ସଗାଥାୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟେ

ସଗାଥାୱଗ୍ଗ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ।

ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ, ୱନ୍ଦେ ସୁଗତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତଂ ॥

ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ, ଭାୱେତ୍ୱା ଚେୱ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ।

ୟଂ ଉପଗତୋ ଗତମଲଂ, ୱନ୍ଦେ ତମନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ॥

ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ, ପୁତ୍ତାନଂ ମାରସେନମଥନାନଂ ।

ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହଂ, ସିରସା ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ॥

ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ, ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ।

ୟଂ ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋ, ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ॥

ସଂୟୁତ୍ତୱଗ୍ଗପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ, ସଂୟୁତ୍ତଆଗମୱରସ୍ସ।

ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସ, ଞାଣପ୍ପଭେଦଜନନସ୍ସ ॥

ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ, ଅଟ୍ଠକଥା ଆଦିତୋ ୱସିସତେହି ।

ପଞ୍ଚହି ୟା ସଙ୍ଗୀତା, ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ପଚ୍ଛାପି ॥

ସୀହଳଦୀପଂ ପନ ଆଭତାଥ, ୱସିନା ମହାମହିନ୍ଦେନ ।

ଠପିତା ସୀହଳଭାସାୟ, ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ॥

ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସଂ ମନୋରମଂ ଭାସଂ ।

ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆରୋପେନ୍ତୋ ୱିଗତଦୋସଂ ॥

ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସଦୀପାନଂ ।

ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ, ମହାୱିହାରେ ନିୱାସୀନଂ ॥

ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତ-ମତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମି ।

ସୁଜନସ୍ସ ଚ ତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ, ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ॥

ସାୱତ୍ଥିପଭୂତୀନଂ, ନଗରାନଂ ୱଣ୍ଣନା କତା ହେଟ୍ଠା ।

ସଙ୍ଗୀତୀନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ, ୟା ମେ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ॥

ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ସୁଦଂ, ୱତ୍ଥୂନି ଚ ୟାନି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନି ।

ତେସମ୍ପି ନ ଇଧ ଭିୟ୍ୟୋ, ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କରିସ୍ସାମି ॥

ସୁତ୍ତାନଂ ପନ ଅତ୍ଥା, ନ ୱିନା ୱତ୍ଥୂହି ୟେ ପକାସନ୍ତି ।

ତେସଂ ପକାସନତ୍ଥଂ, ୱତ୍ଥୂନିପି ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମି ॥

ସୀଲକଥା ଧୁତଧମ୍ମା, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଚେୱ ସବ୍ବାନି ।

ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋ, ଝାନସମାପତ୍ତିୱିତ୍ଥାରୋ ॥

ସବ୍ବା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ ଚେୱ ।

ଖନ୍ଧାଧାତାୟତନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅରିୟାନି ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ॥

ସଚ୍ଚାନି ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା, ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା ।

ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିମଗ୍ଗା, ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ଚେୱ ॥

ଇତି ପନ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମୟା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ।

ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋ, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି ॥

‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ଏସ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଞ୍ହି ।

ଠତ୍ୱା ପକାସୟିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୟଥାଭାସିତମତ୍ଥଂ’’ ॥

ଇଚ୍ଚେୱ କତୋ ତସ୍ମା, ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧିମେତାୟ ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜାନଥ, ସଂୟୁତ୍ତୱିନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥନ୍ତି ॥

୧. ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନଳୱଗ୍ଗୋ

୧. ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ତତ୍ଥ ସଂୟୁତ୍ତାଗମୋ ନାମ ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ, ନିଦାନୱଗ୍ଗୋ, ଖନ୍ଧକୱଗ୍ଗୋ, ସଳାୟତନୱଗ୍ଗୋ, ମହାୱଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗୋ ହୋତି । ସୁତ୍ତତୋ –

‘‘ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସତାନି ଚ ।

ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଚେୱ ସୁତ୍ତାନି, ଏସୋ ସଂୟୁତ୍ତସଙ୍ଗହୋ’’ ॥

ଭାଣୱାରତୋ ଭାଣୱାରସତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ୱଗ୍ଗେସୁ ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ ଆଦି, ସୁତ୍ତେସୁ ଓଘତରଣସୁତ୍ତଂ। ତସ୍ସାପି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦି । ସା ପନେସା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ଆଦିମ୍ହି ୱିତ୍ଥାରିତା, ତସ୍ମା ସା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧. ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦଂ । ମେତିଆଦୀନି ନାମପଦାନି । ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୀତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ହରତୀତି ଆଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଇମିନା ତାୱ ନୟେନ ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଉପମୂପଦେସ-ସମ୍ପହଂସନ-ଗରହଣ-ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହାକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣାଦି-ଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ – ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଏୱମାଦୀସୁ ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ଏୱଂ ତେ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ତେ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) ଉପଦେସେ । ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ସମ୍ପହଂସନେ । ‘‘ଏୱମେୱଂ ପନାୟଂ ୱସଲୀ ୟସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ଗରହଣେ । ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୮) ଆକାରେ। ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ମାଣୱକ, ୟେନ ସମଣୋ ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମ; ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛ – ‘ସୁଭୋ ମାଣୱୋ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଭୱନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହି – ‘ସାଧୁ କିର ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ ୟେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଂ, ତେନୁପସଙ୍କମତୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’ତି’’ଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫) ନିଦସ୍ସନେ । ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ କାଲାମା, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱାତି ? ଅକୁସଲା, ଭନ୍ତେ । ସାୱଜ୍ଜା ୱା ଅନୱଜ୍ଜା ୱାତି ? ସାୱଜ୍ଜା, ଭନ୍ତେ । ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ୱା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ୱାତି ? ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା, ଭନ୍ତେ । ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୱା ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ? ସମତ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ଅୱଧାରଣେ । ସ୍ୱାୟମିଧ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣଂ ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନା ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ ? ସବ୍ବଥାମେନ ପନ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନାକାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ – ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ – ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨୦-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଧମ୍ମକୁସଲୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋ ନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୯) ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତି – ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ମେସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ – ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୧) ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ ’’ ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮) ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ମମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ସୁତସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଗମନ-ୱିସ୍ସୁତ-କିଲିନ୍ନଉପଚିତାନୁୟୋଗ-ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ-ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହିସ୍ସ – ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୧୧) ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୫୭) କିଲିନ୍ନାକିଲିନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨) ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପସୁତା ଧୀରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) ଝାନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯) ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱା ଉପଧାରଣନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତି – ‘‘ଏୱଂ ମୟା ସୁତଂ, ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତି – ‘‘ଏୱଂ ମମ ସୁତଂ, ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଏୱନ୍ତି ତସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ମେତି ଅତ୍ତପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ‘‘ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ମୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ କତଂ, ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋ’’ତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସନଂ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ତଂ ମୟା ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ। ଏୱନ୍ତି ହି ଅୟଂ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତି । ମେତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଏତ୍ତାୱତା ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କତ୍ତୁୱିସୟେ ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ‘‘ମୟା ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ସୁତ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଏୱନ୍ତି ୱା ମେତି ୱା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେଥ । ସୁତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଞ୍ହି ତଂ ଏତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି । ତଥା ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତି । ନ ହି ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତି । ୟସ୍ସ ହି ସୁତଂ ସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ସୋ କାଲନ୍ତରେନ ମୟା ସୁତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହେନ ପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ଅସମ୍ମୋସେନ ପନ ସତିସିଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସତିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନାୱଧାରଣସମତ୍ଥତା, ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥପଟିୱେଧସମତ୍ଥତା। ତଦୁଭୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମକୋସସ୍ସ ଅନୁପାଲନସମତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତସିଦ୍ଧି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଦୀପେତି, ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ହି ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧାଭାୱତୋ । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସୱନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣଥା’’ତି ଭଣତି । ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିଂ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତଂ ସାଧେତି, ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ତଦଭାୱତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସାଧେତି । ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୋତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଚ ସପ୍ପୁରିସେ ଅନୁପନିସ୍ସୟମାନସ୍ସ ସୱନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟସ୍ମା ‘‘ଏୱନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ଚ ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ ନ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଭଦ୍ଦକେନ ଆକାରେନ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ସୱନୟୋଗେନ ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ନ ହି ଅପ୍ପତିରୂପଦେସେ ୱସତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୱିରହିତସ୍ସ ୱା ସୱନଂ ଅତ୍ଥି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତି, ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି, ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି, ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି । ଇତି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱଚନଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ ୱିୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ, ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ୱିୟ ଚ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ, ଅରହତି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଭୱିତୁନ୍ତି ଠାନେ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତୋ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ସୋତବ୍ବଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ । ଏୱନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଦୀପକୱଚନଂ ଭାସମାନୋ – ‘‘ଏତେ ମୟା ଧମ୍ମା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା’’ତି ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ ସୱନୟୋଗଦୀପକୱଚନଂ ଭାସମାନୋ – ‘‘ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତି ଦୀପେତି । ତଦୁଭୟେନପି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୱନେ ଆଦରଂ ଜନେତି । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ ଆଦରେନ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ମହତା ହିତା ପରିବାହିରୋ ହୋତୀତି ଆଦରଂ ଜନେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ସୋତବ୍ବୋତି ।

ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଅତିକ୍କମତି, ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘କେୱଲଂ ସୁତମେୱେତଂ ମୟା, ତସ୍ସେୱ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି, ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତି, ଜିନୱଚନଂ ଅପ୍ପେତି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମୱଚନଂ ୱିୱରନ୍ତୋ – ‘‘ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦସ୍ସ ଦସବଲଧରସ୍ସ ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୋ ସୀହନାଦନାଦିନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମସରଣସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଂ, ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା କତ୍ତବ୍ବା’’ତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୱିନାସୟତି ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତି ସାସନେ ।

ଏୱଂ ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱଦଂ ଗୋତମସାୱକୋ’’ତି ॥

ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ସମୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପରିଦୀପନଂ । ତତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦୋ –

‘‘ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୂହେ ହେତୁଦିଟ୍ଠିସୁ ।

ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି’’ ॥

ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ଖଣୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୩୫୮) କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨) ସମୂହୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ଭଗୱା ଖୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ଭଗୱାପି ମଂ ଜାନିସ୍ସତି – ‘ଭଦ୍ଦାଲି, ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସିକ୍ଖାୟ ଅପରିପୂରକାରୀ’ତି । ଅୟମ୍ପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ସମୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ହେତୁ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୦) ଦିଟ୍ଠି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।

ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ପଟିଲାଭୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ପଟିୱେଧୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ସଂୱଚ୍ଛର-ଉତୁ-ମାସଡ୍ଢମାସ-ରତ୍ତି-ଦିୱ-ପୁବ୍ବଣ୍ହ-ମଜ୍ଝନ୍ହିକ-ସାୟନ୍ହ-ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୟାମ-ମୁହୁତ୍ତାଦୀସୁ କାଲପ୍ପଭେଦଭୂତେସୁ ସମୟେସୁ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଏତେସୁ ସଂୱଚ୍ଛରାଦୀସୁ ସମୟେସୁ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉତୁମ୍ହି ମାସେ ପକ୍ଖେ ରତ୍ତିଭାଗେ ଦିୱସଭାଗେ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଥେରସ୍ସ ସୁୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତଂ ପଞ୍ଞାୟ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ଅସୁକସଂୱଚ୍ଛରେ ଅସୁକଉତୁମ୍ହି ଅସୁକମାସେ ଅସୁକପକ୍ଖେ ଅସୁକରତ୍ତିଭାଗେ ଅସୁକଦିୱସଭାଗେ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଧାରେତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେତୁଂ ୱା, ବହୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକେନେୱ ପଦେନ ତମତ୍ଥଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ୟେ ୱା ଇମେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋ ଜାତିସମୟୋ ସଂୱେଗସମୟୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନସମୟୋ ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋ ମାରୱିଜୟସମୟୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋ ପରିନିବ୍ବାନସମୟୋତି ଏୱମାଦୟୋ ଭଗୱତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅତିୱିୟ ସୁପ୍ପକାସା ଅନେକକାଲପ୍ପଭେଦା ଏୱ ସମୟା । ତେସୁ ସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି । ୟୋ ଚାୟଂ ଞାଣକରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟେସୁ କରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ପରହିତପଟିପତ୍ତିସମୟୋ, ସନ୍ନିପତିତାନଂ କରଣୀୟଦ୍ୱୟସମୟେସୁ ଧମ୍ମିକଥାସମୟୋ, ଦେସନାପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟୋ, ତେସୁପି ସମୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ଚ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଚ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ୱିନୟେ ଚ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି କରଣୱଚନେନ, ତଥା ଅକତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି । ତତ୍ଥ ତଥା, ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଚ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତେସଂ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ୱିନୟେ ଚ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚ ଏୱଂଜାତିକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସେସି, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟଂ କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ।

ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଭୁମ୍ମେନ କରଣେନ ଚ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପୟୋଗେନ ସୋ ଇଧା’’ତି ॥

ପୋରାଣା ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱା ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱା ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋ ଏସ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମମେୱ ଅତ୍ଥୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭଗୱାତି ଗରୁ । ଗରୁଂ ହି ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ସବ୍ବଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଗରୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୋରାଣେହିପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।

ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୨) ।

ଅପିଚ –

‘‘ଭଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥ –

ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱସେନସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪) ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତି । ତେନ ‘‘ନୟିଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନଂ, ଅୟଂ ୱୋ ସତ୍ଥା’’ତି ସତ୍ଥୁ ଅଦସ୍ସନେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଜନଂ ସମସ୍ସାସେତି । ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱାତି ୱଚନେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପକାୟପରିନିବ୍ବାନଂ ସାଧେତି । ତେନ ‘‘ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକୋ ଦସବଲଧରୋ ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ ସୋପି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କେନ ଅଞ୍ଞେନ ଜୀୱିତେ ଆସା ଜନେତବ୍ବା’’ତି ଜୀୱିତମଦମତ୍ତଂ ଜନଂ ସଂୱେଜେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ଏୱନ୍ତି ଚ ଭଣନ୍ତୋ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ମେ ସୁତନ୍ତି ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ।

ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱିହରତୀତି ଅୱିସେସେନ ଇରିୟାପଥଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗୀପରିଦୀପନମେତଂ । ଇଧ ପନ ଠାନଗମନନିସଜ୍ଜାସୟନପ୍ପଭେଦେସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ, ତେନ ଠିତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ସୟାନୋପି ଭଗୱା ୱିହରତିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଜେତୱନେତି ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ୱନେ । ତଞ୍ହି ତେନ ରୋପିତଂ ସଂୱଡ୍ଢିତଂ ପରିପାଲିତଂ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ‘‘ଜେତୱନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ତସ୍ମିଂ ଜେତୱନେ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଚତୁପଞ୍ଞାସହିରଞ୍ଞକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତିତତ୍ତା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ଆରାମେ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟ ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪) ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ‘‘ଜେତୱନେ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟଂ ୱିହରିତୁନ୍ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀନଂ ସମୀପେ ଗୋୟୂଥାନି ଚରନ୍ତାନି ‘‘ଗଙ୍ଗାୟଂ ଚରନ୍ତି, ୟମୁନାୟଂ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ୟଦିଦଂ ସାୱତ୍ଥିୟା ସମୀପେ ଜେତୱନଂ, ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ’’ତି । ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହିସ୍ସ ସାୱତ୍ଥିୱଚନଂ, ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସେସୱଚନଂ ।

ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅପାକଟା ଏକା ଦେୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭିଜାନାତି ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଅହୁ ଞାତଞ୍ଞତରସ୍ସ ମହେସକ୍ଖସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିଂ ଭାସିତା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ସକ୍କୋପି ଦେୱରାଜା ‘‘ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଦେୱତା’’ତି ଚ ଇଦଂ ଦେୱାନମ୍ପି ଦେୱଧୀତାନମ୍ପି ସାଧାରଣୱଚନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଦେୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ରୂପାୱଚରାନଂ ଦେୱାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭାନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି। ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୩) ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।

‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭାନୁମୋଦନେ । ଇଧ ପନ ଖୟେ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟା, ପରିକ୍ଖୀଣାୟ ରତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ଆଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିୟାମୋ ହି କିରେସ ଦେୱତାନଂ ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେୟେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଇଧ ଅଭିକ୍କନ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ ଅଭିରୂପେ, ୱଣ୍ଣ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ଛୱିଥୁତି-କୁଲୱଗ୍ଗ-କାରଣ-ସଣ୍ଠାନପ୍ପମାଣ-ରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩) ଛୱିୟା । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ, ଗହପତି, ଇମେ ସମଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୭) ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୫) କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୬୦୨) ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ । ସୋ ଇଧ ଛୱିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା ଅଭିରୂପଚ୍ଛୱି, ଇଟ୍ଠୱଣ୍ଣା ମନାପୱଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେୱତା ହି ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛମାନା ପକତିୱଣ୍ଣଂ ପକତିଇଦ୍ଧିଂ ଜହିତ୍ୱା ଓଳାରିକଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ଅତିରେକୱଣ୍ଣଂ ଅତିରେକଇଦ୍ଧିଂ ମାପେତ୍ୱା ନଟସମଜ୍ଜାଦୀନି ଗଚ୍ଛନ୍ତା ମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅଭିସଙ୍ଖତେନ କାୟେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରା ଅନଭିସଙ୍ଖତେନପି ଆଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ରୂପାୱଚରା ପନ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅତିସୁଖୁମୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ନ ତେନ ଇରିୟାପଥକପ୍ପନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅଭିସଙ୍ଖତେନେୱ ଆଗତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା’’ତି ।

କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲ-ସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସ-ୟେଭୁୟ୍ୟାବ୍ୟାମିସ୍ସାନତିରେକଦଳ୍ହତ୍ଥୱିସଂୟୋଗାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ଅନୱସେସତ୍ଥମତ୍ଥୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପା ଚ ଅଙ୍ଗମଗଧା ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ଆଦାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୪୩) ୟେଭୁୟ୍ୟତା । ‘‘କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା । ‘‘କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଂ ନୂନ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ଅନତିରେକତା । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାହିୟୋ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଠିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଦଳ୍ହତ୍ଥତା । ‘‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ୱିସଂୟୋଗୋ ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ଅନୱସେସତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

କପ୍ପ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନ-ୱୋହାର-କାଲ-ପଞ୍ଞତ୍ତି-ଛେଦନ-ୱିକପ୍ପ-ଲେସସମନ୍ତଭାୱାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନିୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୯୪, ୧୧୦୧) ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଆତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସମନ୍ତଭାୱତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା କେୱଲକପ୍ପଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ ଜେତୱନ’’ନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଓଭାସେତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରସରୀରସମୁଟ୍ଠିତାୟ ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ତସ୍ମା ‘‘ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତା ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଇଦାନି ୟେନତ୍ଥେନ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତା, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମା ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜୁଲିଂ ସିରସି ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ – ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ଠିତା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ହୋତି, ତଥା ଅଟ୍ଠାସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠାସୀତି ଠାନଂ କପ୍ପେସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଦେୱୋ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।

କଥଂ ଠିତୋ ପନ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ହୋତୀତି ? ଛ ଠାନଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅତିଦୂରଂ, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ, ଉପରିୱାତଂ, ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସଂ, ଅତିସମ୍ମୁଖଂ, ଅତିପଚ୍ଛାତି । ଅତିଦୂରେ ଠିତୋ ହି ସଚେ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଠିତୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋତି । ଉପରିୱାତେ ଠିତୋ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ବାଧତି । ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସେ ଠିତୋ ଅଗାରୱଂ ପକାସେତି । ଅତିସମ୍ମୁଖା ଠିତୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ଅତିପଚ୍ଛା ଠିତୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଏତେ ଛ ଠାନଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଅୱୋଚ । କଥଂ ନୂତି କାରଣପୁଚ୍ଛା । ଭଗୱତୋ ହି ତିଣ୍ଣୋଘଭାୱୋ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ପାକଟୋ, ତେନିମିସ୍ସା ଦେୱତାୟ ତତ୍ଥ କଙ୍ଖା ନତ୍ଥି, ଇମିନା ପନ କାରଣେନ ‘‘ତିଣ୍ଣୋ’’ତି ନ ଜାନାତି, ତେନ ସା ତଂ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛମାନା ଏୱମାହ ।

ମାରିସାତି ଦେୱତାନଂ ପିୟସମୁଦାଚାରୱଚନମେତଂ । ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ୟଦା ଖୋ ତେ, ମାରିସ, ସଙ୍କୁନା ସଙ୍କୁ ହଦୟେ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅଥ ନଂ ତ୍ୱଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି ‘ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ମେ ନିରୟେ ପଚ୍ଚମାନସ୍ସା’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୨) ଇଦଂ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ନ ହି ନେରୟିକସତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ ନାମ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ, ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ପନ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବେ କିର ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖାନଂ ସୁଖସମପ୍ପିତାନଂ ଏସ ୱୋହାରୋ, ଅପରଭାଗେ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୁ ୱା ମା ୱା, ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ଅୟଂ ୱୋହାରୋ ୱୁଚ୍ଚତେୱ ନିପ୍ପଦୁମାପି ନିରୁଦକାପି ୱା ପୋକ୍ଖରଣୀ ପୋକ୍ଖରଣୀ ୱିୟ ।

ଓଘମତରୀତି ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା, କାମୋଘୋ ଭୱୋଘୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋଘୋ ନାମ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ଚ ଭୱୋଘୋ ନାମ । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ନାମ । ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ନାମ । ତତ୍ଥ କାମୋଘୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଭୱୋଘୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ସବ୍ବୋପି ଚେସ ଅୱହନନଟ୍ଠେନ ରାସଟ୍ଠେନ ଚ ଓଘୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱହନନଟ୍ଠେନାତି ଅଧୋଗମନଟ୍ଠେନ । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ୱସଂ ଗତେ ସତ୍ତେ ଅଧୋ ଗମେତି, ନିରୟାଦିଭେଦାୟ ଦୁଗ୍ଗତିୟଂୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଉପରିଭାୱଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ଅଧୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଚ ଗମେତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ରାସଟ୍ଠେନାତି ମହନ୍ତଟ୍ଠେନ । ମହା ହେସୋ କିଲେସରାସି ଅୱୀଚିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ପତ୍ଥଟୋ, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ନାମ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମୟଂ ରାସଟ୍ଠେନାପି ଓଘୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତରୀତି ଇମଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ କେନ ନୁ ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, କାରଣେନ ତିଣ୍ଣୋତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଖ୍ୱାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠନ୍ତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ । ଅନାୟୂହନ୍ତି ଅନାୟୂହନ୍ତୋ, ଅୱାୟମନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ଗୂଳ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ଦେୱତାପି ନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ବାହିରକଂ ତାୱ ଓଘଂ ତରନ୍ତା ନାମ ଠାତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତା ତରିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ଆୟୂହନ୍ତା ତରନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ପତ୍ଥଟଂ କିଲେସୋଘଂ କିଲେସରାସିଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅନାୟୂହନ୍ତୋ ଅତରିନ୍ତି ଆହ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ? କଥଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ୱିମତିଂ ପକ୍ଖନ୍ତା ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନ ଅଞ୍ଞାସି ।

କିଂ ପନ ଭଗୱତା ୟଥା ସତ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ କଥନତ୍ଥାୟ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ? ନ ଏତଦତ୍ଥାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧା । ଦ୍ୱେ ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ନିଗ୍ଗହମୁଖେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହମୁଖେନ ଚ । ତତ୍ଥ ୟେ ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ହୋନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତେପି ଞାତସଞ୍ଞିନୋ ପଞ୍ଚସତା ବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜିତା ୱିୟ, ତେସଂ ମାନନିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ୟଥା ନ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ମୂଲପରିୟାୟାଦିସଦିସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଅୟଂ ନିଗ୍ଗହମୁଖେନ ଦେସନା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ନିଗ୍ଗୟ୍ହାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ୱକ୍ଖାମି, ପୱୟ୍ହ ପୱୟ୍ହ, ଆନନ୍ଦ, ୱକ୍ଖାମି, ୟୋ ସାରୋ, ସୋ ଠସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୯୬) । ୟେ ପନ ଉଜୁକା ସିକ୍ଖାକାମା, ତେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତାଦିସଦିସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ‘‘ଅଭିରମ, ତିସ୍ସ, ଅଭିରମ, ତିସ୍ସ, ଅହମୋୱାଦେନ ଅହମନୁଗ୍ଗହେନ ଅହମନୁସାସନିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୪) ଚ ନେ ସମସ୍ସାସେତି । ଅୟଂ ଅନୁଗ୍ଗହମୁଖେନ ଦେସନା ।

ଅୟଂ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ମାନତ୍ଥଦ୍ଧୋ ପଣ୍ଡିତମାନୀ, ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ଅହଂ ଓଘଂ ଜାନାମି, ତଥାଗତସ୍ସ ଓଘତିଣ୍ଣଭାୱଂ ଜାନାମି, ‘‘ଇମିନା ପନ କାରଣେନ ତିଣ୍ଣୋ’’ତି ଏତ୍ତକମତ୍ତଂ ନ ଜାନାମି । ଇତି ମୟ୍ହଂ ଞାତମେୱ ବହୁ, ଅପ୍ପଂ ଅଞ୍ଞାତଂ, ତମହଂ କଥିତମତ୍ତମେୱ ଜାନିସ୍ସାମି । କିଞ୍ହି ନାମ ତଂ ଭଗୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ୟସ୍ସାହଂ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟନ୍ତି । ଅଥ ସତ୍ଥା ‘‘ଅୟଂ କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତଂ ଅଭବ୍ବୋ ଇମଂ ମାନଂ ଅପ୍ପହାୟ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ, ମାନନିଗ୍ଗହଂ ତାୱସ୍ସ କତ୍ୱା ପୁନ ନୀଚଚିତ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପକାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ସୋପି ନିହତମାନୋ ଅହୋସି, ସା ଚସ୍ସ ନିହତମାନତା ଉତ୍ତରିପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ସ ପନ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ – କଥଂ ପନ ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅନାୟୂହଂ ଓଘମତରି, ୟଥାହଂ ଜାନାମି, ଏୱଂ ମେ କଥେହୀତି ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା କଥେନ୍ତୋ ୟଦାସ୍ୱାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଦା ସ୍ୱାହନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଅହଂ । ସୁକାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟଥା ଚ ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ । ସଂସୀଦାମୀତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ଅତରନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ଓସୀଦାମି । ନିବ୍ବୁୟ୍ହାମୀତି ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅତିୱତ୍ତାମି । ଇତି ଠାନେ ଚ ୱାୟାମେ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଅୱାୟମନ୍ତୋ ଓଘମତରିନ୍ତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ । ଦେୱତାୟପି ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ନ ପନ ପାକଟୋ, ତସ୍ସ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ସତ୍ତ ଦୁକା ଦସ୍ସିତା । କିଲେସୱସେନ ହି ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଅୱସେସକିଲେସାନଞ୍ଚେୱ ଅଭିସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ତଣ୍ହାୱସେନ ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ଓଲୀୟନାଭିନିୱେସା ହି ଭୱଦିଟ୍ଠି, ଅତିଧାୱନାଭିନିୱେସା ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି। ଲୀନୱସେନ ୱା ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ତଥା କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ସନ୍ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସଂସୀଦତି ନାମ, ସବ୍ବଲୋକିୟକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଆୟୂହନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁୟ୍ହତି ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଚୁନ୍ଦ, ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଅଧୋଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା, ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେ ତେ ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୬) ।

ଇମଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଦେୱତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ତୁଟ୍ଠା ପସନ୍ନା ଅତ୍ତନୋ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପସାଦଞ୍ଚ ପକାସୟନ୍ତୀ ଚିରସ୍ସଂ ୱତାତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଚିରସ୍ସନ୍ତି ଚିରସ୍ସ କାଲସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ କିର ଦେୱତା କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧଂ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଜ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱମାହ । କିଂ ପନିମାୟ ଦେୱତାୟ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ସତ୍ଥା ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋତି । ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ୱା ହୋତୁ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ୱା, ଦସ୍ସନଂ ଉପାଦାୟ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ବାହିତପାପଂ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ପରିନିବ୍ବୁତନ୍ତି କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତଂ । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆସତ୍ତୱିସତ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ୱିସତ୍ତିକା ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ତଂ ୱିସତ୍ତିକଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠମାନଂ ଅନାୟୂହମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ନିତ୍ତିଣ୍ଣଂ ଉତ୍ତିଣ୍ଣଂ ଚିରସ୍ସଂ ୱତ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମନୁଞ୍ଞୋ ସତ୍ଥା ଅହୋସୀତି ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ୱଚନଂ ଚିତ୍ତେନେୱ ସମନୁମୋଦି, ଏକଜ୍ଝାସୟୋ ଅହୋସି । ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ଅଭିସଙ୍ଖତକାୟଂ ଜହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକତିଉପାଦିଣ୍ଣକକାୟସ୍ମିଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ଲଦ୍ଧାସା ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ଗନ୍ଧେହି ଚ ମାଲେହି ଚ ପୂଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂୟେୱ ଅଗମାସୀତି ।

ଓଘତରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଇଦାନି ଦୁତିୟସୁତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଠମମାଗତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥଞ୍ଚ ପହାୟ ୟଂ ୟଂ ଅନୁତ୍ତାନଂ, ତଂ ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଜାନାସି ନୋତି ଜାନାସି ନୁ । ନିମୋକ୍ଖନ୍ତିଆଦୀନି ମଗ୍ଗାଦୀନଂ ନାମାନି। ମଗ୍ଗେନ ହି ସତ୍ତା କିଲେସବନ୍ଧନତୋ ନିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତାନଂ ନିମୋକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ତେ କିଲେସବନ୍ଧନତୋ ପମୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ଫଲଂ ସତ୍ତାନଂ ପମୋକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ୱିୱିଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ୱିୱେକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାନି ୱା ଏତାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନାମାନି । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ପତ୍ୱା ସତ୍ତା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖତୋ ନିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱିୱିଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଦେୱ ‘‘ନିମୋକ୍ଖୋ ପମୋକ୍ଖୋ ୱିୱେକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜାନାମି ଖ୍ୱାହନ୍ତି ଜାନାମି ଖୋ ଅହଂ । ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ଖୋକାରୋ। ଅହଂ ଜାନାମିୟେୱ । ସତ୍ତାନଂ ନିମୋକ୍ଖାଦିଜାନନତ୍ଥମେୱ ହି ମୟା ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଦ୍ଧନ୍ତି ସୀହନାଦଂ ନଦତି । ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ନାମ କିର ଏତଂ ସୁତ୍ତଂ ।

ନନ୍ଦୀଭୱପରିକ୍ଖୟାତି ନନ୍ଦୀମୂଲକସ୍ସ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟେନ । ନନ୍ଦିୟା ଚ ଭୱସ୍ସ ଚାତିପି ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ଥ ହି ପୁରିମନୟେ ନନ୍ଦୀଭୱେନ ତିୱିଧକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋ, ସଞ୍ଞାୱିଞ୍ଞାଣେହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱେ ଖନ୍ଧା । ତେହି ପନ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ତେସଂ ଗହଣେନ ଗହିତାୱାତି ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ସଉପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ହୋତି । ୱେଦନାନଂ ନିରୋଧା ଉପସମାତି ଉପାଦିଣ୍ଣକୱେଦନାନଂ ନିରୋଧେନ ଚ ଉପସମେନ ଚ । ତତ୍ଥ ୱେଦନାଗହଣେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତୟୋ ଖନ୍ଧା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୱସେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋପି । ଏୱଂ ଇମେସଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟନୟେ ପନ ନନ୍ଦିଗ୍ଗହଣେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋ, ଭୱଗ୍ଗହଣେନ ଉପପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞାଦୀହି ସରୂପେନେୱ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ଏୱଂ ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ନିବ୍ବାନଂ କଥିତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମମେୱ ଚ ନୟଂ ଚତୁନିକାୟିକଭଣ୍ଡିକତ୍ଥେରୋ ରୋଚେତି । ଇତି ନିବ୍ବାନୱସେନେୱ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ।

ନିମୋକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ଉପନୀୟତୀତି ପରିକ୍ଖୀୟତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ଉପଗଚ୍ଛତି ୱା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମରଣଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ୱା ଗୋପାଲେନ ଗୋଗଣୋ ନୀୟତି, ଏୱଂ ଜରାୟ ମରଣସନ୍ତିକଂ ଉପନୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଅପ୍ପନ୍ତି ପରିତ୍ତଂ ଥୋକଂ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ପରିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା ସରସପରିତ୍ତତାୟ ଚ ଖଣପରିତ୍ତତାୟ ଚ । ସରସପରିତ୍ତତାୟପି ହି ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତଂ ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୩) ୱଚନତୋ ପରିତ୍ତଂ । ଖଣପରିତ୍ତତାୟପି । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଅତିପରିତ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖଣୋ ଏକଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତୋୟେୱ। ୟଥା ନାମ ରଥଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ନେମିପ୍ପଦେସେନ ପୱତ୍ତତି, ତିଟ୍ଠମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେ ସତ୍ତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିସ୍ସତି, ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିସ୍ସତି ନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିତ୍ଥ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱିସ୍ସତି ।

‘‘ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।

ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ ॥

‘‘ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା ମରନ୍ତସ୍ସ, ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱା ଇଧ ।

ସବ୍ବେପି ସଦିସା ଖନ୍ଧା, ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା ॥

‘‘ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଜୀୱତି ।

ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା ମତୋ ଲୋକୋ, ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦) ।

ଜରୂପନୀତସ୍ସାତି ଜରଂ ଉପଗତସ୍ସ, ଜରାୟ ୱା ମରଣସନ୍ତିକଂ ଉପନୀତସ୍ସ । ନ ସନ୍ତି ତାଣାତି ତାଣଂ ଲେଣଂ ସରଣଂ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥା ନାମ କେଚି ନତ୍ଥି । ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ମରଣୂପଗମନଂ, ଆୟୁପରିତ୍ତତା, ଜରୂପନୀତସ୍ସ ତାଣାଭାୱୋତି ତିୱିଧଂ ଭୟଂ ଭୟୱତ୍ଥୁ ଭୟକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞାନି କୟିରାଥ ସୁଖାୱହାନୀତି ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ ସୁଖାୱହାନି ସୁଖଦାୟକାନି ପୁଞ୍ଞାନି କରେୟ୍ୟ । ଇତି ଦେୱତା ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁବ୍ବଚେତନଂ ଅପରଚେତନଂ ମୁଞ୍ଚଚେତନଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ବହୁୱଚନୱସେନ ‘‘ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ଆହ । ଝାନସ୍ସାଦଂ ଝାନନିକନ୍ତିଂ ଝାନସୁଖଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସୁଖାୱହାନୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସା କିର ଦେୱତାୟ ସୟଂ ଦୀଘାୟୁକଟ୍ଠାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ହେଟ୍ଠା କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ପରିତ୍ତାୟୁକଟ୍ଠାନେ ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଥୁଲ୍ଲଫୁସିତକେ ୱୁଟ୍ଠିପାତସଦିସେ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି ‘‘ଅହୋୱତିମେ ସତ୍ତା ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଏକକପ୍ପ-ଦ୍ୱେକପ୍ପ-ଚତୁକପ୍ପ-ଅଟ୍ଠକପ୍ପ-ସୋଳସକପ୍ପ-ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକପ୍ପ-ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପପ୍ପମାଣଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱଟ୍ଟକଥଂ କଥେତୀ’’ତି ୱିୱଟ୍ଟମସ୍ସା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଲୋକାମିସନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଲୋକାମିସା ପରିୟାୟେନ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚ । ପରିୟାୟେନ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଲୋକାମିସଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା । ଇଧ ପରିୟାୟଲୋକାମିସଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟଲୋକାମିସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ସନ୍ତିପେକ୍ଖୋତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିଂ ପେକ୍ଖନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋତି ।

ଉପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଚ୍ଚେନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଚ୍ଚେନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି । କାଲାତି ପୁରେଭତ୍ତାଦୟୋ କାଲା । ତରୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋତି ରତ୍ତିୟୋ ଅତିକ୍କମମାନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ମରଣୂପଗମନାୟ ତରୟନ୍ତି ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗମୟନ୍ତି । ୱୟୋଗୁଣାତି ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୱୟାନଂ ଗୁଣା, ରାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ ଦିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ଏତ୍ଥ ହି ପଟଲଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସଟ୍ଠୋ । ‘‘କୟିରା ମାଲାଗୁଣେ ବହୂ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଏତ୍ଥ ରାସଟ୍ଠୋ । ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ । ଇଧ ପନ ରାସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ତସ୍ମା ୱୟୋଗୁଣାତି ୱୟୋରାସୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅନୁପୁବ୍ବଂଜହନ୍ତୀତି ଅନୁପଟିପାଟିୟା ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜହନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମୱୟେ ଠିତଂ ହି ପଠମୱୟୋ ଜହତି, ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତଂ ଦ୍ୱେ ପଠମମଜ୍ଝିମା ଜହନ୍ତି, ମରଣକ୍ଖଣେ ପନ ତୟୋପି ୱୟା ଜହନ୍ତେୱ । ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ କାଲାନଂ ଅତିକ୍କମନଂ, ରତ୍ତିଦିୱାନଂ ତରିତଭାୱୋ, ୱୟୋଗୁଣାନଂ ଜହନଭାୱୋତି ତିୱିଧଂ ଭୟଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।

ଅଚ୍ଚେନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. କତିଛିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ କତି ଛିନ୍ଦେତି ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ କତି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଛିନ୍ଦେ ଜହେ’’ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ଗାଥାବନ୍ଧସ୍ସ ପନ ମଟ୍ଠଭାୱତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଦେୱତା ସଦ୍ଦପୁନରୁତ୍ତିଂ ୱଜ୍ଜୟନ୍ତୀ ଏୱମାହ । କତି ସଙ୍ଗାତିଗୋତି କତି ସଙ୍ଗେ ଅତିଗତୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଗାତିକୋତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେତି ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଚ ଜହେତି ଜହନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଜହେୟ୍ୟ । ଇଧାପି ଛିନ୍ଦନଞ୍ଚ ଜହନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ, ଭଗୱା ପନ ଦେୱତାୟ ଆରୋପିତୱଚନାନୁରୂପେନେୱ ଏୱମାହ । ଅଥ ୱା ପାଦେସୁ ବଦ୍ଧପାସସକୁଣୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ହେଟ୍ଠା ଆକଡ୍ଢମାନାକାରାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ୱଦତି । ହତ୍ଥେହି ଗହିତରୁକ୍ଖସାଖା ୱିୟ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଉପରି ଆକଡ୍ଢମାନାକାରାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଜହେୟ୍ୟାତି ୱଦତି । ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେତି ଏତେସଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଚେୱ ପହାନତ୍ଥାୟ ଚ ଉତ୍ତରି ଅତିରେକଂ ୱିସେସଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାତିଗୋତି ରାଗସଙ୍ଗୋ ଦୋସସଙ୍ଗୋ ମୋହସଙ୍ଗୋ ମାନସଙ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗେ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଓଘତିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣୋତି କଥୀୟତି । ଇମାୟ ପନ ଗାଥାୟ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନି କଥିତାନୀତି ।

କତିଛିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ଜାଗରତନ୍ତି ଜାଗରନ୍ତାନଂ । ପଞ୍ଚ ଜାଗରତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ପନ ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଜାଗରନ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣା ସୁତ୍ତା ନାମ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସିନ୍ନୋ ୱା ଠିତୋ ୱା ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠପେନ୍ତୋପି ପମାଦତାୟ ଅକୁସଲସମଙ୍ଗିତାୟ ସୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ନୀୱରଣେସୁ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାଗରାନି ନାମ । କସ୍ମା? ୟସ୍ମା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ଅପ୍ପମାଦତାୟ କୁସଲସମଙ୍ଗିତାୟ ଜାଗରୋ ନାମ ହୋତି । ପଞ୍ଚହି ପନ ନୀୱରଣେହେୱ କିଲେସରଜଂ ଆଦିୟତି ଗଣ୍ହାତି ପରାମସତି । ପୁରିମା ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପଚ୍ଛିମାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ପରିସୁଜ୍ଝତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧାପି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନେୱ କଥିତାନୀତି ।

ଜାଗରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅପ୍ପଟିୱିଦିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ସତ୍ତମେ ଧମ୍ମାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା । ଅପ୍ପଟିୱିଦିତାତି ଞାଣେନ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା । ପରୱାଦେସୂତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତୱାଦେସୁ । ତେ ହି ଇତୋ ପରେସଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱାଦତ୍ତା ପରୱାଦା ନାମ । ନୀୟରେତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପରେନପି ନୀୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୟମେୱ ସସ୍ସତାଦୀନି ଗଣ୍ହନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ, ପରସ୍ସ ୱଚନେନ ତାନି ଗଣ୍ହନ୍ତା ନୀୟନ୍ତି ନାମ । କାଲୋ ତେସଂ ପବୁଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପବୁଜ୍ଝିତୁଂ ଅୟଂ କାଲୋ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଧମ୍ମୋ ଦେସିୟତି, ସଙ୍ଘୋ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ପଟିପଦା ଭଦ୍ଦିକା, ଇମେ ଚ ପନ ମହାଜନା ୱଟ୍ଟେ ସୁତ୍ତା ନପ୍ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଦେୱତା ଆହ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ମା ହେତୁନା କାରଣେନ ବୁଦ୍ଧା । ଚତ୍ତାରୋ ହି ବୁଦ୍ଧା – ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧୋ, ସୁତବୁଦ୍ଧୋତି । ତତ୍ଥ ସମତିଂସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ନାମ । କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୁତଂ ପତ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୱସେସା ଖୀଣାସୱା ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧା ନାମ । ବହୁସ୍ସୁତୋ ସୁତବୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ତୟୋପି ପୁରିମା ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ସମ୍ମଦଞ୍ଞାତି ସମ୍ମା ହେତୁନା କାରଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ଚରନ୍ତି ୱିସମେ ସମନ୍ତି ୱିସମେ ୱା ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ୱିସମେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱିସମେ ୱା କିଲେସଜାତେ ସମଂ ଚରନ୍ତୀତି ।

ଅପ୍ପଟିୱିଦିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮. ଅଟ୍ଠମେ ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ପଞ୍ଞାୟ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱେନେୱ ସୁନଟ୍ଠା । ୟଥା ହି ଦ୍ୱେ ଖେତ୍ତାନି କସିତ୍ୱା, ଏକଂ ୱପିତ୍ୱା, ବହୁଧଞ୍ଞଂ ଅଧିଗତସ୍ସ ଅୱାପିତଖେତ୍ତତୋ ଅଲଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବହୁଂ ମେ ଧଞ୍ଞଂ ନଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅଲଦ୍ଧମେୱ ‘‘ନଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ଏୱମିଧାପି ଅପ୍ପଟିୱିଦିତାୱ ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠା ନାମ । ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱେନେୱ ଅନଟ୍ଠା । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।

ସୁସମ୍ମୁଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମାନକାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ମାନକାମସ୍ସାତି ମାନଂ କାମେନ୍ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ଦମୋତି ଏୱରୂପସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମାଧିପକ୍ଖିକୋ ଦମୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ‘‘ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ ଦମସା ଉପେତୋ, ୱେଦନ୍ତଗୂ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୫) ଏତ୍ଥ ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଦମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ୟଦି ସଚ୍ଚା ଦମା ଚାଗା, ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋଧ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୧) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞା । ‘‘ଦାନେନ ଦମେନ ସଂୟମେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥି ପୁଞ୍ଞଂ, ଅତ୍ଥି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆଗମୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୫) ଏତ୍ଥ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ । ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସସି ଖୋ ତ୍ୱଂ, ପୁଣ୍ଣ, ଇମିନା ଦମୂପସମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁନାପରନ୍ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ୱିହରିତୁ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮; ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୬) ଏତ୍ଥ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଦମୋତି ସମାଧିପକ୍ଖିକଧମ୍ମାନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ମୋନମତ୍ଥି ଅସମାହିତସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ମୋନନ୍ତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତଞ୍ହି ମୁନାତୀତି ମୋନଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସ୍ସ । ତଞ୍ହି ମଚ୍ଚୁନୋ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାରନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ । ତରେୟ୍ୟାତି ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋ ପମତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରଂ ନ ତରେୟ୍ୟ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ ନ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ।

ମାନଂ ପହାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ନୱୱିଧମାନଂ ପଜହିତ୍ୱା । ସୁସମାହିତତ୍ତୋତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତତ୍ତୋ । ସୁଚେତସୋତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତତାୟ ସୁନ୍ଦରଚିତ୍ତୋ । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ହି ସୁଚେତସୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସୁଚେତସୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ତରେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ସମତିକ୍କମନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ତରତୀତି ପଟିୱେଧତରଣଂ ନାମ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା କଥିତା ହୋନ୍ତି । କଥଂ – ମାନୋ ନାମାୟଂ ସୀଲଭେଦନୋ, ତସ୍ମା ‘‘ମାନଂ ପହାୟା’’ତି ଇମିନା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା କଥିତା ହୋତି । ‘‘ସୁସମାହିତତ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା । ‘‘ସୁଚେତସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତେନ ପଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ମା ଇମିନା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା କଥିତା । ଅଧିସୀଲଞ୍ଚ ନାମ ସୀଲେ ସତି ହୋତି, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତେ ସତି, ଅଧିପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାୟ ସତି । ତସ୍ମା ସୀଲଂ ନାମ ପଞ୍ଚପି ଦସପି ସୀଲାନି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଅଧିସୀଲଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତଂ, ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ । କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ ପଞ୍ଞା, ୱିପସ୍ସନା ଅଧିପଞ୍ଞା । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ହି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ପୱତ୍ତତୀତି ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଦସସୀଲଂ ସୀଲମେୱ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଅଧିସୀଲଂ । ଚିତ୍ତପଞ୍ଞାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପିଚ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନଂ ପଞ୍ଚସୀଲମ୍ପି ଦସସୀଲମ୍ପି ଅଧିସୀଲମେୱ । ସମାପନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋପି ଅଧିଚିତ୍ତମେୱ । ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ଲୋକିୟସୀଲଂ ସୀଲମେୱ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅଧିସୀଲଂ । ଚିତ୍ତପଞ୍ଞାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସକଲସାସନଂ କଥିତଂ ହୋତୀତି ।

ମାନକାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଅରଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମେ ସନ୍ତାନନ୍ତି ସନ୍ତକିଲେସାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱା । ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତି (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୧୩), ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪) ହି ପଣ୍ଡିତାପି ସନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଚାରୀନଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତାନଂ । କେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀତି କେନ କାରଣେନ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ପନେସା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଏସା କିର ୱନସଣ୍ଡୱାସିକା ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଆରଞ୍ଞକେ ଭିକ୍ଖୂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତେ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ପସ୍ସତି । ତେସଞ୍ଚ ଏୱଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ବଲୱଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ଓକ୍କମତି, ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି । ଚିତ୍ତେ ପସନ୍ନେ ଲୋହିତଂ ପସୀଦତି, ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନି ଉପାଦାରୂପାନି ପରିସୁଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି, ୱଣ୍ଟା ପମୁତ୍ତତାଲଫଲସ୍ସ ୱିୟ ମୁଖସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ହୋତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦେୱତା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସରୀରୱଣ୍ଣୋ ନାମାୟଂ ପଣୀତାନି ରସସମ୍ପନ୍ନାନି ଭୋଜନାନି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ନିୱାସନପାପୁରଣସୟନାନି ଉତୁସୁଖେ ତେଭୂମିକାଦିଭେଦେ ଚ ପାସାଦେ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦୀନି ଚ ଲଭନ୍ତାନଂ ପସୀଦତି, ଇମେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୱିରଳମଞ୍ଚକେ ୱା ଫଲକେ ୱା ସିଲାୟ ୱା ସୟନାନି କପ୍ପେନ୍ତି, ରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ୱା ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱା ୱସନ୍ତି, କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଏତେସଂ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ପୁଚ୍ଛି ।

ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା କାରଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥଂ ଆହ । ତତ୍ଥ ଅତୀତନ୍ତି ଅତୀତେ ଅସୁକୋ ନାମ ରାଜା ଧମ୍ମିକୋ ଅହୋସି, ସୋ ଅମ୍ହାକଂ ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ଅଦାସି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଲାଭିନୋ ଅହେସୁଂ । ଅଥ ମୟଂ ଏୱରୂପାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିମ୍ହା, ଚୀୱରାନି ପାରୁପିମ୍ହାତି ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚେ ପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲିକା ୱିୟ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚନ୍ତି । ନପ୍ପଜପ୍ପନ୍ତି ନାଗତନ୍ତି ଅନାଗତେ ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି, ଫୀତା ଜନପଦା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ବହୂନି ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱତ୍ତାରୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ମୟଂ ଏୱରୂପାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ, ଚୀୱରାନି ପାରୁପିସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ଅନାଗତଂ ନ ପତ୍ଥେନ୍ତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନାତି ୟେନ କେନଚି ତଙ୍ଖଣେ ଲଦ୍ଧେନ ୟାପେନ୍ତି । ତେନାତି ତେନ ତିୱିଧେନାପି କାରଣେନ ।

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱିନାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାଗତପ୍ପଜପ୍ପାୟାତି ଅନାଗତସ୍ସ ପତ୍ଥନାୟ । ଏତେନାତି ଏତେନ କାରଣଦ୍ୱୟେନ । ନଳୋୱ ହରିତୋ ଲୁତୋତି ୟଥା ହରିତୋ ନଳୋ ଲାୟିତ୍ୱା ଉଣ୍ହପାସାଣେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ସୁସ୍ସତି, ଏୱଂ ସୁସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ଅରଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା । ନଳୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗୋ

୧. ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଆରାମେ । ଖୋତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାୱସେନ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ପରିସଜେଟ୍ଠକେ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନାପେସି । ଭିକ୍ଖୱୋତି ତେସଂ ଆମନ୍ତନାକାରଦୀପନଂ । ଭଦନ୍ତେତି ପତିୱଚନଦାନଂ । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁଖୀଭୂତା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ଭିକ୍ଖୂ । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପତିଅସ୍ସୋସୁଂ, ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ସୁଣିଂସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ତାୱତିଂସକାୟିକାତି ତାୱତିଂସକାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତାୱତିଂସକାୟୋ ନାମ ଦୁତିୟଦେୱଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ମଘେନ ମାଣୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଚଲଗାମେ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତେତ୍ତିଂସ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଉପାଦାୟ କିର ତସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସ ଅୟଂ ପଣ୍ଣତ୍ତି ଜାତାତି ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ସେସଚକ୍କୱାଳେସୁପି ଛ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକା ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସହସ୍ସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ସହସ୍ସଂ ତାୱତିଂସାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୯), ତସ୍ମା ନାମପଣ୍ଣତ୍ତିୟେୱେସା ତସ୍ସ ଦେୱଲୋକସ୍ସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ନିଦ୍ଦୋସଂ ପଦଂ ହୋତି ।

ନନ୍ଦନେ ୱନେତି ଏତ୍ଥ ତଂ ୱନଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପୱିଟ୍ଠେ ନନ୍ଦୟତି ତୋସେତୀତି ନନ୍ଦନଂ । ପଞ୍ଚସୁ ହି ମରଣନିମିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପହାୟ ଚୱିସ୍ସାମା’’ତି ପରିଦେୱମାନା ଦେୱତା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ଅଭିଜ୍ଜନଧମ୍ମା ନାମ ସଙ୍ଖାରା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଓୱଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୱେସାପେତି । ତାସଂ ଅଞ୍ଞାହି ଦେୱତାହି ବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା ପୱେସିତାନମ୍ପି ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱାୱ ମରଣସୋକୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ପୀତିପାମୋଜ୍ଜମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ ତସ୍ମିଂ କୀଳମାନା ଏୱ ଉଣ୍ହସନ୍ତତ୍ତୋ ହିମପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତି, ୱାତାପହତଦୀପସିଖା ୱିୟ ୱିଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠଂ ନନ୍ଦୟତି ତୋସେତିୟେୱାତି ନନ୍ଦନଂ, ତସ୍ମିଂ ନନ୍ଦନେ । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତାତି ଅଚ୍ଛରାତି ଦେୱଧୀତାନଂ ନାମଂ, ତାସଂ ସମୂହେନ ପରିୱୁତା ।

ଦିବ୍ବେହୀତି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତେହି । ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହୀତି ମନାପିୟରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଙ୍ଖାତେହି ପଞ୍ଚହି କାମବନ୍ଧନେହି କାମକୋଟ୍ଠାସେହି ୱା। ସମପ୍ପିତାତି ଉପେତା । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପରିଚାରୟମାନାତି ରମମାନା, ତେସୁ ତେସୁ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଞ୍ଚାରୟମାନା । ତାୟଂ ୱେଲାୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପରିଚାରଣକାଲେ । ସୋ ପନସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଧୁନା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ହି ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେୟେୱ ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ୱିରୋଚୟମାନୋ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଦିବ୍ବୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ଦିବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତୋ ଦିବ୍ବମାଲାୱିଲେପନଧରୋ ଦିବ୍ବେହି ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣେହି ସମଂ ୱିକିରିୟମାନୋ ଦିବ୍ବେହି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ଓୱୁତୋ ନିୱୁତୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ଲୋଭାଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଲୋଭନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାସଦ୍ଦେନ ‘‘ନ ତେ ସୁଖଂ ପଜାନନ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଗାୟମାନୋ ନନ୍ଦନୱନେ ୱିଚରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସୀ’’ତି ।

ୟେ ନ ପସ୍ସନ୍ତି ନନ୍ଦନନ୍ତି ୟେ ତତ୍ର ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାନୁଭୱନୱସେନ ନନ୍ଦନୱନଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି । ନରଦେୱାନନ୍ତି ଦେୱନରାନଂ, ଦେୱପୁରିସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଦସାନନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦସନ୍ନଂ । ୟସସ୍ସିନନ୍ତି ପରିୱାରସଙ୍ଖାତେନ ୟସେନ ସମ୍ପନ୍ନାନଂ ।

ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତି ଏକା ଅରିୟସାୱିକା ଦେୱତା । ପଚ୍ଚଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ବାଲଦେୱତା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅଚଲଂ ମଞ୍ଞତି, ନାସ୍ସା ଛେଦନଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମତଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ବାଲେ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପତିଅଭାସି । ୟଥା ଅରହତଂ ୱଚୋତି ୟଥା ଅରହନ୍ତାନଂ ୱଚନଂ, ତଥା ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସୀତି । ଏୱଂ ତସ୍ସା ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରହନ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରାତି ସବ୍ବେ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତ୍ଥେନ ଅନିଚ୍ଚା । ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋତି ଉପ୍ପାଦୱୟସଭାୱା । ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋତି । ଉପ୍ପାଦୱୟଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦନନ୍ତରା ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋତି ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୂପସମସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସୁଖଂ । ଇଦଂ ଅରହତଂ ୱଚୋତି ।

ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ନନ୍ଦତୀତି ତୁସ୍ସତି ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି । ପୁତ୍ତିମାତି ବହୁପୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ହି ଏକଚ୍ଚେ ପୁତ୍ତା କସିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଧଞ୍ଞସ୍ସ କୋଟ୍ଠେ ପୂରେନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ୱଣିଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଆହରନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟାନୱାହନଗାମନିଗମାଦୀନି ଲଭନ୍ତି । ଅଥ ତେସଂ ଆନୁଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଅନୁଭୱମାନା ମାତା ୱା ପିତା ୱା ନନ୍ଦତି । ଛଣଦିୱସାଦୀସୁ ୱା ମଣ୍ଡିତପସାଧିତେ ପୁତ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନେ ଦିସ୍ୱା ନନ୍ଦତୀତି, ‘‘ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା’’ତି ଆହ । ଗୋହି ତଥେୱାତି ୟଥା ପୁତ୍ତିମା ପୁତ୍ତେହି, ତଥା ଗୋସାମିକୋପି ସମ୍ପନ୍ନଂ ଗୋମଣ୍ଡଲଂ ଦିସ୍ୱା ଗାୱୋ ନିସ୍ସାୟ ଗୋରସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ ଗୋହି ନନ୍ଦତି । ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନାତି, ଏତ୍ଥ ଉପଧୀତି ଚତ୍ତାରୋ ଉପଧୀ – କାମୂପଧି, ଖନ୍ଧୂପଧି, କିଲେସୂପଧି, ଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୀତି । କାମାପି ହି ‘‘ୟଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ‘‘ଉପଧିୟତି ଏତ୍ଥ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ଉପଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଖନ୍ଧାପି ଖନ୍ଧମୂଲକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, କିଲେସାପି ଅପାୟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରାପି ଭୱଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋତି । ଇଧ ପନ କାମୂପଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପଞ୍ଚ ହି କାମଗୁଣା ତେଭୂମିକାଦିପାସାଦ-ଉଳାରସୟନ-ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାର-ନାଟକପରିୱାରାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପସଂହରମାନା ନରଂ ନନ୍ଦୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ପୁତ୍ତା ଚ ଗାୱୋ ଚ, ଏୱଂ ଇମେପି ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ସୋ ନନ୍ଦତି ୟୋ ନିରୂପଧୀତି ୟୋ କାମଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିରହିତୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ଦୁଲ୍ଲଭଘାସଚ୍ଛାଦନୋ, ନ ହି ସୋ ନନ୍ଦତି । ଏୱରୂପୋ ମନୁସ୍ସପେତୋ ଚ ମନୁସ୍ସନେରୟିକୋ ଚ କିଂ ନନ୍ଦିସ୍ସତି ଭଗୱାତି ଆହ ।

ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ସୋକୱତ୍ଥୁମେୱ ନନ୍ଦୱତ୍ଥୁଂ କରୋତି, ସୋକୱତ୍ଥୁଭାୱମସ୍ସା ଦୀପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଫଲେନ ଫଲଂ ପାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ତାୟେୱ ଉପମାୟ ତସ୍ସା ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ତମେୱ ଗାଥଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସୋଚତୀତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସୋଚତି ପୁତ୍ତେହୀତି ୱିଦେସଗମନାଦିୱସେନ ପୁତ୍ତେସୁ ନଟ୍ଠେସୁପି ନସ୍ସନ୍ତେସୁପି ଇଦାନି ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତୀତି ନାସସଙ୍କୀପି ସୋଚତି, ତଥା ମତେସୁପି ମରନ୍ତେସୁପି ଚୋରେହି ରାଜପୁରିସେହି ଗହିତେସୁ ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ହତ୍ଥଂ ଉପଗତେସୁ ୱା ମରଣସଙ୍କୀପି ହୁତ୍ୱା ସୋଚତି । ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀହି ପତିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦୀନଂ ଭେଦୱସେନ ଭିନ୍ନେସୁପି ଭିଜ୍ଜନ୍ତେସୁପି ଭେଦସଙ୍କୀପି ହୁତ୍ୱା ସୋଚତି । ୟଥା ଚ ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା, ଗୋସାମିକୋପି ତଥେୱ ନୱହାକାରେହି ଗୋହି ସୋଚତି । ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ସୋଚନାତି ୟଥା ଚ ପୁତ୍ତଗାୱୋ, ଏୱଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣୋପଧୀପି –

‘‘ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସ, ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ।

ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତି, ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୩) –

ୱୁତ୍ତନୟେନ ନରଂ ସୋଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ନରସ୍ସ ସୋଚନା ସୋକୱତ୍ଥୁକମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ସୋ ସୋଚତି, ୟୋ ନିରୂପଧୀତି ୟସ୍ସ ପନ ଚତୁବ୍ବିଧାପେତେ ଉପଧିୟୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ନିରୁପଧି ମହାଖୀଣାସୱୋ କିଂ ସୋଚିସ୍ସତି, ନ ସୋଚତି ଦେୱତେତି ।

ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନତ୍ଥିପୁତ୍ତସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମନ୍ତି ୱିରୂପେପି ହି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତକେ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବକଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ମାଲାଗୁଳେ ୱିୟ ସୀସାଦୀସୁ କତ୍ୱା ପରିହରମାନା ତେହି ଓହଦିତାପି ଓମୁତ୍ତିକାପି ଗନ୍ଧୱିଲେପନପତିତା ୱିୟ ସୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତି। ପୁତ୍ତପେମସମଂ ପେମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗୋସମିତଂ ଧନନ୍ତି ଗୋହି ସମଂ ଗୋଧନସମଂ ଗୋଧନସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଭଗୱାତି ଆହ । ସୂରିୟସମା ଆଭାତି ସୂରିୟାଭାୟ ସମା ଅଞ୍ଞା ଆଭା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ସମୁଦ୍ଦପରମାତି ୟେ କେଚି ଅଞ୍ଞେ ସରା ନାମ, ସବ୍ବେ ତେ ସମୁଦ୍ଦପରମା, ସମୁଦ୍ଦୋ ତେସଂ ଉତ୍ତମୋ, ସମୁଦ୍ଦସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉଦକନିଧାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଭଗୱାତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅତ୍ତପେମେନ ସମଂ ପେମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ମାତାପିତାଦୟୋ ହି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ପୁତ୍ତଧୀତାଦୟୋ ଚ ଅପୋସେତ୍ୱାପି ସତ୍ତା ଅତ୍ତାନମେୱ ପୋସେନ୍ତି । ଧଞ୍ଞେନ ଚ ସମଂ ଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । (ୟଦା ହି ସତ୍ତା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ହୋନ୍ତି), ତଥାରୂପେ ହି କାଲେ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ଗୋମହିଂସାଦୀନିପି ଧଞ୍ଞଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଧଞ୍ଞସାମିକାନମେୱ ସନ୍ତିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମା ଆଭା ନାମ ନତ୍ଥି । ସୂରିୟାଦୟୋ ହି ଏକଦେସଂୟେୱ ଓଭାସନ୍ତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଚ ତମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି । ପଞ୍ଞା ପନ ଦସସହସ୍ସିମ୍ପି ଲୋକଧାତୁଂ ଏକପ୍ପଜ୍ଜୋତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅତୀତଂସାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକଞ୍ଚ ତମଂ ୱିଧମତି । ମେଘୱୁଟ୍ଠିୟା ଚ ସମୋ ସରୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନଦୀୱାପି ହୋତୁ ତଲାକାଦୀନି ୱା, ୱୁଟ୍ଠିସମୋ ସରୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ମେଘୱୁଟ୍ଠିୟା ହି ପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ହୋତି, ୱୁଟ୍ଠିୟା ପନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ୟାୱ ଆଭସ୍ସରଭୱନାପି ଏକୋଦକଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦେୱତାୟ ପଟିଗାଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମନ୍ତିଆଦିମାହାତି ।

ନତ୍ଥିପୁତ୍ତସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଖତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଖତ୍ତିୟୋ ଦ୍ୱିପଦନ୍ତି ଦ୍ୱିପଦାନଂ ରାଜା ସେଟ୍ଠୋ । କୋମାରୀତି କୁମାରିକାଲେ ଗହିତା । ଅୟଂ ସେସଭରିୟାନଂ ସେଟ୍ଠାତି ୱଦତି । ପୁବ୍ବଜୋତି ପଠମଂ ଜାତୋ କାଣୋ ୱାପି ହୋତୁ କୁଣିଆଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ, ୟୋ ପଠମଂ ଜାତୋ, ଅୟମେୱ ପୁତ୍ତୋ ଇମିସ୍ସା ଦେୱତାୟ ୱାଦେ ସେଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଦ୍ୱିପଦାଦୀନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ସେଟ୍ଠା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଟିଗାଥଂ ଆହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱା ସବ୍ବେସଂୟେୱ ଅପଦାଦିଭେଦାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପନେସ ସବ୍ବସତ୍ତସେଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱିପଦେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦଂ ସେଟ୍ଠୋତି ଆହ । ଦ୍ୱିପଦେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚସ୍ସ ସବ୍ବସତ୍ତସେଟ୍ଠଭାୱୋ ଅପ୍ପଟିହତୋୱ ହୋତି । ଆଜାନୀୟୋତି ହତ୍ଥୀ ୱା ହୋତୁ ଅସ୍ସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା, ୟୋ କାରଣଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ ଆଜାନୀୟୋୱ ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୂଟକଣ୍ଣରଞ୍ଞୋ ଗୁଳୱଣ୍ଣଅସ୍ସୋ ୱିୟ । ରାଜା କିର ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚେତିୟପବ୍ବତଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି କଲମ୍ବନଦୀତୀରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଅସ୍ସୋ ତୀରେ ଠତ୍ୱା ଉଦକଂ ଓତରିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ରାଜା ଅସ୍ସାଚରିୟଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ଅହୋ ୱତ ତୟା ଅସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାପିତୋ ଉଦକଂ ଓତରିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆହ । ଆଚରିୟୋ ‘‘ସୁସିକ୍ଖାପିତୋ ଦେୱ ଅସ୍ସୋ, ଏତସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତଂ – ‘ସଚାହଂ ଉଦକଂ ଓତରିସ୍ସାମି, ୱାଲଂ ତେମିସ୍ସତି, ୱାଲେ ତିନ୍ତେ ରଞ୍ଞୋ ଅଙ୍ଗେ ଉଦକଂ ପାତେୟ୍ୟା’ତି, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସରୀରେ ଉଦକପାତନଭୟେନ ନ ଓତରତି, ୱାଲଂ ଗଣ୍ହାପେଥା’’ତି ଆହ । ରାଜା ତଥା କାରେସି । ଅସ୍ସୋ ୱେଗେନ ଓତରିତ୍ୱା ପାରଂ ଗତୋ । ସୁସ୍ସୂସାତି ସୁସ୍ସୂସମାନା । କୁମାରିକାଲେ ୱା ଗହିତା ହୋତୁ ପଚ୍ଛା ୱା, ସୁରୂପା ୱା ୱିରୂପା ୱା, ୟା ସାମିକଂ ସୁସ୍ସୂସତି ପରିଚରତି ତୋସେତି, ସା ଭରିୟାନଂ ସେଟ୍ଠା । ଅସ୍ସୱୋତି ଆସୁଣମାନୋ । ଜେଟ୍ଠୋ ୱା ହି ହୋତୁ କନିଟ୍ଠୋ ୱା, ୟୋ ମାତାପିତୂନଂ ୱଚନଂ ସୁଣାତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ଓୱାଦପଟିକରୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପୁତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞେହି ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦକାଦିଚୋରେହି ପୁତ୍ତେହି କୋ ଅତ୍ଥୋ ଦେୱତେତି ।

ଖତ୍ତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସଣମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ଠିତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେତି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକେ । ସନ୍ନିସୀୱେସୂତି ୟଥା ଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିସିନ୍ନେସୁ ୱିସ୍ସମମାନେସୁ । ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲୋ ନାମେସ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଇରିୟାପଥଦୁବ୍ବଲ୍ୟକାଲୋ । ଇଧ ପନ ପକ୍ଖୀନଂୟେୱ ୱସେନ ଦସ୍ସିତୋ । ସଣତେୱାତି ସଣତି ୱିୟ ମହାୱିରୱଂ ୱିୟ ମୁଚ୍ଚତି । ସଣମାନମେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ସଣତେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ନାମେତଂ । ନିଦାଘସମୟସ୍ମିଞ୍ହି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲେ ଚତୁପ୍ପଦଗଣେସୁ ଚେୱ ପକ୍ଖୀଗଣେସୁ ଚ ସନ୍ନିସିନ୍ନେସୁ ୱାତପୂରିତାନଂ ସୁସିରରୁକ୍ଖାନଞ୍ଚେୱ ଛିଦ୍ଦୱେଣୁପବ୍ବାନଞ୍ଚ ଖନ୍ଧେନ ଖନ୍ଧଂ ସାଖାୟ ସାଖଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟୟନ୍ତାନଂ ପାଦପାନଞ୍ଚ ଅରଞ୍ଞମଜ୍ଝେ ମହାସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି। ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଭୟଂ ପଟିଭାତି ମନ୍ତି ତଂ ଏୱରୂପେ କାଲେ ମହାଅରଞ୍ଞସ୍ସ ସଣମାନଂ ମୟ୍ହଂ ଭୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଦନ୍ଧପଞ୍ଞା କିରେସା ଦେୱତା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅତ୍ତନୋ ନିସଜ୍ଜଫାସୁକଂ କଥାଫାସୁକଂ ଦୁତିୟକଂ ଅଲଭନ୍ତୀ ଏୱମାହ । ୟସ୍ମା ପନ ତାଦିସେ କାଲେ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୱିୱିତ୍ତେ ଅରଞ୍ଞାୟତନେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନପ୍ପକଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତୀ ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩) ଚ,

‘‘ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୱାପି, ଅପରୋ ଚେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ଅତୀୱ ଫାସୁ ଭୱତି, ଏକସ୍ସ ୱସତୋ ୱନେ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୫୩୭) ଚ ।

ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସା ରତି ପଟିଭାତି ମନ୍ତି ୟା ଏୱରୂପେ କାଲେ ଏକକସ୍ସ ନିସଜ୍ଜା ନାମ, ସା ରତି ମୟ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।

ସଣମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ନିଦ୍ଦାତନ୍ଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ନିଦ୍ଦାତି, ‘‘ଅଭିଜାନାମହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଏୱରୂପାୟ ଅବ୍ୟାକତନିଦ୍ଦାୟ ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗେସୁ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସସଙ୍ଖାରିକଅକୁସଲେ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ । ତନ୍ଦୀତି ଅତିଚ୍ଛାତାତିସୀତାଦିକାଲେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆଗନ୍ତୁକଂ ଆଲସିୟଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ତନ୍ଦୀ ? ୟା ତନ୍ଦୀ ତନ୍ଦିୟନା ତନ୍ଦିମନତା ଆଲସ୍ୟଂ ଆଲସ୍ୟାୟନା ଆଲସ୍ୟାୟିତତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତନ୍ଦୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୭) । ୱିଜମ୍ଭିତାତି କାୟୱିଜମ୍ଭନା । ଅରତୀତି ଅକୁସଲପକ୍ଖା ଉକ୍କଣ୍ଠିତତା । ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋତି ଭତ୍ତମୁଚ୍ଛା ଭତ୍ତକିଲମଥୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ତେସଂ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିଜମ୍ଭିତା ? ୟା କାୟସ୍ସ ଜମ୍ଭନା ୱିଜମ୍ଭନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତୋୱ । ଏତେନାତି ଏତେନ ନିଦ୍ଦାଦିନା ଉପକ୍କିଲେସେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ନିୱାରିତପାତୁଭାୱୋ । ନପ୍ପକାସତୀତି ନ ଜୋତତି, ନ ପାତୁଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ପାଣିନନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ । ୱୀରିୟେନାତି ମଗ୍ଗସହଜାତୱୀରିୟେନ । ନଂ ପଣାମେତ୍ୱାତି ଏତଂ କିଲେସଜାତଂ ନୀହରିତ୍ୱା । ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ । ଇତି ମଗ୍ଗେନେୱ ଉପକ୍କିଲେସେ ନୀହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧି ୱୁତ୍ତାତି ।

ନିଦ୍ଦାତନ୍ଦୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦୁକ୍କରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମଂ ଦୁଅଧିୱାସିୟଂ । ଅବ୍ୟତ୍ତେନାତି ବାଲେନ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମୋ । ଇମିନା ଦେୱତା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଂ ପଣ୍ଡିତା କୁଲପୁତ୍ତା ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିପି ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ଦନ୍ତେ ଅଭିଦନ୍ତମାଧାୟ ଜିୱ୍ହାୟ ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚପି ଚେତସା ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାପି ଏକାସନଂ ଏକଭତ୍ତଂ ପଟିସେୱମାନା ଆପାଣକୋଟିକଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତା ସାମଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତି । ତଂ ଭଗୱା ବାଲୋ ଅବ୍ୟତ୍ତୋ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି । ବହୂ ହି ତତ୍ଥ ସମ୍ବାଧାତି ତସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ବହୂ ସମ୍ବାଧା ମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେ ବହୂ ପରିସ୍ସୟାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଚିତ୍ତଞ୍ଚେ ନ ନିୱାରୟେତି ୟଦି ଅୟୋନିସୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ନିୱାରେୟ୍ୟ, କତି ଅହାନି ସାମଞ୍ଞଂ ଚରେୟ୍ୟ ? ଏକଦିୱସମ୍ପି ନ ଚରେୟ୍ୟ । ଚିତ୍ତୱସିକୋ ହି ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଦେ ପଦେତି ଆରମ୍ମଣେ ଆରମ୍ମଣେ । ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ଇଧ ପଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ହି ଆରମ୍ମଣେ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବାଲୋ ୱିସୀଦତି ନାମ । ଇରିୟାପଥପଦମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଗମନାଦୀସୁ ହି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ୱିସୀଦତି ନାମ । ସଙ୍କପ୍ପାନନ୍ତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ।

କୁମ୍ମୋ ୱାତି କଚ୍ଛପୋ ୱିୟ । ଅଙ୍ଗାନୀତି ଗୀୱପଞ୍ଚମାନି ଅଙ୍ଗାନି । ସମୋଦହନ୍ତି ସମୋଦହନ୍ତୋ, ସମୋଦହିତ୍ୱା ୱା । ମନୋୱିତକ୍କେତି ମନମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କେ । ଏତ୍ତାୱତା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଥା କୁମ୍ମୋ ସୋଣ୍ଡିପଞ୍ଚମାନି ଅଙ୍ଗାନି ସକେ କପାଲେ ସମୋଦହନ୍ତୋ ସିଙ୍ଗାଲସ୍ସ ଓତାରଂ ନ ଦେତି, ସମୋଦହିତ୍ୱା ଚସ୍ସ ଅପ୍ପସୟ୍ହତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ମନମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କେ ସକେ ଆରମ୍ମଣକପାଲେ ସମୋଦହଂ ମାରସ୍ସ ଓତାରଂ ନ ଦେତି, ସମୋଦହିତ୍ୱା ଚସ୍ସ ଅପ୍ପସୟ୍ହତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି । ଅନିସ୍ସିତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେହି ଅନିସ୍ସିତୋ ହୁତ୍ୱା । ଅହେଠୟାନୋତି ଅୱିହିଂସମାନୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ନୂପୱଦେୟ୍ୟ କଞ୍ଚୀତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଆଚାରୱିପତ୍ତିଆଦୀସୁ ୟାୟ କାୟଚି ମଙ୍କୁଂ କାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ନ ୱଦେୟ୍ୟ, ‘‘କାଲେନ ୱକ୍ଖାମି ନୋ ଅକାଲେନା’’ତିଆଦୟୋ ପନ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନ ଚିତ୍ତେନ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱଦେୟ୍ୟାତି ।

ଦୁକ୍କରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ହିରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ ହିରୀନିସେଧୋତି ହିରିୟା ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ନିସେଧେତୀତି ହିରୀନିସେଧୋ । କୋଚି ଲୋକସ୍ମିଂୱିଜ୍ଜତୀତି କୋଚି ଏୱରୂପୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୟୋ ନିନ୍ଦଂ ଅପବୋଧତୀତି ୟୋ ଗରହଂ ଅପହରନ୍ତୋ ବୁଜ୍ଝତି । ଅସ୍ସୋ ଭଦ୍ରୋ କସାମିୱାତି ୟଥା ଭଦ୍ରୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ କସଂ ଅପହରନ୍ତୋ ବୁଜ୍ଝତି, ପତୋଦଚ୍ଛାୟଂ ଦିସ୍ୱା ସଂୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱିୟ କସାୟ ଅତ୍ତନି ନିପାତଂ ନ ଦେତି, ଏୱମେୱ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭୂତସ୍ସ ଦସଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୁନୋ ଅତ୍ତନି ନିପାତଂ ଅଦଦନ୍ତୋ ନିନ୍ଦଂ ଅପବୋଧତି ଅପହରନ୍ତୋ ବୁଜ୍ଝତି, ଏୱରୂପୋ କୋଚି ଖୀଣାସୱୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଭୂତକ୍କୋସେନ ପନ ପରିମୁତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତନୁୟାତି ତନୁକା, ହିରିୟା ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ନିସେଧେତ୍ୱା ଚରନ୍ତା ଖୀଣାସୱା ନାମ ଅପ୍ପକାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦା ସତାତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସତିୱେପୁଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଅନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପପ୍ପୁୟ୍ୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ କୋଟିଂ ଅନ୍ତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ହିରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କୁଟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ କଚ୍ଚି ତେ କୁଟିକାତି ଅୟଂ ଦେୱତା ଦସ ମାସେ ଅନ୍ତୋୱସନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ମାତରଂ କୁଟିକଂ କତ୍ୱା, ୟଥା ସକୁଣା ଦିୱସଂ ଗୋଚରପସୁତା ରତ୍ତିଂ କୁଲାୱକଂ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ସତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ମାତୁଗାମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଆଲୟୱସେନ ଭରିୟଂ କୁଲାୱକଂ କତ୍ୱା । କୁଲପୱେଣିଂ ସନ୍ତାନକଟ୍ଠେନ ପୁତ୍ତେ ସନ୍ତାନକେ କତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ବନ୍ଧନଂ କତ୍ୱା, ଗାଥାବନ୍ଧନେନ ଇମେ ପଞ୍ହେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱାପିସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଗ୍ଘାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ନତ୍ଥୀତି ପହାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୱା ପୁନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୱାସସ୍ସ ଦାରଭରଣସ୍ସ ପୁତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତିୟା ୱା ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ।

ଦେୱତା ‘‘ମୟା ସନ୍ନାହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗୁଳ୍ହା ପଞ୍ହା ପୁଚ୍ଛିତା, ଅୟଞ୍ଚ ସମଣୋ ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ତେୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ଜାନଂ ନୁ ଖୋ ମେ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କଥେସି, ଉଦାହୁ ଅଜାନଂ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ମୁଖାରୁଳ୍ହଂ କଥେସୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ କିନ୍ତାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିନ୍ତାହନ୍ତି କିଂ ତେ ଅହଂ । ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ମାତରନ୍ତିଆଦିମାହ । ସାହୁ ତେତି ଗାଥାୟ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଟ୍ଠାନମେୱ ଗତାତି ।

କୁଟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ତପୋଦାରାମେତି ତପୋଦସ୍ସ ତତ୍ତୋଦକସ୍ସ ରହଦସ୍ସ ୱସେନ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମେ ଆରାମେ । ୱେଭାରପବ୍ବତସ୍ସ କିର ହେଟ୍ଠା ଭୁମ୍ମଟ୍ଠକନାଗାନଂ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକଂ ନାଗଭୱନଂ ଦେୱଲୋକସଦିସଂ ମଣିମୟେନ ତଲେନ ଆରାମୁୟ୍ୟାନେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ । ତତ୍ଥ ନାଗାନଂ କୀଳନଟ୍ଠାନେ ମହାଉଦକରହଦୋ, ତତୋ ତପୋଦା ନାମ ନଦୀ ସନ୍ଦତି କୁଥିତା ଉଣ୍ହୋଦକା । କସ୍ମା ପନେସା ଏଦିସା ? ରାଜଗହଂ କିର ପରିୱାରେତ୍ୱା ମହାପେତଲୋକୋ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାଲୋହକୁମ୍ଭିନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରେନ ଅୟଂ ତପୋଦା ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା କୁଥିତା ସନ୍ଦତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୟତାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତପୋଦା ସନ୍ଦତି, ସୋ ଦହୋ ଅଚ୍ଛୋଦକୋ ସୀତୋଦକୋ ସାତୋଦକୋ ସେତୋଦକୋ ସୁପ୍ପତିତ୍ଥୋ ରମଣୀୟୋ ପହୂତମଚ୍ଛକଚ୍ଛପୋ, ଚକ୍କମତ୍ତାନି ଚ ପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫନ୍ତି । ଅପିଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତପୋଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତି, ତେନାୟଂ ତପୋଦା କୁଥିତା ସନ୍ଦତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୨୩୧) ।

ଇମସ୍ସ ପନ ଆରାମସ୍ସ ଅଭିମୁଖଟ୍ଠାନେ ତତୋ ମହାଉଦକରହଦୋ ଜାତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନାୟଂ ୱିହାରୋ ‘‘ତପୋଦାରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସମିଦ୍ଧୀତି ତସ୍ସ କିର ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ସମିଦ୍ଧୋ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସମିଦ୍ଧୀ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତୁନ୍ତି ପଧାନିକତ୍ଥେରୋ ଏସ, ବଲୱପଚ୍ଚୂସେ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ସରୀରଂ ଉତୁଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ବହି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥମତ୍ତେ ମହାଚଙ୍କମେ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସେଦଗହିତେହି ଗତ୍ତେହି ପରିଭୁଞ୍ଜମାନଂ ସେନାସନଂ କିଲିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚନତ୍ଥଂ ସରୀରଧୋୱନତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମି । ଏକଚୀୱରୋ ଅଟ୍ଠାସୀତି ନିୱାସନଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।

ଗତ୍ତାନି ପୁବ୍ବାପୟମାନୋତି ଗତ୍ତାନି ପୁବ୍ବସଦିସାନି ୱୋଦକାନି କୁରୁମାନୋ । ଅଲ୍ଲସରୀରେ ପାରୁତଂ ହି ଚୀୱରଂ କିଲିସ୍ସତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ହୋତି, ନ ଚେତଂ ୱତ୍ତଂ । ଥେରୋ ପନ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ୱତ୍ତେ ଠିତୋୱ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ନ୍ହାନୱତ୍ତଂ – ଉଦକତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚୀୱରାନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଠିତକେନେୱ ନ ଓତରିତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଦିସା ପନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ୱିୱିତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଖାଣୁଗୁମ୍ବଲତାଦୀନି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉକ୍କାସିତ୍ୱା ଅୱକୁଜ୍ଜ ଠିତେନ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଚୀୱରଂ ଅପନେତ୍ୱା ପସାରେତବ୍ବଂ, କାୟବନ୍ଧନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଚୀୱରପିଟ୍ଠେୟେୱ ଠପେତବ୍ବଂ । ସଚେ ଉଦକସାଟିକା ନତ୍ଥି, ଉଦକନ୍ତେ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିୱାସନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ସଚେ ସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି, ପସାରେତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ସଂହରିତ୍ୱା ଠପେତବ୍ବଂ । ଉଦକଂ ଓତରନ୍ତେନ ସଣିକଂ ନାଭିପ୍ପମାଣମତ୍ତଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱୀଚିଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ସଦ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆଗତଦିସାଭିମୁଖେନ ନିମୁଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଚୀୱରଂ ରକ୍ଖିତଂ ହୋତି । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତେନପି ସଦ୍ଦଂ ଅକରୋନ୍ତେନ ସଣିକଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ୍ହାନପରିୟୋସାନେ ଉଦକନ୍ତେ ଉକ୍କୁଟିକେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିୱାସନଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ସୁପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଅପାରୁପିତ୍ୱାୱ ଠାତବ୍ବନ୍ତି ।

ଥେରୋପି ତଥା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛମାନଉଦକଂ କାୟଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ ପକତିୟାପି ପାସାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସମ୍ମା ପରିଣତାହାରସ୍ସ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ନ୍ହାତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ୱିରୋଚି, ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତତାଲଫଲଂ ୱିୟ ପଭାସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ତଙ୍ଖଣୱିକସିତପଦୁମଂ ୱିୟ ମୁଖଂ ସସ୍ସିରିକଂ ଅହୋସି, ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ୱିପ୍ପସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱନସଣ୍ଡେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଭୁମ୍ମଦେୱତା ପାସାଦିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଓଲୋକୟମାନା ସମନଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ କାମପରିଳାହାଭିଭୂତା ହୁତ୍ୱା, ‘‘ଥେରଂ ପଲୋଭେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉଳାରେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସହସ୍ସୱଟ୍ଟିପଦୀପଂ ପଜ୍ଜଲମାନା ୱିୟ ଚନ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପୟମାନା ୱିୟ ସକଲାରାମଂ ଏକୋଭାସଂ କତ୍ୱା ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ୱେହାସେ ଠିତା ଗାଥଂ ଅଭାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା…ପେ॰… ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି ।

ଅଭୁତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖସୀତି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରସି । ମା ତଂ କାଲୋ ଉପଚ୍ଚଗାତି ଏତ୍ଥ କାଲୋ ନାମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପଟିସେୱନକ୍ଖମୋ ଦହରୟୋବ୍ବନକାଲୋ । ଜରାଜିଣ୍ଣେନ ହି ଓଭଗ୍ଗେନ ଦଣ୍ଡପରାୟଣେନ ପୱେଧମାନେନ କାସସାସାଭିଭୂତେନ ନ ସକ୍କା କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ । ଇତି ଇମଂ କାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ଦେୱତା ‘‘ମା ତଂ କାଲୋ ଉପଚ୍ଚଗା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ମା ଉପଚ୍ଚଗାତି ମା ଅତିକ୍କମି ।

କାଲଂ ୱୋହଂ ନ ଜାନାମୀତି ଏତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । କାଲଂ ନ ଜାନାମୀତି ମରଣକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସତ୍ତାନଞ୍ହି –

‘‘ଜୀୱିତଂ ବ୍ୟାଧି କାଲୋ ଚ, ଦେହନିକ୍ଖେପନଂ ଗତି ।

ପଞ୍ଚେତେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ, ଅନିମିତ୍ତା ନ ନାୟରେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଜୀୱିତଂ ତାୱ ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ, ନ ଇତୋ ପର’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ । କଲଲକାଲେପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ଅବ୍ବୁଦ-ପେସି-ଘନ-ଅଡ୍ଢମାସ-ଏକମାସ-ଦ୍ୱେମାସ-ତେମାସ-ଚତୁମାସପଞ୍ଚମାସ…ପେ॰… ଦସମାସକାଲେପି, କୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସମୟେପି, ତତୋ ପରଂ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅନ୍ତୋପି ବହିପି ମରନ୍ତିୟେୱ । ବ୍ୟାଧିପି ‘‘ଇମିନାୱ ବ୍ୟାଧିନା ସତ୍ତା ମରନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେନା’’ତି ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ଚକ୍ଖୁରୋଗେନପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି ସୋତରୋଗାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନପି । କାଲୋପି, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୟେୱ କାଲେ ମରିତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବଣ୍ହେପି ହି ସତ୍ତା ମରନ୍ତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିମ୍ପି । ଦେହନିକ୍ଖେପନମ୍ପି, ‘‘ଇଧେୱ ମୀୟମାନାନଂ ଦେହେନ ପତିତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତଂ । ଅନ୍ତୋଗାମେ ଜାତାନଞ୍ହି ବହିଗାମେପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ପତତି, ବହିଗାମେପି ଜାତାନଂ ଅନ୍ତୋଗାମେପି । ତଥା ଥଲଜାନଂ ଜଲେ, ଜଲଜାନଂ ଥଲେତି ଅନେକପ୍ପକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଗତିପି, ‘‘ଇତୋ ଚୁତେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନାଭାୱତୋ ଅନିମିତ୍ତା । ଦେୱଲୋକତୋ ହି ଚୁତା ମନୁସ୍ସେସୁପି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତା ଦେୱଲୋକାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଏୱଂ ୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ ଗତିପଞ୍ଚକେ ଲୋକୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି । ତସ୍ସେୱଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମଂ ମରଣସ୍ସ କାଲଂ ୱୋହଂ ନ ଜାନାମି ।

ଛନ୍ନୋ କାଲୋ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ କାଲୋ ମୟ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅୱିଭୂତୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅୟଂ କାଲୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ଅଭୁତ୍ୱାୱ ଭିକ୍ଖାମି । ମା ମଂ କାଲୋ ଉପଚ୍ଚଗାତି ଏତ୍ଥ ସମଣଧମ୍ମକରଣକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କାଲୋ’’ତି ଆହ । ଅୟଞ୍ହି ସମଣଧମ୍ମୋ ନାମ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ତିସ୍ସୋ ୱୟୋସୀମା ଅତିକ୍କନ୍ତେନ ଓଭଗ୍ଗେନ ଦଣ୍ଡପରାୟଣେନ ପୱେଧମାନେନ କାସସାସାଭିଭୂତେନ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ । ତଦା ହି ନ ସକ୍କା ହୋତି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଧୁତଙ୍ଗଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ୱା ୱସିତୁଂ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପତ୍ତିଂ ୱା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ, ପଦଭାଣ-ସରଭଞ୍ଞଧମ୍ମକଥା-ଅନୁମୋଦନାଦୀନି ୱା କାତୁଂ, ତରୁଣୟୋବ୍ବନକାଲେ ପନେତଂ ସବ୍ବଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଅୟଂ ସମଣଧମ୍ମକରଣସ୍ସ କାଲୋ ମା ମଂ ଉପଚ୍ଚଗା, ୟାୱ ମଂ ନାତିକ୍କମତି, ତାୱ କାମେ ଅଭୁତ୍ୱାୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋମୀତି ଆହ ।

ପଥୱିୟଂପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ସା କିର ଦେୱତା – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମଣଧମ୍ମକରଣସ୍ସ କାଲଂ ନାମ କଥେତି, ଅକାଲଂ ନାମ କଥେତି, ସହେତୁକଂ କଥେତି ସାନିସଂସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତାୱ ଥେରେ ଲଜ୍ଜଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମହାବ୍ରହ୍ମଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଚ ନଂ ମଞ୍ଞମାନା ଗାରୱଜାତା ଆକାସା ଓରୁୟ୍ହ ପଥୱିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ପଥୱିୟଂ ଠିତା, ୟେନ ପନତ୍ଥେନ ଆଗତା, ପୁନପି ତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଦହରୋ ତ୍ୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁସୂତି ତରୁଣୋ । କାଳକେସୋତି ସୁଟ୍ଠୁ କାଳକେସୋ । ଭଦ୍ରେନାତି ଭଦ୍ଦକେନ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଦହରୋପି ସମାନୋ କାଣୋ ୱା ହୋତି କୁଣିଆଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ, ସୋ ଭଦ୍ରେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ନାମ ନ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଅଭିରୂପୋ ହୋତି ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟଂ ୟଦେୱ ଅଲଙ୍କାରପରିହାରଂ ଇଚ୍ଛତି, ତେନ ତେନ ଅଲଙ୍କତୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଚରତି, ଅୟଂ ଭଦ୍ରେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ନାମ ହୋତି । ଥେରୋ ଚ ଉତ୍ତମରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ, ତେନ ନଂ ଏୱମାହ ।

ଅନିକ୍କୀଳିତାୱୀକାମେସୂତି କାମେସୁ ଅକୀଳିତକୀଳୋ ଅଭୁତ୍ତାୱୀ, ଅକତକାମକୀଳୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ହିତ୍ୱାତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ତା ଅଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚା ଅୱୀତରାଗା ଅପରଚିତ୍ତୱିଦୂନିୟୋ ଦେୱତା ଭିକ୍ଖୂ ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିମ୍ପି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିମ୍ପି ୱସ୍ସାନି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅଖଣ୍ଡଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରମାନେ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମାନୁସକେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପହାୟ ଦିବ୍ବେ କାମେ ପତ୍ଥୟନ୍ତା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପାଦେସି । ତସ୍ମା ମାନୁସକେ କାମେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକେ, ଦିବ୍ବେ ଚ କାଲିକେ କତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ନ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ଅହଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକେ କାମେ ହିତ୍ୱା କାଲିକେ କାମେ ନ ଅନୁଧାୱାମି ନ ପତ୍ଥେମି ନ ପିହେମି । କଲିକଞ୍ଚ ଖୋ ଅହଂ, ଆୱୁସୋତି ଅହଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, କାଲିକଂ କାମଂ ହିତ୍ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅନୁଧାୱାମି । ଇତି ଥେରୋ ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଅଲଦ୍ଧବ୍ବତାୟ ଦିବ୍ବେପି ମାନୁସକେପି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ କାଲିକାତି ଅକାସି, ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଲଦ୍ଧବ୍ବତାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତି । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ସମୋହିତେସୁପି ସମ୍ପନ୍ନକାମସ୍ସାପି କାମିନୋ ଚିତ୍ତାନନ୍ତରଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱିତୁକାମେନ ହି ଚିତ୍ତକାରପୋତ୍ଥକାରରୂପକାରାଦୟୋ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଇଦଂ ନାମ ସଜ୍ଜେଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅଥ ପଚ୍ଛା ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସମ୍ପାପୁଣାତି। ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ପନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱାରୋ ନତ୍ଥି । ସେସଫଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।

ସୋ ତମେୱତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା କାଲିକା ହି, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାଲିକାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମୋହିତସମ୍ପତ୍ତିନାପି କାଲନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବା । ବହୁଦୁକ୍ଖାତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ନିସ୍ସାୟ ପତ୍ତବ୍ବଦୁକ୍ଖସ୍ସ ବହୁତାୟ ବହୁଦୁକ୍ଖା । ତଂୱତ୍ଥୁକସ୍ସେୱ ଉପାୟାସସ୍ସ ବହୁତାୟ ବହୁପାୟାସା । ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବସୁଖତୋ ଆଦୀନୱୋ ଭିୟ୍ୟୋ, ଦୁକ୍ଖମେୱ ବହୁତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋତି ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ୟେନ ୟେନ ଅଧିଗତୋ ହୋତି, ତେନ ତେନ ପରସଦ୍ଧାୟ ଗନ୍ତବ୍ବତଂ ହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ। ଅତ୍ତନୋ ଫଲଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ନାସ୍ସ କାଲୋତି ଅକାଲୋ, ଅକାଲୋୟେୱ ଅକାଲିକୋ। ୟୋ ଏତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏହି ପସ୍ସ ଇମଂ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ। ଆଦିତ୍ତଂ ଚେଲଂ ୱା ସୀସଂ ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱାପି ଭାୱନାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପନୟଂ ଅରହତୀତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ। ସବ୍ବେହି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀହି ୱିଞ୍ଞୂହି ‘‘ଭାୱିତୋ ମେ ମଗ୍ଗୋ, ଅଧିଗତଂ ଫଲଂ, ସଚ୍ଛିକତୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୬ ଆଦୟୋ) ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଇଦାନି ସା ଦେୱତା ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ରୂପୱିସେସଂ ଥେରେନ କଥିତସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ଅଜାନନ୍ତୀ କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କଥଞ୍ଚାତିପଦସ୍ସ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ କାଲିକା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା, କଥଂ ବହୁଦୁକ୍ଖା, କଥଂ ବହୁପାୟାସା’’ତି ? ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେହି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନୱୋତି ଅପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ନୱୋ ନାମ ହୋତି, ପଞ୍ଚୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝିମୋ, ଦସୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ଅପରିପୁଣ୍ଣଦସୱସ୍ସୋ ନୱୋ, ଦସୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝିମୋ, ୱୀସତିୱସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥେରୋ । ତେସଂ ଅହଂ ନୱୋତି ୱଦତି ।

ନୱୋପି ଏକଚ୍ଚୋ ସତ୍ତଟ୍ଠୱସ୍ସକାଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସତେରସୱସ୍ସାନି ସାମଣେରଭାୱେନେୱ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଚିରପବ୍ବଜିତୋ ହୋତି, ଅହଂ ପନ ଅଚିରପବ୍ବଜିତୋତି ୱଦତି । ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟନ୍ତି ଇମଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସାସନସ୍ସେୱ ନାମଂ । ଧମ୍ମେନ ହେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପିଟକାନି ୱୁତ୍ତାନି, ୱିନୟେନ ୱିନୟପିଟକଂ, ଇତି ତୀହି ପିଟକେହି ପକାସିତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅଧୁନା ଆଗତୋମ୍ହୀତି ୱଦତି ।

ମହେସକ୍ଖାହୀତି ମହାପରିୱାରାହି । ଏକେକସ୍ସ ହି ଦେୱରଞ୍ଞୋ କୋଟିସତମ୍ପି କୋଟିସହସ୍ସମ୍ପି ପରିୱାରୋ ହୋତି, ତେ ଅତ୍ତାନଂ ମହନ୍ତେ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅମ୍ହାଦିସାନଂ ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନଂ ମାତୁଗାମଜାତିକାନଂ କୁତୋ ଓକାସୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ମୟମ୍ପିଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମାତି ଇଦଂ ସା ଦେୱତା ‘‘ସଚେପି ଚକ୍କୱାଳଂ ପୂରେତ୍ୱା ପରିସା ନିସିନ୍ନା ହୋତି, ମହତିୟା ବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁଂ ଲଭତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ । ପୁଚ୍ଛ ଭିକ୍ଖୁ, ପୁଚ୍ଛ ଭିକ୍ଖୂତି ଥିରକରଣୱସେନ ଆମେଡିତଂ କତଂ ।

ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୱୋ, ମନୁସ୍ସୋ, ଗହଟ୍ଠୋ, ପବ୍ବଜିତୋ, ସତ୍ତୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତିସ୍ସୋ, ଫୁସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟତୋ ସବ୍ବେସଂ ଅକ୍ଖାନାନଂ ସବ୍ବାସଂ କଥାନଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ସତ୍ତୋ ନରୋ ପୋସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞିନୋ, ଅକ୍ଖେୟ୍ୟେସ୍ୱେୱ ସଞ୍ଞିନୋତି ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋ, ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାଦିସଞ୍ଞିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତାତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ପତିଟ୍ଠିତା । ରତ୍ତୋ ହି ରାଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୱସେନ, ମୂଳ୍ହୋ ମୋହୱସେନ, ପରାମଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ, ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟୱସେନ, ୱିନିବଦ୍ଧୋ ମାନୱସେନ, ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ, ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ଅପରିଜାନିତ୍ୱା । ୟୋଗମାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋତି ମଚ୍ଚୁନୋ ୟୋଗଂ ପୟୋଗଂ ପକ୍ଖେପଂ ଉପକ୍ଖେପଂ ଉପକ୍କମଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମରଣୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ କାଲିକା କାମା କଥିତା ।

ପରିଞ୍ଞାୟାତି ଞାତପରିଞ୍ଞା, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା, ପହାନପରିଞ୍ଞାତି ଇମାହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ କତମା ଞାତପରିଞ୍ଞା ? ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଜାନାତି – ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଇମାନି ତେସଂ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି, ଅୟଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା । କତମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ତୀରେତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ରୋଗତୋତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି । ଅୟଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । କତମା ପହାନପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି । ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା ।

ଅକ୍ଖାତାରଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଏୱଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଜାନିତ୍ୱା ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅକ୍ଖାତାରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ମଞ୍ଞତି । ଅକ୍ଖାତାରନ୍ତି କମ୍ମୱସେନ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅକ୍ଖାତବ୍ବଂ କଥେତବ୍ବଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ମଞ୍ଞତି, ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ। କିନ୍ତି ଅକ୍ଖାତବ୍ବନ୍ତି ? ‘‘ତିସ୍ସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଫୁସ୍ସୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ୟେନ କେନଚି ନାମେନ ୱା ଗୋତ୍ତେନ ୱା ପକାସେତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ତଂ ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନ ହୋତି । ୟେନ ନଂ ୱଜ୍ଜାତି ୟେନ ନଂ ‘‘ରାଗେନ ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ‘‘ମୋହେନ ମୂଳ୍ହୋ’’ତି ୱାତି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ କାରଣଂ ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନତ୍ଥି ।

ସଚେ ୱିଜାନାସି ୱଦେହୀତି ସଚେ ଏୱରୂପଂ ଖୀଣାସୱଂ ଜାନାସି, ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି ୱଦେହି । ନୋ ଚେ ଜାନାସି, ଅଥ ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ୱଦେହି । ୟକ୍ଖାତି ଦେୱତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ।

ୟୋ ମଞ୍ଞତୀତି ୟୋ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ଅହଂ ସମୋ’’ତି ୱା ‘‘ୱିସେସୀ’’ତି ୱା ‘‘ନିହୀନୋ’’ତି ୱା ମଞ୍ଞତି । ଏତେନ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ତୟୋ ମାନା ଗହିତାୱ । ତେସୁ ଗହିତେସୁ ନୱ ମାନା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ସୋ ୱିୱଦେଥ ତେନାତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତେନେୱ ମାନେନ ୟେନ କେନଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ – ‘‘କେନ ମଂ ତ୍ୱଂ ପାପୁଣାସି, କିଂ ଜାତିୟା ପାପୁଣାସି, ଉଦାହୁ ଗୋତ୍ତେନ, କୁଲପଦେସେନ, ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ, ବାହୁସଚ୍ଚେନ, ଧୁତଗୁଣେନା’’ତି ଏୱଂ ୱିୱଦେୟ୍ୟ । ଇତି ଇମାୟପି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ କାଲିକା କାମା କଥିତା ।

ତୀସୁ ୱିଧାସୂତି ତୀସୁ ମାନେସୁ । ‘‘ଏକୱିଧେନ ରୂପସଙ୍ଗହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୫୮୪) ହି କୋଟ୍ଠାସୋ ‘‘ୱିଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘କଥଂୱିଧଂ ସୀଲୱନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି, କଥଂୱିଧଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୫) ଆକାରୋ । ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଧା । କତମା ତିସ୍ସୋ? ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ସଦିସୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା, ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ୱିଧା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୬୨) ମାନୋ ‘‘ୱିଧା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧାପି ମାନୋୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀସୁ ୱିଧାସୂତି ତୀସୁ ମାନେସୂ’’ତି । ଅୱିକମ୍ପମାନୋତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ ତୀସୁ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ନୱସୁ ମାନେସୁ ନ କମ୍ପତି, ନ ଚଲତି । ସମୋ ୱିସେସୀତି ନ ତସ୍ସ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ପହୀନମାନସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ସଦିସୋ’’ତି ୱା ‘‘ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱା ‘‘ହୀନୋ’’ତି ୱା ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଚ୍ଛିମପଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇତି ଇମାୟପି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ନୱୱିଧୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ କଥିତୋ ।

ପହାସିସଙ୍ଖନ୍ତି, ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଆହାରଂ ଆହାରେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୦, ୨୩୯) ପଞ୍ଞା ‘‘ସଙ୍ଖା’’ତି ଆଗତା । ‘‘ଅତ୍ଥି ତେ କୋଚି ଗଣକୋ ୱା ମୁଦ୍ଦିକୋ ୱା ସଙ୍ଖାୟକୋ ୱା, ୟୋ ପହୋତି ଗଙ୍ଗାୟ ୱାଲୁକଂ ଗଣେତୁ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୧୦) ଏତ୍ଥ ଗଣନା । ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) କୋଟ୍ଠାସୋ । ‘‘ୟା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩-୧୩୧୫) ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଖା’’ତି ଆଗତା । ଇଧାପି ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ପହାସି ସଙ୍ଖନ୍ତି ପଦସ୍ସ ହି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ – ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋ ଇତି ଇମଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ଖୀଣାସୱୋ ପହାସି ଜହି ପଜହୀତି ।

ନ ୱିମାନମଜ୍ଝଗାତି ନୱଭେଦଂ ତିୱିଧମାନଂ ନ ଉପଗତୋ । ନିୱାସଟ୍ଠେନ ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛି ‘‘ୱିମାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନ ଉପଗଚ୍ଛୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗତତ୍ଥେ ଅତୀତୱଚନଂ । ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛୀତି ଛିନ୍ଦି । ଛିନ୍ନଗନ୍ଥନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଅନୀଘନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ । ନିରାସନ୍ତି ନିତ୍ତଣ୍ହଂ । ପରିୟେସମାନାତି ଓଲୋକୟମାନା । ନାଜ୍ଝଗମୁନ୍ତି ନ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି ନ ପସ୍ସନ୍ତି । ୱତ୍ତମାନତ୍ଥେ ଅତୀତୱଚନଂ । ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ଇଧଲୋକେ ୱା ପରଲୋକେ ୱା । ସବ୍ବନିୱେସନେସୂତି ତୟୋ ଭୱା, ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ, ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ନୱ ସତ୍ତାୱାସା, ଇତି ଇମେସୁପି ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତନିୱେସନେସୁ ଏୱରୂପଂ ଖୀଣାସୱଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ନ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ କଥେସି ।

ଇମଞ୍ଚ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ସାପି ଦେୱତା ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି, ତେନେୱ କାରଣେନ ଇମସ୍ସ ଖ୍ୱାହଂ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାପଂ ନ କୟିରାତି ଗାଥାୟ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନପି । ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ତାୱ ୱଚସାତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀସୁଚରିତଂ ଗହିତଂ । ମନସାତି ତିୱିଧଂ ମନୋସୁଚରିତଂ ଗହିତଂ । କାୟେନ ୱା କିଞ୍ଚନ ସବ୍ବଲୋକେତି ତିୱିଧଂ କାୟସୁଚରିତଂ ଗହିତଂ । ଇମେ ତାୱ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । କାମେ ପହାୟାତି ଇମିନା ପନ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ସତିମା ସମ୍ପଜାନୋତି ଇମିନା ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥକାରଣଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗହିତଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସେୱେଥ ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଇମିନା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ପଟିସିଦ୍ଧୋ । ଇତି ଦେୱତା ‘‘ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାରଣେହି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେ ତୁମ୍ହେହି କଥିତେ ଆଜାନାମି ଭଗୱା’’ତି ୱଦତି ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନ ପନ ଅୟଂ ନୟୋ – ତସ୍ମିଂ କିର ଠାନେ ମହତୀ ଧମ୍ମଦେସନା ଅହୋସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଦେୱତା ୟଥାଠାନେ ଠିତାୱ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ୱଚସାତି ସମ୍ମାୱାଚା ଗହିତା, ମନୋ ପନ ଅଙ୍ଗଂ ନ ହୋତୀତି ମନସାତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତକଂ ଚିତ୍ତଂ ଗହିତଂ । କାୟେନ ୱା କିଞ୍ଚନ ସବ୍ବଲୋକେତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ଗହିତୋ, ଆଜୀୱୋ ପନ ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତପକ୍ଖିକତ୍ତା ଗହିତୋୱ ହୋତି । ସତିମାତି ଇମିନା ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ ଗହିତା । ସମ୍ପଜାନୋତିପଦେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପା । କାମେ ପହାୟ, ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସେୱେଥାତିପଦଦ୍ୱୟେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱଜ୍ଜନଂ । ଇତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ତୁମ୍ହେହି କଥିତଂ, ଆଜାନାମି ଭଗୱାତି ୱତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।

ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ସତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ସତ୍ତିୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସତ୍ତିୟାତି ଦେସନାସୀସମେତଂ । ଏକତୋଖାରାଦିନା ସତ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓମଟ୍ଠୋତି ପହତୋ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ପହାରା ଓମଟ୍ଠୋ ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ ମଟ୍ଠୋ ୱିମଟ୍ଠୋତି । ତତ୍ଥ ଉପରି ଠତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଂ ଦିନ୍ନପହାରୋ ଓମଟ୍ଠୋ ନାମ; ହେଟ୍ଠା ଠତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ ଦିନ୍ନୋ ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ ନାମ; ଅଗ୍ଗଳସୂଚି ୱିୟ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତୋ ମଟ୍ଠୋ ନାମ; ସେସୋ ସବ୍ବୋପି ୱିମଟ୍ଠୋ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଓମଟ୍ଠୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବଦାରୁଣୋ ଦୁରୁଦ୍ଧରସଲ୍ଲୋ ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛୋ ଅନ୍ତୋଦୋସୋ ଅନ୍ତୋପୁବ୍ବଲୋହିତୋୱ ହୋତି, ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ଅନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱଣମୁଖଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ନିହରିତୁକାମେହି ମଞ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଧୋସିରୋ କାତବ୍ବୋ ହୋତି, ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣାତି । ପରିବ୍ବଜେତି ୱିହରେୟ୍ୟ ।

ଇମାୟ ଗାଥାୟ କିଂ କଥେତି ? ୟଥା ସତ୍ତିୟା ଓମଟ୍ଠୋ ପୁରିସୋ ସଲ୍ଲୁବ୍ବହନ-ୱଣତିକିଚ୍ଛନାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି, ପୟୋଗଂ କରୋତି ପରକ୍କମତି । ୟଥା ଚ ଡୟ୍ହମାନୋ ମତ୍ଥକେ ଆଦିତ୍ତସୀସୋ ତସ୍ସ ନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି, ପୟୋଗଂ କରୋତି ପରକ୍କମତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ କାମରାଗଂ ପହାନାୟ ସତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟ ଭଗୱାତି କଥେସି ।

ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ଇମାୟ ଦେୱତାୟ ଉପମା ତାୱ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଆନୀତା, ଅତ୍ଥଂ ପନ ପରିତ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା, ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥେନ୍ତୀପି ହେସା କାମରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପହାନମେୱ କଥେୟ୍ୟ । ୟାୱ ଚ କାମରାଗୋ ମଗ୍ଗେନ ନ ସମୁଗ୍ଘାଟିୟତି, ତାୱ ଅନୁବଦ୍ଧୋୱ ହୋତି । ଇତି ତମେୱ ଓପମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା ପଠମମଗ୍ଗୱସେନ ଦେସନଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁରିମାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ଫୁସତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟେ ନାଫୁସନ୍ତଂ ଫୁସତୀତି କମ୍ମଂ ଅଫୁସନ୍ତଂ ୱିପାକୋ ନ ଫୁସତି, କମ୍ମମେୱ ୱା ଅଫୁସନ୍ତଂ କମ୍ମଂ ନ ଫୁସତି । କମ୍ମଞ୍ହି ନାକରୋତୋ କରିୟତି । ଫୁସନ୍ତଞ୍ଚ ତତୋଫୁସେତି କମ୍ମଂ ଫୁସନ୍ତଂ ୱିପାକୋ ଫୁସତି, କମ୍ମମେୱ ୱା ଫୁସତି । କମ୍ମଞ୍ହି କରୋତୋ କରିୟତି । ତସ୍ମା ଫୁସନ୍ତଂ ଫୁସତି, ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠପଦୋସିନନ୍ତି ୟସ୍ମା ନ ଅଫୁସନ୍ତଂ ଫୁସତି, ଫୁସନ୍ତଞ୍ଚ ଫୁସତି, ଅୟଂ କମ୍ମୱିପାକାନଂ ଧମ୍ମତା, ତସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ନରସ୍ସ ଦୁସ୍ସତି, ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୋସସ୍ସ ଅନଙ୍ଗଣସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠପଦୋସୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କମ୍ମଂ ଫୁସନ୍ତମେୱ କମ୍ମଂ ଫୁସତି, ୱିପାକୋ ୱା ଫୁସତି । ସୋ ହି ପରସ୍ସ ଉପଘାତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି ୱା ମା ୱା, ଅତ୍ତା ପନାନେନ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଠପିତୋ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ତମେୱ ବାଲଂ ପଚ୍ଚେତି ପାପଂ, ସୁଖୁମୋ ରଜୋ ପଟିୱାତଂୱ ଖିତ୍ତୋ’’ତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ଅନ୍ତୋଜଟାତି ଗାଥାୟଂ ଜଟାତି ତଣ୍ହାୟ ଜାଲିନିୟା ଅଧିୱଚନଂ । ସା ହି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସଂସିବ୍ବନଟ୍ଠେନ ୱେଳୁଗୁମ୍ବାଦୀନଂ ସାଖାଜାଲସଙ୍ଖାତା ଜଟା ୱିୟାତି ଜଟା । ସା ପନେସା ସକପରିକ୍ଖାରପରପରିକ୍ଖାରେସୁ ସକଅତ୍ତଭାୱ-ପରଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନ-ବାହିରାୟତନେସୁ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅନ୍ତୋଜଟା ବହିଜଟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଜଟାୟ ଜଟିତା ପଜା। ୟଥା ନାମ ୱେଳୁଜଟାଦୀହି ୱେଳୁଆଦୟୋ, ଏୱଂ ତାୟ ତଣ୍ହାଜଟାୟ ସବ୍ବାପି ଅୟଂ ସତ୍ତନିକାୟସଙ୍ଖାତା ପଜା ଜଟିତା ୱିନଦ୍ଧା, ସଂସିବ୍ବିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ଜଟିତା, ତଂ ତଂ ଗୋତମ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ତସ୍ମା ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି । ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । କୋ ଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ଇମଂ ଏୱଂ ତେଧାତୁକଂ ଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ ଜଟଂ କୋ ୱିଜଟେୟ୍ୟ, ୱିଜଟେତୁଂ କୋ ସମତ୍ଥୋତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ଠତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱା ଜଟାୱିଜଟନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ସୀଲଂ ଆରଭନ୍ତୋ ନ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞଂ କଥେତୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଜଟାୱିଜଟକସ୍ସ ହି ପତିଟ୍ଠାଦସ୍ସନତ୍ଥମେତ୍ଥ ସୀଲଂ କଥିତଂ ।

ନରୋତି ସତ୍ତୋ । ସପଞ୍ଞୋତି କମ୍ମଜତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା । ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟନ୍ତି ସମାଧିଞ୍ଚେୱ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱୟମାନୋ । ଚିତ୍ତସୀସେନ ହେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ କଥିତା, ପଞ୍ଞାନାମେନ ୱିପସ୍ସନା । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା । ୱୀରିୟଞ୍ହି କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନଟ୍ଠେନ ‘‘ଆତାପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ । ନିପକୋତି ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ପଦେନ ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି । ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞା ନାମ ‘‘ଅୟଂ କାଲୋ ଉଦ୍ଦେସସ୍ସ, ଅୟଂ କାଲୋ ପରିପୁଚ୍ଛାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ କାରାପିତା ପରିହରିତବ୍ବପଞ୍ଞା । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଞ୍ଞା ଆଗତା । ତତ୍ଥ ପଠମା ଜାତିପଞ୍ଞା, ଦୁତିୟା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା, ତତିୟା ସବ୍ବକିଚ୍ଚପରିଣାୟିକା ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞା ।

ସୋଇମଂ ୱିଜଟୟେ ଜଟନ୍ତି ସୋ ଇମେହି ସୀଲାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସୁନିସିତଂ ସତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ୱିଜଟେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସମାଧିସିଲାୟଂ ସୁନିସିତଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ ୱୀରିୟବଲପଗ୍ଗହିତେନ ପାରିହାରିୟପଞ୍ଞାହତ୍ଥେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପତିତଂ ତଣ୍ହାଜଟଂ ୱିଜଟେୟ୍ୟ ସଞ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସମ୍ପଦାଲେୟ୍ୟାତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ସେଖଭୂମିଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଜଟଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟେସନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ଜଟଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ଠିତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଜଟାୟ ୱିଜଟନୋକାସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟତ୍ଥ ନାମଞ୍ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନାମନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ପଟିଘଂ ରୂପସଞ୍ଞା ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଟିଘସଞ୍ଞାୱସେନ କାମଭୱୋ ଗହିତୋ, ରୂପସଞ୍ଞାୱସେନ ରୂପଭୱୋ । ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଗହିତେସୁ ଅରୂପଭୱୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି ଭୱସଙ୍ଖେପେନାତି । ଏତ୍ଥେସା ଛିଜ୍ଜତେ ଜଟାତି ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରିୟାଦିୟନଟ୍ଠାନେ ଏସା ଜଟା ଛିଜ୍ଜତି, ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ଛିଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତତିୟଂ ।

୪. ମନୋନିୱାରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ୟତୋ ୟତୋତି ପାପତୋ ୱା କଲ୍ୟାଣତୋ ୱା । ଅୟଂ କିର ଦେୱତା ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି କୁସଲାଦିଭେଦଂ ଲୋକିୟଂ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱା ମନୋ, ତଂ ନିୱାରେତବ୍ବମେୱ, ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା। ସ ସବ୍ବତୋତି ସୋ ସବ୍ବତୋ । ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ଅନିୟ୍ୟାନିକକଥଂ କଥେତି, ମନୋ ନାମ ନିୱାରେତବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ଥି ଭାୱେତବ୍ବମ୍ପି, ୱିଭଜିତ୍ୱା ନମସ୍ସା ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୁତିୟଗାଥଂ ଆହ । ତତ୍ଥ ନ ମନୋ ସଂୟତତ୍ତମାଗତନ୍ତି, ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ସବ୍ବତୋ ମନୋ ନିୱାରୟେ’’ତି, କତରଂ ତଂ ମନୋ, ୟଂ ତଂ ସବ୍ବତୋ ନ ନିୱାରେତବ୍ବନ୍ତି ଚେ । ମନୋ ସଂୟତତ୍ତଂ ଆଗତଂ, ୟଂ ମନୋ ୟତ୍ଥ ସଂୟତଭାୱଂ ଆଗତଂ, ‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ସୀଲଂ ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଏତଂ ମନୋ ନ ନିୱାରେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ବ୍ରୂହେତବ୍ବଂ ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ୟତୋ ୟତୋ ଚ ପାପକନ୍ତି ୟତୋ ୟତୋ ଅକୁସଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ତତୋ ଚ ତଂ ନିୱାରେତବ୍ବନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅରହନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ କତାୱୀତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତକିଚ୍ଚୋ । ଅହଂ ୱଦାମୀତି ଅୟଂ ଦେୱତା ୱନସଣ୍ଡୱାସିନୀ, ସା ଆରଞ୍ଞକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ‘‘ଅହଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ଅହଂ ନିସୀଦାମି, ମମ ପତ୍ତୋ, ମମ ଚୀୱର’’ନ୍ତିଆଦିକଥାୱୋହାରଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଖୀଣାସୱା’ତି ମଞ୍ଞାମି, ଖୀଣାସୱାନଞ୍ଚ ନାମ ଏୱରୂପା ଅତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିନିସ୍ସିତକଥା ହୋତି, ନ ହୋତି ନୁ ଖୋ’’ତି ଜାନନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି ।

ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ଲୋକନିରୁତ୍ତିଂ ଲୋକୱୋହାରଂ । କୁସଲୋତି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କୁସଲୋ । ୱୋହାରମତ୍ତେନାତି ଉପଲଦ୍ଧିନିସ୍ସିତକଥଂ ହିତ୍ୱା ୱୋହାରଭେଦଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ, ମମା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ‘‘ଖନ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଖନ୍ଧା ନିସୀଦନ୍ତି, ଖନ୍ଧାନଂ ପତ୍ତୋ, ଖନ୍ଧାନଂ ଚୀୱର’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ୱୋହାରଭେଦୋ ହୋତି, ନ କୋଚି ଜାନାତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା ଲୋକୱୋହାରେନ ୱୋହରତୀତି ।

ଅଥ ଦେୱତା – ‘‘ୟଦି ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସେନ ନ ୱଦତି, ମାନୱସେନ ନୁ ଖୋ ୱଦତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ୟୋ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛି । ତତ୍ଥ ମାନଂ ନୁ ଖୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ମାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମାନୱସେନ ୱଦେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋତି । ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ଖୀଣାସୱଂ ସମାନଂ ୱିୟ କରୋତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନୱୱିଧୋପି ମାନୋ ପହୀନୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଟିଗାଥଂ ଆହ । ତତ୍ଥ ୱିଧୂପିତାତି ୱିଧମିତା । ମାନଗନ୍ଥସ୍ସାତି ମାନା ଚ ଗନ୍ଥା ଚ ଅସ୍ସ । ମଞ୍ଞତନ୍ତି ମଞ୍ଞନଂ । ତିୱିଧମ୍ପି ତଣ୍ହା-ଦିଟ୍ଠି-ମାନ-ମଞ୍ଞନଂ ସୋ ୱୀତିୱତ୍ତୋ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ପୁଟ୍ଠୁନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ । କଥଂ ଜାନେମୂତି କଥଂ ଜାନେୟ୍ୟାମ । ଦିୱାରତ୍ତିନ୍ତି ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ପଜ୍ଜଲିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ । ଏସା ଆଭାତି ଏସା ବୁଦ୍ଧାଭା । କତମା ପନ ସାତି ? ଞାଣାଲୋକୋ ୱା ହୋତୁ ପୀତିଆଲୋକୋ ୱା ପସାଦାଲୋକୋ ୱା ଧମ୍ମକଥାଆଲୋକୋ ୱା, ସବ୍ବୋପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଲୋକୋ ବୁଦ୍ଧାଭା ନାମ । ଅୟଂ ଅନୁତ୍ତରା ସବ୍ବସେଟ୍ଠା ଅସଦିସାତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ କୁତୋ ସରା ନିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଇମେ ସଂସାରସରା କୁତୋ ନିୱତ୍ତନ୍ତି, କିଂ ଆଗମ୍ମ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଗାଧତୀତି ନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଅତୋତି ଅତୋ ନିବ୍ବାନତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ମହଦ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ନିଧାନଗତଂ ମୁତ୍ତସାରାଦି ମହନ୍ତଂ ଧନମେତେସନ୍ତି ମହଦ୍ଧନା। ସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦି ମହାଭୋଗୋ ଏତେସନ୍ତି ମହାଭୋଗା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି ପିହେନ୍ତି । ଅନଲଙ୍କତାତି ଅତିତ୍ତା ଅପରିୟତ୍ତଜାତା । ଉସ୍ସୁକ୍କଜାତେସୂତି ନାନାକିଚ୍ଚଜାତେସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁଭୱନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କେସୁ । ଭୱସୋତାନୁସାରୀସୂତି ୱଟ୍ଟସୋତଂ ଅନୁସରନ୍ତେସୁ । ଅନୁସ୍ସୁକାତି ଅୱାୱଟା । ଅଗାରନ୍ତି ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗେହଂ । ୱିରାଜିୟାତି ୱିରାଜେତ୍ୱା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଚତୁଚକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ ଚତୁଚକ୍କନ୍ତି ଚତୁଇରିୟାପଥଂ । ଇରିୟାପଥୋ ହି ଇଧ ଚକ୍କନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନୱଦ୍ୱାରନ୍ତି ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ନୱଦ୍ୱାରଂ । ପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅସୁଚିପୂରଂ । ଲୋଭେନ ସଂୟୁତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ସଂୟୁତ୍ତଂ । କଥଂ ୟାତ୍ରା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ କଥଂ ନିଗ୍ଗମନଂ ଭୱିସ୍ସତି, କଥଂ ମୁତ୍ତି ପରିମୁତ୍ତି ସମତିକ୍କମୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ନଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପନାହଂ, ପୁବ୍ବକାଲେ କୋଧୋ, ଅପରକାଲେ ଉପନାହୋତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ବଲୱକୋଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱରତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଛେତ୍ୱା ନଦ୍ଧି ୱରତ୍ତଞ୍ଚ, ସନ୍ଦାନଂ ସହନୁକ୍କମ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୮; ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୭) ତଣ୍ହା ୱରତ୍ତା, ଦିଟ୍ଠି ସନ୍ଦାନଂ ନାମ ଜାତଂ । ଇଧ ପନ ପାଳିନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ କିଲେସେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ‘‘ୱରତ୍ତା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଇତି କିଲେସୱରତ୍ତଞ୍ଚ ଛେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଚ୍ଛା ଲୋଭନ୍ତି ଏକୋୟେୱ ଧମ୍ମୋ ଇଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ ଇଚ୍ଛା, ଲୁବ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଲୋଭୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକା ୱା ଦୁବ୍ବଲା ଇଚ୍ଛା, ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ବଲୱା ଲୋଭୋ । ଅଲଦ୍ଧପତ୍ଥନା ୱା ଇଚ୍ଛା, ପଟିଲଦ୍ଧୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଲୋଭୋ । ସମୂଲଂ ତଣ୍ହନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲେନ ସମୂଲକଂ ତଣ୍ହଂ । ଅବ୍ବୁୟ୍ହାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଏଣିଜଙ୍ଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ଏଣିଜଙ୍ଘନ୍ତି ଏଣିମିଗସ୍ସ ୱିୟ ସୁୱଟ୍ଟିତଜଙ୍ଘଂ । କିସନ୍ତି ଅଥୂଲଂ ସମସରୀରଂ । ଅଥ ୱା ଆତପେନ ମିଲାତଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନେହି ଅନୁପବ୍ରୂହିତସରୀରନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରନ୍ତି ୱୀରିୟୱନ୍ତଂ । ଅପ୍ପାହାରନ୍ତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ମିତାହାରଂ, ୱିକାଲଭୋଜନପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱା ପରିତ୍ତାହାରଂ । ଅଲୋଲୁପନ୍ତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଲୋଲୁପ୍ପୱିରହିତଂ । ରସତଣ୍ହାପଟିକ୍ଖେପୋ ୱା ଏସ । ସୀହଂୱେକଚରଂ ନାଗନ୍ତି ଏକଚରଂ ସୀହଂ ୱିୟ, ଏକଚରଂ ନାଗଂ ୱିୟ । ଗଣୱାସିନୋ ହି ପମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଏକଚରା ଅପ୍ପମତ୍ତା, ତସ୍ମା ଏକଚରାୱ ଗହିତାତି । ପୱେଦିତାତି ପକାସିତା କଥିତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ନାମରୂପେ । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ହି ରୂପଂ ଗହିତଂ, ମନେନ ନାମଂ, ଉଭୟେହି ପନ ଅୱିନିଭୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱସେନପେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମଂ ୟୋଜେତବ୍ବନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ସତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ସବ୍ଭିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକାତି ସତଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦାନୱସେନ ଉଲ୍ଲପେତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକା । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ସମ୍ବହୁଲା କିର ସମୁଦ୍ଦୱାଣିଜା ନାୱାୟ ସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିଂସୁ । ତେସଂ ଖିତ୍ତସରୱେଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ନାୱାୟ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ମହନ୍ତଂ ଉପ୍ପାତିକଂ ପାତୁଭୂତଂ, ମହାଊମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନାୱଂ ଉଦକସ୍ସ ପୂରେନ୍ତି । ନାୱାୟ ନିମୁଜ୍ଜମାନାୟ ମହାଜନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱତାନଂ ନାମାନି ଗହେତ୍ୱା ଆୟାଚନାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ପରିଦେୱି । ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଏକୋ ପୁରିସୋ – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ଏୱରୂପେ ଭୟେ ପତିଟ୍ଠା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିସୁଦ୍ଧାନି ସରଣାନି ଚେୱ ସୀଲାନି ଚ ଦିସ୍ୱା ୟୋଗୀ ୱିୟ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତମେନଂ ଇତରେ ସଭୟକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ତେସଂ କଥେସି – ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଅହଂ ନାୱଂ ଅଭିରୂହନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସରଣାନି ଚେୱ ସୀଲାନି ଚ ଅଗ୍ଗହେସିଂ, ତେନ ମେ ଭୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । କିଂ ପନ ସାମି ଏତାନି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ଆମ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତେନ ହି ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଦେଥାତି । ସୋ ତେ ମନୁସ୍ସେ ସତଂ ସତଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି, ତତୋ ପଞ୍ଚସୀଲାନି ଅଦାସି । ତେସୁ ପଠମଂ ଜଙ୍ଘସତଂ ଗୋପ୍ଫକମତ୍ତେ ଉଦକେ ଠିତଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ଦୁତିୟଂ ଜାଣୁମତ୍ତେ, ତତିୟଂ କଟିମତ୍ତେ, ଚତୁତ୍ଥଂ ନାଭିମତ୍ତେ, ପଞ୍ଚମଂ ଥନମତ୍ତେ, ଛଟ୍ଠଂ ଗଲପ୍ପମାଣେ, ସତ୍ତମଂ ମୁଖେନ ଲୋଣୋଦକେ ପୱିସନ୍ତେ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ତେସଂ ସୀଲାନି ଦତ୍ୱା – ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ସୀଲମେୱ ଆୱଜ୍ଜେଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ତାନି ସତ୍ତପି ଜଙ୍ଘସତାନି ତତ୍ଥ କାଲଂ କତ୍ୱା ଆସନ୍ନକାଲେ ଗହିତସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ, ତେସଂ ଘଟାୱସେନେୱ ୱିମାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ସବ୍ବେସଂ ମଜ୍ଝେ ଆଚରିୟସ୍ସ ୟୋଜନସତିକଂ ସୁୱଣ୍ଣୱିମାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଅୱସେନାନି ତସ୍ସ ପରିୱାରାନି ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକଂ ଅହୋସି । ତେ ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ କମ୍ମଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ଆଚରିୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସମ୍ପତ୍ତିଲାଭଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛାମ ତାୱ, ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେୟ୍ୟାମା’’ତି ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ, ତା ଦେୱତା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଏକେକଂ ଗାଥଂ ଅଭାସିଂସୁ ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ଭିରେୱାତି ପଣ୍ଡିତେହି, ସପ୍ପୁରିସେହି ଏୱ । ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ସମାସେଥାତି ସହ ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ଦେସନାସୀସମେୱ ଚେତଂ, ସବ୍ବଇରିୟାପଥେ ସବ୍ଭିରେୱ ସହ କୁବ୍ବେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁବ୍ବେଥାତି କରେୟ୍ୟ । ସନ୍ଥୱନ୍ତି ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ । ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ ପନ ନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ କାତବ୍ବୋ, ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ବୁଦ୍ଧ-ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ସହ କାତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ । ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଇଧ ପନ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ୱଡ୍ଢି ହୋତି । ନ ପାପିୟୋତି ଲାମକଂ କିଞ୍ଚି ନ ହୋତି । ନାଞ୍ଞତୋତି ୱାଲିକାଦୀହି ତେଲାଦୀନି ୱିୟ ଅଞ୍ଞତୋ ଅନ୍ଧବାଲତୋ ପଞ୍ଞା ନାମ ନ ଲବ୍ଭତି, ତିଲାଦୀହି ପନ ତେଲାଦୀନି ୱିୟ ସତଂ ଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତମେୱ ସେୱନ୍ତୋ ଭଜନ୍ତୋ ଲଭତୀତି । ସୋକମଜ୍ଝେତି ସୋକୱତ୍ଥୂନଂ ସୋକାନୁଗତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝଗତୋ ନ ସୋଚତି ବନ୍ଧୁଲମଲ୍ଲସେନାପତିସ୍ସ ଉପାସିକା ୱିୟ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚୋରସତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ସଂକିଚ୍ଚସାମଣେରୋ ୱିୟ ଚ ।

ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱିରୋଚତୀତି ଞାତିଗଣମଜ୍ଝେ ସଂକିଚ୍ଚଥେରସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅଧିମୁତ୍ତକସାମଣେରୋ ୱିୟ ସୋଭତି । ସୋ କିର ଥେରସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ସାମଣେର, ମହଲ୍ଲକୋସି ଜାତୋ, ଗଚ୍ଛ, ୱସ୍ସାନି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏହି, ଉପସମ୍ପାଦେସ୍ସାମି ତ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଚୋରଅଟୱିୟା ଓରଭାଗେ ଭଗିନିଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି, ତଂ ଭଗିନୀ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗେହେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭୋଜେସି । ସୋ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ୱସ୍ସାନି ପୁଚ୍ଛି । ସା ‘‘ଅହଂ ନ ଜାନାମି, ମାତା ମେ ଜାନାତୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ସୋ ‘‘ତିଟ୍ଠଥ ତୁମ୍ହେ, ଅହଂ ମାତୁସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଟୱିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ । ତମେନଂ ଦୂରତୋୱ ଚୋରପୁରିସୋ ଦିସ୍ୱା ଚୋରାନଂ ଆରୋଚେସି । ଚୋରା ‘‘ସାମଣେରୋ କିରେକୋ ଅଟୱିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ, ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ଆନେଥା’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ମାରେମ ନ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ, ଏକଚ୍ଚେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେମାତି । ସାମଣେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ସେଖୋ ସକରଣୀୟୋ, ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିମତ୍ତାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୋରଜେଟ୍ଠକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ଉପମଂ ତେ, ଆୱୁସୋ, କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି –

‘‘ଅହୁ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ଅରଞ୍ଞସ୍ମିଂ ବ୍ରହାୱନେ ।

ଚେତୋ କୂଟାନି ଓଡ୍ଡେତ୍ୱା, ସସକଂ ଅୱଧୀ ତଦା ॥

‘‘ସସକଞ୍ଚ ମତଂ ଦିସ୍ୱା, ଉବ୍ବିଗ୍ଗା ମିଗପକ୍ଖିନୋ ।

ଏକରତ୍ତିଂ ଅପକ୍କାମୁଂ, ‘ଅକିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତତେ ଇଧ’ ॥

‘‘ତଥେୱ ସମଣଂ ହନ୍ତ୍ୱା, ଅଧିମୁତ୍ତଂ ଅକିଞ୍ଚନଂ ।

ଅଦ୍ଧିକା ନାଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଧନଜାନି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥

‘‘ସଚ୍ଚଂ ଖୋ ସମଣୋ ଆହ, ଅଧିମୁତ୍ତୋ ଅକିଞ୍ଚନୋ ।

ଅଦ୍ଧିକା ନାଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଧନଜାନି ଭୱିସ୍ସତି ॥

‘‘ସଚେ ପଟିପଥେ ଦିସ୍ୱା, ନାରୋଚେସ୍ସସି କସ୍ସଚି ।

ତୱ ସଚ୍ଚମନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛ ଭନ୍ତେ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ॥

ସୋ ତେହି ଚୋରେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଞାତୟୋପି ଦିସ୍ୱା ତେସମ୍ପି ନ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ତେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଚୋରା ଗହେତ୍ୱା ୱିହେଠୟିଂସୁ, ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ପରିଦେୱମାନଞ୍ଚସ୍ସ ମାତରଂ ଚୋରା ଏତଦୱୋଚୁଂ –

‘‘କିଂ ତେ ହୋତି ଅଧିମୁତ୍ତୋ, ଉଦରେ ୱସିକୋ ଅସି ।

ପୁଟ୍ଠା ମେ ଅମ୍ମ ଅକ୍ଖାହି, କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟ’’ନ୍ତି ॥

‘‘ଅଧିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅହଂ ମାତା, ଅୟଞ୍ଚ ଜନକୋ ପିତା ।

ଭଗିନୀ ଭାତରୋ ଚାପି, ସବ୍ବେୱ ଇଧ ଞାତୟୋ ॥

‘‘ଅକିଚ୍ଚକାରୀ ଅଧିମୁତ୍ତୋ, ୟଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିୱାରୟେ ।

ଏତଂ ଖୋ ୱତ୍ତଂ ସମଣାନଂ, ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମଜୀୱିନଂ ॥

‘‘ସଚ୍ଚୱାଦୀ ଅଧିମୁତ୍ତୋ, ୟଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିୱାରୟେ ।

ଅଧିମୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣେନ, ସଚ୍ଚୱାଦିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ସବ୍ବେୱ ଅଭୟଂ ପତ୍ତା, ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଞାତୟୋ’’ତି ॥

ଏୱଂ ତେ ଚୋରେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଧିମୁତ୍ତଂ ଆହଂସୁ –

‘‘ତୱ ତାତ ସୁଚିଣ୍ଣେନ, ସଚ୍ଚୱାଦିସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

ସବ୍ବେୱ ଅଭୟଂ ପତ୍ତା, ସୋତ୍ଥିଂ ପଚ୍ଚାଗମମ୍ହସେ’’ତି ॥

ତେପି ପଞ୍ଚସତା ଚୋରା ପସାଦଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିମୁତ୍ତସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ସୋ ତେ ଆଦାୟ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମଂ ଅତ୍ତନା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ପଚ୍ଛା ତେ ପଞ୍ଚସତେ ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେ କତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେସି । ତେ ଅଧିମୁତ୍ତଥେରସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠିତା ସବ୍ବେ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଇମମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଦେୱତା ‘‘ସତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟ ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ଆହ ।

ସାତତନ୍ତି ସତତଂ ସୁଖଂ ୱା ଚିରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ୱଦତି । ସବ୍ବାସଂ ୱୋତି ସବ୍ବାସଂ ତୁମ୍ହାକଂ । ପରିୟାୟେନାତି କାରଣେନ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି, ନ କେୱଲଂ ସେୟ୍ୟୋୱ ହୋତି, ନ ଚ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ସୋକମଜ୍ଝେ ନ ସୋଚତି, ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱିରୋଚତି, ସୁଗତିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଚିରଂ ସୁଖଂ ତିଟ୍ଠତି, ସକଲସ୍ମା ପନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାପି ମୁଚ୍ଚତୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦୁତିୟେ ମଚ୍ଛେରା ଚ ପମାଦା ଚାତି ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣେନ ମଚ୍ଛେରେନ ଚେୱ ସତିୱିପ୍ପୱାସଲକ୍ଖଣେନ ପମାଦେନ ଚ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ‘ଇଦଂ ମେ ଦେନ୍ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତି, ମୟ୍ହଂ ୱା ଘରମାନୁସକାନଂ ୱା ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମଚ୍ଛରିୟେନ ଦାନଂ ନ ଦେତି । ଏକଚ୍ଚୋ ଖିଡ୍ଡାଦିପସୁତତ୍ତା ‘ଦାନଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ଏୱଂ ଦାନଂ ନ ଦୀୟତୀତି ଏୱମେତଂ ୟସଦାୟକଂ ସିରୀଦାୟକଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦାୟକଂ ସୁଖଦାୟକଂ ଦାନଂ ନାମ ନ ଦୀୟତୀତିଆଦିନା କାରଣଂ କଥେସି । ପୁଞ୍ଞଂ ଆକଙ୍ଖମାନେନାତି ପୁବ୍ବଚେତନାଦିଭେଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛମାନେନ । ଦେୟ୍ୟଂ ହୋତି ୱିଜାନତାତି ଅତ୍ଥି ଦାନସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଜାନନ୍ତେନ ଦାତବ୍ବମେୱାତି ୱଦତି ।

ତମେୱ ବାଲଂ ଫୁସତୀତି ତଂୟେୱ ବାଲଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ଜିଘଚ୍ଛା ଚ ପିପାସା ଚ ଫୁସତି ଅନୁବନ୍ଧତି ନ ୱିଜହତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତମେୱ ଫୁସତି, ତସ୍ମା । ୱିନେୟ୍ୟ ମଚ୍ଛେରନ୍ତି ମଚ୍ଛେରମଲଂ ୱିନେତ୍ୱା । ଦଜ୍ଜା ଦାନଂ ମଲାଭିଭୂତି ମଲାଭିଭୂ ହୁତ୍ୱା ତଂ ମଚ୍ଛେରମଲଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟ ।

ତେ ମତେସୁ ନ ମୀୟନ୍ତୀତି ଅଦାନସୀଲତାୟ ମରଣେନ ମତେସୁ ନ ମୀୟନ୍ତି । ୟଥା ହି ମତୋ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠପିତେ ବହୁମ୍ହିପି ଅନ୍ନପାନାଦିମ୍ହି ‘‘ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ହୋତୁ, ଇଦଂ ଇମସ୍ସା’’ତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସଂୱିଭାଗଂ ନ କରୋତି, ଏୱଂ ଅଦାନସୀଲୋପୀତି ମତକସ୍ସ ଚ ଅଦାନସୀଲସ୍ସ ଚ ଭୋଗା ସମସମା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ ଦାନସୀଲା ଏୱରୂପେସୁ ମତେସୁ ନ ମୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପନ୍ଥାନଂୱ ସହ ୱଜଂ, ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ୟେ ପୱେଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୟଥା ଅଦ୍ଧାନଂ କନ୍ତାରମଗ୍ଗଂ ସହ ୱଜନ୍ତା ପଥିକା ସହ ୱଜନ୍ତାନଂ ପଥିକାନଂ ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ପାଥେୟ୍ୟେ ସଂୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ପୱେଚ୍ଛନ୍ତି ଦଦନ୍ତିୟେୱ, ଏୱମେୱଂ ୟେ ପନ ଅନମତଗ୍ଗଂ ସଂସାରକନ୍ତାରଂ ସହ ୱଜନ୍ତା ସହ ୱଜନ୍ତାନଂ ଅପ୍ପସ୍ମିମ୍ପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ସଂୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଦଦନ୍ତିୟେୱ, ତେ ମତେସୁ ନ ମୀୟନ୍ତି ।

ଏସ ଧମ୍ମୋ ସନନ୍ତନୋତି ଏସ ପୋରାଣକୋ ଧମ୍ମୋ, ସନନ୍ତନାନଂ ୱା ପଣ୍ଡିତାନଂ ଏସ ଧମ୍ମୋତି । ଅପ୍ପସ୍ମେକେତି ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଏକେ । ପୱେଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦଦନ୍ତି । ବହୁନେକେ ନ ଦିଚ୍ଛରେତି ବହୁନାପି ଭୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତା ଏକଚ୍ଚେ ନ ଦଦନ୍ତି । ସହସ୍ସେନ ସମଂ ମିତାତି ସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତା, ସହସ୍ସ ଦାନସଦିସା ହୋତି ।

ଦୁରନ୍ୱୟୋତି ଦୁରନୁଗମନୋ, ଦୁପ୍ପୂରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଂ ଚରେତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଂ ଚରତି । ୟୋପି ସମୁଞ୍ଜକଞ୍ଚରେତି ୟୋ ଅପି ଖଲମଣ୍ଡଲାଦିସୋଧନପଲାଲପୋଠନାଦିୱସେନ ସମୁଞ୍ଜକଞ୍ଚରତି । ଦାରଞ୍ଚ ପୋସନ୍ତି ଦାରଞ୍ଚ ପୋସନ୍ତୋ । ଦଦଂ ଅପ୍ପକସ୍ମିନ୍ତି ଅପ୍ପକସ୍ମିଂ ପଣ୍ଣସାକମତ୍ତସ୍ମିମ୍ପି ସଂୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଦଦନ୍ତୋୱ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଚରତି । ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତି ସହସ୍ସଂ ସହସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଗଣିତାନଂ ପୁରିସାନଂ ସତଂ, ସତସହସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସହସ୍ସୟାଗିନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସସ୍ସ ୱା ୟାଗୋ କହାପଣସହସ୍ସେନ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ୟାଗୋପି ସହସ୍ସୟାଗୋ । ସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସହସ୍ସୟାଗିନୋ, ତେସଂ ସହସ୍ସୟାଗିନଂ । ଏତେନ ଦସନ୍ନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁକୋଟୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱା କହାପଣକୋଟୀନଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ୟେ ଏତ୍ତକଂ ଦଦନ୍ତି, ତେ କଲମ୍ପି ନଗ୍ଘନ୍ତି ତଥାୱିଧସ୍ସାତି ଆହ । ୟ୍ୱାୟଂ ସମୁଞ୍ଜକଂ ଚରନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଚରତି, ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତୋପି, ଅପ୍ପକସ୍ମିଂ ଦଦନ୍ତୋପି, ତଥାୱିଧସ୍ସ ଏତେ ସହସ୍ସୟାଗିନୋ କଲମ୍ପି ନଗ୍ଘନ୍ତି । ୟଂ ତେନ ଦଲିଦ୍ଦେନ ଏକପଟିୱୀସକମତ୍ତମ୍ପି ସଲାକଭତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ୱା ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ଦାନଂ କଲଂ ନଗ୍ଘତୀତି । କଲଂ ନାମ ସୋଳସଭାଗୋପି ସତଭାଗୋପି ସହସ୍ସଭାଗୋପି । ଇଧ ସତଭାଗୋ ଗହିତୋ । ୟଂ ତେନ ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମିଂ ସତଧା ୱିଭତ୍ତେ ଇତରେସଂ ଦସକୋଟିସହସ୍ସଦାନଂ ତତୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସମ୍ପି ନଗ୍ଘତୀତି ଆହ ।

ଏୱଂ ତଥାଗତେ ଦାନସ୍ସ ଅଗ୍ଘଂ କରୋନ୍ତେ ସମୀପେ ଠିତା ଦେୱତା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱଂ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାନଂ ପାଦେନ ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ରତନସତିକେ ୱିୟ ନରକେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଇଦଂ ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ଦାନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲେ ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତି ଜାନନତ୍ଥଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି । ତତ୍ଥ କେନାତି କେନ କାରଣେନ । ମହଗ୍ଗତୋତି ମହତ୍ତଂ ଗତୋ, ୱିପୁଲସ୍ସେତଂ ୱେୱଚନଂ । ସମେନ ଦିନ୍ନସ୍ସାତି ସମେନ ଦିନ୍ନସ୍ସ ଦାନସ୍ସ । ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ଦାନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦଦନ୍ତି ହେକେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠାତି ୱିସମେ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା । ଛେତ୍ୱାତି ପୋଥେତ୍ୱା । ୱଧିତ୍ୱାତି ମାରେତ୍ୱା । ସୋଚୟିତ୍ୱାତି ପରଂ ସୋକସମପ୍ପିତଂ କତ୍ୱା । ଅସ୍ସୁମୁଖାତି ଅସ୍ସୁମୁଖସମ୍ମିସ୍ସା । ପରଂ ରୋଦାପେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଦାନଞ୍ହି ଅସ୍ସୁମୁଖଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଦଣ୍ଡାତି ଦଣ୍ଡେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଦକ୍ଖିଣା ସଦଣ୍ଡାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱନ୍ତି ନାହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାୟ ମହାଦାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅପ୍ପଫଲଂ ନାମ କାତୁଂ ସକ୍କୋମି ପରିତ୍ତକଦାନଂ ୱା ମହପ୍ଫଲଂ ନାମ । ଇଦଂ ପନ ମହାଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ଏୱଂ ଅପ୍ପଫଲଂ ନାମ ହୋତି, ଇତରଂ ପରିତ୍ତଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ଏୱଂ ମହପ୍ଫଲଂ ନାମାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱନ୍ତିଆଦିମାହାତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସାଧୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ତତିୟେ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଉଦାହାରଂ ଉଦାହରି । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲଂ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଅୱସେସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଓଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱଂ ୟଂ ପୀତିୱଚନଂ ହଦୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଧିକଂ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମତି, ତଂ ଉଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପଂ ପୀତିମୟଂ ୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧାୟପି ସାହୁ ଦାନନ୍ତି କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାପି ଦିନ୍ନଦାନଂ ସାହୁ ଲଦ୍ଧକଂ ଭଦ୍ଦକମେୱ । ଆହୂତି କଥେନ୍ତି । କଥଂ ପନେତଂ ଉଭୟଂ ସମଂ ନାମ ହୋତୀତି ? ଜୀୱିତଭୀରୁକୋ ହି ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଖୟଭୀରୁକୋ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ‘‘ଜୀୱିତଞ୍ଚ ରକ୍ଖିସ୍ସାମି ୟୁଜ୍ଝିସ୍ସାମି ଚା’’ତି ହି ୱଦନ୍ତୋ ନ ୟୁଜ୍ଝତି । ଜୀୱିତେ ପନ ଆଲୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା, ‘‘ଛେଜ୍ଜଂ ୱା ହୋତୁ ମରଣଂ ୱା, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମେତଂ ଇସ୍ସରିୟ’’ନ୍ତି ଉସ୍ସହନ୍ତୋୱ ୟୁଜ୍ଝତି । ‘‘ଭୋଗେ ଚ ରକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଦାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ନ ଦଦାତି । ଭୋଗେସୁ ପନ ଆଲୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଉସ୍ସହନ୍ତୋୱ ଦେତି । ଏୱଂ ଦାନଞ୍ଚ ୟୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସମଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ଅପ୍ପାପି ସନ୍ତା ବହୁକେ ଜିନନ୍ତୀତି ୟଥା ଚ ୟୁଦ୍ଧେ ଅପ୍ପକାପି ୱୀରପୁରିସା ବହୁକେ ଭୀରୁପୁରିସେ ଜିନନ୍ତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅପ୍ପକମ୍ପି ଦାନଂ ଦଦନ୍ତୋ ବହୁମଚ୍ଛେରଂ ମଦ୍ଦତି, ବହୁଞ୍ଚ ଦାନୱିପାକଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ଏୱମ୍ପି ଦାନଞ୍ଚ ୟୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସମାନଂ । ତେନେୱାହ –

‘‘ଅପ୍ପମ୍ପି ଚେ ସଦ୍ଦହାନୋ ଦଦାତି,

ତେନେୱ ସୋ ହୋତି ସୁଖୀ ପରତ୍ଥା’’ତି ॥

ଇମସ୍ସ ଚ ପନତ୍ଥସ୍ସ ପକାସନତ୍ଥଂ ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣୱତ୍ଥୁ ଚ ଅଙ୍କୁରୱତ୍ଥୁ ଚ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମଲଦ୍ଧସ୍ସାତି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ଭୋଗସ୍ସ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲଦ୍ଧଧମ୍ମୋ ନାମ ଅଧିଗତଧମ୍ମୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ । ଇତି ୟଂ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧସ୍ସ ଭୋଗସ୍ସ ଦାନଂ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୀୟତି, ତମ୍ପି ସାଧୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଗାଥାପଦେ ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟାଧିଗତସ୍ସାତି ଉଟ୍ଠାନେନ ଚ ୱୀରିୟେନ ଚ ଅଧିଗତସ୍ସ ଭୋଗସ୍ସ । ୱେତରଣିନ୍ତି ଦେସନାସୀସମତ୍ତମେତଂ । ୟମସ୍ସ ପନ ୱେତରଣିମ୍ପି ସଞ୍ଜୀୱକାଳସୁତ୍ତାଦୟୋପି ଏକତିଂସମହାନିରୟେପି ସବ୍ବସୋୱ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଚେୟ୍ୟ ଦାନନ୍ତି ୱିଚିନିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଦାନଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱିଚିନନା ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଞ୍ଚ । ତେସୁ ଲାମକଲାମକେ ପଚ୍ଚୟେ ଅପନେତ୍ୱା ପଣୀତପଣୀତେ ୱିଚିନିତ୍ୱା ତେସଂ ଦାନଂ ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଂ ନାମ । ୱିପନ୍ନସୀଲେ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ପଞ୍ଚନୱୁତିପାସଣ୍ଡଭେଦେ ୱା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ପହାୟ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନାନଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାନଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଂ ନାମ । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱିଚେୟ୍ୟ ଦାନଂ । ସୁଗତପ୍ପସତ୍ଥନ୍ତି ସୁଗତେନ ୱଣ୍ଣିତଂ । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚିନନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତିଆଦିମାହ । ବୀଜାନି ୱୁତ୍ତାନି ୟଥାତି ଇମିନା ପନ ଦକ୍ଖିଣାୱିଚିନନଂ ଆହ । ଅୱିପନ୍ନବୀଜସଦିସା ହି ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗହିତା ପଣୀତପଣୀତା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାତି ।

ପାଣେସୁପି ସାଧୁ ସଂୟମୋତି ପାଣେସୁ ସଂୟତଭାୱୋପି ଭଦ୍ଦକୋ । ଅୟଂ ଦେୱତା ଇତରାହି କଥିତଂ ଦାନାନିସଂସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସୀଲାନିସଂସଂ କଥେତୁମାରଦ୍ଧା । ଅହେଠୟଂ ଚରନ୍ତି ଅୱିହିଂସନ୍ତୋ ଚରମାନୋ । ପରୂପୱାଦାତି ପରସ୍ସ ଉପୱାଦଭୟେନ । ଭୟାତି ଉପୱାଦଭୟା । ଦାନା ଚ ଖୋ ଧମ୍ମପଦଂୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଦାନତୋ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମପଦମେୱ ସେୟ୍ୟୋ । ପୁବ୍ବେ ଚ ହି ପୁବ୍ବତରେ ଚ ସନ୍ତୋତି ପୁବ୍ବେ ଚ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧାଦିକାଲେ ପୁବ୍ବତରେ ଚ କୋଣାଗମନବୁଦ୍ଧାଦିକାଲେ, ସବ୍ବେପି ୱା ଏତେ ପୁବ୍ବେ ଚ ପୁବ୍ବତରେ ଚ ସନ୍ତୋ ନାମାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ନସନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ କମନୀୟାନୀତି ରୂପାଦୀନି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନି । ଅପୁନାଗମନଂ ଅନାଗନ୍ତା ପୁରିସୋ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତା ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟା ଅପୁନାଗମନସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନାଗନ୍ତା । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ସତ୍ତା ନ ପୁନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅପୁନାଗମନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ କାମେସୁ ବଦ୍ଧୋ ଚ ପମତ୍ତୋ ଚ ଅନାଗନ୍ତା ନାମ ହୋତି, ସୋ ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଛନ୍ଦଜନ୍ତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦତୋ ଜାତଂ । ଅଘନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁତିୟପଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଛନ୍ଦୱିନୟା ଅଘୱିନୟୋତି ତଣ୍ହାୱିନୟେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନୟୋ। ଅଘୱିନୟା ଦୁକ୍ଖୱିନୟୋତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନୟେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱିନୀତମେୱ ହୋତି । ଚିତ୍ରାନୀତି ଆରମ୍ମଣଚିତ୍ତାନି । ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋତି ସଙ୍କପ୍ପିତରାଗୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା କିଲେସକାମୋ କାମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ପସୂରସୁତ୍ତେନ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୩୦ ଆଦୟୋ) ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ । ପସୂରପରିବ୍ବାଜକୋ ହି ଥେରେନ ‘‘ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ –

‘‘ନ ତେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ,

ସଙ୍କପ୍ପରାଗଞ୍ଚ ୱଦେସି କାମଂ ।

ସଙ୍କପ୍ପୟଂ ଅକୁସଲେ ୱିତକ୍କେ,

ଭିକ୍ଖୂପି ତେ ହେହିନ୍ତି କାମଭୋଗୀ’’ତି ॥ –

ଆହ । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ଅୱୋଚ –

‘‘ତେ ଚେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ,

ସଙ୍କପ୍ପରାଗଂ ନ ୱଦେସି କାମଂ ।

ପସ୍ସନ୍ତୋ ରୂପାନି ମନୋରମାନି,

ସତ୍ଥାପି ତେ ହେହିତି କାମଭୋଗୀ ॥

ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଦାନି, ଘାୟନ୍ତୋ ଗନ୍ଧାନି ।

ସାୟନ୍ତୋ ରସାନି, ଫୁସନ୍ତୋ ଫସ୍ସାନି ମନୋରମାନି ।

ସତ୍ଥାପି ତେ ହେହିତି କାମଭୋଗୀ’’ତି ॥

ଅଥେତ୍ଥ ଧୀରାତି ଅଥ ଏତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପଣ୍ଡିତା ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିନୟନ୍ତି । ସଂୟୋଜନଂ ସବ୍ବନ୍ତି ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ । ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗକିଞ୍ଚନାଦିୱିରହିତଂ । ନାନୁପତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ପନ ତସ୍ସ ଉପରି ନ ପତନ୍ତି । ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମାମୋଘରାଜାତି, ‘‘ପହାସି ସଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସଂ ପରିସତି ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ମୋଘରାଜା ନାମ ଥେରୋ ‘‘ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଗତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ଇଧଲୋକେ ୱା ପରଲୋକେ ୱା । ନରୁତ୍ତମଂ ଅତ୍ଥଚରଂ ନରାନନ୍ତି କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବେ ଖୀଣାସୱା ନରୁତ୍ତମା ଚେୱ ଅତ୍ଥଚରା ଚ ନରାନଂ, ଥେରୋ ପନ ଦସବଲଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ୟେ ତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି ପସଂସିୟା ତେତି ୟଦି ତଥାୱିମୁତ୍ତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସା ନମସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ୟେ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଅନୁପଟିପତ୍ତିୟା ୱା ନମସ୍ସନ୍ତି, ତେ କିଂ ପସଂସିୟା, ଉଦାହୁ ଅପସଂସିୟାତି । ଭିକ୍ଖୂତି ମୋଘରାଜତ୍ଥେରଂ ଆଲପତି । ଅଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସଙ୍ଗାତିଗା ତେପି ଭୱନ୍ତୀତି ୟେ ତଂ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଅନୁପଟିପତ୍ତିୟା ୱା ନମସ୍ସନ୍ତି । ତେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ସଙ୍ଗାତିଗାପି ହୋନ୍ତି, ପସଂସିୟାପି ହୋନ୍ତୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିକାତି ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞୀ ଦେୱଲୋକୋ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କୋ ନତ୍ଥି, ଇମା ପନ ଦେୱତା ତଥାଗତସ୍ସ ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗଂ ନିସ୍ସାୟ ଉଜ୍ଝାୟମାନା ଆଗତା । ତାସଂ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱର-ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପ-ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜେହି ସନ୍ତୋସସ୍ସେୱ ପରିୟନ୍ତକାରିତଂ ୱଣ୍ଣେତି, ସୟଂ ପନ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦୁକୂଲ ଖୋମାଦୀନି ପଣୀତଚୀୱରାନି ଧାରେତି, ରାଜାରହଂ ଉତ୍ତମଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଦେୱୱିମାନକପ୍ପାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ୱରସୟନେ ସୟତି, ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଭେସଜ୍ଜାନି ପଟିସେୱତି, ଦିୱସଂ ମହାଜନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୱଚନମସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ ଗଚ୍ଛତି, କିରିୟା ଅଞ୍ଞତୋ’’ତି ଉଜ୍ଝାୟମାନା ଆଗମିଂସୁ । ତେନ ତାସଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ‘‘ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିକା’’ତି ନାମଂ ଗହିତଂ ।

ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଭୂତଂ । ନିକଚ୍ଚାତି ନିକତିୟା ୱଞ୍ଚନାୟ, ୱଞ୍ଚେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କିତୱସ୍ସେୱାତି କିତୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସାକୁଣିକୋ । ସୋ ହି ଅଗୁମ୍ବୋୱ ସମାନୋ ସାଖପଣ୍ଣାଦିପଟିଚ୍ଛାଦନେନ ଗୁମ୍ବୱଣ୍ଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପଗତେ ମୋରତିତ୍ତିରାଦୟୋ ସକୁଣେ ମାରେତ୍ୱା ଦାରଭରଣଂ କରୋତି । ଇତି ତସ୍ସ କିତୱସ୍ସ ଇମାୟ ୱଞ୍ଚନାୟ ଏୱଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ସକୁଣମଂସଭୋଜନଂ ୱିୟ କୁହକସ୍ସାପି ପଂସୁକୂଲେନ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା କଥାଛେକତାୟ ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଖାଦମାନସ୍ସ ୱିଚରତୋ । ଭୁତ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟେନ ତସ୍ସ ତନ୍ତି ସବ୍ବୋପି ତସ୍ସ ଚତୁପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗୋ ଥେୟ୍ୟେନ ପରିଭୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଦେୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ପରିଜାନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାତି ଅୟଂ କାରକୋ ୱା ଅକାରକୋ ୱାତି ପଣ୍ଡିତା ଜାନନ୍ତି । ଇତି ତା ଦେୱତା ‘‘ତଥାଗତାପି ମୟମେୱ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଏୱମାହଂସୁ ।

ଅଥ ଭଗୱା ନୟିଦନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାୟଂ ପଟିପଦା ଦଳ୍ହାତି ଅୟଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦା ଦଳ୍ହା ଥିରା । ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ଧୀରା ପଣ୍ଡିତା ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି ଝାୟିନୋ ମାରବନ୍ଧନା ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ପଟିପଦଂ ଭାସିତମତ୍ତେନ ୱା ସୱନମତ୍ତେନ ୱା ଓକ୍କମିତୁଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱେ ଧୀରା ପକୁବ୍ବନ୍ତୀତି ଧୀରା ପଣ୍ଡିତା ୱିଦିତ୍ୱା ଲୋକପରିୟାୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଞତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାୟ କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତା ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକଂ ତିଣ୍ଣା ଏୱଂ ନ କୁବ୍ବନ୍ତି, ମୟଂ ଏୱରୂପାନି ନ କଥେମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ଅମ୍ହେହି କତଂ, ଅକାରକମେୱ ମୟଂ କାରକୱାଦେନ ସମୁଦାଚରିମ୍ହା’’ତି ଲଜ୍ଜମାନା ମହାବ୍ରହ୍ମନି ୱିୟ ଭଗୱତି ଗାରୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦୁରାସଦଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସମାନା ଆକାସତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚୟୋତି ଅପରାଧୋ । ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଅଚ୍ଚାଗମାତି ଅମ୍ହେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ । ଆସାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଘଟ୍ଟୟିତବ୍ବଂ । ତା କିର ଦେୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ କାୟେନ ୱାଚାୟାତି ଦ୍ୱୀହିପି ଘଟ୍ଟୟିଂସୁ । ତଥାଗତଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆକାସେ ପତିଟ୍ଠମାନା କାୟେନ ଘଟ୍ଟୟିଂସୁ, କିତୱୋପମଂ ଆହରିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକଂ ଅସବ୍ଭିୱାଦଂ ୱଦମାନା ୱାଚାୟ ଘଟ୍ଟୟିଂସୁ । ତସ୍ମା ଆସାଦେତବ୍ବଂ ଅମଞ୍ଞିମ୍ହାତି ଆହଂସୁ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂତି ଖମତୁ । ଆୟତିଂ ସଂୱରାୟାତି ଅନାଗତେ ସଂୱରଣତ୍ଥାୟ, ପୁନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଅପରାଧସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ଅକରଣତ୍ଥାୟ ।

ସିତଂପାତ୍ୱାକାସୀତି ଅଗ୍ଗଦନ୍ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପହଟ୍ଠାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । କସ୍ମା ? ତା କିର ଦେୱତା ନ ସଭାୱେନ ଖମାପେନ୍ତି, ଲୋକିୟମହାଜନଞ୍ଚ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଂ ତଥାଗତଞ୍ଚ ଏକସଦିସଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ପରତୋ କଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ବୁଦ୍ଧବଲଂ ଦୀପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଖମିସ୍ସାମୀ’’ତି ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟାତି ଅତିରେକପ୍ପମାଣେନ । ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସୀତି କୁପିତୋ ଏସ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ଅଭାସି ।

ନ ପଟିଗଣ୍ହତୀତି ନ ଖମତି ନାଧିୱାସେତି । କୋପନ୍ତରୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନକୋପୋ । ଦୋସଗରୂତି ଦୋସଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ୱିହରନ୍ତୋ । ସ ୱେରଂ ପଟିମୁଞ୍ଚତୀତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଗଣ୍ଠିକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ତଂ ୱେରଂ ଅତ୍ତନି ପଟିମୁଞ୍ଚତି ଠପେତି, ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚୟୋ ଚେ ନ ୱିଜ୍ଜେଥାତି ସଚେ ଅଚ୍ଚାୟିକକମ୍ମଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନୋ ଚିଧାପଗତଂ ସିୟାତି ୟଦି ଅପରାଧୋ ନାମ ନ ଭାୱେୟ୍ୟ । କେନୀଧ କୁସଲୋ ସିୟାତି ୟଦି ୱେରାନି ନ ସମ୍ମେୟ୍ୟୁଂ, କେନ କାରଣେନ କୁସଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।

କସ୍ସଚ୍ଚୟାତି ଗାଥାୟ କସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ନତ୍ଥି ? କସ୍ସ ଅପରାଧୋ ନତ୍ଥି ? କୋ ସମ୍ମୋହଂ ନାପଜ୍ଜତି ? କୋ ନିଚ୍ଚମେୱ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ? ଇମଂ କିର ଗାଥଂ ଭଣାପନତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ସିତପାତୁକମ୍ମଂ । ତସ୍ମା ଇଦାନି ଦେୱତାନଂ ବୁଦ୍ଧବଲଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଖମିସ୍ସାମୀତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତସ୍ସାତି ତଥା ଆଗତୋତି ଏୱମାଦୀହି କାରଣେହି ତଥାଗତସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତାଦୀହି କାରଣେହି ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ । ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସୟନ୍ତୀନନ୍ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ତୁମ୍ହେହି ‘‘ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସୟନ୍ତୀନଂ…ପେ॰… ସ ୱେରଂ ପଟିମୁଞ୍ଚତୀ’’ତି, ତଂ ସାଧୁ ୱୁତ୍ତଂ, ଅହଂ ପନ ତଂ ୱେରଂ ନାଭିନନ୍ଦାମି ନ ପତ୍ଥୟାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମି ୱୋଚ୍ଚୟନ୍ତି ତୁମ୍ହାକଂ ଅପରାଧଂ ଖମାମୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସଦ୍ଧାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ସଦ୍ଧା ଦୁତିୟା ପୁରିସସ୍ସ ହୋତୀତି ପୁରିସସ୍ସ ଦେୱଲୋକେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧା ଦୁତିୟା ହୋତି, ସହାୟକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ନୋ ଚେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ଅୱତିଟ୍ଠତୀତି ୟଦି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ନ ତିଟ୍ଠତି । ୟସୋତି ପରିୱାରୋ । କିତ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣଭଣନଂ । ତତ୍ୱସ୍ସ ହୋତୀତି ତତୋ ଅସ୍ସ ହୋତି । ନାନୁପତନ୍ତି ସଙ୍ଗାତି ରାଗସଙ୍ଗାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗା ନ ଅନୁପତନ୍ତି । ପମାଦମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ୟେ ପମାଦଂ କରୋନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେ ତଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି ନାମ । ଧନଂ ସେଟ୍ଠଂୱ ରକ୍ଖତୀତି ମୁତ୍ତାମଣିସାରାଦିଉତ୍ତମଧନଂ ୱିୟ ରକ୍ଖତି । ଝାୟନ୍ତୋତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚ ଝାୟନ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ନାମ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି । ୱିପସ୍ସନା ହି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ମଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ଫଲଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ କସିଣାରମ୍ମଣସ୍ସ ଉପନିଜ୍ଝାୟନତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରମଂ ନାମ ଅରହତ୍ତସୁଖଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସମୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସତ୍ତମେ ସକ୍କେସୂତି ‘‘ସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୭) ଉଦାନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସକ୍କାତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ରାଜକୁମାରାନଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୂଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ସକ୍କାତି ୱୁଚ୍ଚତି। ତସ୍ମିଂ ସକ୍କେସୁ ଜନପଦେ । ମହାୱନେତି ସୟଂଜାତେ ଅରୋପିମେ ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧେ ମହତି ୱନେ । ସବ୍ବେହେୱ ଅରହନ୍ତେହୀତି ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ କଥିତଦିୱସେୟେୱ ପତ୍ତଅରହନ୍ତେହି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ସାକିୟକୋଲିୟା ହି କିର କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରସ୍ସ ଚ କୋଲିୟନଗରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ରୋହିଣିଂ ନାମ ନଦିଂ ଏକେନେୱ ଆୱରଣେନ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ସସ୍ସାନି କାରେନ୍ତି । ଅଥ ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସେ ସସ୍ସେସୁ ମିଲାୟନ୍ତେସୁ ଉଭୟନଗରୱାସୀନମ୍ପି କମ୍ମକାରା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ତତ୍ଥ କୋଲିୟନଗରୱାସିନୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଦଂ ଉଦକଂ ଉଭୟତୋ ଆହରିୟମାନଂ ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ନ ଅମ୍ହାକଂ ପହୋସ୍ସତି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ସସ୍ସଂ ଏକେନ ଉଦକେନେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇଦଂ ଉଦକଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦେଥା’’ତି । କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସିନୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେସୁ କୋଟ୍ଠେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ମୟଂ ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣନୀଲମଣିକାଳକହାପଣେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିପସିବ୍ବକାଦିହତ୍ଥା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ତୁମ୍ହାକଂ ଘରଦ୍ୱାରେ ୱିଚରିତୁଂ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସସ୍ସଂ ଏକେନେୱ ଉଦକେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇଦଂ ଉଦକଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ମୟଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ମୟମ୍ପି ନ ଦସ୍ସାମା’’ତି । ଏୱଂ କଥଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଏକୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଏକସ୍ସ ପହାରଂ ଅଦାସି, ସୋପି ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରିତ୍ୱା ରାଜକୁଲାନଂ ଜାତିଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କଲହଂ ୱଡ୍ଢୟିଂସୁ ।

କୋଲିୟକମ୍ମକାରା ୱଦନ୍ତି – ‘‘ତୁମ୍ହେ କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସିକେ ଗହେତ୍ୱା ଗଜ୍ଜଥ, ୟେ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଭଗିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱସିଂସୁ, ଏତେସଂ ହତ୍ଥିନୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ଫଲକାୱୁଧାନି ଚ ଅମ୍ହାକଂ କିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ସାକିୟକମ୍ମକାରା ୱଦନ୍ତି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଦାନି କୁଟ୍ଠିନୋ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଗଜ୍ଜଥ, ୟେ ଅନାଥା ନିଗ୍ଗତିକା ତିରଚ୍ଛାନା ୱିୟ କୋଲରୁକ୍ଖେ ୱସିଂସୁ, ଏତେସଂ ହତ୍ଥିନୋ ଚ ଅସ୍ସା ଚ ଫଲକାୱୁଧାନି ଚ ଅମ୍ହାକଂ କିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତଅମଚ୍ଚାନଂ କଥେସୁଂ, ଅମଚ୍ଚା ରାଜକୁଲାନଂ କଥେସୁଂ । ତତୋ ସାକିୟା – ‘‘ଭଗିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱସିତକାନଂ ଥାମଞ୍ଚ ବଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସ୍ସାମା’’ତି ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । କୋଲିୟାପି – ‘‘କୋଲରୁକ୍ଖୱାସୀନଂ ଥାମଞ୍ଚ ବଲଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସ୍ସାମା’’ତି ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ନିକ୍ଖମିଂସୁ ।

ଭଗୱାପି ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟେୱ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ଇମେ ଏୱଂ ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜେ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା – ‘‘ମୟି ଗତେ ଅୟଂ କଲହୋ ୱୂପସମ୍ମିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ – ‘‘ଅହମେତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କଲହୱୂପସମନତ୍ଥଂ ତୀଣି ଜାତକାନି କଥେସ୍ସାମି, ତତୋ କଲହୋ ୱୂପସମ୍ମିସ୍ସତି । ଅଥ ସାମଗ୍ଗିଦୀପନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେ ଜାତକାନି କଥେତ୍ୱା ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ ଦେସେସ୍ସାମି । ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଉଭୟନଗରୱାସିନୋପି ଅଡ୍ଢତିୟାନି ଅଡ୍ଢତିୟାନି କୁମାରସତାନି ଦସ୍ସନ୍ତି, ଅହଂ ତେ ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମି, ତଦା ମହାସମାଗମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅକାସି । ତସ୍ମା ଇମେସୁ ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜେସୁ ନିକ୍ଖମନ୍ତେସୁ କସ୍ସଚି ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେନାନଂ ଅନ୍ତରେ ଆକାସେ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି ।

କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସିନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତିସେଟ୍ଠୋ ସତ୍ଥା ଆଗତୋ । ଦିଟ୍ଠୋ ନୁ ଖୋ ତେନ ଅମ୍ହାକଂ କଲହକରଣଭାୱୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ନ ଖୋ ପନ ସକ୍କା ଭଗୱତି ଆଗତେ ଅମ୍ହେହି ପରସ୍ସ ସରୀରେ ସତ୍ଥଂ ପାତେତୁଂ । କୋଲିୟନଗରୱାସିନୋ ଅମ୍ହେ ହନନ୍ତୁ ୱା ବଜ୍ଝନ୍ତୁ ୱା’’ତି । ଆୱୁଧାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ନିସୀଦିଂସୁ । କୋଲିୟନଗରୱାସିନୋପି ତଥେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆୱୁଧାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ନିସୀଦିଂସୁ ।

ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋୱ, ‘‘କସ୍ମା ଆଗତତ୍ଥ, ମହାରାଜା’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ‘‘ନ, ଭଗୱା, ତିତ୍ଥକୀଳାୟ ନ ପବ୍ବତକୀଳାୟ, ନ ନଦୀକୀଳାୟ, ନ ଗିରିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ସଙ୍ଗାମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଆଗତମ୍ହା’’ତି । ‘‘କିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୋ କଲହୋ, ମହାରାଜାତି ? ଉଦକଂ, ଭନ୍ତେତି । ଉଦକଂ କିଂ ଅଗ୍ଘତି, ମହାରାଜାତି ? ଅପ୍ପଂ, ଭନ୍ତେତି । ପଥୱୀ ନାମ କିଂ ଅଗ୍ଘତି, ମହାରାଜାତି ? ଅନଗ୍ଘା, ଭନ୍ତେତି । ଖତ୍ତିୟା କିଂ ଅଗ୍ଘନ୍ତୀତି ? ଖତ୍ତିୟା ନାମ ଅନଗ୍ଘା, ଭନ୍ତେତି । ଅପ୍ପମୂଲଂ ଉଦକଂ ନିସ୍ସାୟ କିମତ୍ଥଂ ଅନଗ୍ଘେ ଖତ୍ତିୟେ ନାସେଥ, ମହାରାଜ, କଲହେ ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କଲହୱସେନ, ମହାରାଜ, ଅଟ୍ଠାନେ ୱେରଂ କତ୍ୱା ଏକାୟ ରୁକ୍ଖଦେୱତାୟ କାଳସୀହେନ ସଦ୍ଧିଂ ବଦ୍ଧାଘାତୋ ସକଲମ୍ପି ଇମଂ କପ୍ପଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋୟେୱାତି ୱତ୍ୱା ଫନ୍ଦନଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୩.୧୪ ଆଦୟୋ) କଥେସି’’ । ତତୋ ‘‘ପରପତ୍ତିୟେନ ନାମ, ମହାରାଜ, ନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ପରପତ୍ତିୟା ହୁତ୍ୱା ହି ଏକସ୍ସ ସସକସ୍ସ କଥାୟ ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତେ ହିମୱନ୍ତେ ଚତୁପ୍ପଦଗଣା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିନୋ ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମା ପରପତ୍ତିୟେନ ନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା, ପଥୱୀଉନ୍ଦ୍ରିୟଜାତକଂ କଥେସି । ତତୋ ‘‘କଦାଚି, ମହାରାଜ, ଦୁବ୍ବଲୋପି ମହାବଲସ୍ସ ରନ୍ଧଂ ୱିୱରଂ ପସ୍ସତି, କଦାଚି ମହାବଲୋ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ । ଲଟୁକିକାପି ହି ସକୁଣିକା ହତ୍ଥିନାଗଂ ଘାତେସୀ’’ତି ଲଟୁକିକଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୫.୩୯ ଆଦୟୋ) କଥେସି । ଏୱଂ କଲହୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ତୀଣି ଜାତକାନି କଥେତ୍ୱା ସାମଗ୍ଗିପରିଦୀପନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେ ଜାତକାନି କଥେସି । କଥଂ ? ‘‘ସମଗ୍ଗାନଞ୍ହି, ମହାରାଜ, କୋଚି ଓତାରଂ ନାମ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱତ୍ୱା, ରୁକ୍ଖଧମ୍ମଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧.୭୪) କଥେସି। ତତୋ ‘‘ସମଗ୍ଗାନଂ, ମହାରାଜ, କୋଚି ୱିୱରଂ ଦସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍ଖି । ୟଦା ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାଦମକଂସୁ, ଅଥ ତେ ନେସାଦପୁତ୍ତୋ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗତୋତି ୱିୱାଦେ ଅସ୍ସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ୱଟ୍ଟକଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧୮) କଥେସି । ଏୱଂ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଜାତକାନି କଥେତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୪୧ ଆଦୟୋ) କଥେସି ।

ରାଜାନୋ ପସନ୍ନା – ‘‘ସଚେ ସତ୍ଥା ନାଗମିସ୍ସ, ମୟଂ ସହତ୍ଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧିତ୍ୱା ଲୋହିତନଦିଂ ପୱତ୍ତୟିସ୍ସାମ । ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତଭାତରୋ ଚ ଗେହଦ୍ୱାରେ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟାମ, ସାସନପଟିସାସନମ୍ପି ନୋ ଆହରଣକୋ ନାଭୱିସ୍ସ । ସତ୍ଥାରଂ ନିସ୍ସାୟ ନୋ ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧଂ । ସଚେ ପନ ସତ୍ଥା ଆଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସ ଦୀପସହସ୍ସଦ୍ୱୟପରିୱାରଂ ଚତୁମହାଦୀପରଜ୍ଜମସ୍ସ ହତ୍ଥଗତଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଅତିରେକସହସ୍ସଂ ଖୋ ପନସ୍ସ ପୁତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସଂସୁ, ତତୋ ଖତ୍ତିୟପରିୱାରୋ ଅୱିଚରିସ୍ସ । ତଂ ଖୋ ପନେସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପହାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ । ଇଦାନିପି ଖତ୍ତିୟପରିୱାରୋୟେୱ ୱିଚରତୂ’’ତି ଉଭୟନଗରୱାସିନୋ ଅଡ୍ଢତିୟାନି ଅଡ୍ଢତିୟାନି କୁମାରସତାନି ଅଦଂସୁ । ଭଗୱାପି ତେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ମହାୱନଂ ଅଗମାସି । ତେସଂ ଗରୁଗାରୱେନ ନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନଭିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟୋପି ତେସଂ – ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତା ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତୁ, ଘରାୱାସୋ ନ ସଣ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ସାସନଂ ପେସେନ୍ତି । ତେ ଚ ଅତିରେକତରଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିଂସୁ ।

ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତେସଂ ଅନଭିରତିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମାଦିସେନ ବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ୱସନ୍ତା ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତି, ହନ୍ଦ ନେସଂ କୁଣାଲଦହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱା ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେମୀ’’ତି କୁଣାଲଦହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି । ତେ ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ଅହେସୁଂ । ଦଟ୍ଠୁକାମତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଣାଲଦହନ୍ତି ? ଆମ ଭଗୱାତି । ୟଦି ଏୱଂ ଏଥ ଗଚ୍ଛାମାତି । ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଭଗୱା ଗମନଟ୍ଠାନଂ ମୟଂ କଥଂ ଗମିସ୍ସାମାତି । ତୁମ୍ହେ ଗନ୍ତୁକାମା ହୋଥ, ଅହଂ ମମାନୁଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି । ଭଗୱା ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା କୁଣାଲଦହେ ପତିଟ୍ଠାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ କୁଣାଲଦହେ ୟେସଂ ମଚ୍ଛାନଂ ନାମଂ ନ ଜାନାଥ ମମଂ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି ।

ତେ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ କଥେସି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ, ମଚ୍ଛାନଂୟେୱ, ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ରୁକ୍ଖାନମ୍ପି ପବ୍ବତପାଦେ ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦସକୁଣାନମ୍ପି ନାମାନି ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା କଥେସି । ଅଥ ଦ୍ୱୀହି ସକୁଣେହି ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଡଂସିତ୍ୱା ଗହିତଦଣ୍ଡକେ ନିସିନ୍ନୋ କୁଣାଲସକୁଣରାଜା ପୁରତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଉଭୋସୁ ଚ ପସ୍ସେସୁ ସକୁଣସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଏସ, ଭନ୍ତେ, ଇମେସଂ ସକୁଣାନଂ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି, ପରିୱାରା ଏତେ ଏତସ୍ସା’’ତି ମଞ୍ଞାମାତି । ଏୱମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟମ୍ପି ମମେୱ ୱଂସୋ ମମ ପୱେଣୀତି । ଇଦାନି ତାୱ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତେ ସକୁଣେ ପସ୍ସାମ । ୟଂ ପନ ଭଗୱା ‘‘ଅୟମ୍ପି ମମେୱ ୱଂସୋ ମମ ପୱେଣୀ’’ତି ଆହ, ତଂ ସୋତୁକାମମ୍ହାତି । ସୋତୁକାମତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେତି ? ଆମ ଭଗୱାତି । ତେନ ହି ସୁଣାଥାତି ତୀହି ଗାଥାସତେହି ମଣ୍ଡେତ୍ୱା କୁଣାଲଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୧.କୁଣାଲଜାତକ) କଥେନ୍ତୋ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବେପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ମଗ୍ଗେନେୱ ଚ ନେସଂ ଇଦ୍ଧିପି ଆଗତା । ଭଗୱା ‘‘ହୋତୁ ତାୱ ଏତ୍ତକଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନ’’ନ୍ତି ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ମହାୱନମେୱ ଅଗମାସି । ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଗମନକାଲେ ଦସବଲସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗମନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ମହାୱନେ ଓତରିଂସୁ ।

ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଏଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିସୀଦଥ । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝାନଂ ୱୋ କିଲେସାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସି । ଭିକ୍ଖୂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଭଗୱା ଅମ୍ହାକଂ ଅନଭିରତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କୁଣାଲଦହଂ ନେତ୍ୱା ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେସି, ତତ୍ଥ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତାନଂ ନୋ ଇଦାନି ଇଧ ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି, ନ ଖୋ ପନ ଅମ୍ହେହି ‘ସୋତାପନ୍ନା ମୟ’ନ୍ତି ୱୀତିନାମେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପୁରିସପୁରିସେହି ନୋ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ତେ ଦସବଲସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦନଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପବ୍ଭାରରୁକ୍ଖମୂଲେସୁ ନିସୀଦିଂସୁ ।

ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ପକତିୟାପି ଅୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନା, ଲଦ୍ଧୁପାୟସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ କିଲମନକାରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ‘ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମା’ତି ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଏତେସୁ ଆଗତେସୁ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିସ୍ସନ୍ତି, ମହାସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ ମୟା ନିସୀଦିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ତତୋ ୱିୱିତ୍ତେ ଓକାସେ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସୀଦି ।

ସବ୍ବପଠମଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତତ୍ଥେରୋ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତତୋ ଅପରୋ ତତୋ ଅପରୋତି ପଞ୍ଚସତାପି ପଦୁମିନିୟଂ ପଦୁମାନି ୱିୟ ୱିକସିଂସୁ । ସବ୍ବପଠମଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦନଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଦସବଲାଭିମୁଖୋ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଅପରୋପି ଅପରୋପୀତି ପଞ୍ଚସତା ଭତ୍ତସାଲଂ ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ପଟିପାଟିୟାୱ ଆଗମିଂସୁ । ପଠମଂ ଆଗତୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସୀଦନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା, ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେତୁକାମୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ? ନତ୍ଥୀ’’ତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅପରମ୍ପି ଅଦ୍ଦସ ଅପରମ୍ପି ଅଦ୍ଦସୟେୱାତି ସବ୍ବେପି ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ହରାୟମାନୋ ନ କଥେସି, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ହରାୟମାନୋ ନ କଥେସି । ଖୀଣାସୱାନଂ କିର ଦ୍ୱେ ଆକାରା ହୋନ୍ତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟା ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣଂ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱଂ ପନ ନିଧିଲଦ୍ଧପୁରିସୋ ୱିୟ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରୋଚେତୁକାମା ହୋନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଓସଟମତ୍ତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅରିୟମଣ୍ଡଲେ ପାଚୀନୟୁଗନ୍ଧରପରିକ୍ଖେପତୋ ଅବ୍ଭା ମହିକା ଧୂମୋ ରଜୋ ରାହୂତି, ଇମେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ରାମଣେୟ୍ୟକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପାଚୀନଦିସାୟ ଉକ୍ଖିତ୍ତରଜତମୟମହାଆଦାସମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ, ନେମିୱଟ୍ଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା, ପରିୱତ୍ତିୟମାନରଜତଚକ୍କସସ୍ସିରିକଂ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା, ଅନିଲପଥଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ଇତି ଏୱରୂପେ ଖଣେ ଲୟେ ମୁହୁତ୍ତେ ଭଗୱା ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାୱନେ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସବ୍ବେହେୱ ଅରହନ୍ତେହି ।

ତତ୍ଥ ଭଗୱାପି ମହାସମ୍ମତସ୍ସ ୱଂସେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତେପି ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ମହାସମ୍ମତସ୍ସ କୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଭଗୱାପି ଖତ୍ତିୟଗବ୍ଭେ ଜାତୋ, ତେପି ଖତ୍ତିୟଗବ୍ଭେ ଜାତା । ଭଗୱାପି ରାଜପବ୍ବଜିତୋ, ତେପି ରାଜପବ୍ବଜିତା । ଭଗୱାପି ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ପହାୟ ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ତେପି ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ପହାୟ ହତ୍ଥଗତାନି ରଜ୍ଜାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା । ଇତି ଭଗୱା ପରିସୁଦ୍ଧେ ଓକାସେ, ପରିସୁଦ୍ଧେ ରତ୍ତିଭାଗେ, ସୟଂ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ପରିସୁଦ୍ଧପରିୱାରୋ, ୱୀତରାଗୋ ୱୀତରାଗପରିୱାରୋ, ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତଦୋସପରିୱାରୋ, ୱୀତମୋହୋ ୱୀତମୋହପରିୱାରୋ, ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ନିତ୍ତଣ୍ହପରିୱାରୋ, ନିକ୍କିଲେସୋ ନିକ୍କିଲେସପରିୱାରୋ, ସନ୍ତୋ ସନ୍ତପରିୱାରୋ, ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତପରିୱାରୋ, ମୁତ୍ତୋ ମୁତ୍ତପରିୱାରୋ, ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚତୀତି । ୱଣ୍ଣଭୂମି ନାମେସା, ୟତ୍ତକଂ ସକ୍କୋତି, ତତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଇତି ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସବ୍ବେହେୱ ଅରହନ୍ତେହୀ’’ତି ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ବହୁତରା ସନ୍ନିପତିତା, ମନ୍ଦା ନ ସନ୍ନିପତିତା ଅସଞ୍ଞୀ ଅରୂପାୱଚରଦେୱତା ସମାପନ୍ନଦେୱତାୟୋ ଚ । ତତ୍ରାୟଂ ସନ୍ନିପାତକ୍କମୋ – ମହାୱନସ୍ସ କିର ସାମନ୍ତା ଦେୱତା ଚଲିଂସୁ, ‘‘ଆୟାମ ଭୋ ! ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଂ ନାମ ବହୂପକାରଂ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ବହୂପକାରଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଦସ୍ସନଂ ବହୂପକାରଂ । ଆୟାମ ଆୟାମା’’ତି ! ମହାସଦ୍ଦଂ କୁରୁମାନା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ତଂମୁହୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଖୀଣାସୱେ ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ତାସଂ ତାସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନାଦିୱସେନ ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତେ ହିମୱନ୍ତେ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଟ୍ଠିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୁ, ନୱନୱୁତିୟା ଦୋଣମୁଖସତସହସ୍ସେସୁ, ଛନୱୁତିୟା ପଟ୍ଟନକୋଟିସତସହସ୍ସେସୁ, ଛପଣ୍ଣାସାୟ ରତନାକରେସୂତି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ, ପୁବ୍ବୱିଦେହେ, ଅପରଗୋୟାନେ, ଉତ୍ତରକୁରୁମ୍ହି, ଦ୍ୱୀସୁ ପରିତ୍ତଦୀପସହସ୍ସେସୂତି ସକଲଚକ୍କୱାଳେ, ତତୋ ଦୁତିୟତତିୟଚକ୍କୱାଳେତି ଏୱଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଞ୍ହି ଇଧ ଦସଲୋକଧାତୁୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦସହି ଚ ଲୋକଧାତୂହି ଦେୱତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ନିପତିତାହି ଦେୱତାହି ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସୂଚିଘରେ ନିରନ୍ତରଂ ପକ୍ଖିତ୍ତସୂଚୀହି ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ଏୱଂ ଉଚ୍ଚତ୍ତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଲୋହପାସାଦେ କିର ସତ୍ତକୂଟାଗାରସମୋ ପାସାଣୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠତ୍ୱା ଅଧୋ ଖିତ୍ତୋ ଚତୂହି ମାସେହି ପଥୱିଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱଂ ମହନ୍ତେ ଓକାସେ ୟଥା ହେଟ୍ଠା ଠତ୍ୱା ଖିତ୍ତାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱା ଧୂମୋ ୱା ଉପରି ଗନ୍ତୁଂ, ଉପରି ୱା ଠତ୍ୱା ଖିତ୍ତସାସପା ହେଟ୍ଠା ଓତରିତୁଂ ଅନ୍ତରଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଏୱଂ ନିରନ୍ତରା ଦେୱତା ଅହେସୁଂ । ୟଥା ଖୋ ପନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ହୋତି, ଆଗତାଗତା ମହେସକ୍ଖା ଖତ୍ତିୟା ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତିୟେୱ, ପରତୋ ପରତୋ ପନ ଅତିସମ୍ବାଧଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଭଗୱତୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଅସମ୍ବାଧଂ, ଆଗତାଗତା ମହେସକ୍ଖା ଦେୱା ଚ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତିୟେୱ । ଅପି ସୁଦଂ ଭଗୱତୋ ଆସନ୍ନାସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ୱାଲଗ୍ଗନିତ୍ତୁଦନମତ୍ତେ ପଦେସେ ଦସପି ୱୀସତିପି ଦେୱା ସୁଖୁମେ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସବ୍ବପରତୋ ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ଦେୱତା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟିକାନନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସୱାସୀନଂ । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ନାମ ସୁଦ୍ଧାନଂ ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱାନଂ ଆୱାସା ପଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା । ଏତଦହୋସୀତି କସ୍ମା ଅହୋସି ? ତେ କିର ବ୍ରହ୍ମାନୋ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥା ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁଟ୍ଠିତା ବ୍ରହ୍ମଭୱନଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଭତ୍ତଗେହଂ ୱିୟ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ‘‘କୁହିଂ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଗତା’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତା ମହାସମାଗମଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ସମାଗମୋ ମହା, ମୟଂ ଓହୀନା, ଓହୀନକାନଂ ପନ ଓକାସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅତୁଚ୍ଛହତ୍ଥା ହୁତ୍ୱା ଏକେକଂ ଗାଥଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମ । ତାୟ ମହାସମାଗମେ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେସ୍ସାମ, ଦସବଲସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିସ୍ସାମା’’ତି । ଇତି ତେସଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଆୱଜ୍ଜିତତ୍ତା ଏତଦହୋସି ।

ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ପାତୁରହେସୁନ୍ତି ପାଳିୟଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଅଭିମୁଖଟ୍ଠାନେୟେୱ ଓତିଣ୍ଣା ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ନ ଖୋ ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତାୟେୱ ଗାଥା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଏକୋ ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତରି, ଏକୋ ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ, ଏକୋ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ, ଏକୋ ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତରି । ତତୋ ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତିଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମା ନୀଲକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୀଲରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଂ ମଣିୱମ୍ମଂ ପଟିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱୀଥି ନାମ କେନଚି ଉତ୍ତରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ମହତିୟା ବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟାୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ଖୋ ଅତ୍ତନା ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତିଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମା ପୀତକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପଭଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଂ ସୁୱଣ୍ଣପଟଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅକାସି । ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତିଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମା ଲୋହିତକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଲୋହିତକରସ୍ମିୟୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଂ ରତ୍ତୱରକମ୍ବଲେନ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅକାସି । ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଓତିଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମା ଓଦାତକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଦାତରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଂ ସୁମନକୁସୁମପଟଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅକାସି ।

ପାଳିୟଂ ପନ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ପାତୁରହେସୁଂ । ଅଥ ଖୋ ତା ଦେୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୂତି ଏୱଂ ଏକକ୍ଖଣେ ୱିୟ ପୁରତୋ ପାତୁଭାୱୋ ଚ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଭାୱୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅହୋସି, ଏକତୋ କତ୍ୱା ପନ ଦସ୍ସିତୋ । ଗାଥାଭାସନଂ ପନ ପାଳିୟମ୍ପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ମହାସମୟୋତି ମହାସମୂହୋ । ପୱନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱନସଣ୍ଡୋ । ଉଭୟେନପି ଭଗୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱନସଣ୍ଡେ ଅଜ୍ଜ ମହାସମୂହୋ ସନ୍ନିପାତୋ’’ତି ଆହ । ତତୋ ୟେସଂ ସୋ ସନ୍ନିପାତୋ, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦେୱକାୟା ସମାଗତାତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଦେୱକାୟାତି ଦେୱଘଟା । ଆଗତମ୍ହ ଇମଂ ଧମ୍ମସମୟନ୍ତି ଏୱଂ ସମାଗତେ ଦେୱକାୟେ ଦିସ୍ୱା ମୟମ୍ପି ଇମଂ ଧମ୍ମସମୂହଂ ଆଗତା । କିଂ କାରଣା ? ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘନ୍ତି କେନଚି ଅପରାଜିତଂ ଅଜ୍ଜେୱ ତୟୋ ମାରେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଜିତସଙ୍ଗାମଂ ଇମଂ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଗତମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ, ବ୍ରହ୍ମା, ଇମଂ ଗାଥଂ ଭାସିତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା, ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଅଥ ଦୁତିୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱୋତି ତସ୍ମିଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖୂ । ସମାଦହଂସୂତି ସମାଧିନା ୟୋଜେସୁଂ । ଚିତ୍ତମତ୍ତନୋ ଉଜୁକଂ ଅକଂସୂତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ସବ୍ବେ ୱଙ୍କକୁଟିଲଜିମ୍ହଭାୱେ ହରିତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଅକରିଂସୁ । ସାରଥୀୱ ନେତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱାତି ୟଥା ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ସିନ୍ଧୱେସୁ ଓଧସ୍ତପତୋଦୋ ସାରଥୀ ସବ୍ବୟୋତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଅଚୋଦେନ୍ତୋ ଅୱାରେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତା ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରା ସବ୍ବେପେତେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରକ୍ଖନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା, ଏତେ ଦଟ୍ଠୁଂ ଇଧାଗତମ୍ହା ଭଗୱାତି, ସୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଅଥ ତତିୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଛେତ୍ୱା ଖୀଲନ୍ତି ରାଗଦୋସମୋହଖୀଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ପଲିଘନ୍ତି ରାଗଦୋସମୋହପଲିଘମେୱ । ଇନ୍ଦଖୀଲନ୍ତି ରାଗଦୋସମୋହଇନ୍ଦଖୀଲମେୱ। ଊହଚ୍ଚ ମନେଜାତି ଏତେ ତଣ୍ହାଏଜାୟ ଅନେଜା ଭିକ୍ଖୂ ଇନ୍ଦଖୀଲଂ ଊହଚ୍ଚ ସମୂହନିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅପ୍ପଟିହତଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି । ସୁଦ୍ଧାତି ନିରୁପକ୍କିଲେସା । ୱିମଲାତି ନିମ୍ମଲା । ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଚକ୍ଖୁମତାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତେନ । ସୁଦନ୍ତାତି ଚକ୍ଖୁତୋପି ଦନ୍ତା ସୋତତୋପି ଘାନତୋପି ଜିୱ୍ହାତୋପି କାୟତୋପି ମନତୋପି ଦନ୍ତା । ସୁସୁନାଗାତି ତରୁଣନାଗା । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଛନ୍ଦାଦୀହି ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନାଗା, ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନାଗା, ନାନପ୍ପକାରଂ ଆଗୁଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ନାଗା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୮୦) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ –

‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତି କିଞ୍ଚି ଲୋକେ,

ସବ୍ବସଂୟୋଗ ୱିସଜ୍ଜ ବନ୍ଧନାନି ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ସଜ୍ଜତୀ ୱିମୁତ୍ତୋ,

ନାଗୋ ତାଦି ପୱୁଚ୍ଚତେ ତଥତ୍ତା’’ତି ॥ –

ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁସୁନାଗାତି ସୁସୂ ନାଗା, ସୁସୁନାଗଭାୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଏୱରୂପେ ଅନୁତ୍ତରେନ ୟୋଗ୍ଗାଚରିୟେନ ଦମିତେ ତରୁଣନାଗେ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗତମ୍ହ ଭଗୱାତି । ସୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଅଥ ଚତୁତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଗତାସେତି ନିବ୍ବେମତିକସରଣଗମନେନ ଗତା । ସୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠାସୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ମଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିସ୍ମିନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ଉୟ୍ୟାନେ । ତଞ୍ହି ଅଜାତସତ୍ତୁମ୍ହି କୁଚ୍ଛିଗତେ ତସ୍ସ ମାତରା – ‘‘ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ କୁଚ୍ଛିଗତୋ ଗବ୍ଭୋ ରଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୁ ଭୱିସ୍ସତି । କିଂ ମେ ଇମିନା’’ତି ? ଗବ୍ଭପାତନତ୍ଥଂ କୁଚ୍ଛି ମଦ୍ଦାପିତା । ତସ୍ମା ‘‘ମଦ୍ଦକୁଚ୍ଛୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ମିଗାନଂ ପନ ଅଭୟୱାସତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ମିଗଦାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଦେୱଦତ୍ତୋ ହି ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଧନୁଗ୍ଗହେ ଚ ଧନପାଲକଞ୍ଚ ପୟୋଜେତ୍ୱାପି ତଥାଗତସ୍ସ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ସହତ୍ଥେନେୱ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗିଜ୍ଝକୂଟପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ କୂଟାଗାରପ୍ପମାଣଂ ସିଲଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣୋ ହୋତୂ’’ତି ପୱିଜ୍ଝି । ମହାଥାମୱା କିରେସ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେତି । ଅଟ୍ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ, ୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରୂପକ୍କମେନ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସରୀରାଭିମୁଖଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଆକାସେ ଅଞ୍ଞା ସିଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସିଲାନଂ ସମ୍ପହାରେନ ମହନ୍ତୋ ପାସାଣସ୍ସ ସକଲିକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପିଟ୍ଠିପାଦପରିୟନ୍ତଂ ଅଭିହନି, ପାଦୋ ମହାଫରସୁନା ପହତୋ ୱିୟ ସମୁଗ୍ଗତଲୋହିତେନ ଲାଖାରସମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ଦେୱଦତ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ବହୁ ତୟା ମୋଘପୁରିସ, ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ୱଧକଚିତ୍ତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେସୀ’’ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଅଫାସୁ ଜାତଂ । ଭିକ୍ଖୂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଅୟଂ ୱିହାରୋ ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲୋ ୱିସମୋ, ବହୂନଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଞ୍ଚେୱ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଅନୋକାସୋ’’ତି । ତେ ତଥାଗତଂ ମଞ୍ଚସିୱିକାୟ ଆଦାୟ ମଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିଂ ନୟିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱତୋ ପାଦୋ ସକଲିକାୟ ଖତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଭୁସାତି ବଲୱତିୟୋ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସୁଖପଟିକ୍ଖେପୋ । ତିବ୍ବାତି ବହଲା । ଖରାତି ଫରୁସା । କଟୁକାତି ତିଖିଣା । ଅସାତାତି ଅମଧୁରା । ନ ତାସୁ ମନୋ ଅପ୍ପେତି, ନ ତା ମନଂ ଅପ୍ପାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ଅମନାପା । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ୱେଦନାଧିୱାସନସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା । ଅୱିହଞ୍ଞମାନୋତି ଅପୀଳିୟମାନୋ, ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟିତାୟ ୱେଦନାନଂ ୱସଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ।

ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା, ପେତସେୟ୍ୟା, ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ଚତସ୍ସୋ ସେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଭୋଗୀ ସତ୍ତା ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେନ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା । ତେସୁ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପେତା ଉତ୍ତାନା ସେନ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ପେତସେୟ୍ୟା । ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତତ୍ତା ହି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟଜଟିତା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଉତ୍ତାନାୱ ସେନ୍ତି । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀହୋ ମିଗରାଜା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ଅନୁପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସେତୀ’’ତି ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟା । ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ, ‘ପଚ୍ଛିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦପଚ୍ଛିମପାଦନଙ୍ଗୁଟ୍ଠାନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିମପାଦାନଂ ମତ୍ଥକେ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟତି, ଦିୱସମ୍ପି ସୟିତ୍ୱା ପବୁଜ୍ଝମାନୋ ନ ଉତ୍ରସନ୍ତୋ ପବୁଜ୍ଝତି, ସୀସଂ ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦାଦୀନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି’ । ସଚେ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ‘‘ନୟିଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା, ନ ସୂରଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟତି, ନ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି । ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତେ ପନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା ଚ ସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପମିଦ’’ନ୍ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଉଟ୍ଠାୟ ସୀହୱିଜମ୍ଭିତଂ ୱିଜମ୍ଭିତ୍ୱା କେସରଭାରଂ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟା ପନ ‘‘ତଥାଗତସେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାସୁ ଇଧ ସୀହସେୟ୍ୟା ଆଗତା । ଅୟଞ୍ହି ତେଜୁସ୍ସଦଇରିୟାପଥତ୍ତା ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା ନାମ ।

ପାଦେ ପାଦନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ୱାମପାଦଂ । ଅଚ୍ଚାଧାୟାତି ଅତିଆଧାୟ, ଈସକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପେତ୍ୱା। ଗୋପ୍ଫକେନ ହି ଗୋପ୍ଫକେ ଜାଣୁନା ୱା ଜାଣୁମ୍ହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟିୟମାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଅଫାସୁକା ହୋତି । ୟଥା ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି, ଏୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପିତେ ୱେଦନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଫାସୁ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ନିପଜ୍ଜି । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସୟନପରିଗ୍ଗାହକସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ‘‘ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପନେତ୍ଥ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ଗିଲାନସେୟ୍ୟା ହେସା ତଥାଗତସ୍ସ ।

ସତ୍ତସତାତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବାପି ତା ଦେୱତା ଗିଲାନସେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ ଆଗତା । ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଗିଲାନସେୟ୍ୟଂ ଆଗତାନଂ ଦୋମନସ୍ସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ସିୟା । ଇମାସଂ ପନ ତଥାଗତସ୍ସ ୱେଦନାଧିୱାସନଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମହାନୁଭାୱତା ! ଏୱରୂପାସୁ ନାମ ୱେଦନାସୁ ୱତ୍ତମାନାସୁ ୱିକାରମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ସିରୀସୟନେ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଠପିତସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ୱିୟ ଅନିଞ୍ଜମାନେନ କାୟେନ ନିପନ୍ନୋ, ଇଦାନିସ୍ସ ଅଧିକତରଂ ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ୱିରୋଚତି, ଆଭାସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସମ୍ପତି ୱିକସିତଂ ୱିୟ ଚ ଅରୱିନ୍ଦଂ ଅସ୍ସ ମୁଖଂ ସୋଭତି, କାୟେପି ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ଇଦାନି ସୁସମ୍ମଟ୍ଠକଞ୍ଚନଂ ୱିୟ ୱିପ୍ପସୀଦତୀ’’ତି ଉଦାନଂ ଉଦପାଦି ।

ନାଗୋୱତ ଭୋତି, ଏତ୍ଥ ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନଂ । ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନ ନାଗୋ । ନାଗୱତାତି ନାଗଭାୱେନ । ସୀହୋ ୱତାତିଆଦୀସୁ ଅସନ୍ତାସନଟ୍ଠେନ ସୀହୋ। ବ୍ୟତ୍ତପରିଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣାକାରଣଜାନନେନ ୱା ଆଜାନୀୟୋ। ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନ ନିସଭୋ। ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ହି ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ, ଗୱସତସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ନିସଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ପନ ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି । ତେନେୱତ୍ଥେନ ଇଧ ‘‘ନିସଭୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଧୁରୱାହଟ୍ଠେନ ଧୋରୟ୍ହୋ। ନିବ୍ବିସେୱନଟ୍ଠେନ ଦନ୍ତୋ।

ପସ୍ସାତି ଅନିୟମିତାଣତ୍ତି । ସମାଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ । ସୁୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁୱିମୁତ୍ତଂ । ରାଗାନୁଗତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନତଂ ନାମ ହୋତି, ଦୋସାନୁଗତଂ ଅପନତଂ । ତଦୁଭୟପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ଚାଭିନତଂ ନ ଚାପନତନ୍ତି ଆହ । ନ ଚ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତନ୍ତି ନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲେସେ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାରିତୱତଂ, କିଲେସାନଂ ପନ ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱତଂ ଫଲସମାଧିନା ସମାହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ୱିହେଠେତବ୍ବଂ ଘଟ୍ଟେତବ୍ବଂ । ଅଦସ୍ସନାତି ଅଞ୍ଞାଣା । ଅଞ୍ଞାଣୀ ହି ଅନ୍ଧବାଲୋୱ ଏୱରୂପେ ସତ୍ଥରି ଅପରଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଦେୱଦତ୍ତଂ ଘଟ୍ଟୟମାନା ୱଦନ୍ତି ।

ପଞ୍ଚୱେଦାତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନଂ ଧାରକା । ସତଂ ସମନ୍ତି ୱସ୍ସସତଂ । ତପସ୍ସୀତି ତପନିସ୍ସିତକା ହୁତ୍ୱା । ଚରନ୍ତି ଚରନ୍ତା । ନ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ସଚେପି ଏୱରୂପା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱସ୍ସସତଂ ଚରନ୍ତି, ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ସମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତଂ ନ ହୋତି । ହୀନତ୍ତରୂପା ନ ପାରଂ ଗମା ତେତି ହୀନତ୍ତସଭାୱା ତେ ନିବ୍ବାନଙ୍ଗମା ନ ହୋନ୍ତି । ‘‘ହୀନତ୍ଥରୂପା’’ତିପି ପାଠୋ, ହୀନତ୍ଥଜାତିକା ପରିହୀନତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନାତି ତଣ୍ହାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା । ୱତସୀଲବଦ୍ଧାତି ଅଜୱତକୁକ୍କୁରୱତାଦୀହି ଚ ୱତେହି ତାଦିସେହେୱ ଚ ସୀଲେହି ବଦ୍ଧା । ଲୂଖଂ ତପନ୍ତି ପଞ୍ଚାତପତାପନଂ କଣ୍ଟକସେୟ୍ୟାଦିକଂ ତପଂ । ଇଦାନି ସା ଦେୱତା ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ କଥେନ୍ତୀ ନ ମାନକାମସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଠମପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ନୱମେ ପଜ୍ଜୁନ୍ନସ୍ସ ଧୀତାତି ପଜ୍ଜୁନ୍ନସ୍ସ ନାମ ୱସ୍ସୱଲାହକଦେୱରଞ୍ଞୋ ଚାତୁମହାରାଜିକସ୍ସ ଧୀତା । ଅଭିୱନ୍ଦେତି ଭଗୱା ତୁମ୍ହାକଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି । ଚକ୍ଖୁମତାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତେନ ତଥାଗତେନ । ଧମ୍ମୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି, ‘‘ଇଦଂ ମୟା ପୁବ୍ବେ ପରେସଂ ସନ୍ତିକେ କେୱଲଂ ସୁତଂୟେୱ ଆସୀ’’ତି ୱଦତି । ସାହଂ ଦାନୀତି, ସା ଅହଂ ଇଦାନି । ସକ୍ଖି ଜାନାମୀତି, ପଟିୱେଧୱସେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ଜାନାମି । ୱିଗରହନ୍ତାତି, ‘‘ହୀନକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅନିୟ୍ୟାନିକୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ଗରହନ୍ତା । ରୋରୁୱନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ରୋରୁୱା – ଧୂମରୋରୁୱୋ ଚ ଜାଲରୋରୁୱୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଧୂମରୋରୁୱୋ ୱିସୁଂ ହୋତି, ଜାଲରୋରୁୱୋତି ପନ ଅୱୀଚିମହାନିରୟସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଜଲନ୍ତେ ଜଲନ୍ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ରୱଂ ରୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ରୋରୁୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଘୋରନ୍ତି ଦାରୁଣଂ । ଖନ୍ତିୟା ଉପସମେନ ଉପେତାତି ରୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଖମାପେତ୍ୱା ଗହଣଖନ୍ତିୟା ଚ ରାଗାଦିଉପସମେନ ଚ ଉପେତାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟପଜ୍ଜୁନ୍ନଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ଦସମେ ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଚ ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ, ଇତି ତୀଣି ରତନାନି ନମସ୍ସମାନା ଇଧାଗତାତି ୱଦତି । ଅତ୍ଥୱତୀତି, ଅତ୍ଥୱତିୟୋ । ବହୁନାପି ଖୋ ତନ୍ତି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ସା ଅଭାସି, ତଂ ଧମ୍ମଂ ବହୁନାପି ପରିୟାୟେନ ଅହଂ ୱିଭଜେୟ୍ୟଂ । ତାଦିସୋ ଧମ୍ମୋତି, ତାଦିସୋ ହି ଅୟଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମୋ, ତଂସଣ୍ଠିତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ ବହୂହି ପରିୟାୟେହି ୱିଭଜିତବ୍ବୟୁତ୍ତକୋତି ଦସ୍ସେତି । ଲପୟିସ୍ସାମୀତି, କଥୟିସ୍ସାମି । ୟାୱତା ମେ ମନସା ପରିୟତ୍ତନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ମୟା ମନସା ପରିୟାପୁଟଂ, ତସ୍ସତ୍ଥଂ ଦିୱସଂ ଅୱତ୍ୱା ମଧୁପଟଲଂ ପୀଳେନ୍ତୀ ୱିୟ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ସଂଖିତ୍ତେନ କଥେସ୍ସାମି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଦସମଂ ।

ସତୁଲ୍ଲପକାୟିକୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଆଦିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆଦିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ଆଦିତ୍ତୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦେସନାସୀସମେତଂ, ରାଗାଦୀହି ପନ ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଲୋକୋ ଆଦିତ୍ତୋୱ । ଦାନେନାତି ଦାନଚେତନାୟ । ଦିନ୍ନଂ ହୋତି ସୁନୀହତନ୍ତି ଦାନପୁଞ୍ଞଚେତନାହି ଦାୟକସ୍ସେୱ ହୋତି ଘରସାମିକସ୍ସ ୱିୟ ନୀହତଭଣ୍ଡକଂ, ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚୋରା ହରନ୍ତୀତି ଅଦିନ୍ନେ ଭୋଗେ ଚୋରାପି ହରନ୍ତି ରାଜାନୋପି, ଅଗ୍ଗିପି ଡହତି, ଠପିତଟ୍ଠାନେପି ନସ୍ସନ୍ତି । ଅନ୍ତେନାତି ମରଣେନ । ସରୀରଂ ସପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ସରୀରଞ୍ଚେୱ ଚୋରାଦୀନଂ ୱସେନ ଅୱିନଟ୍ଠଭୋଗେ ଚ । ସଗ୍ଗମୁପେତୀତି ୱେସ୍ସନ୍ତରମହାରାଜାଦୟୋ ୱିୟ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି । ପଠମଂ ।

୨. କିଂଦଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ଦୁତିୟେ ଅନ୍ନଦୋତି ୟସ୍ମା ଅତିବଲୱାପି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭତ୍ତାନି ଅଭୁତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଭୁତ୍ୱା ପନ ଦୁବ୍ବଲୋପି ହୁତ୍ୱା ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନ୍ନଦୋ ବଲଦୋ’’ତି ଆହ । ୱତ୍ଥଦୋତି ୟସ୍ମା ସୁରୂପୋପି ଦୁଚ୍ଚୋଳୋ ୱା ଅଚୋଳୋ ୱା ୱିରୂପୋ ହୋତି ଓହୀଳିତୋ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ, ୱତ୍ଥଚ୍ଛନ୍ନୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ସୋଭତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱତ୍ଥଦୋ ହୋତି ୱଣ୍ଣଦୋ’’ତି ଆହ । ୟାନଦୋତି ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନଂ ଦାୟକୋ । ତେସୁ ପନ –

‘‘ନ ହତ୍ଥିୟାନଂ ସମଣସ୍ସ କପ୍ପତି,

ନ ଅସ୍ସୟାନଂ, ନ ରଥେନ ୟାତୁଂ ।

ଇଦଞ୍ଚ ୟାନଂ ସମଣସ୍ସ କପ୍ପତି,

ଉପାହନା ରକ୍ଖତୋ ସୀଲଖନ୍ଧ’’ନ୍ତି ॥

ତସ୍ମା ଛତ୍ତୁପାହନକତ୍ତରୟଟ୍ଠିମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଦାୟକୋ, ୟୋ ଚ ମଗ୍ଗଂ ସୋଧେତି, ନିସ୍ସେଣିଂ କରୋତି, ସେତୁଂ କରୋତି, ନାୱଂ ପଟିୟାଦେତି, ସବ୍ବୋପି ୟାନଦୋୱ ହୋତି । ସୁଖଦୋ ହୋତୀତି ୟାନସ୍ସ ସୁଖାୱହନତୋ ସୁଖଦୋ ନାମ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁଦୋତି ଅନ୍ଧକାରେ ଚକ୍ଖୁମନ୍ତାନମ୍ପି ରୂପଦସ୍ସନାଭାୱତୋ ଦୀପଦୋ ଚକ୍ଖୁଦୋ ନାମ ହୋତି, ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ସମ୍ପଦମ୍ପି ଲଭତି ।

ସବ୍ବଦଦୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବେସଂୟେୱ ବଲାଦୀନଂ ଦାୟକୋ ହୋତି । ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ଆଗତସ୍ସାପି ସୀତଲାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ମଞ୍ଚେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି କାୟେ ବଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ କାୟେ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ୱାତାତପେହି ଝାୟତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିପନ୍ନସ୍ସ ଚ ୱିସଭାଗସନ୍ତତି ୱୂପସମ୍ମତି, ସଭାଗସନ୍ତତି ଓକ୍କମତି, ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ପାଦେ କଣ୍ଟକୋ ୱିଜ୍ଝତି, ଖାଣୁ ପହରତି, ସରୀସପାଦିପରିସ୍ସୟୋ ଚେୱ ଚୋରଭୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପତିସ୍ସୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବେତେ ପରିସ୍ସୟା ନ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପୀତିସୁଖଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପସମସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ବହି ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଚ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅକ୍ଖୀନି ଫନ୍ଦନ୍ତି, ସେନାସନଂ ପୱିସନକ୍ଖଣେ କୂପେ ଓତିଣ୍ଣୋ ୱିୟ ହୋତି, ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଅକ୍ଖିପସାଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରକୱାଟୱାତପାନମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ଚ ସବ୍ବଦଦୋ ହୋତି, ୟୋ ଦଦାତି ଉପସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ।

ଅମତଂଦଦୋ ଚ ସୋ ହୋତୀତି ପଣୀତଭୋଜନସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୱିୟ ଅମରଣଦାନଂ ନାମ ଦେତି । ୟୋ ଧମ୍ମମନୁସାସତୀତି ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତି, ଅଟ୍ଠକଥଂ କଥେତି, ପାଳିଂ ୱାଚେତି, ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରୋତି, ସବ୍ବୋପେସ ଧମ୍ମଂ ଅନୁସାସତି ନାମ । ସବ୍ବଦାନାନଞ୍ଚ ଇଦଂ ଧମ୍ମଦାନମେୱ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସବ୍ବଦାନଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ଜିନାତି,

ସବ୍ବରସଂ ଧମ୍ମରସୋ ଜିନାତି ।

ସବ୍ବରତିଂ ଧମ୍ମରତି ଜିନାତି,

ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଜିନାତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୪) । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଅନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ତତିୟେ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଭଜତୀତି ଉପଗଚ୍ଛତି, ଚିତ୍ତଗହପତିସୀୱଲିତ୍ଥେରାଦିକେ ୱିୟ ପଚ୍ଛତୋ ଅନୁବନ୍ଧତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇଧଲୋକେ ପରଲୋକେ ଚ ଅନ୍ନଦାୟକମେୱ ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ତତିୟଂ ।

୪. ଏକମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଏକମୂଲନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହାୟ ମୂଲଂ, ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ଇଧ ପନ ତଣ୍ହା ଅଧିପ୍ପେତା । ଦ୍ୱୀହି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀହି ଆୱଟ୍ଟତୀତି ଦ୍ୱିରାୱଟ୍ଟା। ସା ଚ ରାଗାଦୀହି ତୀହି ମଲେହି ତିମଲା। ତତ୍ରାସ୍ସା ମୋହୋ ସହଜାତକୋଟିୟା ମଲଂ ହୋତି, ରାଗଦୋସା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା । ପଞ୍ଚ ପନ କାମଗୁଣା ଅସ୍ସା ପତ୍ଥରଣଟ୍ଠାନା, ତେସୁ ସା ପତ୍ଥରତୀତି ପଞ୍ଚପତ୍ଥରା। ସା ଚ ଅପୂରଣୀୟଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ପନେସା ଦ୍ୱାଦସାୟତନେସୁ ଆୱଟ୍ଟତି ପରିୱଟ୍ଟତୀତି ଦ୍ୱାଦସାୱଟ୍ଟା। ଅପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପନ ପାତାଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏକମୂଲଂ…ପେ॰… ପାତାଲଂ, ଅତରି ଇସି, ଉତ୍ତରି ସମତିକ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅନୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ପଞ୍ଚମେ ଅନୋମନାମନ୍ତି ସବ୍ବଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅୱେକଲ୍ଲନାମଂ, ପରିପୂରନାମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସିନ୍ତି ଭଗୱା ସଣ୍ହସୁଖୁମେ ଖନ୍ଧନ୍ତରାଦୟୋ ଅତ୍ଥେ ପସ୍ସତୀତି ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସୀ । ପଞ୍ଞାଦଦନ୍ତି ଅନ୍ୱୟପଞ୍ଞାଧିଗମାୟ ପଟିପଦଂ କଥନୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ଦାୟକଂ । କାମାଲୟେ ଅସତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଲୟେ ଅଲଗ୍ଗଂ । କମମାନନ୍ତି ଭଗୱା ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଗତୋ, ନ ଇଦାନି ଗଚ୍ଛତି, ଅତୀତଂ ପନ ଉପାଦାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହେସିନ୍ତି ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସିତାରଂ ପରିୟେସିତାରନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅଚ୍ଛରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଚ୍ଛରାଗଣସଙ୍ଘୁଟ୍ଠନ୍ତି ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରୟମାନୋ ପଞ୍ଚୱସ୍ସକାଲେ ପୱାରେତ୍ୱା ଦ୍ୱେମାତିକଂ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା କମ୍ମାକମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତରୁଚିତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିକୋ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟୋ ଭଗୱତା ମଜ୍ଝିମୟାମୋ ସୟନସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସୋତି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ତସ୍ମିମ୍ପି ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ପମାଦସ୍ସ ଭାୟାମୀ’’ତି ମଞ୍ଚକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ ନିରାହାରୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ମନସାକାସି ।

ଅଥସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସତ୍ଥକୱାତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଜୀୱିତଂ ପରିୟାଦିୟିଂସୁ । ସୋ ଧୁରସ୍ମିଂୟେୱ କାଲମକାସି । ୟୋ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମମାନୋ ୱା ଆଲମ୍ବନତ୍ଥମ୍ଭଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ୱା ଚଙ୍କମକୋଟିୟଂ ଚୀୱରଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ନିପନ୍ନୋ ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ଅଲଙ୍କତଧମ୍ମାସନେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱା କାଲଂ କରୋତି, ସବ୍ବୋ ସୋ ଧୁରସ୍ମିଂ କାଲଂ କରୋତି ନାମ । ଇତି ଅୟଂ ଚଙ୍କମନେ କାଲଂ କତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସୟମନ୍ଦତାୟ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ ତାୱତିଂସଭୱନେ ମହାୱିମାନଦ୍ୱାରେ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ପବୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତାୱଦେୱସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣତୋରଣଂ ୱିୟ ତିଗାୱୁତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ଅନ୍ତୋୱିମାନେ ସହସ୍ସମତ୍ତା ଅଚ୍ଛରା ତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ୱିମାନସାମିକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଆଗତୋ, ରମୟିସ୍ସାମ ନ’’ନ୍ତି ତୂରିୟାନି ଗହେତ୍ୱା ପରିୱାରୟିଂସୁ । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ନ ତାୱ ଚୁତଭାୱଂ ଜାନାତି, ପବ୍ବଜିତସଞ୍ଞୀୟେୱ ଅଚ୍ଛରା ଓଲୋକେତ୍ୱା ୱିହାରଚାରିକଂ ଆଗତଂ ମାତୁଗାମଂ ଦିସ୍ୱା ଲଜ୍ଜୀ । ପଂସୁକୂଲିକୋ ୱିୟ ଉପରି ଠିତଂ ଘନଦୁକୂଲଂ ଏକଂସଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଂସକୂଟଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଓକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ କାୟୱିକାରେନେୱ ତା ଦେୱତା ‘‘ସମଣଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଅୟ୍ୟ, ଦେୱପୁତ୍ତ, ଦେୱଲୋକୋ ନାମାୟଂ, ନ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣୋକାସୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନୋକାସୋ’’ତି । ସୋ ତଥେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଦେୱତା ‘‘ନ ତାୱାୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀ’’ତି ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ସୋ ତଥାପି ଅନୋଲୋକେନ୍ତୋୱ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବକାୟିକଂ ଆଦାସଂ ପୁରତୋ ଠପୟିଂସୁ । ସୋ ଛାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଚୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ନ ମୟା ଇମଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମୋ କତୋ, ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା କତୋ’’ତି ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପଟଂ ପଟିଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ତକ୍କୟିତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ଓତିଣ୍ଣମଲ୍ଲୋ ମୂଲକମୁଟ୍ଠିଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିୟ । ସୋ – ‘‘ଅୟଂ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି ନାମ ସୁଲଭା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱିମାନଂ ଅପୱିସିତ୍ୱାୱ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନେୱ ସୀଲେନ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମ୍ମ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାଗଣସଙ୍ଘୁଟ୍ଠନ୍ତି ଅଚ୍ଛରାଗଣେନ ଗୀତୱାଦିତସଦ୍ଦେହି ସଙ୍ଘୋସିତଂ । ପିସାଚଗଣସେୱିତନ୍ତି ତମେୱ ଅଚ୍ଛରାଗଣଂ ପିସାଚଗଣଂ କତ୍ୱା ୱଦତି । ୱନନ୍ତି ନନ୍ଦନୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅୟଞ୍ହି ନିୟାମଚିତ୍ତତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଗରୁଭାୱେନ ଦେୱଗଣଂ ‘‘ଦେୱଗଣୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ରୋଚେତି । ‘‘ପିସାଚଗଣୋ’’ତି ୱଦତି । ନନ୍ଦନୱନଞ୍ଚ ‘‘ନନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ମୋହନ’’ନ୍ତି ୱଦତି। କଥଂ ୟାତ୍ରା ଭୱିସ୍ସତୀତି କଥଂ ନିଗ୍ଗମନଂ ଭୱିସ୍ସତି, କଥଂ ଅତିକ୍କମୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅରହତ୍ତସ୍ସ ମେ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଆଚିକ୍ଖଥ ଭଗୱାତି ୱଦତି ।

ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଅତିସଲ୍ଲିଖତେୱ ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଇଦ’’ନ୍ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ କାଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ଚଙ୍କମନସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନେନ ସୀଲେନ ଆଗତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ବୁଦ୍ଧା ଚ ଅକତାଭିନିୱେସସ୍ସ ଆଦିକମ୍ମିକସ୍ସ ଅକତପରିକମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିନୋ ଚିତ୍ତକାରୋ ଭିତ୍ତିପରିକମ୍ମଂ ୱିୟ – ‘‘ସୀଲଂ ତାୱ ସୋଧେହି, ସମାଧିଂ ଭାୱେହି, କମ୍ମସ୍ସକତପଞ୍ଞଂ ଉଜୁଂ କରୋହୀ’’ତି ପଠମଂ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି, କାରକସ୍ସ ପନ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ସୁଞ୍ଞତାୱିପସ୍ସନଂୟେୱ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଦେୱପୁତ୍ତୋ କାରକୋ ଅଭିନ୍ନସୀଲୋ, ଏକୋ ମଗ୍ଗୋ ଅସ୍ସ ଅନାଗତୋତି ସୁଞ୍ଞତାୱିପସ୍ସନଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଉଜୁକୋ ନାମାତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଉଜୁକୋତି କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉଜୁକୋ ନାମ । ଅଭୟା ନାମ ସା ଦିସାତି ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତସ୍ମିଂ ହି କିଞ୍ଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ଭୟଂ ନତ୍ଥୀତି ‘‘ଅଭୟା ନାମ ସା ଦିସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ରଥୋ ଅକୂଜନୋତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ହି ପାକତିକରଥୋ ଅକ୍ଖେ ୱା ଅନବ୍ଭଞ୍ଜିତେ ଅତିରେକେସୁ ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ଅଭିରୁଳ୍ହେସୁ କୂଜତି ୱିରୱତି, ନ ଏୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଏକପ୍ପହାରେନ ଚତୁରାସୀତିୟାପି ପାଣସହସ୍ସେସୁ ଅଭିରୁହନ୍ତେସୁ ନ କୂଜତି ନ ୱିରୱତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅକୂଜନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମଚକ୍କେହି ସଂୟୁତୋତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟସଙ୍ଖାତେହି ଧମ୍ମଚକ୍କେହି ସଂୟୁତ୍ତୋ ।

ହିରୀତି ଏତ୍ଥ ହିରିଗ୍ଗହଣେନ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ସ ଅପାଲମ୍ବୋତି ୟଥା ବାହିରକରଥସ୍ସ ରଥେ ଠିତାନଂ ୟୋଧାନଂ ଅପତନତ୍ଥାୟ ଦାରୁମୟଂ ଅପାଲମ୍ବନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ମଗ୍ଗରଥସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଅପାଲମ୍ବନଂ । ସତ୍ୟସ୍ସପରିୱାରଣନ୍ତି ରଥସ୍ସ ସୀହଚମ୍ମାଦିପରିୱାରୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସାପି ମଗ୍ଗରଥସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ପରିୱାରଣଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଂ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱା ଅସ୍ସ ପୁବ୍ବୟାୟିକାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱୋ, ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱଂ । ୟଥା ହି ପଠମତରଂ ରାଜପୁରିସେହି କାଣକୁଣିଆଦୀନଂନୀହରଣେନ ମଗ୍ଗେ ସୋଧିତେ ପଚ୍ଛା ରାଜା ନିକ୍ଖମତି, ଏୱମେୱଂ ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ସୋଧିତେସୁ ପଚ୍ଛା ଭୂମିଲଦ୍ଧୱଟ୍ଟଂ ପରିଜାନମାନା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମାହଂ ସାରଥିଂ ବ୍ରୂମି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେଜୱ’’ନ୍ତି ।

ଇତି ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦୀପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ୟଥା ହି ରଞ୍ଞୋ ଭୋଜନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖପ୍ପମାଣେ କବଳେ ଉକ୍ଖିତ୍ତେ ଅଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖପ୍ପମାଣେନେୱ ତତୋ କବଳଂ କରୋତି, ଏୱମେୱଂ ଭଗୱତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ଦେସେନ୍ତେପି ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଉପନିସ୍ସୟାନୁରୂପେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ୱନରୋପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ସତ୍ତମେ ଧମ୍ମଟ୍ଠା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି କେ ଧମ୍ମଟ୍ଠା, କେ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଭଗୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଥାୱରୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେନ୍ତୋ ଆରାମରୋପାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆରାମରୋପାତି ପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମରୋପକା । ୱନରୋପାତି ସୟଂଜାତେ ଅରୋପିମୱନେ ସୀମଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟବୋଧିଚଙ୍କମନମଣ୍ଡପକୁଟିଲେଣରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାନଂ କାରକା ଛାୟୂପଗେ ରୁକ୍ଖେ ରୋପେତ୍ୱା ଦଦମାନାପି ୱନରୋପାୟେୱ ନାମ । ସେତୁକାରକାତି ୱିସମେ ସେତୁଂ କରୋନ୍ତି, ଉଦକେ ନାୱଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତି। ପପନ୍ତି ପାନୀୟଦାନସାଲଂ । ଉଦପାନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୋକ୍ଖରଣୀତଳାକାଦିଂ । ଉପସ୍ସୟନ୍ତି ୱାସାଗାରଂ । ‘‘ଉପାସୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।

ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ନ ଅକୁସଲୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ୱା ପୱଡ୍ଢତି । ୟଦା ୟଦା ପନ ଅନୁସ୍ସରତି, ତଦା ତଦା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢତି । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଟ୍ଠା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଠିତତ୍ତା ତେନପି ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା । ଅଥ ୱା ଏୱରୂପାନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତାନଂ ଦସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ପୂରେନ୍ତି, ତେସୁ ଠିତତ୍ତା ଧମ୍ମଟ୍ଠା । ତେନେୱ ଚ ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଜେତୱନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ଇଦଂ ହି ତଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଜେତୱନସ୍ସ ଚେୱ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ ଏୱମାହ । ଇସିସଙ୍ଘନିସେୱିତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନିସେୱିତଂ ।

ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ଜେତୱନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ କଥେନ୍ତୋ କମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନା । ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା । ଧମ୍ମୋତି ସମାଧିପକ୍ଖିକା ଧମ୍ମା । ସୀଲଂ ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ୱିଜ୍ଜାତି ଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପା । ଧମ୍ମୋତି ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ । ସୀଲନ୍ତି ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା । ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ନାମ ଉତ୍ତମଂ । ଏତେନ ମଚ୍ଚା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗେନ ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଗୋତ୍ତଧନେହି, ତସ୍ମା । ୟୋନିସୋ ୱିଚିନେ ଧମ୍ମନ୍ତି ଉପାୟେନ ସମାଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ୟୋନିସୋ ୱିଚିନେ ଧମ୍ମନ୍ତି ଉପାୟେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ତେସୁ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

ଇଦାନି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ସାରିପୁତ୍ତୋୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାରିପୁତ୍ତୋୱାତି ଅୱଧାରଣୱଚନଂ, ଏତେହି ପଞ୍ଞାଦୀହି ସାରିପୁତ୍ତୋୱ ସେୟ୍ୟୋତି ୱଦତି । ଉପସମେନାତି କିଲେସଉପସମେନ। ପାରଂ ଗତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ । ୟୋ କୋଚି ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଏତାୱପରମୋ ସିୟା, ନ ଥେରେନ ଉତ୍ତରିତରୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ମଚ୍ଛରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ନୱମେ ମଚ୍ଛରିନୋତି ମଚ୍ଛେରେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖୁଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱାପି ନ ୱନ୍ଦତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗତୋ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମଧୁରପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋତି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନାଗଚ୍ଛଥ, ସମ୍ପନ୍ନୋ ପଦେସୋ, ପଟିବଲା ମୟଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀହି ଉପଟ୍ଠାନଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ସଦ୍ଧୋ ଅୟଂ ଉପାସକୋ’’ତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦୀହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଥେକୋ ଥେରୋ ତସ୍ସ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଘରଂ ୱା ପୱିସତି । ସଚେପି ସମ୍ମୁଖୀଭାୱଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ହତ୍ଥେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖଂ ଦେଥ, ଅହଂ ଏକେନ କମ୍ମେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ପକ୍କମତି । ଥେରୋ ସକଲଗାମଂ ଚରିତ୍ୱା ତୁଚ୍ଛପତ୍ତୋୱ ନିକ୍ଖମତି । ଇଦଂ ତାୱ ମୁଦୁମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ, ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଦାୟକୋପି ଦାୟକୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି । ଇଧ ପନ ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିୟଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠେସୁ, ‘‘ଥେରା ଠିତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ପାଦା ରୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ସିଲାଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଚ ଥଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସାମୀଚିମ୍ପି ନ କରୋତି । କଦରିୟାତି ଇଦଂ ମଚ୍ଛରିନୋତି ପଦସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ମୁଦୁକମ୍ପି ହି ମଚ୍ଛରିୟଂ ‘‘ମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ଥଦ୍ଧଂ ପନ କଦରିୟଂ ନାମ । ପରିଭାସକାତି ଭିକ୍ଖୂ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠିତେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ କସିତ୍ୱା ଆଗତା, ୱପିତ୍ୱା, ଲାୟିତ୍ୱା ? ମୟଂ ଅତ୍ତନୋପି ନ ଲଭାମ, କୁତୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ସୀଘଂ ନିକ୍ଖମଥା’’ତିଆଦୀହି ସଂତଜ୍ଜକା । ଅନ୍ତରାୟକରାତି ଦାୟକସ୍ସ ସଗ୍ଗନ୍ତରାୟୋ, ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଲାଭନ୍ତରାୟୋ, ଅତ୍ତନୋ ଉପଘାତୋତି ଇମେସଂ ଅନ୍ତରାୟାନଂ କାରକା ।

ସମ୍ପରାୟୋତି ପରଲୋକୋ । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ଖିଡ୍ଡାତି କାୟିକଖିଡ୍ଡାଦିକା ତିୱିଧା ଖିଡ୍ଡା । ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେସ ୱିପାକୋତି ତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତଭୱନେ ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଏସ ୱିପାକୋ । ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଦୁଗ୍ଗତୀତି ‘‘ୟମଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜରେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଦୁଗ୍ଗତି ।

ୱଦଞ୍ଞୂତି ଭିକ୍ଖୂ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠିତା କିଞ୍ଚାପି ତୁଣ୍ହୀୱ ହୋନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ପନ – ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି ନାମ । ତତ୍ର ୟେ ‘‘ମୟଂ ପଚାମ, ଇମେ ପନ ନ ପଚନ୍ତି, ପଚମାନେ ପତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତା କୁହିଂ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ସଂୱିଭଜନ୍ତି, ତେ ୱଦଞ୍ଞୂ ନାମ । ପକାସନ୍ତୀତି ୱିମାନପ୍ପଭାୟ ଜୋତନ୍ତି । ପରସମ୍ଭତେସୂତି ପରେହି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତେସୁ । ସମ୍ପରାୟେ ଚ ସୁଗ୍ଗତୀତି, ‘‘ଏତେ ସଗ୍ଗା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସମ୍ପରାୟେ ସୁଗତି । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ୱା ଏତେସଂ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ପୁନ ସମ୍ପରାୟେପି ଦୁଗ୍ଗତିସୁଗତିୟେୱ ହୋତୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ଘଟୀକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ଦସମେ ଉପପନ୍ନାସେତି ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ଉପଗତା । ୱିମୁତ୍ତାତି ଅୱିହାବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ମିଂ ଉପପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତା । ମାନୁସଂ ଦେହନ୍ତି ଇଧ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି । ଦିବ୍ବୟୋଗନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି । ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି ଅତିକ୍କମିଂସୁ । ଉପକୋତିଆଦୀନି ତେସଂ ଥେରାନଂ ନାମାନି । କୁସଲୀ ଭାସସୀ ତେସନ୍ତି, ‘‘କୁସଲ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କୁସଲୀ, ତେସଂ ଥେରାନଂ ତ୍ୱଂ କୁସଲଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାସସି, ଥୋମେସି ପସଂସସି, ପଣ୍ଡିତୋସି ଦେୱପୁତ୍ତାତି ୱଦତି । ତଂ ତେ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟାତି ତେ ଥେରା ତଂ ଧମ୍ମଂ ଇଧ ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ ଜାନିତ୍ୱା । ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ । ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନିରାମିସୋତି ନିରାମିସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନାମ ଅନାଗାମୀ, ଅନାଗାମୀ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହୁୱାତି ଅହୋସି । ସଗାମେୟ୍ୟୋତି ଏକଗାମୱାସୀ । ପରିୟୋସାନଗାଥା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଠପିତାତି । ଦସମଂ ।

ଆଦିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

୬. ଜରାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଜରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଜରାୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସାଧୂତି ଲଦ୍ଧକଂ ଭଦ୍ଦକଂ । ସୀଲଂ ୟାୱ ଜରାତି ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଥା ମୁତ୍ତାମଣିରତ୍ତୱତ୍ଥାଦୀନି ଆଭରଣାନି ତରୁଣକାଲେୟେୱ ସୋଭନ୍ତି, ଜରାଜିଣ୍ଣକାଲେ ତାନି ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ଅଜ୍ଜାପି ବାଲଭାୱଂ ପତ୍ଥେତି, ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ମଞ୍ଞେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ଏୱଂ ସୀଲଂ । ସୀଲଞ୍ହି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସୋଭତି । ବାଲକାଲେପି ହି ସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ‘‘କିଂ ଇମସ୍ସ ସୀଲେନା’’ତି ? ୱତ୍ତାରୋ ନତ୍ଥି । ମଜ୍ଝିମକାଲେପି ମହଲ୍ଲକକାଲେପୀତି ।

ସଦ୍ଧାସାଧୁ ପତିଟ୍ଠିତାତି ହତ୍ଥାଳୱକଚିତ୍ତଗହପତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତା ପତିଟ୍ଠିତସଦ୍ଧା ନାମ ସାଧୁ । ପଞ୍ଞା ନରାନଂ ରତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠାଦୀହି ରତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଦି ଚିତ୍ତୀକତନ୍ତି ରତନଂ, ନନୁ ଭଗୱା ଚିତ୍ତୀକତୋ ପୁରିସସୀହୋ, ୟେ ଚ ଲୋକେ ଚିତ୍ତୀକତା, ତେସଂ ଚିତ୍ତୀକତୋ ଭଗୱା । ୟଦି ରତିକରନ୍ତି ରତନଂ, ନନୁ ଭଗୱା ରତିକରୋ ପୁରିସସୀହୋ, ତସ୍ସ ୱଚନେନ ଚରନ୍ତା ଝାନରତିସୁଖେନ ଅଭିରମନ୍ତି । ୟଦି ଅତୁଲ୍ୟନ୍ତି ରତନଂ, ନନୁ ଭଗୱା ଅତୁଲୋ ପୁରିସସୀହୋ । ନ ହି ସକ୍କା ତୁଲେତୁଂ ଗୁଣେହି ଗୁଣପାରମିଂ ଗତୋ । ୟଦି ଦୁଲ୍ଲଭନ୍ତି ରତନଂ, ନନୁ ଭଗୱା ଦୁଲ୍ଲଭୋ ପୁରିସସୀହୋ । ୟଦି ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗନ୍ତି ରତନଂ, ନନୁ ଭଗୱା ଅନୋମୋ ସୀଲେନ ସମାଧିନା ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନା’’ତି ।

ଇଧ ପନ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା ‘‘ରତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଚେତନା, ସା ହି ଅରୂପତ୍ତା ପରିହରିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅଜରସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ଦୁତିୟେ ଅଜରସାତି ଅଜୀରଣେନ, ଅୱିପତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲଞ୍ହି ଅୱିପନ୍ନମେୱ ସାଧୁ ହୋତି, ୱିପନ୍ନସୀଲଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୟୋପି ନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ନିଦ୍ଧମିତବ୍ବୋୱ ହୋତୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ତତିୟେ ସତ୍ଥୋତି ସଦ୍ଧିଂଚରୋ, ଜଙ୍ଘସତ୍ଥୋ ୱା ସକଟସତ୍ଥୋ ୱା । ମିତ୍ତନ୍ତି ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାଟଙ୍କିୟା ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୟାନେନ ହରିତ୍ୱା ଖେମନ୍ତସମ୍ପାପନେନ ମିତ୍ତଂ । ସକେ ଘରେତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହେ। ତଥାରୂପେ ରୋଗେ ଜାତେ ପୁତ୍ତଭରିୟାଦୟୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି, ମାତା ପନ ଅସୁଚିମ୍ପି ଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତି । ତସ୍ମା ସା ସକେ ଘରେ ମିତ୍ତଂ । ସହାୟୋ ଅତ୍ଥଜାତସ୍ସାତି ଉପ୍ପନ୍ନକିଚ୍ଚସ୍ସ ୟୋ ତଂ କିଚ୍ଚଂ ୱହତି ନିତ୍ଥରତି, ସୋ କିଚ୍ଚେସୁ ସହ ଅୟନଭାୱେନ ସହାୟୋ ମିତ୍ତଂ, ସୁରାପାନାଦିସହାୟା ପନ ନ ମିତ୍ତା । ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟହିତଂ । ତତିୟଂ ।

୪. ୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପୁତ୍ତା ୱତ୍ଥୂତି ମହଲ୍ଲକକାଲେ ପଟିଜଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ପୁତ୍ତା ପତିଟ୍ଠା । ପରମୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅକଥେତବ୍ବସ୍ସପି ଗୁୟ୍ହସ୍ସ କଥେତବ୍ବୟୁତ୍ତତାୟ ଭରିୟା ପରମୋ ସଖା ନାମ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫-୭. ପଠମଜନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୫୫. ପଞ୍ଚମେ ୱିଧାୱତୀତି ପରସମୁଦ୍ଦାଦିଗମନୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୫୬. ଛଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୫୭. ସତ୍ତମେ ପରାୟଣନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତି ଅୱସ୍ସୟୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଉପ୍ପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ଅଟ୍ଠମେ ରାଗୋ ଉପ୍ପଥୋତି ସୁଗତିଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅମଗ୍ଗୋ । ରତ୍ତିନ୍ଦିୱକ୍ଖୟୋତି ରତ୍ତିଦିୱେହି, ରତ୍ତିଦିୱେସୁ ୱା ଖୀୟତି । ଇତ୍ଥୀ ମଲନ୍ତି ସେସଂ ବାହିରମଲଂ ଭସ୍ମଖାରାଦୀହି ଧୋୱିତ୍ୱା ସକ୍କା ସୋଧେତୁଂ, ମାତୁଗାମମଲେନ ଦୁଟ୍ଠୋ ପନ ନ ସକ୍କା ସୁଦ୍ଧୋ ନାମ କାତୁନ୍ତି ଇତ୍ଥୀ ‘‘ମଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥିୟଂ ପଜା ସଜ୍ଜତି । ତପୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଧୁତଙ୍ଗଗୁଣୱୀରିୟଦୁକ୍କରକାରିକାନଂ ନାମଂ, ଇଧ ପନ ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ସବ୍ବାପି କିଲେସସନ୍ତାପିକା ପଟିପଦା ୱଟ୍ଟତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯. ନୱମେ କିସ୍ସ ଚାଭିରତୋତି କିସ୍ମିଂ ଅଭିରତୋ । ଦୁତିୟାତି ସୁଗତିଞ୍ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦୁତିୟିକା । ପଞ୍ଞା ଚେନଂ ପସାସତୀତି ପଞ୍ଞା ଏତଂ ପୁରିସଂ ‘‘ଇଦଂ କରୋହି, ଇଦଂ ମାକରୀ’’ତି ଅନୁସାସତି । ନୱମଂ ।

୧୦. କୱିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ଦସମେ ଛନ୍ଦୋ ନିଦାନନ୍ତି ଗାୟତ୍ତିଆଦିକୋ ଛନ୍ଦୋ ଗାଥାନଂ ନିଦାନଂ । ପୁବ୍ବପଟ୍ଠାପନଗାଥା ଆରଭନ୍ତୋ ହି ‘‘କତରଚ୍ଛନ୍ଦେନ ହୋତୂ’’ତି ଆରଭତି। ୱିୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଜନନଂ । ଅକ୍ଖରଂ ହି ପଦଂ ଜନେତି, ପଦଂ ଗାଥଂ ଜନେତି, ଗାଥା ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୀତି । ନାମସନ୍ନିସ୍ସିତାତି ସମୁଦ୍ଦାଦିପଣ୍ଣତ୍ତିନିସ୍ସିତା । ଗାଥା ଆରଭନ୍ତୋ ହି ସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ପଥୱିଂ ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ନାମଂ ନିସ୍ସୟିତ୍ୱାୱ ଆରଭତି । ଆସୟୋତି ପତିଟ୍ଠା । କୱିତୋ ହି ଗାଥା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସୋ ତାସଂ ପତିଟ୍ଠା ହୋତୀତି । ଦସମଂ ।

ଜରାୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୭. ଅଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ନାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ଅଦ୍ଧୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନାମଂ ସବ୍ବଂ ଅଦ୍ଧଭୱୀତି ନାମଂ ସବ୍ବଂ ଅଭିଭୱତି ଅନୁପତତି । ଓପପାତିକେନ ୱା ହି କିତ୍ତିମେନ ୱା ନାମେନ ମୁତ୍ତୋ ସତ୍ତୋ ୱା ସଙ୍ଖାରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସପି ହି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ପାସାଣସ୍ସ ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ନାମ’’ନ୍ତି ନ ଜାନନ୍ତି, ଅନାମକୋତ୍ୱେୱ ତସ୍ସ ନାମଂ ହୋତି । ପଠମଂ ।

୨-୩. ଚିତ୍ତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୨. ଦୁତିୟେ ସବ୍ବେୱ ୱସମନ୍ୱଗୂତି ୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂୟେୱ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନମେତଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୬୩. ତତିୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତିୟଂ ।

୪-୫. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ କିଂ ସୁ ସଂୟୋଜନୋତି କିଂ ସଂୟୋଜନୋ କିଂ ବନ୍ଧନୋ ? ୱିଚାରଣନ୍ତି ୱିଚରଣା ପାଦାନି । ବହୁୱଚନେ ଏକୱଚନଂ କତଂ । ୱିତକ୍କସ୍ସ ୱିଚାରଣନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ତସ୍ସ ପାଦା । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୬୫. ପଞ୍ଚମେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅତ୍ତହତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ କେନସ୍ସୁବ୍ଭାହତୋତି କେନ ଅବ୍ଭାହତୋ । ସୁ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛାଧୂପାୟିତୋତି ଇଚ୍ଛାୟ ଆଦିତ୍ତୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭-୯. ଉଡ୍ଡିତସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ ତଣ୍ହାୟ ଉଡ୍ଡିତୋତି ତଣ୍ହାୟ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତୋ । ଚକ୍ଖୁଞ୍ହି ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁନା ଆୱୁନିତ୍ୱା ରୂପନାଗଦନ୍ତେ ଉଡ୍ଡିତଂ, ସୋତାଦୀନି ସଦ୍ଦାଦୀସୂତି ତଣ୍ହାୟ ଉଡ୍ଡିତୋ ଲୋକୋ । ମଚ୍ଚୁନା ପିହିତୋତି ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ କତଂ କମ୍ମଂ ନ ଦୂରଂ ଏକଚିତ୍ତନ୍ତରଂ, ବଲୱତିୟା ପନ ମାରଣନ୍ତିକୱେଦନାୟ ପବ୍ବତେନ ୱିୟ ଓତ୍ଥଟତ୍ତା ସତ୍ତା ତଂ ନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ‘‘ମଚ୍ଚୁନା ପିହିତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତମଂ ।

୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ସ୍ୱେୱ ପଞ୍ହୋ ଦେୱତାୟ ହେଟ୍ଠୁପରିୟାୟୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୬୯. ନୱମେ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ କିସ୍ମିଂ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି କିସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛତି । ଛସୂତି ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଆୟତନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛସୁ କୁବ୍ବତୀତି ତେସୁୟେୱ ଛସୁ ସନ୍ଥୱଂ କରୋତି । ଉପାଦାୟାତି ତାନିୟେୱ ଚ ଉପାଦାୟ ଆଗମ୍ମ ପଟିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତତି । ୱିହଞ୍ଞତୀତି ତେସୁୟେୱ ଛସୁ ୱିହଞ୍ଞତି ପୀଳିୟତି । ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନୱସେନ ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ପନ ୱସେନ ଆହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଛସୁ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ଛସୁ ବାହିରେସୁ ସନ୍ଥୱଂ କରୋତି, ଛନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଉପାଦାୟ ଛସୁ ବାହିରେସୁ ୱିହଞ୍ଞତୀତି । ଦସମଂ ।

ଅଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ ସତ୍ତମୋ ।

୮. ଛେତ୍ୱାୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛେତ୍ୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ଛେତ୍ୱାୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଛେତ୍ୱାତି ୱଧିତ୍ୱା । ସୁଖଂ ସେତୀତି କୋଧପରିଳାହେନ ଅପରିଦୟ୍ହମାନତ୍ତା ସୁଖଂ ସୟତି । ନ ସୋଚତୀତି କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସତ୍ତା ନ ସୋଚତି । ୱିସମୂଲସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ। ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସାତି କୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିକୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ଅକ୍କୁଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍କୋସିତ୍ୱା, ପହଟସ୍ସ ଚ ପଟିପହରିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ମଧୁରଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ହି ଠାନେ ପରିୟୋସାନଂ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟାତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ । ପଠମଂ ।

୨. ରଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ଦୁତିୟେ ପଞ୍ଞାୟତି ଏତେନାତି ପଞ୍ଞାଣଂ । ଧଜୋ ରଥସ୍ସାତି ମହନ୍ତସ୍ମିଂ ହି ସଙ୍ଗାମସୀସେ ଦୂରତୋୱ ଧଜଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅସୁକରଞ୍ଞୋ ନାମ ଅୟଂ ରଥୋ’’ତି ରଥୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧଜୋ ରଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିପି ଦୂରତୋୱ ଧୂମେନ ପଞ୍ଞାୟତି । ଚୋଳରଟ୍ଠଂ ପଣ୍ଡୁରଟ୍ଠନ୍ତି ଏୱଂ ରଟ୍ଠମ୍ପି ରଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାୟତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଧୀତାପି ପନ ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ଭରିୟା’’ତି ଭତ୍ତାରଂ ପତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ଧୂମୋ ପଞ୍ଞାଣମଗ୍ଗିନୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ୱିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ତତିୟେ ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ମା ସଦ୍ଧୋ ସଦ୍ଧାୟ ମୁତ୍ତମଣିଆଦୀନିପି ୱିତ୍ତାନି ଲଭତି, ତିସ୍ସୋପି କୁଲସମ୍ପଦା, ଛ କାମସଗ୍ଗାନି, ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଦସ୍ସନମ୍ପି ଲଭତି, ତସ୍ମା ମଣିମୁତ୍ତାଦୀହି ୱିତ୍ତେହି ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତମେୱ ସେଟ୍ଠଂ । ଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୋ । ସୁଖମାୱହତୀତି ସବ୍ବମ୍ପି ସାସୱାନାସୱଂ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସୁଖଂ ଆୱହତି । ସାଦୁତରନ୍ତି ଲୋକସ୍ମିଂ ଲୋଣମ୍ବିଲାଦୀନଂ ସବ୍ବରସାନଂ ସଚ୍ଚମେୱ ମଧୁରତରଂ । ସଚ୍ଚସ୍ମିଂ ହି ଠିତା ସୀଘୱେଗଂ ନଦିମ୍ପି ନିୱତ୍ତେନ୍ତି, ୱିସମ୍ପି ନିମ୍ମଦ୍ଦେନ୍ତି, ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ପଟିବାହନ୍ତି, ଦେୱମ୍ପି ୱସ୍ସାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବରସାନଂ ମଧୁରତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ଜୀୱିତମାହୁ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୟୋ ପଞ୍ଞାଜୀୱୀ ଗହଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଜୀୱତି, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ପନ ଧମ୍ମେନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଇଦମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଦାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟଫଲାଧିଗମୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ଜୀୱତି, ତଂ ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସେଟ୍ଠଂ ଜୀୱିତଂ ଜୀୱତୀତି ଆହୁ । ତତିୟଂ ।

୪. ୱୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ଚତୁତ୍ଥେ ବୀଜନ୍ତି ଉପ୍ପତନ୍ତାନଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଧଞ୍ଞବୀଜଂ ସେଟ୍ଠଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଉଗ୍ଗତେ ଜନପଦୋ ଖେମୋ ହୋତି ସୁଭିକ୍ଖୋ । ନିପତତନ୍ତି ନିପତନ୍ତାନଂ ମେଘୱୁଟ୍ଠି ସେଟ୍ଠା । ମେଘୱୁଟ୍ଠିୟଞ୍ହି ସତି ୱିୱିଧାନି ସସ୍ସାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଜନପଦା ଫୀତା ହୋନ୍ତି ଖେମା ସୁଭିକ୍ଖା । ପୱଜମାନାନନ୍ତି ଜଙ୍ଗମାନଂ ପଦସା ଚରମାନାନଂ ଗାୱୋ ସେଟ୍ଠା । ତା ନିସ୍ସାୟ ହି ସତ୍ତା ପଞ୍ଚ ଗୋରସେ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନା ସୁଖଂ ୱିହରନ୍ତି । ପୱଦତନ୍ତି ରାଜକୁଲମଜ୍ଝାଦୀସୁ ୱଦନ୍ତାନଂ ପୁତ୍ତୋ ୱରୋ । ସୋ ହି ମାତାପିତୂନଂ ଅନତ୍ଥାୱହଂ ନ ୱଦତି ।

ୱିଜ୍ଜାଉପ୍ପତତଂ ସେଟ୍ଠାତି ପୁରିମପଞ୍ହେ କିର ସୁତ୍ୱା ସମୀପେ ଠିତା ଏକା ଦେୱତା ‘‘ଦେୱତେ, କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଏତଂ ପଞ୍ହଂ ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛସି ? ଅହଂ ତେ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧିୟା ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ଅଥ ନଂ ଇତରା ଦେୱତା ଆହ – ‘‘ୟାୱ ପଧଂସୀ ୱଦେସି ଦେୱତେ ୟାୱ ପଗବ୍ଭା ମୁଖରା, ଅହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି । ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ କସ୍ମା କଥେସୀ’’ତି ? ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ତଦେୱ ପଞ୍ହଂ ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସା ସତ୍ଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପତତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ଚତୁମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା । ସା ହି ଉପ୍ପତମାନା ସବ୍ବାକୁସଲଧମ୍ମେ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପତତଂ ସେଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱଟ୍ଟମୂଲକମହାଅୱିଜ୍ଜା । ସା ହି ନିପତନ୍ତାନଂ ଓସୀଦନ୍ତାନଂ ୱରା । ପୱଜମାନାନନ୍ତି ପଦସା ଚରମାନାନଂ ଜଙ୍ଗମାନଂ ଅନୋମପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭୂତୋ ସଙ୍ଘୋ ୱରୋ । ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ସତ୍ତା ସୋତ୍ଥିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧୋତି ୟାଦିସୋ ପୁତ୍ତୋ ୱା ହୋତୁ ଅଞ୍ଞୋ ୱା, ୟେସଂ କେସଞ୍ଚି ୱଦମାନାନଂ ବୁଦ୍ଧୋ ୱରୋ । ତସ୍ସ ହି ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ପାଣାନଂ ବନ୍ଧନମୋକ୍ଖୋ ହୋତୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଭୀତାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫. ପଞ୍ଚମେ କିଂସୂଧ ଭୀତାତି କିଂ ଭୀତା ? ମଗ୍ଗୋ ଚନେକାୟତନପ୍ପୱୁତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣୱସେନ ଅନେକେହି କାରଣେହି କଥିତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ କିସ୍ସ ଭୀତା ହୁତ୍ୱା ଅୟଂ ଜନତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ୱଦତି । ଭୂରିପଞ୍ଞାତି ବହୁପଞ୍ଞ ଉସ୍ସନ୍ନପଞ୍ଞ । ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେତି ଇମସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ । ପଣିଧାୟାତି ଠପେତ୍ୱା । ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରମାୱସନ୍ତୋତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ ୱିୟ ବହ୍ୱନ୍ନପାନେ ଘରେ ୱସନ୍ତୋ । ସଂୱିଭାଗୀତି ଅଚ୍ଛରାୟ ଗହିତମ୍ପି ନଖେନ ଫାଲେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଦତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜନସୀଲୋ । ୱଦଞ୍ଞୂତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଇଦାନି ଗାଥାୟ ଅଙ୍ଗାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତବ୍ବାନି – ‘‘ୱାଚ’’ନ୍ତି ହି ଇମିନା ଚତ୍ତାରି ୱଚୀସୁଚରିତାନି ଗହିତାନି, ‘‘ମନେନା’’ତିପଦେନ ତୀଣି ମନୋସୁଚରିତାନି, ‘‘କାୟେନା’’ତି ପଦେନ ତୀଣି କାୟସୁଚରିତାନି । ଇତି ଇମେ ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ପୁବ୍ବସୁଦ୍ଧିଅଙ୍ଗଂ ନାମ । ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରମାୱସନ୍ତୋତି ଇମିନା ୟଞ୍ଞଉପକ୍ଖରୋ ଗହିତୋ । ସଦ୍ଧୋତି ଏକମଙ୍ଗଂ, ମୁଦୂତି ଏକଂ, ସଂୱିଭାଗୀତି ଏକଂ, ୱଦଞ୍ଞୂତି ଏକଂ । ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଚତୂସୂ’’ତି ଆହ ।

ଅପରୋପି ପରିୟାୟୋ – ୱାଚନ୍ତିଆଦୀନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ବହ୍ୱନ୍ନପାନନ୍ତି ଇମିନା ୟଞ୍ଞଉପକ୍ଖରୋୱ ଗହିତୋ, ସଦ୍ଧୋ ମୁଦୂ ସଂୱିଭାଗୀ ୱଦଞ୍ଞୂତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ । ଅପରୋ ଦୁକନୟୋ ନାମ ହୋତି । ‘‘ୱାଚଂ ମନଞ୍ଚା’’ତି ଇଦମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘କାୟେନ ପାପାନି ଅକୁବ୍ବମାନୋ, ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରମାୱସନ୍ତୋ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ସଦ୍ଧୋ ମୁଦୂ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ସଂୱିଭାଗୀ ୱଦଞ୍ଞୂ’’ତି ଏକଂ । ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଭାୟତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ନଜୀରତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ଛଟ୍ଠେ ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀତି ଅତୀତବୁଦ୍ଧାନଂ ୟାୱଜ୍ଜଦିୱସା ନାମଗୋତ୍ତଂ କଥିୟତି, ତସ୍ମା ନ ଜୀରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୋରାଣା ପନ ‘‘ଅଦ୍ଧାନେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି, ଜୀରଣସଭାୱୋ ପନ ନ ହୋତିୟେୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଆଲସ୍ୟନ୍ତି ଆଲସିୟଂ, ୟେନ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଠିତୋୱ, ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି, ତେଲେପି ଉତ୍ତରନ୍ତେ ଠିତିଂ ନ କରୋତି । ପମାଦୋତି ନିଦ୍ଦାୟ ୱା କିଲେସୱସେନ ୱା ପମାଦୋ । ଅନୁଟ୍ଠାନନ୍ତି କମ୍ମସମୟେ କମ୍ମକରଣୱୀରିୟାଭାୱୋ । ଅସଂୟମୋତି ସୀଲସଞ୍ଞମାଭାୱୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠାଚାରତା । ନିଦ୍ଦାତି ସୋପ୍ପବହୁଲତା । ତାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଠିତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ନିଦ୍ଦାୟତି, ପଗେୱ ନିପନ୍ନୋ । ତନ୍ଦୀତି ଅତିଚ୍ଛାତାଦିୱସେନ ଆଗନ୍ତୁକାଲସିୟଂ । ତେ ଛିଦ୍ଦେତି ତାନି ଛ ଛିଦ୍ଦାନି ୱିୱରାନି । ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାକାରେନ । ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱିୱଜ୍ଜୟେତି ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଜହେୟ୍ୟ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଇସ୍ସରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ସତ୍ତମେ ସତ୍ଥମଲନ୍ତି ମଲଗ୍ଗହିତସତ୍ଥଂ । କିଂ ସୁ ହରନ୍ତଂ ୱାରେନ୍ତୀତି କଂ ହରନ୍ତଂ ନିସେଧେନ୍ତି । ୱସୋତି ଆଣାପୱତ୍ତନଂ । ଇତ୍ଥୀତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନୀୟଭଣ୍ଡତ୍ତା ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଭଣ୍ଡାନମୁତ୍ତମଂ, ୱରଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବେପି ବୋଧିସତ୍ତା ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଚ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ‘‘ଇତ୍ଥୀ ଭଣ୍ଡାନମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଆହ । କୋଧୋ ସତ୍ଥମଲନ୍ତି କୋଧୋ ମଲଗ୍ଗହିତସତ୍ଥସଦିସୋ, ପଞ୍ଞାସତ୍ଥସ୍ସ ୱା ମଲନ୍ତି ସତ୍ଥମଲଂ । ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ୱିନାସକାରଣଂ, ଚୋରା ଲୋକସ୍ମିଂ ୱିନାସକାତି ଅତ୍ଥୋ । ହରନ୍ତୋତି ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ହି ପଟ୍ଠପିତକାଲେୟେୱ ମନୁସ୍ସେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନି । ତେସଂ ତାନି ହରନ୍ତୋ ସମଣୋ ପିୟୋ ହୋତି, ଅନାହରନ୍ତେ ପୁଞ୍ଞହାନିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅତ୍ତାନଂ ନ ଦଦେତି ପରସ୍ସ ଦାସଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ପରିଚ୍ଚଜେତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜେୟ୍ୟ ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସଣ୍ହଂ ମୁଦୁକଂ । ପାପିକନ୍ତି ଫରୁସଂ ୱାଚଂ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପାଥେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ନୱମେ ସଦ୍ଧା ବନ୍ଧତି ପାଥେୟ୍ୟନ୍ତି ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ରକ୍ଖତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସିରୀତି ଇସ୍ସରିୟଂ । ଆସୟୋତି ୱସନଟ୍ଠାନଂ । ଇସ୍ସରିୟେ ହି ଅଭିମୁଖୀଭୂତେ ଥଲତୋପି ଜଲତୋପି ଭୋଗା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିକସ୍ସତୀତି ପରିକଡ୍ଢତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ପଜ୍ଜୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ଦସମେ ପଜ୍ଜୋତୋତି ପଦୀପୋ ୱିୟ ହୋତି । ଜାଗରୋତି ଜାଗରବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ ହୋତି । ଗାୱୋ କମ୍ମେ ସଜୀୱାନନ୍ତି କମ୍ମେନ ସହ ଜୀୱନ୍ତାନଂ ଗାୱୋୱ କମ୍ମେ କମ୍ମସହାୟା କମ୍ମଦୁତିୟକା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଗୋମଣ୍ଡଲେହି ସଦ୍ଧିଂ କସିକମ୍ମାଦୀନି ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି । ସୀତସ୍ସ ଇରିୟାପଥୋତି ସୀତଂ ଅସ୍ସ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଇରିୟାପଥୋ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି । ସୀତନ୍ତି ନଙ୍ଗଲଂ । ୟସ୍ସ ହି ନଙ୍ଗଲେହି ଖେତ୍ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କଟ୍ଠଂ ନ ହୋତି, ସୋ କଥଂ ଜୀୱିସ୍ସତୀତି ୱଦତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ଅରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧. ଏକାଦସମେ ଅରଣାତି ନିକ୍କିଲେସା । ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁସିତୱାସୋ । ଭୋଜିସ୍ସିୟନ୍ତି ଅଦାସଭାୱୋ । ସମଣାତି ଖୀଣାସୱସମଣା । ତେ ହି ଏକନ୍ତେନ ଅରଣା ନାମ । ୱୁସିତଂ ନ ନସ୍ସତୀତି ତେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୱାସୋ ନ ନସ୍ସତି । ପରିଜାନନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସେଖା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନନ୍ତି । ଭୋଜିସ୍ସିୟନ୍ତି ଖୀଣାସୱସମଣାନଂୟେୱ ନିଚ୍ଚଂ ଭୁଜିସ୍ସଭାୱୋ ନାମ । ୱନ୍ଦନ୍ତୀତି ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱନ୍ଦନ୍ତି । ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଂ। ସମଣୀଧାତି ସମଣଂ ଇଧ । ଜାତିହୀନନ୍ତି ଅପି ଚଣ୍ଡାଲକୁଲା ପବ୍ବଜିତଂ । ଖତ୍ତିୟାତି ନ କେୱଲଂ ଖତ୍ତିୟାୱ, ଦେୱାପି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନଂ ସମଣଂ ୱନ୍ଦନ୍ତିୟେୱାତି । ଏକାଦସମଂ ।

ଛେତ୍ୱାୱଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠମୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଦେୱାନଞ୍ହି ଅଙ୍କେ ନିବ୍ବତ୍ତା ପୁରିସା ଦେୱପୁତ୍ତା ନାମ, ଇତ୍ଥିୟୋ ଦେୱଧୀତରୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ନାମୱସେନ ଅପାକଟାୱ ‘‘ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପାକଟୋ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି । ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠା ‘‘ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସାସନ୍ତି ଅନୁସିଟ୍ଠିଂ । ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା ସମ୍ବୋଧିତୋ ସତ୍ତମେ ୱସ୍ସେ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କତ୍ୱା ତିଦସପୁରେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗମ୍ମ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେନ ଝାନୱିଭଙ୍ଗେ – ‘‘ଭିକ୍ଖୂତି ସମଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୁ, ପଟିଞ୍ଞାୟ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୦) । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନିଦ୍ଦେସଂ କଥିୟମାନଂ ଅସ୍ସୋସି । ‘‘ଏୱଂ ୱିତକ୍କେଥ, ମା ଏୱଂ ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥ, ଏୱଂ ମନସିକରୋଥ, ମା ଏୱଂ ମନସାକତ୍ଥ । ଇଦଂ ପଜହଥ, ଇଦଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଥା’’ତି (ପାରା॰ ୧୯) । ଏୱରୂପଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁଓୱାଦଂ ଭିକ୍ଖୁଅନୁସାସନଂ ନ ଅସ୍ସୋସି । ସୋ ତଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଭିକ୍ଖୁଂ ଭଗୱା ପକାସେସି, ନୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁସାସ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ତେନ ହୀତି ୟସ୍ମା ମୟା ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁସିଟ୍ଠି ନ ପକାସିତାତି ୱଦସି, ତସ୍ମା । ତଞ୍ଞେୱେତ୍ଥ ପଟିଭାତୂତି ତୁୟ୍ହେୱେସା ଅନୁସିଟ୍ଠିପକାସନା ଉପଟ୍ଠାତୂତି । ୟୋ ହି ପଞ୍ହଂ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ନ ଚ ସକ୍କୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥେତୁଂ । ୟୋ ୱା ନ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ସକ୍କୋତି ପନ କଥେତୁଂ । ୟୋ ୱା ନେୱ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, କଥେତୁଂ ନ ଚ ସକ୍କୋତି । ସବ୍ବେସମ୍ପି ତେସଂ ଭଗୱା ପଞ୍ହଂ ଭାରଂ ନ କରୋତି । ଅୟଂ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତୋ କଥେତୁକାମୋ ଚେୱ, ସକ୍କୋତି ଚ କଥେତୁଂ । ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ଭାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ଏୱମାହ । ସୋପି ପଞ୍ହଂ କଥେସି ।

ତତ୍ଥ ସୁଭାସିତସ୍ସ ସିକ୍ଖେଥାତି ସୁଭାସିତଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଚତୁସଚ୍ଚନିସ୍ସିତଂ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତଂ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟନିସ୍ସିତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀସୁଚରିତମେୱ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ସମଣୂପାସନସ୍ସ ଚାତି ସମଣେହି ଉପାସିତବ୍ବଂ ସମଣୂପାସନଂ ନାମ ଅଟ୍ଠତିଂସଭେଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ତମ୍ପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପାସନମ୍ପି ସମଣୂପାସନଂ । ତମ୍ପି ‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେନ ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଚିତ୍ତୱୂପସମସ୍ସ ଚାତି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନ ଚିତ୍ତୱୂପସମଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଇତି ଦେୱପୁତ୍ତେନ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା କଥିତା ହୋନ୍ତି । ପୁରିମପଦେନ ହି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା କଥିତା, ଦୁତିୟପଦେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା, ଚିତ୍ତୱୂପସମେନ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାତି ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସକଲମ୍ପି ସାସନଂ ପକାସିତମେୱ ହୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁତିୟକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଦୁତିୟେ ଝାୟୀତି ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି ଝାୟୀ । ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ହଦୟସ୍ସାନୁପତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଲୋକସ୍ସାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ । ଅନିସ୍ସିତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅନିସ୍ସିତୋ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱା ଅନିସ୍ସିତୋ । ତଦାନିସଂସୋତି ଅରହତ୍ତାନିସଂସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅରହତ୍ତାନିସଂସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଝାୟୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଲୋକସ୍ସ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଞତ୍ୱା ଅନିସ୍ସିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତନ୍ତିଧମ୍ମୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପୁବ୍ବଭାଗୋତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩-୪. ମାଘସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୮୪. ତତିୟେ ମାଘୋତି ସକ୍କସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସ୍ୱେୱ ୱତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦେୱିସ୍ସରିୟଂ ପତ୍ତୋତି ୱତ୍ରଭୂ, ୱତ୍ରନାମକଂ ୱା ଅସୁରଂ ଅଭିଭୱତୀତି ୱତ୍ରଭୂ । ତତିୟଂ ।

୮୫. ଚତୁତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦାମଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ପଞ୍ଚମେ ନ ତେନାସୀସତେ ଭୱନ୍ତି ତେନ କାରଣେନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଭୱଂ ନ ପତ୍ଥେତି । ଆୟତପଗ୍ଗହୋ ନାମେସ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଚ୍ଚୱୋସାନଂ ନତ୍ଥି । ଖୀଣାସୱେନ ହି ଆଦିତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୀରିୟଂ କତଂ, ଅପରଭାଗେ ମୟା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତନ୍ତି ମା ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତୁ, ତଥେୱ ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କରୋତୁ ପରକ୍କମତୂତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଚ୍ଚୱୋସାନଂ ଅକଥେନ୍ତୋ ମମ ସାସନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ କଥେତି, କିଚ୍ଚୱୋସାନମସ୍ସ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନତ୍ଥି କିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିମାହ । ତୀସୁ କିର ପିଟକେସୁ ଅୟଂ ଗାଥା ଅସଂକିଣ୍ଣା । ଭଗୱତା ହି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱୀରିୟସ୍ସ ଦୋସୋ ନାମ ଦସ୍ସିତୋ ନତ୍ଥି । ଇଧ ପନ ଇମଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ‘‘ଖୀଣାସୱେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆସୱକ୍ଖୟତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଦାୟ ୱୀରିୟଂ କତଂ, ଅପରଭାଗେ ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, କରୋତୁ, ନୋ ଚେ ଇଚ୍ଛତି, ୟଥାସୁଖଂ ୱିହରତୂ’’ତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିଚ୍ଚୱୋସାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଗାଧନ୍ତି ପତିଟ୍ଠଂ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. କାମଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ଛଟ୍ଠେ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରୋ ବହଲକିଲେସତାୟ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟମନ୍ଦତାୟ ଅରିୟଭୂମିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ସୋ ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍କରଭାୱଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଦସପି ୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିପି ୟଦେତଂ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନାମ, ତଂ ଦୁକ୍କରଂ । ସେଖାତି ସତ୍ତ ସେଖା । ସୀଲସମାହିତାତି ସୀଲେନ ସମାହିତା ସମୁପେତା । ଠିତତ୍ତାତି ପତିଟ୍ଠିତସଭାୱା । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପରିପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସାତି ଅନଗାରିୟଂ ନିଗ୍ଗେହଭାୱଂ ଉପେତସ୍ସ । ସତ୍ତଭୂମିକେପି ହି ପାସାଦେ ୱସନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁଡ୍ଢତରେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇଦଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ନିକ୍ଖମତେୱ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନଗାରିୟୁପେତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତୁଟ୍ଠୀତି ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ । ଭାୱନାୟାତି ଚିତ୍ତୱୂପସମଭାୱନାୟ ।

ତେ ଛେତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲନ୍ତି ୟେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେ ରତା, ତେ ଦୁସ୍ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହନ୍ତି । ୟେ ଚ ସମାହିତଚିତ୍ତା, ତେ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି । ୟେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ତେ ସୀଲଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି। ୟେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତା ସତ୍ତ ସେଖା, ତେ ଅରିୟା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସଜାଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦୁଗ୍ଗମୋତି ‘‘ସଚ୍ଚମେତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେ ରତା, ତେ ଦୁସ୍ସମାଦହଂ ସମାଦହନ୍ତି…ପେ॰… ୟେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତା, ତେ ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି’’ । କିଂ ନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ? ଅୟଂ ପନ ଦୁଗ୍ଗମୋ ଭଗୱା ୱିସମୋ ମଗ୍ଗୋତି ଆହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନେୱ ଦୁଗ୍ଗମୋ ନ ୱିସମୋ, ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ପନସ୍ସ ବହୂ ପରିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୱଂସିରାତି ଞାଣସିରେନ ଅଧୋସିରା ହୁତ୍ୱା ପପତନ୍ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆରୋହିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟେୱ ଚ ତେ ଅନରିୟମଗ୍ଗେ ପପତନ୍ତୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅରିୟାନଂ ସମୋ ମଗ୍ଗୋତି ସ୍ୱେୱ ମଗ୍ଗୋ ଅରିୟାନଂ ସମୋ ହୋତି । ୱିସମେ ସମାତି ୱିସମେପି ସତ୍ତକାୟେ ସମାୟେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ପଞ୍ଚାଲଚଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮. ସତ୍ତମେ ସମ୍ବାଧେତି ନୀୱରଣସମ୍ବାଧଂ କାମଗୁଣସମ୍ବାଧନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସମ୍ବାଧା । ତେସୁ ଇଧ ନୀୱରଣସମ୍ବାଧଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଓକାସନ୍ତି ଝାନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ପଟିଲୀନନିସଭୋତି ପଟିଲୀନସେଟ୍ଠୋ । ପଟିଲୀନୋ ନାମ ପହୀନମାନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଟିଲୀନୋ ହୋତି। ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ପହୀନୋ ହୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତୋ ଅନଭାୱଂକତୋ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୮; ମହାନି॰ ୮୭) । ପଚ୍ଚଲତ୍ଥଂସୂତି ପଟିଲଭିଂସୁ । ସମ୍ମା ତେତି ୟେ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ସତିଂ ପଟିଲଭିଂସୁ, ତେ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନାପି ସୁସମାହିତାତି ମିସ୍ସକଜ୍ଝାନଂ କଥିତଂ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ତାୟନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଅଟ୍ଠମେ ପୁରାଣତିତ୍ଥକରୋତି ପୁବ୍ବେ ତିତ୍ଥକରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତିତ୍ଥଂ ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ତିତ୍ଥକରୋ ନାମ ତାସଂ ଉପ୍ପାଦକୋ ସତ୍ଥା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ନନ୍ଦୋ, ୱଚ୍ଛୋ, କିସୋ, ସଂକିଚ୍ଚୋ । ପୁରାଣାଦୟୋ ପନ ତିତ୍ଥିୟା ନାମ । ଅୟଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥଂ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ? କମ୍ମୱାଦିତାୟ । ଏସ କିର ଉପୋସଥଭତ୍ତାଦୀନି ଅଦାସି, ଅନାଥାନଂ ୱତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି, ପତିସ୍ସୟେ ଅକାସି, ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ଖଣାପେସି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ବହୁଂ କଲ୍ୟାଣଂ ଅକାସି । ସୋ ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସାସନସ୍ସ ପନ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଜାନାତି । ସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାସନାନୁଚ୍ଛୱିକା ୱୀରିୟପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଗାଥା ୱକ୍ଖାମୀତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଛିନ୍ଦ ସୋତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଛିନ୍ଦାତି ଅନିୟମିତଆଣତ୍ତି । ସୋତନ୍ତି ତଣ୍ହାସୋତଂ । ପରକ୍କମ୍ମାତି ପରକ୍କମିତ୍ୱା ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା । କାମେତି କିଲେସକାମେପି ୱତ୍ଥୁକାମେପି । ପନୁଦାତି ନୀହର । ଏକତ୍ତନ୍ତି ଝାନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାମେ ଅଜହିତ୍ୱା ମୁନି ଝାନଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୟିରା ଚେ କୟିରାଥେନନ୍ତି ୟଦି ୱୀରିୟଂ କରେୟ୍ୟ, କରେୟ୍ୟାଥ, ତଂ ୱୀରିୟଂ ନ ଓସକ୍କେୟ୍ୟ । ଦଳ୍ହମେନଂ ପରକ୍କମେତି ଦଳ୍ହଂ ଏନଂ କରେୟ୍ୟ । ସିଥିଲୋ ହି ପରିବ୍ବାଜୋତି ସିଥିଲଗହିତା ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଭିୟ୍ୟୋ ଆକିରତେ ରଜନ୍ତି ଅତିରେକଂ ଉପରି କିଲେସରଜଂ ଆକିରତି । ଅକତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ସେୟ୍ୟୋତି ଦୁକ୍କଟଂ ଅକତମେୱ ସେୟ୍ୟୋ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ନ କେୱଲଂ ଦୁକ୍କଟଂ କତ୍ୱା କତସାମଞ୍ଞମେୱ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିଥିଲଂ କତଂ ଏୱରୂପମେୱ ହୋତି । ସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ଦୁକ୍କରକାରିକୱତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ହି ସାସନେ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ସମାଦିନ୍ନଧୁତଙ୍ଗୱତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠମେୱ । ସଙ୍କସ୍ସରନ୍ତି ସଙ୍କାୟ ସରିତଂ, ‘‘ଇଦମ୍ପି ଇମିନା କତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦମ୍ପି ଇମିନା’’ତି ଏୱଂ ଆସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତଂ । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟିକାତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତା ପୁବ୍ବପଧାନଭୂତା । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଚନ୍ଦିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦. ନୱମେ ଚନ୍ଦିମାତି ଚନ୍ଦୱିମାନୱାସୀ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧଆୟତନାଦୀସୁ । ଲୋକାନୁକମ୍ପକାତି ତୁୟ୍ହମ୍ପି ଏତସ୍ସପି ତାଦିସା ଏୱ । ସନ୍ତରମାନୋୱାତି ତୁରିତୋ ୱିୟ । ପମୁଞ୍ଚସୀତି ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ନୱମଂ ।

୧୦. ସୂରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧. ଦସମେ ସୂରିୟୋତି ସୂରିୟୱିମାନୱାସୀ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ଅନ୍ଧକାରେତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଭାୱକରଣେ । ୱିରୋଚତୀତି ୱେରୋଚନୋ । ମଣ୍ଡଲୀତି ମଣ୍ଡଲସଣ୍ଠାନୋ । ମା, ରାହୁ, ଗିଲୀ ଚରମନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚରଂ ସୂରିୟଂ, ରାହୁ, ମା ଗିଲୀତି ୱଦତି । କିଂ ପନେସ ତଂ ଗିଲତୀତି? ଆମ, ଗିଲତି । ରାହୁସ୍ସ ହି ଅତ୍ତଭାୱୋ ମହା, ଉଚ୍ଚତ୍ତନେନ ଅଟ୍ଠୟୋଜନସତାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି, ବାହନ୍ତରମସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନସତାନି, ବହଲତ୍ତେନ ଛ ୟୋଜନସତାନି, ସୀସଂ ନୱ ୟୋଜନସତଂ, ନଲାଟଂ ତିୟୋଜନସତଂ, ଭମୁକନ୍ତରଂ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ, ମୁଖଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତଂ, ଘାନଂ ତିୟୋଜନସତଂ, ମୁଖାଧାନଂ ତିୟୋଜନସତଗମ୍ଭୀରଂ ହତ୍ଥତଲପାଦତଲାନି ପୁଥୁଲତୋ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତାନି। ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବାନି ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନାନି । ସୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ୱିରୋଚମାନେ ଦିସ୍ୱା ଇସ୍ସାପକତୋ ତେସଂ ଗମନୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ସୂରିୟୱିମାନଂ ୱା ତିୟୋଜନସତିକେ ମହାନରକେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ୱିମାନେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ୱିରୱନ୍ତି । ସୋ ପନ ୱିମାନଂ କଦାଚି ହତ୍ଥେନ ଛାଦେତି, କଦାଚି ହନୁକସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପକ୍ଖିପତି, କଦାଚି ଜିୱ୍ହାୟ ପରିମଜ୍ଜତି, କଦାଚି ଅୱଗଣ୍ଡକାରକଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ କପୋଲନ୍ତରେ ଠପେତି । ୱେଗଂ ପନ ୱାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସଚେ ୱାରେସ୍ସାମୀତି ଗଣ୍ଡକଂ କତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ମତ୍ଥକଂ ତସ୍ସ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ, ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱା ନଂ ଓନମେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୱିମାନେନ ସହେୱ ଗଚ୍ଛତି । ପଜଂ ମମନ୍ତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା କିର ଦ୍ୱେପି ଦେୱପୁତ୍ତା ମହାସମୟସୁତ୍ତକଥନଦିୱସେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତା । ତେନ ଭଗୱା ‘‘ପଜଂ ମମ’’ନ୍ତି ଆହ, ପୁତ୍ତୋ ମମ ଏସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚନ୍ଦିମସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ କଚ୍ଛେୱାତି କଚ୍ଛେ ୱିୟ । କଚ୍ଛେତି ପବ୍ବତକଚ୍ଛେପି ନଦୀକଚ୍ଛେପି । ଏକୋଦି ନିପକାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ଚେୱ ପଞ୍ଞାନେପକ୍କେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତା । ସତାତି ସତିମନ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେ ଝାନାନି ଲଭିତ୍ୱା ଏକୋଦୀ ନିପକା ସତା ୱିହରନ୍ତି, ତେ ଅମକସେ ପବ୍ବତକଚ୍ଛେ ୱା ନଦୀକଚ୍ଛେ ୱା ମଗା ୱିୟ ସୋତ୍ଥିଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି । ପାରନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅମ୍ବୁଜୋତି ମଚ୍ଛୋ । ରଣଞ୍ଜହାତି କିଲେସଞ୍ଜହା । ୟେପି ଝାନାନି ଲଭିତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତା କିଲେସେ ଜହନ୍ତି, ତେ ସୁତ୍ତଜାଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଚ୍ଛା ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ୱେଣ୍ଡୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩. ଦୁତିୟେ ୱେଣ୍ଡୂତି ତସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମଂ । ପୟିରୁପାସିୟାତି ପରିରୁପାସିତ୍ୱା । ଅନୁସିକ୍ଖରେତି ସିକ୍ଖନ୍ତି । ସିଟ୍ଠିପଦେତି ଅନୁସିଟ୍ଠିପଦେ । କାଲେ ତେ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନ୍ତାତି କାଲେ ତେ ଅପ୍ପମାଦଂ କରୋନ୍ତା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଦୀଘଲଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪. ତତିୟେ ଦୀଘଲଟ୍ଠୀତି ଦେୱଲୋକେ ସବ୍ବେ ସମପ୍ପମାଣା ତିଗାୱୁତିକାୱ ହୋନ୍ତି, ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପନସ୍ସ ଦୀଘତ୍ତଭାୱତାୟ ଏୱଂନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋପି ତଥେୱ ପଞ୍ଞାୟି । ତତିୟଂ ।

୪. ନନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ଚତୁତ୍ଥେ ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । ଅନାୱଟନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପେସେନ୍ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ୱା ପବ୍ବତୋ ୱା ଆୱରିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ‘‘ଅନାୱଟ’’ନ୍ତି । ଇତି ତଥାଗତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଅଭିସଙ୍ଖତପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଥଂୱିଧନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖମତିଚ୍ଚ ଇରିୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିହରତି । ସୀଲୱାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେନ ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଖୀଣାସୱୋ । ପଞ୍ଞାଦୟୋପି ମିସ୍ସକାୟେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ପୂଜୟନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫-୬. ଚନ୍ଦନସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୬. ପଞ୍ଚମେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେ ଅନାଲମ୍ବେତି ହେଟ୍ଠା ଅପତିଟ୍ଠେ ଉପରି ଅନାଲମ୍ବନେ । ସୁସମାହିତୋତି ଅପ୍ପନାୟପି ଉପଚାରେନପି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତୋ। ପହିତତ୍ତୋତି ପେସିତତ୍ତୋ । ନନ୍ଦୀରାଗପରିକ୍ଖୀଣୋତି ପରିକ୍ଖୀଣନନ୍ଦୀରାଗୋ । ନନ୍ଦୀରାଗୋ ନାମ ତୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରା । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ କାମସଞ୍ଞାଗହଣେନ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି, ରୂପସଂୟୋଜନଗହଣେନ ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି, ନନ୍ଦୀରାଗେନ ତୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରା ଗହିତା । ଏୱଂ ୟସ୍ସ ଦସ ସଂୟୋଜନାନି ତୟୋ ଚ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରା ପହୀନା, ସୋ ଗମ୍ଭୀରେ ମହୋଘେ ନ ସୀଦତୀତି । କାମସଞ୍ଞାୟ ୱା କାମଭୱୋ, ରୂପସଂୟୋଜନେନ ରୂପଭୱୋ ଗହିତୋ, ତେସଂ ଗହଣେନ ଅରୂପଭୱୋ ଗହିତୋୱ, ନନ୍ଦୀରାଗେନ ତୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରା ଗହିତାତି ଏୱଂ ୟସ୍ସ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତୟୋ ସଙ୍ଖାରା ନତ୍ଥି, ସୋ ଗମ୍ଭୀରେ ନ ସୀଦତୀତିପି ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୯୭. ଛଟ୍ଠଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସୁବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮. ସତ୍ତମେ ସୁବ୍ରହ୍ମାତି ସୋ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ନନ୍ଦନକୀଳିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକମୂଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ତଂ ପଞ୍ଚସତା ଦେୱଧୀତରୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, ପଞ୍ଚସତା ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁଳ୍ହା । ନନୁ ଚ ଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ୟୋଜନସତିକୋପି ରୁକ୍ଖୋ ଓନମିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, କସ୍ମା ତା ଅଭିରୁଳ୍ହାତି । ଖିଡ୍ଡାପସୁତତାୟ । ଅଭିରୁୟ୍ହ ପନ ମଧୁରସ୍ସରେନ ଗାୟିତ୍ୱା ଗାୟିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ପାତେନ୍ତି, ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଇତରା ଏକତୋୱଣ୍ଟିକମାଲାଦିୱସେନ ଗନ୍ଥେନ୍ତି । ଅଥ ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁଳ୍ହା ଉପଚ୍ଛେଦକକମ୍ମୱସେନ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତା ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି ।

ଅଥ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ଇମାସଂ ନେୱ ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ନ ପୁପ୍ଫାନି ପାତେନ୍ତି । କହଂ ନୁ ଖୋ ଗତା’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ପିୟୱତ୍ଥୁକସୋକେନ ରୁପ୍ପମାନୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏତା ତାୱ ୟଥାକମ୍ମେନ ଗତା, ମୟ୍ହଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ କିତ୍ତକୋ’’ତି । ସୋ – ‘‘ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମୟାପି ଅୱସେସାହି ପଞ୍ଚସତାହି ସଦ୍ଧିଂ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ବଲୱତରେନ ସୋକେନ ରୁପ୍ପି । ସୋ – ‘‘ଇମଂ ମୟ୍ହଂ ସୋକଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତା ନିଦ୍ଧମିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ଉତ୍ରସ୍ତନ୍ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟପଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଚ ପଦସ୍ସ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ସୋକୁପ୍ପତ୍ତିକାଲତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଛେସୂତି ଇତୋ ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ୟାନି ଦୁକ୍ଖାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ତେସୁ । ଅଥୋ ଉପ୍ପତିତେସୁ ଚାତି ୟାନି ପଞ୍ଚସତାନଂ ଅଚ୍ଛରାନଂ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠାନି, ତେସୁ ଚାତି ଏୱଂ ଇମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୁକ୍ଖେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ମମ ଉତ୍ରସ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଡୟ୍ହମାନୋ ୱିୟ ହୋମି ଭଗୱାତି ଦସ୍ସେତି ।

ନାଞ୍ଞତ୍ରବୋଜ୍ଝା ତପସାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନଞ୍ଚ ତପୋଗୁଣଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିଂ ନ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ନିବ୍ବାନତୋ । ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନା ପଠମଂ ଗହିତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ପଚ୍ଛା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋୱ ପଠମଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇନ୍ଦିୟସଂୱରେ ହି ଗହିତେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଗହିତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସୟମୁତ୍ତକୋ ଧୁତଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ତପୋଗୁଣଂ ସମାଦାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେତି । ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ‘‘ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗୋ’’ତି ଭଗୱା ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଦେସନଂ ୱିନିୱତ୍ତେସି । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮-୧୦. କକୁଧସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୯. ଅଟ୍ଠମେ କକୁଧୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଅୟଂ କିର କୋଲନଗରେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକପୁତ୍ତୋ ଦହରକାଲେୟେୱ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତୋ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତ୍ରାପି ନଂ କକୁଧୋ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ନନ୍ଦସୀତି ତୁସ୍ସସି । କିଂ ଲଦ୍ଧାତି ତୁଟ୍ଠି ନାମ କିଞ୍ଚି ମନାପଂ ଲଭିତ୍ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । କିଂ ଜୀୟିତ୍ଥାତି ୟସ୍ସ ହି କିଞ୍ଚି ମନାପଂ ଚୀୱରାଦିୱତ୍ଥୁ ଜିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ସୋ ସୋଚତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅରତୀ ନାଭିକୀରତୀତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ନାଭିଭୱତି । ଅଘଜାତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖଜାତସ୍ସ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନ୍ଦୀଜାତସ୍ସାତି ଜାତତଣ୍ହସ୍ସ । ଅଘନ୍ତି ଏୱରୂପସ୍ସ ହି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି। ‘‘ଦୁକ୍ଖୀ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଅଘଜାତସ୍ସ ନନ୍ଦୀ ହୋତି, ସୁଖୱିପରିଣାମେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଆଗତମେୱାତି ନନ୍ଦୀଜାତସ୍ସ ଅଘଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୧୦୦. ନୱମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ନୱମଂ ।

୧୦୧. ଦସମେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଅନୁମାନବୁଦ୍ଧିୟା ଆନୁଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି ଆହ । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ନାନାତିତ୍ଥିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୨. ସିୱସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୨. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପଠମଂ ।

୧୦୩. ଦୁତିୟେ ପଟିକଚ୍ଚେୱାତି ପଠମଂୟେୱ । ଅକ୍ଖଚ୍ଛିନ୍ନୋୱଝାୟତୀତି ଅକ୍ଖଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅୱଝାୟତି, ବଲୱଚିନ୍ତନଂ ଚିନ୍ତେତି । ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅକ୍ଖଚ୍ଛିନ୍ନୋୱାତି ଅକ୍ଖଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱିୟ । ଦୁତିୟଂ ।

୩-୪. ସେରୀସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୦୪. ତତିୟେ ଦାୟକୋତି ଦାନସୀଲୋ । ଦାନପତୀତି ୟଂ ଦାନଂ ଦେମି, ତସ୍ସ ପତି ହୁତ୍ୱା ଦେମି, ନ ଦାସୋ ନ ସହାୟୋ । ୟୋ ହି ଅତ୍ତନା ମଧୁରଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ପରେସଂ ଅମଧୁରଂ ଦେତି, ସୋ ଦାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି । ୟୋ ୟଂ ଅତ୍ତନା ଭୁଞ୍ଜତି, ତଦେୱ ଦେତି, ସୋ ସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦେତି । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନା ୟେନ ତେନ ୟାପେତି, ପରେସଂ ମଧୁରଂ ଦେତି, ସୋ ପତି ଜେଟ୍ଠକୋ ସାମି ହୁତ୍ୱା ଦେତି । ଅହଂ ‘‘ତାଦିସୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ୱଦତି ।

ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁତି ତସ୍ସ କିର ରଞ୍ଞୋ ସିନ୍ଧୱରଟ୍ଠଂ ସୋଧିୱାକରଟ୍ଠନ୍ତି ଦ୍ୱେ ରଟ୍ଠାନି ଅହେସୁଂ, ନଗରଂ ରୋରୁୱଂ ନାମ । ତସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଦେୱସିକଂ ସତସହସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନ୍ତୋନଗରେ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ସତସହସ୍ସଂ । ସୋ ବହୁହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ରାସିଭୂତଂ ଦିସ୍ୱା କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଦାନସାଲାୟୋ କାରେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଉଟ୍ଠିତଆୟେନ ଦାନଂ ଦେଥାତି ଅମଚ୍ଚେ ଠପେସି । ତେନାହ – ‘‘ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଦାନଂ ଦୀୟିତ୍ଥା’’ତି ।

ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକୱନିବ୍ବକୟାଚକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଭୋୱାଦିନୋ । ସମିତପାପବାହିତପାପେ ପନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ଏସ ନାଲତ୍ଥ । କପଣାତି ଦୁଗ୍ଗତା ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା କାଣକୁଣିଆଦୟୋ । ଅଦ୍ଧିକାତି ପଥାୱିନୋ । ୱନିବ୍ବକାତି ୟେ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ, ଦିନ୍ନଂ, କନ୍ତଂ, ମନାପଂ, କାଲେନ, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଦିନ୍ନଂ, ଦଦଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେୟ୍ୟ, ଗଚ୍ଛତୁ ଭୱଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଥୋମୟମାନା ୱିଚରନ୍ତି । ୟାଚକାତି ୟେ ‘‘ପସତମତ୍ତଂ ଦେଥ, ସରାୱମତ୍ତଂ ଦେଥା’’ତିଆଦୀନି ଚ ୱତ୍ୱା ୟାଚମାନା ୱିଚରନ୍ତି । ଇତ୍ଥାଗାରସ୍ସ ଦାନଂ ଦୀୟିତ୍ଥାତି ପଠମଦ୍ୱାରସ୍ସ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତସହସ୍ସେ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଧନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚେ ହାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅମଚ୍ଚେ ଠପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଦାନତୋ ରାଜିତ୍ଥିୟୋ ମହନ୍ତତରଂ ଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ମମ ଦାନଂ ପଟିକ୍କମୀତି ୟଂ ମମ ଦାନଂ ତତ୍ଥ ଦୀୟିତ୍ଥ, ତଂ ପଟିନିୱତ୍ତି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୋଚୀତି କତ୍ଥଚି । ଦୀଘରତ୍ତନ୍ତି ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି । ଏତ୍ତକଂ କିର କାଲଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଦାନଂ ଦୀୟିତ୍ଥ । ତତିୟଂ ।

୧୦୫. ଚତୁତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଜନ୍ତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୬. ପଞ୍ଚମେ କୋସଲେସୁ ୱିହରନ୍ତୀତି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି । ଉଦ୍ଧତାତି ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟ ଚ କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାୟ ଚ ଅନୱଜ୍ଜେ ସାୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାୟ ଚ ସାୱଜ୍ଜେ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାୟ ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକତିକା ହୁତ୍ୱା । ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା, ଉଟ୍ଠିତତୁଚ୍ଛମାନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚପଲାତି ପତ୍ତଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ୟୁତ୍ତା । ମୁଖରାତି ମୁଖଖରା, ଖରୱଚନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିକିଣ୍ଣୱାଚାତି ଅସଂୟତୱଚନା, ଦିୱସମ୍ପି ନିରତ୍ଥକୱଚନପଲାପିନୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୋତି ନଟ୍ଠସ୍ସତିନୋ ସତିୱିରହିତା, ଇଧ କତଂ ଏତ୍ଥ ପମୁସ୍ସନ୍ତି । ଅସମ୍ପଜାନାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞା । ଅସମାହିତାତି ଅପ୍ପନାଉପଚାରସମାଧିରହିତା, ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧନାୱାସଦିସା । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତାତି ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା, ପନ୍ଥାରୁଳ୍ହବାଲମିଗସଦିସା । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ସଂୱରାଭାୱେନ ଗିହିକାଲେ ୱିୟ ୱିୱଟଇନ୍ଦ୍ରିୟା ।

ଜନ୍ତୂତି ଏୱଂନାମକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ତଦହୁପୋସଥେତି ତସ୍ମିଂ ଅହୁ ଉପୋସଥେ, ଉପୋସଥଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ପନ୍ନରସେତି ଚାତୁଦ୍ଦସିକାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚୋଦନତ୍ଥାୟ ଉପଗତୋ । ସୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଇଦାନି ପମତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ନ ଖୋ ପନେତେ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଚୋଦିୟମାନା କଥଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ସମାଗମନକାଲେ ଚୋଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପୋସଥଦିୱସେ ତେସଂ ସନ୍ନିପତିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ଗାଥାହି ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ସବ୍ବେସଂ ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ଗାଥା ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଗୁଣକଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନିଗ୍ଗୁଣସ୍ସ ଅଗୁଣୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗୁଣଂ ତାୱ କଥେନ୍ତୋ ସୁଖଜୀୱିନୋ ପୁରେ ଆସୁନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଖଜୀୱିନୋ ପୁରେ ଆସୁନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ସୁପ୍ପୋସା ସୁଭରା ଅହେସୁଂ, ଉଚ୍ଚନୀଚକୁଲେସୁ ସପଦାନଂ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେନ ମିସ୍ସକପିଣ୍ଡେନ ୟାପେସୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱମାହ । ଅନିଚ୍ଛାତି ନିତ୍ତଣ୍ହା ହୁତ୍ୱା ।

ଏୱଂ ପୋରାଣକଭିକ୍ଖୂନଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଦୁପ୍ପୋସନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗାମେ ଗାମଣିକା ୱିୟାତି ୟଥା ଗାମେ ଗାମକୁଟା ନାନପ୍ପକାରେନ ଜନଂ ପୀଳେତ୍ୱା ଖୀରଦଧିତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ଆହରାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେପି ଅନେସନାୟ ଠିତା ତୁମ୍ହାକଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ନିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାମନସିକାରେହି ଅନତ୍ଥିକା ହୁତ୍ୱା ସୟନମ୍ହି ହତ୍ଥପାଦେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି । ପରାଗାରେସୂତି ପରଗେହେସୁ, କୁଲସୁଣ୍ହାଦୀସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଚ୍ଛିତାତି କିଲେସମୁଚ୍ଛାୟ ମୁଚ୍ଛିତା ।

ଏକଚ୍ଚେତି ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକେୟେୱ । ଅପୱିଦ୍ଧାତି ଛଡ୍ଡିତକା । ଅନାଥାତି ଅପତିଟ୍ଠା । ପେତାତି ସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତା କାଲଙ୍କତମନୁସ୍ସା । ୟଥା ହି ସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତା ନାନାସକୁଣାଦୀହି ଖଜ୍ଜନ୍ତି, ଞାତକାପି ନେସଂ ନାଥକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ନ ରକ୍ଖନ୍ତି, ନ ଗୋପୟନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଏୱରୂପାପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି ଅପୱିଦ୍ଧା ଅନାଥା, ୟଥା ପେତା, ତଥେୱ ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ରୋହିତସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୭. ଛଟ୍ଠେ ୟତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଏକୋକାସେ ଭୁମ୍ମଂ । ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଅପରାପରଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଗହିତଂ । ଗମନେନାତି ପଦଗମନେନ । ନାହଂ ତଂ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତନ୍ତି ସତ୍ଥା ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଞାତେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଞାତବ୍ବଂ, ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ଦେୱପୁତ୍ତେନ ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ସତ୍ଥାରା ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ କଥିତୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ହେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ବ୍ୟାକରଣଂ ସମେତୀତି ସଞ୍ଞାୟ ପସଂସନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ଦଳ୍ହଧନୁ, ଉତ୍ତମପ୍ପମାଣେନ ଧନୁନା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧନୁଗ୍ଗହୋତି ଧନୁଆଚରିୟୋ । ସୁସିକ୍ଖିତୋତି ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଧନୁସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖିତୋ । କତହତ୍ଥୋତି ଉସଭପ୍ପମାଣେପି ୱାଲଗ୍ଗଂ ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ କତହତ୍ଥୋ । କତୂପାସନୋତି କତସରକ୍ଖେପୋ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପୋ । ଅସନେନାତି କଣ୍ଡେନ । ଅତିପାତେୟ୍ୟାତି ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ । ୟାୱତା ସୋ ତାଲଚ୍ଛାୟଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ତାୱତା କାଲେନ ଏକଚକ୍କୱାଳଂ ଅତିକ୍କମାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଜୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁରତ୍ଥିମା ସମୁଦ୍ଦା ପଚ୍ଛିମୋତି ୟଥା ପୁରତ୍ଥିମସମୁଦ୍ଦା ପଚ୍ଛିମସମୁଦ୍ଦୋ ଦୂରେ, ଏୱଂ ମେ ଦୂରେ ପଦୱୀତିହାରୋ ଅହୋସୀତି ୱଦତି । ସୋ କିର ପାଚୀନଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଠିତୋ ପାଦଂ ପସାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଅକ୍କମତି, ପୁନ ଦୁତିୟଂ ପାଦଂ ପସାରେତ୍ୱା ପରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଅକ୍କମତି । ଇଚ୍ଛାଗତନ୍ତି ଇଚ୍ଛା ଏୱ । ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱାତି ନିପ୍ପପଞ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେତି । ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ କିରେସ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଉତ୍ତରକୁରୁମ୍ହି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ତତ୍ଥ ମୁହୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ପୁନ ଜୱତି । ୱସ୍ସସତାୟୁକୋତି ତଦା ଦୀଘାୟୁକକାଲୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ୱସ୍ସସତାୱସିଟ୍ଠେ ଆୟୁମ୍ହି ଗମନଂ ଆରଭି । ୱସ୍ସସତଜୀୱୀତି ତଂ ୱସ୍ସସତଂ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଜୀୱନ୍ତୋ । ଅନ୍ତରାୱ କାଲଙ୍କତୋତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ମତୋ । ସୋ ପନ ତତ୍ଥ କାଲଂ କତ୍ୱାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଅନ୍ତକିରିୟନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକରଣଂ । କଳେୱରେତି ଅତ୍ତଭାୱେ । ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେତି ସସଞ୍ଞେ ସଚିତ୍ତେ । ଲୋକନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଲୋକସମୁଦୟନ୍ତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ପଟିପଦନ୍ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଇତି – ‘‘ନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ତିଣକଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେମି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଚାତୁମହାଭୂତିକେ କାୟସ୍ମିଂ ୟେୱ ପଞ୍ଞପେମୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସମିତାୱୀତି ସମିତପାପୋ । ନାସୀସତୀତି ନ ପତ୍ଥେତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୧୦୮-୧୦୯. ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ସତ୍ତମଂ, ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସୁସିମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ନୱମେ ତୁୟ୍ହମ୍ପି ନୋ, ଆନନ୍ଦ, ସାରିପୁତ୍ତୋ ରୁଚ୍ଚତୀତି ସତ୍ଥା ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁକାମୋ, ୱଣ୍ଣୋ ଚ ନାମେସ ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କଥେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କଥିତୋ ହି ମତ୍ଥକଂ ନ ପାପୁଣାତି । ସୋ ହି ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ । ‘‘କିଂ ତସ୍ସ ସୀଲଂ ? ଗୋରୂପସୀଲୋ ସୋ । କିଂ ତୟା ଅଞ୍ଞୋ ସୀଲୱା ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ୱା ? ‘‘ପଞ୍ଞୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘କିଂ ପଞ୍ଞୋ ସୋ ? କିଂ ତୟା ଅଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଞୱା ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ? ୱା, ଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୱଣ୍ଣକଥାୟ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସଭାଗୋ, ପଣୀତାନି ଲଭିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଦେତି, ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକଦାରକେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହାପେତି, ଉପସମ୍ପାଦେତି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ତଥେୱ କରୋତି । କିଂ କାରଣା ? ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱା । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ହି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଜେଟ୍ଠଭାତିକୋ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ କପ୍ପେ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସୋଳସୱିଧଂ ପଞ୍ଞଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ’’ତି ଥେରସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱାୱ ଥେରଂ ମମାୟତି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୟା କତ୍ତବ୍ବଂ ମୁଖୋଦକଦାନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଂ ଆନନ୍ଦୋ କରୋତି । ଆନନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଅହଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ଲଭାମୀ’’ତି ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱାୱ ତଂ ମମାୟତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁକାମୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କଥେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ତୁୟ୍ହମ୍ପୀତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପି-କାରୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଆନନ୍ଦ, ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଆଚାରୋ ଗୋଚରୋ ୱିହାରୋ ଅଭିକ୍କମୋ ପଟିକ୍କମୋ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତଂ ସମିଞ୍ଜିତପସାରଣଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ଅସୀତିମହାଥେରାନଂ ରୁଚ୍ଚତି, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ରୁଚ୍ଚତି । ତୁୟ୍ହମ୍ପି ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ?

ତତୋ ଥେରୋ ସାଟକନ୍ତରେ ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ବଲୱମଲ୍ଲୋ ୱିୟ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା – ‘‘ସତ୍ଥା ମୟ୍ହଂ ପିୟସହାୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥାପେତୁକାମୋ । ଲଭିସ୍ସାମି ନୋ ଅଜ୍ଜ, ଦୀପଧଜଭୂତଂ ମହାଜମ୍ବୁଂ ୱିଧୁନନ୍ତୋ ୱିୟ ୱଲାହକନ୍ତରତୋ ଚନ୍ଦଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଠମତରଂ ତାୱ ଚତୂହି ପଦେହି ପୁଗ୍ଗଲପଲାପେ ହରନ୍ତୋ କସ୍ସ ହି ନାମ, ଭନ୍ତେ, ଅବାଲସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ବାଲୋ ହି ବାଲତାୟ, ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସତାୟ, ମୂଳ୍ହୋ ମୋହେନ, ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତୋ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱଣ୍ଣଂ ‘‘ୱଣ୍ଣୋ’’ତି ୱା ଅୱଣ୍ଣଂ ‘‘ଅୱଣ୍ଣେ’’ତି ୱା, ‘‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅୟଂ ସାୱକୋ’’ତି ୱା ନ ଜାନାତି । ଅବାଲାଦୟୋ ପନ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅବାଲସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ବାଲାଦୀନଂୟେୱ ହି ସୋ ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ।

ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲପଲାପେ ହରିତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋଳସହି ପଦେହି ୟଥାଭୂତଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଚତୂସୁ କୋସଲ୍ଲେସୁ ଠିତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଧାତୁକୁସଲୋ ଚ ହୋତି ଆୟତନକୁସଲୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲୋ ଚ, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ‘ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୂ’ତି ଅଲଂ ୱଚନାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) । ମହାପଞ୍ଞୋତିଆଦୀସୁ ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରିଦଂ ମହାପଞ୍ଞାଦୀନଂ ନାନତ୍ତଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୪) – କତମା ମହାପଞ୍ଞା? ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା, ମହନ୍ତେ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ, ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା । ମହନ୍ତାନି ଠାନାଟ୍ଠାନାନି, ମହାୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ, ମହନ୍ତାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ମହନ୍ତେ ସତିପଟ୍ଠାନେ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ, ଇଦ୍ଧିପାଦେ, ମହନ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ବଲାନି, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି, ମହନ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ, ମହନ୍ତାନି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ମହାଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ମହନ୍ତଂ ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା ।

ସା ପନ ଥେରସ୍ସ ଦେୱୋରୋହନଂ କତ୍ୱା ସଙ୍କସ୍ସନଗରଦ୍ୱାରେ ଠିତେନ ସତ୍ଥାରା ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ଚକେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ପାକଟା ଜାତା ।

କତମା ପୁଥୁପଞ୍ଞା? ପୁଥୁ ନାନାଖନ୍ଧେସୁ, (ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁଥୁପଞ୍ଞା ।) ପୁଥୁ ନାନାଧାତୂସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଆୟତନେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଅତ୍ଥେସୁ, ଧମ୍ମେସୁ ନିରୁତ୍ତୀସୁ ପଟିଭାନେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାସମାଧି-ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି-ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଠାନାଟ୍ଠାନେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାସତିପଟ୍ଠାନେସୁ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ, ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ, ବଲେସୁ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ, ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ, ଅଭିଞ୍ଞାସୁ, ପୁଥୁ ନାନାଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମ ପରମତ୍ଥେ ନିବ୍ବାନେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁଥୁପଞ୍ଞା ।

କତମା ହାସପଞ୍ଞା? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ହାସବହୁଲୋ ୱେଦବହୁଲୋ ତୁଟ୍ଠିବହୁଲୋ ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ସୀଲଂ ପରିପୂରେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ପରିପୂରେତି, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତଂ, ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗଂ, ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ, ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଂ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିପୂରେତୀତି, ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଠାନାଟ୍ଠାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ ପରିପୂରେତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ସତିପଟ୍ଠାନେ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ, ଇଦ୍ଧିପାଦେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ବଲାନି, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି, ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ହାସପଞ୍ଞା, ହାସବହୁଲୋ ୱେଦତୁଟ୍ଠିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ହାସପଞ୍ଞା ।

ଥେରୋ ଚ ସରଦୋ ନାମ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ଅଗ୍ଗସାୱକପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେସି । ତଂକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହାସବହୁଲୋ ସୀଲପରିପୂରଣାଦୀନି ଅକାସୀତି ହାସପଞ୍ଞୋ ।

କତମା ଜୱନପଞ୍ଞା? ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ଦୁକ୍ଖତୋ ଖିପ୍ପଂ, ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ୟା କାଚି ୱେଦନା…ପେ॰… ୟା କାଚି ସଞ୍ଞା… ୟେ କେଚି ସଙ୍ଖାରା… ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ, ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ୱିଭାୱୟିତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ରୂପନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ…ପେ॰… ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ୱିଭାୱୟିତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା ।

କତମା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା? ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା । ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ… ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରାଗଂ… ଦୋସଂ… ମୋହଂ… କୋଧଂ… ଉପନାହଂ… ମକ୍ଖଂ… ପଳାସଂ… ଇସ୍ସଂ… ମଚ୍ଛରିୟଂ… ମାୟଂ… ସାଠେୟ୍ୟଂ… ଥମ୍ଭଂ… ସାରମ୍ଭଂ… ମାନଂ… ଅତିମାନଂ… ମଦଂ… ପମାଦଂ… ସବ୍ବେ କିଲେସେ… ସବ୍ବେ ଦୁଚ୍ଚରିତେ… ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରେ… ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମେ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି, ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି, ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା । ଏକସ୍ମିଂ ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋ, ଛ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତି ସଚ୍ଛିକତା ଫସ୍ସିତା ପଞ୍ଞାୟାତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା ।

ଥେରୋ ଚ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହସୁତ୍ତେ ଦେସିୟମାନେ ଠିତକୋୱ ସବ୍ବକିଲେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ପଟିୱିଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନାମ ଜାତୋ । ତେନାହ – ‘‘ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି ।

କତମା ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତି ଉତ୍ତାସବହୁଲୋ ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ ଅରତିବହୁଲୋ ଅନଭିରତିବହୁଲୋ ବହିମୁଖୋ ନ ରମତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ, ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପ୍ପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତି ପଦାଲେତୀତି ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା । ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପ୍ପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଦୋସକ୍ଖନ୍ଧଂ… ମୋହକ୍ଖନ୍ଧଂ… କୋଧଂ… ଉପନାହଂ…ପେ॰… ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମେ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତି ପଦାଲେତୀତି ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା ।

ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ସନ୍ତଗୁଣନିଗୁହନତା, ପଚ୍ଚୟପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ଏତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି, ଇମେହି ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପୱିୱିତ୍ତୋତି କାୟୱିୱେକୋ ଚ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନଂ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ, ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନନ୍ତି, ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନଂ ଲାଭୀ । ଅସଂସଟ୍ଠୋତି ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ପରିଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି, ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ସଂସଗ୍ଗେହି ୱିରହିତୋ । ଅୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଉପାସକେହି ଉପସିକାହି ଭିକ୍ଖୂହି ଭିକ୍ଖୁନୀହୀତି ଅଟ୍ଠହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜାୟତି, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଥେରସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅସଂସଟ୍ଠୋ ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟୋ । ତତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସ୍ସ ଠାନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସେୟ୍ୟଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଥେରୋ ପନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ମଞ୍ଚେ ପିଟ୍ଠିଂ ନ ପସାରେତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତି ଆହ । ୱତ୍ତାତି ଓଧୁନନୱତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ କଥେସ୍ସାମି, ସ୍ୱେ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି କଥାୱୱତ୍ଥାନଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୟେୱ ଠାନେ ଓୱଦତି ଅନୁସାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱଚନକ୍ଖମୋତି ୱଚନଂ ଖମତି । ଏକୋ ହି ପରସ୍ସ ଓୱାଦଂ ଦେତି, ସୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞେନ ଓୱଦିୟମାନୋ କୁଜ୍ଝତି । ଥେରୋ ପନ ପରସ୍ସପି ଓୱାଦଂ ଦେତି, ସୟଂ ଓୱଦିୟମାନୋପି ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ଏକଦିୱସଂ କିର ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ସାମଣେରୋ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତୁମ୍ହାକଂ ନିୱାସନକଣ୍ଣୋ ଓଲମ୍ବତୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱାୱ ଏକମନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ୱଟ୍ଟତି ଆଚରିୟା’’ତି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଟ୍ଠାସି ।

‘‘ତଦହୁ ପବ୍ବଜିତୋ ସନ୍ତୋ, ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ।

ସୋପି ମଂ ଅନୁସାସେୟ୍ୟ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମି ମତ୍ଥକେ’’ତି ॥ (ମି॰ ପ॰ ୬.୪.୮) –

ଆହ ।

ଚୋଦକୋତି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଓତିଣ୍ଣେ ୱା ଅନୋତିଣ୍ଣେ ୱା ୱୀତିକ୍କମଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ଏୱଂ ନିୱାସେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପାରୁପିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଠାତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଖାଦିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତନ୍ତିୱସେନ ଅନୁସିଟ୍ଠିଂ ଦେତି ।

ପାପଗରହୀତି ପାପପୁଗ୍ଗଲେ ନ ପସ୍ସେ, ନ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁଣେ, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚକ୍କୱାଳେପି ନ ୱସେୟ୍ୟଂ ।

‘‘ମା ମେ କଦାଚି ପାପିଚ୍ଛୋ, କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋ ।

ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅନାଦରୋ, ସମେତୋ ଅହୁ କତ୍ଥଚୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ପାପପୁଗ୍ଗଲେପି ଗରହତି, ‘‘ସମଣେନ ନାମ ରାଗୱସିକେନ ଦୋସମୋହୱସିକେନ ନ ହୋତବ୍ବଂ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ପାପଧମ୍ମେପି ଗରହତୀତି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ‘‘ପାପଗରହୀ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦତି ।

ଏୱଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ସୋଳସହି ପଦେହି ଥେରସ୍ସ ୟଥାଭୂତୱଣ୍ଣପ୍ପକାସନେ କତେ – ‘‘କିଂ ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ପିୟସହାୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁଂ ନ ଲଭତି, କଥେତୁ କିଂ ପନ ତେନ କଥିତଂ ତଥେୱ ହୋତି, କିଂ ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତି ? କୋଚି ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭତୂତି ସତ୍ଥା ତଂ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ଅକୁପ୍ପଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ଜିନମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମେତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଏୱଂ ତଥାଗତେନ ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଚ ମହାଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣେ କଥିୟମାନେ ଭୁମଟ୍ଠକା ଦେୱତା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏତେହେୱ ସୋଳସହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ କଥୟିଂସୁ । ତତୋ ଆକାସଟ୍ଠକଦେୱତା ସୀତୱଲାହକା ଉଣ୍ହୱଲାହକା ଚାତୁମହାରାଜିକାତି ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଦେୱତା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏତେହେୱ ସୋଳସହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ କଥୟିଂସୁ । ଏତେନୁପାୟେନ ଏକଚକ୍କୱାଳଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଦେୱତା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କଥୟିଂସୁ । ଅଥାୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ସୁସୀମୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମା ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳଂ ପହାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତି, ଗଚ୍ଛାମି ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତଦେୱ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ଦେୱତାଭାସିତଂ କରୋମୀ’’ତି, ସୋ ତଥା ଅକାସି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ସୁସୀମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଉଚ୍ଚାୱଚାତି ଅଞ୍ଞେସୁ ଠାନେସୁ ପଣୀତଂ ଉଚ୍ଚଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ହୀନଂ ଅୱଚଂ । ଇଧ ପନ ଉଚ୍ଚାୱଚାତି ନାନାୱିଧା ୱଣ୍ଣନିଭା । ତସ୍ସା କିର ଦେୱପରିସାୟ ନୀଲଟ୍ଠାନଂ ଅତିନୀଲଂ, ପୀତକଟ୍ଠାନଂ ଅତିପୀତକଂ, ଲୋହିତଟ୍ଠାନଂ ଅତିଲୋହିତଂ, ଓଦାତଟ୍ଠାନଂ ଅଚ୍ଚୋଦାତନ୍ତି, ଚତୁବ୍ବିଧା ୱଣ୍ଣନିଭା ପାତୁଭୱି । ତେନେୱ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମାତି ଚତସ୍ସୋ ଉପମା ଆଗତା । ତତ୍ଥ ସୁଭୋତି ସୁନ୍ଦରୋ । ଜାତିମାତି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୁପରିକମ୍ମକତୋତି ଧୋୱନାଦିପରିକମ୍ମେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିକମ୍ମକତୋ । ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ରତ୍ତକମ୍ବଲେ ଠପିତୋ । ଏୱମେୱନ୍ତି ରତ୍ତକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମଣି ୱିୟ ସବ୍ବା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ୱିରୋଚିତୁଂ ଆରଦ୍ଧା । ନିକ୍ଖନ୍ତି ଅତିରେକପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣେନ କତପିଳନ୍ଧନଂ । ତଞ୍ହି ଘଟ୍ଟନମଜ୍ଜନକ୍ଖମଂ ହୋତି । ଜମ୍ବୋନଦନ୍ତି ମହାଜମ୍ବୁସାଖାୟ ପୱତ୍ତନଦିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ମହାଜମ୍ବୁଫଲରସେ ୱା ପଥୱିୟଂ ପୱିଟ୍ଠେ ସୁୱଣ୍ଣଙ୍କୁରା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେନ ସୁୱଣ୍ଣେନ କତପିଳନ୍ଧନନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ଦକ୍ଖକମ୍ମାରପୁତ୍ତଉକ୍କାମୁଖସୁକୁସଲସମ୍ପହଟ୍ଠନ୍ତି ସୁକୁସଲେନ କମ୍ମାରପୁତ୍ତେନ ଉକ୍କାମୁଖେ ପଚିତ୍ୱା ସମ୍ପହଟ୍ଠଂ । ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୫୭ ଆଦୟୋ) ଅକତଭଣ୍ଡଂ ଗହିତଂ, ଇଧ ପନ କତଭଣ୍ଡଂ ।

ୱିଦ୍ଧେତି ଦୂରୀଭୂତେ । ଦେୱେତି ଆକାସେ । ନଭଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସକ୍କମାନୋତି ଆକାସଂ ଅଭିଲଙ୍ଘନ୍ତୋ । ଇମିନା ତରୁଣସୂରିୟଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋରତୋତି ସୋରଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦନ୍ତୋତି ନିବ୍ବିସେୱନୋ । ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣାଭତୋତି ସତ୍ଥାରା ଆଭତୱଣ୍ଣୋ । ସତ୍ଥା ହି ଅଟ୍ଠପରିସମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ସେୱଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୧) ନୟେନ ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଆହରୀତି ଥେରୋ ଆଭତୱଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି । କାଲଂ କଙ୍ଖତୀତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲଂ ପତ୍ଥେତି । ଖୀଣାସୱୋ ହି ନେୱ ମରଣଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ନ ଜୀୱିତଂ ପତ୍ଥେତି, ଦିୱସସଙ୍ଖେପଂ ୱେତନଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପୁରିସୋ ୱିୟ କାଲଂ ପନ ପତ୍ଥେତି, ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ –

‘‘ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ, ନାଭିନନ୍ଦାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୦୧-୧୦୦୨) । ନୱମଂ ।

୧୦. ନାନାତିତ୍ଥିୟସାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୧. ଦସମେ ନାନାତିତ୍ଥିୟସାୱକାତି ତେ କିର କମ୍ମୱାଦିନୋ ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତେ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥରି ପସାଦେନ ନିବ୍ବତ୍ତମ୍ହା’’ତି ସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମ ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାରାନଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସ୍ସାମା’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଗାଥାହି କଥୟିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଛିନ୍ଦିତମାରିତେତି ଛିନ୍ଦିତେ ଚ ମାରିତେ ଚ । ହତଜାନୀସୂତି ପୋଥନେ ଚ ଧନଜାନୀସୁ ଚ । ପୁଞ୍ଞଂ ୱା ପନାତି ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସତି, ସଙ୍ଖେପତୋ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନଂ ୱିପାକୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସ ୱେ ୱିସ୍ସାସମାଚିକ୍ଖୀତି ସୋ – ‘‘ଏୱଂ କତପାପାନମ୍ପି କତପୁଞ୍ଞାନମ୍ପି ୱିପାକୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସ୍ସାସଂ ଅୱସ୍ସୟଂ ପତିଟ୍ଠଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ମାନନଂ ୱନ୍ଦନଂ ପୂଜନଂ ଅରହତୀତି ୱଦତି ।

ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାୟାତି କାୟକିଲମଥତପେନ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନେନ । ସୁସଂୱୁତତ୍ତୋତି ସମନ୍ନାଗତୋ ପିହିତୋ ୱା । ଜେଗୁଚ୍ଛୀତି ତପେନ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛକୋ । ନିପକୋତି ପଣ୍ଡିତୋ । ଚାତୁୟାମସୁସଂୱୁତୋତି ଚାତୁୟାମେନ ସୁସଂୱୁତୋ । ଚାତୁୟାମୋ ନାମ ସବ୍ବୱାରିୱାରିତୋ ଚ ହୋତି ସବ୍ବୱାରିୟୁତ୍ତୋ ଚ ସବ୍ବୱାରିଧୁତୋ ଚ ସବ୍ବୱାରିଫୁଟୋ ଚାତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବୱାରିୱାରିତୋତି ୱାରିତସବ୍ବଉଦକୋ, ପଟିକ୍ଖିତ୍ତସବ୍ବସୀତୋଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ କିର ସୀତୋଦକେ ସତ୍ତସଞ୍ଞୀ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ୱଲଞ୍ଜେତି । ସବ୍ବୱାରିୟୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ୟୁତୋ । ସବ୍ବୱାରିଧୁତୋତି ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ଧୁତପାପୋ। ସବ୍ବୱାରିଫୁଟୋତି ସବ୍ବେନ ପାପୱାରଣେନ ଫୁଟ୍ଠୋ । ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଞ୍ଚ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ମେ’’ତି ସୁତଂ ‘‘ସୁତଂ ମେ’’ତି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ, ନ ନିଗୁହନ୍ତୋ । ନ ହି ନୂନ କିବ୍ବିସୀତି ଏୱରୂପୋ ସତ୍ଥା କିବ୍ବିସକାରକୋ ନାମ ନ ହୋତି ।

ନାନାତିତ୍ଥିୟେତି ସୋ କିର ନାନାତିତ୍ଥିୟାନଂୟେୱ ଉପଟ୍ଠାକୋ, ତସ୍ମା ତେ ଆରବ୍ଭ ୱଦତି । ପକୁଧକୋ କାତିୟାନୋତି ପକୁଧୋ କଚ୍ଚାୟନୋ । ନିଗଣ୍ଠୋତି ନାଟପୁତ୍ତୋ । ମକ୍ଖଲିପୂରଣାସେତି ମକ୍ଖଲି ଚ ପୂରଣୋ ଚ । ସାମଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତାତି ସମଣଧମ୍ମେ କୋଟିପ୍ପତ୍ତା । ନ ହି ନୂନ ତେତି ସପ୍ପୁରିସେହି ନ ଦୂରେ, ତେୟେୱ ଲୋକେ ସପ୍ପୁରିସାତି ୱଦତି । ପଚ୍ଚଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ଆକୋଟକୋ ଇମେସଂ ନଗ୍ଗନିସ୍ସିରିକାନଂ ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠତ୍ୱା ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୀତି ତେସଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ପତିଅଭାସୀତି ।

ତତ୍ଥ ସହାଚରିତେନାତି ସହ ଚରିତମତ୍ତେନ । ଛୱୋ ସିଗାଲୋତି ଲାମକୋ କାଲସିଗାଲୋ । କୋତ୍ଥୁକୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସଙ୍କସ୍ସରାଚାରୋତି ଆସଙ୍କିତସମାଚାରୋ । ନ ସତଂ ସରିକ୍ଖୋତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ସଦିସୋ ନ ହୋତି, କିଂ ତ୍ୱଂ କାଲସିଗାଲସଦିସେ ତିତ୍ଥିୟେ ସୀହେ କରୋସୀତି ?

ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ ଏୱରୂପାନଂ ସତ୍ଥାରାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେତି, ତେନେୱ ନଂ ମୁଖେନ ୱଣ୍ଣଂ କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସରୀରେ ଅନୁଆୱିସି ଅଧିମୁଚ୍ଚି, ଏୱଂ ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱା । ଆୟୁତ୍ତାତି ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛନେ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତା । ପାଲୟଂ ପୱିୱେକିୟନ୍ତି ପୱିୱେକଂ ପାଲୟନ୍ତା । ତେ କିର ‘‘ନ୍ହାପିତପୱିୱେକଂ ପାଲେସ୍ସାମା’’ତି ସୟଂ କେସେ ଲୁଞ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଚୀୱରପୱିୱେକଂ ପାତେସ୍ସାମା’’ତି ନଗ୍ଗା ୱିଚରନ୍ତି । ‘‘ପିଣ୍ଡପାତପୱିୱେକଂ ପାଲେସ୍ସାମା’’ତି ସୁନଖା ୱିୟ ଭୂମିୟଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ହତ୍ଥେସୁ ୱା । ‘‘ସେନାସନପୱିୱେକଂ ପାଲେସ୍ସାମା’’ତି କଣ୍ଟକସେୟ୍ୟାଦୀନି କପ୍ପେନ୍ତି । ରୂପେ ନିୱିଟ୍ଠାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ରୂପେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଦେୱଲୋକାଭିନନ୍ଦିନୋତି ଦେୱଲୋକପତ୍ଥନକାମା । ମାତିୟାତି ମଚ୍ଚା, ତେ ୱେ ମଚ୍ଚା ପରଲୋକତ୍ଥାୟ ସମ୍ମା ଅନୁସାସନ୍ତୀତି ୱଦତି ।

ଇତିୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଅୟଂ ପଠମଂ ଏତେସଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି, କୋ ନୁ ଖୋ ଏସୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଜାନିତ୍ୱାୱ । ୟେ ଚନ୍ତଲିକ୍ଖସ୍ମିଂ ପଭାସୱଣ୍ଣାତି ୟେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚନ୍ଦୋଭାସସୂରିୟୋଭାସସଞ୍ଝାରାଗଇନ୍ଦଧନୁତାରକରୂପାନଂ ପଭାସୱଣ୍ଣା । ସବ୍ବେୱ ତେ ତେତି ସବ୍ବେୱ ତେ ତୟା । ନମୁଚୀତି ମାରଂ ଆଲପତି । ଆମିସଂୱ ମଚ୍ଛାନଂ ୱଧାୟ ଖିତ୍ତାତି ୟଥା ମଚ୍ଛାନଂ ୱଧତ୍ଥାୟ ବଳିସଲଗ୍ଗଂ ଆମିସଂ ଖିପତି, ଏୱଂ ତୟା ପସଂସମାନେନ ଏତେ ରୂପା ସତ୍ତାନଂ ୱଧାୟ ଖିତ୍ତାତି ୱଦତି ।

ମାଣୱଗାମିୟୋତି ଅୟଂ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ । ରାଜଗହୀୟାନନ୍ତି ରାଜଗହପବ୍ବତାନଂ । ସେତୋତି କେଲାସୋ । ଅଘଗାମିନନ୍ତି ଆକାସଗାମୀନଂ । ଉଦଧିନନ୍ତି ଉଦକନିଧାନାନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ରାଜଗହୀୟାନଂ ପବ୍ବତାନଂ ୱିପୁଲୋ ସେଟ୍ଠୋ, ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତାନଂ କେଲାସୋ, ଆକାସଗାମୀନଂ ଆଦିଚ୍ଚୋ, ଉଦକନିଧାନାନଂ ସମୁଦ୍ଦୋ, ନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ଚନ୍ଦୋ, ଏୱଂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୋ ସେଟ୍ଠୋତି । ଦସମଂ ।

ନାନାତିତ୍ଥିୟୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. କୋସଲସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦହରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୨. କୋସଲସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀତି ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେନ, ଏୱଂ ସୋପି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି । ସୀତୋଦକଂ ୱିୟ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ସମ୍ମୋଦିତଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅଗମାସି । ୟାୟ ଚ – ‘‘କଚ୍ଚି, ଭୋ ଗୋତମ, ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଚ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତିଆଦିକାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦି, ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତସମ୍ମୋଦଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ ଚିରମ୍ପି କାଲଂ ସାରେତୁଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅରହରୂପତୋ ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରଣୀୟଂ। ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ ସାରଣୀୟଂ । ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସାରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ସାରଣୀୟଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଗୁଣାଗୁଣୱସେନ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଂ ୱା ଉତ୍ତାନଭାୱଂ ୱା ଅଜାନନ୍ତୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି, ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଖୋ ୟଂ ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆଗତୋ ଲୋକନିସ୍ସରଣଭୱୋକ୍କନ୍ତିପଞ୍ହଂ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଭୱମ୍ପି ନୋତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଭୱମ୍ପୀତି ପି-କାରୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ଚ ଛ ସତ୍ଥାରେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୟଥା ପୂରଣାଦୟୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ଭୱମ୍ପି ନୁ ପଟିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ପନ ରାଜା ନ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟା, ଲୋକେ ମହାଜନେନ ଗହିତପଟିଞ୍ଞାୱସେନ ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ୟଂ ହି ତଂ ମହାରାଜାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅହଂ ହି ମହାରାଜାତି ଅନୁତ୍ତରଂ ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅହଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେନ ସମଣା, ଜାତିୱସେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ସଙ୍ଘିନୋତିଆଦୀସୁ ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ସଙ୍ଘୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଘିନୋ। ସ୍ୱେୱ ଗଣୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଗଣିନୋ। ଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନ ତସ୍ସ ଗଣସ୍ସ ଆଚରିୟାତି ଗଣାଚରିୟା । ଞାତାତି ପଞ୍ଞାତା ପାକଟା । ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ସମୁଗ୍ଗତୋ ୟସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟସସ୍ସିନୋ । ତିତ୍ଥକରାତି ଲଦ୍ଧିକରା । ସାଧୁସମ୍ମତାତି ‘‘ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ମତା । ବହୁଜନସ୍ସାତି ଅସ୍ସୁତୱତୋ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ପୂରଣୋତିଆଦୀନି ତେସଂ ନାମଗୋତ୍ତାନି । ପୂରଣୋତି ହି ନାମମେୱ । ତଥା, ମକ୍ଖଲୀତି । ସୋ ପନ ଗୋସାଲାୟ ଜାତତ୍ତା ଗୋସାଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ନାଟପୁତ୍ତୋତି ନାଟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋତି ବେଲଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । କଚ୍ଚାୟନୋତି ପକୁଧସ୍ସ ଗୋତ୍ତଂ । କେସକମ୍ବଲସ୍ସ ଧାରଣତୋ ଅଜିତୋ କେସକମ୍ବଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ତେପି ମୟାତି କପ୍ପକୋଲାହଲଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲନ୍ତି ତୀଣି କୋଲାହଲାନି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କପ୍ପକୋଲାହଲଂ ନାମ ହୋତି – ‘‘ଇତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମେତ୍ତଂ ମାରିସା, ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ ମୁଦିତଂ ଉପେକ୍ଖ’’ନ୍ତି ମନୁସ୍ସପ୍ପଥେ ଦେୱତା ଘୋସେନ୍ତିୟୋ ୱିଚରନ୍ତି । ‘‘ୱସ୍ସସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ପନ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ନାମ ହୋତି – ‘‘ଇତୋ ୱସ୍ସସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେନ ସଙ୍ଘରତନେନ ପରିୱାରିତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱିଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱତା ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତି । ‘‘ୱସ୍ସସତମତ୍ଥକେ ପନ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ ନାମ ହୋତି – ‘‘ଇତୋ ୱସ୍ସସତମତ୍ଥକେ ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନୋ ଚତୁଦ୍ଦୀପିସ୍ସରୋ ସହସ୍ସ ପୁତ୍ତପରିୱାରୋ ୱେହାସଙ୍ଗମୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱତା ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତି ।

ଇମେସୁ ତୀସୁ କୋଲାହଲେସୁ ଇମେ ଛ ସତ୍ଥାରୋ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ସୁତ୍ୱା ଆଚରିୟେ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଚିନ୍ତାମାଣିୱିଜ୍ଜାଦୀନି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା – ‘‘ମୟଂ ବୁଦ୍ଧମ୍ହା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ମହାଜନପରିୱୁତା ଜନପଦଂ ୱିଚରନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପତ୍ତା । ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାକା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ମହାରାଜ, ପୂରଣୋ କସ୍ସପୋ…ପେ॰… ଅଜିତୋ କେସକମ୍ବଲୋ ବୁଦ୍ଧୋ କିର ସବ୍ବଞ୍ଞୂ କିରା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ତୁମ୍ହେୱ ନେ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଆନେଥା’’ତି ଆହ। ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେହି, ‘‘ରାଜା ୱୋ ନିମନ୍ତେତି । ରଞ୍ଞୋ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଗନ୍ତୁଂ ନ ଉସ୍ସହନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନା ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଏକତୋୱ ଅଗମଂସୁ । ରାଜା ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ନିସୀଦନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ନିଗ୍ଗୁଣାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ରାଜୁସ୍ମା ନାମ ଫରତି, ତେ ମହାରହେସୁ ଆସନେସୁ ନିସୀଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଫଲକେସୁ ଚେୱ ଭୂମିୟଂ ଚ ନିସୀଦିଂସୁ ।

ରାଜା ‘‘ଏତ୍ତକେନେୱ ନତ୍ଥି ତେସଂ ଅନ୍ତୋ ସୁକ୍କଧମ୍ମୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହାରଂ ଅଦତ୍ୱାୱ ତାଲତୋ ପତିତଂ ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ତୁମ୍ହେ ବୁଦ୍ଧା, ନ ବୁଦ୍ଧା’’ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ସଚେ ‘ବୁଦ୍ଧମ୍ହା’ତି ୱକ୍ଖାମ, ରାଜା ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ‘ତୁମ୍ହେ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧାତି ମହାଜନଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଆହିଣ୍ଡଥା’ତି ଜିୱ୍ହମ୍ପି ଛିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ସକପଟିଞ୍ଞାୟ ଏୱ ‘ନ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’ତି ୱଦିଂସୁ । ଅଥ ନେ ରାଜା ଗେହତୋ ନିକଡ୍ଢାପେସି । ତେ ରାଜଘରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ଉପଟ୍ଠାକା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘କିଂ ଆଚରିୟା ରାଜା ତୁମ୍ହେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଅକାସୀ’’ତି ? ରାଜା ‘‘ବୁଦ୍ଧା ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି, ତତୋ ମୟଂ – ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ରାଜା ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ କଥିୟମାନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅମ୍ହେସୁ ମନଂ ପଦୋସେସ୍ସତି, ବହୁଂ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱିସ୍ସତୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଅନୁକମ୍ପାୟ ‘ନ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’ତି ୱଦିମ୍ହା, ମୟଂ ପନ ବୁଦ୍ଧା ଏୱ, ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱୋ, ଉଦକେନ ଧୋୱିତ୍ୱାପି ହରିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ଇତି ବହିଦ୍ଧା ‘ବୁଦ୍ଧମ୍ହା’ତି ଆହଂସୁ – ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ ‘ନ ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’ତି ୱଦିଂସୂତି, ଇଦଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜା ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ କିଂ ପନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଦହରୋ ଚେୱ ଜାତିୟା, ନୱୋ ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି । ତତ୍ଥ କିନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ଏତେ ଜାତିମହଲ୍ଲକା ଚ ଚିରପବ୍ବଜିତା ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧମ୍ହା’’ତି ନ ପଟିଜାନନ୍ତି, ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଜାତିୟା ଚ ଦହରୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚ ନୱୋ କିଂ ପଟିଜାନାତି ? ମା ପଟିଜାନାହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବାତି ନ ଅୱଜାନିତବ୍ବା । ନ ପରିଭୋତବ୍ବାତି ନ ପରିଭୱିତବ୍ବା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଖତ୍ତିୟୋତି ରାଜକୁମାରୋ । ଉରଗୋତି ଆସୀୱିସୋ । ଅଗ୍ଗୀତି ଅଗ୍ଗିୟେୱ । ଭିକ୍ଖୂତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଦେ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ସୀଲୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଦହରଂ ରାଜକୁମାରଂ ଦିସ୍ୱା, ଉକ୍କମିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଅଦେନ୍ତୋ, ପାରୁପନଂ ଅନପନେନ୍ତୋ, ନିସିନ୍ନାସନତୋ ଅନୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ, ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠାଦୀହି ଅନୋତରନ୍ତୋ, ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ମଞ୍ଞନୱସେନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଅନାଚାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଖତ୍ତିୟଂ ଅୱଜାନାତି ନାମ । ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ରାଜକୁମାରୋ, ମହାକଣ୍ଡୋ ମହୋଦରୋ – କିଂ ନାମ ୟଂକିଞ୍ଚି ଚୋରୂପଦ୍ଦୱଂ ୱୂପସମେତୁଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପରିଭୋତି ନାମ । ଅଞ୍ଜନିସଲାକମତ୍ତମ୍ପି ଆସୀୱିସପୋତକଂ କଣ୍ଣାଦୀସୁ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗୁଲିମ୍ପି ଜିୱ୍ହମ୍ପି ଡଂସାପେନ୍ତୋ ଉରଗଂ ଅୱଜାନାତି ନାମ। ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ଆସୀୱିସୋ ଉଦକଦେଡ୍ଡୁଭୋ ୱିୟ କିଂ ନାମ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଡଂସିତୁଂ କସ୍ସଚିଦେୱ କାୟେ ୱିସଂ ଫରିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପରିଭୋତି ନାମ । ଖଜ୍ଜୋପନକମତ୍ତମ୍ପି ଅଗ୍ଗିଂ ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ କୀଳନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡୁକ୍ଖଲିକାୟ ଖିପନ୍ତୋ ଚୂଳାୟ ୱା ସୟନପିଟ୍ଠସାଟକପସିବ୍ବକାଦୀସୁ ୱା ଠପେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିଂ ଅୱଜାନାତି ନାମ । ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ଅଗ୍ଗି କତରଂ ନୁ ଖୋ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ପଚିସ୍ସତି, କତରଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ, କସ୍ସ ସୀତଂ ୱିନୋଦେସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପରିଭୋତି ନାମ । ଦହରସାମଣେରମ୍ପି ପନ ଦିସ୍ୱା ଉକ୍କମିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଅଦେନ୍ତୋତି ରାଜକୁମାରେ ୱୁତ୍ତଂ ଅନାଚାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅୱଜାନାତି ନାମ । ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ସାମଣେରୋ ମହାକଣ୍ଠୋ ମହୋଦରୋ ୟଂକିଞ୍ଚି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅରଞ୍ଞଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ୱସିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସଙ୍ଘତ୍ଥେରକାଲେ ମନାପୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପରିଭୋତି ନାମ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ନ ପରିଭୋତବ୍ବୋତି ଆହ ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଗାଥାବନ୍ଧଂ ଅୱୋଚ । ଗାଥା ଚ ନାମେତା ତଦତ୍ଥଦୀପନାପି ହୋନ୍ତି ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନାପି, ତତ୍ରିମା ତଦତ୍ଥମ୍ପି ୱିସେସତ୍ଥମ୍ପି ଦୀପେନ୍ତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟନ୍ତି ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଖେତ୍ତାନଂ ଅଧିପତୀତି ଖୋ, ୱାସେଟ୍ଠ, ‘ଖତ୍ତିୟୋ ଖତ୍ତିୟୋ’ତ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଂ ଅକ୍ଖରଂ ଉପନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୧) । ଜାତିସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତାୟେୱ ଖତ୍ତିୟଜାତିୟା ଜାତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ଅଭିଜାତନ୍ତି ତୀଣି କୁଲାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାତଂ ।

ଠାନଂ ହୀତି କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି । ମନୁଜିନ୍ଦୋତି ମନୁସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ । ରାଜଦଣ୍ଡେନାତି ରଞ୍ଞୋ ଉଦ୍ଧଟଦଣ୍ଡେନ, ସୋ ଅପ୍ପକୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଦସସହସ୍ସୱୀସତିସହସ୍ସପ୍ପମାଣୋ ହୋତିୟେୱ । ତସ୍ମିଂ ପକ୍କମତେ ଭୁସନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ବଲୱଉପକ୍କମଂ ଉପକ୍କମତି । ରକ୍ଖଂ ଜୀୱିତମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖମାନୋ ତଂ ଖତ୍ତିୟଂ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ ନ ଘଟ୍ଟେୟ୍ୟ ।

ଉଚ୍ଚାୱଚେହୀତି ନାନାୱିଧେହି । ୱଣ୍ଣେହୀତି ସଣ୍ଠାନେହି । ୟେନ ୟେନ ହି ୱଣ୍ଣେନ ଚରନ୍ତୋ ଗୋଚରଂ ଲଭତି, ୟଦି ସପ୍ପୱଣ୍ଣେନ, ୟଦି ଦେଡ୍ଡୁଭୱଣ୍ଣେନ, ୟଦି ଧମନିୱଣ୍ଣେନ, ଅନ୍ତମସୋ କଲନ୍ଦକୱଣ୍ଣେନପି ଚରତିୟେୱ । ଆସଜ୍ଜାତି ପତ୍ୱା । ବାଲନ୍ତି ୟେନ ବାଲେନ ଘଟ୍ଟିତୋ, ତଂ ବାଲଂ ନରଂ ୱା ନାରିଂ ୱା ଡଂସେୟ୍ୟ ।

ପହୂତଭକ୍ଖନ୍ତି ବହୁଭକ୍ଖଂ । ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ହି ଅଭକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଜାଲିନନ୍ତି ଜାଲୱନ୍ତଂ । ପାୱକନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ । ପାୱଗନ୍ତିପି ପାଠୋ । କଣ୍ହୱତ୍ତନିନ୍ତି ୱତ୍ତନୀତି ମଗ୍ଗୋ, ଅଗ୍ଗିନା ଗତମଗ୍ଗୋ କଣ୍ହୋ ହୋତି କାଳକୋ, ତସ୍ମା ‘‘କଣ୍ହୱତ୍ତନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ମହା ହୁତ୍ୱାନାତି ମହନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ଅଗ୍ଗି ହି ଏକଦା ୟାୱବ୍ରହ୍ମଲୋକପ୍ପମାଣୋପି ହୋତି । ଜାୟନ୍ତିତତ୍ଥ ପାରୋହାତି ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୱନେ ପାରୋହା ଜାୟନ୍ତି । ପାରୋହାତି ତିଣରୁକ୍ଖାଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ହି ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନେ ମୂଲମତ୍ତେପି ଅୱସିଟ୍ଠେ ପାଦତୋ ରୋହନ୍ତି ଜାୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପାରୋହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁନ ରୋହନତ୍ଥେନ ୱା ପାରୋହା । ଅହୋରତ୍ତାନମଚ୍ଚୟେତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱାନଂ ଅତିକ୍କମେ । ନିଦାଘେପି ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠମତ୍ତେ ଜାୟନ୍ତି ।

ଭିକ୍ଖୁ ଡହତି ତେଜସାତି ଏତ୍ଥ ଅକ୍କୋସନ୍ତଂ ପଚ୍ଚକ୍କୋସନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡନ୍ତଂ ପଟିଭଣ୍ଡନ୍ତୋ ପହରନ୍ତଂ ପଟିପହରନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁତେଜସା ଡହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟୋ ପନ ଅକ୍କୋସନ୍ତଂ ନ ପଚ୍ଚକ୍କୋସତି, ଭଣ୍ଡନ୍ତଂ ନ ପଟିଭଣ୍ଡତି । ପହରନ୍ତଂ ନ ପଟିପହରତି, ତସ୍ମିଂ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ତସ୍ସ ସୀଲତେଜେନ ଡୟ୍ହତି । ତେନେୱେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତା ପସୱୋତି ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଧୀତରୋପି ଗୋମହିଂସକୁକ୍କୁଟସୂକରାଦୟୋ ପସୱୋପି ନ ଭୱନ୍ତି, ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାୟାଦା ୱିନ୍ଦରେ ଧନନ୍ତି ତସ୍ସ ଦାୟାଦାପି ଧନଂ ନ ୱିନ୍ଦନ୍ତି । ତାଲାୱତ୍ଥୂ ଭୱନ୍ତି ତେତି ତେ ଭିକ୍ଖୁତେଜସା ଦଡ୍ଢା ୱତ୍ଥୁମତ୍ତାୱସିଟ୍ଠୋ ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ ଭୱନ୍ତି, ପୁତ୍ତଧୀତାଦିୱସେନ ନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସମଣତେଜେନ ଦଡ୍ଢା ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମା ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା । ସମ୍ମଦେୱ ସମାଚରେତି ସମ୍ମା ସମାଚରେୟ୍ୟ । ସମ୍ମା ସମାଚରନ୍ତେନ ପନ କିଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ? ଖତ୍ତିୟଂ ତାୱ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଗାମନିଗମୟାନୱାହନାଦିଆନିସଂସଂ, ଉରଗଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ କୀଳାପନେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ୱତ୍ଥହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଆନିସଂସଂ ଅଗ୍ଗିଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ୟାଗୁଭତ୍ତପଚନସୀତୱିନୋଦନାଦିଆନିସଂସଂ, ଭିକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅସୁତସୱନସୁତପରିୟୋଦପନ-ସଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମାଦିଆନିସଂସଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନେନ ‘‘ଏତେ ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଆଦୀନୱୋ ଅତ୍ଥି । କିଂ ଇମେହୀ’’ତି ? ନ ସବ୍ବସୋ ପହାତବ୍ବା । ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥିକେନ ପନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅୱଜାନନଞ୍ଚ ପରିଭୱନଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିପଚ୍ଛାନିପାତିତାଦୀହି ଉପାୟେହି ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ତୋସେତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ତତୋ ଇସ୍ସରିୟଂ ଅଧିଗମିସ୍ସତି । ଅହିତୁଣ୍ଡିକେନ ଉରଗେ ୱିସ୍ସାସଂ ଅକତ୍ୱା ନାଗୱିଜ୍ଜଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ ଗୀୱାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱିସହରେନ ମୂଲେନ ଦାଠା ଧୋୱିତ୍ୱା ପେଳାୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୀଳାପେନ୍ତେନ ଚରିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀନି ଲଭିସ୍ସତି । ୟାଗୁପଚନାଦୀନି କତ୍ତୁକାମେନ ଅଗ୍ଗିଂ ୱିସ୍ସାସେନ ଭଣ୍ଡୁକ୍ଖଲିକାଦୀସୁ ଅପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଅନାମସନ୍ତେନ ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ଜାଲେତ୍ୱା ୟାଗୁପଚନାଦୀନି କତ୍ତବ୍ବାନି, ଏୱଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଆନିସଂସଂ ଲଭିସ୍ସତି । ଅସୁତସୱନାଦୀନି ପତ୍ଥୟନ୍ତେନପି ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତିୱିସ୍ସାସେନ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମନୱକମ୍ମାଦୀସୁ ଅୟୋଜେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସୁତପୁବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅସୁତପୁବ୍ବଂ ପଞ୍ହାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ କୁଲସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଛ କାମସଗ୍ଗାନି ନୱ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପତ୍ୱା ଅମତମହାନିବ୍ବାନଦସ୍ସନମ୍ପି ଲଭିସ୍ସତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ସମ୍ମଦେୱ ସମାଚରେତି ଆହ ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ପସାଦଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଭିକନ୍ତଂ ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ, ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦେସନଂ ଥୋମେତି ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି । ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋ’’ତି ।

ତତୋ ପରଂ ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରିମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀ ଅଡ୍ଢରତ୍ତଘନୱନସଣ୍ଡ ମେଘପଟଲେହି ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନା ପଭୁତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରେ ନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେନ୍ତେନ ମୟ୍ହଂ ଭଗୱତା ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋତି ।

ଏୱଂ ଦେସନଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଏସାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସାହନ୍ତି ଏସୋ ଅହଂ । ଭଗୱନ୍ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଇମଂ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି । ଉପାସକଂ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଧାରେତୂତି ମଂ ଭଗୱା ‘ଉପାସକୋ ଅୟ’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧାରେତୁ, ଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ, ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣୁପେତନ୍ତି ପାଣେହି ଉପେତଂ ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଂ ଗତଂ ଉପାସକଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ମଂ ଭଗୱା ଧାରେତୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ସାମଞ୍ଞଫଲସୁତ୍ତେ ସବ୍ବାକାରେନ ୱୁତ୍ତୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ପୁରିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩. ଦୁତିୟେ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ପୁରିମସୁତ୍ତେ ସରଣଗତତ୍ତା ଇଧ ଅଭିୱାଦେସି । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋଭାଦୀସୁ ଲୁବ୍ଭନଲକ୍ଖଣୋ ଲୋଭୋ, ଦୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋ ଦୋସୋ, ମୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣୋ ମୋହୋତି । ହିଂସନ୍ତୀତି ୱିହେଠେନ୍ତି ନାସେନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତି । ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତାତି ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା । ତଚସାରଂୱ ସମ୍ଫଲନ୍ତି ୟଥା ତଚସାରଂ ୱେଳୁଂ ୱା ନଳଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ହିଂସତି ୱିନାସେତି, ଏୱଂ ହିଂସନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତୀତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଜରାମରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୪. ତତିୟେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜରାମରଣାତି ଜରାମରଣତୋ ମୁତ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାତି ଖତ୍ତିୟମହାସାଲା ନାମ ମହାସାରପ୍ପତ୍ତା ଖତ୍ତିୟା । ୟେସଂ ହି ଖତ୍ତିୟାନଂ ହେଟ୍ଠିମନ୍ତେନ କୋଟିସତଂ ନିଧାନଗତଂ ହୋତି, ତୟୋ କହାପଣକୁମ୍ଭା ୱଲଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତା ହୋନ୍ତି, ତେ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲା ନାମ । ୟେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ନିହିତଂ ହୋତି, ଦିୟଡ୍ଢୋ କହାପଣକୁମ୍ଭୋ ୱଲଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା ନାମ । ୟେସଂ ଗହପତୀନଂ ଚତ୍ତାଲୀସକୋଟିଧନଂ ନିହିତଂ ହୋତି, କହାପଣକୁମ୍ଭୋ ୱଲଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଗେହମଜ୍ଝେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଠପିତୋ ହୋତି, ତେ ଗହପତିମହାସାଲା ନାମ ।

ଅଡ୍ଢାତି ଇସ୍ସରା । ନିଧାନଗତଧନସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ମହଦ୍ଧନା। ସୁୱଣ୍ଣରଜତଭାଜନାଦୀନଂ ଉପଭୋଗଭଣ୍ଡାନଂ ମହନ୍ତତାୟ ମହାଭୋଗା। ଅନିଧାନଗତସ୍ସ ଜାତରୂପରଜତସ୍ସ ପହୂତତାୟ, ପହୂତଜାତରୂପରଜତା। ୱିତ୍ତୂପକରଣସ୍ସ ତୁଟ୍ଠିକରଣସ୍ସ ପହୂତତାୟ ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣା। ଗୋଧନାଦୀନଞ୍ଚ ସତ୍ତୱିଧଧଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ପହୂତତାୟ ପହୂତଧନଧଞ୍ଞା । ତେସମ୍ପି ଜାତାନଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜରାମରଣାତି ତେସମ୍ପି ଏୱଂ ଇସ୍ସରାନଂ ଜାତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଜରାମରଣା, ଜାତତ୍ତାୟେୱ ଜରାମରଣତୋ ମୋକ୍ଖୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅନ୍ତୋଜରାମରଣେୟେୱ ହୋତି ।

ଅରହନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଆରକା କିଲେସେହୀତି ଅରହନ୍ତୋ । ଖୀଣା ଏତେସଂ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱାତି ଖୀଣାସୱା। ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱୁଟ୍ଠା ପରିନିଟ୍ଠିତୱାସାତି ୱୁସିତୱନ୍ତୋ। ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କରଣୀୟଂ ଏତେସଂ କତନ୍ତି କତକରଣୀୟା। ଖନ୍ଧଭାରୋ କିଲେସଭାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରୋ କାମଗୁଣଭାରୋତି, ଇମେ ଓହିତା ଭାରା ଏତେସନ୍ତି ଓହିତଭାରା। ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ଅରହତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ସକୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତେସନ୍ତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥା। ଦସୱିଧମ୍ପି ପରିକ୍ଖୀଣଂ ଭୱସଂୟୋଜନଂ ଏତେସନ୍ତି ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନା। ସମ୍ମା କାରଣେହି ଜାନିତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତାତି ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତା। ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭେଦନଧମ୍ମୋତି ଭିଜ୍ଜନସଭାୱୋ । ନିକ୍ଖେପନଧମ୍ମୋତି ନିକ୍ଖିପିତବ୍ବସଭାୱୋ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ହି ଅଜୀରଣଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ଥି, ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ହି ନ ଜୀରତି । ଇଧ ପନସ୍ସ ଜୀରଣଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିକୋ କିରସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ସିୱିକସାଲାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା କଥିତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଚିତ୍ରାନି ରଥୟାନାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ଦିଟ୍ଠମେୱ ଉପମଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଜୀରନ୍ତି ୱେ ରାଜରଥା’’ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ଜୀରନ୍ତୀତି ଜରଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ରାଜରଥାତି ରଞ୍ଞୋ ଅଭିରୂହନରଥା । ସୁଚିତ୍ତାତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ଚିତ୍ତିତା । ଅଥୋ ସରୀରମ୍ପି ଜରଂ ଉପେତୀତି ଏୱରୂପେସୁ ଅନୁପାଦିଣ୍ଣକେସୁ ସାରଦାରୁମୟେସୁ ରଥେସୁ ଜୀରନ୍ତେସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେ ଉପାଦିଣ୍ଣକେ ମଂସଲୋହିତାଦିମୟେ ସରୀରେ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ? ସରୀରମ୍ପି ଜରଂ ଉପେତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତୀତି ସନ୍ତୋ ସବ୍ଭୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀତି ଏୱଂ ପୱେଦୟନ୍ତି । ‘‘ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ନ ଜୀରତି, ଅଜରଂ ଅମତନ୍ତି ଏୱଂ କଥେନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ସୀଦନସଭାୱା କିଲେସା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ପୁରିମପଦସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତୋ ହୱେ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଇଦଂ ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତି, ତସ୍ମା ସନ୍ତୋ ସବ୍ଭି ପୱେଦୟନ୍ତି । ଅଜରଂ ନିବ୍ବାନଂ ସତଂ ଧମ୍ମୋତି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁନ୍ଦରାଧିୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ସବ୍ଭୀତି । ୟଂ ସବ୍ଭିଧମ୍ମଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତୋ ପୱେଦୟନ୍ତି କଥୟନ୍ତି, ସୋ ସତଂ ଧମ୍ମୋ ନ ଜରଂ ଉପେତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ପିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫. ଚତୁତ୍ଥେ ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହସି ଗତସ୍ସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ନିଲୀନସ୍ସ ଏକୀଭୂତସ୍ସ । ଏୱମେତଂ, ମହାରାଜାତି ଇଧ ଭଗୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ । ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନସ୍ସାତି ମରଣେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅତ୍ତରକ୍ଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ପଞ୍ଚମେ ହତ୍ଥିକାୟୋତି ହତ୍ଥିଘଟା । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଂୱରୋତି ପିଦହନଂ । ସାଧୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସଂୱରୋତି ଇମିନା କମ୍ମପଥଭେଦଂ ଅପତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସଂୱରଂ ଦସ୍ସେତି । ଲଜ୍ଜୀତି ହିରିମା । ଲଜ୍ଜୀଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅପ୍ପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଛଟ୍ଠେ ଉଳାରେ ଉଳାରେତି ପଣୀତେ ଚ ବହୁକେ ଚ । ମଜ୍ଜନ୍ତୀତି ମାନମଜ୍ଜନେନ ମଜ୍ଜନ୍ତି । ଅତିସାରନ୍ତି ଅତିକ୍କମଂ । କୂଟନ୍ତି ପାସଂ । ପଚ୍ଛାସନ୍ତି ପଚ୍ଛା ତେସଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଅଡ୍ଡକରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୮. ସତ୍ତମେ କାମହେତୂତି କାମମୂଲକଂ । କାମନିଦାନନ୍ତି କାମପଚ୍ଚୟା । କାମାଧିକରଣନ୍ତି କାମକାରଣା । ସବ୍ବାନି ହେତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱ । ଭଦ୍ରମୁଖୋତି ସୁନ୍ଦରମୁଖୋ । ଏକଦିୱସଂ କିର ରାଜା ଅଡ୍ଡକରଣେ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ପଠମତରଂ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଅମଚ୍ଚା ଅସ୍ସାମିକେପି ସାମିକେ କରିଂସୁ । ରାଜା ତଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ମୟ୍ହଂ ତାୱ ପଥୱିସ୍ସରସ୍ସ ସମ୍ମୁଖାପେତେ ଏୱଂ କରୋନ୍ତି, ପରମ୍ମୁଖା କିଂ ନାମ ନ କରିସ୍ସନ୍ତି ? ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତି ଦାନି ୱିଟଟୂଭୋ ସେନାପତି ସକେନ ରଜ୍ଜେନ, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଏୱରୂପେହି ଲଞ୍ଜଖାଦକେହି ମୁସାୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ନିସଜ୍ଜାୟା’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଖିପ୍ପଂୱ ଓଡ୍ଡିତନ୍ତି କୁମିନଂ ୱିୟ ଓଡ୍ଡିତଂ । ୟଥା ମଚ୍ଛା ଓଡ୍ଡିତଂ କୁମିନଂ ପୱିସନ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ ସତ୍ତା କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ଅଟ୍ଠମେ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ତେ ମଲ୍ଲିକେତି କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତି ? ଅୟଂ କିର ମଲ୍ଲିକା ଦୁଗ୍ଗତମାଲାକାରସ୍ସ ଧୀତା, ଏକଦିୱସଂ ଆପଣତୋ ପୂୱଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମାଲାରାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ପଟିପଥେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ପୱିସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ତଂ ଭଗୱତୋ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ନିସୀଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଚୀୱରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭଗୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ପୂୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଥେରୋ ‘‘ଇମିସ୍ସା, ଭନ୍ତେ, କୋ ୱିପାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଆନନ୍ଦ, ଅଜ୍ଜେସା ତଥାଗତସ୍ସ ପଠମଭୋଜନଂ ଅଦାସି, ଅଜ୍ଜେୱ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତଂଦିୱସମେୱ ଚ ରାଜା କାସିଗାମେ ଭାଗିନେୟ୍ୟେନ ୟୁଦ୍ଧେନ ପରାଜିତୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ନଗରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମାଲାରାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ବଲକାୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ଆଗମେସି । ତସ୍ସ ସା ୱତ୍ତଂ ଅକାସି । ସୋ ତାୟ ୱତ୍ତେ ପସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ଅନ୍ତେପୂରଂ ଅତିହାରାପେତ୍ୱା ତଂ ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟା ଇମିସ୍ସା ଦୁଗ୍ଗତକୁଲସ୍ସ ଧୀତୁୟା ମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଦିନ୍ନଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ‘କୋ ତେ ପିୟୋ’ତି ? ସା ‘ତ୍ୱଂ ମେ, ମହାରାଜ, ପିୟୋ’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସାହଂ ‘ମୟ୍ହମ୍ପି ତ୍ୱଂୟେୱ ପିୟା’ତି ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି । ଇତି ସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛତି । ସା ପନ ଦେୱୀ ପଣ୍ଡିତା ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାୟିକା ଧମ୍ମୁପଟ୍ଠାୟିକା ସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାୟିକା ମହାପଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନାୟଂ ପଞ୍ହୋ ରଞ୍ଞୋ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବୋ’’ତି । ସା ସରସେନେୱ କଥେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ପୁଚ୍ଛି । ରାଜା ତାୟ ସରସେନ କଥିତତ୍ତା ନିୱତ୍ତିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ସୟମ୍ପି ସରସେନେୱ କଥେତ୍ୱା ‘‘ସକାରଣଂ ଇଦଂ, ତଥାଗତସ୍ସ ନଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି । ନେୱଜ୍ଝଗାତି ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ପିୟୋ ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ପରେସନ୍ତି ୟଥା ଏକସ୍ସ ଅତ୍ତା ପିୟୋ, ଏୱଂ ପରେସଂ ପୁଥୁସତ୍ତାନମ୍ପି ଅତ୍ତା ପିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ୟଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୦. ନୱମେ ଥୂଣୂପନୀତାନୀତି ଥୂଣଂ ଉପନୀତାନି, ଥୂଣାୟ ବଦ୍ଧାନି ହୋନ୍ତି । ପରିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ରଞ୍ଞୋ ଆରଦ୍ଧୟଞ୍ଞୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଆରୋଚିତୋ । କସ୍ମା ପନ ରଞ୍ଞା ଅୟଂ ୟଞ୍ଞୋ ଆରଦ୍ଧୋ ? ଦୁସ୍ସୁପିନପଟିଘାତାୟ । ଏକଦିୱସଂ କିର ରାଜା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ନଗରଂ ଅନୁସଞ୍ଚରନ୍ତୋ ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକୟମାନଂ ଏକଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ତତୋୱ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ତସ୍ସା ସସ୍ସାମିକଭାୱଂ ୱା ଅସ୍ସାମିକଭାୱଂ ୱା ଜାନାହୀ’’ତି ପେସେସି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ସା ‘‘ଏସୋ ମେ ସାମିକୋ ଆପଣେ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଦସ୍ସେସି । ରାଜପୁରିସୋ ରଞ୍ଞୋ ତମତ୍ଥଂ ଆଚିକ୍ଖି । ରାଜା ତଂ ପୁରିସଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ମଂ ଉପଟ୍ଠହା’’ତି ଆହ । ‘‘ନାହଂ, ଦେୱ, ଉପଟ୍ଠହିତୁଂ ଜାନାମୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ବଲକ୍କାରେନ ଆୱୁଧଫଲକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକଂ ଅକାସି । ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗେହଂ ଗତମତ୍ତମେୱ ଚ ନଂ ପୁନ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଉପଟ୍ଠାକେନ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଗଚ୍ଛ ଇତୋ ୟୋଜନମତ୍ତେ ଅମ୍ହାକଂ ସୀସଧୋୱନପୋକ୍ଖରଣୀ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ଅରୁଣମତ୍ତିକଞ୍ଚ ଲୋହିତୁପ୍ପଲମାଲଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏହି । ସଚେ ଅଜ୍ଜେୱ ନାଗଚ୍ଛସି, ରାଜଦଣ୍ଡଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପେସେସି । ସୋ ରାଜଭୟେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗତୋ ।

ରାଜାପି ତସ୍ମିଂ ଗତେ ଦୋୱାରିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଅଜ୍ଜ ସାୟନ୍ହେୟେୱ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ‘ଅହଂ ରାଜଦୂତୋ’ତି ୱା ‘ଉପରାଜଦୂତୋ’ତି ୱା ଭଣନ୍ତାନମ୍ପି ମା ୱିୱରୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ପୁରିସୋ ମତ୍ତିକଞ୍ଚ ଉପ୍ପଲାନି ଚ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପିହିତମତ୍ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବହୁଂ ୱଦନ୍ତୋପି ଦ୍ୱାରଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ପରିସ୍ସୟଭୟେନ ଜେତୱନଂ ଗତୋ । ରାଜାପି ରାଗପରିଳାହେନ ଅଭିଭୂତୋ କାଲେ ନିସୀଦତି, କାଲେ ତିଟ୍ଠତି, କାଲେ ନିପଜ୍ଜତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିସିନ୍ନକୋୱ ମକ୍କଟନିଦ୍ଦାୟ ନିଦ୍ଦାୟତି ।

ପୁବ୍ବେ ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଚତ୍ତାରୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତା ପରଦାରିକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦାୟ ନାମ ଲୋହକୁମ୍ଭିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେ ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପଚ୍ଚମାନା ତିଂସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ହେଟ୍ଠା ଗଚ୍ଛନ୍ତା କୁମ୍ଭିୟା ତଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତିଂସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଉପରି ଗଚ୍ଛନ୍ତା ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେ ତଂ ଦିୱସଂ ଆଲୋକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍କଟଭୟେନ ଏକେକଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ତୁକାମା ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଏକେକଂ ଅକ୍ଖରମେୱ ଆହଂସୁ । ଏକୋ ସ-କାରଂ, ଏକୋ ସୋ-କାରଂ, ଏକୋ ନ-କାରଂ, ଏକୋ ଦୁ-କାରଂ ଆହ । ରାଜା ତେସଂ ନେରୟିକସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଖଂ ଅୱିନ୍ଦମାନୋୱ ତଂରତ୍ତାୱସେସଂ ୱୀତିନାମେସି ।

ଅରୁଣେ ଉଟ୍ଠିତେ ପୁରୋହିତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ‘‘କୁତୋ ମେ, ଆଚରିୟ, ସୁଖ’’ନ୍ତି? ୱତ୍ୱା, ‘‘ସୁପିନେ ଏୱରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଅସ୍ସୋସି’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ – ‘‘ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଇମିନା ସୁପିନେନ ୱୁଡ୍ଢି ୱା ହାନି ୱା ନତ୍ଥି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୟଂ ଇମସ୍ସ ଗେହେ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ହୋତି, ଗୋତମସାୱକାନଂ ହୋତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା କିଞ୍ଚି ନ ଲଭନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭିକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ଭାରିୟୋ ଅୟଂ, ମହାରାଜ, ସୁପିନୋ ତୀସୁ ଜାନୀସୁ ଏକା ପଞ୍ଞାୟତି, ରଜ୍ଜନ୍ତରାୟୋ ୱା ଭୱିସ୍ସତି ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ୱା, ଦେୱୋ ୱା ନ ୱସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । କଥଂ ସୋତ୍ଥି ଭୱେୟ୍ୟ ଆଚରିୟାତି ? ‘‘ମନ୍ତେତ୍ୱା ଞାତୁଂ ସକ୍କା, ମହାରାଜାତି । ଗଚ୍ଛଥ ଆଚରିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସୋତ୍ଥିଂ କରୋଥା’’ତି ।

ସୋ ସିୱିକସାଲାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ‘‘ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦଥା’’ତି ତୟୋ ୱଗ୍ଗେ ଅକାସି। ବ୍ରାହ୍ମଣା ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ରାଜା ପୁରୋହିତସ୍ସ କଥିତନିୟାମେନେୱ କଥେତ୍ୱା ‘‘କଥଂ ସୋତ୍ଥି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ମହାବ୍ରାହ୍ମଣା – ‘‘ସବ୍ବପଞ୍ଚସତଂ ୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱା ଏତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ, ମହାରାଜ, ଆଚରିୟା କଥେନ୍ତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଅଥ ଦୁତିୟୱଗ୍ଗବ୍ରାହ୍ମଣାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ କଥେସୁଂ । ତଥା ତତିୟୱଗ୍ଗବ୍ରାହ୍ମଣାପି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ୟଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି ଆଣାପେସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉସଭାଦୟୋ ପାଣେ ଆହରାପେସୁଂ । ନଗରେ ମହାସଦ୍ଦୋ ଉଦପାଦି। ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ମଲ୍ଲିକା ରାଜାନଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା – ‘‘ହନ୍ଦ କୁତୋ ନୁ ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ଆଗଚ୍ଛସି ଦିୱାଦିୱସ୍ସା’’ତି ଆହ । ରାଜା – ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସୁପିନକେ ଚତ୍ତାରୋ ସଦ୍ଦା ସୁତା, ସୋହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛିଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘ଭାରିୟୋ, ମହାରାଜ, ସୁପିନୋ, ସବ୍ବପଞ୍ଚସତଂ ୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱା ପଟିକମ୍ମଂ କରୋମାତି ଆରଦ୍ଧା’’’ତି ଆହ । କିନ୍ତି ତେ, ମହାରାଜ, ସଦ୍ଦା ସୁତାତି । ସୋ ୟଥାସୁତଂ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଆହ – ପୁବ୍ବେ, ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଚତ୍ତାରୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତା ପରଦାରିକା ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦାୟ ଲୋହକୁମ୍ଭିୟା ନିବ୍ବତ୍ତା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛିଂସୁ ।

ତତ୍ଥ ଏକୋ –

‘‘ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନି ସବ୍ବସୋ ।

ନିରୟେ ପଚ୍ଚମାନାନଂ, କଦା ଅନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥(ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୨; ଜା॰ ୧.୪.୫୪) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଅହୋସି । ଦୁତିୟୋ –

‘‘ସୋହଂ ନୂନ ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା, ୟୋନିଂ ଲଦ୍ଧାନ ମାନୁସିଂ ।

ୱଦଞ୍ଞୂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, କାହାମି କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୫; ଜା॰ ୧.୪.୫୬) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଅହୋସି । ତତିୟୋ –

‘‘ନତ୍ଥି ଅନ୍ତୋ କୁତୋ ଅନ୍ତୋ, ନ ଅନ୍ତୋ ପଟିଦିସ୍ସତି ।

ତଦା ହି ପକତଂ ପାପଂ, ମମ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ମାରିସା’’ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୩; ଜା॰ ୧.୪.୫୫) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଅହୋସି । ଚତୁତ୍ଥୋ –

‘‘ଦୁଜ୍ଜୀୱିତମଜୀୱିମ୍ହା, ୟେ ସନ୍ତେ ନ ଦଦମ୍ହସେ ।

ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଭୋଗେସୁ, ଦୀପଂ ନାକମ୍ହ ଅତ୍ତନୋ’’ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୪; ଜା॰ ୧.୪.୫୩) –

ଇମଂ। ତେ ଇମା ଗାଥା ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଏକେକଂ ଅକ୍ଖରଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିମୁଗ୍ଗା । ଇତି, ମହାରାଜ, ତେ ନେରୟିକସତ୍ତା ୟଥାକମ୍ମେନ ୱିରୱିଂସୁ । ତସ୍ସ ସଦ୍ଦସ୍ସ ସୁତପଚ୍ଚୟା ତୁୟ୍ହଂ ହାନି ୱା ୱୁଡ୍ଢି ୱା ନତ୍ଥି । ଏତ୍ତକାନଂ ପନ ପସୂନଂ ଘାତନକମ୍ମଂ ନାମ ଭାରିୟନ୍ତି ନିରୟଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ରାଜା ଦସବଲେ ପସୀଦିତ୍ୱା, ‘‘ମୁଞ୍ଚାମି, ନେସଂ ଜୀୱିତଂ ଦଦାମି, ହରିତାନି ଚେୱ ତିଣାନି ଖାଦନ୍ତୁ, ସୀତଲାନି ଚ ପାନୀୟାନି ପିୱନ୍ତୁ, ସୀତୋ ଚ ନେସଂ ୱାତୋ ଉପୱାୟତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ହାରେଥା’’ତି ମନୁସ୍ସେ ଆଣାପେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପଲାପେତ୍ୱା ତଂ ପାଣସଙ୍ଘଂ ବନ୍ଧନତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ନଗରେ ଧମ୍ମଭେରିଂ ଚରାପେସୁଂ ।

ଅଥ ରାଜା ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏକରତ୍ତି ନାମ ତିୟାମା ହୋତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ ରତ୍ତିୟୋ ଏକତୋ ଘଟିତା ୱିୟ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି । ସୋପି ପୁରିସୋ ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟୋଜନଂ ନାମ ଚତୁଗାୱୁତଂ ହୋତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ ୟୋଜନାନି ଏକତୋ କତାନି ୱିୟ ଅହେସୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ଜାଗରସ୍ସ ତାୱ ରତ୍ତିୟା ଦୀଘଭାୱୋ ପାକଟୋ, ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନସ୍ସ ଦୀଘଭାୱୋ ପାକଟୋ, ୱଟ୍ଟପତିତସ୍ସ ପନ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅନମତଗ୍ଗସଂସାରୱଟ୍ଟଂ ଏକନ୍ତଦୀଘମେୱା’’ତି ରାଜାନଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ ପୁରିସଂ ନେରୟିକସତ୍ତେ ଚ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମପଦେ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –

‘‘ଦୀଘା ଜାଗରତୋ ରତ୍ତି, ଦୀଘଂ ସନ୍ତସ୍ସ ୟୋଜନଂ ।

ଦୀଘୋ ବାଲାନଂ ସଂସାରୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୬୦) ।

ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ସୋ ଇତ୍ଥିସାମିକୋ ପୁରିସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ କାରଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ।

ଅସ୍ସମେଧନ୍ତିଆଦୀସୁ – ପୋରାଣରାଜକାଲେ କିର ସସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧଂ ସମ୍ମାପାସଂ ୱାଚାପେୟ୍ୟନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଅହେସୁଂ, ୟେହି ରାଜାନୋ ଲୋକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତତ୍ଥ ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସତୋ ଦସମଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ସସ୍ସମେଧଂ ନାମ, ସସ୍ସସମ୍ପାଦନେ ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାୟୋଧାନଂ ଛମାସିକଂ ଭତ୍ତ-ୱେତନାନୁପ୍ପଦାନଂ ପୁରିସମେଧଂ ନାମ, ପୁରିସସଙ୍ଗଣ୍ହନେ ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ଲେଖଂ ଗହେତ୍ୱା ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ୱିନାୱ ୱଡ୍ଢିୟା ସହସ୍ସଦ୍ୱିସହସ୍ସମତ୍ତଧନାନୁପ୍ପଦାନଂ ସମ୍ମାପାସଂ ନାମ । ତଞ୍ହି ସମ୍ମା ମନୁସ୍ସେ ପାସେତି, ହଦୟେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଠପେତି, ତସ୍ମା ସମ୍ମାପାସନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତାତ ମାତୁଲା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଣ୍ହୱାଚାଭଣନଂ ୱାଚାପେୟ୍ୟଂ ନାମ, ପିୟୱାଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଗହିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଫୀତଞ୍ଚ ପହୂତଅନ୍ନପାନଂ ଖେମଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ । ମନୁସ୍ସା ମୁଦା ମୋଦମାନା ଉରେ ପୁତ୍ତେ ନଚ୍ଚେନ୍ତା ଅପାରୁତଘରଦ୍ୱାରା ୱିହରନ୍ତି । ଇଦଂ ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ଅଗ୍ଗଳାନଂ ଅଭାୱତୋ ନିରଗ୍ଗଳନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପୋରାଣିକା ପୱେଣୀ ।

ଅପରଭାଗେ ପନ ଓକ୍କାକରାଜକାଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଇମଞ୍ଚ ରଟ୍ଠସମ୍ପତ୍ତିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂମୂଲକଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧନ୍ତି ଆଦିକେ ପଞ୍ଚ ୟଞ୍ଞେ ନାମ ଅକଂସୁ । ତେସୁ ଅସ୍ସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତି ୱଧନ୍ତୀତି ଅସ୍ସମେଧୋ। ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ଏକୱୀସତିୟୂପସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝିମଦିୱସେୟେୱ ସତ୍ତନୱୁତିପଞ୍ଚପସୁସତଘାତଭିଂସନସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ଭୂମିଞ୍ଚ ପୁରିସେ ଚ ଅୱସେସସବ୍ବୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁରିସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତୀତି ପୁରିସମେଧୋ। ଚତୂହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ମମେତ୍ଥ ପାସେନ୍ତୀତି ସମ୍ମାପାସୋ। ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସମ୍ମଂ ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତିତୋକାସେ ୱେଦିଂ କତ୍ୱା ସଂହାରିମେହି ୟୂପାଦୀହି ସରସ୍ସତିନଦିୟା ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତି ପଟିଲୋମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ରୟାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱାଜମେତ୍ଥ ପିୱନ୍ତୀତି ୱାଜପେୟ୍ୟୋ। ଏକେନ ପରିୟଞ୍ଞେନ ସତ୍ତରସହି ପସୂହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ବେଲୁୱୟୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳାତି ନିରଗ୍ଗଳୋ। ନୱହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ଚ ପୁରିସେହି ଚ ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ସବ୍ବମେଧପରିୟାୟନାମସ୍ସ ଅସ୍ସମେଧୱିକପ୍ପସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମହାରମ୍ଭାତି ମହାକିଚ୍ଚା ମହାକରଣୀୟା । ସମ୍ମଗ୍ଗତାତି ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ । ନିରାରମ୍ଭାତି ଅପ୍ପତ୍ଥା ଅପ୍ପକିଚ୍ଚା । ୟଜନ୍ତି ଅନୁକୁଲନ୍ତି ଅନୁକୁଲେସୁ ୟଜନ୍ତି, ୟଂ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାଦି ପୁବ୍ବପୁରିସେହି ପଟ୍ଠପିତଂ, ତଂ ଅପରାପରଂ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ମନୁସ୍ସା ଦଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱମଂ ।

୧୦. ବନ୍ଧନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଦସମେ ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ରଞ୍ଞାତି ଇଦଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ସୁକତକାରଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତା ଆରୋଚେସୁଂ । ରଞ୍ଞୋ କିର ସକ୍କେନ କୁସରାଜସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ଅଟ୍ଠୱଙ୍କୋ ମଣି ପୱେଣିୟା ଆଗତୋ । ରାଜା ଅଲଙ୍କରଣକାଲେ ତଂ ମଣିଂ ଆହରଥାତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଠପିତଟ୍ଠାନେ ନ ପସ୍ସାମା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ଅନ୍ତୋଘରଚାରିନୋ ‘‘ମଣିଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି ବନ୍ଧାପେସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ମଣିପଟିସାମକାନଂ ଏକଂ ଉପାୟଂ ଆଚିକ୍ଖି। ତେ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଥେରୋ, ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ କରୋଥା’’ତି । ପଟିସାମକମନୁସ୍ସା ରାଜଙ୍ଗଣେ ଉଦକଚାଟିଂ ଠପେତ୍ୱା ସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ତେ ମନୁସ୍ସେ ଆହଂସୁ – ‘‘ସାଟକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଓତାରେଥା’’ତି । ମଣିଚୋରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ରାଜଭଣ୍ଡଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱା ୱଲଞ୍ଜେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା’’ତି । ସୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣିଂ ଉପକଚ୍ଛକେ ଠପେତ୍ୱା ସାଟକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ଉଦକଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ମହାଜନେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ରାଜମନୁସ୍ସା ଚାଟିୟଂ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ମଣିଂ ଦିସ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଦଂସୁ । ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ କିର ଦସ୍ସିତନୟେନ ମଣି ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ମହାଜନୋ କୋଲାହଲଂ ଅକାସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତଂ କାରଣଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଆରୋଚେନ୍ତା ଇମଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସତ୍ଥା – ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ଆନନ୍ଦୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥାରୁଳ୍ହମଣିଂ ଆହରାପେୟ୍ୟ, ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେ ଠତ୍ୱା ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ହତ୍ଥାରୁଳ୍ହଂ ଭଣ୍ଡଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଦଂସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା –

‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠେ ସୂରମିଚ୍ଛନ୍ତି, ମନ୍ତୀସୁ ଅକୁତୂହଲଂ ।

ପିୟଞ୍ଚ ଅନ୍ନପାନମ୍ହି, ଅତ୍ଥେ ଜାତେ ଚ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୯୨) –

ମହାସାରଜାତକଂ କଥେସି ।

ନ ତଂ ଦଳ୍ହନ୍ତି ତଂ ବନ୍ଧନଂ ଥିରନ୍ତି ନ କଥେନ୍ତି । ୟଦାୟସନ୍ତି ୟଂ ଆୟସା କତଂ । ସାରତ୍ତରତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ରତ୍ତରତ୍ତା, ସାରତ୍ତେନ ୱା ରତ୍ତା ସାରତ୍ତରତ୍ତା, ସାରଂ ଇଦନ୍ତି ମଞ୍ଞନାୟ ରତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପେକ୍ଖାତି ଆଲୟୋ ନିକନ୍ତି । ଆହୂତି କଥେନ୍ତି । ଓହାରିନନ୍ତି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଆକଡ୍ଢନକଂ । ସିଥିଲନ୍ତି ନ ଆୟସାଦିବନ୍ଧନଂ ୱିୟ ଇରିୟାପଥଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଠିତଂ । ତେନ ହି ବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ପରଦେସମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ । ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣେନ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସତ୍ତଜଟିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପୁବ୍ବାରାମେ ମିଗାରମାତୁପାସାଦେତି ପୁବ୍ବାରାମସଙ୍ଖାତେ ୱିହାରେ ମିଗାରମାତୁୟା ପାସାଦେ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଅତୀତେ ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଏକା ଉପାସିକା ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସତସହସ୍ସଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା – ‘‘ଅନାଗତେ ତୁମ୍ହାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା ହୋମୀ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ସା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଭଦ୍ଦିୟନଗରେ ମେଣ୍ଡକପୁତ୍ତସ୍ସ ଧନଞ୍ଚୟସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହେ ସୁମନଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି। ଜାତକାଲେ ଚସ୍ସା ୱିସାଖାତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସା ୟଦା ଭଗୱା ଭଦ୍ଦିୟନଗରଂ ଅଗମାସି, ତଦା ପଞ୍ଚହି ଦାରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଗତା ପଠମଦସ୍ସନମ୍ହିୟେୱ ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସି । ଅପରଭାଗେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ମିଗାରସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୱଡ୍ଢନକୁମାରସ୍ସ ଗେହଂ ଗତା । ତତ୍ଥ ନଂ ମିଗାରସେଟ୍ଠି ମାତିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି, ତସ୍ମା ମିଗାରମାତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ କାରିତେ ପାସାଦେ ।

ବହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେତି ପାସାଦଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ ବହି, ନ ୱିହାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ । ସୋ କିର ପାସାଦୋ ଲୋହପାସାଦୋ ୱିୟ ସମନ୍ତା ଚତୁଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୟୁତ୍ତେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତେସୁ ପାଚୀନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ ବହି ପାସାଦଚ୍ଛାୟାୟଂ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ।

ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛନଖଲୋମାତି ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛା ପରୂଳ୍ହନଖା ପରୂଳ୍ହଲୋମା, କଚ୍ଛାଦୀସୁ ଦୀଘଲୋମା ଦୀଘନଖା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖାରିୱିୱିଧନ୍ତି ୱିୱିଧଖାରିଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକଂ । ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅୱିଦୂରମଗ୍ଗେନ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତି । ରାଜାହଂ, ଭନ୍ତେତି ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ, ମୟ୍ହଂ ନାମଂ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥାତି । କସ୍ମା ପନ ରାଜା ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱରୂପାନଂ ନଗ୍ଗଭୋଗ୍ଗନିସ୍ସିରିକାନଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି । ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ସଚାହଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଏତେସଂ ନ କରିସ୍ସାମି, ‘ମୟଂ ପୁତ୍ତଦାରଂ ପହାୟ ଏତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୁବ୍ଭୋଜନଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାଦୀନି ଅନୁଭୋମ, ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଜଲିମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତୀ’ତି ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନ କଥେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱଂ କତେ ପନ ଅନିଗୂହିତ୍ୱା କଥେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମକାସି । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥଂ ଏୱମକାସି ।

କାସିକଚନ୍ଦନନ୍ତି ସଣ୍ହଚନ୍ଦନଂ । ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନନ୍ତି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧତ୍ଥାୟ ମାଲଂ, ସୁଗନ୍ଧଭାୱତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଧଂ, ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧତ୍ଥାୟ ୱିଲେପନଞ୍ଚ ଧାରେନ୍ତେନ ।

ସଂୱାସେନାତି ସହୱାସେନ । ସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ସୁସୀଲୋ ୱା ଦୁସ୍ସୀଲୋ ୱାତି ସଂୱସନ୍ତେନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେନ ଜାନିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ନ ଇତ୍ତରନ୍ତି ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଇତ୍ତରେନ । ଦ୍ୱୀହତୀହଞ୍ହି ସଂୟତାକାରୋ ଚ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟାକାରୋ ଚ ନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁଂ । ମନସିକରୋତାତି ସୀଲମସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀତି ମନସିକରୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ନ ଇତରେନ । ପଞ୍ଞୱତାତି ତମ୍ପି ସପ୍ପଞ୍ଞେନେୱ ପଣ୍ଡିତେନ । ବାଲୋ ହି ମନସିକରୋନ୍ତୋପି ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ସଂୱୋହାରେନାତି କଥନେନ ।

‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ମନୁସ୍ସେସୁ, ୱୋହାରଂ ଉପଜୀୱତି ।

ଏୱଂ ୱାସେଟ୍ଠ ଜାନାହି, ୱାଣିଜୋ ସୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୭) –

ଏତ୍ଥ ହି ବ୍ୟୱହାରୋ ୱୋହାରୋ ନାମ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱୋହାରା ଚତ୍ତାରୋ ଅନରିୟୱୋହାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୩) ଏତ୍ଥ ଚେତନା । ‘‘ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩-୧୩୧୫) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ୱୋହାରମତ୍ତେନ ସୋ ୱୋହରେୟ୍ୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫) ଏତ୍ଥ କଥା ୱୋହାରୋ । ଇଧାପି ଏସୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ସମ୍ମୁଖା କଥା ପରମ୍ମୁଖାୟ କଥାୟ ନ ସମେତି, ପରମ୍ମୁଖା କଥା ଚ ସମ୍ମୁଖାୟ କଥାୟ, ତଥା ପୁରିମକଥା ଚ ପଚ୍ଛିମକଥାୟ, ପଚ୍ଛିମକଥା ଚ ପୁରିମକଥାୟ । ସୋ କଥେନ୍ତେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ ‘‘ଅସୁଚି ଏସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ସୁଚିସୀଲସ୍ସ ପନ ପୁରିମଂ ପଚ୍ଛିମେନ, ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ପୁରିମେନ ସମେତି, ସମ୍ମୁଖାକଥିତଂ ପରମ୍ମୁଖାକଥିତେନ, ପରମ୍ମୁଖାକଥିତଞ୍ଚ ସମ୍ମୁଖାକଥିତେନ, ତସ୍ମା କଥେନ୍ତେନ ସକ୍କା ସୁଚିଭାୱୋ ଜାନିତୁନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଥାମୋତି ଞାଣଥାମୋ । ୟସ୍ସ ହି ଞାଣଥାମୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଉପଦ୍ଦୱେସୁ ଗହେତବ୍ବଗ୍ଗହଣଂ କତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅଦ୍ୱାରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଚରତି । ତେନାହ ଆପଦାସୁ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ସାକଚ୍ଛାୟାତି ସଂକଥାୟ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସ୍ସ ହି କଥା ଉଦକେ ଗେଣ୍ଡୁ ୱିୟ ଉପ୍ପଲୱତି, ପଞ୍ଞୱତୋ କଥେନ୍ତସ୍ସ ପଟିଭାନଂ ଅନନ୍ତରଂ ହୋତି । ଉଦକୱିପ୍ଫନ୍ଦିତେନେୱ ହି ମଚ୍ଛୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ୱାତି ଞାୟତି । ଓଚରକାତି ହେଟ୍ଠାଚରକା । ଚରା ହି ପବ୍ବତମତ୍ଥକେନ ଚରନ୍ତାପି ହେଟ୍ଠା – ଚରକାୱ ହୋନ୍ତି । ଓଚରିତ୍ୱାତି ଅୱଚରିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା, ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ରଜୋଜଲ୍ଲନ୍ତି ରଜଞ୍ଚ ଜଲ୍ଲଞ୍ଚ । ୱଣ୍ଣରୂପେନାତି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନେନ । ଇତ୍ତରଦସ୍ସନେନାତି ଲହୁକଦସ୍ସନେନ । ୱିୟଞ୍ଜନେନାତି ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକେନ । ପତିରୂପକୋ ମତ୍ତିକାକୁଣ୍ଡଲୋୱାତି ସୁୱଣ୍ଣକୁଣ୍ଡଲପତିରୂପକୋ ମତ୍ତିକାକୁଣ୍ଡଲୋୱ । ଲୋହଡ୍ଢମାସୋତି ଲୋହଡ୍ଢମାସକୋ । ପଠମଂ ।

୨. ପଞ୍ଚରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୩. ଦୁତିୟେ ରୂପାତି ନୀଲପୀତାଦିଭେଦଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । କାମାନଂ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଏତଂ କାମାନଂ ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପଗରୁକୋ ଆହ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟତୋତି ୟଦା । ମନାପପରିୟନ୍ତନ୍ତି ମନାପନିପ୍ଫତ୍ତିକଂ ମନାପକୋଟିକଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମନାପାନି ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ ସମ୍ମୁତିମନାପଞ୍ଚ । ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ ନାମ ୟଂ ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ହୋତି, ତଦେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠଂ ଅକନ୍ତଂ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଞ୍ହି ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦାପି ଇଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି କନ୍ତା ମନାପା, ମଜ୍ଝିମଦେସୱାସୀନଂ ଅତିଜେଗୁଚ୍ଛା । ତେସଞ୍ଚ ମୋରମଂସାଦୀନି ଇଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି, ଇତରେସଂ ତାନି ଅତିଜେଗୁଚ୍ଛାନି । ଇଦଂ ପୁଗ୍ଗଲମନାପଂ । ଇତରଂ ସମ୍ମୁତିମନାପଂ ।

ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଲୋକେ ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ୱିଭଜିତ୍ୱା ପନ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ୱିଭଜନ୍ତେନ ଚ ନ ଅତିଇସ୍ସରାନଂ ମହାସମ୍ମତମହାସୁଦସ୍ସନଧମ୍ମାସୋକାଦୀନଂ ୱସେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ । ତେସଞ୍ହି ଦିପ୍ପକପ୍ପମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ଅମନାପଂ ଉପଟ୍ଠାତି । ଅତିଦୁଗ୍ଗତାନଂ ଦୁଲ୍ଲଭନ୍ନପାନାନଂ ୱସେନପି ନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ । ତେସଞ୍ହି କଣାଜକଭତ୍ତସିତ୍ଥାନିପି ପୂତିମଂସସ୍ସ ରସୋପି ଅତିମଧୁରୋ ଅମତସଦିସୋ ହୋତି । ମଜ୍ଝିମାନଂ ପନ ଗଣକମହାମତ୍ତସେଟ୍ଠି କୁଟୁମ୍ବିକୱାଣିଜାଦୀନଂ କାଲେନ ଇଟ୍ଠଂ କାଲେନ ଅନିଟ୍ଠଂ ଲଭମାନାନଂ ୱସେନ ୱିଭଜିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଜୱନଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଜୱନଞ୍ହି ଇଟ୍ଠେପି ରଜ୍ଜତି ଅନିଟ୍ଠେପି, ଇଟ୍ଠେପି ଦୁସ୍ସତି ଅନିଟ୍ଠେପି । ଏକନ୍ତତୋ ପନ ୱିପାକଚିତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ବୁଦ୍ଧଂ ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱା ମହାଚେତିୟାଦୀନି ୱା ଉଳାରାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଦିସ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ପିଦହନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଧମ୍ମସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା କଣ୍ଣେ ଥକେନ୍ତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସୋତୱିଞ୍ଞାଣାନି ପନ ତେସଂ କୁସଲୱିପାକାନେୱ ହୋନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ଗୂଥସୂକରାଦୟୋ ଗୂଥଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମାତି ସୋମନସ୍ସଜାତା ହୋନ୍ତି, ଗୂଥଦସ୍ସନେ ପନ ନେସଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ସ ଗନ୍ଧଘାୟନେ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଂ, ରସସାୟନେ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ଅକୁସଲୱିପାକମେୱ ହୋତି । ଭଗୱା ପନ ପୁଗ୍ଗଲମନାପତଂ ସନ୍ଧାୟ ତେ ଚ, ମହାରାଜ, ରୂପାତିଆଦିମାହ ।

ଚନ୍ଦନଙ୍ଗଲିକୋତି ଇଦଂ ତସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ନାମଂ । ପଟିଭାତି ମଂ ଭଗୱାତି ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ଏକଂ କାରଣଂ ଉପଟ୍ଠାତି ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ସ ତେ ପଞ୍ଚ ରାଜାନୋ ଆମୁତ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲେ ସଜ୍ଜିତାୟ ଆପାନଭୂମିୟା ନିସିନ୍ନୱସେନେୱ ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନ ପରମେନ ଇସ୍ସରିୟୱିଭୱେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱାପି ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିୱା ପଦୀପେ ୱିୟ ଉଦକାଭିସିତ୍ତେ ଅଙ୍ଗାରେ ୱିୟ ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନେ ଖଜ୍ଜୋପନକେ ୱିୟ ଚ ହତପ୍ପଭେ ହତସୋଭେ ତଂ ତଥାଗତଞ୍ଚ ତେହି ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ୱିରୋଚମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମହନ୍ତା ୱତ ଭୋ ବୁଦ୍ଧା ନାମା’’ତି ପଟିଭାନଂ ଉଦପାଦି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

କୋକନଦନ୍ତି ପଦୁମସ୍ସେୱେତଂ ୱେୱଚନଂ । ପାତୋତି କାଲସ୍ସେୱ । ସିୟାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଅୱୀତଗନ୍ଧନ୍ତି ଅୱିଗତଗନ୍ଧଂ । ଅଙ୍ଗୀରସନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଭଗୱତୋ ହି ଅଙ୍ଗତୋ ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଙ୍ଗୀରସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା କୋକନଦସଙ୍ଖାତଂ ପଦୁମଂ ପାତୋୱ ଫୁଲ୍ଲଂ ଅୱୀତଗନ୍ଧଂ ସିୟା, ଏୱମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୀରସଂ ତପନ୍ତଂ ଆଦିଚ୍ଚମିୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ୱିରୋଚମାନଂ ପସ୍ସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଚ୍ଛାଦେସୀତି ଭଗୱତୋ ଅଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକୱୋହାରତୋ ପନେତ୍ଥ ଈଦିସଂ ୱଚନଂ ହୋତି । ସୋ କିର ଉପାସକୋ – ‘‘ଏତେ ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ପଞ୍ଚ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେ ଦେନ୍ତି, ଅହମ୍ପି ତେ ଭଗୱତୋୱ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଦୋଣପାକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪. ତତିୟେ ଦୋଣପାକକୁରନ୍ତି ଦୋଣପାକଂ କୁରଂ, ଦୋଣସ୍ସ ତଣ୍ଡୁଲାନଂ ପକ୍କଭତ୍ତଂ ତଦୂପିୟଞ୍ଚ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୁତ୍ତାୱୀତି ପୁବ୍ବେ ଭତ୍ତସମ୍ମଦଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂଦିୱସଂ ପନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋୱ ଦସବଲଂ ସରିତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ମହସ୍ସାସୀତି ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ବଲୱା ଭତ୍ତପରୀଳାହୋ ଉଦପାଦି, ତସ୍ମା ମହନ୍ତେହି ଅସ୍ସାସେହି ଅସ୍ସସତି, ଗତ୍ତତୋପିସ୍ସ ସେଦବିନ୍ଦୂନି ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତମେନଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଠତ୍ୱା ୟମକତାଲୱଣ୍ଟେହି ବୀଜନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ପନ ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଉସ୍ସହତୀତି ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମହସ୍ସାସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସୀତି, ରାଜା ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ କିଲମତି, ଫାସୁ ୱିହାରଂ ଦାନିସ୍ସ କରିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଭାସି । ମନୁଜସ୍ସାତି ସତ୍ତସ୍ସ । କହାପଣସତନ୍ତି ପାତରାସେ ପଣ୍ଣାସଂ ସାୟମାସେ ପଣ୍ଣାସନ୍ତି ଏୱଂ କହାପଣସତଂ । ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱାତି ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ମଙ୍ଗଲଅସିଂ କସ୍ସ ଦମ୍ମି, ମହାରାଜା’’ତି ? ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ଦେହୀତି ସୋ ତଂ ଅସିଂ ଦତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମ୍ମ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ‘‘ଗାଥଂ ୱଦଥ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭତ୍ତାଭିହାରେସୁଦଂ ଭାସତୀତି କଥଂ ଭାସତି ? ଭଗୱତା ଅନୁସିଟ୍ଠିନିୟାମେନ । ଭଗୱା ହି ନଂ ଏୱଂ ଅନୁସାସି – ‘‘ମାଣୱ, ଇମଂ ଗାଥଂ ନଟୋ ୱିୟ ପତ୍ତପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମା ଅୱଚ, ରଞ୍ଞୋ ଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପଠମପିଣ୍ଡାଦୀସୁପି ଅୱତ୍ୱା ୱୋସାନପିଣ୍ଡେ ଗହିତେ ୱଦେୟ୍ୟାସି, ରାଜା ସୁତ୍ୱାୱ ଭତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେସ୍ସତି । ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେସୁ ଧୋତେସୁ ପାତିଂ ଅପନେତ୍ୱା ସିତ୍ଥାନି ଗଣେତ୍ୱା ତଦୁପିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଞତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତାୱତକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ହାରେୟ୍ୟାସି, ପାତରାସେ ଚ ୱତ୍ୱା ସାୟମାସେ ମା ୱଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତଂଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ପାତରାସଂ ଭୁତ୍ୱା ଗତତ୍ତା ସାୟମାସେ ଭଗୱତୋ ଅନୁସିଟ୍ଠିନିୟାମେନ ଗାଥଂ ଅଭାସି। ରାଜା ଦସବଲସ୍ସ ୱଚନଂ ସରିତ୍ୱା ଭତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ପାତିୟଂୟେୱ ଛଡ୍ଡେସି । ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେସୁ ଧୋତେସୁ ପାତିଂ ଅପନେତ୍ୱା ସିତ୍ଥାନି ଗଣେତ୍ୱା ତଦୁପିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଞତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତତ୍ତକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ହରିଂସୁ ।

ନାଳିକୋଦନପରମତାୟ ସଣ୍ଠାସୀତି ସୋ କିର ମାଣୱୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦସବଲସ୍ସ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ଏକଦିୱସଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରାଜା କିତ୍ତକଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ? ସୋ ‘‘ନାଳିକୋଦନ’’ନ୍ତି ଆହ । ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଏତ୍ତାୱତା ପୁରିସଭାଗୋ ଏସ, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗାଥଂ ମା ୱଦୀତି । ଇତି ରାଜା ତତ୍ଥେୱ ସଣ୍ଠାସି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେନ ଚେୱ ଅତ୍ଥେନ ସମ୍ପରାୟିକେନ ଚାତି ଏତ୍ଥ ସଲ୍ଲିଖିତସରୀରତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ଥୋ ନାମ, ସୀଲଂ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥୋ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ହି ସୀଲଙ୍ଗଂ ନାମ ହୋତୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପଠମସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୫. ଚତୁତ୍ଥେ ୱେଦେହିପୁତ୍ତୋତି ୱେଦେହୀତି ପଣ୍ଡିତାଧିୱଚନମେତଂ, ପଣ୍ଡିତିତ୍ଥିୟା ପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁରଙ୍ଗିନିନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱାତି ଚମ୍ମପଟିମୁଞ୍ଚନାଦୀହି ସନ୍ନାହଂ କାରେତ୍ୱା । ସଙ୍ଗାମେସୁନ୍ତି ୟୁଜ୍ଝିଂସୁ । କେନ କାରଣେନ ? ମହାକୋସଲରଞ୍ଞା କିର ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ଧୀତରଂ ଦେନ୍ତେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରଜ୍ଜାନଂ ଅନ୍ତରେ ସତସହସ୍ସୁଟ୍ଠାନୋ କାସିଗାମୋ ନାମ ଧୀତୁ ଦିନ୍ନୋ । ଅଜାତସତ୍ତୁନା ଚ ପିତରି ମାରିତେ ମାତାପିସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱିୟୋଗସୋକେନ ନଚିରସ୍ସେୱ ମତା । ତତୋ ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ – ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୁନା ମାତାପିତରୋ ମାରିତା, ମୟ୍ହଂ ପିତୁ ସନ୍ତକୋ ଗାମୋ’’ତି ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଅଡ୍ଡଂ କରୋତି । ଅଜାତସତ୍ତୁପି ‘‘ମୟ୍ହଂ ମାତୁ ସନ୍ତକୋ’’ତି ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱେପି ମାତୁଲଭାଗିନେୟ୍ୟା ୟୁଜ୍ଝିଂସୁ ।

ପାପା ଦେୱଦତ୍ତାଦୟୋ ମିତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ପାପମିତ୍ତୋ। ତେୟେୱସ୍ସ ସହାୟାତି ପାପସହାୟୋ। ତେସ୍ୱେୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିନ୍ନଂ ସମ୍ପୱଙ୍କନ୍ତି ପାପସମ୍ପୱଙ୍କୋ। ପସେନଦିସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱସେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକ୍ଖଂ ସେତୀତି ଜିତାନି ହତ୍ଥିଆଦୀନି ଅନୁସୋଚନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ସୟିସ୍ସତି । ଇଦଂ ଭଗୱା ପୁନ ତସ୍ସ ଜୟକାରଣଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ । ଜୟଂ ୱେରଂ ପସୱତୀତି ଜିନନ୍ତୋ ୱେରଂ ପସୱତି, ୱେରିପୁଗ୍ଗଲଂ ଲଭତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦୁତିୟସଙ୍ଗାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୬. ପଞ୍ଚମେ ଅବ୍ଭୁୟ୍ୟାସୀତି ପରାଜୟେ ଗରହପ୍ପତ୍ତୋ ‘‘ଆରାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁଣାଥା’’ତି ରତ୍ତିଭାଗେ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତେନ ନାମ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତସ୍ସ ‘‘ସଚେ ରାଜା ଇମଞ୍ଚ ଉପାୟଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୁନ ଜିନେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଜୟକାରଣଂ ସୁତ୍ୱା ଅଭିଉୟ୍ୟାସି ।

ୟାୱସ୍ସ ଉପକପ୍ପତୀତି ୟାୱ ତସ୍ସ ଉପକପ୍ପତି ସୟ୍ହଂ ହୋତି । ୟଦା ଚଞ୍ଞେତି ୟଦା ଅଞ୍ଞେ । ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୀତି ତଂ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଠିତପୁଗ୍ଗଲଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି । ୱିଲୁମ୍ପତୀତି ୱିଲୁମ୍ପିୟତି । ଠାନଂ ହି ମଞ୍ଞତୀତି ‘‘କାରଣ’’ନ୍ତି ହି ମଞ୍ଞତି । ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ଜେତାରଂ ଲଭତେ ଜୟନ୍ତି ଜୟନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଚ୍ଛା ଜେତାରମ୍ପି ଲଭତି । ରୋସେତାରନ୍ତି ଘଟ୍ଟେତାରଂ । ରୋସକୋତି ଘଟ୍ଟକୋ । କମ୍ମୱିୱଟ୍ଟେନାତି କମ୍ମପରିଣାମେନ, ତସ୍ସ ୱିଲୁମ୍ପନକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଦାନେନ । ସୋ ୱିଲୁତ୍ତୋ ୱିଲୁପ୍ପତୀତି ସୋ ୱିଲୁମ୍ପକୋ ୱିଲୁମ୍ପିୟତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ମଲ୍ଲିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୭. ଛଟ୍ଠେ ଉପସଙ୍କମୀତି ମଲ୍ଲିକାୟ ଦେୱିୟା ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନକାଲେ ସୂତିଘରଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସୀତି, ‘‘ଦୁଗ୍ଗତକୁଲସ୍ସ ମେ ଧୀତୁ ମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଦିନ୍ନଂ, ସଚେ ପୁତ୍ତଂ ଅଲଭିସ୍ସ, ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ ଅଧିଗମିସ୍ସ, ତତୋ ଦାନି ପରିହୀନା’’ତି ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ସେୟ୍ୟାତି ଦନ୍ଧପଞ୍ଞସ୍ମା ଏଲମୂଗପୁତ୍ତତୋ ଏକଚ୍ଚା ଇତ୍ଥୀୟେୱ ସେୟ୍ୟା । ପୋସାତି ପୋସେହି । ଜନାଧିପାତି ଜନାଧିଭୁଂ ରାଜାନଂ ଆଲପତି । ସସ୍ସୁଦେୱାତି ସସ୍ସୁସସୁରଦେୱତା । ଦିସମ୍ପତୀତି ଦିସାଜେଟ୍ଠକା । ତାଦିସା ସୁଭଗିୟାତି ତାଦିସାୟ ସୁଭରିୟାୟ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୮. ସତ୍ତମେ ସମଧିଗ୍ଗୟ୍ହାତି ସମଧିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପମାଦୋତି କାରାପକଅପ୍ପମାଦୋ । ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୱଧାନଂ ଉପକ୍ଖେପଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ହତ୍ଥିପଦଂ ୱିୟ ହି କାରାପକଅପ୍ପମାଦୋ, ସେସପଦଜାତାନି ୱିୟ ଅୱସେସା ଚତୁଭୂମକା କୁସଲଧମ୍ମା । ତେ ହତ୍ଥିପଦେ ସେସପଦାନି ୱିୟ ଅପ୍ପମାଦେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅପ୍ପମାଦସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ଚ ହତ୍ଥିପଦଂ ସେସପଦାନଂ ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଏୱଂ ଅପ୍ପମାଦୋ ସେସଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନମ୍ପି ହେସ ପଟିଲାଭକଟ୍ଠେନ ଲୋକିୟୋପି ସମାନୋ ଅଗ୍ଗୋୱ ହୋତି ।

ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ‘‘ଏତାନି ଆୟୁଆଦୀନି ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଅପ୍ପମାଦୋୱ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଅପ୍ପମାଦମେୱ ପସଂସନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱା ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ପଣ୍ଡିତା ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆୟୁଆଦୀନି ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଅପ୍ପମାଦୋୱ କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ଅତ୍ଥପଟିଲାଭା । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଅଟ୍ଠମେ ସୋ ଚ ଖୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସାତି ସୋ ଚାୟଂ ଧମ୍ମୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେୱ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ନାମ ହୋତି, ନ ପାପମିତ୍ତସ୍ସାତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଧମ୍ମୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋୱ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ପନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦହନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପୂରେତି ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିୟ ୱଳଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନ ଇତରସ୍ସାତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମୋତି ଚେତ୍ଥ ଦେସନାଧମ୍ମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉପଡ୍ଢମିଦନ୍ତି ଥେରୋ କିର ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସମଣଧମ୍ମୋ ନାମ ଓୱାଦକେ ଅନୁସାସକେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସତି ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେ ଠିତସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପଡ୍ଢଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ ହୋତି, ଉପଡ୍ଢଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅହଂ ପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ ନିପ୍ପଦେସଂ ଚିନ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ସତ୍ଥାରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ । ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ୟା ଏସା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ନାମ, ସା ଉପଡ୍ଢଂ, ତତୋ ଉପଡ୍ଢଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଥେରେନ ‘‘ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଥେରସ୍ସ ଅୟଂ ମନୋରଥୋ, ୟଥା ପନ ବହୂହି ସିଲାଥମ୍ଭେ ଉସ୍ସାପିତେ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଅସୁକେନ ଉସ୍ସାପିତଂ, ଏତ୍ତକଂ ଅସୁକେନା’’ତି ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ୟଥା ଚ ମାତାପିତରୋ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ମାତିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଏତ୍ତକଂ ପିତିତୋ’’ତି ୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ଇଧାପି ଅୱିନିବ୍ଭୋଗଧମ୍ମୋ ହେସ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ଏତ୍ତକଂ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରତୋ’’ତି ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାୟ ପନ ଉପଡ୍ଢଗୁଣୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଉପଡ୍ଢଂ ନାମ ଜାତଂ, ସକଲଗୁଣୋ ପଟିଲବ୍ଭତୀତି ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସକଲଂ ନାମ ଜାତଂ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ଚେତଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିଲାଭଙ୍ଗଂ ନାମାତି ଗହିତଂ । ଅତ୍ଥତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧା ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ ।

ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦାତି, ଆନନ୍ଦ, ମା ଏୱଂ ଅଭଣି, ବହୁସ୍ସୁତୋ ତ୍ୱଂ ସେଖପଟିସମ୍ଭିଦପ୍ପତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ଗହେତ୍ୱା ମଂ ଉପଟ୍ଠହସି, ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ତାଦିସସ୍ସ ଏୱଂ କଥେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ସକଲମେୱ ହିଦଂ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ଇଦଂ ଭଗୱା – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ସବ୍ବଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତମୂଲକମେୱ ହୋତୀ’’ତି ସନ୍ଧାୟାହ । ଇଦାନି ୱଚୀଭେଦେନେୱ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତୀତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଆଦିପଦାନଂୟେୱ ତାୱ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ସମ୍ମା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ । ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାୱାଚା । ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ । ସମ୍ମା ୱୋଦାପନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ । ସମ୍ମା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ । ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି । ସମ୍ମା ସମାଧାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧି ।

ତେସୁ ଏକେକସ୍ସ ତୀଣି କିଚ୍ଚାନି ହୋନ୍ତି । ସେୟ୍ୟାଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ତାୱ ଅଞ୍ଞେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପସ୍ସତି ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୱିଧମନୱସେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ତଥେୱ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନି ଚ ପଜହନ୍ତି, ନିରୋଧଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସହଜାତଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେତି। ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସହଜାତଧମ୍ମେ ଅଭିନିରୋପେତି, ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମା ୱୋଦାପେତି, ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମା ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାପେତି, ସମ୍ମାସମାଧି ସମ୍ମା ଦହତି ।

ଅପିଚେସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ହୋତି, ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା । କିଚ୍ଚତୋ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି, ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା । ତେସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ କିଚ୍ଚତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋତିଆଦୀନି ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି । ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ୱିରତିୟୋପି ହୋନ୍ତି ଚେତନାୟୋପି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ୱିରତିୟୋୱ । ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତୀତି ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ କିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ସମ୍ମାସମାଧି ପନ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ସମ୍ମାସମାଧିୟେୱ ।

ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଆଦିପଦାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ ଞାତବ୍ବୋ । ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି, ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନେତି, ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିୱେକଂ ନିସ୍ସିତଂ, ୱିୱେକେ ୱା ନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ୱିୱେକୋତି ୱିୱିତ୍ତତା । ୱିୱିତ୍ତତା ଚାୟଂ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ-ସମୁଚ୍ଛେଦ-ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି-ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ୱିୱେକେ । ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକାଲେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତି । ଏସ ନୟୋ ୱିରାଗନିସ୍ସିତାଦୀସୁ । ୱିୱେକତ୍ଥା ଏୱ ହି ୱିରାଗାଦୟୋ।

କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଦୁୱିଧୋ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଚ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟେ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ କିଲେସେ ଚ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ।

ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ପରିଣମନ୍ତଂ ପରିଣତଞ୍ଚ, ପରିପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିପକ୍କଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ପରିପକ୍କା ହୋତି, ତଥା ନଂ ଭାୱେତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସେସମଗ୍ଗଙ୍ଗେସୁ ।

ଆଗମ୍ମାତି ଆରବ୍ଭ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ । ଜାତିଧମ୍ମାତି ଜାତିସଭାୱା ଜାତିପକତିକା । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସକଲୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋପି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା । ହନ୍ଦାତି ୱୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ଅପ୍ପମାଦଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପମାଦୋ କାତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ଅତ୍ଥପଟିଲାଭା । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଠମଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୦. ନୱମେ ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ସାପତେୟ୍ୟନ୍ତି ଧନଂ । କୋ ପନ ୱାଦୋ ରୂପିୟସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତତମ୍ବଲୋହକାଳଲୋହଫାଲକଚ୍ଛପକାଦିଭେଦସ୍ସ ଘନକତସ୍ସ ଚେୱ ପରିଭୋଗଭାଜନାଦିଭେଦସ୍ସ ଚ ରୂପିୟଭଣ୍ଡସ୍ସ ପନ କୋ ୱାଦୋ ? ‘‘ଏତ୍ତକଂ ନାମା’’ତି କା ପରିଚ୍ଛେଦକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । କଣାଜକନ୍ତି ସକୁଣ୍ଡକଭତ୍ତଂ । ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟନ୍ତି କଞ୍ଜିକଦୁତିୟଂ । ସାଣନ୍ତି ସାଣୱାକମୟଂ। ତିପକ୍ଖୱସନନ୍ତି ତୀଣି ଖଣ୍ଡାନି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତନିୱାସନଂ ।

ଅସପ୍ପୁରିସୋତି ଲାମକପୁରିସୋ । ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପରୂପରିଭୂମୀସୁ ଫଲଦାନୱସେନ ଉଦ୍ଧଂ ଅଗ୍ଗମସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକା। ସଗ୍ଗସ୍ସ ହିତା ତତ୍ରୁପପତ୍ତିଜନନତୋତି ସୋୱଗ୍ଗିକା। ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଖୱିପାକା। ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗାନଂ ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱିସେସାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିକା। ଏୱରୂପଂ ଦକ୍ଖିଣଦାନଂ ନ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ।

ସାତୋଦକାତି ମଧୁରୋଦକା । ସେତ୍ତୋଦକାତି ୱୀଚୀନଂ ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଉଦକସ୍ସ ସେତତାୟ ସେତୋଦକା । ସୁପତିତ୍ଥାତି ସୁନ୍ଦରତିତ୍ଥା । ତଂ ଜନୋତି ୟେନ ଉଦକେନ ସାତୋଦକା, ତଂ ଉଦକଂ ଜନୋ ଭାଜନାନି ପୂରେତ୍ୱା ନେୱ ହରେୟ୍ୟ । ନ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରେୟ୍ୟାତି, ୟଂ ୟଂ ଉଦକେନ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ନ କରେୟ୍ୟ । ତଦପେୟ୍ୟମାନନ୍ତି ତଂ ଅପେୟ୍ୟମାନଂ । କିଚ୍ଚକରୋ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରୋ ଚେୱ କୁସଲକିଚ୍ଚକରୋ ଚ, ଭୁଞ୍ଜତି ଚ, କମ୍ମନ୍ତେ ଚ ପୟୋଜେତି, ଦାନଞ୍ଚ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟଅପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୧. ଦସମେ ପିଣ୍ଡପାତେନ ପଟିପାଦେସୀତି ପିଣ୍ଡପାତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୟୋଜେସି, ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍କାମୀତି କେନଚିଦେୱ ରାଜୁପଟ୍ଠାନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଗତୋ । ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସୀତି ସୋ କିର ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦିୱସେସୁ ତଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସତି, ଦାତୁଂ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଅୟଂ ପଦୁମୱତିଦେୱିୟା ତତିୟପୁତ୍ତୋ ତଗ୍ଗରସିଖୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଓରୁୟ୍ହ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତମାଦାୟ ନଗରୱାସୀନଂ ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକଂ ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ ପାସାଦିକେହି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀହି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସେଟ୍ଠିନୋ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ତଂଦିୱସଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠି ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଘରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା, ଦନ୍ତନ୍ତରାନି ସୋଧେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା, ତଂଦିୱସଂ ପାତୋ ଭୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନତ୍ତା ଦାନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ଭରିୟଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟା ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ଇମସ୍ସ ‘ଦେଥା’ତି ୱଚନଂ ନ ସୁତପୁବ୍ବଂ, ଦାପେନ୍ତୋପି ଚ ଅଜ୍ଜ ନ ୟସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ୱା ଦାପେତି, ୱୀତରାଗଦୋସମୋହସ୍ସ ୱନ୍ତକିଲେସସ୍ସ ଓହିତଭାରସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାପେତି, ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅଦତ୍ୱା ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧେହି ସାଲିତଣ୍ଡୁଲେହି ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସୁପେୟ୍ୟଞ୍ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ଧେହି ସମଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେସୁ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ – ‘‘ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସୋପି ଖୋ ସେଟ୍ଠି ବାହିରତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ମୟଂ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତା, ଅପି ୱୋ ଲଦ୍ଧୋତି ? ଆମ, ସେଟ୍ଠି ଲଦ୍ଧୋତି । ‘‘ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଲୋକେସି । ଅଥସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଗନ୍ଧୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନାସାପୁଟଂ ପହରି । ସୋ ଚିତ୍ତଂ ସଂୟମେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଆହୋସୀତି ।

ୱରମେତନ୍ତିଆଦି ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଭାତୁ ଚ ପନ ଏକପୁତ୍ତକଂ ସାପତେୟ୍ୟସ୍ସ କାରଣା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀତି ତଦା କିରସ୍ସ ଅୱିଭତ୍ତେୟେୱ କୁଟୁମ୍ବେ ମାତାପିତରୋ ଚ ଜେଟ୍ଠଭାତା ଚ କାଲମକଂସୁ । ସୋ ଭାତୁଜାୟାୟ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଭାତୁ ପନସ୍ସ ଏକୋ ପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତଂ ୱୀଥିୟା କୀଳନ୍ତଂ ମନୁସ୍ସା ୱଦନ୍ତି – ‘‘ଅୟଂ ଦାସୋ ଅୟଂ ଦାସୀ ଇଦଂ ୟାନଂ ଇଦଂ ଧନଂ ତୱ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ କଥଂ ଗହେତ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ଦାସୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦୀନି କଥେତି ।

ଅଥସ୍ସ ଚୂଳପିତା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଦାରକୋ ଇଦାନେୱ ଏୱଂ କଥେସି, ମହଲ୍ଲକକାଲେ କୁଟୁମ୍ବଂ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦାପେୟ୍ୟ, ଇଦାନେୱସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଦିୱସଂ ୱାସିଂ ଆଦାୟ – ‘‘ଏହି ପୁତ୍ତ, ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ନେତ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତଂ ୱିରୱନ୍ତଂ ମାରେତ୍ୱା ଆୱାଟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଂସୁନା ପଟିଚ୍ଛାଦେସି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ସତ୍ତୱାରେ । ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଚେତନାୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକପିଣ୍ଡପାତଦାନସ୍ମିଞ୍ହି ଏକାୱ ଚେତନା ଦ୍ୱେ ପଟିସନ୍ଧିୟୋ ନ ଦେତି, ପୁବ୍ବପଚ୍ଛିମଚେତନାହି ପନେସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଗ୍ଗେ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ପୁରାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନପିଣ୍ଡପାତଚେତନାକମ୍ମଂ ।

ପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁ । ଅନୁଜୀୱିନୋତି ଏକଂ ମହାକୁଲଂ ନିସ୍ସାୟ ପଣ୍ଣାସମ୍ପି ସଟ୍ଠିପି କୁଲାନି ଜୀୱନ୍ତି, ତେ ମନୁସ୍ସେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ନାଦାୟ ଗନ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ନ ଆଦିୟିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଂ ନିକ୍ଖିପ୍ପଗାମିନନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ନିକ୍ଖିପ୍ପସଭାୱଂ, ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବସଭାୱମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଗ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିକେନ ତମେନ ୟୁତ୍ତୋତି ତମୋ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ପୁନ ନିରୟତମୂପଗମନତୋ ତମପରାୟଣୋ। ଇତି ଉଭୟେନପି ଖନ୍ଧତମୋୱ କଥିତୋ ହୋତି । ‘‘ଉଚ୍ଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିକେନ ଜୋତିନା ୟୁତ୍ତତୋ ଜୋତି, ଆଲୋକୀଭୂତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟସୁଚରିତାଦୀହି ପୁନ ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତିଜୋତିଭାୱୂପଗମନତୋ ଜୋତିପରାୟଣୋ। ଇମିନା ନୟେନ ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱେନକୁଲେତି ୱିଲୀୱକାରକୁଲେ । ନେସାଦକୁଲେତି ମିଗଲୁଦ୍ଦକାଦୀନଂ କୁଲେ । ରଥକାରକୁଲେତି ଚମ୍ମକାରକୁଲେ । ପୁକ୍କୁସକୁଲେତି ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକକୁଲେ । କସିରୱୁତ୍ତିକେତି ଦୁକ୍ଖୱୁତ୍ତିକେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ପଂସୁପିସାଚକୋ ୱିୟ ଝାମଖାଣୁୱଣ୍ଣୋ । ଦୁଦ୍ଦସିକୋତି ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଅମନାପଦସ୍ସନୋ। ଓକୋଟିମକୋତି ଲକୁଣ୍ଡକୋ । କାଣୋତି ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ୱା ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ ୱା । କୁଣୀତି ଏକହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ଉଭୟହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା । ଖଞ୍ଜୋତି ଏକପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା ଉଭୟପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା । ପକ୍ଖହତୋତି ହତପକ୍ଖୋ ପୀଠସପ୍ପୀ । ପଦୀପେୟ୍ୟସ୍ସାତି ତେଲକପଲ୍ଲକାଦିନୋ ପଦୀପଉପକରଣସ୍ସ । ଏୱଂ ଖୋ, ମହାରାଜାତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବହିଦ୍ଧା ଆଲୋକଂ ଅଦିସ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂୟେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ସକଲଂ କପ୍ପମ୍ପି ସଂସରତି, ସୋପି ତମୋତମପରାୟଣୋୱ । ସୋ ପନ କୁହକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କୁହକସ୍ସ ହି ଏୱରୂପା ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ ହୋତି ଚଣ୍ଡାଲକୁଲେ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଆଗମନୱିପତ୍ତି ଚେୱ ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା । ଦଲିଦ୍ଦେତିଆଦୀହି ପୱତ୍ତପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି । କସିରୱୁତ୍ତିକେତିଆଦୀହି ଆଜୀୱୁପାୟୱିପତ୍ତି । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତିଆଦୀହି ଅତ୍ତଭାୱୱିପତ୍ତି । ବୱ୍ହାବାଧୋତିଆଦୀହି ଦୁକ୍ଖକାରଣସମାୟୋଗୋ । ନ ଲାଭୀତିଆଦୀହି ସୁଖକାରଣୱିପତ୍ତି ଚେୱ ଉପଭୋଗୱିପତ୍ତି ଚ । କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତିଆଦୀହି ତମପରାୟଣଭାୱସ୍ସ କାରଣସମାୟୋଗୋ । କାୟସ୍ସ ଭେଦାତିଆଦୀହି ସମ୍ପରାୟିକତମୂପଗମୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅକ୍କୋସତୀତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସତି । ପରିଭାସତୀତି, ‘‘କସ୍ମା ତିଟ୍ଠଥ ? କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକଂ କସିକମ୍ମାଦୀନି କତାନୀ’’ତିଆଦୀହି ? ପରିଭୱୱଚନେହି ପରିଭାସତି । ରୋସକୋତି ଘଟ୍ଟକୋ । ଅବ୍ୟଗ୍ଗମନସୋତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ଅୟ୍ୟିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ଦୁତିୟେ ଜିଣ୍ଣାତି ଜରାଜିଣ୍ଣା । ୱୁଡ୍ଢାତି ୱୟୋୱୁଡ୍ଢା । ମହଲ୍ଲିକାତି ଜାତିମହଲ୍ଲିକା । ଅଦ୍ଧଗତାତି ଅଦ୍ଧଂ ଚିରକାଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ପିୟା ମନାପାତି ରଞ୍ଞୋ କିର ମାତରି ମତାୟ ଅୟ୍ୟିକା ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗି, ତେନସ୍ସ ଅୟ୍ୟିକାୟ ବଲୱପେମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ହତ୍ଥିରତନେନାତି ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକୋ ହତ୍ଥୀ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କତୋ ହତ୍ଥିରତନଂ ନାମ । ଅସ୍ସରତନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାମୱରୋପି ସତସହସ୍ସୁଟ୍ଠାନକଗାମୋୱ । ସବ୍ବାନି ତାନି ଭେଦନଧମ୍ମାନୀତି ତେସୁ ହି କିଞ୍ଚି କରିୟମାନମେୱ ଭିଜ୍ଜତି, କିଞ୍ଚି କତପରିୟୋସିତଂ ଚକ୍କତୋ ଅନପନୀତମେୱ, କିଞ୍ଚି ଅପନେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠପିତମତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚି ତତୋ ପରଂ, ଏୱମେୱ ସତ୍ତେସୁପି କୋଚି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ମରତି, କୋଚି ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାୟ ମାତରି ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତୋୱ, କୋଚି ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋ, କୋଚି ତତୋ ପରନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଦୁତିୟଂ ।

୧୩୪. ତତିୟେ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ତତିୟଂ ।

୪. ଇସ୍ସତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ଭଗୱତୋ କିର ପଠମବୋଧିୟଂ ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉଦପାଦି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ । ତିତ୍ଥିୟା ହତଲାଭସକ୍କାରା ହୁତ୍ୱା କୁଲେସୁ ଏୱଂ କନ୍ଥେନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଏୱମାହ, ‘ମୟ୍ହମେୱ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ମୟ୍ହମେୱ ସାୱକାନଂ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସାୱକାନଂ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ମୟ୍ହମେୱ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ । ମୟ୍ହମେୱ ସାୱକାନଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସାୱକାନଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’ନ୍ତି । ୟୁତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ ସୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖାଚାରନିସ୍ସିତେନ ପରେସଂ ଭିକ୍ଖାଚାରନିସ୍ସିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ, ଅୟୁତ୍ତଂ କରୋତି ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି । ସା କଥା ପତ୍ଥରମାନା ରାଜକୁଲଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ୟଂ ତଥାଗତୋ ପରେସଂ ଲାଭନ୍ତରାୟଂ କରେୟ୍ୟ । ଏତେ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଲାଭାୟ ଅୟସାୟ ପରିସକ୍କନ୍ତି । ସଚାହଂ ଇଧେୱ ଠତ୍ୱା ‘ମା ଏୱଂ ଅୱୋଚୁତ୍ଥ, ନ ସତ୍ଥା ଏୱଂ କଥେତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ସା କଥା ନିଜ୍ଝତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଇମସ୍ସ ମହାଜନସ୍ସ ସନ୍ନିପତିତକାଲେୟେୱ ନଂ ନିଜ୍ଝାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ ଛଣଦିୱସଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି ।

ଅପରେନ ସମୟେନ ମହାଛଣେ ସମ୍ପତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ କାଲୋ’’ତି ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି – ‘‘ସଦ୍ଧା ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧା ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ୱା ଗେହରକ୍ଖକେ ଦାରକେ ୱା ମାତୁଗାମେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ୟେ ୱିହାରଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପଞ୍ଞାସଂ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି । ସୟମ୍ପି ପାତୋୱ ନ୍ହତ୍ୱା କତପାତରାସୋ ସବ୍ବାଭରଣପଟିମଣ୍ଡିତୋ ମହତା ବଲକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭଗୱା ତୁମ୍ହେ କିର ଏୱଂ ୱଦଥ ‘ମୟ୍ହମେୱ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ…ପେ॰… ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସାୱକାନଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ହମେୱ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋ ଚ ମେ ଭଗୱା ଅୱସାନେ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱାଦଂ ଭଞ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଦାନଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି, ତସ୍ମିଂ ଦାତବ୍ବଂ, ତସ୍ସ ୱା ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ୟେହି ମନୁସ୍ସେହି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଚନଂ ଆରୋଚିତଂ, ତେ ଓଲୋକେସି । ତେ ରଞ୍ଞା ଓଲୋକିତମତ୍ତାୱ ମଙ୍କୁଭୂତା ଅଧୋମୁଖା ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ଭୂମିଂ ଲେଖମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ରାଜା – ‘‘ଏକପଦେନେୱ, ଭନ୍ତେ, ହତା ତିତ୍ଥିୟା’’ତି ମହାଜନଂ ସାୱେନ୍ତୋ ମହାସଦ୍ଦେନ ଅଭାସି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ଭାସିତ୍ୱା – ‘‘ଭଗୱା ଚିତ୍ତଂ ନାମ ନିଗଣ୍ଠାଚେଲକପରିବ୍ବାଜକାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପସୀଦତି, କତ୍ଥ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଞ୍ଞଂ ଖୋ ଏତନ୍ତି, ‘‘ମହାରାଜ, ଅଞ୍ଞଂ ତୟା ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଛା, ସଲ୍ଲକ୍ଖେହି ଏତଂ, ପଞ୍ହାକଥନଂ ପନ ମୟ୍ହଂ ଭାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୀଲୱତୋ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଧ ତ୍ୟସ୍ସାତି ଇଧ ତେ ଅସ୍ସ । ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ରାସିଭୂତୋ । ଅସିକ୍ଖିତୋତି ଧନୁସିପ୍ପେ ଅସିକ୍ଖିତୋ । ଅକତହତ୍ଥୋତି ମୁଟ୍ଠିବନ୍ଧାଦିୱସେନ ଅସମ୍ପାଦିତହତ୍ଥୋ । ଅକତୟୋଗ୍ଗୋତି ତିଣପୁଞ୍ଜମତ୍ତିକାପୁଞ୍ଜାଦୀସୁ ଅକତପରିଚୟୋ । ଅକତୂପାସନୋତି ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାନଂ ଅଦସ୍ସିତସରକ୍ଖେପୋ । ଛମ୍ଭୀତି ପୱେଧିତକାୟୋ ।

କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀନୋତିଆଦୀସୁ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ବ୍ୟାପାଦୋ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, ତତିୟେନେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ପଠମମଗ୍ଗେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା ହୋତି । ଅସେକ୍ଖେନସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅସେକ୍ଖୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମେହି ଚତୂହି ପଦେହି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟୋ କଥିତା । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ହୋତି, ତଂ ଲୋକିୟମେୱ ।

ଇସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ଉସୁସିପ୍ପଂ । ବଲୱୀରିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବଲଂ ନାମ ୱାୟୋଧାତୁ, ୱୀରିୟଂ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟମେୱ । ଭରେତି ଭରେୟ୍ୟ । ନାସୂରଂ ଜାତିପଚ୍ଚୟାତି, ‘‘ଅୟଂ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାତିକାରଣା ଅସୂରଂ ନ ଭରେୟ୍ୟ ।

ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖନ୍ତୀତି ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି, ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା । ଅସ୍ସମେତି ଆୱସଥେ । ୱିୱନେତି ଅରଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ, ନିରୁଦକେ ଅରଞ୍ଞେ ଚତୁରସ୍ସପୋକ୍ଖରଣିଆଦୀନି କାରୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଗ୍ଗେତି ୱିସମଟ୍ଠାନେ । ସଙ୍କମନାନୀତି ପଣ୍ଣାସହତ୍ଥସଟ୍ଠିହତ୍ଥାନି ସମୋକିଣ୍ଣପରିସୁଦ୍ଧୱାଲିକାନି ସଙ୍କମନାନି କରେୟ୍ୟ ।

ଇଦାନି ଏତେସୁ ଅରଞ୍ଞସେନାସନେସୁ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅନ୍ନଂ ପାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସେନାସନାନୀତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି । ୱିପ୍ପସନ୍ନେନାତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦେନ୍ତୋପି ସକଙ୍ଖେନ କିଲେସମଲିନେନ ଚିତ୍ତେନ ଅଦତ୍ୱା ୱିପ୍ପସନ୍ନେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ଦଦେୟ୍ୟ । ଥନୟନ୍ତି ଗଜ୍ଜନ୍ତୋ । ସତକ୍କକୂତି ସତସିଖରୋ, ଅନେକକୂଟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସଙ୍ଖଚ୍ଚାତି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ସମୋଧାନେତ୍ୱା ରାସିଂ କତ୍ୱା ।

ଆମୋଦମାନୋତି ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା । ପକିରେତୀତି ଦାନଗ୍ଗେ ୱିଚିରତି, ପକିରନ୍ତୋ ୱିୟ ୱା ଦାନଂ ଦେତି । ପୁଞ୍ଞଧାରାତି ଅନେକଦାନଚେତନାମୟା ପୁଞ୍ଞଧାରା । ଦାତାରଂ ଅଭିୱସ୍ସତୀତି ୟଥା ଆକାସେ ସମୁଟ୍ଠିତମେଘତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା ଉଦକଧାରା ପଥୱିଂ ସିନେହୟନ୍ତୀ ତେମେନ୍ତୀ କିଲେଦୟନ୍ତୀ ଅଭିୱସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଅୟମ୍ପି ଦାୟକସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନା ପୁଞ୍ଞଧାରା ତମେୱ ଦାତାରଂ ଅନ୍ତୋ ସିନେହେତି ପୂରେତି ଅଭିସନ୍ଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦାତାରଂ ଅଭିୱସ୍ସତୀ’’ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପବ୍ବତୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୬. ପଞ୍ଚମେ ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତାନନ୍ତି ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ମୁଦ୍ଧନି ଅୱସିତ୍ତାନଂ କତାଭିସେକାନଂ । କାମଗେଧପରିୟୁଟ୍ଠିତାନନ୍ତି କାମେସୁ ଗେଧେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତାନଂ ଅଭିଭୂତାନଂ । ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତାନନ୍ତି ଜନପଦେ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତାନଂ । ରାଜକରଣୀୟାନୀତି ରାଜକମ୍ମାନି ରାଜୂହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନି । ତେସୁ ଖ୍ୱାହନ୍ତି ତେସୁ ଅହଂ । ଉସୁକ୍କମାପନ୍ନୋତି ବ୍ୟାପାରଂ ଆପନ୍ନୋ । ଏସ କିର ରାଜା ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତରାଗମନାନି ବହୂନିପି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ନିବଦ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତୋ ବଲକାୟୋ ମହାପି ହୋତି ଅପ୍ପୋପି । ଅଥେକଦିୱସଂ ପଞ୍ଚସତା ଚୋରା ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅୱେଲାୟ ଅପ୍ପେନ ବଲେନ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ନଂ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ଅନ୍ଧୱନେ ନିଲୀୟିଂସୁ । ରାଜାନୋ ଚ ନାମ ମହାପୁଞ୍ଞା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ତେସଂୟେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଏକୋ ପୁରିସୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ମହନ୍ତଂ ବଲକାୟଂ ଆଦାୟ ଅନ୍ଧୱନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ତେ ସବ୍ବେ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ଧୱନତୋ ୟାୱ ନଗରଦ୍ୱାରା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ୟଥା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତି, ଏୱଂ ଆସନ୍ନାନି ସୂଲାନି ରୋପାପେତ୍ୱା ସୂଲେସୁ ଉତ୍ତାସେସି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ ।

ଅଥ ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚାହଂ ୱକ୍ଖାମି, ‘ମହାରାଜ, ମାଦିସେ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଧୁରୱିହାରେ ୱସନ୍ତେ ତୟା ଏୱରୂପଂ ଦାରୁଣଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ଅୟୁତ୍ତଂ ତେ କତ’ନ୍ତି, ଅଥାୟଂ ରାଜା ମଙ୍କୁ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଥମ୍ଭିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ମେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ସଦ୍ଧାତବ୍ବୋ, ୟସ୍ସ ତ୍ୱଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟିକୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ୟସ୍ସ ୱଚନଂ ପତ୍ତିୟାୟସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭସମନ୍ତି ଆକାସସମଂ । ନିପ୍ପୋଥେନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ପଥୱିତଲତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ସଣ୍ହକରଣୀୟଂ ତିଣଚୁଣ୍ଣଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ପିସନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମଚରିୟାୟାତି ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଚରିୟଂ ଅଞ୍ଞଂ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମଚରିୟାୱ କତ୍ତବ୍ବା, ଭନ୍ତେତି – ସମଚରିୟାଦୀନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ଆରୋଚେମୀତି ଆଚିକ୍ଖାମି । ପଟିୱେଦୟାମୀତି ଜାନାପେମି । ଅଧିୱତ୍ତତୀତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ହତ୍ଥିୟୁଦ୍ଧାନୀତି ନାଳାଗିରିସଦିସେ ହେମକପ୍ପନେ ନାଗେ ଅଭିରୁୟ୍ହ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବୟୁଦ୍ଧାନି । ଗତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତି । ୱିସୟୋତି ଓକାସୋ, ସମତ୍ଥଭାୱୋ ୱା । ନ ହି ସକ୍କା ତେହି ଜରାମରଣଂ ପଟିବାହିତୁଂ। ମନ୍ତିନୋ ମହାମତ୍ତାତି ମନ୍ତସମ୍ପନ୍ନା ମହୋସଧୱିଧୁରପଣ୍ଡିତାଦିସଦିସା ମହାଅମଚ୍ଚା । ଭୂମିଗତନ୍ତି ମହାଲୋହକୁମ୍ଭିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠପିତଂ । ୱେହାସଟ୍ଠନ୍ତି ଚମ୍ମପସିବ୍ବକେ ପୂରେତ୍ୱା ତୁଲାସଙ୍ଘାଟାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଚେୱ ନିୟ୍ୟୁହାଦୀସୁ ଚ ପୂରେତ୍ୱା ଠପିତଂ । ଉପଲାପେତୁନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ । ୟଥା ଦ୍ୱେ ଜନା ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଏୱଂ କାତୁଂ ।

ନଭଂ ଆହଚ୍ଚାତି ଆକାସଂ ପୂରେତ୍ୱା । ଏୱଂ ଜରା ଚ ମଚ୍ଚୁ ଚାତି ଇଧ ଦ୍ୱେୟେୱ ପବ୍ବତା ଗହିତା, ରାଜୋୱାଦେ ପନ ‘‘ଜରା ଆଗଚ୍ଛତି ସବ୍ବୟୋବ୍ବନଂ ୱିଲୁମ୍ପମାନା’’ତି ଏୱଂ ଜରା ମରଣଂ ବ୍ୟାଧି ୱିପତ୍ତୀତି ଚତ୍ତାରୋପେତେ ଆଗତାୱ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ହତ୍ଥିୟୁଦ୍ଧାଦୀହି ଜରାମରଣଂ ଜିନିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା । ସଦ୍ଧଂ ନିୱେସୟେତି ସଦ୍ଧଂ ନିୱେସେୟ୍ୟ, ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

କୋସଲସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ମାରସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ତପୋକମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୭. ମାରସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରତୀତି ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୋ ଉରୁୱେଲଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି । ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମଂ ଅନ୍ତୋସତ୍ତାହସ୍ମିଂୟେୱ । ଦୁକ୍କରକାରିକାୟାତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି କତାୟ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ । ମାରୋ ପାପିମାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ପଟିପନ୍ନେ ସତ୍ତେ ମାରେତୀତି ମାରୋ। ପାପେ ନିୟୋଜେତି, ସୟଂ ୱା ପାପେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ପାପିମା। ଅଞ୍ଞାନିପିସ୍ସ କଣ୍ହୋ, ଅଧିପତି, ୱସୱତ୍ତୀ, ଅନ୍ତକୋ, ନମୁଚି, ପମତ୍ତବନ୍ଧୂତିଆଦୀନି ବହୂନି ନାମାନି, ଇଧ ପନ ନାମଦ୍ୱୟମେୱ ଗହିତଂ । ଉପସଙ୍କମୀତି – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ‘ମୁତ୍ତୋସ୍ମୀ’ତି ମଞ୍ଞତି, ଅମୁତ୍ତଭାୱମସ୍ସ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ।

ତପୋକମ୍ମା ଅପକ୍କମ୍ମାତି ତପୋକମ୍ମତୋ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା । ଅପରଦ୍ଧୋତି ‘‘ଦୂରେ ତ୍ୱଂ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗା’’ତି ୱଦତି । ଅମରଂ ତପନ୍ତି ଅମରତପଂ ଅମରଭାୱତ୍ଥାୟ କତଂ ଲୂଖତପଂ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ । ସବ୍ବାନତ୍ଥାୱହଂ ହୋତୀତି, ‘‘ସବ୍ବଂ ତପଂ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥାୱହଂ ନ ଭୱତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା । ଫିୟାରିତ୍ତଂୱ ଧମ୍ମନୀତି ଅରଞ୍ଞେ ଥଲେ ଫିୟାରିତ୍ତଂ ୱିୟ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅରଞ୍ଞେ ଥଲେ ନାୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ମହାଜନା ଅଭିରୂହିତ୍ୱା ଫିୟାରିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସଂକଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ ଚେୱ ଉପ୍ପୀଲେୟ୍ୟୁଂ ଚ, ସୋ ମହାଜନସ୍ସ ୱାୟାମୋ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ନାୱାୟ ଗମନଂ ଅସାଧେନ୍ତୋ ନିରତ୍ଥକୋ ଭୱେୟ୍ୟ ନ ଅନତ୍ଥାୱହୋ, ଏୱମେୱ ଅହଂ ‘ସବ୍ବଂ ଅମରଂ ତପଂ ଅନତ୍ଥାୱହଂ ହୋତୀ’ତି ଞତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସିନ୍ତି ।

ଇଦାନି ତଂ ଅମରଂ ତପଂ ପହାୟ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୀଲନ୍ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ୱଚନେନ ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ଗହିତା, ସମାଧିନା ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ, ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପା । ମଗ୍ଗଂ ବୋଧାୟ ଭାୱୟନ୍ତି ଇମଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ବୋଧତ୍ଥାୟ ଭାୱୟନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ବୋଧାୟାତି ମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ । ୟଥା ହି ୟାଗୁତ୍ଥାୟ ୟାଗୁମେୱ ପଚନ୍ତି, ପୂୱତ୍ଥାୟ ପୂୱମେୱ ପଚନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗମେୱ ମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଭାୱେତି । ତେନାହ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ବୋଧାୟ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି । ପରମଂ ସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ନିହତୋତି ତ୍ୱଂ ମୟା ନିହତୋ ପରାଜିତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୮. ଦୁତିୟେ ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ଅନ୍ଧଭାୱକାରକେ ମହାତମେ ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମସି । ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପାସାଣଫଲକେ ମହାଚୀୱରଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ପଧାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ।

ନନୁ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭାୱିତୋ ୱା ମଗ୍ଗୋ, ଅପ୍ପହୀନା ୱା କିଲେସା, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ୱା ଅକୁପ୍ପଂ, ଅସଚ୍ଛିକତୋ ୱା ନିରୋଧୋ ନତ୍ଥି, କସ୍ମା ଏୱମକାସୀତି ? ଅନାଗତେ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଅଙ୍କୁସତ୍ଥଂ । ‘‘ଅନାଗତେ ହି କୁଲପୁତ୍ତା ମୟା ଗତମଗ୍ଗଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସୱାସଂ ୱସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞମାନା ପଧାନକମ୍ମଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ସତ୍ଥା ଏୱମକାସି । ମହାତି ମହନ୍ତୋ । ଅରିଟ୍ଠକୋତି କାଳକୋ । ମଣୀତି ପାସାଣୋ । ଏୱମସ୍ସ ସୀସଂ ହୋତୀତି ଏୱରୂପଂ ତସ୍ସ କାଳୱଣ୍ଣଂ କୂଟାଗାରପ୍ପମାଣଂ ମହାପାସାଣସଦିସଂ ସୀସଂ ହୋତି ।

ସୁଭାସୁଭନ୍ତି ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ ସଂସରନ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରଂ ୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଆଗତୋସୀତି ୱଦତି । ଅଥ ୱା ସଂସରନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଦୀଘମଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱସୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ୟାୱ ଉରୁୱେଲାୟ ଦୀଘମଗ୍ଗଂ, ପୁରେ ବୋଧାୟ ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘକାଲଂ । ୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ସୁଭାସୁଭନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ଅସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଅନେକୱାରଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ କିର ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟେନ ୱଣ୍ଣେନ ମାରୋ ୱିଭିଂସକତ୍ଥାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ନ ଆଗତପୁବ୍ବୋ । ତେନ ତଂ ଭଗୱା ଏୱମାହ । ଅଲଂ ତେ ତେନାତି ଅଲଂ ତୁୟ୍ହଂ ଏତେନ ମାରୱିଭିଂସାକାରଦସ୍ସନବ୍ୟାପାରେନ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସୁଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୯. ତତିୟେ ସୁସଂୱୁତାତି ସୁପିହିତା । ନ ତେ ମାରୱସାନୁଗାତି, ମାର, ତେ ତୁୟ୍ହଂ ୱସାନୁଗା ନ ହୋନ୍ତି । ନ ତେ ମାରସ୍ସ ବଦ୍ଧଗୂତି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ମାରସ୍ସ ବଦ୍ଧଚରା ସିସ୍ସା ଅନ୍ତେୱାସିକା ନ ହୋନ୍ତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପଠମମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୦. ଚତୁତ୍ଥେ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରାତି ଉପାୟମନସିକାରେନ । ୟୋନିସୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି ଉପାୟୱୀରିୟେନ କାରଣୱୀରିୟେନ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନା ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାପି ନ ତୁସ୍ସତି, ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ‘ପାପୁଣାଥା’ତି ଉସ୍ସାହଂ କରୋତି, ପଟିବାହେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ମାରପାସେନାତି କିଲେସପାସେନ । ୟେ ଦିବ୍ବା ୟେ ଚ ମାନୁସାତି ୟେ ଦିବ୍ବା କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତା ମାନୁସା କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତା ଚ ମାରପାସା ନାମ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେହି ତେହି ତ୍ୱଂ ବଦ୍ଧୋତି ୱଦତି । ମାରବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋତି ମାରବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ, ମାରବନ୍ଧନେ ୱା ବଦ୍ଧୋ । ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀତି ସମଣ ତ୍ୱଂ ମମ ୱିସୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସସି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଦୁତିୟମାରପାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୧. ପଞ୍ଚମେ ମୁତ୍ତାହନ୍ତି ମୁତ୍ତୋ ଅହଂ । ପୁରିମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ପନ ପୱାରେତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସକାଲେ । ଚାରିକନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବଗମନଚାରିକଂ । (ପୱାରେତ୍ୱା) ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟୋଜନପରମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚରଥାତି ୱଦତି । ମା ଏକେନ ଦ୍ୱେତି ଏକମଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱେ ଜନା ମା ଅଗମିତ୍ଥ । ଏୱଞ୍ହି ଗତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ, ଏକେନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଠାତବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ଆଦିକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଭଦ୍ଦକଂ । ତଥା ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ । ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ସାସନସ୍ସ ଚ ଦେସନାୟ ଚ ୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ସାସନସ୍ସ ସୀଲଂ ଆଦି, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗା ମଜ୍ଝଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ । ସୀଲସମାଧୟୋ ୱା ଆଦି, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗା ମଜ୍ଝଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ । ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା ୱା ଆଦି, ମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ । ଦେସନାୟ ପନ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟ ଗାଥାୟ ତାୱ ପଠମପାଦୋ ଆଦି, ଦୁତିୟତତିୟା ମଜ୍ଝଂ, ଚତୁତ୍ଥୋ ପରିୟୋସାନଂ । ପଞ୍ଚପଦଛପ୍ପଦାନଂ ପଠମପାଦୋ ଆଦି, ଅୱସାନପାଦୋ ପରିୟୋସାନଂ, ଅୱସେସା ମଜ୍ଝଂ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆଦି, ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ପରିୟୋସାନଂ, ସେସଂ ମଜ୍ଝଂ । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ବହୂପି ଅନୁସନ୍ଧି ମଜ୍ଝମେୱ, ନିଦାନଂ ଆଦି, ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ପରିୟୋସାନଂ ।

ସାତ୍ଥନ୍ତି ସାତ୍ଥକଂ କତ୍ୱା ଦେସେଥ । ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଚେୱ ପଦେହି ଚ ପରିପୂରଂ କତ୍ୱା ଦେସେଥ । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଂ । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପକାସେଥାତି ଆୱିକରୋଥ ।

ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମ୍ହି ଅପ୍ପକିଲେସରଜସଭାୱା, ଦୁକୂଲସାଣିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ୱିୟ ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସୱନତାତି ଅସ୍ସୱନତାୟ । ପରିହାୟନ୍ତୀତି ଅଲାଭପରିହାନିୟା ଧମ୍ମତୋ ପରିହାୟନ୍ତି । ସେନାନିଗମୋତି ପଠମକପ୍ପିକାନଂ ସେନାୟ ନିୱିଟ୍ଠୋକାସେ ପତିଟ୍ଠିତଗାମୋ, ସୁଜାତାୟ ୱା ପିତୁ ସେନାନୀ ନାମ ନିଗମୋ । ତେନୁପସଙ୍କମିସ୍ସାମୀତି ନାହଂ ତୁମ୍ହେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ପରିୱେଣାଦୀନି କାରେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକାଦୀହି ପରିଚରିୟମାନୋ ୱିହରିସ୍ସାମି, ତିଣ୍ଣଂ ପନ ଜଟିଲାନଂ ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ପାଟିହାରିୟସହସ୍ସାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧମ୍ମମେୱ ଦେସେତୁଂ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମୀତି । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି, ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମହାୟୁଦ୍ଧଂ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ୱିୟ, ‘ମା ଏକେନ ଦ୍ୱେ ଅଗମିତ୍ଥ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେଥା’ତି ସଟ୍ଠି ଜନେ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ବହୂସୁ ଦେସେନ୍ତେସୁ କୁତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ପଟିବାହାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୨. ଛଟ୍ଠେ ସୋଣ୍ଡିକାକିଲଞ୍ଜନ୍ତି ସୁରାକାରକାନଂ ପିଟ୍ଠପତ୍ଥରଣକକିଲଞ୍ଜଂ । କୋସଲିକା କଂସପାତୀତି କୋସଲରଞ୍ଞୋ ରଥଚକ୍କପ୍ପମାଣା ପରିଭୋଗପାତି। ଗଳଗଳାୟନ୍ତେତି ଗଜ୍ଜନ୍ତେ । କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରିୟାତି କମ୍ମାରୁଦ୍ଧନପଣାଳିୟା । ଧମମାନାୟାତି ଭସ୍ତୱାତେନ ପୂରିୟମାନାୟ । ଇତି ୱିଦିତ୍ୱାତି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋ ସୁଖେନ ନିସିନ୍ନୋ, ଘଟ୍ଟୟିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମାପେତ୍ୱା ନିୟାମଭୂମିୟଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜୁଲତାଲୋକେନ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଏସୋ ସତ୍ତୋ’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ‘‘ମାରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ।

ସୁଞ୍ଞଗେହାନୀତି ସୁଞ୍ଞାଗାରାନି । ସେୟ୍ୟାତି ସେୟ୍ୟତ୍ଥାୟ । ଠସ୍ସାମି ଚଙ୍କମିସ୍ସାମି ନିସୀଦିସ୍ସାମି ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଏତଦତ୍ଥାୟ ୟୋ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନି ସେୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ମୁନି ଅତ୍ତସଞ୍ଞତୋତି ସୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଭାୱେନ ସଂୟତତ୍ତଭାୱୋ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜ ଚରେୟ୍ୟ ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଆଲୟଂ ନିକନ୍ତିଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ପହାୟ ଚରେୟ୍ୟ । ପତିରୂପଂ ହି ତଥାୱିଧସ୍ସ ତନ୍ତି ତାଦିସସ୍ସ ତଂସଣ୍ଠିତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧମୁନିନୋ ତଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିକନ୍ତିଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚରଣଂ ନାମ ପତିରୂପଂ ୟୁତ୍ତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ।

ଚରକାତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିକା ସଞ୍ଚରଣସତ୍ତା । ଭେରୱାତି ସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକଭେରୱା । ତତ୍ଥ ସୱିଞ୍ଞାଣକା ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ, ଅୱିଞ୍ଞାଣକା ରତ୍ତିଭାଗେ ଖାଣୁୱମ୍ମିକାଦୟୋ । ତେପି ହି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୟକ୍ଖା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ରଜ୍ଜୁୱଲ୍ଲିୟାଦୀନି ସବ୍ବାନି ସପ୍ପା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଭେରୱେସୁ ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ଲୋମଚଲନମତ୍ତକମ୍ପି ନ କରୋତି ।

ଇଦାନି ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନଭଂ ଫଲେୟ୍ୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫଲେୟ୍ୟାତି କାକପଦଂ ୱିୟ ହୀରହୀରସୋ ଫଲେୟ୍ୟ । ଚଲେୟ୍ୟାତି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତେ ୱାତାହତୋ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଚଲେୟ୍ୟ । ସଲ୍ଲମ୍ପି ଚେ ଉରସି ପକପ୍ପୟେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତିଖିଣସତ୍ତିସଲ୍ଲଂ ଚେପି ଉରସ୍ମିଂ ଚାରେୟେୟ୍ୟୁଂ । ଉପଧୀସୂତି ଖନ୍ଧୂପଧୀସୁ । ତାଣଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ତିଖିଣେ ସଲ୍ଲେ ଉରସ୍ମିଂ ଚାରିୟମାନେ ଭୟେନ ଗୁମ୍ବନ୍ତରକନ୍ଦରାଦୀନି ପୱିସନ୍ତା ତାଣଂ କରୋନ୍ତି ନାମ । ବୁଦ୍ଧା ପନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନସବ୍ବଭୟା ଏୱରୂପଂ ତାଣଂ ନାମ ନ କରୋନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସୁପତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୩. ସତ୍ତମେ ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱାତି ଉତୁଗାହାପନତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସରୀରେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, ଉଦକମ୍ପି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ୱିୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଅପିଚ ଖୋ ଧୋତପାଦକେ ଗେହେ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ପୱିସନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ୱତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱତ୍ତଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱତ୍ତସୀସେ ପନ ଠତ୍ୱା ଧୋୱନ୍ତି । ସଚେ ହି ତଥାଗତୋ ନେୱ ନ୍ହାୟେୟ୍ୟ, ନ ପାଦେ ଧୋୱେୟ୍ୟ, ‘‘ନାୟଂ ମନୁସ୍ସୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ମନୁସ୍ସକିରିୟଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ଧୋୱତି । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସୋପ୍ପପରିଗ୍ଗାହକେନ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟତି, ଅତିୱିୟ ସୁଖସୟିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଘଟ୍ଟୟିସ୍ସାମି ନନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ।

କିଂ ସୋପ୍ପସୀତି କିଂ ସୁପସି, କିଂ ସୋପ୍ପଂ ନାମିଦଂ ତୱାତି ୱଦତି । କିଂ ନୁ ସୋପ୍ପସୀତି କସ୍ମା ନୁ ସୁପସି ? ଦୁବ୍ଭଗୋ ୱିୟାତି ମତୋ ୱିୟ, ୱିସଞ୍ଞୀ ୱିୟ ଚ । ସୁଞ୍ଞମଗାରନ୍ତି ସୁଞ୍ଞଂ ମେ ଘରଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ସୋପ୍ପସୀତି ୱଦତି । ସୂରିୟେ ଉଗ୍ଗତେତି ସୂରିୟମ୍ହି ଉଟ୍ଠିତେ । ଇଦାନି ହି ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତି, ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖାଚାରଗମନସଜ୍ଜା ଭୱନ୍ତି, ତ୍ୱଂ କସ୍ମା ସୋପ୍ପସିୟେୱ ।

ଜାଲିନୀତି ତୟୋ ଭୱେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସତଣ୍ହାୱିଚରିତାନୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୪୨) ତେନ ତେନ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଭୂତେନ ଜାଲେନ ଜାଲିନୀ । ୱିସତ୍ତିକାତି ରୂପାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିସତ୍ତତାୟ ୱିସମୂଲତାୟ ୱିସପରିଭୋଗତାୟ ଚ ୱିସତ୍ତିକା । କୁହିଞ୍ଚି ନେତୱେତି କତ୍ଥଚି ନେତୁଂ । ସବ୍ବୂପଧି ପରିକ୍ଖୟାତି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରକାମଗୁଣଭେଦାନଂ ଉପଧୀନଂ ପରିକ୍ଖୟା । କିଂ ତୱେତ୍ଥ, ମାରାତି, ମାର, ତୁୟ୍ହଂ କିଂ ଏତ୍ଥ ? କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଉଣ୍ହୟାଗୁୟଂ ନିଲୀୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକା ୱିୟ ଅନ୍ତନ୍ତେନେୱ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡସୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ନନ୍ଦତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. ଅଟ୍ଠମଂ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଠମଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୫. ନୱମେ ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ଭିୟ୍ୟୋ ଜୀୱନ୍ତୋ ଅପରଂ ୱସ୍ସସତଂ ଜୀୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପଣ୍ଣାସଂ ୱା ସଟ୍ଠି ୱା ୱସ୍ସାନି ଜୀୱତି । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ସମଣୋ ଗୋତମୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଅପ୍ପମାୟୂ’’ତି କଥେତି, ଦୀଘଭାୱମସ୍ସ କଥେସ୍ସାମୀତି ପଚ୍ଚନୀକସାତତାୟ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ନନଂ ହୀଳେତି ତଂ ଆୟୁଂ ‘‘ଅପ୍ପକମିଦ’’ନ୍ତି ନ ହୀଳେୟ୍ୟ । ଖୀରମତ୍ତୋ ୱାତି ୟଥା ଦହରୋ କୁମାରୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ଖୀରଂ ପିୱିତ୍ୱା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେ ନିପନ୍ନୋ ଅସଞ୍ଞୀ ୱିୟ ନିଦ୍ଦାୟତି, କସ୍ସଚି ଆୟୁଂ ଅପ୍ପଂ ୱା ଦୀଘଂ ୱାତି ନ ଚିନ୍ତେତି, ଏୱଂ ସପ୍ପୁରିସୋ । ଚରେୟ୍ୟାଦିତ୍ତସୀସୋ ୱାତି ଆୟୁଂ ପରିତ୍ତନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପଜ୍ଜଲିତସୀସୋ ୱିୟ ଚରେୟ୍ୟ । ନୱମଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟଆୟୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬. ଦସମେ ନେମୀୱ ରଥକୁବ୍ବରନ୍ତି ୟଥା ଦିୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ରଥସ୍ସ ଚକ୍କନେମି କୁବ୍ବରଂ ଅନୁପରିୟାୟତି ନ ୱିଜହତି, ଏୱଂ ଆୟୁ ଅନୁପରିୟାୟତୀତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପାସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୭. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନିସିନ୍ନୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଧାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ । ମାରୋପିସ୍ସ ସୁଖନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଘଟ୍ଟୟିସ୍ସାମୀତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ପଦାଲେସୀତି ପବ୍ବତପିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ପୱିଜ୍ଝି । ପାସାଣା ନିରନ୍ତରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭିହନନ୍ତା ପତନ୍ତି । କେୱଲନ୍ତି ସକଲଂ । ସବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପଠମଂ ।

୨. କିନ୍ନୁସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୮. ଦୁତିୟେ ୱିଚକ୍ଖୁକମ୍ମାୟାତି ପରିସାୟ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ୱିନାସେତୁକମ୍ୟତାୟ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନେସ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ୱିନାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପରିସାୟ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ସାୱେନ୍ତୋ ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱା ସକ୍କୋତି । ୱିଜିତାୱୀ ନୁ ମଞ୍ଞସୀତି କିଂ ନୁ ତ୍ୱଂ ‘‘ୱିଜିତୱିଜୟୋ ଅହ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞସି ? ମା ଏୱଂ ମଞ୍ଞି, ନତ୍ଥି ତେ ଜୟୋ । ପରିସାସୂତି, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ବଲପ୍ପତ୍ତାତି ଦସବଲପ୍ପତ୍ତା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସକଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୯. ତତିୟେ ମନ୍ଦିୟା ନୂତି ମନ୍ଦଭାୱେନ ମୋମୂହଭାୱେନ । ଉଦାହୁ କାୱେୟ୍ୟମତ୍ତୋତି ଉଦାହୁ ୟଥା କୱି କବ୍ବଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ତେନ କବ୍ବକରଣେନ ମତ୍ତୋ ସୟତି, ଏୱଂ ସୟସି । ସମ୍ପଚୁରାତି ବହୱୋ । କିମିଦଂ ସୋପ୍ପସେ ୱାତି କସ୍ମା ଇଦଂ ସୋପ୍ପଂ ସୋପ୍ପସିୟେୱ ? ଅତ୍ଥଂ ସମେଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା । ମୟ୍ହଂ ହି ଅସଙ୍ଗହୋ ନାମ ସଙ୍ଗହୱିପନ୍ନୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ସଲ୍ଲନ୍ତି ତିଖିଣଂ ସତ୍ତିସଲ୍ଲଂ । ଜଗ୍ଗଂ ନ ସଙ୍କେତି ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ସୀହପଥାଦୀସୁ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ସଙ୍କତି, ତଥା ଅହଂ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋପି ନ ସଙ୍କାମି । ନପି ଭେମି ସୋତ୍ତୁନ୍ତି ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ସୀହପଥାଦୀସୁୟେୱ ସୁପିତୁଂ ଭାୟତି, ଏୱଂ ଅହଂ ସୁପିତୁମ୍ପି ନ ଭାୟାମି । ନାନୁତପନ୍ତି ମାମନ୍ତି ୟଥା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ୱା ଅଫାସୁକେ ଜାତେ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାୟ ଠିତତ୍ତା ଅନ୍ତେୱାସିଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା ଅତିକ୍କମନ୍ତା ଅନୁତପନ୍ତି, ଏୱଂ ମଂ ନାନୁତପନ୍ତି । ନ ହି ମୟ୍ହଂ କିଞ୍ଚି ଅପରିନିଟ୍ଠିତକମ୍ମଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତେନେୱାହ ହାନିଂ ନ ପସ୍ସାମି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେତି । ତତିୟଂ ।

୪. ପତିରୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୦. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧେସୂତି ରାଗପଟିଘେସୁ । ମା ସଜ୍ଜିତ୍ଥୋ ତଦାଚରନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମକଥଂ ଆଚରନ୍ତୋ ମା ଲଗ୍ଗି । ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ହି ଏକଚ୍ଚେ ସାଧୁକାରଂ ଦଦନ୍ତି, ତେସୁ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏକଚ୍ଚେ ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣନ୍ତି, ତେସୁ ପଟିଘୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ଧମ୍ମକଥିକୋ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧେସୁ ସଜ୍ଜତି ନାମ । ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ମା ସଜ୍ଜିତ୍ଥୋତି ୱଦତି । ୟଦଞ୍ଞମନୁସାସତୀତି ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅନୁସାସତି, ତଂ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହିତାନୁକମ୍ପୀ ହିତେନ ଅନୁପକମ୍ପତି । ୟସ୍ମା ଚ ହିତାନୁକମ୍ପୀ, ତସ୍ମା ଅନୁରୋଧୱିରୋଧେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ତଥାଗତୋତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମାନସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୧. ପଞ୍ଚମେ ଆକାସେ ଚରନ୍ତେପି ବନ୍ଧତୀତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ । ପାସୋତି ରାଗପାସୋ । ମାନସୋତି ମନସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୨. ଛଟ୍ଠେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉପାଦାୟାତି ପଞ୍ଚ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଆଦିୟିତ୍ୱା, ସଭାୱସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ । ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ଖନ୍ଧାନଂ ସଭାୱଲକ୍ଖଣାଦୀନି ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତୀତି ଗଣ୍ହାପେତି । ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ସମାଦାନମ୍ହି ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେନ ୱୋଦାପେତି ଜୋତାପେତି । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥିକଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ନୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥିକା ହୁତ୍ୱା । ମନସି କତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା । ସବ୍ବଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱାତି ସବ୍ବେନ ତେନ କମ୍ମକାରକଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା । ଓହିତସୋତାତି ଠପିତାସୋତା । ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଓତାପନତ୍ଥାୟ ଠପିତା ।

ରୂପଂ ୱେଦୟିତଂ ସଞ୍ଞାନ୍ତି, ଏତେ ରୂପାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧା । ୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଇମିନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଏସୋ ଅହଂ ନ ହୋମି, ଏତଂ ମୟ୍ହଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଂ ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିରଜ୍ଜତି । ଖେମତ୍ତନ୍ତି ଖେମୀଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ । ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନ୍ୱେସନ୍ତି ଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସସଙ୍ଖାତେସୁ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ପରିୟେସମାନା । ନାଜ୍ଝଗାତି ନ ପସ୍ସୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଛଫସ୍ସାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୩. ସତ୍ତମେ ଫସ୍ସାୟତନାନନ୍ତି ସଞ୍ଜାତିସମୋସରଣଟ୍ଠେନ ଛଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ଆୟତନାନଂ । ଭୟଭେରୱଂ ସଦ୍ଦନ୍ତି ମେଘଦୁନ୍ଦୁଭିଅସନିପାତସଦ୍ଦସଦିସଂ ଭୟଜନକଂ ସଦ୍ଦଂ । ପଥୱୀ ମଞ୍ଞେ ଉନ୍ଦ୍ରୀୟତୀତି ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ପଟପଟସଦ୍ଦଂ କୁରୁମାନା ୱିୟ ଅହୋସି । ଏତ୍ଥ ଲୋକୋ ୱିମୁଚ୍ଛିତୋତି ଏତେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଲୋକୋ ଅଧିମୁଚ୍ଛିତୋ । ମାରଧେୟ୍ୟନ୍ତି ମାରସ୍ସ ଠାନଭୂତଂ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ପିଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୪. ଅଟ୍ଠମେ ପାହୁନକାନି ଭୱନ୍ତୀତି ତଥାରୂପେ ନକ୍ଖତ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପେସେତବ୍ବାନି ପାହୁନକାନି ଭୱନ୍ତି, ଆଗନ୍ତୁକପଣ୍ଣାକାରଦାନାନି ୱା । ସୟଂଚରଣଦିୱସେ ସମୱୟଜାତିଗୋତ୍ତା କୁମାରକା ତତୋ ତତୋ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । କୁମାରିକାୟୋପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିଭୱାନୁରୂପେନ ଅଲଙ୍କତା ତହଂ ତହଂ ୱିଚରନ୍ତି । ତତ୍ର କୁମାରିକାୟୋପି ୟଥାରୁଚିକାନଂ କୁମାରକାନଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେନ୍ତି, କୁମାରକାପି କୁମାରିକାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅସତି ଅନ୍ତମସୋ ମାଲାଗୁଳେନପି ପରିକ୍ଖିପନ୍ତି । ଅନ୍ୱାୱିଟ୍ଠାତି ଅନୁ ଆୱିଟ୍ଠା । ତଂଦିୱସଂ କିର ପଞ୍ଚସତା କୁମାରିକାୟୋ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ ପଟିପଥେ ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱା ଛଣପୂୱଂ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ । ସତ୍ଥା ତାସଂ ଦାନାନୁମୋଦନତ୍ଥଂ ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେୟ୍ୟ, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବାପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟୁଂ । ମାରୋ ତାସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅନ୍ୱାୱିସି । ପାଳିୟଂ ପନ ମା ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପିଣ୍ଡମଲତ୍ଥାତି ଏତ୍ତକଂୟେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

କିଂ ପନ ସତ୍ଥା ମାରାୱଟ୍ଟନଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠୋତି ? ଆମ ଅଜାନିତ୍ୱା । କସ୍ମା ? ଅନାୱଜ୍ଜନତାୟ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି – ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଭତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସାମ, ନ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଆୱଜ୍ଜନଂ ନ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ପୱିଟ୍ଠୋ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଚାରଭେଦଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଞତ୍ୱା, ‘‘ଆମିସତ୍ଥଂ ମାରାୱଟ୍ଟନଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ଅମିତ୍ତୱିଜୟେନ ୱିୟ ତୁଟ୍ଠୋ ସକଲଗାମେ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତମ୍ପି ଭତ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାମିୟମନୁସ୍ସୱେସେନ ଉପସଙ୍କମି । ତଥାହଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଇଦଂ ସୋ ମୁସା ଭାସତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ମୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ପୱିସିସ୍ସତି, ଅଥ ନଂ ଗାମଦାରକା ‘ସକଲଗାମେ ଚରିତ୍ୱା କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପୁନ ପୱିଟ୍ଠୋସୀ’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଉପ୍ପଣ୍ଡେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଭଗୱା ପନ – ‘‘ସଚାୟଂ ମଂ ଏୱଂ ୱିହେଠେସ୍ସତି ମୁଦ୍ଧମସ୍ସେୱ ସତ୍ତଧା ଫଲିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅପୱିସିତ୍ୱା ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ ।

ତତ୍ଥ ପସୱୀତି ଜନେସି ନିପ୍ଫାଦେସି । ଆସଜ୍ଜାତି ଆସାଦେତ୍ୱା ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ନ ମେ ପାପଂ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ମମ ପାପଂ ନ ପଚ୍ଚତି । ନିପ୍ଫଲଂ ଏତନ୍ତି କିଂ ନୁ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ମଞ୍ଞସି ? ମା ଏୱଂ ମଞ୍ଞି, ଅତ୍ଥି ତୟା କତସ୍ସ ପାପସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଦୀପେତି । କିଞ୍ଚନନ୍ତି ମଦ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ରାଗକିଞ୍ଚନାଦି କିଲେସଜାତଂ । ଆଭସ୍ସରା ୟଥାତି ୟଥା ଆଭସ୍ସରା ଦେୱା ସପ୍ପୀତିକଜ୍ଝାନେନ ୟାପେନ୍ତା ପୀତିଭକ୍ଖା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସାମାତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. କସ୍ସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୫. ନୱମେ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି ନିବ୍ବାନଂ ଅପଦିସିତ୍ୱା ପୱତ୍ତାୟ । ହଟହଟକେସୋତି ପୁରିମକେସେ ପଚ୍ଛତୋ, ପଚ୍ଛିମକେସେ ପୁରତୋ ୱାମପସ୍ସକେସେ ଦକ୍ଖିଣତୋ, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସକେସେ ୱାମତୋ ଫରିତ୍ୱା ଫରିତ୍ୱା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣକେସୋ । ମମ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୱିଞ୍ଞାଣାୟତନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋପି ୱିଞ୍ଞାଣାୟତନମ୍ପି ମମେୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ଗହିତା, ୱିଞ୍ଞାଣାୟତନେନ ସବ୍ବାନିପି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱିଞ୍ଞାଣାନି । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ମନୋତି ସାୱଜ୍ଜନକଂ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ଆରମ୍ମଣଧମ୍ମା । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ସାୱଜ୍ଜନେନ ଭୱଙ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସୋ । ୱିଞ୍ଞାଣାୟତନନ୍ତି ଜୱନଚିତ୍ତଂ ତଦାରମ୍ମଣମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

ତୱେୱ ପାପିମ, ଚକ୍ଖୂତି ୟଂ ଲୋକେ ତିମିରକାଚାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ଅନେକରୋଗାୟତନଂ ଉପକ୍କୱିପକ୍କଂ ଅନ୍ତମସୋ କାଣଚକ୍ଖୁପି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତୱେୱ ଭୱତୁ । ରୂପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟଂ ଭଣ୍ଡକଂ ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ୟେ ୱଦନ୍ତି ମମନ୍ତି ଚାତି ୟେ ଚ ପୁଗ୍ଗଲା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚେ ତେ ମନୋ ଅତ୍ଥୀତି ଏତେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ୟଦି ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି । ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀତି ସମଣ ମୟ୍ହଂ ୱିସୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସସି । ୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୟଂ ଭଣ୍ଡକଂ ୱଦନ୍ତି, ନ ତଂ ମୟ୍ହଂ । ୟେ ୱଦନ୍ତୀତି ୟେପି ପୁଗ୍ଗଲା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ନ ତେ ଅହଂ । ନ ମେ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଦକ୍ଖସୀତି ଭୱୟୋନିଗତିଆଦୀସୁ ମୟ୍ହଂ ଗତମଗ୍ଗମ୍ପି ନ ପସ୍ସସି । ନୱମଂ ।

