେନ ୟାପେନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧି । କିଞ୍ଚାପି ଥେରସ୍ସ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି, ନ ପନ ଏତାୟ ଲଦ୍ଧିୟା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି। ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ହି ଉମ୍ମତ୍ତକସଦିସୋ । ୟଥା ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ପଚ୍ଛିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଗୋମୟମ୍ପି ପାସାଣମ୍ପି ଗୂଥମ୍ପି ଖଜ୍ଜଖଣ୍ଡମ୍ପି ତଂ ତଂ ମନାପମ୍ପି ଅମନାପମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିୟଂ ପକ୍ଖିପତି । ଏୱମେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ୟୁତ୍ତମ୍ପି ଅୟୁତ୍ତମ୍ପି ପୁଚ୍ଛତି । ସୋ ‘‘କସ୍ମା ଇମଂ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ନ ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ, ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେ ପନ ଗହଣମେୱ ନିସେଧେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଗହିତଗାହମେୱ ତସ୍ସ ମୋଚେତୁଂ ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ନୋ କଲ୍ଲୋତି ଅୟୁତ୍ତୋ । ଆହାରେତୀତି ଅହଂ ନ ୱଦାମୀତି ଅହଂ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଆହାରେତୀତି ନ ୱଦାମି । ଆହାରେତୀତି ଚାହଂ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଦି ଅହଂ ଆହାରେତୀତି ୱଦେୟ୍ୟଂ । ତତ୍ରସ୍ସ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ତସ୍ମିଂ ମୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତି, ଭନ୍ତେ, ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ କତମସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ର କଲ୍ଲଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତେ ପଞ୍ହେ ଇମଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ୟୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ତେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନନାମରୂପଂ । ତସ୍ମିଂ ଭୂତେ ସତି ସଳାୟତନନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିସଙ୍ଖାତେ ନାମରୂପେ ଜାତେ ସତି ସଳାୟତନଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟାଫସ୍ସୋତି ଇଧାପି ଭଗୱା ଉତ୍ତରି ପଞ୍ହସ୍ସ ଓକାସଂ ଦେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ହି ନୱପୁଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି, ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ଓକାସଂ ଅଦାସି । ଅତ୍ଥୋ ପନସ୍ସ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଭୱତୀ’’ତି କସ୍ମା ନ ପୁଚ୍ଛତି ? ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ହି ସତ୍ତୋ ନାମ ଭୂତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋୟେୱାତି ଲଦ୍ଧି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ଇଦନ୍ତି ନ ପୁଚ୍ଛତି । ଅପିଚ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଇଦଂ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଇଦନ୍ତି ବହୂସୁ ଠାନେସୁ କଥିତତ୍ତା ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପଗତୋ, ତେନାପି ନ ପୁଚ୍ଛତି । ସତ୍ଥାପି ‘‘ଇମସ୍ସ ବହୁଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସାପି ତିତ୍ତି ନତ୍ଥି, ତୁଚ୍ଛପୁଚ୍ଛମେୱ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଦେସେସି । ଛନ୍ନଂ ତ୍ୱେୱାତି ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେସନାରୁଳ୍ହଂ, ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଦେସନଂ ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱେଦନାତଣ୍ହାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ, ଭୱଜାତୀନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱାତି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ବାହିରକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା । ଜରାମରଣଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ଜରାମରଣଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନ, ଜରାମରଣସମୁଦୟଂ ନ ଜାନନ୍ତି ସହ ତଣ୍ହାୟ ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ, ଜରାମରଣନିରୋଧଂ ନ ଜାନନ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚୱସେନ, ପଟିପଦଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୱସେନ । ଜାତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନ, ଜାତିସମୁଦୟଂ ନ ଜାନନ୍ତି ସହ ତଣ୍ହାୟ ଭୱୋ ଜାତିସମୁଦୟୋତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ । ଏୱଂ ସହ ତଣ୍ହାୟ ସମୁଦୟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସବ୍ବପଦେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସାମଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ । ଉଭୟତ୍ଥାପି ପନ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ଅରିୟଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଏକାଦସସୁ ଠାନେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥେସୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଦୁତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଇମେ ଧମ୍ମେ କତମେ ଧମ୍ମେତି ଏତ୍ତକଂ ପପଞ୍ଚଂ କତ୍ୱା କଥିତଂ, ଦେସନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଇମେ ଧମ୍ମେ ନପ୍ପଜାନନ୍ତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. କଚ୍ଚାନଗୋତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୟଂ ପଣ୍ଡିତା ଦେୱମନୁସ୍ସା ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ୱଦନ୍ତି, ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ଦ୍ୱୟନିସ୍ସିତୋତି ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ନିସ୍ସିତୋ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଇମିନା ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସେସମହାଜନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥିତନ୍ତି ସସ୍ସତଂ । ନତ୍ଥିତନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଲୋକସମୁଦୟନ୍ତି ଲୋକୋ ନାମ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋତି ସମ୍ମାପଞ୍ଞା ନାମ ସୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା, ତାୟ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟା ଲୋକେ ନତ୍ଥିତାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତେସ୍ୱେୱ ୟା ନତ୍ଥୀତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଭଙ୍ଗଂ । ୟାଲୋକେ ଅତ୍ଥିତାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତେସ୍ୱେୱ ୟା ଅତ୍ଥୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପିଚ ଲୋକସମୁଦୟନ୍ତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରଂ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ପଟିଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରଂ । ଲୋକନିସ୍ସୟେ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପି ହି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁଚ୍ଛେଦେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛେଦଂ ପସ୍ସତୋ ୟା ନତ୍ଥୀତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ନ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନନିରୋଧଂ ପସ୍ସତୋ ୟା ଅତ୍ଥୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ନ ହୋତୀତି ଅୟମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପୟୁପାଦାନାଭିନିୱେସୱିନିବନ୍ଧୋତି ଉପୟେହି ଚ ଉପାଦାନେହି ଚ ଅଭିନିୱେସେହି ଚ ୱିନିବନ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଉପୟାତି ଦ୍ୱେ ଉପୟା ତଣ୍ହୁପୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠୁପୟୋ ଚ । ଉପାଦାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ହି ୟସ୍ମା ଅହଂ ମମନ୍ତିଆଦୀହି ଆକାରେହି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉପୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦିୟନ୍ତି ଚେୱ ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ଉପାଦାନାତି ଚ ଅଭିନିୱେସାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାହି ଚାୟଂ ଲୋକୋ ୱିନିବନ୍ଧୋ । ତେନାହ ‘‘ଉପୟୁପାଦାନାଭିନିୱେସୱିନିବନ୍ଧୋ’’ତି ।

ତଞ୍ଚାୟନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଉପୟୁପାଦାନଂ ଅୟଂ ଅରିୟସାୱକୋ । ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ଅଭିନିୱେସାନୁସୟନ୍ତି ଅଭିନିୱେସଭୂତଞ୍ଚ ଅନୁସୟଭୂତଞ୍ଚ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀସୁ ହି ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାତି, ତା ଚ ତସ୍ମିଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁସେନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଭିନିୱେସାନୁସୟନ୍ତି ଚ ଆହ । ନ ଉପେତୀତି ନ ଉପଗଚ୍ଛତି । ନ ଉପାଦିୟତୀତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନାଧିଟ୍ଠାତୀତି ନ ଅଧିଟ୍ଠାତି, କିନ୍ତି ? ଅତ୍ତା ମେତି । ଦୁକ୍ଖମେୱାତି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ । ନ କଙ୍ଖତୀତି ‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ ଏତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି କଙ୍ଖଂ ନ କରୋତି । ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀତି ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ନ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅପତ୍ତିୟାୟେତ୍ୱା ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣମେୱସ୍ସ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି । ଏତ୍ତାୱତାଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ପହୀନତ୍ତା ଏତ୍ତକେନ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ନାମ ହୋତୀତି ମିସ୍ସକସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଆହ । ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋତି ଏସ ଏକୋ ନିକୂଟନ୍ତୋ ଲାମକନ୍ତୋ ପଠମକଂ ସସ୍ସତଂ । ଅୟଂ ଦୁତିୟୋତି ଏସ ଦୁତିୟୋ ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତୋ ନିକୂଟନ୍ତୋ ଲାମକନ୍ତୋ ଦୁତିୟକୋ ଉଚ୍ଛେଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଧମ୍ମକଥିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ନିବ୍ବିଦାୟାତି ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ୱିରାଗାୟାତି ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ନିରୋଧାୟାତି ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ । ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ସୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ପଟିପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମଭୂତଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଅନୁଧମ୍ମଭୂତନ୍ତି ଅନୁରୂପସଭାୱଭୂତଂ । ନିବ୍ବିଦା ୱିରାଗା ନିରୋଧାତି ନିବ୍ବିଦାୟ ଚେୱ ୱିରାଗେନ ଚ ନିରୋଧେନ ଚ । ଅନୁପାଦା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ । ଅଲଂ ୱଚନାୟାତି, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ୟୁତ୍ତୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋତି ଅତ୍ଥୋ। ଏୱମେତ୍ଥ ଏକେନ ନୟେନ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା କଥିତା, ଦ୍ୱୀହି ତଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଅଚେଲକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ଅଚେଲୋ କସ୍ସପୋତି ଲିଙ୍ଗେନ ଅଚେଲୋ ନିଚ୍ଚେଲୋ, ନାମେନ କସ୍ସପୋ । ଦୂରତୋୱାତି ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦୂରତୋ ଏୱ ଅଦ୍ଦସ । କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସନ୍ତି କିଞ୍ଚିଦେୱ କାରଣଂ । ଓକାସନ୍ତି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ଖଣଂ କାଲଂ । ଅନ୍ତରଘରନ୍ତି ‘‘ନ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ଅନ୍ତରଘରେ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ ଅନ୍ତରଘରଂ । ‘‘ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରେ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତୋଗାମୋ । ଇଧାପି ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ୟଂ ଇଚ୍ଛସି ।

କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା କଥେତୁକାମୋ ୟାୱତତିୟଂ ପଟିକ୍ଖିପୀତି ? ଗାରୱଜନନତ୍ଥଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ହି ଖିପ୍ପଂ କଥିୟମାନେ ଗାରୱଂ ନ କରୋନ୍ତି, ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତୁମ୍ପି ପୁଚ୍ଛିତୁମ୍ପି ସୁକରଂ, ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ତେୟେୱ କଥେତୀ’’ତି ୱଚନମ୍ପି ନ ସଦ୍ଦହନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତେ ପନ ଗାରୱଂ କରୋନ୍ତି, ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତୁମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁମ୍ପି ଦୁକ୍କର’’ନ୍ତି ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚିତେ କଥିୟମାନଂ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି ସଦ୍ଦହନ୍ତି । ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ସୁସ୍ସୂସିସ୍ସତି ସଦ୍ଦହିସ୍ସତୀ’’ତି ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେତ୍ୱା କଥେସି । ଅପିଚ ୟଥା ଭିସକ୍କୋ ତେଲଂ ୱା ଫାଣିତଂ ୱା ପଚନ୍ତୋ ମୁଦୁପାକଖରପାକାନଂ ପାକକାଲଂ ଆଗମୟମାନୋ ପାକକାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଓତାରେତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ସତ୍ତାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ଇମସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପାକଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱାୱ ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚାପେସି ।

ମା ହେୱଂ, କସ୍ସପାତି, କସ୍ସପ, ମା ଏୱଂ ଭଣି । ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ହି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ କାରକୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅକାରଣେନ ୟଦିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଇତି ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋତି କସ୍ମା ଏୱମାହ ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁଟ୍ଠୋ ‘ମା ହେୱ’ନ୍ତି ୱଦତି, ‘ନତ୍ଥୀ’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘ଅତ୍ଥୀ’ତି ୱଦତି । ‘ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଜାନାତି ନ ପସ୍ସତୀ’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘ଜାନାମି ଖ୍ୱାହ’ନ୍ତି ୱଦତି । କିଞ୍ଚି ନୁ ଖୋ ମୟା ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ପୁଚ୍ଛମେୱ ସୋଧେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଆଚିକ୍ଖତୁ ଚ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱାତି ଇଧ ସତ୍ଥରି ସଞ୍ଜାତଗାରୱୋ ‘‘ଭୱ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଦତି ।

ସୋ କରୋତୀତିଆଦି, ‘‘ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସତୋତି ଇଦଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ସୋ କରୋତି ସୋ ପଟିସଂୱେଦୟତୀତି ଖୋ, କସ୍ସପ, ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଏୱଂ ସତି ପଚ୍ଛା ସୟଂକତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇତି ୱଦନ୍ତି ଏତସ୍ସ ପୁରିମେନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅନନ୍ତରେନ ଚ ସସ୍ସତସଦ୍ଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ହୋତି । ‘‘ଦୀପେତି ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଠସେସୋ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଆଦିତୋୱ ସସ୍ସତଂ ଦୀପେତି, ସସ୍ସତଂ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ହି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ପରେତି, କାରକଞ୍ଚ ୱେଦକଞ୍ଚ ଏକମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଏତଂ ସସ୍ସତଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞୋ କରୋତୀତିଆଦି ପନ ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଦିତୋ ସତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ଇଧାପି ଆହରିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅଞ୍ଞୋ କରୋତି ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦିୟତୀତି ଖୋ ପନ, କସ୍ସପ, ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଏୱଂ ସତି, ପଚ୍ଛା ‘‘କାରକୋ ଇଧେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତେନ କତଂ ଅଞ୍ଞୋ ପଟିସଂୱେଦିୟତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭିତୁନ୍ନସ୍ସ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ସତୋ ‘‘ପରଂକତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତୀତି । ଇତି ୱଦନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ଏୱଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ଆଦିତୋୱ ଉଚ୍ଛେଦଂ ଦୀପେତି, ଉଚ୍ଛେଦଂ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ହି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ପରେତି, ଏତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତେ ତେତି ୟେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ (ଅନୁପଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଏତେ ତେ, କସ୍ସପ, ଉଭୋ ଅନ୍ତେ) ଅନୁପଗମ୍ମ ପହାୟ ଅନଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେନ ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଠିତୋ ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କତରଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଚେ ? ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି । ଏତ୍ଥ ହି କାରଣତୋ ଫଲଂ, କାରଣନିରୋଧେନ ଚସ୍ସ ନିରୋଧୋ ଦୀପିତୋ, ନ କୋଚି କାରକୋ ୱା ୱେଦକୋ ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଏତ୍ତାୱତା ସେସପଞ୍ହା ପଟିସେଧିତା ହୋନ୍ତି । ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମାତି ଇମିନା ହି ତତିୟପଞ୍ହୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଇମିନା ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତା ଚେୱ ଅଜାନନଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲଭେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଦଂ ସୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଆହ । ଅଥ ଭଗୱା ୟୋନେନ ଖନ୍ଧକେ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସୋ (ମହାୱ॰ ୮୬) ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ୟଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ସାମଣେରଭୂମିୟଂ ଠିତୋ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଆକଙ୍ଖାମି ଉପସମ୍ପଦଂ । ସ୍ୱାହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ପରିୱାସଂ ୟାଚାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପରିୱସତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ଖୋ, କସ୍ସପ, ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପରିୱସିତ୍ୱାୟେୱ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭତି । ଉପସମ୍ପଦତ୍ଥିକେନ ପନ ନାତିକାଲେନ ଗାମପ୍ପୱେସନାଦୀନି ଅଟ୍ଠ ୱତ୍ତାନି ପୂରେନ୍ତେନ ପରିୱସିତବ୍ବଂ । ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି ଅଟ୍ଠୱତ୍ତପୂରଣେନ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେସ ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସୋ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୮୬) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ ମୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଠୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅପିଚ ମେତ୍ଥା’’ତି । ପୁଗ୍ଗଲୱେମତ୍ତତା ୱିଦିତାତି ପୁଗ୍ଗଲନାନତ୍ତଂ ୱିଦିତଂ । ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରିୱାସାରହୋ, ଅୟଂ ନ ପରିୱାସାରହୋ’’ତି ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ପାକଟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତୋ କସ୍ସପୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ, ୟତ୍ଥ ଏୱଂ ଘଂସିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟୁତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହୋ ସଚେ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ଅଥ ଭଗୱା ତସ୍ସ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ନ କସ୍ସପୋ ପରିୱାସଂ ଅରହତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭିକ୍ଖୁ, କସ୍ସପଂ ନହାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଭଗୱା ଗଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଲତ୍ଥ ଖୋ ଅଚେଲୋ କସ୍ସପୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଅଲତ୍ଥ ଉପସମ୍ପଦନ୍ତି । ଅଚିରୂପସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦି ସେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ୱୁତ୍ତମେୱାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ତିମ୍ବରୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ ସା ୱେଦନାତିଆଦି ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ନିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପି ସତୋତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେୟେୱ ସାମିୱଚନଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥଦୀପନା – ‘‘ସା ୱେଦନା, ସୋ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ଖୋ, ତିମ୍ବରୁକ, ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଏୱଂ ସତି ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତି । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୱେଦନାୟ ଏୱ ୱେଦନା କତା ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସା ୱେଦନାୟ ପୁବ୍ବେପି ଅତ୍ଥିତଂ ଅନୁଜାନାତି, ସସ୍ସତଂ ଦୀପେତି ସସ୍ସତଂ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ହି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ପରେତି, ଏତଂ ସସ୍ସତଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରିମଞ୍ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟେୱେତଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ । ଏୱମ୍ପାହଂ ନ ୱଦାମୀତି ଅହଂ ‘‘ସା ୱେଦନା, ସୋ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ନ ୱଦାମି । ‘‘ସୟଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ନ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞା ୱେଦନାତିଆଦି ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧିୟା ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା –‘‘ଅଞ୍ଞା ୱେଦନା ଅଞ୍ଞୋ ୱେଦିୟତୀ’’ତି ଖୋ, ତିମ୍ବରୁକ, ଆଦିମ୍ହିୟେୱ ଏୱଂ ସତି ପଚ୍ଛା ୟା ପୁରିମପକ୍ଖେ କାରକୱେଦନା, ସା ଉଚ୍ଛିନ୍ନା । ତାୟ ପନ କତଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱେଦିୟତୀତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭିତୁନ୍ନସ୍ସ ସତୋ ‘‘ପରଂକତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୋ କାରକୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଅଞ୍ଞେନ ପଟିସନ୍ଧି ଗହିତାତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ଦୀପେତି, ଉଚ୍ଛେଦଂ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ହି ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ପରେତି, ଏତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ହି ଇମାନି ପଦାନି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୋଜିତାନେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱେଦନାସୁଖଦୁକ୍ଖଂ କଥିତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିପାକସୁଖଦୁକ୍ଖମେୱ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସ୍ସାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱାରିତସ୍ସ । ଏୱମୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱାରିତତ୍ତା ତଣ୍ହାୟ ଚ ସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଅୟଂ କାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଅୟଞ୍ଚେୱ କାୟୋତି ଅୟଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକୋ କାୟୋ । ବହିଦ୍ଧା ଚ ନାମରୂପନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ଚ ପରେସଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକୋ କାୟୋ । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଛହି ଆୟତନେହି ଚାପି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋୱ । ଇତ୍ଥେତଂ ଦ୍ୱୟନ୍ତି ଏୱମେତଂ ଦ୍ୱୟଂ । ଦ୍ୱୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫସ୍ସୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀନି ଦ୍ୱୟାନି ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । ମହାଦ୍ୱୟଂ ନାମ କିରେତଂ । ସଳେୱାୟତନାନୀତି ସଳେୱ ଫସ୍ସାୟତନାନି ଫସ୍ସକାରଣାନି । ୟେହି ଫୁଟ୍ଠୋତି ୟେହି କାରଣଭୂତେହି ଆୟତନେହି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ । ଅଞ୍ଞତରେନାତି ଏତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣୱସେନ ଅଞ୍ଞତରତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ବାଲପଣ୍ଡିତାନଂ କାୟନିବ୍ବତ୍ତନାଦିମ୍ହି । କୋ ଅଧିପ୍ପୟାସୋତି କୋ ଅଧିକପୟୋଗୋ ।

ଭଗୱଂମୂଲକାତି ଭଗୱା ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଗୱଂମୂଲକା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଉପ୍ପାଦିତା, ତସ୍ମିଂ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇମେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସି, ଭଗୱତା ପନ ନୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପାଦିତା । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ଇମେ ଧମ୍ମେ ଆଜାନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝାମାତି ଏୱଂ ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମାତି । ଭଗୱଂନେତ୍ତିକାତି ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମାନଂ ନେତା ୱିନେତା ଅନୁନେତା, ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତାତି ଧମ୍ମା ଭଗୱଂନେତ୍ତିକା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱଂପଟିସରଣାତି ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛମାନା ଭଗୱତି ପଟିସରନ୍ତି ନାମାତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ପଟିସରନ୍ତୀତି ସମୋସରନ୍ତି । ଅପିଚ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧୱସେନ ଫସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତି ‘‘ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମୋ’’ତି ? ତ୍ୱଂ ଫୁସନଟ୍ଠେନ ଫସ୍ସୋ ନାମ । ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆଗଚ୍ଛତି ‘‘ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମ’’ନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମାତି ଏୱଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମେ ପଟିସରତୀତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପଟିଭାତୂତି ଭଗୱତୋୱ ଏତସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠାତୁ, ତୁମ୍ହେୟେୱ ନୋ କଥେତ୍ୱା ଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସା ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ତଣ୍ହା ଚ କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା, ୟଥା ପନ ଅଜ୍ଜାପି ୟଂ ହିୟ୍ୟୋ ଭେସଜ୍ଜଂ ପୀତଂ, ତଦେୱ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜାତି ସରିକ୍ଖକତ୍ତେନ ତଦେୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ସା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସା ଚ ତଣ୍ହାତି ଇଦମ୍ପି ସରିକ୍ଖକତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୟତ୍ଥାୟ । କାୟୂପଗୋ ହୋତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସନ୍ଧିକାୟଂ ଉପଗନ୍ତା ହୋତି । ୟଦିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋତି ୟୋ ଅୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ, ଅୟଂ ବାଲତୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବୋପି ସପଟିସନ୍ଧିକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ‘‘ବାଲୋ’’ତି, ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ପନ ‘‘ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱା ‘‘ବାଲା’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଭଜମାନା ପନ ପଣ୍ଡିତପକ୍ଖଂ ଭଜନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେ ଚ ଧମ୍ମେତି ସତ୍ଥା ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ଚ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତେ ଚ ସଭାୱଧମ୍ମେ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଉଭୟଂ ଆରଭି । ଉପ୍ପାଦା ୱା ତଥାଗତାନନ୍ତି ତଥାଗତାନଂ ଉପ୍ପାଦେପି, ବୁଦ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁପି ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣଂ, ଜାତିୟେୱ ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ଠିତାୱ ସା ଧାତୂତି ଠିତୋୱ ସୋ ପଚ୍ଚୟସଭାୱୋ, ନ କଦାଚି ଜାତି ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତି । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତାତି ଇମେହିପି ଦ୍ୱୀହି ପଚ୍ଚୟମେୱ କଥେତି । ପଚ୍ଚୟେନ ହି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋୱ ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟୋ ଧମ୍ମେ ନିୟମେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମନିୟାମତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ଇମେସଂ ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ତନ୍ତି ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ । ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତୀତି ଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି । ଅଭିସମେତୀତି ଞାଣେନ ଅଭିସମାଗଚ୍ଛତି । ଆଚିକ୍ଖତୀତି କଥେତି । ଦେସେତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଞାପେତୀତି ଜାନାପେତି । ପଟ୍ଠପେତୀତି ଞାଣମୁଖେ ଠପେତି । ୱିୱରତୀତି ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୱିଭଜତୀତି ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତି । ଉତ୍ତାନୀକରୋତୀତି ପାକଟଂ କରୋତି । ପସ୍ସଥାତି ଚାହାତି ପସ୍ସଥ ଇତି ଚ ୱଦତି । କିନ୍ତି ? ଜାତିପଚ୍ଚୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜରାମରଣନ୍ତିଆଦି ।

ଇତିଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ । ୟା ତତ୍ରାତି ୟା ତେସୁ ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ । ତଥତାତିଆଦୀନି ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ସୋ ତେହି ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୂନାଧିକେହେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ ତଥତାତି, ସାମଗ୍ଗିଂ ଉପଗତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ଭୱାଭାୱତୋ ଅୱିତଥତାତି, ଅଞ୍ଞଧମ୍ମପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅନଞ୍ଞଥତାତି, ଜରାମରଣାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ୱା ପଚ୍ଚୟସମୂହତୋ ୱା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାତି ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା ସମୂହୋ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା । ଲକ୍ଖଣଂ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ନ ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅନିଚ୍ଚସଭାୱାନଂ ପନ ଖନ୍ଧାନଂ ଜରାମରଣତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଜାତଂ । ସଙ୍ଖତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଖୟଧମ୍ମନ୍ତି ଖୟସଭାୱଂ । ୱୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱିଗଚ୍ଛନକସଭାୱଂ । ୱିରାଗଧମ୍ମନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନକସଭାୱଂ । ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନକସଭାୱଂ । ଜାତିୟାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନିଚ୍ଚତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଜନକପଚ୍ଚୟାନଂ ୱା କିଚ୍ଚାନୁଭାୱକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏକେନ ପରିୟାୟେନେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦୀନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ । ଭୱାଦୟୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱାୟେୱ ।

ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟାତି ସୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ପୁବ୍ବନ୍ତନ୍ତି ପୁରିମଂ ଅତୀତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ନନୁ ଖୋ’’ତି ସସ୍ସତାକାରଞ୍ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । କିଂ କାରଣନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ପୱତ୍ତତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଲିଙ୍ଗୁପପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । କଥଂ ନୁ ଖୋତି ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ ରସ୍ସଓଦାତକଣ୍ହପମାଣିକଅପ୍ପମାଣିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି କଙ୍ଖତି । କେଚି ପନ ‘‘ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଅହୋସି’ନ୍ତି ହେତୁତୋ କଙ୍ଖତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ…ପେ॰… ଦେୱୋ ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପରମ୍ପରଂ କଙ୍ଖତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି କାଲାଧିୱଚନମେତଂ । ଅପରନ୍ତନ୍ତି ଅନାଗତଂ ଅନ୍ତଂ । ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ନନୁ ଖୋତି ସସ୍ସତାକାରଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛେଦାକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏତରହିୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଇଦାନି ୱା ପଟିସନ୍ଧିମାଦିଂ କତ୍ୱା ଚୁତିପରିୟନ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ତମାନକାଲଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କଥଂକଥୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛୀ ଭୱିସ୍ସତି । ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ୟୁତ୍ତଂ ପନେତନ୍ତି ? ୟୁତ୍ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି କା ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତା । ଅପିଚେତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଉଦାହରନ୍ତି – ଚୂଳମାତାୟ କିର ପୁତ୍ତୋ ମୁଣ୍ଡୋ, ମହାମାତାୟ ପୁତ୍ତୋ ଅମୁଣ୍ଡୋ, ତଂ ପୁତ୍ତଂ ମୁଣ୍ଡେସୁଂ, ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅହଂ ନୁ ଖୋ ଚୂଳମାତାୟ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଏୱଂ ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି କଙ୍ଖା ହୋତି । ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ନତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ତତ୍ରାପି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉଦକେ ଚିରଟ୍ଠାନେନ ସୀତିଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ଊରୁଂ ମଚ୍ଛୋତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପହରି । ଅପରୋ ସୁସାନପସ୍ସେ ଖେତ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଭୀତୋ ସଙ୍କୁଟିତୋ ସୟି, ସୋ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜଣ୍ଣୁକାନି ଦ୍ୱେ ୟକ୍ଖାତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପହରି । ଏୱଂ ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି କଙ୍ଖତି ।

କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଖତ୍ତିୟୋୱ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଦେୱୋ ପନ ସମାନୋ ଦେୱଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ସୋପି ପନ ‘‘ଅହଂ ରୂପୀ ନୁ ଖୋ ଅରୂପୀ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଙ୍ଖତି । ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ କସ୍ମା ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଚେ ? ଅପଚ୍ଚକ୍ଖା ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୁଲେ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଗହଟ୍ଠାପି ଚ ପୋତ୍ଥଲିକାଦୟୋ ପବ୍ବଜିତସଞ୍ଞିନୋ, ପବ୍ବଜିତାପି ‘‘କୁପ୍ପଂ ନୁ ଖୋ ମେ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଗହଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ । ମନୁସ୍ସାପି ଚ ରାଜାନୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ଦେୱସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି ରସ୍ସଚତୁରସ୍ସଛଳଂସଅଟ୍ଠଂସସୋଳସଂସାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରପ୍ପକାରୋ’’ତି କଙ୍ଖନ୍ତୋ କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ? କଙ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କୁତୋ ଆଗତୋ ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଗତିଗତିଟ୍ଠାନଂ କଙ୍ଖନ୍ତୋ ଏୱଂ କଙ୍ଖତି । ଅରିୟସାୱକସ୍ସାତି ଇଧ ସୋତାପନ୍ନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇତରେପି ପନ ତୟୋ ଅୱାରିତାୟେୱାତି । ଦସମଂ ।

ଆହାରୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଦସବଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ଦସବଲୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସଙ୍ଖେପୋ ।

୨. ଦୁତିୟଦସବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟଂ ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋତି ଦସହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ବଲଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଦୁୱିଧଂ କାୟବଲଞ୍ଚ ଞାଣବଲଞ୍ଚ । ତେସୁ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲଂ ହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –

‘‘କାଳାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡରଂ ତମ୍ବପିଙ୍ଗଲଂ ।

ଗନ୍ଧମଙ୍ଗଲହେମଞ୍ଚ, ଉପୋସଥଛଦ୍ଦନ୍ତିମେ ଦସା’’ତି ॥(ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୮; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୦) । –

ଇମାନି ଦସ ହତ୍ଥିକୁଲାନି । ତତ୍ଥ କାଳାୱକନ୍ତି ପକତିହତ୍ଥିକୁଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ କାୟବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ କାଳାୱକସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ କାଳାୱକାନଂ ବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ପଣ୍ଡରସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପଣ୍ଡରାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ତମ୍ବସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ତମ୍ବାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ପିଙ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପିଙ୍ଗଲାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଗନ୍ଧହତ୍ଥୀନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ମଙ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ମଙ୍ଗଲାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ହେମୱତସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ହେମୱତାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଉପୋସଥସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଉପୋସଥାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଛଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଛଦ୍ଦନ୍ତାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ । ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତିପି ଇଦମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେତଂ ପକତିହତ୍ଥିଗଣନାୟ ହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସାନଂ, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ବଲଂ ହୋତି । ଇଦଂ ତାୱ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲଂ । ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏତଂ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏତଞ୍ହି ବାହିରକଂ ଲାମକଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ସୀହାଦୀନମ୍ପି ହୋତି । ଏତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା ୱା ସମୁଦୟପ୍ପହାନଂ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନା ୱା ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟା ୱା ନତ୍ଥି । ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଦସସୁ ଠାନେସୁ ଅକମ୍ପନତ୍ଥେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନତ୍ଥେନ ଚ ଦସୱିଧଂ ଞାଣବଲଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ।

କତମଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଠାନାଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ଜାନନଂ ଏକଂ, ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମସମାଦାନାନଂ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ୟଥାଭୂତଂ ୱିପାକଜାନନଂ ଏକଂ, ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିପଟିପଦାଜାନନଂ ଏକଂ, ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଜାନନଂ ଏକଂ, ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଜାନନଂ ଏକଂ, ତେସଂୟେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଜାନନଂ ଏକଂ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନୱୁଟ୍ଠାନଜାନନଂ ଏକଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସଜାନନଂ ଏକଂ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତଜାନନଂ ଏକଂ, ଆସୱକ୍ଖୟଜାନନଂ ଏକନ୍ତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ହୋତି, ୟଂ ବଲଂ ଆଗମ୍ମ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି ।

ଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୬୦) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତାନେୱ । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାପି ନେସଂ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚେୱ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୦) ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ଚ ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୮) ସବ୍ବାକାରତୋ ୱୁତ୍ତା । ସା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବା ।

ଚତୂହି ଚ ୱେସାରଜ୍ଜେହୀତି ଏତ୍ଥ ସାରଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖଂ ୱେସାରଜ୍ଜଂ, ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱେସାରଜ୍ଜଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସମୟଞାଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । କତମେସୁ ଚତୂସୁ ? ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ ଚୋଦନାୱତ୍ଥୂସୁ । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ ୱେସାରଜ୍ଜାନି…ପେ॰… । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’ତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସହ ଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମି । ଏତମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିମିତ୍ତଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମି । ‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଆସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣା’ତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ…ପେ॰… ‘ୟେ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’ତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ…ପେ॰… ‘ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟା’ତି ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା…ପେ॰… ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ।

ଆସଭଂ ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଉତ୍ତମଟ୍ଠାନଂ । ଆସଭା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ, ୱଜସତଜେଟ୍ଠକୋ ୱା ଉସଭୋ, ୱଜସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ, ସବ୍ବଗୱସେଟ୍ଠୋ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟସହୋ ସେତୋ ପାସାଦିକୋ ମହାଭାରୱହୋ ଅସନିସତସଦ୍ଦେହିପି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ନିସଭୋ, ସୋ ଇଧ ଉସଭୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦମ୍ପି ହି ତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ । ଠାନନ୍ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅୱଟ୍ଠାନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) । ଇଦଂ ପନ ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ। ୟଥେୱ ହି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ ଉସଭବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଦସହି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜପାଦେହି ଅଟ୍ଠପରିସପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେନ ଅକମ୍ପିୟୋ ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନୋ ଚ ତଂ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି ଉପଗଚ୍ଛତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ।

ପରିସାସୂତି ‘‘ଅଟ୍ଠ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ପରିସା । କତମା ଅଟ୍ଠ ? ଖତ୍ତିୟପରିସା ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସା ଗହପତିପରିସା ସମଣପରିସା ଚାତୁମହାରାଜିକପରିସା ତାୱତିଂସପରିସା ମାରପରିସା ବ୍ରହ୍ମପରିସା’’ତି, ଇମାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି, ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା ସୀହୋ ସହନତୋ ଚେୱ ହନନତୋ ଚ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋ ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ ପରପ୍ପୱାଦାନଞ୍ଚ ହନନତୋ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୀହସ୍ସ ନାଦଂ ସୀହନାଦଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୀହୋ ସୀହବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସୀହୋପି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ, ‘‘ଇତି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନାୱିଧଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀହନାଦଂ ନଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତୀ’’ତି ।

ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ, ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ପନ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ ଦେସନାଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପଭାୱିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଫଲାୱହଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ, କରୁଣାପଭାୱିତଂ ସାୱକାନଂ ଅରିୟଫଲାୱହଂ ଦେସନାଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତୁସିତଭୱନତୋ ୱା ୟାୱ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦୀପଙ୍କରତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦେସନାଞାଣମ୍ପି ପୱତ୍ତମାନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ୟାୱ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗା ପୱତ୍ତମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତେସୁ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଦେସନାଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ । ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଓରସଞାଣଂ ।

ଇଦାନି ୟଂ ଇମିନା ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇତି ରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତି ରୂପନ୍ତି ଇଦଂ ରୂପଂ ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ରୂପଂ ନତ୍ଥୀତି ରୁପ୍ପନସଭାୱଞ୍ଚେୱ ଭୂତୁପାଦାୟଭେଦଞ୍ଚ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଅନୱସେସରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଇମିନା ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଇତୀତି ଏୱଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ ତଣ୍ହାସମୁଦୟା, କମ୍ମସମୁଦୟା ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋତି ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେପି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ…ପେ॰… ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଇତି ୱେଦନାତିଆଦୀସୁପି ଅୟଂ ୱେଦନା ଏତ୍ତକା ୱେଦନା, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱେଦନା ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ସଞ୍ଞା, ଇମେ ସଙ୍ଖାରା, ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ତକଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦୟିତସଞ୍ଜାନନଅଭିସଙ୍ଖରଣୱିଜାନନସଭାୱଞ୍ଚେୱ ସୁଖାଦିରୂପସଞ୍ଞାଦିଫସ୍ସାଦିଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଭେଦଞ୍ଚ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଅନୱସେସୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପରିଗ୍ଗହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ୱେଦନାୟ ସମୁଦୟୋତିଆଦୀହି ପନ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତାନଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ସମୁଦୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ରାପି ଇତୀତି ଏୱଂ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ରୂପେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା’’ତି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମପଦମ୍ପି ତେସଂୟେୱ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଉଦୟବ୍ବୟୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଇମସ୍ମିଂସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅପରୋ ସୀହନାଦୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ନ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଇଦାନି ୟଥା ତଂ ହୋତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିମାହ ।

ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିଭଜନାଦିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତୋ କଥିତୋ । ଧମ୍ମୋତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପଚ୍ଚୟାକାରଧମ୍ମୋ । ଉତ୍ତାନୋତି ଅନିକୁଜ୍ଜିତୋ । ୱିୱଟୋତି ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋ । ପକାସିତୋତି ଦୀପିତୋ ଜୋତିତୋ । ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋତି ପିଲୋତିକା ୱୁଚ୍ଚତି ଛିନ୍ନଂ ଭିନ୍ନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସିବ୍ବିତଗଣ୍ଠିତଂ ଜିଣ୍ଣୱତ୍ଥଂ, ତଂ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠହତ୍ଥଂ ନୱହତ୍ଥଂ ୱା ଅହତସାଟକଂ ନିୱତ୍ଥୋ, ସୋ ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ ନାମ । ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ତାଦିସୋ । ନ ହେତ୍ଥ କୋହଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନସିବ୍ବିତଗଣ୍ଠିତଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ଅପିଚ ଖୁଦ୍ଦକସାଟକୋପି ପିଲୋତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠନୱହତ୍ଥୋ ମହାପଟୋ ଅତ୍ଥି, ସୋପି ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ, ଅପଗତପିଲୋତିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ । ୟଥା ହି ଚତୁହତ୍ଥଂ ସାଟକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗହଣଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅଞ୍ଛନ୍ତୋ କିଲମତି, ଏୱଂ ବାହିରକସମୟେ ପବ୍ବଜିତା ଅତ୍ତନୋ ପରିତ୍ତକଂ ଧମ୍ମଂ ‘‘ଏୱଂ ସତି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କପ୍ପେତ୍ୱା କପ୍ପେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେନ୍ତା କିଲମନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଅଟ୍ଠହତ୍ଥନୱହତ୍ଥେନ ପରିଗ୍ଗହଣଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଥାରୁଚି ପାରୁପତି ନ କିଲମତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢନକିଚ୍ଚଂ; ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଧମ୍ମେ କପ୍ପେତ୍ୱା କପ୍ପେତ୍ୱା ୱିଭଜନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତେହି ତେହି କାରଣେହି ମୟାୱ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁୱିଭତ୍ତୋ ସୁୱିତ୍ଥାରିତୋତି ଇଦମ୍ପି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ’’ତି ଆହ । ଅପିଚ କଚୱରୋପି ପିଲୋତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସାସନେ ସମଣକଚୱରଂ ନାମ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତି । ତେନେୱାହ –

‘‘କାରଣ୍ଡୱଂ ନିଦ୍ଧମଥ, କସମ୍ବୁଂ ଅପକସ୍ସଥ ।

ତତୋ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ ॥

‘‘ନିଦ୍ଧମିତ୍ୱାନ ପାପିଚ୍ଛେ, ପାପଆଚାରଗୋଚରେ ।

ସୁଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧେହି ସଂୱାସଂ, କପ୍ପୟୱ୍ହୋ ପତିସ୍ସତା ।

ତତୋ ସମଗ୍ଗା ନିପକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୦) ।

ଇତି ସମଣକଚୱରସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତାପି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ ନାମ ହୋତି ।

ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱ । ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତେନାତି ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତେନ । କୁଲପୁତ୍ତେନାତି ଦ୍ୱେ କୁଲପୁତ୍ତା ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋ ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୟୋ ୟତୋ କୁତୋଚି କୁଲା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସୀଲାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ପୂରେତି, ଅୟଂ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ୟସକୁଲପୁତ୍ତାଦୟୋ ୱିୟ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ, ଅୟଂ ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ ନାମ । ତେସୁ ଇଧ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସଚେ ପନ ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ ଆଚାରୱା ହୋତି, ଅୟଂ ଉତ୍ତମୋୟେୱ । ଏୱରୂପେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ । ୱୀରିୟଂ ଆରଭିତୁନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟଂ କାତୁଂ । ଇଦାନିସ୍ସ ଚତୁରଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କାମଂ ତଚୋ ଚାତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ହି ତଚୋ ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ନ୍ହାରୁ ଏକଂ, ଅଟ୍ଠି ଏକଂ, ମଂସଲୋହିତଂ ଏକନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତେନ ନୱସୁ ଠାନେସୁ ସମାଧାତବ୍ବଂ ପୁରେଭତ୍ତେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ପୁରିମୟାମେ ମଜ୍ଝିମୟାମେ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଗମନେ ଠାନେ ନିସଜ୍ଜାୟ ସୟନେତି ।

ଦୁକ୍ଖଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସୀତୋ ୱିହରତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟୋ କୁସୀତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି । ବାହିରସମୟେ ପନ ୟୋ କୁସୀତୋ, ସୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ୱୋକିଣ୍ଣୋତି ମିସ୍ସୀଭୂତୋ । ସଦତ୍ଥନ୍ତି ସୋଭନଂ ୱା ଅତ୍ଥଂ ସକଂ ୱା ଅତ୍ଥଂ, ଉଭୟେନାପି ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପରିହାପେତୀତି ହାପେତି ନ ପାପୁଣାତି । କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହି ଛ ଦ୍ୱାରାନି ଅଗୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ତୀଣି କମ୍ମାନି ଅପରିସୁଦ୍ଧାନି, ଆଜୀୱଟ୍ଠମକଂ ସୀଲଂ ଅପରିୟୋଦାତଂ, ଭିନ୍ନାଜୀୱୋ କୁଲୂପକୋ ହୋତି । ସୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ପତିତରଜଂ ୱିୟ ଉପଘାତକରୋ ହୁତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି, ପୀଠମଦ୍ଦନୋ ଚେୱ ହୋତି ଲଣ୍ଡପୂରକୋ ଚ, ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଖଣଂ ୱିରାଧେତି, ତେନ ଭୁତ୍ତୋ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋପି ନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ବାହିରସମୟେ ପନ ୟୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ସୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି । ପୱିୱିତ୍ତୋତି ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ସଦତ୍ଥଂ ପରିପୂରେତୀତି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ହି ଛ ଦ୍ୱାରାନି ସୁଗୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ତୀଣି କମ୍ମାନି ପରିସୁଦ୍ଧାନି, ଆଜୀୱଟ୍ଠମକଂ ସୀଲଂ ପରିୟୋଦାତଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ସୁସୀତଲଞ୍ଜନଂ ୱିୟ ଧାତୁଗତଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ଚ ମନାପୋ ହୁତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରତି, ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସତ୍ଥା ହି –

‘‘ଚିରଂ ଜୀୱ ମହାୱୀର, କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠ ମହାମୁନୀ’’ତି –

ଏୱଂ ଗୋତମିୟା ୱନ୍ଦିତୋ, ‘‘ନ ଖୋ, ଗୋତମି, ତଥାଗତା ଏୱଂ ୱନ୍ଦିତବ୍ବା’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତାୟ ୟାଚିତୋ ୱନ୍ଦିତବ୍ବାକାରଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଏୱମାହ –

‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ପହିତତ୍ତେ, ନିଚ୍ଚଂ ଦଳ୍ହପରକ୍କମେ ।

ସମଗ୍ଗେ ସାୱକେ ପସ୍ସ, ଏସା ବୁଦ୍ଧାନ ୱନ୍ଦନା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୨.୧୭୧) ।

ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଖଣଂ ନ ୱିରାଧେତି । ତସ୍ସ ହି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଧମ୍ମଦେସନା ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତି ସଫଲା ହୋତି ସଉଦ୍ରୟା, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋପି ତେନ ଭୁତ୍ତୋ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି ।

ହୀନେନଅଗ୍ଗସ୍ସାତି ହୀନାୟ ସଦ୍ଧାୟ ହୀନେନ ୱୀରିୟେନ ହୀନାୟ ସତିୟା ହୀନେନ ସମାଧିନା ହୀନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତି ନାମ ନ ହୋତି । ଅଗ୍ଗେନ ଚ ଖୋତି ଅଗ୍ଗେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତି ହୋତି । ମଣ୍ଡପେୟ୍ୟନ୍ତି ପସନ୍ନଟ୍ଠେନ ମଣ୍ଡଂ, ପାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପେୟ୍ୟଂ । ୟଞ୍ହି ପିୱିତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ପତିତୋ ୱିସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତନୋ ସାଟକାଦୀନମ୍ପି ଅସ୍ସାମିକୋ ହୋତି, ତଂ ପସନ୍ନମ୍ପି ନ ପାତବ୍ବଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ ସାସନଂ ଏୱଂ ପସନ୍ନଞ୍ଚ ପାତବ୍ବଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଣ୍ଡପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ତତ୍ଥ ତିୱିଧୋ ମଣ୍ଡୋ – ଦେସନାମଣ୍ଡୋ, ପଟିଗ୍ଗହମଣ୍ଡୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଣ୍ଡୋତି । କତମୋ ଦେସନାମଣ୍ଡୋ ? ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଆଚିକ୍ଖନା ଦେସନା ପଞ୍ଞାପନା ପଟ୍ଠପନା ୱିୱରଣା ୱିଭଜନା ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ…ପେ॰… ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନା…ପେ॰… ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଂ, ଅୟଂ ଦେସନାମଣ୍ଡୋ। କତମୋ ପଟିଗ୍ଗହମଣ୍ଡୋ ? ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉପାସକା ଉପାସିକାୟୋ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି କେଚି ୱିଞ୍ଞାତାରୋ, ଅୟଂ ପଟିଗ୍ଗହମଣ୍ଡୋ। କତମୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଣ୍ଡୋ ? ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧି, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଣ୍ଡୋ। ଅପିଚ ଅଧିମୋକ୍ଖମଣ୍ଡୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ କସଟୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ କସଟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖମଣ୍ଡଂ ପିୱତୀତି ମଣ୍ଡପେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦିନାପି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୮) ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋତି ଇଦମେତ୍ଥ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ, ତସ୍ମା ୱୀରିୟସମ୍ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ପିୱଥ ଏତଂ ମଣ୍ଡଂ । ବାହିରକଞ୍ହି ଭେସଜ୍ଜମଣ୍ଡମ୍ପି ୱେଜ୍ଜସ୍ସ ଅସମ୍ମୁଖା ପିୱନ୍ତାନଂ ପମାଣଂ ୱା ଉଗ୍ଗମନଂ ୱା ନିଗ୍ଗମନଂ ୱା ନ ଜାନାମାତି ଆସଙ୍କା ହୋତି । ୱେଜ୍ଜସମ୍ମୁଖା ପନ ‘‘ୱେଜ୍ଜୋ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ନିରାସଙ୍କା ପିୱନ୍ତି । ଏୱମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମସ୍ସାମି ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋତି ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ପିୱଥାତି ମଣ୍ଡପାନେ ନେସଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ତସ୍ମାତିହ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଫଲାତି ସାନିସଂସା । ସଉଦ୍ରୟାତି ସୱଡ୍ଢି । ଇଦାନି ନିୟୋଜନାନୁରୂପଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଅତ୍ତତ୍ଥଂ ୱା ହି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଂ । ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେତୁନ୍ତି ଅପ୍ପମାଦେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କାତୁଂ । ପରତ୍ଥନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲାନିସଂସଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଉପନିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ‘‘ଜାନତୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଜାନତୋତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ । ପସ୍ସତୋତି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଦ୍ୱେପି ପଦାନି ଏକତ୍ଥାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଜାନତୋ’’ତି ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଜାନନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଞାଣଂ । ‘‘ପସ୍ସତୋ’’ତି ଞାଣପ୍ପଭାୱଂ ଉପାଦାୟ । ପସ୍ସନପ୍ପଭାୱଞ୍ହି ଞାଣଂ, ଞାଣସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଚକ୍ଖୁମା ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି, ଞାଣେନ ୱିୱଟେ ଧମ୍ମେ ପସ୍ସତି । ଆସୱାନଂ ଖୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆସୱାନଂ ପହାନଂ ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ଖୀଣାକାରୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋତି ଅୟମ୍ପି ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଭଙ୍ଗୋପି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନିପି । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮; ୱିଭ॰ ୮୩୧) ହି ଖୀଣାକାରୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ୱୟୋ ଭେଦୋ ପରିଭେଦୋ ଅନିଚ୍ଚତା ଅନ୍ତରଧାନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୩୫୪) ଏତ୍ଥ ଭଙ୍ଗୋ ।

‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬୨) । –

ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଆସୱେ ଖେପେନ୍ତୋ ୱୂପସମେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ । ତଞ୍ହି ଆସୱାନଂ ଖୀଣନ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

‘‘ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି । (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) –

ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ଆସୱା ଖୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ନୋ ଅଜାନତୋ ନୋ ଅପସ୍ସତୋତି ୟୋ ପନ ନ ଜାନାତି ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ନୋ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୟେ ଅଜାନତୋ ଅପସ୍ସତୋପି ସଂସାରାଦୀହିୟେୱ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି, ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପୁରିମେନ ପଦଦ୍ୱୟେନ ଉପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ଅନୁପାୟଂ ପଟିସେଧେତି ।

ଇଦାନି ୟଂ ଜାନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋତି ପୁଚ୍ଛଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଜାନନା ବହୁୱିଧା । ଦବ୍ବଜାତିକୋ ଏୱ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଛତ୍ତଂ କାତୁଂ ଜାନାତି, କୋଚି ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ତସ୍ସ ଈଦିସାନି କମ୍ମାନି ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ସା ଜାନନା ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀନି କାତୁଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଜାନତୋ ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଂ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଚ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି, ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇତି ରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ । ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀତି ଆସୱାନଂ ଖୟନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅରହତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଆଗମନୀୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟମ୍ପିସ୍ସ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖୟସ୍ମିଂ ଖୟେଞାଣନ୍ତି ଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ଅରହତ୍ତଫଲେ ପଟିଲଦ୍ଧେ ସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତେ ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମୱାରଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଖୟେଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଉପନିସନ୍ତି ସକାରଣଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ସା ହିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି କିଲେସେ ୱିରାଜେନ୍ତୋ ଖେପେନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ୱିରାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିବ୍ବିଦାତି ନିବ୍ବିଦାଞାଣଂ । ଏତେନ ବଲୱୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ବଲୱୱିପସ୍ସନାତି ଭୟତୂପଟ୍ଠାନେ ଞାଣଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନେ ଞାଣଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ୟଥାସଭାୱଜାନନସଙ୍ଖାତଂ ଦସ୍ସନଂ । ଏତେନ ତରୁଣୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ତରୁଣୱିପସ୍ସନା ହି ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତରୁଣୱିପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦେ ଞାଣଂ କଙ୍ଖାୱିତରଣେ ଞାଣଂ ସମ୍ମସନେ ଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମାଧୀତି ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧି । ସୋ ହି ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୁଖନ୍ତି ଅପ୍ପନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗସୁଖଂ । ତଞ୍ହି ପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି । ସା ହି ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପୀତୀତି ବଲୱପୀତି । ସା ହି ଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲପୀତି । ସା ହି ବଲୱପୀତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସଦ୍ଧାତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସଦ୍ଧା । ସା ହି ଦୁବ୍ବଲପୀତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ । ତଞ୍ହି ଅପରାପରସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଜାତୀତି ସୱିକାରା ଖନ୍ଧଜାତି। ସା ହି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋ । (ସୋ ହି ସୱିକାରାୟ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।) ଏତେନୁପାୟେନ ସେସପଦାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଥୁଲ୍ଲଫୁସିତକେତି ମହାଫୁସିତକେ । ପବ୍ବତକନ୍ଦରପଦରସାଖାତି ଏତ୍ଥ କନ୍ଦରଂ ନାମ ‘କ’ନ୍ତିଲଦ୍ଧନାମେନ ଉଦକେନ ଦାରିତୋ ଉଦକଭିନ୍ନୋ ପବ୍ବତପଦେସୋ, ୟୋ ‘‘ନିତମ୍ବୋ’’ତିପି ‘‘ନଦୀକୁଞ୍ଛୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଦରଂ ନାମ ଅଟ୍ଠମାସେ ଦେୱେ ଅୱସ୍ସନ୍ତେ ଫଲିତୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ । ସାଖାତି କୁସୁମ୍ଭଗାମିନିୟୋ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାୟୋ । କୁସୋବ୍ଭାତି ଖୁଦ୍ଦକଆୱାଟା । ମହାସୋବ୍ଭାତି ମହାଆୱାଟା । କୁନ୍ନଦିୟୋତି ଖୁଦ୍ଦକନଦିୟୋ । ମହାନଦିୟୋତି ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦିକା ମହାସରିତା । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜୂପନିସା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜା ପବ୍ବତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଭିସଙ୍ଖାରା ମେଘୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱଟ୍ଟଂ କନ୍ଦରାଦୟୋତି, ୱିମୁତ୍ତି ସାଗରୋତି ।

ୟଥା ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ଦେୱୋ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ପବ୍ବତକନ୍ଦରାଦୀନି ପୂରେନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ସାଗରଂ ପୂରେତି, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ତାୱ ଅଭିସଙ୍ଖାରମେଘସ୍ସ ୱସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅସ୍ସୁତୱା ହି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣୀ ହୁତ୍ୱା ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଲାସଂ କତ୍ୱା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ଆୟୂହତି, ତଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ନାମରୂପାଦୀନଂ । ଇତି ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ୱୁଟ୍ଠଦେୱସ୍ସ କନ୍ଦରାଦୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ୱୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରମେଘସ୍ସ ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟତାୟ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱଟ୍ଟଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତକାଲୋ । ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପନ ପାଳିୟଂ ଅଗହିତମ୍ପି ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜତୀ’’ତି ଇମାୟ ପାଳିୟା ୱସେନ ଗହିତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟା ହି ତସ୍ସ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସା କମ୍ମଭୱପଚ୍ଚୟା ସୱିକାରା ଜାତି ନାମ । ସୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱା ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଆଗମ୍ମ ୱଟ୍ଟଦୋସଦୀପକଂ ଲକ୍ଖଣାହଟଂ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ୱଟ୍ଟୱସେନ ପୀଳିତୋ ହୋତି, ଏୱମସ୍ସ ସୱିକାରା ଖନ୍ଧଜାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେନ ପୀଳିତୋ ଅପରାପରଂ ସଦ୍ଧଂ ଜନେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜତି, ଏୱମସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅପରାପରସଦ୍ଧାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନେୱ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲେ ନିସ୍ସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେମାତିକା ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା କମ୍ମାକମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିଜ୍ଜଟଂ କତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତୋ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ କମ୍ମଂ ଆରଭତି, ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୁବ୍ବଲପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦସ୍ସ ସଦ୍ଧୂପନିସଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ତଂ ବଲୱପୀତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ବଲୱପୀତି ଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା, ସା ଅପ୍ପନାପୁବ୍ବଭାଗସୁଖସ୍ସ, ତଂ ସୁଖଂ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧିସ୍ସ । ସୋ ସମାଧିନା ଚିତ୍ତକଲ୍ଲତଂ ଜନେତ୍ୱା ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧି ତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତରୁଣୱିପସ୍ସନା ବଲୱୱିପସ୍ସନାୟ, ବଲୱୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ, ମଗ୍ଗୋ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା, ଫଲୱିମୁତ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସାତି। ଏୱଂ ଦେୱସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାଗରଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସାଗରଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପାୱିସୀତି ପୱିଟ୍ଠୋ । ସୋ ଚ ନ ତାୱ ପୱିଟ୍ଠୋ, ‘‘ପୱିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ‘‘ଗାମଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତପୁରିସୋ ତଂ ଗାମଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋପି ‘‘କହଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗାମଂ ଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ । ଅତିପ୍ପଗୋତି ତଦା କିର ଥେରସ୍ସ ଅତିପ୍ପଗୋୟେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତଦିୱସୋ ଅହୋସି, ଅତିପ୍ପଗୋୟେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତଭିକ୍ଖୂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣେ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ନିୱାସନପାରୁପନଟ୍ଠାନେତି ଇମେସୁ ଠାନେସୁ ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ହୋତି, ତାୱ ପପଞ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ ପନ ‘‘ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ହୋତି, ତାୱ ପରିବ୍ବାଜକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଦ୍ୱେକଥାୱାରେ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ୟଂନୂନାହନ୍ତି ଏତଦହୋସି । ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଆରାମୋତି ସୋ କିର ଆରାମୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସ୍ସ ଚ ୱେଳୁୱନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଅହୋସି । ଇଧାତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ । କିଂୱାଦୀ କିମକ୍ଖାୟୀତି କିଂ ୱଦତି କିଂ ଆଚିକ୍ଖତି, କିଂ ଏତ୍ଥ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଦସ୍ସନନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚାନୁଧମ୍ମଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟାମାତି, ଭୋତା ଗୋତମେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ କାରଣଂ, ତସ୍ସ ଅନୁକାରଣଂ କଥେୟ୍ୟାମ । ସହଧମ୍ମିକୋ ୱାଦାନୁପାତୋତି ପରେହି ୱୁତ୍ତକାରଣେନ ସକାରଣୋ ହୁତ୍ୱା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦାନୁପାତୋ ୱାଦପ୍ପୱତ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବଂ କାରଣଂ କୋଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି କଥଂ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ? ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କଥଂ ସବ୍ବାକାରେନପି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦେ ଗାରୟ୍ହଂ କାରଣଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ?

