ମୂଲପଣ୍ଣାସ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ
ମୂଲପଣ୍ଣାସ-ଅଟ୍ଠକଥା
(ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
କରୁଣାସୀତଲହଦୟଂ, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୱିହତମୋହତମଂ ।
ସନରାମରଲୋକଗରୁଂ, ୱନ୍ଦେ ସୁଗତଂ ଗତିୱିମୁତ୍ତଂ ॥
ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ, ଭାୱେତ୍ୱା ଚେୱ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଚ ।
ୟଂ ଉପଗତୋ ଗତମଲଂ, ୱନ୍ଦେ ତମନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଂ॥
ସୁଗତସ୍ସ ଓରସାନଂ, ପୁତ୍ତାନଂ ମାରସେନମଥନାନଂ ।
ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ସମୂହଂ, ସିରସା ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ॥
ଇତି ମେ ପସନ୍ନମତିନୋ, ରତନତ୍ତୟୱନ୍ଦନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ।
ୟଂ ସୁୱିହତନ୍ତରାୟୋ, ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ॥
ମଜ୍ଝିମପମାଣସୁତ୍ତଙ୍କିତସ୍ସ ଇଧ ମଜ୍ଝିମାଗମୱରସ୍ସ।
ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧସଂୱଣ୍ଣିତସ୍ସ ପରୱାଦମଥନସ୍ସ ॥
ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ, ଅଟ୍ଠକଥା ଆଦିତୋ ୱସିସତେହି ।
ପଞ୍ଚହି ୟା ସଙ୍ଗୀତା, ଅନୁସଙ୍ଗୀତା ଚ ପଚ୍ଛାପି ॥
ସୀହଳଦୀପଂ ପନ ଆଭତାଥ ୱସିନା ମହାମହିନ୍ଦେନ ।
ଠପିତା ସୀହଳଭାସାୟ, ଦୀପୱାସୀନମତ୍ଥାୟ ॥
ଅପନେତ୍ୱାନ ତତୋହଂ, ସୀହଳଭାସଂ ମନୋରମଂ ଭାସଂ ।
ତନ୍ତିନୟାନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଆରୋପେନ୍ତୋ ୱିଗତଦୋସଂ ॥
ସମୟଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସଦୀପାନଂ ।
ସୁନିପୁଣୱିନିଚ୍ଛୟାନଂ, ମହାୱିହାରେ ନିୱାସୀନଂ ॥
ହିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନାଗତମତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟିସ୍ସାମି ।
ସୁଜନସ୍ସ ଚ ତୁଟ୍ଠତ୍ଥଂ, ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସ ॥
ସୀଲକଥା ଧୁତଧମ୍ମା, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଚେୱ ସବ୍ବାନି ।
ଚରିୟାୱିଧାନସହିତୋ, ଝାନସମାପତ୍ତିୱିତ୍ଥାରୋ ॥
ସବ୍ବା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ପଞ୍ଞାସଙ୍କଲନନିଚ୍ଛୟୋ ଚେୱ ।
ଖନ୍ଧାଧାତାୟତନିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅରିୟାନି ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ॥
ସଚ୍ଚାନି ପଚ୍ଚୟାକାରଦେସନା ସୁପରିସୁଦ୍ଧନିପୁଣନୟା ।
ଅୱିମୁତ୍ତତନ୍ତିମଗ୍ଗା, ୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ଚେୱ ॥
ଇତି ପନ ସବ୍ବଂ ୟସ୍ମା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ମୟା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ।
ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ମା ଭିୟ୍ୟୋ, ନ ତଂ ଇଧ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମି ॥
‘‘ମଜ୍ଝେ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ଏସ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆଗମାନଞ୍ହି ।
ଠତ୍ୱା ପକାସୟିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୟଥାଭାସିତମତ୍ଥଂ’’ ॥
ଇଚ୍ଚେୱ କତୋ ତସ୍ମା, ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧିମେତାୟ ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜାନଥ, ମଜ୍ଝିମସଙ୍ଗୀତିୟା ଅତ୍ଥନ୍ତି ॥
ନିଦାନକଥା
୧. ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝିମସଙ୍ଗୀତି ନାମ ପଣ୍ଣାସତୋ ମୂଲପଣ୍ଣାସା ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସା ଉପରିପଣ୍ଣାସାତି ପଣ୍ଣାସତ୍ତୟସଙ୍ଗହା । ୱଗ୍ଗତୋ ଏକେକାୟ ପଣ୍ଣାସାୟ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ୱଗ୍ଗେ କତ୍ୱା ପନ୍ନରସୱଗ୍ଗସମାୟୋଗା । ସୁତ୍ତତୋ ଦିୟଡ୍ଢସୁତ୍ତସତଂ ଦ୍ୱେ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତା । ପଦତୋ ତେୱୀସୁତ୍ତରପଞ୍ଚସତାଧିକାନି ଅସୀତିପଦସହସ୍ସାନି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ଅସୀତିପଦସହସ୍ସାନି, ଭିୟ୍ୟୋ ପଞ୍ଚସତାନି ଚ ।
ପୁନ ତେୱୀସତି ୱୁତ୍ତା, ପଦମେୱଂ ୱୱତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ॥
ଅକ୍ଖରତୋ ସତ୍ତ ଅକ୍ଖରସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚ ସହସ୍ସାନି ତେପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ଅକ୍ଖରାନି । ଭାଣୱାରତୋ ଅସୀତି ଭାଣୱାରା ତେୱୀସପଦାଧିକୋ ଚ ଉପଡ୍ଢଭାଣୱାରୋ । ଅନୁସନ୍ଧିତୋ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି-ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି-ୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତିୱିଧୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତ୍ଥ ତୀଣି ଅନୁସନ୍ଧିସହସ୍ସାନି ନୱ ଚ ସତାନି ହୋନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ତୀଣି ସନ୍ଧିସହସ୍ସାନି, ତଥା ନୱସତାନି ଚ ।
ଅନୁସନ୍ଧିନୟା ଏତେ, ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପକାସିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣାସାସୁ ମୂଲପଣ୍ଣାସା ଆଦି, ୱଗ୍ଗେସୁ ମୂଲପରିୟାୟୱଗ୍ଗୋ, ସୁତ୍ତେସୁ ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତଂ। ତସ୍ସାପି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦି । ସା ପନେସା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ଆଦିମ୍ହି ୱିତ୍ଥାରିତା । ତସ୍ମା ସା ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧. ମୂଲପରିୟାୟୱଗ୍ଗୋ
୧. ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧. ୟଂ ପନେତଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ନିଦାନଂ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦଂ । ମେତିଆଦୀନି ନାମପଦାନି । ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୀତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ହରତୀତି ଆଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଇମିନା ତାୱ ନୟେନ ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଉପମୂପଦେସସମ୍ପହଂସନଗରହଣୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହାକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥାହେସ – ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ଏୱଂ ତେ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ତେ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) ଉପଦେସେ । ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ସମ୍ପହଂସନେ । ‘‘ଏୱମେୱଂ ପନାୟଂ ୱସଲୀ ୟସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ଗରହଣେ । ‘‘ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟାଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୮) ଆକାରେ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ମାଣୱକ, ୟେନ ସମଣୋ ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ସମଣଂ, ଆନନ୍ଦଂ, ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛ – ‘ସୁଭୋ ମାଣୱୋ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ଭୱନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ, ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହି ସାଧୁ କିର ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ ୟେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଂ, ତେନୁପସଙ୍କମତୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫) ନିଦସ୍ସନେ । ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, କାଲାମା, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱାତି ? ଅକୁସଲା, ଭନ୍ତେ । ସାୱଜ୍ଜା ୱା ଅନୱଜ୍ଜା ୱାତି ? ସାୱଜ୍ଜା, ଭନ୍ତେ । ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ୱା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ୱାତି ? ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା, ଭନ୍ତେ । ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ? ସମତ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ଅୱଧାରଣେ । ସ୍ୱାୟମିଧ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଆକାରଟ୍ଠେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣଂ ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ସବ୍ବଥାମେନ ପନ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନାକାରେନ ସୁତନ୍ତି ।
ନିଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏୱଂ ସୁତନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି ।
ଅୱଧାରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା, ‘‘ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଧମ୍ମକୁସଲୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋ ନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୯) ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ।
ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୧) ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮) ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ମମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଚ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଗମନ-ୱିସ୍ସୁତ-କିଲିନ୍ନ-ଉପଚିତାନୁୟୋଗ-ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ-ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୧୧) ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସାତି’’ଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୫୭) କିଲିନ୍ନା କିଲିନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨) ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପସୁତା ଧୀରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) ଝାନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯) ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ‘‘ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଏୱଂ ମୟା ସୁତଂ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଏୱଂ ମମ ସୁତଂ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଏୱନ୍ତି ତସ୍ସା ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନଂ । ମେତି ଅତ୍ତପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ ‘‘ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ମୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ କତଂ, ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋ’’ତି ।
ତଥା ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପ୍ପକାସନଂ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ତଂ ମୟା ଏୱଂ ସୁତନ୍ତି ।
ତଥା ଏୱନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଏୱନ୍ତି ହି ଅୟଂ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତି, ମେତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ, ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ । ଏତ୍ତାୱତା ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କତ୍ତୁୱିସୟେ ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ମୟା ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ସୁତନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଏୱନ୍ତି ୱା ମେତି ୱା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେଥ ? ସୁତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଞ୍ହି ତମେତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ।
ତଥା ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତି । ନ ହି ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତି । ୟସ୍ସ ହି ସୁତଂ ସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ସୋ କାଲନ୍ତରେନ ମୟା ସୁତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହେନ ପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ଅସମ୍ମୋସେନ ପନ ସତିସିଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସତିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନାୱଧାରଣସମତ୍ଥତା, ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥପଟିୱେଧସମତ୍ଥତା, ତଦୁଭୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମକୋସସ୍ସ ଅନୁପାଲନସମତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତସିଦ୍ଧି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଦୀପେତି, ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ହି ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧାଭାୱତୋ । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି, ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସୱନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣଥା’’ତି ଭଣତି । ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିଂ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତଂ ସାଧେତି, ସମ୍ମା ଅପଣିହିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ତଦଭାୱତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପେନ ପନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସାଧେତି । ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୋତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଚ ସପ୍ପୁରିସେ ଅନୁପସ୍ସୟମାନସ୍ସ ସୱନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ୟସ୍ମା ଏୱନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଚ ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ ନ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଭଦ୍ଦକେନ ଆକାରେନ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୀପେତି, ସୁତନ୍ତି ସୱନୟୋଗେନ ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ନ ହି ଅପ୍ପତିରୂପଦେସେ ୱସତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୱିରହିତସ୍ସ ୱା ସୱନଂ ଅତ୍ଥି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି । ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି, ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି । ଇତି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱଚନଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗଂ ୱିୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱିୟ ଚ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅରହତି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଭୱିତୁନ୍ତି ଠାନେ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତୋ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ସୋତବ୍ବଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ। ଏୱନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଭାସମାନୋ – ‘‘ଏତେ ମୟା ଧମ୍ମା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା’’ତି ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ ସୱନୟୋଗଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଭାସମାନୋ – ‘‘ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତି ଦୀପେତି । ତଦୁଭୟେନପି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୱନେ ଆଦରଂ ଜନେତି । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ ଆଦରେନ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ମହତା ହିତା ପରିବାହିରୋ ହୋତୀତି ଆଦରଂ ଜନେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ସୋତବ୍ବୋତି ।
‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଅତିକ୍କମତି, ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘କେୱଲଂ ସୁତମେୱେତଂ ମୟା ତସ୍ସେୱ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି, ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତି, ଜିନୱଚନଂ ଅପ୍ପେତି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ।
ଅପିଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମୱଚନଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦସ୍ସ ଦସବଲଧରସ୍ସ ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୋ ସୀହନାଦନାଦିନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମସରଣସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଂ, ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା କତ୍ତବ୍ବା’’ତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ୱିନାସୟତି ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତି ସାସନେ ।
ଏୱଂ ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱଦଂ ଗୋତମସାୱକୋ’’ତି ॥
ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ସମୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପରିଦୀପନଂ । ତତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦୋ –
ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୂହେ ହେତୁଦିଟ୍ଠିସୁ ।
ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି ॥
ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ଖଣୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୩୫୮) କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୂହୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ଭଗୱା ଖୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ଭଗୱାପି ମଂ ଜାନିସ୍ସତି, ‘ଭଦ୍ଦାଲି, ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସିକ୍ଖାୟ ନ ପରିପୂରକାରୀ’ତି, ଅୟମ୍ପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ସମୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ହେତୁ। ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୦) ଦିଟ୍ଠି ।
‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।
ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ପଟିଲାଭୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪) ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧) ପଟିୱେଧୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ସଂୱଚ୍ଛର-ଉତୁ-ମାସଡ୍ଢମାସ-ରତ୍ତି-ଦିୱ-ପୁବ୍ବଣ୍ହ-ମଜ୍ଝନ୍ହିକ-ସାୟନ୍ହ- ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମୟାମ-ମୁହୁତ୍ତାଦୀସୁ କାଲପ୍ପଭେଦଭୂତେସୁ ସମୟେସୁ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଏତେସୁ ସଂୱଚ୍ଛରାଦୀସୁ ସମୟେସୁ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୟମ୍ହି ୟମ୍ହି ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉତୁମ୍ହି ମାସେ ପକ୍ଖେ ରତ୍ତିଭାଗେ ଦିୱସଭାଗେ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଥେରସ୍ସ ସୁୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତଂ ପଞ୍ଞାୟ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ଅସୁକସଂୱଚ୍ଛରେ ଅସୁକଉତୁମ୍ହି ଅସୁକମାସେ ଅସୁକପକ୍ଖେ ଅସୁକରତ୍ତିଭାଗେ ଅସୁକଦିୱସଭାଗେ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଧାରେତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେତୁଂ ୱା, ବହୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକେନେୱ ପଦେନ ତମତ୍ଥଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ୟେ ୱା ଇମେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋ ଜାତିସମୟୋ ସଂୱେଗସମୟୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନସମୟୋ ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋ ମାରୱିଜୟସମୟୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋ ପରିନିବ୍ବାନସମୟୋତି ଏୱମାଦୟୋ ଭଗୱତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅତିୱିୟ ସୁପ୍ପକାସା ଅନେକକାଲପ୍ପଭେଦା ଏୱ ସମୟା, ତେସୁ ସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି । ୟୋ ଚାୟଂ ଞାଣକରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟେସୁ ଅରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ପରହିତପଟିପତ୍ତିସମୟୋ, ସନ୍ନିପତିତାନଂ କରଣୀୟଦ୍ୱୟସମୟେସୁ ଧମ୍ମିକଥାସମୟୋ, ଦେସନାପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟୋ, ତେସୁପି ସମୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।
କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ଚ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଚ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ୱିନୟେ ଚ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି କରଣୱଚନେନ, ତଥା ଅକତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି । ତତ୍ଥ ତଥା ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଚ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋ ଚ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତେସଂ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।
ୱିନୟେ ଚ ହେତୁଅତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପୟନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।
ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଞ୍ଚ ଏୱଂଜାତିକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସେସି, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟଂ କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ।
ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଭୁମ୍ମେନ କରଣେନ ଚ ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପୟୋଗେନ ସୋ ଇଧା’’ତି ॥
ପୋରାଣା ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱା – ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ୱା – ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱା ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋ ଏସ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମମେୱ ଅତ୍ଥୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭଗୱାତି ଗରୁ । ଗରୁଞ୍ହି ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ସବ୍ବଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଗରୁ, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୋରାଣେହିପି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।
ଗରୁଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ଅପିଚ –
‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।
ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥ –
ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱସେନସ୍ସ ପଦସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତି । ତେନ – ‘‘ନୟିଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନଂ, ଅୟଂ ୱୋ ସତ୍ଥା’’ତି ସତ୍ଥୁ ଅଦସ୍ସନେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଜନଂ ସମସ୍ସାସେତି ।
ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱାତି ୱଚନେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପକାୟପରିନିବ୍ବାନଂ ସାଧେତି । ତେନ ‘‘ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସକୋ ଦସବଲଧରୋ ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ, ସୋପି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କେନ ଅଞ୍ଞେନ ଜୀୱିତେ ଆସା ଜନେତବ୍ବା’’ତି ଜୀୱିତମଦମତ୍ତଂ ଜନଂ ସଂୱେଜେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି ।
ଏୱନ୍ତି ଚ ଭଣନ୍ତୋ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ମେ ସୁତନ୍ତି ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ।
ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉକ୍କାତି ଦୀପିକା, ତଞ୍ଚ ନଗରଂ ‘‘ମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ ସୁଖଣୋ ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ମା ଅତିକ୍କମୀ’’ତି ରତ୍ତିମ୍ପି ଉକ୍କାସୁ ଠିତାସୁ ମାପିତତ୍ତା ଉକ୍କଟ୍ଠାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦଣ୍ଡଦୀପିକାସୁ ଜାଲେତ୍ୱା ଧାରୀୟମାନାସୁ ମାପିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ। ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ୱିହରତୀତି ଅୱିସେସେନ ଇରିୟାପଥଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗିପରିଦୀପନମେତଂ । ଇଧ ପନ ଠାନଗମନନିସିନ୍ନସୟନପ୍ପଭେଦେସୁ ରିୟାପଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ । ତେନ ଠିତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ସୟାନୋପି ଭଗୱା ୱିହରତିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଭଗୱା ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ୱିହରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୁଭଗୱନେତି ଏତ୍ଥ ସୁଭଗତ୍ତା ସୁଭଗଂ, ସୁନ୍ଦରସିରିକତ୍ତା ସୁନ୍ଦରକାମତ୍ତା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି ୱନସ୍ସ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟା ମନୁସ୍ସା ଅନ୍ନପାନାଦୀନି ଆଦାୟ ଦିୱସଂ ତତ୍ଥେୱ ଛଣସମଜ୍ଜଉସ୍ସୱେ କରୋନ୍ତା ଭୋଗସୁଖଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି, ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରେ ଚେତ୍ଥ କାମେ ପତ୍ଥେନ୍ତି ‘‘ପୁତ୍ତଂ ଲଭାମ, ଧୀତରଂ ଲଭାମା’’ତି, ତେସଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ସୁନ୍ଦରସିରିକତ୍ତା ସୁନ୍ଦରକାମତ୍ତା ଚ ସୁଭଗଂ। ଅପିଚ ବହୁଜନକନ୍ତତାୟପି ସୁଭଗଂ । ୱନୟତୀତି ୱନଂ, ଅତ୍ତସମ୍ପଦାୟ ସତ୍ତାନଂ ଭତ୍ତିଂ କାରେତି, ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନୁତେ ଇତି ୱା ୱନଂ, ନାନାୱିଧକୁସୁମ-ଗନ୍ଧସମ୍ମୋଦମତ୍ତକୋକିଲାଦିୱିହଙ୍ଗମାଭିରୁତେହି ମନ୍ଦମାଲୁତଚଲିତରୁକ୍ଖସାଖାୱିଟପପଲ୍ଲୱପଲାସେହି ଚ ‘‘ଏଥ ମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ସବ୍ବପାଣିନୋ ୟାଚତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଭଗଞ୍ଚ ତଂ ୱନଞ୍ଚାତି ସୁଭଗୱନଂ। ତସ୍ମିଂ ସୁଭଗୱନେ। ୱନଞ୍ଚ ନାମ ରୋପିମଂ, ସୟଂଜାତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ୱେଳୁୱନଜେତୱନାଦୀନି ରୋପିମାନି । ଅନ୍ଧୱନମହାୱନଅଞ୍ଜନୱନାଦୀନି ସୟଂ ଜାତାନି । ଇଦମ୍ପି ସୟଂଜାତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସାଲରାଜମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ସାଲରୁକ୍ଖୋପି ସାଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାମସ୍ସ ୱା ନିଗମସ୍ସ ୱା ଅୱିଦୂରେ ମହନ୍ତଂ ସାଲୱନଂ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଏଳଣ୍ଡେହି ସଞ୍ଛନ୍ନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ‘‘ଅନ୍ତରେନ ୟମକସାଲାନ’’ନ୍ତି ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୫) ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖୋପି । ୟଥାହ –