୧୦. ରଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୬. ଦସମେ ଅହନଂ ଅଘାତୟନ୍ତି ଅହନନ୍ତେନ ଅଘାତୟନ୍ତେନ । ଅଜିନଂ ଅଜାପୟନ୍ତି ପରସ୍ସ ଧନଜାନିଂ ଅକରୋନ୍ତେନ ଅକାରାପେନ୍ତେନ । ଅସୋଚଂ ଅସୋଚାପୟନ୍ତି ଅସୋଚନ୍ତେନ ଅସୋଚାପୟନ୍ତେନ । ଇତି ଭଗୱା ଅଧମ୍ମିକରାଜୂନଂ ରଜ୍ଜେ ୱିଜିତେ ଦଣ୍ଡକରପୀଳିତେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞୱସେନ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ‘ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁ’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି, ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁକାମୋ ଭୱିସ୍ସତି, ରଜ୍ଜଞ୍ଚ ନାମେତଂ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ସକ୍କା ଓତାରଂ ଲଭିତୁଂ, ଗଚ୍ଛାମି ଉସ୍ସାହମସ୍ସ ଜନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ଇଜ୍ଝନକକୋଟ୍ଠାସା। ଭାୱିତାତି ୱଡ୍ଢିତା । ବହୁଲୀକତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତା । ୟାନୀକତାତି ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତା । ୱତ୍ଥୁକତାତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନୱତ୍ଥୁକତା । ଅନୁଟ୍ଠିତାତି ଅୱିଜହିତା ନିଚ୍ଚାନୁବଦ୍ଧା । ପରିଚିତାତି ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସୁପରିଚିତା କତା ଇସ୍ସାସସ୍ସ ଅୱିରାଧିତୱେଧିହତ୍ଥୋ ୱିୟ । ସୁସମାରଦ୍ଧାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧା ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱନା । ଅଧିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ ।

ପବ୍ବତସ୍ସାତି ପବ୍ବତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଦ୍ୱିତ୍ତାୱାତି ତିଟ୍ଠତୁ ଏକୋ ପବ୍ବତୋ, ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ତାୱ ମହନ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋ ଏକସ୍ସ ନାଲଂ, ନ ପରିୟତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ୱିଦ୍ୱା ସମଞ୍ଚରେତି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତୋ ସମଂ ଚରେୟ୍ୟ । ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣନିଦାନଂ, ତଂ ୟତୋନିଦାନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ୟୋ ଅଦକ୍ଖି । କଥଂ ନମେୟ୍ୟାତି ସୋ ଜନ୍ତୁ ତେସୁ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିଦାନଭୂତେସୁ କାମେସୁ କେନ କାରଣେନ ନମେୟ୍ୟ । ଉପଧିଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି କାମଗୁଣଉପଧିଂ ‘‘ସଙ୍ଗୋ ଏସୋ, ଲଗ୍ଗନମେତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ତସ୍ସେୱ ଜନ୍ତୁ ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେତି ତସ୍ସେୱ ଉପଧିସ୍ସ ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୭. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଜଟଣ୍ଡୁୱେନାତି ଜଟାଚୁମ୍ବଟକେନ । ଅଜିନକ୍ଖିପନିୱତ୍ଥୋତି ସଖୁରଂ ଅଜିନଚମ୍ମଂ ଏକଂ ନିୱତ୍ଥୋ ଏକଂ ପାରୁତୋ । ଉଦୁମ୍ବରଦଣ୍ଡନ୍ତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ଈସକଂ ୱଙ୍କଂ ଉଦୁମ୍ବରଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା । ଏତଦୱୋଚାତି ଲୋକେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଚନଂ ନାମ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁପି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ, ପବ୍ବଜିତେସୁପି ମହଲ୍ଲକସ୍ସାତି ମହଲ୍ଲକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପବ୍ବଜିତୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ପଧାନଭୂମିୟଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏତଂ ‘‘ଦହରା ଭୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଓକମ୍ପେତ୍ୱାତି ହନୁକେନ ଉରଂ ପହରନ୍ତୋ ଅଧୋନତଂ କତ୍ୱା । ଜିୱ୍ହଂ ନିଲ୍ଲାଲେତ୍ୱାତି କବରମହାଜିୱ୍ହଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧମଧୋ ଉଭୟପସ୍ସେସୁ ଚ ଲାଲେତ୍ୱା । ତିୱିସାଖନ୍ତି ତିସାଖଂ । ନଲାଟିକନ୍ତି ଭକୁଟିଂ, ନଲାଟେ ଉଟ୍ଠିତଂ ୱଲିତ୍ତୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍କାମୀତି ତୁମ୍ହେ ଜାନନ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋୱ ତେଲେ ପଚ୍ଚିସ୍ସଥାତି ୱତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ସମିଦ୍ଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୮. ଦୁତିୟେ ଲାଭା ୱତ ମେ, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେତି ଏୱରୂପସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଚେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ଲାଭା ମୟ୍ହଂ ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି । ସୋ କିରାୟସ୍ମା ପଚ୍ଛା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପାସାଦିକଂ ତାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତକଲ୍ଲତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ହାସେତ୍ୱା ତୋସେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ । ତେନସ୍ସ ଏୱମହୋସି । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଅୟଂ ସମିଦ୍ଧି ଭିକ୍ଖୁ ପାସାଦିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସଦିସୋ, ୟାୱ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ତାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି । ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱନ୍ତି ସତ୍ଥା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସପ୍ପାୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ସତିପଞ୍ଞା ଚ ମେ ବୁଦ୍ଧାତି ମୟା ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ଞାତା । କରସ୍ସୁ ରୂପାନୀତି ବହୂନିପି ୱିଭିଂସକାରହାନି ରୂପାନି କରସ୍ସୁ । ନେୱ ମଂ ବ୍ୟାଧୟିସ୍ସସୀତି ମଂ ନେୱ ୱେଧୟିସ୍ସସି ନ କମ୍ପସ୍ସେସି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୯. ତତିୟେ ଇସିଗିଲିପସ୍ସେତି ଇସିଗିଲିସ୍ସ ନାମ ପବ୍ବତସ୍ସ ପସ୍ସେ । କାଳସିଲାୟନ୍ତି କାଳୱଣ୍ଣାୟ ସିଲାୟଂ । ସାମୟିକଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତି ସାମୟିକା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ଫୁସୀତି ପଟିଲଭି । ପରିହାୟୀତି କସ୍ମା ୟାୱ ଛଟ୍ଠଂ ପରିହାୟି ? ସାବାଧତ୍ତା । ଥେରସ୍ସ କିର ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହୱସେନ ଅନୁସାୟିକୋ ଆବାଧୋ ଅତ୍ଥି, ତେନ ସମାଧିସ୍ସ ସପ୍ପାୟେ ଉପକାରକଧମ୍ମେ ପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅପ୍ପିତପ୍ପିତାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ପରିହାୟତି ।

ୟଂନୂନାହଂ ସତ୍ଥଂ ଆହରେୟ୍ୟନ୍ତି ସୋ କିର ଚିନ୍ତେସି, ୟସ୍ମା ପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ କାଲଙ୍କରୋତୋ ଅନିବଦ୍ଧା ଗତି ହୋତି, ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନସ୍ସ ନିବଦ୍ଧା ଗତି ହୋତି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମା ସତ୍ଥଂ ଆହରିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଉପସଙ୍କମୀତି – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ସତ୍ଥଂ ଆହରିତୁକାମୋ, ସତ୍ଥାହରଣଞ୍ଚ ନାମେତଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖସ୍ସ ହୋତି । ୟୋ ଏୱଂ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୋତି, ସୋ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମ୍ପି ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ମୟା ପନ ପଟିବାହିତୋପି ଏସ ନ ଓରମିସ୍ସତି, ସତ୍ଥାରା ପଟିବାହିତୋ ଓରମିସ୍ସତୀ’’ତି ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ଜଲାତି ଜଲମାନା । ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା ତୱ ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି । ଜୁତିନ୍ଧରାତି ଆନୁଭାୱଧରା । ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋତି ଅପ୍ପତ୍ତଅରହତ୍ତୋ । ସେଖୋତି ସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖମାନୋ ସକରଣୀୟୋ । ଜନେ ସୁତାତି ଜନେ ୱିସ୍ସୁତା । ସତ୍ଥଂ ଆହରିତଂ ହୋତୀତି ଥେରୋ କିର ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଜୀୱିତେନା’’ତି ? ଉତ୍ତାନୋ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ଥେନ ଗଲନାଳିଂ ଛିନ୍ଦି, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ଥେରୋ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ତଂୟେୱ ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ସମସୀସୀ ନାମ ତିୱିଧୋ ହୋତି ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ, ରୋଗସମସୀସୀ, ଜୀୱିତସମସୀସୀତି ।

ତତ୍ଥ ୟୋ ଠାନାଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ – ‘‘ଇମଂ ଅକୋପେତ୍ୱାୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି, ଅଥସ୍ସ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚ ଇରିୟାପଥକୋପନଞ୍ଚ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ହୋତି । ଅୟଂ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସତି – ‘‘ଇତୋ ଅନୁଟ୍ଠିତୋୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି, ଅଥସ୍ସ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଚ ରୋଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ହୋତି । ଅୟଂ ରୋଗସମସୀସୀ ନାମ । କେଚି ପନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଇରିୟାପଥେ ତସ୍ମିଞ୍ଚ ରୋଗେ ପରିନିବ୍ବାନୱସେନେତ୍ଥ ସମସୀସିତଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ଚ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ଚ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ହୋତି । ଅୟଂ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଆସୱପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ହୋତି ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଞ୍ଚ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମସୀସୀ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୬) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୱତ୍ତିସୀସଂ କିଲେସସୀସନ୍ତି ଦ୍ୱେ ସୀସାନି । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିସୀସଂ ନାମ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, କିଲେସସୀସଂ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜା । ତେସୁ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ଖେପେତି, ଅୱିଜ୍ଜା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଏକତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି । ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ପନ ଫଲଂ, ଫଲାନନ୍ତରଂ ଭୱଙ୍ଗଂ, ଭୱଙ୍ଗତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ୱା ହୋତି ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ୱା । ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସୀସେ ଛିଜ୍ଜନ୍ତେପି ହି ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱାରା ଅୱସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ, ଚିତ୍ତାନଂ ପନ ଲହୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ଚ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହାତି ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲେନ ସମୂଲକଂ ତଣ୍ହଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ।

ୱିୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ପରିୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଂ । ସେମାନନ୍ତି ଉତ୍ତାନଂ ହୁତ୍ୱା ସୟିତଂ ହୋତି । ଥେରୋ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଉତ୍ତାନକୋ ସୟିତୋ, ତଥାପିସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ପରିଚିତସୟନତ୍ତା ସୀସଂ ଦକ୍ଖିଣତୋୱ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଧୂମାୟିତତ୍ତନ୍ତି ଧୂମାୟିତଭାୱଂ । ତସ୍ମିଂ ହି ଖଣେ ଧୂମୱଲାହକା ୱିୟ ତିମିରୱଲାହକା ୱିୟ ଚ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମନ୍ୱେସତୀତି ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତଂ ପରିୟେସତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେନାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେନ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତକାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ବେଲୁୱପଣ୍ଡୁୱୀଣନ୍ତି ବେଲୁୱପକ୍କଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣମହାୱୀଣଂ । ଆଦାୟାତି କଚ୍ଛେ ଠପେତ୍ୱା । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଗୋଧିକତ୍ଥେରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନ ଜାନାମି, ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଖୁଦ୍ଦକଦାରକୱଣ୍ଣୀ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ନାଧିଗଚ୍ଛାମୀତି ନ ପସ୍ସାମି । ସୋକପରେତସ୍ସାତି ସୋକେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ । ଅଭସ୍ସଥାତି ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ପତିତା । ତତିୟଂ ।

୪. ସତ୍ତୱସ୍ସାନୁବନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୦. ଚତୁତ୍ଥେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀତି ପୁରେ ବୋଧିୟା ଛବ୍ବସ୍ସାନି, ବୋଧିତୋ ପଚ୍ଛା ଏକଂ ୱସ୍ସଂ । ଓତାରାପେକ୍ଖୋତି ‘‘ସଚେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପସ୍ସାମି, ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିୱରଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ । ଅଲଭମାନୋତି ରଥରେଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଅୱକ୍ଖଲିତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ତେନାହ –

‘‘ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଭଗୱନ୍ତଂ, ଅନୁବନ୍ଧିଂ ପଦାପଦଂ ।

ଓତାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତୀମତୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୮) ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଅତିଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି ।

ଝାୟସୀତି ଝାୟନ୍ତୋ ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋସୀତି ୱଦତି । ୱିତ୍ତଂ ନୁ ଜୀନୋତି ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଜିତୋସି ନୁ । ଆଗୁଂ ନୁ ଗାମସ୍ମିନ୍ତି, କିଂ ନୁ ଅନ୍ତୋଗାମେ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ପାପକମ୍ମଂ ଅକାସି, ୟେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିଚରସି ? ସକ୍ଖିନ୍ତି ମିତ୍ତଭାୱଂ ।

ପଲିଖାୟାତି ଖଣିତ୍ୱା । ଭୱଲୋଭଜପ୍ପନ୍ତି ଭୱଲୋଭସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ । ଅନାସୱୋ ଝାୟାମୀତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି ଝାୟାମି । ପମତ୍ତବନ୍ଧୂତି ମାରଂ ଆଲପତି । ସୋ ହି ୟେକେଚି ଲୋକେ ପମତ୍ତା, ତେସଂ ବନ୍ଧୁ ।

ସଚେ ମଗ୍ଗଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧନ୍ତି ୟଦି ତୟା ମଗ୍ଗୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ । ଅପେହୀତି ଅପୟାହି । ଅମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ ଅନୋକାସଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ପାରଗାମିନୋତି ୟେପି ପାରଂ ଗତା, ତେପି ପାରଗାମିନୋ । ୟେପି ପାରଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ୟେପି ପାରଂ ଗନ୍ତୁକାମା, ତେପି ପାରଗାମିନୋ ।

ୱିସୂକାୟିକାନୀତି ମାରୱିସୂକାନି । ୱିସେୱିତାନୀତି ୱିରୁଦ୍ଧସେୱିତାନି, ‘‘ଅପ୍ପମାୟୁ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଅଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ । ‘‘ଦୀଘମାୟୁ ମନୁସ୍ସାନଂ, ନାଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅହୋରତ୍ତା’’ତିଆଦୀନି ପଟିଲୋମକାରଣାନି । ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନୀତି, ତମ୍ହି ତମ୍ହି କାଲେ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣସପ୍ପୱଣ୍ଣାଦିଦସ୍ସନାନି । ନିବ୍ବେଜନୀୟାତି ଉକ୍କଣ୍ଠନୀୟା ।

ଅନୁପରିୟଗାତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅତୀତୱଚନଂ କତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ୱିକପ୍ପୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ମେଦୱଣ୍ଣଂ ପାସାଣଂ ୱାୟସୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅପି ନାମେତ୍ଥ ମୁଦୁଂ ୱିନ୍ଦେୟ୍ୟାମ, ଅପି ଅସ୍ସାଦୋ ସିୟା’’ତି ଅନୁପରିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅଥ ସୋ ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦଂ ଅଲଭିତ୍ୱାୱ ୱାୟସୋ ଏତ୍ତୋ ଅପକ୍କମେୟ୍ୟ, ତତୋ ପାସାଣା ଅପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୟମ୍ପି ସୋ କାକୋ ୱିୟ ସେଲଂ ଗୋତମଂ ଆସଜ୍ଜ ଅସ୍ସାଦଂ ୱା ସନ୍ଥୱଂ ୱା ଅଲଭନ୍ତା ଗୋତମା ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପଗଚ୍ଛାମ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମାରଧୀତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୧. ପଞ୍ଚମେ ଅଭାସିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଅ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ, ଭାସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭାସୟିତ୍ୱାତିପି ପାଠୋ । ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି ‘‘ଗୋପାଲକଦାରକଂ ୱିୟ ଦଣ୍ଡକେନ ଭୂମିଂ ଲେଖଂ ଦତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ଦୁମ୍ମନୋ ହୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ । ‘କିନ୍ନୁ ଖୋ କାରଣ’ନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ସୋଚସୀତି ଚିନ୍ତେସି । ଆରଞ୍ଞମିୱ କୁଞ୍ଜରନ୍ତି ୟଥା ଅରଞ୍ଞତୋ ପେସିତଗଣିକାରହତ୍ଥିନିୟୋ ଆରଞ୍ଞକଂ କୁଞ୍ଜରଂ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଦସ୍ସନେନ ପଲୋଭେତ୍ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆନୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଆନୟିସ୍ସାମ । ମାରଧେୟ୍ୟନ୍ତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ।

ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଥୋକଂ ଅଧିୱାସେଥ, ମୟଂ ତଂ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ପିତରଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ଉଚ୍ଚାୱଚାତି ନାନାୱିଧା । ଏକସତଂ ଏକସତନ୍ତି ଏକେକଂ ସତଂ ସତଂ କତ୍ୱା । କୁମାରିୱଣ୍ଣସତନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ କୁମାରିଅତ୍ତଭାୱାନଂ ସତଂ ।

ଅତ୍ଥସ୍ସପତ୍ତିଂ ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତିନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଅରହତ୍ତମେୱ କଥେସି । ସେନନ୍ତି କିଲେସସେନଂ । ସା ହି ପିୟରୂପସାତରୂପା ନାମ । ଏକାହଂ ଝାୟନ୍ତି ଏକୋ ଅହଂ ଝାୟନ୍ତୋ । ସୁଖମନୁବୋଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତସୁଖଂ ଅନୁବୁଜ୍ଝିଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ସେନଂ ଜିନିତ୍ୱା ଅହଂ ଏକୋ ଝାୟନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତିଂ ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତି’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ଅରହତ୍ତସୁଖଂ ଅନୁବୁଜ୍ଝିଂ । ତସ୍ମା ଜନେନ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ ନ କରୋମି, ତେନେୱ ଚ ମେ କାରଣେନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସକ୍ଖୀ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

କଥଂୱିହାରୀବହୁଲୋତି କତମେନ ୱିହାରେନ ବହୁଲଂ ୱିହରନ୍ତୋ । ଅଲଦ୍ଧାତି ଅଲଭିତ୍ୱା । ୟୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କତମେନ ଝାନେନ ବହୁଲଂ ଝାୟନ୍ତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କାମସଞ୍ଞା ଅଲଭିତ୍ୱାୱ ପରିବାହିରା ହୋନ୍ତୀତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ । ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଅସଙ୍ଖରାନୋତି ତୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରେ ଅନଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୋ । ଅନୋକୋତି ଅନାଲୟୋ । ଅଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଅୱିତକ୍କଝାୟୀତି ଅୱିତକ୍କେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ଝାୟନ୍ତୋ । ନ କୁପ୍ପତୀତିଆଦୀସୁ ଦୋସେନ ନ କୁପ୍ପତି, ରାଗେନ ନ ସରତି, ମୋହେନ ନ ଥୀନୋ । ଇମେସୁ ତୀସୁ ମୂଲକିଲେସେସୁ ଗହିତେସୁ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ପଠମପଦେନ ୱା ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣଂ ଗହିତଂ, ଦୁତିୟେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ, ତତିୟେନ ଥିନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସେସନୀୱରଣାନି । ଇତି ଇମିନା ନୀୱରଣପ୍ପହାନେନ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପଞ୍ଚୋଘତିଣ୍ଣୋତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଂ କିଲେସୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ । ଛଟ୍ଠନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକମ୍ପି ଛଟ୍ଠଂ କିଲେସୋଘଂ ଅତରି । ପଞ୍ଚୋଘଗ୍ଗହଣେନ ୱା ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି, ଛଟ୍ଠଗ୍ଗହଣେନ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଗଣସଙ୍ଘଚାରୀତି ଗଣେ ଚ ସଙ୍ଘେ ଚ ଚରତୀତି ସତ୍ଥା ଗଣସଙ୍ଘଚାରୀ ନାମ । ଅଦ୍ଧା ଚରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞେପି ସଦ୍ଧା ବହୁଜନା ଏକଂସେନ ଚରିସ୍ସନ୍ତି । ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ସତ୍ଥା । ଅନୋକୋତି ଅନାଲୟୋ ।

ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜନେସ୍ସତୀତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନୟିସ୍ସତି, ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପାରଂ ନୟିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୟମାନାନନ୍ତି ନୟମାନେସୁ ।

ସେଲଂୱ ସିରସୂହଚ୍ଚ, ପାତାଲେ ଗାଧମେସଥାତି ମହନ୍ତଂ କୂଟାଗାରପ୍ପମାଣଂ ସିଲଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ପାତାଲେ ପତିଟ୍ଠଗୱେସନଂ ୱିୟ । ଖାଣୁଂୱ ଉରସାସଜ୍ଜାତି ଉରସି ଖାଣୁଂ ପହରିତ୍ୱା ୱିୟ । ଅପେଥାତି ଅପଗଚ୍ଛଥ । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନାତି ଗାଥଂ ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନାତି ଅତିୱିୟ ଜଲମାନା ସୋଭମାନା । ଆଗଞ୍ଛୁନ୍ତି ଆଗତା । ପନୁଦୀତି ନୀହରି । ତୂଲଂ ଭଟ୍ଠଂୱ ମାଲୁତୋତି ୟଥା ଫଲତୋ ଭଟ୍ଠଂ ସିମ୍ବଲିତୂଲଂ ୱା ପୋଟକିତୂଲଂ ୱା ୱାତୋ ପନୁଦତି ନୀହରତି, ଏୱଂ ପନୁଦୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ମାରସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଭିକ୍ଖୁନୀସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଆଳୱିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୨. ଭିକ୍ଖୁନୀସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଆଳୱିକାତି ଆଳୱିୟଂ ଜାତା ଆଳୱିନଗରତୋୟେୱ ଚ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତା । ଅନ୍ଧୱନନ୍ତି କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟେ ନୱକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଧନଂ ସମାଦପେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୟସୋଧରସ୍ସ ନାମ ଧମ୍ମଭାଣକସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅକ୍ଖୀନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅକ୍ଖିଭେଦପ୍ପତ୍ତେହି ପଞ୍ଚହି ଚୋରସତେହି ନିୱୁତ୍ଥତ୍ତା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅନ୍ଧୱନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ୱନଂ । ତଂ କିର ସାୱତ୍ଥିତୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ହୋତି ରାଜାରକ୍ଖାୟ ଗୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୱିୱେକକାମା ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି କାୟୱିୱେକତ୍ଥିନୀ ୟେନ ତଂ ୱନଂ, ତେନୁପସଙ୍କମି । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ପଞ୍ଞାୟାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ । ନ ତ୍ୱଂ ଜାନାସି ତଂ ପଦନ୍ତି ତ୍ୱଂ ଏତଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ୱା ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗପଦଂ ୱା ନ ଜାନାସି । ସତ୍ତିସୂଲୂପମାତି ୱିନିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥେନ ସତ୍ତିସୂଲସଦିସା । ଖନ୍ଧାସଂ ଅଧିକୁଟ୍ଟନାତି ଖନ୍ଧା ତେସଂ ଅଧିକୁଟ୍ଟନଭଣ୍ଡିକା । ପଠମଂ ।

୨. ସୋମାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୩. ଦୁତିୟେ ଠାନନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି ଦୁପ୍ପସହଂ । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପଞ୍ଞାୟାତି ପରିତ୍ତପଞ୍ଞାୟ । ୟସ୍ମା ୱା ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗୁଲେହି କପ୍ପାସୱଟ୍ଟିଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଞାଣମ୍ହି ୱତ୍ତମାନମ୍ହୀତି ଫଲସମାପତ୍ତିଞାଣେ ପୱତ୍ତମାନେ । ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ । କିଞ୍ଚି ୱା ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମୀତି ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ‘‘ଅହଂ ଅସ୍ମୀ’’ତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୟସ୍ସ ସିୟା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. କିସାଗୋତମୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ତତିୟେ କିସାଗୋତମୀତି ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତତାୟ କିସା, ଗୋତମୀତି ପନସ୍ସା ନାମଂ । ପୁବ୍ବେ କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ସବ୍ବଂ ଅଙ୍ଗାରାୱ ଜାତଂ । କୁଟୁମ୍ବିକୋ ଅଙ୍ଗାରଜାତାନି ଅନୀହରିତ୍ୱା – ‘‘ଅୱସ୍ସଂ କୋଚି ପୁଞ୍ଞୱା ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞେନ ପୁନ ପାକତିକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣହିରଞ୍ଞସ୍ସ ଚାଟିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଆପଣେ ଠପେତ୍ୱା ସମୀପେ ନିସୀଦି । ଅଥେକା ଦୁଗ୍ଗତକୁଲସ୍ସ ଧୀତା – ‘‘ଅଡ୍ଢମାସକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦାରୁସାକଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀଥିଂ ଗତା ତଂ ଦିସ୍ୱା କୁଟୁମ୍ବିକଂ ଆହ – ‘‘ଆପଣେ ତାୱ ଧନଂ ଏତ୍ତକଂ, ଗେହେ କିତ୍ତକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । କିଂ ଦିସ୍ୱା ଅମ୍ମ ଏୱଂ କଥେସୀତି ? ଇମଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି । ସୋ ‘‘ପୁଞ୍ଞୱତୀ ଏସା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆପଣେ ଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ତସ୍ସା ମାତାପିତରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଦାରକୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସେତଂ ଦାରିକଂ ଦେଥା’’ତି । କିଂ ସାମି ଦୁଗ୍ଗତେହି ସଦ୍ଧିଂ କେଳିଂ କରୋସୀତି ? ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ନାମ ଦୁଗ୍ଗତେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ହୋତି, ଦେଥ ନଂ, କୁଟୁମ୍ବସାମିନୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନଂ ଗହେତ୍ୱା ଘରଂ ଆନେସି । ସା ସଂୱାସମନ୍ୱାୟ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାତା । ପୁତ୍ତୋ ପଦସା ଆହିଣ୍ଡନକାଲେ କାଲମକାସି । ସା ଦୁଗ୍ଗତକୁଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହାକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ‘‘ପୁତ୍ତୱିନାସଂ ପତ୍ତାମ୍ହୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକା ପୁତ୍ତସ୍ସ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ ୱାରେତ୍ୱା ତଂ ମତକଳେୱରଂ ଆଦାୟ ନଗରେ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତୀ ଚରତି ।

ଏକଦିୱସଂ ମହତିୟା ବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟା ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ଅରୋଗଭାୱତ୍ଥାୟ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦେଥ ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଗଚ୍ଛ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ଗେହେ ମତପୁବ୍ବୋ ନତ୍ଥି, ତତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥକଂ ଆହର, ପୁତ୍ତସ୍ସ ତେ ଭେସଜ୍ଜଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ସା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଧୁରଗେହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିଦ୍ଧତ୍ଥକଂ ୟାଚନ୍ତୀ ଘରେ ଘରେ, ‘‘କୁତୋ ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ଘରଂ ପସ୍ସିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା କତିପୟାନି ଗେହାନି ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା – ‘‘ସବ୍ବେସମ୍ପି କିରାୟଂ ଧମ୍ମତା, ନ ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସ୍ସେୱା’’ତି ସାଲାୟଂ ଛୱଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ସତ୍ଥା ‘‘ଇମଂ ପବ୍ବାଜେତୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ପେସେସି । ସା ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଇମଂ ଥେରିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଥ ଖୋ କିସାଗୋତମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏକମାସୀତି ଏକା ଆସି । ରୁଦମ୍ମୁଖୀତି ରୁଦମାନମୁଖୀ ୱିୟ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମତପୁତ୍ତାମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଭାୱନପୁଂସକମେତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ପୁତ୍ତମରଣଂ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ମତପୁତ୍ତା ଅହଂ, ଇଦାନି ମମ ପୁନ ପୁତ୍ତମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ପୁରିସା ଏତଦନ୍ତିକାତି ପୁରିସାପି ମେ ଏତଦନ୍ତିକାୱ। ୟୋ ମେ ପୁତ୍ତମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ପୁରିସାନମ୍ପି ମେ ଏସେୱନ୍ତୋ, ଅଭବ୍ବା ଅହଂ ଇଦାନି ପୁରିସଂ ଗୱେସିତୁନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିହତା ନନ୍ଦୀତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଭୱୟୋନିଗତିଠିତିନିୱାସେସୁ ମମ ତଣ୍ହାନନ୍ଦୀ ୱିହତା । ତମୋକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅୱିଜ୍ଜାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ପଦାଲିତୋତି ଞାଣେନ ଭିନ୍ନୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ୱିଜୟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୫. ଚତୁତ୍ଥେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକେନାତି ଆତତଂ ୱିତତଂ ଆତତୱିତତଂ ଘନଂ ସୁସିରନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ । ନିୟ୍ୟାତୟାମି ତୁୟ୍ହେୱାତି ସବ୍ବେ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ଦେମି । ନାହଂ ତେନତ୍ଥିକାତି ନାହଂ ତେନ ଅତ୍ଥିକା । ପୂତିକାୟେନାତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ନିଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଘରିତପଗ୍ଘରିତଟ୍ଠେନ ପୂତିକାୟୋୱ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଭିନ୍ଦନେନାତି ଭିଜ୍ଜନସଭାୱେନ । ପଭଙ୍ଗୁନାତି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ ଆପଜ୍ଜନଧମ୍ମେନ । ଅଟ୍ଟୀୟାମୀତି ଅଟ୍ଟା ପୀଳିତା ହୋମି । ହରାୟାମୀତି ଲଜ୍ଜାମି । ସନ୍ତା ସମାପତ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠୱିଧା ଲୋକିୟସମାପତ୍ତି ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ଚ ସନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ, ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭୱାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଗହିତେ କାମଭୱେ ଅଟ୍ଠସୁ ଚ ସମାପତ୍ତୀସୂତି ଏତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଠାନେସୁ ମୟ୍ହଂ ଅୱିଜ୍ଜାତମୋ ୱିହତୋତି ୱଦତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୬. ପଞ୍ଚମେ ସୁପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗନ୍ତି ଅଗ୍ଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପୁପ୍ଫିତଂ ସାଲରୁକ୍ଖଂ । ନ ଚତ୍ଥି ତେ ଦୁତିୟା ୱଣ୍ଣଧାତୂତି ତୱ ୱଣ୍ଣଧାତୁସଦିସା ଦୁତିୟା ୱଣ୍ଣଧାତୁ ନତ୍ଥି, ତୟା ସଦିସା ଅଞ୍ଞା ଭିକ୍ଖୁନୀ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ଇଧାଗତା ତାଦିସିକା ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଇଧାଗତା କିଞ୍ଚି ସନ୍ଥୱଂ ୱା ସିନେହଂ ୱା ନ ଲଭସି, ଏୱମେୱଂ ତେପି ତୟାୱ ସଦିସା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ପଖୁମନ୍ତରିକାୟନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅକ୍ଖୀନଂ ମଜ୍ଝେ ନାସୱଂସେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତିଂ ମଂ ନ ପସ୍ସସି । ୱସୀଭୂତମ୍ହୀତି ୱସୀଭୂତା ଅସ୍ମି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୭. ଛଟ୍ଠେ କୋ ନୁ ତଂ ଇଦମାଦପୟୀତି କୋ ନୁ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ବାଲୋ ତଂ ଏୱଂ ଗାହାପେସି ? ପରିକ୍ଲେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ନାନପ୍ପକାରଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ । ଇଦାନି ୟଂ ମାରୋ ଆହ – ‘‘କୋ ନୁ ତଂ ଇଦମାଦପୟୀ’’ତି, ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୀ – ‘‘ନ ମଂ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଆଦପେସି, ଲୋକେ ପନ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ, ବୁଦ୍ଧୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚେ ନିୱେସୟୀତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ ନିବ୍ବାନେ ନିୱେସେସି । ନିରୋଧଂ ଅପ୍ପଜାନନ୍ତାତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଅଜାନନ୍ତା । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ଉପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୮. ସତ୍ତମେ ଏନ୍ତି ମାରୱସଂ ପୁନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମରଣମାରକିଲେସମାରଦେୱପୁତ୍ତମାରାନଂ ୱସଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଧୂପିତୋତି ସନ୍ତାପିତୋ । ଅଗତି ୟତ୍ଥ ମାରସ୍ସାତି ୟତ୍ଥ ତୁୟ୍ହଂ ମାରସ୍ସ ଅଗତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସୀସୁପଚାଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬୯. ଅଟ୍ଠମେ ସମଣୀ ୱିୟ ଦିସ୍ସସୀତି ସମଣିସଦିସା ଦିସ୍ସସି । କିମିୱ ଚରସି ମୋମୂହାତି କିଂ କାରଣା ମୋମୂହା ୱିୟ ଚରସି ? ଇତୋ ବହିଦ୍ଧାତି ଇମମ୍ହା ସାସନା ବହି । ପାସଂ ଡେନ୍ତୀତି ପାସଣ୍ଡା, ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେସୁ ଦିଟ୍ଠିପାସଂ ଖିପନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାସନଂ ପନ ପାସେ ମୋଚେତି, ତସ୍ମା ପାସଣ୍ଡୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତୋ ବହିଦ୍ଧାୟେୱ ପାସଣ୍ଡା ହୋନ୍ତି । ପସୀଦନ୍ତୀତି ସଂସୀଦନ୍ତି ଲଗ୍ଗନ୍ତି ।

ଇଦାନି ‘‘କଂ ନୁ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମୁଣ୍ଡାସୀ’’ତି ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୀ ଅତ୍ଥି ସକ୍ୟକୁଲେ ଜାତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାଭିଭୂତି ସବ୍ବାନି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଭୱୟୋନିଗତିଆଦୀନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ମରଣମାରାଦୟୋ ନୁଦି ନୀହରୀତି ମାରନୁଦୋ । ସବ୍ବତ୍ଥମପରାଜିତୋତି ସବ୍ବେସୁ ରାଗାଦୀସୁ ୱା ମାରୟୁଦ୍ଧେ ୱା ଅଜିତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ମୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ମୁତ୍ତୋ । ଅସିତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେନ ଅନିସ୍ସିତୋ । ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋତି ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଉପଧିସଙ୍ଖୟେତି ଉପଧିସଙ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସେଲାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୦. ନୱମେ କେନିଦଂ ପକତନ୍ତି କେନ ଇଦଂ କତଂ । ବିମ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅଘନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅତ୍ତଭାୱମେୱ ୱଦତି । ହେତୁଭଙ୍ଗାତି ହେତୁନିରୋଧେନ ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ । ନୱମଂ ।

୧୦. ୱଜିରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୧. ଦସମେ ନୟିଧ ସତ୍ତୁପଲବ୍ଭତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜେ ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ତେନ ତେନାକାରେନ ୱୱତ୍ଥିତେସୁ । ସମ୍ମୁତୀତି ସତ୍ତୋତି ସମଞ୍ଞାମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖଂ । ନାଞ୍ଞତ୍ର ଦୁକ୍ଖାତି ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞୋ ନେୱ ସମ୍ଭୋତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । ଦସମଂ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଭିକ୍ଖୁନୀସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ବ୍ରହ୍ମାୟାଚନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୨. ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀତି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋ ଅୟଂ ଚେତସୋ ୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି । କଦା ଉଦପାଦୀତି ? ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ ରାଜାୟତନମୂଲେ ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ଆଭତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଓସଧହରୀତକଞ୍ଚ ଖାଦିତ୍ୱା ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଚତୂହି ଲୋକପାଲେହି ଉପନୀତେ ପଚ୍ଚଗ୍ଘେ ସେଲମୟପତ୍ତେ ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ ନିସିନ୍ନମତ୍ତସ୍ସ ।

ଅଧିଗତୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ଉତ୍ତାନପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତଂ । ଦୁଦ୍ଦସୋତି ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାୱ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଦଟ୍ଠୁଂ । ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାୱ ଦୁରନୁବୋଧୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ସନ୍ତୋତି ନିବ୍ବୁତୋ । ପଣୀତୋତି ଅତପ୍ପକୋ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତକ୍କାୱଚରୋତି ତକ୍କେନ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ ଓଗାହିତବ୍ବୋ ନ ହୋତି, ଞାଣେନେୱ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ । ନିପୁଣୋତି ସଣ୍ହୋ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋତି ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେହି ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଲୟରାମାତି ସତ୍ତା ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ଆଲୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ୱା ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମାପି ଆଲୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେହି ଆଲୟେହି ରମନ୍ତୀତି ଆଲୟରାମା। ଆଲୟେସୁ ରତାତି ଆଲୟରତା। ଆଲୟେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଦିତାତି ଆଲୟସମ୍ମୁଦିତା। ୟଥେୱ ହି ସୁସଜ୍ଜିତଂ ପୁପ୍ଫଫଲଭରିତରୁକ୍ଖାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ରାଜା ତାୟ ତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ରମତି, ସମ୍ମୁଦିତୋ ଆମୋଦିତପମୋଦିତୋ ହୋତି, ନ ଉକ୍କଣ୍ଠତି, ସାୟମ୍ପି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଏୱମିମେହିପି କାମାଲୟତଣ୍ହାଲୟେହି ସତ୍ତା ରମନ୍ତି, ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ସମ୍ମୁଦିତା ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ୱସନ୍ତି । ତେନ ତେସଂ ଭଗୱା ଦୁୱିଧଂ ଆଲୟଂ ଉୟ୍ୟାନଭୂମିଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଲୟରାମା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନମେୱ । ୟସ୍ମା ହି ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ସମନ୍ତି, ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବେ ଉପଧୟୋ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ଖୀୟନ୍ତି, ସବ୍ବେ କିଲେସରାଗା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ପନେସା ତଣ୍ହା ଭୱେନ ଭୱଂ, ଫଲେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ୱିନତି ସଂସିବ୍ବତୀତି କତ୍ୱା ୱାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ସୋ ମମସ୍ସ କିଲମଥୋତି ୟା ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦେସନା ନାମ, ସୋ ମମ କିଲମଥୋ ଅସ୍ସ, ସା ମମ ୱିହେସା ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟକିଲମଥୋ ଚେୱ କାୟୱିହେସା ଚ ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତେ ପନ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । ଅପିସ୍ସୂତି ଅନୁବ୍ରୂହନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଅୟଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି, ଇମାପି ଗାଥା ପଟିଭଂସୂ’’ତି ଦୀପେତି । ଅନଚ୍ଛରିୟାତି ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟା । ପଟିଭଂସୂତି ପଟିଭାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରା ଅହେସୁଂ, ପରିୱିତକ୍କୟିତବ୍ବତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।

କିଚ୍ଛେନାତି ଦୁକ୍ଖେନ, ନ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ହି ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ସୁଖପଟିପଦାୱ ହୋନ୍ତି । ପାରମୀପୂରଣକାଲେ ପନ ସରାଗସଦୋସସମୋହସ୍ସେୱ ସତୋ ଆଗତାଗତାନଂ ୟାଚକାନଂ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ସୀସଂ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗଲଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୁଅଞ୍ଜିତାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା କୁଲୱଂସପ୍ପଦୀପଂ ପୁତ୍ତଂ ମନାପଚାରିନିଂ ଭରିୟନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଦେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଖନ୍ତିୱାଦିସଦିସେସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ଆଗମନୀୟପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତୋ, ଅଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପକାସିତୁନ୍ତି ଦେସିତୁଂ, ଏୱଂ କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗତସ୍ସ ଅଲଂ ଦେସିତୁଂ ପରିୟତ୍ତଂ ଦେସିତୁଂ । କୋ ଅତ୍ଥୋ ଦେସିତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ରାଗଦୋସପରେତେହୀତି ରାଗଦୋସଫୁଟ୍ଠେହି ରାଗଦୋସାନୁଗତେହି ୱା ।

ପଟିସୋତଗାମିନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ପଟିସୋତଂ, ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ । ରାଗରତ୍ତାତି କାମରାଗେନ ଭୱରାଗେନ ଦିଟ୍ଠିରାଗେନ ଚ ରତ୍ତା । ନ ଦକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା ଅସୁଭନ୍ତି ଇମିନା ସଭାୱେନ ନ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଅପସ୍ସନ୍ତେ କୋ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଏୱଂ ଗାହାପେତୁଂ । ତମୋଖନ୍ଧେନ ଆୱୁଟାତି ଅୱିଜ୍ଜାରାସିନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା ।

ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟାତି ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଭାୱେନ, ଅଦେସେତୁକାମତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି ? ନନୁ ଏସ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ତିଣ୍ଣୋ ତାରେସ୍ସାମି –

‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ, ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତେନିଧ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ତାରୟିସ୍ସଂ ସଦେୱକ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୬) –

ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଦେୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ତସ୍ସ ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ କିଲେସଗହନତଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଗମ୍ଭୀରତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତାନଂ କିଲେସଗହନତା ଚ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତା ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ପାକଟା ଜାତା । ଅଥସ୍ସ – ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା କଞ୍ଜିୟପୁଣ୍ଣା ଲାବୁ ୱିୟ, ତକ୍କଭରିତା ଚାଟି ୱିୟ, ୱସାତେଲପୀତପିଲୋତିକା ୱିୟ, ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତହତ୍ଥୋ ୱିୟ ଚ କିଲେସଭରିତା ଅତିସଂକିଲିଟ୍ଠା ରାଗରତ୍ତା ଦୋସଦୁଟ୍ଠା ମୋହମୂଳ୍ହା, ତେ କିଂ ନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ଚିନ୍ତୟତୋ କିଲେସଗହନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନାପି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି ।

‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଗମ୍ଭୀରୋ, ପବ୍ବତେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠପିତୋ ସାସପୋ ୱିୟ ଦୁଦ୍ଦସୋ, ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟିପଟିପାଦନଂ ୱିୟ ଦୁରନୁବୋଧୋ । ନନୁ ମୟା ହି ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତେନ ଅଦିନ୍ନଂ ଦାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅରକ୍ଖିତଂ ସୀଲଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପରିପୂରିତା କାଚି ପାରମୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ମେ ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିୟ ମାରବଲଂ ୱିଧମନ୍ତସ୍ସାପି ପଥୱୀ ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସାପି ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେନ୍ତସ୍ସାପି ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସେୱ ମେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ କମ୍ପିତ୍ଥ । ଇତି ମାଦିସେନାପି ତିକ୍ଖଞାଣେନ କିଚ୍ଛେନେୱାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ତଂ ଲୋକିୟମହାଜନା କଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନାପି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ବ୍ରହ୍ମୁନା ୟାଚିତେ ଦେସେତୁକାମତାୟପିସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ଜାନାତି ହି ଭଗୱା – ‘‘ମମ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଚିତ୍ତେ ନମମାନେ ମଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚିସ୍ସତି, ଇମେ ଚ ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଗରୁକା । ତେ ‘ସତ୍ଥା କିର ଧମ୍ମଂ ନ ଦେସେତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା ୟାଚିତ୍ୱା ଦେସାପେସି । ସନ୍ତୋ ୱତ ଭୋ ଧମ୍ମୋ, ପଣୀତୋ ୱତ ଭୋ ଧମ୍ମୋ’ତି ମଞ୍ଞମାନା ସୁସ୍ସୂସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଇଦମ୍ପିସ୍ସ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି, ନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସହମ୍ପତିସ୍ସାତି ସୋ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସହକୋ ନାମ ଥେରୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ କପ୍ପାୟୁକବ୍ରହ୍ମା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତତ୍ର ନଂ ‘‘ସହମ୍ପତିବ୍ରହ୍ମା’’ତି ପଟିସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସହମ୍ପତିସ୍ସା’’ତି । ନସ୍ସତି ୱତ ଭୋତି ସୋ କିର ଇମଂ ସଦ୍ଦଂ ତଥା ନିଚ୍ଛାରେସି, ୟଥା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟସ୍ମିଂ ନାମ ଲୋକେ । ପୁରତୋ ପାତୁରହୋସୀତି ତେହି ଦସହି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାତୁରହୋସି । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହରଜଂ ଏତେସଂ ଏୱଂସଭାୱାତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକା । ଅସ୍ସୱନତାତି ଅସ୍ସୱନତାୟ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନ କତାଧିକାରା ପରିପାକଗତା ପଦୁମାନି ୱିୟ ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଧମ୍ମଦେସନଂୟେୱ ଆକଙ୍ଖମାନା ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୱସାନେ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମନାରହା ନ ଏକୋ, ନ ଦ୍ୱେ, ଅନେକସତସହସ୍ସା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତାରୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ପାତୁରହୋସୀତି ପାତୁଭୱି । ସମଲେହି ଚିନ୍ତିତୋତି ସମଲେହି ଛହି ସତ୍ଥାରେହି ଚିନ୍ତିତୋ । ତେ ହି ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ କଣ୍ଟକେ ପତ୍ଥରମାନା ୱିୟ, ୱିସଂ ସିଞ୍ଚମାନା ୱିୟ ଚ ସମଲଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମଂ ଦେସୟିଂସୁ । ଅପାପୁରେତନ୍ତି ୱିୱରଂ ଏତଂ । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅମତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ସୁଣନ୍ତୁ ଧମ୍ମଂ ୱିମଲେନାନୁବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇମେ ସତ୍ତା ରାଗାଦିମଲାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱିମଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୁ ତାୱ ଭଗୱାତି ୟାଚତି ।

ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋତି ସେଲମୟେ ଏକଗ୍ଘନେ ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ୟଥାଠିତୋୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଠିତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗୀୱୁକ୍ଖିପନପସାରଣାଦିକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତଥୂପମନ୍ତି ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ସେଲପବ୍ବତୂପମଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ସେଲପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ଠିତୋୱ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ସମନ୍ତତୋ ଜନତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତଥା ତ୍ୱମ୍ପି ସୁମେଧ ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସୟଂ ଅପେତସୋକୋ ସୋକାୱତିଣ୍ଣଂ ଜାତିଜରାଭିଭୂତଂ ଜନତଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ ଉପଧାରୟ ଉପପରିକ୍ଖ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ହି ପବ୍ବତପାଦେ ସମନ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଖେତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ତତ୍ଥ କେଦାରପାଳୀସୁ କୁଟିକାୟୋ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେୟ୍ୟୁଂ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅସ୍ସ, ଅଥ ତସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଭୂମିଂ ଓଲୋକୟତୋ ନେୱ ଖେତ୍ତଂ ନ କେଦାରପାଳିୟୋ ନ କୁଟିୟୋ ନ ତତ୍ଥ ସୟିତମନୁସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ । କୁଟିକାସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିଜାଲାମତ୍ତକମେୱ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଧମ୍ମପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଓଲୋକୟତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୟେ ତେ ଅକତକଲ୍ୟାଣା ସତ୍ତା, ତେ ଏକୱିହାରେ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନାପି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ସରା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ କତକଲ୍ୟାଣା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା, ତେ ଏୱସ୍ସ ଦୂରେପି ଠିତା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।

ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪) ।

ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ୟାଚନଂ । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣେନ ଚ ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ଚ । ଇମେସଂ ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂ’’ତି ନାମଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ‘‘ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି, ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂ’’ତି । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେତିଆଦୀସୁ ୟେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମ୍ହି ରାଗାଦିରଜଂ ଅପ୍ପଂ, ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା। ୟେସଂ ତଂ ମହନ୍ତଂ, ତେ ମହାରଜକ୍ଖା। ୟେସଂ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି, ତେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା। ୟେସଂ ତାନି ମୁଦୂନି, ତେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା। ୟେସଂ ତେୟେୱ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରା ସୁନ୍ଦରା, ତେ ସ୍ୱାକାରା। ୟେ କଥିତକାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ, ତେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା। ୟେ ପରଲୋକଞ୍ଚେୱ ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତି, ତେ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିନୋ ନାମ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳି – ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, କୁସୀତୋ । ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି । ସମାହିତୋ, ଅସମାହିତୋ । ପଞ୍ଞୱା, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ । ତଥା ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ…ପେ॰… ପଞ୍ଞୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱୀ । ଲୋକୋତି ଖନ୍ଧଲୋକୋ, ଆୟତନଲୋକୋ, ଧାତୁଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ । ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ । ୱଜ୍ଜନ୍ତି ସବ୍ବେ କିଲେସା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଦୁଚ୍ଚରିତା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମା ୱଜ୍ଜା, ଇତି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଲୋକେ ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେ ତିବ୍ବା ଭୟସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକେ ୱଧକେ । ଇମେହି ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାନାତି ପସ୍ସତି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଇଦଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ।

ଉପ୍ପଲିନିୟନ୍ତି ଉପ୍ପଲୱନେ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀତି ୟାନି ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ପୋସିୟନ୍ତି । ଉଦକଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତାନୀ ତି ଉଦକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତାନି । ତତ୍ଥ ୟାନି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତାନି, ତାନି ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସଂ ଆଗମୟମାନାନି ଠିତାନି ଅଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ପନ ସମୋଦକଂ ଠିତାନି, ତାନି ସ୍ୱେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନି ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନି, ତାନି ତତିୟଦିୱସେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ଉଦକା ପନ ଅନୁଗ୍ଗତାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ସରୋଗଉପ୍ପଲାଦୀନି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟାନି ନେୱ ପୁପ୍ଫିସ୍ସନ୍ତି, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖାନେୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ପାଳିଂ ନାରୁଳ୍ହାନି । ଆହରିତ୍ୱା ପନ ଦୀପେତବ୍ବାନୀତି ଦୀପିତାନି । ୟଥେୱ ହି ତାନି ଚତୁବ୍ବିଧାନି ପୁପ୍ଫାନି, ଏୱମେୱଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନେୟ୍ୟୋ ପଦପରମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ।

ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସତୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବହୁମ୍ପି ସୁଣତୋ ବହୁମ୍ପି ଭଣତୋ ବହୁମ୍ପି ଧାରୟତୋ ବହୁମ୍ପି ୱାଚୟତୋ ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦପରମୋ (ପୁ॰ ପ॰ ୧୪୮-୧୫୧) । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉପ୍ପଲୱନାଦିସଦିସଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ସ୍ୱେ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ତତିୟଦିୱସେ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ନେୟ୍ୟୋ, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ପଦପରମୋ’’ତି ଅଦ୍ଦସ୍ସ । ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଏତ୍ତକା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଏତ୍ତକା ମହାରଜକ୍ଖା, ତତ୍ରାପି ଏତ୍ତକା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରତୋୱ ଅଦ୍ଦସ ।

ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ପଦପରମାନଂ ଅନାଗତତ୍ଥାୟ ୱାସନା ହୋତି । ଅଥ ଭଗୱା ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥାୱହଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଦେସେତୁକମ୍ୟତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁନ ସବ୍ବେପି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସତ୍ତେ ଭବ୍ବାଭବ୍ବୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କତମେ ସତ୍ତା ଅଭବ୍ବା ? ୟେ ତେ ସତ୍ତା କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଅଭବ୍ବା ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ, ଇମେ ତେ ସତ୍ତା ଅଭବ୍ବା । କତମେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା ? ୟେ ତେ ସତ୍ତା ନ କମ୍ମାୱରଣେନ…ପେ॰… ଇମେ ତେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୫) । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ପହାୟ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେୟେୱ ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଏତ୍ତକା ରାଗଚରିତା ଏତ୍ତକା ଦୋସ-ମୋହଚରିତା ୱିତକ୍କ-ସଦ୍ଧା-ବୁଦ୍ଧିଚରିତା’’ତି ଛ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ଏୱଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସି ।

ପଚ୍ଚଭାସୀତି ପତିଅଭାସି । ଅପାରୁତାତି ୱିୱଟା । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରାତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଅମତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ, ସୋ ମୟା ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ ସଦ୍ଧନ୍ତି ସବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧଂ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୁ । ପଚ୍ଛିମପଦଦ୍ୱୟେ ଅୟମତ୍ଥୋ – ଅହଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଂ ସୁପ୍ପୱତ୍ତିତମ୍ପି ଇମଂ ପଣୀତଂ ଉତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ କାୟୱାଚାକିଲମଥସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ନ ଭାସିଂ । ଇଦାନି ପନ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ସଦ୍ଧାଭାଜନଂ ଉପନେତୁ, ପୂରେସ୍ସାମି ତେସଂ ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ।

ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ସତ୍ଥାରଂ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତରହିତୋ, ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗତେ ଚ ପନ ତସ୍ମିଂ ଭଗୱା ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ଆଳାରୁଦକାନଂ କାଲଙ୍କତଭାୱଂ, ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଞ୍ଚ ବହୂପକାରଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁକାମୋ ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୩. ଦୁତିୟେ ଉଦପାଦୀତି ଅୟଂ ୱିତକ୍କୋ ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ଉଦପାଦି । ଅଗାରୱୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଗାରୱରହିତୋ, କଞ୍ଚି ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପତିସ୍ସୋତି ପତିସ୍ସୟରହିତୋ, କଞ୍ଚି ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦେୱକେତିଆଦୀସୁ ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱେହି ସଦେୱକେ। ଦେୱଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମାରବ୍ରହ୍ମେସୁ ଗହିତେସୁପି ମାରୋ ନାମ ୱସୱତ୍ତୀ ସବ୍ବେସଂ ଉପରି ୱସଂ ୱତ୍ତେତି, ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ ଫରତି । ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀସୁ…ପେ॰… ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁପି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ସୋ ଇମିନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରୋତି ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭତୂତି ସମାରକେ ସବ୍ରହ୍ମକେତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସମଣା ନାମ ଏକନିକାୟାଦିୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତା ସୀଲୱନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତା, ବ୍ରାହ୍ମଣାପି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତା ପଣ୍ଡିତା, ତେ ଇମିନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରାତି ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭନ୍ତୂତି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟାତି ଇଦଂ ପନ ନିପ୍ପଦେସତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ ପୁରିମାନି ତୀଣି ପଦାନି ଲୋକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ପଜାୱସେନ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରନ୍ତି ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନତରଂ, ଅଧିକତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା କଥିତା, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଲୋକିୟମେୱ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ହେତଂ ।

ପାତୁରହୋସୀତି – ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ଥା ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ସୀଲାଦୀହି ଅତ୍ତନା ଅଧିକତରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘ମୟା ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’ତି ଚିନ୍ତେତି, କାରଣଂ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେତି, ଅତ୍ଥଂ ୱୁଡ୍ଢିୱିସେସଂ ଚିନ୍ତେତି, ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁରତୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ଅଭିମୁଖେ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିହରନ୍ତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ୱିହରନ୍ତୀତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ବହୂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି, ସୋ ‘‘ଭଗୱାପି, ଭନ୍ତେ, ଏତରହି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିବାହିତବ୍ବୋ ।

‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫) –

ଆଦୀହି ଚସ୍ସ ସୁତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭାୱୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧା ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ତସ୍ମା । ମହତ୍ତମଭିକଙ୍ଖତାତି ମହନ୍ତଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନେନ । ସରଂ ବୁଦ୍ଧାନ-ସାସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ସରନ୍ତେନ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ବ୍ରହ୍ମଦେୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୪. ତତିୟେ ଏକୋତି ଠାନାଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଏକକୋ, ଏକୱିହାରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୂପକଟ୍ଠୋତି କାୟେନ ୱୂପକଟ୍ଠୋ ନିସ୍ସଟୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେ ଠିତୋ । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟାତାପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପହିତତ୍ତୋତି ପେସିତତ୍ତୋ । କୁଲପୁତ୍ତାତି ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା । ସମ୍ମଦେୱାତି ନ ଇଣଟ୍ଟା ନ ଭୟଟ୍ଟା ନ ଜୀୱିତପକତା ହୁତ୍ୱା, ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ପବ୍ବଜିତାପି ୟେ ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତି, ତେ ସମ୍ମଦେୱ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜନ୍ତି ନାମ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରିୟଫଲଂ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ସାମଂ ଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହାସି । ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋ ଚ ଖୀଣା ଜାତି…ପେ॰… ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି । ଏତେନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭୂମି ଦସ୍ସିତା ।

କତମା ପନସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା ତତ୍ଥ ୱାୟାମାଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ଅଭାୱିତତ୍ତା ୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି । ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା । ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା – ‘‘କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି ।

ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ, ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ, କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା କତମଗ୍ଗଭାୱନା ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥତ୍ତଭାୱତୋ, ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି, ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଏକୋ । ଅରହତନ୍ତି ଅରହନ୍ତାନଂ, ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ଅରହତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଅହୋସି ।

ସପଦାନନ୍ତି ସପଦାନଚାରଂ, ସମ୍ପତ୍ତଘରଂ ଅନୁକ୍କମ୍ମ ପଟିପାଟିୟା ଚରନ୍ତୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ । ମାତା ପନସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେସି ।

ଆହୁତିଂ ନିଚ୍ଚଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ନିଚ୍ଚକାଲେ ଆହୁତିପିଣ୍ଡଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ତସ୍ମିଂ ଘରେ ଭୂତବଲିକମ୍ମଂ ହୋତି । ସବ୍ବଗେହଂ ହରିତୁପଲିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଲାଜଂ ୱନମାଲପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜପଟାକଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣଘରେ ଠପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଦୀପିକା ଜାଲେତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣମାଲାଦୀହି ଅଲଙ୍କତଂ, ସମନ୍ତତୋ ସଞ୍ଛାଦିୟମାନା ଧୂମକଟଚ୍ଛୁ ଅହୋସି । ସାପି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୋଳସହି ଗନ୍ଧୋଦକଘଟେହି ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଲଙ୍କରି । ସା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମହାଖୀଣାସୱଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା, ୟାଗୁଉଳୁଙ୍କମତ୍ତମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା, ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମଂ ଭୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂ ପାୟାସଂ ପୂରେତ୍ୱା ସପ୍ପିମଧୁସକ୍ଖରାଦୀହି ୟୋଜେତ୍ୱା ନିୱେସନସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ହରିତୁପଲିତ୍ତଭାୱାଦୀହି ଅଲଙ୍କତା ଭୂତପୀଠିକା ଅତ୍ଥି । ସା ତଂ ପାତିଂ ଆଦାୟ, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଚତୂସୁ କୋଣେସୁ ମଜ୍ଝେ ଚ ଏକେକଂ ପାୟାସପିଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା, ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା, ୟାୱ କପ୍ପରା ସପ୍ପିନା ପଗ୍ଘରନ୍ତେନ ପଥୱିୟଂ ଜାଣୁମଣ୍ଡଲଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ସାୟତୁ ଭୱଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ତପ୍ପେତୁ ଭୱଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା’’ତି ୱଦମାନା ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଭୋଜେତି ।

ଏତଦହୋସୀତି ମହାଖୀଣାସୱସ୍ସ ସୀଲଗନ୍ଧଂ ଛଦେୱଲୋକେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପଗତଂ ଘାୟମାନସ୍ସ ଏତଂ ଅହୋସି । ସଂୱେଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଚୋଦେୟ୍ୟଂ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ୟୋଜେୟ୍ୟଂ । ‘ଅୟଂ ହି ଏୱରୂପଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଉଳୁଙ୍କମତ୍ତମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା, ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମଂ ଭୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ତୁଲଂ ପହାୟ ହତ୍ଥେନ ତୁଲୟନ୍ତୀ ୱିୟ, ଭେରିଂ ପହାୟ କୁଚ୍ଛିଂ ୱାଦେନ୍ତୀ ୱିୟ, ଅଗ୍ଗିଂ ପହାୟ ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଧମମାନା ୱିୟ ଭୂତବଲିଂ କୁରୁମାନା ଆହିଣ୍ଡତି । ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସା ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପାୟମଗ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୟଥା ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଆରୋହତି, ତଥା କରୋମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଦୂରେ ଇତୋତି ଇମମ୍ହା ଠାନା ଦୂରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ । ତତୋ ହି କୂଟାଗାରମତ୍ତା ସିଲା ପାତିତା ଏକେନ ଅହୋରତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଖେପୟମାନା ଚତୂହି ମାସେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ, ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମୋପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଏୱଂ ଦୂରେ । ୟସ୍ସାହୁତିନ୍ତି ୟସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଆହୁତିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାସି, ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଦୂରେତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମପଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମପଥୋ ନାମ ଚତ୍ତାରି କୁସଲଜ୍ଝାନାନି, ୱିପାକଜ୍ଝାନାନି ପନ ନେସଂ ଜୀୱିତପଥୋ ନାମ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମପଥଂ ଅଜାନନ୍ତୀ ତ୍ୱଂ କିଂ ଜପ୍ପସି ୱିପ୍ପଲପସି ? ବ୍ରହ୍ମାନୋ ହି ସପ୍ପୀତିକଜ୍ଝାନେନ ୟାପେନ୍ତି, ନ ଏତଂ ତିଣବୀଜାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରନ୍ଧଂ ଗୋୟୂସଂ ଖାଦନ୍ତି, ମା ଅକାରଣା କିଲମସୀତି ।

ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ସୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଥେରଂ ଉପଦିସନ୍ତୋ ଏସୋ ହି ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣି ବ୍ରହ୍ମଦେୱୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନିରୂପଧିକୋତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରକାମଗୁଣୋପଧୀହି ୱିରହିତୋ । ଅତିଦେୱପତ୍ତୋତି ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱଭାୱଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଠପେତ୍ୱା ଇମଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱା ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ୱା ଅପୋସନତାୟ ଅନଞ୍ଞପୋସୀ ।

ଆହୁନେୟ୍ୟୋତି ଆହୁନପିଣ୍ଡଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ୱେଦଗୂତି ଚତୁମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେହି ୱେଦେହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ ଗତୋ । ଭାୱିତତ୍ତୋତି ଅତ୍ତାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅନୂପଲିତ୍ତୋତି ତଣ୍ହାଦୀହି ଲେପେହି ଆଲିତ୍ତୋ । ଘାସେସନଂ ଇରିୟତୀତି ଆହାରପରିୟେସନଂ ଚରତି ।

ନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ନ ପୁରତ୍ଥମତ୍ଥୀତି ପଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚତି ଅତୀତଂ, ପୁରତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଗତଂ, ଅତୀତାନାଗତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୱିରହିତସ୍ସ ପଚ୍ଛା ୱା ପୁରତ୍ଥଂ ୱା ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ରାଗାଦିସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତୋ । କୋଧଧୂମୱିଗମା ୱିଧୂମୋ, ଦୁକ୍ଖାଭାୱା ଅନୀଘୋ, କତ୍ତରଦଣ୍ଡାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋପି ୱଧକଚେତନାୟ ଅଭାୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ । ତସଥାୱରେସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ତସା ନାମ, ଖୀଣାସୱା ଥାୱରା ନାମ । ସତ୍ତ ପନ ସେଖା ତସାତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଥାୱରା ନ ହୋନ୍ତି, ଭଜମାନା ପନ ଥାୱରପକ୍ଖମେୱ ଭଜନ୍ତି । ସୋ ତ୍ୟାହୁତିନ୍ତି ସୋ ତେ ଆହୁତିଂ ।

ୱିସେନିଭୂତୋତି କିଲେସସେନାୟ ୱିସେନୋ ଜାତୋ । ଅନେଜୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ସୁସୀଲୋତି ଖୀଣାସୱସୀଲେନ ସୁସୀଲୋ । ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଓଘତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଓଘେ ତିଣ୍ଣଂ । ଏତ୍ତକେନ କଥାମଗ୍ଗେନ ବ୍ରହ୍ମା ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଆୟତନେ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ନିୟୋଜେସି । ଅୱସାନଗାଥା ପନ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଠପିତା । ପତିଟ୍ଠପେସି ଦକ୍ଖିଣନ୍ତି ଚତୁପଚ୍ଚୟଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠପେସି । ସୁଖମାୟତିକନ୍ତି ସୁଖାୟତିକଂ ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକଂ, ସୁଖାୱହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ବକବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୫. ଚତୁତ୍ଥେ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଲାମିକା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ଇଦଂ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ସହ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଧୁୱାଦୀନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ତତ୍ଥ ଧୁୱନ୍ତି ଥିରଂ । ସସ୍ସତନ୍ତି ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନଂ । କେୱଲନ୍ତି ଅଖଣ୍ଡଂ ସକଲଂ । ଅଚୱନଧମ୍ମନ୍ତି ଅଚୱନସଭାୱଂ । ଇଦଂ ହି ନ ଜାୟତୀତିଆଦୀସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କୋଚି ଜାୟନକୋ ୱା ଜୀୟନକୋ ୱା ମୀୟନକୋ ୱା ଚୱନକୋ ୱା ଉପପଜ୍ଜନକୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇତୋ ଚ ପନଞ୍ଞନ୍ତି ଇତୋ ସହକାୟା ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନା ଉତ୍ତରି ଅଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ଏୱମସ୍ସ ଥାମଗତା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ଏୱଂୱାଦୀ ଚ ପନ ସୋ ଉପରି ତିସ୍ସୋ ଝାନଭୂମିୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଟିବାହତି । କଦା ପନସ୍ସ ସା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପନ୍ନାତି ? ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିୟନ୍ତି ଏକେ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ହେଟ୍ଠୁପପତ୍ତିକୋ କିରେସ ବ୍ରହ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ୱେହପ୍ଫଲବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତିକଂ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ହେଟ୍ଠୁପପତ୍ତିକଂ କତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ପଣୀତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରେ ଅଟ୍ଠ କପ୍ପେ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା, ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ କପ୍ପାୟୁକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି। ସୋ ପଠମକାଲେ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାସି, କାଲେ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଉଭୟଂ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେସି ।

ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଗତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଞ୍ଞାଣୀ ଅନ୍ଧୀଭୂତୋ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟୋ ନାମ । ୱକ୍ଖତୀତି ଭଣତି । ‘‘ୟତ୍ରା’’ତି ନିପାତୟୋଗେନ ପନ ଅନାଗତୱଚନଂ କତଂ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ୟଥା ନାମ ମଗ୍ଗଚୋରୋ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପହାରେ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ସହାୟେ ଅନାଚିକ୍ଖିତ୍ୱାପି ଉତ୍ତରିଂ ପହାରଂ ପହରିୟମାନୋ ‘‘ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ ମୟ୍ହଂ ସହାୟୋ’’ତି ଆଚିକ୍ଖତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱତା ସନ୍ତଜ୍ଜିୟମାନୋ ସତିଂ ଲଭିତ୍ୱା, ‘‘ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ପଦାନୁପଦଂ ପେକ୍ଖନ୍ତୋ ମଂ ନିପ୍ପୀଳିତୁକାମୋ’’ତି ଭୀତୋ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟେ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦ୍ୱାସତ୍ତତୀତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭୋ ଗୋତମ, ମୟଂ ଦ୍ୱାସତ୍ତତି ଜନା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମା ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତା । ୱସୱତ୍ତିନୋ ସୟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ପରେ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେମ, ଜାତିଞ୍ଚ ଜରଞ୍ଚ ଅତୀତା, ଅୟଂ ନୋ ୱେଦେହି ଗତତ୍ତା ‘‘ୱେଦଗୂ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା ଭଗୱା ଅନ୍ତିମା ବ୍ରହ୍ମୁପପତ୍ତି । ଅସ୍ମାଭିଜପ୍ପନ୍ତି ଜନା ଅନେକାତି ଅନେକଜନା ଅମ୍ହେ ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତି । ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଭୱଂ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାବ୍ରହ୍ମା, ଅଭିଭୂ, ଅନଭିଭୂତୋ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ, ୱସୱତ୍ତୀ, ଇସ୍ସରୋ, କତ୍ତା, ନିମ୍ମାତା, ସେଟ୍ଠୋ, ସଜିତା, ୱସୀ, ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି ପିହେନ୍ତୀତି ।

ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଅପ୍ପଂ ହି ଏତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ଇଧ ତୱ ଆୟୁଂ ‘‘ଦୀଘ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞସି, ଏତଂ ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତକଂ । ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ ନିରବ୍ବୁଦାନନ୍ତି ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ସତସହସ୍ସନିରବ୍ବୁଦାନଂ । ଆୟୁଂ ପଜାନାମୀତି, ‘‘ଇଦାନି ତୱ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଏତ୍ତକଂ ଆୟୂ’’ତି ଅହଂ ଜାନାମି । ଅନନ୍ତଦସ୍ସୀ ଭଗୱା ହମସ୍ମୀତି, ଭଗୱା, ତୁମ୍ହେ ‘‘ଅହଂ ଅନନ୍ତଦସ୍ସୀ ଜାତିଆଦୀନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ’’ତି ୱଦଥ । କିଂ ମେ ପୁରାଣନ୍ତି, ୟଦି ତ୍ୱଂ ଅନନ୍ତଦସ୍ସୀ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଇଦଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖ, କିଂ ମୟ୍ହଂ ପୁରାଣଂ ? ୱତସୀଲୱତ୍ତନ୍ତି ସୀଲମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟମହଂ ୱିଜଞ୍ଞାତି ୟଂ ଅହଂ ତୟା କଥିତଂ ଜାନେୟ୍ୟଂ, ତଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖାତି ୱଦତି ।

ଇଦାନିସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟଂ ତ୍ୱଂ ଅପାୟେସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ପୁବ୍ବେ କିରେସ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମ୍ମ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀ ହୁତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଣ୍ଣସାଲଂ କାରେତ୍ୱା ଝାନରତିୟା ୱୀତିନାମେତି । ତଦା ଚ କାଲେନକାଲଂ ସତ୍ଥୱାହା ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ମରୁକନ୍ତାରଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ମରୁକନ୍ତାରେ ପନ ଦିୱା ନ ସକ୍କା ଗନ୍ତୁଂ, ରତ୍ତିଂ ଗମନଂ ହୋତି । ଅଥ ପୁରିମସକଟସ୍ସ ଅଗ୍ଗୟୁଗେ ୟୁତ୍ତବଲିବଦ୍ଦା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗାଭିମୁଖା ଅହେସୁଂ, ସବ୍ବସକଟାନି ତଥେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ନିୱତ୍ତିତଭାୱଂ ଜାନିଂସୁ । ତେସଞ୍ଚ ତଦା କନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମନଦିୱସୋ ଅହୋସି । ସବ୍ବଂ ଦାରୁଦକଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ – ତସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ଅମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଗୋଣେ ଚକ୍କେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ମନୁସ୍ସା ସକଟଚ୍ଛାୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିଂସୁ ।

ତାପସୋପି କାଲସ୍ସେୱ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଗଙ୍ଗଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ଅଦ୍ଦସ ଗଙ୍ଗଂ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପୂରିୟମାନଂ ପୱତ୍ତିତମଣିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଏୱରୂପସ୍ସ ମଧୁରୋଦକସ୍ସ ଅଲାଭେନ କିଲିସ୍ସମାନା ସତ୍ତା’’ତି ? ସୋ ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମରୁକନ୍ତାରେ ତଂ ସତ୍ଥଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଇମେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’ତି ‘‘ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ମରୁକନ୍ତାରେ ସତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସହ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ମାତିକାରୁଳ୍ହଂ ୱିୟ ଉଦକଂ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ମନୁସ୍ସା ଉଦକସଦ୍ଦେନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉଦକଂ ଦିସ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପିୱିତ୍ୱା ଗୋଣେପି ପାୟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଅଗମଂସୁ । ସତ୍ଥା ତଂ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅପାୟେସୀତି ପାୟେସି । ଅ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଗମ୍ମନୀତି ଗିମ୍ହେ । ସମ୍ପରେତେତି ଗିମ୍ହାତପେନ ଫୁଟ୍ଠେ ଅନୁଗତେ ।

ଅପରସ୍ମିମ୍ପି ସମୟେ ତାପସୋ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଣ୍ଣସାଲଂ ମାପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଗାମକଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଚୋରା ତଂ ଗାମଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାୱିୟୋ ଚ କରମରେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗାୱୋପି ସୁନଖାପି ମନୁସ୍ସାପି ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱନ୍ତି । ତାପସୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ଇମେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଚୋରାନଂ ପଟିପଥେ ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ମାପେସି । କମ୍ମସଜ୍ଜା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚୋରା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ରାଜା ମଞ୍ଞେ ଆଗତୋ’’ତି ୱିଲୋପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତାପସୋ ‘‘ୟଂ ୟସ୍ସ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ତସ୍ସେୱ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ତଂ ତଥେୱ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏଣିକୂଲସ୍ମିନ୍ତି ଗଙ୍ଗାତୀରେ । ଗୟ୍ହକଂ ନୀୟମାନନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ନୀୟମାନଂ, କରମରଂ ନୀୟମାନନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁନ ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ଉପରିଗଙ୍ଗାୱାସିକଂ ଏକଂ କୁଲଂ ହେଟ୍ଠାଗଙ୍ଗାୱାସିକେନ କୁଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ କତ୍ୱା, ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ବହୁଂ ଖାଦନୀୟଞ୍ଚେୱ ଭୋଜନୀୟଞ୍ଚ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଚ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାସୋତେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ମନୁସ୍ସା ଖାଦମାନା ଭୁଞ୍ଜମାନା ନଚ୍ଚନ୍ତା ଗାୟନ୍ତା ଦେୱୱିମାନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ବଲୱସୋମନସ୍ସା ଅହେସୁଂ । ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟକୋ ନାଗୋ ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ ‘‘ଇମେ ମୟି ସଞ୍ଞମ୍ପି ନ କରୋନ୍ତି । ଇଦାନି ନେ ସମୁଦ୍ଦମେୱ ପାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମାପେତ୍ୱା ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଫଣଂ କତ୍ୱା, ସୁସୁକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ମହାଜନୋ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ୱିସ୍ସରମକାସି । ତାପସୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଇମେ ଗାୟନ୍ତା ନଚ୍ଚନ୍ତା ସୋମନସ୍ସଜାତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇଦାନି ପନ ଭୟରୱଂ ରୱିଂସୁ, କିନ୍ନୁ ଖୋ’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନାଗରାଜଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ପଜହିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ମାପେତ୍ୱା ନାଗରାଜସ୍ସ ଦସ୍ସେସି । ନାଗରାଜା ଭୀତୋ ଫଣଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଉଦକଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ମହାଜନୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଲୁଦ୍ଦେନାତି ଦାରୁଣେନ । ମନୁସ୍ସକମ୍ୟାତି ମନୁସ୍ସକାମତାୟ, ମନୁସ୍ସେ ୱିହେଠେତୁକାମତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପରସ୍ମିମ୍ପି ସମୟେ ଏସ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କେସୱୋ ନାମ ତାପସୋ ଅହୋସି । ତେନ ସମୟେନ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ କପ୍ପୋ ନାମ ମାଣୱୋ କେସୱସ୍ସ ବଦ୍ଧଚରୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱୀ ମନାପଚାରୀ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ଥଚରୋ ଅହୋସି । କେସୱୋ ତେନ ୱିନା ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧଚରୋତି ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ସୋ ପନ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକୋ ଅହୋସି । ସମ୍ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତଂ ୱତିନଂ ଅମଞ୍ଞୀତି, ‘‘ସମ୍ମା ବୁଦ୍ଧିମା ୱତସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞମାନୋ କପ୍ପୋ ତୱ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଅହୋସିଂ ଅହଂ ସୋ ତେନ ସମୟେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞେପି ଜାନାସୀତି ନ କେୱଲଂ ମୟ୍ହଂ ଆୟୁମେୱ, ଅଞ୍ଞେପି ତ୍ୱଂ ଜାନାସିୟେୱ । ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥା ହି ତ୍ୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଜାନାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ତ୍ୟାୟଂ ଜଲିତାନୁଭାୱୋତି ୟସ୍ମା ଚ ତ୍ୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତେ ଅୟଂ ଜଲିତୋ ଆନୁଭାୱୋ । ଓଭାସୟଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ସବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଓଭାସୟନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅଞ୍ଞତରବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୬. ପଞ୍ଚମେ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ତେଜୋକସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପାଦକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ, ‘‘ସରୀରତୋ ଜାଲା ନିକ୍ଖମନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତାନୁଭାୱେନ ସକଲସରୀରତୋ ଜାଲା ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଏୱଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ତଥା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେତି କସ୍ମା ଥେରୋ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି ? ଥେରସ୍ସ କିର ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରି ନିସିନ୍ନଂ ତଥାଗତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠିୱେଧୀ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ମୟାପେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଅଗମାସି । ସେସାନଂ ଗମନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୋ ହି ବ୍ରହ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ଚେୱ ତଥାଗତସାୱକାନଞ୍ଚ ଆନୁଭାୱଂ ଅଦିସ୍ୱା ଅଭବ୍ବୋ ୱିନୟଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ, ତେନ ସୋ ସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ତଥାଗତସ୍ସ ସରୀରତୋ ଉଗ୍ଗତଜାଲା ସକଲବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଜଟାକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦା, ତା ଚ ପନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ଅହେସୁଂ, ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକାନଂ ଆଭା ପକତିୱଣ୍ଣାୱ ।

ପସ୍ସସି ୱୀତିୱତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅଞ୍ଞବ୍ରହ୍ମସରୀରୱିମାନାଲଙ୍କାରାଦୀନଂ ପଭା ଅତିକ୍କମମାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଭସ୍ସରଂ ପଭଂ ପସ୍ସସୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ନ ମେ, ମାରିସ, ସା ଦିଟ୍ଠୀତି ୟା ମେସା, ‘‘ଇଧାଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁରେ ଦିଟ୍ଠି, ନତ୍ଥି ମେ ସା । କଥଂ ୱଜ୍ଜନ୍ତି କେନ କାରଣେନ ୱଦେୟ୍ୟଂ । ନିଚ୍ଚୋମ୍ହି ସସ୍ସତୋତି ଇମସ୍ସ କିର ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଲଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତତ୍ରାସ୍ସ ତଥାଗତଞ୍ଚେୱ ତଥାଗତସାୱକେ ଚ ପସ୍ସତୋ ଲଦ୍ଧିଦିଟ୍ଠି ପହୀନା । ଭଗୱା ପନେତ୍ଥ ମହନ୍ତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେସି । ବ୍ରହ୍ମା ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଇତିସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ପହୀନା, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପାରିଚାରିକଂ । ଥେରାନଞ୍ହି ଭଣ୍ଡଗାହକଦହରା ୱିୟ ବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ପାରିସଜ୍ଜା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନୁପସଙ୍କମାତି କସ୍ମା ଥେରସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି ? ଥେରେ କିରସ୍ସ ତତ୍ତକେନେୱ କଥାସଲ୍ଲାପେନ ୱିସ୍ସାସୋ ଉଦପାଦି, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି ଅଞ୍ଞେପୀତି ୟଥା ତୁମ୍ହେ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଏୱରୂପା ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ତୁମ୍ହେ ଚତ୍ତାରୋ ଏୱ ମହିଦ୍ଧିକାତି ? ତେୱିଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତାହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସମନ୍ନାଗତା । ଇଦ୍ଧିପତ୍ତାତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ପତ୍ତା । ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦାତି ପରେସଂ ଚିତ୍ତାଚାରେ କୁସଲା । ଏୱମେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାପି ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତା । ଦିବ୍ବସୋତଂ ପନ ତାସଂ ୱସେନ ଆଗତମେୱ ହୋତି । ବହୂତି ଏୱରୂପା ଛଳଭିଞ୍ଞା ବୁଦ୍ଧସାୱକା ବହୂ ଗଣନପଥଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା, ସକଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ କାସାୱପଜ୍ଜୋତଂ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ବ୍ରହ୍ମଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୭. ଛଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚେକଂ ଦ୍ୱାରବାହନ୍ତି ଏକେକୋ ଏକେକଂ ଦ୍ୱାରବାହଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱାରପାଲା ୱିୟ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଇଦ୍ଧୋତି ଝାନସୁଖେନ ସମିଦ୍ଧୋ । ଫୀତୋତି ଅଭିଞ୍ଞାପୁପ୍ଫେହି ସୁପୁପ୍ଫିତୋ । ଅନଧିୱାସେନ୍ତୋତି ଅସହନ୍ତୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତେସଂ ନିମ୍ମିତବ୍ରହ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଏତଂ ‘‘ପସ୍ସସି ମେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ତୟୋ ସୁପଣ୍ଣାତି ଗାଥାୟ ପଞ୍ଚସତାତି ସତପଦଂ ରୂପୱସେନ ୱା ପନ୍ତିୱସେନ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ରୂପୱସେନ ତାୱ ତୟୋ ସୁପଣ୍ଣାତି ତୀଣି ସୁପଣ୍ଣରୂପସତାନି । ଚତୁରୋ ଚ ହଂସାତି ଚତ୍ତାରିହଂସରୂପସତାନି । ବୁଗ୍ଘୀନିସା ପଞ୍ଚସତାତି ବ୍ୟଗ୍ଘସଦିସା ଏକଚ୍ଚେ ମିଗା ବ୍ୟଗ୍ଘୀନିସା ନାମ, ତେସଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୀନିସାରୂପକାନଂ ପଞ୍ଚସତାନି, ପନ୍ତିୱସେନ ତୟୋ ସୁପଣ୍ଣାତି ତୀଣି ସୁପଣ୍ଣପନ୍ତିସତାନି, ଚତୁରୋ ହଂସାତି ଚତ୍ତାରି ହଂସପନ୍ତିସତାନି । ବ୍ୟଗ୍ଘୀନିସା ପଞ୍ଚସତାତି ପଞ୍ଚ ବ୍ୟଗ୍ଘୀନିସା ପନ୍ତିସତାନି । ଝାୟିନୋତି ଝାୟିସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ୱିମାନେ ଅୟଂ ୱିଭୂତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଓଭାସୟନ୍ତି ଓଭାସୟମାନଂ । ଉତ୍ତରସ୍ସଂ ଦିସାୟନ୍ତି ତଂ କିର କନକୱିମାନଂ ତେସଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଉତ୍ତରଦିସାୟଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅୟଂ ପନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଏୱରୂପେ କନକୱିମାନେ ୱସନ୍ତୋ ଅହଂ କସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି । ରୂପେ ରଣଂ ଦିସ୍ୱାତି ରୂପମ୍ହି ଜାତିଜରାଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା । ସଦା ପୱେଧିତନ୍ତି ସୀତାଦୀହି ଚ ନିଚ୍ଚଂ ପୱେଧିତଂ ଚଲିତଂ ଘଟ୍ଟିତଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା । ତସ୍ମା ନ ରୂପେ ରମତି ସୁମେଧୋତି ୟସ୍ମା ରୂପେ ରଣଂ ପସ୍ସତି, ସଦା ପୱେଧିତଞ୍ଚ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ସୁମେଧୋ ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ ସୋ ସତ୍ଥା ରୂପେ ନ ରମତୀତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୮. ସତ୍ତମେ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ପମିନନ୍ତୋତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ସୀଲଂ, ଏତ୍ତକୋ ସମାଧି, ଏତ୍ତକା ପଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ମିନନ୍ତୋ । କୋଧୱିଦ୍ୱା ୱିକପ୍ପୟେତି କୋ ଇଧ ୱିଦ୍ୱା ମେଧାୱୀ ୱିକପ୍ପେୟ୍ୟ, ଖୀଣାସୱୋୱ ଖୀଣାସୱଂ ମିନନ୍ତୋ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଦୀପେତି । ନିୱୁତଂ ତଂ ମଞ୍ଞେତି ୟୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଂ ପମେତୁଂ ଆରଭତି, ତଂ ନିୱୁତଂ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞାମୀତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କତମୋଦକତିସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭୯. ଅଟ୍ଠମେ ଅକିସ୍ସୱନ୍ତି କିସ୍ସୱା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ନିପ୍ପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ତୁରୂବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୦. ନୱମେ ଆବାଧିକୋତି ‘‘ସାସପମତ୍ତୀହି ପୀଳକାହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ଆଗତେନ ଆବାଧେନ ଆବାଧିକୋ । ବାଳ୍ହଗିଲାନୋତି ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନୋ । ତୁରୂତି କୋକାଲିକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ତୁରୁତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ସୋ ଭୂମଟ୍ଠକଦେୱତା ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ କୋକାଲିକେନ କତଂ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେନା’’ତି ପରମ୍ପରାୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସମ୍ପତ୍ତଂ କୋକାଲିକସ୍ସ ପାପକମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘ମା ମୟ୍ହଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ୱରାକୋ ନସ୍ସି, ଓୱଦିସ୍ସାମି ନଂ ଥେରେସୁ ଚିତ୍ତପସାଦତ୍ଥାୟା’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୁରୂ ପଚ୍ଚେକବ୍ରହ୍ମା’’ତି । ପେସଲାତି ପିୟସୀଲା । କୋସି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋତି ନିପନ୍ନକୋୱ କବରକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ପସ୍ସ ୟାୱଞ୍ଚ ତେତି ପସ୍ସ ୟତ୍ତକଂ ତୟା ଅପରଦ୍ଧଂ, ଅତ୍ତନୋ ନଲାଟେ ମହାଗଣ୍ଡଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସାସପମତ୍ତାୟ ପୀଳକାୟ ମଂ ଚୋଦେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞସୀତି ଆହ ।

ଅଥ ନଂ ‘‘ଅଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ଅୟଂ ୱରାକୋ, ଗିଲୱିସୋ ୱିୟ କସ୍ସଚି ୱଚନଂ ନ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପୁରିସସ୍ସ ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁଠାରୀତି କୁଠାରିସଦିସା ଫରୁସା ୱାଚା । ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତେ ମୂଲେୟେୱ ନିକନ୍ତତି । ନିନ୍ଦିୟନ୍ତି ନିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲଂ । ପସଂସତୀତି ଉତ୍ତମତ୍ଥେ ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ଖୀଣାସୱୋତି ୱଦତି । ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋତି, ୟୋ ୱା ପସଂସିତବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ, ତଂ ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ଚୋଦେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ୱଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିନ୍ତି, ସୋ ତଂ ଅପରାଧଂ ମୁଖେନ ୱିଚିନାତି ନାମ । କଲିନା ତେନାତି ତେନ ଅପରାଧେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତି । ନିନ୍ଦିୟପସଂସାୟ ହି ପସଂସିୟନିନ୍ଦାୟ ଚ ସମକୋୱ ୱିପାକୋ ।

ସବ୍ବସ୍ସାପିସହାପି ଅତ୍ତନାତି ସବ୍ବେନ ସକେନପି ଅତ୍ତନାପି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋ ଅକ୍ଖେସୁ ଧନପରାଜୟୋ ନାମ, ଅୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଅପରାଧୋ । ୟୋସୁଗତେସୂତି ୟୋ ପନ ସମ୍ମଗ୍ଗତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପଦୁସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ଚିତ୍ତପଦୋସୋୱ ତତୋ କଲିତୋ ମହନ୍ତତରୋ କଲି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସ ମହନ୍ତତରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତି ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ସତସହସ୍ସଂ । ଛତ୍ତିଂସତୀତି ଅପରାନି ଛତ୍ତିଂସତି ନିରବ୍ବୁଦାନି । ପଞ୍ଚ ଚାତି ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ପଞ୍ଚ ଅବ୍ବୁଦାନି । ୟମରିୟଗରହୀତି ୟଂ ଅରିୟେ ଗରହନ୍ତୋ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଏତ୍ତକଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୧. ଦସମେ କୋକାଲିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି, କୋ ଅୟଂ କୋକାଲିକୋ, କସ୍ମା ଚ ଉପସଙ୍କମି ? ଅୟଂ କିର କୋକାଲିକରଟ୍ଠେ କୋକାଲିକନଗରେ କୋକାଲିକସେଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପିତରା କାରାପିତେ ୱିହାରେ ପଟିୱସତି ଚୂଳକୋକାଲିକୋତି ନାମେନ, ନ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ସିସ୍ସୋ । ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ ମହାକୋକାଲିକୋ ନାମ । ଭଗୱତି ପନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନା ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ୱିୱେକାୱାସଂ ୱସିତୁକାମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ତଂ ନଗରଂ ପତ୍ୱା ତଂ ୱିହାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ନେସଂ କୋକାଲିକୋ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେସି । ତେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା, ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ଇଧ ତେମାସଂ ୱସିସ୍ସାମ, ମା କସ୍ସଚି ଆରୋଚେହୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱସିଂସୁ । ୱସିତ୍ୱା ପୱାରଣାଦିୱସେ ପୱାରେତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛାମ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି କୋକାଲିକଂ ଆପୁଚ୍ଛିଂସୁ । କୋକାଲିକୋ ‘‘ଅଜ୍ଜେକଦିୱସଂ, ଆୱୁସୋ, ୱସିତ୍ୱା ସ୍ୱେ ଗମିସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ୱସମାନେପି ନ ଜାନାଥ, ନ ନେ କୋଚି ପଚ୍ଚୟେନାପି ନିମନ୍ତେତୀ’’ତି । ନଗରୱାସିନୋ, ‘‘କହଂ, ଭନ୍ତେ, ଥେରା, କସ୍ମା ନୋ ନ ଆରୋଚୟିତ୍ଥା’’ତି ? କିଂ ଆୱୁସୋ ଆରୋଚିତେନ, କିଂ ନ ପସ୍ସଥ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରାସନେ ନିସୀଦନ୍ତେ, ଏତେ ଅଗ୍ଗସାୱକାତି । ତେ ଖିପ୍ପଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସପ୍ପିଫାଣିତାଦୀନି ଚେୱ ଚୀୱରଦୁସ୍ସାନି ଚ ସଂହରିଂସୁ ।

କୋକାଲିକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପରମପ୍ପିଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗସାୱକା ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ନ ସାଦିୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅସାଦିୟନ୍ତା ‘ଆୱାସିକସ୍ସ ଦେଥା’ତି ୱକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି । ତଂ ତଂ ଲାଭଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଥେରା ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଇମେ ପଚ୍ଚୟା ନେୱ ଅମ୍ହାକଂ, ନ କୋକାଲିକସ୍ସ କପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । କୋକାଲିକୋ ‘‘କଥଂ ହି ନାମ ଅତ୍ତନା ଅଗଣ୍ହନ୍ତା ମୟ୍ହମ୍ପି ଅଦାପେତ୍ୱା ପକ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ଆଘାତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତେପି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଆଦାୟ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ତମେୱ ନଗରଂ ପଚ୍ଚାଗମିଂସୁ । ନାଗରା ଥେରେ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ସହ ପରିକ୍ଖାରେହି ଦାନଂ ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେ ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଅଦଂସୁ, ଥେରାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖାରେ ଉପନାମେସୁଂ । ଥେରା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦୟିଂସୁ । ତଂ ଦିସ୍ୱା କୋକାଲିକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ଅହେସୁଂ, ଇଦାନି ପାପିଚ୍ଛା ଜାତା, ପୁବ୍ବେପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠପୱିୱିତ୍ତସଦିସା ମଞ୍ଞେ’’ତି ଥେରେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ୱିୟ, ଇଦାନି ପନ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଜାତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମୂଲଟ୍ଠାନେୟେୱ ନେସଂ ପତିଟ୍ଠଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ତରମାନରୂପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । ଅୟମେୱ କୋକାଲିକୋ ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭଗୱା ତଂ ତୁରିତତୁରିତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ଅୟଂ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଅକ୍କୋସିତୁକାମୋ ଆଗତୋ’’ତି । ‘‘ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ପଟିସେଧେତୁ’’ନ୍ତି ଚ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ‘‘ନ ସକ୍କା ପଟିସେଧେତୁଂ, ଥେରେସୁ ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ ଏକଂସେନ ପଦୁମନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେପି ନାମ ଗରହନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ନ ନିସେଧେତୀ’’ତି ୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ଅରିୟୂପୱାଦସ୍ସ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମା ହେୱନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିସେଧେସି । ତତ୍ଥ ମା ହେୱନ୍ତି ମା ଏୱଂ ଅଭଣି । ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ସଦ୍ଧାୟ ଆକରୋ ପସାଦାୱହୋ ସଦ୍ଧାତବ୍ବୱଚନୋ ୱା । ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବୱଚନୋ ।

ପକ୍କାମୀତି କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ଚୋଦିୟମାନୋ ପକ୍କାମି । ଓକାସକତଂ ହି କମ୍ମଂ ନ ସକ୍କା ପଟିବାହିତୁଂ, ତଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଠାତୁଂ ନ ଅଦାସି । ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସାତି ପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସତୋ ନ ଚିରେନେୱ । ସବ୍ବୋ କାୟୋ ଫୁଟୋଅହୋସୀତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଓକାସଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସକଲସରୀରଂ ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତାହି ପୀଳକାହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ ଅହୋସି । ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ତଥାରୂପଂ କମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ୱିପାକଂ ନ ଦେତି, ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ୱିଜହିତମତ୍ତେ ଦେତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପୀଳକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । କଲାୟମତ୍ତିୟୋତି ଚଣକମତ୍ତିୟୋ । ବେଲୁୱସଲାଟୁକମତ୍ତିୟୋତି ତରୁଣବେଲୁୱମତ୍ତିୟୋ । (ବିଲ୍ଲମତ୍ତିୟୋତି ମହାବେଲୁୱମତ୍ତିୟୋ ।) ପଭିଜ୍ଜିଂସୂତି ଭିଜ୍ଜିଂସୁ । ତାସୁ ଭିନ୍ନାସୁ ସକଲସରୀରଂ ପନସପକ୍କଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ପକ୍କେନ ଗତ୍ତେନ ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ୱିସଗିଲିତୋ ମଚ୍ଛୋ ୱିୟ କଦଲିପତ୍ତେସୁ ସୟି । ଅଥ ଧମ୍ମସୱନତ୍ଥଂ ଆଗତାଗତା ମନୁସ୍ସା – ‘‘ଧି କୋକାଲିକ, ଧି କୋକାଲିକ, ଅୟୁତ୍ତମକାସି, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ମୁଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଧି-କାରଂ ଅକଂସୁ । ଆରକ୍ଖକଦେୱତାନଂ ଆକାସଦେୱତାତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ଏକଧିକାରୋ ଉଦପାଦି । ଅଥସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓୱାଦଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଗରହିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

କାଲମକାସୀତି ଉପଜ୍ଝାୟେ ପକ୍କନ୍ତେ କାଲମକାସି । ପଦୁମଂ ନିରୟନ୍ତି ପାଟିୟେକ୍କୋ ପଦୁମନିରୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୱୀଚିମହାନିରୟମ୍ହିୟେୱ ପନ ପଦୁମଗଣନାୟ ପଚ୍ଚିତବ୍ବେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ୱୀସତିଖାରିକୋତି ମାଗଧକେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା କୋସଲରଟ୍ଠେ ଏକପତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଆଳ୍ହକଂ, ଚତ୍ତାରି ଆଳ୍ହକାନି ଦୋଣଂ, ଚତୁଦୋଣା ମାନିକା, ଚତୁମାନିକା ଖାରୀ, ତାୟ ଖାରିୟା ୱୀସତିଖାରିକୋ । ତିଲୱାହୋତି ମାଗଧକାନଂ ସୁଖୁମତିଲାନଂ ତିଲସକଟଂ । ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋତି ଅବ୍ବୁଦୋ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କୋ ନିରୟୋ ନତ୍ଥି । ଅୱୀଚିମ୍ହିୟେୱ ପନ ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ପଚ୍ଚିତବ୍ବଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ନିରବ୍ବୁଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱସ୍ସଗଣନାପି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ୟଥେୱ ହି ସତଂ ସତସହସ୍ସାନି କୋଟି ହୋତି, ଏୱଂ ସତଂ ସତସହସ୍ସକୋଟିୟୋ ପକୋଟି ନାମ ହୋତି, ସତଂ ସତସହସ୍ସପକୋଟିୟୋ କୋଟିପକୋଟି ନାମ, ସତଂ ସତସହସ୍ସକୋଟିପକୋଟିୟୋ ନହୁତଂ, ସତଂ ସତସହସ୍ସନହୁତାନି ନିନ୍ନହୁତଂ, ସତଂ ସତସହସ୍ସନିନ୍ନହୁତାନି ଏକଂ ଅବ୍ବୁଦଂ, ତତୋ ୱୀସତିଗୁଣଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସନଙ୍କୁମାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ସପ୍ପିନୀତୀରେତି ସପ୍ପିନୀନାମିକାୟ ନଦିୟା ତୀରେ । ସନଙ୍କୁମାରୋତି ସୋ କିର ପଞ୍ଚସିଖକୁମାରକକାଲେ ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ କୁମାରକୱଣ୍ଣେନେୱ ୱିଚରତି । ତେନ ନଂ ‘‘କୁମାରୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ପୋରାଣକତ୍ତା ପନ ‘‘ସନଙ୍କୁମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଜନେତସ୍ମିନ୍ତି ଜନିତସ୍ମିଂ, ପଜାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରିନୋତି ୟେ ଜନେତସ୍ମିଂ ଗୋତ୍ତଂ ପଟିସରନ୍ତି ତେସୁ ଲୋକେ ଗୋତ୍ତପଟିସାରୀସୁ ଖତ୍ତିୟୋ ସେଟ୍ଠୋ । ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତପରିୟାୟେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪ ଆଦୟୋ) ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହି ୱା ତୀହି, ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତପରିୟାୟେନ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୮ ଆଦୟୋ) ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମନୋମୟିଦ୍ଧି ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋତି ଇମାହି ୱା ଅଟ୍ଠହି ୱିଜ୍ଜାହି, ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନୀତି ଏୱଂ ପନ୍ନରସଧମ୍ମଭେଦେନ ଚରଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋ ସେଟ୍ଠୋ ଦେୱମାନୁସେତି ସୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୩. ଦୁତିୟେ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେତି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ୱେଳୁୱନତୋ ଗୟାସୀସଂ ଗତେ । ଅସ୍ସତରିନ୍ତି ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ୱଳୱାୟ ଜାତଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୪. ତତିୟେ ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ଗାମଂ । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସତ୍ଥା ଇଦାନିପି ୱୀରିୟଂ କରୋତି ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜତି, ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠତ୍ୱା ସାସନାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱୀରିୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଗାଥଂ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି ।

ପନ୍ତାନୀତି ଜନତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରେ ଠିତାନି । ସଂୟୋଜନୱିପ୍ପମୋକ୍ଖାତି ତାନି ଚ ସେନାସନାନି ସେୱମାନୋ ନ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସେୱେୟ୍ୟ, ଅଥ ଖୋ ଦସସଂୟୋଜନୱିପ୍ପମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଚରେୟ୍ୟ । ସଙ୍ଘେ ୱସେତି ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ରତିଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଉପଟ୍ଠାକାଦୀନଂ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଗଦ୍ରଭପିଟ୍ଠେ ରଜଂ ୱିୟ ଉପ୍ପତନ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେ ଅଚରିତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ୱସେୟ୍ୟ । ରକ୍ଖିତତ୍ତୋ ସତୀମାତି ତତ୍ଥ ଚ ୱସନ୍ତୋ ସଗୱଚଣ୍ଡୋ ଗୋଣୋ ୱିୟ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଅୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ରକ୍ଖିତତ୍ତୋ ସତିପଟ୍ଠାନପରାୟଣୋ ହୁତ୍ୱା ୱସେୟ୍ୟ ।

ଇଦାନି ସଙ୍ଘେ ୱସମାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ କୁଲାକୁଲନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡିକାୟ ଚରନ୍ତୋତି ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ଚରମାନୋ । ସେୱେଥ ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନୀତି ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱସମାନୋପି ଧୁରପରିୱେଣେ ତାଲନାଳିକେରଆଦୀନି ରୋପେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକାଦିସଂସଟ୍ଠୋ ନ ୱସେୟ୍ୟ, ଚିତ୍ତକଲ୍ଲତଂ ପନ ଜନେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ହାସେତ୍ୱା ତୋସେତ୍ୱା ପୁନ ପନ୍ତସେନାସନେ ୱସେୟ୍ୟାତି ଅରଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଭୟାତି ୱଟ୍ଟଭୟତୋ । ଅଭୟେତି ନିବ୍ବାନେ । ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅଧିମୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱସେୟ୍ୟ ।

ୟତ୍ଥ ଭେରୱାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭୟଜନକା ସୱିଞ୍ଞାଣକା ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ, ଅୱିଞ୍ଞାଣକା ରତ୍ତିଭାଗେ ଖାଣୁୱଲ୍ଲିଆଦୟୋ ବହୂ ଅତ୍ଥି । ସରୀସପାତି ଦୀଘଜାତିକାଦିସରୀସପା । ନିସୀଦି ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂତି ତାଦିସେ ଠାନେ ଭିକ୍ଖୁ ନିସିନ୍ନୋ । ଇମିନା ଇଦଂ ଦୀପେତି – ଭଗୱା ୟଥା ତୁମ୍ହେ ଏତରହି ତତ୍ରଟ୍ଠକଭେରୱାରମ୍ମଣାନି ଚେୱ ସରୀସପେ ଚ ୱିଜ୍ଜୁନିଚ୍ଛାରଣାଦୀନି ଚ ଅମନସିକତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, ଏୱମେୱଂ ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ନିସୀଦନ୍ତୀତି ।

ଜାତୁ ମେ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଏକଂସେନ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ । ନ ୟିଦଂ ଇତିହୀତିହନ୍ତି ଇଦଂ ଇତିହ ଇତିହାତି ନ ତକ୍କହେତୁ ୱା ନୟହେତୁ ୱା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନ ୱା ଅହଂ ୱଦାମି । ଏକସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ମିନ୍ତି ଏକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ । ଧମ୍ମଦେସନା ହି ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ମଚ୍ଚୁହାୟିନନ୍ତି ମରଣପରିଚ୍ଚାଗିନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ।

ଦସା ଚ ଦସଧା ଦସାତି ଏତ୍ଥ ଦସାତି ଦସେୱ, ଦସଧା ଦସାତି ସତଂ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଦସୁତ୍ତରଂ ସେଖସତଂ ପସ୍ସାମୀତି ୱଦତି । ସୋତସମାପନ୍ନାତି ମଗ୍ଗସୋତଂ ସମାପନ୍ନା । ଅତିରଚ୍ଛାନଗାମିନୋତି ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ, ଅୱିନିପାତଧମ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାତୁଂ ନୋପି ସକ୍କୋମୀତି ମୁସାୱାଦଭୟେନ ଏତ୍ତକା ନାମ ପୁଞ୍ଞଭାଗିନୋ ସତ୍ତାତି ଗଣେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ବହୁଂ ବ୍ରହ୍ମଧମ୍ମଦେସନଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ତତିୟଂ ।

୪. ଅରୁଣୱତୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୫. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଭିଭୂସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅଭିଭୂ ଚ ସମ୍ଭୱୋ ଚ । ତେସୁ ଅଭିଭୂଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗୋ, ସମ୍ଭୱତ୍ଥେରୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ୱିୟ ସମାଧିନା ଅଗ୍ଗୋ । ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଲାମକତୋ ୱା ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ଖିୟ୍ୟନ୍ତୀତି, କିନ୍ନାମେତଂ କିନ୍ନାମେତନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତି । ୱିପାଚେନ୍ତୀତି ୱିତ୍ଥାରୟନ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥେନ୍ତି । ହେଟ୍ଠିମେନ ଉପଡ୍ଢକାୟେନାତି ନାଭିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠିମକାୟେନ । ପାଳିୟଂ ଏତ୍ତକମେୱ ଆଗତଂ । ଥେରୋ ପନ ‘‘ପକତିୱଣ୍ଣଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ନାଗୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ସୁପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୱା ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୩) ନୟେନ ଆଗତଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ଦସ୍ସେସି । ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସୀତି ଥେରୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କଥଂ ଦେସିତା ନୁ ଖୋ ଧମ୍ମଦେସନା ସବ୍ବେସଂ ପିୟା ଅସ୍ସ ମନାପା’’ତି । ତତୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ – ‘‘ସବ୍ବେପି ପାସଣ୍ଡା ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେ ପୁରିସକାରଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ୱୀରିୟସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣୱାଦୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱୀରିୟପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସେସ୍ସାମି, ଏୱଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା ସବ୍ବେସଂ ପିୟା ଭୱିସ୍ସତି ମନାପା’’ତି ଞତ୍ୱା ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଆରମ୍ଭଥାତି ଆରମ୍ଭୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ନିକ୍କମଥାତି ନିକ୍କମୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ୟୁଞ୍ଜଥାତି ପୟୋଗଂ କରୋଥ ପରକ୍କମଥ । ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନା ନାମ କିଲେସସେନା, ତଂ ଧୁନାଥ । ଜାତିସଂସାରନ୍ତି ଜାତିଞ୍ଚ ସଂସାରଞ୍ଚ, ଜାତିସଙ୍ଖାତଂ ୱା ସଂସାରଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କରିସ୍ସତି । କିଂ ପନ କତ୍ୱା ଥେରୋ ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱିଞ୍ଞାପେସୀତି ? ନୀଲକସିଣଂ ତାୱ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ ଅନ୍ଧକାରଂ ଫରି, ଓଦାତକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ଧକାରଟ୍ଠାନେ ଓଭାସଂ । ତତୋ ‘‘କିମିଦଂ ଅନ୍ଧକାର’’ନ୍ତି ? ସତ୍ତାନଂ ଆଭୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେସି । ଆଲୋକଟ୍ଠାନେ ଆଲୋକକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ‘‘କିଂ ଆଲୋକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ? ୱିଚିନନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସି । ଅଥ ତେସଂ ଥେରୋତି ୱଦନ୍ତାନଂ ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି, ସବ୍ବେ ଓସଟାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ । ଅତ୍ଥୋପି ନେସଂ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୬. ପଞ୍ଚମେ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେତି ୟଥେୱ ହି କଦମ୍ବନଦୀତୀରତୋ ରାଜମାତୁୱିହାରଦ୍ୱାରେନ ଥୂପାରାମଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ଏୱଂ ହିରଞ୍ଞୱତିକାୟ ନାମ ନଦିୟା ପାରିମତୀରତୋ ସାଲୱନଂ ଉୟ୍ୟାନଂ । ୟଥା ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ, ଏୱଂ ତଂ କୁସିନାରାୟ ହୋତି । ୟଥା ଥୂପାରାମତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲପନ୍ତି ପାଚୀନମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତା । ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେ । ଅନ୍ତରେନୟମକସାଲାନନ୍ତି ମୂଲକ୍ଖନ୍ଧୱିଟପପତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତସାଲାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ । ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥାତି ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ସମ୍ପାଦୟଥ । ଇତି ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ମହଦ୍ଧନୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ପୁତ୍ତାନଂ ଧନସାରଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ଦିନ୍ନଂ ଓୱାଦଂ ସବ୍ବଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅପ୍ପମାଦପଦେୟେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଭାସି । ଅୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମା ୱାଚାତି ଇଦଂ ପନ ସଙ୍ଗୀତିକାରାନଂ ୱଚନଂ ।

ଇତୋ ପରଂ ୟଂ ପରିନିବ୍ବାନପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପଠମଂ ଝାନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନେ ଭଗୱତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ସତ୍ଥା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଏକପ୍ପହାରେନ ୱିରୱିଂସୁ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି – ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁରୁଦ୍ଧ ଭଗୱା’’ତି ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ‘‘ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅପିଚ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଆହ । କଥଂ ପନ ସୋ ଅଞ୍ଞାସି ? ଥେରୋ କିର ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ତଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱୁଟ୍ଠାନଂ, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଇଦାନି ଭଗୱା ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ, ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ଚ କାଲଂକିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି ।

ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପଜ୍ଜି…ପେ॰… ତତିୟଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଭଗୱା ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି, ତେରସସୁ ଠାନେସୁ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ… ତଥା ତତିୟଂ… ପନ୍ନରସସୁ ଠାନେସୁ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । କଥଂ ? ଦସସୁ ଅସୁଭେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ଅଟ୍ଠସୁ କସିଣେସୁ ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତେସୁ ଆନାପାନେ ପରିଚ୍ଛେଦାକାସେତି ଇମେସୁ ତାୱ ଚତୁୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଠପେତ୍ୱା ପନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଞ୍ଚ ଦସ ଚ ଅସୁଭାନି ସେସେସୁ ତେରସସୁ ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ… ତେସୁୟେୱ ତତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଅଟ୍ଠସୁ ପନ କସିଣେସୁ ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଆନାପାନେ ପରିଚ୍ଛେଦାକାସେ ଚତୂସୁ ଅରୂପେସୂତି ଇମେସୁ ପନ୍ନରସସୁ ଠାନେସୁ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଅୟମ୍ପି ଚ ସଙ୍ଖେପକଥାୱ । ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମି ସବ୍ବାପି ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିଦେସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଞାତିଜନଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ୱିୟ ସବ୍ବସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠୋ ।

ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସମନନ୍ତରା ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ଝାନସମନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମନନ୍ତରନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ସମନନ୍ତରାନି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଝାନସମନନ୍ତରଂ ନାମ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁନ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମନନ୍ତରଂ ନାମ । ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ସମନନ୍ତରାନେୱ । ଭଗୱା ପନ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଝାନଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ଅବ୍ୟାକତେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ପରିନିବ୍ବାୟି । ୟେ ହି କେଚି ବୁଦ୍ଧା ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ୱା ଅରିୟସାୱକା ୱା ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନେୱ ଅବ୍ୟାକତେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ କାଲଂ କରୋନ୍ତି ।

ଭୂତାତି ସତ୍ତା । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ପଟିଭାଗପୁଗ୍ଗଲୱିରହିତୋ । ବଲପ୍ପତ୍ତୋତି ଦସୱିଧଂ ଞାଣବଲଂ ପତ୍ତୋ । ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋତି ଉପ୍ପାଦୱୟସଭାୱା । ତେସଂ ୱୂପସମୋତି ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୂପସମୋ । ସୁଖୋତି ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦାସୀତି ‘‘ସହ ପରିନିବ୍ବାନା ମହାଭୂମିଚାଲୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଏୱଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦) ୱୁତ୍ତଂ ଭୂମିଚାଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ଲୋମହଂସନକୋ ଚ ଭିଂସନକୋ ଚ ଆସି । ସବ୍ବାକାରୱରୂପେତେତି ସବ୍ବାକାରୱରଗୁଣୂପେତେ । ନାହୁ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋତି ନ ଜାତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ । ଅନେଜୋତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାୟ ଏଜାୟ ଅଭାୱେନ ଅନେଜୋ । ସନ୍ତିମାରବ୍ଭାତି ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ । ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ଅସଲ୍ଲୀନେନାତି ଅନଲ୍ଲୀନେନ ଅସଙ୍କୁଟିତେନ ସୁୱିକସିତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ । ୱେଦନଂ ଅଜ୍ଝୱାସୟୀତି ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେସି, ନ ୱେଦନାନୁୱତ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତି । ୱିମୋକ୍ଖୋତି କେନଚି ଧମ୍ମେନ ଅନାୱରଣୱିମୋକ୍ଖୋ ସବ୍ବସୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱୂପଗମୋ ପଜ୍ଜୋତନିବ୍ବାନସଦିସୋ ଜାତୋତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଅରହନ୍ତୱଗ୍ଗୋ

୧. ଧନଞ୍ଜାନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୭. ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଧନଞ୍ଜାନୀତି ଧନଞ୍ଜାନିଗୋତ୍ତା । ଉକ୍କଟ୍ଠଗୋତ୍ତା କିରେସା । ସେସବ୍ରାହ୍ମଣା କିର ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତା, ଧନଞ୍ଜାନିଗୋତ୍ତା ମତ୍ଥକଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି କସ୍ମା ଉଦାନେସି ? ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କଣ୍ଣେ ପିଦହତି, ଥଦ୍ଧୋ ଖଦିରଖାଣୁସଦିସୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପନ ସୋତାପନ୍ନା ଅରିୟସାୱିକା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚସତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅପ୍ପୋଦକଂ ପାୟାସଂ ଦେତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନାନାରସଭୋଜନଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦାନଦିୱସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତସ୍ସ ୱସୱତ୍ତିତାୟ ପହୀନମଚ୍ଛେରତାୟ ଚ ସହତ୍ଥା ପରିୱିସତି । ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପନ ଦାନଦିୱସେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପାତୋୱ ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଲାୟତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅସମ୍ମନ୍ତେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହ – ‘‘ସ୍ୱେ ଭୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଘରେ ପଞ୍ଚସତା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ମୟା କିଂ କାତବ୍ବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ? ତୟା ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ପଚନପରିୱେସନଂ ଅଞ୍ଞେ କରିସ୍ସନ୍ତି । ୟଂ ପନ ତ୍ୱଂ ଠିତାପି ନିସିନ୍ନାପି ଖିପିତ୍ୱାପି ଉକ୍କାସିତ୍ୱାପି ‘‘ନମୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ନମକ୍କାରଂ କରୋସି, ତଂ ସ୍ୱେ ଏକଦିୱସମତ୍ତଂ ମା ଅକାସି । ତଂ ହି ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅନତ୍ତମନା ହୋନ୍ତି, ମା ମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଭିନ୍ଦସୀତି । ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ୱା ଭିଜ୍ଜ ଦେୱେହି ୱା, ଅହଂ ପନ ସତ୍ଥାରଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ନ ସକ୍କୋମି ଅନମସ୍ସମାନା ସଣ୍ଠାତୁନ୍ତି । ଭୋତି କୁଲସତିକେ ଗାମେ ଗାମଦ୍ୱାରମ୍ପି ତାୱ ପିଦହିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗୁଲେହି ପିଦହିତବ୍ବଂ ମୁଖଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଜନକାଲମତ୍ତଂ ପିଦହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋସୀତି । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥେତ୍ୱାପି ସୋ ନିୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉସ୍ସୀସକେ ଠପିତଂ ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା – ‘‘ଭୋତି ସଚେ ସ୍ୱେ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ତଂ ମୁଣ୍ଡସମଣକଂ ନମସ୍ସସି, ଇମିନା ତଂ ଖଗ୍ଗେନ ପାଦତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କେସମତ୍ଥକା କଳୀରଂ ୱିୟ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ରାସିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –

‘‘ଇମିନା ମଣ୍ଡଲଗ୍ଗେନ, ପାଦତୋ ୟାୱ ମତ୍ଥକା ।

କଳୀରମିୱ ଛେଜ୍ଜାମି, ୟଦି ମିଚ୍ଛଂ ନ କାହସି ॥

‘‘ସଚେ ବୁଦ୍ଧୋତି ଭଣସି, ସଚେ ଧମ୍ମୋତି ଭାସସି ।

ସଚେ ସଙ୍ଘୋତି କିତ୍ତେସି, ଜୀୱନ୍ତୀ ମେ ନିୱେସନେ’’ତି ॥

ଅରିୟସାୱିକା ପନ ପଥୱୀ ୱିୟ ଦୁପ୍ପକମ୍ପା, ସିନେରୁ ୱିୟ ଦୁପ୍ପରିୱତ୍ତିୟା । ସା ତେନ ନଂ ଏୱମାହ –

‘‘ସଚେ ମେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି, କାମଂ ଛେଜ୍ଜସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ।

ନେୱାହଂ ୱିରମିସ୍ସାମି, ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ ସାସନା ॥

‘‘ନାହଂ ଓକ୍କା ୱରଧରା, ସକ୍କା ରୋଧୟିତୁଂ ଜିନା ।

ଧୀତାହଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, ଛିନ୍ଦ ୱା ମଂ ୱଧସ୍ସୁ ୱା’’ତି ॥

ଏୱଂ ଧନଞ୍ଜାନିଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ଗଜ୍ଜନ୍ତୀ ପଞ୍ଚ ଗାଥାସତାନି ଅଭାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପରାମସିତୁଂ ୱା ପହରିତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଭୋତି ୟଂ ତେ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଖଗ୍ଗଂ ସୟନେ ଖିପି । ପୁନଦିୱସେ ଗେହଂ ହରିତୁପଲିତ୍ତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଲାଜାପୁଣ୍ଣଘଟମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତାନଂ ନୱସପ୍ପିସକ୍ଖରମଧୁୟୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପୋଦକପାୟାସଂ ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱା କାଲଂ ଆରୋଚାପେସି ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୀପି ପାତୋୱ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ସୟଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ଅହତୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତଗ୍ଘନକଂ ଏକଂସଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତା ସୁୱଣ୍ଣକଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପରିୱିସମାନା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକପନ୍ତିୟଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଉପସଂହରନ୍ତୀ ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତେ ଦାରୁଭଣ୍ଡେ ପକ୍ଖଲି । ପକ୍ଖଲନଘଟ୍ଟନାୟ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦସବଲଂ ସରି । ସତିସମ୍ପନ୍ନତାୟ ପନ ପାୟାସପାତିଂ ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସଣିକଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସତାନଂ ମଜ୍ଝେ ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ଠପେତ୍ୱା ୟେନ ୱେଳୁୱନଂ, ତେନଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ କେଚି ଭୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି, କେଚି ଭୁଞ୍ଜମାନା, କେଚି ହତ୍ଥେ ଓତାରିତମତ୍ତା, କେସଞ୍ଚି ଭୋଜନଂ ପୁରତୋ ଠପିତମତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱ ସିନେରୁମତ୍ତେନ ମୁଗ୍ଗରେନ ସୀସେ ପହଟା ୱିୟ କଣ୍ଣେସୁ ସୂଲେନ ୱିଦ୍ଧା ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନା ‘‘ଇମିନା ଅଞ୍ଞଲଦ୍ଧିକେନ ମୟଂ ଘରଂ ପୱେସିତା’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ପିଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମୁଖେନ ଗହିତଂ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ଧନୁଂ ଦିସ୍ୱା କାକା ୱିୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅକ୍କୋସମାନା ଦିସାୱିଦିସା ପକ୍କମିଂସୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏୱଂ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା, ‘‘ଇଦମେୱ ଭୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ମୟଂ ହିୟ୍ୟୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୋତିଂ ୟାଚନ୍ତା ନ ଲଭିମ୍ହା’’ତି ନାନପ୍ପକାରେହି ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା, ଏତଂ ‘‘ଏୱମେୱଂ ପନା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଗାମନିଗମରଟ୍ଠପୂଜିତୋ, ନ ସକ୍କା ଗନ୍ତ୍ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ୱତ୍ୱା ସନ୍ତଜ୍ଜେତୁଂ, ଏକମେୱ ନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ‘‘କିଂସୁ ଛେତ୍ୱା’’ତି ଗାଥଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା – ‘‘ସଚେ ‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ୱଧଂ ରୋଚେମୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ଅଥ ନଂ ‘ୟେ ତୁୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ମାରେତୁକାମୋସି, ଲୋକୱଧାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ସମଣଭାୱେନା’ତି ? ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମି । ସଚେ ‘ନ କସ୍ସଚି ୱଧଂ ରୋଚେମୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ଅଥ ନଂ ‘ତ୍ୱଂ ରାଗାଦୀନମ୍ପି ୱଧଂ ନ ଇଚ୍ଛସି । କସ୍ମା ସମଣୋ ହୁତ୍ୱା ଆହିଣ୍ଡସୀ’ତି ? ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ । ଇତି ଇମଂ ଉଭତୋକୋଟିକଂ ପଞ୍ହଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ନେୱ ଗିଲିତୁଂ ନ ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି। ସମ୍ମୋଦୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିତତାୟ କୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଧୁରକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ସମ୍ମୋଦି । ପଞ୍ହୋ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ କଥିତୋ । ସେସମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତମେୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅକ୍କୋସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୮. ଦୁତିୟେ ଅକ୍କୋସକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱ ସୋ, ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ପନ ଗାଥା ସତେହି ତଥାଗତଂ ଅକ୍କୋସନ୍ତୋ ଆଗତୋତି । ‘‘ଅକ୍କୋସକଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ନାମଂ ଗହିତଂ । କୁପିତୋ ଅନତ୍ତମନୋତି ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ମୟ୍ହଂ ଜେଟ୍ଠକଭାତରଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତେନ ଜାନି କତା, ପକ୍ଖୋ ଭିନ୍ନୋ’’ତି କୋଧେନ କୁପିତୋ ଦୋମନସ୍ସେନ ଚ ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍କୋସତୀତି ‘‘ଚୋରୋସି, ବାଲୋସି, ମୂଳ୍ହୋସି, ଥେନୋସି, ଓଟ୍ଠୋସି, ମେଣ୍ଡୋସି, ଗୋଣୋସି, ଗଦ୍ରଭୋସି, ତିରଚ୍ଛାନଗତୋସି, ନେରୟିକୋସୀ’’ତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସତି । ପରିଭାସତୀତି ‘‘ହୋତୁ ମୁଣ୍ଡକସମଣକ, ‘ଅଦଣ୍ଡୋ ଅହ’ନ୍ତି କରୋସି, ଇଦାନି ତେ ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ପରିଭାସତି ନାମ ।

ସମ୍ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ୱୀତିହରତୀତି କତସ୍ସ ପଟିକାରଂ କରୋତି । ଭଗୱନ୍ତଂ ଖୋ, ଗୋତମନ୍ତି କସ୍ମା ଏୱମାହ ? ‘‘ତୱେୱେତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୱେୱେତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି କିରସ୍ସ ସୁତ୍ୱା । ‘‘ଇସୟୋ ନାମ କୁପିତା ସପନଂ ଦେନ୍ତି କିସୱଚ୍ଛାଦୟୋ ୱିୟା’’ତି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ‘‘ସପତି ମଂ ମଞ୍ଞେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ଦନ୍ତସ୍ସାତି ନିବ୍ବିସେୱନସ୍ସ । ତାଦିନୋତି ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋତି ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତେନ କୋଧେନ ପାପଂ ହୋତି । ସତୋ ଉପସମ୍ମତୀତି ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିୱାସେତି । ଉଭିନ୍ନଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତାନନ୍ତି ଉଭିନ୍ନଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତଂ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତି, ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତି ତିକିଚ୍ଛତି ସାଧେତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜନା ବାଲୋତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । କୀଦିସା ଜନା ? ୟେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦା । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ୱା । ଅକୋୱିଦାତି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅକୁସଲା ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଅସୁରିନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮୯. ତତିୟେ ଅସୁରିନ୍ଦକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଅକ୍କୋସକଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ କନିଟ୍ଠୋ । କୁପିତୋତି ତେନେୱ କାରଣେନ କୁଦ୍ଧୋ । ଜୟଞ୍ଚେୱସ୍ସ ତଂ ହୋତୀତି ଅସ୍ସେୱ ତଂ ଜୟଂ ହୋତି, ସୋ ଜୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ। କତମସ୍ସାତି ? ୟା ତିତିକ୍ଖା ୱିଜାନତୋ ଅଧିୱାସନାୟ ଗୁଣଂ ୱିଜାନନ୍ତସ୍ସ ତିତିକ୍ଖା ଅଧିୱାସନା, ଅୟଂ ତସ୍ସ ୱିଜାନତୋୱ ଜୟୋ । ବାଲୋ ପନ ଫରୁସଂ ଭଣନ୍ତୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଜୟୋ’’ତି କେୱଲଂ ଜୟଂ ମଞ୍ଞତି । ତତିୟଂ ।

୪. ବିଲଙ୍ଗୀକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୦. ଚତୁତ୍ଥେ ବିଲଙ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱ ସୋ, ନାନପ୍ପକାରଂ ପନ ସୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରୟୁତ୍ତଞ୍ଚ କଞ୍ଜିକଂ କାରେତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣାପେନ୍ତୋ ବହୁଧନଂ ସଙ୍ଖରୀତି ‘‘ବିଲଙ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ନାମଂ ଗହିତଂ । ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋତି ‘‘ତୟୋ ମେ ଜେଟ୍ଠକଭାତରୋ ଇମିନା ପବ୍ବାଜିତା’’ତି ଅତିୱିୟ କୁଦ୍ଧୋ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଗାଥା ପନ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ କଥିତାୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅହିଂସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୧. ପଞ୍ଚମେ ଅହିଂସକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱେସ, ଅହିଂସକପଞ୍ହଂ ପନ ପୁଚ୍ଛି, ତେନସ୍ସେତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ନାମଂ ଗହିତଂ । ନାମେନ ୱା ଏସ ଅହିଂସକୋ, ଗୋତ୍ତେନ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ । ଅହିଂସକାହନ୍ତି ଅହିଂସକୋ ଅହଂ, ଇତି ମେ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଜାନାତୂତି ଆହ । ତଥା ଚସ୍ସାତି ତଥା ଚେ ଅସ୍ସ, ଭୱେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହିଂସତୀତି ନ ୱିହେଠେତି ନ ଦୁକ୍ଖାପେତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଜଟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୨. ଛଟ୍ଠେ ଜଟାଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱେସ, ଜଟାପଞ୍ହସ୍ସ ପନ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଂ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ କଥିତମେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ସୁଦ୍ଧିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୩. ସତ୍ତମେ ସୁଦ୍ଧିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଅୟମ୍ପି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱ, ସୁଦ୍ଧିକପଞ୍ହସ୍ସ ପନ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ସୀଲୱାପି ତପୋକରନ୍ତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋପି ତପୋକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ । ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ତୟୋ ୱେଦା । ଚରଣନ୍ତି ଗୋତ୍ତଚରଣଂ । ସୋ ସୁଜ୍ଝତି ନ ଅଞ୍ଞା ଇତରା ପଜାତି ସୋ ତେୱିଜ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁଜ୍ଝତି, ଅୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞା ନାମିକା ପଜା ନ ସୁଜ୍ଝତୀତି ୱଦତି । ବହୁମ୍ପି ପଲପଂ ଜପ୍ପନ୍ତି ବହୁମ୍ପି ପଲପଂ ଜପ୍ପନ୍ତୋ, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱଚନସହସ୍ସମ୍ପି ଭଣନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋକସମ୍ବୂତି ଅନ୍ତୋ କିଲେସପୂତିସଭାୱେନ ପୂତିକୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠୋତି କିଲିଟ୍ଠେହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଅଗ୍ଗିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୪. ଅଟ୍ଠମେ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଅୟମ୍ପି ଭାରଦ୍ୱାଜୋୱ, ଅଗ୍ଗି ପରିଚରଣୱସେନ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଏତଂ ନାମଂ ଗହିତଂ । ସନ୍ନିହିତୋ ହୋତୀତି ସଂୟୋଜିତୋ ହୋତି । ଅଟ୍ଠାସୀତି କସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାସି ? ଭଗୱା କିର ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏୱରୂପଂ ଅଗ୍ଗପାୟାସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଭୋଜେମୀ’ତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଝାପେନ୍ତୋ ଅଫଲଂ କରୋତି ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ଓକ୍କମତି, ଇମଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅପାୟପୂରକୋୱ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୟ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି ଦେମୀ’’ତି, ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ରାଜଗହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାସି ।

ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହୀତି ତୀହି ୱେଦେହି । ଜାତିମାତି ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଜାତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୁତୱା ବହୂତି ବହୁ ନାନପ୍ପକାରେ ଗନ୍ଥେ ସୁତୱା । ସୋମଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସୋ ତେୱିଜ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଇମଂ ପାୟାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ପନେସ ପାୟାସୋ ଅୟୁତ୍ତୋତି ୱଦତି ।

ୱେଦୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଜାନି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ସଗ୍ଗାପାୟନ୍ତି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ସଗ୍ଗମ୍ପି ଅପାୟମ୍ପି ପସ୍ସତି । ଜାତିକ୍ଖୟନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋତି ଜାନିତ୍ୱା ୱୋସିତୱୋସାନୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋଭୱନ୍ତି ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଭୋତା ଗୋତମେନ ସଦିସୋ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନତ୍ଥି, ଭୱଂୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ।

ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାୟାସଂ ଉପନାମେସି । ସତ୍ଥା ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଭୋଜନଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗାଥାଭିଗୀତନ୍ତି ଗାଥାହି ଅଭିଗୀତଂ । ଅଭୋଜନେୟ୍ୟନ୍ତି ଅଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୟ୍ହଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଠିତସ୍ସ କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତମ୍ପି ଦାତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଇଦାନି ପନ ମୟା ତୁୟ୍ହଂ କିଲଞ୍ଜମ୍ହି ତିଲେ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତେନ ୱିୟ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପକାସିତା, ଇତି ଗାୟନେନ ଗାୟିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଇଦଂ ଭୋଜନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଇଦଂ ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟନ୍ତି । ସମ୍ପସ୍ସତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନେସ ଧମ୍ମୋତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ‘‘ଏୱରୂପଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏସ ଧମ୍ମୋ ନ ହୋତି । ସୁଧାଭୋଜନମ୍ପି ଗାଥାଭିଗୀତଂ ପନୁଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା, ଗାଥାହି ଗାୟିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧା ନୀହରନ୍ତିୟେୱ । ଧମ୍ମେ ସତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱୁତ୍ତିରେସାତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧମ୍ମେ ସତି ଧମ୍ମଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଜୀୱିତଂ କପ୍ପେନ୍ତାନଂ ଏସା ୱୁତ୍ତି ଅୟଂ ଆଜୀୱୋ – ଏୱରୂପଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଧମ୍ମଲଦ୍ଧମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଗୁଣେ ୱା ଅଗୁଣେ ୱା ନ ଜାନାମି । ଇଦାନି ପନସ୍ସାହଂ ଗୁଣେ ଞତ୍ୱା ମମ ଗେହେ ଅସୀତିକୋଟିମତ୍ତଂ ଧନଂ ସାସନେ ୱିପ୍ପକିରିତୁକାମୋ ଜାତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ‘‘ମୟା ଦିନ୍ନପଚ୍ଚୟା ଅକପ୍ପିୟା’’ତି ୱଦତି । ଅପ୍ପଟିଗ୍ଗୟ୍ହୋ ଅହଂ ସମଣେନ ଗୋତମେନାତି । ଅଥ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ, ‘‘ଅୟଂ ସବ୍ବେପି ଅତ୍ତନା ଦିନ୍ନପଚ୍ଚୟେ ‘ଅକପ୍ପିୟା’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ୟଂ ହି ଭୋଜନଂ ଆରବ୍ଭ କଥା ଉପ୍ପନ୍ନା, ଏତଦେୱ ନ ୱଟ୍ଟତି, ସେସା ନିଦ୍ଦୋସା’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଦାନଦ୍ୱାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱୂପସନ୍ତନ୍ତି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୂପସନ୍ତକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଅନ୍ନେନ ପାନେନାତି ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ। ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ଅଞ୍ଞେହି ତୟା ‘‘ପରିଚ୍ଚଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖିତେହି ଚୀୱରାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହସ୍ସୁ । ଖେତ୍ତଂ ହି ତଂ ପୁଞ୍ଞପେକ୍ଖସ୍ସ ହୋତୀତି ଏତଂ ତଥାଗତସାସନଂ ନାମ ପୁଞ୍ଞପେକ୍ଖସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକସ୍ସ ତୁୟ୍ହଂ ଅପ୍ପେପି ବୀଜେ ବହୁସସ୍ସଫଲଦାୟକଂ ସୁଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ପଟିୟତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସୁନ୍ଦରିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୫. ନୱମେ ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ସୁନ୍ଦରିକାୟ ନଦିୟା ତୀରେ ଅଗ୍ଗିଜୁହଣେନ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ । ସୁନ୍ଦରିକାୟାତି ଏୱଂନାମିକାୟ ନଦିୟା । ଅଗ୍ଗିଂଜୁହତୀତି ଆହୁତିଂ ପକ୍ଖିପନେନ ଜାଲେତି। ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତଂ ପରିଚରତୀତି ଅଗ୍ୟାୟତନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନୁପଲେପନବଲିକମ୍ମାଦିନା ପୟିରୁପାସତି । କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ହୁତାୱସେସଂ ପାୟାସଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ତାୱ ପକ୍ଖିତ୍ତପାୟାସୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ଭୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପନ ଅୱସେସୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୟଦି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦଦେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ମେ ପିତରା ସହ ପୁତ୍ତୋପି ସନ୍ତପ୍ପିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁୱିସୋଧିତୋ ଚସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିମଗ୍ଗୋ’’ତି । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଚତୁଦ୍ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେସି, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ?