ଇତିୱଦନ୍ତି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ୱାଦେସୁ । ତେ ୱତ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଫସ୍ସାତି ଇଦଂ ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ସାଧକୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ହି ନ ୱିନା ଫସ୍ସେନ ଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦନା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ୟଥା ‘‘ତଦପି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସାଧୁ, ସାଧୁ, ଆନନ୍ଦାତି ଅୟଂ ସାଧୁକାରୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି । ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଧାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱଚନଂ ‘‘ନ କେୱଲଂ ସାରିପୁତ୍ତୋୱ ରାଜଗହଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ଅହମ୍ପି ପାୱିସିଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତସ୍ସେୱାୟଂ ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତସ୍ସେୱ ସା ତିତ୍ଥିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥା ଜାତା, ମୟ୍ହମ୍ପି ଜାତପୁବ୍ବା’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଚ୍ଛରିୟଂଅବ୍ଭୁତନ୍ତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ୱିମ୍ହୟଦୀପନମେୱ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତନ୍ତି ଅବ୍ଭୁତଂ । ଏକେନ ପଦେନାତି ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଏକେନ ପଦେନ । ଏତେନ ହି ସବ୍ବୱାଦାନଂ ପଟିକ୍ଖେପତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏସେୱତ୍ଥୋତି ଏସୋୟେୱ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଞେୱେତ୍ଥ ପଟିଭାତୂତି ତଞ୍ଞେୱେତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠାତୁ । ଇଦାନି ଥେରୋ ଜରାମରଣାଦିକାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥାୟ ତଂ ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚେୱ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ସଚେ ମଂ, ଭନ୍ତେତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ୟଂମୂଲକା କଥା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଦେୱ ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଛନ୍ନଂତ୍ୱେୱାତିଆଦିମାହ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଭୂମିଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫-୨୬. ପଞ୍ଚମେ ଭୂମିଜୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସେସମିଧାପି ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କାୟେନପି କରିୟମାନଂ କରୀୟତି, ୱାଚାୟପି ମନସାପି, ଅତ୍ତନାପି କରିୟମାନଂ କରୀୟତି, ପରେନପି କରିୟମାନଂ କରୀୟତି, ସମ୍ପଜାନେନପି କରିୟମାନଂ କରୀୟତି, ଅସମ୍ପଜାନେନପି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅପରମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାୟେ ୱା ହାନନ୍ଦ, ସତୀତିଆଦିମାହ । କାୟସଞ୍ଚେତନାହେତୂତି କାୟଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନଚେତନାହେତୁ । ୱଚୀସଞ୍ଚେତନାମନୋସଞ୍ଚେତନାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟଦ୍ୱାରେ କାମାୱଚରକୁସଲାକୁସଲୱସେନ ୱୀସତି ଚେତନା ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତଥା ୱଚୀଦ୍ୱାରେ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ନୱହି ରୂପାରୂପଚେତନାହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନତିଂସାତି ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଏକୂନସତ୍ତତି ଚେତନା ହୋନ୍ତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱିପାକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ଚାତି ଇଦଂ ତାପି ଚେତନା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଚେତନାଭେଦଂ କାୟସଙ୍ଖାରଞ୍ଚେୱ ୱଚୀସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ ମନୋସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ ପରେହି ଅନୁସ୍ସାହିତୋ ସାମଂ ଅସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେନ କରୋତି, ପରେହି କାରିୟମାନୋ ସସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେନାପି କରୋତି, ‘‘ଇଦଂ ନାମ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଏୱରୂପୋ ନାମ ୱିପାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି, ଏୱଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ୱିପାକଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତୋପି କରୋତି, ମାତାପିତୂସୁ ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦୀନି କରୋନ୍ତେସୁ ଅନୁକରୋନ୍ତା ଦାରକା ୱିୟ କେୱଲଂ କମ୍ମମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ପନ କମ୍ମସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ’’ତି ୱିପାକଂ ଅଜାନନ୍ତୋପି କରୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସାମଂ ୱା ତଂ, ଆନନ୍ଦ, କାୟସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇମେସୁ, ଆନନ୍ଦ, ଧମ୍ମେସୂତି ୟେ ଇମେ ‘‘ସାମଂ ୱା ତଂ, ଆନନ୍ଦ, କାୟସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତା ଛସତ୍ତତି ଦ୍ୱେସତା ଚେତନାଧମ୍ମା, ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଅନୁପତିତା । ସବ୍ବେପି ହି ତେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱାତିଆଦିମାହ । ସୋ କାୟୋ ନ ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ କାୟେ ସତି କାୟସଞ୍ଚେତନାପଚ୍ଚୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ କାୟୋ ନ ହୋତି । ୱାଚାମନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପିଚ କାୟୋତି ଚେତନାକାୟୋ, ୱାଚାପି ଚେତନାୱାଚା, ମନୋପି କମ୍ମମନୋୟେୱ । ଦ୍ୱାରକାୟୋ ୱା କାୟୋ । ୱାଚାମନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଖୀଣାସୱୋ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦତି, ଧମ୍ମଂ ଭଣତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି, କଥମସ୍ସ କାୟାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ? ଅୱିପାକତ୍ତା । ଖୀଣାସୱେନ ହି କତଂ କମ୍ମଂ ନେୱ କୁସଲଂ ହୋତି ନାକୁସଲଂ । ଅୱିପାକଂ ହୁତ୍ୱା କିରିୟାମତ୍ତେ ତିଟ୍ଠତି, ତେନସ୍ସ ତେ କାୟାଦୟୋ ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଖେତ୍ତଂ ତଂ ନ ହୋତୀତିଆଦୀସୁପି ୱିରୁହନଟ୍ଠେନ ତଂ ଖେତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁ ନ ହୋତି, ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଆୟତନଂ ନ ହୋତି, କାରଣଟ୍ଠେନ ଅଧିକରଣଂ ନ ହୋତି । ସଞ୍ଚେତନାମୂଲକଞ୍ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ସଞ୍ଚେତନା ଏତେସଂ ୱିରୁହନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଅଭାୱେନ ତସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନେୱ ଖେତ୍ତଂ, ନ ୱତ୍ଥୁ ନ ଆୟତନଂ, ନ ଅଧିକରଣଂ ହୋତୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱେଦନାଦୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖମେୱ କଥିତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିପାକମେୱାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

ଛଟ୍ଠଂ ଉପୱାଣସୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଏତ୍ଥ ପନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମେୱ କଥିତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭-୨୮. ସତ୍ତମେ ପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତେସୁ ପରିୟୋସାନପଦଂ ଗହେତ୍ୱା କତମଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜରାମରଣନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଜାନାତୀତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱସେନ ପଚ୍ଚୟଂ ଜାନାତି । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟାଦୟୋପି ସମୁଦୟସଚ୍ଚାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଆଗତୋ ଇମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଆଗତୋ । ପସ୍ସତୀତି ମଗ୍ଗସଦ୍ଧମ୍ମମେୱ ପସ୍ସତି । ସେକ୍ଖେନ ଞାଣେନାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନେୱ । ସେକ୍ଖାୟ ୱିଜ୍ଜାୟାତି ମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ । ଧମ୍ମସୋତଂ ସମାପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତମେୱ ଧମ୍ମସୋତଂ ସମାପନ୍ନୋ । ଅରିୟୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋତି ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅମତଦ୍ୱାରଂ ଆହଚ୍ଚତିଟ୍ଠତୀତି ଅମତଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମାନି ।

୯. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯-୩୦. ନୱମଂ ଅକ୍ଖରଭାଣକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ହି ପରୀତି ଉପସଗ୍ଗଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ନୱମଂ ।

ଦସମେ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧୋୱ କଥିତୋ । ଦସମଂ ।

ଦସବଲୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. କଳାରଖତ୍ତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. କଳାରଖତ୍ତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଜିତପଞ୍ହେତି ଅଜିତମାଣୱେନ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେତି ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଞାତଧମ୍ମା ତୁଲିତଧମ୍ମା ତୀରିତଧମ୍ମା । ସେକ୍ଖାତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା । ପୁଥୂତି ତେୟେୱ ସତ୍ତ ଜନେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଥୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ନିପକୋତି ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିପକୋ, ତ୍ୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ପବ୍ରୂହୀତି ୟାଚତି । ଇରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତିଂ ଆଚାରଂ ଗୋଚରଂ ୱିହାରଂ ପଟିପତ୍ତିଂ । ମାରିସାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି । ସେକ୍ଖାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱାନଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ମୟା ପୁଚ୍ଛିତୋ ପଣ୍ଡିତ, ମାରିସ, ମୟ୍ହଂ କଥେହୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି କସ୍ମା ୟାୱ ତତିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି ? କିଂ ପଞ୍ହେ କଙ୍ଖତି, ଉଦାହୁ ଅଜ୍ଝାସୟେତି ? ଅଜ୍ଝାସୟେ କଙ୍ଖତି, ନୋ ପଞ୍ହେ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ସତ୍ଥା ମଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ଆଗମନୀୟପଟିପଦଂ କଥାପେତୁକାମୋ; ସା ଚ ଖନ୍ଧୱସେନ ଧାତୁୱସେନ ଆୟତନୱସେନ ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନାତି ବହୂହି କାରଣେହି ସକ୍କା କଥେତୁଂ । କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନୁ ଖୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ଅଥ ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମଂ ଅଞ୍ଞୋ ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଚରନ୍ତୋ ସାୱକୋ ନାମ ପଞ୍ଞାୟ ସାରିପୁତ୍ତସମୋ ନତ୍ଥି । ଅୟମ୍ପି ମୟା ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟାୱ ତତିୟଂ ତୁଣ୍ହୀ ଏୱ । ପଞ୍ହେ ନୁ ଖୋ କଙ୍ଖତି, ଉଦାହୁ ଅଜ୍ଝାସୟେ’’ତି । ଅଥ ‘‘ଅଜ୍ଝାସୟେ’’ତି ଞତ୍ୱା ପଞ୍ହକଥନତ୍ଥାୟ ନୟଂ ଦଦମାନୋ ଭୂତମିଦନ୍ତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ପସ୍ସସୀତି ଆହ ।

ତତ୍ଥ ଭୂତନ୍ତି ଜାତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଇତି ସତ୍ଥା ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଇମଂ ପଞ୍ହଂ କଥେହୀ’’ତି ଥେରସ୍ସ ନୟଂ ଦେତି । ସହନୟଦାନେନ ପନ ଥେରସ୍ସ ତୀରେ ଠିତପୁରିସସ୍ସ ୱିୱଟୋ ଏକଙ୍ଗଣୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୂତମିଦନ୍ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ପସ୍ସତି । ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସୀଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ନିବ୍ବିଦାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତଦାହାରସମ୍ଭୱନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଭି ? ଏତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଆହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଠିତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଆହାରସମ୍ଭୱଂ ନାମ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଆରଭି । ଇତି ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ସେକ୍ଖପଟିପଦା କଥିତା ହୋତି । ତଦାହାରନିରୋଧାତି ତେସଂ ଆହାରାନଂ ନିରୋଧେନ । ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଭି ? ତଞ୍ହି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଆହାରନିରୋଧା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ ଆହାରନିରୋଧସମ୍ଭୱଂ ନାମ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ଆରଭି । ଇତି ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ସେକ୍ଖସ୍ସେୱ ପଟିପଦା କଥିତା । ନିବ୍ବିଦାତି ଆଦୀନି ସବ୍ବାନି କାରଣୱଚନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅନୁପାଦା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗହେତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । ସାଧୁ ସାଧୂତି ଇମିନା ଥେରସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତଥେୱ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ପୁନ ‘‘ଭୂତମିଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହାତି । ପଠମଂ ।

୨. କଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦୁତିୟେ କଳାରଖତ୍ତିୟୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ଦନ୍ତା ପନସ୍ସ କଳାରା ୱିସମସଣ୍ଠାନା, ତସ୍ମା ‘‘କଳାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହୀନାୟାୱତ୍ତୋତି ହୀନସ୍ସ ଗିହିଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ନିୱତ୍ତୋ । ଅସ୍ସାସମଲତ୍ଥାତି ଅସ୍ସାସଂ ଅୱସ୍ସୟଂ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ହି ନୂନ ଅଲତ୍ଥ, ତୟୋ ମଗ୍ଗେ ତୀଣି ଚ ଫଲାନି ନୂନ ନାଲତ୍ଥାତି ଦୀପେତି । ୟଦି ହି ତାନି ଲଭେୟ୍ୟ, ନ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅୟଂ ଥେରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋତି ଅହଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ‘‘ଅସ୍ସାସଂ ପତ୍ତୋ, ନ ପତ୍ତୋ’’ତି ନ କଙ୍ଖାମି । ଥେରସ୍ସ ହି ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ଅୱସ୍ସୟୋ, ତସ୍ମା ସୋ ନ କଙ୍ଖତି । ଆୟତିଂ ପନାୱୁସୋତି ଇମିନା ‘‘ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧି ତୁମ୍ହାକଂ ଉଗ୍ଘାଟିତା, ନ ଉଗ୍ଘାଟିତା’’ତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ନ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାମୀତି ଇମିନା ଥେରୋ ତତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାଭାୱଂ ଦୀପେତି ।

ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଇମଂ ସୁତକାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି । ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତାତି ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକତଂ । ଖୀଣା ଜାତୀତି ନ ଥେରେନ ଏୱଂ ବ୍ୟାକତା, ଅୟଂ ପନ ଥେରୋ ତୁଟ୍ଠୋ ପସନ୍ନୋ ଏୱଂ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଆହ । ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧୀରୋ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନ ସୋ କେନଚି କାରଣେନ ଏୱଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ସଂଖିତ୍ତେନ ପନ ପଞ୍ହୋ ବ୍ୟାକତୋ ଭୱିସ୍ସତି । ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ନଂ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି ।

ସଚେ ତଂ ସାରିପୁତ୍ତାତି ଇଦଂ ଭଗୱା ‘‘ନ ଏସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି, ପଞ୍ହମେତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ତଂ କଥେନ୍ତୋୱ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରାପେତୁଂ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛି । ୟଂନିଦାନାୱୁସୋ, ଜାତୀତି, ଆୱୁସୋ, ଅୟଂ ଜାତି ନାମ ୟଂପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଖୟା ଖୀଣସ୍ମିଂ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟେ ଜାତିସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ଖୀଣନ୍ତି ୱିଦିତଂ । ଇଧାପି ଚ ଥେରୋ ପଞ୍ହେ ଅକଙ୍ଖିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାସୟେ କଙ୍ଖତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅଞ୍ଞା ନାମ ତଣ୍ହା ଖୀଣା, ଉପାଦାନଂ ଖୀଣଂ, ଭୱୋ ଖୀଣୋ, ପଚ୍ଚୟୋ ଖୀଣୋ, କିଲେସା ଖୀଣାତିଆଦୀହି ବହୂହି କାରଣେହି ସକ୍କା ବ୍ୟାକାତୁଂ, କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ପନ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟେ କଙ୍ଖତି, ପଞ୍ହଂ ପନ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନ ବ୍ୟାକାସି । ସତ୍ଥାପି ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନେୱ ବ୍ୟାକରାପେତୁକାମୋ, ତସ୍ମା ଏସ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହି । ତାୱଦେୱ ‘‘ଗହିତୋ ମେ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । ଅଥସ୍ସ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଉତ୍ତରି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତେନ ତଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅନୁମୋଦିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କଥଂଜାନତୋ ପନ ତେତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଭି ? ସୱିସୟେ ସୀହନାଦଂ ନଦାପେତୁଂ । ଥେରୋ କିର ସୂକରନିଖାତଲେଣଦ୍ୱାରେ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହସୁତ୍ତେ କଥିୟମାନେ ତାଲୱଣ୍ଟଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ବୀଜୟମାନୋ ଠିତୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ଅଧିଗତୋ, ଅୟମସ୍ସ ସୱିସୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୱିସୟେ ଠିତୋ ସୀହନାଦଂ ନଦିସ୍ସତୀତି ନଂ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ଥା ଇଦଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅନିଚ୍ଚାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା । ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସୁଖା ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଠିତିଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମସୁଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଞାଣସୁଖା ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା, ୱିପରିଣାମକୋଟିୟା ପନ ସବ୍ବାୱ ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଜାତା । ୱିଦିତନ୍ତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ୱେଦନାତ୍ତୟଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିଦିତଂ, ତସ୍ମା ୟା ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା, ସା ନ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ସାଧୁସାଧୂତି ଥେରସ୍ସ ୱେଦନାପରିଚ୍ଛେଦଜାନନେ ସମ୍ପହଂସନଂ । ଥେରୋ ହି ୱେଦନା ଏକାତି ୱା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ଚତସ୍ସୋତି ୱା ଅୱୁତ୍ତେପି ୱୁତ୍ତନୟେନ ତାସଂ ତିସ୍ସୋତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଅଞ୍ଞାସି, ତେନ ତଂ ଭଗୱା ସମ୍ପହଂସନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ଭଗୱା ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆହ – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତ, ୟଂ ତୟା ‘ଇମିନା କାରଣେନ ୱେଦନାସୁ ତଣ୍ହା ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’ତି ବ୍ୟାକତଂ, ତଂ ସୁବ୍ୟାକତଂ । ‘ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’ତି ୱିଭଜନ୍ତେନ ପନ ତେ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ କତୋ, ତଂ ‘ଦୁକ୍ଖସ୍ମି’ନ୍ତି ବ୍ୟାକରୋନ୍ତେନପି ହି ତେ ସୁବ୍ୟାକତମେୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାତମତ୍ତେପି ହି ୱେଦନାସୁ ତଣ୍ହା ନ ତିଟ୍ଠତି’’ ।

କଥଂ ୱିମୋକ୍ଖାତି କତରା ୱିମୋକ୍ଖା, କତରେନ ୱିମୋକ୍ଖେନ ତୟା ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତାତି ଅତ୍ଥୋ ? ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ, ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତଅରହତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱେସୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ହି ଅଭିନିୱେସିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧାଧମ୍ମାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାୟେୱ, ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱେସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଧମ୍ମାପି । ତସ୍ମା କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ତେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ଓତାରେତି, ବହିଦ୍ଧାପି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଓତାରେତି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନକାଲେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । କୋଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ତେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ଓତାରେତି, ତସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନକାଲେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଭିନିୱେସୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । କୋଚି ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା, ତେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଓତାରେତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ବହିଦ୍ଧା ଓତାରେତି, ତସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନକାଲେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇତି ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱେସୋ ବହିଦ୍ଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । କୋଚି ବହିଦ୍ଧା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ତେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଓତାରେତି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନକାଲେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଇତି ବହିଦ୍ଧା ଅଭିନିୱେସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତତ୍ର ଥେରୋ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ୱୱତ୍ଥାନକାଲେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖା ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋତି ଆହ ।

ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟାତି ସବ୍ବେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ଖୟେନ । ତଥା ସତୋ ୱିହରାମୀତି ତେନାକାରେନ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ୱିହରାମି । ୟଥା ସତଂ ୱିହରନ୍ତନ୍ତି ୟେନାକାରେନ ମଂ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତଂ ୱିହରନ୍ତଂ । ଆସୱା ନାନୁସ୍ସୱନ୍ତୀତି ଚକ୍ଖୁତୋ ରୂପେ ସୱନ୍ତି ଆସୱନ୍ତି ସନ୍ଦନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସୱନଧମ୍ମା କାମାସୱାଦୟୋ ଆସୱା ନାନୁସ୍ସୱନ୍ତି ନାନୁପ୍ପୱଡ୍ଢନ୍ତି, ୟଥା ମେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ନାୱଜାନାମୀତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ନ ଅୱଜାନାମି । ଇମିନା ଓମାନପହାନଂ କଥିତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ପଜାନନା ପସନ୍ନା ହୋତି ।

ସମଣେନାତି ବୁଦ୍ଧସମଣେନ । ତେସ୍ୱାହଂ ନ କଙ୍ଖାମୀତି ତେସୁ ଅହଂ ‘‘କତରୋ କାମାସୱୋ, କତରୋ ଭୱାସୱୋ, କତରୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ, କତରୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି ଏୱଂ ସରୂପଭେଦତୋପି, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା’’ତି ଏୱଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋପି ନ କଙ୍ଖାମି । ତେ ମେ ପହୀନାତି ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାମୀତି ତେ ମୟ୍ହଂ ପହୀନାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ନ ଉପ୍ପାଦେମି । ଇଦଂ ଭଗୱା ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତେନପି ତୟା ସୁବ୍ୟାକତଂ ଭୱେୟ୍ୟ ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖା ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ’ତିଆଦୀନି ପନ ତେ ୱଦନ୍ତେନ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ କତୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ।

ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପାୱିସୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଅନ୍ତୋମହାଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ଏୱ ପରିସାୟ । କସ୍ମା ? ବୁଦ୍ଧା ହି ଅନିଟ୍ଠିତାୟ ଦେସନାୟ ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ପରିସାୟ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସନ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥଂ ୱା ପୱିସନ୍ତି ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ୱା । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ମୟା ସଂଖିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦେସଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚ ଅୱିଭତ୍ତଂ ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ଭିକ୍ଖୂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦଂ ୱା କଚ୍ଚାୟନଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ମୟ୍ହଂ ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା କଥେସ୍ସନ୍ତି, ତତୋପି ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ପୁନ ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି । ତେସମହଂ ‘ସୁକଥିତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନନ୍ଦେନ, ସୁକଥିତଂ କଚ୍ଚାୟନେନ, ମଂ ଚେପି ତୁମ୍ହେ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଅହମ୍ପି ନଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ଏୱଂ ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଥୋମେସ୍ସାମି । ତତୋ ତେସୁ ଗାରୱଂ ଜନେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତି, ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ନିୟୋଜେସ୍ସନ୍ତି, ତେ ତେହି ନିୟୋଜିତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅଥ ୱା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଏସ ମୟି ପକ୍କନ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ କରିସ୍ସତି, ଅଥ ନଂ ଅହମ୍ପି ତଥେୱ ଥୋମେସ୍ସାମି, ତଂ ମମ ଥୋମନଂ ସୁତ୍ୱା ଗାରୱଜାତା ଭିକ୍ଖୂ ଇମଂ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ୱଚନଞ୍ଚସ୍ସ ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି ୟଥା ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତେ ଚିନ୍ତେସି । ତତ୍ର ହିସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସି – ‘‘ମୟି ୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠେ ଆମିସଦାୟାଦଂ ଗରହନ୍ତୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦଞ୍ଚ ଥୋମେନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଏକଜ୍ଝାସୟାୟ ମତିୟା ଦେସିତା ଅୟଂ ଦେସନା ଅଗ୍ଗା ଚ ଗରୁକା ଚ ଭୱିସ୍ସତି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତସଦିସା’’ତି ।

ଇଧ ପନ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଉକ୍କଂସେତ୍ୱା ପକାସେତ୍ୱା ଠପେତୁକାମୋ ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପାୱିସି । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନାସନେୟେୱ ଅନ୍ତରହିତୋ ଚିତ୍ତଗତିୟା ୱିହାରଂ ପୱିସତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ହି କାୟଗତିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସବ୍ବା ପରିସା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସା ଏକୱାରଂ ଭିନ୍ନା ପୁନ ଦୁସ୍ସନ୍ନିପାତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଭଗୱା ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଚିତ୍ତଗତିୟା ଏୱ ପାୱିସି ।

ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପନ ଭଗୱତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପମେୱ ସୀହନାଦଂ ନଦିତୁକାମୋ ତତ୍ର ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି । ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିସଂୱିଦିତନ୍ତି ଇଦଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀତି ପୁବ୍ବେ ମୟା ଅୱିଦିତଂ ଅଞ୍ଞାତଂ । ପଠମଂ ପଞ୍ହନ୍ତି, ‘‘ସଚେ ତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ କଥଂ ଜାନତା ପନ ତୟା, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, କଥଂ ପସ୍ସତା ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତା ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତି ଇମଂ ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ । ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ଥୁ ଆସୟଜାନନତ୍ଥଂ ଦନ୍ଧଭାୱୋ ଅସୀଘତା । ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ ଅନୁମୋଦୀତି, ‘‘ଜାତି ପନାୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, କିଂନିଦାନା’’ତି ଇମଂ ଦୁତିୟଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘ୟଂନିଦାନାୱୁସୋ, ଜାତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ ଅନୁମୋଦି ।

ଏତଦହୋସୀତି ଭଗୱତା ଅନୁମୋଦିତେ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ପଞ୍ହସ୍ସ ଏକଙ୍ଗଣିକଭାୱେନ ପାକଟୀଭୂତତ୍ତା ଏତଂ ଅହୋସି । ଦିୱସମ୍ପାହଂ ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି ସକଲଦିୱସମ୍ପି ଅହଂ ଭଗୱତୋ ଏତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦତ୍ଥଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସକଲଦିୱସମ୍ପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଥେରୋ ଉଳାରସୀହନାଦଂ ନଦତି, ସୁକାରଣଂ ଏତଂ, ଦସବଲସ୍ସ ନଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ସା ହି ଭିକ୍ଖୁ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଧାତୂତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଧାତୂତି ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ୱିୱଟଭାୱଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ । ସାୱକାନଞ୍ହି ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଗତିକମେୱ ହୋତି । ୟଥା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ସବ୍ବେପି ସାୱକଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରଧମ୍ମେ ଜାନାତୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ତତିୟେ ତଂ ସୁଣାଥାତି ତଂ ଞାଣୱତ୍ଥୁଦେସନଂ ସୁଣାଥ । ଞାଣୱତ୍ଥୂନୀତି ଚେତ୍ଥ ଞାଣମେୱ ଞାଣୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜରାମରଣେ ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପଠମଂ ସୱନମୟଞାଣଂ ସମ୍ମସନଞାଣଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଟ୍ଟତି, ତଥା ଦୁତିୟଂ । ତତିୟଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନଞାଣଂ ତିୱିଧମେୱ ହୋତି, ତଥା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେସୁ ହି ସମ୍ମସନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଜାତିୟା ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା ଧମ୍ମେନାତି ଇମିନା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେନ ୱା ମଗ୍ଗଞାଣଧମ୍ମେନ ୱା ।

ଦିଟ୍ଠେନାତିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠେନାତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠେନ । ୱିଦିତେନାତି ପଞ୍ଞାୟ ୱିଦିତେନ । ଅକାଲିକେନାତି କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଟିୱେଧାନନ୍ତରଂୟେୱ ଫଲଦାୟକେନ । ପତ୍ତେନାତି ଅଧିଗତେନ । ପରିୟୋଗାଳ୍ହେନାତି ପରିୟୋଗାହିତେନ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପୱିଟ୍ଠେନ । ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତୀତି ‘‘ୟେ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତୀତେ ଚ ଅନାଗତେ ଚ ନୟଂ ନେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେନ ୱା ମଗ୍ଗଞାଣଧମ୍ମେନ ୱା ସକ୍କା ଅତୀତାନାଗତେ ନୟଂ ନେତୁଂ, ଚତୁସଚ୍ଚେ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ପରତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ନୟଂ ନେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୂତି ଅଭିଅଞ୍ଞଂସୁ ଜାନିଂସୁ । ସେୟ୍ୟଥାପାହଂ, ଏତରହୀତି ୟଥା ଅହଂ ଏତରହି ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଜାନାମି । ଅନ୍ୱୟେ ଞାଣନ୍ତି ଅନୁଅୟେ ଞାଣଂ, ଧମ୍ମଞାଣସ୍ସ ଅନୁଗମନେ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଧମ୍ମେ ଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସେକ୍ଖଭୂମି କଥିତା ହୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଦୁତିୟଞାଣୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସତ୍ତସତ୍ତରୀତି ସତ୍ତ ଚ ସତ୍ତରି ଚ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାଣକା କିର ତେ ଭିକ୍ଖୂ, ବହୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣଂ । ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ହି ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠିତିକାରଣତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠିତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତ୍ଥ ଞାଣଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ଏତସ୍ସେୱ ଛବ୍ବିଧସ୍ସ ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଖୟଧମ୍ମନ୍ତି ଖୟଗମନସଭାୱଂ । ୱୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱୟଗମନସଭାୱଂ । ୱିରାଗଧମ୍ମନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନସଭାୱଂ । ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱଂ । ସତ୍ତସତ୍ତରୀତି ଏକେକସ୍ମିଂ ସତ୍ତ ସତ୍ତ କତ୍ୱା ଏକାଦସସୁ ପଦେସୁ ସତ୍ତସତ୍ତରି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାପଟିୱିପସ୍ସନା କଥିତା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ସତ୍ଥା ଇଧେୱ ଦେସନଂ ଓସାପେସି । କିଂକାରଣାତି ? ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ । ତସ୍ସଞ୍ହି ପରିସତି ଉପାରମ୍ଭଚିତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଅଥସ୍ସାହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀତି ତସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ ଦେସନଂ ଓସାପେସି । ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଅୟୁତ୍ତୋ ପଞ୍ହୋ । ଦୁପ୍ପଞ୍ହୋ ଏସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ‘‘କତମଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ? ଇଦଂ ସୁପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ସୁପୁଚ୍ଛିତଂ, ୟଥା ପନ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକେ ସୁୱଣ୍ଣଥାଲେ ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ ସୁଭୋଜନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଆମଲକମତ୍ତେପି ଗୂଥପିଣ୍ଡେ ଠପିତେ ସବ୍ବଂ ଭୋଜନଂ ଦୁବ୍ଭୋଜନଂ ହୋତି ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ, ଏୱମେୱ ‘‘କସ୍ସ ଚ ପନିଦଂ ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ? ଇମିନା ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିୱାଦପଦେନ ଗୂଥପିଣ୍ଡେନ ତଂ ଭୋଜନଂ ଦୁବ୍ଭୋଜନଂ ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ସବ୍ବୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ହୋୱ ଜାତୋତି ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗୱାସୋ । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ୟସ୍ସ ହି ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠି, ସୋ ‘‘ଜୀୱେ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେ ସରୀରଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ସରୀରେ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତେ ଜୀୱିତଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ସା ଦିଟ୍ଠି ‘‘ସତ୍ତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗହିତତ୍ତା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ନାମ ହୋତି। ସଚେ ପନ ସଙ୍ଖାରାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଚାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ସାସନାୱଚରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ନାମେସୋ ୱଟ୍ଟଂ ନିରୋଧେନ୍ତୋ ୱଟ୍ଟଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦେୱ ତଂ ୱଟ୍ଟଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତାକାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱେ ସତି ୱିନାୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ମଗ୍ଗଭାୱନା ନିରତ୍ଥକା ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ।

ଦୁତିୟନୟେ ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠି, ସୋ ‘‘ସରୀରଂ ଇଧେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ନ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱିତଂ ପନ ପଞ୍ଜରତୋ ସକୁଣୋ ୱିୟ ୟଥାସୁଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ଗଣ୍ହତୋ ସା ଦିଟ୍ଠି ‘‘ଇମସ୍ମା ଲୋକା ଜୀୱିତଂ ପରଲୋକଂ ଗତ’’ନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ନାମ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ୱିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଏକସଙ୍ଖାରେପି ନିଚ୍ଚେ ଧୁୱେ ସସ୍ସତେ ସତି ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ୱଟ୍ଟଂ ୱିୱଟ୍ଟେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ମଗ୍ଗଭାୱନା ନିରତ୍ଥକା ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ୱା ଭିକ୍ଖୁ ଦିଟ୍ଠିୟା ସତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ।

ୱିସୂକାୟିକାନୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱେୱଚନମେୱ । ସା ହି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିସୂକମିୱ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱରଣତୋ ୱିସୂକାୟିକଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଅନନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ତସ୍ସା ୱିରୋଧେନ ପୱତ୍ତନତୋ ୱିସେୱିତଂ, କଦାଚି ଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ କଦାଚି ସସ୍ସତସ୍ସ ଗହଣତୋ ୱିରୂପଂ ଫନ୍ଦିତଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାନୀତି ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତାନି, ପୁନ ଅୱିରୁହଣଟ୍ଠେନ ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ ସମୂଲଂ ତାଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଚ କତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଭାୱଂକତାନୀତି ଅନୁଅଭାୱଂ କତାନୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ଇତି ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସଂ ପରିସତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପନ ଅୱିସାରଦଧାତୁକୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଏୱମାହ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନତୁମ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସତ୍ତମେ ନ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ଅତ୍ତନି ହି ସତି ଅତ୍ତନିୟଂ ନାମ ହୋତି । ଅତ୍ତାୟେୱ ଚ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଆହ । ନପି ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋ ନାମ ପରେସଂ ଅତ୍ତା, ତସ୍ମିଂ ସତି ଅଞ୍ଞେସଂ ନାମ ସିୟା, ସୋପି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ନପି ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁରାଣମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମନ୍ତି ନୟିଦଂ ପୁରାଣକମ୍ମମେୱ, ପୁରାଣକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ପନେସ କାୟୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱୋହାରେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦି କମ୍ମୱୋହାରସ୍ସେୱ ୱସେନ ପୁରିମଲିଙ୍ଗସଭାଗତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହି କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ଚେତନାୱତ୍ଥୁକୋ ଚେତନାମୂଲକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱେଦନିୟନ୍ତି ୱେଦନିୟୱତ୍ଥୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ୟଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତେତୀତି ୟଂ ଚେତନଂ ଚେତେତି, ପୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ଚ ପକପ୍ପେତୀତି ୟଂ ପକପ୍ପନଂ ପକପ୍ପେତି, ପୱତ୍ତେତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ଚ ଅନୁସେତୀତି ୟଞ୍ଚ ଅନୁସୟଂ ଅନୁସେତି, ପୱତ୍ତେତିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚେତେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଗହିତା, ପକପ୍ପେତୀତି ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପା ଗହିତା, ଅନୁସେତୀତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଚେତନାନଂ ସହଜାତକୋଟିୟା ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ ଅନୁସୟୋ ଗହିତୋ । ଆରମ୍ମଣମେତଂ ହୋତୀତି (ଚେତନାଦିଧମ୍ମଜାତେ ସତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱାରିତତ୍ତା) ଏତଂ ଚେତନାଦିଧମ୍ମଜାତଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟୋ ହି ଇଧ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟାତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତତ୍ଥଂ । ଆରମ୍ମଣେ ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ସତି । ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋତୀତି ତସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ୱିଞ୍ଞାଣେତି ତସ୍ମିଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେ ପତିଟ୍ଠିତେ । ୱିରୂଳ୍ହେତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ନିବ୍ବତ୍ତମୂଲେ ଜାତେ । ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ।

ନୋଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତେତୀତି ଇମିନା ତେଭୂମକଚେତନାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣୋ ୱୁତ୍ତୋ । ନୋ ଚେ ପକପ୍ପେତୀତି ଇମିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତନକ୍ଖଣୋ । ଅଥ ଚେ ଅନୁସେତୀତି ଇମିନା ତେଭୂମକୱିପାକେସୁ ପରିତ୍ତକିରିୟାସୁ ରୂପେତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟା ଅନୁସୟୋ ଗହିତୋ । ଆରମ୍ମଣମେତଂହୋତୀତି ଅନୁସୟେ ସତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱାରିତତ୍ତା ଏତଂ ଅନୁସୟଜାତଂ ପଚ୍ଚୟୋୱ ହୋତି ।

ନୋ ଚେୱ ଚେତେତୀତିଆଦୀସୁ ପଠମପଦେ ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ନିୱତ୍ତା, ଦୁତିୟପଦେ ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ, ତତିୟପଦେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟା ଅନୁସୟିତୋ ଅନୁସୟୋ, ସୋ ନିୱତ୍ତୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଚେତେତି ପକପ୍ପେତି ଅନୁସେତି, ଚେତେତି ନ ପକପ୍ପେତି ଅନୁସେତି, ନ ଚେତେତି ନ ପକପ୍ପେତି ଅନୁସେତି, ନ ଚେତେତି ନ ପକପ୍ପେତି ନ ଅନୁସେତୀତି ଇଦମ୍ପି ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପଠମନୟେ ଧମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଦୁତିୟନୟେ ଚେତେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲଚେତନା ଚେୱ ଚତସ୍ସୋ ଚ ଅକୁସଲଚେତନା ଗହିତା । ନ ପକପ୍ପେତୀତି ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିୱତ୍ତା । ଅନୁସେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲେ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା, ଚତୂସୁ ଅକୁସଲଚେତନାସୁ ସହଜାତକୋଟିୟା ଚେୱ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଚ ଅନୁସୟୋ ଗହିତୋ । ତତିୟନୟେ ନ ଚେତେତୀତି ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଂ ନିୱତ୍ତଂ, ନ ପକପ୍ପେତୀତି ଅଟ୍ଠସୁ ଚିତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିୱତ୍ତା, ଅନୁସେତୀତି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ୱାରେତ୍ୱା ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲୱିପାକକିରିୟାରୂପେସୁ ଅପ୍ପହୀନକୋଟିୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ଗହିତୋ । ଚତୁତ୍ଥନୟୋ ପୁରିମସଦିସୋୱ ।

ତଦପ୍ପତିଟ୍ଠିତେତି ତସ୍ମିଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ । ଅୱିରୂଳ୍ହେତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ଅନିବ୍ବତ୍ତମୂଲେ । ଏତ୍ଥ ପନ କିଂ କଥିତନ୍ତି ? ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଚ୍ଚକରଣନ୍ତିପି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚେୱ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରେ ଏକୋ, ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରେ ଏକୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦୁତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ନୱମେ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱେଦନାତଣ୍ହାନମନ୍ତରେ ଏକୋ, ଭୱଜାତୀନମନ୍ତରେ ଏକୋତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ତତିୟଚେତନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ଦସମେ ନତୀତି ତଣ୍ହା । ସା ହି ପିୟରୂପେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ନମନଟ୍ଠେନ ‘‘ନତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଗତି ଗତି ହୋତୀତି ଆଗତିମ୍ହି ଗତି ହୋତି, ଆଗତେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ କମ୍ମେ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତେ ୱା ଗହିନିମିତ୍ତେ ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଗତି ହୋତି । ଚୁତୂପପାତୋତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆଗତେ ପଟିସନ୍ଧିୱିସୟେ ଗତିୟା ସତି ଇତୋ ଚୱନସଙ୍ଖାତା ଚୁତି, ତତ୍ଥୂପପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଉପପାତୋତି ଅୟଂ ଚୁତୂପପାତୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନତିୟା ଚ ଆଗତିଗତିୟା ଚ ଅନ୍ତରେ ଏକୋୱ ସନ୍ଧି କଥିତୋତି । ଦସମଂ ।

କଳାରଖତ୍ତିୟୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ଗହପତିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୟତୋତି ୟଦା । ଭୟାନି ୱେରାନୀତି ଭୟୱେରଚେତନାୟୋ । ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେହୀତି ଦୁୱିଧଂ ସୋତାପତ୍ତିୟା ଅଙ୍ଗଂ, (ସୋତାପତ୍ତିୟା ଚ ଅଙ୍ଗଂ,) ୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସୋତାପତ୍ତିପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ‘‘ସପ୍ପୁରିସସଂସେୱୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) ଏୱଂ ଆଗତଂ, ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣସ୍ସ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ, ୟଂ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଦମିଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅରିୟୋତି ନିଦ୍ଦୋସୋ ନିରୁପାରମ୍ଭୋ । ଞାୟୋତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଞତ୍ୱା ଠିତଞାଣମ୍ପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋପି । ୟଥାହ – ‘‘ଞାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ, ଅରିୟୋପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଞାୟୋ’’ତି । ପଞ୍ଞାୟାତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ । ସୁଦିଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠୋ ।

ଖୀଣନିରୟୋତିଆଦୀସୁ ଆୟତିଂ ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତାୟ ଖୀଣୋ ନିରୟୋ ମୟ୍ହନ୍ତି ସୋ ଅହଂ ଖୀଣନିରୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ । ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ନ ୱିନିପାତସଭାୱୋ। ନିୟତୋତି ପଠମମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧିପରାୟନୋତି ଉତ୍ତରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ମୟ୍ହନ୍ତି ସୋହଂ ସମ୍ବୋଧିପରାୟନୋ, ତଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଅୱସ୍ସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଣାତିପାତପଚ୍ଚୟାତି ପାଣାତିପାତକମ୍ମକାରଣା । ଭୟଂ ୱେରନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ୱେରଞ୍ଚ ନାମେତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ବାହିରଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି । ଏକେନ ହି ଏକସ୍ସ ପିତା ମାରିତୋ ହୋତି, ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଏତେନ କିର ମେ ପିତା ମାରିତୋ, ଅହମ୍ପି ତଂୟେୱ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ଆଦାୟ ଚରତି । ୟା ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନୱେରଚେତନା, ଇଦଂ ବାହିରଂ ୱେରଂ ନାମ । ୟା ପନ ଇତରସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ କିର ମଂ ମାରେସ୍ସାମୀତି ଚରତି, ଅହମେୱ ନଂ ପଠମତରଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୱେରଂ ନାମ । ଇଦଂ ତାୱ ଉଭୟମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମେୱ । ୟା ପନ ତଂ ନିରୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଜଲିତଂ ଅୟମୁଗ୍ଗରଂ ଗଣ୍ହତୋ ନିରୟପାଲସ୍ସ ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦମସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକଂ ବାହିରୱେରଂ । ୟା ଚସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ ମଂ ପହରିସ୍ସାମୀତି ଆଗଚ୍ଛତି, ଅହମେୱ ନଂ ପଠମତରଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚେତନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦମସ୍ସ ସମ୍ପରାୟିକଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତୱେରଂ । ୟଂ ପନେତଂ ବାହିରୱେରଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୱେର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସେସପଦେସୁପି ‘‘ଇମିନା ମମ ଭଣ୍ଡଂ ହଟଂ, ମୟ୍ହଂ ଦାରେସୁ ଚାରିତ୍ତଂ ଆପନ୍ନଂ, ମୁସା ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଭଗ୍ଗୋ, ସୁରାମଦମତ୍ତେନ ଇଦଂ ନାମ କତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱେରୁପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ଅଧିଗତେନ ଅଚଲପ୍ପସାଦେନ । ଅରିୟକନ୍ତେହୀତି ପଞ୍ଚହି ସୀଲେହି । ତାନି ହି ଅରିୟାନଂ କନ୍ତାନି ପିୟାନି । ଭୱନ୍ତରଗତାପି ଅରିୟା ତାନି ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅରିୟକନ୍ତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଞ୍ଚୱେରଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ଦୁତିୟେ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିତଭାୱମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ତତିୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ସମୁଦୟନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସମୁଦୟା ଖଣିକସମୁଦୟୋ ଚ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟୋ ଚ । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଖଣିକସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତି, ଖଣିକସମୁଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟଂ ପସ୍ସତି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ଭେଦତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଦୁୱିଧୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଭେଦତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସତି, ଭେଦତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ପସ୍ସତି । ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଇଦଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟଅତ୍ଥଙ୍ଗମଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦଂ ନାମ ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନିସ୍ସୟୱସେନ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋତି ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଫସ୍ସୋ । ଅୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଅୟଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତି ନାମ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଭେଦୋ । ଏୱଞ୍ହି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିୟଂ । ତତିୟଂ ।

୪. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଲୋକସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ । ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଞାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ପଞ୍ଚମେ ଞାତିକେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାତକାନଂ ଗାମେ । ଗିଞ୍ଜକାୱସଥେତି ଇଟ୍ଠକାହି କତେ ମହାପାସାଦେ । ଧମ୍ମପରିୟାୟନ୍ତି ଧମ୍ମକାରଣଂ । ଉପସ୍ସୁତୀତି ଉପସ୍ସୁତିଟ୍ଠାନଂ, ୟଂ ଠାନଂ ଉପଗତେନ ସକ୍କା ହୋତି ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁଂ, ତତ୍ଥ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ କିର ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ପହାୟ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଘୋସଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଦ୍ଦସାତି ତଦା କିର ଭଗୱତୋ ଆଦିତୋୱ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ହୋତି, ଇଦଂ ଇମିନା’’ତି ଆୱଜ୍ଜତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଏକଙ୍ଗଣଂ ଅହୋସି, ସତ୍ଥା ମନସିକାରଂ ପହାୟ ୱଚସା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ‘‘ଅପି ନୁ ଖୋ ଇମଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ କୋଚି ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୁମଦ୍ଦସ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା’’ତି ।

ଅସ୍ସୋସିନୋତି ଅସ୍ସୋସି ନୁ । ଅଥ ୱା ଅସ୍ସୋସି ନୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଭାସନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସୋସୀତି । ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହୀତିଆଦୀସୁ ସୁତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋୱ ପଗୁଣଂ କରୋନ୍ତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମ । ପଦାନୁପଦଂ ଘଟେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ପରିଚିତଂ କରୋନ୍ତୋ ପରିୟାପୁଣାତି ନାମ । ଉଭୟଥାପି ପଗୁଣଂ ଆଧାରପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଧାରେତି ନାମ । ଅତ୍ଥସଂହିତୋତି କାରଣନିସ୍ସିତୋ । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକୋତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦି ପତିଟ୍ଠାନଭୂତୋ । ଇତି ତୀସୁପି ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅଞ୍ଞତରବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞତରୋତି ନାମୱସେନ ଅପାକଟୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଜାଣୁସ୍ସୋଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ସତ୍ତମେ ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀତି ଠାନନ୍ତରୱସେନ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱୋ ମହାପୁରୋହିତୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଲୋକାୟତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ଲୋକାୟତିକୋତି ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥେ ଲୋକାୟତେ କତପରିଚୟୋ । ଜେଟ୍ଠମେତଂ ଲୋକାୟତନ୍ତି ପଠମଂ ଲୋକାୟତଂ । ଲୋକାୟତନ୍ତି ଚ ଲୋକସ୍ସେୱ ଆୟତଂ, ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନଲୋକସ୍ସ ଆୟତଂ, ମହନ୍ତଂ ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଉପଧାରିତବ୍ବଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଏକତ୍ତନ୍ତି ଏକସଭାୱଂ, ନିଚ୍ଚସଭାୱମେୱାତି ପୁଚ୍ଛତି । ପୁଥୁତ୍ତନ୍ତି ପୁରିମସଭାୱେନ ନାନାସଭାୱଂ, ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭାୱେନ ପଠମଂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନ ହୋତୀତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥି, ସବ୍ବମେକତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେପି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋ, ‘‘ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ପୁଥୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଇମା ଦ୍ୱେ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ନୱମେ କିଂ ନୁ ଖୋତି ସଂସୟୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ସମୁଦୟତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟଅରିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ଦସମେ ଦ୍ୱେପି ନୟା ଏକତୋ ୱୁତ୍ତା । ଇଦମେୱ ପୁରିମେନ ନାନତ୍ତଂ, ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି । ଦସମଂ ।

ଗହପତିୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ଦୁକ୍ଖୱଗ୍ଗୋ

୧. ପରିୱୀମଂସନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଦୁକ୍ଖୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପରିୱୀମଂସମାନୋତି ଉପପରିକ୍ଖମାନୋ । ଜରାମରଣନ୍ତି କସ୍ମା ଜରାମରଣଂ ଏକମେୱ ‘‘ଅନେକୱିଧଂ ନାନପ୍ପକାରକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଗହିତନ୍ତି ଚେ ? ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା । ୟଥା ହି ଚୂଳାୟ ଗହିତେ ପୁରିସେ ସୋ ପୁରିସୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ଜରାମରଣେ ଗହିତେ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ଖୋ ଇଦଂ ଅନେକୱିଧଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ନ୍ହତ୍ୱା ଠିତଂ ପୁରିସଂ ୱିୟ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଚୂଳାୟ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଜରାମରଣଂ ଗଣ୍ହି ।

ଜରାମରଣନିରୋଧସାରୁପ୍ପଗାମିନୀତି ଜରାମରଣନିରୋଧସ୍ସ ସାରୁପ୍ପଭାୱେନ ନିକ୍କିଲେସତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସଦିସାୱ ହୁତ୍ୱା ଗାମିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ହୋତୀତି ୟଥା ତଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଅନୁଗତଂ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଚରତି, ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୀଲଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଜରାମରଣଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୋଧତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧାୟାତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିରୋଧତ୍ଥାୟ । ଏତ୍ତାୱତା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା କଥିତା ।

ଇଦାନି ଅରହତ୍ତଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ସତତୱିହାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା ନିୱତ୍ତେତବ୍ବା ସିୟା, ତଥା ଅକତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଗଣ୍ହାତୀତି ? ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସମତିକ୍କନ୍ତୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନତ୍ଥଂ। ଅପିଚ ପୁନ ୱଟ୍ଟଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟେ କଥିୟମାନେ ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନାପି ଇଦଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଗତୋ ଉପଗତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋତି ପୁରିସୋୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଉଭୟେନାପି ସମ୍ମୁତିକଥଂ କଥେତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସମ୍ମୁତିକଥା ପରମତ୍ଥକଥାତି ଦ୍ୱେ କଥା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସତ୍ତୋ ନରୋ ପୁରିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିସ୍ସୋ ନାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମ । ‘‘ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପରମତ୍ଥକଥା ନାମ । ପରମତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତାପି ସମ୍ମୁତିଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ତେ ସମ୍ମୁତିଂ କଥେନ୍ତାପି ପରମତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତାପି ସଚ୍ଚମେୱ କଥେନ୍ତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୂପଲବ୍ଭତି ।

ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣଂ ।

ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତି ॥

ପୁଞ୍ଞଂଚେ ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ତେରସଚେତନାଭେଦଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି କରୋତି । ପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମପୁଞ୍ଞେନ ଉପଗତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିପାକପୁଞ୍ଞେନ । ଅପୁଞ୍ଞଂ ଚେ ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସଚେତନାଭେଦଂ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି । ଆନେଞ୍ଜଂ ଚେ ସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚତୁଚେତନାଭେଦଂ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଂ । ଆନେଞ୍ଜୂପଗଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମାନେଞ୍ଜେନ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିପାକାନେଞ୍ଜେନ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଂ ଉପଗତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତିୱିଧସ୍ସ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସପଦିକୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ ।

ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମମେୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହୀନାୟ ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ପନ ଚତୁରଙ୍ଗେପି ତମେ ରତ୍ତିଂ ପଦୀପୁଜ୍ଜଲେନ ଅନ୍ଧକାରୋ ପହୀୟତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତୀତି ଲୋକେ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ପରାମସତି । ଅନୁପାଦିୟଂ ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ଅନୁପାଦିୟନ୍ତୋ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନେୱ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନାୟ, ନ ଭୟପରିତସ୍ସନାୟ ପରିତସ୍ସତି, ନ ତଣ୍ହାୟତି ନ ଭାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱାତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତନାୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ।

ସୋସୁଖଂ ଚେ ୱେଦନନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଭି ? ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସତତୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଭି । ଅନଜ୍ଝୋସିତାତି ତଣ୍ହାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଗହିତା । ଅଥ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା କସ୍ମା ୱୁତ୍ତା, କିଂ ତମ୍ପି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମ ଅତ୍ଥି । ସୁଖଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋୟେୱ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମ ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ପତ୍ଥନତୋ ସୁଖସ୍ସ ଚ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତୋତି । କାୟପରିୟନ୍ତିକନ୍ତି କାୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ୟାୱ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟୋ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ପୱତ୍ତଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱେଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକନ୍ତି ଜୀୱିତପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ। ୟାୱ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ପୱତ୍ତଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱେଦନା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନା ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିରୁଜ୍ଝତି । ସା ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁରୂପସ୍ମିଂୟେୱ ପତିଟ୍ଠାତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକା ପୱତ୍ତେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ପଠମୱୟେ ୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନୱସେନ ଅଧିମତ୍ତା ବଲୱତୀ ହୋତି, ପଣ୍ଣାସୱସ୍ସକାଲେ ଠିତା ହୋତି, ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିହାୟମାନା ଅସୀତିନୱୁତିୱସ୍ସକାଲେ ମନ୍ଦା ହୋତି । ତଦା ହି ସତ୍ତା ‘‘ଚିରରତ୍ତଂ ଏକତୋ ନିସୀଦିମ୍ହା ନିପଜ୍ଜିମ୍ହା’’ତି ୱଦନ୍ତେପି ‘‘ନ ସଞ୍ଜାନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଧିମତ୍ତାନିପି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣାନି ‘‘ନ ପସ୍ସାମ ନ ସୁଣାମ’’, ‘‘ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ୱା ସାଦୁଂ ଅସାଦୁଂ ୱା ଥଦ୍ଧଂ ମୁଦୁକନ୍ତି ୱା ନ ଜାନାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତି ନେସଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱେଦନା ଭଗ୍ଗା ହୋତି, ମନୋଦ୍ୱାରିକାୱ ପୱତ୍ତତି । ସାପି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରିହାୟମାନା ମରଣସମୟେ ହଦୟକୋଟିଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତି । ୟାୱ ପନେସା ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ସତ୍ତୋ ଜୀୱତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ତଦା ମତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ୱାପିୟା ଦୀପେତବ୍ବୋ –

ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ପଞ୍ଚଉଦକମଗ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ୱାପିଂ କରେୟ୍ୟ, ପଠମଂ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ପଞ୍ଚହି ଉଦକମଗ୍ଗେହି ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱାପିୟଂ ଆୱାଟେ ପୂରେୟ୍ୟ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକମଗ୍ଗେ ପୂରେତ୍ୱା ଗାୱୁତଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଦକଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ତତୋ ତତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନଂ, ଅଥ ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବେ ୱିୱରିତ୍ୱା ଖେତ୍ତେସୁ କମ୍ମେ କରିୟମାନେ ଉଦକଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ, ସସ୍ସପାକକାଲେ (ଉଦକଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ,) ଉଦକଂ ପରିହୀନଂ ‘‘ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତତୋ କତିପାହେନ ଆୱାଟେସୁୟେୱ ଉଦକଂ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟ । ୟାୱ ପନ ତଂ ଆୱାଟେସୁ ହୋତି, ତାୱ ‘‘ମହାୱାପିୟଂ ଉଦକଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଦା ପନ ତତ୍ଥ ଛିଜ୍ଜତି, ତଦା ‘‘ୱାପିୟଂ ଉଦକଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଠମଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ପଞ୍ଚହି ମଗ୍ଗେହି ଉଦକେ ପୱିସନ୍ତେ ଆୱାଟାନଂ ପୂରଣକାଲୋ ୱିୟ ହି ପଠମମେୱ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନାୟ ୱତ୍ଥୁରୂପେ ପତିଟ୍ଠିତକାଲୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ପୂରିତକାଲୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱେଦନାୟ ପୱତ୍ତିକାଲୋ, ଗାୱୁତଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ପଠମୱୟେ ୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ତସ୍ସା ଅଧିମତ୍ତବଲୱଭାୱୋ, ୟାୱ ୱାପିତୋ ଉଦକଂ ନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ପୂରାୟ ୱାପିୟା ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାସୱସ୍ସକାଲେ ତସ୍ସା ଠିତକାଲୋ, ନିଦ୍ଧମନତୁମ୍ବେସୁ ୱିୱଟେସୁ କମ୍ମନ୍ତେ କରିୟମାନେ ଉଦକସ୍ସ ନିକ୍ଖମନକାଲୋ ୱିୟ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସା ପରିହାନି, ଉଦକେ ଭଟ୍ଠେ ଉଦକମଗ୍ଗେସୁ ପରିତ୍ତୋଦକସ୍ସ ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ଅସୀତିନୱୁତିୱସ୍ସକାଲେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୱେଦନାୟ ମନ୍ଦକାଲୋ, ଆୱାଟେସୁୟେୱ ଉଦକସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ହଦୟୱତ୍ଥୁକୋଟିଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନାୟ ପୱତ୍ତିକାଲୋ, ଆୱାଟେସୁ ପରିତ୍ତେପି ଉଦକେ ସତି ‘‘ୱାପିୟଂ ଉଦକଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକାଲୋ ୱିୟ ୟାୱ ସା ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ‘‘ସତ୍ତୋ ଜୀୱତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ପନ ଆୱାଟେସୁ ଉଦକେ ଛିନ୍ନେ ‘‘ନତ୍ଥି ୱାପିୟଂ ଉଦକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ମନୋଦ୍ୱାରିକୱେଦନାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତମାନାୟ ‘‘ସତ୍ତୋ ମତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମଂ ୱେଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ’’ତି ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି କାୟସ୍ସ ଭେଦେନ । ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଜୀୱିତକ୍ଖୟତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଇଧେୱାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପରତୋ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧେୱ । ସୀତୀଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତିୱିପ୍ଫନ୍ଦଦରଥରହିତାନି ସୀତାନି ଅପ୍ପୱତ୍ତନଧମ୍ମାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ସରୀରାନୀତି ଧାତୁସରୀରାନି । ଅୱସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୱସିଟ୍ଠାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ।

କୁମ୍ଭକାରପାକାତି କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ଭାଜନପଚନଟ୍ଠାନତୋ । ପଟିସିସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଠପେୟ୍ୟ । କପଲ୍ଲାନୀତି ସହ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଏକାବଦ୍ଧାନି କୁମ୍ଭକପଲ୍ଲାନି । ଅୱସିସ୍ସେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଆଦିତ୍ତକୁମ୍ଭକାରପାକୋ ୱିୟ ହି ତୟୋ ଭୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, କୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ପାକତୋ କୁମ୍ଭକାରଭାଜନାନଂ ନୀହରଣଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ, ସମୋ ଭୂମିଭାଗୋ ୱିୟ ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନତଲଂ, ଦଣ୍ଡକେନ ଉଣ୍ହକୁମ୍ଭଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସମେ ଭୂମିଭାଗେ କୁମ୍ଭସ୍ସ ଠପିତକାଲୋ ୱିୟ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ରୂପସତ୍ତକଂ ଅରୂପସତ୍ତକଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଚ ପଗୁଣେ ୱିଭୂତେ ଉପଟ୍ଠହମାନେ ତଥାରୂପଂ ଉତୁସପ୍ପାୟାଦିଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚତୂହି ଅପାୟେହି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ଅସଙ୍ଖତେ ନିବ୍ବାନତଲେ ଠିତକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଉଣ୍ହକୁମ୍ଭୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ନ ପରିନିବ୍ବାତି, ସାସନପ୍ପୱେଣିଂ ପନ ଘଟୟମାନୋ ପଣ୍ଣାସସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ଠତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପାଦିଣ୍ଣକକ୍ଖନ୍ଧଭେଦା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାତି । ଅଥସ୍ସ କୁମ୍ଭସ୍ସ ୱିୟ କପଲ୍ଲାନି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକସରୀରାନେୱ ଅୱସିସ୍ସନ୍ତୀତି । ସରୀରାନି ଅୱସିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାତୀତି ଇଦଂ ପନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅନୁୟୋଗାରୋପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ସାଧୁ ସାଧୂତି ଥେରାନଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସତି । ଏୱମେତନ୍ତି ୟଦେତଂ ତିୱିଧେ ଅଭିସଙ୍ଖାରେ ଅସତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅପ୍ପଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦି, ଏୱମେୱ ଏତଂ । ଅଧିମୁଚ୍ଚଥାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଅଧିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭଥ । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଅୟମେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅୟଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୟଦିଦଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଉପାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ଦୁତିୟେ ଉପାଦାନିୟେସୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋତି ଅସ୍ସାଦଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ । ତଦାହାରୋତି ତଂପଚ୍ଚୟୋ । ତଦୁପାଦାନୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ହି ତୟୋ ଭୱା, ତେଭୂମକୱଟ୍ଟନ୍ତିପି ଏତଦେୱ, ଅଗ୍ଗିଜଗ୍ଗକପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ସୁକ୍ଖତିଣଗୋମୟାଦିପକ୍ଖିପନଂ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଛହି ଦ୍ୱାରେହି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମକରଣଂ । ତିଣଗୋମୟାଦୀସୁ ଖୀଣେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତେସଂ ପକ୍ଖିପନେନ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଂ ୱିୟ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତକମ୍ମାୟୂହନେନ ଅପରାପରଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତନଂ ।

ନ କାଲେନ କାଲଂ ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ତିଣାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ତଞ୍ହି କୋଚି ଅତ୍ଥକାମୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଭୋ କସ୍ମା ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ କଲାପେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୁକ୍ଖତିଣକଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଛିୟଞ୍ଚ ପୂରେତ୍ୱା ସୁକ୍ଖଗୋମୟାନି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଏତଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେସି ? ଅପି ନୁ ତେ ଅତ୍ଥି ଇତୋନିଦାନଂ କାଚି ୱଡ୍ଢୀତି ? ୱଂସାଗତମେତଂ ଭୋ ଅମ୍ହାକଂ, ଇତୋନିଦାନଂ ପନ ମେ ଅୱଡ୍ଢିୟେୱ, କୁତୋ ୱଡ୍ଢି ? ଅହଞ୍ହି ଇମଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ନେୱ ନ୍ହାୟିତୁଂ ନ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ଲଭାମୀତି । ତେନ ହି ଭୋ କିଂ ତେ ଇମିନା ନିରତ୍ଥକେନ ଅଗ୍ଗିଜାଲନେନ ? ଏହି ତ୍ୱଂ ଏତାନି ଆଭତାନି ତିଣାଦୀନି ଏତ୍ଥ ନିକ୍ଖିପ, ତାନି ସୟମେୱ ଝାୟିସ୍ସନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ପନ ଅସୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀତୋଦକା ପୋକ୍ଖରଣୀ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ନ୍ହତ୍ୱା, ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନେହି ଅତ୍ତାନଂ ମଣ୍ଡେତ୍ୱା ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋୱ ପାଦୁକାହି ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦୱରମାରୁୟ୍ହ ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାୱୀଥିୟଂ ୱିରୋଚମାନୋ ନିସୀଦ ଏକଗ୍ଗୋ ସୁଖସମପ୍ପିତୋ ହୁତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ତେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତିଣାଦୀନଂ ଖୟେନ ସୟମେୱ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗି ଅପ୍ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ତଥା କରେୟ୍ୟ । ତଥେୱ ଚ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସୋ ଅଗ୍ଗି ଉପାଦାନକ୍ଖୟେନ ଅପ୍ପଣ୍ଣତ୍ତିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ‘‘ନ କାଲେନ କାଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଚତ୍ତାଲୀସାୟ କଟ୍ଠୱାହାନଂ ଜଲମାନୋ ମହାଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅଗ୍ଗିଜଗ୍ଗନକପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ, ଅତ୍ଥକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ପୁରିସେନ ତସ୍ସ ଦିନ୍ନଓୱାଦୋ ୱିୟ ତଥାଗତେନ ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦ, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସସୀ’’ତି ତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତକାଲୋ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାସାଦେ ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ସୁଗତୋୱାଦଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ଆହାରସପ୍ପାୟାଦିଂ ଲଭିତ୍ୱା, ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅଗ୍ଗଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତକାଲୋ, ତସ୍ସ ନ୍ହାନୱିଲେପନାଦୀହି ସୁଧୋତମଣ୍ଡିତକାୟତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଏକଗ୍ଗସୁଖସମପ୍ପିତକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ମଗ୍ଗଞାଣୋଦକେନ ସୁନ୍ହାତସୁଧୋତକିଲେସମଲସ୍ସ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସାଟକେ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୀଲୱିଲେପନାନୁଲିତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଣ୍ଡନେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମଣ୍ଡେତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫଦାମଂ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିପାଦପାଦୁକା ଆରୁୟ୍ହ ନିବ୍ବାନନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଧମ୍ମପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ସତିପଟ୍ଠାନମହାୱୀଥିୟଂ ୱିରୋଚମାନସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲୋ । ତସ୍ସ ପନ ପୁରିସସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତିଣାଦୀନଂ ଖୟେନ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅପ୍ପଣ୍ଣତ୍ତିଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଉପାଦିଣ୍ଣକକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ମହାୱଟ୍ଟୱୂପସମୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ତତିୟେ ସଂୟୋଜନିୟେସୂତି ଦସନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ । ଝାୟେୟ୍ୟାତି ଜଲେୟ୍ୟ । ତେଲଂ ଆସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ ୱଟ୍ଟିଂ ଉପସଂହରେୟ୍ୟାତି ଦୀପପଟିଜଗ୍ଗନତ୍ଥଂ ତେଲଭାଜନଞ୍ଚ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟିକପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ସମୀପେ ନିଚ୍ଚଂ ଠିତୋୱ ତେଲେ ଖୀଣେ ତେଲଂ ଆସିଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ୱଟ୍ଟିୟା ଖୀଣାୟ ୱଟ୍ଟିଂ ଉପସଂହରେୟ୍ୟ । ସେସମେତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନେନ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତିୟଂ ।

୪. ଦୁତିୟସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଉପମଂ ପଠମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମହାରୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫. ପଞ୍ଚମେ ଉଦ୍ଧଂ ଓଜଂ ଅଭିହରନ୍ତୀତି ପଥୱୀରସଞ୍ଚ ଆପୋରସଞ୍ଚ ଉପରି ଆରୋପେନ୍ତି । ଓଜାୟ ଆରୋପିତତ୍ତା ହତ୍ଥସତୁବ୍ବେଧସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଙ୍କୁରଗ୍ଗେସୁ ବିନ୍ଦୁବିନ୍ଦୂନି ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ସିନେହୋ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ, ମୂଲାନି ୱିୟ ଆୟତନାନି, ମୂଲେହି ଓଜାୟ ଆରୋହନଂ ୱିୟ ଛହି ଦ୍ୱାରେହି କମ୍ମାରୋହନଂ, ଓଜାୟ ଅଭିରୁଳ୍ହତ୍ତା ମହାରୁକ୍ଖସ୍ସ ୟାୱକପ୍ପଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଛହି ଦ୍ୱାରେହି କମ୍ମଂ ଆୟୂହନ୍ତସ୍ସ ଅପରାପରଂ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱଡ୍ଢନୱସେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଠାନଂ ।

କୁଦ୍ଦାଲପିଟକନ୍ତି କୁଦ୍ଦାଲଞ୍ଚେୱ ପଚ୍ଛିଭାଜନଞ୍ଚ । ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତାନି ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡାନି କରୋନ୍ତୋ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଇଧାପି ହି ମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ, ରୁକ୍ଖଂ ନାସେତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, କୁଦ୍ଦାଲୋ ୱିୟ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଛି ୱିୟ ସମାଧି, ରୁକ୍ଖଚ୍ଛେଦନଫରସୁ ୱିୟ ଞାଣଂ, ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ଛିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞା, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ଦନକାଲୋ ୱିୟ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ମନସିକାରୋ, ଫାଲନଂ ୱିୟ ଦ୍ୱେଚତ୍ତାଲୀସାୟ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିତ୍ଥାରମନସିକାରୋ, ସକଲିକଂ ସକଲିକଂ କରଣକାଲୋ ୱିୟ ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ଚେୱ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହୋ, ମୂଲାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦନଂ ୱିୟ ତସ୍ସେୱ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ, ୱାତାତପେ ୱିସୋସେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିନା ଡହନକାଲୋ ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସପ୍ପାୟଂ ଲଭିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱିଭୂତେ ଉପଟ୍ଠହମାନେ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତି, ମସିକରଣଂ ୱିୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ଅପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତସ୍ସ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠିତ କାଲୋ, ମହାୱାତେ ଓପୁନନଂ ନଦିୟା ପୱାହନଂ ୱିୟ ଚ ଉପାଦିଣ୍ଣକକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ୱଟ୍ଟୱୂପସମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଦୁତିୟମହାରୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬. ଛଟ୍ଠେପି ଉପମଂ ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଦମେୱ ନାନତ୍ତଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ତରୁଣରୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭-୫୯. ସତ୍ତମେ ତରୁଣୋତି ଅଜାତଫଲୋ । ପଲିମଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସୋଧେୟ୍ୟ । ପଂସୁଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଥଦ୍ଧଫରୁସପଂସୁଂ ହରିତ୍ୱା ମୁଦୁଗୋମୟଚୁଣ୍ଣମିସ୍ସଂ ମଧୁରପଂସୁଂ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫୂପଗୋ ପୁପ୍ଫଂ, ଫଲୂପଗୋ ଫଲଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ତରୁଣରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ, ରୁକ୍ଖଜଗ୍ଗକୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ମୂଲଫଲସନ୍ତାନାଦୀନି ୱିୟ ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାୟୂହନଂ, ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିଆପଜ୍ଜନଂ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି କମ୍ମଂ ଆୟୂହତୋ ଅପରାପରଂ ୱଟ୍ଟପ୍ପୱତ୍ତି । ୱିୱଟ୍ଟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠମନୱମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ସତ୍ତମାଦୀନି ।

୧୦. ନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ଦସମେ କୁରୂସୁ ୱିହରତୀତି କୁରୂତି ଏୱଂ ବହୁୱଚନୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରେ ଜନପଦେ ୱିହରତି । କମ୍ମାସଧମ୍ମଂ ନାମ କୁରୂନଂ ନିଗମୋତି ଏୱଂନାମକୋ କୁରୂନଂ ନିଗମୋ, ତଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ ଗରୁୱଚନମେତଂ । ଆନନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀତି ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଅଭିମୁଖଟ୍ଠାନେ ଛବ୍ବଣ୍ଣାନଂ ବୁଦ୍ଧରସ୍ମୀନଂ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ପସନ୍ନଲାଖାରସଂ ୱିଗାହନ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପଟଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ୱିୟ ରତ୍ତକମ୍ବଲୱିତାନମଜ୍ଝଂ ପୱିସନ୍ତୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତି ।

କାୟ ପନ ୱେଲାୟ କେନ କାରଣେନ ଅୟମାୟସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋତି ? ସାୟନ୍ହୱେଲାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନକାରଣେନ । ତଂ ଦିୱସଂ କିର ଅୟମାୟସ୍ମା କୁଲସଙ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଘରଦ୍ୱାରେ ଘରଦ୍ୱାରେ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ କମ୍ମାସଧମ୍ମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠେ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିକ୍କନ୍ତେସୁ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ପଟିସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଉଦକତୁମ୍ବତୋ ଉଦକେନ ହତ୍ଥପାଦେ ସୀତଲଂ କତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅଥ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଞାଣଂ ଓତାରେସି । ସୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତଂ, ଅନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଦିଂ, ଉଭୟନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝଂ, ମଜ୍ଝତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ପାପେନ୍ତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦ୍ୱାଦସପଦଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ସମ୍ମସି । ତସ୍ସେୱଂ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୱିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଉତ୍ତାନକୁତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଗମ୍ଭୀରୋ ଚେୱ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚାତି କଥିତୋ, ମୟ୍ହଂ ଖୋ ପନ ପଦେସଞାଣେ ଠିତସ୍ସ ସାୱକସ୍ସ ସତୋ ଉତ୍ତାନୋ ୱିୟ ୱିଭୂତୋ ପାକଟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ମୟ୍ହଂୟେୱ ନୁ ଖୋ ଏସ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାନକାରଣଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଆଦାୟ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାୟନ୍ହୱେଲାୟଂ ପଚ୍ଚୟାକାରପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନକାରଣେନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ’’ତି ।

ୟାୱ ଗମ୍ଭୀରୋତି ଏତ୍ଥ ୟାୱସଦ୍ଦୋ ପମାଣାତିକ୍କମେ । ଅତିକ୍କମ୍ମ ପମାଣଂ ଗମ୍ଭୀରୋ, ଅତିଗମ୍ଭୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋତି ଗମ୍ଭୀରୋୱ ହୁତ୍ୱା ଅୱଭାସତି, ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଞ୍ହି ଉତ୍ତାନମେୱ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଂ ହୋତି ପୂତିପଣ୍ଣରସୱସେନ କାଳୱଣ୍ଣଂ ପୁରାଣଉଦକଂ ୱିୟ । ତଞ୍ହି ଜାଣୁପ୍ପମାଣମ୍ପି ସତପୋରିସଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏକଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉତ୍ତାନାୱଭାସଂ ହୋତି ମଣିଭାସଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନଉଦକଂ ୱିୟ । ତଞ୍ହି ସତପୋରିସମ୍ପି ଜାଣୁପ୍ପମାଣଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ଏକଂ ଉତ୍ତାନଂ ଉତ୍ତାନାୱଭାସଂ ହୋତି ପାତିଆଦୀସୁ ଉଦକଂ ୱିୟ । ଏକଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସଂ ହୋତି ସିନେରୁପାଦକମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ଉଦକମେୱ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ପନେତଂ ନତ୍ଥି । ଅୟଞ୍ହି ଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚାତି ଏକମେୱ ନାମଂ ଲଭତି। ଏୱରୂପୋ ସମାନୋପି ଅଥ ଚ ପନ ମେ ଉତ୍ତାନକୁତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ତଦିଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ, ଭନ୍ତେତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିମ୍ହୟଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ନିସୀଦି ।

ଭଗୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଆନନ୍ଦୋ ଭୱଗ୍ଗଗହଣାୟ ହତ୍ଥଂ ପସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମିଞ୍ଜଂ ନୀହରିତୁଂ ୱାୟମମାନୋ ୱିୟ ୱିନା ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ତରିତୁକାମୋ ୱିୟ ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଥୱୋଜଂ ଗହେତୁଂ ୱାୟମମାନୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୱିସୟଂ ପଞ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତାନୁତ୍ତାନନ୍ତି ୱଦତି, ହନ୍ଦସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ଆଚିକ୍ଖାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମା ହେୱନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ମା ହେୱନ୍ତି ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏୱଂ ମା ଭଣୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ମା ହେୱ’’ନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋପି ଭଣତି ଅପସାଦେନ୍ତୋପି । ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋପୀତି, ଆନନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ମହାପଞ୍ଞୋ ୱିସଦଞାଣୋ, ତେନ ତେ ଗମ୍ଭୀରୋପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନେସ ଉତ୍ତାନକୋତି ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ, ଗମ୍ଭୀରୋୟେୱ ଚ ସୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚ ।

ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ଉପମା ୱଦନ୍ତି – ଛ ମାସେ ସୁଭୋଜନରସପୁଟ୍ଠସ୍ସ କିର କତୟୋଗସ୍ସ ମହାମଲ୍ଲସ୍ସ ସମଜ୍ଜସମୟେ କତମଲ୍ଲପାସାଣପରିଚୟସ୍ସ ୟୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରା ମଲ୍ଲପାସାଣଂ ଦସ୍ସେସୁଂ । ସୋ ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ମଲ୍ଲପାସାଣୋତି । ଆହରଥ ନନ୍ତି । ‘‘ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଇମସ୍ସ ଭାରିୟଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ହତ୍ଥେହି ଦ୍ୱେ ପାସାଣେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୀଳାଗୁଳେ ୱିୟ ଖିପିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ମଲ୍ଲସ୍ସ ମଲ୍ଲପାସାଣୋ ଲହୁକୋତି ନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଲହୁକୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଛ ମାସେ ସୁଭୋଜନରସପୁଟ୍ଠୋ ମଲ୍ଲୋ ୱିୟ ହି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ । ୟଥା ମଲ୍ଲସ୍ସ ମହାବଲତାୟ ମଲ୍ଲପାସାଣୋ ଲହୁକୋ, ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ ମହାପଞ୍ଞତାୟ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଚ ତିମି ନାମ ମହାମଚ୍ଛୋ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତିକୋ, ତିମିଙ୍ଗଲୋ ତିୟୋଜନସତିକୋ, ତିମିରପିଙ୍ଗଲୋ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକୋ, ଆନନ୍ଦୋ ତିମିନନ୍ଦୋ ଅଜ୍ଝାରୋହୋ ମହାତିମୀତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଜନସହସ୍ସିକା । ତତ୍ଥ ତିମିରପିଙ୍ଗଲେନେୱ ଦୀପେନ୍ତି । ତସ୍ସ କିର ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣଂ ଚାଲେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତେ ପଦେସେ ଉଦକଂ ଚଲତି, ତଥା ୱାମକଣ୍ଣଂ, ତଥା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ, ତଥା ସୀସଂ । ଦ୍ୱେ ପନ କଣ୍ଣେ ଚାଲେତ୍ୱା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ପହରିତ୍ୱା ସୀସଂ ଅପରାପରଂ କତ୍ୱା କୀଳିତୁଂ ଆରଦ୍ଧସ୍ସ ସତ୍ତଟ୍ଠୟୋଜନସତେ ଠାନେ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନେ ଆରୋପିତଂ ୱିୟ ଉଦକଂ ପକ୍କୁଥତି । ୟୋଜନସତମତ୍ତେ ପଦେସେ ଉଦକଂ ପିଟ୍ଠିଂ ଛାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଅୟଂ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ୱଦନ୍ତି, କୁତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା, ମୟଂ ପିଟ୍ଠିମତ୍ତଚ୍ଛାଦନମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ଲଭାମା’’ତି । ତତ୍ଥ କାୟୂପପନ୍ନସ୍ସ ତିମିରପିଙ୍ଗଲସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଖୁଦ୍ଦକମଚ୍ଛାନଂ ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏୱମେୱ ଞାଣୂପପନ୍ନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୁପଣ୍ଣରାଜା ଚ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପକ୍ଖୋ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନିକୋ ହୋତି, ତଥା ୱାମପକ୍ଖୋ, ପିଞ୍ଛୱଟ୍ଟି ଚ ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକା, ଗୀୱା ତିଂସୟୋଜନିକା, ମୁଖଂ ନୱୟୋଜନଂ, ପାଦା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକା, ତସ୍ମିଂ ସୁପଣ୍ଣୱାତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ସତ୍ତଟ୍ଠୟୋଜନସତଂ ଠାନଂ ନପ୍ପହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଅୟଂ ଆକାସୋ ଅନନ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି, କୁତସ୍ସ ଅନନ୍ତତା, ମୟଂ ପକ୍ଖୱାତପ୍ପତ୍ଥରଣୋକାସମ୍ପି ନ ଲଭାମା’’ତି । ତତ୍ଥ କାୟୂପପନ୍ନସ୍ସ ସୁପଣ୍ଣରଞ୍ଞୋ ଆକାସୋ ପରିତ୍ତୋତି ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଖୁଦ୍ଦକପକ୍ଖୀନଂ ପରିତ୍ତୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏୱମେୱ ଞାଣୂପପନ୍ନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ପନ ପାଦନ୍ତତୋ ୟାୱ କେସନ୍ତା ୟୋଜନାନଂ ଚତ୍ତାରି ସହସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠ ଚ ସତାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବାହାନଂ ଅନ୍ତରେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନସତିକଂ, ବହଲତ୍ତେନ ଛୟୋଜନସତିକଂ, ହତ୍ଥପାଦତଲାନି ତିୟୋଜନସତିକାନି, ତଥା ମୁଖଂ, ଏକଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ତଥା ଭମୁକନ୍ତରଂ, ନଲାଟଂ ତିୟୋଜନସତିକଂ, ସୀସଂ ନୱୟୋଜନସତିକଂ । ତସ୍ସ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଓତିଣ୍ଣସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକଂ ଜାଣୁପ୍ପମାଣଂ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଅୟଂ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ୱଦନ୍ତି । କୁତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା ? ମୟଂ ଜାଣୁପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ଲଭାମା’’ତି । ତତ୍ଥ କାୟୂପପନ୍ନସ୍ସ ରାହୁନୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏୱମେୱ ଞାଣୂପପନ୍ନସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଉତ୍ତାନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦାତି ଆହ ।

ଥେରସ୍ସ ହି ଚତୂହି କାରଣେହି ଗମ୍ଭୀରୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନୋତି ଉପଟ୍ଠାସି । କତମେହି ଚତୂହି ? ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ତିତ୍ଥୱାସେନ ସୋତାପନ୍ନତାୟ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱେନାତି ।

ଇତୋ କିର ସତସହସ୍ସିମେ କପ୍ପେ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତସ୍ସ ହଂସୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ଆନନ୍ଦୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ସୁମେଧା ନାମ ଦେୱୀ ମାତା, ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉତ୍ତରକୁମାରୋ ନାମ ଅହୋସି । ସୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜାତଦିୱସେ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା, ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ‘‘ପଥୱିୟଂ ପାଦଂ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଦଂ ଅଭିନୀହରି । ଅଥ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ପଦୁମଂ ଉଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ ଧୁରପତ୍ତାନି ନୱୁତିହତ୍ଥାନି, କେସରଂ ତିଂସହତ୍ଥଂ, କଣ୍ଣିକା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥା, ନୱଘଟପ୍ପମାଣା ରେଣୁ ଅହୋସି ।

ସତ୍ଥା ପନ ଉବ୍ବେଧତୋ ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସହତ୍ଥୋ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ଉଭିନ୍ନଂ ବାହାନମନ୍ତରଂ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥଂ, ନଲାଟଂ ପଞ୍ଚହତ୍ଥଂ, ହତ୍ଥପାଦା ଏକାଦସହତ୍ଥା । ତସ୍ସ ଏକାଦସହତ୍ଥେନ ପାଦେନ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥାୟ କଣ୍ଣିକାୟ ଅକ୍କନ୍ତମତ୍ତାୟ ନୱଘଟପ୍ପମାଣା ରେଣୁ ଉଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସହତ୍ଥଂ ପଦେସଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଓକିଣ୍ଣମନୋସିଲାଚୁଣ୍ଣଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୋକିଣ୍ଣଂ । ତଦୁପାଦାୟ ଭଗୱା ‘‘ପଦୁମୁତ୍ତରୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତସ୍ସ ଦେୱିଲୋ ଚ ସୁଜାତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଅହେସୁଂ, ଅମିତା ଚ ଅସମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ସୁମନୋ ନାମ ଉପଟ୍ଠାକୋ । ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ପିତୁସଙ୍ଗହଂ କୁରୁମାନୋ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସପରିୱାରୋ ହଂସୱତିୟା ରାଜଧାନିୟା ୱସତି ।

କନିଟ୍ଠଭାତା ପନସ୍ସ ସୁମନକୁମାରୋ ନାମ । ତସ୍ସ ରାଜା ହଂସୱତିତୋ ୱୀସୟୋଜନସତେ ଭୋଗଂ ଅଦାସି । ସୋ କଦାଚି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପିତରଞ୍ଚ ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ପସ୍ସତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ପଚ୍ଚନ୍ତୋ କୁପିତୋ । ସୁମନୋ ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ପେସେସି । ରାଜା ‘‘ତ୍ୱଂ ମୟା, ତାତ, କସ୍ମା ଠପିତୋ’’ତି ପଟିପେସେସି । ସୋ ଚୋରେ ୱୂପସମେତ୍ୱା ‘‘ଉପସନ୍ତୋ, ଦେୱ, ଜନପଦୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ପେସେସି । ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ସୀଘଂ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ସହସ୍ସମତ୍ତା ଅମଚ୍ଚା ହୋନ୍ତି । ସୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ମନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ପିତା ତୁଟ୍ଠୋ ସଚେ ମେ ୱରଂ ଦେତି, କିଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ? ଅଥ ନଂ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ହତ୍ଥିଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅସ୍ସଂ ଗଣ୍ହଥ, ଜନପଦଂ ଗଣ୍ହଥ, ସତ୍ତରତନାନି ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅପରେ ‘‘ତୁମ୍ହେ ପଥୱିସ୍ସରସ୍ସ ପୁତ୍ତା, ନ ତୁମ୍ହାକଂ ଧନଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ଲଦ୍ଧମ୍ପି ଚେତଂ ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ, ପୁଞ୍ଞମେୱ ଏକଂ ଆଦାୟ ଗମନୀୟଂ, ତସ୍ମା ଦେୱେ ୱରଂ ଦଦମାନେ ତେମାସଂ ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ୱରଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ସୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ମୟ୍ହଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ନାମ, ମମେତଂ ଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତୁମ୍ହେହି ପନ ଉପ୍ପାଦିତଂ, ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ପିତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପିତରା ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା, ମତ୍ଥକେ ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା ‘‘ୱରଂ ତେ, ପୁତ୍ତ, ଦେମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱନ୍ତଂ ତେମାସଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଜୀୱିତଂ ଅୱଞ୍ଝଂ କାତୁଂ, ଇଦଂ ମେ ୱରଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ନ ସକ୍କା, ତାତ, ଅଞ୍ଞଂ ୱରେହୀତି । ଦେୱ, ଖତ୍ତିୟାନଂ ନାମ ଦ୍ୱେକଥା ନତ୍ଥି, ଏତମେୱ ମେ ଦେହି, ନ ମମଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥୋତି । ତାତ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ସଚେ ଭଗୱା ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସତି, ମୟା ଦିନ୍ନମ୍ପି କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ? ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱ, ଅହଂ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରଂ ଗତୋ ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ସୋ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ସନ୍ନିସିନ୍ନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତେ ନଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ରାଜପୁତ୍ତ କସ୍ମା ଆଗତୋସୀ’’ତି ? ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ, ଦସ୍ସେଥ ମେ ଭଗୱନ୍ତନ୍ତି । ‘‘ନ ମୟଂ, ରାଜପୁତ୍ତ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସତ୍ଥାରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭାମା’’ତି । କୋ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଲଭତୀତି ? ସୁମନତ୍ଥେରୋ ନାମ ରାଜପୁତ୍ତାତି । ସୋ ‘‘କୁହିଂ ଭନ୍ତେ ଥେରୋ’’ତି ? ଥେରସ୍ସ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିତୁଂ, ଦସ୍ସେଥ ମେ ଭଗୱନ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ଏହି, ରାଜପୁତ୍ତା’’ତି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ଠପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ଆରୁହି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ସୁମନ, କସ୍ମା ଆଗତୋସୀ’’ତି ଆହ । ରାଜପୁତ୍ତୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗତୋତି । ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେହୀତି । ଥେରୋ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେସି । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ । ରାଜପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକାସି, ‘‘କଦା ଆଗତୋସି ରାଜପୁତ୍ତା’’ତି ? ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେସୁ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠେସୁ, ଭିକ୍ଖୂ ପନ ‘‘ନ ମୟଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭାମା’’ତି ମଂ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପାହେସୁଂ, ଥେରୋ ପନ ଏକୱଚନେନେୱ ଦସ୍ସେସି, ଥେରୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ ମଞ୍ଞେତି । ଆମ, ରାଜକୁମାର, ୱଲ୍ଲଭୋ ଏସ ଭିକ୍ଖୁ ମୟ୍ହଂ ସାସନେତି । ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନେ କିଂ କତ୍ୱା ୱଲ୍ଲଭୋ ହୋତୀତି ? ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, କୁମାରାତି । ଭଗୱା ଅହମ୍ପି ଥେରୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ ହୋତୁକାମୋ, ତେମାସଂ ମେ ୱସ୍ସାୱାସଂ ଅଧିୱାସେଥାତି । ଭଗୱା, ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଗତେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଖୋ, ରାଜକୁମାର, ତଥାଗତା ଅଭିରମନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । କୁମାରୋ ‘‘ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞାତଂ ସୁଗତା’’ତି ୱତ୍ୱା – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁରିମତରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରଂ କାରେମି, ମୟା ପେସିତେ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଦିନ୍ନା ମେ, ଦେୱ, ଭଗୱତା ପଟିଞ୍ଞା, ମୟା ପହିତେ ତୁମ୍ହେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପେସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ପିତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ୱୀସୟୋଜନସତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତୋ । ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନଗରେ ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସୋଭନସ୍ସ ନାମ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନଂ ଦିସ୍ୱା ସତସହସ୍ସେନ କିଣିତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିହାରଂ କାରେସି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ, ସେସଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ କୁଟିଲେଣମଣ୍ଡପେ କାରାପେତ୍ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖେପଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଞ୍ଚ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ ମୟ୍ହଂ କିଚ୍ଚଂ, ସତ୍ଥାରଂ ପହିଣଥା’’ତି ।

ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ସୁମନସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠିତଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗମନଂ ପଚ୍ଚାସୀସତୀ’’ତି । ଭଗୱା ସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱିହାରେସୁ ୱସମାନୋ ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ‘‘ସତ୍ଥା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ୟୋଜନଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନୋ ୱିହାରଂ ପୱେସେତ୍ୱା –

‘‘ସତସହସ୍ସେନ ମେ କୀତଂ, ସତସହସ୍ସେନ ମାପିତଂ ।

ସୋଭନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହ, ମହାମୁନୀ’’ତି ॥ –

ୱିହାରଂ ନିୟ୍ୟାତେସି । ସୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରେ ଚ ଅମଚ୍ଚେ ଚ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆହ –‘‘ସତ୍ଥା ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ଦୂରତୋ ଆଗତୋ, ବୁଦ୍ଧା ଚ ନାମ ଧମ୍ମଗରୁନୋୱ, ନାମିସଗରୁକା । ତସ୍ମା ଅହଂ ଇମଂ ତେମାସଂ ଦ୍ୱେ ସାଟକେ ନିୱାସେତ୍ୱା ଦସ ସୀଲାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଖୀଣାସୱସତସହସ୍ସସ୍ସ ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ତେମାସଂ ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ।

ସୋ ସୁମନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନସଭାଗେୟେୱ ଠାନେ ୱସନ୍ତୋ ୟଂ ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତଂ କରୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକନ୍ତୱଲ୍ଲଭୋ ଏସ ଥେରୋ, ଏତସ୍ସେୱ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଉପକଟ୍ଠାୟ ପୱାରଣାୟ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂସତସହସ୍ସସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ତିଚୀୱରଂ ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟଦେତଂ ମୟା ମଗ୍ଗେ ୟୋଜନନ୍ତରିକୱିହାରକାରାପନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞଂ କତଂ, ତଂ ନେୱ ସକ୍କସମ୍ପତ୍ତିଂ, ନ ମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ଉପଟ୍ଠାକଭାୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେନ କତଂ । ତସ୍ମା ଅହମ୍ପି ଭଗୱା ଅନାଗତେ ସୁମନତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋମୀ’’ତି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ପତିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ । ଭଗୱା ‘‘ମହନ୍ତଂ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ଇଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ‘‘ଅନାଗତେ ଇତୋ ସତସହସ୍ସିମେ କପ୍ପେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସେୱ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା –

‘‘ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ସବ୍ବମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ ।

ସବ୍ବେ ପୂରେନ୍ତୁ ସଙ୍କପ୍ପା, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା’’ତି ॥ –

ଆହ । କୁମାରୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝକଥା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଦୁତିୟଦିୱସେୟେୱ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରିସାଟକଂ ଦତ୍ୱା ପୂଜଂ ଅକାସି । ପୁନ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିରାଜା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପଣ୍ଣସାଲାୟୋ କାରେତ୍ୱା ମଣିଆଧାରକେ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅକାସି । ଏତାନି ପାକଟଟ୍ଠାନାନି ।

କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପନ ଦାନଂ ଦଦମାନୋୱ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଅମିତୋଦନସକ୍କସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ କତାଭିନିକ୍ଖମନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପଠମଗମନେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଭଗୱତି ଭଗୱତୋ ପରିୱାରତ୍ଥଂ ରାଜକୁମାରେସୁ ପବ୍ବଜନ୍ତେସୁ ଭଦ୍ଦିୟାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଆୟସ୍ମତୋ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଏୱମେସ ଆୟସ୍ମା ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସିମାୟ ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଗମ୍ଭୀରୋପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି ।

ତିତ୍ଥୱାସୋତି ପନ ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହଣସୱନପରିପୁଚ୍ଛନଧାରଣାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୋ ଥେରସ୍ସ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ତେନାପିସ୍ସାୟଂ ଗମ୍ଭୀରୋପି ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋତାପନ୍ନାନଞ୍ଚ ନାମ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଉତ୍ତାନକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ଅୟଞ୍ଚ ଆୟସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନୋ । ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଚତୁହତ୍ଥେ ଓୱରକେ ପଦୀପେ ଜଲମାନେ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱିୟ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ଅୟଞ୍ଚ ଆୟସ୍ମା ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ । ଇତି ବାହୁସଚ୍ଚଭାୱେନପିସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରୋପି ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚତୂହି ଗମ୍ଭୀରତାହି ଗମ୍ଭୀରୋ । ସା ପନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାୱ । ସା ସବ୍ବାପି ଥେରସ୍ସ ଉତ୍ତାନକା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ତେନ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଉସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ମା ହେୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଆନନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ମହାପଞ୍ଞୋ ୱିସଦଞାଣୋ, ତେନ ତେ ଗମ୍ଭୀରୋପି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତି । ତସ୍ମା ‘‘ମୟ୍ହମେୱ ନୁ ଖୋ ଏସ ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପୀ’’ତି ମା ଏୱଂ ଅୱଚ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପସାଦେନ୍ତୋ’’ତି, ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଆନନ୍ଦ, ‘‘ଅଥ ଚ ପନ ମେ ଉତ୍ତାନକୁତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ମା ହେୱଂ ଅୱଚ । ୟଦି ହି ତେ ଏସ ଉତ୍ତାନକୁତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ଖାୟତି, କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସୋତାପନ୍ନୋ ନାହୋସି, ମୟା ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି ? ଆନନ୍ଦ, ଇଦଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଗମ୍ଭୀରଂ, ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ପନ ଉତ୍ତାନକୋ ଜାତୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଓଳାରିକଂ କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଘସଂୟୋଜନଂ ଓଳାରିକଂ କାମରାଗାନୁସୟଂ ପଟିଘାନୁସୟନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ସକଦାଗାମିଫଲଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋସି, ତେୟେୱ ଅଣୁସହଗତେ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋସି, ରୂପରାଗାଦୀନି ପଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନି, ମାନାନୁସୟଂ ଭୱରାଗାନୁସୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ କିଲେସେ ସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋସି ? କସ୍ମା ୱା ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପୂରିତପାରମିନୋ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ୱିୟ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝସି, ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିନୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝସି ? ୟଦି ୱା ତେ ସବ୍ବଥାୱ ଏସ ଉତ୍ତାନକୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାସି । ଅଥ କସ୍ମା ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠ ସୋଳସ ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିନୋ ବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ନ ସଚ୍ଛିକରୋସି ? କିଂ ଅନତ୍ଥିକୋସି ଏତେହି ୱିସେସାଧିଗମେହି ? ପସ୍ସ ୟାୱ ଚ ତେ ଅପରଦ୍ଧଂ, ତ୍ୱଂ ନାମ ସାୱକପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ ଅତିଗମ୍ଭୀରଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ‘‘ଉତ୍ତାନକୋ ୱିୟ ମେ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱଦସି । ତସ୍ସ ତେ ଇଦଂ ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥାୟ ପଚ୍ଚନୀକଂ ହୋତି । ତାଦିସେନ ନାମ ଭିକ୍ଖୁନା ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥାୟ ପଚ୍ଚନୀକଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ନ ୟୁତ୍ତମେତଂ । ନନୁ ମୟ୍ହଂ, ଆନନ୍ଦ, ଇମଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତସ୍ସେୱ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅତିକ୍କନ୍ତାନି । ପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଚ ପନ ମେ ଅଦିନ୍ନଦାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପୂରିତପାରମୀ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ମେ ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିୟ ମାରବଲଂ ୱିଧମନ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ନାକମ୍ପି, ତଥା ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପନ ମେ ବଲୱପଚ୍ଚୂସସମୟେ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ନୱହି ଆକାରେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଅୟଦଣ୍ଡେନ ଆକୋଟିତକଂସଥାଲୋ ୱିୟ ୱିରୱସତଂ ୱିରୱସହସ୍ସଂ ମୁଞ୍ଚମାନା ୱାତାହତେ ପଦୁମିନିପଣ୍ଣେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ପକମ୍ପିତ୍ଥ । ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରୋ ଚାୟଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଗମ୍ଭୀରାୱଭାସୋ ଚ, ଏତସ୍ସ, ଆନନ୍ଦ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନନୁବୋଧା…ପେ॰… ନାତିୱତ୍ତତୀତି ।

ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନନୁବୋଧାତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅନନୁବୁଜ୍ଝନା । ଅପ୍ପଟିୱେଧାତି ତୀରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନା । ତନ୍ତାକୁଲକଜାତାତି ତନ୍ତଂ ୱିୟ ଆକୁଲଜାତା । ୟଥା ନାମ ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ମୂସିକଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପେସକାରାନଂ ତନ୍ତଂ ତହିଂ ତହିଂ ଆକୁଲଂ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ ଅଗ୍ଗଂ, ଇଦଂ ମୂଲ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗେନ ୱା ଅଗ୍ଗଂ, ମୂଲେନ ୱା ମୂଲଂ ସମାନେତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ସତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟାକାରେ ଖଲିତା ଆକୁଲା ବ୍ୟାକୁଲା ହୋନ୍ତି, ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ । ତତ୍ଥ ତନ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେ ଠତ୍ୱା ସକ୍କାପି ଭୱେୟ୍ୟ ଉଜୁଂ କାତୁଂ, ଠପେତ୍ୱା ପନ ଦ୍ୱେ ବୋଧିସତ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ଆକୁଲଂ ତନ୍ତଂ କଞ୍ଜିୟଂ ଦତ୍ୱା କୋଚ୍ଛେନ ପହଟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗୁଳକଜାତଂ ହୋତି ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧଂ, ଏୱମିମେ ସତ୍ତା ପଚ୍ଚୟେସୁ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟେ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତୱସେନ ଗୁଳକଜାତା ହୋନ୍ତି ଗଣ୍ଠିବଦ୍ଧା । ୟେ ହି କେଚି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସନ୍ନିସ୍ସିତା, ସବ୍ବେ ତେ ପଚ୍ଚୟଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାୟେୱ ।

କୁଲାଗଣ୍ଠିକଜାତାତି କୁଲାଗଣ୍ଠିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପେସକାରକଞ୍ଜିୟସୁତ୍ତଂ । କୁଲା ନାମ ସକୁଣିକା, ତସ୍ସା କୁଲାୱକୋତିପି ଏକେ । ୟଥା ହି ତଦୁଭୟମ୍ପି ଆକୁଲଂ ଅଗ୍ଗେନ ୱା ଅଗ୍ଗଂ, ମୂଲେନ ୱା ମୂଲଂ ସମାନେତୁଂ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତାତି ମୁଞ୍ଜତିଣଂ ୱିୟ ପବ୍ବଜତିଣଂ ୱିୟ ଚ ଭୂତା ତାଦିସା ଜାତା । ୟଥା ହି ତାନି ତିଣାନି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତରଜ୍ଜୁ ଜିଣ୍ଣକାଲେ କତ୍ଥଚି ପତିତଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ତିଣାନଂ ‘‘ଇଦଂ ଅଗ୍ଗଂ, ଇଦଂ ମୂଲ’’ନ୍ତି ଅଗ୍ଗେନ ୱା ଅଗ୍ଗଂ, ମୂଲେନ ୱା ମୂଲଂ ସମାନେତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ, ତମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେ ଠତ୍ୱା ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ ଉଜୁଂ କାତୁଂ, ଠପେତ୍ୱା ପନ ଦ୍ୱେ ବୋଧିସତ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏୱମୟଂ ପଜା ପଚ୍ଚୟଂ ଉଜୁଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଦିଟ୍ଠିଗତୱସେନ ଗଣ୍ଠିକଜାତା ହୁତ୍ୱା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ।

ତତ୍ଥ ଅପାୟୋତି ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନିପେତ୍ତିୱିସୟଅସୁରକାୟା । ସବ୍ବେପି ହି ତେ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅପାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତିଭାୱତୋ ଦୁଗ୍ଗତି, ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତୋ। ଇତରୋ ପନ –

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ଭୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥

ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନାତିୱତ୍ତତି ନାତିକ୍କମତି, ଅଥ ଖୋ ଚୁତିତୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ, ପଟିସନ୍ଧିତୋ ଚୁତିନ୍ତି ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ଗଣ୍ହମାନା ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱାତକ୍ଖିତ୍ତା ନାୱା ୱିୟ ୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ ଚ ପରିବ୍ଭମତିୟେୱ । ଇତି ସବ୍ବମେତଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପସାଦେନ୍ତୋ ଆହ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଦସମଂ ।

ଦୁକ୍ଖୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ମହାୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅସ୍ସୁତୱାତି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନପଚ୍ଚୟାକାରସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱିନିଚ୍ଛୟରହିତୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ପୁଥୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଜନନାଦିକାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା’’ତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ପୁଥୂନଂ ଗଣନପଥମତୀତାନଂ ଅରିୟଧମ୍ମପରମ୍ମୁଖାନଂ ନୀଚଧମ୍ମସମାଚାରାନଂ ଜନାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ପୁଥୁ ୱା ଅୟଂ ୱିସୁଂୟେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ଅରିୟେହି ଜନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଏୱମେତେହି ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ୟେ ତେ –

‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ।

ଅନ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକୋ, କଲ୍ୟାଣେକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୯୪) । –

ଦ୍ୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଗହିତୋ । ଇମସ୍ମିନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖକାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ମିନ୍ତି ଚତୁମହାଭୂତକାୟେ ଚତୁମହାଭୂତେହି ନିବ୍ବତ୍ତେ ଚତୁମହାଭୂତମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଉକ୍କଣ୍ଠେୟ୍ୟ । ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ନ ରଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଆଚୟୋତି ୱୁଡ୍ଢି । ଅପଚୟୋତି ପରିହାନି । ଆଦାନନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତି । ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ଭେଦୋ ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁଡ୍ଢିହାନିନିବ୍ବତ୍ତିଭେଦା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ଚାତୁମହାଭୂତିକେ କାୟେ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତରୂପଂ କତ୍ୱା ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ କରୋତି । କସ୍ମା ? ତେସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ଗାହୋ ବଲୱା ଅଧିମତ୍ତୋ, ତେନ ତେସଂ ରୂପେ ଗାହସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବରୂପତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତୋ ଅରୂପେ ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଏୱମାହ ।

ଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ମନାୟତନସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତୱତ୍ଥୁତାୟ ଚିତ୍ତଗୋଚରତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମଚିତ୍ତତାୟ ଚ ଚିତ୍ତଂ, ମନନଟ୍ଠେନ ମନୋ, ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନାଲନ୍ତି ନ ସମତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝୋସିତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହିତଂ । ମମାୟିତନ୍ତି ତଣ୍ହାମମତ୍ତେନ ମମ ଇଦନ୍ତି ଗହିତଂ । ପରାମଟ୍ଠନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପରାମସିତ୍ୱା ଗହିତଂ । ଏତଂ ମମାତି ତଣ୍ହାଗାହୋ, ତେନ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତଂ ଗହିତଂ ହୋତି । ଏସୋହମସ୍ମୀତି ମାନଗାହୋ, ତେନ ନୱ ମାନା ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ, ତେନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଗହିତଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସମତ୍ଥୋ ।

ୱରଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆହ ? ପଠମଞ୍ହି ତେନ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତରୂପଂ କତଂ, ଅରୂପଂ ୟୁତ୍ତରୂପଂ, ଅଥ ‘‘ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୂପତୋ ଗାହୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅରୂପଂ ଗତୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ । ଭିୟ୍ୟୋପୀତି ୱସ୍ସସତତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମାହ ? କିଂ ଅତିରେକୱସ୍ସସତଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ରୂପଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ? ନନୁ ପଠମୱୟେ ପୱତ୍ତଂ ରୂପଂ ମଜ୍ଝିମୱୟଂ ନ ପାପୁଣାତି, ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମୱୟଂ, ପୁରେଭତ୍ତେ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ପୱତ୍ତଂ ପଠମୟାମଂ, ପଠମୟାମେ ପୱତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମୟାମଂ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ପୱତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମୟାମଂ ନ ପାପୁଣାତି ? ତଥା ଗମନେ ପୱତ୍ତଂ ଠାନଂ, ଠାନେ ପୱତ୍ତଂ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ପୱତ୍ତଂ ସୟନଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଏକଇରିୟାପଥେପି ପାଦସ୍ସ ଉଦ୍ଧରଣେ ପୱତ୍ତଂ ଅତିହରଣଂ, ଅତିହରଣେ ପୱତ୍ତଂ ୱୀତିହରଣଂ, ୱୀତିହରଣେ ପୱତ୍ତଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତଂ ସନ୍ନିକ୍ଖେପନଂ, ସନ୍ନିକ୍ଖେପନେ ପୱତ୍ତଂ ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଓଧି ଓଧି ପବ୍ବଂ ପବ୍ବଂ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତିଲା ୱିୟ ପଟପଟାୟନ୍ତା ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ୟଥା ପନ ପଦୀପସ୍ସ ଜଲତୋ ଜାତା ତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟିପ୍ପଦେସଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଅଥ ଚ ପନ ପୱେଣିସମ୍ବନ୍ଧୱସେନ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଜଲିତୋ ପଦୀପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ପୱେଣିୱସେନ ଅୟମ୍ପି କାୟୋ ଏୱଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ ।

ରତ୍ତିୟା ଚ ଦିୱସସ୍ସ ଚାତି ରତ୍ତିମ୍ହି ଚ ଦିୱସେ ଚ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହେତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଞ୍ଞଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଦେୱ ଦିୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ ନିରୁଜ୍ଝତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଅଞ୍ଞଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ । ‘‘ରତ୍ତିୟା ଚ ଦିୱସସ୍ସ ଚା’’ତି ଇଦଂ ପୁରିମପୱେଣିତୋ ପରିତ୍ତକଂ ପୱେଣିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱେଣିୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ଏକରତ୍ତିଂ ପନ ଏକଦିୱସଂ ୱା ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଅଚ୍ଛରାକ୍ଖଣେ ଅନେକାନି ଚିତ୍ତକୋଟିସତସହସ୍ସାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ମିଲିନ୍ଦପଞ୍ହେ –

‘‘ୱାହସତଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ୱୀହୀନଂ, ଅଡ୍ଢଚୂଳଞ୍ଚ ୱାହା, ୱୀହିସତ୍ତମ୍ବଣାନି, ଦ୍ୱେ ଚ ତୁମ୍ବା, ଏକଚ୍ଛରାକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏତ୍ତକା ୱୀହୀ ଲକ୍ଖଂ ଠପୀୟମାନା ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ।

ପୱନେତି ମହାୱନେ । ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଇମିନା ନ ସୋ ଗଣ୍ହିତବ୍ବସାଖଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଭୂମିଂ ଓତରତି । ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ମହାୱନେ ୱିଚରନ୍ତୋ ତଂ ତଂ ସାଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଚରତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଅରଞ୍ଞମହାୱନଂ ୱିୟ ହି ଆରମ୍ମଣୱନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ୱନେ ୱିଚରଣମକ୍କଟୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚିତ୍ତଂ । ସାଖାଗହଣଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଲୁବ୍ଭନଂ । ୟଥା ସୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିଚରନ୍ତୋ ମକ୍କଟୋ ତଂ ତଂ ସାଖଂ ପହାୟ ତଂ ତଂ ସାଖଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମିଦଂ ଆରମ୍ମଣୱନେ ୱିଚରନ୍ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି କଦାଚି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କଦାଚି ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, କଦାଚି ଅତୀତଂ, କଦାଚି ଅନାଗତଂ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା, ତଥା କଦାଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, କଦାଚି ବାହିରଂ । ୟଥା ଚ ସୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିଚରନ୍ତୋ ମକ୍କଟୋ ସାଖଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଓରୁୟ୍ହ ଭୂମିୟଂ ନିସିନ୍ନୋତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଏକଂ ପନ ପଣ୍ଣସାଖଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିସୀଦତି, ଏୱମେୱ ଆରମ୍ମଣୱନେ ୱିଚରନ୍ତଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଏକଂ ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏକଜାତିୟଂ ପନ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନ ଭଗୱତା ରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଅରୂପେ ଗାହୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ, ଅରୂପତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ରୂପେ ।

ଇଦାନି ତଂ ଉଭୟତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁକାମୋ ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋତି ଦେସନଂ ଆରଭି । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଆସୀୱିସଦଟ୍ଠୂପମାୟ ଦୀପେତବ୍ବୋ – ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ଆସୀୱିସେନ ଦଟ୍ଠୋ, ଅଥସ୍ସ ୱିସଂ ହରିସ୍ସାମୀତି ଛେକୋ ଭିସକ୍କୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱମନଂ କାରେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଗରୁଳୋ, ଉପରି ନାଗୋତି ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱିସଂ ଉପରି ଆରୋପେସି । ସୋ ୟାୱ ଅକ୍ଖିପ୍ପଦେସା ଆରୁଳ୍ହଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପରଂ ଅଭିରୁହିତୁଂ ନ ଦସ୍ସାମି, ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପରି ଗରୁଳୋ, ହେଟ୍ଠା ନାଗୋତି ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା କଣ୍ଣେ ଧୁମେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ପହରିତ୍ୱା ୱିସଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପେସି । ତତ୍ରସ୍ସ ଠିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅଗଦଲେପେନ ୱିସଂ ନିମ୍ମଥେତ୍ୱା ନ୍ହାପେତ୍ୱା ‘‘ସୁଖୀ ହୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟେନକାମଂ ପକ୍କାମି ।

ତତ୍ଥ ଆସୀୱିସେନ ଦଟ୍ଠସ୍ସ କାୟେ ୱିସପତିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୂପେ ଅଧିମତ୍ତଗାହକାଲୋ, ଛେକୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ତଥାଗତୋ, ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପରି ୱିସସ୍ସ ଆରୋପିତକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରୂପତୋ ଗାହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅରୂପେ ପତିଟ୍ଠାପିତକାଲୋ, ୟାୱ ଅକ୍ଖିପ୍ପଦେସା ଆରୁଳ୍ହୱିସସ୍ସ ଉପରି ଅଭିରୁହିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ପୁନ ମନ୍ତବଲେନ ଓତାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠପନଂ ୱିୟ ସତ୍ଥାରା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରୂପତୋ ଗାହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ରୂପେ ପତିଟ୍ଠାପିତକାଲୋ । ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଠିତସ୍ସ ୱିସସ୍ସ ଅଗଦଲେପେନ ନିମ୍ମଥନଂ ୱିୟ ଉଭୟତୋ ଗାହଂ ନୀହରଣତ୍ଥାୟ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦଂ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ, ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଫଲଂ, ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିନ୍ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟଅସ୍ସୁତୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ଦୁତିୟେ ସୁଖୱେଦନିୟନ୍ତି ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଂ । ଫସ୍ସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଂ । ନନୁ ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ନ ହୋତୀତି ? ସହଜାତପଚ୍ଚୟେନ ନ ହୋତି, ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟେନ ପନ ଜୱନୱେଦନାୟ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତସମ୍ଫସ୍ସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଜ୍ଜନ୍ତି ତଜ୍ଜାତିକଂ ତସ୍ସାରୁପ୍ପଂ, ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଅନୁରୂପନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସମୋଧାନାତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଚେୱ ସମୋଧାନେନ ଚ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନସମ୍ପିଣ୍ଡନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉସ୍ମାତି ଉଣ୍ହାକାରୋ । ତେଜୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅଗ୍ଗିଚୁଣ୍ଣୋ ନିକ୍ଖମତୀତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଉସ୍ମାକାରସ୍ସେୱ ପନ ଏତଂ ୱେୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅରଣୀନଂ । ତତ୍ଥ ଅଧୋଅରଣୀ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁ, ଉତ୍ତରାରଣୀ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଫସ୍ସୋ, ଉସ୍ମାଧାତୁ ୱିୟ ୱେଦନା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପୁତ୍ତମଂସୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ତତିୟେ ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱେତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । କତରାୟ ପନ ଇଦଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ? ଲାଭସକ୍କାରେନ । ଭଗୱତୋ କିର ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ୟଥା ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ପୂରିତଦାନପାରମୀସଞ୍ଚୟସ୍ସ । ସବ୍ବଦିସାସୁ ହିସ୍ସ ୟମକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହୋଘଂ ୱିୟ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରମହୋଘଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ତତୋ ଅନ୍ନପାନୟାନୱତ୍ଥମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିହତ୍ଥା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘କହଂ ବୁଦ୍ଧୋ, କହଂ ଭଗୱା, କହଂ ଦେୱଦେୱୋ ନରାସଭୋ ପୁରିସସୀହୋ’’ତି ? ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତି । ସକଟସତେହିପି ପଚ୍ଚୟେ ଆହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ସମନ୍ତା ଗାୱୁତପ୍ପମାଣମ୍ପି ସକଟଧୁରେନ ସକଟଧୁରଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ଚ ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକେ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ଭଗୱତୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି ଗରୁକତୋ ମାନିତୋ ପୂଜିତୋ ଅପଚିତୋ ଲାଭୀ ଚୀୱର-ପିଣ୍ଡପାତ-ସେନାସନ-ଗିଲାନ-ପଚ୍ଚୟ-ଭେସଜ୍ଜ-ପରିକ୍ଖାରାନଂ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଖୋ ସକ୍କତୋ ହୋତି…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୧୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ।

ତଥା ‘‘ୟାୱତା ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ଏତରହି ସଙ୍ଘୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକସଙ୍ଘମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପତ୍ତଂ ୟଥରିୱାୟଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୬) ।

ସ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତୋ ଚ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନଦୀନଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅହୋସି । ଅଥ ସତ୍ଥା ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଅତୀତବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଏୱରୂପୋ ଅହୋସି, ଅନାଗତାନମ୍ପି ଏୱରୂପୋ ଭୱିସ୍ସତି। କିଂ ନୁ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆହାରପରିଗ୍ଗାହକେନ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତା ମଜ୍ଝତ୍ତା ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗା ହୁତ୍ୱା ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ?

ସୋ ଅଦ୍ଦସ ଏକଚ୍ଚେ ଅଧୁନା ପବ୍ବଜିତେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନେ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମୟା କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତେନ ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ପୂରିତା, ଉତ୍ତମଫଲସ୍ସ ପନ ଅରହତ୍ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ପୂରିତା । ଇମେପି ଭିକ୍ଖୂ ମମ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜନ୍ତା ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ପବ୍ବଜିତା, ଅରହତ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଅତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜିତା । ତେ ଇଦାନି ଅସାରମେୱ ସାରଂ ଅନତ୍ଥମେୱ ଚ ଅତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମସ୍ସ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଉଦପାଦି । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ପଞ୍ଚମଂ ପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ସକ୍କା ଅଭୱିସ୍ସ, ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତାହାରପରିଭୋଗୋ ପଞ୍ଚମଂ ପାରାଜିକଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ପନ ସକ୍କା ଏୱଂ କାତୁଂ, ଧୁୱପଟିସେୱନଟ୍ଠାନଞ୍ହେତଂ ସତ୍ତାନଂ । ୟଥା ପନ କଥିତେ ପଞ୍ଚମଂ ପାରାଜିକଂ ୱିୟ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ଧମ୍ମାଦାସଂ ସଂୱରଂ ମରିୟାଦଂ ଠପେସ୍ସାମି, ୟଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନାଗତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଇମାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇମଂ ପୁତ୍ତମଂସୂପମସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରାତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଚତ୍ତାରୋ ପନ ଆହାରେ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତିଆଦିମାହ ? ତତ୍ଥ ଜାୟମ୍ପତିକାତି ଜାୟା ଚେୱ ପତି ଚ । ପରିତ୍ତଂ ସମ୍ବଲନ୍ତି ପୁଟଭତ୍ତସତ୍ତୁମୋଦକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ । କନ୍ତାରମଗ୍ଗନ୍ତି କନ୍ତାରଭୂତଂ ମଗ୍ଗଂ, କନ୍ତାରେ ୱା ମଗ୍ଗଂ । କନ୍ତାରନ୍ତି ଚୋରକନ୍ତାରଂ ୱାଳକନ୍ତାରଂ ଅମନୁସ୍ସକନ୍ତାରଂ ନିରୁଦକକନ୍ତାରଂ ଅପ୍ପଭକ୍ଖକନ୍ତାରନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ତେସୁ ୟତ୍ଥ ଚୋରଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଚୋରକନ୍ତାରଂ । ୟତ୍ଥ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ୱାଳା ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱାଳକନ୍ତାରଂ । ୟତ୍ଥ ବଲୱାମୁଖୟକ୍ଖିନିଆଦୀନଂ ଅମନୁସ୍ସାନଂ ୱସେନ ଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅମନୁସ୍ସକନ୍ତାରଂ । ୟତ୍ଥ ପାତୁଂ ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ୱା ଉଦକଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ନିରୁଦକକନ୍ତାରଂ । ୟତ୍ଥ ଖାଦିତବ୍ବଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ କନ୍ଦମୂଲାଦିମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତଂ ଅପ୍ପଭକ୍ଖକନ୍ତାରଂ ନାମ । ୟତ୍ଥ ପନେତଂ ପଞ୍ଚୱିଧମ୍ପି ଭୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ କନ୍ତାରମେୱ । ତଂ ପନେତଂ ଏକାହଦ୍ୱୀହତୀହାଦିୱସେନ ନିତ୍ଥରିତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଇଧ ପନ ନିରୁଦକଂ ଅପ୍ପଭକ୍ଖଂ ୟୋଜନସତିକକନ୍ତାରଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱରୂପେ କନ୍ତାରେ ମଗ୍ଗଂ । ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଛାତକଭୟେନ ଚେୱ ରୋଗଭୟେନ ଚ ରାଜଭୟେନ ଚ ଉପଦ୍ଦୁତା ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଏତଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା ଧମ୍ମିକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନିରୁପଦ୍ଦୱେ ରଟ୍ଠେ ସୁଖଂ ୱସିସ୍ସାମା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ।

ଏକପୁତ୍ତକୋତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗହିତୋ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋ ଅଥିରସରୀରୋ ଏକପୁତ୍ତକୋ । ୱଲ୍ଲୂରଞ୍ଚ ସୋଣ୍ଡିକଞ୍ଚାତି ଘନଘନଟ୍ଠାନତୋ ଗହେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୂରଂ, ଅଟ୍ଠିନିସ୍ସିତସିରାନିସ୍ସିତଟ୍ଠାନାନି ଗହେତ୍ୱା ସୂଲମଂସଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପିସେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପହରେୟ୍ୟୁଂ । କହଂ ଏକପୁତ୍ତକାତି ଅୟଂ ତେସଂ ପରିଦେୱନାକାରୋ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଭୂତମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଦ୍ୱେ କିର ଜାୟମ୍ପତିକା ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିତ୍ତେନ ପାଥେୟ୍ୟେନ ୟୋଜନସତିକଂ କନ୍ତାରମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତେସଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଥେୟ୍ୟଂ ନିଟ୍ଠାସି, ତେ ଖୁପ୍ପିପାସାତୁରା ୱିରଳଚ୍ଛାୟାୟଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ପୁରିସୋ ଭରିୟଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ ଇତୋ ସମନ୍ତା ପଞ୍ଞାସୟୋଜନାନି ଗାମୋ ୱା ନିଗମୋ ୱା ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୟଂ ତଂ ପୁରିସେନ କାତବ୍ବଂ ବହୁମ୍ପି କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକମ୍ମଂ, ନ ଦାନି ସକ୍କା ତଂ ମୟା କାତୁଂ, ଏହି ମଂ ମାରେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାହୀ’’ତି । ପୁନ ସାପି ତଂ ଆହ – ‘‘ସାମି ମୟା ଦାନି ୟଂ ତଂ ଇତ୍ଥିୟା କାତବ୍ବଂ ବହୁମ୍ପି ସୁତ୍ତକନ୍ତନାଦିକମ୍ମଂ, ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏହି ମଂ ମାରେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାହୀ’’ତି । ପୁନ ସୋପି ତଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ ମାତୁଗାମମରଣେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି। ନ ହି ମନ୍ଦୋ କୁମାରୋ ମାତରା ୱିନା ଜୀୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଦି ପନ ମୟଂ ଜୀୱାମ । ପୁନ ଦାରକଂ ଲଭେୟ୍ୟାମ । ହନ୍ଦ ଦାନି ପୁତ୍ତକଂ ମାରେତ୍ୱା, ମଂସଂ ଗହେତ୍ୱା କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାମା’’ତି । ତତୋ ମାତା ପୁତ୍ତମାହ – ‘‘ତାତ, ପିତୁସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି, ସୋ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ପିତା, ‘‘ମୟା ‘ପୁତ୍ତକଂ ପୋସେସ୍ସାମୀ’ତି କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୂତଂ, ନ ସକ୍କୋମି ଅହଂ ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁଂ, ତ୍ୱଂୟେୱ ତୱ ପୁତ୍ତଂ ମାରେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ତାତ ମାତୁସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଆହ । ସୋ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପି, ‘‘ମୟା ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତିୟା ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତଦେୱତାୟାଚନାଦୀହିପି ତାୱ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୂତଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରନ୍ତିୟା ? ନ ସକ୍କୋମି ଅହଂ ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ପିତୁସନ୍ତିକମେୱ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମନ୍ତରା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ମତୋ । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପରିଦେୱିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ମଂସାନି ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତା ପକ୍କମିଂସୁ ।

ତେସଂ ସୋ ପୁତ୍ତମଂସାହାରୋ ନୱହି କାରଣେହି ପଟିକୂଲତ୍ତା ନେୱ ଦୱାୟ ହୋତି, ନ ମଦାୟ, ନ ମଣ୍ଡନାୟ, ନ ୱିଭୂସନାୟ, କେୱଲଂ କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟେୱ ହୋତି । କତମେହି ନୱହି କାରଣେହି ପଟିକୂଲୋତି ଚେ ? ସଜାତିମଂସତାୟ ଞାତିମଂସତାୟ ପୁତ୍ତମଂସତାୟ ପିୟପୁତ୍ତମଂସତାୟ ତରୁଣମଂସତାୟ ଆମକମଂସତାୟ ଅଭୋଗମଂସତାୟ ଅଲୋଣତାୟ ଅଧୂପିତତାୟାତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ ନୱହି କାରଣେହି ପଟିକୂଲଂ ତଂ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦନ୍ତା ନ ସାରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧମାନସା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେୟେୱ ପନ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେ ଠିତା ଖାଦିଂସୁ । ନ ଅଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଚମ୍ମନିସ୍ସିତଟ୍ଠାନାନି ଅପନେତ୍ୱା ଥୂଲଥୂଲଂ ୱରମଂସମେୱ ଖାଦିଂସୁ, ହତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତଂ ମଂସମେୱ ପନ ଖାଦିଂସୁ । ନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କଣ୍ଠପ୍ପମାଣଂ କତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପନ ଏକଦିୱସଂ ୟାପନମତ୍ତମେୱ ଖାଦିଂସୁ । ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତା ଖାଦିଂସୁ, ୱିଗତମଚ୍ଛେରମଲେନ ପନ ପରିସୁଦ୍ଧେନେୱ ଚେତସା ଖାଦିଂସୁ । ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ମିଗମଂସଂ ୱା ମୋରମଂସାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଖାଦାମାତି ସମ୍ମୂଳ୍ହା ଖାଦିଂସୁ, ପିୟପୁତ୍ତମଂସଭାୱଂ ପନ ଜାନନ୍ତାୱ ଖାଦିଂସୁ । ନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟଂ ପୁନପି ଏୱରୂପଂ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦେୟ୍ୟାମା’’ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ପତ୍ଥନଂ ପନ ୱୀତିୱତ୍ତାୱ ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ । ନ ‘‘ଏତ୍ତକଂ କନ୍ତାରେ ଖାଦିତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଂ କନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଲୋଣମ୍ବିଲାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମା’’ତି ସନ୍ନିଧିଂ ଅକଂସୁ, କନ୍ତାରପରିୟୋସାନେ ପନ ‘‘ପୁରେ ମହାଜନୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଭୂମିୟଂ ୱା ନିଖଣିଂସୁ, ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଝାପୟିଂସୁ । ନ ‘‘କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଅମ୍ହେ ୱିୟ ଏୱରୂପଂ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦିତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ମାନଂ ୱା ଦପ୍ପଂ ୱା ଅକଂସୁ, ନିହତମାନା ପନ ନିହତଦପ୍ପା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ । ‘‘କିଂ ଇମିନା ଅଲୋଣେନ ଅନମ୍ବିଲେନ ଅଧୂପିତେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେନା’’ତି ନ ହୀଳେତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ହୀଳନଂ ପନ ୱୀତିୱତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ। ନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋ ତୱ ପୁତ୍ତୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତିମଞ୍ଞିଂସୁ । ସମଗ୍ଗା ପନ ସମ୍ମୋଦମାନା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ । ଇମଂ ନେସଂ ଏୱରୂପଂ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗାଦିପରିଭୋଗଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମ୍ପି ତଂ କାରଣଂ ଅନୁଜାନାପେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପି ନୁ ତେ ଦୱାୟ ୱା ଆହାରଂ ଆହାରେୟ୍ୟୁନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୱାୟ ୱାତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୮) ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ । କନ୍ତାରସ୍ସାତି ନିତ୍ତିଣ୍ଣାୱସେସସ୍ସ କନ୍ତାରସ୍ସ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ନୱନ୍ନଂ ପାଟିକୁଲ୍ୟାନଂ ୱସେନ ପିୟପୁତ୍ତମଂସସଦିସୋ କତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । କତମେସଂ ନୱନ୍ନଂ ? ଗମନପାଟିକୁଲ୍ୟତାଦୀନଂ । ଗମନପାଟିକୁଲ୍ୟତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପରିୟେସନପାଟିକୁଲ୍ୟତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି, ପରିଭୋଗନିଧାନଆସୟପରିପକ୍କାପରିପକ୍କସମ୍ମକ୍ଖଣନିସ୍ସନ୍ଦପାଟିକୁଲ୍ୟତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି, ତାନି ପନେତାନି ଗମନପାଟିକୁଲ୍ୟତାଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୯୪) ଆହାରପାଟିକୁଲ୍ୟତାନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ । ଇତି ଇମେସଂ ନୱନ୍ନଂ ପାଟିକୁଲ୍ୟାନଂ ୱସେନ ପୁତ୍ତମଂସୂପମଂ କତ୍ୱା ଆହାରୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ତେ ଜାୟମ୍ପତିକା ପାଟିକୁଲ୍ୟଂ ପିୟପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦନ୍ତା ନ ସାରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧମାନସା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେୟେୱ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେ ଠିତା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱଂ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଂ କତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତେ ନ ଅଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଚମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଥୂଲଥୂଲଂ ୱରମଂସମେୱ ଖାଦିଂସୁ, ହତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତମେୱ ପନ ଖାଦିଂସୁ, ଏୱଂ ସୁକ୍ଖଭତ୍ତମନ୍ଦବ୍ୟଞ୍ଜନାଦୀନି ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥେନ ଅପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟକେନ ୱିୟ କୁକ୍କୁଟେନ ୱିୟ ଚ ଓଧିଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ସପ୍ପିମଂସାଦିସଂସଟ୍ଠୱରଭୋଜନଂୟେୱ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ସୀହେନ ୱିୟ ସପଦାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ ତେ ନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କଣ୍ଠପ୍ପମାଣଂ ଖାଦିଂସୁ, ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପନ ଏକେକଦିୱସଂ ୟାପନମତ୍ତମେୱ ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ଆହରହତ୍ଥକାଦିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱିୟ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ଆଲୋପାନଂ ଓକାସଂ ଠପେତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ସୋ କିର ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ତିଟ୍ଠମାନୋ ‘‘ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଅମ୍ବିଲୁଗ୍ଗାରସମୁଟ୍ଠାପକଂ କତ୍ୱା ଏକଦିୱସମ୍ପି ଆହାରଂ ନ ଆହାରେସି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।

ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) ।

ୟଥା ଚ ତେ ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତା ଖାଦିଂସୁ, ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ ପନ ପରିସୁଦ୍ଧେନେୱ ଚେତସା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଛରାୟିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସାମି, ଉପଡ୍ଢଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପଡ୍ଢଂ, ସଚେ ଗହିତାୱସେସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠିତେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତେ ନ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ମୟଂ ମିଗମଂସଂ ୱା ମୋରମଂସାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଖାଦାମା’’ତି ସମ୍ମୂଳ୍ହା ଖାଦିଂସୁ, ପିୟପୁତ୍ତମଂସଭାୱଂ ପନ ଜାନନ୍ତାୱ ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଖାଦାମି ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ଅତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିସମ୍ମୋହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘କବଳୀକାରାହାରୋ ନ ଜାନାତି ‘ଚାତୁମହାଭୂତିକକାୟଂ ୱଡ୍ଢେମୀ’ତି, କାୟୋପି ନ ଜାନାତି ‘କବଳୀକାରାହାରୋ ମଂ ୱଡ୍ଢେତୀ’’’ତି, ଏୱଂ ସମ୍ମୋହଂ ପହାୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନାପି ଚେସ ଅସମ୍ମୂଳ୍ହେନେୱ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ ତେ ନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟଂ ପୁନପି ଏୱରୂପଂ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦେୟ୍ୟାମା’’ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ପତ୍ଥନଂ ପନ ୱୀତିୱତ୍ତାୱ ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଲଦ୍ଧା ‘ଅହୋ ୱତାହଂ ସ୍ୱେପି ପୁନଦିୱସେପି ଏୱରୂପଂ ଲଭେୟ୍ୟଂ’, ଲୂଖଂ ୱା ପନ ଲଦ୍ଧା ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ୱିୟ ମେ ଅଜ୍ଜ ପଣୀତଭୋଜନଂ ନ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ୱା ଅନୁସୋଚନଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ନିତ୍ତଣ୍ହେନ –

‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚାମି, ନପ୍ପଜପ୍ପାମିନାଗତଂ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେମି, ତେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୯୦) –

ଇମଂ ଓୱାଦଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେନ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନେୱ ୟାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ ତେ ନ ‘‘ଏତ୍ତକଂ କନ୍ତାରେ ଖାଦିତ୍ୱା ଅୱସିଟ୍ଠଂ କନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଲୋଣମ୍ବିଲାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମା’’ତି ସନ୍ନିଧିଂ ଅକଂସୁ, କନ୍ତାରପରିୟୋସାନେ ପନ ‘‘ପୁରେ ମହାଜନୋ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଭୂମିୟଂ ୱା ନିଖଣିଂସୁ, ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଝାପୟିଂସୁ, ଏୱମେୱ –

‘‘ଅନ୍ନାନମଥୋ ପାନାନଂ,

ଖାଦନୀୟାନଂ ଅଥୋପି ୱତ୍ଥାନଂ ।

ଲଦ୍ଧା ନ ସନ୍ନିଧିଂ କୟିରା,

ନ ଚ ପରିତ୍ତସେ ତାନି ଅଲଭମାନୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୩୦) । –

ଇମଂ ଓୱାଦଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେନ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଂ ୟଂ ଲଭତି, ତତୋ ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ୟାପନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ସେସଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସନ୍ନିଧିଂ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତେ ନ ‘‘କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଅମ୍ହେ ୱିୟ ଏୱରୂପଂ ପୁତ୍ତମଂସଂ ଖାଦିତୁଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ମାନଂ ୱା ଦପ୍ପଂ ୱା ଅକଂସୁ, ନିହତମାନା ପନ ନିହତଦପ୍ପା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅହମସ୍ମି ଲାଭୀ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୀନ’’ନ୍ତି ନ ମାନୋ ୱା ଦପ୍ପୋ ୱା କାତବ୍ବୋ । ‘‘ନାୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚୀୱରାଦିହେତୁ, ଅରହତ୍ତହେତୁ ପନାୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିହତମାନଦପ୍ପେନେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ।

ୟଥା ଚ ତେ ‘‘କିଂ ଇମିନା ଅଲୋଣେନ ଅନମ୍ବିଲେନ ଅଧୂପିତେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେନା’’ତି ହୀଳେତ୍ୱା ନ ଖାଦିଂସୁ, ହୀଳନଂ ପନ ୱୀତିୱତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇମିନା ଅସ୍ସଗୋଣଭତ୍ତସଦିସେନ ଲୂଖେନ ନିରସେନ, ସୁୱାନଦୋଣିୟଂ ତଂ ପକ୍ଖିପଥା’’ତି ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ୱା ‘‘କୋ ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, କାକସୁନଖାଦୀନଂ ଦେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଦାୟକଂ ୱା ଅହୀଳେନ୍ତେନ –

‘‘ସ ପତ୍ତପାଣି ୱିଚରନ୍ତୋ, ଅମୂଗୋ ମୂଗସମ୍ମତୋ ।

ଅପ୍ପଂ ଦାନଂ ନ ହୀଳେୟ୍ୟ, ଦାତାରଂ ନାୱଜାନିୟା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୧୮) । –

ଇମଂ ଓୱାଦଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତେ ନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଭାଗୋ, ମୟ୍ହଂ ଭାଗୋ, ତୱ ପୁତ୍ତୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତିମଞ୍ଞିଂସୁ, ସମଗ୍ଗା ପନ, ସମ୍ମୋଦମାନା ହୁତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ଏୱମେୱଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘କୋ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ଦସ୍ସତି ନିକ୍କାରଣା ଉମ୍ମାରେସୁ ପକ୍ଖଲନ୍ତାନଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତାନଂ ୱିଜାତମାତାପି ୱୋ ଦାତବ୍ବଂ ନ ମଞ୍ଞତି, ମୟଂ ପନ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପଣୀତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଲଭାମା’’ତି ସୀଲୱନ୍ତେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅତିମଞ୍ଞତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସୋ ତେନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିଣ୍ଣଚିତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେ ପେସଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତିମଞ୍ଞତି । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ହୋତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୬୧) ।

ଏୱଂ କଞ୍ଚି ଅନତିମଞ୍ଞିତ୍ୱା ସବ୍ବେହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମଗ୍ଗେନ ସମ୍ମୋଦମାନେନ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ପରିଞ୍ଞାତେତି ଞାତପରିଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ଇମାହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ । କଥଂ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘କବଳୀକାରାହାରୋ ନାମ ଅୟଂ ସୱତ୍ଥୁକୱସେନ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ ହୋତି, ଓଜଟ୍ଠମକରୂପଂ କତ୍ଥ ପଟିହଞ୍ଞତି ? ଜିୱ୍ହାପସାଦେ, ଜିୱ୍ହାପସାଦୋ କିନ୍ନିସ୍ସିତୋ ? ଚତୁମହାଭୂତନିସ୍ସିତୋ । ଇତି ଓଜଟ୍ଠମକଂ ଜିୱ୍ହାପସାଦୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନି ମହାଭୂତାନୀତି ଇମେ ଧମ୍ମା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ, ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ଇତି ସବ୍ବେପିମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମରୂପମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ପଜାନାତି । ସୋ ତେ ଧମ୍ମେ ସରସଲକ୍ଖଣତୋ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପସ୍ସତି । ଏତ୍ତାୱତାନେନ କବଳୀକାରାହାରମୁଖେନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା କବଳୀକାରାହାରୋ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ସୋ ତଦେୱ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ସମ୍ମସତି । ଏତ୍ତାୱତାନେନ ସୋ ତିଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସମ୍ମସନଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ନାମରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗାୱକଡ୍ଢନେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପରିଜାନତା ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ।

ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସମ୍ଭୱୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା ଏକପରିଞ୍ଞା ସବ୍ବପରିଞ୍ଞା ମୂଲପରିଞ୍ଞାତି । କତମା ଏକପରିଞ୍ଞା? ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ଏକରସତଣ୍ହଂ ପରିଜାନାତି, ତେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋୱ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ସାୟେୱ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ସାୟେୱ ହି ତଣ୍ହା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନା ରୂପରାଗୋ ନାମ ହୋତି, ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଦ୍ଦରାଗାଦୟୋ । ଇତି ୟଥା ଏକସ୍ସେୱ ଚୋରସ୍ସ ପଞ୍ଚମଗ୍ଗେ ହନତୋ ଏକସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ସୀସେ ଛିନ୍ନେ ପଞ୍ଚପି ମଗ୍ଗା ଖେମା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ରସତଣ୍ହାୟ ପରିଞ୍ଞାତାୟ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ଏକପରିଞ୍ଞା ନାମ ।

କତମା ସବ୍ବପରିଞ୍ଞା? ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତପିଣ୍ଡପାତସ୍ମିଞ୍ହି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋ ଲବ୍ଭତି । କଥଂ ? ପରିସୁଦ୍ଧଂ ତାୱସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଓଲୋକୟତୋ ରୂପରାଗୋ ହୋତି, ଉଣ୍ହେ ସପ୍ପିମ୍ହି ତତ୍ଥ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତେ ପଟପଟାତି ସଦ୍ଦୋ ଉଟ୍ଠହତି, ତଥାରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ମୁରୁମୁରୂତି ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ସଦ୍ଦରାଗୋ । ଜୀରକାଦିୱସଗନ୍ଧଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧରାଗୋ, ସାଦୁରସୱସେନ ରସରାଗୋ । ମୁଦୁଭୋଜନଂ ଫସ୍ସୱନ୍ତନ୍ତି ଅସ୍ସାଦୟତୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବରାଗୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ଆହାରେ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁତ୍ତେ ସବ୍ବୋପି ସୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବପରିଞ୍ଞା ନାମ ।

କତମା ମୂଲପରିଞ୍ଞା? ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ହି କବଳୀକାରାହାରୋ ମୂଲଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ମିଂ ସତି ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିତୋ। ବ୍ରାହ୍ମଣତିସ୍ସଭୟେ କିର ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଜାୟମ୍ପତିକାନଂ ଉପନିଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ନାମ ନାହୋସି । କସ୍ମା ? ଆହାରମନ୍ଦତାୟ । ଭୟେ ପନ ୱୂପସନ୍ତେ ୟୋଜନସତିକୋ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପୋ ଦାରକାନଂ ଜାତମଙ୍ଗଲେହି ଏକମଙ୍ଗଲୋ ଅହୋସି । ଇତି ମୂଲଭୂତେ ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋୱ ହୋତୀତି ଅୟଂ ମୂଲପରିଞ୍ଞା ନାମ ।