‘‘ତୱେୱ ଦେୱ ୱିଜିତେ, ତୱେୱୁୟ୍ୟାନଭୂମିୟା ।
ଉଜୁୱଂସା ମହାସାଲା, ନୀଲୋଭାସା ମନୋରମା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୯.୪) ।
ୟୋ କୋଚି ରୁକ୍ଖୋପି । ୟଥାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାଲୁୱବୀଜଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ସାଲମୂଲେ ନିପତେୟ୍ୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୯) । ଇଧ ପନ ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ରାଜସଦ୍ଦୋ ପନସ୍ସ ତମେୱ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ସାଧେତି । ୟଥାହ ‘‘ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଧମ୍ମିକ ନିଗ୍ରୋଧରାଜସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୪) । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେଧା ସମାସୋ, ସାଲାନଂ ରାଜାତିପି ସାଲରାଜା, ସାଲୋ ଚ ସୋ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠେନ ରାଜା ଚ ଇତିପି ସାଲରାଜା । ମୂଲନ୍ତି ସମୀପଂ । ଅୟଞ୍ହି ମୂଲସଦ୍ଦୋ, ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ, ଅନ୍ତମସୋ ଉସିରନାଳିମତ୍ତାନିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୫) ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୀପେ । ଇଧ ପନ ସମୀପେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ସାଲରାଜସ୍ସ ସମୀପେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରତି, ‘‘ସୁଭଗୱନେ ସାଲରାଜମୂଲେ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟଂ ୱିହରିତୁନ୍ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀନଂ ସମୀପେ ଗୋୟୂଥାନି ଚରନ୍ତାନି ‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ଚରନ୍ତି, ୟମୁନାୟ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ୟଦିଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ ସମୀପେ ସୁଭଗୱନଂ ସାଲରାଜମୂଲଂ, ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରତି ସୁଭଗୱନେ ସାଲରାଜମୂଲେ’’ତି । ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ହିସ୍ସ ଉକ୍କଟ୍ଠାୱଚନଂ, ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସେସୱଚନଂ ।
ତତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠାକିତ୍ତନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ସୁଭଗୱନାଦିକିତ୍ତନେନ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ । ତଥା ପୁରିମେନ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣତୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱତ୍ଥୁକାମପ୍ପହାନତୋ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନୁପାୟଦସ୍ସନଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱିୱେକାଧିମୁତ୍ତିଂ । ପୁରିମେନ କରୁଣାୟ ଉପଗମନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପଞ୍ଞାୟ ଅପଗମନଂ । ପୁରିମେନ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନାଧିମୁତ୍ତତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରହିତସୁଖକରଣେ ନିରୁପଲେପନଂ । ପୁରିମେନ ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗନିମିତ୍ତଂ ଫାସୁୱିହାରଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନୁୟୋଗନିମିତ୍ତଂ। ପୁରିମେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରବହୁଲତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଦେୱାନଂ । ପୁରିମେନ ଲୋକେ ଜାତସ୍ସ ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢଭାୱଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତତଂ । ପୁରିମେନ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟ ବହୁଜନସୁଖାୟ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । କତମୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ୱଚନତୋ ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଦତ୍ଥପରିନିପ୍ଫାଦନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଦନୁରୂପୱିହାରଂ । ଭଗୱା ହି ପଠମଂ ଲୁମ୍ବିନିୱନେ, ଦୁତିୟଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱନେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତେନସ୍ସ ୱନେୟେୱ ୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାତି ଦେସକାଲପରିଦୀପନଂ । ତଞ୍ହି ୟଂ ସମୟଂ ୱିହରତି, ତତ୍ର ସମୟେ । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ସାଲରାଜମୂଲେ ୱିହରତି, ତତ୍ର ସାଲରାଜମୂଲେତି ଦୀପେତି । ଭାସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ ୱା ଦେସକାଲେ ଦୀପେତି । ନ ହି ଭଗୱା ଅୟୁତ୍ତେ ଦେସେ କାଲେ ୱା ଧମ୍ମଂ ଭାସତି । ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱ ବାହିୟା’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) ଆଦିଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଅୱଧାରଣେ ଆଦିକାଲତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁଦୀପନଂ । ଭିକ୍ଖୂତି କଥାସୱନୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲୱଚନଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ, ‘‘ଭିକ୍ଖକୋତି ଭିକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଅଜ୍ଝୁପଗତୋତି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୫) ନୟେନ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆଲପି ଅଭାସି ସମ୍ବୋଧେସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଞାପନେପି ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଆମନ୍ତୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିୱେଦୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି । ପକ୍କୋସନେପି । ୟଥାହ ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ମମ ୱଚନେନ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ।
ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତନାକାରଦୀପନଂ । ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପି ହି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖନଧମ୍ମତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପି । ଭିକ୍ଖନେ ସାଧୁକାରିତାଗୁଣୟୁତ୍ତୋପୀତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତେନ ଚ ନେସଂ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧେନ ୱଚନେନ ହୀନାଧିକଜନସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ଭିକ୍ଖୱୋତି ଇମିନା ଚ କରୁଣାୱିପ୍ଫାରସୋମ୍ମହଦୟନୟନନିପାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖେ କରୋତି । ତେନେୱ ଚ କଥେତୁକମ୍ୟତାଦୀପକେନ ୱଚନେନ ନେସଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି । ତେନେୱ ଚ ସମ୍ବୋଧନଟ୍ଠେନ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେପି ନେ ନିୟୋଜେତି । ସାଧୁକସୱନମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ।
ଅପରେସୁପି ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଆମନ୍ତେସୀତି ଚେ । ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠାସନ୍ନସଦାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣା ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା । ପରିସାୟ ଚ ଜେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂ, ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ସେଟ୍ଠା, ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ସକଲସାସନପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ । ଆସନ୍ନା, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେସୁ ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକତ୍ତା । ସଦାସନ୍ନିହିତା, ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତାତି । ଅପିଚ ତେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଂ, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ । ୱିସେସତୋ ଚ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଦେସନାତିପି ତେ ଏୱ ଆମନ୍ତେସି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ନ ଧମ୍ମମେୱ ଦେସେତୀତି । ସତିଜନନତ୍ଥଂ । ଭିକ୍ଖୂ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାପି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାପି ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାପି ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ – ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା କିନ୍ନିଦାନା କିଂପଚ୍ଚୟା କତମାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦେସିତା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ନ ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ । ତେନ ନେସଂ ସତିଜନନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ପଠମଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।
ଭଦନ୍ତେତି ଗାରୱୱଚନମେତଂ, ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିୱଚନଦାନଂ ୱା, ଅପିଚେତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋତି ୱଦମାନୋ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ଭଦନ୍ତେତି ୱଦମାନା ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚାଲପନ୍ତି । ତଥା ଭିକ୍ଖୱୋତି ଭଗୱା ଆଭାସତି । ଭଦନ୍ତେତି ତେ ପଚ୍ଚାଭାସନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୱୋତି ପଟିୱଚନଂ ଦାପେତି, ଭଦନ୍ତେତି ପଟିୱଚନଂ ଦେନ୍ତି । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଆମନ୍ତନଂ ପଟିଅସ୍ସୋସୁଂ, ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ସୁଣିଂସୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ ପଟିଗ୍ଗହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି ଭଗୱା ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ କମଲକୁୱଲୟୁଜ୍ଜଲୱିମଲସାଦୁରସସଲିଲାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ସୁଖାୱତରଣତ୍ଥଂ ନିମ୍ମଲସିଲାତଲରଚନୱିଲାସସୋଭିତରତନସୋପାନଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣମୁତ୍ତାତଲସଦିସୱାଲିକାକିଣ୍ଣପଣ୍ଡରଭୂମିଭାଗଂ ତିତ୍ଥଂ ୱିୟ ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିୱିଚିତ୍ରୱେଦିକାପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ନକ୍ଖତ୍ତପଥଂ ଫୁସିତୁକାମତାୟ ୱିୟ, ୱିଜମ୍ଭିତସମୁସ୍ସୟସ୍ସ ପାସାଦୱରସ୍ସ ସୁଖାରୋହଣତ୍ଥଂ ଦନ୍ତମୟ-ସଣ୍ହମୁଦୁଫଲକ-କଞ୍ଚନଲତାୱିନଦ୍ଧ- ମଣିଗଣପ୍ପଭାସମୁଦୟୁଜ୍ଜଲସୋଭଂ ସୋପାନଂ ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟାନୂପୁରାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନସଦ୍ଦସମ୍ମିସ୍ସିତକଥିତହସିତମଧୁରସ୍ସରଗେହଜନୱିଚରିତସ୍ସ ଉଳାରଇସ୍ସରିୟୱିଭୱସୋଭିତସ୍ସ ମହାଘରସ୍ସ ସୁଖପ୍ପୱେସନତ୍ଥଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାପୱାଳାଦିଜୁତିୱିସ୍ସରୱିଜ୍ଜୋତିତ-ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୱିସାଲଦ୍ୱାରବାହଂ ମହାଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାଞାଣଗମ୍ଭୀରଭାୱସଂସୂଚକସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖାୱଗାହଣତ୍ଥଂ କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁପରିସାପଦେସପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟଂ ୱୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟ ଓକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସା ପନେସା ସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ତାୱ ୱିଚାରୟିସ୍ସାମ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ।
ତତ୍ଥ ୟାନି ସୁତ୍ତାନି ଭଗୱା ପରେହି ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେସି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ, ୱତ୍ଥସୁତ୍ତଂ, ମହାସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ, ମହାସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ, ଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତଂ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋ, ଇଦ୍ଧିପାଦଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତହାରକୋତି ଏୱମାଦୀନି । ତେସଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।
ୟାନି ପନ ‘‘ପରିପକ୍କା ଖୋ ରାହୁଲସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ୟଂନୂନାହଂ ରାହୁଲଂ ଉତ୍ତରି ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୧) ଏୱଂ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଖନ୍ତିଂ ମନଂ ଅଭିନୀହାରଂ ବୁଜ୍ଝନଭାୱଞ୍ଚ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ, ମହାରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି । ତେସଂ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।
ଭଗୱନ୍ତଂ ପନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ନାଗା ସୁପଣ୍ଣା ଗନ୍ଧବ୍ବା ଅସୁରା ୟକ୍ଖା ମହାରାଜାନୋ ତାୱତିଂସାଦୟୋ ଦେୱା ମହାବ୍ରହ୍ମାତି ଏୱମାଦୟୋ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ନୀୱରଣା ନୀୱରଣା’’ତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ‘‘କିଂ ସୂଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩) ନୟେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ୟାନି କଥିତାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତାଦୀନି । ୟାନି ୱା ପନଞ୍ଞାନିପି ଦେୱତାସଂୟୁତ୍ତ-ମାରସଂୟୁତ୍ତ-ବ୍ରହ୍ମସଂୟୁତ୍ତ-ସକ୍କପଞ୍ହ-ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲ-ମହାୱେଦଲ୍ଲ-ସାମଞ୍ଞଫଲ- ଆଳୱକ-ସୂଚିଲୋମ-ଖରଲୋମସୁତ୍ତାଦୀନି, ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।
ୟାନି ପନେତାନି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥିତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଧମ୍ମଦାୟାଦଂ ଚୂଳସୀହନାଦଂ ଚନ୍ଦୂପମଂ ପୁତ୍ତମଂସୂପମଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୂପମଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମଂ ଫେଣପିଣ୍ଡୂପମଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୂପମନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି । ତେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।
ଏୱମିମେସୁ ଚତୂସୁ ନିକ୍ଖେପେସୁ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ହି ଇଦଂ ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କତରାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ? ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମାନେ । ପଞ୍ଚସତା କିର ବ୍ରାହ୍ମଣା ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ଅପରଭାଗେ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ଆନିସଂସଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଉପ୍ପାଦେସୁଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଭଗୱା କଥେତି, ତଂ ତଂ ମୟଂ ଖିପ୍ପମେୱ ଜାନାମ, ଭଗୱା ହି ତୀଣି ଲିଙ୍ଗାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ସତ୍ତ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ କିଞ୍ଚି କଥେତି, ଏୱଂ କଥିତେ ଚ ଅମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ଠିପଦଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଭଗୱତି ଅଗାରୱା ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନମ୍ପି ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ତଂ ଚିତ୍ତଚାରଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଭବ୍ବା ଇମେ ଇମଂ ମାନଖିଲଂ ଅନୁପହଚ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ସଚ୍ଛିକାତୁ’’ନ୍ତି ତେସଂ ସୁତପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମାନଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଦେସନାକୁସଲୋ ଭଗୱା ମାନଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟନ୍ତି ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ମୂଲପରିୟାୟଂ । ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅନୱସେସାନଂ । ଅନୱସେସୱାଚକୋ ହି ଅୟଂ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ । ସୋ ୟେନ ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୱସେସତଂ ଦୀପେତି । ୟଥା, ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ପରିୟତ୍ତି-ସଚ୍ଚ-ସମାଧି-ପଞ୍ଞା-ପକତି-ସଭାୱସୁଞ୍ଞତା-ପୁଞ୍ଞାପତ୍ତି-ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୩) ହି ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯) ସଚ୍ଚେସୁ । ‘‘ଏୱଂ ଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସମାଧିମ୍ହି ।
‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ୱାନରିନ୍ଦ ୟଥା ତୱ ।
ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ଦିଟ୍ଠଂ ସୋ ଅତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ –
ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୫୭) ପଞ୍ଞାୟ ।
‘‘ଜାତିଧମ୍ମା ଜରାଧମ୍ମା, ଅଥୋ ମରଣଧମ୍ମିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପକତିୟଂ । ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧.ତିକମାତିକା) ସଭାୱେ । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧) ସୁଞ୍ଞତାୟଂ । ‘‘ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖମାୱହାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨) ପୁଞ୍ଞେ । ‘‘ଦ୍ୱେ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୪୪୩) ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଞେୟ୍ୟେ । ଇଧ ପନାୟଂ ସଭାୱେ ୱତ୍ତତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା । ମୂଲ-ସଦ୍ଦୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋ ଏୱ । ଇଧ ପନାୟଂ ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପରିୟାୟସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତି ନଂ ଧାରେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୫) ଦେସନାୟଂ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଅତ୍ଥି ଖ୍ୱେସ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରିୟାୟୋ, ୟେନ ମଂ ପରିୟାୟେନ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ ଅକିରିୟୱାଦୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩) କାରଣେ । ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଅଜ୍ଜ ପରିୟାୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୮) ୱାରେ । ଇଧ ପନ କାରଣେପି ଦେସନାୟମ୍ପି ୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅସାଧାରଣହେତୁସଞ୍ଞିତଂ କାରଣନ୍ତି ୱା ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କାରଣଦେସନନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନେୟ୍ୟତ୍ଥତ୍ତା ଚସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ, ନ ଚତୁଭୂମକାପି ସଭାୱଧମ୍ମା ସବ୍ବଧମ୍ମାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନା ପନ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମାୱ ଅନୱସେସତୋ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।
ୱୋତି ଅୟଂ ୱୋ-ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଉପୟୋଗକରଣସମ୍ପଦାନସାମିୱଚନପଦପୂରଣେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କଚ୍ଚି ପନ ୱୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧା, ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୬) ହି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣାମେମି ୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) ଉପୟୋଗେ । ‘‘ନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) କରଣେ । ‘‘ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ସମ୍ପଦାନେ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୫) ସାମିୱଚନେ । ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫) ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ଇଧ ପନାୟଂ ସମ୍ପଦାନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଭିକ୍ଖୱେତି ପତିସ୍ସୱେନ ଅଭିମୁଖୀଭୂତାନଂ ପୁନାଲପନଂ । ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଦେସନାପଟିଜାନନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ମୂଲକାରଣଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ଦୁତିୟେନ ନୟେନ କାରଣଦେସନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି । ତଂ ସୁଣାଥାତି ତମତ୍ଥଂ ତଂ କାରଣଂ ତଂ ଦେସନଂ ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁଣାଥ । ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସାଧୁକଂ ସାଧୂତି ଏକତ୍ଥମେତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ସାଧୁ ସଦ୍ଦୋ ଆୟାଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପହଂସନସୁନ୍ଦରଦଳ୍ହୀକମ୍ମାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ ମେ ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୫) ହି ଆୟାଚନେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ । ‘‘ସାଧୁ, ସାଧୁ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯) ସମ୍ପହଂସନେ ।
‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚୀ ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।
ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସାକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥
ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) ସୁନ୍ଦରେ । ‘‘ତେନ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁକଂ ସୁଣାହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) ସାଧୁକସଦ୍ଦୋୟେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ, ଆଣତ୍ତିୟନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧାପି ଅୟଂ ଏତ୍ଥେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ ଚ ଆଣତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେପି ୱତ୍ତତି । ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥେନ ହି ଦଳ୍ହମିମଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାଥ ସୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା । ଆଣତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ମମ ଆଣତ୍ତିୟା ସୁଣାଥ । ସୁନ୍ଦରତ୍ଥେନ ସୁନ୍ଦରମିମଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାଥାତି ଏୱଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି ।
ମନସିକରୋଥାତି ଆୱଜ୍ଜେଥ, ସମନ୍ନାହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ନିସାମେଥ ଚିତ୍ତେ କରୋଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇଦାନେତ୍ଥ ତଂ ସୁଣାଥାତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣମେତଂ । ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତି ମନସିକାରେ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମନିୟୋଜନେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ । ପୁରିମଞ୍ଚେତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ନିୟୋଜେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ସୁତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଧାରଣୂପପରିକ୍ଖାଦୀସୁ । ପୁରିମେନ ଚ ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ସୱନୀୟୋତି ଦୀପେତି । ପଚ୍ଛିମେନ ସାତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ମନସି କାତବ୍ବୋତି । ସାଧୁକପଦଂ ୱା ଉଭୟପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରୋ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ, ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରୋ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଭାସିସ୍ସାମୀତି ଦେସେସ୍ସାମି । ‘‘ତଂ ସୁଣାଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ଦେସନଂ ନ ସଂଖିତ୍ତତୋୱ ଦେସେସ୍ସାମି, ଅପିଚ ଖୋ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ନଂ ଭାସିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱାଚକାନି ହି ଏତାନି ପଦାନି । ୟଥାହ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୋ –
‘‘ସଂଖିତ୍ତେନପି ଦେସେତି, ୱିତ୍ଥାରେନପି ଭାସତି ।
ସାଳିକାୟିୱ ନିଗ୍ଘୋସୋ, ପଟିଭାନଂ ଉଦୀରୟୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୪) ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉସ୍ସାହଜାତା ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ, ପଟିଗ୍ଗହେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ନେସଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଇଧ ଭିକ୍ଖୱୋତିଆଦିକଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଦେସାପଦେସେ ନିପାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ଥଚି ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) । କତ୍ଥଚି ସାସନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । କତ୍ଥଚି ଓକାସଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋ ।
ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯) ।
କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ । ୟଥାହ ‘‘ଇଧାହଂ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସଂ ପୱାରିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) । ଇଧ ପନ ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨.ଭିକ୍ଖୱେତି ୟଥାପଟିଞ୍ଞାତଂ ଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ପୁନ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ଉଭୟେନାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଞେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସୁତୱା ଇତି । ୟସ୍ସ ହି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନସଚ୍ଚପଚ୍ଚୟାକାରସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱିନିଚ୍ଛୟରହିତତ୍ତା ମଞ୍ଞନାପଟିସେଧକୋ ନେୱ ଆଗମୋ, ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ନେୱ ଅଧିଗମୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଞେୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସୁତୱା ଇତି । ସ୍ୱାୟଂ –
ପୁଥୂନଂ ଜନନାଦୀହି, କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ପୁଥୁୱାୟଂ ଜନୋ ଇତି ॥
ସୋ ହି ପୁଥୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଜନନାଦୀହି କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ। ୟଥାହ – ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ଅୱିହତସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖମୁଲ୍ଲୋକିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ସବ୍ବଗତୀହି ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାଭିସଙ୍ଖାରେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାଓଘେହି ୱୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାସନ୍ତାପେହି ସନ୍ତପ୍ପନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାପରିଳାହେହି ପରିଦୟ୍ହନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା ମୁଚ୍ଛିତା ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନା ଲଗ୍ଗା ଲଗିତା ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଆୱୁଟା ନିୱୁତା ଓୱୁତା ପିହିତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି (ମହାନି॰ ୫୧) । ପୁଥୂନଂ ୱା ଗଣନପଥମତୀତାନଂ ଅରିୟଧମ୍ମପରମ୍ମୁଖାନଂ ନୀଚଧମ୍ମସମାଚାରାନଂ ଜନାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ପୁଥୁ ୱା ଅୟଂ, ୱିସୁଂୟେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ଅରିୟେହି ଜନୋତିପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଏୱମେତେହି ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ୟେତେ –
ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ।
ଅନ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକୋ, କଲ୍ୟାଣେକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ॥ –
ଦ୍ୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀତିଆଦୀସୁ ଅରିୟାତି ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଚ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତୋ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ୱା ଇଧ ଅରିୟା । ୟଥାହ ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୮) । ସପ୍ପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ତଥାଗତସାୱକା ଚ ‘‘ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣୟୋଗେନ ସୋଭନା ପୁରିସାତି ସପ୍ପୁରିସା। ସବ୍ବେୱ ୱା ଏତେ ଦ୍ୱେଧାପି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାପି ହି ଅରିୟା ଚ ସପ୍ପୁରିସା ଚ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧସାୱକାପି । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ,
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତି ।
ଦୁଖିତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚ କରୋତି କିଚ୍ଚଂ,
ତଥାୱିଧଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ହି ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ୱୁତ୍ତୋ, କତଞ୍ଞୁତାଦୀହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାତି । ଇଦାନି ୟୋ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନସୀଲୋ, ନ ଚ ଦସ୍ସନେ ସାଧୁକାରୀ, ସୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚ ଚକ୍ଖୁନା ଅଦସ୍ସାୱୀ ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀତି ଦୁୱିଧୋ, ତେସୁ ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁନା ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠାପି ଅଦିଟ୍ଠାୱ ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଚକ୍ଖୂନଂ ୱଣ୍ଣମତ୍ତଗ୍ଗହଣତୋ, ନ ଅରିୟଭାୱଗୋଚରତୋ । ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋପି ଚ ଚକ୍ଖୁନା ଅରିୟେ ପସ୍ସନ୍ତି । ନ ଚ ତେ ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସାୱିନୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱାସିନୋ କିର ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ଏକଦିୱସଂ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅରିୟା ନାମ, ଭନ୍ତେ, କୀଦିସା’’ତି । ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଅରିୟାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସହଚରନ୍ତୋପି ନେୱ ଅରିୟେ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାନା, ଆୱୁସୋ, ଅରିୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ସୋ ନେୱ ଅଞ୍ଞାସି । ତସ୍ମା ନ ଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣେନ ଦସ୍ସନମେୱ ଦସ୍ସନଂ । ୟଥାହ ‘‘କିଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ, ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଞାଣେନ ଅରିୟେହି ଦିଟ୍ଠଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରିୟାଧିଗତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଅନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅରିୟକରଧମ୍ମାନଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେ ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୁସଲୋ । ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ –
ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ ନାମ, ଏକମେକେତ୍ଥ ପଞ୍ଚଧା ।
ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ, ‘‘ଅୱିନୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥
ଅୟଞ୍ହି ସଂୱରୱିନୟୋ ପହାନୱିନୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧେପି ୱିନୟେ ଏକମେକୋ ୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ସଂୱରୱିନୟୋପି ହି ସୀଲସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ପହାନୱିନୟୋପି ତଦଙ୍ଗପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପହାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନଂ ନିସ୍ସରଣପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଅୟଂ ସୀଲସଂୱରୋ। ‘‘ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ।
‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି,
ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) ।
ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ। ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ। ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ୱୀରିୟସଂୱରୋ। ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ସଂୱରୋ ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ‘‘ସଂୱରୋ’’, ୱିନୟନତୋ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ସଂୱରୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଥା ୟଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ, ତେନ ତେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହସ୍ସ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ, ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଟିଲୋମଭାୱସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ପହାନଂ, ଏତଂ ତଦଙ୍ଗପହାନଂନାମ ।
ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତୋ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ, ଏତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପହାନଂ ନାମ ।
ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ, ଏତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଏତଂ ନିସ୍ସରଣପହାନଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ପହାନଂ ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟନଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂତଂପହାନୱତୋ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋପେତଂ ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପହାନୱିନୟୋପି ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱମୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୁୱିଧୋ, ଭେଦତୋ ଚ ଦସୱିଧୋ ୱିନୟୋ ଭିନ୍ନସଂୱରତ୍ତା ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୟସ୍ମା ଏତସ୍ସ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ ଅୱିନୀତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥପି । ନିନ୍ନାନାକରଣଞ୍ହି ଏତଂ ଅତ୍ଥତୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟେୱ ତେ ଅରିୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା, ତେୱ ତେ ଅରିୟା । ୟୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା, ତେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା । ଅରିୟେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସେତି ୱା, ଅରିୟଧମ୍ମେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେତି ୱା, ଅରିୟୱିନୟେତି ୱା ସପ୍ପୁରିସୱିନୟେତି ୱା ଏସେସେ ଏକେ ଏକତ୍ଥେ ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେ ତଞ୍ଞେୱା’’ତି ।
‘‘କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଅଦେସେତ୍ୱାୱ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ନିଦ୍ଦିସୀତି ? ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ତମତ୍ଥଂ ଆୱିକାତୁଂ । ଭଗୱତୋ ହି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମଦେସନା, ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମଦେସନାତି ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲୱସେନେୱ ତାୱ ଚତୁବ୍ବିଧା ଦେସନା ।
ତତ୍ଥ, ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା । କତମା ତିସ୍ସୋ ? ସୁଖା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା । ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୦) ଏୱରୂପୀ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଛ ଧାତୁୟୋ ଅୟଂ ପୁତିସୋ ଛ ଫସ୍ସାୟତନୋ ଅଟ୍ଠାରସ ମନୋପୱିଚାରୋ ଚତୁରାଧିଟ୍ଠାନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୩) ଏୱରୂପୀ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା । ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ତୟୋ ? ଅନ୍ଧୋ ଏକଚକ୍ଖୁ ଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁ । କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନ୍ଧୋ’’ତି ? (ଅ॰ ନି॰ ୩.୨୯) ଏୱରୂପୀ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଗ୍ଗଲଦେସନା । ‘‘କତମଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଖୋ ପାପକୋ ୱିପାକୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ…ପେ॰… ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତି । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁଗ୍ଗତିଭୟ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୧) ଏୱରୂପୀ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମଦେସନା ।
ସ୍ୱାୟଂ ଇଧ ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକୋ, ଅପରିଞ୍ଞାମୂଲିକା ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତାନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ମୂଲଭୂତା ମଞ୍ଞନା ହୋତି, ତସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ତମତ୍ଥଂ ଆୱିକାତୁଂ, ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ନିଦ୍ଦିସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଥୱୀୱାରୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ପଥୱୀଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସବ୍ବସକ୍କାୟଧମ୍ମଜନିତଂ ମଞ୍ଞନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣପଥୱୀ ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ ଆରମ୍ମଣପଥୱୀ ସମ୍ମୁତିପଥୱୀତି ଚତୁବ୍ବିଧା ପଥୱୀ । ତାସୁ ‘‘କତମା ଚ, ଆୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ ? ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୧୭୩) ୱୁତ୍ତା ଲକ୍ଖଣପଥୱୀ । ‘‘ପଥୱିଂ ଖଣେୟ୍ୟ ୱା ଖଣାପେୟ୍ୟ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୮୫) ୱୁତ୍ତା ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ । ୟେ ଚ କେସାଦୟୋ ୱୀସତି କୋଟ୍ଠାସା, ଅୟୋଲୋହାଦୟୋ ଚ ବାହିରା । ସା ହି ୱଣ୍ଣାଦୀହି ସମ୍ଭାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଥୱୀତି ସସମ୍ଭାରପଥୱୀ । ‘‘ପଥୱୀକସିଣମେକୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୬୦) ଆଗତା ପନ ଆରମ୍ମଣପଥୱୀ, ନିମିତ୍ତପଥୱୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଆଗମନୱସେନ ପଥୱୀଦେୱତାତି ନାମଂ ଲଭତି । ଅୟଂ ସମ୍ମୁତିପଥୱୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ସବ୍ବାପି ଇଧ ଲବ୍ଭତି । ତାସୁ ୟଂକଞ୍ଚି ପଥୱିଂ ଅୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ପଥୱୀତି ସଞ୍ଜାନାତି, ପଥୱୀଭାଗେନ ସଞ୍ଜାନାତି, ଲୋକୱୋହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସେନ ସଞ୍ଜାନାତି ପଥୱୀତି । ଏୱଂ ପଥୱୀଭାଗଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋୟେୱ ୱା ଏତଂ ‘‘ସତ୍ତୋତି ୱା ସତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱା ଆଦିନା ନୟେନ ସଞ୍ଜାନାତି । କସ୍ମା ଏୱଂ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ସୋ ୟଂକିଞ୍ଚି ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଗଣ୍ହାତି । ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱିତାଦିଭେଦମେୱ ୱା ଏତ୍ଥ କାରଣଂ । ୟଂ ୱା ପରତୋ ‘‘ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସା’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଭଗୱତାୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଞତ୍ୱାତି ସୋ ତଂ ପଥୱିଂ ଏୱଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା, ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) ୱଚନତୋ ଅପରଭାଗେ ଥାମପତ୍ତେହି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚେହି ଇଧ ମଞ୍ଞନାନାମେନ ୱୁତ୍ତେହି ମଞ୍ଞତି କପ୍ପେତି ୱିକପ୍ପେତି, ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଗଣ୍ହାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି । ଏୱଂ ମଞ୍ଞତୋ ଚସ୍ସ ତା ମଞ୍ଞନା ଓଳାରିକନୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟା ଅୟଂ କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୀସତିଭେଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀ ୱୁତ୍ତା । ୟା ଚାୟଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ବାହିରା ପଥୱୀଧାତୁ ? ୟଂ ବାହିରଂ କକ୍ଖଳଂ ଖରିଗତଂ କକ୍ଖଳତ୍ତଂ କକ୍ଖଳଭାୱୋ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଅୟୋ ଲୋହଂ ତିପୁ ସୀସଂ ସଜ୍ଝଂ ମୁତ୍ତା ମଣି ୱେଳୁରିୟଂ ସଙ୍ଖୋ ସିଲା ପୱାଳଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ ଲୋହିତଙ୍କୋ ମସାରଗଲ୍ଲଂ ତିଣଂ କଟ୍ଠଂ ସକ୍ଖରା କଠଲଂ ଭୂମି ପାସାଣୋ ପବ୍ବତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୭୩) ଏୱଂ ବାହିରା ପଥୱୀ ୱୁତ୍ତା । ୟା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ନିମିତ୍ତପଥୱୀ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତୀତି ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ଅହଂ ପଥୱୀତି ମଞ୍ଞତି, ମମ ପଥୱୀତି ମଞ୍ଞତି, ପରୋ ପଥୱୀତି ମଞ୍ଞତି, ପରସ୍ସ ପଥୱୀତି ମଞ୍ଞତି, ଅଥ ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି, ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି, ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି କେସାଦୀସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଜନେତି କେସେ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି । ଲୋମେ, ନଖେ, ଦନ୍ତେ, ତଚଂ, ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ପନ ରଜ୍ଜନୀୟୱତ୍ଥୁଂ । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଇତି ମେ କେସା ସିୟୁଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ । ଇତି ଲୋମାତିଆଦିନା ୱା ପନ ନୟେନ ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ସମନ୍ନାନେତି । ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଏୱଂ ସିନିଦ୍ଧମୁଦୁସୁଖୁମନୀଲକେସୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱା ପନ ନୟେନ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତି । ଏୱମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ତଥା ଅତ୍ତନୋ କେସାଦୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ୱିପତ୍ତିଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜନେତି, ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ୱା ସଦିସୋହମସ୍ମୀତି ୱା ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ୱା’’ତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭) ଆଗତନୟେନ ପନ କେସଂ ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ଅଭିନିୱିସତି । ଏସ ନୟୋ ଲୋମାଦୀସୁ । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ଅଥ ୱା ‘‘ୟା ଚେୱ ଖୋ ପନାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ, ୟା ଚ ବାହିରା ପଥୱୀଧାତୁ, ପଥୱୀଧାତୁରେୱେସା, ତଂ ନେତଂ ମମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୨) ଇମିସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚନୀକନୟେନ କେସାଦିଭେଦଂ ପଥୱିଂ ଏତଂ ମମ ଏସୋହମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଅଭିନିୱିସତି । ଏୱମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱିଂ ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି ।
ୟଥା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଏୱଂ ବାହିରମ୍ପି । କଥଂ ? ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଅୟଲୋହାଦୀସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଜନେତି । ଅୟଲୋହାଦୀନି ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି ଅଭିୱଦତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି । ମମ ଅୟୋ ମମ ଲୋହନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୟାଦୀନି ମମାୟତି ରକ୍ଖତି ଗୋପୟତି, ଏୱଂ ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଇତି ମେ ଅୟଲୋହାଦୟୋ ସିୟୁଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱା ପନେତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ସମନ୍ନାନେତି, ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନଅୟଲୋହାଦିଉପକରଣୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତି । ଏୱମ୍ପି ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ତଥା ଅତ୍ତନୋ ଅୟଲୋହାଦୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ୱିପତ୍ତିଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜନେତି ‘‘ଇମିନାହଂ ସେୟ୍ୟୋସ୍ମୀତି ୱା, ସଦିସୋସ୍ମୀତି ୱା ହୀନୋସ୍ମୀତି ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୩୨) ଏୱଂ ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଅୟେ ଜୀୱସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ପନ ଅୟଂ ‘‘ଜୀୱୋ’’ତି ଅଭିନିୱିସତି । ଏସ ନୟୋ ଲୋହାଦୀସୁ । ଏୱଂ ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ଅଥ ୱା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଥୱୀକସିଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ୟଂ ପଥୱୀକସିଣଂ, ସୋ ଅହଂ । ୟୋ ଅହଂ, ତଂ ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି ପଥୱୀକସିଣଞ୍ଚ ଅତ୍ତଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୧) ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିମିତ୍ତପଥୱିଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱିସତି । ଏୱଂ ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଏୱମ୍ପି ବାହିରଂ ପଥୱିଂ ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋପି ମଞ୍ଞନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ କଥୟିସ୍ସାମ ।
ପଥୱିୟାମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପଥୱିୟାତି ଭୁମ୍ମୱଚନମେତଂ । ତସ୍ମା ଅହଂ ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞତି, ମୟ୍ହଂ କିଞ୍ଚନଂ ପଲିବୋଧୋ ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞତି, ପରୋ ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞତି, ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନଂ ପଲିବୋଧୋ ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘କଥଂ ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତି ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି, ଅୟଂ ଖୋ ମେ ଅତ୍ତା, ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ରୂପେତି ଏୱଂ ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୧) ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏତେନେୱ ନୟେନ ୱେଦନାଦିଧମ୍ମେ ଅତ୍ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାସୁ ପଥୱୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପଥୱିଂ ତସ୍ସୋକାସଭାୱେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ପଥୱିୟା ମଞ୍ଞତି, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ତବ୍ବତ୍ଥୁକଞ୍ଚ ମାନଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦା ପନ ତେନେୱ ନୟେନ ସୋ ଖୋ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତା ପଥୱିୟାତି ମଞ୍ଞତି, ତଦା ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା ଏୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇତରାୟୋପି ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।
ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଥୱିତୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ତସ୍ମା ସଉପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦତୋ ପଥୱିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ନିଗ୍ଗମନଂ ୱା ପଥୱିତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପରେ ଆହୁ ପଥୱୀକସିଣଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଥୱିତୋ ବହିଦ୍ଧାପି ମେ ଅତ୍ତାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞତୀତି ।
ପଥୱିଂ ମେତି ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ କେୱଲଞ୍ହି ମହାପଥୱିଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ମମାୟତୀତି ଇମିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତା ଏକା ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନା ଏୱ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚାୟଂ ମମ କେସା, ମମ ଲୋମା, ମମ ଅୟୋ, ମମ ଲୋହନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାୟ ସବ୍ବାୟପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟ ପଥୱିୟା ୟୋଜେତବ୍ବାତି ।