ରୁକ୍ଖମୂଲେତି ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ । ସସୀସଂ ପାରୁତଂ ନିସିନ୍ନନ୍ତି ସହ ସୀସେନ ପାରୁତକାୟଂ ନିସିନ୍ନଂ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦି ? ଭଗୱା କିର ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏୱରୂପଂ ଅଗ୍ଗପାୟାସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଭୋଜେମୀ’’ତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଝାପେନ୍ତୋ ଅଫଲଂ କରୋତି…ପେ॰… ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି ଦେମୀତି । ତସ୍ମା କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ଅଥ କସ୍ମା ସସୀସଂ ପାରୁପୀତି ? ହିମପାତସ୍ସ ଚ ସୀତୱାତସ୍ସ ଚ ପଟିବାହଣତ୍ଥଂ, ପଟିବଲୋୱ ଏତଂ ତଥାଗତୋ ଅଧିୱାସେତୁଂ । ସଚେ ପନ ଅପାରୁପିତ୍ୱା ନିସୀଦେୟ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦୂରତୋୱ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସତି କଥା ନପ୍ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ଇତି ଭଗୱା – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଆଗତେ ସୀସଂ ୱିୱରିସ୍ସାମି, ଅଥ ମଂ ସୋ ଦିସ୍ୱା କଥଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସତି, ତସ୍ସାହଂ କଥାନୁସାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏୱମକାସି ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ – ‘‘ଅୟଂ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ମୁଣ୍ଡୋ ଅୟଂ ଭୱଂ, ମୁଣ୍ଡକୋ ଅୟଂ ଭୱନ୍ତି ସୀସେ ୱିୱରିତମତ୍ତେ ନୀଚକେସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୁଣ୍ଡୋ’’ତି ଆହ । ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପୱତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ସିଖଂ ଅଦିସ୍ୱା ହୀଳେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଣ୍ଡକୋ’’ତି ଆହ । ତତୋୱାତି ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ଅଦ୍ଦସ, ତମ୍ହାୱ ପଦେସା । ମୁଣ୍ଡାପି ହୀତି କେନଚି କାରଣେନ ମୁଣ୍ଡିତସୀସାପି ହୋନ୍ତି ।

ମାଜାତିଂ ପୁଚ୍ଛାତି ୟଦି ଦାନସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତଂ ପଚ୍ଚାସୀସସି, ଜାତିଂ ମା ପୁଚ୍ଛ । ଅକାରଣଂ ହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ ଜାତି । ଚରଣଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାତି ଅପିଚ ଖୋ ସୀଲାଦିଗୁଣଭେଦଂ ଚରଣଂ ପୁଚ୍ଛ । ଏତଂ ହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ଇଦାନିସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ କଟ୍ଠା ହୱେ ଜାୟତି ଜାତୱେଦୋତିଆଦିମାହ। ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଧ କଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗି ଜାୟତି, ନ ଚ ସୋ ସାଲାଦିକଟ୍ଠା ଜାତୋୱ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ସାପାନ-ଦୋଣିଆଦିକଟ୍ଠା ଜାତୋ ନ କରୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅଚ୍ଚିୟାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟତୋ ୱା ତତୋ ୱା ଜାତୋ କରୋତିୟେୱ । ଏୱଂ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାଦୀସୁ ଜାତୋୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଚଣ୍ଡାଲକୁଲାଦୀସୁ ଜାତୋ ନ ହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ନୀଚକୁଲିନୋପି ଉଚ୍ଚକୁଲିନୋପି ଖୀଣାସୱ-ମୁନି ଧିତିମା ହିରୀନିସେଧୋ ଆଜାନୀୟୋ ହୋତି । ଇମାୟ ଧିତିହିରିପମୋକ୍ଖାୟ ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଜାତିମା ଉତ୍ତମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ସୋ ହି ଧିତିୟା ଗୁଣେ ଧାରେତି, ହିରିୟା ଦୋସେ ନିସେଧେତୀତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ମୁନୀତି ମୋନଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧିତିମାତି ୱୀରିୟୱା । ଆଜାନୀୟୋତି କାରଣାକାରଣଜାନନକୋ । ହିରୀନିସେଧୋତି ହିରିୟା ପାପାନି ନିସେଧେତ୍ୱା ଠିତୋ ।

ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ । ଦମସା ଉପେତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଉପେତୋ । ୱେଦନ୍ତଗୂତି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗୱେଦାନଂ ଅନ୍ତଂ, ଚତୂହି ୱା ମଗ୍ଗୱେଦେହି କିଲେସାନଂ ଅନ୍ତଂ ଗତୋ । ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱୁତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ଞୋପନୀତୋତି ଉପନୀତୟଞ୍ଞୋ ପଟିୟାଦିତୟଞ୍ଞୋ ଚ । ତମୁପୱ୍ହୟେଥାତି ୟେନ ୟଞ୍ଞୋ ପଟିୟାଦିତୋ, ସୋ ତଂ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅୱ୍ହୟେୟ୍ୟ । ‘‘ଇନ୍ଦମୱ୍ହୟାମ, ସୋମମୱ୍ହୟାମ, ୱରୁଣମୱ୍ହୟାମ, ଈସାନମୱ୍ହୟାମ, ୟାମମୱ୍ହୟାମା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଅୱ୍ହାନଂ ନିରତ୍ଥକଂ । କାଲେନାତି ଅୱ୍ହୟନ୍ତୋ ଚ ‘‘କାଲୋ, ଭନ୍ତେ, ନିଟ୍ଠିତଂ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲେୟେୱ ତଂ ଉପୱ୍ହୟେୟ୍ୟ । ସୋ ଜୁହତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେତି ୟୋ ଏୱଂ କାଲେ ଖୀଣାସୱଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚତୁପଚ୍ଚୟଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠପେତି, ସୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ଜୁହତି ନାମ, ନ ଅଚେତନେ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ।

ଇତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ କଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ପସୀଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଅଦ୍ଧା ସୁୟିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଦ୍ଧା ମମ ୟିଦଂ ଇଦାନି ସୁୟିଟ୍ଠଞ୍ଚ ସୁହୁତଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ପୁବ୍ବେ ପନ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଝାପିତଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଅହୋସୀତି । ଅଞ୍ଞୋ ଜନୋତି ‘‘ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ହବ୍ୟସେସନ୍ତି ହୁତସେସଂ । ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱନ୍ତିଆଦି ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନ ଖ୍ୱାହନ୍ତି ନ ଖୋ ଅହଂ । କସ୍ମା ପନେୱମାହାତି ? ତସ୍ମିଂ କିର ଭୋଜନେ ଉପହଟମତ୍ତେୱ ‘‘ସତ୍ଥା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପରିତ୍ତଦୀପସହସ୍ସେସୁ ଦେୱତା ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନି ଚେୱ ସପ୍ପିନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଚ ଆଦାୟ ମଧୁପଟଲଂ ପୀଳେତ୍ୱା ମଧୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋଜମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ତେନ ତଂ ସୁଖୁମତ୍ତଂ ଗତଂ, ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଓଳାରିକଂ ୱତ୍ଥୂତି ତେସଂ ତାୱ ଓଳାରିକୱତ୍ଥୁତାୟ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଗୋୟୂସେ ପନ ତିଲବୀଜାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କତ୍ତା ଓଳାରିକମିସ୍ସକଂ ଜାତଂ, ଦେୱାନଞ୍ଚ ସୁଖୁମଂ ୱତ୍ଥୂତି ତେସଂ ସୁଖୁମୱତ୍ଥୁତାୟ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱସ୍ସାପି କୁଚ୍ଛିୟଂ ନ ପରିଣମତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀଖୀଣାସୱସ୍ସ ପନ ସମାପତ୍ତିବଲେନ ପରିଣାମେୟ୍ୟ । ଭଗୱତୋ ପନ ପାକତିକେନେୱ କମ୍ମଜତେଜେନ ପରିଣାମେୟ୍ୟ ।

ଅପ୍ପହରିତେତି ଅହରିତେ । ସଚେ ହି ହରିତେସୁ ତିଣେସୁ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସିନିଦ୍ଧପାୟାସେନ ତିଣାନି ପୂତୀନି ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ବୁଦ୍ଧା ଚ ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦଂ ନ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୟତ୍ଥ ପନ ଗଲପ୍ପମାଣାନି ମହାତିଣାନି, ତାଦିସେ ଠାନେ ପକ୍ଖିପିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅପ୍ପାଣକେତି ସପ୍ପାଣକସ୍ମିଂ ହି ପରିତ୍ତକେ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ପାଣକା ମରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୟଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରଂ ମହାଉଦକଂ ହୋତି, ପାତିସତେପି ପାତିସହସ୍ସେପି ପକ୍ଖିତ୍ତେ ନ ଆଲୁଳତି, ତଥାରୂପେ ଉଦକେ ୱଟ୍ଟତି । ଓପିଲାପେସୀତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ନିମୁଜ୍ଜାପେସି । ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି ଚିଟିଚିଟାୟତୀତି ଏୱରୂପଂ ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । କିଂ ପନେସ ପାୟାସସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋ, ଉଦାହୁ ତଥାଗତସ୍ସାତି ? ତଥାଗତସ୍ସ । ଅୟଂ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ପାୟାସଂ ଓପିଲାପେତ୍ୱା ଉମ୍ମଗ୍ଗଂ ଆରୁୟ୍ହ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସାହଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହଣଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାସନେ ଓତାରେତ୍ୱା ଅମତପାନଂ ପାୟେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ଏୱମକାସି ।

ଦାରୁସମାଦହାନୋତି ଦାରୁଂ ଝାପୟମାନୋ । ବହିଦ୍ଧା ହି ଏତନ୍ତି ଏତଂ ଦାରୁଜ୍ଝାପନଂ ନାମ ଅରିୟଧମ୍ମତୋ ବହିଦ୍ଧା । ୟଦି ଏତେନ ସୁଦ୍ଧି ଭୱେୟ୍ୟ, ୟେ ଦୱଡାହକାଦୟୋ ବହୂନି ଦାରୂନି ଝାପେନ୍ତି, ତେ ପଠମତରଂ ସୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । କୁସଲାତି ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କୁସଲା । ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱୁଜ୍ଜଲୟାମି ଜୋତିନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନସ୍ମିଂୟେୱ ଞାଣଜୋତିଂ ଜାଲେମି । ନିଚ୍ଚଗ୍ଗିନୀତି ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ନିଚ୍ଚଂ ପଜ୍ଜଲିତଗ୍ଗି । ନିଚ୍ଚସମାହିତତ୍ତୋତି ନିଚ୍ଚଂ ସମ୍ମା ଠପିତଚିତ୍ତୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମୀତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଚରିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦତି ।

ମାନୋହି ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଖାରିଭାରୋତି ୟଥା ଖାରିଭାରୋ ଖନ୍ଧେନ ୱୟ୍ହମାନୋ ଉପରି ଠିତୋପି ଅକ୍କନ୍ତକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଥୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଫୁସେତି, ଏୱମେୱ ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲାଦୀନି ମାନୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉସ୍ସାପିତୋ ମାନୋପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସଂସୀଦାପେତି । ତେନାହ ‘‘ମାନୋ ହି ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଖାରିଭାରୋ’’ତି। କୋଧୋ ଧୂମୋତି ତୱ ଞାଣଗ୍ଗିସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ କୋଧୋ ଧୁମୋ । ତେନ ହି ତେ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଞାଣଗ୍ଗି ନ ୱିରୋଚତି । ଭସ୍ମନି ମୋସୱଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୋଜଟ୍ଠେନ ମୁସାୱାଦୋ ଛାରିକା ନାମ । ୟଥା ହି ଛାରିକାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗି ନ ଜୋତେତି, ଏୱଂ ତେ ମୁସାୱାଦେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଞାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଜିୱ୍ହା ସୁଜାତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତଲୋହକଟ୍ଠମତ୍ତିକାସୁ ଅଞ୍ଞତରମୟା ୟାଗୟଜନତ୍ଥାୟ ସୁଜା ହୋତି, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୟାଗଂ ୟଜନତ୍ଥାୟ ପହୂତଜିୱ୍ହା ସୁଜାତି ୱଦତି । ହଦୟଂ ଜୋତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ନଦୀତୀରେ ଜୋତିଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୟାଗସ୍ସ ୟଜନଟ୍ଠାନତ୍ଥେନ ସତ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ଜୋତିଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ ।

ଧମ୍ମୋ ରହଦୋତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରିତ୍ୱା ଧୂମଛାରିକସେଦକିଲିଟ୍ଠସରୀରୋ ସୁନ୍ଦରିକଂ ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହାୟସି, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ସୁନ୍ଦରିକାସଦିସେନ ବାହିରେନ ରହଦେନ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ପନ ମୟ୍ହଂ ରହଦୋ, ତତ୍ରାହଂ ପାଣସତମ୍ପି ପାଣସହସ୍ସମ୍ପି ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନିପି ଏକପ୍ପହାରେନ ନ୍ହାପେମି । ସୀଲତିତ୍ଥୋତି ତସ୍ସ ପନ ମେ ଧମ୍ମରହଦସ୍ସ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ତିତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅନାୱିଲୋତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ସୁନ୍ଦରିକା ନଦୀ ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଏକତୋ ନ୍ହାୟନ୍ତେହି ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱାଲିକା ଆଲୁଳା ହୋତି, ନ ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ରହଦୋ, ଅନେକସତସହସ୍ସେସୁପି ପାଣେସୁ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତେସୁ ସୋ ଅନାୱିଲୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନୋୱ ହୋତି । ସବ୍ଭି ସତଂ ପସତ୍ଥୋତି ପଣ୍ଡିତେହି ପଣ୍ଡିତାନଂ ପସଟ୍ଠୋ । ଉତ୍ତମତ୍ଥେନ ୱା ସୋ ସବ୍ଭୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଣ୍ଡିତେହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ସତଂ ପସତ୍ଥୋ । ତରନ୍ତି ପାରନ୍ତି ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଇଦାନି ଅରିୟମଗ୍ଗରହଦସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚୀସଚ୍ଚଂ । ଧମ୍ମୋତି ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ ଦସ୍ସେତି । ସଂୟମୋତି ଇମିନା କମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ଗହିତା । ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଇମିନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଗହିତଂ । ସା ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ହେତୁ ଚା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୩୯) । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ଗହିତାୟ ତଗ୍ଗତିକତ୍ତା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଗହିତୋୱ ହୋତି । ଧମ୍ମୋତି ଇମିନା ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ । ସଂୟମୋତି ଇମିନା ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଚନ୍ତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନଂ । ଧମ୍ମୋତିପଦେନ ଦିଟ୍ଠି ସଙ୍କପ୍ପୋ ୱାୟାମୋ ସତି ସମାଧୀତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ଗହିତାନି । ସଂୟମୋତି ୱାଚା କମ୍ମନ୍ତୋ ଆଜୀୱୋତି ତୀଣି । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଏତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ । ମଜ୍ଝେ ସିତାତି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ନିସ୍ସିତା । ବ୍ରହ୍ମପତ୍ତୀତି ସେଟ୍ଠପତ୍ତି । ସ ତୁଜ୍ଜୁଭୂତେସୁ ନମୋ କରୋହୀତି ଏତ୍ଥ ତ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ସ ତ୍ୱଂ ଉଜୁଭୂତେସୁ ଖୀଣାସୱେସୁ ନମୋ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମହଂ ନରଂ ଧମ୍ମସାରୀତି ବ୍ରୂମୀତି ୟୋ ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ତମହଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଧମ୍ମସାରୀ ଏସୋ ଧମ୍ମସାରିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ’’ତି ଚ ‘‘କୁସଲଧମ୍ମେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ସାରେତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ୱାତି ୱଦାମୀତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ବହୁଧୀତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୬. ଦସମେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେତି ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ୱିହରତି । ନଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି କସିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଅଟୱିମୁଖା ଚରମାନା ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଗତେ ପଲାତା ହୋନ୍ତି । ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ବନ୍ଧିତ୍ୱା। ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପୟିତ୍ୱା, ମୁଖସମୀପେ ୱା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୟଂ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି ସୂପଟ୍ଠିତା ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୭) । ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ । ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ । ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ – ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ସତିଂ କତ୍ୱା’’ତି । ଏୱଂ ନିସୀଦନ୍ତୋ ଚ ପନ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଦୋମନସ୍ସାଭିଭୂତୋ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ, ‘‘ସୁଖେନ ୱତାୟଂ ସମଣୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ।

ଅଜ୍ଜସଟ୍ଠିଂନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଜ୍ଜ ଛଦିୱସମତ୍ତକା ପଟ୍ଠାୟ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ପାପକାତି ଲାମକା ତିଲଖାଣୁକା । ତେନ କିର ତିଲଖେତ୍ତେ ୱପିତେ ତଦହେୱ ଦେୱୋ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ତିଲେ ପଂସୁମ୍ହି ଓସୀଦାପେସି, ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ୟେପି ୱଡ୍ଢିଂସୁ, ତେସଂ ଉପରି ପାଣକା ପତିତ୍ୱା ପଣ୍ଣାନି ଖାଦିଂସୁ, ଏକପଣ୍ଣଦୁପଣ୍ଣା ଖାଣୁକା ଅୱସିସ୍ସିଂସୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖେତ୍ତଂ ଓଲୋକେତୁଂ ଗତୋ ତେ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ୱଡ୍ଢିୟା ମେ ତିଲା ଗହିତା, ତେପି ନଟ୍ଠା’’ତି ଦୋମନସ୍ସଜାତୋ ଅହୋସି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ଉସ୍ସୋଳ୍ହିକାୟାତି ଉସ୍ସାହେନ କଣ୍ଣନଙ୍ଗୁଟ୍ଠାଦୀନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତା ଉପ୍ପତନ୍ତି । ତସ୍ସ କିର ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭୋଗେସୁ ପରିକ୍ଖୀଣେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱେନ ତୁଚ୍ଛକୋଟ୍ଠା ଅହେସୁଂ । ତସ୍ସ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସତ୍ତହି ଘରେହି ଆଗତା ମୂସିକା ତେ ତୁଚ୍ଛକୋଟ୍ଠେ ପୱିସିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ କୀଳନ୍ତା ୱିୟ ନଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ଉପ୍ପାଟକେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋତି ଉପ୍ପାଟକପାଣକେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋ । ତସ୍ସ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୟନତ୍ଥାୟ ସନ୍ଥତଂ ତିଣପଣ୍ଣସନ୍ଥାରଂ କୋଚି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ସୋ ଦିୱସଂ ଅରଞ୍ଞେ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସାୟଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିପଜ୍ଜତି । ଅଥସ୍ସ ଉପ୍ପାଟକପାଣକା ସରୀରଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ନଂ କରୋନ୍ତା ଖାଦନ୍ତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ୱିଧୱାତି ମତପତିକା । ୟାୱ କିର ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଗେହେ ୱିଭୱମତ୍ତା ଅହୋସି, ତାୱ ତା ୱିଧୱାପି ହୁତ୍ୱା ପତିକୁଲେସୁ ୱସିତୁଂ ଲଭିଂସୁ । ୟଦା ପନ ସୋ ନିଦ୍ଧନୋ ଜାତୋ, ତଦା ତା ‘‘ପିତୁଘରଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ସସ୍ସୁସସୁରାଦୀହି ନିକ୍କଡ୍ଢିତା ତତୋ ତସ୍ସେୱ ଘରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱସନ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭୋଜନକାଲେ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ଅୟ୍ୟକେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ପୁତ୍ତେ ପେସେନ୍ତି, ତେହି ପାତିୟଂ ହତ୍ଥେସୁ ଓତାରିତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହତ୍ଥସ୍ସ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ପିଙ୍ଗଲାତି କଳାରପିଙ୍ଗଲା । ତିଲକାହତାତି କାଳସେତାଦିୱଣ୍ଣେହି ତିଲକେହି ଆହତଗତ୍ତା । ସୋତ୍ତଂ ପାଦେନ ବୋଧେତୀତି ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତଂ ପାଦେନ ପହରିତ୍ୱା ପବୋଧେତି । ଅୟଂ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମୂସିକସଦ୍ଦେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ଉପ୍ପାଟକେହି ଚ ଖଜ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ନିଦ୍ଦାୟତି । ଅଥ ନଂ ଅକ୍ଖୀସୁ ନିମ୍ମିଲିତମତ୍ତେସ୍ୱେୱ – ‘‘କିଂ କରୋସି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଚ୍ଛା ଚ ପୁବ୍ବେ ଚ ଗହିତସ୍ସ ଇଣସ୍ସ ? ୱଡ୍ଢି ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତା, ସତ୍ତ ଧୀତରୋ ପୋସେତବ୍ବା । ଇଦାନି ଇଣାୟିକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗେହଂ ପରିୱାରେସ୍ସନ୍ତି, ଗଚ୍ଛ କମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ପାଦେନ ପହରିତ୍ୱା ପବୋଧେତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ଇଣାୟିକାତି ୟେସଂ ଅନେନ ହତ୍ଥତୋ ଇଣଂ ଗହିତଂ । ସୋ କିର କସ୍ସଚି ହତ୍ଥତୋ ଏକଂ କହାପଣଂ କସ୍ସଚି ଦ୍ୱେ କସ୍ସଚି ଦସ…ପେ॰… କସ୍ସଚି ସତନ୍ତି ଏୱଂ ବହୂନଂ ହତ୍ଥତୋ ଇଣଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତେ ଦିୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘ଗେହତୋ ତଂ ନିକ୍ଖନ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ବଲୱପଚ୍ଚୂସେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ଭଗୱା ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଇମାହି ସତ୍ତହି ଗାଥାହି ଦୁକ୍ଖେ କଥିତେ ‘‘ୟଂ ୟଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୟା ଦୁକ୍ଖଂ କଥିତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଟିଗାଥାହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତା ଗାଥା ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତି ପସନ୍ନୋ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭାରଦ୍ୱାଜଗୋତ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଲତ୍ଥାତି ଲଭି ।

ତଞ୍ଚ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଭଗୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଜେତୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତେନ ଥେରେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ଅଗମାସି। ରାଜା ‘‘ସତ୍ଥା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ଉପରିପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱରାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧୋଦକେନ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ସତପାକତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ରଜତଦଣ୍ଡଂ ସୁୱଣ୍ଣକଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଉପନାମେସି । ସତ୍ଥା ପତ୍ତଂ ପିଦହି । ରାଜା ତଥାଗତସ୍ସ ପାଦେସୁ ପତିତ୍ୱା, ‘‘ସଚେ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଦୋସୋ ଅତ୍ଥି, ଖମଥା’’ତି ଆହ । ନତ୍ଥି, ମହାରାଜାତି । ଅଥ କସ୍ମା ୟାଗୁଂ ନ ଗଣ୍ହଥାତି ? ପଲିବୋଧୋ ଅତ୍ଥି, ମହାରାଜାତି । କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ୟାଗୁଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତେହେୱ ଲଭିତବ୍ବୋ ଏସ ପଲିବୋଧୋ, ପଟିବଲୋ ଅହଂ ପଲିବୋଧଂ ଦାତୁଂ, ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେତି । ସତ୍ଥା ଅଗ୍ଗହେସି । ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଛାତୋ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ୟାଗୁଂ ପିୱି । ରାଜା ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ଦତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭଗୱା ତୁମ୍ହେ ପୱେଣିୟା ଆଗତେ ଓକ୍କାକୱଂସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲୋକେ ଅଗ୍ଗତଂ ପତ୍ତୋ, କୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପଲିବୋଧୋ’’ତି ? ମହାରାଜ, ଏତସ୍ସ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ପଲିବୋଧୋ ଅମ୍ହାକଂ ପଲିବୋଧସଦିସୋୱାତି ।

ରାଜା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘କୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପଲିବୋଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ଇଣପଲିବୋଧୋ, ମହାରାଜାତି । କିତ୍ତକୋ, ଭନ୍ତେତି ? ଗଣେହି, ମହାରାଜାତି । ରଞ୍ଞୋ ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ ସତଂ ସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ଗଣେନ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ନପ୍ପହୋନ୍ତି । ଅଥେକଂ ପୁରିସଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା, ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେହି ‘ସବ୍ବେ ବହୁଧୀତିକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଇଣାୟିକା ରାଜଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତନ୍ତୂ’’ତି । ମନୁସ୍ସା ଭେରିଂ ସୁତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ରାଜା ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ପଣ୍ଣାନି ଆହରାପେତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ଅନୂନଂ ଧନମଦାସି । ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣମେୱ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ଅହୋସି । ପୁନ ରାଜା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ, ପଲିବୋଧୋ’’ତି । ଇଣଂ ନାମ, ମହାରାଜ, ଦତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚିତୁଂ ସକ୍କା, ଏତା ପନ ସତ୍ତ ଦାରିକା ମହାପଲିବୋଧା ମୟ୍ହନ୍ତି । ରାଜା ୟାନାନି ପେସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଧୀତରୋ ଆହରାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରୋ କତ୍ୱା ତଂ ତଂ କୁଲଘରଂ ପେସେତ୍ୱା, ‘‘ଅଞ୍ଞୋପି, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥି ପଲିବୋଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମହାରାଜାତି । ରାଜା ୟାନଂ ପେସେତ୍ୱା, ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହରାପେତ୍ୱା, ଅୟ୍ୟିକଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପୁନ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅଞ୍ଞୋପି, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥି ପଲିବୋଧୋ’’ତି ? ନତ୍ଥି, ମହାରାଜାତି ୱୁତ୍ତେ ରାଜାପି ଚୀୱରଦୁସ୍ସାନି ଦାପେତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମମ ସନ୍ତକଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ଆମ, ମହାରାଜାତି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୟୋପି ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚୟା ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତୁମ୍ହେ ତଥାଗତସ୍ସ ମନଂ ଗହେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି । ଥେରୋ ତଥେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଉପାସକୱଗ୍ଗୋ

୧. କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୭. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମଗଧେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିନ୍ତି ରାଜଗହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଗିରିନୋ ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ଜନପଦୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ, ତତ୍ଥ ୱିହାରସ୍ସାପି ତଦେୱ ନାମଂ । ଏକନାଳାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେତି ଏକନାଳାତି ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ନାମଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନେତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲା ପଟିୱସନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଗୋ ଏୱ ୱା ସୋ । ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ମଗଧରଟ୍ଠେ ଏକନାଳଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦକ୍ଖିଣଗିରିମହାୱିହାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ୱିହରତି, ତେନ ସମୟେନ । କସିଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସାତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କସିଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତି, ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଚସ୍ସ ଗୋତ୍ତଂ । ପଞ୍ଚମତ୍ତାନୀତି ପଞ୍ଚ ପମାଣାନି, ଅନୂନାନି ଅନଧିକାନି ପଞ୍ଚନଙ୍ଗଲସତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୟୁତ୍ତାନୀତି ୟୋଜିତାନି, ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୟୁଗେ ୟୋତ୍ତେହି ୟୋଜିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱପ୍ପକାଲେତି ୱପ୍ପନକାଲେ ବୀଜନିକ୍ଖେପସମୟେ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱପ୍ପାନି କଲଲୱପ୍ପଞ୍ଚ ପଂସୁୱପ୍ପଞ୍ଚ । ପଂସୁୱପ୍ପଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମଦିୱସେ ମଙ୍ଗଲୱପ୍ପଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ଉପକରଣସମ୍ପଦା – ତୀଣି ବଲିବଦ୍ଦସହସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠାପିତାନି ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟାନି ସିଙ୍ଗାନି ପଟିମୁକ୍କାନି, ରଜତମୟା ଖୁରା, ସବ୍ବେ ସେତମାଲାହି ଚେୱ ଗନ୍ଧପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲୀହି ଚ ଅଲଙ୍କତା ପରିପୁଣ୍ଣପଞ୍ଚଙ୍ଗା ସବ୍ବଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା, ଏକଚ୍ଚେ କାଳା ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣା, ଏକଚ୍ଚେ ସେତା ଫଲିକୱଣ୍ଣା, ଏକଚ୍ଚେ ରତ୍ତା ପୱାଳୱଣ୍ଣା, ଏକଚ୍ଚେ କମ୍ମାସା ମସାରଗଲ୍ଲୱଣ୍ଣା । ଏୱଂ ପଞ୍ଚସତା କସ୍ସକା ସବ୍ବେ ଅହତସେତୱତ୍ଥା ଗନ୍ଧମାଲାଲଙ୍କତା ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟେସୁ ପତିଟ୍ଠିତପୁପ୍ଫଚୁମ୍ବଟକା ହରିତାଲମନୋସିଲାଲଞ୍ଜନୁଜ୍ଜଲଗତ୍ତା ଦସ ଦସ ନଙ୍ଗଲା ଏକେକଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନଙ୍ଗଲାନଂ ସୀସଞ୍ଚ ୟୁଗଞ୍ଚ ପତୋଦା ଚ ସୁୱଣ୍ଣଖଚିତା। ପଠମନଙ୍ଗଲେ ଅଟ୍ଠ ବଲୀବଦ୍ଦା ୟୁତ୍ତା, ସେସେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ, ଅୱସେସା କିଲନ୍ତପରିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆନୀତା । ଏକେକଗୁମ୍ବେ ଏକେକବୀଜସକଟଂ ଏକେକୋ କସତି, ଏକେକୋ ୱପ୍ପତି ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ପଗେୱ ମସ୍ସୁକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧେହି ୱିଲିତ୍ତୋ ପଞ୍ଚସତଗ୍ଘନକଂ ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ଏକଂସଂ କରିତ୍ୱା ଏକେକିସ୍ସା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେତି ୱୀସତି ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକାୟୋ କଣ୍ଣେସୁ ସୀହକୁଣ୍ଡଲାନି ସୀସେ ବ୍ରହ୍ମୱେଠନଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣମାଲଂ କଣ୍ଠେ କତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣପରିୱୁତୋ କମ୍ମନ୍ତଂ ୱୋସାସତି । ଅଥସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅନେକସତଭାଜନେସୁ ପାୟାସଂ ପଚାପେତ୍ୱା ମହାସକଟେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀଗଣପରିୱୁତା କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଗମାସି । ଗେହମ୍ପିସ୍ସ ହରିତୁପଲିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଲାଜଂ ପୁଣ୍ଣଘଟକଦଲିଧଜପଟାକାହି ଅଲଙ୍କତଂ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ସୁକତବଲିକମ୍ମଂ, ଖେତ୍ତଞ୍ଚ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ସମୁସ୍ସିତଦ୍ଧଜପଟାକଂ ଅହୋସି । ପରିଜନକମ୍ମକାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଓସଟପରିସା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସହସ୍ସା ଅହୋସି, ସବ୍ବେ ଅହତୱତ୍ଥା, ସବ୍ବେସଂ ପାୟାସଭୋଜନମେୱ ପଟିୟତ୍ତଂ ।

ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ଧୋୱାପେତ୍ୱା ପାୟାସସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତେହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ନଙ୍ଗଲବଲିକମ୍ମଂ କାରାପେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କସ୍ସକସତାନଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତକଂସତମ୍ବଲୋହମୟାନି ଭାଜନାନି ଦାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୟାସେନ ପରିୱିସନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ବଲିକମ୍ମଂ କାରେତ୍ୱା ରତ୍ତବନ୍ଧିକାୟୋ ଉପାହନାୟୋ ଆରୋହିତ୍ୱା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇଧ ପାୟାସଂ ଦେଥ, ଇଧ ସପ୍ପିଂ ଦେଥ, ଇଧ ସକ୍ଖରଂ ଦେଥା’’ତି ୱୋସାସମାନୋ ୱିଚରତି । ଅୟଂ ତାୱ କମ୍ମନ୍ତେ ପୱତ୍ତି ।

ୱିହାରେ ପନ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧା ୱସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନେସଂ ଦେୱସିକଂ ପଞ୍ଚ କିଚ୍ଚାନି ଭୱନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ପୁରିମୟାମକିଚ୍ଚଂ ମଜ୍ଝିମୟାମକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚନ୍ତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ – ଭଗୱା ହି ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଉପଟ୍ଠାକାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥଞ୍ଚ ମୁଖଧୋୱନାଦିପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ୱିୱିତ୍ତାସନେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତମାଦାୟ କଦାଚି ଏକକୋ କଦାଚି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି କଦାଚି ପକତିୟା, କଦାଚି ଅନେକେହି ପାଟିହାରିୟେହି ୱତ୍ତମାନେହି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତୋ ଲୋକନାଥସ୍ସ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୁଦୁଗତିୟୋ ୱାତା ପଥୱିଂ ସୋଧେନ୍ତି, ୱଲାହକା ଉଦକଫୁସିତାନି ମୁଞ୍ଚନ୍ତା ମଗ୍ଗେ ରେଣୁଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଉପରି ୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅପରେ ୱାତା ପୁପ୍ଫାନି ଉପହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗେ ଓକିରନ୍ତି । ଉନ୍ନତା ଭୂମିପ୍ପଦେସା ଓନମନ୍ତି, ଓନତା ଉନ୍ନମନ୍ତି । ପାଦନିକ୍ଖେପସମୟେ ସମାୱ ଭୂମି ହୋତି, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ପଦୁମପୁପ୍ଫାନି ୱା ପାଦେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠପିତମତ୍ତେ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ସରୀରା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରସସିଞ୍ଚନାନି ୱିୟ ଚିତ୍ରପଟପରିକ୍ଖିତ୍ତାନି ୱିୟ ଚ ପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀନି କରୋନ୍ତିୟୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱନ୍ତି । ହତ୍ଥିଅସ୍ସୱିହଙ୍ଗାଦୟୋ ସକସକଟ୍ଠାନେସୁ ଠିତାୟେୱ ମଧୁରେନାକାରେନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି, ତଥା ଭେରିୱୀଣାଦୀନି ତୂରିୟାନି ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ କାୟୂପଗାନି ଆଭରଣାନି । ତେନ ସଞ୍ଞାଣେନ ମନୁସ୍ସା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଇଧ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି । ତେ ସୁନିୱତ୍ଥା ସୁପାରୁତା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆଦାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଦସ ଭିକ୍ଖୂ, ଅମ୍ହାକଂ ୱୀସତି, ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖୁସତଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ଭଗୱତୋପି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପିଣ୍ଡପାତେନ ପଟିମାନେନ୍ତି ।

ଭଗୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ତେସଂ ସନ୍ତାନାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୟଥା କେଚି ସରଣଗମନେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, କେଚି ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ, କେଚି ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ, କେଚି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେତି। ଏୱଂ ମହାଜନଂ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧମଣ୍ଡଲମାଳେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ଆଗମୟମାନୋ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଭଗୱତୋ ନିୱେଦେତି । ଅଥ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସତି । ଇଦଂ ତାୱ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ।

ଅଥ ଭଗୱା ଏୱଂ କତପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଉପଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପାଦପୀଠେ ଠତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଓୱଦତି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥ, ଦୁଲ୍ଲଭୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଦୁଲ୍ଲଭୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତପଟିଲାଭୋ, ଦୁଲ୍ଲଭା ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତି, ଦୁଲ୍ଲଭା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଦୁଲ୍ଲଭଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କେଚି ଭଗୱନ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାନୁରୂପଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦେତି । ତତୋ ସବ୍ବେପି ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କେଚି ଅରଞ୍ଞଂ, କେଚି ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, କେଚି ପବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, କେଚି ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନଂ…ପେ॰… କେଚି ୱସୱତ୍ତିଭୱନନ୍ତି । ତତୋ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ଅଥ ସମସ୍ସାସିତକାୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଭାଗେ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତି । ତତିୟଭାଗେ ୟଂ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି, ତତ୍ଥ ମହାଜନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆଦାୟ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତତି । ତତୋ ଭଗୱା ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସଜ୍ଜ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି କାଲୟୁତ୍ତଂ ସମୟୟୁତ୍ତଂ । ଅଥ କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି, ମନୁସ୍ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି । ଇଦଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ।

ସୋ ଏୱଂ ନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ସଚେ ଗତ୍ତାନି ଓସିଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧାସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକେନ ପଟିୟାଦିତଉଦକେନ ଗତ୍ତାନି ଉତୁଂ ଗାହାପେତି। ଉପଟ୍ଠାକୋପି ବୁଦ୍ଧାସନଂ ଆନେତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ପଞ୍ଞାପେତି । ଭଗୱା ସୁରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦତି ଏକକୋୱ ମୁହୁତ୍ତଂ ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ୟାଚନ୍ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ପୁରିମୟାମଂ ୱୀତିନାମେତି । ଇଦଂ ପୁରିମୟାମକିଚ୍ଚଂ।

ପୁରିମୟାମକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ପନ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତେସୁ ସକଲଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଦେୱତାୟୋ ଓକାସଂ ଲଭମାନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥାଭିସଙ୍ଖତଂ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରକ୍ଖରମ୍ପି । ଭଗୱା ତାସଂ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୟାମଂ ୱୀତିନାମେତି । ଇଦଂ ମଜ୍ଝିମୟାମକିଚ୍ଚଂ।

ପଚ୍ଛିମୟାମଂ ପନ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପୁରେଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିସଜ୍ଜାପୀଳିତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ କିଲାସୁଭାୱମୋଚନତ୍ଥଂ ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଚଙ୍କମେନ ୱୀତିନାମେତି । ଦୁତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଦାନସୀଲାଦିୱସେନ କତାଧିକାରପୁଗ୍ଗଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେତି । ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚଂ।

ତଦାପି ଏୱଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ କଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, କଥାୱସାନେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସପୁତ୍ତଦାରୋ ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ମମ ସାସନେ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ପରିଦହିତ୍ୱା । ୱିହାରଚୀୱରପରିୱତ୍ତନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହି, ଚୀୱରଂ କାୟେନ ଆଦିୟିତ୍ୱା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତୋ କିର ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତୁକାମସ୍ସ ଭମରୋ ୱିୟ ୱିକସିତପଦୁମଦ୍ୱୟମଜ୍ଝଂ, ଇନ୍ଦନୀଲମଣିୱଣ୍ଣସେଲମୟପତ୍ତୋ ହତ୍ଥଦ୍ୱୟମଜ୍ଝଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଏୱମାଗତଂ ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚୀୱରଞ୍ଚ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ପାରୁତଂ କାୟେନ ଧାରେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ କମ୍ମନ୍ତୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ତେନ ଏକକୋୱ ଉପସଙ୍କମି । କସ୍ମା ପନ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ ନାନୁବନ୍ଧିଂସୂତି ? ୟଦା ହି ଭଗୱା ଏକକୋୱ କତ୍ଥଚି ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସୀଦତି । ଭିକ୍ଖୂ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଏକକୋୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁକାମୋ, ଅଦ୍ଧା କଞ୍ଚି ଏୱ ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଦ୍ଦସା’’ତି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଦା ଚ ଭଗୱା ଏୱମକାସି, ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ନାନୁବନ୍ଧିଂସୂତି ।

ପରିୱେସନା ୱତ୍ତତୀତି ତେସଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ କସ୍ସକାନଂ ପରିୱିସନା ୱିପ୍ପକତା ହୋତି । ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସୀତି ୟତ୍ଥ ଠିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପସ୍ସତି, ତଥାରୂପେ ଦସ୍ସନୂପଚାରେ କଥାସୱନଫାସୁକେ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ଠତ୍ୱା ଚ ରଜତସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ପଭଂ ଅତିରୋଚମାନଂ ସମନ୍ତତୋ ସରୀରପ୍ପଭଂ ମୁଞ୍ଚି, ୟାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତସାଲାଭିତ୍ତିରୁକ୍ଖକସିତମତ୍ତିକପିଣ୍ଡାଦୟୋ ସୁୱଣ୍ଣମୟା ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ଅଥ ମନୁସ୍ସା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ଚ କସନ୍ତା ଚ ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ପହାୟ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୱାରଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସରୀରଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପୱିଭୂସିତଂ ବାହୁୟୁଗଲଂ ଜଙ୍ଗମଂ ୱିୟ ପଦୁମସରଂ, ରସ୍ମିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲିତତାରାଗଣମିୱ ଗଗନତଲଂ, ୱିଜ୍ଜୁଲତାୱିନଦ୍ଧମିୱ ଚ କନକସିଖରଂ ସିରିୟା ଜଲମାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏୱଂ ତେହି ସମ୍ପରିୱାରିତଂ ଅଦ୍ଦସା ଖୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଠିତଂ, ଦିସ୍ୱାନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ଅହଂ ଖୋ, ସମଣ, କସାମି ଚ ୱପାମି ଚାତି ।

କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱମାହ, କିଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକେ ପସାଦନୀୟେ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତେପି ତଥାଗତେ ଅପ୍ପସାଦେନ, ଉଦାହୁ ଅଡ୍ଢତିୟାନଂ ଜନସହସ୍ସାନଂ ପାୟାସଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱାପି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାୟ ମଚ୍ଛେରେନାତି ? ଉଭୟଥାପି ନୋ, ଭଗୱତୋ ପନସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅତିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତଂ ଜନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କମ୍ମଭଙ୍ଗଂ ମେ କାତୁଂ ଆଗତୋ’’ତି ଅନତ୍ତମନତା ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଭଗୱତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ସଚାୟଂ କମ୍ମନ୍ତେ ଅପ୍ପୟୋଜୟିସ୍ସ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ମନୁସ୍ସାନଂ ସୀସେ ଚୂଳାମଣି ୱିୟ ଅଭୱିସ୍ସ, କୋ ନାମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଏୱମେୱଂ ଅଲସତାୟ କମ୍ମନ୍ତେ ଅପ୍ପୟୋଜେତ୍ୱା ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତିପିସ୍ସ ଅନତ୍ତମନତା ଅହୋସି । ତେନାହ – ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ସମଣ, କସାମି ଚ ୱପାମି ଚ, କସିତ୍ୱା ଚ ୱପିତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ।

ଅୟଂ କିରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ମୟ୍ହମ୍ପି ତାୱ କମ୍ମନ୍ତା ନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚମ୍ହି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ତ୍ୱମ୍ପି କସିତ୍ୱା ଚ ୱପିତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ, କୋ ତେ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି । ଅପିଚାୟଂ ଅସ୍ସୋସି – ‘‘ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ କିର କୁମାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଇଦାନି ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପହାୟ କିଲନ୍ତୋସୀ’’ତି ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅପିଚ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅପସାଦେନ୍ତୋ ଭଣତି, ଭଗୱତୋ ପନ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମ୍ଭାୱୟମାନୋ କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱମାହ । ଅଥ ଭଗୱା ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗକସ୍ସକୱପ୍ପକଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅହମ୍ପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତିଆଦିମାହ ।

ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ’’ ‘ଅହମ୍ପି କସାମି ଚ ୱପାମି ଚା’ତି ଭଣତି । ନ ଚସ୍ସ ଓଳାରିକାନି ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦୀନି କସିଭଣ୍ଡାନି ପସ୍ସାମି, କିଂ ନୁ ଖୋ ମୁସା ଭଣତୀ’’ତି ? ଭଗୱନ୍ତଂ ପାଦତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କେସଗ୍ଗା ଓଲୋକୟମାନୋ, ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ କତାଧିକାରତ୍ତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିମସ୍ସ ଞତ୍ୱା, ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ୟଂ ଏୱରୂପୋ ମୁସା ଭଣେୟ୍ୟା’’ତି ସଞ୍ଜାତବହୁମାନୋ ଭଗୱତି ସମଣୱାଦଂ ପହାୟ ଗୋତ୍ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ସମୁଦାଚରମାନୋ ନ ଖୋ ପନ ମୟଂ ପସ୍ସାମ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ଭଗୱା ପନ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗତାୟ କଥନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱୋ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସଦ୍ଧା ବୀଜନ୍ତିଆଦିମାହ ।

କା ପନେତ୍ଥ ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗତା ? ନନୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଭଗୱା ନଙ୍ଗଲାଦିକସିସମ୍ଭାରସମାୟୋଗଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସଭାଗତାୟ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି କଥାପି ଅନନୁସନ୍ଧିକା ହୋତି ? ନ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନନୁସନ୍ଧିକକଥା ନାମ ଅତ୍ଥି, ନପି ପୁବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ଅସଭାଗତାୟ କଥେନ୍ତି । ଏୱଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ହି ଭଗୱା ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦିକସିସମ୍ଭାରୱସେନ କସିଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ । ସୋ ତସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ‘‘ଇଦଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ଅପରିହାପେତ୍ୱା ସମୂଲଂ ସଉପକାରଂ ସସମ୍ଭାରଂ ସଫଲଂ କସିଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୀଜଂ କସିୟା ମୂଲଂ, ତସ୍ମିଂ ସତି କତ୍ତବ୍ବତୋ, ଅସତି ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ, ତପ୍ପମାଣେନ ଚ କତ୍ତବ୍ବତୋ । ବୀଜେ ହି ସତି କସିଂ କରୋନ୍ତି, ନ ଅସତି । ବୀଜପ୍ପମାଣେନ ଚ କୁସଲା କସ୍ସକା ଖେତ୍ତଂ କସନ୍ତି, ନ ଊନଂ ‘‘ମା ନୋ ସସ୍ସଂ ପରିହାୟୀ’’ତି, ନ ଅଧିକଂ ‘‘ମା ନୋ ମୋଘୋ ୱାୟାମୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ବୀଜମେୱ ମୂଲଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କସିସମ୍ଭାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କସିୟା ପୁବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସଭାଗତାୟ ଅତ୍ତନୋ କସିୟା ପୁବ୍ବଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗତାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁଚ୍ଛିତଂୟେୱ ୱତ୍ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତଂ ପଚ୍ଛା କିଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତସ୍ସ ଉପକାରଭାୱତୋ ଚ ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥଭାୱତୋ ଚ । ଅୟଂ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ଞୱା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୁଲେ ପନ ଜାତତ୍ତା ସଦ୍ଧାରହିତୋ, ସଦ୍ଧାରହିତୋ ଚ ପଞ୍ଞୱା ପରେସଂ ସଦ୍ଧାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟେ ଅପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି, କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟପରାମଟ୍ଠାପି ଚସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲା ସଦ୍ଧା ବଲୱତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସହସା ୱତ୍ତମାନା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ନ କରୋତି ହତ୍ଥିନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଧୁରେ ୟୁତ୍ତୋ ଗୋଣୋ ୱିୟ । ଇତିସ୍ସ ସଦ୍ଧା ଉପକାରିକାତି ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ । ବୀଜସ୍ସ ଚ ଉପକାରିକା ୱୁଟ୍ଠି, ସା ତଦନନ୍ତରଂୟେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନା ସମତ୍ଥା ହୋତି । ଏୱଂ ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୟମତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ଈସାୟୋତ୍ତାଦି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ସମ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା ସଦ୍ଧା, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ୱା । ବୀଜନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ବୀଜଂ ମୂଲବୀଜଂ ଖନ୍ଧବୀଜଂ ଫଲୁବୀଜଂ ଅଗ୍ଗବୀଜଂ ବୀଜବୀଜମେୱ ପଞ୍ଚମନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିରୁହଣଟ୍ଠେନ ବୀଜନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କସିୟା ମୂଲଭୂତଂ ବୀଜଂ ଦ୍ୱେ କିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ହେଟ୍ଠା ମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଉପରି ଅଙ୍କୁରଂ ଉଟ୍ଠାପେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ କସିୟା ମୂଲଭୂତା ସଦ୍ଧା ହେଟ୍ଠା ସୀଲମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଉପରି ସମଥୱିପସ୍ସନଙ୍କୁରଂ ଉଟ୍ଠାପେତି । ୟଥା ଚ ତଂ ମୂଲେନ ପଥୱିରସଂ ଆପୋରସଂ ଗହେତ୍ୱା ନାଳେନ ଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥଂ ୱଡ୍ଢତି, ଏୱମୟଂ ସୀଲମୂଲେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାରସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନାଳେନ ଅରିୟଫଲଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥଂ ୱଡ୍ଢତି । ୟଥା ଚ ତଂ ସୁଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମୂଲଙ୍କୁରପଣ୍ଣନାଳକଣ୍ଡପସୱେହି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନେକସାଲିଫଲଭରିତଂ ସାଲିସୀସଂ ନିପ୍ଫାଦେତି, ଏୱମେସା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଛହି ୱିସୁଦ୍ଧୀହି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନେକପଟିସମ୍ଭିଦାଭିଞ୍ଞାଭରିତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି ।

କସ୍ମା ପନ ଅଞ୍ଞେସୁ ପରୋପଞ୍ଞାସାୟ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱ ‘‘ବୀଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ଚେ ? ବୀଜକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ୟଥା ହି ତେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଂୟେୱ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧା ବୀଜକିଚ୍ଚଂ । ସା ଚ ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ମୂଲଭୂତା । ୟଥାହ – ‘‘ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତି…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟ ଚ ନଂ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) ।

ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଚେୱ କାୟଞ୍ଚ ତପତୀତି ତପୋ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୱୀରିୟଧୁତଙ୍ଗଦୁକ୍କରକାରିକାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଇଧ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱୁଟ୍ଠୀତି ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠି ୱାତୱୁଟ୍ଠୀତିଆଦି ଅନେକୱିଧା, ଇଧ ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠି ଅଧିପ୍ପେତା । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିସମନୁଗ୍ଗହିତଂ ବୀଜଂ ବୀଜମୂଲକଞ୍ଚ ସସ୍ସଂ ୱିରୁହତି ନ ମିଲାୟତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସମନୁଗ୍ଗହିତା ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଧାମୂଲା ଚ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱିରୁହନ୍ତି, ନ ମିଲାୟନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି ।

ପଞ୍ଞା ମେତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ପୁରିମପଦେସୁପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ମେ ବୀଜଂ, ତପୋ ମେ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୟା ୱପିତେ ଖେତ୍ତେ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠି ଅତ୍ଥି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ । ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ଉଦକମ୍ପି ତାୱ ଦାତବ୍ବଂ ହୋତି । ତଥା ମୟା ହିରିଈସେ ପଞ୍ଞାୟୁଗନଙ୍ଗଲେ ମନୋୟୋତ୍ତେନ ଏକାବଦ୍ଧେ କତେ ୱୀରିୟବଲୀବଦ୍ଦେ ୟୋଜେତ୍ୱା ସତିପାଚନେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଖେତ୍ତମ୍ହି ସଦ୍ଧାବୀଜେ ୱପିତେ ୱୁଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ପନ ମେ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀତି ।

ପଞ୍ଞାତି କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ଅନେକୱିଧା । ଇଧ ପନ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା । ୟୁଗନଙ୍ଗଲନ୍ତି ୟୁଗଞ୍ଚ ନଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧାପି ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞା ଚ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟୁଗଂ ଈସାୟ ଉପନିସ୍ସୟଂ ହୋତି, ପୁରତୋ ଚ ଈସାବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ୟୋତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟଂ ହୋତି, ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ଏକତୋ ଗମନଂ ଧାରେତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ହିରିପ୍ପମୁଖାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୩; ୧୦.୫୮) ଚ, ‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା କୁସଲା ୱଦନ୍ତି, ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୨.୧୭.୮୧) ଚ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ପୁରତୋ ଚ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ସୀଲଂ ସିରୀ ଚାପି ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ, ଅନ୍ୱାୟିକା ପଞ୍ଞୱତୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ହିରିୱିପ୍ପୟୋଗେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପନ ଈସାବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ମନୋସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମାଧିୟୋତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତୋ ୟୋତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧାତିଲୀନଭାୱପଟିସେଧନତୋ ୱୀରିୟବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ଏକତୋ ଗମନଂ ଧାରେତି, ୟଥା ଚ ନଙ୍ଗଲଂ ଫାଲୟୁତ୍ତଂ କସନକାଲେ ପଥୱିଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ପଦାଲେତି, ଏୱଂ ସତିୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ସବ୍ବକିଲେସମୂଲସନ୍ତାନକାନି ପଦାଲେତି । ସା ଚ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରାୱ, ଇତରା ପନ ଲୋକିକାପି ସିୟା । ତେନାହ ‘‘ପଞ୍ଞା ମେ ୟୁଗନଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ।

ହିରୀୟତି ପାପକେହି ଧମ୍ମେହୀତି ହିରୀ। ତଗ୍ଗହଣେନ ତାୟ ଅୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି । ଈସାତି ୟୁଗନଙ୍ଗଲସନ୍ଧାରିକା ରୁକ୍ଖଲଟ୍ଠି । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଈସା ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ଧାରେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋପି ହିରୀ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ଧାରେତି ହିରିଅଭାୱେ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ଚ ଈସାପଟିବଦ୍ଧୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ କିଚ୍ଚକରଂ ହୋତି ଅଚଲଂ ଅସିଥିଲଂ, ଏୱଂ ହିରିପଟିବଦ୍ଧା ଚ ପଞ୍ଞା କିଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି ଅଚଲା ଅସିଥିଲା ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଅହିରିକେନ । ତେନାହ ‘‘ହିରୀ ଈସା’’ତି । ମୁନାତୀତି ମନୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଇଧ ପନ ମନୋସୀସେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟୋତ୍ତନ୍ତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଂ । ତଂ ତିୱିଧଂ ଈସାୟ ସହ ୟୁଗସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ, ୟୁଗେନ ସହ ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ବନ୍ଧନଂ, ସାରଥିନା ସହ ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ଏକାବନ୍ଧନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୋତ୍ତଂ ଈସାୟୁଗବଲୀବଦ୍ଦେ ଏକାବଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ସକକିଚ୍ଚେ ପଟିପାଦେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ସମାଧି ସବ୍ବେୱ ତେ ହିରିପଞ୍ଞାୱୀରିୟଧମ୍ମେ ଏକାରମ୍ମଣେ ଅୱିକ୍ଖେପସଭାୱେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସକକିଚ୍ଚେ ପଟିପାଦେତି । ତେନାହ ‘‘ମନୋ ୟୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଚିରକତାଦିମତ୍ଥଂ ସରତୀତି ସତି। ଫାଲେତୀତି ଫାଲୋ। ପାଜେନ୍ତି ଏତେନାତି ପାଜନଂ। ତଂ ଇଧ ‘‘ପାଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତୋଦସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଫାଲୋ ଚ ପାଚନଞ୍ଚ ଫାଲପାଚନଂ । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଫାଲପାଚନଂ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ସତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଫାଲୋ ନଙ୍ଗଲଂ ଅନୁରକ୍ଖତି, ପୁରତୋ ଚସ୍ସ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନା ଆରମ୍ମଣେ ୱା ଉପଟ୍ଠାପୟମାନା ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖତି । ତେନେୱେସା ‘‘ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ୱିୟ ଆରକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତା । ଅପ୍ପମୁସ୍ସନୱସେନ ଚସ୍ସା ପୁରତୋ ହୋତି । ସତିପରିଚିତେ ହି ଧମ୍ମେ ପଞ୍ଞା ପଜାନାତି, ନୋ ପମୁଟ୍ଠେ । ୟଥା ଚ ପାଚନଂ ବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ୱିଜ୍ଝନଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ସଂସୀଦିତୁଂ ନ ଦେତି, ଉପ୍ପଥଗମନଂ ୱାରେତି, ଏୱଂ ସତି ୱୀରିୟବଲୀବଦ୍ଦାନଂ ଅପାୟଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୋସଜ୍ଜସଂସୀଦନଂ ନ ଦେତି, କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତେ ଅଗୋଚରେ ଚାରଂ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୀ ଉପ୍ପଥଗମନଂ ୱାରେତି । ତେନାହ ‘‘ସତି ମେ ଫାଲପାଚନ’’ନ୍ତି ।

କାୟଗୁତ୍ତୋତି ତିୱିଧେନ କାୟସୁଚରିତେନ ଗୁତ୍ତୋ । ୱଚୀଗୁତ୍ତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୱଚୀସୁଚରିତେନ ଗୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ତାୱତା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରେ ଉଦରେ ୟତୋତି ଏତ୍ଥ ଆହାରମୁଖେନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ଗହିତତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ୟତୋ ସଂୟତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦରେ ୟତୋତି ଉଦରେ ୟତୋ ସଂୟତୋ ମିତଭୋଜୀ, ଆହାରେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଥା ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୀଜଂ ୱପିତ୍ୱା ସସ୍ସପରିପାଲନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକୱତିଂ ୱା ରୁକ୍ଖୱତିଂ ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖେପଂ ୱା କରୋସି, ତେନ ତେ ଗୋମହିଂସମିଗଗଣା ପୱେସଂ ଅଲଭନ୍ତା ସସ୍ସଂ ନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ଏୱମହମ୍ପି ତଂ ସଦ୍ଧାବୀଜଂ ୱପିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକୁସଲସସ୍ସପରିପାଲନତ୍ଥଂ କାୟୱଚୀଆହାରଗୁତ୍ତିମୟଂ ତିୱିଧଂ ପରିକ୍ଖେପଂ କରୋମି, ତେନ ମେ ରାଗାଦିଅକୁସଲଧମ୍ମଗୋମହିଂସମିଗଗଣା ପୱେସଂ ଅଲଭନ୍ତା ନାନପ୍ପକାରକଂ କୁସଲସସ୍ସଂ ନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୀତି ।

ସଚ୍ଚଂ କରୋମି ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଅୱିସଂୱାଦନଂ ସଚ୍ଚଂ । ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଛେଦନଂ ଲୁନନଂ ଉପ୍ପାଟନଂ। କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସଚ୍ଚେନ କରୋମି ନିଦ୍ଦାନ’’ନ୍ତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୟଥା ତ୍ୱଂ ବାହିରଂ କସିଂ କତ୍ୱା ସସ୍ସଦୂସକାନଂ ତିଣାନଂ ହତ୍ଥେନ ୱା ଅସିତେନ ୱା ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋସି, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ କସିଂ କତ୍ୱା କୁସଲସସ୍ସଦୂସକାନଂ ୱିସଂୱାଦନତିଣାନଂ ସଚ୍ଚେନ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମୀ’’ତି । ୟଥାଭୂତଞାଣଂ ୱା ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାଦୀନଂ ତିଣାନଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଛେଦକଂ ଲାୱକଂ ଉପ୍ପାଟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ତ୍ୱଂ ଦାସଂ ୱା କମ୍ମକରଂ ୱା ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋସି, ‘‘ନିଦ୍ଦେହି ତିଣାନୀ’’ତି ତିଣାନଂ ଛେଦକଂ ଲାୱକଂ ଉପ୍ପାଟକଂ କରୋସି, ଏୱମହଂ ସଚ୍ଚଂ କରୋମୀତି ଦସ୍ସେତି, ଅଥ ୱା ସଚ୍ଚନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ । ତମହଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମି, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଲୁନିତବ୍ବଂ ଉପ୍ପାଟେତବ୍ବଂ କରୋମୀତି । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ ଉପୟୋଗେନେୱତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ସୋରଚ୍ଚଂ ମେ ପମୋଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ତଂ ‘‘କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ସୀଲମେୱ ‘‘ସୋରଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘କାୟଗୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ହି ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ହି ସୁନ୍ଦରେ ନିବ୍ବାନେ ରତତ୍ତା ‘‘ସୋରଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପମୋଚନନ୍ତି ୟୋଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ତୱ ପମୋଚନଂ ପୁନପି ସାୟନ୍ହେ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ୱା ଅନାଗତସଂୱଚ୍ଛରେ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବତୋ ଅପ୍ପମୋଚନମେୱ ହୋତି, ନ ମମ ଏୱଂ । ନ ହି ମମ ଅନ୍ତରା ମୋଚନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅହଂ ହି ଦୀପଙ୍କରଦସବଲକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲେ ୱୀରିୟବଲୀବଦ୍ଦେ ୟୋଜେତ୍ୱା କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ମହାକସିଂ କସନ୍ତୋ ତାୱ ନ ମୁଞ୍ଚିଂ, ୟାୱ ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିଂ । ୟଦା ଚ ମେ ସବ୍ବଂ ତଂ କାଲଂ ଖେପେତ୍ୱା ବୋଧିମୂଲେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବଗୁଣପରିୱାରଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଉଦପାଦି, ତଦା ମୟା ତଂ ସବ୍ବୁସ୍ସୁକ୍କପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ପମୁତ୍ତଂ, ନ ଦାନି ପୁନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଏତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସୋରଚ୍ଚଂ ମେ ପମୋଚନ’’ନ୍ତି ।

ୱୀରିୟଂମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ଧୁରଧୋରୟ୍ହନ୍ତି ଧୁରାୟଂ ଧୋରୟ୍ହଂ, ଧୁରାୱହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧୁରାୟଂ ଧୋରୟ୍ହାକଡ୍ଢିତଂ ନଙ୍ଗଲଂ ଭୂମିଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ଚ ପଦାଲେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱୀରିୟାକଡ୍ଢିତଂ ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲଂ ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ ଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, କିଲେସସନ୍ତାନକାନି ଚ ପଦାଲେତି । ତେନାହ ‘‘ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପୁରିମଧୁରାୱହତ୍ତା ଧୁରା, ମୂଲଧୁରାୱହତ୍ତା ଧୋରୟ୍ହା, ଧୁରା ଚ ଧୋରୟ୍ହା ଚ ଧୁରଧୋରୟ୍ହା । ଇତି ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ ନଙ୍ଗଲେ ଚତୁବଲୀବଦ୍ଦପଭେଦଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୱହନ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନଂ ତିଣମୂଲଘାତଞ୍ଚେୱ ସସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଭେଦଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୱହନ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅକୁସଲଘାତଞ୍ଚେୱ କୁସଲସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ସାଧେତି । ତେନାହ ‘‘ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହ’’ନ୍ତି ।

ୟୋଗକ୍ଖେମାଧିୱାହନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ନାମ, ତଂ ଅଧିକିଚ୍ଚ ୱାହୀୟତି, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ୱାହୀୟତୀତି ଅଧିୱାହନଂ, ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ଅଧିୱାହନଂ ୟୋଗକ୍ଖେମାଧିୱାହନନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ତୱ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଦିସାଭିମୁଖଂ ୱାହୀୟତି, ତଥା ମମ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଂ ୱାହୀୟତୀତି । ଏୱଂ ୱାହୀୟମାନଂୱ ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ। ୟଥା ତୱ ନଙ୍ଗଲଂ ୱହନ୍ତଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଖେତ୍ତକୋଟିଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ ଦୀପଙ୍କରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛତେୱ । ୟସ୍ମା ୱା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନା କିଲେସା ନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପହାତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ୟଥା ତୱ ନଙ୍ଗଲେନ ଛିନ୍ନାନି ତିଣାନି ପୁନ ଅପରସ୍ମିଂ ସମୟେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମାପି ଏୱଂ ପଠମମଗ୍ଗୱସେନ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେ କିଲେସେ, ଦୁତିୟୱସେନ ଓଳାରିକେ, ତତିୟୱସେନ ଅଣୁସହଗତେ, ଚତୁତ୍ଥୱସେନ ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତି ନିୱତ୍ତନରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତନ୍ତି ତଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଞ୍ଚ ୟଥା ତୱ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ନ ତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କସ୍ସକୋ ଅସୋକୋ ୱିରଜୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି । ଏତଂ ପନ ତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚତି। ୟତ୍ଥ ସତିପାଚନେନ ଏତଂ ୱୀରିୟଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମାଦିସୋ କସ୍ସକୋ ଅସୋକୋ ୱିରଜୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ତଂ ସବ୍ବସୋକସଲ୍ଲସମୁଗ୍ଘାତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅସଙ୍ଖତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।

ଇଦାନି ନିଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ ଏୱମେସା କସୀତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏସା ସଦ୍ଧାବୀଜା ତପୋୱୁଟ୍ଠିୟା ଅନୁଗ୍ଗହିତା କସୀ ପଞ୍ଞାମୟଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ହିରିମୟଞ୍ଚ ଈସଂ ମନୋମୟେନ ୟୋତ୍ତେନ ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲେନ ସତିଫାଲଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ସତିପାଚନଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟୱଚୀଆହାରଗୁତ୍ତିୟା ଗୋପେତ୍ୱା ସଚ୍ଚଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କତ୍ୱା ସୋରଚ୍ଚପମୋଚନଂ ୱୀରିୟଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୟୋଗକ୍ଖେମାଭିମୁଖଂ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ ୱାହନ୍ତେନ କଟ୍ଠା କସୀ କମ୍ମପରିୟୋସାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପାପିତା, ସା ହୋତି ଅମତପ୍ଫଲା, ସା ଏସା କସୀ ଅମତପ୍ଫଲା ହୋତି । ଅମତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବାନାନିସଂସା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଖୋ ପନେସା କସୀ ନ ମମେୱେକସ୍ସ ଅମତପ୍ଫଲା ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ୟୋ କୋଚି ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଏତଂ କସିଂ କସତି, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଏତଂ କସିତ୍ୱାନ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘ମମ କସିଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନପି ଦିୱସେୟେୱ ଛାତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ପନ କସୀ ଅମତପ୍ଫଲା, ତସ୍ସ ଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ତତୋ ପରଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି । ପଠମଂ ।

୨. ଉଦୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୮. ଦୁତିୟେ ଓଦନେନ ପୂରେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସମ୍ପାଦିତେନ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଓଦନେନ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭଗୱା କିର ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋୱ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା, ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ, ନିସିନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଭୋଜନଂ ଉପସଂହରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ଏକକୋୱ ପତ୍ତଂ ଅଂସକୂଟେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ, ନଗରଦ୍ୱାରେ ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ଅନ୍ତୋନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ପଟିପାଟିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅଟ୍ଠାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ସଜ୍ଜିତଂ ଭୋଜନଂ ଅଦାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟମ୍ପୀତି ଦୁତିୟଦିୱସେପି । ତତିୟମ୍ପୀତି ତତିୟଦିୱସେପି । ତାନି କିର ତୀଣି ଦିୱସାନି ନିରନ୍ତରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଉଟ୍ଠାୟ ପତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସି, ମହାଜନୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋୱ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀଣି ଦିୱସାନି ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେନ୍ତୋପି ନ ସଦ୍ଧାୟ ଅଦାସି, ‘‘ଘରଦ୍ୱାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖାମତ୍ତମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଉପାରମ୍ଭଭୟେନ ଅଦାସି । ଦଦନ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଦିୱସାନି ଦତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱାୱ ନିୱତ୍ତୋ । ଭଗୱାପି କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱାୱ ପକ୍କନ୍ତୋ । ତତିୟଦିୱସେ ପନ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘ପକଟ୍ଠକୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଭଗୱାପି ଏତଂ ୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରାପନତ୍ଥମେୱ ୟାୱ ତତିୟମଗମାସି । ତତ୍ଥ ପକଟ୍ଠକୋତି ରସଗିଦ୍ଧୋ ।

ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚେୱ ୱପନ୍ତି ବୀଜନ୍ତି ସତ୍ଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତ୍ୱଂ ତୀଣି ଦିୱସାନି ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ଓସକ୍କସି, ପୁନପ୍ପୁନଂ କାତବ୍ବା ନାମ ଲୋକସ୍ମିଂ ସୋଳସ ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚେୱ ୱପନ୍ତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ସସ୍ସୱାରେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା’’ତି ଅନୋସକ୍କିତ୍ୱା ଅପରାପରେସୁପି ସସ୍ସୱାରେସୁ ଚ ୱପନ୍ତିୟେୱ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱସ୍ସତୀତି ନ ଏକଦିୱସଂ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ପୁନପ୍ପୁନଦିୱସେସୁପି ପୁନପ୍ପୁନସଂୱଚ୍ଛରେସୁପି ୱସ୍ସତିୟେୱ, ଏୱଂ ଜନପଦା ଇଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟାଚକାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ସତ୍ଥା ଦେସନାକୁସଲତାୟ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଖୀରନିକାତି ଖୀରକାରକା ଗୋଦୋହକା । ନ ହି ତେ ଏକୱାରମେୱ ଥନଂ ଅଞ୍ଛନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଞ୍ଛନ୍ତା ଧେନୁଂ ଦୁହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲମତି ଫନ୍ଦତି ଚାତି ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ତେନ ଇରିୟାପଥେନ କିଲମତି ଚେୱ ଫନ୍ଦତି ଚ । ଗବ୍ଭନ୍ତି ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀନମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ କୁଚ୍ଛିଂ । ସିୱଥିକନ୍ତି ସୁସାନଂ, ମତଂ ମତଂ ସତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଲଭିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠତ୍ୱାୱ ସୋଳସ ପୁନପ୍ପୁନଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତେ । ଏତଦୱୋଚାତି ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପସନ୍ନୋ ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତଦାରମିତ୍ତଞାତିୱଗ୍ଗେନ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଭୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଦେୱହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯୯. ତତିୟେ ୱାତେହୀତି ଉଦରୱାତେହି । ଭଗୱତୋ କିର ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପସତମୁଗ୍ଗୟୂସାଦୀନି ଆହାରୟତୋ ଦୁବ୍ଭୋଜନେନ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାୟ ଚ ଉଦରୱାତୋ କୁପ୍ପି । ଅପରଭାଗେ ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ସୋ ଆବାଧୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତିୟେୱ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀତି ପଠମବୋଧିୟଂ ଅନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକକାଲେ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ କିର କାଲେ ସତ୍ଥୁଅସୀତିମହାଥେରେସୁ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅଭୂତପୁବ୍ବୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନାଗସମାଲୋ ଉପୱାନୋ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଚୁନ୍ଦୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ ସାଗତୋ ବୋଧି ମେଘିୟୋତି ଇମେ ପନ ପାଳିୟଂ ଆଗତୁପଟ୍ଠାକା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଉପୱାନତ୍ଥେରୋ ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନଂ ନ୍ହାନୋଦକପରିୟାଦନଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁଗମନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନମକାସି । ଉପସଙ୍କମୀତି ପଠମବୋଧିୟଂ କିର ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ନିଦ୍ଧୂମଂ ଅରଞ୍ଞମେୱ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉଦକତାପନମ୍ପି ନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତଂ । ସୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଦ୍ଧନପାଳିଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ମହାଚାଟିୟୋ ଉଦ୍ଧନମାରୋପେତ୍ୱା ଉଣ୍ହୋଦକଂ କାରେତ୍ୱା, ନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ନ୍ହାୟିତୁକାମା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଗନ୍ଧେ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ମାଲଂ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମି ।

କିଂ ପତ୍ଥୟାନୋତି କିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ । କିଂ ଏସନ୍ତି କିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ । ପୂଜିତୋ ପୂଜନେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଇଦଂ ଥେରୋ ଦସବଲସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁମାରଭି । ଗିଲାନଭେସଜ୍ଜତ୍ଥଂ ଗତେନ କିର ଗିଲାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ କଥେତବ୍ବୋତି ୱତ୍ତମେତଂ । ୱଣ୍ଣଂ ହି ସୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସପ୍ପାୟଭେସଜ୍ଜଂ ଲଦ୍ଧା ଗିଲାନୋ ଖିପ୍ପମେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି । କଥେନ୍ତେନ ଚ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲାନି ଆରବ୍ଭ କଥେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ସୀଲୱା ଲଜ୍ଜୀ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଆଗମଧରୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଆଗମନୀୟପଟିପଦଂୟେୱ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପୂଜନେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଅସୀତିମହାଥେରା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ପୂଜେତବ୍ବାତି ପୂଜନେୟ୍ୟା । ତେୟେୱ ସକ୍କାତବ୍ବାତି ସକ୍କରେୟ୍ୟା। ତେସଂୟେୱ ଅପଚିତି କତ୍ତବ୍ବାତି ଅପଚେୟ୍ୟା। ଭଗୱା ତେସଂ ପୂଜିତୋ ସକ୍କତୋ ଅପଚିତୋ ଚ, ଇଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ଗୁଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଥେରୋ ଏୱମାହ । ହାତୱେତି ହରିତୁଂ ।

ଫାଣିତସ୍ସ ଚ ପୁଟନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ନିଚ୍ଛାରିକଂ ଗୁଳପିଣ୍ଡଂ । ସୋ କିର ‘‘କିଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅଫାସୁକ’’ନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଉଦରୱାତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା, ‘‘ତେନ ହି ମୟମେତ୍ଥ ଭେସଜ୍ଜଂ ଜାନାମ, ଇତୋ ଥୋକେନ ଉଦକେନ ଇଦଂ ଫାଣିତଂ ଆଲୋଳେତ୍ୱା ନ୍ହାନପରିୟୋସାନେ ପାତୁଂ ଦେଥ, ଇତି ଉଣ୍ହୋଦକେନ ବହି ପରିସେଦୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମିନା ଅନ୍ତୋତି ଏୱଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଫାସୁକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଦାସି ।

ଉପସଙ୍କମୀତି ତସ୍ମିଂ କିର ଆବାଧେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧେ ‘‘ଦେୱହିତେନ ତଥାଗତସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦିନ୍ନଂ, ତେନେୱ ରୋଗୋ ୱୂପସନ୍ତୋ, ଅହୋ ଦାନଂ ପରମଦାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସା’’ତି କଥା ୱିତ୍ଥାରିତା ଜାତା । ତଂ ସୁତ୍ୱା କିତ୍ତିକାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଏତ୍ତକେନପି ତାୱ ମେ ଅୟଂ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଅତ୍ତନା କତଭାୱଂ ଜାନାପେତୁକାମୋ ତାୱତକେନେୱ ଦସବଲେ ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ।

ଦଜ୍ଜାତି ଦଦେୟ୍ୟ । କଥଂ ହି ୟଜମାନସ୍ସାତି କେନ କାରଣେନ ୟଜନ୍ତସ୍ସ । ଇଜ୍ଝତୀତି ସମିଜ୍ଝତି ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି । ୟୋୱେଦୀତି ୟୋ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି, ୱିଦିତଂ ପାକଟମକାସି ‘‘ୟୋୱେତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ୟୋ ଅୱେତି ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି । ଜାତିକ୍ଖୟନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋତି ଜାନିତ୍ୱା ୱୋସିତୋ ୱୋସାନଂ କତକିଚ୍ଚତଂ ପତ୍ତୋ । ଏୱଂ ହି ୟଜମାନସ୍ସାତି ଇମିନା ଖୀଣାସୱେ ୟଜନାକାରେନ ୟଜନ୍ତସ୍ସ । ତତିୟଂ ।

୪. ମହାସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୦. ଚତୁତ୍ଥେ ଲୂଖୋ ଲୂଖପାୱୁରଣୋତି ଜିଣ୍ଣୋ ଜିଣ୍ଣପାୱୁରଣୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି ? ତସ୍ସ କିର ଘରେ ଅଟ୍ଠସତସହସ୍ସଧନଂ ଅହୋସି । ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁତ୍ତାନଂ ଆୱାହଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି ଅଦାସି। ଅଥସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କାଲଙ୍କତାୟ ପୁତ୍ତା ସମ୍ମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ସଚେ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆନେସ୍ସତି, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୱସେନ କୁଲଂ ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତି । ହନ୍ଦ ନଂ ମୟଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ପଣୀତେହି ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ହତ୍ଥପାଦସମ୍ବାହନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ଦିୱା ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦେ ସମ୍ବାହମାନା ପାଟିୟେକ୍କଂ ଘରାୱାସେ ଆଦୀନୱଂ ୱତ୍ୱା – ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ଇମିନା ନୀହାରେନ ୟାୱଜୀୱଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମ, ସେସଧନମ୍ପି ନୋ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୁନ ଏକେକସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱତ୍ଥପାରୁପନମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାଦେସି । ତଂ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ କତିପାହଂ ଉପଟ୍ଠହି ।

ଅଥ ନଂ ଏକଦିୱସଂ ନ୍ହତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠତ୍ୱା ସୁଣ୍ହା ଏୱମାହ – ‘‘କିଂ ତୟା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଅତିରେକଂ ଦିନ୍ନମତ୍ଥି ? ନନୁ ସବ୍ବେସଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି ଦିନ୍ନାନି, କିଂ ସେସପୁତ୍ତାନଂ ଘରସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ନ ଜାନାସୀ’’ତି ? ସୋ ‘‘ନସ୍ସ ୱସଲୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଘରଂ ଅଗମାସି, ତତୋପି କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ପଲାପିତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ଏୱଂ ଏକଘରେପି ପୱେସନଂ ଅଲଭମାନୋ ପଣ୍ଡରଙ୍ଗପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତୋ କାଲାନମଚ୍ଚୟେନ ଜରାଜିଣ୍ଣୋ ଦୁବ୍ଭୋଜନଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାହି ମିଲାତସରୀରୋ ଭିକ୍ଖାଚାରତୋ ଆଗମ୍ମ, ପୀଠକାୟ ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନୋ ଅତ୍ତାନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପୁତ୍ତେସୁ ପତିଟ୍ଠଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ କିର ଗୋତମୋ ଅବ୍ଭାକୁଟିକୋ ଉତ୍ତାନମୁଖୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ପଟିସନ୍ଥାରକୁସଲୋ, ସକ୍କା ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଲଭିତୁ’’ନ୍ତି ନିୱାସନପାୱୁରଣଂ ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଭାଜନମାଦାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।

ଦାରେହିସଂପୁଚ୍ଛ ଘରା ନିକ୍ଖାମେନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ମମ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ନିଦ୍ଧନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭରିୟାହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ମଂ ଘରା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେନ୍ତି ।

ନନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ନନ୍ଦିଜାତୋ ତୁଟ୍ଠୋ ପମୁଦିତୋ ଅହୋସିଂ । ଭୱମିଚ୍ଛିସନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିଂ ପତ୍ଥୟିଂ । ସାୱ ୱାରେନ୍ତି ସୂକରନ୍ତି ୟଥା ସୁନଖା ୱଗ୍ଗୱଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ଭୁସ୍ସନ୍ତା ଭୁସ୍ସନ୍ତା ସୂକରଂ ୱାରେନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ମହାରୱଂ ରୱାପେନ୍ତି, ଏୱଂ ଦାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଂ ବହୁଂ ୱତ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତଂ ପଲାପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସନ୍ତାତି ଅସପ୍ପୁରିସା । ଜମ୍ମାତି ଲାମକା । ଭାସରେତି ଭାସନ୍ତି । ପୁତ୍ତରୂପେନାତି ପୁତ୍ତୱେସେନ । ୱୟୋଗତନ୍ତି ତୟୋ ୱୟେ ଗତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତଂ ମଂ । ଜହନ୍ତୀତି ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି ।

ନିବ୍ଭୋଗୋତି ନିପ୍ପରିଭୋଗୋ । ଖାଦନା ଅପନୀୟତୀତି ଅସ୍ସୋ ହି ୟାୱଦେୱ ତରୁଣୋ ହୋତି ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ, ତାୱସ୍ସ ନାନାରସଂ ଖାଦନଂ ଦଦନ୍ତି, ଜିଣ୍ଣଂ ନିବ୍ଭୋଗଂ ତତୋ ଅପନେନ୍ତି, ଅନ୍ତିମୱୟେ ତଂ ୱତ୍ତଂ ନ ଲଭତି, ଗାୱୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟୱିୟଂ ସୁକ୍ଖତିଣାନି ଖାଦନ୍ତୋ ଚରତି । ୟଥା ସୋ ଅସ୍ସୋ, ଏୱଂ ଜିଣ୍ଣକାଲେ ୱିଲୁତ୍ତସବ୍ବଧନତ୍ତା ନିବ୍ଭୋଗୋ ମାଦିସୋପି ବାଲକାନଂ ପିତା ଥେରୋ ପରଘରେସୁ ଭିକ୍ଖତି ।

ୟଞ୍ଚେତି ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେ ମମ ପୁତ୍ତା ଅନସ୍ସୱା ଅପ୍ପତିସ୍ସା ଅୱସୱତ୍ତିନୋ, ତେହି ଦଣ୍ଡୋୱ କିର ସେୟ୍ୟୋ ସୁନ୍ଦରତରୋତି । ଇଦାନିସ୍ସ ସେୟ୍ୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚଣ୍ଡମ୍ପି ଗୋଣନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁରେ ହୋତୀତି ଅଗ୍ଗତୋ ହୋତି, ତଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ସୁଖଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଗାଧମେଧତୀତି ଉଦକଂ ଓତରଣକାଲେ ଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି ।

ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱାତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱା ୱାଚୁଗ୍ଗତା କତ୍ୱା । ସନ୍ନିସିନ୍ନେସୂତି ତଥାରୂପେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସମାଗମଦିୱସେ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତେସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ତଂ ସଭଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମଜ୍ଝେ ମହାରହେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନେସୁ । ଅଭାସୀତି ‘ଅୟଂ ମେ କାଲୋ’ତି ସଭାୟ ମଜ୍ଝେ ପୱିସିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ‘‘ଭୋ ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଗାଥା ଭାସିତୁକାମୋ, ଭାସିତେ ସୁଣିସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା – ‘‘ଭାସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁଣୋମା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଠିତକୋୱ ଅଭାସି । ‘‘ତେନ ଚ ସମୟେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱତ୍ତଂ ହୋତି ୟୋ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକଂ ଖାଦନ୍ତୋ ମାତାପିତରୋ ନ ପୋସେତି, ସୋ ମାରେତବ୍ବୋ’’ତି । ତସ୍ମା ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତା ପିତୁପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଜୀୱିତଂ ନୋ ତାତ, ଦେହୀ’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ସୋ ପିତୁହଦୟସ୍ସ ପୁତ୍ତାନଂ ମୁଦୁତ୍ତା ‘‘ମା ମେ, ଭୋ, ବାଲକେ ୱିନାସୟିତ୍ଥ, ପୋସିସ୍ସନ୍ତି ମ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଅଥସ୍ସ ପୁତ୍ତେ ମନୁସ୍ସା ଆହଂସୁ – ‘‘ସଚେ, ଭୋ, ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ପିତରଂ ନ ସମ୍ମା ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସଥ, ଘାତେସ୍ସାମ ୱୋ’’ତି । ତେ ଭୀତା ଘରଂ ନେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିଂସୁ । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱାତି ପୀଠେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନୟିଂସୁ । ନ୍ହାପେତ୍ୱାତି ସରୀରଂ ତେଲେନ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ନ୍ହାପେସୁଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣିୟୋପି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା, ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ଅମ୍ହାକଂ ପିତରଂ ସମ୍ମା ପଟିଜଗ୍ଗଥ । ସଚେ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସଥ, ଘରତୋ ୱୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା, ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୋଜେସୁଂ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁଭୋଜନଞ୍ଚ ସୁଖସେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ସଞ୍ଜାତବଲୋ ପୀଣିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ମେ ସମ୍ପତ୍ତି ସମଣଂ ଗୋତମଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧା’’ତି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଦାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ସୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏତଦୱୋଚାତି ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ଏତଂ ଅୱୋଚ । ସରଣଗମନାୱସାନେ ଚାପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତେହି ଚତ୍ତାରି ଧୁରଭତ୍ତାନି ଦିନ୍ନାନି, ତତୋ ଅହଂ ଦ୍ୱେ ତୁମ୍ହାକଂ ଦମ୍ମି, ଦ୍ୱେ ସୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । କଲ୍ୟାଣଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାଟିୟେକ୍କଂ ପନ ମା ନିୟ୍ୟାଦେହି, ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚନଟ୍ଠାନମେୱ ଗମିସ୍ସାମାତି । ‘‘ଏୱଂ, ଭୋ’’ତି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତେ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ତାତା, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମୟ୍ହଂ ସହାୟୋ, ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଧୁରଭତ୍ତାନି ଦିନ୍ନାନି, ତୁମ୍ହେ ତସ୍ମିଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ମା ପମଜ୍ଜଥା’’ତି । ସାଧୁ, ତାତାତି । ପୁନଦିୱସେ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଦ୍ୱାରଂ ଗତୋ । ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଘରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପଣୀତଭୋଜନମଦାସି । ସତ୍ଥା ପୁନଦିୱସେ ଇତରସ୍ସ, ପୁନଦିୱସେ ଇତରସ୍ସାତି ପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବେସଂ ଘରାନି ଅଗମାସି । ସବ୍ବେ ତଥେୱ ସକ୍କାରଂ ଅକଂସୁ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଘରେ ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ । ସୋ ପିତରଂ ଆହ – ‘‘ତାତ, କସ୍ସ ମଙ୍ଗଲଂ ଦେମା’’ତି । ଅମ୍ହେ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଜାନାମ ? ନନୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମୟ୍ହଂ ସହାୟୋତି ? ତେନ ହି ତୁମ୍ହେ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସ୍ୱାତନାୟ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ନିମନ୍ତେଥାତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥା ଅକାସି। ଭଗୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ତସ୍ସ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ଅଗମାସି । ସୋ ହରିତୁପଲିତ୍ତଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଗେହଂ ସତ୍ଥାରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅପ୍ପୋଦକପାୟାସଞ୍ଚେୱ ଖଜ୍ଜକୱିକତିଞ୍ଚ ଅଦାସି । ଅନ୍ତରଭତ୍ତସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋପି ପୁତ୍ତା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ମୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ପିତରଂ ପଟିଜଗ୍ଗାମ ନପ୍ପମଜ୍ଜାମ, ପସ୍ସଥସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱ’’ନ୍ତି । ସତ୍ଥା ‘‘କଲ୍ୟାଣଂ ୱୋ କତଂ, ମାତାପିତୁପୋସକଂ ନାମ ପୋରାଣକପଣ୍ଡିତାନଂ ଆଚିଣ୍ଣମେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ମହାନାଗଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୧.୧ ଆଦୟୋ; ଚରିୟା॰ ୨.୧ ଆଦୟୋ) ନାମ କଥେତ୍ୱା, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦୀପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୂହି ପୁତ୍ତେହି ଚତୂହି ଚ ସୁଣ୍ହାହି ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ଥା ନ ସବ୍ବକାଲଂ ତେସଂ ଗେହଂ ଅଗମାସୀତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ମାନତ୍ଥଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୧. ପଞ୍ଚମେ ମାନତ୍ଥଦ୍ଧୋତି ୱାତଭରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ମାନେନ ଥଦ୍ଧୋ । ଆଚରିୟନ୍ତି ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣକାଲେ ଆଚରିୟୋ ଅନଭିୱାଦେନ୍ତସ୍ସ ସିପ୍ପଂ ନ ଦେତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ତଂ ନ ଅଭିୱାଦେତି, ଅତ୍ଥିଭାୱମ୍ପିସ୍ସ ନ ଜାନାତି । ନାୟଂ ସମଣୋତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ୟସ୍ମା ଅୟଂ ସମଣୋ ମାଦିସେ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପଟିସନ୍ଥାରମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ନ କିଞ୍ଚି ଜାନାତୀ’’ତି ।

ଅବ୍ଭୁତୱିତ୍ତଜାତାତି ଅଭୂତପୁବ୍ବାୟ ତୁଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତା । କେସୁ ଚସ୍ସାତି କେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ । କ୍ୟସ୍ସାତି କେ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଅପଚିତା ଅସ୍ସୂତି ଅପଚିତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଅରହନ୍ତେତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦେସନାକୁସଲତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ପୂଜନେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପଚ୍ଚନୀକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୨. ଛଟ୍ଠେ ‘‘ସବ୍ବଂ ସେତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସବ୍ବଂ କଣ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚନୀକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱସ୍ସ ସାତଂ ସୁଖଂ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚନୀକସାତୋ। ୟୋଚ ୱିନେୟ୍ୟ ସାରମ୍ଭନ୍ତି ୟୋ କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣଂ ସାରମ୍ଭଂ ୱିନେତ୍ୱା ସୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନୱକମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୩. ସତ୍ତମେ ନୱକମ୍ମିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ସୋ କିର ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀନି ୟୋଜେତ୍ୱା ନଗରଂ ଆହରିତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣାତି, ଇତି ନୱକମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତୀତି ନୱକମ୍ମିକୋ, ଗୋତ୍ତେନ ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ନୱକମ୍ମିକଭାରଦ୍ୱାଜୋ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସୀତି ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାନ ଅସ୍ସ ଏତଂ ଅହୋସି । ୱନସ୍ମିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ । ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲଂ ମେ ୱନନ୍ତି ମୟ୍ହଂ କିଲେସୱନଂ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲଂ । ନିବ୍ବନଥୋତି ନିକ୍କିଲେସୱନୋ । ଏକୋ ରମେତି ଏକକୋ ଅଭିରମାମି । ଅରତିଂ ୱିପ୍ପହାୟାତି ପନ୍ତସେନାସନେସୁ ଚେୱ ଭାୱନାୟ ଚ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଜହିତ୍ୱା । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କଟ୍ଠହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୪. ଅଟ୍ଠମେ ଅନ୍ତେୱାସିକାତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସିପ୍ପୁଗ୍ଗଣ୍ହନକା ଧମ୍ମନ୍ତେୱାସିକା । ନିସିନ୍ନନ୍ତି ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ । ଗମ୍ଭୀରରୂପେତି ଗମ୍ଭୀରସଭାୱେ ।

ବହୁଭେରୱେତି ତତ୍ରଟ୍ଠକସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକଭେରୱେହି ବହୁଭେରୱେ । ୱିଗାହିୟାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ଅନିଞ୍ଜମାନେନାତିଆଦୀନି କାୟୱିସେସନାନି, ଏୱରୂପେନ କାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଚାରୁରୂପଂ ୱତାତି ଅତିସୁନ୍ଦରଂ ୱତ ଝାନଂ ଝାୟସୀତି ୱଦତି ।

ୱନୱସ୍ସିତୋ ମୁନୀତି ୱନଂ ଅୱସ୍ସିତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ୱନେ ନିସିନ୍ନକାରଣଂ ମୟ୍ହଂ ଅଚ୍ଛେରରୂପଂ ପଟିଭାତି । ପୀତିମନୋତି ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ୱନେ ୱସେତି ୱନମ୍ହି ୱସି ।

ମଞ୍ଞାମହନ୍ତି ମଞ୍ଞାମି ଅହଂ । ଲୋକାଧିପତିସହବ୍ୟତନ୍ତି ଲୋକାଧିପତିମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ସହଭାୱଂ । ଆକଙ୍ଖମାନୋତି ଇଚ୍ଛମାନୋ । ତିଦିୱଂ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । କସ୍ମା ଭୱଂ ୱିଜନମରଞ୍ଞମସ୍ସିତୋତି ଅହଂ ତାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋତି ମଞ୍ଞାମି । ୟଦି ଏୱଂ ନ ହୋତି, ଅଥ ମେ ଆଚିକ୍ଖ, କସ୍ମା ଭୱନ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛତି । ବ୍ରହ୍ମପତ୍ତିୟାତି ସେଟ୍ଠପତ୍ତିୟା। ଇଧ ଇଦଂ ତପୋ କସ୍ମା କରୋସୀତି ଅପରେନପି ଆକାରେନ ପୁଚ୍ଛତି ।

କଙ୍ଖାତି ତଣ୍ହା । ଅଭିନନ୍ଦନାତି ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନ ତଣ୍ହାୱ ୱୁତ୍ତା । ଅନେକଧାତୂସୂତି ଅନେକସଭାୱେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ପୁଥୂତି ନାନପ୍ପକାରା ତଣ୍ହା ସେସକିଲେସା ୱା । ସଦାସିତାତି ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅୱସ୍ସିତା । ଅଞ୍ଞାଣମୂଲପ୍ପଭୱାତି ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲା ହୁତ୍ୱା ଜାତା । ପଜପ୍ପିତାତି ତଣ୍ହାୱ ‘‘ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହଂ, ଇଦମ୍ପି ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ପଜପ୍ପାପନୱସେନ ପଜପ୍ପିତା ନାମାତି ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବା ମୟା ବ୍ୟନ୍ତିକତାତି ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ମୟା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ୱିଗତନ୍ତା ନିରନ୍ତା କତା । ସମୂଲିକାତି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞାଣମୂଲେନ ।

ଅନୂପୟୋତି ଅନୁପଗମନୋ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସନୋତି ଇମିନା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଦୀପେତି । ସମ୍ବୋଧିମନୁତ୍ତରନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସିୱନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ। ଝାୟାମୀତି ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି ଝାୟାମି । ୱିସାରଦୋତି ୱିଗତସାରଜ୍ଜୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ମାତୁପୋସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୫. ନୱମେ ପେଚ୍ଚାତି ଇତୋ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା । ନୱମଂ ।

୧୦. ଭିକ୍ଖକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୬. ଦସମେ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେ । ୱିସ୍ସଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମଂ । ବାହିତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଜହିତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନ । ସ ୱେ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୋ ୱେ ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦସମଂ ।

୧୧. ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୭. ଏକାଦସମେ ପଚ୍ଚେତୀତି ଇଚ୍ଛତି ପତ୍ଥେତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଆୟାଚମାନୋ ଆହ । ଥେରସ୍ସ କିରେସ ଗିହିସହାୟୋ, ତସ୍ମା ଥେରୋ ‘‘ଅୟଂ ୱରାକୋ ମଂ ସହାୟଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ମା ଅପାୟପୂରକୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଆୟାଚତି । ଅପିଚେସ ମହାପରିୱାରୋ, ତସ୍ମିଂ ପସନ୍ନେ ପଞ୍ଚକୁଲସତାନି ଅନୁୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋପି ଆୟାଚତି । ଅତ୍ଥୱସନ୍ତି ଅତ୍ଥାନିସଂସଂ ଅତ୍ଥକାରଣଂ । ପାପନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଂ । ପୱାହେମୀତି ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ପୱାହେମି ପଲାପେମି । ଧମ୍ମୋତି ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଖୋମଦୁସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୮. ଦ୍ୱାଦସମେ ଖୋମଦୁସ୍ସଂ ନାମାତି ଖୋମଦୁସ୍ସାନଂ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମଂ । ସଭାୟନ୍ତି ସାଲାୟଂ । ଫୁସାୟତୀତି ଫୁସିତାନି ମୁଞ୍ଚତି ୱସ୍ସତି । ସତ୍ଥା କିର ତଂ ସଭଂ ଉପସଙ୍କମିତୁକାମୋ – ‘‘ମୟି ଏୱମେୱଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ଅଫାସୁକଧାତୁକଂ ହୋତି, ଏକଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ସଭାଧମ୍ମନ୍ତି ସୁଖନିସିନ୍ନେ କିର ଅସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା ଏକପସ୍ସେନ ପୱିସନଂ ତେସଂ ସଭାଧମ୍ମୋ ନାମ, ନ ମହାଜନଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ପୱିସନଂ । ଭଗୱା ଚ ଉଜୁକମେୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ତେନ ତେ କୁପିତା ଭଗୱନ୍ତଂ ହୀଳେନ୍ତା ‘‘କେ ଚ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା, କେ ଚ ସଭାଧମ୍ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସନ୍ତୋତି ପଣ୍ଡିତା ସପ୍ପୁରିସା । ପହାୟାତି ଏତେ ରାଗାଦୟୋ ଜହିତ୍ୱା ରାଗାଦିୱିନୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଭଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ସନ୍ତୋ ନାମାତି । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଉପାସକୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ବ୍ରାହ୍ମଣସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱଙ୍ଗୀସସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ନିକ୍ଖନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦୯. ୱଙ୍ଗୀସସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଅଗ୍ଗାଳୱେ ଚେତିୟେତି ଆଳୱିୟଂ ଅଗ୍ଗଚେତିୟେ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ଅଗ୍ଗାଳୱଗୋତମକାଦୀନି ୟକ୍ଖନାଗାଦୀନଂ ଭୱନାନି, ଚେତିୟାନି ଅହେସୁଂ । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତାନି ଅପନେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ୱିହାରେ କରିଂସୁ । ତେସଂ ତାନେୱ ନାମାନି ଜାତାନି । ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପେନାତି ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲୱାସିନା କପ୍ପତ୍ଥେରେନ । ଓହିୟ୍ୟକୋତି ଓହୀନକୋ । ୱିହାରପାଲୋତି ସୋ କିର ତଦା ଅୱସ୍ସିକୋ ହୋତି ପତ୍ତଚୀୱରଗ୍ଗହଣେ ଅକୋୱିଦୋ । ଅଥ ନଂ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇମାନି ଛତ୍ତୁପାହନକତ୍ତରୟଟ୍ଠିଆଦୀନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିସୀଦା’’ତି ୱିହାରରକ୍ଖକଂ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିହାରପାଲୋ’’ତି । ସମଲଙ୍କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱିଭୱାନୁରୂପେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା । ଚିତ୍ତଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି ୱିନାସେତି । ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭାତି ଏତସ୍ମିଂ ରାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଂ କାରଣଂ କୁତୋ ଲବ୍ଭା । ୟଂ ମେ ପରୋତି ୟେନ ମେ କାରଣେନ ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଧମ୍ମୋ ୱା ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଇଦାନେୱ ଅଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାପି ମଂ ୱିହାରେ ଓହାୟ ଗତା ।

ଅଗାରସ୍ମାତି ଅଗାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ । ଅନଗାରିୟନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଣ୍ହତୋତି କଣ୍ହପକ୍ଖତୋ ମାରପକ୍ଖତୋ ଆଧାୱନ୍ତି । ଉଗ୍ଗପୁତ୍ତାତି ଉଗ୍ଗତାନଂ ପୁତ୍ତା ମହେସକ୍ଖା ରାଜଞ୍ଞଭୂତା । ଦଳ୍ହଧମ୍ମିନୋତି ଦଳ୍ହଧନୁନୋ, ଉତ୍ତମପ୍ପମାଣଂ ଆଚରିୟଧନୁଂ ଧାରୟମାନା । ସହସ୍ସଂ ଅପଲାୟିନନ୍ତି ୟେ ତେ ସମନ୍ତା ସରେହି ପରିକିରେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ଅପଲାୟୀନଂ ସଙ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏତତୋଭିୟ୍ୟୋତି ଏତସ୍ମା ସହସ୍ସା ଅତିରେକତରା । ନେୱ ମଂ ବ୍ୟାଧୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ମଂ ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଧମ୍ମେ ସମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଅଭିରତିଂ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥେ ସକେ ସାସନଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇସ୍ସାସସହସ୍ସେ ତାୱ ସମନ୍ତା ସରେହି ପରିକିରନ୍ତେ ସିକ୍ଖିତୋ ପୁରିସୋ ଦଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସରେ ସରୀରେ ଅପତମାନେ ଅନ୍ତରାୱ ପହରିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ପାତେତି । ତତ୍ଥ ଏକୋପି ଇସ୍ସାସୋ ଦ୍ୱେ ସରେ ଏକତୋ ନ ଖିପତି, ଇମା ପନ ଇତ୍ଥିୟୋ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ସରେ ଏକତୋ ଖିପନ୍ତି । ଏୱଂ ଖିପନ୍ତିୟୋ ଏତା ସଚେପି ଅତିରେକସହସ୍ସା ହୋନ୍ତି, ନେୱ ମଂ ଚାଲେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ସକ୍ଖୀ ହି ମେ ସୁତଂ ଏତନ୍ତି ମୟା ହି ସମ୍ମୁଖା ଏତଂ ସୁତଂ । ନିବ୍ବାନଗମନଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ୱିପସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ପନ ‘‘ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ମେତି ତସ୍ମିଂ ମେ ଅତ୍ତନୋ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନଗମନମଗ୍ଗେ ମନୋ ନିରତୋ । ପାପିମାତି କିଲେସଂ ଆଲପତି । ମଚ୍ଚୂତିପି ତମେୱ ଆଲପତି । ନ ମେ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଦକ୍ଖସୀତି ୟଥା ମେ ଭୱୟୋନିଆଦୀସୁ ଗତମଗ୍ଗମ୍ପି ନ ପସ୍ସସି, ତଥା କରିସ୍ସାମୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ଅରତୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୦. ଦୁତିୟେ ନିକ୍ଖମତୀତି ୱିହାରା ନିକ୍ଖମତି । ଅପରଜ୍ଜୁ ୱା କାଲେତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ । ୱିହାରଗରୁକୋ କିରେସ ଥେରୋ । ଅରତିଞ୍ଚ ରତିଞ୍ଚାତି ସାସନେ ଅରତିଂ କାମଗୁଣେସୁ ଚ ରତିଂ । ସବ୍ବସୋ ଗେହସିତଞ୍ଚ ୱିତକ୍କନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଗେହନିସ୍ସିତଂ ପାପୱିତକ୍କଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ପହାୟ । ୱନଥନ୍ତି କିଲେସମହାୱନଂ । କୁହିଞ୍ଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣେ । ନିବ୍ବନଥୋତି ନିକ୍କିଲେସୱନୋ । ଅରତୋତି ତଣ୍ହାରତିରହିତୋ ।

ପଥୱିଞ୍ଚ ୱେହାସନ୍ତି ପଥୱିଟ୍ଠିତଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିପୁରିସୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦିୱଣ୍ଣଂ, ୱେହାସଟ୍ଠକଞ୍ଚ ଚନ୍ଦସୂରିୟୋଭାସାଦି । ରୂପଗତନ୍ତି ରୂପମେୱ । ଜଗତୋଗଧନ୍ତି ଜଗତିୟା ଓଗଧଂ, ଅନ୍ତୋପଥୱିୟଂ ନାଗଭୱନଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଜୀୟତୀତି ପରିଜୀରତି । ସବ୍ବମନିଚ୍ଚନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ । ଅୟଂ ଥେରସ୍ସ ମହାୱିପସ୍ସନାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସମଚ୍ଚାତି ଏୱଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ଚରନ୍ତି ମୁତତ୍ତାତି ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତଭାୱା ୱିହରନ୍ତି ।

ଉପଧୀସୂତି ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେସୁ । ଗଧିତାତି ଗିଦ୍ଧା । ଦିଟ୍ଠସୁତେତି ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠେ ରୂପେ, ସୋତେନ ସୁତେ ସଦ୍ଦେ । ପଟିଘେ ଚ ମୁତେ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପଟିଘପଦେନ ଗନ୍ଧରସା ଗହିତା, ମୁତପଦେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ। ୟୋ ଏତ୍ଥ ନ ଲିମ୍ପତୀତି ୟୋ ଏତେସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେହି ନ ଲିମ୍ପତି ।

ଅଥ ସଟ୍ଠିନିସ୍ସିତା ସୱିତକ୍କା, ପୁଥୂ ଜନତାୟ ଅଧମ୍ମା ନିୱିଟ୍ଠାତି ଅଥ ଛ ଆରମ୍ମଣନିସ୍ସିତା ପୁଥୂ ଅଧମ୍ମୱିତକ୍କା ଜନତାୟ ନିୱିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଚ ୱଗ୍ଗଗତସ୍ସ କୁହିଞ୍ଚୀତି ତେସଂ ୱସେନ ନ କତ୍ଥଚି କିଲେସୱଗ୍ଗଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନୋ ପନ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାଣୀତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୱଚନଭାଣୀପି ନ ସିୟା । ସ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ହୋତି ।