ନତ୍ଥି ତଂ ସଂୟୋଜନନ୍ତି ତେନ ରାଗେନ ସଦ୍ଧିଂ ପହାନେକଟ୍ଠତାୟ ପହୀନତ୍ତା ନତ୍ଥି । ଏୱମୟଂ ଦେସନା ୟାୱ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗା କଥିତା । ‘‘ଏତ୍ତକେନ ପନ ମା ୱୋସାନଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଏତେସଂୟେୱ ରୂପାଦୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ପଠମାହାରୋ (ନିଟ୍ଠିତୋ) ।

ଦୁତିୟେ ନିଚ୍ଚମ୍ମାତି ଖୁରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସିଙ୍ଗମୂଲା ସକଲସରୀରତୋ ଉଦ୍ଦାଲିତଚମ୍ମା କିଂସୁକରାସିୱଣ୍ଣା । କସ୍ମା ପନ ଅଞ୍ଞଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋଣାଦିଉପମଂ ଅଗହେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୂପମା ଗହିତାତି ? ତିତିକ୍ଖିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ମାତୁଗାମୋ ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ତିତିକ୍ଖିତୁଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେୱ ଫସ୍ସାହାରୋ ଅବଲୋ ଦୁବ୍ବଲୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଦିସମେୱ ଉପମଂ ଆହରି । କୁଟ୍ଟନ୍ତି ସିଲାକୁଟ୍ଟାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ । କୁଟ୍ଟନିସ୍ସିତା ପାଣା ନାମ ଉଣ୍ଣନାଭିସରବୂମୂସିକାଦୟୋ । ରୁକ୍ଖନିସ୍ସିତାତି ଉଚ୍ଚାଲିଙ୍ଗପାଣକାଦୟୋ । ଉଦକନିସ୍ସିତାତି ମଚ୍ଛସୁଂସୁମାରାଦୟୋ । ଆକାସନିସ୍ସିତାତି ଡଂସମକସକାକକୁଲଲାଦୟୋ । ଖାଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖାଦେୟ୍ୟୁଂ । ସା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ତଂ ତଂଠାନସନ୍ନିସ୍ସୟମୂଲିକଂ ପାଣଖାଦନଭୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ନେୱ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ, ନ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମସରୀରସମ୍ବାହନଉଣ୍ହୋଦକାନି ଇଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଫସ୍ସାହାରମୂଲକଂ କିଲେସପାଣକଖାଦନଭୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ତେଭୂମକଫସ୍ସେନ ଅନତ୍ଥିକୋ ହୋତି ।

ଫସ୍ସେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା । ତତ୍ଥ ‘‘ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସନଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା । ତତ୍ଥେୱ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ତୁଲନଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନ ନାମରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗନିକ୍କଡ୍ଢନୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପହାନପରିଞ୍ଞା । ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଏୱଂ ଫସ୍ସାହାରେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପରିଞ୍ଞାତାୱ ହୋନ୍ତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଚ । ଇତି ଫସ୍ସାହାରୱସେନ ଦେସନା ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କଥିତା । ଦୁତିୟାହାରୋ ।

ତତିୟେ ଅଙ୍ଗାରକାସୂତି ଅଙ୍ଗାରାନଂ କାସୁ । କାସୂତି ରାସିପି ୱୁଚ୍ଚତି ଆୱାଟୋପି ।

‘‘ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଅପରେ ଫୁଣନ୍ତି,

ନରା ରୁଦନ୍ତା ପରିଦଡ୍ଢଗତ୍ତା ।

ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା,

ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୪୬୨) । –

ଏତ୍ଥ ରାସି ‘‘କାସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘କିନ୍ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, କାସୁଂ ଖନସି ସାରଥୀ’’ତି ? (ଜା॰ ୨.୨୨.୩) । –

ଏତ୍ଥ ଆୱାଟୋ । ଇଧାପି ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସାଧିକପୋରିସାତି ଅତିରେକପୋରିସା ପଞ୍ଚରତନପ୍ପମାଣା । ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ୱୀତଧୂମାନନ୍ତି ଏତେନସ୍ସ ମହାପରିଳାହତଂ ଦସ୍ସେତି । ଜାଲାୟ ୱା ହି ଧୂମେ ୱା ସତି ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ପରିଳାହୋ ମହା ନ ହୋତି, ତଦଭାୱେ ୱାତାଭାୱତୋ ପରିଳାହୋ ମହା ହୋତି । ଆରକାୱସ୍ସାତି ଦୂରେୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ ହି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଜୀୱିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଦ୍ୱେ ବଲୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ୱିୟ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ । ତେସଂ ତଂ ପୁରିସଂ ନାନାବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଉପକଡ୍ଢନକାଲୋ ୱିୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକାଲୋ । କମ୍ମଞ୍ହି ଆୟୂହିୟମାନମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢତି ନାମ । ଅଙ୍ଗାରକାସୁନିଦାନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ କମ୍ମନିଦାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପରିଞ୍ଞାତେତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ । ପରିଞ୍ଞାୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଫସ୍ସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହାତି କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଇମା ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ତଣ୍ହାମୂଲକତ୍ତା ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ । ନ ହି ହେତୁମ୍ହି ଅପ୍ପହୀନେ ଫଲଂ ପହୀୟତି । ଇତି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୱସେନପି ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା କଥିତା । ତତିୟାହାରୋ ।

ଚତୁତ୍ଥେ ଆଗୁଚାରିନ୍ତି ପାପଚାରିଂ ଦୋସକାରକଂ । କଥଂ ସୋ ପୁରିସୋତି ସୋ ପୁରିସୋ କଥଂଭୂତୋ, କିଂ ୟାପେତି, ନ ୟାପେତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ? ତଥେୱ ଦେୱ ଜୀୱତୀତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ, ଇଦାନିପି ତଥେୱ ଜୀୱତି ।

ଏୱମେୱଖୋତି ଇଧାପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ରାଜା ୱିୟ ହି କମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଆଗୁଚାରୀ ପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ତୀଣି ସତ୍ତିସତାନି ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଆଗୁଚାରିଂ ପୁରିସଂ ‘‘ତୀହି ସତ୍ତିସତେହି ହନଥା’’ତି ରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ କମ୍ମରଞ୍ଞା ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ପକ୍ଖିପନକାଲୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତୀଣି ସତ୍ତିସତାନି ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସତ୍ତୀସୁ ପନ ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି, ସତ୍ତୀହି ପହଟୱଣମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏୱମେୱ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥି, ଦିନ୍ନାୟ ପନ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପୱତ୍ତେ ୱିପାକଦୁକ୍ଖଂ ସତ୍ତିପହଟୱଣମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ହୋତି ।

ପରିଞ୍ଞାତେତି ତୀହେୱ ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତେ । ଇଧାପି ପରିଞ୍ଞାୟୋଜନା ଫସ୍ସାହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ନାମରୂପନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଞ୍ହି ପରିଞ୍ଞାତେ ତଂ ପରିଞ୍ଞାତମେୱ ହୋତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା ସହୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଚ । ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୱସେନପି ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା କଥିତାତି । ଚତୁତ୍ଥାହାରୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ଅତ୍ଥିରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ରାଗୋତିଆଦୀନି ଲୋଭସ୍ସେୱ ନାମାନି । ସୋ ହି ରଞ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ, ନନ୍ଦନୱସେନ ନନ୍ଦୀ, ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ତଣ୍ହାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୂଳ୍ହନ୍ତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେୱ ୱିରୂଳ୍ହଞ୍ଚ । ୟତ୍ଥାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ଭୁମ୍ମଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପୁରିମପୁରିମପଦେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୁଦ୍ଧୀତି ଇଦଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ ଠିତସ୍ସ ଆୟତିୱଟ୍ଟହେତୁକେ ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଅତ୍ଥି ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ରଜକଚିତ୍ତକାରା ୱିୟ ହି ସହକମ୍ମସମ୍ଭାରଂ କମ୍ମଂ, ଫଲକଭିତ୍ତିଦୁସ୍ସପଟା ୱିୟ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ୟଥା ରଜକଚିତ୍ତକାରା ପରିସୁଦ୍ଧେସୁ ଫଲକାଦୀସୁ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସସମ୍ଭାରକକମ୍ମଂ ଭୱେସୁ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅକୁସଲେନ ଚିତ୍ତକାରେନ ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ରୂପଂ ୱିରୂପଂ ହୋତି ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତଂ ଅମନାପଂ, ଏୱମେୱ ଏକଚ୍ଚୋ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ କରୋତି, ତଂ କମ୍ମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଦତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତଂ ମାତାପିତୂନମ୍ପି ଅମନାପଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ୟଥା ପନ କୁସଲେନ ଚିତ୍ତକାରେନ ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ରୂପଂ ସୁରୂପଂ ହୋତି ସୁସଣ୍ଠିତଂ ମନାପଂ, ଏୱମେୱ ଏକଚ୍ଚୋ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ କରୋତି, ତଂ କମ୍ମଂ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ସୁସଣ୍ଠିତଂ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ୱିୟ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଆହାରଂ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆହାରନାମରୂପାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ୱିପାକୱିଧିଂ ନାମରୂପେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ନାମରୂପସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଆୟତିଭୱସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସନ୍ଧୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୂଟାଗାରନ୍ତି ଏକକଣ୍ଣିକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା କତଂ ଅଗାରଂ । କୂଟାଗାରସାଲାତି ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣିକେ ଗହେତ୍ୱା କତସାଲା । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କମ୍ମଂ ସୂରିୟରସ୍ମିସମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୂରିୟରସ୍ମି ପନ ଅତ୍ଥି, ସା କେୱଲଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ନାମ ଜାତା, ଖୀଣାସୱସ୍ସ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଏୱ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ସ ହି କାୟାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେହି ପନ କତକମ୍ମଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ନାମ ନ ହୋତି, କିରିୟମତ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଅୱିପାକଂ ହୋତି । ଏୱମସ୍ସ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଏୱ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ନାମ ଜାତନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ନଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ପଞ୍ଚମେ ନାମରୂପେ ଖୋ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରା ହି ତତିୟୋ ଭୱୋ, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା ନ ଘଟୀୟତି । ମହାପୁରିସୋ ହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋତି ।

ନନୁ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଦିଟ୍ଠେସୁ ନ ସକ୍କା ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁନ୍ତି । ସଚ୍ଚଂ ନ ସକ୍କା, ଇମିନା ପନ ତେ ଭୱଉପାଦାନତଣ୍ହାୱସେନ ଦିଟ୍ଠାୱ । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଗୋଧଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ତଂ କୂପଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ଦିସ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଖଣିତ୍ୱା ଗୋଧଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ନ ପରଭାଗଂ ଖନେୟ୍ୟ, କସ୍ମା ? କସ୍ସଚି ନତ୍ଥିତାୟ । ଏୱଂ ମହାପୁରିସୋପି ଗୋଧଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ଜରାମରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇମସ୍ସ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଇମସ୍ସ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ପରିୟେସନ୍ତୋ ୟାୱ ନାମରୂପଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ‘‘ଏତ୍ତକୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ସମ୍ମସନଚାରୋ’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟିନିୱତ୍ତେସି, ପରତୋ ତୁଚ୍ଛକୂପସ୍ସ ଅଭିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଦେତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିପସ୍ସନାୟ ଗହିତତ୍ତା ପାଟିୟେକ୍କଂ ସମ୍ମସନୂପଗଂ ନ ହୋତୀତି ନ ଅଗ୍ଗହେସି ।

ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତୀତି ପଟିନିୱତ୍ତତି । କତମଂ ପନେତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୁଦାୱତ୍ତତୀତି ? ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି । ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ପଟିନିୱତ୍ତତି, ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣତୋ । ଉଭୟମ୍ପି ନାମରୂପଂ ନାତିକ୍କମତି, ନାମରୂପତୋ ପରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏତ୍ତାୱତା ଜାୟେଥ ୱାତିଆଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ, ନାମରୂପେ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ହୋନ୍ତେ, ଦ୍ୱୀସୁପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଚ୍ଚୟେସୁ ହୋନ୍ତେସୁ ଏତ୍ତକେନ ଜାୟେଥ ୱା ଉପପଜ୍ଜେଥ ୱା । ଇତୋ ହି ପରଂ କିମଞ୍ଞଂ ଜାୟେଥ ୱା ଉପପଜ୍ଜେଥ ୱା, ନନୁ ଏତଦେୱ ଜାୟତି ଚ ଉପପଜ୍ଜତି ଚାତି ?

ଏୱଂ ସଦ୍ଧିଂ ଅପରାପରଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀହି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଏତ୍ତାୱତାତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ୟଦିଦଂ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପମୂଲକଂ ଆୟତିଜରାମରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅଞ୍ଜସନ୍ତି ମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଉଦ୍ଧାପୱନ୍ତନ୍ତି ଆପତୋ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ଉଦ୍ଧାପନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ପାକାରୱତ୍ଥୁନା ସମନ୍ନାଗତଂ । ରମଣୀୟନ୍ତି ସମନ୍ତା ଚତୁନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚ ନାନାଭଣ୍ଡାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ରମଣୀୟଂ । ମାପେହୀତି ମହାଜନଂ ପେସେତ୍ୱା ୱାସଂ କାରେହି । ମାପେୟ୍ୟାତି ୱାସଂ କାରେୟ୍ୟ । କାରେନ୍ତୋ ଚ ପଠମଂ ଅଟ୍ଠାରସ ମନୁସ୍ସକୋଟିୟୋ ପେସେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରାନି ପଞ୍ଚକୁଲାନି ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରାନି ପଞ୍ଚପଞ୍ଞାସକୁଲାନି ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରାନି ତିଂସ କୁଲାନି ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରଂ କୁଲସହସ୍ସଂ ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରାନି ଏକାଦସନହୁତାନି କୁଲାନି ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱ ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପରାନି ଚତୁରାସୀତିକୁଲସହସ୍ସାନି ପେସେୟ୍ୟ । ପୁନ ‘‘ସମ୍ପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତେ, ‘‘ମହାରାଜ, କିଂ ୱଦେସି ? ମହନ୍ତଂ ନଗରଂ ଅସମ୍ବାଧଂ, ଇମିନା ନୟେନ କୁଲାନି ପେସେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ପୂରେତୁଂ, ଭେରିଂ ପନ ଚରାପେତ୍ୱା ‘ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ଇମାୟ ଚ ଇମାୟ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନଂ, ୟେ ତତ୍ଥ ୱସିତୁକାମା, ୟଥାସୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଇମଞ୍ଚିମଞ୍ଚ ପରିହାରଂ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ନଗରସ୍ସ ଚେୱ ୱଣ୍ଣଂ ଲୋକସ୍ସ ଚ ପରିହାରଲାଭଂ ଘୋସାପେଥା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱଂ କରେୟ୍ୟ । ତତୋ ମନୁସ୍ସା ନଗରଗୁଣଞ୍ଚେୱ ପରିହାରଲାଭଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବଦିସାହି ସମୋସରିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୂରେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ ଅପରେନ ସମୟେନ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଅସ୍ସ ଫୀତଞ୍ଚ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତଦସ୍ସ ନଗରଂ ଅପରେନ ସମୟେନ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧନ୍ତି ସମିଦ୍ଧଂ ସୁଭିକ୍ଖଂ । ଫୀତନ୍ତି ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ପୁପ୍ଫିତଂ । ବାହୁଜଞ୍ଞନ୍ତି ବହୂହି ଞାତବ୍ବଂ, ବହୁଜନାନଂ ହିତଂ ୱା । ‘‘ବହୁଜନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସନ୍ତି ମନୁସ୍ସେହି ଆକିଣ୍ଣଂ ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟ୍ଠଂ । ୱୁଡ୍ଢିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚେୱ ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ, ସେଟ୍ଠଭାୱଞ୍ଚେୱ ୱିପୁଲଭାୱଞ୍ଚ ପତ୍ତଂ, ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଅଗ୍ଗନଗରଂ ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଅରଞ୍ଞପୱନେ ଚରମାନପୁରିସୋ ୱିୟ ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାରମିୟୋ ପୂରୟମାନୋ ମହାପୁରିସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପୁବ୍ବକେହି ମନୁସ୍ସେହି ଅନୁୟାତମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ, ପୁରିସସ୍ସ ତଂ ଏକପଦିକମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତୋ ଅପରଭାଗେ ମହାମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଉପରିୱିପସ୍ସନାୟ ଚିଣ୍ଣନ୍ତେ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ, ପୁରିସସ୍ସ ତେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛତୋ ପୁରତୋ ନଗରଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ନିବ୍ବାନନଗରଦସ୍ସନଂ, ବହିନଗରଂ ପନେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ଅଞ୍ଞେନ ମନୁସ୍ସୱାସଂ କତଂ, ନିବ୍ବାନନଗରଂ ସତ୍ଥା ସୟମେୱ ପସ୍ସି, ସୟଂ ୱାସମକାସି । ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ, ତସ୍ସ ଚତୂହି ଦ୍ୱାରେହି ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ନିବ୍ବାନଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲୋ, ତସ୍ସ ନଗରବ୍ଭନ୍ତରେ ଭଣ୍ଡୱୱତ୍ଥାନକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ପରୋପଣ୍ଣାସକୁସଲଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନକାଲୋ । ନଗରସ୍ସ ଅଗାରକରଣତ୍ଥଂ କୁଲପରିୟେସନକାଲୋ ୱିୟ ସତ୍ଥୁ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ୱୋଲୋକନକାଲୋ, ତେନ ପୁରିସେନ ୟାଚିତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏକଂ ମହାକୁଟୁମ୍ବିକଂ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ୟାଚିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରଂ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ, ରଞ୍ଞୋ ମହାକୁଟୁମ୍ବିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ନଗରୱାସଂ କରୋହୀ’’ତି ପହିତକାଲୋ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଥେରଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତକାଲୋ, ମହାକୁଟୁମ୍ବିକେନ ଅଟ୍ଠାରସ ପୁରିସକୋଟିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଜ୍ଝାୱୁଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତେନ ଧମ୍ମଚକ୍କେ ପୱତ୍ତିତେ ଥେରସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତକାଲୋ, ଏୱଂ ନିବ୍ବାନନଗରଂ ପଠମଂ ଆୱାସିତଂ, ତତୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ନଗରନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନ ତାୱାତି ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚ କୁଲାନି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଚତୁରାସୀତିକୁଲସହସ୍ସପେସନଂ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଚମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତାଦୀନି ଦେସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟସପମୁଖା ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ କୁଲପୁତ୍ତା, ତିଂସ ଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟା, ସହସ୍ସପୁରାଣଜଟିଲା, ବିମ୍ବିସାରପମୁଖାନି ଏକାଦସପୁରିସନହୁତାନି, ତିରୋକୁଟ୍ଟାନୁମୋଦନେ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ଏତ୍ତକସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଓତାରେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନନଗରଂ ପେସିତକାଲୋ, ଅଥ ତେନ ନୟେନ ନଗରେ ଅପୂରିୟମାନେ ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ନଗରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଘୋସନଂ କୁଲାନଂ ପରିହାରଲାଭଘୋସନଂ ୱିୟ ଚ ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ଦିୱସେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ନିବ୍ବାନୱଣ୍ଣସ୍ସ ଚେୱ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତାନଂ ଜାତିକନ୍ତାରାଦିନିତ୍ଥରଣାନିସଂସସ୍ସ ଚ ଘୋସନଂ, ତତୋ ସବ୍ବଦିସାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ନଗରସମୋସରଣଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନାନଂ ଅପରିମାଣାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ନିବ୍ବାନସମୋସରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ପୁରାଣଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପୱାରଣସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫) ଅୱତ୍ତମାନକଟ୍ଠେନ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅୱଳଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ‘‘ପୁରାଣମଗ୍ଗୋ’’ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲସାସନଂ । ଇଦ୍ଧନ୍ତି ଝାନସ୍ସାଦେନ ସମିଦ୍ଧଂ ସୁଭିକ୍ଖଂ । ଫୀତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାଭରଣେହି ପୁପ୍ଫିତଂ । ୱିତ୍ଥାରିକନ୍ତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ । ବାହୁଜଞ୍ଞନ୍ତି ବହୁଜନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହିସୁପ୍ପକାସିତନ୍ତି ୟାୱ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଅତ୍ଥି, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ସୁପ୍ପକାସିତଂ ସୁଦେସିତଂ ତଥାଗତେନାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସମ୍ମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ ଆମନ୍ତେସୀତି କସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ? ୟସ୍ମାସ୍ସ ସୁଖୁମା ତିଲକ୍ଖଣାହତା ଧମ୍ମଦେସନା ଉପଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ କିର ଜନପଦେ ମନୁସ୍ସା ସହେତୁକା ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ । ସିନିଦ୍ଧାନି କିରେତ୍ଥ ଭୋଜନାନି, ତାନିସେୱତୋ ଜନସ୍ସ ପଞ୍ଞା ୱଡ୍ଢତି, ତେ ଗମ୍ଭୀରଂ ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ ଧମ୍ମକଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱ ଭଗୱା ଦୀଘମଜ୍ଝିମେସୁ ମହାସତିପଟ୍ଠାନାନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୨ ଆଦୟୋ) ମହାନିଦାନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୫ ଆଦୟୋ), ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୬ ଆଦୟୋ), ସଂୟୁତ୍ତକେ ଚୂଳନିଦାନାଦିସୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଅଞ୍ଞାନି ଗମ୍ଭୀରାନି ସୁତ୍ତାନି ତତ୍ଥେୱ କଥେସି । ସମ୍ମସଥ ନୋତି ସମ୍ମସଥ ନୁ । ଅନ୍ତରଂ ସମ୍ମସନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୟସମ୍ମସନଂ । ନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେସୀତି ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନ ବ୍ୟାକାରାପେତୁକାମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତଥା ଅବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱସେନ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଦେସନା ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ନ ଗତା, ଦେସନାୟ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଗମନତ୍ଥଂ ଏତଦୱୋଚ । ତେନହାନନ୍ଦ, ସୁଣାଥାତି ଇଦଂ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦଂ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଉପଧିନିଦାନନ୍ତି ଖନ୍ଧୁପଧିନିଦାନଂ । ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଞ୍ହେତ୍ଥ ଉପଧୀତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଜାୟତି । ନିୱିସତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତିୱସେନ ପତିଟ୍ଠହତି ।

ୟଂ ଖୋ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ୟଂ ଲୋକସ୍ମିଂ ପିୟସଭାୱଞ୍ଚେୱ ମଧୁରସଭାୱଞ୍ଚ । ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେତିଆଦୀସୁ ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ମମତ୍ତେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତା ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁଂ ଆଦାସାଦୀସୁ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗହଣାନୁସାରେନ ୱିପ୍ପସନ୍ନପଞ୍ଚପସାଦଂ ସୁୱଣ୍ଣୱିମାନେ ଉଗ୍ଘାଟିତମଣିସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ସୋତଂ ରଜତପନାଳିକଂ ୱିୟ ପାମଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତୁଙ୍ଗନାସାତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଘାନଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଠପିତହରିତାଲୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ଜିୱ୍ହଂ ରତ୍ତକମ୍ବଲପଟଲଂ ୱିୟ ମୁଦୁସିନିଦ୍ଧମଧୁରରସଦଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, କାୟଂ ସାଲଲଟ୍ଠିଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣତୋରଣଂ ୱିୟ ଚ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ମନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ମନେନ ଅସଦିସଂ ଉଳାରଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି ।

ନିଚ୍ଚତୋ ଅଦ୍ଦକ୍ଖୁନ୍ତି ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ପରିମୁଚ୍ଚିଂସୁ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ସକଲସ୍ମାପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ନ ପରିମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ଦକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି । ଆପାନୀୟକଂସୋତି ସରକସ୍ସ ନାମଂ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆପଂ ପିୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆପାନୀୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆପାନୀୟୋ ଚ ସୋ କଂସୋ ଚାତି ଆପାନୀୟକଂସୋ । ସୁରାମଣ୍ଡସରକସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ‘‘ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ପନ କଂସେ ଠିତପାନମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତୋତି ଘମ୍ମେନ ଅଭିତତ୍ତୋ । ଘମ୍ମପରେତୋତି ଘମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠୋ, ଅନୁଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପିୱତୋ ହି ଖୋ ତଂ ଛାଦେସ୍ସତୀତି ପିୱନ୍ତସ୍ସ ତଂ ପାନୀୟଂ ୱଣ୍ଣାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ରୁଚ୍ଚିସ୍ସତି, ସକଲସରୀରଂ ୱା ଫରିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନଂ ଠସ୍ସତି । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତି ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଆପାନୀୟକଂସୋ ୱିୟ ହି ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଆପାନୀୟକଂସେନ ନିମନ୍ତନପୁରିସୋ ୱିୟ ଲୋକେ ପିୟରୂପେନ ସାତରୂପେନ ଆରମ୍ମଣେନ ନିମନ୍ତକଜନୋ, ଆପାନୀୟକଂସେ ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଆପାନକମନୁସ୍ସୋ ୱିୟ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦିକୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ । ୟଥେୱ ହି ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅପଲୋକିତମନୁସ୍ସୋ ଆପାନୀୟକଂସେ ଗୁଣଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଆରୋଚେତି, ଏୱମେୱ ଆଚରିୟୋ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ କଥେତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଆପାନୀୟକଂସମ୍ହି ଗୁଣେ ଚ ଆଦୀନୱେ ଚ ଆରୋଚିତେ ସୋ ପୁରିସୋ ପିୟୱଣ୍ଣାଦିସମ୍ପଦାୟମେୱ ସଞ୍ଜାତୱେଗୋ ‘‘ସଚେ ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତି, ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ସହସା ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ ତଂ ପିୱିତ୍ୱା ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ, ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସମତ୍ତମେୱ ଅସ୍ସାଦୋ, ଆଦୀନୱୋ ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକୋ ବହୁ ନାନପ୍ପକାରୋ, ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା’’ତି ଏୱଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା – ‘‘ସମଣପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୱ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ଓୱଦିତୋପି ଅସ୍ସାଦବଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ‘‘ସଚେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଆଦୀନୱୋ ଭୱିସ୍ସତି, ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଅପସାଦେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନି ଚେୱ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ପହାୟ ଲୋକାମିସକଥଂ କଥେନ୍ତୋ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତାୟ ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି । ତତୋ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପୂରେନ୍ତୋ ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦନାଦିକାଲେ ‘‘ଚୋରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସିତୋ ଇଧେୱ ହତ୍ଥପାଦାଦିଛେଦନଂ ପତ୍ୱା ସମ୍ପରାୟେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋତି ।

ପାନୀୟେନ ୱା ୱିନେତୁନ୍ତି ସୀତେନ ୱାରିନା ହରିତୁଂ । ଦଧିମଣ୍ଡକେନାତି ଦଧିମଣ୍ଡନମତ୍ତେନ । ଭଟ୍ଠଲୋଣିକାୟାତି ସଲୋଣେନ ସତ୍ତୁପାନୀୟେନ । ଲୋଣସୋୱୀରକେନାତି ସବ୍ବଧଞ୍ଞଫଲକଳୀରାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲୋଣସୋୱୀରକଂ ନାମ କରୋନ୍ତି, ତେନ ।

ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ପନେତ୍ଥ – ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟସନ୍ନିସ୍ସିତକାଲେ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖା ଆପାନୀୟକଂସଂ ପହାୟ ପାନୀୟାଦୀହି ପିପାସସ୍ସ ୱିନୋଦନଂ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଛଦ୍ୱାରାଦୀନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମୋ, ପାନୀୟାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପାନାନି ୱିୟ ହି ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପିୱିତ୍ୱା ସୁରାପିପାସିତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ସୁଖିନୋ ୟେନ କାମଂ ଗମନଂ ୱିୟ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚତୁମଗ୍ଗପାନଂ ପିୱିତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ ଗମନକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନଳକଲାପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ କିନ୍ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋତି କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତି ? ‘‘ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥଂ ନୁ ଖୋ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟା’’ତି । ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥଂ । ଅପିଚ ଅତୀତେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିନିଚ୍ଛୟିଂସୂତି ଅନାଗତେ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତିପି ପୁଚ୍ଛତି । ଇଦାନେୱ ଖୋ ମୟନ୍ତି ଇଦଂ ଥେରୋ ୟସ୍ସ ନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆହ। ନଳକଲାପିୟୋତି ଇଧ ପନ ଅୟକଲାପାଦିୱସେନ ଉପମଂ ଅନାହରିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପାନଂ ଅବଲଦୁବ୍ବଲଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଉପମା ଆଭତା ।

ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୱସେନ ଦେସନା କଥିତା । ଛତ୍ତିଂସାୟ ୱତ୍ଥୂହୀତି ହେଟ୍ଠା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ପଦେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ଛତ୍ତିଂସାୟ କାରଣେହି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମୋ ଧମ୍ମକଥିକଗୁଣୋ, ଦୁତିୟା ପଟିପତ୍ତି, ତତିୟଂ ପଟିପତ୍ତିଫଲଂ । ତତ୍ଥ ପଠମନୟେନ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତି କଥିତା, ଦୁତିୟେନ ସେକ୍ଖଭୂମି, ତତିୟେନ ଅସେକ୍ଖଭୂମୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କୋସମ୍ବିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱାତି ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପରସ୍ସ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ୟଂ ଏସ ଭଣତି, ତଂ ଭୂତନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି । ଅପରସ୍ସ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୟଂ କାରଣଂ ରୁଚ୍ଚତି, ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଏତ’’ନ୍ତି ରୁଚିୟା ଗଣ୍ହାତି । ଏକୋ ‘‘ଚିରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସୱୋ ଅତ୍ଥି, ଭୂତମେତ’’ନ୍ତି ଅନୁସ୍ସୱେନ ଗଣ୍ହାତି । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିତକ୍କୟତୋ ଏକଂ କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥେତ’’ନ୍ତି ଆକାରପରିୱିତକ୍କେନ ଗଣ୍ହାତି । ଅପରସ୍ସ ଚିନ୍ତୟତୋ ଏକା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟାୟସ୍ସ ତଂ କାରଣଂ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଖମତି, ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥେତ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ଗଣ୍ହାତି । ଥେରୋ ପନ ପଞ୍ଚପି ଏତାନି କାରଣାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଞାଣେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ, ଆୱୁସୋ ମୁସିଲ, ସଦ୍ଧାୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱାତି ସଦ୍ଧାଦୀନି କାରଣାନି ଠପେତ୍ୱା, ୱିନା ଏତେହି କାରଣେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ।

ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଥେରୋ ଖୀଣାସୱୋ, ଅହଂ ପନ ଖୀଣାସୱୋତି ୱା ନ ୱାତି ୱା ଅୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀୟେୱ ଅହୋସି । ଆୟସ୍ମା ନାରଦୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ଏତଦୱୋଚାତି କସ୍ମା ଅୱୋଚ ? ସୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାମାତି ସେଖେହିପି ଜାନିତବ୍ବୋ ପଞ୍ହୋ ଏସ, ଅୟଂ ପନ ଥେରୋ ଇମଂ ଥେରଂ ଅସେଖଭୂମିୟା କାରେତି, ଇମଂ ଠାନଂ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତଂ ଅୱୋଚ ।

ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟସୁଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠଂ । ନ ଚମ୍ହି ଅରହନ୍ତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଠିତତ୍ତା ଅରହଂ ନ ହୋମୀତି ଦୀପେତି । ୟଂ ପନସ୍ସ ଇଦାନି ‘‘ଭୱନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଞାଣଂ, ତଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେହି ୱିମୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଉଦପାନୋତି ୱୀସତିଂସହତ୍ଥଗମ୍ଭୀରୋ ପାନୀୟକୂପୋ । ଉଦକୱାରକୋତି ଉଦକଉସ୍ସିଞ୍ଚନୱାରକୋ । ଉଦକନ୍ତି ହି ଖୋ ଞାଣଂ ଅସ୍ସାତି ତୀରେ ଠିତସ୍ସ ଓଲୋକୟତୋ ଏୱଂ ଞାଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଚ କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱାତି ଉଦକଂ ପନ ନୀହରିତ୍ୱା କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଉଦପାନେ ଉଦକଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ହି ଅନାଗାମିନୋ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ, ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତପୁରିସୋ ୱିୟ ଅନାଗାମୀ, ଉଦକୱାରକୋ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ୟଥା ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତପୁରିସୋ ଉଦପାନେ ଉଦକଂ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅନାଗାମୀ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ‘‘ଉପରି ଅରହତ୍ତଫଲସମୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଜାନାତି । ୟଥା ପନ ସୋ ପୁରିସୋ ଉଦକୱାରକସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଉଦକଂ ନୀହରିତ୍ୱା କାୟେନ ଫୁସିତୁଂ ନ ଲଭତି, ଏୱଂ ଅନାଗାମୀ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ନ ଲଭତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଉପୟନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ ଉପୟନ୍ତୋତି ଉଦକୱଡ୍ଢନସମୟେ ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ମହାନଦିୟୋତି ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦିକା ମହାସରିତାୟୋ । ଉପୟାପେତୀତି ଉପରି ୟାପେତି, ୱଡ୍ଢେତି ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଉପୟନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀ । ସଙ୍ଖାରେ ଉପୟାପେତୀତି ସଙ୍ଖାରେ ଉପରି ୟାପେତି ୱଡ୍ଢେତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପୟନ୍ତୋତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଓସରନ୍ତୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଅପୟନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା ଅପଗଚ୍ଛମାନା ଓସରମାନା ଉପରି ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରେ ଅପୟାପେତୀତି ସଙ୍ଖାରେ ଅପଗଚ୍ଛାପେତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୁ । ନୱମଂ ।

୧୦. ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ ଗରୁକତୋତି ସବ୍ବେହି ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତେନ ଗରୁକତୋ । ମାନିତୋତି ମନେନ ପିୟାୟିତୋ । ପୂଜିତୋତି ଚତୁପଚ୍ଚୟପୂଜାୟ ପୂଜିତୋ । ଅପଚିତୋତି ନୀଚୱୁତ୍ତିକରଣେନ ଅପଚିତୋ । ସତ୍ଥାରଞ୍ହି ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଓତରନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ଦେନ୍ତି, ଅଂସକୂଟତୋ ସାଟକଂ ଅପନେନ୍ତି, ଆସନତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି ୱନ୍ଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସୋ ତେହି ଅପଚିତୋ ନାମ ହୋତି । ସୁସିମୋତି ଏୱଂନାମକୋ ୱେଦଙ୍ଗେସୁ କୁସଲୋ ପଣ୍ଡିତପରିବ୍ବାଜକୋ । ଏହି ତ୍ୱନ୍ତି ତେସଂ କିର ଏତଦହୋସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ନ ଜାତିଗୋତ୍ତାଦୀନି ଆଗମ୍ମ ଲାଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଜାତୋ, କୱିସେଟ୍ଠୋ ପନେସ ଉତ୍ତମକୱିତାୟ ସାୱକାନଂ ଗନ୍ଥଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦେତି, ତଂ ତେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଉପନିସିନ୍ନକଥମ୍ପି ଅନୁମୋଦନମ୍ପି ସରଭଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଏୱମାଦୀନି କଥେନ୍ତି, ତେ ତେସଂ ପସନ୍ନା ଲାଭଂ ଉପସଂହରନ୍ତି । ସଚେ ମୟଂ ୟଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଜାନାତି, ତତୋ ଥୋକଂ ଜାନେୟ୍ୟାମ, ଅତ୍ତନୋ ସମୟଂ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୟମ୍ପି ଉପଟ୍ଠାକାନଂ କଥେୟ୍ୟାମ, ତତୋ ଏତେହି ଲାଭିତରା ଭୱେୟ୍ୟାମ । କୋ ନୁ ଖୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସୁସିମୋ ପଟିବଲୋ’’ତି ଦିସ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ।

ୟେନାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି, ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅହଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଖିପ୍ପଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଗରୁ ତେଜୁସ୍ସଦୋ ନିୟମମନୁୟୁତ୍ତୋ, ନ ସକ୍କା ଅକାଲେ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ, ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ସମୟେ ନ ସକ୍କା ଉପସଙ୍କମିତୁଂ । ସାୱକେସୁପିସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତୋ ମହାପଞ୍ଞୋ ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣମ୍ହି ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ସମାଧିଲକ୍ଖଣସ୍ମିଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ, ମହାକସ୍ସପୋ ଧୁତଙ୍ଗଧରେସୁ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେସୁ, ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମକଥିକେସୁ, ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିନୟଧରେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ, ଅୟଂ ପନ ଆନନ୍ଦୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ତିପିଟକଧରୋ, ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଥିତଂ ଧମ୍ମଂ ଆହରିତ୍ୱା କଥେତି, ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱରାନଂ ଲାଭୀ, ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ସ ସମୀପଂ ଗତୋ ଖିପ୍ପଂ ଧମ୍ମଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ୟେନାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ୟେନଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ସୟଂ ଅପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ତିତ୍ଥିୟସମୟେ ପାଟିୟେକ୍କୋ ‘ଅହଂ ସତ୍ଥା’ତି ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଚରତି, ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସାସନସ୍ସ ଅଲାଭାୟପି ପରିସକ୍କେୟ୍ୟ । ନ ଖୋ ପନସ୍ସାହଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଆଜାନାମି, ସତ୍ଥା ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ତଂ ଆଦାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । ତେନହାନନ୍ଦ, ସୁସିମଂ ପବ୍ବାଜେଥାତି ସତ୍ଥା କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ପରିବ୍ବାଜକୋ ତିତ୍ଥିୟସମୟେ ‘ଅହଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ସତ୍ଥା’ତି ପଟିଜାନମାନୋ ଚରତି, ‘ଇଧ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତୁଂ ଇଚ୍ଛାମୀ’ତି କିର ୱଦତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ମୟି ପସନ୍ନୋ, ଉଦାହୁ ମୟ୍ହଂ ସାୱକେସୁ, ଉଦାହୁ ମୟ୍ହଂ ୱା ମମ ସାୱକାନଂ ୱା ଧମ୍ମକଥାୟ ପସନ୍ନୋ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ଏକଟ୍ଠାନେପି ପସାଦାଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ମମ ସାସନେ ଧମ୍ମଂ ଥେନେସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜତି । ଇତିସ୍ସ ଆଗମନଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ; ନିପ୍ଫତ୍ତି ନୁ ଖୋ କୀଦିସା’’ତି ? ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ‘ଧମ୍ମଂ ଥେନେସ୍ସାମୀ’ତି ପବ୍ବଜତି, କତିପାହେନେୱ ପନ ଘଟେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ତେନହାନନ୍ଦ, ସୁସିମଂ ପବ୍ବାଜେଥା’’ତି ଆହ ।

ଅଞ୍ଞା ବ୍ୟାକତା ହୋତୀତି ତେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋତେମାସେ ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତା ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଲଭିଂସୁ । ତେ ‘‘ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସ୍ସାମା’’ତି ପୱାରିତପୱାରଣା ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ବ୍ୟାକତାତି ଆରୋଚିତା । ଅସ୍ସୋସୀତି ସୋ କିର ଓହିତସୋତୋ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ତଂ ତଂ କଥଂ ସୁଣିତୁକାମୋ । ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି ? ତଂ କିରସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅଞ୍ଞା ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପରମପ୍ପମାଣଂ ସାରଭୂତା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠି ମଞ୍ଞେ ଭୱିସ୍ସତି, ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି ।

ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ । ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସଂ । ଆୱିଭାୱଂ ତିରୋଭାୱନ୍ତି ଆୱିଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ତିରୋଭାୱଂ, ତିରୋଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଆୱିଭାୱଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତିରୋକୁଟ୍ଟନ୍ତି ପରକୁଟ୍ଟଂ । ଇତରପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜନ୍ତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ ନିମୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ପଲ୍ଲଙ୍କେନାତି ପଲ୍ଲଙ୍କବନ୍ଧନେନ । କମଥାତି ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱା ସକ୍କୋଥାତି ପୁଚ୍ଛତି ? ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋତି ପକ୍ଖୟୁତ୍ତୋ ସକୁଣୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଇମସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧସ୍ସ, ଇତୋ ପରେସଂ ଦିବ୍ବସୋତାଦୀନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣନାନୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ସନ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖାତି ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ଚ ସନ୍ତା ଆରୁପ୍ପୱିମୋକ୍ଖା । କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱାତି ନାମକାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ପଟିଲଭିତ୍ୱା । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତା ଖୋ ମୟଂ, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ନିଜ୍ଝାନକା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକା ପଞ୍ଞାମତ୍ତେନେୱ ୱିମୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ଆଜାନେୟ୍ୟାସି ୱା ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ସୁସିମ, ନ ୱା ତ୍ୱଂ ଆଜାନେୟ୍ୟାସୀତି କସ୍ମା ଏୱମାହଂସୁ ? ଏୱଂ କିର ନେସଂ ଅହୋସି – ‘‘ମୟଂ ଇମସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ, ଦସବଲଂ ପନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ, ତଂ ପଠମତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନିବ୍ବାନେ ଞାଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଚିଣ୍ଣନ୍ତେ ପୱତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତଂ ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱମାହ ।

ଆଜାନେୟ୍ୟାସି ୱାତିଆଦି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ? ୱିନାପି ସମାଧିଂ ଏୱଂ ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଇଦଞ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୁସିମ, ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ନ ସମାଧିନିସ୍ସନ୍ଦୋ, ନ ସମାଧିଆନିସଂସୋ, ନ ସମାଧିସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ପନେସୋ ନିସ୍ସନ୍ଦୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଆନିସଂସୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ନିପ୍ଫତ୍ତି, ତସ୍ମା ଜାନେୟ୍ୟାସି ୱା ତ୍ୱଂ, ନ ୱା ତ୍ୱଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଅଥ ଖୋ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ ପୁବ୍ବେ, ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନେ ଞାଣନ୍ତି ।

ଇଦାନିସ୍ସ ପଟିୱେଧଭବ୍ବତଂ ଞତ୍ୱା ତେପରିୱଟ୍ଟଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ସୁସିମ ? ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତିଆଦିମାହ ? ତେ ପରିୱଟ୍ଟଦେସନାୱସାନେ ପନ ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଇଦାନିସ୍ସ ଅନୁୟୋଗଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି, ସୁସିମ, ପସ୍ସସୀତିଆଦିମାହ । ଅପି ପନ ତ୍ୱଂ, ସୁସିମାତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଭି ? ନିଜ୍ଝାନକାନଂ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଭିକ୍ଖୂନଂ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ନ କେୱଲଂ ତ୍ୱମେୱ ନିଜ୍ଝାନକୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ, ଏତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଏୱରୂପାୟେୱାତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି । ଦସମଂ ।

ମହାୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ଜରାମରଣସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୧-୭୨. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗେ ଜରାମରଣାଦୀସୁ ଏକେକପଦୱସେନ ଏକେକଂ କତ୍ୱା ଏକାଦସ ସୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱାତି ।

ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

୯. ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲଂ

୧. ସତ୍ଥୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୩. ଇତୋ ପରଂ ‘‘ସତ୍ଥା ପରିୟେସିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ତଥା ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥାତି ବୁଦ୍ଧୋ ୱା ହୋତୁ ସାୱକୋ ୱା, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଲଭତି, ଅୟଂ ସତ୍ଥା ନାମ, ସୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ସିକ୍ଖା କରଣୀୟାତି ତିୱିଧାପି ସିକ୍ଖା କାତବ୍ବା । ୟୋଗାଦୀସୁ ୟୋଗୋତି ପୟୋଗୋ । ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀତି ସବ୍ବସହଂ ଅଧିମତ୍ତୱୀରିୟଂ । ଅପ୍ପଟିୱାନୀତି ଅନିୱତ୍ତନା । ଆତପ୍ପନ୍ତି କିଲେସତାପନୱୀରିୟମେୱ । ସାତଚ୍ଚନ୍ତି ସତତକିରିୟଂ । ସତୀତି ଜରାମରଣାଦିୱସେନ ଚତୁସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି । ସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ତାଦିସମେୱ ଞାଣଂ । ଅପ୍ପମାଦୋତି ସଚ୍ଚଭାୱନାୟ ଅପ୍ପମାଦୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ଅନ୍ତରପେୟ୍ୟାଲୋ ନୱମୋ ।

ନିଦାନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନଖସିଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ନଖସିଖାୟନ୍ତି ମଂସଟ୍ଠାନେନ ୱିମୁତ୍ତେ ନଖଗ୍ଗେ । ନଖସିଖା ଚ ନାମ ଲୋକିୟାନଂ ମହତୀପି ହୋତି, ସତ୍ଥୁ ପନ ରତ୍ତୁପ୍ପଲପତ୍ତକୋଟି ୱିୟ ସୁଖୁମା । କଥଂ ପନେତ୍ଥ ପଂସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ? ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ । ଭଗୱତା ହି ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତୁକାମେନ ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ । ସତିମଂ କଲନ୍ତି ମହାପଥୱିୟା ପଂସୁଂ ସତକୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସଂ । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଭିସମେତାୱିନୋତି ପଞ୍ଞାୟ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ପୁରିମଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ ପରିୟାଦିଣ୍ଣଂ ଉପନିଧାୟାତି ଏତଦେୱ ବହୁତରଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଦିଦଂ ପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ଏୱଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପନିଧାୟ, ଞାଣେନ ତଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠପେତ୍ୱା ଉପପରିକ୍ଖିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । କତମଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ? ୟଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ । କତମଂ ପନ ପରିକ୍ଖୀଣଂ ? ୟଂ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । କତମଂ ପନ ଉପନିଧାୟ ? ୟଂ ସତ୍ତସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଅପାୟେ ଅଟ୍ଠମଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସବ୍ବଂ ତଂ ପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ସତ୍ତ ୱାରେ, ସତ୍ତସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମତାତି ଇଦମସ୍ସ ପରଂ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ମହତ୍ଥିୟୋତି ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦକୋ । ପଠମଂ ।

୨. ପୋକ୍ଖରଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫. ଦୁତିୟେ ପୋକ୍ଖରଣୀତି ୱାପୀ । ଉବ୍ବେଧେନାତି ଗମ୍ଭୀରତାୟ । ସମତିତ୍ତିକାତି ମୁଖୱଟ୍ଟିସମା । କାକପେୟ୍ୟାତି ସକ୍କା ହୋତି ତୀରେ ଠିତେନ କାକେନ ପକତିୟାପି ମୁଖତୁଣ୍ଡିକଂ ଓତାରେତ୍ୱା ପାତୁଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସଂଭେଜ୍ଜଉଦକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୬-୭୭. ତତିୟେ ୟତ୍ଥିମାତି ୟସ୍ମିଂ ସମ୍ଭିଜ୍ଜଟ୍ଠାନେ ଇମା । ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ଦନ୍ତି । ସମେନ୍ତୀତି ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ୱା ତି ୱାତି ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା । ଉଦକଫୁସିତାନୀତି ଉଦକବିନ୍ଦୂନି । ସଂଭେଜ୍ଜଉଦକନ୍ତି ଅଞ୍ଞାହି ନଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।

୫. ପଥୱୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୭୮-୮୪. ପଞ୍ଚମେ ମହାପଥୱିୟାତି ଚକ୍କୱାଳବ୍ଭନ୍ତରାୟ ମହାପଥୱିୟା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । କୋଲଟ୍ଠିମତ୍ତିୟୋତି ପଦରଟ୍ଠିପମାଣା । ଗୁଳିକାତି ମତ୍ତିକଗୁଳିକା । ଉପନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେୟ୍ୟ । ଛଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିୟୋସାନେ ପନ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଅଧିଗମୋତି ବାହିରକାନଂ ସବ୍ବୋପି ଗୁଣାଧିଗମୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗତଗୁଣାନଂ ସତଭାଗମ୍ପି ସହସ୍ସଭାଗମ୍ପି ସତସହସ୍ସଭାଗମ୍ପି ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ।

ଅଭିସମୟସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନାନତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧.ଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫. ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠସଙ୍ଖାତେନ ସଭାୱଟ୍ଠେନ ଧାତୂତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନାନାସଭାୱୋ ଧାତୁନାନତ୍ତଂ । ଚକ୍ଖୁଧାତୂତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ରୂପାରମ୍ମଣଂ ରୂପଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ସୋତପସାଦୋ ସୋତଧାତୁ, ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ସଦ୍ଦଧାତୁ, ସୋତପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଘାନପସାଦୋ ଘାନଧାତୁ, ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଗନ୍ଧଧାତୁ, ଘାନପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଜିୱ୍ହାପସାଦୋ ଜିୱ୍ହାଧାତୁ, ରସାରମ୍ମଣଂ ରସଧାତୁ, ଜିୱ୍ହାପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚିତ୍ତଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । କାୟପସାଦୋ କାୟଧାତୁ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଧାତୁ, କାୟପସାଦୱତ୍ଥୁକଂ ଚିତ୍ତଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତିସ୍ସୋ ମନୋଧାତୁୟୋ ମନୋଧାତୁ, ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସୁଖୁମରୂପାନି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ, ସବ୍ବମ୍ପି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୋଳସ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଅୱସାନେ ଦ୍ୱେ ଚତୁଭୂମିକାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ଦୁତିୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଫସ୍ସନାନତ୍ତନ୍ତି ନାନାସଭାୱୋ ଫସ୍ସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଠମଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା । ମନୋଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ କିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଠମଜୱନସମ୍ଫସ୍ସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ନୋଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ତତିୟେ ନୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଧାତୂତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ପଠମଜୱନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜନକିରିୟାମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮. ଚତୁତ୍ଥେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନମନୋଧାତୁତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବାପି ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ୱେଦନା ୱତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ନିବ୍ବତ୍ତିଫାସୁକତ୍ଥଂ ପନ ଅନନ୍ତରଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନୱେଦନମେୱ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଠମଜୱନୱେଦନା, ପଠମଜୱନସମ୍ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦୁତିୟଜୱନୱେଦନାତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦୁତିୟୱେଦନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ପଞ୍ଚମେ ତତିୟଚତୁତ୍ଥେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାୱ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦେସିତାତି । ଇତି ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ମନୋଧାତୁଂ ମନୋଧାତୂତି ଅଗହେତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ମନୋଧାତୂତି ଗହିତଂ । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ତଥା ତଥା କଥିତେ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଦେସିତାନି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ବାହିରଧାତୁନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦. ଛଟ୍ଠେ ପନ ପଞ୍ଚ ଧାତୁୟୋ କାମାୱଚରା, ଧମ୍ମଧାତୁ ଚତୁଭୂମିକାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧. ସତ୍ତମେ ରୂପଧାତୂତି ଆପାଥେ ପତିତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ସାଟକୱେଠନାଦିୱତ୍ଥୁକଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । ରୂପସଞ୍ଞାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା । ରୂପସଙ୍କପ୍ପୋତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦୀହି ତୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ । ରୂପଚ୍ଛନ୍ଦୋତି ରୂପେ ଛନ୍ଦିକତଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ । ରୂପପରିଳାହୋତି ରୂପେ ଅନୁଡହନଟ୍ଠେନ ପରିଳାହୋ । ରୂପପରିୟେସନାତି ପରିଳାହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପରିୟେସନା । ଏତ୍ଥ ଚ ସଞ୍ଞାସଙ୍କପ୍ପଛନ୍ଦା ଏକଜୱନୱାରେପି ନାନାଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ପରିଳାହପରିୟେସନା ପନ ନାନାଜୱନୱାରେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧାତୁନାନତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱଂ ରୂପାଦିନାନାସଭାୱଂ ଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପସଞ୍ଞାଦିନାନାସଭାୱସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ନୋପରିୟେସନାନାନତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ଅଟ୍ଠମେ ନୋ ଧମ୍ମପରିୟେସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଧମ୍ମପରିଳାହୋତି ଏୱଂ ଆଗତଂ ପଟିସେଧମତ୍ତମେୱ ନାନଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ବାହିରଫସ୍ସନାନତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୩-୯୪. ନୱମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରୂପସଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସଞ୍ଞା । ରୂପସଙ୍କପ୍ପୋତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ତୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ । ରୂପସମ୍ଫସ୍ସୋତି ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଫୁସମାନୋ ଫସ୍ସୋ । ୱେଦନାତି ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱମାନା ୱେଦନା । ଛନ୍ଦାଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟାୱ । ରୂପଲାଭୋତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ସହ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ‘‘ରୂପଲାଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ତାୱ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକନୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ୟେୱାରମ୍ମଣେ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପରୋ ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣମିସ୍ସକୋ ହୋତି – ରୂପସଞ୍ଞା ରୂପସଙ୍କପ୍ପୋ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଇମେ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଧୁୱପରିଭୋଗେ ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣେ ହୋନ୍ତି । ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣଞ୍ହି ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ମନାପଂ ପିୟଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣଂ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ସମାନମ୍ପି ଖୋଭେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ଗାମିୟେହି ପରିୱାରିତୋ ଗାମମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା କମ୍ମଂ କରୋତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚସ୍ସ ସମୟେ ଉପାସିକା ନଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତା ଧାତିଗଣପରିୱୁତା ଗେହଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଦୂରତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକମାତୁଗାମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ ଜାନାହି, କା ଏସା’’ତି ପୁରିସଂ ପେସେସି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗତୋ, ‘‘କା ଏସା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ୟଥାସଭାୱଂ ଆରୋଚେସି । ଏୱଂ ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣଂ ଖୋଭେତି। ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଛନ୍ଦୋ ରୂପଛନ୍ଦୋ ନାମ, ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପରିଳାହୋ ରୂପପରିଳାହୋ ନାମ, ସହାୟେ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପରିୟେସନଂ ରୂପପରିୟେସନା ନାମ, ପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ସହ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ରୂପଲାଭୋ ନାମ ।

ଉରୁୱଲ୍ଲିୟୱାସୀ ଚୂଳତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତା ଫସ୍ସୱେଦନା ପାଳିୟା ମଜ୍ଝେ ଗହିତା, ପାଳିଂ ପନ ପରିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସଙ୍କପ୍ପୋ ରୂପସଙ୍କପ୍ପୋ ତସ୍ମିଂ ଛନ୍ଦୋ ରୂପଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ତସ୍ମିଂ ପରିଳାହୋ ରୂପପରିଳାହୋ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟେସନା ରୂପପରିୟେସନା, ପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ସହ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଂ ରୂପଲାଭୋ । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧାରମ୍ମଣେ ପନ ଫୁସନଂ ଫସ୍ସୋ, ଅନୁଭୱନଂ ୱେଦନା । ରୂପସମ୍ଫସ୍ସୋ ରୂପସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଅପରମ୍ପି ଅୱିଭୂତୱାରଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ସାଣିପାକାରେହି ୱା ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ତିଣପଣ୍ଣାଦୀହି ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି, ତଂ ‘‘ଉପଡ୍ଢଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମେ ଆରମ୍ମଣଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଓଲୋକୟତୋ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା ନାମ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ରୂପସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥାପି ଚ ସଞ୍ଞାସଙ୍କପ୍ପଫସ୍ସୱେଦନାଛନ୍ଦା ଏକଜୱନୱାରେପି ନାନାଜୱନୱାରେପି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ପରିଳାହପରିୟେସନାଲାଭା ନାନାଜୱନୱାରେୟେୱାତି । ଦସମଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ନୱମଦସମାନି ।

ନାନତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ତଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଆଭାଧାତୂତି ଆଲୋକଧାତୁ । ଆଲୋକସ୍ସପି ଆଲୋକକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାନସ୍ସାପୀତି ସହାରମ୍ମଣସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଏତଂ ନାମଂ । ସୁଭଧାତୂତି ସୁଭକସିଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାନୱସେନ ସହାରମ୍ମଣଜ୍ଝାନମେୱ। ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଧାତୁ। ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧୋୱ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଧାତୁ। ଇତି ଭଗୱା ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମସ୍ସ ଓକାସଂ ଦେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଅନ୍ଧକାରଂପଟିଚ୍ଚାତି ଅନ୍ଧକାରୋ ହି ଆଲୋକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଆଲୋକୋପି ଅନ୍ଧକାରେନ । ଅନ୍ଧକାରେନ ହି ସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ଧକାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଆହ । ଅସୁଭଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସୁଭଞ୍ହି ସୁଭେନ, ସୁଭଞ୍ଚ ଅସୁଭେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଅସୁଭେ ସତି ସୁଭଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ରୂପଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ । ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟା ହି ସତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତି ନାମ ହୋତି ରୂପସମତିକ୍କମୋ ୱା, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିରୋଧଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଟିସଙ୍ଖାଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଖନ୍ଧନିରୋଧଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଚ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଖନ୍ଧପୱତ୍ତିଂ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋୱ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଥଂ ସମାପତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବାତି କଥଂ ସମାପତ୍ତିୟୋ କୀଦିସା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବାତି ? ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବାତି ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବା । ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବାତି ସୁଖୁମସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱସିଟ୍ଠତାୟ ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତି ନାମ ହୁତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବା । ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ପତ୍ତବ୍ବାତି ନିରୋଧୋୱ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ନାମ ହୁତ୍ୱା ପତ୍ତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ।

୨. ସନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬. ଦୁତିୟେ ସନିଦାନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ, ସନିଦାନୋ ସପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ କାମୱିତକ୍କୋପି କାମଧାତୁ କାମାୱଚରଧମ୍ମାପି, ୱିସେସତୋ ସବ୍ବାକୁସଲମ୍ପି । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା କାମଧାତୁ ? କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅପ୍ପନା ବ୍ୟପ୍ପନା ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନା ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ । ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା ରୂପା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ । ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ଅସମ୍ଭିନ୍ନାତି ଦ୍ୱେ କଥା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? କାମଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ହି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁୱିହିଂସାଧାତୁୟୋ ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା । ତାସଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ୱିସୁଂ ଆଗତତ୍ତା ସେସଧମ୍ମା କାମଧାତୂତି ଅୟଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକଥା । ଅୟମିଧ ଗହେତବ୍ବା ଇମଂ କାମଧାତୁଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱା ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱା ପଟିଚ୍ଚ କାମସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କାମସଞ୍ଞଂପଟିଚ୍ଚାତି କାମସଞ୍ଞଂ ପନ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ୱା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ୱା ପଟିଚ୍ଚ କାମସଙ୍କପ୍ପୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତୀହି ଠାନେହୀତି ତୀହି କାରଣେହି । ମିଚ୍ଛା ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଅୟାଥାୱପଟିପଦଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ।

ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋପି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ ବ୍ୟାପାଦୋପି । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ ? ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ଦସସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଘାତୋ ପଟିୱିରୋଧୋ କୋପୋ ପକୋପୋ…ପେ॰… ଅନତ୍ତମନତା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ୟାପାଦଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଇମଂ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ପଟିଚ୍ଚ ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିହିଂସାଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋପି ୱିହିଂସାଧାତୁ ୱିହିଂସାପି । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିହିଂସାଧାତୁ ? ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହିଂସାଧାତୁ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ସତ୍ତେ ୱିହେଠେତି । ୟା ଏୱରୂପା ହେଠନା ୱିହେଠନା ହିଂସନା ୱିହିଂସନା ରୋସନା ପରୂପଘାତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହିଂସାଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଇମଂ ୱିହିଂସାଧାତୁଂ ସହଜାତପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ପଟିଚ୍ଚ ୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସମିଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତିଣଦାୟେତି ତିଣଗହନେ ଅରଞ୍ଞେ । ଅନୟବ୍ୟସନନ୍ତି ଅୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିନାସଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ସୁକ୍ଖତିଣଦାୟୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତିଣୁକ୍କା ୱିୟ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ତିଣକଟ୍ଠନିସ୍ସିତା ପାଣା ୱିୟ ଇମେ ସତ୍ତା । ୟଥା ସୁକ୍ଖତିଣଦାୟେ ଠପିତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ଖିପ୍ପଂ ୱାୟମିତ୍ୱା ଅନିବ୍ବାପେନ୍ତସ୍ସ ତେ ପାଣା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଏୱମେୱ ୟେ ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅକୁସଲସଞ୍ଞଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେହି ନପ୍ପଜହନ୍ତି, ତେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରନ୍ତି ।

ୱିସମଗତନ୍ତି ରାଗୱିସମାଦୀନି ଅନୁଗତଂ ଅକୁସଲସଞ୍ଞଂ । ନ ଖିପ୍ପମେୱ ପଜହତୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନାଦିୱସେନ ସୀଘଂ ନପ୍ପଜହତି । ନ ୱିନୋଦେତୀତି ନ ନୀହରତି । ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତୀତି ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅନୱସେସେନ୍ତୋ ନ ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ନ ଅନୁଅଭାୱଂ ଗମେତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ନ – କାରୋ ଆହରିତବ୍ବୋ । ପାଟିକଙ୍ଖାତି ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ।

ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋପି ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ ? ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଇଧାପି ଦୁୱିଧା କଥା । ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ହି ଇତରାପି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଗହଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କୁସଲଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା, ଅୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା । ତା ପନ ଧାତୁୟୋ ୱିସୁଂ ଦୀପେତବ୍ବାତି ତା ଠପେତ୍ୱା ସେସା ସବ୍ବକୁସଲା ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୂତି ଅୟଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନା । ଇମଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଂ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ପଟିଚ୍ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଞ୍ଞାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ୱିତକ୍କାଦୟୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ।

ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋପି ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ ଅବ୍ୟାପାଦୋପି । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ? ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ୟା ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତି ମେତ୍ତାୟନା ମେତ୍ତାୟିତତ୍ତଂ ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଇମଂ ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଅୱିହିଂସାଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥାପି ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋପି ଅୱିହିଂସାଧାତୁ କରୁଣାପି । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିହିଂସାଧାତୁ ? ଅୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିହିଂସାଧାତୁ । ୟା ସତ୍ତେସୁ କରୁଣା କରୁଣାୟନା କରୁଣାୟିତତ୍ତଂ କରୁଣାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିହିଂସାଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨) ।

ଇମଂ ଅୱିହିଂସାଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଗିଞ୍ଜକାୱସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୭. ତତିୟେ ଧାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଧାତୂତି ଦୀପେତି । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସଞ୍ଞାତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଇଧାପି ‘‘କଚ୍ଚାନୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ ଏତ୍ତାୱତାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୂତି ଛସୁ ସତ୍ଥାରେସୁ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ମୟମସ୍ମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି । କିଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତୀତି କିସ୍ମିଂ ସତି ହୋତୀତି ? ସତ୍ଥାରାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ ତେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଏତେତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତିତ୍ଥିୟସାୱକାନମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଂ ପୁଚ୍ଛତିୟେୱ ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ସା ଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ଅୱିଜ୍ଜାଧାତୁ ଚ ନାମ ମହତୀ ଧାତୁ, ତସ୍ମା ମହତିଂ ଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ମହତୀ ଖୋ ଏସାତିଆଦିମାହ । ହୀନଂ, କଚ୍ଚାନ, ଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ହୀନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପଟିଚ୍ଚ । ପଣିଧୀତି ଚିତ୍ତଟ୍ଠପନଂ । ସା ପନେସା ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ୱା ମକ୍କଟାଦିତିରଚ୍ଛାନଭାୱଂ ୱା ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ହୀନୋପୁଗ୍ଗଲୋତି ୟସ୍ସେତେ ହୀନା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ହୀନୋ ନାମ । ହୀନା ୱାଚାତି ୟା ତସ୍ସ ୱାଚା, ସାପି ହୀନା । ହୀନଂ ଆଚିକ୍ଖତୀତି ସୋ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋପି ହୀନମେୱ ଆଚିକ୍ଖତି, ଦେସେନ୍ତୋପି ହୀନମେୱ ଦେସେତୀତି ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଉପପତ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ଉପପତ୍ତିୟୋ ପଟିଲାଭୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତି ଚ । ନିବ୍ବତ୍ତି ହୀନକୁଲାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ପଟିଲାଭୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ହୀନତ୍ତିକୱସେନ । କଥଂ ? ତସ୍ସ ହି ପଞ୍ଚସୁ ନୀଚକୁଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ହୀନା ନିବ୍ବତ୍ତି, ୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦକୁଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ମଜ୍ଝିମା, ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଣୀତା । ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ପନ ପଟିଲାଭତୋ ହୀନୋ ପଟିଲାଭୋ, ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ପଟିଲାଭତୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ପଟିଲାଭତୋ ପଣୀତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତିୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮. ଚତୁତ୍ଥେ ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀତି ଏକତୋ ହୋନ୍ତି । ସମେନ୍ତୀତି ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନିରନ୍ତରା ହୋନ୍ତି । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକାତି ହୀନଜ୍ଝାସୟା । କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକାତି କଲ୍ୟାଣଜ୍ଝାସୟା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଚଙ୍କମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯. ପଞ୍ଚମେ ପସ୍ସଥ ନୋତି ପସ୍ସଥ ନୁ । ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୯) ମହାପଞ୍ଞେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଖନ୍ଧନ୍ତରଂ ଧାତ୍ୱନ୍ତରଂ ଆୟତନନ୍ତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମନ୍ତରଂ ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ମହାପଞ୍ଞାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ପଥୱିଂ ପତ୍ଥରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁପାଦତୋ ୱାଲିକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଆକାସଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମହାପଞ୍ଞା’’ତି ।

ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ପରିକମ୍ମଂ ଆନିସଂସଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିକୁବ୍ବନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମହିଦ୍ଧିକା’’ତି ।

ମହାକସ୍ସପୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି ଧୁତୱାଦେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଧୁତଙ୍ଗପରିହାରଂ ଆନିସଂସଂ ସମୋଧାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଭେଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ଧୁତୱାଦାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ତଥେୱ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ ବ୍ୟାକରୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଧୁତୱାଦା’’ତି ।

ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ୟଦିଦଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୨) ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ଆନିସଂସଂ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ତଥେୱ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା’’ତି ।

ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୬) ଧମ୍ମକଥିକେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଧମ୍ମକଥାୟ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରଗମ୍ଭୀରୁତ୍ତାନୱିଚିତ୍ରକଥାଦୀସୁ ତଂ ତଂ ଆକାରଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ଧମ୍ମକଥିକାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମକଥିକେନ ନାମ ଆଦିତୋ ପରିସଂ ୱଣ୍ଣେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମଜ୍ଝେ ସୁଞ୍ଞତଂ ପକାସେତୁଂ, ଅନ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ କୂଟଂ ଗଣ୍ହିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମକଥାନୟଂ ଆଚିକ୍ଖତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମକଥିକା’’ତି ।

ଉପାଲିତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) ୱିନୟଧରେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଗରୁକଲହୁକଂ ସତେକିଚ୍ଛଅତେକିଚ୍ଛଂ ଆପତ୍ତାନାପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ୱିନୟଧରାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ ତଥେୱ କଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ୱିନୟଧରା’’ତି ।

ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨୩) ବହୁସ୍ସୁତେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ଇତି ନଂ ‘‘ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବାପରଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ବହୁସ୍ସୁତାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ‘‘ଇଦଂ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ କଥେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ବହୁସ୍ସୁତା’’ତି ।

ଦେୱଦତ୍ତୋ ପନ ପାପିଚ୍ଛୋ ଇଚ୍ଛାପକତୋ, ତେନ ନଂ ‘‘କୁଲସଙ୍ଗଣ୍ହନପରିହାରଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ କୋହଞ୍ଞତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମା’’ତି ପାପିଚ୍ଛାୱ ପରିୱାରେନ୍ତି । ସୋପି ତେସଂ ତଂ ତଂ ନିୟାମଂ ଆଚିକ୍ଖତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ପାପିଚ୍ଛା’’ତି ।

କସ୍ମା ପନେତେ ଅୱିଦୂରେ ଚଙ୍କମିଂସୂତି । ‘‘ଦେୱଦତ୍ତୋ ସତ୍ଥରି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କାତୁଂ ଉପକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଆରକ୍ଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ଅଥ ଦେୱଦତ୍ତୋ କସ୍ମା ଚଙ୍କମୀତି ? ‘‘ଅକାରକୋ ଅୟଂ, ୟଦି କାରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ କତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ । କିଂ ପନ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଅନତ୍ଥଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ଭଗୱତୋ ୱା ଆରକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ପରୂପକ୍କମେନ ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୧) । ଭିକ୍ଖୂ ପନ ସତ୍ଥରି ଗାରୱେନ ଆଗତା । ତେନେୱ ଭଗୱା ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସଗାଥାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ଛଟ୍ଠେ ଗୂଥୋ ଗୂଥେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ସମୁଦ୍ଦନ୍ତରେ ଜନପଦନ୍ତରେ ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେ ଠିତୋପି ୱଣ୍ଣେନପି ଗନ୍ଧେନପି ରସେନପି ନାନତ୍ତଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି, ଏକସଦିସୋୱ ହୋତି ନିରନ୍ତରୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ଅନିଟ୍ଠଉପମା ହୀନଜ୍ଝାସୟାନଂ ହୀନଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ସରିକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆହଟା, ଖୀରାଦିୱିସିଟ୍ଠୋପମା କଲ୍ୟାଣଜ୍ଝାସୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ସରିକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ସଂସଗ୍ଗାତି ଦସ୍ସନସୱନସଂସଗ୍ଗାଦିୱତ୍ଥୁକେନ ତଣ୍ହାସ୍ନେହେନ । ୱନଥୋ ଜାତୋତି କିଲେସୱନଂ ଜାତଂ। ଅସଂସଗ୍ଗେନ ଛିଜ୍ଜତୀତି ଏକତୋ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅସଂସଗ୍ଗେନ ଅଦସ୍ସନେନ ଛିଜ୍ଜତି । ସାଧୁଜୀୱୀତି ପରିସୁଦ୍ଧଜୀୱିତଂ ଜୀୱମାନୋ । ସହାୱସେତି ସହୱାସଂ ୱସେୟ୍ୟ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଅସ୍ସଦ୍ଧସଂସନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧. ସତ୍ତମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅସ୍ସଦ୍ଧେହୀତିଆଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ସଙ୍ଘେ ୱା ସଦ୍ଧାୱିରହିତା ନିରୋଜା ନିରସା ପୁଗ୍ଗଲା ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଓରିମତୀରେ ଠିତା ପାରିମତୀରେପି ଠିତେହି ଅସ୍ସଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧତାୟ ଏକସଦିସା ନିରନ୍ତରା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅହିରିକା ଭିନ୍ନମରିୟାଦା ଅଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲା ଅହିରିକେହି, ଅନୋତ୍ତପ୍ପିନୋ ପାପକିରିୟାୟ ଅଭାୟମାନା ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀହି, ଅପ୍ପସ୍ସୁତା ସୁତୱିରହିତା ଅପ୍ପସ୍ସୁତେହି, କୁସୀତା ଆଲସିୟପୁଗ୍ଗଲା କୁସୀତେହି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୋ ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକମଂସନିକ୍ଖିତ୍ତସିଙ୍ଗାଲସଦିସା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀହି, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଖନ୍ଧାଦିପରିଚ୍ଛେଦିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱେନ ନିପ୍ପଞ୍ଞା ତାଦିସେହେୱ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେହି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନା ଚେତିୟୱନ୍ଦନାଦିକିଚ୍ଚପସୁତା ସଦ୍ଧେହି, ହିରିମନା ଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲା ହିରିମନେହି, ଓତ୍ତପ୍ପିନୋ ପାପଭୀରୁକା ଓତ୍ତପ୍ପୀହି, ବହୁସ୍ସୁତା ସୁତଧରା ଆଗମଧରା ତନ୍ତିପାଲକା ୱଂସାନୁରକ୍ଖକା ବହୁସ୍ସୁତେହି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ପରିପୁଣ୍ଣପରକ୍କମା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେହି, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀହି, ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ମହାପଞ୍ଞେହି ୱଜିରୂପମଞାଣେହି ପଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦୂରେ ଠିତାପି ତାୟ ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଂସନ୍ଦନ୍ତି ସମେନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮-୧୨. ଅସ୍ସଦ୍ଧମୂଲକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୨-୧୦୬. ଅଟ୍ଠମାଦୀନି ତେୟେୱ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିଧମ୍ମେ ତିକୱସେନ କତ୍ୱା ଦେସିତାନି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିମୂଲକା କଣ୍ହପକ୍ଖସୁକ୍କପକ୍ଖୱସେନ ପଞ୍ଚ ତିକା ୱୁତ୍ତା, ନୱମେ ଅହିରିକମୂଲକା ଚତ୍ତାରୋ । ଦସମେ ଅନୋତ୍ତପ୍ପମୂଲକା ତୟୋ, ଏକାଦସମେ ଅପ୍ପସ୍ସୁତମୂଲକା ଦ୍ୱେ, ଦ୍ୱାଦସମେ କୁସୀତମୂଲକୋ ଏକୋ ତିକୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ପନ୍ନରସ ତିକା ହୋନ୍ତି । ପନ୍ନରସ ଚେତେ ସୁତ୍ତନ୍ତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ତିକପେୟ୍ୟାଲୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠମାଦୀନି ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. କମ୍ମପଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ଅସମାହିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୭-୧୦୮. ଇତୋ ପରେସୁ ପଠମଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ଦୁତିୟଂ । ପଠମେ ପନ ଅସମାହିତପଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ, ଦୁତିୟେ ଦୁସ୍ସୀଲପଦଂ । ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ବୁଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ହି ଏତାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଏତ୍ଥ ଅସମାହିତାତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧିରହିତା । ଦୁସ୍ସୀଲାତି ନିସ୍ସୀଲା । ପଠମଦୁତିୟାନି ।

୩-୫. ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୯-୧୧୧. ତତିୟଂ ପଞ୍ଚକମ୍ମପଥୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ସତ୍ତକମ୍ମପଥୱସେନ, ପଞ୍ଚମଂ ଦସକମ୍ମପଥୱସେନ । ତତ୍ଥ ତତିୟେ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାୟିନୋତି ସୁରାମେରୟସଙ୍ଖାତଂ ମଜ୍ଜଂ ୟାୟ ପମାଦଚେତନାୟ ପିୱନ୍ତି, ସା ‘‘ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାୟିନୋ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅସାଧାରଣପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମେ ପାଣଂ ଅତିପାତେନ୍ତୀତି ପାଣାତିପାତିନୋ, ପାଣଘାତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଅଦିନ୍ନାଦାୟିନୋ, ପରସ୍ସହାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ମିଚ୍ଛା ଚରନ୍ତୀତି କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରିନୋ। ମୁସା ୱଦନ୍ତୀତି ମୁସାୱାଦିନୋ, ପରେସଂ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକଂ ତୁଚ୍ଛଂ ଅଲିକଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପିସୁଣା ୱାଚା ଏତେସନ୍ତି ପିସୁଣୱାଚା। ମମ୍ମଚ୍ଛେଦିକା ଫରୁସା ୱାଚା ଏତେସନ୍ତି ଫରୁସୱାଚା। ସମ୍ଫଂ ନିରତ୍ଥକଂ ୱଚନଂ ପଲପନ୍ତୀତି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପିନୋ। ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁନୋ, ପରଭଣ୍ଡେ ଲୁବ୍ଭନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପନ୍ନଂ ପୂତିଭୂତଂ ଚିତ୍ତମେତେସନ୍ତି ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତା। ମିଚ୍ଛା ପାପିକା ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ଏତେସଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା, କମ୍ମପଥପରିୟାପନ୍ନାୟ ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱତ୍ଥୁକାୟ ମିଚ୍ଛତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାୟ ଅନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା ସୋଭନା ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥା ଏତେସଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା, କମ୍ମପଥପରିୟାପନ୍ନାୟ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ କମ୍ମସ୍ସକତଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାୟ ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନାନଂ ପଦାନଂ ପଦୱଣ୍ଣନାମତ୍ତଂ ।

ୟୋ ପନ ତେସଂ ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମୁସାୱାଦୋ ପିସୁଣୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଅଭିଜ୍ଝା ବ୍ୟାପାଦୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ଦସୱିଧୋ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ସୋ ଗୁଣୱିରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ପାଣେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ, ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ । ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ସରୀରଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପାଣୋ, ପାଣସଞ୍ଞିତା, ୱଧକଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ମରଣନ୍ତି । ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଥାୱରୋ, ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ଇଦ୍ଧିମୟୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପ୍ପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱିତ୍ଥାରୟାମ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏୱରୂପଂ । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୭୨) ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ପରସ୍ସହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ପରୋ ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ତଂ ହୀନେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ପଣୀତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁପଣୀତତାୟ । ୱତ୍ଥୁସମତ୍ତେ ସତି ଗୁଣାଧିକାନଂ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ତଂ ଗୁଣାଧିକଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତତୋ ହୀନଗୁଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ।

ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ହରଣନ୍ତି । ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋୱ । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ, ପସୟ୍ହାୱହାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ, ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, କୁସାୱହାରୋତି ଇମେସଂ ଅୱହାରାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୨) ୱୁତ୍ତୋ ।

କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କାମେସୂତି ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ । ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ତାୱ ମାତୁରକ୍ଖିତା ପିତୁରକ୍ଖିତା ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତା ଭାତୁରକ୍ଖିତା ଭଗିନିରକ୍ଖିତା ଞାତିରକ୍ଖିତା ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ସାରକ୍ଖା ସପରିଦଣ୍ଡାତି ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ, ଧନକ୍କୀତା ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ଭୋଗୱାସିନୀ ପଟୱାସିନୀ ଓଦପତ୍ତକିନୀ ଓଭତଚୁମ୍ବଟା ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା ଚ କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚ ଧଜାହଟା ମୁହୁତ୍ତିକାତି ଏତା ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଂ, ଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଧନକ୍କୀତାଦୀନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଞ୍ଞେ ପୁରିସା । ଇଦଂ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ସୋ ପନେସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୀଲାଦିଗୁଣରହିତେ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ସେୱନପ୍ପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ଏୱ ।

ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପ୍ପୟୋଗୋ ୱା, ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦନକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା, ମୁସାୱାଦୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ସୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଅପି ଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ ନତ୍ଥୀତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସକ୍ଖିନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପିଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ତେଲଂ ନଦୀ ମଞ୍ଞେ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ପୂରଣକଥାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦନ୍ତାନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ । ସୋ କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପରୱିସଂୱାଦକକିରିୟାକରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାୟ ଚେ କିରିୟାୟ ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପିକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି ।

ପିସୁଣୱାଚାତିଆଦୀସୁ ୟାୟ ୱାଚାୟ, ୟସ୍ସ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ, ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ପିସୁଣୱାଚା। ୟାୟ ପନ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଫରୁସଂ କରୋତି, ୟା ୱାଚା ସୟମ୍ପି ଫରୁସା, ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା ନ ହଦୟଙ୍ଗମା, ଅୟଂ ଫରୁସୱାଚା। ୟେନ ପନ ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ନିରତ୍ଥକଂ, ସୋ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ତେସଂ ମୂଲଭୂତା ଚେତନାପି ପିସୁଣୱାଚାଦିନାମମେୱ ଲଭତି । ସା ଏୱ ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ।

ତତ୍ଥ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ୱା ଭେଦାୟ, ଅତ୍ତନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା। ସା ୟସ୍ସ ଭେଦଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଭିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ପରୋ, ଇତି ଇମେ ନାନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ୱିନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତା, ଇତି ଅହଂ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମି ୱିସ୍ସାସିକୋତି ପିୟକମ୍ୟତା ୱା, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ।

ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ଫରୁସୱାଚା । ତସ୍ସା ଆୱିଭାୱତ୍ଥମିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଦାରକୋ ମାତୁ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି । ମାତା ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ, ‘‘ଚଣ୍ଡା ତଂ ମହିଂସୀ ଅନୁବନ୍ଧତୂ’’ତି ଅକ୍କୋସି । ଅଥସ୍ସ ତଥେୱ ଅରଞ୍ଞେ ମହିଂସୀ ଉଟ୍ଠାସି । ଦାରକୋ, ‘‘ୟଂ ମମ ମାତା ମୁଖେନ କଥେସି, ତଂ ମା ହୋତୁ, ୟଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେସି, ତଂ ହୋତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକିରିୟଂ ଅକାସି । ମହିଂସୀ ତତ୍ଥେୱ ବଦ୍ଧା ୱିୟ ଅଟ୍ଠାସି । ଏୱଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋପି ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି । ମାତାପିତରୋ ହି କଦାଚି ପୁତ୍ତକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଚୋରା ୱୋ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି, ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ଚ ନେସଂ ଉପରି ପତନ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ କଦାଚି ନିସ୍ସିତକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି – ‘‘କିଂ ଇମେ ଅହିରିକା ଅନୋତ୍ତପ୍ପିନୋ ଚରନ୍ତି, ନିଦ୍ଧମଥ ନେ’’ତି । ଅଥ ଚ ନେସଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଚନସଣ୍ହତାୟ ଅଫରୁସୱାଚାପି ନ ହୋତି । ନ ହି ମାରାପେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ସୁଖଂ ସୟାପେଥା’’ତି ୱଚନଂ ଅଫରୁସୱାଚା ହୋତି । ଚିତ୍ତଫରୁସତାୟ ପନେସା ଫରୁସୱାଚାୱ । ସା ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତିତା, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ତୟୋ ସମ୍ଭାରା – ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୋ ପରୋ, କୁପିତଚିତ୍ତଂ, ଅକ୍କୋସନାତି ।

ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପିକା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ । ସୋ ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଆସେୱନମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ଭାରତୟୁଦ୍ଧ-ସୀତାହରଣାଦି-ନିରତ୍ଥକକଥା-ପୁରେକ୍ଖାରତା, ତଥାରୂପୀକଥାକଥନଞ୍ଚାତି ।

ଅଭିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା। ପରଭଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ହୁତ୍ୱା ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ‘‘ଅହୋ ୱତିଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚ । ପରଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁକେ ହି ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ନ ‘‘ଅହୋ ୱତିଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତୀତି ।

ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦୟତୀତି, ବ୍ୟାପାଦୋ। ସୋ ପରୱିନାସାୟ ମନୋପଦୋସଲକ୍ଖଣୋ । ଫରୁସୱାଚା ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ପରସତ୍ତୋ ଚ, ତସ୍ସ ଚ ୱିନାସଚିନ୍ତା । ପରସତ୍ତୱତ୍ଥୁକେ ହି କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ନ ‘‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ଚିନ୍ତେତି ।

ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗହଣାଭାୱେନ ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ଅପି ଚ ଅନିୟତା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ନିୟତା ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା – ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ଗହିତାକାରୱିପରୀତତା ୟଥା ଚ ନଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥାଭାୱେନ ତସ୍ସା ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଇମେସଂ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥାନଂ ଧମ୍ମତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱେଦନାତୋ ମୂଲତୋତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି ଏତେସୁ ହି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଚେତନାଧମ୍ମାୱ ହୋନ୍ତି, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା । କୋଟ୍ଠାସତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ କମ୍ମପଥା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନୋ ମୂଲାନି, ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦା କମ୍ମପଥା ଚେୱ ମୂଲାନି ଚ । ଅଭିଜ୍ଝା ହି ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ହୋତି, ବ୍ୟାପାଦୋ ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ।

ଆରମ୍ମଣତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣତୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ହୋତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ୱା, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋୱ, ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋତିପି ଏକେ । ମୁସାୱାଦୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ୱା, ତଥା ପିସୁଣୱାଚା । ଫରୁସୱାଚା ସତ୍ତାରମ୍ମଣାୱ । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତୱସେନ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ୱା, ତଥା ଅଭିଜ୍ଝା । ବ୍ୟାପାଦୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋୱ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତେଭୂମକଧମ୍ମୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣା ।

ୱେଦନାତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଦିସ୍ୱା ହସମାନାପି ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ଘାତେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ନେସଂ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତିୱେଦନଂ, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତେ ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନୋ ନ ହୋତି । ମୁସାୱାଦୋ ତିୱେଦନୋ, ତଥା ପିସୁଣୱାଚା ଫରୁସୱାଚା ଦୁକ୍ଖୱେଦନା, ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ତିୱେଦନୋ, ଅଭିଜ୍ଝା ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନା, ତଥା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ବ୍ୟାପାଦୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ ।

ମୂଲତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲକୋ ହୋତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ଦୋସମୋହୱସେନ ୱା ଲୋଭମୋହୱସେନ ୱା, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଲୋଭମୋହୱସେନ । ମୁସାୱାଦୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ୱା ଲୋଭମୋହୱସେନ ୱା, ତଥା ପିସୁଣୱାଚା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଚ । ଫରୁସୱାଚା ଦୋସମୋହୱସେନ, ଅଭିଜ୍ଝା ମୋହୱସେନ ଏକମୂଲା, ତଥା ବ୍ୟାପାଦୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଲୋଭମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲାତି ।

ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତାତିଆଦୀସୁ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଏୱ । ୟାୟ ପନ ୱିରତିୟା ଏତେ ପଟିୱିରତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ସା ଭେଦତୋ ତିୱିଧା ହୋତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି । ତତ୍ଥ ଅସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୱୟବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ସୀହଳଦୀପେ ଚକ୍କନଉପାସକସ୍ସ ୱିୟ । ତସ୍ସ କିର ଦହରକାଲେୟେୱ ମାତୁ ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ୱେଜ୍ଜେନ ଚ ‘‘ଅଲ୍ଲସସକମଂସଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଚକ୍କନସ୍ସ ଭାତା ‘‘ଗଚ୍ଛ ତାତ ଖେତ୍ତଂ ଆହିଣ୍ଡାହୀ’’ତି ଚକ୍କନଂ ପେସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଏକୋ ସସୋ ତରୁଣସସ୍ସଂ ଖାଦିତୁଂ ଆଗତୋ ହୋତି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ଧାୱନ୍ତୋ ୱଲ୍ଲିୟା ବଦ୍ଧୋ ‘‘କିରି କିରୀ’’ତି ସଦ୍ଦମକାସି। ଚକ୍କନୋ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମାତୁ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋମୀ’’ତି । ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ମାତୁ ଜୀୱିତକାରଣା ପରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛ ଅରଞ୍ଞେ ସସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତିଣୋଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜା’’ତି ମୁଞ୍ଚି । ଭାତରା ଚ ‘‘କିଂ ତାତ ସସୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତତୋ ନଂ ଭାତା ପରିଭାସି । ସୋ ମାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ୟତୋହଂ ଜାତୋ, ନାଭିଜାନାମି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତା’’ତି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି, ତାୱଦେୱ ଚସ୍ସ ମାତା ଅରୋଗା ଅହୋସି ।

ସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନେ ଚ ତତୁତ୍ତରି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଉତ୍ତରୱଡ୍ଢମାନପବ୍ବତୱାସୀଉପାସକସ୍ସ ୱିୟ । ସୋ କିର ଅମ୍ବରିୟୱିହାରୱାସୀପିଙ୍ଗଲବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ କସତି । ଅଥସ୍ସ ଗୋଣୋ ନଟ୍ଠୋ, ସୋ ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ଉତ୍ତରୱଡ୍ଢମାନପବ୍ବତଂ ଆରୁହି, ତତ୍ର ନଂ ମହାସପ୍ପୋ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମାୟ ତିଖିଣାୟ ୱାସିୟା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦାମୀ’’ତି । ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ଭାୱନୀୟସ୍ସ ଗରୁନୋ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ନ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଅଂସେ ଠପିତଂ ତିଖିଣଦଣ୍ଡୱାସିଂ ଅରଞ୍ଞେ ଛଡ୍ଡେସି । ତାୱଦେୱ ମହାୱାଳୋ ନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗମାସୀତି ।

ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା, ୟସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ପାଣଂ ଘାତେସ୍ସାମୀତି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

ୟଥା ଚ ଅକୁସଲାନଂ, ଏୱଂ ଇମେସମ୍ପି କୁସଲକମ୍ମପଥାନଂ ଧମ୍ମତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱେଦନାତୋ ମୂଲତୋତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି ଏତେସୁ ହି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଚେତନାପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ୱିରତିୟୋପି, ଅନ୍ତେ ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ।

କୋଟ୍ଠାସତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କମ୍ମପଥା ଏୱ, ନ ମୂଲାନି, ଅନ୍ତେ ତୟୋ କମ୍ମପଥା ଚେୱ ମୂଲାନି ଚ । ଅନଭିଜ୍ଝା ହି ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ ହୋତି, ଅବ୍ୟାପାଦୋ ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅମୋହୋ କୁସଲମୂଲଂ ।

ଆରମ୍ମଣତୋତି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ । ଆରମ୍ମଣାନେୱ ଏତେସଂ ଆରମ୍ମଣାନି । ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବୱତ୍ଥୁତୋୟେୱ ହି ୱିରତି ନାମ ହୋତି । ୟଥା ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ କିଲେସେ ପଜହତି, ଏୱଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଆରମ୍ମଣାପେତେ କମ୍ମପଥା ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପଜହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱେଦନାତୋତି ସବ୍ବେ ସୁଖୱେଦନା ୱା ହୋନ୍ତି ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନା ୱା । କୁସଲଂ ପତ୍ୱା ହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ନାମ ନତ୍ଥି ।

ମୂଲତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭଅଦୋସଅମୋହୱସେନ ତିମୂଲା ହୋନ୍ତି, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିମୂଲା । ଅନଭିଜ୍ଝା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିମୂଲା ହୋତି, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଏକମୂଲା । ଅଲୋଭୋ ପନ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲଂ ନ ହୋତି । ଅବ୍ୟାପାଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅଲୋଭଅଦୋସୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲାୱାତି । ତତିୟାଦୀନି ।

୬. ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୨. ଛଟ୍ଠଂ ଅଟ୍ଠମଗ୍ଗଙ୍ଗୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଦସଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩. ସତ୍ତମଂ ଦସମିଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ମତ୍ତୱସେନ । ତତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଞାଣିନୋତି ମିଚ୍ଛାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିନୋତି ଅନିୟ୍ୟାନିକୱିମୁତ୍ତିନୋ କୁସଲୱିମୁତ୍ତୀତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ସମ୍ମାଞାଣିନୋତି ସମ୍ମାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିନୋତି ନିୟ୍ୟାନିକାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତାତି । ସତ୍ତମଂ ।

କମ୍ମପଥୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚତୁଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପଥୱୀଧାତୂତି ପତିଟ୍ଠାଧାତୁ । ଆପୋଧାତୂତି ଆବନ୍ଧନଧାତୁ । ତେଜୋଧାତୂତି ପରିପାଚନଧାତୁ । ୱାୟୋଧାତୂତି ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଧାତୁ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସାଦିୱସେନ ଏତା କଥେତବ୍ବା । ପଠମଂ ।

୨. ପୁବ୍ବେସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫. ଦୁତିୟେ ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁନିସ୍ସୟୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟଂ ଅବ୍ଭୁନ୍ନାମେତ୍ୱା ଉଦରଂ ପସାରେତ୍ୱା, ‘‘ଇଧ ମେ ଅଙ୍ଗୁଲଂ ପୱେସିତୁଂ ୱାୟମଥା’’ତି ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ ନାମେତୁଂ ୱାୟମଥା’’ତି ୱା ୱଦତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦୀସୁ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନ ଅନିଚ୍ଚା, ପଟିପୀଳନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖା, ସଭାୱୱିଗମାକାରେନ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା । ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆଦୀନୱୋତି ୟେନ ଆକାରେନ ସା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ଅୟମାକାରୋ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଆଦୀନୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଛନ୍ଦରାଗୋ ୱିନୀୟତି ଚେୱ ପହୀୟତି ଚ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନମସ୍ସା ନିସ୍ସରଣଂ ।

ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁନିସ୍ସୟୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ଆପୋଧାତୁୟା ଉପଦ୍ଦୁତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ଅୟଂ ନିପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନାଭିମୁଖୋ ନିକ୍ଖମତି ଚେୱ ପୱିସତି ଚ, ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପିସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସେଦତିନ୍ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପୀଳେତବ୍ବତାକାରଂ ପାପୁଣାତି, ଅନୁମୋଦନମତ୍ତମ୍ପି କଥେନ୍ତସ୍ସ ତାଲୱଣ୍ଟଂ ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ ହୋତି, ମୟଂ ପନ ସାୟଂ ନିପନ୍ନା ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠହାମ, ମାସପୁଣ୍ଣଘଟୋ ୱିୟ ନୋ ସରୀରଂ, ମହାକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସେଦମତ୍ତମ୍ପି ନୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅସନିସଦ୍ଦେନ ୱିୟ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତାନଂ ସରୀରେ ଉସୁମାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂତେଜୋଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ଅୟଂ ତେଜୋଧାତୁନିସ୍ସୟୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ସ୍ୱାୟଂ ସୀତଗହଣିକେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ଇମେ କିଞ୍ଚିଦେୱ ୟାଗୁଭତ୍ତଖଜ୍ଜମତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋହରିତ୍ୱା ଥଦ୍ଧକୁଚ୍ଛିନୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ପରିୟେସନ୍ତି, ଫୁସିତମତ୍ତେସୁପି ସରୀରେ ପତିତେସୁ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ପାରୁପିତ୍ୱାୱ ନିପଜ୍ଜନ୍ତି ? ମୟଂ ପନ ଅତିଥଦ୍ଧମ୍ପି ମଂସଂ ୱା ପୂୱଂ ୱା ଖାଦାମ, କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜାମ, ତାୱଦେୱ ନୋ ସବ୍ବଂ ଫେଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୀୟତି, ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ସରୀରେ ସୀତାନୁଦହନମତ୍ତମ୍ପି ନୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂୱାୟୋଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ଅୟଂ ୱାୟୋଧାତୁନିସ୍ସୟୋ ଅସ୍ସାଦୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଅଞ୍ଞେ ୱାତଭୀରୁକେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମେସଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଅନୁମୋଦନମତ୍ତମ୍ପି କଥେନ୍ତାନଂ ସରୀରଂ ୱାତୋ ୱିଜ୍ଝତି, ଗାୱୁତମତ୍ତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତାନଂ ହତ୍ଥପାଦା ସୀଦନ୍ତି, ପିଟ୍ଠି ରୁଜ୍ଜତି, କୁଚ୍ଛିୱାତସୀସୱାତକଣ୍ଣୱାତାଦୀହି ନିଚ୍ଚୁପଦ୍ଦୁତା ତେଲଫାଣିତାଦୀନି ୱାତଭେସଜ୍ଜାନେୱ କରୋନ୍ତା ଅତିନାମେନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ମହାକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନମ୍ପି ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତାନମ୍ପି ଏକଦିୱସେନେୱ ଦସ ୟୋଜନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତାନମ୍ପି ହତ୍ଥପାଦସଂସୀଦନମତ୍ତଂ ୱା ପିଟ୍ଠିରୁଜ୍ଜନମତ୍ତଂ ୱା ନ ହୋତୀ’’ତି, ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ହି ଏତା ଧାତୁୟୋ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି ନାମ ।

ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାସିଂ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୋଧିଂ, ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ବୋଧିଂ । ବୋଧୀତି ରୁକ୍ଖୋପି ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପି । ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ଚ ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ନି॰ ୧.୨୮୫) ଚ ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ହି ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ପପ୍ପୋତି ବୋଧିଂ ୱରଭୂରିମେଧସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୭) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ‘‘ପତ୍ୱାନ ବୋଧିଂ ଅମତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଧ ପନ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ସାୱକାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି କସ୍ସଚି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ଦେତି, କସ୍ସଚି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, କସ୍ସଚି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, କସ୍ସଚି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, କସ୍ସଚି ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣମେୱ ଦେତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି ଅଭିସେକୋ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଲୋକିସ୍ସରିୟଭାୱଂ । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ନ ହୋତି ।

ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସିନ୍ତି ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ ପତ୍ତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନିଂ । ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦୀତି ଅଧିଗତଗୁଣଦସ୍ସନସମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଞ୍ଚ ମେ ଉଦପାଦି । ଅକୁପ୍ପା ମେ ୱିମୁତ୍ତୀତି ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି ଅକୁପ୍ପା’’ତି ଏୱଂ ଞାଣଂ ଉଦପାଦି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅକୁପ୍ପତା ୱେଦିତବ୍ବା କାରଣତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ । ସା ହି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକିଲେସାନଂ ପୁନ ଅନିୱତ୍ତନତାୟ କାରଣତୋପି ଅକୁପ୍ପା, ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତାୟ ଆରମ୍ମଣତୋପି ଅକୁପ୍ପା । ଅନ୍ତିମାତି ପଚ୍ଛିମା । ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇଦାନି ପୁନ ଅଞ୍ଞୋ ଭୱୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ।

ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି । କଥଂ ? ଚତୂସୁ ହି ଧାତୂସୁ ଅସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଆଦୀନୱୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପ୍ପଜାନନୋ ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ୱିତ୍ଥାରୱସେନପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଏତ୍ଥ ହି ୟଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅସ୍ସାଦୋତି ପହାନପଟିୱେଧୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ୟା ପଥୱୀଧାତୁ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା, ଆଦୀନୱୋତି ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ୟୋ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ, ଇଦଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧୋ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ୟା ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠି ସଙ୍କପ୍ପୋ ୱାଚା କମ୍ମନ୍ତୋ ଆଜୀୱୋ ୱାୟାମୋ ସତି ସମାଧି, ଅୟଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଅଚରିଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ତତିୟେ ଅଚରିନ୍ତି ଞାଣଚାରେନ ଅଚରିଂ, ଅନୁଭୱନଚାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ନୋଚେଦଂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଚତୁତ୍ଥେ ନିସ୍ସଟାତିଆଦୀନି ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତପଟିସେଧେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ନ ନିସ୍ସଟା, ନ ୱିସଂୟୁତ୍ତା, ନ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତା, ନ ୱିମରିୟାଦିକତେନ ଚେତସା ୱିହରିଂସୂ’’ତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଦୁତିୟନୟେ ୱିମରିୟାଦିକତେନାତି ନିମ୍ମରିୟାଦିକତେନ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧା ମରିୟାଦା କିଲେସମରିୟାଦା ୱଟ୍ଟମରିୟାଦାତି । ତତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ ଉପଡ୍ଢା କିଲେସା ପହୀନା, ଉପଡ୍ଢା ଅପ୍ପହୀନା, ୱଟ୍ଟଂ ୱା ପନ ଉପଡ୍ଢଂ ପହୀନଂ, ଉପଡ୍ଢଂ ଅପ୍ପହୀନଂ, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପହୀନକିଲେସେ ୱା ୱଟ୍ଟଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱିମରିୟାଦିକତଂ, ଅପ୍ପହୀନକିଲେସେ ୱା ୱଟ୍ଟଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ନ ୱିମରିୟାଦିକତଂ । ଇଧ ପନ ଉଭୟସ୍ସାପି ପହୀନତ୍ତା ‘‘ୱିମରିୟାଦିକତେନ ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ମରିୟାଦଂ ଅକତ୍ୱା ଠିତେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମରିୟାଦେନ ଚେତସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ତୀସୁପି ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ କଥିତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୮. ପଞ୍ଚମେ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ତତ୍ତକାରୋ ୱିୟ ଏକନ୍ତେନେୱ ଦୁକ୍ଖା । ଦୁକ୍ଖାନୁପତିତାତି ଦୁକ୍ଖେନ ଅନୁପତିତା । ଦୁକ୍ଖାୱକ୍କନ୍ତାତି ଦୁକ୍ଖେନ ଓକ୍କନ୍ତା ଓତିଣ୍ଣା । ସୁଖାତି ସୁଖୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ କଥିତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬-୧୦. ଅଭିନନ୍ଦସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୧୯-୧୨୩. ଛଟ୍ଠସତ୍ତମେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ, ଅୱସାନେ ତୀସୁ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱାତି । ଛଟ୍ଠାଦୀନି ।

ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ତିଣକଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪. ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଅନମତଗ୍ଗୋତି ଅନୁ ଅମତଗ୍ଗୋ, ୱସ୍ସସତଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଞାଣେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାପି ଅମତଗ୍ଗୋ ଅୱିଦିତଗ୍ଗୋ, ନାସ୍ସ ସକ୍କା ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ଅଗ୍ଗଂ ଜାନିତୁଂ, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନପୁବ୍ବାପରକୋଟିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂସାରୋତି ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତା ପଟିପାଟି । ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପୁରିମମରିୟାଦା ନ ଦିସ୍ସତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚସ୍ସ ପୁରିମା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଚ୍ଛିମାପି ତଦଗ୍ଗେନେୱ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱେମଜ୍ଝେୟେୱ ପନ ସତ୍ତା ସଂସରନ୍ତି । ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଇଦଂ ଉପମାୟ ଖୁଦ୍ଦକତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ବାହିରସମୟସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥୋ ପରିତ୍ତୋ ହୋତି, ଉପମା ମହତୀ । ‘‘ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଅୟଂ ଗୋଣୋ, ଗୋଣୋ ୱିୟ ସୂକରୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ତଳାକ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ନ ତେସଂ ତାଦିସଂ ପମାଣଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧସମୟେ ପନ ଉପମା ପରିତ୍ତା, ଅତ୍ଥୋ ମହା । ପାଳିୟଞ୍ହି ଏକୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଗହିତୋ, ଏୱରୂପାନଂ ପନ ଜମ୍ବୁଦୀପାନଂ ସତେପି ସହସ୍ସେପି ସତସହସ୍ସେପି ତିଣାଦୀନି ତେନ ଉପକ୍କମେନ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁ ମାତରୋତି । ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୂତନ୍ତି ତୁମ୍ହେହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୂତଂ । ତିବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ବ୍ୟସନନ୍ତି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିଅନେକୱିଧଂ । କଟସୀତି ସୁସାନଂ, ପଥୱୀୟେୱ ୱା । ସା ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମରନ୍ତେହି ସରୀରନିକ୍ଖେପେନ ୱଡ୍ଢିତା । ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱ । ପଠମଂ ।

୨. ପଥୱୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୫. ଦୁତିୟେ ମହାପଥୱିନ୍ତି ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ ମହାପଥୱିଂ । ନିକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ତଂ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଗୁଳିକଂ କରିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠପେୟ୍ୟ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଅସ୍ସୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୬. ତତିୟେ କନ୍ଦନ୍ତାନନ୍ତି ସସଦ୍ଦଂ ରୁଦମାନାନଂ । ପସ୍ସନ୍ନନ୍ତି ସନ୍ଦିତଂ ପୱତ୍ତଂ । ଚତୂସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେସୂତି ସିନେରୁରସ୍ମୀହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେସୁ ଚତୂସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେସୁ । ସିନେରୁସ୍ସ ହି ପାଚୀନପସ୍ସଂ ରଜତମୟଂ, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ମଣିମୟଂ, ପଚ୍ଛିମପସ୍ସଂ ଫଲିକମୟଂ, ଉତ୍ତରପସ୍ସଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ । ପୁବ୍ବଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ରଜତମଣିରସ୍ମିୟୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ମଣିଫଲିକରସ୍ମିୟୋ, ପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଫଲିକସୁୱଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ, ଉତ୍ତରପାଚୀନପସ୍ସେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣରଜତରସ୍ମିୟୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତାସଂ ରସ୍ମୀନଂ ଅନ୍ତରେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ମହାସମୁଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତୂସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେସୂ’’ତି । ଞାତିବ୍ୟସନନ୍ତିଆଦୀସୁ ବ୍ୟସନନ୍ତି ୱିଅସନଂ, ୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତୀନଂ ବ୍ୟସନଂ ଞାତିବ୍ୟସନଂ, ଭୋଗାନଂ ବ୍ୟସନଂ ଭୋଗବ୍ୟସନଂ। ରୋଗୋ ପନ ସୟମେୱ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱିୟସତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟସନଂ, ରୋଗୋୱ ବ୍ୟସନଂ ରୋଗବ୍ୟସନଂ। ତତିୟଂ ।

୪. ଖୀରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୭. ଚତୁତ୍ଥେ ମାତୁଥଞ୍ଞନ୍ତି ଏକନାମିକାୟ ମନୁସ୍ସମାତୁ ଖୀରଂ । ଇମେସଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକିପିଲ୍ଲିକାଦୀସୁ ୱା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୀସୁ ୱା ପକ୍ଖିଜାତେସୁ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ମାତୁଖୀରମେୱ ନତ୍ଥି, ଅଜପସୁମହିଂସାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ଖୀରଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ମନୁସ୍ସେସୁ । ତତ୍ଥ ଅଜାଦିକାଲେ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚାପି ‘‘ଦେୱୀ ସୁମନା ତିସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ନାନାନାମିକାନଂ କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତିସ୍ସାତି ଏକନାମିକାୟ ଏୱ ମାତୁ କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ପୀତଂ ଥଞ୍ଞଂ ଚତୂସୁ ମହାସମୁଦ୍ଦେସୁ ଉଦକତୋ ବହୁତରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୮. ପଞ୍ଚମେ ସକ୍କା ପନ, ଭନ୍ତେତି ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସତ୍ଥା ଅନମତଗ୍ଗସ୍ସ ସଂସାରସ୍ସ ଦୀଘତମତ୍ତା ‘ନ ସୁକରଂ ନ ସୁକର’ନ୍ତି କଥେତିୟେୱ, କଥଂ ନଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ଉପମଂ କାରାପେତୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । କାସିକେନାତି ତୟୋ କପ୍ପାସଂସୂ ଏକତୋ ଗହେତ୍ୱା କନ୍ତିତସୁତ୍ତମୟେନ ଅତିସୁଖୁମୱତ୍ଥେନ । ତେନ ପନ ପରିମଟ୍ଠେ କିତ୍ତକଂ ଖୀୟେୟ୍ୟାତି । ସାସପମତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସାସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଛଟ୍ଠେ ଆୟସଂ ନଗରନ୍ତି ଆୟସେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନଗରଂ, ନ ପନ ଅନ୍ତୋ ଆୟସେହି ଏକଭୂମିକାଦିପାସାଦେହି ଆକିଣ୍ଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୦. ସତ୍ତମେ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏକେନ କପ୍ପସତସହସ୍ସେ ଅନୁସ୍ସରିତେ ଅପରୋ ତସ୍ସ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତସହସ୍ସଂ, ଅଞ୍ଞୋପି ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋପି ଚତ୍ତାରିସତସହସ୍ସାନି ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟୁଂ । ସତ୍ତମଂ ।

୮-୯. ଗଙ୍ଗାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୧-୧୩୨. ଅଟ୍ଠମେ ୟା ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ୱାଲିକାତି ୟା ଏତସ୍ମିଂ ଆୟାମତୋ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକେ ଅନ୍ତରେ ୱାଲିକା । ନୱମେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଅଟ୍ଠମନୱମାନି ।

୧୦. ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ଦସମେ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୋତିଆଦୀନି ତୀଣିପି ରାସିୱେୱଚନାନେୱ । ଇମେସଂ ପନ ସତ୍ତାନଂ ସଅଟ୍ଠିକାଲତୋ ଅନଟ୍ଠିକାଲୋୱ ବହୁତରୋ । ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକାଦିପାଣଭୂତାନଞ୍ହି ଏତେସଂ ଅଟ୍ଠିମେୱ ନତ୍ଥି, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦିଭୂତାନଂ ପନ ଅଟ୍ଠିମେୱ ବହୁତରଂ, ତସ୍ମା ଅନଟ୍ଠିକାଲଞ୍ଚ ବହୁଅଟ୍ଠିକାଲଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମଟ୍ଠିକାଲୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ଉତ୍ତରୋଗିଜ୍ଝକୂଟସ୍ସାତି ଗିଜ୍ଝକୂଟସ୍ସ ଉତ୍ତରପସ୍ସେ ଠିତୋ । ମଗଧାନଂ ଗିରିବ୍ବଜେତି ମଗଧରଟ୍ଠସ୍ସ ଗିରିବ୍ବଜେ, ଗିରିପରିକ୍ଖେପେ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦୁଗ୍ଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୪. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଦୁଗ୍ଗତନ୍ତି ଦଲିଦ୍ଦଂ କପଣଂ । ଦୁରୂପେତନ୍ତି ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନେହି ହତ୍ଥପାଦେହି ଉପେତଂ । ପଠମଂ ।

୨. ସୁଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ଦୁତିୟେ ସୁଖିତନ୍ତି ସୁଖସମପ୍ପିତଂ ମହଦ୍ଧନଂ ମହାଭୋଗଂ । ସୁସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଗତଂ ମହାପରିୱାରଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତିଂସମତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬. ତତିୟେ ପାୱେୟ୍ୟକାତି ପାୱେୟ୍ୟଦେସୱାସିନୋ । ସବ୍ବେ ଆରଞ୍ଞିକାତିଆଦୀସୁ ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନୱସେନ ତେସଂ ଆରଞ୍ଞିକାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବେ ସସଂୟୋଜନାତି ସବ୍ବେ ସବନ୍ଧନା, କେଚି ସୋତାପନ୍ନା, କେଚି ସକଦାଗାମିନୋ, କେଚି ଅନାଗାମିନୋ । ତେସୁ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ଖୀଣାସୱୋ ୱା ନତ୍ଥି । ଗୁନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ସେତକାଳାଦିୱଣ୍ଣେସୁ ଏକେକୱଣ୍ଣକାଲୋୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ପାରିପନ୍ଥକାତି ପରିପନ୍ଥେ ତିଟ୍ଠନକା ପନ୍ଥଘାତଚୋରା । ପାରଦାରିକାତି ପରଦାରଚାରିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜନକା । ତତିୟଂ ।

୪-୯. ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୩୭-୧୪୨. ଚତୁତ୍ଥାଦୀସୁ ଲିଙ୍ଗନିୟମେନ ଚେୱ ଚକ୍କୱାଳନିୟମେନ ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିସାନଞ୍ହି ମାତୁଗାମକାଲୋ, ମାତୁଗାମାନଞ୍ଚ ପୁରିସକାଲୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଲିଙ୍ଗନିୟମୋ । ଇମମ୍ହା ଚକ୍କୱାଳା ସତ୍ତା ପରଚକ୍କୱାଳଂ, ପରଚକ୍କୱାଳା ଚ ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ସଂସରନ୍ତି । ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ମାତୁଗାମକାଲେ ମାତୁଭୂତଞ୍ଞେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋ ନମାତାଭୂତପୁବ୍ବୋତି ଆହ । ୟୋ ନପିତାଭୂତପୁବ୍ବୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଚତୁତ୍ଥାଦୀନି ।

୧୦. ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୩. ଦସମେ ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ଅତୀତକାଲେ ଏକଂ ଅପଦାନଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସମଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ଅହୋସି । ଚତୂହେନ ଆରୋହନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଥାମମଜ୍ଝିମେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ । ଭଦ୍ଦୟୁଗନ୍ତି ସୁନ୍ଦରୟୁଗଲଂ । ତୀହେନ ଆରୋହନ୍ତୀତି ଏତ୍ତାୱତା କିର ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନ୍ତରେ ୟୋଜନଂ ପଥୱୀ ଉସ୍ସନ୍ନା, ସୋ ପବ୍ବତୋ ତିୟୋଜନୁବ୍ବେଧୋ ଜାତୋ ।

ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ୱସ୍ସସତତୋ ଉତ୍ତରିଂ ଅପ୍ପଂ ଦସ ୱା ୱୀସଂ ୱା ୱସ୍ସାନି । ପୁନ ୱସ୍ସସତମେୱ ଜୀୱନକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଉତ୍ତମକୋଟିୟା ପନ ସଟ୍ଠି ୱା ଅସୀତି ୱା ୱସ୍ସାନି ଜୀୱନ୍ତି । ୱସ୍ସସତଂ ପନ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱସ୍ସଦସୱସ୍ସାଦିକାଲେ ମୀୟମାନାୱ ବହୁକା । ଏତ୍ଥ ଚ କକୁସନ୍ଧୋ ଭଗୱା ଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ, କୋଣାଗମନୋ ତିଂସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଇଦଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରିହୀନସଦିସଂ କତଂ, ନ ପନ ଏୱଂ ପରିହୀନଂ, ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିହୀନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? କକୁସନ୍ଧୋ ତାୱ ଭଗୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଠତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ତଂ ଆୟୁ ପରିହାୟମାନଂ ଦସୱସ୍ସକାଲଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢମାନଂ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟଂ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପରିହାୟମାନଂ ତିଂସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ଠିତଂ, ତଦା କୋଣାଗମନୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତସ୍ମିମ୍ପି ତଥେୱ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତଂ ଆୟୁ ଦସୱସ୍ସକାଲଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢମାନଂ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟଂ ହୁତ୍ୱା ପରିହାୟିତ୍ୱା ୱୀସୱସ୍ସସହସ୍ସକାଲେ ଠିତଂ, ତଦା କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତସ୍ମିମ୍ପି ତଥେୱ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତଂ ଆୟୁ ଦସୱସ୍ସକାଲଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢମାନଂ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟଂ ହୁତ୍ୱା ପରିହାୟିତ୍ୱା ୱସ୍ସସତକାଲଂ ପତ୍ତଂ, ଅଥ ଅମ୍ହାକଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରିହାୟିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିହୀନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚ ୟଂ ଆୟୁପରିମାଣେସୁ ମନ୍ଦେସୁ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ତଦେୱ ଆୟୁପରିମାଣଂ ହୋତୀତି । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଅନମତଗ୍ଗସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ସନ୍ତୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠାୟନ୍ତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅୟଂ । ଇତରୀତରେନାତି ନ ଥୂଲସୁଖୁମଲୂଖପଣୀତଥିରଜିଣ୍ଣାନଂ ୟେନ କେନଚି, ଅଥ ଖୋ ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇତରୀତରେନ ୟେନ କେନଚି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରସ୍ମିଞ୍ହି ତୟୋ ସନ୍ତୋସା ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତେସଂ ଅୟଂ ପଭେଦସଂୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ଅଥ ପନ ପକତିଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ହୋତି ଆବାଧଜରାଭିଭୂତୋ ୱା, ଗରୁଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ କିଲମତି, ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ । ଅପରୋ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି, ସୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା – ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ, ଇଦଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁରୂପଂ, ଇଦଂ ଗିଲାନାନଂ, ଇଦଂ ଅପ୍ପଲାଭୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ଦତ୍ୱା ତେସଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ୱା ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋ ୱା ପନ ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତେହି ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭ ସନ୍ତୋସୋ । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ୟେନସ୍ସ ପରିଭୁତ୍ତେନ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ । ଅପରୋ ବହୁଂ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତ-ବହୁସ୍ସୁତ-ଅପ୍ପଲାଭଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା, ତେସଂ ୱା ସେସକଂ ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନଂ ଲଭତି ମନାପଂ ୱା ଅମନାପଂ ୱା, ସୋ ତେନ ନେୱ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ପଟିଘଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅନ୍ତମସୋ ତିଣସନ୍ଥାରକେନାପି ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ତୁସ୍ସତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସେନାସନଂ ଲଭତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱସତୋ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ସପ୍ପାୟସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ । ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ଲେଣମଣ୍ଡପକୂଟାଗାରାଦୀନି ବହୂନି ପଣୀତସେନାସନାନି ଲଭତି, ସୋ ତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ । ୟୋପି ‘‘ଉତ୍ତମସେନାସନଂ ନାମ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସ ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ ପାପୱିତକ୍କା ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ୱସନ୍ତୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମ୍ପି ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ୟଂ ଲଭତି ତେନେୱ ତୁସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ । ୟୋ ପନ ତେଲେନତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା ୱା ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ । ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ବହୁଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିପଣୀତଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତ-ବହୁସ୍ସୁତ-ଅପ୍ପଲାଭଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଭତେନ ୟେନ କେନଚି ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ ‘‘ଗଣ୍ହ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଚସ୍ସ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ‘‘ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ଚତୁମଧୁରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ । ଇତି ଇମେ ତୟୋ ସନ୍ତୋସେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କସ୍ସପୋ ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତି । ଏକୋ ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଏକୋ ନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଅୟଂ ତାଦିସୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନେସନନ୍ତି ଦୂତେୟ୍ୟପହିଣଗମନାନୁୟୋଗପ୍ପଭେଦଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅନେସନଂ । ଅଲଦ୍ଧାତି ଅଲଭିତ୍ୱା । ୟଥା ଚ ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତସତି ପରିତସ୍ସତି, ଅୟଂ ଏୱଂ ଅଲଦ୍ଧା ଚ ଚୀୱରଂ ନ ପରିତସ୍ସତି । ଲଦ୍ଧା ଚାତି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଭିତ୍ୱା । ଅଗଧିତୋତି ୱିଗତଲୋଭଗେଧୋ । ଅମୁଚ୍ଛିତୋତି ଅଧିମତ୍ତତଣ୍ହାୟ ମୁଚ୍ଛଂ ଅନାପନ୍ନୋ । ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୋତ୍ଥଟୋ ଅପରିୟୋନଦ୍ଧୋ । ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀତି ଅନେସନାପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଗଧିତପରିଭୋଗେ ଚ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସମାନୋ । ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋତି, ‘‘ୟାୱଦେୱ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନିସ୍ସରଣମେୱ ଜାନନ୍ତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରୀତରେନ ପିଣ୍ଡପାତେନାତିଆଦୀସୁପି ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀନଂ ୟେନ କେନଚି ପିଣ୍ଡପାତେନ, ୟେନ କେନଚି ସେନାସନେନ, ୟେନ କେନଚି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରେନାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କସ୍ସପେନ ୱା ହି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓୱଦିସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ, ତୁମ୍ହେପି ତଥାରୂପା ଭୱଥାତି ଓୱଦନ୍ତୋ କସ୍ସପେନ ଓୱଦତି ନାମ । ୟୋ ୱା ପନସ୍ସ କସ୍ସପସଦିସୋତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋ ୱା ପନଞ୍ଞୋପି କସ୍ସପସଦିସୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତୁମ୍ହେପି ତଥାରୂପା ଭୱଥାତି ଓୱଦନ୍ତୋ କସ୍ସପସଦିସେନ ଓୱଦତି ନାମ । ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଇମାୟ ଇମସ୍ମିଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଲ୍ଲେଖାଚାରପଟିପତ୍ତିୟା କଥନଂ ନାମ ଭାରୋ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପରିପୂରଂ କତ୍ୱା ପୂରଣଂ ଭାରୋୟେୱ, ଆଗତୋ ଖୋ ପନ ଭାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥା ମୟା କଥିତଂ, ତଥତ୍ତାୟ ତଥାଭାୱାୟ ତୁମ୍ହେହିପି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୫. ଦୁତିୟେ ଅନାତାପୀତି ୟଂ ୱୀରିୟଂ କିଲେସେ ଆତପତି, ତେନ ରହିତୋ । ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀତି ନିବ୍ଭୟୋ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିତୋ କୁସଲାନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଭୟରହିତୋ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବାନାୟାତି ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ । ଅନୁତ୍ତରସ୍ସ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ତଞ୍ହି ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚେୱ ଚତୂହି ଚ ୟୋଗେହି ଖେମଂ ।

ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତିଆଦୀସୁ ୟେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଚୀୱରାଦିଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ଉପଟ୍ଠାକସଦ୍ଧିୱିହାରିକ-ଅନ୍ତେୱାସୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରତୋ ମନୁଞ୍ଞୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତଂ ସୁଭଂ ସୁଖନ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ପନ ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟଥା ତଥା ୱା ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଲୋଭାଦୟୋ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ ପାପକା ଧମ୍ମା ନତ୍ଥି । ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବେପି ଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ୱା ୟସ୍ସ ପକତିବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାୟ ୱା ପରିୟତ୍ତିନୱକମ୍ମୟୋନିସୋମନସିକାରାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତାଦିସେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସହସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମେପି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁୟେୱ ପନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ନପ୍ପହୀୟନ୍ତି ନାମ, ତେ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପ୍ପହୀୟମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନଭେଦୋ ଚ ପହାନପ୍ପହାନୱିଧାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିନିଦ୍ଦେସେ କଥିତଂ ।

ଅନୁପ୍ପନ୍ନାମେ କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାପି ସୀଲସମାଧିମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତା ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା । ଉପ୍ପନ୍ନାତି ତେୟେୱ ପଟିଲଦ୍ଧା । ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ପରିହାନିୱସେନ ପୁନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକିୟା ପରିହାୟନ୍ତି, ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ପରିହାନି ନତ୍ଥୀତି । ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଠିତିୟା’’ତି ଇମସ୍ସ ପନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସ୍ସ ୱସେନାୟଂ ଦେସନା କତା । ଦୁତିୟମଗ୍ଗୋ ୱା ସୀଘଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ପଠମମଗ୍ଗୋ ନିରୁଜ୍ଝମାନୋ ଅନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାୱସେନ କଥିତାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଚନ୍ଦୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬. ତତିୟେ ଚନ୍ଦୂପମାତି ଚନ୍ଦସଦିସା ହୁତ୍ୱା । କିଂ ପରିମଣ୍ଡଲତାୟ ? ନୋ, ଅପିଚ ଖୋ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ଗଗନତଲଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନୋ ନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା ସିନେହଂ ୱା ଆଲୟଂ ୱା ନିକନ୍ତିଂ ୱା ପତ୍ଥନଂ ୱା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱା କରୋତି, ନ ଚ ନ ହୋତି ମହାଜନସ୍ସ ପିୟୋ ମନାପୋ, ତୁମ୍ହେପି ଏୱଂ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱାଦୀନଂ ଅକରଣେନ ବହୁଜନସ୍ସ ପିୟା ମନାପା ଚନ୍ଦୂପମା ହୁତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀନି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମତି, ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଏୱଂ କିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ଞାଣାଲୋକଫରଣେନ ଚାପି ଚନ୍ଦୂପମା ହୁତ୍ୱାତି ଏୱମାଦୀହିପି ନୟେହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତେନେୱ ସନ୍ଥୱାଦୀନଂ ଅକରଣେନ କାୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅପକସ୍ସିତ୍ୱା, ଅପନେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞେପି ନ ୱସତି, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋପି ୱିତକ୍କେତି, ଅୟଂ ନେୱ କାୟଂ ଅପକସ୍ସତି, ନ ଚିତ୍ତଂ । ୟୋ ହି ଅରଞ୍ଞେପି ଖୋ ୱିହରତି, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପନ ୱିତକ୍କେତି, ଅୟଂ କାୟମେୱ ଅପକସ୍ସତି, ନ ଚିତ୍ତଂ । ୟୋ ଗାମନ୍ତେ ୱସତି, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋପି ଖୋ ନ ଚ ୱିତକ୍କେତି, ଅୟଂ ଚିତ୍ତମେୱ ଅପକସ୍ସତି, ନ କାୟଂ । ୟୋ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ଚେୱ ୱସତି, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଚ ନ ୱିତକ୍କେତି, ଅୟଂ ଉଭୟମ୍ପି ଅପକସ୍ସତି । ଏୱରୂପା ହୁତ୍ୱା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥାତି ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ନିଚ୍ଚନୱକାତି ନିଚ୍ଚଂ ନୱକାୱ, ଆଗନ୍ତୁକସଦିସା ଏୱ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗନ୍ତୁକୋ ହି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଚେ ନଂ ଘରସାମିକା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତଭାତରୋ ୱିପ୍ପୱାସଂ ଗତା ଏୱଂ ୱିଚରିଂସୂ’’ତି ଅନୁକମ୍ପମାନା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେନ୍ତି, ଭୁତ୍ତମତ୍ତୋୟେୱ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭାଜନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କମତି, ନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱଂ ୱା କରୋତି, ନ କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି ୱା ସଂୱିଦହତି, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେପି ପଟିପାଟିୟା ସମ୍ପତ୍ତଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଂ ଇରିୟାପଥେସୁ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଦେନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଛିନ୍ନସନ୍ଥୱା, ତେସଂ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେ ଅବ୍ୟାୱଟା ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମଥାତି ଦୀପେତି ।

ଇମସ୍ସ ପନ ନିଚ୍ଚନୱକଭାୱସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେଭାତିକୱତ୍ଥୁ କଥେତବ୍ବଂ – ୱସାଳନଗରଗାମତୋ କିର ଦ୍ୱେ ଭାତିକା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା, ତେ ଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ଚ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ଚାତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ତେ ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ‘‘ମାତରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସାଳନଗରୱିହାରେ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ମାତୁଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ମାତାପି ତେସଂ ଉଳୁଙ୍କେନ ୟାଗୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ପତ୍ତେ ଆକିରି । ତସ୍ସା ତଂ ଓଲୋକୟମାନାୟ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ଆହ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ମହାନାଗୋ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ପଚ୍ଛିମଂ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛ ଉପାସିକେ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ପଚ୍ଛିମଥେରସ୍ସପି ୟାଗୁଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ଚୂଳନାଗୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ଥେରୋ ‘‘କିଂ, ଉପାସିକେ, ପୁରିମଂ ଥେରଂ ନ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ? ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଏୱଂ ମାତରାପି ସଦ୍ଧିଂ ଛିନ୍ନସନ୍ଥୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିଚ୍ଚନୱକୋ ନାମ ହୋତି ।

ଅପ୍ପଗବ୍ଭାତି ନ ପଗବ୍ଭା, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଅନେକଟ୍ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ୱିରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ କାୟପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲ-ଭୋଜନସାଲା-ଜନ୍ତାଘରନହାନତିତ୍ଥ-ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗ-ଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେସୁ କାୟେନ ଅପ୍ପତିରୂପକରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ନିସୀଦତି ପାଦେ ପାଦଂ ଆଧାୟିତ୍ୱା ୱାତି ଏୱମାଦି (ମହାନି॰ ୧୬୫) । ତଥା ଗଣମଜ୍ଝେ । ଗଣମଜ୍ଝେତି ଚତୁପରିସସନ୍ନିପାତେ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକଗଣାଦିସନ୍ନିପାତେ ୱା । ତଥା ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଭୋଜନସାଲାୟ ପନ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଆସନଂ ନ ଦେତି, ନୱାନଂ ଆସନଂ ପଟିବାହତି । ତଥା ଜନ୍ତାଘରେ । ୱୁଡ୍ଢେ ଚେତ୍ଥ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗିଜଲନାଦୀନି କରୋତି । ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଚ ୟଦିଦଂ ‘‘ଦହରୋ ୱୁଡ୍ଢୋତି ପମାଣଂ ଅକତ୍ୱା ଆଗତପଟିପାଟିୟା ନ୍ହାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢେ ଚ ନୱେ ଚ ବାଧତି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ ପନ ଅଗ୍ଗାସନଅଗ୍ଗୋଦକଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତି ବାହାୟ ବାହଂ ପହରନ୍ତୋ । ଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେ ୱୁଡ୍ଢେହି ପଠମତରଂ ପୱିସତି, ଦହରେହି ସଦ୍ଧିଂ କାୟକୀଳନକଂ କରୋତୀତି ଏୱମାଦି ।

ଚତୁଟ୍ଠାନଂ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଅନ୍ତରଘରେସୁ ଅପ୍ପତିରୂପୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଭାସତି । ତଥା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଗଣସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚ ସନ୍ତିକେ, ତତ୍ଥେୱ ମନୁସ୍ସେହି ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱୁଡ୍ଢତରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଅନ୍ତରଘରେ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେ କିଂ ଅତ୍ଥି ? କିଂ ୟାଗୁ, ଉଦାହୁ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ? କିଂ ମେ ଦସ୍ସସି ? କିଂ ଅଜ୍ଜ ଖାଦିସ୍ସାମ ? କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ ? କିଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀନି ଭାସତି ।

ଅନେକଟ୍ଠାନଂ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କାୟୱାଚାହି ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ମନସାୱ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱିତକ୍କନଂ । ଅପିଚ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସେୱ ସତୋ ‘‘ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ପାପିଚ୍ଛତାପି ମନୋପାଗବ୍ଭିୟଂ । ଇତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଇମେସଂ ପାଗବ୍ଭିୟାନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପଗବ୍ଭା ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମଥାତି ୱଦତି ।

ଜରୁଦପାନନ୍ତି ଜିଣ୍ଣକୂପଂ । ପବ୍ବତୱିସମନ୍ତି ପବ୍ବତେ ୱିସମଂ ପପାତଟ୍ଠାନଂ । ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ନଦିୟା ୱିଦୁଗ୍ଗଂ ଛିନ୍ନତଟଟ୍ଠାନଂ । ଅପକସ୍ସେୱ କାୟନ୍ତି ତାଦିସାନି ଠାନାନି ୟୋ ଖିଡ୍ଡାଦିପସୁତୋ କାୟଂ ଅନପକସ୍ସ ଏକତୋଭାରିୟଂ ଅକତ୍ୱାୱ ୱାୟୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ଅଗ୍ଗାହାପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅନପକସ୍ସ ‘‘ଏତ୍ଥ ପତିତୋ ହତ୍ଥପାଦଭଞ୍ଜନାଦୀନି ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିତାୟ ଅନୁବ୍ବେଜେତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ଓଲୋକେତି, ସୋ ପତିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦଭଞ୍ଜନାଦିଅନତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି । ୟୋ ପନ ଉଦକତ୍ଥିକୋ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି କିଚ୍ଚେନ ଓଲୋକେତୁକାମୋ କାୟଂ ଅପକସ୍ସ ଏକତୋ ଭାରିୟଂ କତ୍ୱା ୱାୟୁପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା, ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅପକସ୍ସ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଓଲୋକେତି, ସୋ ନ ପତତି, ୟଥାରୁଚିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସୁଖୀ ୟେନକାମଂ ପକ୍କମତି ।

ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଜରୁଦପାନାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଚତ୍ତାରି କୁଲାନି, ଓଲୋକନପୁରିସୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁ । ୟଥା ଅନପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ତାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ତତ୍ଥ ପତତି, ଏୱଂ ଅରକ୍ଖିତେହି କାୟାଦୀହି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁଲେସୁ ବଜ୍ଝତି, ତତୋ ନାନପ୍ପକାରଂ ସୀଲପାଦଭଞ୍ଜନାଦିଅନତ୍ଥଂ ପାପୁଣାତି । ୟଥା ପନ ଅପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ତତ୍ଥ ନ ପତତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନ ରକ୍ଖିତେହି ଚିତ୍ତେହି ରକ୍ଖିତାୟ ୱାଚାୟ ସୁପ୍ପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ଅପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କୁଲେସୁ ନ ବଜ୍ଝତି । ଅଥସ୍ସ ୟଥା ତତ୍ଥ ଅପତିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ, ନ ପାଦା ଭଞ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ସୀଲପାଦୋ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ୟଥା ହତ୍ଥା ନ ଭଞ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ ନ ଭିଜ୍ଜତି । ୟଥା କୁଚ୍ଛି ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସମାଧିକୁଚ୍ଛି ନ ଭିଜ୍ଜତି । ୟଥା ସୀସଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଞାଣସୀସଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ୟଥା ଚ ତଂ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୟୋ ନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱମିମଂ ରାଗକଣ୍ଟକାଦୟୋ ନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ୟଥା ସୋ ନିରୁପଦ୍ଦୱୋ ୟଥାରୁଚି ଓଲୋକେତ୍ୱା ସୁଖୀ ୟେନକାମଂ ପକ୍କମତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ କୁଲାନି ନିସ୍ସାୟ ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ପଟିସେୱନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ୟେନକାମଂ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ଇଦାନି ୟୋ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘ତିୱିଧଂ ପାଗବ୍ଭିୟଂ ପହାୟ ନିଚ୍ଚନୱକତ୍ତେନ ଚନ୍ଦୂପମା କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମଥା’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାନେ ଠପେତି, ଅସୟ୍ହଂ ଭାରଂ ଆରୋପେତି, ୟଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ ତଂ କାରେତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ୱାଦପଥଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ସକ୍କା ଏୱଂ କାତୁଂ, ଅତ୍ଥି ଏୱରୂପୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କସ୍ସପୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।

ଆକାସେ ପାଣିଂ ଚାଲେସୀତି ନୀଲେ ଗଗନନ୍ତରେ ୟମକୱିଜ୍ଜୁତଂ ଚାରୟମାନୋ ୱିୟ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ଉପରିଭାଗଂ ଉଭତୋପସ୍ସେସୁ ପାଣିଂ ସଞ୍ଚାରେସି । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନପଦଂ ନାମ । ଅତ୍ତମନୋତି ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ସକମନୋ, ନ ଦୋମନସ୍ସେନ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତମନୋ । କସ୍ସପସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦମ୍ପି ପୁରିମନୟେନେୱ ପରୱାଦଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥି ଏୱରୂପୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପସନ୍ନାକାରଂକରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ । ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସୀଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲଂ ପୂରୟମାନା, ସମାଧିୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ତାନି ତାନି ସମ୍ପାଦୟମାନା ତଥାଭାୱାୟ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ଅନୁଦୟନ୍ତି ରକ୍ଖଣଭାୱଂ । ଅନୁକମ୍ପନ୍ତି ମୁଦୁଚିତ୍ତତଂ । ଉଭୟଞ୍ଚେତଂ କାରୁଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କସ୍ସପୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦମ୍ପି ପୁରିମନୟେନେୱ ପରୱାଦଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥି ଏୱରୂପୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ସପେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଚନ୍ଦୋପମାଦିୱସେନ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତିୟଂ ।

୪. କୁଲୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୭. ଚତୁତ୍ଥେ କୁଲୂପକୋତି କୁଲଘରାନଂ ଉପଗନ୍ତା । ଦେନ୍ତୁୟେୱ ମେତି ଦଦନ୍ତୁୟେୱ ମୟ୍ହଂ । ସନ୍ଦୀୟତୀତି ଅଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳିୟତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଜିଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୮. ପଞ୍ଚମେ ଜିଣ୍ଣୋତି ଥେରୋ ମହଲ୍ଲକୋ । ଗରୁକାନୀତି ତଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସୁତ୍ତସଂସିବ୍ବନେନ ଚେୱ ଅଗ୍ଗଳଦାନେନ ଚ ଅନେକାନି ପଟଲାନି ହୁତ୍ୱା ଗରୁକାନି ଜାତାନି । ନିବ୍ବସନାନୀତି ପୁବ୍ବେ ଭଗୱତା ନିୱାସେତ୍ୱା ଅପନୀତତାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମାନି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଜିଣ୍ଣୋ ଚେୱ ଗରୁପଂସୁକୂଲୋ ଚ । ଗହପତାନୀତି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗହପତୀହି ଦିନ୍ନଚୀୱରାନି ଧାରେହୀତି ୱଦତି । ନିମନ୍ତନାନୀତି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ନିମନ୍ତନାନି ଭୁଞ୍ଜାହୀତି ୱଦତି । ମମ ଚ ସନ୍ତିକେତି ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗାମନ୍ତସେନାସନେୟେୱ ୱସାହୀତି ୱଦତି ।

ନନୁ ଚ ୟଥା ରାଜା ସେନାପତିଂ ସେନାପତିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ରାଜୂପଟ୍ଠାନାଦିନା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆରାଧେନ୍ତସ୍ସେୱ ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦଦମାନୋ ଅୟୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋତି, ଏୱଂ ସତ୍ଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନତ୍ଥାୟ ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ବହୁପୁତ୍ତକରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ ତୀହି ଓୱାଦେହି ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଥେରଂ ଜାତିଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଞ୍ଚେୱ ଜାତିପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅକାସି, ସୋ ତସ୍ମିଂ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦେନ ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେନ୍ତସ୍ସେୱ ପଂସୁକୂଲାଦୀନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଗହପତିଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଅୟୁତ୍ତଂ ନାମ କରୋତୀତି । ନ କରୋତି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତ୍ତା । ନ ହି ସତ୍ଥା ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୁକାମୋ, ୟଥା ପନ ଅଘଟ୍ଟିତା ଭେରିଆଦୟୋ ସଦ୍ଦଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅଘଟ୍ଟିତା ଏୱରୂପା ପୁଗ୍ଗଲା ନ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୀତି ନଦାପେତୁକାମୋ ସୀହନାଦଜ୍ଝାସୟେନ ଏୱମାହ । ଥେରୋପି ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପେନେୱ ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଦୀଘରତ୍ତଂ ଆରଞ୍ଞିକୋ ଚେୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୀହନାଦଂ ନଦତି ।

ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ ନାମ ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭତି, ନୋ ଗାମନ୍ତୱାସିନୋ । ଗାମନ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱସନ୍ତୋ ଦାରକସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ଅସପ୍ପାୟରୂପାନି ପସ୍ସତି, ଅସପ୍ପାୟେ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତି, ତେନସ୍ସ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆରଞ୍ଞିକୋ ପନ ଗାୱୁତଂ ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ୱସନ୍ତୋ ଦୀପିବ୍ୟଗ୍ଘସୀହାଦୀନଂ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତି, ୟେସଂ ସୱନପଚ୍ଚୟା ଅମାନୁସିକାସୱନରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ ॥

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତଂ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩-୩୭୪) ।

‘‘ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱାପି, ଅପରୋ ଚେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ତତ୍ଥେୱ ଫାସୁ ଭୱତି, ଏକସ୍ସ ରମତୋ ୱନେ’’ତି ॥

ତଥା ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭତି, ନୋ ଅପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ । ଅପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହି ଅକାଲଚାରୀ ହୋତି, ତୁରିତଚାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ପରିୱତ୍ତେତି, ପଲିବୁଦ୍ଧୋୱ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଚ ବହୁସଂସୟୋ ହୋତି । ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ପନ ନ ଅକାଲଚାରୀ ହୋତି, ନ ତୁରିତଚାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ପରିୱତ୍ତେତି, ଅପଲିବୁଦ୍ଧୋୱ ଗଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଚ ନ ବହୁସଂସୟୋ ହୋତି ।

କଥଂ ? ଅପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହି ଗାମତୋ ଦୂରୱିହାରେ ୱସମାନୋ କାଲସ୍ସେୱ ‘‘ୟାଗୁଂ ୱା ପାରିୱାସିକଭତ୍ତଂ ୱା ଲଚ୍ଛାମି, ଆସନସାଲାୟ ୱା ପନ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ମକ୍କଟକସୁତ୍ତାନି ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ସୟିତଗୋରୂପାନି ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ପାତୋୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅକାଲଚାରୀ ହୋତି । ମନୁସ୍ସେ ଖେତ୍ତକମ୍ମାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଗେହା ନିକ୍ଖନ୍ତେୟେୱ ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ମିଗଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ ୱେଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତୁରିତଚାରୀ ହୋତି । ଅନ୍ତରା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଉପାସକୋ ୱା ଅସୁକଉପାସିକା ୱା ଗେହେ, ନୋ ଗେହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ନୋ ଗେହେ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି କୁତୋ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢୋ ୱିୟ ପୱେଧତି, ସୟଂ ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ପାଚୀନଦିସାୟ ସଲାକଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ଲଦ୍ଧସଲାକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗମିସ୍ସାମି, ମମ ସଲାକଂ ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ସଲାକଂ ମୟ୍ହଂ ଦେଥା’’ତି ସଲାକଂ ପରିୱତ୍ତେତି । ଏକଂ ୱା ପନ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ଅପରସ୍ସାପି ସଲାକଭତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଦେଥା’’ତି ମନୁସ୍ସେହି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଂ ଦେଥ, ଅହଂ ମୟ୍ହଂ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଦାପେତ୍ୱା ଭତ୍ତେ ଆହଟେ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପଟିଦେନ୍ତୋ ପତ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତି ନାମ । ୱିହାରେ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ମହାଦାନଂ ଦେନ୍ତି, ଇମିନା ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଦୂରଗାମେ ସଲାକା ଲଦ୍ଧା, ତତ୍ଥ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ ସତ୍ତାହଂ ସଲାକଂ ନ ଲଭତୀତି ଅଲାଭଭୟେନ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଲିବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୟସ୍ସ ଚେସ ସଲାକଭତ୍ତାଦିନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ତଂ ଦସ୍ସନ୍ତି ନୁ ଖୋ ମେ, ଉଦାହୁ ନ ଦସ୍ସନ୍ତି, ପଣୀତଂ ନୁ ଖୋ ଦସ୍ସନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଲୂଖଂ, ଥୋକଂ ନୁ ଖୋ, ଉଦାହୁ ବହୁକଂ, ସୀତଲଂ ନୁ ଖୋ, ଉଦାହୁ ଉଣ୍ହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଚ ବହୁସଂସୟୋ ହୋତି ।

ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ପନ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସରୀରଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକତ୍ୱା କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଉଳୁଙ୍କଭିକ୍ଖାଦୀନି ଦାତୁଂ ପହୋନକକାଲେ ଗଚ୍ଛତୀତି ନ ଅକାଲଚାରୀ ହୋତି, ଏକେକଂ ପଦୱାରଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ନ ତୁରିତଚାରୀ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଗରୁଭାୱେନ ‘‘ଅସୁକୋ ଗେହେ, ନ ଗେହେ’’ତି ନ ପୁଚ୍ଛତି, ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନିୟେୱ ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ କିଂ ପରିୱତ୍ତେସ୍ସତି ? ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ପଲିବୁଦ୍ଧୋୱ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୟଥାରୁଚି ଗଚ୍ଛତି, ଇତରୋ ୱିୟ ନ ବହୁସଂସୟୋ ହୋତି । ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ୱୀଥିୟା ୱା ଅଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚରତି । ତସ୍ମିମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚରନ୍ତୋ ମିସ୍ସକୋଦନଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅମତଂ ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।

ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭତି, ନୋ ଅପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ । ଅପଂସୁକୂଲିକୋ ହି ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚରତି, ନ ସେନାସନସପ୍ପାୟଂ ପରିୟେସତି । ପଂସୁକୂଲିକୋ ପନ ନ ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଚରତି, ସେନାସନସପ୍ପାୟମେୱ ପରିୟେସତି । ତେଚୀୱରିକସ୍ସେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଇତରସ୍ସ । ଅତେଚୀୱରିକୋ ହି ବହୁଭଣ୍ଡୋ ବହୁପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ଫାସୁୱିହାରୋ ନତ୍ଥି । ଅପ୍ପିଚ୍ଛାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଲବ୍ଭତି, ନ ଇତରେସନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ’’ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୯. ଛଟ୍ଠେ ଅହଂ ୱାତି କସ୍ମା ଆହ ? ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପନତ୍ଥଂ । କିଂ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ପନସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ନ ଚିରଂ ଠସ୍ସନ୍ତି, କସ୍ସପୋ ପନ ୱୀସୱସ୍ସସତାୟୁକୋ, ସୋ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ମମ ସାସନଂ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସପରିମାଣକାଲପୱତ୍ତନକଂ କରିସ୍ସତି, ଅତ୍ତନୋ ତଂ ଠାନେ ଠପେମି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ କସ୍ସପସ୍ସ ସୁସ୍ସୂସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଦୁବ୍ବଚାତି ଦୁକ୍ଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଦୋୱଚସ୍ସକରଣେହୀତି ଦୁବ୍ବଚଭାୱକରଣେହି । ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିନୋତି ଅନୁସାସନିଂ ସୁତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ୱାମଗାହିନୋ ନାମ ଜାତାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଚ୍ଚାୱଦନ୍ତେତି ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱଦନ୍ତେ, ସୁତପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତିୱିୟ ୱାଦଂ କରୋନ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ବହୁତରଂ ଭାସିସ୍ସତୀତି ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ କୋ ବହୁଂ ଭାସିସ୍ସତି, କିଂ ତ୍ୱଂ, ଉଦାହୁ ଅହନ୍ତି ? କୋ ସୁନ୍ଦରତରନ୍ତି, ଏକୋ ବହୁଂ ଭାସନ୍ତୋ ଅସହିତଂ ଅମଧୁରଂ ଭାସତି, ଏକୋ ସହିତଂ ମଧୁରଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କୋ ସୁନ୍ଦରତର’’ନ୍ତି ? ଏକୋ ପନ ବହୁଞ୍ଚ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୋ ଚିରଂ ନ ଭାସତି, ଲହୁଞ୍ଞେୱ ଉଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ଅଦ୍ଧାନଂ ପାପେତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କୋ ଚିରତର’’ନ୍ତି ? ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଦୁତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୦. ସତ୍ତମେ ସଦ୍ଧାତି ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧା । ୱୀରିୟନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକଂ ୱୀରିୟଂ । ପଞ୍ଞାତି କୁସଲଧମ୍ମଜାନନପଞ୍ଞା । ନ ସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂ ଓୱାଦକାତି ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଓୱାଦକା ଅନୁସାସକା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ପରିହାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ତତିୟଓୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୧. ଅଟ୍ଠମେ ତଥା ହି ପନାତି ପୁବ୍ବେ ସୋୱଚସ୍ସତାୟ, ଏତରହି ଚ ଦୋୱଚସ୍ସତାୟ କାରଣପଟ୍ଠପନେ ନିପାତୋ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଥେରେସୁ । କୋ ନାମାୟଂ ଭିକ୍ଖୂତି କୋ ନାମୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ? କିଂ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ କିଂ ନାଗତ୍ଥେରୋତି ? ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ସକ୍କାରେ କୟିରମାନେ । ତଥତ୍ତାୟାତି ତଥାଭାୱାୟ, ଆରଞ୍ଞିକାଦିଭାୱାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରିକାମୋତି ‘‘ଇମେ ମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଚରନ୍ତୂ’’ତି ଏୱଂ କାମେତି ଇଚ୍ଛତି ପତ୍ଥେତୀତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରିକାମୋ । ତଥତ୍ତାୟାତି ଲାଭସକ୍କାରନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ । ବ୍ରହ୍ମଚାରୁପଦ୍ଦୱେନାତି ୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅଧିମତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦରାଗୋ ଉପଦ୍ଦୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ଉପଦ୍ଦୁତା । ଅଭିପତ୍ଥନାତି ଅଧିମତ୍ତପତ୍ଥନା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିଅଭିପତ୍ଥନେନାତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅଧିମତ୍ତପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତେନ ଚତୁପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଝାନାଭିଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୨. ନୱମେ ୟାୱଦେୱ ଆକଙ୍ଖାମୀତି ୟାୱଦେୱ ଇଚ୍ଛାମି । ୟାନି ପନ ଇତୋ ପରଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦିନା ନୟେନ ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି, ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମାତିଆଦିନା ନୟେନ ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ସବ୍ବସୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧନ୍ତି ଏୱଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି, ଅନେକୱିହିତଂଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଚ ଲୋକିକାଭିଞ୍ଞା ଚ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାୟ ଚେୱ ଭାୱନାୱିଧାନେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୯) ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ଛଳଭିଞ୍ଞାୟ ପନ ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଆସୱାନଂ ଖୟେନ । ଅନାସୱନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଅପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞଂ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଉପସ୍ସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ଦସମେ ଆୟାମ, ଭନ୍ତେତି କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁନୀଉପସ୍ସୟଗମନଂ ୟାଚତି ? ନ ଲାଭସକ୍କାରହେତୁ, କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥିକା ପନେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଅତ୍ଥି, ତା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେସ୍ସାମୀତି ୟାଚତି । ନନୁ ଚ ସୋ ସୟମ୍ପି ତେପିଟକୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ, କିଂ ସୟଂ କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ? ନୋ ନ ସକ୍କୋତି । ବୁଦ୍ଧପଟିଭାଗସ୍ସ ପନ ସାୱକସ୍ସ କଥଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟାଚତି । ବହୁକିଚ୍ଚୋ ତ୍ୱଂ ବହୁକରଣୀୟୋତି କିଂ ଥେରୋ ନୱକମ୍ମାଦିପସୁତୋ, ୟେନ ନଂ ଏୱମାହାତି ? ନୋ, ସତ୍ଥରି ପନ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇଦାନି କସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରଥ, କସ୍ସ ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜଥ, କସ୍ସ ମୁଖୋଦକଂ ଦେଥା’’ତି ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି । ଥେରୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା, ୱୁଦ୍ଧସରୀରେପି ନିଲ୍ଲଜ୍ଜୋୱ ମଚ୍ଚୁରାଜା ପହରି । ଏସା ସଙ୍ଖାରାନଂ ଧମ୍ମତା, ମା ସୋଚିତ୍ଥ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥା’’ତି ପରିସଂ ସଞ୍ଞାପେତି । ଇଦମସ୍ସ ବହୁକିଚ୍ଚଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ଏୱମାହ । ସନ୍ଦସ୍ସେସୀତି ପଟିପତ୍ତିଗୁଣଂ ଦସ୍ସେସି । ସମାଦପେସୀତି ଗଣ୍ହାପେସି । ସମୁତ୍ତେଜେସୀତି ସମୁସ୍ସାହେସି । ସମ୍ପହଂସେସୀତି ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେନ ମୋଦାପେସି ।

ଥୁଲ୍ଲତିସ୍ସାତି ସରୀରେନ ଥୂଲା, ନାମେନ ତିସ୍ସା । ୱେଦେହମୁନିନୋତି ପଣ୍ଡିତମୁନିନୋ । ପଣ୍ଡିତୋ ହି ଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ୱେଦେନ ଈହତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱେଦେହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱେଦେହୋ ଚ ସୋ ମୁନି ଚାତି, ୱେଦେହମୁନି । ଧମ୍ମଂଭାସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞତୀତି ତିପିଟକଧରସ୍ସ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ସମ୍ମୁଖେ ସୟଂ ଅରଞ୍ଞୱାସୀ ପଂସୁକୂଲିକୋ ସମାନୋ ‘‘ଧମ୍ମକଥିକୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମଂ ଭାସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞତି । ଇଦଂ କିଂ ପନ, କଥଂ ପନାତି ? ଅୱଜାନମାନା ଭଣତି । ଅସ୍ସୋସୀତି ଅଞ୍ଞେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚିତୱସେନ ଅସ୍ସୋସି । ଆଗମେହି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋତି ତିଟ୍ଠ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ । ମା ତେ ସଙ୍ଘୋ ଉତ୍ତରି ଉପପରିକ୍ଖୀତି ମା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅତିରେକଓକାସେ ତଂ ଉପପରିକ୍ଖୀତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଆନନ୍ଦେନ ବୁଦ୍ଧପଟିଭାଗୋ ସାୱକୋ ୱାରିତୋ, ଏକା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନ ୱାରିତା, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଥୱୋ ୱା ସିନେହୋ ୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମା ତଂ ସଙ୍ଘୋ ଏୱଂ ଅମଞ୍ଞୀତି ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧପଟିଭାଗଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ ? ସତ୍ତରତନନ୍ତି ସତ୍ତହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ । ନାଗନ୍ତି ହତ୍ଥିଂ । ଅଡ୍ଢଟ୍ଠରତନଂ ୱାତି ଅଡ୍ଢରତନେନ ଊନଅଟ୍ଠରତନଂ, ପୁରିମପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କୁମ୍ଭା ୱିଦତ୍ଥାଧିକସତ୍ତହତ୍ଥୁବ୍ବେଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଲପତ୍ତିକାୟାତି ତରୁଣତାଲପଣ୍ଣେନ । ଚୱିତ୍ଥାତି ଚୁତା, ନ ମତା ୱା ନଟ୍ଠା ୱା, ବୁଦ୍ଧପଟିଭାଗସ୍ସ ପନ ସାୱକସ୍ସ ଉପୱାଦଂ ୱତ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେ ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତେ ତସ୍ସା କାସାୱାନି କଣ୍ଟକସାଖା ୱିୟ କଚ୍ଛୁସାଖା ୱିୟ ଚ ସରୀରଂ ଖାଦିତୁଂ ଆରଦ୍ଧାନି, ତାନି ହାରେତ୍ୱା ସେତକାନି ନିୱତ୍ଥକ୍ଖଣେୟେୱସ୍ସା ଚିତ୍ତସ୍ସାଦୋ ଉଦପାଦୀତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଚୀୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୪. ଏକାଦସମେ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିନ୍ତି ରାଜଗହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଗିରିନୋ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ଜନପଦୋ ଦକ୍ଖିଣାଗିରି ନାମ, ତସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚାରିକା ଚ ନାମ ଦୁୱିଧା ହୋତି ତୁରିତଚାରିକା ଚ ଅତୁରିତଚାରିକା ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଏକଚ୍ଚୋ ଏକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଛତ୍ତଂ ଆଦାୟ ସରୀରତୋ ସେଦେହି ପଗ୍ଘରନ୍ତେହି ଦିୱସେନ ସତ୍ତଟ୍ଠୟୋଜନାନି ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ୱା ପନ ବୁଦ୍ଧା କିଞ୍ଚିଦେୱ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟୋଜନସତମ୍ପି ୟୋଜନସହସ୍ସମ୍ପି ଖଣେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏସା ତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଦେୱସିକଂ ପନ ଗାୱୁତଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ ତିଗାୱୁତଂ ୟୋଜନନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅଜ୍ଜତନାୟ ନିମନ୍ତନଂ ଅଧିୱାସୟତୋ ଜନସଙ୍ଗହଂ କରୋତୋ ଗମନଂ, ଏସା ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।

ନନୁ ଚ ଥେରୋ ପଞ୍ଚୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଛାୟା ୱିୟ ଦସବଲସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ଅହୋସି, ‘‘କହଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି ୱଚନସ୍ସ ଓକାସମେୱ ନ ଅଦାସି, ସୋ କିସ୍ମିଂ କାଲେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରିତୁଂ ଓକାସଂ ଲଭତୀତି ? ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବାନସଂୱଚ୍ଛରେ । ପରିନିବ୍ବୁତେ କିର ସତ୍ଥରି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବାନେ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚସତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା, ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ପୁରେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଲିବୋଧଂ ଉଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜଗହେ ସନ୍ନିପତଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ରାଜଗହଂ ଗତୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ମହାଜନଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ରାଜଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିଂ ଚାରିକଂ ଚରି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନକୁମାରଭୂତାତି ୟେ ତେ ହୀନାୟାୱତ୍ତା ନାମ, ତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କୁମାରକା ଦହରା ତରୁଣା ଏକୱସ୍ସିକଦ୍ୱେୱସ୍ସିକା ଭିକ୍ଖୂ ଚେୱ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନକୁମାରକା ଚ । କସ୍ମା ପନେତେ ପବ୍ବଜିତା, କସ୍ମା ହୀନାୟାୱତ୍ତାତି ? ତେସଂ କିର ମାତାପିତରୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ୟାଚିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବାଜେମ, ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ ଆଗତେ ମୟଂ ମହାସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି । ଇମିନା ତାୱ କାରଣେନ ନେସଂ ଞାତକା ତେ ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ସତ୍ଥରି ପନ ପରିନିବ୍ବୁତେ ତେସଂ ସା ପତ୍ଥନା ଉପଚ୍ଛିନ୍ନା, ଅଥ ତେ ଏକଦିୱସେନେୱ ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସୁଂ ।

ୟଥାଭିରନ୍ତନ୍ତି ୟଥାରୁଚିୟା ୟଥାଅଜ୍ଝାସୟେନ । ତିକଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି, ଇଦଂ ‘‘ଗଣଭୋଜନେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟା ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୨୧୧) । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହି ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ଅକପ୍ପିୟନିମନ୍ତନଂ ସାଦିୟିତ୍ୱା ଏକତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନମ୍ପି ଅନାପତ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ତିକଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗହାୟାତି ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲାନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ପେସଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଫାସୁୱିହାରାୟାତି ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନଂ ନିଗ୍ଗହେନେୱ ପେସଲାନଂ ଉପୋସଥପୱାରଣା ୱତ୍ତନ୍ତି, ସମଗ୍ଗୱାସୋ ହୋତି, ଅୟଂ ତେସଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ଫାସୁୱିହାରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ମା ପାପିଚ୍ଛା ପକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟଥା ଦେୱଦତ୍ତୋ ସପରିସୋ କୁଲେସୁ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପାପିଚ୍ଛେ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞେପି ପାପିଚ୍ଛା ଗଣବନ୍ଧେନ କୁଲେସୁ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜମାନା ଗଣଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତଂ ପକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ମା ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି, ଇତି ଇମିନା କାରଣେନ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଚାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଉପୋସଥପୱାରଣଂ କତ୍ୱା ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତେ ମନୁସ୍ସା ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ଦତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣା ଭୱନ୍ତି, ଇତି ଇମାୟ କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସସ୍ସଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀତି ସସ୍ସଂ ଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । କୁଲୂପଘାତଂ ମଞ୍ଞେ ଚରସୀତି କୁଲାନି ଉପଘାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ହନନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହିଣ୍ଡସି । ଓଲୁଜ୍ଜତୀତି ୱିସେସେନ ପଲୁଜ୍ଜତି ଭିଜ୍ଜତି । ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଖୋ ତେ, ଆୱୁସୋ, ନୱପ୍ପାୟାତି, ଆୱୁସୋ, ଏତେ ତୁୟ୍ହଂ ପାୟେନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୱକା ଏକୱସ୍ସିକଦୁୱସ୍ସିକା ଦହରା ଚେୱ ସାମଣେରା ଚ ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀତି ଅୟଂ କୁମାରକୋ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ଜାନାତୀତି ଥେରଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ।

କୁମାରକୱାଦାନ ମୁଚ୍ଚାମାତି କୁମାରକୱାଦତୋ ନ ମୁଚ୍ଚାମ। ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱନ୍ତି ଇଦମସ୍ସ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ କାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଇମେହି ନୱେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରରହିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚରସି, ତସ୍ମା କୁମାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଚରନ୍ତୋ କୁମାରକୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହସୀତି ।

ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋ ସମାନୋତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଥେରସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ନେୱ ଆଚରିୟୋ ନ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ସୟଂ କାସାୟାନି ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅନତ୍ତମନତାୟ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବତଂ ଆରୋପୟମାନା ଆହ ।

ସହସାତି ଏତ୍ଥ ରାଗମୋହଚାରୋପି ସହସାଚାରୋ, ଇଦଂ ପନ ଦୋସଚାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ୟତ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁନ୍ତି ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଂ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ଥାତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ନ ଜାନାମି । ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋତିଆଦୀସୁ ସଚେପି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥେ ଘରେ ୟୋଜନସତନ୍ତରେପି ୱା ଦ୍ୱେ ଜାୟମ୍ପତିକା ୱସନ୍ତି, ତଥାପି ତେସଂ ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଘରାୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋୟେୱ । ରଜାପଥୋତି ରାଗରଜାଦୀନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଆଗମନପଥୋ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ଅବ୍ଭୋକାସୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭୋକାସୋ। ପବ୍ବଜିତୋ ହି କୂଟାଗାରରତନମୟପାସାଦଦେୱୱିମାନାଦୀସୁ ପିହିତଦ୍ୱାରୱାତପାନେସୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେସୁ ୱସନ୍ତୋପି ନେୱ ଲଗ୍ଗତି ନ ସଜ୍ଜତି ନ ବଜ୍ଝତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି । ଅପିଚ ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ କୁସଲକିରିୟାୟ ଓକାସାଭାୱତୋ ରଜାପଥୋ ଅସଂୱୁତସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ରଜାନଂ, କିଲେସରଜାନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା କୁସଲକିରିୟାୟ ୟଥା ସୁଖଂ ଓକାସସବ୍ଭାୱତୋ ।

ନୟିଦଂ ସୁକରଂ…ପେ॰… ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟଦେତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ ଚରିତବ୍ବଂ, ଏକଦିୱସମ୍ପି ଚ କିଲେସମଲେନ ଅମଲୀନଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସଂ ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗଂ ଚରିତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ନ ସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ, ୟଂନୂନାହଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କସାୟରସପୀତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପରିଦହିତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଅଗାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନଗାରିୟାତି ଞାତବ୍ବା, ତଂ ଅନଗାରିୟଂ । ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ ।

ପଟପିଲୋତିକାନନ୍ତି ଜିଣ୍ଣପିଲୋତିକାନଂ ତେରସହତ୍ଥୋପି ହି ନୱସାଟକୋ ଦସାନଂ ଛିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପିଲୋତିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ମହାରହାନି ୱତ୍ଥାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପଟପିଲୋତିକାନଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ଅଡ୍ଢୟୋଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଦୀଘମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟଥା ଏସ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟଥା ଚ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଇମସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା କଥେତବ୍ବା – ଅତୀତେ କିର କପ୍ପସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି, ତସ୍ମିଂ ହଂସୱତୀନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଖେମେ ମିଗଦାୟେ ୱିହରନ୍ତେ ୱେଦେହୋ ନାମ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ଅସୀତିକୋଟିଧନୱିଭୱୋ ପାତୋୱ ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସତ୍ଥା ମହାନିସଭତ୍ଥେରଂ ନାମ ତତିୟସାୱକଂ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ୟଦିଦଂ ନିସଭୋ’’ତି ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଉପାସକୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଧମ୍ମକଥାୱସାନେ ମହାଜନେ ଉଟ୍ଠାୟ ଗତେ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ସ୍ୱେ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେଥା’’ତି ଆହ । ମହା ଖୋ, ଉପାସକ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋତି । କିତ୍ତକୋ ଭଗୱାତି । ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସନ୍ତି । ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ସାମଣେରମ୍ପି ୱିହାରେ ଅସେସେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେଥାତି । ସତ୍ଥା ଅଧିୱାସେସି । ଉପାସକୋ ସତ୍ଥୁ ଅଧିୱାସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ସତ୍ଥୁ କାଲଂ ଆରୋଚାପେସି । ସତ୍ଥା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଉପାସକସ୍ସ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଦକ୍ଖିଣୋଦକାୱସାନେ ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀନି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗଂ ଅକାସି । ଉପାସକୋପି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ମହାନିସଭତ୍ଥେରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ତମେୱ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ଉପାସକୋ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପତ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ନୋ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ପତ୍ତଂ ଅଦାସି । ଭନ୍ତେ, ଇଧେୱ ପୱିସଥ, ସତ୍ଥାପି ଗେହେ ନିସିନ୍ନୋତି । ନ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଉପାସକାତି । ଉପାସକୋ ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ତତୋ ଥେରଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମହାନିସଭତ୍ଥେରୋ ‘ସତ୍ଥା ଗେହେ ନିସିନ୍ନୋ’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପୱିସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତସ୍ସ ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣେହି ଅତିରେକୋ ଗୁଣୋ’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛେରଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅଥ ସତ୍ଥା ଏୱମାହ – ‘‘ଉପାସକ, ମୟଂ ଭିକ୍ଖଂ ଆଗମୟମାନା ଗେହେ ନିସୀଦାମ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଏୱଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଉଦିକ୍ଖତି । ମୟଂ ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ୱସାମ, ସୋ ଅରଞ୍ଞସ୍ମିଂୟେୱ ୱସତି । ମୟଂ ଛନ୍ନେ ୱସାମ, ସୋ ଅବ୍ଭୋକାସମ୍ହିୟେୱ ୱସତି । ଇତି ତସ୍ସ ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚ ଗୁଣୋ’’ତି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୂରୟମାନୋୱ କଥେସି । ଉପାସକୋ ପକତିୟାପି ଜଲମାନଦୀପୋ ତେଲେନ ଆସିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧୁତୱାଦାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟ ପତ୍ଥନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ?

ସୋ ପୁନପି ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତେନେୱ ନିୟାମେନ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସସ୍ସ ତିଚୀୱରାନି ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ୟଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଦାନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ, ଇମିନାହଂ ନ ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ପତ୍ଥେମି, ଇଦଂ ପନ ମେ କମ୍ମଂ ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ମହାନିସଭତ୍ଥେରେନ ପତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତରଂ ପାପୁଣନତ୍ଥାୟ ତେରସଧୁତଙ୍ଗଧରାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୂ’’ତି । ସତ୍ଥା ‘‘ମହନ୍ତଂ ଠାନଂ ଇମିନା ପତ୍ଥିତଂ, ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମନାପଂ ତେ ଠାନଂ ପତ୍ଥିତଂ, ଅନାଗତେ ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତ୍ୱଂ ତତିୟସାୱକୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଉପାସକୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁନଦିୱସେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱିୟ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ । ସୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାଲଙ୍କତୋ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ୱିପସ୍ସିମ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ବନ୍ଧୁମତୀନଗରଂ ନିସ୍ସାୟ ଖେମେ ମିଗଦାୟେ ୱିହରନ୍ତେ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପରିଜିଣ୍ଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ‘‘ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ସତ୍ତମେ ସତ୍ତମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଧମ୍ମଂ କଥେତୀ’’ତି ମହନ୍ତଂ କୋଲାହଲଂ ହୋତି । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଦେୱତା ‘‘ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଆରୋଚେନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ସାସନଂ ଅସ୍ସୋସି । ତସ୍ସ ଚ ନିୱାସନସାଟକୋ ଏକୋ ହୋତି, ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା, ପାରୁପନଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକମେୱ । ସକଲନଗରେ ‘‘ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କେନଚିଦେୱ କିଚ୍ଚେନ ସନ୍ନିପାତେ ସତି ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀନଂ ସନ୍ନିପାତେ ସତି ସୟଂ ଗେହେ ତିଟ୍ଠତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହ – ‘‘ଭୋତି, କିଂ ରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସୁଣିସ୍ସସି ଦିୱା’’ତି ? ‘‘ମୟଂ ମାତୁଗାମଜାତିକା ନାମ ରତ୍ତିଂ ସୋତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ଦିୱା ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଉପାସିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ଦିୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ନିସିନ୍ନା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଉପାସିକାହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମାସି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗତୋ ।

ତସ୍ମିଂ ଚ ସମୟେ ସତ୍ଥା ପରିସମଜ୍ଝେ ଅଲଙ୍କତଧମ୍ମାସନେ ସନ୍ନିସିନ୍ନୋ ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଆଦାୟ ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ସାଗରଂ ନିମ୍ମଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତି । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିସନ୍ତେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ପଠମୟାମସ୍ମିଂୟେୱ ସକଲସରୀରଂ ପୂରୟମାନା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ପାରୁତୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଅଥସ୍ସ ଆଦୀନୱସହସ୍ସଂ ଦସ୍ସୟମାନଂ ମଚ୍ଛେରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଚ ମୟ୍ହଞ୍ଚ ଏକମେୱ ୱତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ପାରୁପନଂ ନତ୍ଥି, ଅପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ନାମ ବହି ଚରିତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ସବ୍ବଥାପି ଅଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଠମୟାମେ ମଜ୍ଝିମୟାମେପି ତଥେୱ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ତଥେୱ ଚ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମଜ୍ଝିମୟାମେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ତଥେୱ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ‘‘ତରଣଂ ୱା ହୋତୁ ମରଣଂ ୱା, ପଚ୍ଛାପି ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ପାଦମୂଲେ ଠପେସି । ତତୋ ୱାମହତ୍ଥଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ‘‘ଜିତଂ ମେ ଜିତଂ ମେ’’ତି ତୟୋ ୱାରେ ନଦି ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ବନ୍ଧୁମରାଜା ଧମ୍ମାସନସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତୋସାଣିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ରଞ୍ଞୋ ଚ ନାମ ‘‘ଜିତଂ ମେ’’ତି ସଦ୍ଦୋ ଅମନାପୋ ହୋତି । ସୋ ପୁରିସଂ ପେସେସି ‘‘ଗଚ୍ଛ ଏତଂ ପୁଚ୍ଛ କିଂ ୱଦେସୀ’’ତି ? ସୋ ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଆହ – ‘‘ଅୱସେସା ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନି ଆରୁୟ୍ହ ଅସିଚମ୍ମାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପରସେନଂ ଜିନନ୍ତି, ନ ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅହଂ ପନ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କୂଟଗୋଣସ୍ସ ମୁଗ୍ଗରେନ ସୀସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ପଲାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ମଚ୍ଛେରଚିତ୍ତଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପାରୁତୱତ୍ଥଂ ଦସବଲସ୍ସ ଅଦାସିଂ, ତଂ ମେ ମଚ୍ଛରିୟଂ ଜିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁରିସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଆହ – ‘‘ଅମ୍ହେ ଭଣେ ଦସବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ନ ଜାନିମ୍ହା, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ଜାନୀ’’ତି ୱତ୍ଥୟୁଗମ୍ପି ପେସେସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ତୁଣ୍ହୀ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପଠମଂ କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅଦାସି, ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମୟ୍ହଂ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ତମ୍ପି ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ଦସବଲସ୍ସେୱ ଅଦାସି । ରାଜା ‘‘କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ କତ’’ନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ତମ୍ପି ତେନ ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ପେସେସି । ସୋ ତାନିପି ଅଦାସି । ରାଜା ଅଞ୍ଞାନିପି ଚତ୍ତାରୀତି ଏୱଂ ୟାୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ପେସେସି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଇଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଗହଣଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଏକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଅତ୍ଥାୟ ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ଗହେତ୍ୱା ତିଂସ ୟୁଗାନି ତଥାଗତସ୍ସେୱ ଅଦାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ସତ୍ଥୁ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଜାତୋ ।

ଅଥ ନଂ ରାଜା ଏକଦିୱସଂ ସୀତସମୟେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରୁତଂ ରତ୍ତକମ୍ବଲଂ ଦତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇଦଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘କିଂ ମେ ଇମିନା କମ୍ବଲେନ ଇମସ୍ମିଂ ପୂତିକାୟେ ଉପନୀତେନା’’ତି ? ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ତଥାଗତମଞ୍ଚସ୍ସ ଉପରି ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଅଥ ଏକଦିୱସଂ ରାଜା ପାତୋୱ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ କମ୍ବଲଂ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତି, କମ୍ବଲୋ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚତି । ରାଜା ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଏସ କମ୍ବଲୋ, ଅମ୍ହେହି ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ତୁମ୍ହେହି, ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୂଜିତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଅହଂ ପୂଜିତୋତି । ରାଜା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟୁତ୍ତକଂ ଅଞ୍ଞାସି, ନ ମୟ’’ନ୍ତି ପସୀଦିତ୍ୱା ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରଭୂତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଟ୍ଠକଂ ନାମ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସୋପି ‘‘ଅଟ୍ଠଟ୍ଠକଂ ନାମ ଚତୁସଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ଚତୁସଟ୍ଠି ସଲାକଭତ୍ତାନି ଉପନିବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ପୁନ ତତୋ ଚୁତୋ ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ କୋଣାଗମନସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନ୍ତରେ ବାରାଣସିୟଂ କୁଟୁମ୍ବିୟଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଘରାୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଅରଞ୍ଞେ ଜଙ୍ଘୱିହାରଂ ଚରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନଦୀତୀରେ ଚୀୱରକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁୱାତେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଠପେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ସୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଠପେଥା’’ତି ? ଆହ । ଅନୁୱାତୋ ନପ୍ପହୋତୀତି । ‘‘ଇମିନା, ଭନ୍ତେ, କରୋଥା’’ତି ସାଟକଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମେ କେନଚି ପରିହାନି ମା ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ଘରେପିସ୍ସ ଭଗିନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଭରିୟାୟ କଲହଂ କରୋନ୍ତିୟା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗିନୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏୱରୂପଂ ବାଲଂ ୟୋଜନସତେନ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସା ଗେହଦ୍ୱାରେ ଠିତା ତଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଇମାୟ ଦିନ୍ନଂ ଭତ୍ତଂ ଏସ ମା ଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା କଲଲସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଇତରା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ବାଲେ ମଂ ତାୱ ଅକ୍କୋସ ୱା ପହର ୱା । ଏୱରୂପସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିସ୍ସ ପତ୍ତତୋ ଭତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା କଲଲଂ ଦାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଭରିୟାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସା ‘‘ତିଟ୍ଠଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି କଲଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣେନ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୱରସ୍ସ ଚତୁମଧୁରସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଉପରି ଆସିତ୍ତେନ ପଦୁମଗବ୍ଭୱଣ୍ଣେନ ସପ୍ପିନା ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା, ‘‘ୟଥା ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଓଭାସଜାତୋ, ଏୱଂ ଓଭାସଜାତଂ ମେ ସରୀରଂ ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ତେପି ଜାୟମ୍ପତିକା ୟାୱତାୟୁକଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଉପାସକୋ ବାରାଣସିୟଂ ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱସ୍ସ ସେଟ୍ଠିନୋ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି, ଇତରା ତାଦିସସ୍ସେୱ ଧୀତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ତସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ତମେୱ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଆନୟିଂସୁ । ତସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ଅଦିନ୍ନୱିପାକସ୍ସ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପତିକୁଲଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତାୟ ଉମ୍ମାରବ୍ଭନ୍ତରେ ସକଲସରୀରଂ ଉଗ୍ଘାଟିତୱଚ୍ଚକୁଟି ୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଜାତଂ । ସେଟ୍ଠିକୁମାରୋ ‘‘କସ୍ସାୟଂ ଗନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିକଞ୍ଞାୟା’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନୀହରଥ ନୀହରଥା’’ତି ଆଭତନିୟାମେନେୱ କୁଲଘରଂ ପେସେସି । ସା ଏତେନେୱ ନୀହାରେନ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ପଟିନିୱତ୍ତିତା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ପଟିନିୱତ୍ତା । କିଂ ମେ ଜୀୱିତେନା’’ତି ? ଅତ୍ତନୋ ଆଭରଣଭଣ୍ଡଂ ଭଞ୍ଜାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକଂ କାରେସି ରତନାୟତଂ ୱିଦତ୍ଥିୱିତ୍ଥତଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୁବ୍ବେଧଂ । ତତୋ ହରିତାଲମନୋସିଲାପିଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଉପ୍ପଲହତ୍ଥକେ ଆଦାୟ କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ଚେତିୟକରଣଟ୍ଠାନଂ ଗତା । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ ଏକା ଇଟ୍ଠକପନ୍ତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛମାନା ଘଟନିଟ୍ଠକାୟ ଊନା ହୋତି । ସେଟ୍ଠିଧୀତା ୱଡ୍ଢକିଂ ଆହ – ‘‘ଇମଂ ଇଟ୍ଠକଂ ଏତ୍ଥ ଠପେଥା’’ତି । ଅମ୍ମ, ଭଦ୍ଦକେ କାଲେ ଆଗତାସି, ସୟମେୱ ଠପେହୀତି । ସା ଆରୁୟ୍ହ ତେଲେନ ହରିତାଲମନୋସିଲଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ତେନ ବନ୍ଧନେନ ଇଟ୍ଠକଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉପରି ଅଟ୍ଠହି ଉପ୍ପଲହତ୍ଥକେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମେ କାୟତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ୱାୟତୁ, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ’’ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଅଗମାସି ।

ଅଥ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ୟସ୍ସ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମଂ ଗେହଂ ନୀତା, ତସ୍ସ ତଂ ଆରବ୍ଭ ସତି ଉଦପାଦି। ନଗରେପି ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସଂଘୁଟ୍ଠଂ ହୋତି । ସୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ଆହ – ‘‘ତଦା ଇଧ ଆନୀତା ସେଟ୍ଠିଧୀତା ଅତ୍ଥି, କହଂ ସା’’ତି ? ‘‘କୁଲଗେହେ ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଆନେଥ ନଂ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା, ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତା ‘‘କିଂ, ତାତା, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ତାୟ ପୁଟ୍ଠା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ‘‘ତାତା, ମୟା ଆଭରଣଭଣ୍ଡେନ ଚେତିୟଂ ପୂଜିତଂ, ଆଭରଣଂ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ‘‘ଆନେଥ ନଂ, ପିଳନ୍ଧନଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ଆନୟିଂସୁ । ତସ୍ସା ସହ ଘରପ୍ପୱେସେନ ସକଲଗେହଂ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧଞ୍ଚେୱ ନୀଲୁପ୍ପଲଗନ୍ଧଞ୍ଚ ୱାୟି ।

ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ପଠମଂ ତୱ ସରୀରତୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ୱାୟି, ଇଦାନି ପନ ତେ ସରୀରତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି । କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ? ସା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ କତକମ୍ମଂ ଆରୋଚେସି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱତ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନ’’ନ୍ତି ପସୀଦିତ୍ୱା ୟୋଜନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ କମ୍ବଲକଞ୍ଚୁକେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରଥଚକ୍କପ୍ପମାଣେହି ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମେହି ଅଲଙ୍କରି । ତେସଂ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥା ଓଲମ୍ବକା ହୋନ୍ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିତୋ ୟୋଜନମତ୍ତେ ଠାନେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅମଚ୍ଚକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସେଟ୍ଠିକଞ୍ଞା ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ରାଜକୁଲେ ଜେଟ୍ଠଧୀତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ତେସୁ ୱୟପ୍ପତ୍ତେସୁ କୁମାରସ୍ସ ୱସନଗାମେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସଂଘୁଟ୍ଠଂ, ସୋ ମାତରଂ ଆହ – ‘‘ସାଟକଂ ମେ ଅମ୍ମ ଦେହି, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ଧୋତୱତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ‘‘ଅମ୍ମ ଥୂଲଂ ଇଦ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି, ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପି । ଅଞ୍ଞଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି, ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପି । ଅଥ ନଂ ମାତା ଆହ – ‘‘ତାତ, ୟାଦିସେ ଗେହେ ମୟଂ ଜାତା, ନତ୍ଥି ନୋ ଇତୋ ସୁଖୁମତରସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ‘‘ଲଭନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛାମି ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘ପୁତ୍ତ ଅହଂ ଅଜ୍ଜେୱ ତୁୟ୍ହଂ ବାରାଣସିନଗରେ ରଜ୍ଜପଟିଲାଭମ୍ପି ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ସୋ ମାତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛାମି ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସା ଚିତ୍ତଂ ଅହୋସି – ‘‘କହଂ ଗମିସ୍ସତି, ଇଧ ୱା ଏତ୍ଥ ୱା ଗେହେ ନିସୀଦିସ୍ସତୀ’’ତି ? ସୋ ପନ ପୁଞ୍ଞନିୟାମେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ସୋ ଚା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କାଲଙ୍କତସ୍ସ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ ହୋତି ।

ଅମଚ୍ଚା ରଞ୍ଞୋ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଏକା ଧୀତାୱ ଅତ୍ଥି, ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ଅରାଜକଂ ରଜ୍ଜଂ ନ ତିଟ୍ଠତି । କୋ ରାଜା ହୋତୀ’’ତି ମନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ତ୍ୱଂ ହୋହି, ତ୍ୱଂ ହୋହୀ’’ତି । ପୁରୋହିତୋ ଆହ – ‘‘ବହୁଂ ଓଲୋକେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଫୁସ୍ସରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେମା’’ତି । ତେ କୁମୁଦୱଣ୍ଣେ ଚତ୍ତାରୋ ସିନ୍ଧୱେ ୟୋଜେତ୍ୱା, ପଞ୍ଚୱିଧଂ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଞ୍ଚ ରଥସ୍ମିଂୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଛତୋ ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେସୁଂ । ରଥୋ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ଅହୋସି, ‘‘ପରିଚୟେନ ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ନିୱତ୍ତେମା’’ତି କେଚି ଆହଂସୁ । ପୁରୋହିତୋ ‘‘ମା ନିୱତ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ରଥୋ କୁମାରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଆରୋହନସଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରୋହିତୋ ପାରୁପନକଣ୍ଣଂ ଅପନେତ୍ୱା ପାଦତଲାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଅୟଂ ଦୀପୋ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଦୀପପରିୱାରେସୁ ଚତୂସୁ ଦୀପେସୁ ଏସ ରଜ୍ଜଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ପୁନପି ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାଥ ପୁନପି ପଗ୍ଗଣ୍ହାଥା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି ।

ଅଥ କୁମାରୋ ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା, ‘‘କେନ କମ୍ମେନ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ଆହ । ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହାକଂ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ‘‘ରାଜା କହ’’ନ୍ତି । ‘‘ଦେୱତ୍ତଂ ଗତୋ ସାମୀ’’ତି । ‘‘କତି ଦିୱସା ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି ? ‘‘ଅଜ୍ଜ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ’’ତି । ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱା ଧୀତା ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଧୀତା ଅତ୍ଥି ଦେୱ, ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କରିସ୍ସାମି ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ତେ ତାୱଦେୱ ଅଭିସେକମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ରାଜଧୀତରଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଆନେତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକଂ ଅକଂସୁ ।

ଅଥସ୍ସ କତାଭିସେକସ୍ସ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ୱତ୍ଥଂ ଉପହରିଂସୁ । ସୋ ‘‘କିମିଦଂ, ତାତା’’ତି ? ଆହ । ‘‘ନିୱାସନୱତ୍ଥଂ ଦେୱା’’ତି । ‘‘ନନୁ, ତାତା, ଥୂଲ’’ନ୍ତି । ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଭୋଗୱତ୍ଥେସୁ ଇତୋ ସୁଖୁମତରଂ ନତ୍ଥି ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା ଏୱରୂପଂ ନିୱାସେସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ନ ମଞ୍ଞେ ପୁଞ୍ଞୱା ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା, ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଆହରଥ, ଲଭିସ୍ସାମ ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଆହରିଂସୁ । ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥେ ଧୋୱିତ୍ୱା, ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା, ହତ୍ଥେନ ଉଦକଂ ଆଦାୟ, ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି, ଘନପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ପୁନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି, ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅଟ୍ଠ ଅଟ୍ଠ କତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ଏକଂ ଦିବ୍ବଦୁସ୍ସଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ‘‘ନନ୍ଦରଞ୍ଞୋ ୱିଜିତେ ସୁତ୍ତକନ୍ତିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ମା ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତିଂସୂତି ଏୱଂ ଭେରିଂ ଚାରାପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା, ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା, ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱି ।

ଏୱଂ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଏକଦିୱସଂ ଦେୱୀ ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅହୋ ତପସ୍ସୀ’’ତି କାରୁଞ୍ଞାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ‘‘କିମିଦଂ ଦେୱୀ’’ତି ? ଚ ପୁଟ୍ଠା, ‘‘ଅତିମହତୀ, ଦେୱ, ସମ୍ପତ୍ତି, ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣଂ ଅକତ୍ଥ, ଇଦାନି ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ କୁସଲଂ ନ କରୋଥା’’ତି ? ଆହ । ‘‘କସ୍ସ ଦସ୍ସାମି ? ସୀଲୱନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଅସୁଞ୍ଞୋ, ଦେୱ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଅରହନ୍ତେହି, ତୁମ୍ହେ ଦାନମେୱ ସଜ୍ଜେଥ, ଅହଂ ଅରହନ୍ତେ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ରାଜା ପୁନଦିୱସେ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେ ଦାନଂ ସଜ୍ଜାପେସି । ଦେୱୀ ପାତୋୱ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଉପରିପାସାଦେ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖା ଉରେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା – ‘‘ସଚେ ଏତିସ୍ସା ଦିସାୟ ଅରହନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ଅରହନ୍ତୋ ନାହେସୁଂ । ତଂ ସକ୍କାରଂ କପଣଦ୍ଧିକୟାଚକାନଂ ଅଦଂସୁ ।

ପୁନଦିୱସେ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେ ଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅକାସି, ପୁନଦିୱସେ ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେ । ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ସଜ୍ଜିତଦିୱସେ ପନ ଦେୱିୟା ତଥେୱ ନିମନ୍ତେନ୍ତିୟା ହିମୱନ୍ତେ ୱସନ୍ତାନଂ ପଦୁମୱତିୟା ପୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ମହାପଦୁମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭାତିକେ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ମାରିସା, ନନ୍ଦରାଜା ତୁମ୍ହେ ନିମନ୍ତେତି, ଅଧିୱାସେଥ ତସ୍ସା’’ତି । ତେ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ଓତରିଂସୁ । ମନୁସ୍ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚସତା, ଦେୱ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଆଗତା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତେସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ରାଜା ସଙ୍ଘଥେରସ୍ସ, ଦେୱୀ ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ‘‘ଅୟ୍ୟା ପଚ୍ଚୟେହି ନ କିଲମିସ୍ସନ୍ତି, ମୟଂ ପୁଞ୍ଞେନ ନ ହାୟିସ୍ସାମ, ଅମ୍ହାକଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଇଧ ନିୱାସାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଣସାଲାସତାନି ପଞ୍ଚ ଚଙ୍କମନସତାନୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସାପେସୁଂ ।

ଏୱଂ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୋ କୁପିତୋ । ‘‘ଅହଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଗଚ୍ଛାମି, ତ୍ୱଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ମା ପମଜ୍ଜୀ’’ତି ଦେୱିଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ଅନାଗତେୟେୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ଖୀଣା । ମହାପଦୁମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଝାନକୀଳଂ କୀଳିତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତେନୁପାୟେନ ସେସାପୀତି ସବ୍ବେପି ପରିନିବ୍ବୁତା । ପୁନଦିୱସେ ଦେୱୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ ହରିତୂପଲିତ୍ତଂ କାରେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ଧୂପଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଗମନଂ ଓଲୋକୟନ୍ତୀ ନିସିନ୍ନା ଆଗମନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୀ ପୁରିସଂ ପେସେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ତାତ, ଜାନାହି, କିଂ ଅୟ୍ୟାନଂ କିଞ୍ଚି ଅଫାସୁକ’’ନ୍ତି ? ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପଦୁମସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଚଙ୍କମନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘କାଲୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ପରିନିବ୍ବୁତସରୀରଂ କିଂ କଥେସ୍ସତି ? ସୋ ‘‘ନିଦ୍ଦାୟତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିପାଦେ ହତ୍ଥେନ ପରାମସି । ପାଦାନଂ ସୀତଲତାୟ ଚେୱ ଥଦ୍ଧତାୟ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଦୁତିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି, ଏୱଂ ତତିୟସ୍ସାତି ସବ୍ବେସଂ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ରାଜକୁଲଂ ଗତୋ । ‘‘କହଂ, ତାତ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା’’ତି ? ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତା, ଦେୱୀ’’ତି ଆହ । ଦେୱୀ କନ୍ଦନ୍ତୀ ରୋଦନ୍ତୀ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନାଗରେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାଧୁକୀଳିତଂ କାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

ରାଜା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଆଗତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଆଗତଂ ଦେୱିଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଭଦ୍ଦେ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ନପ୍ପମଜ୍ଜି, ନିରୋଗା ଅୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତା ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱରୂପାନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତାନଂ ମରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅମ୍ହାକଂ କୁତୋ ମୋକ୍ଖୋ’’ତି ? ସୋ ନଗରଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନମେୱ ପୱିସିତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ସୟଂ ସମଣକପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି, ଦେୱୀପି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପବ୍ବଜିତେ ଅହଂ କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ତତ୍ଥେୱ ଉୟ୍ୟାନେ ପବ୍ବଜିତା । ଦ୍ୱେପି ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।

ତେସୁ ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତେସୁ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ପାୱିସି । ଅୟଂ ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଭଦ୍ଦା କାପିଲାନୀ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରେ କୋସିୟଗୋତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତେସଂ ଖୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢମାନାନଂ ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ୱୀସତିମେ ୱସ୍ସେ ଭଦ୍ଦାୟ ସୋଳସମେ ୱସ୍ସେ ସମ୍ପତ୍ତେ ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା, ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ, କୁଲୱଂସୋ ନାମ ପତିଟ୍ଠପେତବ୍ବୋ’’ତି ଅତିୱିୟ ନିପ୍ପୀଳୟିଂସୁ । ମାଣୱୋ ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ସୋତପଥେ ଏୱରୂପଂ କଥଂ ମା କଥେଥ । ଅହଂ ୟାୱ ତୁମ୍ହେ ଧରଥ, ତାୱ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଛତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ କତିପାହଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ କଥୟିଂସୁ, ସୋପି ତଥେୱ ପଟିକ୍ଖିପି । ପୁନ କଥୟିଂସୁ, ପୁନପି ପଟିକ୍ଖିପି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମାତା ନିରନ୍ତରଂ କଥେତିୟେୱ ।

ମାଣୱୋ ‘‘ମମ ମାତରଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିକ୍ଖସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରେହି ଏକଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ କାରାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ମଜ୍ଜନଘଟ୍ଟନାଦିକମ୍ମପରିୟୋସାନେ ତଂ ରତ୍ତୱତ୍ଥଂ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନେହି ପୁପ୍ଫେହି ଚେୱ ନାନାଅଲଙ୍କାରେହି ଚ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ମାତରଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅମ୍ମ ଏୱରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲଭନ୍ତୋ ଗେହେ ୱସାମି, ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ୱସାମୀ’’ତି । ପଣ୍ଡିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞୱା ଦିନ୍ନଦାନୋ କତାଭିନୀହାରୋ, ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ନ ଏକକୋୱ ଅକାସି, ଅଦ୍ଧା ଏତେନ ସହ କତପୁଞ୍ଞା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକପଟିଭାଗା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସବ୍ବକାମେହି ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ତାତା, ୟତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗେହି ସମାନକୁଲେ ଏୱରୂପଂ ଦାରିକଂ ପସ୍ସଥ, ଇମମେୱ ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ, ପଣ୍ଣାକାରଂ କତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସି ।

ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନାମ ଏତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ‘‘କତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ? ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ ନାମ ଇତ୍ଥାକରୋ, ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଂ ଅଗମିଂସୁ । ତତ୍ଥ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ଭଦ୍ଦାୟ ଧାତୀ ଭଦ୍ଦଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସିରିଗବ୍ଭେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ତଂ ରୂପକଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅୟ୍ୟଧୀତା ମେ ଇଧାଗତା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଦୁବ୍ବିନିତେ, କିଂ ତ୍ୱଂ ଇଧାଗତା’’ତି ? ତଲସତ୍ତିକଂ ଉଗ୍ଗିରିତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛ ସୀଘ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ଡପସ୍ସେ ପହରି । ହତ୍ଥୋ ପାସାଣେ ପଟିହତୋ ୱିୟ କମ୍ପିତ୍ଥ । ସା ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଥଦ୍ଧଂ ନାମ ମହାଗୀୱଂ ଦିସ୍ୱା, ‘ଅୟ୍ୟଧୀତା ମେ’ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ, ଅୟ୍ୟଧୀତାୟ ହି ମେ ଅୟଂ ନିୱାସନପଟିଗ୍ଗାହିକାପି ଅୟୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ତେ ମନୁସ୍ସା ପରିୱାରେତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପା ତେ ସାମିଧୀତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘କିଂ ଏସା, ଇମାୟ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟା ଅଭିରୂପତରା, ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଗବ୍ଭେ ନିସିନ୍ନାୟ ପଦୀପକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ସରୀରୋଭାସେନେୱ ତମଂ ୱିଧମତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ଆଗଚ୍ଛା’’ତି ତଂ ଖୁଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କୋସିୟଗୋତ୍ତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଆଗମନଂ ନିୱେଦୟିଂସୁ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା, ‘‘କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥଗାମେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରତୋ’’ତି । ‘‘କିଂ କାରଣା ଆଗତା’’ତି । ‘‘ଇମିନା ନାମ କାରଣେନା’’ତି । ‘‘କଲ୍ୟାଣଂ, ତାତା, ସମଜାତିଗୋତ୍ତୱିଭୱୋ ଅମ୍ହାକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଦସ୍ସାମି ଦାରିକ’’ନ୍ତି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗଣ୍ହି । ତେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସାସନଂ ପହିଣିଂସୁ – ‘‘ଲଦ୍ଧା ଦାରିକା, କତ୍ତବ୍ବଂ କରୋଥା’’ତି । ତଂ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ଆରୋଚୟିଂସୁ – ‘‘ଲଦ୍ଧା କିର ଦାରିକା’’ତି । ମାଣୱୋ ‘‘ଅହଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସିଂ, ଇମେ ଲଦ୍ଧାତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ଅନତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ପେସିସ୍ସାମୀ’’ତି ରହୋଗତୋ ପଣ୍ଣଂ ଲିଖି, ‘‘ଭଦ୍ଦା ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗାନୁରୂପଂ ଘରାୱାସଂ ଲଭତୁ, ଅହଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୀ ଅହୋସୀ’’ତି । ଭଦ୍ଦାପି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ କିର ମଂ ଦାତୁକାମା’’ତି ସୁତ୍ୱା ରହୋଗତା ପଣ୍ଣଂ ଲିଖି, ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗାନୁରୂପଂ ଘରାୱାସଂ ଲଭତୁ । ଅହଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସୀ’’ତି । ଦ୍ୱେପି ପଣ୍ଣାନି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସମାଗଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ଇଦଂ କସ୍ସ ପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ? ପିପ୍ପଲିମାଣୱେନ ଭଦ୍ଦାୟ ପହିତନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ କସ୍ସ ପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ? ଭଦ୍ଦାୟ ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ପହିତନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେପି ୱାଚେତ୍ୱା, ‘‘ପସ୍ସଥ ଦାରକାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଫାଲେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସମାନପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ ଚ ପେସେସୁଂ । ଇତି ତେସଂ ଅନିଚ୍ଛମାନାନଂୟେୱ ସମାଗମୋ ଅହୋସି ।

ତଂଦିୱସଂୟେୱ ଚ ମାଣୱୋପି ଏକଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ଗନ୍ଥାପେସି, ଭଦ୍ଦାପି ଏକଂ ଗନ୍ଥାପେସି । ତାନି ଆସନମଜ୍ଝେ ଠପେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସାୟମାସା ଉଭୋପି ‘‘ସୟନଂ ଆରୁହିସ୍ସାମା’’ତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ମାଣୱୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟନଂ ଆରୁହି । ଭଦ୍ଦା ୱାମପସ୍ସେନ ଆରୁହିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେ ପୁପ୍ଫାନି ମିଲାୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ରାଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱିଜାନିସ୍ସାମ, ଇମଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଭୟେନ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦଂ ଅନୋକ୍କମନ୍ତାୱ ୱୀତିନାମେନ୍ତି, ଦିୱା ପନ ହସିତମତ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି । ତେ ଲୋକାମିସେନ ଅସଂସଟ୍ଠା ୟାୱ ମାତାପିତରୋ ଧରନ୍ତି, ତାୱ କୁଟୁମ୍ବଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ତେସୁ କାଲଙ୍କତେସୁ ୱିଚାରୟିଂସୁ । ମହତୀ ମାଣୱସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି, ଏକଦିୱସଂ ସରୀରଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣମେୱ ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସନାଳିମତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନି ସଟ୍ଠି ମହାତଳାକାନି, କମ୍ମନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକୋ, ଅନୁରାଧପୁରପ୍ପମାଣା ଚୁଦ୍ଦସ ଦାସଗାମା, ଚୁଦ୍ଦସ ହତ୍ଥାନୀକା, ଚୁଦ୍ଦସ ଅସ୍ସାନୀକା, ଚୁଦ୍ଦସ ରଥାନୀକା ।

ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅଲଙ୍କତଂ ଅସ୍ସଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହାଜନପରିୱୁତୋ କମ୍ମନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖେତ୍ତକୋଟିୟଂ ଠିତୋ ନଙ୍ଗଲେହି ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ କାକାଦୟୋ ସକୁଣେ ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକାଦିପାଣେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ତାତା, ଇମେ କିଂ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ‘‘ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକେ ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଏତେହି କତଂ ପାପଂ କସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଏତେହି କତଂ ପାପଂ ମୟ୍ହଂ ହୋତି, କିଂ ମେ କରିସ୍ସତି ସତ୍ତଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ? କିଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନୋ କମ୍ମନ୍ତୋ, କିଂ ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନି ସଟ୍ଠି ମହାତଳାକାନି, କିଂ ଚୁଦ୍ଦସ ଗାମା ? ସବ୍ବମେତଂ ଭଦ୍ଦାୟ କାପିଲାନିୟା ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ଭଦ୍ଦାପି କାପିଲାନୀ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅବ୍ଭନ୍ତରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ତୟୋ ତିଲକୁମ୍ଭେ ପତ୍ଥରାପେତ୍ୱା ଧାତୀହି ପରିୱୁତା ନିସିନ୍ନା କାକେ ତିଲପାଣକେ ଖାଦମାନେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ମା କିଂ ଇମେ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପାଣକେ ଅୟ୍ୟେ’’ତି । ‘‘ଅକୁସଲଂ କସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟେ’’ତି । ସା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚତୁହତ୍ଥୱତ୍ଥଂ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟଦି ଚ ପନେତଂ ଏତ୍ତକେନ ଜନେନ କତଂ ଅକୁସଲଂ ମୟ୍ହଂ ହୋତି, ଭୱସହସ୍ସେନପି ୱଟ୍ଟତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତେ ଆଗତମତ୍ତେୟେୱ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ମାଣୱୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦି, ଅଥସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଭୋଜନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ଦ୍ୱେପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଜନେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ରହୋଗତା ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ମାଣୱୋ ଭଦ୍ଦଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଘରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ କିତ୍ତକଂ ଧନଂ ଆହରୀ’’ତି ? ‘‘ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ ସକଟସହସ୍ସାନି ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଏତଂ ସବ୍ବଂ, ୟା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଘରେ ସତ୍ତଅସୀତିକୋଟିୟୋ, ୟନ୍ତବଦ୍ଧା ସଟ୍ଠିତଳାକାଦିଭେଦା ସମ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ନିୟ୍ୟାତେମୀ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅୟ୍ୟା ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଆଗମନଂ ଓଲୋକୟମାନା ନିସିନ୍ନା, ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେସଂ ଆଦିତ୍ତପଣ୍ଣକୁଟି ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ତେ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣତୋ କସାୟରସପୀତାନି ୱତ୍ଥାନି ମତ୍ତିକାପତ୍ତେ ଚ ଆହରାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କେସେ ଓହାରେତ୍ୱା, ‘‘ୟେ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ, ତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅମ୍ହାକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଥୱିକାସୁ ପତ୍ତେ ଓସାପେତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ପାସାଦତୋ ଓତରିଂସୁ । ଗେହେ ଦାସେସୁ ଚ କମ୍ମକାରେସୁ ଚ ନ କୋଚି ସଞ୍ଜାନି ।

ଅଥ ନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଦାସଗାମଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଆକପ୍ପକୁତ୍ତୱସେନ ଦାସଗାମୱାସିନୋ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ତେ ରୁଦନ୍ତା ପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଅମ୍ହେ ଅନାଥେ କରୋଥ ଅୟ୍ୟା’’ତି ? ଆହଂସୁ । ‘‘ମୟଂ, ଭଣେ ‘ଆଦିତ୍ତପଣ୍ଣସାଲା ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା’ତି ପବ୍ବଜିମ୍ହା, ସଚେ ତୁମ୍ହେସୁ ଏକେକଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କରୋମ, ୱସ୍ସସତମ୍ପି ନପ୍ପହୋତି, ତୁମ୍ହେୱ ତୁମ୍ହାକଂ ସୀସଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଭୁଜିସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ରୋଦନ୍ତାନଂୟେୱ ପକ୍କମିଂସୁ । ଥେରୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଭଦ୍ଦା କାପିଲାନୀ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଗ୍ଘନିକା ଇତ୍ଥୀ ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ କୋଚିଦେୱ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ ‘ଇମେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱିନା ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘କୋଚି ୱା ପନ ମନଂ ପଦୂସେତ୍ୱା ଅପାୟପୂରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇମଂ ପହାୟ ମୟା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି ।

ସୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଦ୍ଦାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତାଦିସିଂ ଇତ୍ଥିଂ ମମ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା, ‘ଇମେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱିନା ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅମ୍ହେସୁ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ମହାଜନୋ ଅପାୟପୂରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେଧାପଥେ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ଏକେନ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଆମ, ଅୟ୍ୟ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ମାତୁଗାମୋ ନାମ ମଲଂ, ‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱିନା ନ ଭୱନ୍ତୀ’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତୁମ୍ହେ ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହଥ, ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ, ‘‘ସତସହସ୍ସକପ୍ପପ୍ପମାଣେ ଅଦ୍ଧାନେ କତୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ଅଜ୍ଜ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହେ ଦକ୍ଖିଣଜାତିକା ନାମ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦକ୍ଖିଣମଗ୍ଗୋ ୱଟ୍ଟତି, ମୟଂ ମାତୁଗାମା ନାମ ୱାମଜାତିକା, ଅମ୍ହାକଂ ୱାମମଗ୍ଗୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନା । ତେସଂ ଦ୍ୱେଧାଭୂତକାଲେ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ‘‘ଅହଂ ଚକ୍କୱାଳଗିରିସିନେରୁପବ୍ବତେ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀପି ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣେ ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀ ୱିୟ ୱିରୱମାନା ଅକମ୍ପି, ଆକାସେ ଅସନିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତି, ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତୋ ଉନ୍ନଦି ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱେଳୁୱନମହାୱିହାରେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ପଥୱୀକମ୍ପନସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ପଥୱୀ କମ୍ପତୀ’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋ ଚ ଭଦ୍ଦା ଚ କାପିଲାନୀ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା, ତେସଂ ୱିୟୋଗଟ୍ଠାନେ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଗୁଣବଲେନ ଅୟଂ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଜାତୋ, ମୟାପି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ, ଅସୀତିମହାଥେରେସୁ କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ବହୁପୁତ୍ତକନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ନିସୀଦନ୍ତୋ ପନ ଅଞ୍ଞତରୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ ୱିୟ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଇତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଣ୍ଣଛତ୍ତସକଟଚକ୍କକୂଟାଗାରାଦିପ୍ପମାଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତିୟୋ ୱିଧାୱନ୍ତିୟୋ ଚନ୍ଦିମସହସ୍ସସୂରିୟସହସ୍ସଉଗ୍ଗମନକାଲୋ ୱିୟ କୁରୁମାନା ତଂ ୱନନ୍ତରଂ ଏକୋଭାସଂ ଅକଂସୁ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନଂ ସିରିୟା ସମୁଜ୍ଜଲିତତାରାଗଣଂ ୱିୟ ଗଗନଂ, ସୁପୁପ୍ଫିତକମଲକୁୱଲୟଂ ୱିୟ ସଲିଲଂ, ୱନନ୍ତରଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖସ୍ସ ନାମ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ ହୋତି, ପତ୍ତାନି ନୀଲାନି ପକ୍କାନି ରତ୍ତାନି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସତସାଖୋ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି ।

ଇତି ୟା ସା ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ୱା, ‘‘ଇଦାନି ୟଥା ଏସ ପବ୍ବଜିତୋ, ୟଥା ଚ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା କଥେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନ୍ତରା ଚ ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦନ୍ତି ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଳନ୍ଦାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ । ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂୟେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସତ୍ଥାରା ଭୱିତୁଂ ସକ୍କାତି । ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା ସୁଗତଂ ନାମ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂୟେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସୁଗତେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କାତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସଚେ ଅହଂ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନାମ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଇମଂୟେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ । ନ ହି ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଭୱିତୁଂ ସକ୍କାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ଦସ୍ସନେନେୱ ‘‘ଭଗୱତି ‘ଅୟଂ ସତ୍ଥା, ଅୟଂ ସୁଗତୋ, ଅୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’ତି ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଦୀପେତି । ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚାପି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଆଗତଂ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମିନା ହି ସୋ ‘‘ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାୱକତ୍ତଂ ସାୱେସିଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଦୀପେତି ।

ଅଜାନଞ୍ଞେୱାତି ଅଜାନମାନୋୱ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମୁଦ୍ଧାପି ତସ୍ସ ୱିପତେୟ୍ୟାତି ୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ‘‘ଅଜାନଂୟେୱ ଜାନାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ବାହିରକସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଏୱଂ ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାଗତୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ସାୱକୋ ଏୱରୂପଂ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଟଛିନ୍ନତାଲପକ୍କଂ ୱିୟ ଗୀୱତୋ ମୁଦ୍ଧାପି ୱିପତେୟ୍ୟ, ସତ୍ତଧା ପନ ଫଲେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ୱା ଏତେନ, ସଚେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଇମିନା ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ଇମଂ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ କରେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ୱିଲୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ସଚେ ଚକ୍କୱାଳସ୍ସ କରେୟ୍ୟ, ଥୁସମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ୱିକିରେୟ୍ୟ । ସଚେ ସିନେରୁପବ୍ବତସ୍ସ କରେୟ୍ୟ, କାକତୁଣ୍ଡେନ ପହଟପିଟ୍ଠମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟ। ସଚେ ମହାପଥୱିୟା କରେୟ୍ୟ, ୱାତାହତଭସ୍ମପୁଞ୍ଜୋ ୱିୟ ୱିକିରେୟ୍ୟ । ଏୱରୂପୋପି ପନ ଥେରସ୍ସ ନିପଚ୍ଚାକାରୋ ସତ୍ଥୁ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେ ପାଦପିଟ୍ଠେ ଲୋମମତ୍ତମ୍ପି ୱିକୋପେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତିଟ୍ଠତୁ ଚ ମହାକସ୍ସପୋ, ମହାକସ୍ସପସଦିସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସହସ୍ସମ୍ପି ସତସହସ୍ସମ୍ପି ନିପଚ୍ଚାକାରଦସ୍ସନେନ ନେୱ ଦସବଲସ୍ସ ପାଦପିଟ୍ଠେ ଲୋମମତ୍ତମ୍ପି ୱିକୋପେତୁଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରେ ୱା ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱୋ ହି ସତ୍ଥା ।

ତସ୍ମାତିହ ତେ କସ୍ସପାତି ୟସ୍ମା ଅହଂ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି, ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱ ଚ ‘‘ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦାମି, ତସ୍ମା, କସ୍ସପ, ତୟା ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତିବ୍ବନ୍ତି ବହଲଂ ମହନ୍ତଂ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପଠମତରମେୱ ଉପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ହି ଥେରାଦୀସୁ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମତି ଥେରାଦୟୋପି ତଂ ସହିରିକା ସଓତ୍ତପ୍ପା ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ । କୁସଲୂପସଂହିତନ୍ତି କୁସଲସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ତାନଂ ତେନ ଧମ୍ମେନ ଅଟ୍ଠିକଂ କତ୍ୱା, ତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ‘‘ଏସ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା । ମନସି କତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା । ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥୋକମ୍ପି ବହି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ସବ୍ବେନ ସମନ୍ନାହାରଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା । ଓହିତସୋତୋତି ଠପିତସୋତୋ, ଞାଣସୋତଞ୍ଚ ପସାଦସୋତଞ୍ଚ ଓଦହିତ୍ୱା ମୟା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ସୁଣିସ୍ସାମୀତି ଏୱଞ୍ହି ତେ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସାତସହଗତା ଚ ମେ କାୟଗତାସତୀତି ଅସୁଭେସୁ ଚେୱ ଆନାପାନେ ଚ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା କାୟଗତାସତି । ୟୋ ଚ ପନାୟଂ ତିୱିଧୋ ଓୱାଦୋ, ଥେରସ୍ସ ଅୟମେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ଅହୋସି ।

ସରଣୋତି ସକିଲେସୋ ସଇଣୋ ହୁତ୍ୱା । ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜିନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଭୁଞ୍ଜିଂ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ପରିଭୋଗା ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋତି । ତତ୍ଥ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟପରିଭୋଗୋ ନାମ । କସ୍ମା ? ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନିସ୍ସରତାୟ । ସୀଲୱତୋ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗୋ ଇଣପରିଭୋଗୋ ନାମ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେଖାନଂ ପରିଭୋଗୋ ଦାୟଜ୍ଜପରିଭୋଗୋ ନାମ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପରିଭୋଗୋ ସାମିପରିଭୋଗୋ ନାମ । ଇତି ଖୀଣାସୱୋୱ ସାମୀ ହୁତ୍ୱା ଅନଣୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଥେରୋ ଅତ୍ତନା ପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁତ୍ତପରିଭୋଗଂ ଇଣପରିଭୋଗଂୟେୱ କରୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅଟ୍ଠମିୟା ଅଞ୍ଞା ଉଦପାଦୀତି ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।

ଅଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମାତି ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମନଂ ପଠମତରଂ ତଂଦିୱସେୟେୱ ଅହୋସି, ଅରହତ୍ତାଧିଗମୋ ପଚ୍ଛା । ଦେସନାୱାରସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ଆଗତତ୍ତା ଅରହତ୍ତାଧିଗମୋ ପଠମଂ ଦୀପିତୋ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କନ୍ତୋତି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜାତିଆରଞ୍ଞିକଂ ଜାତିପଂସୁକୂଲିକଂ ଜାତିଏକାସନିକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଓକ୍କମି ।

ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟନ୍ତି ମୁଦୁକା ଖୋ ତେ ଅୟଂ । ଇମଞ୍ଚ ପନ ୱାଚଂ ଭଗୱା ତଂ ଚୀୱରଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣେନ ପାଣିନା ଅନ୍ତନ୍ତେନ ପରାମସନ୍ତୋ ଆହ । କସ୍ମା ଏୱମାହାତି ? ଥେରେନ ସହ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତୁକାମତାୟ । କସ୍ମା ପରିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ଜାତୋତି ? ଥେରଂ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠପେତୁକାମତାୟ । ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଚୀୱରସ୍ସ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ୱଣ୍ଣେ କଥିତେ ‘‘ଇମଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିୱଚନଂ ଚାରିତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ, କସ୍ସପ, ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀତି, କସ୍ସପ, ତ୍ୱଂ ଇମାନି ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ପାରୁପିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ୱଦତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ କାୟବଲଂ ସନ୍ଧାୟ, ପଟିପତ୍ତିପୂରଣଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ଦାସିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ତଂ ସୁସାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତୁମ୍ବମତ୍ତେହି ପାଣକେହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ତେ ପାଣକେ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ମହାଅରିୟୱଂସେ ଠତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସିଂ, ତସ୍ସ ମେ ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗହିତଦିୱସେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ମହାପଥୱୀ ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱମାନା କମ୍ପିତ୍ଥ, ଆକାସୋ ତଟତଟାୟି, ଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ସାଧୁକାରମଦଂସୁ, ‘‘ଇମଂ ଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଜାତିପଂସୁକୂଲିକେନ ଜାତିଆରଞ୍ଞିକେନ ଜାତିଏକାସନିକେନ ଜାତିସପଦାନଚାରିକେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ସ ଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି । ଥେରୋପି ଅତ୍ତନା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେତି, ସୋ ତଂ ଅତକ୍କୟିତ୍ୱା ‘‘ଅହମେତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହେନ ସୁଗତଚୀୱରସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କାତୁକାମୋ ‘‘ଧାରେସ୍ସାମହଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ପଟିପନ୍ନୋସ୍ମି । ଏୱଂ ପନ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ କତ୍ୱା ଚ ଥେରେନ ପାରୁତଚୀୱରଂ ଭଗୱା ପାରୁପି, ସତ୍ଥୁ ଚୀୱରଂ ଥେରୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉନ୍ନଦନ୍ତୀ କମ୍ପିତ୍ଥ ।

ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋତି ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତୋ । ଉରେନ ୱସିତ୍ୱା ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଓୱାଦୱସେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେୱ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଚ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଓରସୋ ମୁଖତୋ ଜାତୋ। ଓୱାଦଧମ୍ମତୋ ଜାତତ୍ତା ଓୱାଦଧମ୍ମେନ ଚ ନିମ୍ମିତତ୍ତା ଧମ୍ମଜୋ ଧମ୍ମନିମ୍ମିତୋ। ଓୱାଦଧମ୍ମଦାୟାଦଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଦାୟାଦମେୱ ୱା ଅରହତୀତି ଧମ୍ମଦାୟାଦୋ। ପଟିଗ୍ଗହିତାନି ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନୀତି ସତ୍ଥାରା ପାରୁତଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପାରୁପନତ୍ଥାୟ ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ।

ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟାତି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀହି ଗୁଣେହି ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ମମଂ ତଂ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ଅହଂ ଏୱରୂପୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଥେରେନ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ପରିସୋଧିତା ହୋତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଆୱୁସୋ, ୟସ୍ସ ନ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ଆଚରିୟୋ, କିଂ ସୋ ଅନୁପଜ୍ଝାୟୋ ଅନାଚରିୟୋ ନ୍ହାପିତମୁଣ୍ଡକୋ ସୟଂଗହିତକାସାୱୋ ‘‘ତିତ୍ଥିୟପକ୍କନ୍ତକୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ ଏୱଂ ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଲଭତି, ତୀହି ଓୱାଦେହି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୱା ଉପସମ୍ପଦଂ ୱା ଲଭତି, କାୟେନ କାୟଂ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନଂ ଲଭତି ? ପସ୍ସ ୟାୱ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ୱଚନଂ ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟାତି । ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସୀହନାଦଂ ନଦିତୁଂ ଅହଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ପରଂମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୫. ଦ୍ୱାଦସମେ ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ । ନ ହେତଂ, ଆୱୁସୋ, ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନ ହୋତି । ନାଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାପି ନ ହୋତି । ଏତଞ୍ହି, ଆୱୁସୋ, ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ଏତଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ଏତଂ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକନ୍ତି ଏତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

୧୩. ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୬. ତେରସମେ ଅଞ୍ଞାୟ ସଣ୍ଠହିଂସୂତି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକାନି ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକଞ୍ଚ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ –

‘‘ଓଭାସେ ଚେୱ ଞାଣେ ଚ, ପୀତିୟା ଚ ୱିକମ୍ପତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୁଖେ ଚେୱ, ୟେହି ଚିତ୍ତଂ ପୱେଧତି ॥

‘‘ଅଧିମୋକ୍ଖେ ଚ ପଗ୍ଗାହେ, ଉପଟ୍ଠାନେ ଚ କମ୍ପତି ।

ଉପେକ୍ଖାୱଜ୍ଜନାୟ ଚେୱ, ଉପେକ୍ଖାୟ ଚ ନିକନ୍ତିୟା ॥

‘‘ଇମାନି ଦସ ଠାନାନି, ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ପରିଚିତା ।

ଧମ୍ମୁଦ୍ଧଚ୍ଚକୁସଲୋ ହୋତି, ନ ଚ ସମ୍ମୋହ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୭) । –

ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଜାତଂ ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକଂ ନାମ । ତିସ୍ସୋ ପନ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଅନାରୁଳ୍ହଂ ଧାତୁକଥା ଆରମ୍ମଣକଥା ଅସୁଭକଥା ଞାଣୱତ୍ଥୁକଥା ୱିଜ୍ଜାକରଣ୍ଡକୋତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି କଥାୱତ୍ଥୂହି ପରିବାହିରଂ ଗୁଳ୍ହୱିନୟଂ ଗୁଳ୍ହୱେସ୍ସନ୍ତରଂ ଗୁଳ୍ହମହୋସଧଂ ୱଣ୍ଣପିଟକଂ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲପିଟକଂ ରଟ୍ଠପାଲଗଜ୍ଜିତଂ ଆଳୱକଗଜ୍ଜିତଂ ୱେଦଲ୍ଲପିଟକନ୍ତି ଅବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପତିରୂପକଂ ନାମ ।

ଜାତରୂପପ୍ପତିରୂପକନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣରସୱିଧାନଂ ଆରକୂଟମୟଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ଆଭରଣଜାତଂ । ଛଣକାଲେସୁ ହି ମନୁସ୍ସା ‘‘ଆଭରଣଭଣ୍ଡକଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ଆପଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ନେ ଆପଣିକା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ସଚେ ତୁମ୍ହେ ଆଭରଣତ୍ଥିକା, ଇମାନି ଗଣ୍ହଥ । ଇମାନି ହି ଘନାନି ଚେୱ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତାନି ଚ ଅପ୍ପଗ୍ଘାନି ଚା’’ତି । ତେ ତେସଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘କାରଣଂ ଇମେ ୱଦନ୍ତି, ଇମାନି ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ସକ୍କା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିତୁଂ, ସୋଭନ୍ତି ଚେୱ ଅପ୍ପଗ୍ଘାନି ଚା’’ତି ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୁୱଣ୍ଣଭଣ୍ଡଂ ଅୱିକ୍କିୟମାନଂ ନିଦହିତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଏୱଂ ତଂ ଜାତରୂପପ୍ପତିରୂପକେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅନ୍ତରଧାୟତି ନାମ ।

ଅଥ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ହୋତୀତି ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତିୱିଧସ୍ସାପି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ହୋତି । ପଠମବୋଧିୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ଅଥ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପଟିସମ୍ଭିଦା ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିଂସୁ, ଛଳଭିଞ୍ଞା ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣିଂସୁ । ଇଦାନି କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟମତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି । ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅନାଗାମିଫଲଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସକଦାଗାମିଫଲଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲମ୍ପି ପତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ୟଦା ୱିପସ୍ସନା ଇମେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠା ଆରଦ୍ଧମତ୍ତାୱ ଠସ୍ସତି, ତଦା ଅଧିଗମସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଅନ୍ତରହିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି ।

ପଠମବୋଧିୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରୟିଂସୁ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ତଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲମତ୍ତସ୍ସ । ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପନ କାଲେ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅନାଗାମିଫଲସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେସ୍ସନ୍ତି, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସକଦାଗାମିଫଲସ୍ସ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ । ୟଦା ପନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସପି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସୀଲପାରିସୁଦ୍ଧିମତ୍ତେୱ ଠସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ ଅନ୍ତରହିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି ।

ୟାୱ ପନ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱତ୍ତତି, ନ ତାୱ ସାସନଂ ଅନ୍ତରହିତନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ତୀଣି ୱା, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକେ ଅନ୍ତରହିତେ ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତେସୁପି ଅନ୍ତରହିତନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ । ଦ୍ୱୀସୁ ଅନ୍ତରହିତେସୁ ୱିନୟପିଟକମତ୍ତେ ଠିତେପି, ତତ୍ରାପି ଖନ୍ଧକପରିୱାରେସୁ ଅନ୍ତରହିତେସୁ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗମତ୍ତେ, ମହାୱିନୟେ ଅନ୍ତରହିତେ ଦ୍ୱୀସୁ ପାତିମୋକ୍ଖେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁପି ସାସନଂ ଅନନ୍ତରହିତମେୱ । ୟଦା ପନ ଦ୍ୱେ ପାତିମୋକ୍ଖା ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେ ସାସନଂ ଅନ୍ତରହିତଂ ନାମ ହୋତି । ପରିୟତ୍ତିୟା ହି ଅନ୍ତରହିତାୟ ପଟିପତ୍ତି ଅନ୍ତରଧାୟତି, ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରହିତାୟ ଅଧିଗମୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି । କିଂ କାରଣା ? ଅୟଞ୍ହି ପରିୟତ୍ତି ପଟିପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ପଟିପତ୍ତି ଅଧିଗମସ୍ସ । ଇତି ପଟିପତ୍ତିତୋପି ପରିୟତ୍ତିମେୱ ପମାଣଂ ।

ନନୁ ଚ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ କପିଲୋ ନାମ ଅନାରାଧକଭିକ୍ଖୁ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ତନ୍ତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି, ଅଥ ତସ୍ସ ଭୟେନ ୟେସମ୍ପି ପାତିମୋକ୍ଖୋ ୱତ୍ତତି, ତେପି ‘‘ମୟଂ ୱତ୍ତାମା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ନ ୱତ୍ତାମା’’ତି ୱଦିଂସୁ, ସୋ ବୀଜନିଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଗତୋ, ତଦା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନଂ ଓସକ୍କିତନ୍ତି ? କିଞ୍ଚାପି ଓସକ୍କିତଂ, ପରିୟତ୍ତି ପନ ଏକନ୍ତେନେୱ ପମାଣଂ । ୟଥା ହି ମହତୋ ତଳାକସ୍ସ ପାଳିୟା ଥିରାୟ ଉଦକଂ ନ ଠସ୍ସତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଉଦକେ ସତି ପଦୁମାଦୀନି ପୁପ୍ଫାନି ନ ପୁପ୍ଫିସ୍ସନ୍ତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱମେୱ ମହାତଳାକସ୍ସ ଥିରପାଳିସଦିସେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସତି ମହାତଳାକେ ଉଦକସଦିସା ପଟିପତ୍ତିପୂରକା କୁଲପୁତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ତେସୁ ସତି ମହାତଳାକେ ପଦୁମାଦୀନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଏୱଂ ଏକନ୍ତତୋ ପରିୟତ୍ତିୟେୱ ପମାଣଂ ।

ପଥୱୀଧାତୂତି ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ନହୁତାନି ବହଲା ମହାପଥୱୀ । ଆପୋଧାତୂତି ପଥୱିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଗ୍ଗତଂ କପ୍ପୱିନାସକଂ ଉଦକଂ । ତେଜୋଧାତୂତି ପଥୱିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଗ୍ଗତୋ କପ୍ପୱିନାସକୋ ଅଗ୍ଗି । ୱାୟୋଧାତୂତି ପଥୱିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱେହପ୍ଫଲବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଗ୍ଗତୋ କପ୍ପୱିନାସକୋ ୱାୟୁ । ଏତେସୁ ହି ଏକଧମ୍ମୋପି ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଅନ୍ତରଧାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଇଧେୱ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଲୋହତୋ ଲୋହଖାଦକଂ ମଲଂ ୱିୟ ଇମସ୍ମିଂ ମୟ୍ହଂୟେୱ ସାସନେ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ମୋଘପୁରିସାତି ତୁଚ୍ଛପୁରିସା ।

ଆଦିକେନେୱ ଓପିଲୱତୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିକେନାତି ଆଦାନେନ ଗହଣେନ । ଓପିଲୱତୀତି ନିମୁଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଉଦକଚରା ନାୱା ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ନିମୁଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପରିୟତ୍ତିଆଦୀନଂ ପୂରଣେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଂ ନ ହୋତି । ପରିୟତ୍ତିୟା ହି ହାୟମାନାୟ ପଟିପତ୍ତି ହାୟତି, ପଟିପତ୍ତିୟା ହାୟମାନାୟ ଅଧିଗମୋ ହାୟତି । ପରିୟତ୍ତିୟା ପୂରୟମାନାୟ ପରିୟତ୍ତିଧରା ପୁଗ୍ଗଲା ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେନ୍ତି, ପଟିପତ୍ତିପୂରକା ଅଧିଗମଂ ପୂରେନ୍ତି । ଇତି ନୱଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ପରିୟତ୍ତିୟାଦୀସୁ ୱଡ୍ଢମାନାସୁ ମୟ୍ହଂ ସାସନଂ ୱଡ୍ଢତି ୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ୟେହି ଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରଧାନଞ୍ଚେୱ ଠିତି ଚ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଓକ୍କମନୀୟାତି ଅୱକ୍କମନୀୟା, ହେଟ୍ଠାଗମନୀୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱାତିଆଦୀସୁ ଅଗାରୱାତି ଗାରୱରହିତା । ଅପ୍ପତିସ୍ସାତି ଅପ୍ପତିସ୍ସୟା ଅନୀଚୱୁତ୍ତିକା । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୋହନ୍ତୋ ଛତ୍ତଂ ଧାରେତି, ଉପାହନଂ ଧାରେତି, ଅଞ୍ଞତୋ ଓଲୋକେତ୍ୱା କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ସତ୍ଥରି ଅଗାରୱୋ ନାମ ।

ୟୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ କାଲେ ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠେ ଦହରସାମଣେରେହି ପରିୱାରିତୋ ନିସୀଦତି, ଅଞ୍ଞାନି ୱା ନୱକମ୍ମାଦୀନି କରୋତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗେ ନିସିନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦାୟତି, ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱା ଅଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମେ ଅଗାରୱୋ ନାମ ।

ୟୋ ଥେରୁପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ହତ୍ଥପଲ୍ଲତ୍ଥିକଂ ଦୁସ୍ସପଲ୍ଲତ୍ଥିକଂ କରୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ କରୋତି, ୱୁଡ୍ଢାନଂ ସନ୍ତିକେ ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ କଥେତି, ଅୟଂ ସଙ୍ଘେ ଅଗାରୱୋ ନାମ ।

ତିସ୍ସୋ ପନ ସିକ୍ଖା ଅପୂରେନ୍ତୋୱ ସିକ୍ଖାୟ ଅଗାରୱୋ ନାମ ହୋତି । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ତାସଂ ୱା ପନ ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ ପୟୋଗଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସମାଧିସ୍ମିଂ ଅଗାରୱୋ ନାମ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ତେରସମଂ ।

କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଲାଭସକ୍କାରସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦାରୁଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୭. ଲାଭସକ୍କାରସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଦାରୁଣୋତି ଥଦ୍ଧୋ । ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋତି ଏତ୍ଥ ଲାଭୋ ନାମ ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭୋ । ସକ୍କାରୋତି ତେସଂୟେୱ ସୁକତାନଂ ସୁସଙ୍ଖତାନଂ ଲାଭୋ । ସିଲୋକୋତି ୱଣ୍ଣଘୋସୋ । କଟୁକୋତି ତିଖିଣୋ । ଫରୁସୋତି ଖରୋ । ଅନ୍ତରାୟିକୋତି ଅନ୍ତରାୟକରୋ । ପଠମଂ ।

୨. ବଳିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୮. ଦୁତିୟେ ବାଳିସିକୋତି ବଳିସଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରମାନୋ ମଚ୍ଛଘାତକୋ । ଆମିସଗତନ୍ତି ଆମିସମକ୍ଖିତଂ । ଆମିସଚକ୍ଖୂତି ଆମିସେ ଚକ୍ଖୁ ଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାତି ଆମିସଚକ୍ଖୁ । ଗିଲବଳିସୋତି ଗିଲିତବଳିସୋ । ଅନୟଂ ଆପନ୍ନୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ତୋ । ବ୍ୟସନଂ ଆପନ୍ନୋତି ୱିନାସଂ ପତ୍ତୋ । ୟଥାକାମକରଣୀୟୋତି ୟଥାକାମେନ ୟଥାରୁଚିୟା ୟଥେୱ ନଂ ବାଳିସିକୋ ଇଚ୍ଛତି, ତଥେୱସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ପାପିମତୋତି ୟଥା କିଲେସମାରସ୍ସ କାମୋ, ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବୋ, ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ୱା ପାପେତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩-୪. କୁମ୍ମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୫୯-୧୬୦. ତତିୟେ ମହାକୁମ୍ମକୁଲନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠିକଚ୍ଛପକୁଲଂ । ଅଗମାସୀତି ‘‘ଏତ୍ଥ ଅଦ୍ଧା କିଞ୍ଚି ଖାଦିତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତୋ ମଂ ଏସ ନିୱାରେତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅଗମାସି । ପପତାୟାତି ପପତା ୱୁଚ୍ଚତି ଦୀଘରଜ୍ଜୁକବଦ୍ଧୋ ଅୟକନ୍ତକୋସକେ ଦଣ୍ଡକଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଗହିତୋ କଣ୍ଣିକସଲ୍ଲସଣ୍ଠାନୋ, ଅୟକଣ୍ଟକୋ, ୟସ୍ମିଂ ୱେଗେନ ପତିତ୍ୱା କଟାହେ ଲଗ୍ଗମତ୍ତେ ଦଣ୍ଡକୋ ନିକ୍ଖମତି, ରଜ୍ଜୁକୋ ଏକାବଦ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତେୱ । ସୋ କୁମ୍ମୋତି ସୋ ୱିଦ୍ଧକୁମ୍ମୋ । ୟେନ ସୋ କୁମ୍ମୋତି ଉଦକସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସାସଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୟେନ ସୋ ଅତ୍ଥକାମୋ କୁମ୍ମୋ । ନ ଦାନି ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଇଦାନି ତ୍ୱଂ ଅମିତ୍ତହତ୍ଥଂ ଗତୋ, ନ ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତାନଂୟେୱ ଚ ନେସଂ ନାୱାୟ ଠିତୋ ଲୁଦ୍ଦୋ ରଜ୍ଜୁକଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା କୁମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାକାମଂ ଅକାସି । ସେସମେତ୍ଥ ଇତୋ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ଚ ଉତ୍ତାନମେୱ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନି ।

୫. ମୀଳ୍ହକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୧. ପଞ୍ଚମେ ମୀଳ୍ହକାତି ଗୂଥପାଣକା । ଗୂଥାଦୀତି ଗୂଥଭକ୍ଖା । ଗୂଥପୂରାତି ଅନ୍ତୋ ଗୂଥେନ ଭରିତା । ପୁଣ୍ଣା ଗୂଥସ୍ସାତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଦୀପନଂ । ଅତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଛିମପାଦେ ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁରିମପାଦେ ଗୂଥସ୍ସ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ଠିତା ‘‘ଅହମ୍ହି ଗୂଥାଦୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୀ ଅତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ପିଣ୍ଡପାତୋ ଚସ୍ସ ପୂରୋତି ଅପରୋପିସ୍ସ ପତ୍ତପୂରୋ ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅସନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ଛଟ୍ଠେ କଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସନିୱିଚକ୍କନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, କଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ମତ୍ଥକେ ପତିତ୍ୱା ମଦ୍ଦମାନଂ ସୁକ୍କାସନିଚକ୍କଂ ଆଗଚ୍ଛତୁ। ଅପ୍ପତ୍ତମାନସନ୍ତି ଅନଧିଗତାରହତ୍ତଂ । ଇତି ଭଗୱା ନ ସତ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖକାମତାୟ, ଆଦୀନୱଂ ପନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱମାହ । ଅସନିଚକ୍କଞ୍ହି ମତ୍ଥକେ ପତିତଂ ଏକମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନାସେତି, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକେନ ପରିୟାଦିଣ୍ଣଚିତ୍ତୋ ନିରୟାଦୀସୁ ଅନନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଦିଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୩. ସତ୍ତମେ ଦିଦ୍ଧଗତେନାତି ଗତଦିଦ୍ଧେନ । ୱିସଲ୍ଲେନାତି ୱିସମକ୍ଖିତେନ । ସଲ୍ଲେନାତି ସତ୍ତିୟା । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ଅଟ୍ଠମେ ସିଙ୍ଗାଲୋତି ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ । ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ପୂତିକାୟୋ ତ୍ୱେୱ, ତଂଖଣଂ ଗଳିତମ୍ପି ଚ ମୁତ୍ତଂ ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଦହୁଜାତୋପି ସିଙ୍ଗାଲୋ ଜରସିଙ୍ଗାଲୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉକ୍କଣ୍ଟକେନ ନାମାତି ଏୱଂନାମକେନ ରୋଗେନ । ସୋ କିର ସୀତକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସକଲସରୀରତୋ ଲୋମାନି ପତନ୍ତି, ସକଲସରୀରଂ ନିଲ୍ଲୋମଂ ହୁତ୍ୱା, ସମନ୍ତତୋ ଫୁଟତି, ୱାତବ୍ଭାହତା ୱଣା ରୁଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥା ଉମ୍ମତ୍ତକସୁନଖେନ ଦଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ଅନୱଟ୍ଠିତୋୱ ଭମତି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭମିତବ୍ବୋ ହୋତି, ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ସୋତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତୀତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ୱେରମ୍ଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୫. ନୱମେ ୱେରମ୍ଭୱାତାତି ଏୱଂନାମକା ମହାୱାତା । କୀଦିସେ ପନ ଠାନେ ତେ ୱାତା ୱାୟନ୍ତୀତି ? ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ଦୀପା ଉପ୍ପଲିନିପତ୍ତମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ୟୋ ପକ୍ଖୀ ଗଚ୍ଛତୀତି ନୱୱୁଟ୍ଠେ ଦେୱେ ୱିରୱନ୍ତୋ ୱାତସକୁଣୋ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରକ୍ଖିତେନେୱ କାୟେନାତିଆଦୀସୁ ହତ୍ଥପାଦେ କୀଳାପେନ୍ତୋ ଖନ୍ଧଟ୍ଠିଂ ୱା ନାମେନ୍ତୋ କାୟଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ, ନାନାୱିଧଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ୱାଚଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ, କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ନ ରକ୍ଖତି ନାମ । ଅନୁପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟାତି କାୟଗତାସତିଂ ଅନୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ନୱମଂ ।

୧୦. ସଗାଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୬. ଦସମେ ଅସକ୍କାରେନ ଚୂଭୟନ୍ତି ଅସକ୍କାରେନ ଚ ଉଭୟେନ । ସମାଧୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି । ସୋ ହି ତେନ ନ ୱିକମ୍ପତି । ଅପ୍ପମାଣୱିହାରିନୋତି ଅପ୍ପମାଣେନ ଫଲସମାଧିନା ୱିହରନ୍ତସ୍ସ । ସାତତିକନ୍ତି ସତତକାରିଂ । ସୁଖୁମଂଦିଟ୍ଠିୱିପସ୍ସକନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଖୁମଦିଟ୍ଠିଫଲସମାପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ୱିପସ୍ସକଂ । ଉପାଦାନକ୍ଖୟାରାମନ୍ତି ଉପାଦାନକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ରତଂ । ଆହୁ ସପ୍ପୁରିସୋ ଇତୀତି ସପ୍ପୁରିସୋତି କଥେନ୍ତୀତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ସୁୱଣ୍ଣପାତିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୭-୧୬୮. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସନ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି କାରଣେନ ସମ୍ପଜାନମେୱ ମୁସା ଭାସନ୍ତଂ । ‘‘ସୀଲଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ସଂୱିହିତଭିକ୍ଖୁଂ ସିନେରୁମତ୍ତୋପି ପଚ୍ଚୟରାସି ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟଦା ପନ ସୀଲଂ ପହାୟ ସକ୍କାରନିସ୍ସିତୋ ହୋତି, ତଦା କୁଣ୍ଡକମୁଟ୍ଠିହେତୁପି ମୁସା ଭାସତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅକିଚ୍ଚଂ କରୋତି । ଦୁତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ପଠମଦୁତିୟାନି ।

୩-୧୦. ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୯. ତତିୟାଦୀସୁ ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ କଞ୍ଚନନିକ୍ଖସ୍ସ । ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସ୍ସାତି ସିଙ୍ଗୀସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖସ୍ସ । ପଥୱିୟାତି ଚକ୍କୱାଳବ୍ଭନ୍ତରାୟ ମହାପଥୱିୟା । ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୂତି କସ୍ସଚିଦେୱ ଆମିସସ୍ସ ହେତୁ ଅନ୍ତମସୋ କୁଣ୍ଡକମୁଟ୍ଠିନୋପି । ଜୀୱିତହେତୂତି ଅଟୱିୟଂ ଚୋରେହି ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିତେ ୱୋରୋପିୟମାନେ ତସ୍ସପି ହେତୁ । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟାତି ଜନପଦେ ଉତ୍ତମିତ୍ଥିୟା । ତତିୟାଦୀନି ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ମାତୁଗାମସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୦-୧୭୧. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନ ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତୁଗାମୋତି ନ ତସ୍ସ ରହୋ ଏକକସ୍ସ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତେନ ଧମ୍ମେନ ଅତ୍ଥିକୋପି ମାତୁଗାମୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ୟସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି, ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ପଠମଦୁତିୟାନି ।

୩-୬. ଏକପୁତ୍ତକସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୭୨-୧୭୫. ତତିୟେ ସଦ୍ଧାତି ସୋତାପନ୍ନା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ତଥା ଚତୁତ୍ଥେ ପଞ୍ଚମେ ଛଟ୍ଠେ ଚ । ତତିୟାଦୀନି ।

୭. ତତିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୬. ସତ୍ତମେ ସମୁଦୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ସହ ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ଅତ୍ତଭାୱୋ କୋଲପୁତ୍ତିୟଂ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତା କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣତା ଧୁତଗୁଣାୱୀକରଣଂ ଚୀୱରଧାରଣଂ ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ଲାଭସକ୍କାରସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନାମ, ତଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱସେନ ନପ୍ପଜାନାତି, ନିରୋଧୋ ଚ ପଟିପଦା ଚ ନିରୋଧସଚ୍ଚମଗ୍ଗସଚ୍ଚୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଛୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୭. ଅଟ୍ଠମେ ୟସ୍ମା ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକୋ ନରକାଦୀସୁ, ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ସକଲମ୍ପି ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନାସେତି, ଇଧାପି ମରଣମ୍ପି ମରଣମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଆୱହତି, ତସ୍ମା ଛୱିଂ ଛିନ୍ଦତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ରଜ୍ଜୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୮. ନୱମେ ୱାଳରଜ୍ଜୁୟାତି ସୁତ୍ତାଦିମୟା ରଜ୍ଜୁ ମୁଦୁକା ହୋତି ୱାଳରଜ୍ଜୁ ଖରା ଫରୁସା, ତସ୍ମା ଅୟମେୱ ଗହିତା । ନୱମଂ ।

୧୦. ଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୯. ଦସମେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖୱିହାରା । ତେସାହମସ୍ସାତି ତେସଂ ଅହଂ ଅସ୍ସ। ଖୀଣାସୱୋ ହି ଲାଭୀ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପନ୍ନୋ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଆଗତାଗତାନଂ ଅନୁମୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧-୪. ଭିନ୍ଦିସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୦-୧୮୩. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଦୁତିୟାଦୀସୁ କୁସଲମୂଲନ୍ତି ଅଲୋଭାଦିତିୱିଧକୁସଲଧମ୍ମୋ । ସୁକ୍କୋ ଧମ୍ମୋତି ତସ୍ସେୱ ପରିୟାୟଦେସନା। ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ କୁସଲମୂଲାଦିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମସ୍ସ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଦେୱଦତ୍ତୋ ସଗ୍ଗେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଫଲାନି ୱା ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସ୍ୱାସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦମଗମା ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିନଟ୍ଠୋ । ପଠମାଦୀନି ।

୫. ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୪. ପଞ୍ଚମେ ପରାଭୱାୟାତି ଅୱଡ୍ଢିୟା ୱିନାସାୟ । ଅସ୍ସତରୀତି ୱଳୱାୟ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ଜାତା । ଅତ୍ତୱଧାୟ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତଂ ଅସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତି, ସା ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିଜାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପାଦେହି ଭୂମିୟଂ ପହରନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ଚତୂସୁ ଖାଣୁକେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପୋତଂ ନୀହରନ୍ତି, ସା ତତ୍ଥେୱ ମରତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପଞ୍ଚରଥସତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫. ଛଟ୍ଠେ ଭତ୍ତାଭିହାରୋତି ଅଭିହରିତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପନ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ଚ ଚ ଥାଲିପାକସତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଥାଲିପାକୋ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ନାସାୟ ପିତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅଚ୍ଛପିତ୍ତଂ ୱା ମଚ୍ଛପିତ୍ତଂ ୱାସ୍ସ ନାସପୁଟେ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭-୧୩. ମାତୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୬-୧୮୭. ସତ୍ତମେ ମାତୁପି ହେତୂତି ‘‘ସଚେ ମୁସା ଭଣସି, ମାତରଂ ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମ । ନୋ ଚେ ଭଣସି, ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଚୋରେହି ଅଟୱିୟଂ ପୁଚ୍ଛମାନୋ ତସ୍ସା ଚୋରହତ୍ଥଗତାୟ ମାତୁୟାପି ହେତୁ ସମ୍ପଜାନମୁସା ନ ଭାସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ସତ୍ତମାଦୀନି ।

ଲାଭସକ୍କାରସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧-୮. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୮୮-୧୯୫. ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଏକୋତି ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକୱିହାରୀ । ୱୂପକଟ୍ଠୋତି ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱସନ୍ତୋ । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିସେସାଧିଗମତ୍ଥାୟ ପେସିତତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟଂ । ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରେନ ଅନିଚ୍ଚଂ । ଅଥ ୱା ଉପ୍ପାଦୱୟୱନ୍ତତାୟ ତାୱକାଲିକତାୟ ୱିପରିଣାମକୋଟିୟା ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋତି ଇମେହିପି କାରଣେହି ଅନିଚ୍ଚଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖମନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁକଟ୍ଠେନ ସତତସମ୍ପୀଳନଟ୍ଠେନ ସୁଖପଟିକ୍ଖେପେନାତି । କଲ୍ଲନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ମମାତି ତଣ୍ହାଗାହୋ । ଏସୋହମସ୍ମୀତି ମାନଗାହୋ । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ । ତଣ୍ହାଗାହୋ ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତୱସେନ, ମାନଗାହୋ ନୱୱିଧମାନୱସେନ, ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିବ୍ବିନ୍ଦଂ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିରାଗୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା କଥିତା, ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପସାଦାୱ ଗହିତା, ମନୋତି ଇମିନା ତେଭୂମକଂ ସମ୍ମସନଚାରଚିତ୍ତଂ । ଦୁତିୟେ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆରମ୍ମଣମେୱ । ତତିୟେ ପଞ୍ଚସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପସାଦୱତ୍ଥୁକଚିତ୍ତମେୱ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ତେଭୂମକଂ ସମ୍ମସନଚାରଚିତ୍ତଂ ଗହିତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଛଟ୍ଠେ ତେଭୂମକଧମ୍ମା । ଅଟ୍ଠମେ ପନ ତଣ୍ହାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଜୱନପ୍ପତ୍ତାୱ ଲବ୍ଭତି । ପଠମାଦୀନି ।

୯. ଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୬. ନୱମେ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୱସେନ ନାମଂ, ସେସାହି ରୂପନ୍ତି ନାମରୂପଂ କଥିତଂ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୭. ଦସମେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ କାମାୱଚରୋ, ସେସା ଚତ୍ତାରୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତୁଭୂମକା । ଇଧ ପନ ତେଭୂମକାତି ଗହେତବ୍ବା । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୧୦. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୯୮-୧୯୯. ଦୁତିୟେ ଦସ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ପଠମାଦୀନି ।

୧୧. ଅନୁସୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୦. ଏକାଦସମେ ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକେ କାୟେତି ଅତ୍ତନୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକକାୟଂ ଦସ୍ସେତି, ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ପରସ୍ସ ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ୱା । ପୁରିମେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ବହିଦ୍ଧା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧରୂପଂ । ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରମାନାନୁସୟାତି ଅହଂକାରଦିଟ୍ଠି ଚ ମମଂକାରତଣ୍ହା ଚ ମାନାନୁସୟା ଚ । ନ ହୋନ୍ତୀତି ଏତେ କିଲେସା କଥଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଏତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ନ ହୋନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଅପଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ଦ୍ୱାଦସମେ ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରମାନାପଗତନ୍ତି ଅହଂକାରତୋ ଚ ମମଂକାରତୋ ଚ ମାନତୋ ଚ ଅପଗତଂ । ୱିଧା ସମତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ମାନକୋଟ୍ଠାସେ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ । ସନ୍ତଂ ସୁୱିମୁତ୍ତନ୍ତି କିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତଂ, କିଲେସେହେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଦ୍ୱୀସୁପି ଅସେକ୍ଖଭୂମି କଥିତା । ପଠମୋ ପନେତ୍ଥ ଆୟାଚନ୍ତସ୍ସ ଦେସିତୋ, ଦୁତିୟୋ ଅନାୟାଚନ୍ତସ୍ସ । ସକଲେପି ପନ ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତେ ଥେରସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟଧମ୍ମାୱ କଥିତାତି ।

ରାହୁଲସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୨. ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେ ୟ୍ୱାୟଂ ଆୟସ୍ମା ଚ ଲକ୍ଖଣୋତି ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏସ ଜଟିଲସହସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦାୟ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟାୱସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଏକୋ ମହାସାୱକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନେସ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନେନ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରେନ ବ୍ରହ୍ମସମେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପନ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ।

ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ମନ୍ଦହସିତଂ ପାତୁଅକାସି, ପକାସୟି ଦସ୍ସେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ ପନ ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ? ଉପରି ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକଂ ଏକଂ ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା, ନ ପସାଦଚକ୍ଖୁନା । ପସାଦଚକ୍ଖୁସ୍ସ ହି ଏତେ ଅତ୍ତଭାୱା ନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱରୂପଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞେ କତ୍ତବ୍ବେ କସ୍ମା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ? ଅତ୍ତନୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମନୁସ୍ସରଣତୋ । ତଞ୍ହି ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚେନ ନାମ ପୁଗ୍ଗଲେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବା ଏୱରୂପା ଅତ୍ତଭାୱା ମୁତ୍ତୋ ଅହଂ, ଲାଭା ୱତ ମେ, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା – ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତି, ‘ୟୋ କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ’ତି ଦେସେସି, ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱତ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ଦେସେନ୍ତି, ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସୀତି ।

ଅଥ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ କସ୍ମା ନ ଅଦ୍ଦସ, କିମସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପନ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ, ଇତରୋ ପନ ଅନାୱଜ୍ଜନେନ ନ ଅଦ୍ଦସ । ୟସ୍ମା ପନ ଖୀଣାସୱା ନାମ ନ ଅକାରଣା ସିତଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି କୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ହେତୁ, କୋ ପଚ୍ଚୟୋ ସିତସ୍ସ ପାତୁକମ୍ମାୟାତି ? ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ୟେହି ଅୟଂ ଉପପତ୍ତି ସାମଂ ଅଦିଟ୍ଠା, ତେ ଦୁସ୍ସଦ୍ଧାପୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ବ୍ୟାକାତୁକାମତାୟ ଅକାଲୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପୁଟ୍ଠୋ ଇଧାହଂ, ଆୱୁସୋତିଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ୟାକାସି ।

ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକନ୍ତି ସେତଂ ନିମ୍ମଂସଲୋହିତଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ । ଗିଜ୍ଝାପି କାକାପି କୁଲଲାପୀତି ଏତେପି ୟକ୍ଖଗିଜ୍ଝା ଚେୱ ୟକ୍ଖକାକା ଚ ୟକ୍ଖକୁଲଲା ଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ପାକତିକାନଂ ପନ ଗିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଆପାଥମ୍ପି ଏତଂ ରୂପଂ ନାଗଚ୍ଛତି । ଅନୁପତିତ୍ୱା ଅନୁପତିତ୍ୱାତି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା । ୱିତୁଦେନ୍ତୀତି ଅସିଧାରୂପମେହି ତିଖିଣେହି ଲୋହତୁଣ୍ଡକେହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସା ସୁଦଂ ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ କରୋତୀତି ଏତ୍ଥ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ସା ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକା ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ ଆତୁରସ୍ସରଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକୁସଲୱିପାକାନୁଭୱନତ୍ଥଂ କିର ୟୋଜନପ୍ପମାଣାପି ତାଦିସା ଅତ୍ତଭାୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ପସାଦୁସ୍ସଦା ଚ ହୋନ୍ତି ପକ୍କଗଣ୍ଡସଦିସା । ତସ୍ମା ସା ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକା ବଲୱୱେଦନାତୁରା ତାଦିସଂ ସଦ୍ଦମକାସୀତି ।

ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ‘‘ୱଟ୍ଟଗାମିସତ୍ତା ନାମ ଏୱରୂପା ଅତ୍ତଭାୱା ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଆୱୁସୋ, ଏତଦହୋସି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ ଭୋତିଆଦିମାହ । ତତୋ ଭଗୱା ଥେରସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଚକ୍ଖୁଭୂତା ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାୱକା ୱିହରନ୍ତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁ ଭୂତଂ ଜାତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଏତେସନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଭୂତା, ଭୂତଚକ୍ଖୁକା ଉପ୍ପନ୍ନଚକ୍ଖୁକା ଚକ୍ଖୁଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ଏତ୍ଥ ୟତ୍ରାତି କାରଣୱଚନଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ୟସ୍ମା ନାମ ସାୱକୋପି ଏୱରୂପଂ ଞସ୍ସତି ୱା ଦକ୍ଖତି ୱା ସକ୍ଖିଂ ୱା କରିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁଭୂତା ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି, ଞାଣଭୂତା ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାୱକା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବେୱ ମେ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିୱେଧେନ ଅପ୍ପମାଣେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପ୍ପମାଣେ ସତ୍ତନିକାୟେ ଭୱଗତିୟୋନିଠିତିନିୱାସେ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତେନ ମୟା ପୁବ୍ବେୱ ସୋ ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୋତି ୱଦତି ।

ଗୋଘାତକୋତି ଗାୱୋ ୱଧିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିତୋ ମଂସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପନକସତ୍ତୋ । ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନାତି ତସ୍ସ ନାନାଚେତନାହି ଆୟୂହିତସ୍ସ ଅପରାପରିୟକମ୍ମସ୍ସ । ତତ୍ର ହି ୟାୟ ଚେତନାୟ ନରକେ ପଟିସନ୍ଧି ଜନିତା, ତସ୍ସା ୱିପାକେ ପରିକ୍ଖୀଣେ ଅୱସେସକମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ପେତାଦୀସୁ ପଟିସନ୍ଧି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସା ପଟିସନ୍ଧି କମ୍ମସଭାଗତାୟ ଆରମ୍ମଣସଭାଗତାୟ ୱା ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଞ୍ଚ ସତ୍ତୋ ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତେନାହ – ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନା’’ତି । ତସ୍ସ କିର ନରକା ଚୱନକାଲେ ନିମ୍ମଂସକତାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ଅଟ୍ଠିରାସିୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମ୍ପି ତଂ କମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ପାକଟଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକପେତୋ ଜାତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ପେସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୩. ମଂସପେସିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗୋଘାତକୋତି ଗୋମଂସପେସିୟୋ କତ୍ୱା ସୁକ୍ଖାପେତ୍ୱା ୱଲ୍ଲୂରୱିକ୍କୟେନ ଅନେକାନି ୱସ୍ସାନି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି, ତେନସ୍ସ ନରକା ଚୱନକାଲେ ମଂସପେସିୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ମଂସପେସିପେତୋ ଜାତୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପିଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୪. ମଂସପିଣ୍ଡୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସାକୁଣିକୋତି ସକୁଣେ ଗହେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନକାଲେ ନିପ୍ପକ୍ଖଚମ୍ମେ ମଂସପିଣ୍ଡମତ୍ତେ କତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି, ତେନସ୍ସ ନରକା ଚୱନକାଲେ ମଂସପିଣ୍ଡୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ମଂସପିଣ୍ଡପେତୋ ଜାତୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ନିଚ୍ଛୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୫. ନିଚ୍ଛୱିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତସ୍ସ ଓରବ୍ଭିକସ୍ସ ଏଳକେ ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମ୍ମେ କତ୍ୱା କପ୍ପିତଜୀୱିକସ୍ସ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିଚ୍ଚମ୍ମଂ ଏଳକସରୀରଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ସୋ ନିଚ୍ଛୱିପେତୋ ଜାତୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅସିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୬. ଅସିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ସୂକରିକୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ନିୱାପପୁଟ୍ଠେ ସୂକରେ ଅସିନା ୱଧିତ୍ୱା ୱଧିତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି, ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକଭାୱୋୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଅସିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୭. ସତ୍ତିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ମାଗୱିକୋ ଏକଂ ମିଗଞ୍ଚ ସତ୍ତିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ମିଗସ୍ସ ସମୀପଂ ଆଗତାଗତେ ମିଗେ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେସି, ତସ୍ସ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝନକଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ସତ୍ତିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଉସୁଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୮. ଉସୁଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାରଣିକୋତି ରାଜାପରାଧିକେ ଅନେକାହି କାରଣାହି ପୀଳେତ୍ୱା ଅୱସାନେ କଣ୍ଡେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରଣକପୁରିସୋ । ସୋ କିର ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିଦ୍ଧୋ ମରତୀ’’ତି ଞତ୍ୱାୱ ୱିଜ୍ଝତି । ତସ୍ସେୱଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ନରକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତତୋ ପକ୍କାୱସେସେନ ଇଧୂପପତ୍ତିକାଲେ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝନଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଉସୁଲୋମପେତୋ ଜାତୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୯. ସୂଚିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୂତୋତି ଅସ୍ସଦମକୋ । ଗୋଦମକୋତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ସ ପତୋଦସୂଚିୟା ୱିଜ୍ଝନଭାୱୋୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ସୂଚିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦୁତିୟସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୦. ଦୁତିୟେ ସୂଚିଲୋମୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୂଚକୋତି ପେସୁଞ୍ଞକାରକୋ । ସୋ କିର ମନୁସ୍ସେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦି, ରାଜକୁଲେ ଚ ‘‘ଇମସ୍ସ ଇମଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଇମିନା ଇଦଂ ନାମ କତ’’ନ୍ତି ସୂଚେତ୍ୱା ସୂଚେତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସି । ତସ୍ମା ୟଥା ତେନ ସୂଚେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଭିନ୍ନା, ତଥା ସୂଚୀହି ଭେଦନଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୁଂ କମ୍ମମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୂଚିଲୋମପେତୋ ଜାତୋ । ନୱମଂ ।

୧୦. କୁମ୍ଭଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୧. ଅଣ୍ଡଭାରିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଗାମକୂଟକୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚୋ । ତସ୍ସ କମ୍ମସଭାଗତାୟ କୁମ୍ଭମତ୍ତା ମହାଘଟପ୍ପମାଣା ଅଣ୍ଡା ଅହେସୁଂ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଠାନେ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା କୂଟୱିନିଚ୍ଛୟେନ ପାକଟଂ ଦୋସଂ କରୋନ୍ତୋ ସାମିକେ ଅସ୍ସାମିକେ ଅକାସି, ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଂ ଅଙ୍ଗଂ ପାକଟଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଦଣ୍ଡଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ପରେସଂ ଅସୟ୍ହଂ ଭାରଂ ଆରୋପେସି, ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଂ ଅଙ୍ଗଂ ଅସୟ୍ହଭାରୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠିତେନ ସମେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱା ୱିସମୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମାସ୍ସ ରହସ୍ସଙ୍ଗେ ୱିସମା ନିସଜ୍ଜାୱ ଅହୋସୀତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସସୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୨. ପାରଦାରିକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ସତ୍ତୋ ପରସ୍ସ ରକ୍ଖିତଗୋପିତଂ ସସ୍ସାମିକଂ ଫସ୍ସଂ ଫୁସନ୍ତୋ ମୀଳ୍ହସୁଖେନ କାମସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ରମୟିତ୍ୱା କମ୍ମସଭାଗତାୟ ଗୂଥଫସ୍ସଂ ଫୁସନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତୁଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ଗୂଥଖାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୩. ଦୁଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁ ପାକଟମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୪. ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟସ୍ମା ମାତୁଗାମୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଫସ୍ସେ ଅନିସ୍ସରୋ, ସା ଚ ତଂ ସାମିକସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଫସ୍ସଂ ଥେନେତ୍ୱା ପରେସଂ ଅଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ତସ୍ମା କମ୍ମସଭାଗତାୟ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା ୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନିଚ୍ଛୱିତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତିୟଂ ।

୪. ମଙ୍ଗୁଲିତ୍ଥିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୫. ମଙ୍ଗୁଲିତ୍ଥିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମଙ୍ଗୁଲିନ୍ତି ୱିରୂପଂ ଦୁଦ୍ଦସିକଂ ବୀଭଚ୍ଛଂ । ସା କିର ୟକ୍ଖଦାସିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ ‘‘ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ ଏୱଂ ବଲିକମ୍ମେ କତେ ଅୟଂ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମହାଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ୱଞ୍ଚନାୟ ଗହେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାପେସି, ତସ୍ମା ତାୟ କମ୍ମସଭାଗତାୟ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଥେନିତତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା, ଦୁଦ୍ଦସ୍ସନସ୍ସ ଗାହିତତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସିକା ୱିରୂପା ବୀଭଚ୍ଛା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଓକିଲିନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୬. ଓକିଲିନୀୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପକ୍କଂ ଓକିଲିନିଂ ଓକିରିନିନ୍ତି ସା କିର ଅଙ୍ଗାରଚିତକେ ନିପନ୍ନା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା ୱିପରିୱତ୍ତମାନା ପଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପକ୍କା ଚେୱ ହୋତି ଉଣ୍ହେନ ଅଗ୍ଗିନା ପକ୍କସରୀରା, ଓକିଲିନୀ ଚ କିଲିନ୍ନସରୀରା, ବିନ୍ଦୂନିସ୍ସା ସରୀରତୋ ପଗ୍ଘରନ୍ତି, ଓକିରିନୀ ଚ ଅଙ୍ଗାରସମ୍ପରିକିଣ୍ଣା । ତସ୍ସା ହି ହେଟ୍ଠତୋପି କିଂସୁକପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା, ଉଭୟପସ୍ସେସୁପି, ଆକାସତୋପିସ୍ସା ଉପରି ପତନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପ୍ପକ୍କଂ ଓକିଲିନିଂ ଓକିରିନି’’ନ୍ତି । ସା ଇସ୍ସାପକତା ସପତ୍ତିଂ ଅଙ୍ଗାରକଟାହେନ ଓକିରୀତି ତସ୍ସ କିର ରଞ୍ଞୋ ଏକା ନାଟକିନୀ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ସମୀପେ ଠପେତ୍ୱା ଗତ୍ତତୋ ଉଦକଂ ପୁଞ୍ଛତି, ପାଣିନା ଚ ସେଦଂ କରୋତି । ରାଜାପି ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥଞ୍ଚ କରୋତି, ପରିତୁଟ୍ଠାକାରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅଗ୍ଗମହେସୀ ତଂ ଅସହମାନା ଇସ୍ସାପକତା ହୁତ୍ୱା ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ତଂ ଅଙ୍ଗାରକଟାହଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସା ଉପରି ଅଙ୍ଗାରେ ଓକିରି । ସା ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତାଦିସଂୟେୱ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱିତୁଂ ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅସୀସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୭. ଚୋରଘାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଚୋରାନଂ ସୀସାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ଅସୀସକଂ କବନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭-୧୧. ପାପଭିକ୍ଖୁସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୧୮-୨୨୨. ଭିକ୍ଖୁୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପାପଭିକ୍ଖୂତି ଲାମକଭିକ୍ଖୁ । ସୋ କିର ଲୋକସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେହି ଅସଂୟତୋ ଭିନ୍ନାଜୀୱୋ ଚିତ୍ତକେଳିଂ କୀଳନ୍ତୋ ୱିଚରି । ତତୋ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପେତଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଦିସେନେୱ ଅତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନୀସିକ୍ଖମାନାସାମଣେରସାମଣେରୀୱତ୍ଥୂସୁପି ଅୟମେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସତ୍ତମାଦୀନି ।

ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଓପମ୍ମସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. କୂଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୩. ଓପମ୍ମସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ କୂଟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି କୂଟଙ୍ଗମା। କୂଟଂ ସମୋସରନ୍ତୀତି କୂଟସମୋସରଣା । କୂଟସମୁଗ୍ଘାତାତି କୂଟସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତେନ । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମୁଗ୍ଘାତେନ । ଅପ୍ପମତ୍ତାତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେ ଠିତା ହୁତ୍ୱା । ପଠମଂ ।

୨. ନଖସିଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୪. ଦୁତିୟେ ମନୁସ୍ସେସୁ ପଚ୍ଚାଜାୟନ୍ତୀତି ୟେ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତା ମନୁସ୍ସେସୁ ଜାୟନ୍ତି, ତେ ଏୱଂ ଅପ୍ପକାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ମନୁସ୍ସେହୀତି ୟେ ପନ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତା ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ପଚ୍ଚାଜାୟନ୍ତି, ତେ ମହାପଥୱିୟଂ ପଂସୁ ୱିୟ ବହୁତରା । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସୁତ୍ତେ ଦେୱାପି ମନୁସ୍ସେହେୱ ସଙ୍ଗହିତା । ତସ୍ମା ୟଥା ମନୁସ୍ସେସୁ ଜାୟନ୍ତା ଅପ୍ପକା, ଏୱଂ ଦେୱେସୁପୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. କୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୫. ତତିୟେ ସୁପ୍ପଧଂସିୟାନୀତି ସୁୱିହେଠିୟାନି । କୁମ୍ଭତ୍ଥେନକେହୀତି ୟେ ପରଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦୀପାଲୋକେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପରଭଣ୍ଡଂ ହରିତୁକାମା ଘଟେ ଦୀପଂ କତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତି, ତେ କୁମ୍ଭତ୍ଥେନକା ନାମ, ତେହି କୁମ୍ଭତ୍ଥେନକେହି । ସୁପ୍ପଧଂସିୟୋ ହୋତି ଅମନୁସ୍ସେହୀତି ମେତ୍ତାଭାୱନାରହିତଂ ପଂସୁପିସାଚକା ୱିଧଂସୟନ୍ତି, ପଗେୱ ଉଳାରା ଅମନୁସ୍ସା । ଭାୱିତାତି ୱଡ୍ଢିତା । ବହୁଲୀକତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତା । ୟାନୀକତାତି ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତା । ୱତ୍ଥୁକତାତି ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ଅନୁଟ୍ଠିତାତି ଅଧିଟ୍ଠିତା। ପରିଚିତାତି ସମନ୍ତତୋ ଚିତା ସୁୱଡ୍ଢିତା । ସୁସମାରଦ୍ଧାତି ଚିତ୍ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧା । ତତିୟଂ ।