ପଥୱିଂଅଭିନନ୍ଦତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାଦୀହି ଅଭିନନ୍ଦତି, ଅସ୍ସାଦେତି, ପରାମସତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏତେନେୱ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ କସ୍ମା ଏତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ । ଅୱିଚାରିତମେତଂ ପୋରାଣେହି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ମତି, ଦେସନାୱିଲାସତୋ ୱା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତୋ ୱା । ୟସ୍ସା ହି ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ନାନାନୟୱିଚିତ୍ରଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ସା ଭଗୱତା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ମଞ୍ଞନାୱସେନ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଭିନନ୍ଦନାୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦେସନାୱିଲାସତୋ ୱା ଇଦମାହ। ୟୋ ୱା ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିୟା ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିଂ ମେତି ମଞ୍ଞତି, ସୋ ୟସ୍ମା ନ ସକ୍କୋତି ପଥୱୀନିସ୍ସିତଂ ତଣ୍ହଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ୱା ପହାତୁଂ, ତସ୍ମା ପଥୱିଂ ଅଭିନନ୍ଦତିୟେୱ । ୟୋ ଚ ପଥୱିଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖଂ ସୋ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଆଦୀନୱୋତି ଆଦୀନୱଦସ୍ସନତୋପି ଇଦମାହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଥୱୀଧାତୁଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଦୁକ୍ଖଂ ସୋ ଅଭିନନ୍ଦତି, ୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଅପରିମୁତ୍ତୋ ସୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ପଥୱୀୱତ୍ଥୁକଂ ମଞ୍ଞନଂ ଅଭିନନ୍ଦନଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେନ କାରଣେନ ସୋ ମଞ୍ଞତି, ଅଭିନନ୍ଦତି ଚ, ତଂ କାରଣଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ୱଦାମୀତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଂ ପଥୱିଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ମଞ୍ଞତି, କେନ କାରଣେନ ମଞ୍ଞତି, ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଚେ । ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ୱଦାମୀତି, ୟସ୍ମା ତଂ ୱତ୍ଥୁ ତସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାତଂ, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ପଥୱିଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟାତି ।
ତତ୍ଥ କତମା ଞାତପରିଞ୍ଞା । ପଥୱୀଧାତୁଂ ପରିଜାନାତି, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା, ଅୟଂ ବାହିରା, ଇଦମସ୍ସା ଲକ୍ଖଣଂ, ଇମାନି ରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି, ଅୟଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା । କତମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱା ପଥୱୀଧାତୁଂ ତୀରେତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ରୋଗତୋତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି, ଅୟଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । କତମା ପହାନପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି, ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା ।
ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ ୱା ଞାତପରିଞ୍ଞା । କଲାପସମ୍ମସନାଦିଅନୁଲୋମପରିୟୋସାନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାତି । ୟୋ ପଥୱିଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ଇମାହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି, ଅସ୍ସ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତା ପରିଞ୍ଞାୟୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତି ଚ ଅଭିନନ୍ଦତି ଚାତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ…ପେ॰… ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିୟା ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିଂ ମେତି ମଞ୍ଞତି, ପଥୱିଂ ଅଭିନନ୍ଦତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ୱଦାମୀ’’ତି ।
ପଥୱୀୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆପୋୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
ଆପଂଆପତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଲକ୍ଖଣସସମ୍ଭାରାରମ୍ମଣସମ୍ମୁତିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆପୋ । ତେସୁ ‘‘ତତ୍ଥ, କତମା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଆପୋଧାତୁ । ୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ଆପୋ ଆପୋଗତଂ, ସିନେହୋ ସିନେହଗତଂ ବନ୍ଧନତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୧୭୪) ୱୁତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣଆପୋ । ‘‘ଆପୋକସିଣଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆପସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତୋ ସସମ୍ଭାରାପୋ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପଥୱିୟଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । କେୱଲଂ ୟୋଜନାନୟେ ପନ ‘‘ପିତ୍ତଂ ସେମ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସଭେଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଆପୋଧାତୁ, ‘‘ତତ୍ଥ, କତମା ବାହିରା ଆପୋଧାତୁ ? ୟଂ ବାହିରଂ ଆପୋ ଆପୋଗତଂ, ସିନେହୋ ସିନେହଗତଂ ବନ୍ଧନତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋ ତଚରସୋ ପତ୍ତରସୋ ପୁପ୍ଫରସୋ ଫଲରସୋ ଖୀରଂ ଦଧି ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତଂ ଭୁମ୍ମାନି ୱା ଉଦକାନି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖାନି ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୭୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଚ ବାହିରା ଆପୋଧାତୁ ୱେଦିତବ୍ବା, ୟୋ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତିକେ ନିମିତ୍ତଆପୋ ।
ତେଜଂ ତେଜତୋତି ଇମସ୍ମିଂ ତେଜୋୱାରେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋଜନାନୟେ ପନେତ୍ଥ ‘‘ୟେନ ଚ ସନ୍ତପ୍ପତି, ୟେନ ଚ ଜୀରୀୟତି, ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତି, ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୭୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଚତୁପ୍ପଭେଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ତେଜୋଧାତୁ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ବାହିରା ତେଜୋଧାତୁ ? ୟଂ ବାହିରଂ ତେଜୋ ତେଜୋଗତଂ ଉସ୍ମା ଉସ୍ମାଗତଂ ଉସୁମଂ ଉସୁମଗତଂ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, କଟ୍ଠଗ୍ଗି ପଲାଲଗ୍ଗି ତିଣଗ୍ଗି ଗୋମୟଗ୍ଗି ଥୁସଗ୍ଗି ସଙ୍କାରଗ୍ଗି ଇନ୍ଦଗ୍ଗି ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋ ସୂରିୟସନ୍ତାପୋ କଟ୍ଠସନ୍ନିଚୟସନ୍ତାପୋ ତିଣସନ୍ନିଚୟସନ୍ତାପୋ ଧଞ୍ଞସନ୍ନିଚୟସନ୍ତାପୋ ଭଣ୍ଡସନ୍ନିଚୟସନ୍ତାପୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୭୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଚ ବାହିରା ତେଜୋଧାତୁ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱାୟଂ ୱାୟତୋତି ଇମସ୍ସ ୱାୟୱାରସ୍ସାପି ୟୋଜନାନୟେ ପନ ‘‘ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତା ଅଧୋଗମା ୱାତା କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତା କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ୱାତା ସତ୍ଥକୱାତା ଖୁରକୱାତା ଉପ୍ପଲକୱାତା ଅସ୍ସାସୋ ପସ୍ସାସୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ୱାୟୋଧାତୁ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ବାହିରା ୱାୟୋଧାତୁ ? ୟଂ ବାହିରଂ ୱାୟୋ ୱାୟୋଗତଂ ଥମ୍ଭିତତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ପୁରତ୍ଥିମା ୱାତା ପଚ୍ଛିମା ୱାତା ଉତ୍ତରା ୱାତା ଦକ୍ଖିଣା ୱାତା ସରଜା ୱାତା ଅରଜା ୱାତା ସୀତା ୱାତା ଉଣ୍ହା ୱାତା ପରିତ୍ତା ୱାତା ଅଧିମତ୍ତା ୱାତା କାଳୱାତା ୱେରମ୍ଭୱାତା ପକ୍ଖୱାତା ସୁପଣ୍ଣୱାତା ତାଲୱଣ୍ଟୱାତା ୱିଧୂପନୱାତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୭୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଚ ବାହିରା ୱାୟୋଧାତୁ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟ୍ୱାୟଂ –
‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ହି ଏକଧମ୍ମେ, ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା ତେନ ।
ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ସବ୍ବେ, ଇତି ୱୁତ୍ତୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ନେତ୍ତିୟଂ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମ ହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ୟସ୍ମା ଚତୂସୁ ଭୂତେସୁ ଗହିତେସୁ ଉପାଦାରୂପମ୍ପି ଗହିତମେୱ ଭୱତି, ରୂପଲକ୍ଖଣଂ ଅନତୀତତ୍ତା । ୟଞ୍ଚ ଭୂତୋପାଦାରୂପଂ ସୋ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପଥୱିଂ ଆପଂ ତେଜଂ ୱାୟଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅତ୍ଥତୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ପଥୱିୟା ଆପସ୍ମିଂ ତେଜସ୍ମିଂ ୱାୟସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହୋତି । ‘‘ପଥୱିତୋ ଆପତୋ ତେଜତୋ ୱାୟତୋ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ରୂପତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାତି ସିଦ୍ଧତ୍ତା ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେତା ଚତସ୍ସୋ ରୂପୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଏକା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି, ତିସ୍ସୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଦ୍ୱେୱ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଆପୋୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭୂତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୩. ଏୱଂ ରୂପମୁଖେନ ସଙ୍ଖାରୱତ୍ଥୁକଂ ମଞ୍ଞନଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ସଙ୍ଖାରେ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତା ପଞ୍ଞପୀୟନ୍ତି, ତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ସତ୍ତେସୁପି ୟସ୍ମା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ମଞ୍ଞନଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ତେ ସତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଭୂତେ ଭୂତତୋ ସଞ୍ଜାନାତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାୟଂ ଭୂତସଦ୍ଦୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଅମନୁସ୍ସଧାତୁୱିଜ୍ଜମାନଖୀଣାସୱସତ୍ତରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୧) ହି ଅୟଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୪) ଏତ୍ଥ ଅମନୁସ୍ସେସୁ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ଏତ୍ଥ ଧାତୂସୁ । ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୯) ୱିଜ୍ଜମାନେ । ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୯୦) ଏତ୍ଥ ଖୀଣାସୱେ । ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦) ଏତ୍ଥ ସତ୍ତେସୁ । ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୯୦) ଏତ୍ଥ ରୁକ୍ଖାଦୀସୁ । ଇଧ ପନାୟଂ ସତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅୱିସେସେନ । ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ହି ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତା ଇଧ ଭୂତାତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ତତ୍ଥ ଭୂତେ ଭୂତତୋ ସଞ୍ଜାନାତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଭୂତେ ମଞ୍ଞତୀତିଆଦୀସୁ ପନ ତିସ୍ସୋପି ମଞ୍ଞନା ୟୋଜେତବ୍ବା । କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ‘‘ସୋ ପସ୍ସତି ଗହପତିଂ ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତଂ ସମଙ୍ଗିଭୂତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୦) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭୂତେ ସୁଭା ସୁଖିତାତି ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜତି, ଦିସ୍ୱାପି ନେ ରଜ୍ଜତି, ସୁତ୍ୱାପି, ଘାୟିତ୍ୱାପି, ସାୟିତ୍ୱାପି, ଫୁସିତ୍ୱାପି, ଞତ୍ୱାପି । ଏୱଂ ଭୂତେ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ୱା ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୭) ୱା ପନ ନୟେନ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତି, ଏୱମ୍ପି ଭୂତେ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ସେୟ୍ୟଂ ଦହତି । ଭୂତେସୁ ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ଭୂତଂ ହୀନଂ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ହୀନଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଭୂତଂ ସେୟ୍ୟଂ। ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଭୂତେନ, ଭୂତଂ ୱା ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଦହତି । ୟଥାହ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଜାତିୟା ୱା…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱତ୍ଥୁନା ପୁବ୍ବକାଲଂ ପରେହି ସଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦହତି । ଅପରକାଲଂ ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟଂ ଦହତି । ପରେ ହୀନେ ଦହତି, ୟୋ ଏୱରୂପୋ ମାନୋ …ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମାନାତିମାନୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୭୬-୮୮୦) । ଏୱଂ ଭୂତେ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ଭୂତେ ପନ ‘‘ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସବ୍ବେ ପାଣା ସବ୍ବେ ଭୂତା ସବ୍ବେ ଜୀୱା ଅୱସା ଅବଲା ଅୱୀରିୟା ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତା ଛସ୍ୱେୱାଭିଜାତୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ୱା ମଞ୍ଞମାନୋ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ଭୂତେ ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି ।
କଥଂ ଭୂତେସୁ ମଞ୍ଞତି ? ତେସୁ ତେସୁ ଭୂତେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଉପପତ୍ତିଂ ୱା ସୁଖୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଆକଙ୍ଖତି । ଏୱଂ ତାୱ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ଭୂତେସୁ ମଞ୍ଞତି । ଭୂତେସୁ ୱା ଉପପତ୍ତିଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି । ଏୱମ୍ପି ଭୂତେସୁ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଭୂତେ ପନ ସମୂହଗ୍ଗାହେନ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଭୂତେ ସେୟ୍ୟତୋ ଦହତି, ଏକଚ୍ଚେ ସଦିସତୋ ୱା ହୀନତୋ ୱାତି । ଏୱଂ ଭୂତେସୁ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ତଥା ଏକଚ୍ଚେ ଭୂତେ ନିଚ୍ଚା ଧୁୱାତି ମଞ୍ଞତି । ଏକଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚା ଅଧୁୱାତି, ଅହମ୍ପି ଭୂତେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋସ୍ମୀତି ୱା ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ଭୂତେସୁ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।
ଭୂତତୋ ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଉପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟତୋ କୁତୋଚି ଭୂତତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ଭୂତତୋ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୂତେ ମେତି ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏକା ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୱ ଲବ୍ଭତି । ସା ଚାୟଂ ‘‘ମମ ପୁତ୍ତା, ମମ ଧୀତା, ମମ ଅଜେଳକା, କୁକ୍କୁଟସୂକରା, ହତ୍ଥିଗୱସ୍ସୱଳୱା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ମମାୟତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଭୂତେ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟେ ସଙ୍ଖାରେ ଉପାଦାୟ ଭୂତାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି, ତେସଂ ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଭୂତା ଅପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟୋଜନା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ସଙ୍ଖାରୱସେନ ଚ ସତ୍ତୱସେନ ଚ ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭୂମିୱିସେସାଦିନା ଭେଦେନ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦେୱେ ଦେୱତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ୱା ଇଦ୍ଧିୟାତି ଦେୱା, କୀଳନ୍ତି ଜୋତେନ୍ତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ତିୱିଧା ସମ୍ମୁତିଦେୱା ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ ଦେୱିୟୋ ରାଜକୁମାରା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତତୁତ୍ତରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଅରହନ୍ତୋ ଖୀଣାସୱା । ଇଧ ପନ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ନୋ ଚ ଖୋ ଅୱିସେସେନ । ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱଲୋକେ ମାରଂ ସପରିସଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ଛ କାମାୱଚରା ଇଧ ଦେୱାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଭୂତୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଜାପତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ମାରୋ ପଜାପତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ଦେୱାନଂ ଅଧିପତୀନଂ ମହାରାଜାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଦେୱଗ୍ଗହଣେନେୱ ତେସଂ ଗହିତତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ମାରୋୟେୱ ପନ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତାୟ ପଜାୟ ଅଧିପତିଭାୱେନ ଇଧ ପଜାପତୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ କୁହିଂ ୱସତି ? ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱଲୋକେ। ତତ୍ର ହି ୱସୱତ୍ତିରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେତି । ମାରୋ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ଇସ୍ସରିୟଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ରଜ୍ଜପଚ୍ଚନ୍ତେ ଦାମରିକରାଜପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱସତୀତି ୱଦନ୍ତି । ମାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ମାରପରିସାୟପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋଜନାନୟୋ ଚେତ୍ଥ ପଜାପତିଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଂ ଦୀଘାୟୁକଂ ସୁଖବହୁଲଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ରଜ୍ଜନ୍ତୋ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ପଜାପତିନୋ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱା ପନ ନୟେନ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହନ୍ତୋପି ପଜାପତିଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ପଜାପତିଭାୱଂ ପନ ପତ୍ତୋ ସମାନୋ ଅହମସ୍ମି ପଜାନମିସ୍ସରୋ ଅଧିପତୀତି ମାନଂ ଜନେନ୍ତୋ ପଜାପତିଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ପଜାପତି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ’’ତି ୱା ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅୱସୋ ଅବଲୋ ଅୱୀରିୟୋ ନିୟତିସଙ୍ଗତିଭାୱପରିଣତୋ ଛସ୍ୱେୱାଭିଜାତୀସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ୱା ମଞ୍ଞମାନୋ ପନ ପଜାପତିଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପଜାପତିସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏକା ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୱ ୟୁଜ୍ଜତି । ତସ୍ସା ଏୱଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ପଜାପତିସ୍ମିଂ ୟେ ଚ ଧମ୍ମା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ମଞ୍ଞତି । ଅଥ ୱା ‘‘ପଜାପତିସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ପାପଂ, ନ ତସ୍ମିଂ ପାପକାନି କମ୍ମାନି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି ।
ପଜାପତିତୋତି ଏତ୍ଥ ତିସ୍ସୋପି ମଞ୍ଞନା ଲବ୍ଭନ୍ତି । କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଉପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ପଜାପତିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ନିଗ୍ଗମନଂ ୱା ମଞ୍ଞତି, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଜାପତିଂ ମେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏକା ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୱ ଲବ୍ଭତି । ସା ଚାୟଂ ‘‘ପଜାପତି ମମ ସତ୍ଥା ମମ ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମମାୟତୋ ପୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ବ୍ରହ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମତୋତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରୂହିତୋ ତେହି ତେହି ଗୁଣୱିସେସେହୀତି ବ୍ରହ୍ମା । ଅପିଚ ବ୍ରହ୍ମାତି ମହାବ୍ରହ୍ମାପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାଗତୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ମାତାପିତରୋପି ସେଟ୍ଠମ୍ପି । ‘‘ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱିସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୬୫-୧୬୬) ହି ମହାବ୍ରହ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତଥାଗତୋ ।
‘‘ତମୋନୁଦୋ ବୁଦ୍ଧୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ,
ଲୋକନ୍ତଗୂ ସବ୍ବଭୱାତିୱତ୍ତୋ ।
ଅନାସୱୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପହୀନୋ,
ସଚ୍ଚୱ୍ହୟୋ ବ୍ରହ୍ମେ ଉପାସିତୋ ମେ’’ତି ॥ (ଚୂଳନି॰ ୧୦୪) –
ଏତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।
‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୬; ଜା॰ ୨.୨୦.୧୮୧) –