ଦବ୍ବୋତି ଦବ୍ବଜାତିକୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ଚିରରତ୍ତସମାହିତୋତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ନିପକୋତି ନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପରିଣତପଞ୍ଞୋ । ଅପିହାଲୂତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ସନ୍ତଂ ପଦନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅଜ୍ଝଗମା ମୁନୀତି ଅଧିଗତୋ ମୁନି । ପଟିଚ୍ଚ ପରିନିବ୍ବୁତୋ କଙ୍ଖତି କାଲନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଚ୍ଚ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାନକାଲଂ ଆଗମେତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ପେସଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୧. ତତିୟେ ଅତିମଞ୍ଞତୀତି ‘‘କିଂ ଇମେ ମହଲ୍ଲକା ? ନ ଏତେସଂ ପାଳି, ନ ଅଟ୍ଠକଥା, ନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତା, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ପାଳିପି ଅଟ୍ଠକଥାପି ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞତି । ଗୋତମାତି ଗୋତମବୁଦ୍ଧସାୱକତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ଆଲପତି । ମାନପଥନ୍ତି ମାନାରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ମାନସହଭୁନୋ ଚ ଧମ୍ମେ । ୱିପ୍ପଟିସାରୀହୁୱାତି ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୁୱା, ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଜିନୋତି ମଗ୍ଗେନ ଜିତକିଲେସୋ । କିତ୍ତିଞ୍ଚ ସୁଖଞ୍ଚାତି ୱଣ୍ଣଭଣନଞ୍ଚ କାୟିକଚେତସିକସୁଖଞ୍ଚ । ଅଖିଲୋଧ ପଧାନୱାତି ଅଖିଲୋ ଇଧ ପଧାନୱା ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ୱିସୁଦ୍ଧୋତି ୱିସୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅସେସନ୍ତି ନିସ୍ସେସଂ ନୱୱିଧଂ । ୱିଜ୍ଜାୟନ୍ତକରୋତି ୱିଜ୍ଜାୟ କିଲେସାନଂ ଅନ୍ତକରୋ । ସମିତାୱୀତି ରାଗାଦୀନଂ ସମିତତାୟ ସମିତାୱୀ । ତତିୟଂ ।

୪. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୨. ଚତୁତ୍ଥେ ରାଗୋତି ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ସମ୍ଭାୱିତୋ, ତଂ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୟୋ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ନିସୀଦାପେନ୍ତି । ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତାପି ଇତ୍ଥିୟୋ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତାଲୱଣ୍ଟେନ ବୀଜେନ୍ତି, ଉପନିସୀଦିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମତୋ ୱଙ୍ଗୀସସ୍ସ ନୱପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଇତ୍ଥିରୂପାରମ୍ମଣେ ରାଗୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି । ସୋ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତତ୍ତା ଉଜୁଜାତିକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ମେ ରାଗୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ନାସେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ କାମରାଗେନାତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାପନନ୍ତି ରାଗନିବ୍ବାନକାରଣଂ । ୱିପରିୟେସାତି ୱିପଲ୍ଲାସେନ । ସୁଭଂ ରାଗୂପସଞ୍ହିତନ୍ତି ରାଗଟ୍ଠାନିୟଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ । ପରତୋ ପସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସ । ମା ଚ ଅତ୍ତତୋତି ଅତ୍ତତୋ ମା ପସ୍ସ । କାୟଗତା ତ୍ୟତ୍ଥୂତି କାୟଗତା ତେ ଅତ୍ଥୁ । ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହୀତି ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ଉଗ୍ଘାଟିତତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତା ନାମ, ତଂ ଭାୱେହୀତି ୱଦତି । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟା ଚେୱ ପହାନାଭିସମୟା ଚ । ଉପସନ୍ତୋତି ରାଗାଦିସନ୍ତତାୟ ଉପସନ୍ତୋ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସୁଭାସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୩. ପଞ୍ଚମେ ଅଙ୍ଗେହୀତି କାରଣେହି, ଅୱୟୱେହି ୱା । ମୁସାୱାଦାୱେରମଣିଆଦୀନି ହି ଚତ୍ତାରି ସୁଭାସିତୱାଚାୟ କାରଣାନି, ସଚ୍ଚୱଚନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅୱୟୱା । କାରଣତ୍ଥେ ଚ ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦେ ‘‘ଚତୂହୀ’’ତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ହୋତି, ଅୱୟୱତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ସମନ୍ନାଗତାତି ସମନୁଆଗତା ପୱତ୍ତା ୟୁତ୍ତା ଚ । ୱାଚାତି ସମୁଲ୍ଲପନୱାଚା, ୟା ‘‘ୱାଚା ଗିରା ବ୍ୟପ୍ପଥୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୬) ଚ, ‘‘ନେଲା କଣ୍ଣସୁଖା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯) ଚ ଆଗତା । ‘‘ୟା ପନ ୱାଚାୟ ଚେ କତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ‘‘ୟା ଚତୂହି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେହି ଆରତି…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାୱାଚା’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୬) ଏୱଂ ୱିରତି ଚ, ‘‘ଫରୁସୱାଚା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସେୱିତା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକା ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ଏୱଂ ଚେତନା ଚ ୱାଚାତି ଆଗତା, ନ ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । କସ୍ମା ? ଅଭାସିତବ୍ବତୋ । ସୁଭାସିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା । ତେନସ୍ସା ଅତ୍ଥାୱହତଂ ଦୀପେତି । ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତାତି ନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା । ତେନସ୍ସା ଅନତ୍ଥାୱହନପହାନତଂ ଦୀପେତି । ଅନୱଜ୍ଜାତି ରାଗାଦିୱଜ୍ଜରହିତା । ଇମିନାସ୍ସା କାରଣସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁଦୋସାଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଅନନୁୱଜ୍ଜାତି ଅନୁୱାଦୱିମୁତ୍ତା। ଇମିନାସ୍ସା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାନଂ । ତେନ ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ବାଲା ଅପ୍ପମାଣାତି ଦୀପେତି ।

ସୁଭାସିତଂୟେୱଭାସତୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଚତୂସୁ ୱାଚଙ୍ଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରନିଦ୍ଦୋସୱଚନମେତଂ । ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱାଚଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାସନନିୱାରଣଂ । ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ଇମିନା ମିଚ୍ଛାୱାଚପ୍ପହାନଂ ଦୀପେତି । ସୁଭାସିତନ୍ତି ଇମିନା ପହୀନମିଚ୍ଛାୱାଚେନ ଭାସିତବ୍ବୱଚନଲକ୍ଖଣଂ । ଅଙ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଅଭାସିତବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱତ୍ୱା ଭାସିତବ୍ବମେୱାହ । ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମଂୟେୱାତିଆଦୀସୁପି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମେନ ପିସୁଣଦୋସରହିତଂ ସମଗ୍ଗକରଣଂ ୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟେନ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଦୋସରହିତଂ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ ମନ୍ତାୱଚନଂ, ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ଫରୁସାଲିକରହିତାନି ପିୟସଚ୍ଚୱଚନାନି । ଇମେହି ଖୋତି ଆଦିନା ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂ ୱାଚଂ ନିଗମେତି । ୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ପଟିଞ୍ଞାଦୀହି ଅୱୟୱେହି, ନାମାଦୀହି ପଦେହି, ଲିଙ୍ଗୱଚନୱିଭତ୍ତିକାଲକାରକସମ୍ପତ୍ତୀହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ ମୁସାୱାଦାଦିୱାଚମ୍ପି ସୁଭାସିତନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତଂ ପଟିସେଧେତି । ଅୱୟୱାଦିସମନ୍ନାଗତାପି ହି ତଥାରୂପୀ ୱାଚା ଦୁବ୍ଭାସିତାୱ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା । ଇମେହି ପନ ଚତୂହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ସଚେପି ମିଲକ୍ଖୁଭାସାପରିୟାପନ୍ନା ଘଟଚେଟିକାଗୀତିକପରିୟାପନ୍ନାପି ହୋତି, ତଥାପି ସୁଭାସିତାୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରହିତସୁଖାୱହତ୍ତା । ତଥା ହି ମଗ୍ଗପସ୍ସେ ସସ୍ସଂ ରକ୍ଖନ୍ତିୟା ସୀହଳଚେଟିକାୟ ସୀହଳକେନେୱ ଜାତିଜରାମରଣୟୁତ୍ତଂ ଗୀତିକଂ ଗାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ସଟ୍ଠିମତ୍ତା ୱିପସ୍ସକା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତଥା ତିସ୍ସୋ ନାମ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଦୁମସରସମୀପେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଦୁମସରେ ପଦୁମାନି ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା –

‘‘ପାତୋୱ ଫୁଲ୍ଲିତକୋକନଦଂ, ସୂରିୟାଲୋକେନ ଭିଜ୍ଜିୟତେ ।

ଏୱଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଗତା ସତ୍ତା, ଜରାଭିୱେଗେନ ମଦ୍ଦିୟନ୍ତୀ’’ତି ॥ –

ଇମଂ ଗୀତିକଂ ଗାୟନ୍ତିୟା ଚେଟିକାୟ ସୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ।

ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେପି ଅଞ୍ଞତରୋ ପୁରିସୋ ସତ୍ତହି ପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଟୱିତୋ ଆଗମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରାୟ ଇତ୍ଥିୟା ମୁସଲେନ ତଣ୍ଡୁଲେ କୋଟ୍ଟେନ୍ତିୟା –

‘‘ଜରାୟ ପରିମଦ୍ଦିତଂ ଏତଂ, ମିଲାତଛୱିଚମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ।

ମରଣେନ ଭିଜ୍ଜତି ଏତଂ, ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ଘାସମାମିସଂ ॥

‘‘କିମୀନଂ ଆଲୟଂ ଏତଂ, ନାନାକୁଣପେନ ପୂରିତଂ ।

ଅସୁଚିସ୍ସ ଭାଜନଂ ଏତଂ, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସମଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ॥ –

ଇମଂ ଗୀତିକଂ ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ସହ ପୁତ୍ତେହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଇମେହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ସଚେପି ମିଲକ୍ଖୁଭାସାପରିୟାପନ୍ନା ଘଟଚେଟିକାଗୀତିକପରିୟାପନ୍ନାପି ହୋତି, ତଥାପି ସୁଭାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁଭାସିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅନୱଜ୍ଜା ଚ ଅନନୁୱଜ୍ଜା ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥତ୍ଥିକାନଂ ଅତ୍ଥପଟିସରଣାନଂ, ନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିସରଣାନନ୍ତି ।

ସାରୁପ୍ପାହୀତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକାହି । ଅଭିତ୍ଥୱୀତି ପସଂସି । ନ ତାପୟେତି ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ନ ତାପେୟ୍ୟ ନ ୱିବାଧେୟ୍ୟ । ପରେତି ପରେହି ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ନାଭିଭୱେୟ୍ୟ ନ ବାଧେୟ୍ୟ । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଅପିସୁଣୱାଚାୱସେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତି । ପଟିନନ୍ଦିତାତି ପିୟାୟିତା । ୟଂ ଅନାଦାୟାତି ୟଂ ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ପରେସଂ ପାପାନି ଅପ୍ପିୟାନି ଫରୁସୱଚନାନି ଅନାଦାୟ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରଂ ପିୟମେୱ ଭାସତି, ତଂ ୱାଚଂ ଭାସେୟ୍ୟାତି ପିୟୱାଚାୱସେନ ଅଭିତ୍ଥୱି ।

ଅମତାତି ସାଧୁଭାୱେନ ଅମତସଦିସା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ରସାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ନିବ୍ବାନାମତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା ଅମତା । ଏସ ଧମ୍ମୋ ସନନ୍ତନୋତି ୟା ଅୟଂ ସଚ୍ଚୱାଚା ନାମ, ଏସ ପୋରାଣୋ ଧମ୍ମୋ ଚରିୟା ପୱେଣୀ । ଇଦମେୱ ହି ପୋରାଣାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ, ନ ତେ ଅଲିକଂ ଭାସିଂସୁ । ତେନେୱାହ – ସଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ଆହୁ ସନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠିତାତି ।

ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠିତା, ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଚ୍ଚୱିସେସନମେୱ ୱା ଏତଂ । ଇଦଂ ହି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତା, କୀଦିସେ ? ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ୟଂ ପରେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପରୋଧକରଂ, ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମିକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସଚ୍ଚୱଚନୱସେନ ଅଭିତ୍ଥୱି ।

ଖେମନ୍ତି ଅଭୟଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ । କେନ କାରଣେନାତି ଚେ । ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ, ୟସ୍ମା କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ପାପେତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିବ୍ବାନଧାତୂନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଖେମମଗ୍ଗପ୍ପକାସନତୋ ଖେମଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ସା ୱେ ୱାଚାନମୁତ୍ତମାତି ସା ୱାଚା ସବ୍ବୱାଚାନଂ ସେଟ୍ଠାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ମନ୍ତାୱଚନୱସେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୪. ଛଟ୍ଠେ ପୋରିୟାତି ଅକ୍ଖରାଦିପରିପୁଣ୍ଣାୟ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟାତି ଅୱିବଦ୍ଧାୟ ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟ । ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ହି କଥେନ୍ତସ୍ସ ପିତ୍ତାଦୀନଂ ୱସେନ ଅପଲିବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ହୋତି, ଅୟଦଣ୍ଡେନ ପହତକଂସତାଲତୋ ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଛରତି । ଅନେଲଗଲାୟାତି ଅନେଲାୟ ଅଗଲାୟ ନିଦ୍ଦୋସାୟ ଚେୱ ଅକ୍ଖଲିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ ଚ । ଥେରସ୍ସ ହି କଥୟତୋ ପଦଂ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱା ନ ପରିହାୟତି । ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନିୟାତି ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନସମତ୍ଥାୟ । ଭିକ୍ଖୁନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ।

ସଂଖିତ୍ତେନପୀତି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଆୱୁସୋ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ଇମାନି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ତସ୍ମାତିହ, ଆୱୁସୋ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୬-୧୦୯୮) ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନପି ଦେସେତି । ୱିତ୍ଥାରେନପୀତି ‘‘କତମଂ, ଆୱୁସୋ, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୩) ନୟେନ ତାନେୱ ୱିଭଜନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସତି । ଖନ୍ଧାଦିଦେସନାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋତି ୟଥା ମଧୁରଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ସାୟିତ୍ୱା ପକ୍ଖେହି ୱାତଂ ଦତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତିୟା ସାଳିକସକୁଣିୟା ନିଗ୍ଘୋସୋ, ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ମଧୁରୋ ନିଗ୍ଘୋସୋ ହୋତି । ପଟିଭାନଂ ଉଦୀରୟୀତି ସମୁଦ୍ଦତୋ ଊମିୟୋ ୱିୟ ଅନନ୍ତଂ ପଟିଭାନଂ ଉଟ୍ଠହତି । ଓଧେନ୍ତୀତି ଓଦହନ୍ତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ପୱାରଣାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୫. ସତ୍ତମେ ତଦହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହୁ, ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ। ଉପୱସନ୍ତୀତି ଚ ସୀଲେନ ୱା ଅନସନେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନେସ ଉପୋସଥଦିୱସୋ ଅଟ୍ଠମୀଚାତୁଦ୍ଦସୀପନ୍ନରସୀଭେଦେନ ତିୱିଧୋ, ତସ୍ମା ସେସଦ୍ୱୟନିୱାରଣତ୍ଥଂ ପନ୍ନରସେତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୱାରଣାୟାତି ୱସ୍ସଂ-ୱୁଟ୍ଠ-ପୱାରଣାୟ । ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣାତିପି ଏତିସ୍ସାୱ ନାମଂ । ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସାୟନ୍ହସମୟେ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ କାଲୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଉଦକକୋଟ୍ଠକେ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ ଏକଂସଂ ସୁଗତମହାଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମତ୍ଥମ୍ଭଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ ଉଟ୍ଠହତୋ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସ୍ସ ସିରିଂ ସିରିୟା ଅଭିଭୱମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତନ୍ତି ୟତୋ ୟତୋ ଅନୁୱିଲୋକେତି, ତତୋ ତତୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସାପି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱା ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱା ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ନିରୱା ସନ୍ତେନ ଇରିୟାପଥେନ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ଦିସ୍ସମାନପଞ୍ଚପସାଦେହି ନେତ୍ତେହି ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା । ହନ୍ଦାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନ ଚ ମେ କିଞ୍ଚି ଗରହଥାତି ଏତ୍ଥ ନ ଚ କିଞ୍ଚୀତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନ-କାରୋ । କିଂ ମେ କିଞ୍ଚି ଗରହଥ ? ୟଦି ଗରହଥ, ୱଦଥ, ଇଚ୍ଛାପେମି ୱୋ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱାତି ଇମିନା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନେୱ ପୱାରେତି, ନ ମନୋଦ୍ୱାରଂ । କସ୍ମା ? ଅପାକଟତ୍ତା । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ହି ଦୋସୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ମନୋଦ୍ୱାରେ । ‘‘ଏକମଞ୍ଚେ ସୟତୋପି ହି କିଂ ଚିନ୍ତେସୀ’’ତି ? ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଜାନାତି । ଇତି ମନୋଦ୍ୱାରଂ ଅପାକଟତ୍ତା ନ ପୱାରେତି, ନୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା । ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସାପି ହି ତସ୍ସ ଭୂରିଦତ୍ତଛଦ୍ଦନ୍ତସଙ୍ଖପାଲଧମ୍ମପାଲାଦିକାଲେ ମନୋଦ୍ୱାରଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଇଦାନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଧମ୍ମସେନାପତିଟ୍ଠାନେ ଠିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଭାରଂ ୱହନ୍ତୋ ଏତଂ ଅୱୋଚ । ନ ଖୋ ମୟଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ମୟଂ ଭଗୱତୋ ନ କିଞ୍ଚି ଗରହାମ । କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱାତି ଇଦଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରକ୍ଖିୟତଂ ସନ୍ଧାୟ ଥେରୋ ଆହ । ଭଗୱତୋ ହି ଚତ୍ତାରି ଅରକ୍ଖିୟାନି । ୟଥାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ ଅରକ୍ଖିୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧମନୋସମାଚାରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ‘‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୮) ।

ଇଦାନି ଭଗୱତୋ ୟଥାଭୂତଗୁଣେ କଥେନ୍ତୋ ଭଗୱା ହି, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞେନ ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଅନୁପ୍ପାଦିତପୁବ୍ବସ୍ସ । ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସାତି ଇଦଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୱେୱଚନମେୱ । ଅନକ୍ଖାତସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞେନ ଅଦେସିତସ୍ସ । ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତାତି ପଠମଗତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଛା ସମନୁଆଗତା । ଇତି ଥେରୋ ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଭଗୱତୋ ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଆଗତା, ତସ୍ମା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଗୁଣଂ କଥେସି । ତେନ ସବ୍ବଗୁଣା କଥିତାୱ ହୋନ୍ତି । ଅହଞ୍ଚ ଖୋ, ଭନ୍ତେତି ଇଦଂ ଥେରୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ କାୟିକୱାଚସିକଂ ପୱାରେନ୍ତୋ ଆହ ।

ପିତରାପୱତ୍ତିତନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିମ୍ହି କାଲଙ୍କତେ ୱା ପବ୍ବଜିତେ ୱା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ଚକ୍କଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତତୋ ଦସୱିଧଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ପାତୁଭୱତି, ତଂ ସୋ ପୱତ୍ତେତି । ରତନମୟତ୍ତା ପନ ସଦିସଟ୍ଠେନ ତଦେୱ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ପିତରା ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ସୋ ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱ, ହୋହି, ଅହମନୁସାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ, ତସ୍ମା ପିତରା ପୱତ୍ତିତଂ ଆଣାଚକ୍କଂ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତେତି ନାମ । ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତେସୀତି ସମ୍ମା ନୟେନ ହେତୁନା କାରଣେନେୱ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତେସି । ଭଗୱା ହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ କଥେତି, ଥେରୋ ତମେୱ ଅନୁକଥେତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାତି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତା, ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟା ରୂପକାୟତୋ ୱିମୁତ୍ତା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ନାମକାୟତୋତି । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତା ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଖୀଣାସୱା ।

ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ । ସଂୟୋଜନବନ୍ଧନଚ୍ଛିଦାତି ସଂୟୋଜନସଙ୍ଖାତେ ଚେୱ ବନ୍ଧନସଙ୍ଖାତେ ଚ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତା । ୱିଜିତସଙ୍ଗାମନ୍ତି ୱିଜିତରାଗଦୋସମୋହସଙ୍ଗାମଂ, ମାରବଲସ୍ସ ୱିଜିତତ୍ତାପି ୱିଜିତସଙ୍ଗାମଂ । ସତ୍ଥୱାହନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗରଥେ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ଥଂ ୱାହେତି ସଂସାରକନ୍ତାରଂ ଉତ୍ତାରେତୀତି ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ, ତଂ ସତ୍ଥୱାହଂ । ପଲାପୋତି ଅନ୍ତୋତୁଚ୍ଛୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନନ୍ତି ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁଂ ସତ୍ଥାରଂ ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦାମୀତି ୱଦତି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ପରୋସହସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୬. ଅଟ୍ଠମେ ପରୋସହସ୍ସନ୍ତି ଅତିରେକସହସ୍ସଂ । ଅକୁତୋଭୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନେ କୁତୋଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱା କୁତୋଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥୀତି ନିବ୍ବାନଂ ଅକୁତୋଭୟଂ ନାମ । ଇସୀନଂ ଇସିସତ୍ତମୋତି ୱିପସ୍ସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇସୀନଂ ସତ୍ତମକୋ ଇସି ।

କିଂ ନୁ ତେ ୱଙ୍ଗୀସାତି ଇଦଂ ଭଗୱା ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଆହ । ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ କିର କଥା ଉଦପାଦି ‘‘ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱତ୍ତୋ, ନେୱ ଉଦ୍ଦେସେ, ନ ପରିପୁଚ୍ଛାୟ, ନ ୟୋନିସୋମନସିକାରେ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଗାଥା ବନ୍ଧନ୍ତୋ ଚୁଣ୍ଣିୟପଦାନି କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱଙ୍ଗୀସସ୍ସ ପଟିଭାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ପଟିଭାନସମ୍ପତ୍ତିମସ୍ସ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ତେ ୱଙ୍ଗୀସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ଉମ୍ମଗ୍ଗପଥନ୍ତି ଅନେକାନି କିଲେସୁମ୍ମୁଜ୍ଜନସତାନି, ୱଟ୍ଟପଥତ୍ତା ପନ ପଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଭିଜ୍ଜ ଖିଲାନୀତି ରାଗଖିଲାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚରସି । ତଂ ପସ୍ସଥାତି ତଂ ଏୱଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚରନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସଥ । ବନ୍ଧପମୁଞ୍ଚକରନ୍ତି ବନ୍ଧନମୋଚନକରଂ । ଅସିତନ୍ତି ଅନିସ୍ସିତଂ । ଭାଗସୋ ପୱିଭଜନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ଧମ୍ମଂ ୱିଭଜନ୍ତଂ । ପୱିଭଜ୍ଜାତି ୱା ପାଠୋ, ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗକୋଟ୍ଠାସୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିଭଜିତ୍ୱା ପସ୍ସଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓଘସ୍ସାତି ଚତୁରୋଘସ୍ସ । ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ । ତସ୍ମିଂ ଚ ଅମତେ ଅକ୍ଖାତେତି ତସ୍ମିଂ ତେନ ଅକ୍ଖାତେ ଅମତେ । ଧମ୍ମଦ୍ଦସାତି ଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସିତାରୋ । ଠିତା ଅସଂହୀରାତି ଅସଂହାରିୟା ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତା ।

ଅତିୱିଜ୍ଝାତି ଅତିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ସବ୍ବଟ୍ଠିତୀନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀନଂ ୱା। ଅତିକ୍କମମଦ୍ଦସାତି ଅତିକ୍କମଭୂତଂ ନିବ୍ବାନମଦ୍ଦସ । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଉତ୍ତମଧମ୍ମଂ । ଅଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ, ପଠମତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସଦ୍ଧାନନ୍ତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ, ଅଗ୍ଗଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ, ଅଗ୍ଗେ ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏସ ଧମ୍ମୋ ସୁଦେସିତୋତି ଜାନନ୍ତେନ ଚ ପମାଦୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ତସ୍ମା । ଅନୁସିକ୍ଖେତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. କୋଣ୍ଡଞ୍ଞସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୭. ନୱମେ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ପଠମଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତତ୍ତା ଏୱଂ ଗହିତନାମୋ ଥେରୋ । ସୁଚିରସ୍ସେୱାତି କୀୱଚିରସ୍ସ ? ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ସଂୱଚ୍ଛରାନଂ । ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ କତ୍ଥ ୱିହାସୀତି । ଛଦ୍ଦନ୍ତଭୱନେ ମନ୍ଦାକିନିପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ । କସ୍ମା ? ୱିହାରଗରୁତାୟ । ସୋ ହି ପଞ୍ଞୱା ମହାସାୱକୋ । ୟଥେୱ ଭଗୱତୋ, ଏୱମସ୍ସ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଗୁଣା ପତ୍ଥଟାୱ । ଦେୱମନୁସ୍ସା ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଦ୍ଧସାୱକୋ’’ତି ଅନନ୍ତରଂ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୂଜେନ୍ତି । ସନ୍ତିକଂ ଆଗତାନଞ୍ଚ ନାମ ତଥାରୂପା ଧମ୍ମକଥା ୱା ପଟିସନ୍ଥାରୋ ୱା କାତବ୍ବୋ ହୋତି । ଥେରୋ ଚ ୱିହାରଗରୁକୋ, ତେନସ୍ସ ସୋ ପପଞ୍ଚୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି । ଇତି ୱିହାରଗରୁତାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାସି ।

ଅପରମ୍ପି କାରଣଂ – ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ତାୱ ସବ୍ବସାୱକା ୱସ୍ସଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଧମ୍ମଦେସନାକାଲେ ପନ ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ଅଲଙ୍କତବୁଦ୍ଧାସନମ୍ହି ସତ୍ଥରି ନିସିନ୍ନେ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥପସ୍ସେ ଧମ୍ମସେନାପତି, ୱାମହତ୍ଥପସ୍ସେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ନିସୀଦତି, ତେସଂ ପିଟ୍ଠିଭାଗେ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ସେସା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଅଗ୍ଗଧମ୍ମପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ମହଲ୍ଲକତ୍ତା ଚ ଥେରେ ସଗାରୱା ଥେରଂ ମହାବ୍ରହ୍ମଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଆସୀୱିସଂ ୱିୟ ଚ ମଞ୍ଞମାନା ଧୁରାସନେ ନିସୀଦନ୍ତା ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ହରାୟନ୍ତି । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେହି ଧୁରାସନତ୍ଥାୟ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପାରମିୟୋ ପୂରିତା, ତେ ଇଦାନି ଧୁରାସନେ ନିସୀଦନ୍ତା ମମ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ହରାୟନ୍ତି, ଫାସୁୱିହାରଂ ନେସଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପତିରୂପେ କାଲେ ତଥାଗତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଜନପଦେ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ, ସତ୍ଥା ଅନୁଜାନି ।

ଥେରୋ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଛଦ୍ଦନ୍ତଭୱନେ ମନ୍ଦାକିନିତୀରଂ ଗତୋ । ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପାରିଚରିୟାୟ କତପରିଚୟା ଅଟ୍ଠସହସ୍ସା ହତ୍ଥିନାଗା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଆଗତ’’ନ୍ତି ନଖେହି ଚଙ୍କମନଂ ନିତ୍ତିଣଂ କତ୍ୱା ଆୱରଣସାଖା ହରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ସଚେ ହି ମୟଂ ‘ଅୟଂ ଥେରସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଂ କରିସ୍ସତି, ଅୟଂ କରିସ୍ସତୀ’ତି ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମ, ଥେରୋ ବହୁଞାତିକଗାମଂ ଗତୋ ୱିୟ ୟଥାଧୋତେନେୱ ପତ୍ତେନ ଗମିସ୍ସତି, ୱାରେନ ନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମ, ଏକସ୍ସ ପନ ୱାରେ ପତ୍ତେ ସେସେହିପି ନପ୍ପମଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱାରଂ ଠପୟିଂସୁ । ୱାରିକନାଗୋ ପାତୋୱ ଥେରସ୍ସ ମୁଖୋଦକଞ୍ଚ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଠପେତି, ୱତ୍ତଂ କରୋତି ।

ମନ୍ଦାକିନିପୋକ୍ଖରଣୀ ନାମ ଚେସା ପଣ୍ଣାସୟୋଜନା ହୋତି । ତସ୍ସା ପଞ୍ଚୱୀସତିୟୋଜନମତ୍ତେ ଠାନେ ସେୱାଲୋ ୱା ପଣକଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଫଲିକୱଣ୍ଣଂ ଉଦକମେୱ ହୋତି । ତତୋ ପରଂ ପନ କଟିପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଅଡ୍ଢୟୋଜନୱିତ୍ଥତଂ ସେସପଦୁମୱନଂ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ ସରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତଦନନ୍ତରଂ ତାୱ ମହନ୍ତମେୱ ରତ୍ତପଦୁମୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ରତ୍ତକୁମୁଦୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ସେତକୁମୁଦୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ନୀଲୁପ୍ପଲୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ରତ୍ତୁପ୍ପଲୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ସୁଗନ୍ଧରତ୍ତସାଲିୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଏଳାଲୁକଲାବୁକୁମ୍ଭଣ୍ଡାଦୀନି ମଧୁରରସାନି ୱଲ୍ଲିଫଲାନି, ତଦନନ୍ତରଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନୱିତ୍ଥାରମେୱ ଉଚ୍ଛୁୱନଂ, ତତ୍ଥ ପୂଗରୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପମାଣା ଉଚ୍ଛୂ, ତଦନନ୍ତରଂ କଦଲିୱନଂ, ୟତୋ ଦୁୱେ ପକ୍କାନି ଖାଦନ୍ତା କିଲମନ୍ତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଚାଟିପ୍ପମାଣଫଲଂ ପନସୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଜମ୍ବୁୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ ଅମ୍ବୱନଂ, ତଦନନ୍ତରଂ କପିତ୍ଥୱନନ୍ତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ତସ୍ମିଂ ଦହେ ଖାଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଫଲଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କୁସୁମାନଂ ପୁପ୍ଫନସମୟେ ୱାତୋ ରେଣୁୱଟ୍ଟିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଦୁମିନିପତ୍ତେସୁ ଠପେତି, ତତ୍ଥ ଉଦକଫୁସିତାନି ପତନ୍ତି । ତତୋ ଆଦିଚ୍ଚପାକେନ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପକ୍କପୟୋଘନିକା ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ଏତଂ ପୋକ୍ଖରମଧୁ ନାମ, ତଂ ଥେରସ୍ସ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ମୁଳାଲଂ ନଙ୍ଗଲସୀସମତ୍ତଂ ହୋତି, ତମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ଭିସଂ ମହାଭେରିପୋକ୍ଖରପ୍ପମାଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ପବ୍ବେ ପାଦଘଟକପ୍ପମାଣଂ ଖୀରଂ ହୋତି, ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ପୋକ୍ଖରଟ୍ଠୀନି ମଧୁସକ୍ଖରାୟ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ଉଚ୍ଛୁଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ଠପେତ୍ୱା ପାଦେନ ଅକ୍କମନ୍ତି । ତତୋ ରସୋ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ସୋଣ୍ଡିଆୱାଟେ ପୂରେତ୍ୱା, ଆଦିଚ୍ଚପାକେନ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଖୀରପାସାଣପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି, ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ପନସକଦଲିଅମ୍ବପକ୍କାଦୀସୁ କଥାୱ ନତ୍ଥି ।

କେଲାସପବ୍ବତେ ନାଗଦତ୍ତୋ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ୱସତି । ଥେରୋ କାଲେନ କାଲଂ ତସ୍ସ ୱିମାନଦ୍ୱାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ନୱସପ୍ପିପୋକ୍ଖରମଧୁଚୁଣ୍ଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ନିରୁଦକପାୟାସସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି । ସୋ କିର କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସୁଗନ୍ଧସପ୍ପିନା ଖୀରସଲାକଂ ଅଦାସି । ତେନସ୍ସେତଂ ଭୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଥେରୋ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ହତ୍ଥିନାଗେହି ମଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେହି ଦୁକ୍କରଂ କତଂ, ସତ୍ଥାରଂ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ଏତେସଂୟେୱ ସନ୍ତିକେ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆକାସେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଚିରସ୍ସେୱ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।

ନାମଞ୍ଚାତି କସ୍ମା ନାମଂ ସାୱେତି ? ଥେରଞ୍ହି କେଚି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, କେଚି ନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟେ ମଂ ଅଜାନନ୍ତା ‘କୋ ଏସ ପଣ୍ଡରସୀସୋ ଓଭଗ୍ଗୋ ଗୋପାନସିୱଙ୍କୋ ମହଲ୍ଲକୋ ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋତୀ’ତି ଚିତ୍ତଂ ପଦୂସେସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଅପାୟପୂରକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ପନ ମଂ ଜାନନ୍ତା – ‘ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ସତ୍ଥା ୱିୟ ପଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହାସାୱକୋ’ତି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେସ୍ସନ୍ତି, ତେ ସଗ୍ଗୂପଗା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ସତ୍ତାନଂ ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ପିଦହିତ୍ୱା ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ନାମଂ ସାୱେତି ।

ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧୋତି ପଠମଂ ସତ୍ଥା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝି, ପଚ୍ଛା ଥେରୋ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧୋତି, ୱୁଚ୍ଚତି । ତିବ୍ବନିକ୍କମୋତି ବାଳ୍ହୱୀରିୟୋ । ୱିୱେକାନନ୍ତି ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନଂ । ତେୱିଜ୍ଜୋ, ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦୋତି ଛସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଚତସ୍ସୋ ୱଦତି । ଇତରା ଦ୍ୱେ କିଞ୍ଚାପି ନ ୱୁତ୍ତା, ଥେରୋ ପନ ଛଳଭିଞ୍ଞୋୱ । ଇମିସ୍ସା ଚ ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ପରିସା ସନ୍ନିସୀଦି । ପରିସାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଥେରୋ ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ପରିକ୍ଖୀଣା ମେ, ଭନ୍ତେ, ଆୟୁସଙ୍ଖାରା, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି, ପରିନିବ୍ବାନକାଲଂ ଅନୁଜାନାପେସି। କତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସସି କୋଣ୍ଡଞ୍ଞାତି ? ଉପଟ୍ଠାକେହି ମେ, ଭନ୍ତେ, ହତ୍ଥିନାଗେହି ଦୁକ୍କରଂ କତଂ, ତେସଂ ସନ୍ତିକେତି । ସତ୍ଥା ଅନୁଜାନି ।

ଥେରୋ ଦସବଲଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା – ‘‘ପୁବ୍ବଂ ତଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ପଠମଦସ୍ସନଂ, ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତେ ମହାଜନେ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠିତୋ – ‘‘ମା ସୋଚିତ୍ଥ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ବୁଦ୍ଧା ୱା ହୋନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱା, ଉପ୍ପନ୍ନା ସଙ୍ଖାରା ଅଭିଜ୍ଜନକା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମହାଜନଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ମହାଜନସ୍ସ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ଦାକିନିତୀରେ ଓତରିତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ କତୁତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ତୟୋ ୟାମେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପରିନିବ୍ବାୟି । ଥେରସ୍ସ ସହପରିନିବ୍ବାନା ହିମୱତି ସବ୍ବରୁକ୍ଖା ପୁପ୍ଫେହି ଚ ଫଲେହି ଚ ଓନତୱିନତା ଅହେସୁଂ । ୱାରିକନାଗୋ ଥେରସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ପାତୋୱ ମୁଖୋଦକଦନ୍ତକଟ୍ଠାନି ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଖାଦନୀୟଫଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ୟାୱ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନା ଥେରସ୍ସ ନିକ୍ଖମନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ? ପୁବ୍ବେ ଅୟ୍ୟୋ ପାତୋୱ ଚଙ୍କମତି, ମୁଖଂ ଧୋୱତି । ଅଜ୍ଜ ପନ ପଣ୍ଣସାଲତୋପି ନ ନିକ୍ଖମତୀ’’ତି କୁଟିଦ୍ୱାରଂ କମ୍ପେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଥେରଂ ନିସିନ୍ନକମେୱ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ପରାମସିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ପରିୟେସନ୍ତୋ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଥେରୋ’’ତି ସୋଣ୍ଡଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାରୱଂ ୱିରୱି । ସକଲହିମୱନ୍ତୋ ଏକନିନ୍ନାଦୋ ଅହୋସି । ଅଟ୍ଠନାଗସହସ୍ସାନି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଥେରଂ ଜେଟ୍ଠକନାଗସ୍ସ କୁମ୍ଭେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୁପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖସାଖା ଗହେତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ସକଲହିମୱନ୍ତଂ ଅନୁୱିଚରିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଆଗତା ।

ସକ୍କୋ ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତ, ଅମ୍ହାକଂ ଜେଟ୍ଠଭାତା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମ, ନୱୟୋଜନିକଂ ସବ୍ବରତନମୟଂ କୂଟାଗାରଂ ମାପେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ଥେରଂ ତତ୍ଥ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥିନାଗାନଂ ଅଦାସି । ତେ କୂଟାଗାରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିୟୋଜନସହସ୍ସଂ ହିମୱନ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱିଜ୍ଝିଂସୁ। ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଆକାସଟ୍ଠକା ଦେୱା ଗହେତ୍ୱା ସାଧୁକୀଳିତଂ କୀଳିଂସୁ । ତତୋ ୱସ୍ସୱଲାହକା ସୀତୱଲାହକା ଉଣ୍ହୱଲାହକା ଚାତୁମହାରାଜିକା ତାୱତିଂସାତି ଏତେନୁପାୟେନ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା କୂଟାଗାରଂ ଅଗମାସି, ପୁନ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଦେୱାନନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ହତ୍ଥିନାଗାନଂୟେୱ କୂଟାଗାରଂ ଅଦଂସୁ । ଏକେକା ଦେୱତା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଚନ୍ଦନଘଟିକଂ ଆହରି, ଚିତକୋ ନୱୟୋଜନିକୋ ଅହୋସି । କୂଟାଗାରଂ ଚିତକଂ ଆରୋପୟିଂସୁ । ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଧମ୍ମଂ କଥେସି, ବହୂନଂ ଦେୱତାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ପୁନଦିୱସେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟମେୱ ଚିତକଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ସୁମନମକୁଳୱଣ୍ଣାନଂ ଧାତୂନଂ ପରିସାୱନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଭଗୱତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେଳୁୱନୱିହାରକୋଟ୍ଠକଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ହତ୍ଥେ ଠପୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ଧାତୁପରିସାୱନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଥୱିୟା ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି, ମହାପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ରଜତବୁବ୍ବୁଳସଦିସଂ ଚେତିୟଂ ନିକ୍ଖମି । ସତ୍ଥା ସହତ୍ଥେନ ଚେତିୟେ ଧାତୁୟୋ ନିଧେସି । ଅଜ୍ଜାପି କିର ତଂ ଚେତିୟଂ ଧରତିୟେୱାତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୮. ଦସମେ ସମନ୍ନେସତୀତି ପରିୟେସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ନଗସ୍ସାତି ପବ୍ବତସ୍ସ । ମୁନିନ୍ତି ବୁଦ୍ଧମୁନିଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାରଗୁନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପାରଂ ଗତଂ । ସମନ୍ନେସନ୍ତି ସମନ୍ନେସନ୍ତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ । ଅନେକାକାରସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅନେକେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ଦସମଂ ।

୧୧. ଗଗ୍ଗରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧୯. ଏକାଦସମେ ତ୍ୟାସ୍ସୁଦନ୍ତି ତେ ଅସ୍ସୁଦଂ । ଅସ୍ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱଣ୍ଣେନାତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନ । ୟସସାତି ପରିୱାରେନ । ୱିଗତମଲୋୱ ଭାଣୁମାତି ୱିଗତମଲୋ ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୦. ଦ୍ୱାଦସମେ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ । ୱଙ୍ଗୀସୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ପଦୁମୁତ୍ତରକାଲେ ପଟିଭାନସମ୍ପନ୍ନଂ ସାୱକଂ ଦିସ୍ୱା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱାଦକାମତାୟ ଜମ୍ବୁସାଖଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଏକେନ ପରିବ୍ବାଜକେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦଂ କତ୍ୱା ୱାଦେ ଜୟପରାଜୟାନୁଭାୱେନ ତେନେୱ ପରିବ୍ବାଜକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ୱସମାନାୟ ଏକିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱୟଂ ଆଗମ୍ମ ମାତିତୋ ପଞ୍ଚୱାଦସତାନି, ପିତିତୋ ପଞ୍ଚୱାଦସତାନୀତି ୱାଦସହସ୍ସଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିଚରତି । ଏକଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତି, ୟଂ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିଜପ୍ପିତ୍ୱା ମତାନଂ ସୀସଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପହରିତ୍ୱା – ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଜାନାତି । ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ୱିଚରନ୍ତୋ ପଞ୍ଚହି ମାଣୱକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ସାଲାୟ ନିସୀଦତି ।

ତଦା ଚ ନଗରୱାସିନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗା ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମାଣୱୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କହଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ? ପୁଚ୍ଛି । ତେ ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋପି ସପରିୱାରୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ୱଙ୍ଗୀସ, ଭଦ୍ଦକଂ କିର ସିପ୍ପଂ ଜାନାସୀ’’ତି । ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ଅହଂ ବହୁସିପ୍ପଂ ଜାନାମି । ତୁମ୍ହେ କତରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦଥା’’ତି ? ଛୱଦୂସକସିପ୍ପନ୍ତି । ଆମ, ଭୋ ଗୋତମାତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ‘‘ୱଙ୍ଗୀସ, ଅୟଂ କହଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ମନ୍ତଂ ଜପ୍ପିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପହରିତ୍ୱା ‘‘ନିରୟେ’’ତି ଆହ । ‘‘ସାଧୁ, ୱଙ୍ଗୀସ, ସୁକଥିତ’’ନ୍ତି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଦସ୍ସେସି । ତମ୍ପି ସୋ ତଥେୱ ବ୍ୟାକାସି । ଅଥସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସୀସଂ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ମନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱାପି ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପହରିତ୍ୱାପି ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ‘‘କିଲମସି, ୱଙ୍ଗୀସା’’ତି ଆହ ? ଆମ ଭୋ, ଗୋତମାତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଧାରେହୀତି । ତଥା କରୋନ୍ତୋପି ଅଦିସ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭୋ ଗୋତମ, ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ଆମ, ୱଙ୍ଗୀସ, ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଚେସ ଗତୋ, ଅହମସ୍ସ ଗତିଂ ଜାନାମୀତି । ମନ୍ତେନ ଜାନାସି, ଭୋ ଗୋତମାତି ? ଆମ, ୱଙ୍ଗୀସ, ଏକେନ ମନ୍ତେନେୱ ଜାନାମୀତି । ଭୋ ଗୋତମ, ମୟ୍ହଂ ମନ୍ତେନ ଇମଂ ମନ୍ତଂ ଦେଥାତି । ଅମୂଲିକୋ, ୱଙ୍ଗୀସ, ମୟ୍ହଂ ମନ୍ତୋତି । ଦେଥ, ଭୋ ଗୋତମାତି । ନ ସକ୍କା ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକେ ଅପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଦାତୁନ୍ତି । ସୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତା ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅତିରେକସିପ୍ପଂ ଜାନାତି, ଅହଂ ଇମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାମି, ତତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅମ୍ହେହି ବହୁତରଂ ଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ତୁମ୍ହେ ୟାୱ ଅହଂ ଆଗଚ୍ଛାମି, ତାୱ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ୱିଚରଥା’’ତି ତେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବାଜେଥ ମ’’ନ୍ତି ଆହ । ସତ୍ଥା ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପସ୍ସ ପଟିପାଦେସି । ଥେରୋ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମ୍ମ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ‘‘ସିପ୍ପଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚି । ୱଙ୍ଗୀସ, ତୁମ୍ହେ ସିପ୍ପଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଅଲୋଣଭୋଜନଥଣ୍ଡିଲସେୟ୍ୟାଦୀହି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥ, ଇମସ୍ସାପି ସିପ୍ପସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ତାୱ କରୋହୀତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି । ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ ତଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୀତି ଏୱଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ । କାୱେୟ୍ୟମତ୍ତାତି କାୱେୟ୍ୟେନ କବ୍ବକରଣେନ ମତ୍ତା । ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋତି ଇମାନି ଖନ୍ଧାଦୀନି ପକାସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ୟେ ନିୟାମଗତଦ୍ଦସାତି ୟେ ନିୟାମଗତା ଚେୱ ନିୟାମଦସ୍ସାତି ଚ । ସ୍ୱାଗତନ୍ତି ସୁଆଗମନଂ । ଇଦ୍ଧିପତ୍ତୋମ୍ହୀତି ଇମିନା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ଗହିତଂ । ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦୋତି ଇମିନା ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ । ଦିବ୍ବସୋତଂ ପନ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଛ ଅଭିଞ୍ଞାପତ୍ତୋ ଏସୋ ମହାସାୱକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ୱଙ୍ଗୀସସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱନସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ୱିୱେକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୧. ୱନସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ କୋସଲେସୁ ୱିହରତୀତି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଜନପଦସ୍ସ ସୁଲଭଭିକ୍ଖତାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହରତି । ସଂୱେଜେତୁକାମାତି ୱିୱେକଂ ପଟିପଜ୍ଜାପେତୁକାମା । ୱିୱେକକାମୋତି ତୟୋ ୱିୱେକେ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ । ନିଚ୍ଛରତୀ ବହିଦ୍ଧାତି ବାହିରେସୁ ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେସୁ ଚରତି । ଜନୋ ଜନସ୍ମିନ୍ତି ତ୍ୱଂ ଜନୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଜନେ ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିନୟସ୍ସୁ । ପଜହାସୀତି ପଜହ । ଭୱାସୀତି ଭୱ । ସତଂ ତଂ ସାରୟାମସେତି ସତିମନ୍ତଂ ପଣ୍ଡିତଂ ତଂ ମୟମ୍ପି ସାରୟାମ, ସତଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ମୟଂ ତଂ ସାରୟାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାତାଲରଜୋତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପାତାଲସଙ୍ଖାତୋ କିଲେସରଜୋ । ମା ତଂ କାମରଜୋତି ଅୟଂ କାମରାଗରଜୋ ତଂ ମା ଅୱହରି, ଅପାୟମେୱ ମା ନେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଂସୁକୁନ୍ଥିତୋତି ପଂସୁମକ୍ଖିତୋ । ୱିଧୁନନ୍ତି ୱିଧୁନନ୍ତୋ । ସିତଂ ରଜନ୍ତି ସରୀରଲଗ୍ଗଂ ରଜଂ । ସଂୱେଗମାପାଦୀତି ଦେୱତାପି ନାମ ମଂ ଏୱଂ ସାରେତୀତି ୱିୱେକମାପନ୍ନୋ, ଉତ୍ତମୱୀରିୟଂ ୱା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପରମୱିୱେକଂ ମଗ୍ଗମେୱ ପଟିପନ୍ନୋତି । ପଠମଂ ।

୨. ଉପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୨. ଦୁତିୟେ ସୁପତୀତି ଅୟଂ କିର ଖୀଣାସୱୋ, ସୋ ଦୂରେ ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗତୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ଜାତସ୍ସରଂ ଓତରିତ୍ୱା ଗତ୍ତାନି ଉତୁଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନୀଚମଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦଂ ଅନୋକ୍କମନ୍ତୋୱ ନିପନ୍ନୋ । ଖୀଣାସୱସ୍ସାପି ହି କାୟଦରଥୋ ହୋତିୟେୱାତି ତସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁପତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦିୱା ସୁପତି, ଦିୱାସୋପ୍ପଞ୍ଚ ନାମେତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ନାସେତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ଆତୁରସ୍ସାତି ଜରାତୁରୋ ରୋଗାତୁରୋ କିଲେସାତୁରୋତି ତୟୋ ଆତୁରା, ତେସୁ କିଲେସାତୁରଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧସ୍ସାତି ସୱିସେନ ସତ୍ତିସଲ୍ଲେନ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାୱିସୱିଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାସଲ୍ଲେନ ହଦୟେ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ । ରୁପ୍ପତୋତି ଘଟ୍ଟିୟମାନସ୍ସ ।

ଇଦାନିସ୍ସ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ କଥୟନ୍ତୀ ଅନିଚ୍ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସିତନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେନ ଅନିସ୍ସିତଂ । କସ୍ମା ପବ୍ବଜିତଂ ତପେତି ଏୱରୂପଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦିୱାସୋପ୍ପଂ ନ ତପତି, ତାଦିସଂ ପନ କସ୍ମା ନ ତପେସ୍ସତୀତି ? ୱଦତି । ଥେରସ୍ସେୱ ୱା ଏତଂ ୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ବଦ୍ଧେସୁ ମୁତ୍ତଂ ଅସିତଂ ମାଦିସଂ ଖୀଣାସୱପବ୍ବଜିତଂ କସ୍ମା ଦିୱାସୋପ୍ପଂ ତପେ, ନ ତପେସ୍ସତୀତି ? ସେସଗାଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦେୱତାୟ ହି ୱଚନପକ୍ଖେ – ‘‘ଏୱରୂପଂ ଖୀଣାସୱପବ୍ବଜିତଂ ଦିୱାସୋପ୍ପଂ ନ ତପତି, ତାଦିସଂ ପନ କସ୍ମା ନ ତପେସ୍ସତି ? ତପେସ୍ସତିୟେୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରସ୍ସ ୱଚନପକ୍ଖେ – ‘‘ଏୱରୂପଂ ମାଦିସଂ ଖୀଣାସୱପବ୍ବଜିତଂ କସ୍ମା ଦିୱାସୋପ୍ପଂ ତପେ ? ନ ତପତିୟେୱା’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା । ୱିନୟାତି ୱିନୟେନ । ସମତିକ୍କମାତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମତିକ୍କମେନ । ତଂ ଞାଣନ୍ତି ତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଞାଣଂ । ପରମୋଦାନନ୍ତି ପରମପରିସୁଦ୍ଧଂ । ପବ୍ବଜିତନ୍ତି ଏୱରୂପେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ପବ୍ବଜିତଂ । ୱିଜ୍ଜାୟାତି ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟନ୍ତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟଂ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. କସ୍ସପଗୋତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୩. ତତିୟେ ଛେତନ୍ତି ଏକଂ ମିଗଲୁଦ୍ଦକଂ । ଓୱଦତୀତି ସୋ କିର ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ପାତୋୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ମିଗେ ୱଧିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଏକଂ ରୋହିତମିଗଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତିୟା ନଂ ପହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନୁବନ୍ଧମାନୋ ଥେରସ୍ସ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅୱିଦୂରେନ ପକ୍କମତି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ – ‘‘ଉପାସକ, ପାଣାତିପାତୋ ନାମେସ ଅପାୟସଂୱତ୍ତନିକୋ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକୋ, ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେନପି କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମେନ ଦାରଭରଣଂ କାତୁଂ, ମା ଏୱରୂପଂ କକ୍ଖଳକମ୍ମଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ସୋପି ‘‘ମହାପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରୋ କଥେତୀ’’ତି ଗାରୱେନ ଠତ୍ୱା ସୋତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ଅଥସ୍ସ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେସ୍ସାମୀତି ଥେରୋ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକଂ ଜାଲାପେସି । ସୋ ଅକ୍ଖୀହିପି ପସ୍ସତି, କଣ୍ଣେହିପି ସୁଣାତି, ଚିତ୍ତଂ ପନସ୍ସ ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ମିଗୋ ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅସୁକତିତ୍ଥଂ ଓତିଣ୍ଣୋ, ତତ୍ଥ ନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଘାତେତ୍ୱା ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ସେସଂ କାଜେନାଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତକେ ତୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ମିଗସ୍ସେୱ ଅନୁପଦଂ ଧାୱତି । ଏୱଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଥେରଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଓୱଦତୀ’’ତି । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ଅଦାରୁଂ ତଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଅଖେତ୍ତେ ୱପ୍ପନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋପି କମ୍ମଂ ନାସେତି, ଏତସ୍ସାପି ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଅଭାସି ।

ଅପ୍ପପଞ୍ଞନ୍ତି ନିପ୍ପଞ୍ଞଂ । ଅଚେତସନ୍ତି କାରଣଜାନନସମତ୍ଥେନ ଚିତ୍ତେନ ରହିତଂ । ମନ୍ଦୋୱାତି ଅନ୍ଧବାଲୋ ୱିୟ । ସୁଣାତୀତି ତୱ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣାତି । ନ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥମସ୍ସ ନ ଜାନାତି । ଆଲୋକେତୀତି ତୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନିକଇଦ୍ଧିୟା ଜଲନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକଂ ଆଲୋକେତି । ନ ପସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ନେୱ ତେଲଂ ନ ୱଟ୍ଟି ନ ଦୀପକପଲ୍ଲିକା, ଥେରସ୍ସ ପନ ଆନୁଭାୱେନାୟଂ ଜଲତୀ’’ତି ଇମଂ କାରଣଂ ନ ପସ୍ସତି । ଦସ ପଜ୍ଜୋତେତି ଦସସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଦସ ପଦୀପେ । ରୂପାନୀତି କାରଣରୂପାନି । ଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ । ସଂୱେଗମାପାଦୀତି କିଂ ମେ ଇମିନାତି ? ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପରମୱିୱେକଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ତତିୟଂ ।

୪. ସମ୍ବହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସମ୍ବହୁଲାତି ବହୂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ଆଭିଧମ୍ମିକା ୱିନୟଧରା ଚ । ୱିହରନ୍ତୀତି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି । ପକ୍କମିଂସୂତି ତେ କିର ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗାମଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ଆସନସାଲାୟ କୋଜୱତ୍ଥରଣାଦୀନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାନି ଦତ୍ୱା ଉପନିସୀଦିଂସୁ । ମହାଥେରୋ ଏକଂ ଧମ୍ମକଥିକଂ ‘‘ଧମ୍ମଂ କଥେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଚିତ୍ତଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ମନୁସ୍ସା ପସୀଦିତ୍ୱା ଭୋଜନୱେଲାୟଂ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଅଦଂସୁ । ମହାଥେରୋ ମନୁଞ୍ଞଂ ଭତ୍ତାନୁମୋଦନମକାସି । ମନୁସ୍ସା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପସନ୍ନା ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ତେମାସଂ ୱସଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନେ ଠାନେ ସେନାସନାନି କାରେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ମହାଥେରୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଦି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେହି ଗରୁକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହିତଂ, ବୁଦ୍ଧପାତୁଭାୱୋ ନାମ ଦୁଲ୍ଲଭୋ । ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ଦିୱସେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କତ୍ୱା ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତା ୱିହରଥା’’ତି । ତେ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତି ଘଟେନ୍ତି । କଦାଚି ସବ୍ବରତ୍ତିକଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରୋନ୍ତି, କଦାଚି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, କଦାଚି ପଧାନଂ କରୋନ୍ତି । ତେସଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସେ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତାନଂୟେୱ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଦିୱସେ ବ୍ୟତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପଣ୍ଡିତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ପୁଚ୍ଛନୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ । ପଧାନଦିୱସେ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନେ ଗଣ୍ଡିଂ ପହରିତ୍ୱାୱ ଚଙ୍କମଂ ଓତରିତ୍ୱା ପଧାନଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ । ତେ ଏୱଂ ୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ପୱାରେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିଦେୱମାନାତି ‘‘ଇଦାନି ତଥାରୂପଂ ମଧୁରଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ପଞ୍ହାକଥନଂ କୁତୋ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ରୋଦମାନା ।

ଖାୟତୀତି ପଞ୍ଞାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି । କୋ ମେତି କହଂ ଇମେ । ୱଜ୍ଜିଭୂମିୟାତି ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠାଭିମୁଖା ଗତା । ମଗା ୱିୟାତି ୟଥା ମଗା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପବ୍ବତପାଦେ ୱା ୱନସଣ୍ଡେ ୱା ୱିଚରନ୍ତା – ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁସନ୍ତକଂ ପିତୁସନ୍ତକଂ ପୱେଣିଆଗତ’’ନ୍ତି ଅଗହେତ୍ୱା, ୟତ୍ଥେୱ ନେସଂ ଗୋଚରଫାସୁତା ଚ ହୋତି ପରିପନ୍ଥାଭାୱୋ ଚ, ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନିକେତା ଅଗେହା ଭିକ୍ଖୱୋପି ‘‘ଅୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସନ୍ତକୋ ପୱେଣିଆଗତୋ’’ତି ଅଗହେତ୍ୱା ୟତ୍ଥେୱ ନେସଂ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ଭୋଜନସପ୍ପାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟଞ୍ଚ ସୁଲଭଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୫. ପଞ୍ଚମେ ଆନନ୍ଦୋତି ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ଥେରୋ । ଅତିୱେଲନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ୱେଲଂ । ଗିହିସଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲୋତି ରତ୍ତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ ବହୁକାଲଂ ଗିହୀ ସଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ । ଭଗୱତି ପରିନିବ୍ବୁତେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଥେରଂ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟତ୍ଥାୟ ୱାୟାମଂ କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ କୋସଲରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞାୱାସେ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଏକଂ ଗାମଂ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, ତୁମ୍ହେ ପୁବ୍ବେ ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛଥ । ଅଜ୍ଜ ଏକକାୱ ଆଗତା । କହଂ ସତ୍ଥାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ଥ ? ଇଦାନି କସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରଥ ? କସ୍ସ ମୁଖୋଦକଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଦେଥ, ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜଥ, ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କରୋଥା’’ତି ବହୁଂ ୱତ୍ୱା ପରିଦେୱିଂସୁ । ଥେରୋ – ‘‘ମା, ଆୱୁସୋ, ସୋଚିତ୍ଥ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ମନୁସ୍ସା ସାୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ପରିଦେୱନ୍ତି । ଥେରୋପି ତଥେୱ ଓୱଦତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଗିହୀ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ୱିହରତି, ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଅସଙ୍ଗହିତପୁପ୍ଫରାସି ୱିୟ ଠିତଂ, ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ ନ କରୋତି, ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ପସକ୍କିୟାତି ପୱିସିତ୍ୱା । ହଦୟସ୍ମିଂ ଓପିୟାତି କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ହଦୟମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ କିଚ୍ଚତୋ ହଦୟମ୍ହି ଓପେତି ନାମ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ପନ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ସନ୍ଧାୟେସା ଭାସତି । ଝାୟାତି ଦ୍ୱୀହି ଝାନେହି ଝାୟିକୋ ଭୱ । ବିଳିବିଳିକାତି ଅୟଂ ଗିହୀହି ସଦ୍ଧିଂ ବିଳିବିଳିକଥା । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ଅନୁରୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୬. ଛଟ୍ଠେ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାତି ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଗ୍ଗମହେସୀ । ସୋଭସୀତି ପୁବ୍ବେପି ସୋଭସି, ଇଦାନିପି ସୋଭସି । ଦୁଗ୍ଗତାତି ନ ଗତିଦୁଗ୍ଗତିୟା ଦୁଗ୍ଗତା । ତା ହି ସୁଗତିୟଂ ଠିତା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି, ପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତିୟା ପନ ଦୁଗ୍ଗତା । ତତୋ ଚୁତା ହି ତା ନିରୟେପି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦୁଗ୍ଗତା । ପତିଟ୍ଠିତାତି ସକ୍କାୟସ୍ମିଂ ହି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ପତିଟ୍ଠାତି – ରତ୍ତୋ ରାଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୱସେନ… ମୂଳ୍ହୋ ମୋହୱସେନ… ୱିନିବଦ୍ଧୋ ମାନୱସେନ… ପରାମଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ… ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟୱସେନ… ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ… ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ପତିଟ୍ଠାତି । ତାପି ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିତାୱ । ନରଦେୱାନନ୍ତି ଦେୱନରାନଂ ।

ନତ୍ଥି ଦାନୀତି ସା କିର ଦେୱଧୀତା ଥେରେ ବଲୱସିନେହା ଅହୋସି, ପଟିଗନ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖି । କାଲେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ମୁଖୋଦକଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେତି । ଥେରୋ ଅନାୱଜ୍ଜନେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରସ୍ସ ଚୋଳକଭିକ୍ଖଂ ଚରତୋ ସଙ୍କାରକୂଟେ ଦିବ୍ବଦୁସ୍ସଂ ଠପେତ୍ୱା ପକ୍କମି । ଥେରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଦୁସ୍ସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଦୁସ୍ସମେତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା, ‘‘ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ଅଗ୍ଗହେସି । ତେନେୱସ୍ସ ଚୀୱରଂ ନିଟ୍ଠାସି । ଅଥ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଚାତି ତୟୋ ଜନା ଚୀୱରଂ କରିଂସୁ । ସତ୍ଥା ସୂଚିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଦାସି । ନିଟ୍ଠିତଚୀୱରସ୍ସ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ଦେୱତା ପିଣ୍ଡପାତଂ ସମାଦପେତି । ସା କାଲେନ ଏକିକା, କାଲେନ ଅତ୍ତଦୁତିୟା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଦା ପନ ଅତ୍ତତତିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା – ‘‘ମୟଂ ମନାପକାୟିକା ନାମ ମନସା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତରୂପଂ ମାପେମା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ – ‘‘ଏତା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି, ୱୀମଂସିସ୍ସାମି, ସବ୍ବା ନୀଲକା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତା ଥେରସ୍ସ ମନଂ ଞତ୍ୱା ସବ୍ବାୱ ନୀଲୱଣ୍ଣା ଅହେସୁଂ, ଏୱଂ ପୀତଲୋହିତଓଦାତୱଣ୍ଣାତି । ତତୋ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଥେରୋ ଅମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତି ତା ସମଜ୍ଜଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧା, ଏକାପି ଗାୟି, ଏକାପି ନଚ୍ଚି, ଏକାପି ଅଚ୍ଛରଂ ପହରି । ଥେରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଓକ୍ଖିପି । ତତୋ – ‘‘ନ ଅମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନଂ ଥେରୋ ଅସ୍ସାଦେତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ସିନେହଂ ୱା ସନ୍ଥୱଂ ୱା ଅଲଭମାନା ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁମାରଦ୍ଧା । ଥେରୋ ତାସଂ ଗମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ମା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଗଚ୍ଛିଂସୂ’’ତି ଅରହତ୍ତଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିକ୍ଖୀଣୋତି ଖୀଣୋ । ଜାତିସଂସାରୋତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତିସଙ୍ଖାତୋ ସଂସାରୋ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନାଗଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୭. ସତ୍ତମେ ଅତିକାଲେନାତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୂସେ କୋଟିସମ୍ମୁଞ୍ଜନିୟା ଥୋକଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୟାଗୁଭିକ୍ଖାୟ ପାତୋୱ ପୱିସତି । ଅତିଦିୱାତି ୟାଗୁଂ ଆଦାୟ ଆସନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିୱିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା – ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୋଜନୱେଲାୟ ପଣୀତଂ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପକଟ୍ଠେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଉଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମକରଣେନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ପମଜ୍ଜିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ପଟିକ୍କମତି । ଦିୱା ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତିକାଲେ ପୱିଟ୍ଠେନ ନାମ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ପଠମତରଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତ୍ୱଂ ପନ ଅତିୱିୟ ଦିୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗତାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୟାମି ନାଗଦତ୍ତନ୍ତି ତଂ ନାଗଦତ୍ତଂ ଅହଂ ଭାୟାମି । ସୁପ୍ପଗବ୍ଭନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଗବ୍ଭଂ । କୁଲେସୂତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦିଉପଟ୍ଠାକକୁଲେସୁ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. କୁଲଘରଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହପ୍ପତ୍ତୋତି ଓଗାହପ୍ପତ୍ତୋ । ସୋ କିର ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି ପାସାଦିକେହି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀହି । ଅଞ୍ଞତରଂ କୁଲଂ ତସ୍ସ ଇରିୟାପଥେ ପସୀଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଦାସି । ଭତ୍ତାନୁମୋଦନଂ ପୁନ ସୁତ୍ୱା ଅତିରେକତରଂ ପସୀଦିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଇଧେୱ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ନିମନ୍ତେସି । ଥେରୋ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ତେସଂ ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଘଟେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବହୂପକାରଂ ମେ ଏତଂ କୁଲଂ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସି । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ସା କିର ଥେରସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୀ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ନେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଘରଂ, ନ ରୁକ୍ଖମୂଲଆସନସାଲାଦୀସୁ ନିସୀଦତି, ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱାୱ ନିସୀଦତି, ଉଭୋପେତେ ଓଗାଧପ୍ପତ୍ତା ପଟିଗାଧପ୍ପତ୍ତା, କଦାଚି ଏସ ଇମଂ କୁଲଂ ଦୂସେୟ୍ୟ, ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଭାସି ।

ସଣ୍ଠାନେତି ନଗରଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ମନୁସ୍ସାନଂ ଭଣ୍ଡକଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱିସ୍ସମନଟ୍ଠାନେ । ସଙ୍ଗମ୍ମାତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ମନ୍ତେନ୍ତୀତି କଥେନ୍ତି । ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚାତି ମଞ୍ଚ କଥେନ୍ତି ତଞ୍ଚ କଥେନ୍ତି । କିମନ୍ତରନ୍ତି କିଂ କାରଣଂ ? ବହୂ ହି ସଦ୍ଦା ପଚ୍ଚୂହାତି ବହୁକା ଏତେ ଲୋକସ୍ମିଂ ପଟିଲୋମସଦ୍ଦା । ନ ତେନାତି ତେନ କାରଣେନ, ତେନ ୱା ତପସ୍ସିନା ନ ମଙ୍କୁ ହୋତବ୍ବଂ । ନ ହି ତେନାତି ନ ହି ତେନ ପରେହି ୱୁତ୍ତୱଚନେନ ସତ୍ତୋ କିଲିସ୍ସତି, ଅତ୍ତନା କତେନ ପନ ପାପକମ୍ମେନେୱ କିଲିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱାତମିଗୋ ୟଥାତି ୟଥା ୱନେ ୱାତମିଗୋ ୱାତେରିତାନଂ ପଣ୍ଣାଦୀନଂ ସଦ୍ଦେନ ପରିତସ୍ସତି, ଏୱଂ ୟୋ ସଦ୍ଦପରିତ୍ତାସୀ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ୱତନ୍ତି ତସ୍ସ ଲହୁଚିତ୍ତସ୍ସ ୱତଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଥେରୋ ପନ ଖୀଣାସୱତ୍ତା ସମ୍ପନ୍ନୱତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨୯. ନୱମେ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୋତି ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠେ ରାଜପୁତ୍ତୋ ଛତ୍ତଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ । ସବ୍ବରତ୍ତିଚାରୋତି କତ୍ତିକନକ୍ଖତ୍ତଂ ଘୋସେତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ଧଜପଟାକାଦୀହି ପଟିମଣ୍ଡେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଚାରୋ । ଇଦଞ୍ହି ନକ୍ଖତ୍ତଂ ୟାୱ ଚାତୁମହାରାଜିକେହି ଏକାବଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତୂରିୟତାଳିତୱାଦିତନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦନ୍ତି ଭେରିଆଦିତୂରିୟାନଂ ତାଳିତାନଂ ୱୀଣାଦୀନଞ୍ଚ ୱାଦିତାନଂ ନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦଂ । ଅଭାସୀତି ୱେସାଲିୟଂ କିର ସତ୍ତ ରାଜସହସ୍ସାନି ସତ୍ତସତାନି ସତ୍ତ ଚ ରାଜାନୋ, ତତ୍ତକାୱ ତେସଂ ଉପରାଜସେନାପତିଆଦୟୋ। ତେସୁ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳନତ୍ଥାୟ ୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣେସୁ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥେ ମହାଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମମାନୋ ନଭସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଠିତଂ ଚନ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଫଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ଅଭାସି । ଅପୱିଦ୍ଧଂୱୱନସ୍ମିଂ ଦାରୁକନ୍ତି ୱତ୍ଥୱେଠନାଲଙ୍କାରରହିତତ୍ତା ୱନେ ଛଡ୍ଡିତଦାରୁକଂ ୱିୟ ଜାତଂ । ପାପିୟୋତି ଲାମକତରୋ ଅମ୍ହେହି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ପିହୟନ୍ତୀତି ଥେରୋ ଆରଞ୍ଞିକୋ ପଂସୁକୂଲିକୋ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ସପଦାନଚାରିକୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ବହୂ ତୁୟ୍ହଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗ୍ଗଗାମିନନ୍ତି ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଗତାନମ୍ପି । ନୱମଂ ।

୧୦. ସଜ୍ଝାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୦. ଦସମେ ୟଂ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସଜ୍ଝାୟବହୁଲୋତି ନିସ୍ସରଣପରିୟତ୍ତିୱସେନ ସଜ୍ଝାୟନତୋ ବହୁତରଂ କାଲଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ । ସୋ କିର ଆଚରିୟସ୍ସ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତାଲୱଣ୍ଟୱାତଂ ଦତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ତେଲଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋତି । ସୋ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକେ ଉଦକଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲେ ଅଗ୍ଗିଂ କରୋତି । ଆଚରିୟସ୍ସ ନ୍ହତ୍ୱା ଆଗତସ୍ସ ପାଦେସୁ ଉଦକଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ଗହେତ୍ୱା ପଠମୟାମେ ସଜ୍ଝାୟଂ କତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ସରୀରଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ସଜ୍ଝାୟଂ କତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧସଦ୍ଦଂ ଖୟତୋ ସମ୍ମସତି । ତତୋ ସେସଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ଭୂତରୂପଂ ନାମରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋତି ଉଦ୍ଦେସଗ୍ଗହଣେ ଚ ସଜ୍ଝାୟକରଣୀୟେ ଚ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ । ସଙ୍କସାୟତୀତି ୟସ୍ସ ଦାନି ଅତ୍ଥାୟ ଅହଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କରେୟ୍ୟଂ, ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ । କିଂ ମେ ଇଦାନି ସଜ୍ଝାୟେନାତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ କାଲଂ ଅତିୱତ୍ତେତି । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଅଫାସୁକଂ ଜାତଂ, ଉଦାହୁସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ? କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ମଧୁରସ୍ସରେନ ନ ସଜ୍ଝାୟତୀ’’ତି ? ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ତିକେ ଠିତା ଅଭାସି ।

ଧମ୍ମପଦାନୀତି ଇଧ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ। ନାଧୀୟସୀତି ନ ସଜ୍ଝାୟସି । ନାଦିୟସୀତି ୱା ପାଠୋ, ନ ଗଣ୍ହାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସଂସନ୍ତି ଧମ୍ମଭାଣକୋ ପସଂସଂ ଲଭତି, ଆଭିଧମ୍ମିକୋ ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ ୱିନୟଧରୋତିସ୍ସ ପସଂସିତା ଭୱନ୍ତି । ୱିରାଗେନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ । ଅଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସନ୍ତୋ ୱଦନ୍ତୀତି ଦୀପେତି, ନ ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଥେରୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୀ’’ତି ନ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ପନ – ‘‘ଏତ୍ତକସ୍ସାହଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଆଧାରୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଦସମଂ ।

୧୧. ଅକୁସଲୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୧. ଏକାଦସମେ ଅକୁସଲେ ୱିତକ୍କେତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ମହାୱିତକ୍କେ । ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରାତି ଅନୁପାୟମନସିକାରେନ । ସୋତି ସୋ ତ୍ୱଂ । ଅୟୋନିସୋ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜାତି ଏତଂ ଅନୁପାୟମନସିକାରଂ ୱଜ୍ଜେହି । ସତ୍ଥାରନ୍ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପାସାଦିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତି । ପୀତିସୁଖମସଂସୟନ୍ତି ଏକଂସେନେୱ ବଲୱପୀତିଞ୍ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ଅଧିଗମିସ୍ସସି । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ମଜ୍ଝନ୍ହିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୨. ଦ୍ୱାଦସମେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତେ ନନ୍ଦନୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

୧୩. ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୩. ତେରସମଂ ଦେୱପୁତ୍ତସଂୟୁତ୍ତେ ଜନ୍ତୁଦେୱପୁତ୍ତସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ତେରସମଂ ।

୧୪. ଗନ୍ଧତ୍ଥେନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୪. ଚୁଦ୍ଦସମେ ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ନାଳେ ଗହେତ୍ୱା ପଦୁମଂ ସିଙ୍ଘମାନଂ ଦିସ୍ୱାୱ – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତି, ସ୍ୱାୟଂ ଅଜ୍ଜ ଉପସିଙ୍ଘଂ ସ୍ୱେପି ପୁନଦିୱସେପି ଉପସିଙ୍ଘିସ୍ସତି, ଏୱମସ୍ସ ସା ଗନ୍ଧତଣ୍ହା ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଅତ୍ଥଂ ନାସେସ୍ସତି, ମା ମୟି ପସ୍ସନ୍ତିୟା ନସ୍ସତୁ, ଚୋଦେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ଏକଙ୍ଗମେତଂଥେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଥେନିତବ୍ବାନଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନଂ ପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସାନଂ ଇଦଂ ଏକଙ୍ଗଂ, ଏକକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହରାମୀତି ନ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମି । ଆରାତି ଦୂରେ ନାଳେ ଗହେତ୍ୱା ନାମେତ୍ୱା ଦୂରେ ଠିତୋ ଉପସିଙ୍ଘାମୀତି ୱଦତି । ୱଣ୍ଣେନାତି କାରଣେନ ।

ୟ୍ୱାୟନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ । ତସ୍ମିଂ କିର ଦେୱତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତେୟେୱ ଏକୋ ତାପସୋ ଓତରିତ୍ୱା ଭିସଖନନାଦୀନି କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ଆକିଣ୍ଣକମ୍ମନ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧକମ୍ମନ୍ତୋ । ଅଖୀଣକମ୍ମନ୍ତୋତିପି ପାଠୋ, କକ୍ଖଳକମ୍ମନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଗନ୍ଧଚୋରୋତି ୱା ପୁପ୍ଫଚୋରୋତି ୱା କସ୍ମା ନ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଆକିଣ୍ଣଲୁଦ୍ଦୋତି ବହୁପାପୋ ଗାଳ୍ହପାପୋ ୱା, ତସ୍ମା ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ଧାତିଚେଲଂୱ ମକ୍ଖିତୋତି ୟଥା ଧାତିୟା ନିୱତ୍ଥକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱପଂସୁମସିକଦ୍ଦମାଦୀହି ମକ୍ଖିତଂ, ଏୱମେୱଂ ରାଗଦୋସାଦୀହି ମକ୍ଖିତୋ । ଅରହାମି ୱତ୍ତୱେତି ଅରହାମି ୱତ୍ତୁଂ । ଦେୱତାୟ ଚୋଦନା କିର ସୁଗତାନୁସିଟ୍ଠିସଦିସା, ନ ତଂ ଲାମକା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନକପୁଗ୍ଗଲା ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଭବ୍ବରୂପା ପୁଗ୍ଗଲା ତଂ ଲଭନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ସୁଚିଗୱେସିନୋତି ସୁଚୀନି ସୀଲସମାଧିଞାଣାନି ଗୱେସନ୍ତସ୍ସ । ଅବ୍ଭାମତ୍ତଂ ୱାତି ୱଲାହକକୂଟମତ୍ତଂ ୱିୟ । ଜାନାସୀତି ସୁଦ୍ଧୋ ଅୟନ୍ତି ଜାନାସି । ୱଜ୍ଜାସୀତି ୱଦେୟ୍ୟାସି । ନେୱ ତଂ ଉପଜୀୱାମାତି ଦେୱତା କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି ମେ ହିତକାମା ଦେୱତା, ସା ମଂ ଚୋଦେସ୍ସତି ସାରେସ୍ସତୀତି ପମାଦମ୍ପି ଅନୁୟୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ନାସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ତ୍ୱମେୱାତି ତ୍ୱଂୟେୱ । ଜାନେୟ୍ୟାତି ଜାନେୟ୍ୟାସି । ୟେନାତି ୟେନ କମ୍ମେନ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି, ତଂ କମ୍ମଂ ତ୍ୱଂୟେୱ ଜାନେୟ୍ୟାସୀତି । ଚୁଦ୍ଦସମଂ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ୱନସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୟକ୍ଖସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ଇନ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୫. ୟକ୍ଖସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଇନ୍ଦକସ୍ସାତି ଇନ୍ଦକୂଟନିୱାସିନୋ ୟକ୍ଖସ୍ସ । ୟକ୍ଖତୋ ହି କୂଟେନ, କୂଟତୋ ଚ ୟକ୍ଖେନ ନାମଂ ଲଦ୍ଧଂ । ରୂପଂ ନ ଜୀୱନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ୟଦି ବୁଦ୍ଧା ରୂପଂ ଜୀୱନ୍ତି ନ ୱଦନ୍ତି, ୟଦି ରୂପଂ ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏୱଂ ନ ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ନ୍ୱୟନ୍ତି କଥଂ ନୁ ଅୟଂ ? କୁତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀୟକପିଣ୍ଡମେତୀତି ଅସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିୟକପିଣ୍ଡଞ୍ଚ କୁତୋ ଆଗଚ୍ଛତି ? ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି, ୟକପିଣ୍ଡଗ୍ଗହଣେନ ନୱ ମଂସପେସିସତାନି ଗହିତାନି । ୟଦି ରୂପଂ ନ ଜୀୱୋ, ଅଥସ୍ସ ଇମାନି ଚ ଅଟ୍ଠୀନି ଇମା ଚ ମଂସପେସିୟୋ କୁତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । କଥଂ ନ୍ୱୟଂ ସଜ୍ଜତି ଗବ୍ଭରସ୍ମିନ୍ତି କେନ ନୁ କାରଣେନ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସଜ୍ଜତି ଲଗ୍ଗତି, ତିଟ୍ଠତୀତି ? ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ କିରେସ ୟକ୍ଖୋ, ‘‘ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତସ୍ସ ମାତା ମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ଖାଦତି, ସବ୍ବାନି ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ପଚିତ୍ୱା ଫେଣଂ ୱିୟ ୱିଲୀୟନ୍ତି । ୟଦି ରୂପଂ ସତ୍ତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ୱିଲୀୟେୟ୍ୟାତି ଲଦ୍ଧିୟା ଏୱମାହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା – ‘‘ନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପନ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଠମଂ କଲଲଂ ହୋତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମନ୍ତି ପଠମେନ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତିସ୍ସୋତି ୱା ଫୁସ୍ସୋତି ୱା ନାମଂ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ତୀହି ଜାତିଉଣ୍ଣଂସୂହି କତସୁତ୍ତଗ୍ଗେ ସଣ୍ଠିତତେଲବିନ୍ଦୁପ୍ପମାଣଂ କଲଲଂ ହୋତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ, କଲଲଂ ସମ୍ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

କଲଲାହୋତି ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ତସ୍ମା କଲଲା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ମଂସଧୋୱନଉଦକୱଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ନାମ ହୋତି, କଲଲନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ କଲଲଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଅବ୍ବୁଦଂ ନାମ ଜାୟତୀ’’ତି ॥

ଅବ୍ବୁଦାଜାୟତେ ପେସୀତି ତସ୍ମାପି ଅବ୍ବୁଦା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ୱିଲୀନତିପୁସଦିସା ପେସି ନାମ ସଞ୍ଜାୟତି । ସା ମରିଚଫାଣିତେନ ଦୀପେତବ୍ବା । ଗାମଦାରିକା ହି ସୁପକ୍କାନି ମରିଚାନି ଗହେତ୍ୱା ସାଟକନ୍ତେ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱା ମଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ କପାଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆତପେ ଠପେନ୍ତି, ତଂ ସୁକ୍ଖମାନଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପା ପେସି ହୋତି, ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ପେସି ନାମ ପଜାୟତୀ’’ତି ॥

ପେସି ନିବ୍ବତ୍ତତୀ ଘନୋତି ତତୋ ପେସିତୋ ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡସଣ୍ଠାନୋ ଘନୋ ନାମ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପେସୀତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ ପେସି ଭୱତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଘନୋତି ନାମ ଜାୟତି ॥

‘‘ୟଥା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡଂ, ସମନ୍ତା ପରିମଣ୍ଡଲଂ ।

ଏୱଂ ଘନସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ, ନିବ୍ବତ୍ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥

ଘନା ପସାଖା ଜାୟନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସୀସସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ପୀଳକା ଜାୟନ୍ତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାହେ ପଞ୍ଚ ପୀଳକା ସଣ୍ଠହନ୍ତି କମ୍ମତୋ’’ତି ।

ଇତୋ ପରଂ ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାଦୀନି ସତ୍ତାହାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଦେସନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସେ ସତ୍ତାହେ ପରିଣତକାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କେସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କେସା ଲୋମା ନଖାପି ଚାତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସେ ସତ୍ତାହେ ଏତାନି ଜାୟନ୍ତି ।

ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତୀତି ତସ୍ସ ହି ନାଭିତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ ନାଳୋ ମାତୁ ଉଦରପଟଲେନ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୋ ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦୋ, ତେନ ଆହାରରସୋ ସଂସରିତ୍ୱା ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ସୋ ଦସ ମାସେ ୟାପେତି । ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ନରୋତି ମାତୁୟା ତିରୋକୁଚ୍ଛିଗତୋ, କୁଚ୍ଛିୟା ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଏୱଂ ଖୋ, ୟକ୍ଖ, ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ୱଡ୍ଢତି, ନ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ପଠମଂ ।

୨. ସକ୍କନାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୬. ଦୁତିୟେ ସକ୍କନାମକୋତି ଏୱଂ ନାମକୋ ଏକୋ ୟକ୍ଖୋ, ସୋ କିର ମାରପକ୍ଖିକୟକ୍ଖୋ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସାତି ତୀହି ଭୱେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସ । ୟଦଞ୍ଞନ୍ତି ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ । ୱଣ୍ଣେନାତି କାରଣେନ । ସଂୱାସୋତି ଏକତୋ ୱାସୋ, ସକ୍ଖିଧମ୍ମୋ ମିତ୍ତଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସପ୍ପଞ୍ଞୋତି ସୁପଞ୍ଞୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୭. ତତିୟେ ଗୟାୟନ୍ତି ଗୟାଗାମେ, ଗୟାୟ ଅୱିଦୂରେ ନିୱିଟ୍ଠଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚେତି ଦୀଘମଞ୍ଚେ ପାଦମଜ୍ଝେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଟନିୟୋ ପୱେସେତ୍ୱା କତମଞ୍ଚେ । ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଉପରି, ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା’’ତି ନତ୍ଥି, ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋପି ତାଦିସୋୱ ହୋତି, ତଂ ଦେୱଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତି । ଚତୁନ୍ନଂ ପାସାଣାନଂ ଉପରି ପାସାଣଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା କତଗେହମ୍ପି ‘‘ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୂଚିଲୋମସ୍ସାତି କଥିନସୂଚିସଦିସଲୋମସ୍ସ । ସୋ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଦୂରଟ୍ଠାନତୋ ଆଗତୋ ସେଦମଲଗ୍ଗହିତେନ ଗତ୍ତେନ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ସଙ୍ଘିକମଞ୍ଚଂ ଅନାଦରେନ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି, ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥେ କାଳକଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କାଲଂକତ୍ୱା ଗୟାଗାମଦ୍ୱାରେ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ୟକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତମତ୍ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ କଥିନସୂଚୀହି ଗୱିଚ୍ଛିୱିଜ୍ଝିତଂ ୱିୟ ଜାତଂ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ୟକ୍ଖଂ ପଠମାୱଜ୍ଜନସ୍ସେୱ ଆପାଥଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱି । କିଂ ନୁ ଖ୍ୱାସ୍ସ ମଂ ଆଗମ୍ମ ସୋତ୍ଥିକାରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁକାମୋ ସୁରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁଗତମହାଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଦେୱୱିମାନକପ୍ପଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପହାୟ ହତ୍ଥିଗୱାସ୍ସମନୁସ୍ସକୁକ୍କୁରାଦିକୁଣପଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱିୟ ନିସୀଦି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୂଚିଲୋମସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।

ଖରୋତି ସୁଂସୁମାରପିଟ୍ଠି ୱିୟ ଛଦନିଟ୍ଠକାହି ୱିସମଚ୍ଛଦନପିଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ଖରସରୀରୋ । ସୋ କିର କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଉପାସକୋ ଏକଦିୱସେ ୱିହାରେ ଚିତ୍ତତ୍ଥରଣାଦୀହି ଅତ୍ଥତାୟ ଭୂମିୟା ସଙ୍ଘିକେ ଅତ୍ଥରଣେ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ସଙ୍ଘିକଂ ତେଲଂ ଅଭାଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ ଅପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ସଙ୍ଘିକଂ ତେଲଂ ଅଭାଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେହି ସରୀରଂ ମକ୍ଖେସୀତିପି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ଗାମସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ୟକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତମତ୍ତସ୍ସ ଚସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅହୋସି । ତେ ଉଭୋପି ସହାୟା ଜାତା । ଇତି ଖରସ୍ସ ଖରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଗୋଚରଂ ପରିୟେସନ୍ତା ସମାଗମଟ୍ଠାନଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଆସନ୍ନେ ଠାନେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସୁ ସୂଚିଲୋମୋ ସତ୍ଥାରଂ ନ ପସ୍ସତି, ଖରଲୋମୋ ପଠମତରଂ ଦିସ୍ୱା ସୂଚିଲୋମଂ ୟକ୍ଖଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଏସୋ ସମଣୋ’’ତି, ସମ୍ମ, ଏସ ତୱ ଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଏକୋ ସମଣୋତି । ନେସୋ ସମଣୋ, ସମଣକୋ ଏସୋତି ସୋ କିର ୟୋ ମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଭୀତୋ ପଲାୟତି, ତଂ ସମଣକୋତି ୱଦତି । ୟୋ ନ ଭାୟତି, ତଂ ସମଣୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ମଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହ ।

କାୟଂ ଉପନାମେସୀତି ଭେରୱରୂପଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ମହାମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସକଲସରୀରେ ଲୋମାନି ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କାୟଂ ଉପନାମେସି । ଅପନାମେସୀତି ରତନସତିକଂ ସୁୱଣ୍ଣଗ୍ଘନିକଂ ୱିୟ ଥୋକଂ ଅପନାମେସି । ପାପକୋତି ଲାମକୋ ଅମନୁଞ୍ଞୋ । ସୋ ଗୂଥଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ କଣ୍ହସପ୍ପୋ ୱିୟ ଚ ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବୋ, ନ ଇମିନା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେନ ସରୀରେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପନ ସୂଚିଲୋମୋ ‘‘ପାପକୋ କିର ମେ ସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ପଞ୍ହଂ ତଂ, ସମଣାତିଆଦିମାହ । ଚିତ୍ତଂ ୱା ତେ ଖିପିସ୍ସାମୀତି ୟେସଞ୍ହି ଅମନୁସ୍ସା ଚିତ୍ତଂ ଖିପିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ସେତମୁଖଂ ନୀଲୋଦରଂ ସୁରତ୍ତହତ୍ଥପାଦଂ ମହାସୀସଂ ପଜ୍ଜଲିତନେତ୍ତଂ ଭେରୱଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଭେରୱଂ ୱା ସଦ୍ଦଂ ସାୱେନ୍ତି, କଥେନ୍ତାନଂୟେୱ ୱା ମୁଖେ ହତ୍ଥଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହଦୟଂ ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତେନ ତେ ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ପାରଗଙ୍ଗାୟାତି ଦ୍ୱୀସୁ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଆୱିଞ୍ଛେତ୍ୱା ୟଥା ନ ପୁନାଗଚ୍ଛସି, ଏୱଂ ପାରଂ ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ଖିପିସ୍ସାମୀତି ୱଦତି । ସଦେୱକେତିଆଦି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପୁଚ୍ଛ ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଆକଙ୍ଖସି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛ, ଅସେସଂ ତେ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେତି ।

କୁତୋନିଦାନାତି କିଂନିଦାନା, କିଂପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ ? କୁମାରକା ଧଙ୍କମିୱୋସ୍ସଜନ୍ତୀତି ୟଥା କୁମାରକା କାକଂ ଗହେତ୍ୱା ଓସ୍ସଜନ୍ତି ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ ପାପୱିତକ୍କା କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଚିତ୍ତଂ ଓସ୍ସଜନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ?

ଇତୋନିଦାନାତି ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିଦାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଇତୋ ନିଦାନା । ଇତୋଜାତି ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା । ଇତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ମନୋୱିତକ୍କାତି ୟଥା ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ପାଦେ ବଦ୍ଧଂ କାକଂ କୁମାରକା ତସ୍ସ ସୁତ୍ତପରିୟନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଓସ୍ସଜନ୍ତି, ସୋ ଦୂରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ପୁନ ତେସଂ ପାଦମୂଲେୟେୱ ପତତି, ଏୱମେୱ ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ପାପୱିତକ୍କା ଚିତ୍ତଂ ଓସ୍ସଜନ୍ତି ।

ସ୍ନେହଜାତି ତଣ୍ହାସିନେହତୋ ଜାତା । ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତାତି ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା । ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧଜାତି ନିଗ୍ରୋଧଖନ୍ଧେ ଜାତା ପାରୋହା ୱିୟ । ପୁଥୂତି ବହୂ ଅନେକପ୍ପକାରା ପାପୱିତକ୍କା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକିଲେସା ଚ । ୱିସତ୍ତାତି ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା । କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ମାଲୁୱାୱ ୱିତତା ୱନେତି ୟଥା ୱନେ ମାଲୁୱା ଲତା ୟଂ ରୁକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାୟତି, ତଂ ମୂଲତୋ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା, ଅଗ୍ଗତୋ ୟାୱ ମୂଲା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଓତତୱିତତା ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ପୁଥୂ କିଲେସକାମା ୱିସତ୍ତା, ପୁଥୂ ୱା ସତ୍ତା ତେହି କିଲେସକାମେହି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ୱିସତ୍ତା । ୟେ ନଂ ପଜାନନ୍ତୀତି ୟେ ‘‘ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତି ।

ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ୟଂ ନିଦାନମସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ତଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତି । ତେ ନଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀତି ତେ ଏୱଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ନିଦାନଭୂତଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ ୱିନୋଦେନ୍ତି । ତେ ଦୁତ୍ତରନ୍ତି ତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନୀହରନ୍ତା ଇଦଂ ଦୁତ୍ତରଂ କିଲେସୋଘଂ ତରନ୍ତି । ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବନ୍ତି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସୁପିନନ୍ତେପି ନ ତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ । ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ଅପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିରୋଧସଚ୍ଚସ୍ସତ୍ଥାୟ । ଇତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ଦେସନାୱସାନେ ସୂଚିଲୋମୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ଠିତୋ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ସୋତାପନ୍ନା ଚ ନାମ ନ କିଲିଟ୍ଠତ୍ତଭାୱେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ସହ ଫଲପଟିଲାଭେନସ୍ସ ସରୀରେ ସେତକଣ୍ଡୁପୀଳକସୂଚିୟୋ ସବ୍ବା ପତିତା । ସୋ ଦିବ୍ବୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ଦିବ୍ବୱରଦୁକୂଲୁତ୍ତରାସଙ୍ଗୋ ଦିବ୍ବୱେଠନୱେଠିତୋ ଦିବ୍ବାଭରଣଗନ୍ଧମାଲଧରୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ଭୁମ୍ମଦେୱତାପରିହାରଂ ପଟିଲଭୀତି । ତତିୟଂ ।

୪. ମଣିଭଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୮. ଚତୁତ୍ଥେ ସୁଖମେଧତୀତି, ସୁଖଂ ପଟିଲଭତି । ସୁୱେ ସେୟ୍ୟୋତି ସୁୱେ ସୁୱେ ସେୟ୍ୟୋ, ନିଚ୍ଚମେୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେରା ନ ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅହଂ ସତିମାତି ଏତ୍ତକେନ ୱେରତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଅରହତୋ । ଅହିଂସାୟାତି କରୁଣାୟ ଚେୱ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗେ ଚ । ମେତ୍ତଂସୋତି ସୋ ମେତ୍ତଞ୍ଚେୱ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗଞ୍ଚ ଭାୱେତି । ଅଥ ୱା ଅଂସୋତି କୋଟ୍ଠାସୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ମେତ୍ତା ଅଂସୋ ଏତସ୍ସାତି ମେତ୍ତଂସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ସ ଅରହତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ଅହିଂସାୟ ରତୋ ମନୋ, ୟସ୍ସ ଚ ସବ୍ବଭୂତେସୁ ମେତ୍ତାକୋଟ୍ଠାସୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ କେନଚି ପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱେରଂ ନାମ ନତ୍ଥି ୟକ୍ଖାତି । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସାନୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩୯. ପଞ୍ଚମେ ୟକ୍ଖେନ ଗହିତୋ ହୋତୀତି ସୋ କିର ତସ୍ସା ଉପାସିକାୟ ଏକପୁତ୍ତକୋ । ଅଥ ନଂ ସା ଦହରକାଲେୟେୱ ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୀଲୱା ଅହୋସି ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ, ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟଆଗନ୍ତୁକାଦୀନଂ ୱତ୍ତଂ କତମେୱ ହୋତି, ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀଦିୱସେ ପାତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉଦକମାଳକେ ଉଦକଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଘୋସେତି । ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ସରଭାଣଂ ଭଣ, ସାମଣେରା’’ତି ଅଜ୍ଝେସନ୍ତି । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ହଦୟୱାତୋ ରୁଜତି, କାସୋ ୱା ବାଧତୀ’’ତି କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚାହାରଂ ଅକତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସରଭାଣଂ ୱତ୍ୱା ଓତରନ୍ତୋ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ମାତାପିତୂନମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ସରଭଞ୍ଞେ ପତ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି । ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସା ମାତାପିତରୋ ପତ୍ତିୟା ଦିନ୍ନଭାୱଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ଅନନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ପନସ୍ସ ମାତା ୟକ୍ଖିନୀ ଜାତା । ସା ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତା, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘ସାମଣେରେନ ଦିନ୍ନପତ୍ତିଂ ଅନୁମୋଦାମି, ତାତା’’ତି ୱଦତି । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ଚ ନାମ ଭିକ୍ଖୂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପିୟା ହୋନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ସାମଣେରେ ଦେୱତା ସଲଜ୍ଜା ସଗାରୱା ମହାବ୍ରହ୍ମଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଚ ନଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସାମଣେରେ ଗାରୱେନ ତଂ ୟକ୍ଖିନିଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତି । ଧମ୍ମସ୍ସୱନୟକ୍ଖସମାଗମାଦୀସୁ ‘‘ସାନୁମାତା ସାନୁମାତା’’ତି ୟକ୍ଖିନିୟା ଅଗ୍ଗାସନଂ ଅଗ୍ଗୋଦକଂ ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡଂ ଦେନ୍ତି । ମହେସକ୍ଖାପି ୟକ୍ଖା ତଂ ଦିସ୍ୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମନ୍ତି, ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଅଥ ଖୋ ସାମଣେରୋ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ୱାୟ ପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଅନଭିରତିପୀଳିତୋ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପରୂଳ୍ହକେସନଖୋ କିଲିଟ୍ଠନିୱାସନପାରୁପନୋ କସ୍ସଚି ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଏକକୋୱ ମାତୁ ଘରଂ ଗତୋ । ଉପାସିକା ପୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ପୁବ୍ବେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ୱା ଦହରସାମଣେରେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଇଧାଗଚ୍ଛସି । କସ୍ମା ଏକକୋୱ ଅଜ୍ଜ ଆଗତୋ’’ତି ? ସୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଭାୱଂ ଆରୋଚେସି । ସଦ୍ଧା ଉପାସିକା ନାନପ୍ପକାରେନ ଘରାୱାସେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଓୱଦମାନାପି ତଂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ, ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସତୀ’’ତି ଅନୁୟୋଜେତ୍ୱାୱ – ‘‘ତିଟ୍ଠ, ତାତ, ୟାୱ ତେ ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେମି, ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ତେ ମନାପାନି ୱତ୍ଥାନି ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ନିସୀଦି ସାମଣେରୋ । ଉପାସିକା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଦାସି । ତତୋ ‘‘ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନା ତଣ୍ଡୁଲେ ଧୋୱତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସା ୟକ୍ଖିନୀ ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ ସାମଣେରୋ ? କିଞ୍ଚି ଭିକ୍ଖାହାରଂ ଲଭତି, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ? ଆୱଜ୍ଜମାନା ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭମିତୁକାମତାୟ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ମା ହେୱ ଖୋ ମେ ଦେୱତାନଂ ଅନ୍ତରେ ଲଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ୱିବ୍ଭମନେ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସରୀରେ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପାତେସି । ସୋ ଅକ୍ଖୀହି ୱିପରିୱତ୍ତେହି ଖେଳେନ ପଗ୍ଘରନ୍ତେନ ଭୂମିୟଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟକ୍ଖେନ ଗହିତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅଭାସୀତି ଉପାସିକା ପୁତ୍ତସ୍ସ ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଆଲିଙ୍ଗେତ୍ୱା ଊରୂସୁ ନିପଜ୍ଜାପେସି । ସକଲଗାମୱାସିନୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତି । ଉପାସିକା ପରିଦେୱମାନା ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।

ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚାତି ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅଟ୍ଠମୀଉପୋସଥସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ ଅନୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସତ୍ତମିୟାପି ନୱମିୟାପି ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟନ୍ତି, ଚାତୁଦ୍ଦସୀପନ୍ନରସୀନଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାନୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତା ତେରସିୟାପି ପାଟିପଦେପି ସମାଦିୟନ୍ତି, ‘‘ୱସ୍ସାୱାସସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗମନଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୱାରଣାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଡ୍ଢମାସଂ ନିବଦ୍ଧୁପୋସଥିକା ଭୱନ୍ତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚା’’ତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତନ୍ତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗେହି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାଗତଂ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ନ ତେ ହି ୟକ୍ଖା କୀଳନ୍ତୀତି ନ ତେ ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖା କିଲମେନ୍ତି ।

ପୁନ ଚାତୁଦ୍ଦସିନ୍ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସାମଣେରସ୍ସ କାୟେ ଅଧିମୁତ୍ତା ୟକ୍ଖିନୀ ଆହ । ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋତି କସ୍ସଚି ସମ୍ମୁଖେ ୱା ପରମ୍ମୁଖେ ୱା । ପମୁତ୍ୟତ୍ଥୀତି ପମୁତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ଉପ୍ପଚ୍ଚାପୀତି ଉପ୍ପତିତ୍ୱାପି । ସଚେପି ସକୁଣୋ ୱିୟ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପଲାୟସି, ତଥାପି ତେ ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ସାମଣେରଂ ମୁଞ୍ଚି । ସାମଣେରୋ ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେସି, ମାତା କେସେ ପକିରିୟ ଅସ୍ସସନ୍ତୀ ପସ୍ସସନ୍ତୀ ରୋଦତି । ସୋ ‘‘ଅମନୁସ୍ସେନ ଗହିତୋମ୍ହୀ’’ତି ନ ଜାନାତି । ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପନ ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ପୀଠେ ନିସିନ୍ନୋ । ମାତା ମେ ଅୱିଦୂରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲେ ଧୋୱତି । ଇଦାନି ପନମ୍ହି ଭୂମିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ, ମାତାପି ମେ ଅସ୍ସସନ୍ତୀ ପସ୍ସସନ୍ତୀ ରୋଦତି, ସକଲଗାମୱାସିନୋପି ସନ୍ନିପତିତା । କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ନିପନ୍ନକୋୱ ମତଂ ୱା ଅମ୍ମାତି ଗାଥମାହ ।

କାମେଚଜିତ୍ୱାନାତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ପହାୟ । ପୁନରାଗଚ୍ଛତେତି ୱିବ୍ଭମନୱସେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ପୁନ ଜୀୱଂ ମତୋ ହି ସୋତି ଉପ୍ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୁନ ଜୀୱନ୍ତୋପି ସୋ ମତକୋୱ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ରୋଦନ୍ତୀତି ୱଦତି ।

ଇଦାନିସ୍ସ ଘରାୱାସେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୁକ୍କୁଳାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଳାତି ଘରାୱାସୋ କିର ଉଣ୍ହଟ୍ଠେନ କୁକ୍କୁଳା ନାମ ହୋତି । କସ୍ସ ଉଜ୍ଝାପୟାମସେତି – ‘‘ଅଭିଧାୱଥ, ଭଦ୍ଦଂ ତେ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା – ‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱିବ୍ଭମିତୁକାମୋ ୟକ୍ଖେନ ପାପିତୋ, ଇମଂ ୱିପ୍ପକାରଂ କସ୍ସ ମୟଂ ଉଜ୍ଝାପୟାମ ନିଜ୍ଝାପୟାମ ଆରୋଚୟାମା’’ତି ୱଦତି । ପୁନ ଡୟ୍ହିତୁମିଚ୍ଛସୀତିଆଦିତ୍ତଘରତୋ ନୀହଟଭଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଘରା ନୀହରିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ ପୁନ ମହାଡାହସଦିସେ ଘରାୱାସେ ଡୟ୍ହିତୁଂ ଇଚ୍ଛସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ମାତରି କଥେନ୍ତିୟା କଥେନ୍ତିୟା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା, ‘‘ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଗିହିଭାୱେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ମାତା ‘‘ସାଧୁ, ତାତା’’ତି ତୁଟ୍ଠା ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୋଜେତ୍ୱା, ‘‘କତି ୱସ୍ସୋସି, ତାତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ପରିପୁଣ୍ଣୱସ୍ସୋମ୍ହି ଉପାସିକେତି । ‘‘ତେନ ହି, ତାତ, ଉପସମ୍ପଦଂ କରୋହୀ’’ତି ଚୀୱରସାଟକେ ଅଦାସି । ସୋ ତିଚୀୱରଂ କାରାପେତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତେପିଟକୋ ହୁତ୍ୱା ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ତଂ ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାଧମ୍ମକଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ୱୀସୱସ୍ସସତଂ ଠତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଖୋଭେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ପିୟଙ୍କରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୦. ଛଟ୍ଠେ ଜେତୱନେତି ଜେତୱନସ୍ସ ପଚ୍ଚନ୍ତେ କୋସମ୍ବକକୁଟି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ଧମ୍ମପଦାନୀତି ଇଧ ପାଟିୟେକ୍କଂ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୁଳ୍ହା ଛବ୍ବୀସତିୱଗ୍ଗା ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା। ତତ୍ର ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅନ୍ତୋୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋ ମଧୁରସ୍ସରେନ ସରଭଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପମାଦୱଗ୍ଗଂ ଭାସତି । ଏୱଂ ତୋସେସୀତି ସା କିର ପୁତ୍ତଂ ପିୟଙ୍କରଂ ଅଙ୍କେନାଦାୟ ଜେତୱନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗୋଚରଂ ପରିୟେସନ୍ତୀ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନଗରାଭିମୁଖୀ ହୁତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକଦୁବ୍ଭୋଜନାନି ପରିୟେସମାନା ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରଂ ଅସ୍ସୋସି । ତସ୍ସା ସୋ ସଦ୍ଦୋ ଛୱିଆଦୀନି ଛେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ହଦୟଙ୍ଗମନୀୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସା ଗୋଚରପରିୟେସନେ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଓହିତସୋତା ଧମ୍ମମେୱ ସୁଣନ୍ତୀ ଠିତା । ୟକ୍ଖଦାରକସ୍ସ ପନ ଦହରତାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ସୋ ଜିଘଚ୍ଛାୟ ପୀଳିତତ୍ତା, ‘‘କସ୍ମା ଅମ୍ମା ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠସି ? ନ ମୟ୍ହଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ପରିୟେସସୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ମାତରଂ ଚୋଦେତି । ସା ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ମେ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀ’’ତି ପୁତ୍ତକଂ ‘‘ମା ସଦ୍ଦଂ କରି, ପିୟଙ୍କରା’’ତି ଏୱଂ ତୋସେସି । ତତ୍ଥ ମା ସଦ୍ଦଂ କରୀତି ସଦ୍ଦଂ ମା କରି ।

ପାଣେସୁ ଚାତି ଗାଥାୟ ସା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସମାଦିଣ୍ଣଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସଂୟମାମସେତି ସଂୟମାମ ସଂୟତା ହୋମ । ଇମିନା ପାଣାତିପାତା ୱିରତି ଗହିତା, ଦୁତିୟପଦେନ ମୁସାୱାଦା ୱିରତି, ତତିୟପଦେନ ସେସା ତିସ୍ସୋ ୱିରତିୟୋ । ଅପି ମୁଚ୍ଚେମ ପିସାଚୟୋନିୟାତି ଅପି ନାମ ୟକ୍ଖଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ପହାୟ, ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇମାୟ ଛାତକଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାୟ ପିସାଚୟକ୍ଖୟୋନିୟା ମୁଚ୍ଚେମ, ତାତାତି ୱଦତି । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ପୁନବ୍ବସୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୧. ସତ୍ତମେ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି କତରସମୟେନ ? ସୂରିୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନସମୟେନ । ତଦା କିର ଭଗୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ମହାଜନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକେ ନ୍ହତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ପୁରତ୍ଥିମଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ନିସୀଦି । ଅଥେକଚାରିକଦ୍ୱିଚାରିକାଦୟୋ ପଂସୁକୂଲିକପିଣ୍ଡପାତିକଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତ୍ତସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପମାନା ୱିୟ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସତ୍ଥା ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି ।

ଏୱଂ ତୋସେସୀତି ସା କିର ଧୀତରଂ ଅଙ୍କେନାଦାୟ ପୁତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଗହେତ୍ୱା ଜେତୱନପିଟ୍ଠିୟଂ ପାକାରପରିକ୍ଖେପସମୀପେ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକଂ ପରିୟେସମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ଭଗୱତୋ ଚ, ‘‘ଆନନ୍ଦ, ପତ୍ତଂ ଆହର, ଚୀୱରଂ ଆହର, ୱିଘାସାଦାନଂ ଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି କଥେନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ସମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ସଚେପି ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ପରିସା ନିସୀଦତି, ୟଥା ପରିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ବହିପରିସାୟ ଏକଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତମ୍ପି ନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ମା ଅକାରଣା ମଧୁରସଦ୍ଦୋ ନସ୍ସୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟଂ ୟକ୍ଖିନୀ ବହିପରିସାୟ ଠିତା ସଦ୍ଦଂ ନ ସୁଣାତି, ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠିତାୟ ପନସ୍ସା ମହତିୟା ବୁଦ୍ଧୱୀଥିୟା ଅଭିମୁଖେ ଠିତା ଗନ୍ଧକୁଟି ପଞ୍ଞାୟି । ସା ନିୱାତେ ଦୀପସିଖା ୱିୟ ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିରହିତଂ ନିଚ୍ଚଲଂ ପରିସଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ନୂନ ମେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡଂ ଭୱିସ୍ସତି, ୟତୋ ଅହଂ ସପ୍ପିତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ କିଞ୍ଚିଦେୱ ପତ୍ତତୋ ୱା ହତ୍ଥତୋ ୱା ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ଭୂମିୟଂ ୱା ପନ ପତିତଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ତୋୱିହାରଂ ପାୱିସି । ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅୱରୁଦ୍ଧକାନଂ ନିୱାରଣତ୍ଥାୟ ଠିତା ଆରକ୍ଖଦେୱତା ୟକ୍ଖିନିୟା ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିୱାରେସି । ତସ୍ସା ସହ ପରିସାୟ ଏକୀଭାୱଗମନେନ ମଧୁରସ୍ସରୋ ଛୱିଆଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ନିଚ୍ଚଲଂ ଠିତଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ପୁତ୍ତକା ଚୋଦୟିଂସୁ । ସା ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ମେ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ପୁତ୍ତକେ ତୁଣ୍ହୀ ଉତ୍ତରିକେ ହୋହୀତି ଏୱଂ ତୋସେସି ।

ତତ୍ଥ ୟାୱାତି ୟାୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାମି, ତାୱ ତୁଣ୍ହୀ ହୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବେ ଗନ୍ଥା ପମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତିୱେଲାତି ୱେଲାତିକ୍କନ୍ତା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତା । ପିୟାୟନାତି ମଗ୍ଗନା ପତ୍ଥନା । ତତୋ ପିୟତରନ୍ତି ୟା ଅୟଂ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ମଗ୍ଗନା ପତ୍ଥନା, ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ତତୋ ପିୟତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପିୟତରାତି ୱା ପାଠୋ । ପାଣିନନ୍ତି ୟଥା ପାଣୀନଂ ଦୁକ୍ଖା ମୋଚେତି । କେ ମୋଚେତୀତି ? ପାଣିନେତି ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି, ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତୁଣ୍ହୀଭୂତାୟମୁତ୍ତରାତି ନ କେୱଲଂ ଅହମେୱ, ଅୟଂ ମେ ଭଗିନୀ ଉତ୍ତରାପି ତୁଣ୍ହୀଭୂତାତି ୱଦତି । ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନଞ୍ଞାୟାତି, ଅମ୍ମ, ମୟଂ ପୁବ୍ବେପି ଇମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମମେୱ ଅଜାନିତ୍ୱା ଇଦାନି ଇଦଂ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ ଚରାମ ୱିହରାମ ।

ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋୟେୱ ଭଗୱା ପରିସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖୟମାନୋ ତସ୍ସା ୟକ୍ଖିନିୟା ଚେୱ ୟକ୍ଖଦାରକସ୍ସ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦେସନଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚକଥଂ ଦୀପେତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦେସେ ଠିତା ୟକ୍ଖିନୀ ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଧୀତୁୟାପି ପନସ୍ସା ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି, ଅତିଦହରତ୍ତା ପନ ଦେସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନାସକ୍ଖି ।

ଇଦାନି ସା ୟକ୍ଖିନୀ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁମୋଦନଂ କରୋନ୍ତୀ ସାଧୁ ଖୋ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମାତିଆଦିମାହ । ଅଜ୍ଜାହମ୍ହି ସମୁଗ୍ଗତାତି ଅହମ୍ହି ଅଜ୍ଜ ୱଟ୍ଟତୋ ଉଗ୍ଗତା ସମୁଗ୍ଗତା ସାସନେ ୱା ଉଗ୍ଗତା ସମୁଗ୍ଗତା, ତ୍ୱମ୍ପି ସୁଖୀ ହୋହୀତି । ଦିଟ୍ଠାନୀତି ମୟା ଚ ତୟା ଚ ଦିଟ୍ଠାନି । ଉତ୍ତରାପି ସୁଣାତୁ ମେତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧଭାୱଂ, ଧୀତା ମେ ଉତ୍ତରାପି, ସୁଣାତୂ’’ତି ୱଦତି । ସହ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନେୱ ସାପି ସୂଚିଲୋମୋ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ସେତକଣ୍ଡୁକଚ୍ଛୁଆଦିଭାୱଂ ପହାୟ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭତି ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତେନ । ଧୀତା ପନସ୍ସା ୟଥା ନାମ ଲୋକେ ମାତାପିତୂହି ଇସ୍ସରିୟେ ଲଦ୍ଧେ ପୁତ୍ତାନମ୍ପି ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ମାତୁ-ଆନୁଭାୱେନେୱ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ସା ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତକେହି ଗନ୍ଧକୁଟିସମୀପରୁକ୍ଖେୟେୱ ନିୱାସରୁକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ସାୟଂ ପାତଂ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଂ ଲଭମାନା ଧମ୍ମଂ ସୁଣମାନା ଦୀଘରତ୍ତଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସୁଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୨. ଅଟ୍ଠମେ କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନାତି ୱାଣିଜ୍ଜକମ୍ମଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଚ ରାଜଗହସେଟ୍ଠି ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଗିନିପତିକା ହୋନ୍ତି । ୟଦା ରାଜଗହେ ଉଟ୍ଠାନକଭଣ୍ଡକଂ ମହଗ୍ଘଂ ହୋତି, ତଦା ରାଜଗହସେଟ୍ଠି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସକଟସତେହି ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟୋଜନମତ୍ତେ ଠିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଏକୟାନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସତି । ସୋ ସଚେ ଭଣ୍ଡଂ ଲହୁକଂ ୱିକ୍କୀୟତି, ୱିକ୍କିଣାତି । ନୋ ଚେ, ଭଗିନିଘରେ ଠପେତ୍ୱା ପକ୍କମତି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋପି ତଥେୱ କରୋତି । ସ୍ୱାୟଂ ତଦାପି ତେନେୱ କରଣୀୟେନ ଅଗମାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ରାଜଗହସେଟ୍ଠି ୟୋଜନମତ୍ତେ ଠିତେନ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଆଗତଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ପେସିତଂ ପଣ୍ଣଂ ନ ସୁଣି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ସୋ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସ୍ୱାତନାୟ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଘରେ ଉଦ୍ଧନଖଣାପନଦାରୁଫାଲନାଦୀନି କାରେସି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋପି ‘‘ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରିସ୍ସତି, ଇଦାନି କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଘରଦ୍ୱାରେପି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ପଟିସନ୍ଥାରମ୍ପି ନ ବହୁଂ ଅଲତ୍ଥ । ‘‘କିଂ, ମହାସେଟ୍ଠି, କୁସଲଂ ଦାରକରୂପାନଂ ? ନସି ମଗ୍ଗେ କିଲନ୍ତୋ’’ତି ? ଏତ୍ତକୋୱ ପଟିସନ୍ଥାରୋ ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ସ ମହାବ୍ୟାପାରଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ତେ, ଗହପତି, ଆୱାହୋ ୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ? ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୦୪) ଆଗତନୟେନେୱ କଥଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ମୁଖତୋ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣଂ ପୀତିଂ ପଟିଲଭି । ସା ତସ୍ସ ସୀସେନ ଉଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପାଦପିଟ୍ଠିୟା, ପାଦପିଟ୍ଠିୟା ଉଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସୀସା ଗଚ୍ଛତି, ଉଭତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ମଜ୍ଝେ ଓସରତି, ମଜ୍ଝେ ଉଟ୍ଠାୟ ଉଭତୋ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟ୍ଠୋ, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ତ୍ୱଂ, ଗହପତି, ୱଦେସି ? ବୁଦ୍ଧୋ ତାହଂ, ଗହପତି, ୱଦାମୀ’’ତି ଏୱଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଘୋସୋପି ଖୋ ଏସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ, ଗହପତି, ବୁଦ୍ଧୋ କିର ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ।

ଏତଦହୋସି ଅକାଲୋ ଖୋ ଅଜ୍ଜାତି ସୋ କିର ତଂ ସେଟ୍ଠିଂ ପୁଚ୍ଛି, ‘‘କୁହିଂ ଗହପତି ସତ୍ଥା ୱିହରତୀ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ସୋ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦୁରାସଦା ଆସୀୱିସସଦିସା ହୋନ୍ତି, ସତ୍ଥା ସିୱଥିକାୟ ୱସତି, ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହାଦିସେହି ଇମାୟ ୱେଲାୟ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି । ବୁଦ୍ଧଗତାୟ ସତିୟା ନିପଜ୍ଜୀତି ତଂଦିୱସଂ କିରସ୍ସ ଭଣ୍ଡସକଟେସୁ ୱା ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ୱା ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସାୟମାସମ୍ପି ନ ଅକାସି, ସତ୍ତଭୂମିକଂ ପନ ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାଲଙ୍କତୱରସୟନେ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋୱ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଗତାୟ ସତିୟା ନିପଜ୍ଜୀ’’ତି ।

ରତ୍ତିୟା ସୁଦଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଟ୍ଠାସି ପଭାତନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋତି ପଠମୟାମେ ତାୱ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଉଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରି, ଅଥସ୍ସ ବଲୱପ୍ପସାଦୋ ଉଦପାଦି, ପୀତିଆଲୋକୋ ଅହୋସି, ସବ୍ବତମଂ ୱିଗଚ୍ଛି, ଦୀପସହସ୍ସୁଜ୍ଜଲଂ ୱିୟ ଚନ୍ଦୁଟ୍ଠାନଂ ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଚ ଜାତଂ । ସୋ ‘‘ପପାଦଂ ଆପନ୍ନୋ ୱତମ୍ହି, ସୂରିୟୋ ଉଗ୍ଗତୋ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ଆକାସତଲେ ଠିତଂ ଚନ୍ଦଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଏକୋୱ ୟାମୋ ଗତୋ, ଅଞ୍ଞେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁନ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଏତେନୁପାୟେନ ମଜ୍ଝିମୟାମାୱସାନେପି ପଚ୍ଛିମୟାମାୱସାନେପୀତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଟ୍ଠାସି । ପଚ୍ଛିମୟାମାୱସାନେ ପନ ବଲୱପଚ୍ଚୂସେୟେୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଆକାସତଲଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଦ୍ୱାରାଭିମୁଖୋୱ ଅହୋସି, ସତ୍ତଭୂମିକଦ୍ୱାରଂ ସୟମେୱ ୱିୱଟଂ ଅହୋସି । ସୋ ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜି ।