୪. ଓକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଓକ୍ଖାସତନ୍ତି ମହାମୁଖଉକ୍ଖଲୀନଂ ସତଂ । ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ପଣୀତଭୋଜନଭରିତାନଂ ମହାଉକ୍ଖଲୀନଂ ସତଂ ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ‘‘ଉକ୍କାସତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡଦୀପିକାସତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକାୟ ପନ ଦୀପିକାୟ ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ଆଲୋକୋ ହୋତି, ତତୋ ସତଗୁଣଂ ଠାନଂ ସତ୍ତହି ରତନେହି ପୂରେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଦ୍ଦୁହନମତ୍ତନ୍ତି ଗୋଦୁହନମତ୍ତଂ, ଗାୱିୟା ଏକୱାରଂ ଅଗ୍ଗଥନାକଡ୍ଢନମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଧଊହନମତ୍ତଂ ୱା, ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଗନ୍ଧପିଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକୱାରଂ ଘାୟନମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତକମ୍ପି ହି କାଲଂ ୟୋ ପନ ଗବ୍ଭପରିୱେଣୱିହାରୂପଚାର ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଚକ୍କୱାଳପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ୱା ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ହିତଫରଣଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଇଦଂ ତତୋ ଏକଦିୱସଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦିନ୍ନଦାନତୋ ମହପ୍ଫଲତରଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୭. ପଞ୍ଚମେ ପଟିଲେଣିସ୍ସାମୀତିଆଦୀସୁ ଅଗ୍ଗେ ପହରିତ୍ୱା କପ୍ପାସୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟ ନାମେନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାସୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟ ଚ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋ ପଟିଲେଣେତି ନାମ । ମଜ୍ଝେ ପହରିତ୍ୱା ନାମେତ୍ୱା ଧାରାୟ ୱା ପହରିତ୍ୱା ଦ୍ୱେପି ଧାରା ଏକତୋ ଅଲ୍ଲିୟାପେନ୍ତୋ ପଟିକୋଟ୍ଟେତି ନାମ । କପ୍ପାସୱଟ୍ଟନକରଣୀୟଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଚିରକାଲଂ ସଂୱେଲ୍ଲିତକିଲଞ୍ଜଂ ପସାରେତ୍ୱା ପୁନ ସଂୱେଲ୍ଲେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ପଟିୱଟ୍ଟେତି ନାମ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଧନୁଗ୍ଗହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ଛଟ୍ଠେ ଦଳ୍ହଧମ୍ମା ଧନୁଗ୍ଗହାତି ଦଳ୍ହଧନୁନୋ ଇସ୍ସାସା । ଦଳ୍ହଧନୁ ନାମ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ନାମ ୟସ୍ସ ଆରୋପିତସ୍ସ ଜିୟାବଦ୍ଧୋ ଲୋହସୀସାଦୀନଂ ଭାରୋ ଦଣ୍ଡେ ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ କଣ୍ଡପ୍ପମାଣା ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଥୱିତୋ ମୁଚ୍ଚତି । ସୁସିକ୍ଖିତାତି ଦସଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସାନି ଆଚରିୟକୁଲେ ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପା । କତହତ୍ଥାତି ୟୋ ସିପ୍ପମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସୋ କତହତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ଇମେ ପନ କତହତ୍ଥା ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱା । କତୂପାସନାତି ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପା ।

ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଜୱୋତି ଏୱରୂପୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ନାମ ନ ଭୂତପୁବ୍ବୋ, ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଜୱନହଂସକାଲୋ ନାମ ଆସି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚତ୍ତାରି କଣ୍ଡାନି ଆହରି । ତଦା କିରସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତରୋ ‘‘ମୟଂ, ଭାତିକ, ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜୱିସ୍ସାମା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୂରିୟୋ ସୀଘଜୱୋ, ନ ସକ୍ଖିସ୍ସଥ ତୁମ୍ହେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜୱିତୁ’’ନ୍ତି । ତେ ଦୁତିୟଂ ତତିୟମ୍ପି ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୟୁଗନ୍ଧରପବ୍ବତଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘କହଂ ମେ ଭାତରୋ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜୱିତୁଂ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ତପସ୍ସିନୋ’’ତି ତେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ସୟମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି । ଅଥ ସୂରିୟେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦ୍ୱେପି ଭାତରୋ ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ତା, ବୋଧିସତ୍ତୋପି ତେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପକ୍ଖନ୍ତୋ । ତେସୁ ଏକସ୍ସ ଅପତ୍ତେୟେୱ ଅନ୍ତରଭତ୍ତସମୟେ ପକ୍ଖନ୍ତରେସୁ ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠହି, ସୋ ଭାତରଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ‘‘ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ଆହ । ତମେନଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମା ଭାୟୀ’’ତି ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ପକ୍ଖପଞ୍ଜରେନ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ଦରଥଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛା’’ତି ପେସେସି ।

ଦୁତିୟୋ ୟାୱ ଅନ୍ତରଭତ୍ତା ଜୱିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ତରେସୁ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଉଟ୍ଠହିତେ ତଥେୱାହ । ତମ୍ପି ସୋ ତଥେୱ କତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛା’’ତି ପେସେସି । ସୟଂ ପନ ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା ଜୱିତ୍ୱା, ‘‘ଏତେ ବାଲାତି ମୟାପି ବାଲେନ ନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା – ‘‘ଅଦିଟ୍ଠସହାୟକଂ ବାରାଣସିରାଜଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ବାରାଣସିଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ମିଂ ନଗରମତ୍ଥକେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତେ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ନଗରଂ ପତ୍ତକଟାହେନ ଓତ୍ଥଟପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଅଥ ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ପରିବ୍ଭମନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଛିଦ୍ଦାନି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ସୟମ୍ପି ଅନେକହଂସସହସ୍ସସଦିସୋ ପଞ୍ଞାୟି । ସୋ ୱେଗଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ରାଜଗେହାଭିମୁଖୋ ଅହୋସି । ରାଜା ଓଲୋକେତ୍ୱା – ‘‘ଆଗତୋ କିର ମେ ପିୟସହାୟୋ ଜୱନହଂସୋ’’ତି ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ରତନପୀଠଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ରତନପୀଠେ ନିସୀଦି ।

ଅଥସ୍ସ ରାଜା ସହସ୍ସପାକେନ ତେଲେନ ପକ୍ଖନ୍ତରାନି ମକ୍ଖେତ୍ୱା, ମଧୁଲାଜେ ଚେୱ ମଧୁରପାନକଞ୍ଚ ଅଦାସି । ତତୋ ନଂ କତପରିଭୋଗଂ ‘‘ସମ୍ମ, କହଂ ଅଗମାସୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଅଥାହଂ, ମହାରାଜ, ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା ଜୱିତ୍ୱା – ‘ନତ୍ଥି ଜୱିତେନ ଅତ୍ଥୋ’ତି ନିୱତ୍ତୋ’’ତି ଆଚିକ୍ଖି । ଅଥ ରାଜା ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ସାମି, ତୁମ୍ହାକଂ ସୂରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଜୱନୱେଗଂ ପସ୍ସିତୁକାମୋ’’ତି। ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ନ ସକ୍କା ତୟା ପସ୍ସିତୁନ୍ତି । ତେନ ହି, ସାମି, ସରିକ୍ଖକମତ୍ତମ୍ପି ଦସ୍ସେହୀତି । ଆମ, ମହାରାଜ, ଧନୁଗ୍ଗହେ ସନ୍ନିପାତେହୀତି । ରାଜା ସନ୍ନିପାତେସି । ହଂସୋ ତତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଗହେତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେ ତୋରଣଂ କାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୀୱାୟ ଘଣ୍ଡଂ ପିଳନ୍ଧାପେତ୍ୱା ତୋରଣସ୍ସ ଉପରି ନିସୀଦିତ୍ୱା – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ତୋରଣଂ ନିସ୍ସାୟ ଚତୁଦିସାଭିମୁଖା ଏକେକଂ କଣ୍ଡଂ ଖିପନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା, ସୟଂ ପଠମକଣ୍ଡେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା, ତଂ କଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ, ଦକ୍ଖିଣାଭିମୁଖଂ ଗତକଣ୍ଡଂ ଧନୁତୋ ରତନମତ୍ତାପଗତଂ ଗଣ୍ହି । ଦୁତିୟଂ ଦ୍ୱିରତନମତ୍ତାପଗତଂ, ତତିୟଂ ତିରତନମତ୍ତାପଗତଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଭୂମିଂ ଅପ୍ପତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହି । ଅଥ ନଂ ଚତ୍ତାରି କଣ୍ଡାନି ଗହେତ୍ୱା ତୋରଣେ ନିସିନ୍ନକାଲେୟେୱ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ସୋ ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ପସ୍ସ, ମହାରାଜ, ଏୱଂସୀଘୋ ଅମ୍ହାକଂ ଜୱୋ’’ତି । ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତେନେୱ ଜୱନହଂସକାଲେ ତାନି କଣ୍ଡାନି ଆହରିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ପୁରତୋ ଧାୱନ୍ତୀତି ଅଗ୍ଗତୋ ଜୱନ୍ତି । ନ ପନେତା ସବ୍ବକାଲଂ ପୁରତୋୱ ହୋନ୍ତି, କଦାଚି ପୁରତୋ, କଦାଚି ପଚ୍ଛତୋ ହୋନ୍ତି । ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନେସୁ ହି ଉୟ୍ୟାନାନିପି ହୋନ୍ତି ପୋକ୍ଖରଣିୟୋପି, ତା ତତ୍ଥ ନହାୟନ୍ତି, ଉଦକକୀଳଂ କୀଳମାନା ପଚ୍ଛତୋପି ହୋନ୍ତି, ୱେଗେନ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ପୁରତୋୱ ଧାୱନ୍ତି । ଆୟୁସଙ୍ଖାରାତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ତତୋ ସୀଘତରଂ ଖୀୟତି । ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ପନ ଭେଦୋ ନ ସକ୍କା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଆଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୯. ସତ୍ତମେ ଦସାରହାନନ୍ତି ଏୱଂନାମକାନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ । ତେ କିର ସତତୋ ଦସଭାଗଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଦସାରହା’’ତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ । ଆନକୋତି ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ମୁଦିଙ୍ଗୋ । ହିମୱନ୍ତେ କିର ମହାକୁଳୀରଦହୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ମହନ୍ତୋ କୁଳୀରୋ ଓତିଣ୍ଣୋତିଣ୍ଣଂ ହତ୍ଥିଂ ଖାଦତି । ଅଥ ହତ୍ଥୀ ଉପଦ୍ଦୁତା ଏକଂ କରେଣୁଂ ସକ୍କରିଂସୁ ‘‘ଇମିସ୍ସା ପୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅମ୍ହାକଂ ସୋତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସାପି ମହେସକ୍ଖଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତେ ତମ୍ପି ସକ୍କରିଂସୁ । ସୋ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛି, ‘‘କସ୍ମା ମଂ ଏତେ ସକ୍କରୋନ୍ତୀ’’ତି ? ସା ତଂ ପୱତ୍ତିମାଚିକ୍ଖି । ସୋ ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ କୁଳୀରୋ ପହୋତି ? ଏଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ମହାହତ୍ଥିପରିୱାରୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମମେୱ ଓତରି । କୁଳୀରୋ ଉଦକସଦ୍ଦେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ମହନ୍ତୋ କୁଳୀରସ୍ସ ଅଳୋ, ସୋ ତଂ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ଚାଲେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମୁଖେ ସୋଣ୍ଡଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିରୱି । ହତ୍ଥିନୋ ‘‘ୟଂନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ‘ସୋତ୍ଥି ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଅମଞ୍ଞିମ୍ହା, ସୋ ପଠମତରଂ ଗହିତୋ’’ତି ତତୋ ତତୋ ପଲାୟିଂସୁ ।

ଅଥସ୍ସ ମାତା ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ଥଲନାଗା, ତୁମ୍ହେ ଉଦକନାଗା ନାମ, ନାଗେହି ନାଗୋ ନ ୱିହେଠେତବ୍ବୋ’’ତି କୁଳୀରଂ ପିୟୱଚନେନ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –

‘‘ୟେ କୁଳୀରା ସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ, ଗଙ୍ଗାୟ ୟମୁନାୟ ଚ ।

ତେସଂ ତ୍ୱଂ ୱାରିଜୋ ସେଟ୍ଠୋ, ମୁଞ୍ଚ ରୋଦନ୍ତିୟା ପଜ’’ନ୍ତି ॥

ମାତୁଗାମସଦ୍ଦୋ ନାମ ପୁରିସେ ଖୋଭେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ସୋ ଗହଣଂ ସିଥିଲମକାସି । ହତ୍ଥିପୋତୋ ୱେଗେନ ଉଭୋ ପାଦେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଅକ୍କମି । ସହ ଅକ୍କମନା ପିଟ୍ଠି ମତ୍ତିକଭାଜନଂ ୱିୟ ଭିଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ଦନ୍ତେହି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥଲେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠରୱଂ ରୱି । ଅଥ ନଂ ହତ୍ଥୀ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଦ୍ଦିଂସୁ । ତସ୍ସ ଏକୋ ଅଳୋ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ପତି, ତଂ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ ।

ଇତରୋ ପନ ଅଳୋ ୱାତାତପେନ ସୁକ୍ଖିତ୍ୱା ପକ୍କଲାଖାରସୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି, ସୋ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ଉଦକୋଘେନ ୱୁୟ୍ହନ୍ତୋ ଦସଭାତିକାନଂ ରାଜୂନଂ ଉପରିସୋତେ ଜାଲଂ ପସାରାପେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ କୀଳନ୍ତାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଜାଲେ ଲଗ୍ଗି । ତେ କୀଳାପରିୟୋସାନେ ଜାଲମ୍ହି ଉକ୍ଖିପିୟମାନେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ? ‘‘କୁଳୀରଅଳୋ ସାମୀ’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା ଏସ ଆଭରଣତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ, ପରିୟୋନନ୍ଧାପେତ୍ୱା ଭେରିଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ? ପରିୟୋନନ୍ଧାପେତ୍ୱା ପହରିଂସୁ । ସଦ୍ଦୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ନଗରଂ ଅୱତ୍ଥରି । ତତୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ନ ସକ୍କା ଇଦଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱାଦେତୁଂ, ଛଣଦିୱସତ୍ଥାୟ ମଙ୍ଗଲଭେରୀ ହୋତୂ’’ତି ମଙ୍ଗଲଭେରିଂ ଅକଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ୱାଦିତେ ମହାଜନୋ ଅନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଅପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନି ଆରୁୟ୍ହ ସୀଘଂ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ଇତି ମହାଜନଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୱିୟ ଆନେତୀତି ଆନକୋ ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି ।

ଅଞ୍ଞଂଆଣିଂ ଓଦହିଂସୂତି ଅଞ୍ଞଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟଂ ଆଣିଂ ଘଟୟିଂସୁ । ଆଣିସଙ୍ଘାଟୋୱ ଅୱସିସ୍ସୀତି ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟାନଂ ଆଣୀନଂ ସଙ୍ଘାଟମତ୍ତମେୱ ଅୱସେସଂ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ସଦ୍ଦୋ ଅନ୍ତୋସାଲାୟମ୍ପି ଦୁକ୍ଖେନ ସୁୟ୍ୟିତ୍ଥ ।

ଗମ୍ଭୀରାତି ପାଳିୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା ସଲ୍ଲସୁତ୍ତସଦିସା । ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତସଦିସା (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯ ଆଦୟୋ) । ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥଦୀପକା । ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ ପକାସକା ସଂଖିତ୍ତସଂୟୁତ୍ତସଦିସା । ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ଚ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବେ ଚ । କୱିକତାତି କୱୀହି କତା । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଚିତ୍ତକ୍ଖରାତି ୱିଚିତ୍ରଅକ୍ଖରା । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ବାହିରକାତି ସାସନତୋ ବହିଭୂତା । ସାୱକଭାସିତାତି ତେସଂ ତେସଂ ସାୱକେହି ଭାସିତା । ସୁସ୍ସୂସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅକ୍ଖରଚିତ୍ତତାୟ ଚେୱ ସୱନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା ସାମଣେରଦହରଭିକ୍ଖୁମାତୁଗାମମହାଗହପତିକାଦୟୋ ‘‘ଏସ ଧମ୍ମକଥିକୋ’’ତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସୋତୁକାମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତଥାଗତଭାସିତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ଅନୁଗ୍ଗୟ୍ହମାନା ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କଲିଙ୍ଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୦. ଅଟ୍ଠମେ କଲିଙ୍ଗରୂପଧାନାତି କଲିଙ୍ଗରଘଟିକଂ ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚେୱ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚ କତ୍ୱା । ଅପ୍ପମତ୍ତାତି ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣେ ଅପ୍ପମତ୍ତା । ଆତାପିନୋତି ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟାତାପେନ ୟୁତ୍ତା । ଉପାସନସ୍ମିନ୍ତି ସିପ୍ପାନଂ ଅଭିୟୋଗେ ଆଚରିୟାନଞ୍ଚ ପୟିରୁପାସନେ । ତେ କିର ତଦା ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ସିପ୍ପସାଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟାଦୀହି ଅଭିୟୋଗଂ କତ୍ୱା ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାଗୁପାନାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ପୁନ ସିପ୍ପସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତା ପାତରାସାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କତପାତରାସା ସମାନା ‘‘ମା ପମାଦେନ ଚିରଂ ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଖଦିରଘଟିକାସୁ ସୀସେ ଚ ପାଦେ ଚ ଉପଦହିତ୍ୱା ଥୋକଂ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ସିପ୍ପସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ସଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ସାୟଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତା ଚ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସାୟମାସା ପଠମୟାମଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କତ୍ୱା ସୟନକାଲେ ତଥେୱ କଲିଙ୍ଗରଂ ଉପଧାନଂ କତ୍ୱା ସୟନ୍ତି । ଏୱଂ ତେ ଅକ୍ଖଣୱେଧିନୋ ୱାଲୱେଧିନୋ ଚ ଅହେସୁଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଓତାରନ୍ତି ୱିୱରଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ । ପଧାନସ୍ମିନ୍ତି ପଧାନଭୂମିୟଂ ୱୀରିୟଂ କୁରୁମାନା । ପଠମବୋଧିୟଂ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତି । ତେସଂ ମନସିକରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପୁନ ଚଙ୍କମଂ ଓତରିତ୍ୱା ପଠମୟାମଂ ଚଙ୍କମନ୍ତି । ତତୋ ‘‘ମା ଚିରଂ ନିଦ୍ଦାୟିମ୍ହା’’ତି ସରୀରଦରଥୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନିପଜ୍ଜନ୍ତା କଟ୍ଠଖଣ୍ଡଂ ଉପଦହିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ପୁନ ପଚ୍ଛିମୟାମେ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚଙ୍କମଂ ଓତରନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମ୍ପି ଦୀପୋ ତିଣ୍ଣଂ ରାଜୂନଂ କାଲେ ଏକଘଣ୍ଡିନିଗ୍ଘୋସୋ ଏକପଧାନଭୂମି ଅହୋସି । ନାନାମୁଖେ ପହଟଘଣ୍ଡି ପିଲିଚ୍ଛିକୋଳିୟଂ ଓସରତି, କଲ୍ୟାଣିୟଂ ପହଟଘଣ୍ଡି ନାଗଦୀପେ ଓସରତି। ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ଅୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ ଅହୋସି । ଏକଦିୱସଂ ସବ୍ବେ ଅରହନ୍ତୋୱ ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କଲିଙ୍ଗରୂପଧାନାନଂ ମାରୋ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ନାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୧. ନୱମେ ଅତିୱେଲନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତୱେଲଂ କାଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତପ୍ପମାଣଂ କାଲଂ । କିମଙ୍ଗଂ ପନାହନ୍ତି ଅହଂ ପନ କିଂକାରଣା ନ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମି ? ଭିସମୁଳାଲନ୍ତି ଭିସଞ୍ଚେୱ ମୁଳାଲଞ୍ଚ । ଅବ୍ବୁହେତ୍ୱାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ଭିଙ୍କଚ୍ଛାପାତି ହତ୍ଥିପୋତକା । ତେ କିର ଅଭିଣ୍ହଂ ଭିଙ୍କାରସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭିଙ୍କଚ୍ଛାପାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ପସନ୍ନେହି କତ୍ତବ୍ବାକାରଂ କରୋନ୍ତି, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି । ଧମ୍ମଂ ଭାସନ୍ତୀତି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଜାତକାନି ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୀତି ତେସଂ ତାୟ ଦେସନାୟ ପସନ୍ନା ଗିହୀ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି । ନେୱ ୱଣ୍ଣାୟ ହୋତି ନ ବଲାୟାତି ନେୱ ଗୁଣୱଣ୍ଣାୟ, ନ ଞାଣବଲାୟ ହୋତି, ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ପନ ପରିହାୟନ୍ତେ ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ସରୀରବଲମ୍ପି ପରିହାୟତି, ତସ୍ମା ସରୀରସ୍ସ ନେୱ ୱଣ୍ଣାୟ ନ ବଲାୟ ହୋତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ବିଳାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୨. ଦସମେ ସନ୍ଧିସମଲସଂକଟୀରେତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଧୀତି ଭିନ୍ନଘରାନଂ ସନ୍ଧି, ସମଲୋତି ଗାମତୋ ଗୂଥନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗୋ, ସଂକଟୀରନ୍ତି ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ । ମୁଦୁମୂସିନ୍ତି ମୁଦୁକଂ ମୂସିକଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଦେସନା ପଞ୍ଞାୟତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୩. ଏକାଦସମେ ୟେନ ୟେନ ଇଚ୍ଛତୀତି ସୋ ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେ ଇରିୟାପଥକପ୍ପନେନ ସୀତୱାତୂପୱାୟନେନ ଚ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚିତ୍ତସ୍ସାଦମ୍ପି ଲଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟପଟିଞ୍ଞୋତି ଇଦଂ ଦେୱଦତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ଏତ୍ତକମ୍ପି ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ନ ଲଭିସ୍ସତୀତି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଦୁତିୟସିଙ୍ଗାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୪. ଦ୍ୱାଦସମେ କତଞ୍ଞୁତାତି କତଜାନନଂ । କତୱେଦିତାତି କତୱିସେସଜାନନଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଜରସିଙ୍ଗାଲସ୍ସ କତଞ୍ଞୁତାୟ ୱତ୍ଥୁ – ସତ୍ତ କିର ଭାତରୋ ଖେତ୍ତଂ କସନ୍ତି । ତେସଂ ସବ୍ବକନିଟ୍ଠୋ ଖେତ୍ତପରିୟନ୍ତେ ଠତ୍ୱା ଗାୱୋ ରକ୍ଖତି । ଅଥେକଂ ଜରସିଙ୍ଗାଲଂ ଅଜଗରୋ ଗଣ୍ହି, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ପୋଥେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସି । ଅଜଗରୋ ସିଙ୍ଗାଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତମେୱ ଗଣ୍ହି । ସିଙ୍ଗାଲୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଜୀୱିତଂ ଦିନ୍ନଂ, ଅହମ୍ପି ଇମସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୟାଗୁଘଟସ୍ସ ଉପରି ଠପିତଂ ୱାସିଂ ମୁଖେନ ଡଂସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଇତରେ ଭାତରୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସିଙ୍ଗାଲୋ ୱାସିଂ ହରତୀ’’ତି ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ସୋ ତେହି ଦିଟ୍ଠଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱାସିଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟି । ଇତରେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କନିଟ୍ଠଂ ଅଜଗରେନ ଗହିତଂ ଦିସ୍ୱା ୱାସିୟା ଅଜଗରଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ଏୱଂ ଜରସିଙ୍ଗାଲେ ସିୟା ୟା କାଚି କତଞ୍ଞୁତା କତୱେଦିତା । ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟପଟିଞ୍ଞେତି ଇଦମ୍ପି ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଆଚାରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଓପମ୍ମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଭିକ୍ଖୁସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. କୋଲିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୫. ଭିକ୍ଖୁସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ, ଆୱୁସୋତି ସାୱକାନଂ ଆଲାପୋ । ବୁଦ୍ଧା ହି ଭଗୱନ୍ତୋ ସାୱକେ ଆଲପନ୍ତା, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଲପନ୍ତି, ସାୱକା ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧେହି ସଦିସା ମା ହୋମା’’ତି, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ଆଲପିତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଦେତି ସାୱକେହି, ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟସ୍ମା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟେସଂ ନିରୋଧା ସଦ୍ଦାୟତନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୟଦେତଂ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ନାମ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅରିୟାନଂ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ୟୋଜନା । ‘‘ଧମ୍ମୀ ୱା କଥା ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରୋପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନିପି ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତାନି ।

ୱିତକ୍କସହଗତାତି ୱିତକ୍କାରମ୍ମଣା । ସଞ୍ଞାମନସିକାରାତି ସଞ୍ଞା ଚ ମନସିକାରୋ ଚ । ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ କିର ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ନ ପଗୁଣଂ । ଅଥସ୍ସ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ନ ସନ୍ତତୋ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ସଞ୍ଞାମନସିକାରାପି ହାନଭାଗିୟାୱ ଅହେସୁଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ସଣ୍ଠପେହୀତି ସମ୍ମା ଠପେହି । ଏକୋଦିଭାୱଂ କରୋହୀତି ଏକଗ୍ଗଂ କରୋହି । ସମାଦହାତି ସମ୍ମା ଆଦହ ଆରୋପେହି । ମହାଭିଞ୍ଞତନ୍ତି ଛଳଭିଞ୍ଞତଂ । ସତ୍ଥା କିର ଇମିନା ଉପାୟେନ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ ହାନଭାଗିୟଂ ସମାଧିଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଥେରଂ ଛଳଭିଞ୍ଞତଂ ପାପେସି । ପଠମଂ ।

୨. ଉପତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୬. ଦୁତିୟେ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ତଂ କିଞ୍ଚି ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ଅତିଉଳାରମ୍ପି ସତ୍ତଂ ୱା ସଙ୍ଖାରଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ଥୁପି ଖୋତି ଇଦଂ ୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ସତ୍ଥରି ଅଧିମତ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ଚ ପେମଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ୱିପରିଣାମେନପି ସୋକାଦୟୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଜାନନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଦୀଘରତ୍ତନ୍ତି ସୂକରଖତଲେଣଦ୍ୱାରେ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତକାଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ ଇମେ ୱଟ୍ଟାନୁଗତକିଲେସା ସମୂହତାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଘଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୭. ତତିୟେ ଏକୱିହାରେତି ଏକସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ । ତଦା କିର ବହୂ ଆଗନ୍ତୁକା ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ପରିୱେଣଗ୍ଗେନ ୱା ୱିହାରଗ୍ଗେନ ୱା ସେନାସନେସୁ ଅପାପୁଣନ୍ତେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥେରାନଂ ଏକୋ ଗବ୍ଭୋ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ତେ ଦିୱା ପାଟିୟେକ୍କେସୁ ଠାନେସୁ ନିସୀଦନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ପନ ନେସଂ ଅନ୍ତରେ ଚୀୱରସାଣିଂ ପସାରେନ୍ତି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତପତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିସୀଦନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକୱିହାରେ’’ତି । ଓଳାରିକେନାତି ଇଦଂ ଓଳାରିକାରମ୍ମଣତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୱିହାରେନ ହି ସୋ ୱିହାସି, ତେସଞ୍ଚ ରୂପାୟତନସଦ୍ଦାୟତନସଙ୍ଖାତଂ ଓଳାରିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ । ଇତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ରୂପସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦିବ୍ବାୟ ଚ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୁତତ୍ତା ସୋ ୱିହାରୋ ଓଳାରିକୋ ନାମ ଜାତୋ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ୱିସୁଜ୍ଝୀତି ଭଗୱତୋ ରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅହୋସି । ଦିବ୍ବା ଚ ସୋତଧାତୂତି ସାପି ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଦସୁଣନତ୍ଥଂ ୱିସୁଜ୍ଝି। ଭଗୱତୋପି ଥେରସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ସଦ୍ଦସୁଣନତ୍ଥଞ୍ଚ ତଦୁଭୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝି । ତଦା କିର ଥେରୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଏତରହି ସତ୍ଥା ୱିହରତୀ’’ତି ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ସତ୍ଥାରଂ ଜେତୱନେ ୱିହାରେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣି । ସତ୍ଥାପି ତଥେୱ ଅକାସି । ଏୱଂ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପସ୍ସିଂସୁ ଚେୱ, ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଅସ୍ସୋସୁଂ ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟୋ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ । ୟାୱଦେୱ ଉପନିକ୍ଖେପନମତ୍ତାୟାତି ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ହିମୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଠପିତା ସାସପମତ୍ତା ପାସାଣସକ୍ଖରା ‘‘ହିମୱା ନୁ ଖୋ ମହା, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ପାସାଣସକ୍ଖରା’’ତି ଏୱଂ ୟାୱ ଉପନିକ୍ଖେପନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥାୟ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । କପ୍ପନ୍ତି ଆୟୁକପ୍ପଂ । ଲୋଣଘଟାୟାତି ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ଆଧାରକଂ କତ୍ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତାୟ ଲୋଣଚାଟିୟାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇମେ ପନ ଥେରା ଉପମଂ ଆହରନ୍ତା ସରିକ୍ଖକେନେୱ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେନ ଚ ଆହରିଂସୁ । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ଇଦ୍ଧି ନାମ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ଚେୱ ୱିପୁଲଟ୍ଠେନ ଚ ହିମୱନ୍ତସଦିସା, ପଞ୍ଞା ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମେ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠେନ ସବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଲୋଣରସସଦିସା । ଏୱଂ ତାୱ ସରିକ୍ଖକଟ୍ଠେନ ଆହରିଂସୁ । ସମାଧିଲକ୍ଖଣଂ ପନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ । କିଞ୍ଚାପି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନଇଦ୍ଧି ନାମ ନତ୍ଥି, ଭଗୱତା ପନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି ଅୟମେୱ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ ପନ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିଭୂତଂ ପାକଟଂ । କିଞ୍ଚାପି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସାପି ପଞ୍ଞା ଅତ୍ଥି, ଭଗୱତା ପନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୯) ଅୟମେୱ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ତସ୍ମା ୟଥା ଏତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଧୁରଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣେନ ଆହରିଂସୁ । ସମାଧିଲକ୍ଖଣସ୍ମିଞ୍ହି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତୋ, ୱିପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣେ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ଦ୍ୱୀସୁପି ଏତେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ନୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୮. ଚତୁତ୍ଥେ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋତି ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ । ସଙ୍କସାୟତୀତି ୱିହରତି । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚନ୍ତି ଚୀୱରେ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ଆଭିଚେତସିକାନନ୍ତି ଅଭିଚିତ୍ତଂ ଉତ୍ତମଚିତ୍ତଂ ନିସ୍ସିତାନଂ । ନିକାମଲାଭୀତି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାୟ ନିକାମଲାଭୀ । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ଝାନପାରିପନ୍ଥିକେ ସୁଖେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାୟ ଅଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ଅକସିରଲାଭୀତି ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତାୟ ୱିପୁଲଲାଭୀ, ପଗୁଣଜ୍ଝାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଥିଲମାରବ୍ଭାତି ସିଥିଲୱୀରିୟଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସୁଜାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୯. ପଞ୍ଚମେ ଅଭିରୂପୋତି ଅଞ୍ଞାନି ରୂପାନି ଅତିକ୍କନ୍ତରୂପୋ । ଦସ୍ସନୀୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୟୁତ୍ତୋ । ପାସାଦିକୋତି ଦସ୍ସନେନ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟାତି ଛୱିୱଣ୍ଣସୁନ୍ଦରତାୟ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୦. ଛଟ୍ଠେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣନ୍ତି ୱିରୂପସରୀରୱଣ୍ଣଂ । ଓକୋଟିମକନ୍ତି ରସ୍ସଂ । ପରିଭୂତରୂପନ୍ତି ପମାଣୱସେନ ପରିଭୂତଜାତିକଂ । ତଂ କିର ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ, ‘‘ଆୱୁସୋ ଭଦ୍ଦିୟ, ଆୱୁସୋ, ଭଦ୍ଦିୟା’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରାମସିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ କୀଳନ୍ତି ଆକଡ୍ଢନ୍ତି ପରିକଡ୍ଢନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଭୂତରୂପ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନେସ ଏୱରୂପୋ ଜାତୋ ? ଅୟଂ କିର ଅତୀତେ ଏକୋ ମହାରାଜା ଅହୋସି, ତସ୍ସ ମହଲ୍ଲକା ଚ ମହଲ୍ଲକିତ୍ଥିୟୋ ଚ ପଟିକୂଲା ହୋନ୍ତି । ସୋ ସଚେ ମହଲ୍ଲକେ ପସ୍ସତି, ତେସଂ ଚୂଳଂ ଠପାପେତ୍ୱା କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ୟଥାରୁଚି କୀଳାପେତି । ମହଲ୍ଲକିତ୍ଥିୟୋପି ଦିସ୍ୱା ତାସମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ କତ୍ୱା ୟଥାରୁଚି କୀଳାପେତି । ତେସଂ ପୁତ୍ତଧୀତାଦୀନଂ ସନ୍ତିକେ ମହାସାରଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ପାପକିରିୟା ପଥୱିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛଦେୱଲୋକେ ଏକକୋଲାହଲଂ ଅକାସି ।

ଅଥ ସକ୍କୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଅନ୍ଧବାଲୋ ମହାଜନଂ ୱିହେଠେତି, କରିସ୍ସାମିସ୍ସ ନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି । ସୋ ମହଲ୍ଲକଗାମିୟୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ୟାନକେ ଏକଂ ତକ୍କଚାଟିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟାନଂ ପେସେନ୍ତୋ ନଗରଂ ପୱିସତି । ରାଜାପି ହତ୍ଥିଂ ଆରୁୟ୍ହ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ମହଲ୍ଲକୋ ତକ୍କୟାନକେନ ଅମ୍ହାକଂ ଅଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ୱାରେଥ ୱାରେଥା’’ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତାପି ନ ପସ୍ସନ୍ତି । ସକ୍କୋ ହି ‘‘ରାଜାୱ ମଂ ପସ୍ସତୁ, ମା ଅଞ୍ଞେ’’ତି ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠହି । ଅଥ ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ‘‘କହଂ, ଦେୱ, କହଂ ଦେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତେସୁ ଏୱ ରାଜା ସହ ହତ୍ଥିନା ୱଚ୍ଛୋ ୱିୟ ଧେନୁୟା ୟାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପାୱିସି । ସକ୍କୋ ତକ୍କଚାଟିଂ ଭିନ୍ଦି ।

ରାଜା ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତକ୍କେନ କିଲିନ୍ନସରୀରୋ ଅହୋସି । ସୋ ସରୀରଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟାପେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତସରୀରୋ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ପୁନ ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଅମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠମହଲ୍ଲକୋ ପୁନ ଦିସ୍ସତି । ୱାରେଥ ୱାରେଥ ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ‘‘କହଂ, ଦେୱ, କହଂ, ଦେୱା’’ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱିଂସୁ । ସୋ ପଠମୱିପ୍ପକାରମେୱ ପୁନ ପାପୁଣି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କୋ ଗୋଣେ ଚ ୟାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଆହ, ‘‘ଅନ୍ଧବାଲ, ତ୍ୱଂ ମୟି ତକ୍କୱାଣିଜକୋ ଏସୋ’’ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋସି, ସକ୍କୋହଂ ଦେୱରାଜା, ‘‘ତୱେତଂ ପାପକିରିୟଂ ନିୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତୋ, ‘‘ମା ପୁନ ଏୱରୂପଂ ଅକାସୀ’’ତି ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଇମିନା କମ୍ମେନ ସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଅହୋସି ।

ୱିପସ୍ସୀସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନେସ ଚିତ୍ତପତ୍ତକୋକିଲୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ଖେମେ ମିଗଦାୟେ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଧୁରଂ ଅମ୍ବଫଲଂ ତୁଣ୍ଡେନ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରଂ ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ରିତ୍ତକୋ ତଥାଗତଂ ପସ୍ସାମି । ଅଜ୍ଜ ପନ ମେ ଇମଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ଅତ୍ଥି, ଦସବଲସ୍ସ ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଓତରିତ୍ୱା ଆକାସେ ଚରତି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକଂ ଓଲୋକେସି । ସୋ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । କୋକିଲୋ ଦସବଲସ୍ସ ପତ୍ତେ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । କୋକିଲୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦସବଲସ୍ସ ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୁଲାୱକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ପୀତିସୁଖେନେୱ ୱୀତିନାମେସି । ଇମିନା କମ୍ମେନ ସରୋ ମଧୁରୋ ଅହୋସି ।

କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନ ଚେତିୟେ ଆରଦ୍ଧେ ‘‘କିଂପମାଣଂ କରୋମ ? ସତ୍ତୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ । ଅତିମହନ୍ତଂ ଏତଂ, ଛୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ କରୋମ । ଇଦମ୍ପି ଅତିମହନ୍ତଂ, ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ କରୋମ, ଚତୁୟୋଜନଂ, ତିୟୋଜନଂ, ଦ୍ୱିୟୋଜନ’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ତଦା ଜେଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକୀ ହୁତ୍ୱା, ‘‘ଏୱଂ, ଭୋ, ଅନାଗତେ ସୁଖପଟିଜଗ୍ଗିତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ଆଦାୟ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଗାୱୁତମତ୍ତକେ ଠତ୍ୱା, ‘‘ଏକେକଂ ମୁଖଂ ଗାୱୁତଂ ହୋତୁ, ଚେତିୟଂ ୟୋଜନାୱଟ୍ଟଂ ୟୋଜନୁବ୍ବେଧଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ତେ ତସ୍ସ ୱଚନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଚେତିୟଂ ସତ୍ତଦିୱସସତ୍ତମାସାଧିକେହି ସତ୍ତହି ସଂୱଚ୍ଛରେହି ନିଟ୍ଠିତଂ । ଇତି ଅପ୍ପମାଣସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପମାଣଂ ଅକାସୀତି । ତେନ କମ୍ମେନ ଓକୋଟିମକୋ ଜାତୋ ।

ହତ୍ଥୟୋ ପସଦା ମିଗାତି ହତ୍ଥିନୋ ଚ ପସଦମିଗା ଚ । ନତ୍ଥି କାୟସ୍ମିଂ ତୁଲ୍ୟତାତି କାୟସ୍ମିଂ ପମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅକାରଣଂ କାୟପମାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ୱିସାଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୧. ସତ୍ତମେ ପୋରିୟା ୱାଚାୟାତି ପୁରୱାସୀନଂ ନଗରମନୁସ୍ସାନଂ ୱାଚାସଦିସାୟ ଅପରିହୀନକ୍ଖରପଦାୟ ମଧୁରୱାଚାୟ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟାତି ଅସନ୍ଦିଦ୍ଧାୟ ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟ, ପିତ୍ତସେମ୍ହେହି ଅନୁପହତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେଲଗଲାୟାତି ୟଥା ଦନ୍ଧମନୁସ୍ସା ମୁଖେନ ଖେଳଂ ଗଳନ୍ତେନ ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତି, ନ ଏୱରୂପାୟ, ଅଥ ଖୋ ନିଦ୍ଦୋସାୟ ୱିସଦୱାଚାୟ । ପରିୟାପନ୍ନାୟାତି ଚତୁସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନାୟ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ । ଅନିସ୍ସିତାୟାତି ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ଅକଥିତାୟ । ଧମ୍ମୋ ହି ଇସିନଂ ଧଜୋତି ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଇସୀନଂ ଧଜୋ ନାମାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୨. ଅଟ୍ଠମେ ଆକୋଟିତପଚ୍ଚାକୋଟିତାନୀତି ଏକସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ପାଣିନା ୱା ମୁଗ୍ଗରେନ ୱା ଆକୋଟନେନ ଆକୋଟିତାନି, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆକୋଟନେନ ପଚ୍ଚାକୋଟିତାନି । ଅଞ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଜନେନ ପୂରେତ୍ୱା । ଅଚ୍ଛଂ ପତ୍ତନ୍ତି ୱିପ୍ପସନ୍ନୱଣ୍ଣଂ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ । କସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ଏୱମକାସୀତି ? ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥଂ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ସଚେ ସତ୍ଥା ‘ସୋଭତି ୱତ ମେ ଅୟଂ କନିଟ୍ଠଭାତିକୋ’ତି ୱକ୍ଖତି, ୟାୱଜୀୱଂ ଇମିନା ୱାକାରେନ ଚରିସ୍ସାମି । ସଚେ ଏତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦସ୍ସତି, ଇମଂ ଆକାରଂ ପହାୟ ସଙ୍କାରଚୋଳଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋ ପରିୟନ୍ତସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅସ୍ସସୀତି ଭୱିସ୍ସସି ।

ଅଞ୍ଞାତୁଞ୍ଛେନାତି ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ଇସ୍ସରଜନଗେହେସୁ କଟୁକଭଣ୍ଡସମ୍ଭାରଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଭୋଜନଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଉଞ୍ଛୋ ଞାତୁଞ୍ଛୋ ନାମ । ଘରପଟିପାଟିୟା ପନ ଦ୍ୱାରେ ଠିତେନ ଲଦ୍ଧଂ ମିସ୍ସକଭୋଜନଂ ଅଞ୍ଞାତୁଞ୍ଛୋ ନାମ । ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କାମେସୁ ଅନପେକ୍ଖିନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ନିରପେକ୍ଖଂ । ଆରଞ୍ଞିକୋ ଚାତିଆଦି ସବ୍ବଂ ସମାଦାନୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କାମେସୁ ଚ ଅନପେକ୍ଖୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେୱଲୋକେ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆଗତେନ ଅପରଭାଗେ କଥିତଂ । ଇମସ୍ସ କଥିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ କତିପାହେନେୱ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଜାତୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୩. ନୱମେ ଦୁମ୍ମନୋତି ଉପ୍ପନ୍ନଦୋମନସ୍ସୋ । କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ଜାତୋତି ? ଖତ୍ତିୟପବ୍ବଜିତୋ ହେସ, ତେନ ନଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଦୁପଟ୍ଟସାଟକଂ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ୱରଚୀୱରଂ ପାରୁପେତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ଅଞ୍ଜେତ୍ୱା ମନୋସିଲାତେଲେନ ସୀସଂ ମକ୍ଖେସୁଂ । ସୋ ଭିକ୍ଖୂସୁ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଗତେସୁ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ୱିୱିତ୍ତୋକାସେ ନିସୀଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତୋ ଭୋଜନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୀଠଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଦିସାୱଚରା ଆଗନ୍ତୁକା ପଂସୁକୂଲିକା ଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ରଜୋକିଣ୍ଣେହି ଗତ୍ତେହି ନ ସକ୍କା ଦସବଲଂ ପସ୍ସିତୁଂ । ଭଣ୍ଡକଂ ତାୱ ଠପେସ୍ସାମା’’ତି ଭୋଜନସାଲଂ ଅଗମଂସୁ । ସୋ ତେସୁ ମହାଥେରେସୁ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ନିଚ୍ଚଲୋ ନିସୀଦିୟେୱ । ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ପାଦୱତ୍ତଂ କରୋମ, ତାଲୱଣ୍ଟେନ ବୀଜାମା’’ତି ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ନିସିନ୍ନକୋୱ ‘‘କତିୱସ୍ସତ୍ଥା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ମୟଂ ଅୱସ୍ସିକା । ତୁମ୍ହେ ପନ କତିୱସ୍ସତ୍ଥା’’ତି ? ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ମୟଂ ଅଜ୍ଜ ପବ୍ବଜିତା’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅଧୁନା ଛିନ୍ନଚୂଳୋସି, ଅଜ୍ଜାପି ତେ ସୀସମୂଲେ ଊକାଗନ୍ଧୋ ୱାୟତିୟେୱ, ତ୍ୱଂ ନାମ ଏତ୍ତକେସୁ ୱୁଡ୍ଢତରେସୁ ୱତ୍ତଂ ଆପୁଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ନିସିନ୍ନୋ, ଅପଚିତିମତ୍ତମ୍ପି ତେ ନତ୍ଥି, କସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋସୀ’’ତି ? ପରିୱାରେତ୍ୱା ତଂ ୱାଚାସତ୍ତୀହି ପହରନ୍ତା ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ଇଣଟ୍ଟୋ ୱା ଭୟଟ୍ଟୋ ୱା ଜୀୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ? ଆହଂସୁ । ସୋ ଏକମ୍ପି ଥେରଂ ଓଲୋକେସି, ତେନ ‘‘କିଂ ମଂ ଓଲୋକେସି ମହଲ୍ଲକା’’ତି ? ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ ଓଲୋକେସି, ତେନପି ତଥେୱ ୱୁତ୍ତେ ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇମେ ମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱାଚାସତ୍ତୀହି ୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଖତ୍ତିୟମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅକ୍ଖୀସୁ ମଣିୱଣ୍ଣାନି ଅସ୍ସୂନି ସଞ୍ଚରିଂସୁ । ତତୋ ନେ ଆହ – ‘‘କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି । ତେ ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ‘ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତା’ତି ? ଅମ୍ହେ ମଞ୍ଞସି ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନଭଟ୍ଠକା’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭାତୁ ସନ୍ତିକେ ଆଗତା ତୁମ୍ହେ, ୟଦି ଏୱଂ ଇଦାନି ୱୋ ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ଗମନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟି ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ଗତେ ସତ୍ଥା ଏତେ ନ ନୀହରାପେସ୍ସତୀ’’ତି ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ଅସ୍ସୂନି ପୱତ୍ତୟମାନୋ ଅଗମାସି । ଇମିନା କାରଣେନ ଏସ ଏୱଂ ଜାତୋତି ।

ୱାଚାସନ୍ନିତୋଦକେନାତି ୱଚନପତୋଦେନ । ସଞ୍ଜମ୍ଭରିମକଂସୂତି ସଞ୍ଜମ୍ଭରିତଂ ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ ଅକଂସୁ, ଉପରି ୱିଜ୍ଝିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱତ୍ତାତି ପରେ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୱଦତିୟେୱ । ନୋ ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋତି ପରେସଂ ୱଚନଂ ଖମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇଦାନି ତାୱ ତ୍ୱଂ ଇମିନା କୋପେନ ଇମିନା ୱୁତ୍ତୱାଚାସନ୍ନିତୋଦକେନ ୱିଦ୍ଧୋ । ଅତୀତେ ପନ ରଟ୍ଠତୋ ଚ ପବ୍ବାଜିତୋତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ, ‘‘କତରସ୍ମିଂ କାଲେ ଭଗୱା’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିଂସୁ ।

ସତ୍ଥା ଆହ – ଅତୀତେ ବାରାଣସିୟଂ ବାରାଣସିରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ଅଥେକୋ ଜାତିମା, ଏକୋ ମାତଙ୍ଗୋତି ଦ୍ୱେ ଇସୟୋ ବାରାଣସିଂ ଅଗମଂସୁ । ତେସୁ ଜାତିମା ପୁରେତରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁମ୍ଭକାରସାଲାୟଂ ନିସୀଦି । ମାତଙ୍ଗୋ ତାପସୋ ପଚ୍ଛା ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଓକାସଂ ୟାଚି କୁମ୍ଭକାରୋ ‘‘ଅତ୍ଥେତ୍ଥ ପଠମତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ତଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି ଆହ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସାଲାୟ ଦ୍ୱାରମୂଲେ ଠତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଆଚରିୟ ଏକରତ୍ତିୱାସାୟ ଓକାସଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ପୱିସ, ଭୋ’’ତି । ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ, ‘‘ଭୋ, କିଂ ଗୋତ୍ତୋସୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଚଣ୍ଡାଲଗୋତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତୁଂ, ଏକମନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି । ସୋ ଚ ତତ୍ଥେୱ ତିଣସନ୍ଥାରକଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି, ଜାତିମା ଦ୍ୱାରଂ ନିସ୍ସାୟ ନିପଜ୍ଜି । ଇତରୋ ପସ୍ସାୱତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତଂ ଉରସ୍ମିଂ ଅକ୍କମି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ? ‘‘ଅହଂ ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ‘‘ରେ ଚଣ୍ଡାଲ, କିଂ ଅଞ୍ଞତୋ ମଗ୍ଗଂ ନ ପସ୍ସସି ? ଅଥ ମେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅକ୍କମସୀ’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, ଅଦିସ୍ୱା ମେ ଅକ୍କନ୍ତୋସି, ଖମ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି । ସୋ ମହାପୁରିସେ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଇତୋୱ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ମହାପୁରିସୋପି ‘‘ଆଚରିୟୋ ଇତୋ ସୀସଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ, ପାଦସମୀପେନ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୱିସନ୍ତୋ ପୁନ ଉରସ୍ମିଂୟେୱ ଅକ୍କମି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ? ‘‘ଅହଂ ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ତେ ଅଜାନନ୍ତେନ କତଂ, ଇଦାନି ମଂ ଘଟେନ୍ତୋୱ ଅକାସି, ସୂରିୟେ ତେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ସତ୍ତଧା ମୁଦ୍ଧା ଫଲତୂ’’ତି ସପି । ମହାପୁରିସୋ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ପୁରେଅରୁଣେୟେୱ ସୂରିୟଂ ଗଣ୍ହି, ନାସ୍ସ ଉଗ୍ଗନ୍ତୁଂ ଅଦାସି । ମନୁସ୍ସା ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ଚ ପବୁଜ୍ଝିଂସୁ ।

ମନୁସ୍ସା ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଦେୱ, ସକଲନଗରେ ଅପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ନ ଚ ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ ପଞ୍ଞାୟତି, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ତେନ ହି ନଗରଂ ପରିୱୀମଂସଥାତି । ତେ ପରିୱୀମଂସନ୍ତା କୁମ୍ଭକାରସାଲାୟଂ ଦ୍ୱେ ତାପସେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମେସଂ ଏତଂ କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରଞ୍ଞା ଚ ‘‘ପୁଚ୍ଛଥ ନେ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଜାତିମନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଅନ୍ଧକାରଂ କତ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ମୟା କତଂ, ଏସ ପନ କୂଟଜଟିଲୋ ଛୱୋ ଅନନ୍ତମାୟୋ, ତଂ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି, ଭନ୍ତେ, ଅନ୍ଧକାରଂ କତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଆମ ଅୟଂ ଆଚରିୟୋ ମଂ ଅଭିସପି, ତସ୍ମା ମୟା କତ’’ନ୍ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ‘‘ତୁମ୍ହେହି କତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ଇମିନା ଅଭିସପିତୋମ୍ହି, ସଚେ ମଂ ଏସୋ ଖମାପେସ୍ସତି, ସୂରିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ଖମାପେଥ, ଭନ୍ତେ, ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଇତରୋ ‘‘ମାଦିସୋ ଜାତିମା କିଂ ଏୱରୂପଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ଖମାପେସ୍ସତି ? ନ ଖମାପେମୀ’’ତି ।

ଅଥ ନଂ ମନୁସ୍ସା ‘‘ନ କିଂ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଖମାପେସ୍ସସୀ’’ତି ? ୱତ୍ୱା ହତ୍ଥେସୁ ଚ ପାଦେସୁ ଚ ଗହେତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ‘‘ଖମାପେହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ ନିପଜ୍ଜି । ପୁନପି ନଂ ‘‘ଖମାପେହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ‘‘ଖମ ମୟ୍ହଂ, ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ଅହଂ ତାୱ ତୁୟ୍ହଂ ଖମିତ୍ୱା ସୂରିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମି, ସୂରିୟେ ପନ ଉଗ୍ଗତେ ତୱ ସୀସଂ ସତ୍ତଧା ଫଲିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ସ ସୀସପ୍ପମାଣଂ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡଂ ମତ୍ଥକେ ଠପେତ୍ୱା ଏତଂ ନଦିୟା ଗଲପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଠପେଥା’’ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ତଥା ଅକଂସୁ । ଏତ୍ତାୱତା ସରଟ୍ଠକଂ ରାଜବଲଂ ସନ୍ନିପତି । ମହାପୁରିସୋ ସୂରିୟଂ ମୁଞ୍ଚି । ସୂରିୟରସ୍ମି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡଂ ପହରି । ସୋ ସତ୍ତଧା ଭିଜ୍ଜି । ତାୱଦେୱ ସୋ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକେନ ତିତ୍ଥେନ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ପଲାୟି । ସତ୍ଥା ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆହରିତ୍ୱା, ‘‘ଇଦାନି ତାୱ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ପରିଭାସଂ ଲଭସି, ପୁବ୍ବେପି ଇମଂ କୋଧଂ ନିସ୍ସାୟ ରଟ୍ଠତୋ ପବ୍ବାଜିତୋ’’ତି ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଅଥ ନଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ନ ଖୋ ତେ ତଂ ତିସ୍ସ ପତିରୂପନ୍ତିଆଦିମାହ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଥେରନାମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୪. ଦସମେ ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ଆନିସଂସୱାଦୀ । ୟଂ ଅତୀତଂ ତଂ ପହୀନନ୍ତି ଅତୀତେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ତଂ ପହୀନଂ ନାମ ହୋତି । ଅନାଗତନ୍ତି ଅନାଗତମ୍ପି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେନ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି। ସବ୍ବାଭିଭୁନ୍ତି ସବ୍ବା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ଚ ତୟୋ ଭୱେ ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସବ୍ବୱିଦୁନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସବ୍ବଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଠିତଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ତେସ୍ୱେୱ ଧମ୍ମେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେହି ଅନୁପଲିତ୍ତଂ । ସବ୍ବଞ୍ଜହନ୍ତି ତଦେୱ ସବ୍ବଂ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ତଣ୍ହକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଂ । ଦସମଂ ।

୧୧. ମହାକପ୍ପିନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୫. ଏକାଦସମେ ମହାକପ୍ପିନୋତି ଏୱଂନାମକୋ ଅଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ ଅସୀତିମହାସାୱକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ମହାଥେରୋ । ସୋ କିର ଗିହିକାଲେ କୁକ୍କୁଟୱତୀନଗରେ ତିୟୋଜନସତିକଂ ରଜ୍ଜଂ ଅକାସି । ପଚ୍ଛିମଭୱିକତ୍ତା ପନ ତଥାରୂପଂ ସାସନଂ ସୋତୁଂ ଓହିତସୋତୋ ୱିଚରତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ଉୟ୍ୟାନକୀଳିକଂ ଅଗମାସି । ତଦା ଚ ମଜ୍ଝିମଦେସତୋ ଜଙ୍ଘୱାଣିଜା ତଂ ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା, ‘‘ରାଜାନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ପଣ୍ଣାକାରହତ୍ଥା ରାଜକୁଲଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ରାଜା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା, ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରେ ଠିତା, ପଟିହାରସ୍ସ ଆରୋଚୟିଂସୁ । ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦିତେ ରାଜା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତିତପଣ୍ଣାକାରେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତେ, ‘‘ତାତା, କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସାୱତ୍ଥିତୋ ଦେୱା’’ତି । ‘‘କଚ୍ଚି ୱୋ ରଟ୍ଠଂ ସୁଭିକ୍ଖଂ, ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ଅତ୍ଥି ପନ ତୁମ୍ହାକଂ ଦେସେ କିଞ୍ଚି ସାସନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଦେୱ, ନ ପନ ସକ୍କା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠମୁଖେହି କଥେତୁ’’ନ୍ତି । ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରେନ ଉଦକଂ ଦାପେସି । ତେ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ଦସବଲାଭିମୁଖା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ‘‘ଦେୱ, ଅମ୍ହାକଂ ଦେସେ ବୁଦ୍ଧରତନଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ରଞ୍ଞୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଚନେ ସୁତମତ୍ତେ ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି, ତାତା, ୱଦଥା’’ତି ? ଆହ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ଦେୱ ୱଦାମା’’ତି । ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱଦାପେତ୍ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ପଦଂ ଅପରିମାଣଂ, ନାସ୍ସ ସକ୍କା ପରିମାଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ପସନ୍ନୋ ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ସାସନ’’ନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦେୱ ଧମ୍ମରତନଂ ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ତଥେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ସାସନ’’ନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସଙ୍ଘରତନଂ ଦେୱ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ତଥେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ଦିନ୍ନଭାୱଂ ପଣ୍ଣେ ଲିଖିତ୍ୱା, ‘‘ତାତା, ଦେୱିୟା ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପେସେସି । ତେସୁ ଗତେସୁ ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି, ‘‘ତାତା, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତୁମ୍ହେ କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ‘‘ଦେୱ ତୁମ୍ହେ କିଂ କତ୍ତୁକାମା’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ମୟମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ଘରଂ ୱା କୁଟୁମ୍ବଂ ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ୟେ ଅସ୍ସେ ଆରୁୟ୍ହ ଗତା, ତେହେୱ ନିକ୍ଖମିଂସୁ ।

ୱାଣିଜା ଅନୋଜାଦେୱିୟା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ଦସ୍ସେସୁଂ । ସା ୱାଚେତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞା ତୁମ୍ହାକଂ ବହୂ କହାପଣା ଦିନ୍ନା, କିଂ ତୁମ୍ହେହି କତଂ, ତାତା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପିୟସାସନଂ ଦେୱି ଆନୀତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅମ୍ହେପି ସକ୍କା, ତାତା, ସୁଣାପେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ସକ୍କା ଦେୱି, ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠମୁଖେହି ପନ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି । ସା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରେନ ଉଦକଂ ଦାପେସି । ତେ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚିତନୟେନେୱ ଆରୋଚେସୁଂ । ସାପି ସୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପାମୋଜ୍ଜା ତେନେୱ ନୟେନ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଦେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଞ୍ଞାଗଣନାୟ ତୀଣି ତୀଣି କତ୍ୱା ନୱସତସହସ୍ସାନି ଅଦାସି । ୱାଣିଜା ସବ୍ବାନିପି ଦ୍ୱାଦସସତସହସ୍ସାନି ଲଭିଂସୁ । ଅଥ ନେ ‘‘ରାଜା କହଂ, ତାତା’’ତି, ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ତାତା, ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ତେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଗତାନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ମାତୁଗାମେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକାନଂ ଗତଟ୍ଠାନଂ ଜାନାଥ ଅମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଜାନାମ ଅୟ୍ୟେ, ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନକୀଳିକଂ ଗତା’’ତି । ଆମ ଗତା, ତତ୍ଥ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସଙ୍ଘୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ଗତା । ‘‘ତୁମ୍ହେ କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ ଅୟ୍ୟେ କିଂ କତ୍ତୁକାମା’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ନ ତେହି ୱନ୍ତୱମନଂ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେ ଠପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ, ମୟମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବା ରଥେ ୟୋଜାପେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିଂସୁ ।

ରାଜାପି ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଙ୍ଗାୟ ତୀରଂ ପାପୁଣି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଗଙ୍ଗା ପୂରା ହୋତି । ଅଥ ନଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଗଙ୍ଗା ପୂରା ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛାକିଣ୍ଣା, ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତା ଦାସା ୱା ମନୁସ୍ସା ୱା ନତ୍ଥି, ୟେ ନୋ ନାୱଂ ୱା ଉଳୁମ୍ପଂ ୱା କତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟୁଂ, ଏତସ୍ସ ପନ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣା ନାମ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିତୋ ଉପରି ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ପତ୍ଥଟା, ସଚେ ଏସ ସତ୍ଥା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଇମେସଂ ଅସ୍ସାନଂ ଖୁରପିଟ୍ଠାନି ମା ତେମେନ୍ତୂ’’ତି ଉଦକପିଟ୍ଠେନ ଅସ୍ସେ ପକ୍ଖନ୍ଦାପେସୁଂ। ଏକଅସ୍ସସ୍ସାପି ଖୁରପିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ନ ତେମି, ରାଜମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ପରତୀରଂ ପତ୍ୱା ପୁରତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମହାନଦିଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞା ସଚ୍ଚକିରିୟା ନତ୍ଥି, ତାୟ ଏୱ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ତମ୍ପି ଅଡ୍ଢୟୋଜନୱିତ୍ଥାରଂ ନଦିଂ ଅତିକ୍କମିଂସୁ । ଅଥ ତତିୟଂ ଚନ୍ଦଭାଗଂ ନାମ ମହାନଦିଂ ପତ୍ୱା ତମ୍ପି ତାୟ ଏୱ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଅତିକ୍କମିଂସୁ ।

ସତ୍ଥାପି ତଂଦିୱସଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ମହାକପ୍ପିନୋ ତିୟୋଜନସତିକଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସପରିୱାରୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମୟା ତେସଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଚନ୍ଦଭାଗାୟ ନଦିୟା ତୀରେ ତେସଂ ଉତ୍ତରଣତିତ୍ଥସ୍ସ ଅଭିମୁଖେ ଠାନେ ମହାନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଛବ୍ବଣ୍ଣବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତେ ତେନ ତିତ୍ଥେନ ଉତ୍ତରନ୍ତା ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱନ୍ତିୟୋ ଓଲୋକେନ୍ତା ଦସବଲସ୍ସ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସସ୍ସିରିକଂ ମୁଖଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ୟଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମୟଂ ପବ୍ବଜିତା, ଅଦ୍ଧା ସୋ ଏସୋ’’ତି ଦସ୍ସନେନେୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓନତା ୱନ୍ଦମାନା ଆଗମ୍ମ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିଂସୁ । ରାଜା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ସଦ୍ଧିଂ ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସେନ । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ କଥେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସତ୍ଥାରଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିଂସୁ । ସତ୍ଥା ‘‘ପୁବ୍ବେ ଇମେ ଚୀୱରଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱାୱ ଆଗତା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା, ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ଚରଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟା’’ତି ଆହ । ସାୱ ତେସଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ଉପସମ୍ପଦା ଚ ଅହୋସି, ୱସ୍ସସଟ୍ଠିକତ୍ଥେରା ୱିୟ ସତ୍ଥାରଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ ।

ଅନୋଜାପି ଦେୱୀ ରଥସହସ୍ସପରିୱାରା ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ପତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥାୟ ଆଭତଂ ନାୱଂ ୱା ଉଳୁମ୍ପଂ ୱା ଅଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ରାଜା ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କତ୍ୱା ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ପନ ସତ୍ଥା ନ କେୱଲଂ ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସଚେ ସୋ ସତ୍ଥା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ରଥା ମା ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଉଦକପିଟ୍ଠେ ରଥେ ପକ୍ଖନ୍ଦାପେସି । ରଥାନଂ ନେମିୱଟ୍ଟିମତ୍ତମ୍ପି ନ ତେମି । ଦୁତିୟତତିୟନଦୀପି ତେନେୱ ସଚ୍ଚକାରେନ ଉତ୍ତରମାନାୟେୱ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲେ ସତ୍ଥାରଂ ଅଦ୍ଦସ । ସତ୍ଥା ‘‘ଇମାସଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକେ ପସ୍ସନ୍ତୀନଂ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରେୟ୍ୟ, ସୋ ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ଅକାସି । ତା ସବ୍ବାପି ତିତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତାସଂ ଧମ୍ମଂ କଥେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବାପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେ ପସ୍ସିଂସୁ । ସତ୍ଥା ‘‘ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଥେରୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପସ୍ସୟଂ ଗତା । ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ଇମଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମହାକପ୍ପିନୋତି ଏୱଂ ନାମକୋ ଅଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ ଅସୀତିମହାସାୱକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ମହାଥେରୋ’’ତି ।

ଜନେତସ୍ମିନ୍ତି ଜନିତେ ପଜାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋତି ୟେ ‘‘ମୟଂ ୱାସେଟ୍ଠା ଗୋତମା’’ତି ଗୋତ୍ତଂ ପଟିସରନ୍ତି ପଟିଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଟ୍ଠହି ୱିଜ୍ଜାହି ଚେୱ ପନ୍ନରସଧମ୍ମଭେଦେନ ଚରଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତପତୀତି ୱିରୋଚତି । ଝାୟୀ ତପତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦୁୱିଧେନ ଝାନେନ ଝାୟମାନୋ ତପତି ୱିରୋଚତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଖଣେ କାଲୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ ଦୁୱିଧେନ ଝାନେନ ଝାୟମାନୋ ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧୋ ତପତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ୱିରୋଚତି । ସବ୍ବମଙ୍ଗଲଗାଥା କିରେସା । ଭାତିକରାଜା କିର ଏକଂ ପୂଜଂ କାରେତ୍ୱା ଆଚରିୟକଂ ଆହ – ‘‘ତୀହି ରତନେହି ଅମୁତ୍ତଂ ଏକଂ ଜୟମଙ୍ଗଲଂ ୱଦଥା’’ତି । ସୋ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଦିୱା ତପତି ଆଦିଚ୍ଚୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେନ୍ତସ୍ସ ସୂରିୟସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହି । ‘‘ରତ୍ତିମାଭାତି ଚନ୍ଦିମା’’ତି, ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହି । ‘‘ସନ୍ନଦ୍ଧୋ ଖତ୍ତିୟୋ ତପତୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହି । ‘‘ଝାୟୀ ତପତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହି । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ତପତି ତେଜସା’’ତି ୱତ୍ୱା ପନ ମହାଚେତିୟସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ‘‘ମା ହତ୍ଥଂ ଓତାରେହୀ’’ତି ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ହତ୍ଥେ ସହସ୍ସଂ ଠପେସି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ସହାୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ଦ୍ୱାଦସମେ ଚିରରତ୍ତଂସମେତିକାତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସମେତ୍ୱା ଠିତଲଦ୍ଧିନୋ । ତେ କିର ପଞ୍ଚଜାତିସତାନି ଏକତୋୱ ୱିଚରିଂସୁ । ସମେତି ନେସଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ଇଦାନି ଇମେସଂ ଅୟଂ ସାସନଧମ୍ମୋ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ଧମ୍ମେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତେତି ବୁଦ୍ଧେନ ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମେ ଏତେସଂ ସାସନଧମ୍ମୋ ସୋଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱିନୀତା କପ୍ପିନେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନୀତା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଭିକ୍ଖୁସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ନିଦାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।