ଏତ୍ଥ ମାତାପିତରୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮; ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୧) ଏତ୍ଥ ସେଟ୍ଠଂ । ଇଧ ପନ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ କପ୍ପାୟୁକୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାପି ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନେତ୍ଥ ପଜାପତିୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆଭସ୍ସରୱାରେ ଦଣ୍ଡଦୀପିକାୟ ଅଚ୍ଚି ୱିୟ ଏତେସଂ ସରୀରତୋ ଆଭା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନ୍ତୀ ୱିୟ ସରତି ୱିସରତୀତି ଆଭସ୍ସରା । ତେସଂ ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମି ଗହିତା, ଏକତଲୱାସିନୋ ଏୱ ଚେତେ ସବ୍ବେପି ପରିତ୍ତାଭା ଅପ୍ପମାଣାଭା ଆଭସ୍ସରାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୁଭକିଣ୍ହୱାରେ ସୁଭେନ ଓକିଣ୍ଣା ୱିକିଣ୍ଣା ସୁଭେନ ସରୀରପ୍ପଭାୱଣ୍ଣେନ ଏକଗ୍ଘନା ସୁୱଣ୍ଣମଞ୍ଜୂସାୟ ଠପିତସମ୍ପଜ୍ଜଲିତକଞ୍ଚନପିଣ୍ଡସସ୍ସିରିକାତି ସୁଭକିଣ୍ହା । ତେସଂ ଗହଣେନ ସବ୍ବାପି ତତିୟଜ୍ଝାନଭୂମି ଗହିତା । ଏକତଲୱାସିନୋ ଏୱ ଚେତେ ସବ୍ବେପି ପରିତ୍ତସୁଭା ଅପ୍ପମାଣସୁଭା ସୁଭକିଣ୍ହାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱେହପ୍ଫଲୱାରେ, ୱିପୁଲା ଫଲାତି ୱେହପ୍ଫଲା । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମି ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ଥନୟୟୋଜନା ପନ ଇମେସୁ ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ଭୂତୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଭିଭୂୱାରେ ଅଭିଭୱୀତି ଅଭିଭୂ । କିଂ ଅଭିଭୱି ? ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧେ ଅରୂପିନୋ । ଅସଞ୍ଞଭୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଦେୱା ୱେହପ୍ଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତଲାୟେୱ ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ୟେନ ଇରିୟାପଥେନ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତେନେୱ ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପସଦିସା ହୁତ୍ୱା । ତେ ଇଧ ସବ୍ବେପି ଅଭିଭୂୱଚନେନ ଗହିତା । କେଚି ଅଭିଭୂ ନାମ ସହସ୍ସୋ ବ୍ରହ୍ମାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଧିପତିବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣେନେୱ ପନ ତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତମେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟୋଜନାନୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଭୂ ୱଣ୍ଣୱା ଦୀଘାୟୁକୋତି ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅଭିଭୁଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଅଭିଭୁନୋ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହନ୍ତୋପି ଅଭିଭୁଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଅତ୍ତାନଂ ହୀନତୋ ଅଭିଭୁଂ ସେୟ୍ୟତୋ ଦହନ୍ତୋ ପନ ଅଭିଭୁଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଅଭିଭୂ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପରାମସନ୍ତୋ ଅଭିଭୁଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ପଜାପତିୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଭୂତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ପଟିପାଟିୟା ଦେୱଲୋକେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ଅଭିଭୂୱଚନେନ ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅୟଂ ୱଟ୍ଟକଥା, ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଚ ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖେ ଠିତା, ଅନାଗାମିଖୀଣାସୱା ଏୱ ହି ତେ ଦେୱା । ୟସ୍ମା ୱା କତିପୟକପ୍ପସହସ୍ସାୟୁକା ତେ ଦେୱା, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲେୟେୱ ହୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ପନ ଅସଙ୍ଖେୟେପି କପ୍ପେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ସୁଞ୍ଞାପି ସା ଭୂମି ହୋତି । ରଞ୍ଞୋ ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୱୋ । ତେ ତେନେୱ ଚ କାରଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସୱସେନପି ନ ଗହିତା, ସବ୍ବକାଲିକା ପନ ଇମା ମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମା ତାସଂ ସଦାୱିଜ୍ଜମାନଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ତବ୍ଭୂମିକା ଚତ୍ତାରୋ କୁସଲୱିପାକକିରିୟା ଖନ୍ଧା । ତେ ଚ ତତ୍ରୂପପନ୍ନାୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଭୱପରିଚ୍ଛେଦକଥା ଅୟନ୍ତି କତ୍ୱା । ଏସ ନୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନାଦୀସୁ । ଅତ୍ଥୟୋଜନା ପନ ଚତୂସୁପି ଏତେସୁ ୱାରେସୁ ଅଭିଭୂୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ମାନମଞ୍ଞନା ଚେତ୍ଥ ପଜାପତିୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ୟୁଜ୍ଜତି ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦିଟ୍ଠସୁତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୫. ଏୱଂ ଭୂମିୱିସେସାଦିନା ଭେଦେନ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଭେଦଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠତୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ମଂସଚକ୍ଖୁନାପି ଦିଟ୍ଠଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାପି ଦିଟ୍ଠଂ । ରୂପାୟତନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଂ ମଞ୍ଞତୀତି ଦିଟ୍ଠଂ ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି । କଥଂ ? ରୂପାୟତନଂ ସୁଭସଞ୍ଞାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଚ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଜନେତି, ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଇତ୍ଥିରୂପେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା ମୁଚ୍ଛିତା ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନା, ତେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସୋଚନ୍ତି ଇତ୍ଥିରୂପୱସାନୁଗା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୫) । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଇତି ମେ ରୂପଂ ସିୟା ଅନାଗତମଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱା ପନେତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ସମନ୍ନାନେତି, ରୂପସମ୍ପଦଂ ୱା ପନ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ପରସ୍ସ ଚ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ଜନେତି । ‘‘ଇମିନାହଂ ସେୟ୍ୟୋସ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ସଦିସୋସ୍ମୀ’’ତି ୱା ‘‘ହୀନୋସ୍ମୀ’’ତି ୱାତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ରୂପାୟତନଂ ପନ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ମଞ୍ଞତି, ଅତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ମଞ୍ଞତି, ମଙ୍ଗଲଂ ଅମଙ୍ଗଲନ୍ତି ମଞ୍ଞତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି । କଥଂ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି ? ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସନନୟେନ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି । ୟଥା ୱା ଧନେ ଧଞ୍ଞେ । ଏୱଂ ରୂପସ୍ମିଂ ରାଗାଦୟୋତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋପି ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି । ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି । ସେସଂ ପଥୱୀୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସୁତନ୍ତି ମଂସସୋତେନପି ସୁତଂ, ଦିବ୍ବସୋତେନପି ସୁତଂ, ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ମୁତନ୍ତି ମୁତ୍ୱା ମୁନିତ୍ୱା ଚ ଗହିତଂ, ଆହଚ୍ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂସିଲେସେ ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ମନସା ୱିଞ୍ଞାତଂ, ସେସାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆୟତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା । ଇଧ ପନ ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନମେୱ ଲବ୍ଭତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦିଟ୍ଠସୁତ୍ତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏକତ୍ତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୬. ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ସକ୍କାୟଭେଦଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ଚତୂହି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ସମାପନ୍ନକୱାରେନ ଚ ଅସମାପନ୍ନକୱାରେନ ଚ ଦ୍ୱିଧା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏକତ୍ତଂ ନାନତ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ଏକତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ହି ସମାପନ୍ନକୱାରଂ ଦସ୍ସେତି । ନାନତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ଅସମାପନ୍ନକୱାରଂ । ତେସଂ ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ଏକଭାୱୋ ଏକତ୍ତଂ । ନାନାଭାୱୋ ନାନତ୍ତନ୍ତି । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ସମାପନ୍ନକୱାରଂ ଚତୂହି ଖନ୍ଧେହି, ଅସମାପନ୍ନକୱାରଞ୍ଚ ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ସାସନନୟେନ ପଥୱୀୱାରାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତେନ ଚ ଅଟ୍ଠକଥାନୟେନ ୟଥାନୁରୂପଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ପନ ଏକତ୍ତନ୍ତି ଏକତ୍ତନୟଂ ୱଦନ୍ତି ନାନତ୍ତନ୍ତି ନାନତ୍ତନୟଂ । ଅପରେ ‘‘ଏକତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତି ଅରୋଗୋ ପରଂ ମରଣା, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଅୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି ।
ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ସକ୍କାୟଂ ଦ୍ୱିଧା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଏକଧା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତୋତିଆଦିମାହ । ୟୋଜନାନୟୋ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ମୟା ଏତେ ସତ୍ତା ନିମ୍ମିତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନା ନିମ୍ମିତଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମହେତୁ, ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନହେତୁ, ସବ୍ବଂ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟା, ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଥଂ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି ‘‘ମହା ମେ ଅତ୍ତା’’ତି । ସୋ ସବ୍ବଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ତସ୍ସୋକାସଭାୱେନ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ସବ୍ବସ୍ମିନ୍ତି ମଞ୍ଞତି, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ତବ୍ବତ୍ଥୁକଞ୍ଚ ମାନଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ପଥୱୀୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ସକ୍କାୟଂ ଏକଧା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପରେନପି ନୟେନ ତଂ ଏକଧା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନତୋତି ଆହ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗିଭୂତୋ ପରିଚାରେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଚଧା ଆଗତଂ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୋ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ତେନ ନିବ୍ବାନେନ ‘‘ଅହମସ୍ମି ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ମାନଂ ଜନେନ୍ତୋ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ଅନିବ୍ବାନଂୟେୱ ସମାନଂ ତଂ ନିବ୍ବାନତୋ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ନିବ୍ବାନତୋ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞତି, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ତବ୍ବତ୍ଥୁକଞ୍ଚ ମାନଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ନିବ୍ବାନତୋ ମଞ୍ଞନାୟପି । ତତ୍ରପି ହି ନିବ୍ବାନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତାନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା, ସୋ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ଇତୋ ନିବ୍ବାନତୋ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନତୋ ମଞ୍ଞତି, ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ତବ୍ବତ୍ଥୁକଞ୍ଚ ମାନଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ମମ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ମେତି ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅନୁଗୀତି –
ୟାଦିସୋ ଏସ ସକ୍କାୟୋ, ତଥା ନଂ ଅୱିଜାନତୋ ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସକ୍କାୟେ, ଜାୟନ୍ତି ସବ୍ବମଞ୍ଞନା ॥
ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ଭିଦୁରୋ ଚାୟଂ, ଦୁକ୍ଖୋ ଅପରିଣାୟକୋ ।
ତଂ ପଚ୍ଚନୀକତୋ ବାଲୋ, ଗଣ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତି ମଞ୍ଞନଂ ॥
ସୁଭତୋ ସୁଖତୋ ଚେୱ, ସକ୍କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସତୋ ।
ସଲଭସ୍ସେୱ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି, ହୋତି ତଣ୍ହାୟ ମଞ୍ଞନା ॥
ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ତସ୍ସ ପସ୍ସତୋ ।
ଗୂଥାଦୀ ୱିୟ ଗୂଥସ୍ମିଂ, ହୋତି ମାନେନ ମଞ୍ଞନା ॥
ଅତ୍ତା ଅତ୍ତନିୟୋ ମେତି, ପସ୍ସତୋ ନଂ ଅବୁଦ୍ଧିନୋ ।
ଆଦାସେ ୱିୟ ବୋନ୍ଧିସ୍ସ, ଦିଟ୍ଠିୟା ହୋତି ମଞ୍ଞନା ॥
ମଞ୍ଞନାତି ଚ ନାମେତଂ, ସୁଖୁମଂ ମାରବନ୍ଧନଂ ।
ସିଥିଲଂ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚଞ୍ଚ, ୟେନ ବଦ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ॥
ବହୁଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନୋପି, ସକ୍କାୟଂ ନାତିୱତ୍ତତି ।
ସମୁସ୍ସିତଂ ଦଳ୍ହତ୍ଥମ୍ଭଂ, ସାୱ ଗଦ୍ଦୁଲବନ୍ଧନୋ ॥
ସ’ସୋ ସକ୍କାୟମଲୀନୋ, ଜାତିୟା ଚ ଜରାୟ ଚ ।
ରୋଗାଦୀହି ଚ ଦୁକ୍ଖେହି, ନିଚ୍ଚଂ ହଞ୍ଞତି ବାଳ୍ହସୋ ॥
ତଂ ୱୋ ୱଦାମି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ସକ୍କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସଥ ।
ଅସାତତୋ ଅସୁଭତୋ, ଭେଦତୋ ଚ ଅନତ୍ତତୋ ॥
ଏସୋ ସଭାୱୋ ହେତସ୍ସ, ପସ୍ସଂ ଏୱମିମଂ ବୁଧୋ ।
ପହାୟ ମଞ୍ଞନା ସବ୍ବା, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ॥
ଏକତ୍ତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ ଚତୁୱୀସତିପବ୍ବା ପଠମନୟକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସେକ୍ଖୱାରଦୁତିୟନୟୱଣ୍ଣନା
୭. ଏୱଂ ଭଗୱା ପଥୱୀଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସବ୍ବସକ୍କାୟଧମ୍ମମୂଲଭୂତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସ୍ୱେୱ ୱତ୍ଥୂସୁ ସେକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋପି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସେକ୍ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋତି ଉଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ସୋତି ନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ପିକାରୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଅନିୟତୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ତେନ ଚ ଆରମ୍ମଣସଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ନୋ ପୁଗ୍ଗଲସଭାଗେନ, ହେଟ୍ଠତୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲା ଦିଟ୍ଠିୱିପନ୍ନା, ଇଧ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନା, ନ ତେସଂ ସଭାଗତା ଅତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣଂ ପନ ହେଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ତଦେୱ, ଇମେସମ୍ପି ତଦେୱାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରମ୍ମଣସଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ନୋ ପୁଗ୍ଗଲସଭାଗେନା’’ତି । ୟୋପି ସୋତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସେକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ସେକ୍ଖୋତି କେନଟ୍ଠେନ ସେକ୍ଖୋ ? ସେକ୍ଖଧମ୍ମପ୍ପଟିଲାଭତୋ ସେକ୍ଖୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସେକ୍ଖୋ ହୋତୀତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସେକ୍ଖାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସେକ୍ଖେନ ସମ୍ମାସମାଧିନା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ, ସେକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩) । ଅପିଚ ସିକ୍ଖତୀତିପି ସେକ୍ଖୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମା ସେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖତି ? ଅଧିସୀଲମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିପଞ୍ଞମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମା ସେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ।
ୟୋପି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅନୁଲୋମପଟିପଦାୟ ପରିପୂରକାରୀ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଅଧିଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି, ସୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତୋୱ ସେକ୍ଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
ଅପ୍ପତ୍ତଂ ମାନସଂ ଏତେନାତି ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ । ମାନସନ୍ତି ରାଗୋପି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅରହତ୍ତମ୍ପି । ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ଏତ୍ଥ ହି ରାଗୋ ମାନସଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୫) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେକ୍ଖୋ, କାଲଂ କୟିରା ଜନେସୁତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ଅପ୍ପତ୍ତାରହତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ, ଅସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତନ୍ତି ୟୋଗକ୍ଖେମଂ, ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପତ୍ଥୟମାନୋତି ଦ୍ୱେ ପତ୍ଥନା ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା ଚ, ଛନ୍ଦପତ୍ଥନା ଚ । ‘‘ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ହି ପଜପ୍ପିତାନି, ପୱେଧିତଂ ୱାପି ପକପ୍ପିତେସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୯୦୮) ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା ।
‘‘ଛିନ୍ନଂ ପାପିମତୋ ସୋତଂ, ୱିଦ୍ଧସ୍ତଂ ୱିନଳୀକତଂ ।
ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲା ହୋଥ, ଖେମଂ ପତ୍ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୨) –
ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦପତ୍ଥନା । ଅୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତେନ ପତ୍ଥୟମାନୋତି ତଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ତୁକାମୋ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମୋ ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିହରତୀତି ଅଞ୍ଞଂ ଇରିୟାପଥଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ କାୟଂ ହରତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନାପି ନିଦ୍ଦେସନୟେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋ ଅଭିଜାନାତୀତି ପଥୱିଂ ପଥୱୀଭାୱେନ ଅଭିଜାନାତି, ନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱିୟ ସବ୍ବାକାରୱିପରୀତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନାତି । ଅପିଚ ଖୋ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ପଥୱୀତି ଏତଂ ପଥୱୀଭାୱଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଏୱ ନଂ ଅନିଚ୍ଚାତିପି ଦୁକ୍ଖାତିପି ଅନତ୍ତାତିପି ଏୱଂ ଅଭିଜାନାତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ନଂ ଅଭିଞ୍ଞତ୍ୱା ପଥୱିଂ ମା ମଞ୍ଞୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଞ୍ଞତୀତି ମଞ୍ଞି । ଅୟଂ ପନ ମଞ୍ଞୀ ଚ ନ ମଞ୍ଞୀ ଚ ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ଇଦଂ ପଦଂ ନିପାତେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି । ୱୁଚ୍ଚତେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତାୱ ସବ୍ବମଞ୍ଞନାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ମଞ୍ଞତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଖୀଣାସୱୋ ପହୀନତ୍ତା ନ ମଞ୍ଞତୀତି । ସେକ୍ଖସ୍ସ ପନ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା ପହୀନା, ଇତରା ପନ ତନୁଭାୱଂ ଗତା, ତେନ ସୋ ମଞ୍ଞତୀତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱିୟ, ନ ମଞ୍ଞତୀତିପି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ ୱିୟାତି ।
ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ ତଂ ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁ ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମତ୍ତା ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣତ୍ତା ଚ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ଅପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଅପରିଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ନ ହୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱିୟ, ନୋପି ପରିଞ୍ଞାତଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱିୟ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ସେକ୍ଖୱସେନ ଦୁତିୟନୟକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖୀଣାସୱୱାରତତିୟାଦିନୟୱଣ୍ଣନା
୮. ଏୱଂ ପଥୱୀଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସେକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋପି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋପୀତି ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ଇଧ ଉଭୟସଭାଗତାପି ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସେକ୍ଖୋ ହି ଖୀଣାସୱେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲତ୍ତା ସଭାଗୋ, ତେନ ପୁଗ୍ଗଲସଭାଗତା ଲବ୍ଭତି, ଆରମ୍ମଣସଭାଗତା ପନ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ଅରହନ୍ତି ଆରକକିଲେସୋ, ଦୂରକିଲେସୋ ପହୀନକିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତି ? ଆରକାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସଂକିଲେସିକା ପୋନୋବ୍ଭୱିକା ସଦରା ଦୁକ୍ଖୱିପାକା ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣିୟା । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତୀ’’ତି । (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୪) ଖୀଣାସୱୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା କାମାସୱୋ…ପେ॰… ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଅରହତୋ ଖୀଣା ପହୀନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା, ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଖୀଣାସୱୋତି ।
ୱୁସିତୱାତି ଗରୁସଂୱାସେପି ଅରିୟମଗ୍ଗସଂୱାସେପି ଦସସୁ ଅରିୟୱାସେସୁପି ୱସି ପରିୱସି ୱୁତ୍ଥୋ ପରିୱୁତ୍ଥୋ, ସୋ ୱୁତ୍ଥୱାସୋ ଚିଣ୍ଣଚରଣୋତି ୱୁସିତୱା କତକରଣୀୟୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକଂ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କରଣୀୟଂ କରୋନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସବ୍ବକରଣୀୟାନି କତାନି ପରିୟୋସିତାନି, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାଧିଗମାୟାତି କତକରଣୀୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ତସ୍ସ ସମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।
କତସ୍ସ ପଟିଚୟୋ ନତ୍ଥି, କରଣୀୟଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୪୨) ।
ଓହିତଭାରୋତି ତୟୋ ଭାରା ଖନ୍ଧଭାରୋ କିଲେସଭାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରୋତି, ତସ୍ସିମେ ତୟୋ ଭାରା ଓହିତା ଓରୋପିତା ନିକ୍ଖିତ୍ତା ପାତିତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଓହିତଭାରୋତି । ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସଦତ୍ଥଂ, ସକତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କକାରସ୍ସାୟଂ ଦକାରୋ କତୋ, ସଦତ୍ଥୋତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତୁପନିବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥୋ ସକତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋତି ଭୱସଂୟୋଜନାନୀତି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଭୱରାଗଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟସଂୟୋଜନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନଂ । ଇମାନି ହି ସତ୍ତେ ଭୱେସୁ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ଉପନିବନ୍ଧନ୍ତି, ଭୱଂ ୱା ଭୱେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱସଂୟୋଜନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମାନି ଭୱସଂୟୋଜନାନି ଅରହତୋ ପରିକ୍ଖୀଣାନି ପହୀନାନି ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢାନି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ’’ତି । ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାତି ସମ୍ମା ଅଞ୍ଞାୟ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ଧାତୁଟ୍ଠଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠଂ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପଭୱଟ୍ଠଂ, ନିରୋଧସ୍ସ ସନ୍ତଟ୍ଠଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନଟ୍ଠଂ, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ଏୱମାଦିଂ ୱା ଭେଦଂ ସମ୍ମା ୟଥାଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ତୁଲୟିତ୍ୱା ୱିଭାୱେତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ।
ୱିମୁତ୍ତୋତି ଦ୍ୱେ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅରହା ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିମୁତ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନେପି ୱିମୁତ୍ତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି । ପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅରହତୋ ତଂ ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତଂ । ତସ୍ମା ସୋ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ମଞ୍ଞତି, ତଂ ୱା ମଞ୍ଞନଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ନିବ୍ବାନୱାରେ ପନ ଖୟା ରାଗସ୍ସାତିଆଦୟୋ ତୟୋ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତେ ପଥୱୀୱାରାଦୀସୁପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ଚ ପରିଞ୍ଞାତୱାରୋ ନିବ୍ବାନୱାରେପି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ । ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତେନ ଚ ପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁନ ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗତ୍ତାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ । ଦେସନା ପନ ଏକତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ସଂଖିତ୍ତା ।
ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ବାହିରକୋ କାମେସୁ ୱୀତରାଗୋ, ନ ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗୋ । ଅରହା ପନ ଖୟା ୟେୱ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗତ୍ତା’’ତି । ଏସ ନୟୋ ଦୋସମୋହେସୁପି । ୟଥା ଚ ‘‘ପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ୱଦାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ସୋ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଂ ୱା ମଞ୍ଞନଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ୱୀତରାଗତ୍ତା ସୋ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଂ ୱା ମଞ୍ଞନଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ପରିଞ୍ଞାତଂ ତସ୍ସାତି ଅୟଂ ୱାରୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାପାରିପୂରିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତରେ ପନ ଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାପାରିପୂରିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦ୍ୱୀହି ୱା କାରଣେହି ଅରହା ନ ମଞ୍ଞତି ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଚ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଅକୁସଲମୂଲାନଞ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା । ତେନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତୱାରେନ ୱତ୍ଥୁନୋ ୱତ୍ଥୁପରିଞ୍ଞଂ ଦୀପେତି, ଇତରେହି ଅକୁସଲମୂଲସମୁଚ୍ଛେଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତୀସୁ ହି ୱାରେସୁ ରାଗେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗୋ ହୋତି । ଦୋସେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ଖୟା ଦୋସସ୍ସ ୱୀତଦୋସୋ ହୋତି । ମୋହେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱିମୁତ୍ତୋ ଖୟା ମୋହସ୍ସ ୱୀତମୋହୋ ହୋତୀତି ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ ଏକୋ ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଦ୍ୱେ ୱାରା ନ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁନ୍ତି ଚେ, ତଂ ନ । କସ୍ମା ? ଅନିୟମିତତ୍ତା । ଅନିୟମେନ ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋପି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହ’’ନ୍ତି । ନ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ, ଇତରେନ ୱାତି, ତସ୍ମା ୟଂ ଅରହତୋ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