ୱିୱରିଂସୂତି ‘‘ଅୟଂ ମହାସେଟ୍ଠି ‘ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ପଠମଦସ୍ସନେନେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋ ହୁତ୍ୱା ଅସଦିସଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କତ୍ୱା ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ଅରିୟଗଣସ୍ସ ଅନାୱଟଦ୍ୱାରୋ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ୟୁତ୍ତମସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱିୱରିଂସୁ । ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ରାଜଗହଂ କିର ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସଂ ଅନ୍ତୋନଗରେ ନୱ କୋଟିୟୋ, ବହିନଗରେ ନୱାତି ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠାରସ ମନୁସ୍ସକୋଟିୟୋ ୱସନ୍ତି । ଅୱେଲାୟ ମତମନୁସ୍ସେ ବହି ନୀହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅଟ୍ଟାଲକେ ଠତ୍ୱା ବହିଦ୍ୱାରେ ଖିପନ୍ତି । ମହାସେଟ୍ଠି ନଗରତୋ ବହିନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋୱ ଅଲ୍ଲସରୀରଂ ପାଦେନ ଅକ୍କମି, ଅପରମ୍ପି ପିଟ୍ଠିପାଦେନ ପହରି । ମକ୍ଖିକା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପରିକିରିଂସୁ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ନାସପୁଟଂ ଅଭିହନି । ବୁଦ୍ଧପ୍ପସାଦୋ ତନୁତ୍ତଂ ଗତୋ । ତେନସ୍ସ ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତରଧାୟି, ଅନ୍ଧକାରୋ ପାତୁରହୋସି । ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେସୀତି ‘‘ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣକିଙ୍କିଣିକଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ମଧୁରସ୍ସରେନ ସଦ୍ଦଂ ଅନୁସ୍ସାୱେସି ।

ସତଂ କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନୀତି ପୁରିମପଦାନିପି ଇମିନାୱ ସହସ୍ସପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟାନି । ୟଥେୱ ହି ସତଂ କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନି, ସତଂ ସହସ୍ସାନି ହତ୍ଥୀ, ସତଂ ସହସ୍ସାନି ଅସ୍ସା, ସତଂ ସହସ୍ସାନି ରଥାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଏକେକସତସହସ୍ସମେୱ ଦୀପିତଂ । ପଦୱୀତିହାରସ୍ସାତି ପଦୱୀତିହାରୋ ନାମ ସମଗମନେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅନ୍ତରେ ମୁଟ୍ଠିରତନମତ୍ତଂ । କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିନ୍ତି ତଂ ଏକଂ ପଦୱୀତିହାରଂ ସୋଳସଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ପୁନ ସୋଳସଧା, ତତୋ ଏକୋ ସୋଳସଧାତି ଏୱଂ ସୋଳସ ୱାରେ ସୋଳସଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ସୋଳସିକଲା ନାମ, ତଂ ସୋଳସିକଲଂ ଏତାନି ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି ନ ଅଗ୍ଘନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସତଂ ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନି ସତଂ ଅସ୍ସସହସ୍ସାନି ସତଂ ରଥସହସ୍ସାନି ସତଂ କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନି, ତା ଚ ଖୋ ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରାଜଧୀତରୋ ୱାତି ଇମସ୍ମା ଏତ୍ତକା ଲାଭା ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସୋଳସିକଲସଙ୍ଖାତେ ପଦେସେ ପୱତ୍ତଚେତନାୱ ଉତ୍ତରିତରାତି । ଇଦଂ ପନ ୱିହାରଗମନଂ କସ୍ସ ୱସେନ ଗହିତନ୍ତି ? ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନନ୍ତରାୟେନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ । ‘‘ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜଂ କରିସ୍ସାମି, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମି, ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମି, ଦୀପପୂଜଂ କରିସ୍ସାମି, ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୱା ସରଣେସୁ ୱା ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛତୋପି ୱସେନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।

ଅନ୍ଧକାରୋ ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ସୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଏକକୋତି ସଞ୍ଞଂ କରୋମି, ଅନୁୟୁତ୍ତାପି ମେ ଅତ୍ଥି, କସ୍ମା ଭାୟାମୀ’’ତି ସୂରୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ବଲୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପସାଦୋ ଉଦପାଦି । ତସ୍ମା ଅନ୍ଧକାରୋ ଅନ୍ତରଧାୟୀତି । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପିଚ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭିଂସନକେ ସୁସାନମଗ୍ଗେ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକସମଂସଲୋହିତନ୍ତିଆଦୀନି ଅନେକୱିଧାନି କୁଣପାନି ଅଦ୍ଦସ। ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀନଂ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି । ତଂ ସବ୍ବଂ ପରିସ୍ସୟଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ବୁଦ୍ଧଗତଂ ପସାଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଅଗମାସିୟେୱ ।

ଏହି ସୁଦତ୍ତାତି ସୋ କିର ସେଟ୍ଠି ଗଚ୍ଛମାନୋୱ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ବହୂ ପୂରଣକସ୍ସପାଦୟୋ ତିତ୍ଥିୟା ‘ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’ତି ୱଦନ୍ତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସତ୍ଥୁ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଗୁଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମଂ ମହାଜନୋ ଜାନାତି, କୁଲଦତ୍ତିୟଂ ପନ ମେ ନାମଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୟା ନ କୋଚି ଜାନାତି । ସଚେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, କୁଲଦତ୍ତିକନାମେନ ମଂ ଆଲପିସ୍ସତୀ’’ତି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ଆସତ୍ତିୟୋତି ତଣ୍ହାୟୋ । ସନ୍ତିନ୍ତି କିଲେସୱୂପସମଂ । ପପ୍ପୁୟ୍ୟାତି ପତ୍ୱା । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥଂ କଥେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେସି । ସେଟ୍ଠି ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାଦାନଂ ଦାତୁଂ ଆରଭି । ବିମ୍ବିସାରାଦୟୋ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ସାସନଂ ପେସେନ୍ତି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଆଗନ୍ତୁକୋ, ୟଂ ନପ୍ପହୋତି, ତଂ ଇତୋ ଆହରାପେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ଅଲଂ ତୁମ୍ହେ ବହୁକିଚ୍ଚା’’ତି ସବ୍ବେ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ଆନୀତୱିଭୱେନ ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ଦାନପରିୟୋସାନେ ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱସ୍ସାୱାସଂ ପଟିଜାନାପେତ୍ୱା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ସାୱତ୍ଥିୟା ଚ ଅନ୍ତରେ ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସ ୱିହାରେ କାରେନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜେତୱନମହାୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେସୀତି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ପଠମସୁକ୍କାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୩. ନୱମେ ରଥିକାୟ ରଥିକନ୍ତି ଏକଂ ରଥିକଂ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ଅପରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରଥିକାୟ ରଥିକଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି । ସିଙ୍ଘାଟକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ରଥିକାତି ରଚ୍ଛା । ସିଙ୍ଘାଟକନ୍ତି ଚତୁକ୍କଂ । କିଂ ମେ କତାତି କିଂ ଇମେ କତା ? କିଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଧୁପୀତାୱସେୟରେତି ଗନ୍ଧମଧୁପାନଂ ପୀତା ୱିୟ ସୟନ୍ତି । ଗନ୍ଧମଧୁପାନଂ ପୀତୋ କିର ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ସୟତେୱ । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।

ତଞ୍ଚ ପନ ଅପ୍ପଟିୱାନୀୟନ୍ତି ତଞ୍ଚ ପନ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିୱାନୀୟଂ ଦେସେତି । ବାହିରକଞ୍ହି ସୁମଧୁରମ୍ପି ଭୋଜନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଅପନେଥ, କିଂ ଇମିନା’’ତି ? ପଟିୱାନେତବ୍ବଂ ଅପନେତବ୍ବଂ ହୋତି, ନ ଏୱମୟଂ ଧମ୍ମୋ । ଇମଂ ହି ଧମ୍ମଂ ପଣ୍ଡିତା ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ସୁଣନ୍ତା ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପଟିୱାନୀୟ’’ନ୍ତି । ଅସେଚନକମୋଜୱନ୍ତି ଅନାସିତ୍ତକଂ ଓଜୱନ୍ତଂ । ୟଥା ହି ବାହିରାନି ଅସମ୍ଭିନ୍ନପାୟାସାଦୀନିପି ସପ୍ପିମଧୁସକ୍ଖରାହି ଆସିତ୍ତାନି ୟୋଜିତାନେୱ ମଧୁରାନି ଓଜୱନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱମୟଂ ଧମ୍ମୋ । ଅୟଂ ହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ମଧୁରୋ ଚେୱ ଓଜୱା ଚ, ନ ଅଞ୍ଞେନ ଉପସିତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅସେଚନକମୋଜୱ’’ନ୍ତି । ପିୱନ୍ତି ମଞ୍ଞେ ସପ୍ପଞ୍ଞାତି ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ପିୱନ୍ତି ୱିୟ । ୱଲାହକମେୱ ପନ୍ଥଗୂତି ୱଲାହକନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଉଦକଂ ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତା ପଥିକା ୱିୟ । ନୱମଂ ।

୧୦-୧୧. ଦୁତିୟସୁକ୍କାସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୨୪୪. ଦସମେ ପୁଞ୍ଞଂ ୱତ ପସୱି ବହୁନ୍ତି ବହୁଂ ୱତ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀତି । ଦସମଂ ।

୨୪୫. ଏକାଦସମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଏକାଦସମଂ ।

୧୨. ଆଳୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୬. ଦ୍ୱାଦସମେ ଆଳୱିୟନ୍ତି ଆଳୱୀତି ତଂ ରଟ୍ଠମ୍ପି ନଗରମ୍ପି । ତଞ୍ଚ ଭୱନଂ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଠିତଂ । ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ତଂ ନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟମନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଆଳୱକୋ କିର ରାଜା ୱିୱିଧନାଟକୂପଭୋଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଚୋରପଟିବାହନତ୍ଥଂ ପଟିରାଜନିସେଧନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୟାମକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସତ୍ତମେ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମିଗୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ବଲକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ କତିକଂ ଅକାସି – ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟତି, ତସ୍ସେୱ ସୋ ଭାରୋ’’ତି । ଅଥ ତସ୍ସେୱ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟି, ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଜା ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତିକୋୱ ତିୟୋଜନଂ ତଂ ମିଗଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ଏଣିମିଗା ଚ ତିୟୋଜନୱେଗା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ପରିକ୍ଖୀଣଜୱଂ ତଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତଂ ୱଧିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଛେତ୍ୱା ଅନତ୍ଥିକୋପି ମଂସେନ ‘‘ନାସକ୍ଖି ମିଗଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଅପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ କାଜେନାଦାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଗରସ୍ସାୱିଦୂରେ ବହଲପତ୍ତପଲାସଂ ମହାନିଗ୍ରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ମୂଲମୁପଗତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ମହାରାଜସନ୍ତିକା ଭୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପାଣିନୋ ଖାଦନ୍ତୋ ପଟିୱସତି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ଉପଗତୋ । ରାଜା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କତିକଂ ଅକାସି – ‘‘ମୁଞ୍ଚ ମଂ, ଅହଂ ତେ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ମନୁସ୍ସଞ୍ଚ ଥାଲିପାକଞ୍ଚ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟକ୍ଖୋ – ‘‘ତ୍ୱଂ ରାଜୂପଭୋଗେନ ପମତ୍ତୋ ନ ସରିସ୍ସସି, ଅହଂ ପନ ଭୱନଂ ଅନୁପଗତଞ୍ଚ ଅନନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ଖାଦିତୁଂ ନ ଲଭାମି, ସ୍ୱାହଂ ଭୱନ୍ତମ୍ପି ଜୀୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ନ ମୁଞ୍ଚି । ରାଜା ‘‘ୟଂ ଦିୱସଂ ନ ପେସେମି, ତଂ ଦିୱସଂ ମଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦା’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ତେନ ମୁତ୍ତୋ ନଗରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି ।

ବଲକାୟୋ ମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତୋ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, ଅୟସମତ୍ତଭୟା ଏୱଂ କିଲନ୍ତୋସୀ’’ତି ? ୱଦନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେସି । ରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କତପାତରାସୋ ନଗରଗୁତ୍ତିକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ନଗରଗୁତ୍ତିକୋ – ‘‘କିଂ, ଦେୱ, କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ’’ତି ଆହ ? ନ କତୋ ଭଣେତି । ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ, ଦେୱ, ଅମନୁସ୍ସା ହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତମେୱ ଲଭନ୍ତି, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପନ ଜନପଦସ୍ସାବାଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ହୋତୁ ଦେୱ, କିଞ୍ଚାପି ଏୱମକାସି, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ ରଜ୍ଜସୁଖମନୁଭୋହି, ଅହମେତ୍ଥ କାତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀତି । ସୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ବନ୍ଧନାଗାରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ୟେ ୟେ ୱଜ୍ଝା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ଜୀୱିତତ୍ଥିକୋ, ସୋ ନିକ୍ଖମତୂ’’ତି ଭଣତି । ୟୋ ପଠମଂ ନିକ୍ଖମତି, ତଂ ଗେହଂ ନେତ୍ୱା ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ଚ ‘‘ଇମଂ ଥାଲିପାକଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ପେସେତି । ତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତଂୟେୱ ୟକ୍ଖୋ ଭେରୱଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ମୂଲକନ୍ଦଂ ୱିୟ ଖାଦି । ୟକ୍ଖାନୁଭାୱେନ କିର ମନୁସ୍ସାନଂ କେସାଦୀନି ଉପାଦାୟ ସକଲସରୀରଂ ନୱନୀତପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ହୋତି, ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଗାହାପେତୁଂ ଗତପୁରିସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତା ୟଥାମିତ୍ତଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ପଭୁତି ‘‘ରାଜା ଚୋରେ ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଦେତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସା ଚୋରକମ୍ମତୋ ପଟିୱିରତା । ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ନୱଚୋରାନଂ ଅଭାୱେନ ପୁରାଣଚୋରାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖୟେନ ବନ୍ଧନାଗାରାନି ସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁଂ ।

ଅଥ ନଗରଗୁତ୍ତିକୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଧନଂ ନଗରରଚ୍ଛାସୁ ଛଡ୍ଡାପେସି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ କୋଚି ଲୋଭେନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି । ତଂ ପାଦେନପି କୋଚି ନଚ୍ଛୁପି । ସୋ ଚୋରେ ଅଲଭନ୍ତୋ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଆରୋଚେସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘କୁଲପଟିପାଟିୟା ଏକମେକଂ ଜିଣ୍ଣକଂ ପେସେମ, ସୋ ପକତିୟାପି ମଚ୍ଚୁପଥେ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପିତରଂ ଅମ୍ହାକଂ ପିତାମହଂ ପେସେତୀତି ମନୁସ୍ସା ଖୋଭଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ମା ୱୋ ଏତଂ ରୁଚ୍ଚୀ’’ତି ୱାରେସି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଦାରକଂ ପେସେମ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଂ, ତଥାୱିଧସ୍ସ ହି ‘ମାତା ମେ’ତି ‘ପିତା ମେ’ତି ସିନେହୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ଅନୁଜାନି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ନଗରେ ଦାରକମାତରୋ ଚ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଗବ୍ଭିନିୟୋ ଚ ପଲାୟିତ୍ୱା ପରଜନପଦେ ଦାରକେ ସଂୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଆନେନ୍ତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଗତାନି ।

ତତୋ ଏକଦିୱସଂ ସକଲନଗରଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଏକମ୍ପି ଦାରକଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ନତ୍ଥି, ଦେୱ, ନଗରେ ଦାରକୋ ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରେ ତୱ ପୁତ୍ତଂ ଆଳୱକକୁମାର’’ନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ୟଥା ମମ ପୁତ୍ତୋ ପିୟୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ, ଅତ୍ତନା ପନ ପିୟତରଂ ନତ୍ଥି, ଗଚ୍ଛଥ ତମ୍ପି ଦତ୍ୱା ମମ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖଥା’’ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଆଳୱକସ୍ସ ମାତା ପୁତ୍ତଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ମଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେ କତ୍ୱା ଅଙ୍କେ ସୟାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ହୋତି । ରାଜପୁରିସା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିପ୍ପଲପନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ସୋଳସନ୍ନଞ୍ଚ ଦେୱିସହସ୍ସାନଂ ସଦ୍ଧିଂ ଧାତିୟା ତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିଂସୁ, ‘‘ସ୍ୱେ ୟକ୍ଖଭକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଂଦିୱସଞ୍ଚ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ଜେତୱନୱିହାରେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଆଳୱକସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ଅନାଗାମିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭସ୍ସାତି । ସୋ ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ପୁରିମଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସୁନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ କାଳପକ୍ଖୂପୋସଥଦିୱସେ ୱତ୍ତମାନେ ଓଗ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ପାଦମଗ୍ଗେନେୱ ସାୱତ୍ଥିତୋ ତିଂସ ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ ପାୱିସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।

କିଂ ପନ ଭଗୱା ୟସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନଂ, ତସ୍ସ ମୂଲେ ୱିହାସି, ଉଦାହୁ ଭୱନେୟେୱାତି ? ଭୱନେୟେୱ । ୟଥେୱ ହି ୟକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ଭଗୱାପି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱନଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତଦା ଆଳୱକୋ ହିମୱନ୍ତେ ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗତୋ ହୋତି । ତତୋ ଆଳୱକସ୍ସ ଦ୍ୱାରପାଲୋ ଗଦ୍ରଭୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ୱିକାଲେ ଆଗତୋ’’ତି ଆହ । ଆମ, ଗଦ୍ରଭ, ଆଗତୋମ୍ହି, ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତଂ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନେତି। ନ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଗରୁ, ଅପିଚ ଖୋ ସୋ ୟକ୍ଖୋ କକ୍ଖଳୋ ଫରୁସୋ, ମାତାପିତୂନମ୍ପି ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ନ କରୋତି, ମା ରୁଚ୍ଚି ଭଗୱତୋ ଇଧ ୱାସୋତି । ଜାନାମି, ଗଦ୍ରଭ, ତସ୍ସ ସଭାୱଂ, ନ କୋଚି ମମନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତନ୍ତି ।

ଦୁତିୟମ୍ପି ଗଦ୍ରଭୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅଗ୍ଗିତତ୍ତକପାଲସଦିସୋ, ଭନ୍ତେ, ଆଳୱକୋ, ମାତାପିତରୋତି ୱା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୱା ଧମ୍ମୋତି ୱା ନ ଜାନାତି, ଇଧାଗତାନଂ ପନ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପମ୍ପି କରୋତି, ହଦୟମ୍ପି ଫାଲେତି, ପାଦେପି ଗହେତ୍ୱା ପରସମୁଦ୍ଦଂ ୱା ପରଚକ୍କୱାଳଂ ୱା ଖିପତୀ’’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଜାନାମି, ଗଦ୍ରଭ, ସଚେପି ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତ’’ନ୍ତି । ନ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଗରୁ, ଅପିଚ ଖୋ ସୋ ୟକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଅନୁଜାନନ୍ତଂ ମଂ ଜୀୱିତାପି ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଆରୋଚେମି, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସାତି । ୟଥାସୁଖଂ, ଗଦ୍ରଭ, ଆରୋଚେହୀତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ତ୍ୱମେୱ ଜାନାହୀ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖୋ ପକ୍କାମି । ଭୱନଦ୍ୱାରମ୍ପି ସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ୱିୱରମଦାସି । ଭଗୱା ଅନ୍ତୋଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ମଙ୍ଗଲଦିୱସାଦୀସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଳୱକୋ ସିରିଂ ଅନୁଭୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିବ୍ବରତନମୟେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣାଭଂ ମୁଞ୍ଚି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଭଗୱା ‘‘ପୁବ୍ବେ ତୁମ୍ହେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପୂଜନେୟ୍ୟଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତା, ଇଦାନିପି ତଥେୱ କରୋଥ, ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାଭିଭୂତା ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତାସଂ ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ତା ଭଗୱତୋ ମଧୁରନିଗ୍ଘୋସଂ ସୁତ୍ୱା ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ଦତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁୟେୱ । ଗଦ୍ରଭୋପି ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଳୱକସ୍ସାରୋଚେସି – ‘‘ୟଗ୍ଘେ, ମାରିସ, ଜାନେୟ୍ୟାସି ୱିମାନେ ତେ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି । ସୋ ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅକାସି ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ହୋହି, ଗନ୍ତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ପୁରିସମାନେନ କିର ଲଜ୍ଜିତୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ‘‘ମା କୋଚି ପରିସମଜ୍ଝେ ସୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମକାସି ।

ତଦା ସାତାଗିରହେମୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଜେତୱନେୟେୱ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସପରିୱାରା ନାନାୟାନେହି ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆକାସେ ଚ ୟକ୍ଖାନଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ଆକାସଟ୍ଠାନି ୱିମାନାନି ପରିହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନେନେୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ଆଳୱକସ୍ସ ପନ ୱିମାନଂ ଭୂମଟ୍ଠଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସୁସଂୱିହିତଦ୍ୱାରଅଟ୍ଟାଲକଗୋପୁରଂ ଉପରି କଂସଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମଞ୍ଜୂସସଦିସଂ ତିୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ, ତସ୍ସ ଉପରି ମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ତେ ତଂ ପଦେସମାଗମ୍ମ ଗନ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ହି ନିସିନ୍ନୋକାସସ୍ସ ଉପରିଭାଗେନ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା କୋଚି ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେ ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ? ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆକାସେ ଖିତ୍ତଲେଡ୍ଡୁ ୱିୟ ଓରୁୟ୍ହ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ‘‘ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗଚ୍ଛାମ ଭଗୱା’’ତି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ପସଂସନ୍ତା ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଅଗମଂସୁ । ଆଳୱକୋ ତେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇଧ ନିସୀଦଥା’’ତି ପଟିକ୍କମ୍ମ ଓକାସମଦାସି । ତେ ଆଳୱକସ୍ସ ନିୱେଦେସୁଂ – ‘‘ଲାଭା ତେ, ଆଳୱକ, ୟସ୍ସ ତେ ଭୱନେ ଭଗୱା ୱିହରତି, ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସସ୍ସୂ’’ତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଭୱନେୟେୱ ୱିହାସି, ନ ୟସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନଂ, ତସ୍ସ ମୂଲେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତି ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।

ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ…ପେ॰… ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନିକ୍ଖମ, ସମଣା’’ତି କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏତଦୱୋଚ ? ରୋସେତୁକାମତାୟ । ତତ୍ରେୱଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅୟଂ ହି ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଧାକଥା ଦୁକ୍କଥା ହୋତି ଦୁସ୍ସୀଲାଦୀନଂ ସୀଲାଦିକଥା ୱିୟ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୟକ୍ଖାନଂ ସନ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ପସଂସଂ ସୁତ୍ୱାୟେୱ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣସକ୍ଖରା ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କୋପେନ ତଟତଟାୟମାନହଦୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କୋ ସୋ ଭଗୱା ନାମ, ୟୋ ମମ ଭୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଆହ । ତେ ଅହଂସୁ – ‘‘ନ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାସି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାରଂ, ୟୋ ତୁସିତଭୱନେ ଠିତୋ ପଞ୍ଚମହାୱିଲୋକିତଂ ୱିଲୋକେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନା କଥେନ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଇମାନିପି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ଅଚ୍ଛରିୟାନି ନାଦ୍ଦସା’’ତି ? ଚୋଦେସୁଂ । ସୋ ଦିସ୍ୱାପି କୋଧୱସେନ ‘‘ନାଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆୱୁସୋ ଆଳୱକ, ପସ୍ସେୟ୍ୟାସି ୱା ତ୍ୱଂ, ନ ୱା, କୋ ତୟା ଅତ୍ଥୋ ପସ୍ସତା ୱା ଅପସ୍ସତା ୱା ? କିଂ ତ୍ୱଂ କରିସ୍ସସି ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁନୋ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ତଂ ଉପନିଧାୟ ଚଲକ୍କକୁଧ-ମହାଉସଭସମୀପେ ତଦହୁଜାତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ, ତିଧା ପଭିନ୍ନମତ୍ତୱାରଣସମୀପେ ଭିଙ୍କପୋତକୋ ୱିୟ, ଭାସୁରୱିଲମ୍ବିତକେସରସୋଭିତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମିଗରଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ ୱିୟ, ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପୱଡ୍ଢକାୟସୁପଣ୍ଣରାଜସମୀପେ ଛିନ୍ନପକ୍ଖକାକପୋତକୋ ୱିୟ ଖାୟସି, ଗଚ୍ଛ ୟଂ ତେ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଦୁଟ୍ଠୋ ଆଳୱକୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ ୱାମପାଦେନ ଠତ୍ୱା – ‘‘ପସ୍ସଥ ଦାନି ତୁମ୍ହାକଂ ୱା ସତ୍ଥା ମହାନୁଭାୱୋ, ଅହଂ ୱା’’ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତଂ କେଲାସପବ୍ବତକୂଟଂ ଅକ୍କମି । ତଂ ଅୟୋକୂଟପହଟୋ ୱିୟ ନିଦ୍ଧନ୍ତଅୟୋପିଣ୍ଡୋ ପପଟିକାୟୋ ମୁଞ୍ଚି, ସୋ ତତ୍ର ଠତ୍ୱା, ‘‘ଅହଂ ଆଳୱକୋ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ସଦ୍ଦୋ ଫରି ।

ଚତ୍ତାରୋ କିର ସଦ୍ଦା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ସୂୟିଂସୁ – ୟଞ୍ଚ ପୁଣ୍ଣକୋ ୟକ୍ଖସେନାପତି ଧନଞ୍ଜୟକୋରବ୍ୟରାଜାନଂ ଜୂତଂ ଜିନିତ୍ୱା ଅପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଜିନି’’ନ୍ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି; ୟଞ୍ଚ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ କସ୍ସପଭଗୱତୋ ସାସନେ ଓସକ୍କନ୍ତେ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତଂ ସୁନଖଂ କରିତ୍ୱା – ‘‘ଅହଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଚ ପାପଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଉପାସକେ ଚ ଉପାସିକାୟୋ ଚ ସବ୍ବେୱ ଚ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଖାଦାମୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସାପେସି; ୟଞ୍ଚ କୁସଜାତକେ ପଭାୱତିହେତୁ ସତ୍ତହି ରାଜୂହି ନଗରେ ଉପରୁଦ୍ଧେ ପଭାୱତିଂ ଅତ୍ତନା ସହ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଆରୋପେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମ୍ମ – ‘‘ଅହଂ ସୀହସ୍ସରମହାକୁସରାଜା’’ତି ମହାପୁରିସୋ ଉଗ୍ଘୋସେସି; ୟଞ୍ଚ କେଲାସମୁଦ୍ଧନି ଠତ୍ୱା ଆଳୱକୋତି । ତଦା ହି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଉଗ୍ଘୋସିତସଦିସଂ ଅହୋସି । ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତୋ ଚ ହିମୱାପି ସଙ୍କମ୍ପି ୟକ୍ଖସ୍ସାନୁଭାୱେନ ।

ସୋ ୱାତମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି – ‘‘ଏତେନେୱ ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି। ତେ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦା ୱାତା ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନପ୍ପମାଣାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ପଦାଲେତ୍ୱା ୱନଗଚ୍ଛରୁକ୍ଖାଦୀନି ଉମ୍ମୂଲଂ କତ୍ୱା, ଆଳୱିନଗରଂ ପକ୍ଖନ୍ତା ଜିଣ୍ଣହତ୍ଥିସାଲାଦୀନି ଚୁଣ୍ଣେନ୍ତା ଛଦନିଟ୍ଠକା ଆକାସେ ୱିଧମେନ୍ତା । ଭଗୱା ‘‘ମା କସ୍ସଚି ଉପରୋଧୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେ ୱାତା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ ମହାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ‘‘ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସମଣଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉପରୂପରି ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲାଦିଭେଦା ୱଲାହକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୱସ୍ସିଂସୁ । ୱୁଟ୍ଠିଧାରାୱେଗେନ ପଥୱୀ ଛିଦ୍ଦା ଅହୋସି । ୱନରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପରି ମହୋଘୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଚୀୱରେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁମତ୍ତମ୍ପି ତେମେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ପାସାଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ମହନ୍ତାନି ମହନ୍ତାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ଧୂମାୟନ୍ତାନି ପଜ୍ଜଲନ୍ତାନି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବମାଲାଗୁଳାନି ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ପହରଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଏକତୋଧାରାଉଭତୋଧାରାଅସିସତ୍ତିଖୁରପ୍ପାଦୟୋ ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । କିଂସୁକ ୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ୱିକୀରୟିଂସୁ । ତତୋ କୁକ୍କୁଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହା କୁକ୍କୁଲା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତିଂସୁ । ତତୋ ୱାଲିକୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅତିସୁଖୁମୱାଲିକା ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ନିପତିଂସୁ । ତତୋ କଲଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ତଂ କଲଲୱସ୍ସଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତି । ତତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଭିଂସେତ୍ୱା ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅନ୍ଧକାରସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାୱିହତମିୱ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅନ୍ତରଧାୟି ।

ଏୱଂ ୟକ୍ଖୋ ଇମାହି ନୱହି ୱାତୱସ୍ସପାସାଣପହରଣଙ୍ଗାରକୁକ୍କୁଲୱାଲିକକଲଲନ୍ଧକାରୱୁଟ୍ଠୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପଲାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନାନାୱିଧପହରଣହତ୍ଥାୟ ଅନେକପ୍ପକାରରୂପଭୂତଗଣସମାକୁଲାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ସୟମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିଗତୋ । ତେ ଭୂତଗଣା ଅନେକପ୍ପକାରେ ୱିକାରେ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ହନଥା’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପରି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଅପିଚ ଖୋ ନିଦ୍ଧନ୍ତଲୋହପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ମକ୍ଖିକା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୱ ଅହେସୁଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଥା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ମାରୋ ଆଗତୱେଲାୟମେୱ ନିୱତ୍ତୋ, ତଥା ଅନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢରତ୍ତିମତ୍ତଂ ବ୍ୟାକୁଲମକଂସୁ । ଏୱଂ ଉପଡ୍ଢରତ୍ତିମତ୍ତଂ ଅନେକପ୍ପକାରୱିଭିଂସନକଦସ୍ସନେନପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଚାଲେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଳୱକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ କେନଚି ଅଜେୟ୍ୟଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

ଚତ୍ତାରି କିର ଆୱୁଧାନି ଲୋକେ ସେଟ୍ଠାନି – ସକ୍କସ୍ସ ୱଜିରାୱୁଧଂ, ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ଗଦାୱୁଧଂ, ୟମସ୍ସ ନୟନାୱୁଧଂ, ଆଳୱକସ୍ସ ଦୁସ୍ସାୱୁଧନ୍ତି । ୟଦି ହି ସକ୍କୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ୱଜିରାୱୁଧଂ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ପହରେୟ୍ୟ, ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକୟୋଜନସତସହସ୍ସଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠତୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୱେସ୍ସୱଣେନ କୁଜ୍ଝନକାଲେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ଗଦାୱୁଧଂ ବହୂନଂ ୟକ୍ଖସହସ୍ସାନଂ ସୀସଂ ପାତେତ୍ୱା ପୁନ ହତ୍ଥପାସଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟମେନ ଦୁଟ୍ଠେନ ନୟନାୱୁଧେନ ଓଲୋକିତମତ୍ତେ ଅନେକାନି କୁମ୍ଭଣ୍ଡସହସ୍ସାନି ତତ୍ତକପାଲେ ତିଲା ୱିୟ ଫରନ୍ତାନି ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଆଳୱକୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ସଚେ ଆକାସେ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ପଥୱିୟଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ସବ୍ବରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନି ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସନ୍ତରେ ନ ପୁନ ୱିରୁହେୟ୍ୟୁଂ । ସଚେ ସମୁଦ୍ଦେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକପାଲେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବମୁଦକଂ ସୁସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ସିନେରୁସଦିସେପି ପବ୍ବତେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ହୁତ୍ୱା ୱିକିରେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ଉତ୍ତରିସାଟକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦସସହସ୍ସୀଲୋକଧାତୁଦେୱତା ୱେଗେନ ସନ୍ନିପତିଂସୁ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଆଳୱକଂ ଦମେସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ୟୁଦ୍ଧଦସ୍ସନକାମାପି ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ଏୱଂ ସକଲମ୍ପି ଆକାସଂ ଦେୱତାହି ପରିପୁଣ୍ଣମହୋସି ।

ଅଥ ଆଳୱକୋ ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ଉପରୂପରି ୱିଚରିତ୍ୱା ୱତ୍ଥାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚି । ତଂ ଅସନିୱିଚକ୍କଂ ୱିୟ ଆକାସେ ଭେରୱସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୟକ୍ଖମାନମଦ୍ଦନତ୍ଥଂ ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳଂ ହୁତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ନିପତି । ଆଳୱକୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଛିନ୍ନୱିସାଣୋ ୱିୟ ଉସଭୋ ଉଦ୍ଧତଦାଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପୋ ନିତ୍ତେଜୋ ନିମ୍ମଦୋ ନିପତିତମାନଦ୍ଧଜୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଦୁସ୍ସାୱୁଧମ୍ପି ମେ ସମଣଂ ନାଭିଭୋସି । କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଇଦଂ କାରଣଂ, ମେତ୍ତାୱିହାରୟୁତ୍ତୋ ସମଣୋ, ହନ୍ଦ ନଂ ରୋସେତ୍ୱା ମେତ୍ତାୟ ୱିୟୋଜେମୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ୟେନ ଭଗୱା…ପେ॰… ନିକ୍ଖମ ସମଣାତି । ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – କସ୍ମା ମୟା ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ମମ ଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଘରସାମିକୋ ୱିୟ ଇତ୍ଥାଗାରସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋସି ? ଅନନୁୟୁତ୍ତମେତଂ ସମଣସ୍ସ ୟଦିଦଂ ଅଦିନ୍ନପରିଭୋଗୋ ଇତ୍ଥିସଂସଗ୍ଗୋ ଚ ? ତସ୍ମା ୟଦି ତ୍ୱଂ ସମଣଧମ୍ମେ ଠିତୋ, ନିକ୍ଖମ ସମଣାତି । ଏକେ ପନ – ‘‘ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଫରୁସୱଚନାନି ୱତ୍ୱା ଏୱାୟଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଭଣନ୍ତି ।

ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ୟସ୍ମା ଥଦ୍ଧୋ ପଟିଥଦ୍ଧଭାୱେନ ୱିନେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ସୋ ହି ପଟିଥଦ୍ଧଭାୱେ କୟିରମାନେ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଚଣ୍ଡସ୍ସ କୁକ୍କୁରସ୍ସ ନାସାୟ ପିତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ସୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଚଣ୍ଡତରୋ ଅସ୍ସ, ଏୱଂ ଥଦ୍ଧତରୋ ହୋତି, ମୁଦୁନା ପନ ସୋ ସକ୍କା ୱିନେତୁ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା, ସାଧାୱୁସୋତି ପିୟୱଚନେନ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସାଧାୱୁସୋତି ଭଗୱା ନିକ୍ଖମୀତି ।

ତତୋ ଆଳୱକୋ – ‘‘ସୁବ୍ବଚୋ ୱତାୟଂ ସମଣୋ ଏକୱଚନେନେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଏୱଂ ନାମ ନିକ୍ଖମେତୁଂ ସୁଖଂ ସମଣଂ ଅକାରଣେନେୱାହଂ ସକଲରତ୍ତିଂ ୟୁଦ୍ଧେନ ଅବ୍ଭୁୟ୍ୟାସି’’ନ୍ତି ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦାନିପି ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୁବ୍ବଚତାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଉଦାହୁ କୋଧନୋ। ହନ୍ଦାହଂ ୱୀମଂସାମୀ’’ତି । ତତୋ ପୱିସ, ସମଣାତି ଆହ । ଅଥ ସୁବ୍ବଚୋତି ମୁଦୁଭୂତଚିତ୍ତୱୱତ୍ଥାନକରଣତ୍ଥଂ ପୁନ ପିୟୱଚନଂ ୱଦନ୍ତୋ ସାଧାୱୁସୋତି ଭଗୱା ପାୱିସି । ଆଳୱକୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତମେୱ ସୁବ୍ବଚଭାୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ନିକ୍ଖମ ପୱିସାତି ଆହ । ଭଗୱାପି ତଥା ଅକାସି । ୟଦି ନ କରେୟ୍ୟ, ପକତିୟାପି ଥଦ୍ଧୟକ୍ଖସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଥଦ୍ଧତରଂ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥାୟ ଭାଜନଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ମାତା ରୋଦନ୍ତଂ ପୁତ୍ତକଂ ୟଂ ସୋ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ଦତ୍ୱା ୱା କତ୍ୱା ୱା ସଞ୍ଞାପେସି ତଥା ଭଗୱା କିଲେସରୋଦନେନ ରୋଦନ୍ତଂ ୟକ୍ଖଂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ୟଂ ସୋ ଭଣତି, ତଂ ଅକାସି । ୟଥା ଚ ଧାତୀ ଥଞ୍ଞଂ ଅପିୱନ୍ତଂ ଦାରକଂ କିଞ୍ଚି ଦତ୍ୱା ଉପଲାଳେତ୍ୱା ପାୟେତି, ତଥା ଭଗୱା ୟକ୍ଖଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଖୀରଂ ପାୟେତୁଂ ତସ୍ସ ପତ୍ଥିତୱଚନକରଣେନ ଉପଲାଳେନ୍ତୋ ଏୱମକାସି । ୟଥା ଚ ପୁରିସୋ ଲାବୁମ୍ହି ଚତୁମଧୁରଂ ପୂରେତୁକାମୋ ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରଂ ସୋଧେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଚତୁମଧୁରଂ ପୂରେତୁକାମୋ ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ କୋଧମଲଂ ସୋଧେତୁଂ ୟାୱ ତତିୟଂ ନିକ୍ଖମନପୱିସନଂ ଅକାସି ।

ଅଥ ଆଳୱକୋ ‘‘ସୁବ୍ବଚୋ ଅୟଂ ସମଣୋ ‘ନିକ୍ଖମା’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନିକ୍ଖମତି, ‘ପୱିସା’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପୱିସତି । ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ସମଣଂ ଏୱମେୱ ସକଲରତ୍ତିଂ କିଲମେତ୍ୱା ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ପାରଗଙ୍ଗାୟ ଖିପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ପାପକଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥୱାରଂ ଆହ ନିକ୍ଖମ, ସମଣାତି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ନ ଖ୍ୱାହଂ ତନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ୱା ୱୁତ୍ତେ ତଦୁତ୍ତରିକରଣୀୟଂ ପରିୟେସମାନୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତି । ତଂ ଧମ୍ମକଥାୟ ମୁଖଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଞତ୍ୱା, ନ ଖ୍ୱାହଂ ତନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ନ-ଇତି ପଟିକ୍ଖେପେ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । ତନ୍ତି ହେତୁୱଚନଂ । ତେନେୱେତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି, ତସ୍ମା ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ନେୱ ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମି, ୟଂ ତେ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତତୋ ଆଳୱକୋ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେପି ଆକାସେନ ଗମନୱେଲାୟ – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ସୁୱଣ୍ଣୱିମାନଂ, ଉଦାହୁ ରଜତମଣିୱିମାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ହନ୍ଦ ନଂ ପସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନଂ ଆଗତେ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେ ତାପସପରିବ୍ବାଜକେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପାଦୀହି ୱିହେଠେତି, ତସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତମ୍ପି ତଥା ୱିହେଠେସ୍ସାମୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଞ୍ହଂ ତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

କୁତୋ ପନସ୍ସ ପଞ୍ହାତି? ତସ୍ସ କିର ମାତାପିତରୋ କସ୍ସପଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହେ ସହ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଉଗ୍ଗହେସୁଂ । ତେ ଦହରକାଲେ ଆଳୱକଂ ପରିୟାପୁଣାପେସୁଂ; ସୋ କାଲଚ୍ଚୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ମୁସ୍ସି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ହାପି ମା ୱିନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଠେ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ଲେଖାପେତ୍ୱା ୱିମାନେ ନିକ୍ଖିପି । ଏୱମେତେ ପୁଟ୍ଠପଞ୍ହା ବୁଦ୍ଧୱିସୟାୱ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱା ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଲାଭନ୍ତରାୟୋ ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦିପଟିଘାତୋ ୱା ନ ସକ୍କା କେନଚି କାତୁଂ, ତସ୍ମା ନଂ ଲୋକେ ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନ ଖ୍ୱାହଂ ତଂ, ଆୱୁସୋ, ପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ ଲୋକେତିଆଦିମାହ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ତସ୍ସ ବାଧନଚିତ୍ତଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ପଞ୍ହାପୁଚ୍ଛନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଆହ ଅପିଚ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ପୁଚ୍ଛ, ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପୁଚ୍ଛ, ୟଦି ଆକାଙ୍ଖସି, ନ ମେ ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ପୁଚ୍ଛ, ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି । ସବ୍ବଂ ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି ଅସାଧାରଣଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେହି । ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣାୟ ପୱାରିତାୟ ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି।

ତତ୍ଥ କିଂ ସୂଧ ୱିତ୍ତନ୍ତି, କିଂ ସୁ ଇଧ ୱିତ୍ତଂ । ୱିତ୍ତନ୍ତି ଧନଂ । ତଂ ହି ପୀତିସଙ୍ଖାତଂ ୱିତ୍ତିଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଚିଣ୍ଣନ୍ତି ସୁକତଂ । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକଂ ସାତଂ । ଆୱହାତୀତି ଆୱହତି ଆନେତି ଦେତି ଅପ୍ପେତି । ହୱେ-ଇତି ଦଳ୍ହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସାଦୁତରନ୍ତି ଅତିସୟେନ ସାଦୁ । ‘‘ସାଧୁତର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ରସାନନ୍ତି ରସସଞ୍ଞିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ । କଥଂଜୀୱିନୋ ଜୀୱିତଂ କଥଂଜୀୱିଂଜୀୱିତଂ। ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ସାନୁନାସିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂଜୀୱିଂ ଜୀୱତନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ସ ‘‘ଜୀୱନ୍ତାନଂ କଥଂଜୀୱି’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ‘‘କିଂ ସୁ ଇଧ ଲୋକେ ପୁରିସସ୍ସ ୱିତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଂ ? କିଂ ସୁ ସୁଚିଣ୍ଣଂ ସୁଖମାୱହାତି ? କିଂ ରସାନଂ ସାଦୁତରଂ ? କଥଂଜୀୱିଂ ଜୀୱିତଂ ସେଟ୍ଠମାହୂ’’ତି ? ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା କସ୍ସପଦସବଲେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦି ୱିତ୍ତଂ ଉପଭୋଗସୁଖଂ ଆୱହତି, ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ମୁତ୍ତାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି, ଲୋକସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଆୱହତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସଦ୍ଧାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱିପାକଂ ସୁଖମାୱହତି, ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ପଟିପନ୍ନାନଂ ଜାତିଜରାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଗୁଣଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି ।

‘‘ସଦ୍ଧୋ ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟସୋ ଭୋଗସମପ୍ପିତୋ ।

ୟଂ ୟଂ ପଦେସଂ ଭଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପୂଜିତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୩) –

ୱଚନତୋ ଲୋକସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଆୱହତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତଂ ଅନୁଗାମିକଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିହେତୁ, ଲୋକିୟସ୍ସ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିୱିତ୍ତସ୍ସାପି ନିଦାନଂ । ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ୱିତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ୱିତ୍ତଂ ୟାୱଦେୱ ଅନତ୍ଥାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିସସ୍ସାତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦଦେସନା । ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ପୁରିସସ୍ସ, ଇତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପି ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତମେୱ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲଧମ୍ମୋ, ଦାନସୀଲଭାୱନାଧମ୍ମୋ ୱା । ସୁଚିଣ୍ଣୋତି ସୁକତୋ ସୁଚରିତୋ । ସୁଖମାୱହତୀତି ସୋଣସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତରଟ୍ଠପାଲାଦୀନଂ ୱିୟ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ, ସକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ଦିବ୍ବସୁଖଂ, ପରିୟୋସାନେ ମହାପଦୁମାଦୀନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସୁଖଞ୍ଚ ଆୱହତି ।

ସଚ୍ଚନ୍ତି ଅୟଂ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟା ’’ ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୪) ୱାଚାସଚ୍ଚେ । ‘‘ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ୱିରତିସଚ୍ଚେ । ‘‘କସ୍ମା ନୁ ସଚ୍ଚାନି ୱଦନ୍ତି ନାନା, ପୱାଦିୟାସେ କୁସଲା ୱଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୧) ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚେ । ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୫) ବ୍ରାହ୍ମଣସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏକଂ ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତିୟମତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦; ମହାନି॰ ୧୧୯) ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୧୬) ଅରିୟସଚ୍ଚେ । ଇଧ ପନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିରତିସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ୱାଚାସଚ୍ଚଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉଦକାଦୀନି ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି, ଜାତିଜରାମରଣପାରଂ ତରନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ସଚ୍ଚେନ ୱାଚେନୁଦକମ୍ହି ଧାୱତି,

ୱିସମ୍ପି ସଚ୍ଚେନ ହନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।

ସଚ୍ଚେନ ଦେୱୋ ଥନୟଂ ପୱସ୍ସତି,

ସଚେ ଠିତା ନିବ୍ବୁତିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତି ॥

‘‘ୟେ କେଚିମେ ଅତ୍ଥି ରସା ପଥବ୍ୟା,

ସଚ୍ଚଂ ତେସଂ ସାଦୁତରଂ ରସାନଂ ।

ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ,

ତରନ୍ତି ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାର’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ।

ସାଦୁତରନ୍ତି ମଧୁରତରଂ ପଣୀତତରଂ । ରସାନନ୍ତି ୟେ ଇମେ ‘‘ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୨୮-୬୩୦) ନୟେନ ସାୟନୀୟଧମ୍ମା, ୟେଚିମେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଫଲରସଂ (ମହାୱ॰ ୩୦୦), ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ୟେ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରୂପରସା ସଦ୍ଦରସା (ପାରା॰ ୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧), ଅନାପତ୍ତି ରସରସେ (ପାଚି॰ ୬୦୫-୬୧୧), ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଏକରସୋ ୱିମୁତ୍ତିରସୋ (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯), ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ଥରସସ୍ସ ଧମ୍ମରସସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୪୯) ନୟେନ ରୂପାଚାରରସୁପୱଜ୍ଜା ଅୱସେସା ବ୍ୟଞ୍ଜନାଦୟୋ ‘‘ଧମ୍ମରସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ତେସଂ ରସାନଂ ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ସଚ୍ଚମେୱ ସାଦୁତରଂ । ସାଧୁତରଂ ୱା, ସେଟ୍ଠତରଂ, ଉତ୍ତମତରଂ । ମୂଲରସାଦୟୋ ହି ସରୀରମୁପବ୍ରୂହେନ୍ତି, ସଂକିଲେସିକଞ୍ଚ ସୁଖମାୱହନ୍ତି । ସଚ୍ଚରସେ ୱିରତିସଚ୍ଚୱାଚାସଚ୍ଚରସା ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀହି ଚିତ୍ତଂ ଉପବ୍ରୂହେତି, ଅସଂକିଲେସିକଞ୍ଚ ସୁଖମାୱହତି । ୱିମୁତ୍ତିରସୋ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚରସପରିଭାୱିତତ୍ତା ସାଦୁ, ଅତ୍ଥରସଧମ୍ମରସା ଚ ତଦଧିଗମୂପାୟଭୂତଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିତୋତି ।

ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂଜୀୱିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ଅନ୍ଧେକଚକ୍ଖୁଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁକେସୁ ଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁପୁଗ୍ଗଲୋ ଗହଟ୍ଠୋ ୱା କମ୍ମନ୍ତାନୁଟ୍ଠାନ-ସରଣଗମନଦାନ-ସଂୱିଭାଗ-ସୀଲସମାଦାନୁପୋସଥକମ୍ମାଦି ଗହଟ୍ଠପଟିପଦଂ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ତଦୁତ୍ତରିଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିଭେଦମ୍ପି ପବ୍ବଜିତପଟିପଦଂ ପଞ୍ଞାୟ ଆରାଧେତ୍ୱା ଜୀୱତି, ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଜୀୱିନୋ ଜୀୱିତଂ, ତଂ ୱା ପଞ୍ଞାଜୀୱିତଂ ସେଟ୍ଠମାହୂତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଚତ୍ତାରୋପି ପଞ୍ହେ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ୟକ୍ଖୋ ଅୱସେସେପି ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଥଂସୁ ତରତି ଓଘନ୍ତି ଗାଥମାହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ତରତୀତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧମୋଘଂ ତରତି, ସୋ ସଂସାରଣ୍ଣୱମ୍ପି ତରତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମ୍ପି ଅଚ୍ଚେତି, କିଲେସମଲାପି ପରିସୁଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଓଘତରଣଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନ ପମତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱିସତ୍ତତ୍ତା ସଂସାରଣ୍ଣୱଂ ନ ତରତି, କୁସୀତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି, ଅପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନ ପରିସୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଚେତାୟ ୟସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତସ୍ମା ସଦ୍ଧାୟ ତରତି ଓଘନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦିଟ୍ଠୋଘତରଣଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ସୋତାପନ୍ନଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ପନ ସୋତାପନ୍ନୋ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ସାତଚ୍ଚକିରିୟସଙ୍ଖତେନ ଅପ୍ପମାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ସକିଦେୱିମଂ ଲୋକଂ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଅୱସେସଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଅତିଣ୍ଣଂ ଭୱୋଘୱତ୍ଥୁଂ ସଂସାରଣ୍ଣୱଂ ତରତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପମାଦେନ ଅଣ୍ଣୱନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ଭୱୋଘତରଣଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ସକଦାଗାମିଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ଚ ସକଦାଗାମୀ ୱୀରିୟେନ ତତିୟମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅନତୀତଂ କାମୋଘୱତ୍ଥୁଂ କାମୋଘସଞ୍ଞିତଞ୍ଚ କାମଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚେତି, ତସ୍ମା ୱୀରିୟେନ ଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚେତୀତି ଇମିନା ପଦେନ କାମୋଘତରଣଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଅନାଗାମିଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନାଗାମୀ ୱିଗତକାମସଞ୍ଞାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ପରମମଲଂ ପଜହତି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାୟ ପରିସୁଜ୍ଝତୀତି, ଇମିନା ପଦେନ ଅୱିଜ୍ଜୋଘତରଣଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ପକାସେତି । ଇମାୟ ଚ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ କଥିତାୟ ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ୟକ୍ଖୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି ।

ଇଦାନି ତମେୱ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଥଂସୁ ଲଭତେ ପଞ୍ଞନ୍ତି ଇମଂ ଛପ୍ପଦଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କଥଂସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିପୁଚ୍ଛା ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ହି ପଞ୍ଞାଦିଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘କଥଂ, କାୟ ୟୁତ୍ତିୟା, କେନ କାରଣେନ ପଞ୍ଞଂ ଲଭତୀ’’ତି ? ଏସ ନୟୋ ଧନାଦୀସୁ ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚତୂହି କାରଣେହି ପଞ୍ଞାଲାଭଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଦ୍ଦହାନୋତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟସୁଚରିତାଦିଭେଦେନ ଅପରଭାଗେ ଚ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଭେଦେନ ଧମ୍ମେନ ଅରହନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକା ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତା, ତଂ ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନେୱ । ୟସ୍ମା ପନ ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତି, ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ସୋତଂ ଓଦହତି, ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତଂ ଧମ୍ମଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ କାଲେନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତକରଣେନ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୟଦା ପୟିରୁପାସନାୟ ଆରାଧିତଚିତ୍ତା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ଅଧିଗତାୟ ସୋତୁକାମତାୟ ସୋତଂ ଓଦହିତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତୋ ଲଭତୀତି । ଏୱଂ ସୁସ୍ସୂସମ୍ପି ଚ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଞ୍ଞୁତାୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ଏୱ ଲଭତି, ନ ଇତରୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ୟସ୍ମା ସଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଞଲାଭସଂୱତ୍ତନିକଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୁସ୍ସୂସାୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାଧିଗମୂପାୟଂ ସୁଣାତି, ଅପ୍ପମାଦେନ ଗହିତଂ ନ ପମୁସ୍ସତି । ୱିଚକ୍ଖଣତାୟ ଅନୂନାଧିକଂ ଅୱିପରୀତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତି । ସୁସ୍ସୂସାୟ ୱା ଓହିତସୋତୋ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଅପ୍ପମାଦେନ ସୁତଧମ୍ମଂ ଧାରେତି, ୱିଚକ୍ଖଣତାୟ ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖତି, ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘କଥଂସୁ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ଇଦାନି ତତୋ ପରେ ତୟୋ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପତିରୂପକାରୀତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଦେସକାଲାଦୀନି ଅହାପେତ୍ୱା ଲୋକିୟସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ୱା ଧନସ୍ସ ପତିରୂପଂ ଅଧିଗମୂପାୟଂ କରୋତୀତି ପତିରୂପକାରୀ । ଧୁରୱାତି ଚେତସିକୱୀରିୟୱସେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ । ଉଟ୍ଠାତାତି, ‘‘ୟୋ ଚ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିନା (ଥେରଗା॰ ୨୩୨) ନୟେନ କାୟିକୱୀରୀୟୱସେନ ଉଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ ଅସିଥିଲପରକ୍କମୋ । ୱିନ୍ଦତେ ଧନନ୍ତି ଏକମୂସିକାୟ ନଚିରସ୍ସେୱ ଚତୁସତସହସ୍ସସଙ୍ଖଂ ଚୂଳନ୍ତେୱାସୀ ୱିୟ ଲୋକିୟଧନଞ୍ଚ, ମହଲ୍ଲକମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧନଞ୍ଚ ଲଭତି । ସୋ ‘‘ତୀହିୟେୱ ଇରିୟାପଥେହି ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଥିନମିଦ୍ଧାଗମନୱେଲାୟ ପଲାଲଚୁମ୍ବଟକଂ ତେମେତ୍ୱା ସୀସେ କତ୍ୱା ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ ଦସହି ୱସ୍ସେହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସଚ୍ଚେନାତି ୱଚୀସଚ୍ଚେନାପି ‘‘ସଚ୍ଚୱାଦୀ ଭୂତୱାଦୀ’’ତି, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ଏୱଂ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତି । ଦଦନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛିତପତ୍ଥିତଂ ଦଦନ୍ତୋ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତି, ସମ୍ପାଦେତି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଦ୍ଦଦଂ ୱା ଦଦଂ ତଂ ଗନ୍ଥତି । ଦାନମୁଖେନ ୱା ଚତ୍ତାରିପି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି, ତେହି ମିତ୍ତାନି କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେନ ନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କଥଂ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ଚମଂ ପଞ୍ହଂ ଗହଟ୍ଠୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୟସ୍ସେତେତିଆଦୀମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ‘‘ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାୟ ସବ୍ବକଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୁପ୍ପାଦିକାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦ୍ଧସ୍ସ, ଘରମେସିନୋତି ଘରାୱାସଂ ପଞ୍ଚ ୱା କାମଗୁଣେ ଏସନ୍ତସ୍ସ ଗୱେସନ୍ତସ୍ସ କାମଭୋଗିନୋ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ସଚ୍ଚେନ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସଚ୍ଚଂ। ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁସ୍ସୂସପଞ୍ଞାନାମେନ ୱୁତ୍ତୋୱ ଦମୋ। ‘‘ଧୁରୱା ଉଟ୍ଠାତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଧୁରନାମେନ ଉଟ୍ଠାନନାମେନ ଚ ୱୁତ୍ତା ଧିତି। ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଚାଗୋ ଚାତି ଏତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା ସନ୍ତି । ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀତି ଇଧଲୋକା ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସ ୱେ ନ ସୋଚତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ପଞ୍ଚମମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଂ ୟକ୍ଖଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଇଙ୍ଘ ଅଞ୍ଞେପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅଞ୍ଞେପୀତି ଅଞ୍ଞେପି ଧମ୍ମେ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ । ଅଞ୍ଞେପି ୱା ପୂରଣାଦୟୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞେ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ । ୟଦି ଅମ୍ହେହି ‘‘ସଚ୍ଚେନ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସଚ୍ଚା ଭିୟ୍ୟୋ କିତ୍ତିପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ୱା, ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁସ୍ସୂସାତି ପଞ୍ଞାପଦେସେନ ୱୁତ୍ତା ଦମ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାପଟିଲାଭକାରଣଂ ୱା, ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଚାଗା ଭିୟ୍ୟୋ ମିତ୍ତଗନ୍ଥନକାରଣଂ ୱା, ‘‘ଧୁରୱା ଉଟ୍ଠାତା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଧୁରନାମେନ ଉଟ୍ଠାନନାମେନ ଚ ୱୁତ୍ତାୟ ମହାଭାରସହନତ୍ଥେନ ଉସ୍ସୋଳ୍ହିଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତାୟ ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧନୱିନ୍ଦନକାରଣଂ ୱା, ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହେୱ ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ଭିୟ୍ୟୋ ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ପେଚ୍ଚ ଅସୋଚନକାରଣଂ ୱା ଇଧ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଖେପୟୋଜନାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଏକମେକଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରପଦୁଦ୍ଧାରପଦୱଣ୍ଣନାନୟେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୟକ୍ଖୋ ୟେନ ସଂସୟେନ ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା କଥଂ ନୁ ଦାନି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେତି ୱତ୍ୱା ୟେପିସ୍ସ ଅପୁଚ୍ଛନକାରଣଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତେପି ଜାନାପେନ୍ତୋ ୟୋହଂ ଅଜ୍ଜପଜାନାମି, ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାତି ଅଜ୍ଜାଦିଂ କତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଜାନାମୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ଜାନାମି । ୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ପରାୟିକୋତି ଇମିନା ‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପେଚ୍ଚ ସୋକାଭାୱକାରଣଂ ସମ୍ପରାୟିକଂ । ଅତ୍ଥୋତି ଚ କାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟଂ ହି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୫) ପାଠତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ, ଗହପତି, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୫୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୮) ୱିଚକ୍ଖଣେ । ‘‘ହୋତି ସୀଲୱତଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧) ୱୁଡ୍ଢିମ୍ହି । ‘‘ବହୁଜନୋ ଭଜତେ ଅତ୍ଥହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ ଧନେ । ‘‘ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୭.୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦; ଥେରଗା॰ ୪୪୩) ହିତେ। ‘‘ଅତ୍ଥେ ଜାତେ ଚ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୯୨) କାରଣେ । ଇଧ ପନ କାରଣେ । ତସ୍ମା ୟଂ ପଞ୍ଞାଦିଲାଭାଦୀନଂ କାରଣଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ୟଞ୍ଚ ପେଚ୍ଚ ସୋକାଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ସମ୍ପରାୟିକଂ, ତଂ ୟୋହଂ ଅଜ୍ଜ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାମଂୟେୱ ପଜାନାମି, ସୋ କଥଂ ନୁ ଦାନି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ୟକ୍ଖୋ ‘‘ପଜାନାମି ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଭଗୱଂମୂଲକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥାୟ ୱତ ମେ ବୁଦ୍ଧୋତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୟାତି ହିତାୟ ୱୁଡ୍ଢିୟା ଚ । ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଚାଗେନ ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ତଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହା’’ତି ଭଣନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ହିତାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସହିତପଟିପତ୍ତିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗାମା ଗାମନ୍ତି ଦେୱଗାମା ଦେୱଗାମଂ । ପୁରା ପୁରନ୍ତି ଦେୱନଗରତୋ ଦେୱନଗରଂ । ନମସ୍ସମାନୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ୱତ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତଞ୍ଚ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଞ୍ଚ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱତ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ନମସ୍ସମାନୋ ଧମ୍ମଘୋସକୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ରତ୍ତିୱିଭାୱନଞ୍ଚ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆଳୱକକୁମାରସ୍ସ ୟକ୍ଖଭୱନଂ ଆନୟନଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅହୋସି । ରାଜପୁରିସା ସାଧୁକାରସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘ଏୱରୂପୋ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୋ ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧେ ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଆଗତୋ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ବହି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ନିବ୍ବିସଙ୍କା ଅନ୍ତୋୟେୱ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସଂସୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ ନିସିନ୍ନଂ, ୟକ୍ଖଞ୍ଚ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ । ଦିସ୍ୱାନ ୟକ୍ଖଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅୟଂ ତେ, ମହାୟକ୍ଖ, ରାଜକୁମାରୋ ବଲିକମ୍ମାୟ ଆନୀତୋ, ହନ୍ଦ ନଂ ଖାଦ ୱା ଭୁଞ୍ଜ ୱା, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ଲଜ୍ଜିତୋ ୱିସେସେନ ଚ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଥ ତଂ କୁମାରଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, କୁମାରୋ ମୟ୍ହଂ ପେସିତୋ, ଇମାହଂ ଭଗୱତୋ ଦମ୍ମି, ହିତାନୁକମ୍ପକା ବୁଦ୍ଧା, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମଂ ଦାରକଂ ଇମସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ ସୁଖତ୍ଥାୟା’’ତି ଇମଞ୍ଚ ଗାଥମାହ –

‘‘ଇମଂ କୁମାରଂ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ,

ସବ୍ବଙ୍ଗୁପେତଂ ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।

ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସୁମନୋ ଦଦାମି ତେ,

ପଟିଗ୍ଗହ ଲୋକହିତାୟ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥

ପଟିଗ୍ଗହେସି ଭଗୱା କୁମାରଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚ କୁମାରସ୍ସ ଚ ମଙ୍ଗଲକରଣତ୍ଥଂ ପାଦୂନଗାଥଂ ଅଭାସି । ତଂ ୟକ୍ଖୋ କୁମାରଂ ସରଣଂ ଗମେନ୍ତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚତୁତ୍ଥପାଦେନ ପୂରେସି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –

‘‘ଦୀଘାୟୁକୋ ହୋତୁ ଅୟଂ କୁମାରୋ,

ତୁୱଞ୍ଚ ୟକ୍ଖ ସୁଖିତୋ ଭୱାହି ।

ଅବ୍ୟାଧିତା ଲୋକହିତାୟ ତିଟ୍ଠଥ,

ଅୟଂ କୁମାରୋ ସରଣମୁପେତି ବୁଦ୍ଧଂ ।

ଅୟଂ କୁମାରୋ ସରଣମୁପେତି ଧମ୍ମଂ ।

ଅୟଂ କୁମାରୋ ସରଣମୁପେତି ସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ॥

ଅଥ ଭଗୱା କୁମାରଂ ରାଜପୁରିସାନଂ ଅଦାସି – ‘‘ଇମଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୁନ ମମେୱ ଦେଥା’’ତି । ଏୱଂ ସୋ କୁମାରୋ ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥଂ, ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥଂ, ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥତୋ ପୁନ ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥଂ ଗତତ୍ତା ନାମତୋ ‘‘ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋ’’ତି ଜାତୋ । ତଂ ଆଦାୟ ପଟିନିୱତ୍ତେ ରାଜପୁରିସେ ଦିସ୍ୱା କସ୍ସକୱନକମ୍ମିକାଦୟୋ ‘‘କିଂ ୟକ୍ଖୋ କୁମାରଂ ଅତିଦହରତ୍ତା ନ ଇଚ୍ଛୀ’’ତି ? ଭୀତା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ରାଜପୁରିସା ‘‘ମା ଭାୟଥ । ଖେମଂ କତଂ ଭଗୱତା’’ତି ସବ୍ବମାରୋଚେସୁଂ। ତତୋ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସକଲଂ ଆଳୱିନଗରଂ ଏକକୋଲାହଲେନ ୟକ୍ଖାଭିମୁଖଂ ଅହୋସି । ୟକ୍ଖୋପି ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତି ।

ଅଥ ଭଗୱା ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱିୱିତ୍ତେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି । ତତୋ ମହାଜନକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ରାଜା ଚ ନାଗରା ଚ ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା – ‘‘କଥଂ, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ଦାରୁଣଂ ୟକ୍ଖଂ ଦମୟିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତେସଂ ଭଗୱା ୟୁଦ୍ଧମାଦିଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ନୱୱିଧଂ ୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ୱିଭିଂସନକଂ ଅକାସି, ଏୱଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସାହଂ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି’’ନ୍ତି ତମେୱାଳୱକସୁତ୍ତଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ତତୋ ରାଜା ଚେୱ ନାଗରା ଚ ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜସ୍ସ ଭୱନସମୀପେ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦିସକ୍କାରୁପେତଂ ନିଚ୍ଚବଲିଂ ପୱତ୍ତେସୁଂ । ତଞ୍ଚ କୁମାରଂ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିତଂ ଲଭି, ଗଚ୍ଛ ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପୟିରୁପାସସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ପୟିରୁପାସମାନୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତଉପାସକପରିୱାରୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଚ ନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଉପାସକାନଂ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ପରିସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧) । ଦ୍ୱାଦସମଂ ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ୟକ୍ଖସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ସକ୍କସଂୟୁତ୍ତଂ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁୱୀରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୭. ସକ୍କସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମେ ଅଭିୟଂସୂତି କଦା ଅଭିୟଂସୁ ? ୟଦା ବଲୱନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ, ତଦା । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ସକ୍କୋ କିର ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମକେ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ ପୁରିସେ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାଲଙ୍କତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଂ ବଲୱକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସପରିସଂ ସେସଦେୱତା ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତା’’ତି ନେୱାସିକା ଗନ୍ଧପାନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ସକପରିସାୟ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି – ‘‘ମାରିସା ମା ଗନ୍ଧପାନଂ ପିୱିତ୍ଥ, ପିୱନାକାରମତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେଥା’’ତି । ତେ ତତ୍ଥ ଅକଂସୁ । ନେୱାସିକଦେୱତା ସୁୱଣ୍ଣସରକେହି ଉପନୀତଂ ଗନ୍ଧପାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପିୱିତ୍ୱା ମତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣପଥୱିୟଂ ପତିତ୍ୱା ସୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ‘‘ଗଣ୍ହଥ ପୁତ୍ତହତାୟ ପୁତ୍ତେ’’ତି ତେ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ସିନେରୁପାଦେ ଖିପାପେସି । ସକ୍କସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ତଦନୁୱତ୍ତକାପି ସବ୍ବେ ତତ୍ଥେୱ ପତିଂସୁ । ତେ ସିନେରୁୱେମଜ୍ଝକାଲେ ସଞ୍ଞଂ ଲଭିତ୍ୱା, ‘‘ତାତା ନ ସୁରଂ ପିୱିମ୍ହ, ନ ସୁରଂ ପିୱିମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସୁରା ନାମ ଜାତା । ଅଥ ନେସଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଅସୁରଭୱନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସକ୍କୋ ତେସଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନାଗମନତ୍ଥାୟ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅନ୍ତରା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନଂ,

ପଞ୍ଚୱିଧା ଠପିତା ଅଭିରକ୍ଖା ।

ଉଦକଂ କରୋଟି-ପୟସ୍ସ ଚ ହାରୀ,

ମଦନୟୁତା ଚତୁରୋ ଚ ମହତ୍ଥା’’ତି ॥

ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ହି ୟୁଦ୍ଧେନ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ ଜାତାନି ଦେୱନଗରଞ୍ଚ ଅସୁରନଗରଞ୍ଚ । ୟଦା ହି ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଦେୱେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଦେୱନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପିଦହିତେ ଅସୁରାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟଦା ଦେୱା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥାସୁରେହି ପଲାୟିତ୍ୱା ଅସୁରନଗରସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ପିଦହିତେ ସକ୍କାନଂ ସତସହସ୍ସମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ଅୟୁଜ୍ଝପୁରାନି ନାମ । ନେସଂ ଅନ୍ତରା ଏତେସୁ ଉଦକାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସକ୍କେନ ଆରକ୍ଖା ଠପିତା । ତତ୍ଥ ଉଦକସଦ୍ଦେନ ନାଗା ଗହିତା । ତେ ହି ଉଦକେ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସିନେରୁସ୍ସ ପଠମାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । କରୋଟିସଦ୍ଦେନ ସୁପଣ୍ଣା ଗହିତା । ତେସଂ କିର କରୋଟି ନାମ ପାନଭୋଜନଂ, ତେନ ତଂ ନାମଂ ଲଭିଂସୁ । ଦୁତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ପୟସ୍ସହାରୀସଦ୍ଦେନ କୁମ୍ଭଣ୍ଡା ଗହିତା । ଦାନୱରକ୍ଖସା କିର ତେ । ତତିୟାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ମଦନୟୁତସଦ୍ଦେନ ୟକ୍ଖା ଗହିତା । ୱିସମଚାରିନୋ କିରତେ ୟୁଜ୍ଝସୋଣ୍ଡା । ଚତୁତ୍ଥାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ଚତୁରୋ ଚ ମହନ୍ତାତି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ୱୁତ୍ତା । ପଞ୍ଚମାଲିନ୍ଦେ ତେସଂ ଆରକ୍ଖା । ତସ୍ମା ୟଦି ଅସୁରା କୁପିତାୱିଲଚିତ୍ତା ଦେୱପୁରଂ ଉପୟନ୍ତି ୟୁଦ୍ଧେସୂ, ୟଂ ଗିରିନୋ ପଠମଂ ପରିଭଣ୍ଡଂ, ତଂ ଉରଗା ପଟିବାହନ୍ତି ଏୱଂ ସେସେସୁ ସେସା ।

ତେ ପନ ଅସୁରା ଆୟୁୱଣ୍ଣରସଇସ୍ସରିୟସମ୍ପତ୍ତୀହି ତାୱତିଂସସଦିସାୱ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତରା ଅତ୍ତାନଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପାଟଲିୟା ପୁପ୍ଫିତାୟ, ‘‘ନ ଇଦଂ ଦେୱନଗରଂ, ତତ୍ଥ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ପୁପ୍ଫତି, ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତପାଟଲୀ, ଜରସକ୍କେନାମ୍ହାକଂ ସୁରଂ ପାୟେତ୍ୱା ୱଞ୍ଚିତା, ଦେୱନଗରଞ୍ଚ ନୋ ଗହିତଂ, ଗଚ୍ଛାମ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିସ୍ସାମା’’ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥେ ଆରୁୟ୍ହ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିଫଲକାନି ଗହେତ୍ୱା, ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା, ଅସୁରଭେରିୟୋ ୱାଦେନ୍ତା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେ ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ୱମ୍ମିକମକ୍ଖିକା ୱମ୍ମିକଂ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ଅଭିରୁହିତୁ ଆରଭନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ପଠମଂ ନାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ୟୁଦ୍ଧେ ନ କସ୍ସଚି ଛୱି ୱା ଚମ୍ମଂ ୱା ଛିଜ୍ଜତି, ନ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କେୱଲଂ କୁମାରକାନଂ ଦାରୁମେଣ୍ଡକୟୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସନ୍ତାସନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । କୋଟିସତାପି କୋଟିସହସ୍ସାପି ନାଗା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ତେ ଅସୁରପୁରଂୟେୱ ପୱେସେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନ୍ତି ।

ୟଦା ପନ ଅସୁରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ନାଗା ଓସକ୍କିତ୍ୱା ଦୁତିୟେ ଆଲିନ୍ଦେ ସୁପଣ୍ଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋୱ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସୁପଣ୍ଣାଦୀସୂପି । ୟଦା ପନ ତାନି ପଞ୍ଚପି ଠାନାନି ଅସୁରା ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତଦା ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତାନିପି ପଞ୍ଚ ବଲାନି ଓସକ୍କନ୍ତି । ଅଥ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ସକ୍କୋ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକଂ ୱେଜୟନ୍ତରଥଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୟଂ ୱା ନିକ୍ଖମତି, ଏକଂ ୱା ପୁତ୍ତଂ ପେସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ପୁତ୍ତଂ ପେସେତୁକାମୋ, ତାତ ସୁୱୀରାତିଆଦିମାହ ।

ଏୱଂ ଭଦ୍ଦନ୍ତୱାତି ଖୋତି ଏୱଂ ହୋତୁ ଭଦ୍ଦଂ ତୱ ଇତି ଖୋ । ପମାଦଂ ଆପାଦେସୀତି ପମାଦଂ ଅକାସି । ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସଟ୍ଠିୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ସୁୱଣ୍ଣମହାୱୀଥିଂ ଓତରିତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳନ୍ତୋ ନନ୍ଦନୱନାଦୀସୁ ୱିଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଅନୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ । ଅୱାୟାମନ୍ତି ଅୱାୟମନ୍ତୋ । ଅଲସ୍ୱସ୍ସାତି ଅଲସୋ ଅସ୍ସ । ନ ଚ କିଚ୍ଚାନି କାରୟେତି କିଞ୍ଚି କିଚ୍ଚଂ ନାମ ନ କରେୟ୍ୟ । ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧସ୍ସାତି ସବ୍ବକାମେହି ସମିଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ । ତଂ ମେ, ସକ୍କ, ୱରଂ ଦିସାତି, ସକ୍କ ଦେୱସେଟ୍ଠ, ତଂ ମେ ୱରଂ ଉତ୍ତମଂ ଠାନଂ ଓକାସଂ ଦିସଂ ଆଚିକ୍ଖ କଥେହୀତି ୱଦତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ହି ସୋ ମଗ୍ଗୋତି କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଜୀୱିତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ । ପଠମଂ ।

୨. ସୁସୀମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୮. ଦୁତିୟେ ସୁସୀମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତସହସ୍ସସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଏୱଂନାମକଂ ଏକଂ ପୁତ୍ତମେୱ । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ଧଜଗ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪୯. ତତିୟେ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତୋ ରାସିଭୂତୋ । ଧଜଗ୍ଗଂଉଲ୍ଲୋକେୟ୍ୟଥାତି ସକ୍କସ୍ସ କିର ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତାୟାମୋ ରଥୋ। ତସ୍ସ ହି ପଚ୍ଛିମନ୍ତୋ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନୋ, ମଜ୍ଝେ ରଥପଞ୍ଜରୋ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନୋ, ରଥସନ୍ଧିତୋ ୟାୱ ରଥସୀସା ପଣ୍ଣାସୟୋଜନାନି । ତଦେୱ ପମାଣଂ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ତିୟୋଜନସତାୟାମୋତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମିଂ ୟୋଜନିକପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଅତ୍ଥତୋ, ତିୟୋଜନିକଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ମତ୍ଥକେ ଠପିତଂ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୟୁଗେ ସହସ୍ସଆଜଞ୍ଞା ୟୁତ୍ତା, ସେସାଲଙ୍କାରସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ଧଜୋ ପନସ୍ସ ଅଡ୍ଢତିୟାନି ୟୋଜନସତାନି ଉଗ୍ଗତୋ, ୟସ୍ସ ୱାତାହତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସ୍ସେୱ ସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି, ତଂ ଉଲ୍ଲୋକେୟ୍ୟାଥାତି ୱଦତି । କସ୍ମା ? ତଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଞ୍ହି ରାଜା ନୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିଖାତଥମ୍ଭୋ ୱିୟ ଠିତୋ, କସ୍ସ ମୟଂ ଭାୟାମାତି ଭୟଂ ନ ହୋତି । ପଜାପତିସ୍ସାତି ସୋ କିର ସକ୍କେନ ସମାନୱଣ୍ଣୋ ସମାନାୟୁକୋ ଦୁତିୟଂ ଆସନଂ ଲଭତି । ତଥା ୱରୁଣୋ ଈସାନୋ ଚ । ୱରୁଣୋ ପନ ତତିୟଂ ଆସନଂ ଲଭତି, ଈସାନୋ ଚତୁତ୍ଥଂ । ପଲାୟୀତି ଅସୁରେହି ପରାଜିତୋ ତସ୍ମିଂ ରଥେ ଠିତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ରଜଧଜଂ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟନଧମ୍ମୋ ।

ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ । ଇଦମୱୋଚାତି ଇଦଂ ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ ନାମ ଭଗୱା ଅୱୋଚ, ୟସ୍ସ ଆଣାଖେତ୍ତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଆନୁଭାୱୋ ୱତ୍ତତି । ଇଦଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ହି ୟକ୍ଖଭୟଚୋରଭୟାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହି ମୁତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ତିଟ୍ଠତୁ ଅଞ୍ଞଦୁକ୍ଖୱୂପସମୋ, ଇଦଂ ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ହି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଆକାସେପି ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଦୀଘୱାପିଚେତିୟମ୍ହି କିର ସୁଧାକମ୍ମେ କୟିରମାନେ ଏକୋ ଦହରୋ ମୁଦ୍ଧୱେଦିକାପାଦତୋ ପତିତ୍ୱା ଚେତିୟକୁଚ୍ଛିୟା ଭସ୍ସତି । ହେଟ୍ଠା ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ‘‘ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋ, ଆୱଜ୍ଜାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ମରଣଭୟେନ ତଜ୍ଜିତୋ ‘‘ଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତଂ ମଂ ରକ୍ଖତୂ’’ତି ଆହ । ତାୱଦେୱସ୍ସ ଚେତିୟକୁଚ୍ଛିତୋ ଦ୍ୱେ ଇଟ୍ଠକା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୋପାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ଉପରିଟ୍ଠିତୋ ୱଲ୍ଲିନିସ୍ସେଣିଂ ଓତାରେସୁଂ । ତସ୍ମିଂ ନିସ୍ସେଣିୟଂ ଠିତେ ଇଟ୍ଠକା ୟଥାଟ୍ଠାନେୟେୱ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତତିୟଂ ।

୪. ୱେପଚିତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୦. ଚତୁତ୍ଥେ ୱେପଚିତ୍ତୀତି ସୋ କିର ଅସୁରାନଂ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠକୋ । ୟେନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ ନନ୍ତି ଚ । କଣ୍ଠପଞ୍ଚମେହୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ହତ୍ଥେସୁ ପାଦେସୁ କଣ୍ଠେ ଚାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ବନ୍ଧନେହି । ତାନି ପନ ନଳିନସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ମକ୍କଟକସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ଚକ୍ଖୁସ୍ସାପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇରିୟାପଥଂ ରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତେହି ପନ ଚିତ୍ତେନେୱ ବଜ୍ଝତି, ଚିତ୍ତେନେୱ ମୁଚ୍ଚତି । ଅକ୍କୋସତୀତି ଚୋରୋସି ବାଲୋସି ମୂଳ୍ହୋସି ଥେନୋସି ଓଟ୍ଠୋସି ଗୋଣୋସି ଗଦ୍ରଭୋସି ନେରୟିକୋସି ତିରଚ୍ଛାନଗତୋସି, ନତ୍ଥି ତୁୟ୍ହଂ ସୁଗତି, ଦୁଗ୍ଗତିୟେୱ ତୁୟ୍ହଂ ପାଟିକଙ୍ଖାତି ଇମେହି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସତି । ପରିଭାସତୀତି, ଜରସକ୍କ, ନ ତ୍ୱଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଜିନିସ୍ସସି, ୟଦା ଅସୁରାନଂ ଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ତମ୍ପି ଏୱଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅସୁରଭୱନସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପୋଥାପେସ୍ସାମୀତି ଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତଜ୍ଜେତି । ସକ୍କୋ ୱିଜିତୱିଜୟୋ ନ ତଂ ମନସି କରୋତି, ମହାପଟିଗ୍ଗହଣଂ ପନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ୱିଧୁନନ୍ତୋ ସୁଧମ୍ମଦେୱସଭଂ ପୱିସତି ଚେୱ ନିକ୍ଖମତି ଚ । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏସ ସକ୍କୋ ଇମାନି ଫରୁସୱଚନାନି ଭୟେନ ତିତିକ୍ଖତି, ଉଦାହୁ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା’’ତି ? ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଅଭାସି ।

ଦୁବ୍ବଲ୍ୟା ନୋତି ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ନୁ । ପଟିସଂୟୁଜେତି ପଟିସଂୟୁଜେୟ୍ୟ ପଟିପ୍ଫରେୟ୍ୟ । ପଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ପକୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁନ୍ତିପି ପାଠୋ । ପରନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ । ୟୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତୀତି ୟୋ ସତିମା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ମତି, ତସ୍ସ ଉପସମଂୟେୱାହଂ ବାଲସ୍ସ ପଟିସେଧନଂ ମଞ୍ଞେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦା ନଂ ମଞ୍ଞତୀତି ୟସ୍ମା ତଂ ମଞ୍ଞତି । ଅଜ୍ଝାରୁହତୀତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ଗୋୱ ଭିୟ୍ୟୋ ପଲାୟିନନ୍ତି ୟଥା ଗୋୟୁଦ୍ଧେ ତାୱଦେୱ ଦ୍ୱେ ଗାୱୋ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଗୋଗଣୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ୟଦା ପନ ଏକୋ ପଲାୟତି, ଅଥ ନଂ ପଲାୟନ୍ତଂ ସବ୍ବୋ ଗୋଗଣୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ଏୱଂ ଦୁମ୍ମେଧୋ ଖମନ୍ତଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦତ୍ଥପରମାତି ସକତ୍ଥପରମା । ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେସୁ ସକଅତ୍ଥପରମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଖନ୍ତିତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ତମାହୁ ପରମଂ ଖନ୍ତିନ୍ତି ୟୋ ବଲୱା ତିତିକ୍ଖତି, ତସ୍ସ ତଂ ଖନ୍ତିଂ ପରମଂ ଆହୁ । ବାଲବଲଂ ନାମ ଅଞ୍ଞାଣବଲଂ । ତଂ ୟସ୍ସ ବଲଂ, ଅବଲମେୱ ତଂ ବଲନ୍ତି ଆହୁ କଥେନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଧମ୍ମଗୁତ୍ତସ୍ସାତି ଧମ୍ମେନ ରକ୍ଖିତସ୍ସ, ଧମ୍ମଂ ୱା ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ପଟିୱତ୍ତାତି ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା ୱତ୍ତା, ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା ୱା ବାଲବଲନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟାପି, ଧମ୍ମଟ୍ଠଂ ପନ ଚାଲେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋତି ତେନ କୋଧେନ ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପାପଂ । କତରସ୍ସ ? ୟୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଟିକୁଜ୍ଝତି । ତିକିଚ୍ଛନ୍ତାନନ୍ତି ଏକୱଚନେ ବହୁୱଚନଂ, ତିକିଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନା ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଅନ୍ଧବାଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାୱ ଏୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଅଛେକା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଖୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ସୁଭାସିତଜୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୧. ପଞ୍ଚମେ ଅସୁରିନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଛେକତାୟ ଏତଂ ଅୱୋଚ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ପରସ୍ସ ନାମ ଗାହଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପଠମଂ ୱତ୍ତୁଂ ଗରୁ । ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ପଚ୍ଛା ସୁଖଂ ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବଦେୱାତି ଦେୱଲୋକେ ଚିରନିୱାସିନୋ ପୁବ୍ବସାମିକା, ତୁମ୍ହାକଂ ତାୱ ପୱେଣିଆଗତଂ ଭଣଥାତି। ଅଦଣ୍ଡାୱଚରାତି ଦଣ୍ଡାୱଚରଣରହିତା, ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. କୁଲାୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୨. ଛଟ୍ଠେ ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ତସ୍ସ କିର ସିମ୍ବଲିୱନାଭିମୁଖସ୍ସ ଜାତସ୍ସ ରଥସଦ୍ଦୋ ଚ ଆଜାନୀୟସଦ୍ଦୋ ଧଜସଦ୍ଦୋ ଚ ସମନ୍ତା ଅସନିପାତସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସିମ୍ବଲିୱନେ ବଲୱସୁପଣ୍ଣା ପଲାୟିଂସୁ, ଜରାଜିଣ୍ଣା ଚେୱ ରୋଗଦୁବ୍ବଲା ଚ ଅସଞ୍ଜାତପକ୍ଖପୋତକା ଚ ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା, ମରଣଭୟେନ ତଜ୍ଜିତା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱିଂସୁ । ସକ୍କୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ, ତାତା’’ତି ? ମାତଲିଂ ପୁଚ୍ଛି । ରଥସଦ୍ଦଂ, ତେ ଦେୱ, ସୁତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୱିରୱନ୍ତୀତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା କରୁଣାସମାୱଜ୍ଜିତହଦୟୋ ଅଭାସି । ଈସାମୁଖେନାତି ରଥସ୍ସ ଈସାମୁଖେନ । ୟଥା କୁଲାୱକେ ଈସାମୁଖଂ ନ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତି, ଏୱଂ ଇମିନା ଈସାମୁଖେନ ତେ ପରିୱଜ୍ଜୟ । ସୋ ହି ରଥୋ ପୁଞ୍ଞପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତୋ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେପି ସିନେରୁମ୍ହିପି ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି ନ ସଜ୍ଜତି, ଆକାସଗତସଦିସେନେୱ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ତେନ ସିମ୍ବଲିୱନେନ ଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥା ମହାସକଟେ କଦଲିୱନମଜ୍ଝେନ ୱା ଏରଣ୍ଡୱନମଜ୍ଝେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ସବ୍ବୱନଂ ୱିଭଗ୍ଗଂ ନିମ୍ମଥିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ତମ୍ପି ସିମ୍ବଲିୱନଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ନଦୁବ୍ଭିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୩. ସତ୍ତମେ ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ଅୟଂ ସକ୍କୋ ‘ୟୋପି ମେ ଅସ୍ସ ସୁପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ତସ୍ସ ପାହଂ ନ ଦୁବ୍ଭେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତି, ମୟା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକତରୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱୀମଂସିସ୍ସାମି ତାୱ ନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ମଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଦୁବ୍ଭତି, ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି । ତିଟ୍ଠ ୱେପଚିତ୍ତି ଗହିତୋସୀତି ୱେପଚିତ୍ତି, ଏତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠ, ଗହିତୋ ତ୍ୱଂ ମୟାତି ୱଦତି । ସହ ୱଚନେନେୱସ୍ସ ସୋ କଣ୍ଠପଞ୍ଚମେହି ବନ୍ଧନେହି ବଦ୍ଧୋୱ ଅହୋସି । ସପସ୍ସୁ ଚ ମେତି ମୟି ଅଦୁବ୍ଭତ୍ଥାୟ ସପଥଂ କରୋହୀତି ୱଦତି । ୟଂ ମୁସାଭଣତୋ ପାପନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ପଠମକପ୍ପିକେସୁ ଚେତିୟରଞ୍ଞୋ ପାପଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅରିୟୂପୱାଦିନୋତି କୋକଲିକସ୍ସ ୱିୟ ପାପଂ । ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋ ଚ ୟଂ ପାପନ୍ତି ମହାକପିଜାତକେ ମହାସତ୍ତେ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପାପଂ । ଅକତଞ୍ଞୁନୋତି ଦେୱଦତ୍ତସଦିସସ୍ସ ଅକତଞ୍ଞୁନୋ ପାପଂ । ଇମାନି କିର ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଚତ୍ତାରି ମହାପାପାନି । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ୱେରୋଚନଅସୁରିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୪. ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଠଂସୂତି ଦ୍ୱାରପାଲରୂପକାନି ୱିୟ ଠିତା । ନିପ୍ଫଦାତି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ୟାୱ ଅତ୍ଥୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ତାୱ ୱାୟମେଥେୱାତି ୱଦତି । ଦୁତିୟଗାଥା ସକ୍କସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋତି ନିପ୍ଫନ୍ନସୋଭନେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଖନ୍ତିତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ଅତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅତ୍ଥଜାତାତି କିଚ୍ଚଜାତା । ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋପି ହି ଉପାଦାୟ ଅକିଚ୍ଚଜାତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତୋ ଏତ୍ତୋ ଗମନମତ୍ତମ୍ପି କିଚ୍ଚମେୱ ହୋତି । ସଂୟୋଗପରମା ତ୍ୱେୱ, ସମ୍ଭୋଗା ସବ୍ବପାଣିନନ୍ତି ପାରିୱାସିକଓଦନାଦୀନି ହି ଅସମ୍ଭୋଗାରହାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ପୁନ ଉଣ୍ହାପେତ୍ୱା ଭଜ୍ଜିତ୍ୱା ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀହି ସଂୟୋଜିତାନି ସମ୍ଭୋଗାରହାନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ସଂୟୋଗପରମା ତ୍ୱେୱ, ସମ୍ଭୋଗା ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି। ନିପ୍ଫନ୍ନସୋଭନୋ ଅତ୍ଥୋତି ଇମେ ଅତ୍ଥା ନାମ ନିପ୍ଫନ୍ନାୱ ସୋଭନ୍ତି । ପୁନ ଚତୁତ୍ଥଗାଥା ସକ୍କସ୍ସ । ତତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଅରଞ୍ଞାୟତନଇସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୫. ନୱମେ ପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ ସମ୍ମନ୍ତୀତି ହିମୱନ୍ତପଦେସେ ରମଣୀୟେ ଅରଞ୍ଞାୟତନେ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଚଙ୍କମନାଦୀହି ସମ୍ପନ୍ନାସୁ ପଣ୍ଣସାଲାସୁ ୱସନ୍ତି । ସକ୍କୋ ଚ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ୱେପଚିତ୍ତି ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଜନା ଜାମାତିକସସୁରା କାଲେନ କଲହଂ କରୋନ୍ତି, କାଲେନ ଏକତୋ ଚରନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଏକତୋ ଚରନ୍ତି । ପଟଲିୟୋତି ଗଣଙ୍ଗଣୂପାହନା । ଖଗ୍ଗଂ ଓଲଗ୍ଗେତ୍ୱାତି ଖଗ୍ଗଂ ଅଂସେ ଓଲଗ୍ଗେତ୍ୱା । ଛତ୍ତେନାତି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ମତ୍ଥକେ ଧାରୟମାନେନ । ଅପବ୍ୟାମତୋ କରିତ୍ୱାତି ବ୍ୟାମତୋ ଅକତ୍ୱା । ଚିରଦିକ୍ଖିତାନନ୍ତି ଚିରସମାଦିଣ୍ଣୱତାନଂ । ଇତୋ ପଟିକ୍କମ୍ମାତି ‘‘ଇତୋ ପକ୍କମ ପରିୱଜ୍ଜୟ, ମା ଉପରିୱାତେ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନ ହେତ୍ଥ ଦେୱାତି ଏତସ୍ମିଂ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଗନ୍ଧେ ଦେୱା ନ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞିନୋ, ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପସଞ୍ଞିନୋୟେୱାତି ଦୀପେତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ସମୁଦ୍ଦକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୬. ଦସମେ ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ପଣ୍ଣକୁଟୀସୂତି ଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠିୟଂ ରଜତପଟ୍ଟୱଣ୍ଣେ ୱାଲୁକପୁଳିନେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାସୁ ପଣ୍ଣସାଲାସୁ ୱସନ୍ତି । ସିୟାପି ନୋତି ସିୟାପି ଅମ୍ହାକଂ । ଅଭୟଦକ୍ଖିଣଂ ୟାଚେୟ୍ୟାମାତି ଅଭୟଦାନଂ ୟାଚେୟ୍ୟାମ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କିର ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମୋ ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେ ହୋତି । ଅସୁରାନଂ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଜୟୋ ହୋତି, ବହୁୱାରେ ପରାଜୟୋୱ ହୋତି । ତେ ଦେୱେହି ପରାଜିତା ପଲାୟନ୍ତା ଇସୀନଂ ଅସ୍ସମପଦେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ସକ୍କୋ ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ନାସେତି, ଗଣ୍ହଥ ପୁତ୍ତହତାୟ ପୁତ୍ତେ’’ତି କୁପିତା ଅସ୍ସମପଦେ ପାନୀୟଘଟଚଙ୍କମନସାଲାଦୀନି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତି । ଇସୟୋ ଅରଞ୍ଞତୋ ଫଲାଫଲଂ ଆଦାୟ ଆଗତା ନଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିପାକତିକଂ କରୋନ୍ତି । ତେପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଥେୱ ୱିନାସେନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଇଦାନି ତେସଂ ସଙ୍ଗାମୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ ।

କାମଂକରୋତି ଇଚ୍ଛିତକରୋ । ଭୟସ୍ସ ଅଭୟସ୍ସ ୱାତି ଭୟଂ ୱା ଅଭୟଂ ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅଭୟଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅଭୟଂ ଦାତୁଂ ପହୋସି । ସଚେ ଭୟଂ ଦାତୁକାମୋ । ଭୟଂ ଦାତୁଂ ପହୋସି । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଅଭୟଦାନଂ ଦେହୀତି । ଦୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିରୁଦ୍ଧାନଂ । ପୱୁତ୍ତନ୍ତି ଖେତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପିତଂ ।

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉବ୍ବିଜ୍ଜୀତି ସାୟମାସଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦାୟ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତାୟ ସମନ୍ତା ଠତ୍ୱା ସତ୍ତିସତେନ ପହଟୋ ୱିୟ ୱିରୱନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠହତି, ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଅସୁରଭୱନଂ ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖୋଭଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ‘‘ନ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱଦତି । ଦୁତିୟୟାମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଅସୁରାନଂ ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜା’’ତି ତଂ ଅସ୍ସାସେନ୍ତାନଂୟେୱ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗେଲଞ୍ଞଜାତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱେପତି । ତେନେୱ ଚସ୍ସ ‘‘ୱେପଚିତ୍ତୀ’’ତି ଅପରଂ ନାମଂ ଉଦପାଦୀତି । ଦସମଂ ।

ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱତପଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୭. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୱତପଦାନୀତି ୱତକୋଟ୍ଠାସାନି । ସମତ୍ତାନୀତି ପରିପୁଣ୍ଣାନି । ସମାଦିନ୍ନାନୀତି ଗହିତାନି । କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟୀତି କୁଲଜେଟ୍ଠକାନଂ ମହାପିତା ମହାମାତା ଚୂଳପିତା ଚୂଳମାତା ମାତୁଲୋ ମାତୁଲାନୀତିଆଦୀନଂ ଅପଚିତିକାରକୋ । ସଣ୍ହୱାଚୋତି ପିୟମୁଦୁମଧୁରୱାଚୋ । ମୁତ୍ତଚାଗୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗୋ । ପୟତପାଣୀତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଦାନତ୍ଥାୟ ସଦା ଧୋତହତ୍ଥୋ । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋତି ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ରତୋ । ୟାଚୟୋଗୋତି ପରେହି ୟାଚିତବ୍ବାରହୋ, ୟାଚୟୋଗୋତି ୱା ୟାଚୟୋଗେନେୱ ୟୁତ୍ତୋ । ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋତି ଦାନେ ଚ ସଂୱିଭାଗେ ଚ ରତୋ । ପଠମଂ ।

୨. ସକ୍କନାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୮. ଦୁତିୟେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋତି ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ । ଆୱସଥଂ ଅଦାସୀତି ଚତୁମହାପଥେ ମହାଜନସ୍ସ ଆୱସଥଂ କାରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସହସ୍ସମ୍ପି ଅତ୍ଥାନନ୍ତି ସହସ୍ସମ୍ପି କାରଣାନଂ, ଜନସହସ୍ସେନ ୱା ୱଚନସହସ୍ସେନ ୱା ଓସାରିତେ ‘‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏକପଦେ ଠିତୋୱ ୱିନିଚ୍ଛିନତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ମହାଲିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫୯. ତତିୟେ ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜାତି କଥେନ୍ତି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ସୋ ସକ୍କୋ, ୟେନ ସୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି । ତଞ୍ଚ ପଜାନାମୀତି ବହୁୱଚନେ ଏକୱଚନଂ, ତେ ଚ ଧମ୍ମେ ପଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କୋ କିର ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମେ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଅହୋସି ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ, ବୋଧିସତ୍ତଚରିୟା ୱିୟ ଚ ତସ୍ସ ଚରିୟା ଅହୋସି । ସୋ ତେତ୍ତିଂସ ପୁରିସେ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମକାସି । ଏକଦିୱସଂ ଅତ୍ତନୋୱ ପଞ୍ଞାୟ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗାମମଜ୍ଝେ ମହାଜନସ୍ସ ସନ୍ନିପତିତଟ୍ଠାନେ କଚୱରଂ ଉଭତୋପସ୍ସେସୁ ଅପବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ରମଣୀୟଂ ଅକାସି । ପୁନ ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡପଂ କାରେସି । ପୁନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ସାଲଂ କାରେସି । ଗାମତୋ ଚ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାୱୁତମ୍ପି ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି ତିଗାୱୁତମ୍ପି ୟୋଜନମ୍ପି ୱିଚରିତ୍ୱା ତେହି ସହାୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିସମଂ ସମଂ ଅକାସି । ତେ ସବ୍ବେୱ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସେତୁୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସେତୁଂ, ମଣ୍ଡପସାଲାପୋକ୍ଖରଣିମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନପଦୀନଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ମଣ୍ଡପସାଲାପୋକ୍ଖରଣିମାଲାୱଚ୍ଛରୋପନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞମକଂସୁ । ମଘୋ ସତ୍ତ ୱତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସଦ୍ଧିଂ ସହାୟେହି ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ଜାନାତି । ତେନାହ – ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦିନ୍ନତ୍ତା ସକ୍କୋ ସକ୍କତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝଗା, ତଞ୍ଚ ପଜାନାମୀତି । ଅୟଂ ସକ୍କସ୍ସ ସକ୍କତ୍ତାଧିଗମେ ସଙ୍ଖେପକଥା, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ସକ୍କପଣ୍ହୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତତିୟଂ ।

୪. ଦଲିଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୦. ଚତୁତ୍ଥେ ମନୁସ୍ସଦଲିଦ୍ଦୋତି ମନୁସ୍ସଅଧନୋ । ମନୁସ୍ସକପଣୋତି ମନୁସ୍ସକାରୁଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସୱରାକୋତି ମନୁସ୍ସଲାମକୋ । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ, ତସ୍ମିଂ ୱା ଅତିରୋଚନେ । ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅୱଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଲାମକତୋ ଚିନ୍ତେନ୍ତି । ଖିୟନ୍ତୀତି କଥେନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି । ୱିପାଚେନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଥେନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି । ଏସୋ ଖୋ ମାରିସାତି ଏତ୍ଥ ଅୟମନୁପୁବ୍ବିକଥା – ସୋ କିର ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ କାସିରଟ୍ଠେ ବାରାଣସିରାଜା ହୁତ୍ୱା ସମୁସ୍ସିତଦ୍ଧଜପଟାକନାନାଲଙ୍କାରେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅଲଙ୍କତଂ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ ଅକାସି ଅତ୍ତନୋ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମାକଡ୍ଢିତନେତ୍ତେନ ଜନକାୟେନ ସମୁଲ୍ଲୋକିୟମାନୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତା ଆଗମ୍ମ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି, ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ ଉତ୍ତମଦମଥସମନ୍ନାଗତୋ । ମହାଜନୋପି ରାଜଗତଂ ଚିତ୍ତୀକାରଂ ପହାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧମେୱ ଓଲୋକେସି । ରାଜା – ‘‘ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ଜନକାୟେ ଏକୋପି ମଂ ନ ଓଲୋକେତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ମହଲ୍ଲକୋ ହୋତି ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତୋ । ଚୀୱରାନିପିସ୍ସ ଜିଣ୍ଣାନି, ତତୋ ତତୋ ସୁତ୍ତାନି ଗଳନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଚିତ୍ତପସାଦମତ୍ତଂ ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନମତ୍ତଂ ୱା ନାହୋସି । ସୋ ରାଜା ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ମଞ୍ଞେ ଏସ ଉସୂୟାୟ ମଂ ନ ଓଲୋକେତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘କ୍ୱାୟଂ କୁଟ୍ଠିଚୀୱରାନି ପାରୁତୋ’’ତି ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକେନ ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିପାକାୱସେସେନ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରାଜଗହେ ପରମକପଣାୟ ଇତ୍ଥିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ଗହିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସା ଇତ୍ଥୀ କଞ୍ଜିକମତ୍ତମ୍ପି ଉଦରପୂରଂ ନାଲତ୍ଥ । ତସ୍ସ କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସେୱ କଣ୍ଣନାସା ୱିଲୀନା, ସଙ୍ଖପଲିତକୁଟ୍ଠୀ ହୁତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ । ମାତାପିତରୋ ନାମ ଦୁକ୍କରକାରିକା ହୋନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ମାତା ୟାୱ କପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତାୱସ୍ସ କଞ୍ଜିକମ୍ପି ଉଦକମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭିକ୍ଖାୟ ଚରିତୁଂ ସମତ୍ଥକାଲେ ପନସ୍ସ କପାଲଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସସି ସକେନ କମ୍ମେନା’’ତି ପକ୍କାମି ।

ଅଥସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲସରୀରତୋ ମଂସାନି ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନ୍ତି, ୟୂସଂ ପଗ୍ଘରତି, ମହାୱେଦନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ୟଂ ୟଂ ରଚ୍ଛଂ ନିସ୍ସାୟ ସୟତି, ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ମହାରୱେନ ରୱତି । ତସ୍ସ କାରୁଞ୍ଞପରିଦେୱିତସଦ୍ଦେନ ସକଲୱୀଥିୟଂ ମନୁସ୍ସା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୁଖସୟିତେ ପବୋଧେତୀତି ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଉଦପାଦି । ଅଥାପରେନ ସମୟେନ ଭଗୱତି ରାଜଗହଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ନାଗରା ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେ ମହାମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋପି କୁଟ୍ଠୀ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦାନଗ୍ଗମଣ୍ଡପସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ନିସୀଦି । ନାଗରା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପଣୀତେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ପରିୱିସନ୍ତା ତସ୍ସାପି ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ଅଦଂସୁ । ତସ୍ସ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ଅହୋସି । ସତ୍ଥା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ଦୀପେସି, ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋୱ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ସତ୍ଥା ଉଟ୍ଠାୟ ୱିହାରଂ ଗତୋ । ସୋପି ଚୁମ୍ବଟଂ ଆରୁୟ୍ହ କପାଲମାଦାୟ ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତାୟ ଗାୱିୟା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପିତୋ ମତ୍ତିକପାତିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପଟିଲଭନ୍ତୋ ୱିୟ ଦୁତିୟଚିତ୍ତୱାରେ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ତଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଏସୋ ଖୋ ମାରିସାତିଆଦିମାହ ।

ସଦ୍ଧାତି ମଗ୍ଗେନାଗତସଦ୍ଧା । ସୀଲଞ୍ଚ ୟସ୍ସ କଲ୍ୟାଣନ୍ତି କଲ୍ୟାଣସୀଲଂ ନାମ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅରିୟକନ୍ତସୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଏକସୀଲମ୍ପି ଅକନ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଭୱନ୍ତରେପି ଅପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ରାମଣେୟ୍ୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୧. ପଞ୍ଚମେ ଆରାମଚେତ୍ୟାତି ଆରାମଚେତିୟାନି । ୱନଚେତ୍ୟାତି ୱନଚେତିୟାନି । ଉଭୟତ୍ଥାପି ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ଚେତ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମନୁସ୍ସରାମଣେୟ୍ୟସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସରମଣୀୟଭାୱସ୍ସ । ଇଦାନି ମନୁସ୍ସରମଣୀୟକୱସେନ ଭୂମିରମଣୀୟକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାମେ ୱାତିଆଦିମାହ । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ୟଜମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୨. ଛଟ୍ଠେ ୟଜମାନାନନ୍ତି ୟଜନ୍ତାନଂ । ତଦା କିର ଅଙ୍ଗମଗଧୱାସିକା ମନୁସ୍ସା ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦାରୂନଂ ସଟ୍ଠିମତ୍ତେ ସକଟଭାରେ ରାସିଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ପଜ୍ଜଲିତକାଲେ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୟଜାମା’’ତି ତଂ ସବ୍ବଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ‘‘ଏକୱାରଂ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ସହସ୍ସଗୁଣଫଲଂ ଦେତୀ’’ତି ନେସଂ ଲଦ୍ଧି । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ସବ୍ବଅଗ୍ଗାନି ଗହେତ୍ୱା ‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୟଜାମା’ତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଝାପେନ୍ତି । ଅଫଲଂ କରୋନ୍ତି, ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ମା ନସ୍ସନ୍ତୁ, ୟଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେୱ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଦତ୍ୱା ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତି, ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦାରୁରାସିଂ ଜଲାପେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ବ୍ରହ୍ମତ୍ତଭାୱଂ ମାପେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ୟଞ୍ଞଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଜଣ୍ଣୁକେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ, ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆହଂସୁ ‘‘ତୁମ୍ହେ ‘ମୟଂ ତକ୍କେନ କଥେମା’ତି ମଞ୍ଞଥ, ଇଦାନି ପସ୍ସଥ, ଅୟଂ ୱୋ ବ୍ରହ୍ମା ସହତ୍ଥା ୟଞ୍ଞଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ସକ୍କୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦାରୁଚିତକମତ୍ଥକେ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସାୟଂ ସକ୍କାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ? ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଥ ନୋ ୟଞ୍ଞନ୍ତି । ତେନ ହି ଆଗଚ୍ଛଥ, ମା ତୁଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ତୁଲୟିତ୍ଥ, ଅୟଂ ସତ୍ଥା ଧୁରୱିହାରେ ୱସତି, ତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ ‘‘କସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତୀ’’ତି? ଉଭୟରଟ୍ଠୱାସିନୋ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପେକ୍ଖାନନ୍ତି ପୁଞ୍ଞଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକାନଂ । ଓପଧିକଂ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଉପଧିୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞଂ । ସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଦିନ୍ନଂ ୱିପ୍ଫାରୱନ୍ତଂ ହୋତି । ଦେସନାୱସାନେ ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନି ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମନୁସ୍ସା ସବ୍ବାନି ଅଗ୍ଗଦାନାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦଂସୁ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. ବୁଦ୍ଧୱନ୍ଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୩. ସତ୍ତମେ ଉଟ୍ଠେହୀତି ଉଟ୍ଠହ, ଘଟ, ୱାୟମ । ୱିଜିତସଙ୍ଗାମାତି ରାଗାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକସ୍ସ ଚ ମାରବଲସ୍ସ ଜିତତ୍ତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱଂ ଆଲପତି। ପନ୍ନଭାରାତି ଓରୋପିତଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଭାର । ପନ୍ନରସାୟ ରତ୍ତିନ୍ତି ପନ୍ନରସାୟ ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିଂ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ଗହଟ୍ଠୱନ୍ଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୪. ଅଟ୍ଠମେ ପୁଥୁଦ୍ଦିସାତି ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା ଚ । ଭୁମ୍ମାତି ଭୂମିୱାସିନୋ । ଚିରରତ୍ତସମାହିତେତି ଉପଚାରପ୍ପନାହି ଚିରରତ୍ତସମାହିତଚିତ୍ତେ । ୱନ୍ଦେତି ୱନ୍ଦାମି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରାୟଣେତି ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିପି ୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ଆପାଣକୋଟିକଂ ଏକସେୟ୍ୟଂ ଏକଭତ୍ତନ୍ତିଆଦିକଂ ସେଟ୍ଠଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞକରାତି ଚତୁପଚ୍ଚୟଦାନଂ କୁସୁମ୍ଭସୁମନପୂଜା ଦୀପସହସ୍ସଜାଲନ୍ତି ଏୱମାଦିପୁଞ୍ଞକାରକା । ସୀଲୱନ୍ତୋତି ଉପାସକତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚହିପି ଦସହିପି ସୀଲେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତୀତି ଉମଙ୍ଗଭିନ୍ଦନାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ଧମ୍ମିକେହି କସିଗୋରକ୍ଖୱଣିଜ୍ଜାଦୀହି ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି । ପମୁଖୋ ରଥମାରୁହୀତି ଦେୱାନଂ ପମୁଖୋ ସେଟ୍ଠୋ ରଥଂ ଆରୁହି । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ସତ୍ଥାରୱନ୍ଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୫. ନୱମେ ଭଗୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସତୀତି ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରିୟଂ ଦୁକୁଲଂ କତ୍ୱା, ବ୍ରହ୍ମଜାଣୁକୋ ହୁତ୍ୱା ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ଠପେତ୍ୱା ନମସ୍ସତି । ସୋ ୟକ୍ଖୋତି ସୋ ସକ୍କୋ । ଅନୋମନାମନ୍ତି ସବ୍ବଗୁଣେହି ଓମକଭାୱସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ସବ୍ବଗୁଣନେମିତ୍ତକେହି ନାମେହି ଅନୋମନାମଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମତିକ୍କମାତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ୱଟ୍ଟମୂଲକଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମତିକ୍କମେନ । ସେକ୍ଖାତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା । ଅପଚୟାରାମାତି ୱଟ୍ଟୱିଦ୍ଧଂସନେ ରତା । ସିକ୍ଖରେତି ସିକ୍ଖନ୍ତି । ନୱମଂ ।

୧୦. ସଙ୍ଘୱନ୍ଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୬. ଦସମେ ଅଜ୍ଝଭାସୀତି କସ୍ମା ଏସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଏୱଂ ଭାସତୀତି ? ସକ୍କସ୍ସ କିର ଦେୱରଞ୍ଞୋ ସଦ୍ଦୋ ମଧୁରୋ, ସୁଫସିତଂ ଦନ୍ତାୱରଣଂ, କଥନକାଲେ ସୁୱଣ୍ଣକିଙ୍କିଣିକସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଛରତି । ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଭାସତି । ପୂତିଦେହସୟାତି ପୂତିମ୍ହି ମାତୁସରୀରେ ୱା, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ୱା ସରୀରଂ ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟନତୋ ପୂତିଦେହସୟା । ନିମୁଗ୍ଗାକୁଣପମ୍ହେତେତି ଦସମାସେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସଙ୍ଖାତେ କୁଣପସ୍ମିଂ ଏତେ ନିମୁଗ୍ଗା । ଏତଂ ତେସଂ ପିହୟାମୀତି ଏତେସଂ ଏତଂ ପିହୟାମି ପତ୍ଥୟାମି । ନ ତେ ସଂ କୋଟ୍ଠେ ଓପେନ୍ତୀତି ନ ତେ ସଂ ସନ୍ତକଂ ଧଞ୍ଞଂ କୋଟ୍ଠେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ନ ହି ଏତେସଂ ଧଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥି । ନ କୁମ୍ଭୀତି ନ କୁମ୍ଭିୟଂ । ନ କଳୋପିୟନ୍ତି ନ ପଚ୍ଛିୟଂ । ପରନିଟ୍ଠିତମେସାନାତି ପରେସଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ପରଘରେ ପକ୍କଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ଏସମାନା ଗୱେସମାନା । ତେନାତି ଏୱଂ ପରିୟିଟ୍ଠେନ । ସୁବ୍ବତାତି ଦସପି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ସୁସମାଦିନ୍ନସୁନ୍ଦରୱତା ।

ସୁମନ୍ତମନ୍ତିନୋତି ଧମ୍ମଂ ସଜ୍ଝାୟିସ୍ସାମ, ଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟିସ୍ସାମ, ଅମତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମ, ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ସୁଭାସିତଭାସିନୋ । ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ସମଞ୍ଚରାତି ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଅସନିଘୋସେନ ଘୋସିତା ୱିୟ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତାପି ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ସମଂ ଚରନ୍ତିୟେୱ ନାମ । କସ୍ମା ? ନିରତ୍ଥକୱଚନସ୍ସାଭାୱା । ପୁଥୁମଚ୍ଚା ଚାତି ବହୁସତ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧା । ଅତ୍ତଦଣ୍ଡେସୁ ନିବ୍ବୁତାତି ପରୱିହେଠନତ୍ଥଂ ଗହିତଦଣ୍ଡେସୁ ସତ୍ତେସୁ ନିବ୍ବୁତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠଦଣ୍ଡା । ସାଦାନେସୁ ଅନାଦାନାତି ସଗହଣେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଚ ଭୱୟୋନିଆଦୀନଂ ଏକକୋଟ୍ଠାସସ୍ସାପି ଅଗହିତତ୍ତା ଅଗହଣା । ଦସମଂ ।

ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛେତ୍ୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୭. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପଠମଂ ।

୨. ଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୮. ଦୁତିୟେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ଝାମଖାଣୁୱଣ୍ଣୋ । ଓକୋଟିମକୋତି ଲକୁଣ୍ଡକୋ ମହୋଦରୋ । ଆସନେତି ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାୟଂ । କୋଧଭକ୍ଖୋତି ସକ୍କେନ ଗହିତନାମମେୱେତଂ । ସୋ ପନ ଏକୋ ରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମା, ‘‘ସକ୍କୋ କିର ଖନ୍ତିବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ। ଅୱରୁଦ୍ଧକୟକ୍ଖା ପନ ଏୱରୂପଂ ସଂୱିହିତାରକ୍ଖଂ ଠାନଂ ପୱିସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଦେୱାନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ସକ୍କା ଏସ ଫରୁସେନ ଚାଲେତୁଂ, ନୀଚୱୁତ୍ତିନା ପନ ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତେନ ସକ୍କା ପଲାପେତୁ’’ନ୍ତି ତଥା ପଲାପେତୁକାମୋ ଉପସଙ୍କମି । ଅନ୍ତରଧାୟୀତି ଖନ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା ବଲୱଚିତ୍ତୀକାରଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନୀଚୱୁତ୍ତିୟା ଦସ୍ସିୟମାନାୟ ସକ୍କାସନେ ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନ୍ତରଧାୟି । ନ ସୂପହତଚିତ୍ତୋମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ସୂତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଉପହତଚିତ୍ତୋମ୍ହୀତି ଆହ । ନାୱତ୍ତେନ ସୁୱାନୟୋତି ନ କୋଧାୱତ୍ତେନ ସୁଆନୟୋ, କୋଧୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସୁକରୋମ୍ହୀତି ୱଦତି । ନ ୱୋ ଚିରାହନ୍ତି ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଅହଂ ଚିରଂ ନ କୁଜ୍ଝାମୀତି ୱଦତି । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ସମ୍ବରିମାୟାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬୯. ତତିୟେ ଆବାଧିକୋତି ଇସିଗଣେନ ଅଭିସପକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନାବାଧେନ ଆବାଧିକୋ । ୱାଚେହି ମନ୍ତି ସଚେ ମଂ ସମ୍ବରିମାୟଂ ୱାଚେସି, ଏୱମହଂ ତମ୍ପି ତିକିଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ୱଦତି । ମା ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, ୱାଚେସୀତି ୱିନାପି ତାୱ ସମ୍ବରିମାୟଂ ସକ୍କୋ ଅମ୍ହେ ବାଧତି, ୟଦି ପନ ତଂ ଜାନିସ୍ସତି, ନଟ୍ଠା ମୟଂ, ମା ଅତ୍ତନୋ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅମ୍ହେ ନାସେହୀତି ୱତ୍ୱା ନିୱାରୟିଂସୁ । ସମ୍ବରୋୱ ସତଂ ସମନ୍ତି ୟଥା ସମ୍ବରୋ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ମାୟାୱୀ ମାୟଂ ପୟୋଜେତ୍ୱା ୱସ୍ସସତଂ ନିରୟେ ପକ୍କୋ, ଏୱଂ ପଚ୍ଚତି । ତୁମ୍ହେ ଧମ୍ମିକାୱ, ଅଲଂ ୱୋ ମାୟାୟାତି ୱଦତି । କିଂ ପନ ସକ୍କୋ ତସ୍ସ କୋଧଂ ତିକିଚ୍ଛିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ? ଆମ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । କଥଂ ? ତଦା କିର ସୋ ଇସିଗଣୋ ଧରତିୟେୱ, ତସ୍ମା ନଂ ଇସୀନଂ ସନ୍ତିକଂ ନେତ୍ୱା ଖମାପେୟ୍ୟ, ଏୱମସ୍ସ ଫାସୁ ଭୱେୟ୍ୟ । ତେନ ପନ ୱଞ୍ଚିତତ୍ତା ତଥା ଅକତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତୋୱ । ତତିୟଂ ।

୪. ଅଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୦. ଚତୁତ୍ଥେ ସମ୍ପୟୋଜେସୁନ୍ତି କଲହଂ ଅକଂସୁ । ଅଚ୍ଚସରାତି ଅତିକ୍କମି, ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱଚନଂ ଅୱୋଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାଧମ୍ମଂନପ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ନ ଖମତି । କୋଧୋ ୱୋ ୱସମାୟାତୂତି କୋଧୋ ତୁମ୍ହାକଂ ୱସଂ ଆଗଚ୍ଛତୁ, ମା ତୁମ୍ହେ କୋଧୱସଂ ଗମିତ୍ଥାତି ଦୀପେତି । ମା ଚ ମିତ୍ତେ ହି ୱୋ ଜରାତି ଏତ୍ଥ ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ମିତ୍ତଧମ୍ମେ ଜରା ନାମ ମା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ, ମିତ୍ତେସୁ ୱୋ ଜରା ମା ନିବ୍ବତ୍ତି, ମିତ୍ତଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ମା ହୋତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗରହିୟଂ ମା ଗରହିତ୍ଥାତି ଅଗାରୟ୍ହଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲଂ ମା ଗରହିତ୍ଥ । ଚତୁତ୍ଥଂ ।

୫. ଅକ୍କୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭୧. ପଞ୍ଚମେ ମା ୱୋ କୋଧୋ ଅଜ୍ଝଭୱୀତି କୋଧୋ ତୁମ୍ହେ ମା ଅଭିଭୱି, ତୁମ୍ହେୱ କୋଧଂ ଅଭିଭୱଥ । ମା ଚ କୁଜ୍ଝିତ୍ଥ କୁଜ୍ଝିତନ୍ତି କୁଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ମା ପଟିକୁଜ୍ଝିତ୍ଥ । ଅକ୍କୋଧୋତି ମେତ୍ତା ଚ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଚ । ଅୱିହିଂସାତି କରୁଣା ଚ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଚ । ଅଥ ପାପଜନଂ କୋଧୋ, ପବ୍ବତୋୱାଭିମଦ୍ଦତୀତି ଲାମକଜନଂ ପବ୍ବତୋ ୱିୟ କୋଧୋ ଅଭିମଦ୍ଦତୀତି । ପଞ୍ଚମଂ ।

ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ।

ସକ୍କସଂୟୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ସାରତ୍ଥପ୍ପକାସିନିୟା ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ସଗାଥାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଠମୋ ଭାଗୋ ।