ଅୱିସେସେନ ୱା ୟୋ କୋଚି ଅରହା ସମାନେପି ରାଗାଦିକ୍ଖୟେ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ଦୋସସ୍ସ ୱୀତଦୋସୋତି । ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ମୋହସ୍ସ ୱୀତମୋହୋତି । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗୋ । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ଦୋସସ୍ସ ୱୀତଦୋସୋ । ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଖୟା ମୋହସ୍ସ ୱୀତମୋହୋ । ସୁଖାୟ ୱା ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗୋ, ଇତରାସୁ ପଟିଘମୋହାନୁସୟାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତମୋହୋ ଚାତି । ତସ୍ମା ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱୀତରାଗତ୍ତା…ପେ॰… ୱୀତମୋହତ୍ତା’’ତି ।
ଖୀଣାସୱୱସେନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠନୟକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତଥାଗତୱାରସତ୍ତମନୟୱଣ୍ଣନା
୧୨. ଏୱଂ ପଥୱୀଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଥାଗତୋପି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତୋତି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି – ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି ।
କଥଂ ଭଗୱା ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟଥା ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଆଗତା, ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଆଗତୋ, ୟଥା ସିଖୀ ଭଗୱା, ୟଥା ୱେସ୍ସଭୂ ଭଗୱା, ୟଥା କକୁସନ୍ଧୋ ଭଗୱା, ୟଥା କୋଣାଗମନୋ ଭଗୱା, ୟଥା କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଆଗତୋତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନ ଏତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଆଗତା, ତେନେୱ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ ।
ଅଥ ୱା ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା…ପେ॰… ୟଥା କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା, ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା, ଇମା ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି, ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗଂ ନୟନଧନରଜ୍ଜପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟଧମ୍ମକ୍ଖାନଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ପୂରେତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧିଚରିୟାୟ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା ଆଗତୋ, ତଥା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ ।
ୟଥା ଚ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା…ପେ॰… ୟଥା କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ଇଦ୍ଧିପାଦେ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଚ ବଲାନି ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ଆଗତୋ, ତଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱାପି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।
ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ,
ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମାତି ॥
ଏୱଂ ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।
କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥା ସମ୍ପତିଜାତୋ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ଗତୋ…ପେ॰… କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଗତୋ । କଥଞ୍ଚ ସୋ ଗତୋତି, ସୋ ହି ସମ୍ପତିଜାତୋୱ ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତୋ । ୟଥାହ – ସମ୍ପତିଜାତୋ, ଆନନ୍ଦ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗଚ୍ଛତି ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେ ଅନୁଧାରୀୟମାନେ, ସବ୍ବା ଚ ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତି, ଆସଭିଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭାସତି ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ।
ତଞ୍ଚସ୍ସ ଗମନଂ ତଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ । ୟଞ୍ହି ସୋ ସମ୍ପତିଜାତୋୱ ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠହି, ଇଦମସ୍ସ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଭାୱୋ ପନ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଭାୱସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୋ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗରତନପଟିଲାଭସ୍ସ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୬୯୩) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ଚାମରୁକ୍ଖେପୋ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟନିମ୍ମଥନସ୍ସ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଧାରଣଂ ଅରହତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୱରୱିମଲସେତଚ୍ଛତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସ । ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସ । ଆସଭୀୱାଚାଭାସନଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୱରଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ଅୟଂ ଭଗୱାପି ଗତୋ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଗମନଂ ତଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ମୁହୁତ୍ତଜାତୋୱ ଗୱମ୍ପତୀ ୟଥା,
ସମେହି ପାଦେହି ଫୁସୀ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।
ସୋ ୱିକ୍କମୀ ସତ୍ତ ପଦାନି ଗୋତମୋ,
ସେତଞ୍ଚ ଛତ୍ତଂ ଅନୁଧାରୟୁଂ ମରୂ ॥
ଦିସା ୱିଲୋକେସି ସମା ସମନ୍ତତୋ ।
ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଗିରମବ୍ଭୁଦୀରୟୀ,
ସୀହୋ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।
ଅଥ ୱା ୟଥା ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା…ପେ॰… ୟଥା କସ୍ସପୋ ଭଗୱା, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ପହାୟ ଗତୋ । ଅବ୍ୟାପାଦେନ ବ୍ୟାପାଦଂ, ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ, ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଦାଲେତ୍ୱା, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଅରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା, ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣକୱାଟଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେନ ୱିତକ୍କୱିଚାରଧୂମଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା, ତତିୟଜ୍ଝାନେନ ପୀତିଂ ୱିରାଜେତ୍ୱା, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପହାୟ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ରୂପସଞ୍ଞାପଟିଘସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞଂ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞଂ, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗତୋ ।
ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପହାୟ, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଖସଞ୍ଞଂ, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ନନ୍ଦିଂ, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନାୟ ରାଗଂ, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନାୟ ସମୁଦୟଂ, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଦାନଂ, ଖୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଘନସଞ୍ଞଂ, ୱୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଆୟୂହନଂ, ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନାୟ ଧୁୱସଞ୍ଞଂ, ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ନିମିତ୍ତଂ, ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନାୟ ପଣିଧିଂ, ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିନିୱେସଂ, ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟ ସାରାଦାନାଭିନିୱେସଂ, ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନେନ ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସଂ, ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୟ ଆଲୟାଭିନିୱେସଂ, ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖଂ, ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନାୟ ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସଂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେ କିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଓଳାରିକେ କିଲେସେ ପହାୟ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅଣୁସହଗତେ କିଲେସେ ସମୁଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗତୋ । ଏୱମ୍ପି ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।
କଥଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ପଥୱୀଧାତୁୟା କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ । ଆପୋଧାତୁୟା ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣଂ । ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ । ଆକାସଧାତୁୟା ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ। ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।
ରୂପସ୍ସ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ । ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ । ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।
ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣଂ । ୱିଚାରସ୍ସ ଅନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ । ପୀତିୟା ଫରଣଲକ୍ଖଣଂ । ସୁଖସ୍ସ ସାତଲକ୍ଖଣଂ । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ । ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ ।
ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ । ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ । ସତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ । ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।
ସଦ୍ଧାବଲସ୍ସ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ । ୱୀରିୟବଲସ୍ସ କୋସଜ୍ଜେ । ସତିବଲସ୍ସ ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚେ । ସମାଧିବଲସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ । ପଞ୍ଞାବଲସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ ।
ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣଂ । ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ । ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଫରଣଲକ୍ଖଣଂ । ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପସମଲକ୍ଖଣଂ । ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ । ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣଂ ।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାୱାଚାୟ ପରିଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ ୱୋଦାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାସତିୟା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମାସମାଧିସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ।
ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ । ନାମସ୍ସ ନମନଲକ୍ଖଣଂ । ରୂପସ୍ସ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ । ସଳାୟତନସ୍ସ ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ । ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ । ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ । ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ । ଉପାଦାନସ୍ସ ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ । ଭୱସ୍ସ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣଂ । ଜାତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ । ଜରାୟ ଜୀରଣଲକ୍ଖଣଂ । ମରଣସ୍ସ ଚୁତିଲକ୍ଖଣଂ ।
ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ । ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ । ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ପଦହନଲକ୍ଖଣଂ । ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ଇଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିଲକ୍ଖଣଂ । ବଲାନଂ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ ।
ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ । ସମଥସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନୁପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଏକରସଲକ୍ଖଣଂ । ୟୁଗନନ୍ଧାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣଂ ।
ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଂୱରଲକ୍ଖଣଂ । ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣଂ ।
ଖୟେଞାଣସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣଂ । ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣଂ । ଛନ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଲକ୍ଖଣଂ । ମନସିକାରସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ । ଫସ୍ସସ୍ସ ସମୋଧାନଲକ୍ଖଣଂ । ୱେଦନାୟ ସମୋସରଣଲକ୍ଖଣଂ । ସମାଧିସ୍ସ ପମୁଖଲକ୍ଖଣଂ । ସତିୟା ଆଧିପତେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣଂ । ପଞ୍ଞାୟ ତତୁତ୍ତରିଲକ୍ଖଣଂ । ୱିମୁତ୍ତିୟା ସାରଲକ୍ଖଣଂ । ଅମତୋଗଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରିୟୋସାନଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ । ଏୱଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଞାଣଗତିୟା ଆଗତୋ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପତ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ, ଏୱଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।
କଥଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ? ତଥଧମ୍ମା ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୫୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାନି ଚ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ଅପିଚ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ । ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ଜାତିୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ତଥାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ।
କଥଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ଭଗୱା ୟଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି, ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚ ତେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ, ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬) ଆଦିନା ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥମେୱ ହୋତି, ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି, …ତମହଂ ଅଭିଞ୍ଞାସିଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) । ଏୱଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ । ତତ୍ଥ ତଥଦସ୍ସୀଅତ୍ଥେ ତଥାଗତୋତି ପଦସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କଥଂ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣେ କାଲେ ପଠମବୋଧିୟାପି ମଜ୍ଝିମବୋଧିୟାପି ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟାପି ୟଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଅନୂନମନଧିକଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦନିମ୍ମଦନଂ ଦୋସମୋହମଦନିମ୍ମଦନଂ, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପକ୍ଖଲିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତଂ ୱିୟ, ଏକନାଳିୟା ମିତଂ ୱିୟ, ଏକତୁଲାୟ ତୁଲିତଂ ୱିୟ ଚ ତଥମେୱ ହୋତି ଅୱିତଥଂ । ତେନାହ – ‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) । ଗଦଅତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ । ଅପିଚ ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କଥଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ଭଗୱତୋ ହି ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି, କାୟସ୍ସପି ୱାଚା । ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥା ୱାଚା, କାୟୋପି ତଥାଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ଇତି ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) । ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ।
କଥଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ? ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱିଚିଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି, ସୀଲେନପି ସମାଧିନାପି ପଞ୍ଞାୟପି ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନପି, ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ରାଜରାଜୋ ଦେୱଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା । ତେନାହ ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ । ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।
ତତ୍ରେୱଂ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ । କୋ ପନେସ ? ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ ୱିୟ ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି, ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞସ୍ସୟୋ ଚ ଅଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ।
ଅପିଚ ତଥାୟ ଗତୋତିପି ତଥାଗତୋ, ତଥଂ ଗତୋତିପି ତଥାଗତୋ । ଗତୋତି ଅୱଗତୋ, ଅତୀତୋ, ପତ୍ତୋ, ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସକଲଂ ଲୋକଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅତୀତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ତଥଂ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଲୋକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସମୁଦୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ । ଲୋକନିରୋଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକନିରୋଧୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତା । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) । ତସ୍ସ ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦମ୍ପି ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଦୀପନେ ମୁଖମତ୍ତମେୱ । ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ତଥାଗତୋୱ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ ।
ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ପଦଦ୍ୱୟେ ପନ ଆରକତ୍ତା ଅରୀନଂ, ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ଅରହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ପକାସିତଂ ।
ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତଂ ତଥାଗତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ତଂ ମଞ୍ଞନାୱତ୍ଥୁ ପରିଞ୍ଞାତଂ ତଥାଗତସ୍ସାତିପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତଂ ନାମ ପରିଞ୍ଞାତପାରଂ ପରିଞ୍ଞାତାୱସାନଂ ଅନୱସେସତୋ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସାୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚାପି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ କିଲେସପ୍ପହାନେ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ପରିଞ୍ଞାୟ ପନ ଅତ୍ଥି । ସାୱକା ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଏକଦେସମେୱ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଅଣୁପ୍ପମାଣମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଞାଣେନ ଅଦିଟ୍ଠମତୁଲିତମତୀରିତମସଚ୍ଛିକତଂ ନତ୍ଥି ।
ତଥାଗତୱାରସତ୍ତମନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତଥାଗତୱାରଅଟ୍ଠମନୟୱଣ୍ଣନା
୧୩.ନନ୍ଦୀଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚ ନନ୍ଦୀତି ପୁରିମତଣ୍ହା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ମୂଲନ୍ତିଆଦି । ଇତିୱିଦିତ୍ୱାତି ତଂ ପୁରିମଭୱନନ୍ଦିଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଭୱାତି କମ୍ମଭୱତୋ । ଜାତୀତି ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା । ତେ ହି ୟସ୍ମା ଜାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଜାତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଜାତିସୀସେନ ୱା ଅୟଂ ଦେସନା । ଏତମ୍ପି ‘‘ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘କମ୍ମଭୱତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ହୋତୀତି ଏୱଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା’’ତି । ଭୂତସ୍ସାତି ସତ୍ତସ୍ସ । ଜରାମରଣନ୍ତି ଜରା ଚ ମରଣଞ୍ଚ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେନ ଉପପତ୍ତିଭୱେନ ଭୂତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧାନଂ ଜରାମରଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱାତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ୟଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ପଟିୱେଧା ମଞ୍ଞନାନଂ ଅଭାୱକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ ତିସନ୍ଧିଂ ତିୟଦ୍ଧଂ ୱୀସତାକାରଂ ତମେୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତି ।
କଥଂ ପନ ଏତ୍ତାୱତା ଏସ ସବ୍ବୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି । ଏତ୍ଥ ହି ନନ୍ଦୀତି ଅୟଂ ଏକୋ ସଙ୍ଖେପୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଚନତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁତିୟୋ, ଭୱା ଜାତୀତି ୱଚନତୋ ଭୱୋ ତତିୟୋ, ଜାତିଜରାମରଣଂ ଚତୁତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଚତ୍ତାରୋ ସଙ୍ଖେପା ୱେଦିତବ୍ବା, କୋଟ୍ଠାସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାଦୁକ୍ଖାନଂ ପନ ଅନ୍ତରଂ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଭୱସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରଂ ଦୁତିୟୋ, ଭୱସ୍ସ ଚ ଜାତିୟା ଚ ଅନ୍ତରଂ ତତିୟୋ । ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅନ୍ତରସଦିସା ଚତୁସଙ୍ଖେପନ୍ତରା ତୟୋ ସନ୍ଧୀ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ନନ୍ଦୀତି ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଜାତିଜରାମରଣଂ ଅନାଗତୋ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଭୱୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଏୱଂ ତୟୋ ଅଦ୍ଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତୀତେ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ଆକାରେସୁ ନନ୍ଦୀୱଚନେନ ତଣ୍ହା ଏକା ଆଗତା, ତାୟ ଅନାଗତାପି ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରଉପାଦାନଭୱା ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣେନ ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି । ଜାତିଜରାମରଣୱଚନେନ ପନ ୟେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ତଜ୍ଜାତିଜରାମରଣଂ, ତେ ୱୁତ୍ତା ୟେୱାତି କତ୍ୱା ଆୟତିଂ ୱିଞ୍ଞାଣନାମରୂପସଳାୟତନଫସ୍ସୱେଦନା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ।
ଏୱମେତେ ‘‘ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନଂ ଉପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋ ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପୁରିମକମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା । ଇଧ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନା ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧୂପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ପୁରେକତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା । ଇଧ ପରିପକ୍କତ୍ତା ଆୟତନାନଂ ମୋହୋ ଅୱିଜ୍ଜା, ଆୟୂହନା ସଙ୍ଖାରା, ନିକନ୍ତି ତଣ୍ହା, ଉପଗମନମୁପାଦାନଂ, ଚେତନା ଭୱୋ ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଇଧ କମ୍ମଭୱସ୍ମିଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୟା ପଚ୍ଚୟା । ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଓକ୍କନ୍ତି ନାମରୂପଂ, ପସାଦୋ ଆୟତନଂ, ଫୁଟ୍ଠୋ ଫସ୍ସୋ, ୱେଦୟିତଂ ୱେଦନା ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଆୟତିଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ମିଂ ଇଧ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଲକ୍ଖଣା ୱୀସତି ଆକାରା ଇଧ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ‘‘ନନ୍ଦୀ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ଭୱା ଜାତି, ଭୂତସ୍ସ ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ଏସ ସବ୍ବୋପି ଚତୁସଙ୍ଖେପୋ ତିସନ୍ଧି ତିୟଦ୍ଧୋ ୱୀସତାକାରୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନି ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱଦାମୀତି ଏତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ପଦୟୋଜନାୟ ଅତ୍ଥନିଗମନଂ କରିସ୍ସାମ । ତସ୍ମା ତିହାତି ତସ୍ମା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିକାରହକାରା ହି ନିପାତା । ସବ୍ବସୋତି ଅନୱସେସୱଚନମେତଂ । ତଣ୍ହାନନ୍ତି ନନ୍ଦୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ସବ୍ବତଣ୍ହାନଂ । ଖୟାତି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତକ୍ଖୟା । ୱିରାଗାଦୀନି ଖୟୱେୱଚନାନେୱ । ୟା ହି ତଣ୍ହା ଖୀଣା, ୱିରତ୍ତାପି ତା ଭୱନ୍ତି ନିରୁଦ୍ଧାପି ଚତ୍ତାପି ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାପି । ଖୟାତି ୱା ଚତୁମଗ୍ଗକିଚ୍ଚସାଧାରଣମେତଂ । ତତୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ୱିରାଗା, ଦୁତିୟେନ ନିରୋଧା, ତତିୟେନ ଚାଗା, ଚତୁତ୍ଥେନ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟାହି ୱା ତଣ୍ହାହି ପଥୱିଂ ପଥୱିତୋ ସଞ୍ଜାନେୟ୍ୟ, ତାସଂ ଖୟା । ୟାହି ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତାସଂ ୱିରାଗା । ୟାହି ପଥୱିୟା ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତାସଂ ନିରୋଧା । ୟାହି ପଥୱିତୋ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତାସଂ ଚାଗା । ୟାହି ପଥୱିଂ ମେତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତାସଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା । ୟାହି ୱା ପଥୱିଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତାସଂ ଖୟା…ପେ॰… ୟାହି ପଥୱିଂ ଅଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟ, ତାସଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା, ନ କିଞ୍ଚି ୱିରୁଜ୍ଝତି ।
ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୋଧିଂ । ଅଥ ୱା ପସତ୍ଥଂ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ବୋଧିଂ । ବୋଧୀତି ରୁକ୍ଖୋପି ମଗ୍ଗୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପି । ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ଚ ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫) ଚ ଆଗତଟ୍ଠାନେହି ରୁକ୍ଖୋ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ୧୨୧) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ପପ୍ପୋତି ବୋଧିଂ ୱରଭୂରିମେଧସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୭) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ । ‘‘ପତ୍ୱାନ ବୋଧିଂ ଅମତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଧ ପନ ଭଗୱତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅପରେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ସାୱକାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ହୋତି ନ ହୋତୀତି । ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅସବ୍ବଗୁଣଦାୟକତ୍ତା । ତେସଞ୍ହି କସ୍ସଚି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ଦେତି, କସ୍ସଚି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, କସ୍ସଚି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, କସ୍ସଚି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, କସ୍ସଚି ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣମେୱ ଦେତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦେତି ଅଭିସେକୋ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଲୋକିସ୍ସରିୟଭାୱଂ । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚିପି ଅନୁତ୍ତରା ବୋଧି ନ ହୋତୀତି ।
ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଭିଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି, ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ୱଦାମୀତି ଇତି ୱଦାମି ଆଚିକ୍ଖାମି ଦେସେମି ପଞ୍ଞପେମି, ପଟ୍ଠପେମି ୱିୱରାମି ୱିଭଜାମି ଉତ୍ତାନୀକରୋମୀତି । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ତଥାଗତୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ପଥୱିଂ ନ ମଞ୍ଞତି…ପେ॰… ପଥୱିଂ ନାଭିନନ୍ଦତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, ନନ୍ଦୀ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଂ, ଭୱା ଜାତି, ଭୂତସ୍ସ ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱାତି । ତତ୍ଥ ଇତି ୱିଦିତ୍ୱାତି ଇତିକାରୋ କାରଣତ୍ଥୋ । ତେନ ଇମସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱିଦିତତ୍ତା ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟସ୍ମା ଚ ଏୱମିମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ୟା ନନ୍ଦୀତି ୱୁତ୍ତତଣ୍ହା ସବ୍ବପ୍ପକାରା, ସା ପହୀନା, ତାସଞ୍ଚ ତଥାଗତୋ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟା…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ପଥୱିଂ ନ ମଞ୍ଞତି…ପେ॰… ପଥୱିଂ ନାଭିନନ୍ଦତୀତି ୱଦାମୀତି ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ନ ମଞ୍ଞତି ନାଭିନନ୍ଦତୀତି ୱଦାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ନନ୍ଦୀ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହା ଖୟଂ ଗତା, ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟା…ପେ॰… ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱଦାମି । ସୋ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପଥୱିଂ ନ ମଞ୍ଞତି…ପେ॰… ନାଭିନନ୍ଦତୀତି । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ୟସ୍ମାତି ଅୱତ୍ୱା ତସ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟସ୍ମାତି ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ ସାସନୟୁତ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱାତି ଇଦଂ ନିଦାନାୱସାନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱଦାମୀତି ସକଲସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଭଗୱା ପରେସଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅଲବ୍ଭଣେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏକେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱାରେନ ଏକେନ ସେକ୍ଖୱାରେନ ଚତୂହି ଖୀଣାସୱୱାରେହି ଦ୍ୱୀହି ତଥାଗତୱାରେହୀତି ଅଟ୍ଠହି ମହାୱାରେହି ଏକମେକସ୍ମିଞ୍ଚ ୱାରେ ପଥୱୀଆଦୀହି ଚତୁୱୀସତିୟା ଅନ୍ତରୱାରେହି ପଟିମଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦ୍ୱେଭାଣୱାରପରିମାଣାୟ ତନ୍ତିୟା ଅୱୋଚ ।
ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନାୱିଲାସୟୁତ୍ତଂ ପନେତଂ ସୁତ୍ତଂ କରୱିକରୁଦମଞ୍ଜୁନା କଣ୍ଣସୁଖେନ ପଣ୍ଡିତଜନହଦୟାନଂ ଅମତାଭିସେକସଦିସେନ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଭାସମାନସ୍ସାପି । ନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ତେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ନାନୁମୋଦିଂସୁ । କସ୍ମା ? ଅଞ୍ଞାଣକେନ । ତେ କିର ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନିଂସୁ, ତସ୍ମା ନାଭିନନ୍ଦିଂସୁ । ତେସଞ୍ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନାୱିଲାସୟୁତ୍ତମ୍ପି ଏତଂ ସୁତ୍ତଂ ଘନପୁଥୁଲେନ ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟେନ ମୁଖେ ବନ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପୁରତୋ ଠପିତମନୁଞ୍ଞଭୋଜନଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ନନୁ ଚ ଭଗୱା ଅତ୍ତନା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ପରେ ଞାପେତୁଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ । ସୋ କସ୍ମା ୟଥା ତେ ନ ଜାନନ୍ତି, ତଥା ଦେସେସୀତି । ୱୁତ୍ତମିଦଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୱିଚାରଣାୟଂ ଏୱ ‘‘ମାନଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟନ୍ତି ଦେସନଂ ଆରଭୀ’’ତି, ତସ୍ମା ନ ୟିଧ ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥି, ଏୱଂ ମାନଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ଦେସିତଞ୍ଚ ପନେତଂ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତଂୟେୱ କିର ପଥୱିଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋପି ସଞ୍ଜାନାତି, ସେକ୍ଖୋପି ଅରହାପି ତଥାଗତୋପି ସଞ୍ଜାନାତି । କିନ୍ନାମିଦଂ କଥଂ ନାମିଦନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତା ପୁବ୍ବେ ମୟଂ ଭଗୱତା କଥିତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଖିପ୍ପମେୱ ଜାନାମ, ଇଦାନି ପନିମସ୍ସ ମୂଲପରିୟାୟସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ୱା କୋଟିଂ ୱା ନ ଜାନାମ ନ ପସ୍ସାମ, ଅହୋ ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ଅତୁଲାତି ଉଦ୍ଧଟଦାଠା ୱିୟ ସପ୍ପା ନିମ୍ମଦା ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଗମଂସୁ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ଇମଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱୋ, ତେ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜିତା ତଥା ମାନମଦମତ୍ତା ଭଗୱତା ମୂଲପରିୟାୟଦେସନାୟ ନିହତମାନା କତା’’ତି, ଅୟଞ୍ଚରହି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନ୍ତରାକଥା ୱିପ୍ପକତା । ଅଥ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି । ତେ ତମତ୍ଥଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ଅହଂ ଇମେ ଏୱଂ ମାନପଗ୍ଗହିତସିରେ ୱିଚରନ୍ତେ ନିହତମାନେ ଅକାସି’’ନ୍ତି । ତତୋ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ଅତୀତଂ ଆନେସି –
ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞତରୋ ଦିସାପାମୋକ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବାରାଣସିୟଂ ପଟିୱସତି ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ସନିଘଣ୍ଟୁକେଟୁଭାନଂ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦାନଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ପଦକୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ ଲୋକାୟତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନୱୟୋ, ସୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ମାଣୱକସତାନି ମନ୍ତେ ୱାଚେତି । ପଣ୍ଡିତା ମାଣୱକା ବହୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଲହୁଞ୍ଚ, ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ଉପଧାରେନ୍ତି, ଗହିତଞ୍ଚ ତେସଂ ନ ୱିନସ୍ସତି । ସୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଂ ଅକତ୍ୱା ଘଟେ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ସବ୍ବମ୍ପି ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ତେ ମାଣୱକେ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଏତ୍ତକମିଦଂ ସିପ୍ପଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସମ୍ପରାୟହିତ’’ନ୍ତି । ତେ ମାଣୱକା – ‘‘ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଜାନାତି, ମୟମ୍ପି ତଂ ଜାନାମ, ମୟମ୍ପି ଦାନି ଆଚରିୟା ଏୱା’’ତି ମାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତୋ ପଭୁତି ଆଚରିୟେ ଅଗାରୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତୱତ୍ତା ୱିହରିଂସୁ । ଆଚରିୟୋ ଞତ୍ୱା ‘‘କରିସ୍ସାମି ନେସଂ ମାନନିଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ତେ ମାଣୱକେ ଆହ ‘‘ତାତା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, କଚ୍ଚିତ୍ଥ ସମତ୍ଥା କଥେତୁ’’ନ୍ତି । ତେ ‘‘ପୁଚ୍ଛଥ ଆଚରିୟ, ପୁଚ୍ଛଥ ଆଚରିୟା’’ତି ସହସାୱ ଆହଂସୁ, ୟଥା ତଂ ସୁତମଦମତ୍ତା । ଆଚରିୟୋ ଆହ –
‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା ।
ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ, ସ ଭୂତପଚନିଂ ପଚୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୯୦) –
ୱିସ୍ସଜ୍ଜେଥ ତାତା ଇମଂ ପଞ୍ହନ୍ତି ।
ତେ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଜାନମାନା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ଆଚରିୟୋ ଆହ ‘‘ଅଲଂ ତାତା ଗଚ୍ଛଥଜ୍ଜ, ସ୍ୱେ କଥେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତେ ଦସପି ୱୀସତିପି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ହୁତ୍ୱା ନ ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଆଦିଂ, ନ ଅନ୍ତମଦ୍ଦସଂସୁ । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ ‘‘ନ ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଆଜାନାମା’’ତି । ଆଚରିୟୋ ତେସଂ ନିଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି –
‘‘ବହୂନି ନରସୀସାନି, ଲୋମସାନି ବ୍ରହାନି ଚ ।
ଗୀୱାସୁ ପଟିମୁକ୍କାନି, କୋଚିଦେୱେତ୍ଥ କଣ୍ଣୱା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୯୧) –
ଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ବହୂନି ନରାନଂ ସୀସାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବାନି ଚ ତାନି ଲୋମସାନି ସବ୍ବାନି ଚ ମହନ୍ତାନି ଗୀୱାୟମେୱ ଚ ଠପିତାନି, ନ ତାଲଫଲଂ ୱିୟ ହତ୍ଥେନ ଗହିତାନି, ନତ୍ଥି ତେସଂ ଇମେହି ଧମ୍ମେହି ନାନାକରଣଂ । ଏତ୍ଥ ପନ କୋଚିଦେୱ କଣ୍ଣୱାତି ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । କଣ୍ଣୱାତି ପଞ୍ଞୱା । କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ପନ ନ କସ୍ସଚି ନତ୍ଥି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ମାଣୱକା ମଙ୍କୁଭୂତା ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଅଧୋମୁଖା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଭୂମିଂ ୱିଲିଖନ୍ତା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ନେସଂ ଅହିରିକଭାୱଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଆଚରିୟୋ ‘‘ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥ ତାତା ପଞ୍ହ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । କାଲୋତି ପୁରେଭତ୍ତକାଲୋପି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲୋପୀତି ଏୱମାଦି । ଭୂତାନୀତି ସତ୍ତାଧିୱଚନମେତଂ । କାଲୋ ହି ଭୂତାନଂ ନ ଚମ୍ମମଂସାଦୀନି ଖାଦତି, ଅପିଚ ଖୋ ନେସଂ ଆୟୁୱଣ୍ଣବଲାନି ଖେପେନ୍ତୋ ୟୋବ୍ବଞ୍ଞଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱିନାସେନ୍ତୋ ଘସତି ଖାଦତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନାତି ଏୱଂ ଘସନ୍ତୋ ଚ ନ କିଞ୍ଚି ୱଜ୍ଜେତି, ସବ୍ବାନେୱ ଘସତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଭୂତାନିୟେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ସହତ୍ତନା ଅତ୍ତାନମ୍ପି ଘସତି । ପୁରେଭତ୍ତକାଲୋ ହି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଏସ ନୟୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲାଦୀସୁ । ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋତି ଖୀଣାସୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋ ହି ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିକାଲଂ ଖେପେତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘କାଲଘସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ ଭୂତପଚନିଂ ପଚୀତି ସୋ ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ଅପାୟେସୁ ଭୂତେ ପଚତି, ତଂ ଞାଣଗ୍ଗିନା ପଚି ଦୟ୍ହି ଭସ୍ମମକାସି, ତେନ ‘‘ଭୂତପଚନିଂ ପଚୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପଜନି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଜନିକଂ ନିବ୍ବତ୍ତିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ତେ ମାଣୱକା ଦୀପସହସ୍ସାଲୋକେନ ୱିୟ ରତ୍ତିଂ ସମୱିସମଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପାକଟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମୟଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଗୁରୁୱାସଂ ୱସିସ୍ସାମ, ମହନ୍ତା ଏତେ ଆଚରିୟା ନାମ, ମୟଞ୍ହି ବହୁସ୍ସୁତମାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୟପି ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାମା’’ତି ନିହତମାନା ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱତ୍ତପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣା ଅହେସୁଂ ।
ଅହଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେନ ସମୟେନ ତେସଂ ଆଚରିୟୋ ଅହୋସିଂ, ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମାଣୱକା । ଏୱଂ ପୁବ୍ବେପାହଂ ଇମେ ଏୱଂ ମାନପଗ୍ଗହିତସିରେ ୱିଚରନ୍ତେ ନିହତମାନେ ଅକାସିନ୍ତି ।
ଇମଞ୍ଚ ଜାତକଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପୁବ୍ବେପି ମୟଂ ମାନେନେୱ ଉପହତାତି ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ନିହତମାନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକକମ୍ମଟ୍ଠାନପରାୟଣା ଅହେସୁଂ ।
ତତୋ ଭଗୱା ଏକଂ ସମୟଂ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ୱେସାଲିଂ ପତ୍ୱା ଗୋତମକେ ଚେତିୟେ ୱିହରନ୍ତୋ ଇମେସଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇମଂ ଗୋତମକସୁତ୍ତଂ କଥେସି –
‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମି ନୋ ଅନଭିଞ୍ଞାୟ, ସନିଦାନାହଂ…ପେ॰… ସପ୍ପାଟିହାରିୟାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମି ନୋ ଅପ୍ପାଟିହାରିୟଂ । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସୟତୋ…ପେ॰… ନୋ ଅପ୍ପାଟିହାରିୟଂ । କରଣୀୟୋ ଓୱାଦୋ, କରଣୀୟା ଅନୁସାସନୀ । ଅଲଞ୍ଚ ପନ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁଟ୍ଠିୟା ଅଲଂ ଅତ୍ତମନତାୟ ଅଲଂ ସୋମନସ୍ସାୟ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋତି । ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା, ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ମିଂ ଭଞ୍ଞମାନେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଅକମ୍ପିତ୍ଥା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬) ।
ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ମିଂୟେୱାସନେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଏୱାୟଂ ଦେସନା ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଟ୍ଠମଗମାସୀତି ।
ତଥାଗତୱାରଅଟ୍ଠମନୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୪.ଏୱଂମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା – ସାୱତ୍ଥୀତି ସୱତ୍ଥସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତା ନଗରୀ, ୟଥା କାକନ୍ଦୀ ମାକନ୍ଦୀ କୋସମ୍ବୀତି ଏୱଂ ତାୱ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ସବ୍ବମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସାୱତ୍ଥୀ । ସତ୍ଥସମାୟୋଗେ ଚ କିଂ ଭଣ୍ଡମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତି ୱଚନମୁପାଦାୟ ସାୱତ୍ଥୀ ।
‘‘ସବ୍ବଦା ସବ୍ବୂପକରଣଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସମୋହିତଂ ।
ତସ୍ମା ସବ୍ବମୁପାଦାୟ, ସାୱତ୍ଥୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
କୋସଲାନଂ ପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ।
ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ, ଅନ୍ନପାନସମାୟୁତଂ ॥
ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱେପୁଲ୍ଲତଂ ପତ୍ତଂ, ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଂ ମନୋରମଂ ।
ଅଳକମନ୍ଦାୱ ଦେୱାନଂ, ସାୱତ୍ଥିପୁରମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ । ଜେତୱନେତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନଂ ଜିନାତୀତି ଜେତୋ, ରଞ୍ଞା ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନେ ଜିତେ ଜାତୋତି ଜେତୋ, ମଙ୍ଗଲକମ୍ୟତାୟ ୱା ତସ୍ସ ଏୱଂନାମମେୱ କତନ୍ତି ଜେତୋ, ଜେତସ୍ସ ୱନଂ ଜେତୱନଂ । ତଞ୍ହି ଜେତେନ ରାଜକୁମାରେନ ରୋପିତଂ ସଂୱଦ୍ଧିତଂ ପରିପାଲିତଂ, ସୋ ଚ ତସ୍ସ ସାମୀ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଜେତୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ଜେତୱନେ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେତି ଏତ୍ଥ ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ସୋ ଗହପତି ମାତାପିତୂହି କତନାମୱସେନ । ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିତାୟ ପନ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡମଦାସି, ତେନ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଣିନୋ ୱିସେସେନ ୱା ପବ୍ବଜିତାତି ଆରାମୋ, ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲାଦିସୋଭାୟ ନାତିଦୂରନଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦିପଞ୍ଚୱିଧସେନାସନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ରମନ୍ତି ଅଭିରମନ୍ତି ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂୟେୱ ଆନେତ୍ୱା ରମେତୀତି ଆରାମୋ । ସୋ ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି କୋଟିସନ୍ଥରେନ କୀଣିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ସେନାସନାନି କାରାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ୱିହାରମହଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚତୁପଞ୍ଞାସହିରଞ୍ଞକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦିତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଜେତୱନେ’’ତି ୱଚନଂ ପୁରିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ । ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ପଚ୍ଛିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ । କିମେତେସଂ ପରିକିତ୍ତନେ ପୟୋଜନନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞକାମାନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ର ହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକପାସାଦମାପନେ ଭୂମିୱିକ୍କୟଲଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠାରସ ହିରଞ୍ଞକୋଟିୟୋ ଅନେକକୋଟିଅଗ୍ଘନକା ରୁକ୍ଖା ଚ ଜେତସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଚତୁପଞ୍ଞାସ କୋଟିୟୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ । ଇତି ତେସଂ ପରିକିତ୍ତନେନ ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକାମା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଞ୍ଞକାମେ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜେତି ।
ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିସୋଧନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଆସୱକ୍ଖୟାୟ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରକାରଣଂ ସଂୱରଭୂତଂ କାରଣଂ, ୟେନ କାରଣେନ ତେ ସଂୱରିତା ପିଦହିତା ହୁତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପହୀୟନ୍ତି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଚକ୍ଖୁତୋପି…ପେ॰… ମନତୋପି ସନ୍ଦନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମତୋ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁଂ ଓକାସତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗଂ ସୱନ୍ତୀତି ୱା ଆସୱା, ଏତେ ଧମ୍ମେ ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଆକାରୋ । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱା, ଆସୱା ୱିୟାତିପି ଆସୱା । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ଚିରପାରିୱାସିକା ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ଆସୱା, ଏତେୟେୱ ଭୱିତୁମରହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜା ନାହୋସୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ଆୟତଂ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି ଆସୱା । ପୁରିମାନି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନାନି ୟତ୍ଥ କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମଂ କମ୍ମେପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କମ୍ମକିଲେସାୟେୱ ଆସୱା, ଅପିଚ ଖୋ ନାନପ୍ପକାରକା ଉପ୍ପଦ୍ଦୱାପି । ସୁତ୍ତେସୁ ହି ‘‘ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨) ଏତ୍ଥ ୱିୱାଦମୂଲଭୂତା କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା ।
‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।
ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।
ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) । –
ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ଏତ୍ଥ ପରୂପୱାଦୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭୂତା ଚ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱା । ତେ ପନେତେ ଆସୱା ୟତ୍ଥ ୟଥା ଆଗତା, ତତ୍ଥ ତଥା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତେ ହି ୱିନୟେ ତାୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ଦ୍ୱେଧା ଆଗତା । ସଳାୟତନେ ‘‘ତୟୋମେ ଆୱୁସୋ ଆସୱା, କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ତିଧା ଆଗତା । ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ତେୟେୱ ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ସହ ଚତୁଧା ଆଗତା । ନିବ୍ବେଧିକପରିୟାୟେ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ନିରୟଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ଦେୱଲୋକଗାମିନିୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ପଞ୍ଚଧା ଆଗତା । ଛକ୍କନିପାତେ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରା ପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଛଧା ଆଗତା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ତେୟେୱ ଦସ୍ସନାପହାତବ୍ବେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଧା ଆଗତାତି । ଅୟଂ ତାୱ ଆସୱପଦେ ୱଚନତ୍ଥୋ ଚେୱ ପଭେଦୋ ଚ ।
ସଂୱରପଦେ ପନ ସଂୱରୟତୀତି ସଂୱରୋ, ପିଦହତି ନିୱାରେତି ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୭୭), ‘‘ସୋତାନଂ ସଂୱରଂବ୍ରଊମି, ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) ଚ ଆଦୀସୁ ପିଧାନଟ୍ଠେନ ସଂୱରମାହ । ସ୍ୱାୟଂ ସଂୱରୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ହୋତି ସୀଲସଂୱରୋ ସତିଞାଣ ଖନ୍ତି ୱୀରିୟସଂୱରୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଅୟଂ ସୀଲସଂୱରୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରମାପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩) ସତିସଂୱରୋ । ସତି ହେତ୍ଥ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି, ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ । ଞାଣଞ୍ହେତ୍ଥ ପିଧୀୟରେତି ଇମିନା ପିଧାନଟ୍ଠେନ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ…ପେ॰…, ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪-୨୬) ପନ ନୟେନ ଇଧେୱ ଖନ୍ତିୱୀରିୟସଂୱରା ଆଗତା । ତେସଞ୍ଚ ‘‘ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଦ୍ଦେସେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ସଂୱରଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପିଚ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ଅୟଂ ସଂୱରୋ ଇଧ ଆଗତୋୟେୱ, ତତ୍ଥ ଖନ୍ତିୱୀରିୟସଂୱରା ତାୱ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ‘‘ସୋ ତଞ୍ଚ ଅନାସନଂ ତଞ୍ଚ ଅଗୋଚର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫) ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସୀଲସଂୱରୋ । ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨) ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ପଟିସଙ୍ଖା ଞାଣସଂୱରୋ । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ଦସ୍ସନଂ ପଟିସେୱନା ଭାୱନା ଚ ଞାଣସଂୱରୋ । ପରିୟାୟନ୍ତି ଏତେନ ଧମ୍ମାତି ପରିୟାୟୋ, ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନିରୋଧଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୫. ଇଦାନି ଜାନତୋ ଅହନ୍ତିଆଦୀସୁ ଜାନତୋତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ । ପସ୍ସତୋତି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଦ୍ୱେପି ପଦାନି ଏକତ୍ଥାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଜାନତୋତି ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ଜାନନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଞାଣଂ । ପସ୍ସତୋତି ଞାଣପ୍ପଭାୱଂ ଉପାଦାୟ, ପସ୍ସନପ୍ପଭାୱଞ୍ହି ଞାଣଂ । ଞାଣସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚକ୍ଖୁମା ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି ଞାଣେନ ୱିୱଟେ ଧମ୍ମେ ପସ୍ସତି । ଅପିଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଜାନତୋ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୟଥା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପସ୍ସତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସାରୋ । କେଚି ପନାଚରିୟା ବହୂ ପପଞ୍ଚେ ଭଣନ୍ତି, ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଆସୱାନଂଖୟନ୍ତି ଆସୱପ୍ପହାନଂ ଆସୱାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତକ୍ଖୟସମୁପ୍ପାଦଂ ଖୀଣାକାରଂ ନତ୍ଥିଭାୱନ୍ତି ଅୟମେୱ ହି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସୁତ୍ତେ, ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଚ ଆସୱକ୍ଖୟତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନିପି ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ହି –
‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।
ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬୨) –
ଆଦୀସୁ ମଗ୍ଗୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ,
‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଫଲଂ ।
‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ।
ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) –
ଆଦୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ନୋ ଅଜାନତୋ ନୋ ଅପସ୍ସତୋତି ୟୋ ପନ ନ ଜାନାତି ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ନୋ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୟେ ଅଜାନତୋ ଅପସ୍ସତୋପି ସଂୱରାଦୀହିୟେୱ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି, ତେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ପୁରିମେନ ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଉପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ଅନୁପାୟପଟିସେଧୋ । ସଙ୍ଖେପେନ ଚେତ୍ଥ ଞାଣଂ ଆସୱସଂୱରପରିୟାୟୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟଂ ଜାନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋତି ପୁଚ୍ଛଂ ଆରଭି, ତତ୍ଥ ଜାନନା ବହୁୱିଧା । ଦବ୍ବଜାତିକୋ ଏୱ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଛତ୍ତଂ କାତୁଂ ଜାନାତି, କୋଚି ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ତସ୍ସ ଈଦିସାନି କମ୍ମାନି ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ସା ଜାନନା ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟୋ ପନ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀନି କାତୁଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଜାନତୋ ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ, ତସ୍ମା ୟଂ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଚ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି, ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ୟୋନିସୋ ଚ ମନସିକାରଂ ଅୟୋନିସୋ ଚ ମନସିକାରନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ନାମ ଉପାୟମନସିକାରୋ ପଥମନସିକାରୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଆଦିନା ଏୱ ନୟେନ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକେନ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନା ଅନ୍ୱାୱଟ୍ଟନା ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତି ।
ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତି ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ ଉପ୍ପଥମନସିକାରୋ । ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ଉପ୍ପଥମନସିକାରୋ । ସଚ୍ଚପ୍ପଟିକୁଲେନ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନା ଅନ୍ୱାୱଟ୍ଟନା ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତି । ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଜାନତୋ, ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ଚ ୟଥା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି ।
ଇଦାନି ଇମସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଅୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ପହୀୟନ୍ତୀତି । ତେନ କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ପହୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଜାନତୋ, ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ଚ ୟଥା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀତି, ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ – ତତ୍ଥ ‘‘ୟୋନିସୋ ଅୟୋନିସୋ’’ତି ଇମେହି ତାୱ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଆବଦ୍ଧଂ ହୋତି ଉପରି ସକଲସୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ହି ଉପରି ସକଲସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରମୂଲକଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟଂ, ୟୋନିସୋ ମନସିକାରମୂଲକଞ୍ଚ ୱିୱଟ୍ଟଂ । କଥଂ ? ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ହି ୱଡ୍ଢମାନୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ପରିପୂରେତି ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୱତଣ୍ହଞ୍ଚ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ସତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତି । ତଣ୍ହାୟ ସତି ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅୟଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱାତୱେଗାଭିଘାତେନ ୱିପ୍ପନଟ୍ଠନାୱା ୱିୟ ଗଙ୍ଗାୱଟ୍ଟେ ପତିତଗୋକୁଲଂ ୱିୟ ଚକ୍କୟନ୍ତେ ୟୁତ୍ତବଲିବଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ଆୱଟ୍ଟପରିୱଟ୍ଟଂ କରୋତି, ଏୱଂ ତାୱ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରମୂଲକଂ ୱଟ୍ଟଂ ।
ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ପନ ୱଡ୍ଢମାନୋ – ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସତି, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରିସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୫) ୱଚନତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପମୁଖଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ପରିପୂରେତି । ୟା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସା ୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଏୱଂ ଏତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧) ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରମୂଲକଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଆବଦ୍ଧଂ ହୋତି ଉପରି ସକଲସୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ଆବଦ୍ଧେ ଚେତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ଆସୱପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ପହୀନା ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ପହାନଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଉଦ୍ଦେସପଟିଲୋମତୋପି ‘‘ଅୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସିକରୋତୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଚୀୱରାଦିଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ଉପଟ୍ଠାକସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ମନୁଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା, ତଂ ସୁଭଂ ସୁଖନ୍ତି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ, ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରଂ ୱା ପନ ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ ଆସୱା ନ ସନ୍ତି । ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବେପି ଚ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ୱା ୟସ୍ସ ପକତିସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାପରିୟତ୍ତିନୱକମ୍ମୟୋନିସୋମନସିକାରାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତାଦିସେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସହସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମେପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁୟେୱ ପନ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପନ୍ନା ପୱଡ୍ଢନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ହି ପଠମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱଡ୍ଢି ନାମ ନତ୍ଥି ।
ୟୋନିସୋଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସ ପକତିସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଭଦ୍ଦାୟ ଚ କାପିଲାନିୟା, ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ୱା କାରଣେହି ଆସୱା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଚ ଜାନାତି ‘‘ନ ଖୋ ମେ ଆସୱା ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗତା, ହନ୍ଦ ନେସଂ ସମୁଗ୍ଘାତାୟ ପଟିପଜ୍ଜାମୀ’’ତି । ତତୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସବ୍ବେ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ତସ୍ସ ତେ ଆସୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପନ କାରକସ୍ସେୱ ସତୋ ସତିସମ୍ମୋସେନ ସହସା ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତୋ ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଦହନ୍ତୋ ତେ ଆସୱେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ପହୀୟନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ମଣ୍ଡଲାରାମୱାସୀମହାତିସ୍ସଭୂତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ସୋ କିର ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିହାରେ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅଥସ୍ସ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣେ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ତଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ସ ସୁପିନନ୍ତେପି ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ‘‘ଅୟଂ କିଲେସୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅପାୟସଂୱତ୍ତନିକୋ ହୋତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ଜନେତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିହାରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ରାଗପଟିପକ୍ଖଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗୁମ୍ବନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଉଦ୍ଦେସମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣି । ୟେ ପନ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନା, ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ପହାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
୧୬. ଇଦାନି ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଆସୱା ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୟେ ତେ ଆସୱା ପହୀୟନ୍ତି, ତେସଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପହାନକାରଣଂ ଆୱିକାତୁଂ ଦେସନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବାତିଆଦିମାହ ୟଥା ତଂ ଦେସନାପଭେଦକୁସଲୋ ଧମ୍ମରାଜା । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଦସ୍ସନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୧୭. ଇଦାନି ତାନି ପଦାନି ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ବ୍ୟାକାତୁକାମୋ ‘‘କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବା’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ମୂଲପରିୟାୟୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ମନସିକରଣୀୟେ ଧମ୍ମେ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ଆୱଜ୍ଜିତବ୍ବେ ସମନ୍ନାହରିତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ନ ପଜାନାତି । ଅମନସିକରଣୀୟେତି ତବ୍ବିପରୀତେ । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ୟସ୍ମା ପନ ଇମେ ଧମ୍ମା ମନସିକରଣୀୟା, ଇମେ ଅମନସିକରଣୀୟାତି ଧମ୍ମତୋ ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ଆକାରତୋ ପନ ଅତ୍ଥି । ୟେନା ଆକାରେନ ମନସିକରିୟମାନା ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି, ତେନାକାରେନ ନ ମନସିକାତବ୍ବା । ୟେନ କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି, ତେନାକାରେନ ମନସିକାତବ୍ବା । ତସ୍ମା ‘‘ୟ’ସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱା କାମାସୱୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ୟ’ସ୍ସାତି ୟେ ଅସ୍ସ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ମନସିକରୋତୋତି ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ସମନ୍ନାହରନ୍ତସ୍ସ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱା କାମାସୱୋତି ଏତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ, ନ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟଥା ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ୱୁତ୍ତେ ଅପଦା ଚ ଦ୍ୱିପଦା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ଚ ‘‘ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୨) ୱୁତ୍ତେ ଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱେସୀନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗିତୋ ୱା ଉଦକତୋ ୱା ମିଥୁଭେଦତୋ ୱା’’ତି (ଉଦା॰ ୭୬) ୱୁତ୍ତେ ଅଗ୍ଗିତୋ ଚ ଉଦକତୋ ଚ ମିଥୁଭେଦତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱମିଧାପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମାସୱୋ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସେସେସୁ ।
ଏତ୍ଥ ଚ କାମାସୱୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ । ଭୱାସୱୋତି ରୁପାରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ, ଝାନନିକନ୍ତି ଚ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତା । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାସୱୋପି ଭୱାସୱେ ଏୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ କାମଗୁଣେ ଅସ୍ସାଦତୋ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପୱଡ୍ଢତି । ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେ ଅସ୍ସାଦତୋ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଭୱାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପୱଡ୍ଢତି । ତୀସୁ ଭୂମୀସୁ ଧମ୍ମେ ଚତୁୱିପଲ୍ଲାସପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପୱଡ୍ଢତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟପଚ୍ଚନୀକତୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।
କସ୍ମା ପନ ତୟୋ ଏୱ ଆସୱା ଇଧ ୱୁତ୍ତାତି । ୱିମୋକ୍ଖପଟିପକ୍ଖତୋ । ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖପଟିପକ୍ଖୋ ହି କାମାସୱୋ, । ଅନିମିତ୍ତସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖପଟିପକ୍ଖା ଇତରେ । ତସ୍ମା ଇମେ ତୟୋ ଆସୱେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ତିଣ୍ଣଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତା ଭାଗିନୋତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତୟୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦିଟ୍ଠାସୱୋପି ୱା ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ୟେୱାତି ୱଣ୍ଣିତମେତଂ ।
ତସ୍ସଅମନସିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ମନସିକାରାତି ମନସିକାରହେତୁ, ୟସ୍ମା ତେ ଧମ୍ମେ ମନସି କରୋତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟପଦେପି । ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଆସୱା ପୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଆସୱାନଂୟେୱ ଅଭେଦତୋ ନିଗମନମେତଂ ।
୧୮. ଏତ୍ତାୱତା ୟୋ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବେ ଆସୱେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟସ୍ମା ‘‘ଅୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରପଚ୍ଚୟାନଂ କାମାସୱାଦୀନମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ତେପି ଆସୱେ ତେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବେ ଆସୱେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହନ୍ତିଆଦିମାହ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାସୱମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟସ୍ସ ତେ ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ୟୋ ଚାୟଂ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ଅନୁପାୟେନ ଉପ୍ପଥେନ ମନସି କରୋତି । କଥଂ ? ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ…ପେ॰…ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ୟଥାସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସୋଳସୱିଧାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।
ତତ୍ଥ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ନନୁ ଖୋତି ସସ୍ସତାକାରଞ୍ଚ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିଆକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । କିଂ କାରଣନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱିୟ ହି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ପୱତ୍ତତି । ଅପିଚ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋୟେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ । ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରସ୍ସ ପନ କିଂ କାରଣନ୍ତି । ସ୍ୱେୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନାଦୀନି ୱା । ନନୁ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀତି । କୋ ୱା ଏୱମାହ ନ ମନସି କରୋତୀତି । ନ ପନ ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ କାରଣଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାଦୀନି ତତ୍ଥ କାରଣାନି । ନ ହି ମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୟା ସୁଗନ୍ଧାନି, ଅଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ପନ ସୁଗନ୍ଧାନିପି ହୋନ୍ତି ।
କିଂନୁ ଖୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଲିଙ୍ଗୂପପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ଖତ୍ତିୟୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି କଙ୍ଖତି ।
କଥଂ ନୁ ଖୋତି ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, ରସ୍ସଓଦାତକଣ୍ହପ୍ପମାଣିକଅପ୍ପମାଣିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି କଙ୍ଖତି । କେଚି ପନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଅହୋସିନ୍ତି ହେତୁତୋ କଙ୍ଖତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ…ପେ॰… ଦେୱୋ ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୋତି ଅତ୍ତନୋ ପରମ୍ପରଂ କଙ୍ଖତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି କାଲାଧିୱଚନମେତଂ ।
ଭୱିସ୍ସାମିନୁ ଖୋ ନନୁ ଖୋତି ସସ୍ସତାକାରଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛେଦାକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଏତରହି ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଇଦାନି ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଚୁତିପରିୟନ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱତ୍ତମାନକାଲଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କଥଂକଥୀ ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ହୋତି । ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ୟୁତ୍ତଂ ପନେତନ୍ତି ? ୟୁତ୍ତଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି କା ଏତ୍ଥ ଚିନ୍ତା । ଅପିଚେତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁମ୍ପି ଉଦାହରନ୍ତି । ଚୂଳମାତାୟ କିର ପୁତ୍ତୋ ମୁଣ୍ଡୋ, ମହାମାତାୟ ପୁତ୍ତୋ ଅମୁଣ୍ଡୋ, ତଂ ପୁତ୍ତଂ ମୁଣ୍ଡେସୁଂ । ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ନୁ ଖୋ ଚୂଳମାତାୟ ପୁତ୍ତୋତି ଚିନ୍ତେସି । ଏୱଂ ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି କଙ୍ଖା ହୋତି ।
ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ନତ୍ଥିଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ତତ୍ରାପି ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉଦକେ ଚିରଟ୍ଠାନେନ ସୀତିଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ଊରୁଂ ମଚ୍ଛୋତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପହରି । ଅପରୋ ସୁସାନପସ୍ସେ ଖେତ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଭୀତୋ ସଙ୍କୁଟିତୋ ସୟି । ସୋ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜଣ୍ଣୁକାନି ଦ୍ୱେ ୟକ୍ଖାତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପହରି । ଏୱଂ ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି କଙ୍ଖତି ।
କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ଖତ୍ତିୟୋୱ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖତ୍ତିୟଭାୱଂ କଙ୍ଖତି । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ଦେୱୋ ପନ ସମାନୋ ଦେୱଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୋପି ପନ ‘‘ଅହଂ ରୂପୀ ନୁ ଖୋ ଅରୂପୀ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଙ୍ଖତି । ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ କସ୍ମା ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଚେ । ଅପଚ୍ଚକ୍ଖା ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୁଲେ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଗହଟ୍ଠାପି ଚ ପୋତ୍ଥଲିକାଦୟୋ ପବ୍ବଜିତସଞ୍ଞିନୋ । ପବ୍ବଜିତାପି ‘‘କୁପ୍ପଂ ନୁ ଖୋ ମେ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଗହଟ୍ଠସଞ୍ଞିନୋ । ମନୁସ୍ସାପି ଚ ରାଜାନୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ଦେୱସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି ।
କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଜୀୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଦୀଘୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ରସ୍ସଚତୁରଂସଛଳଂସଅଟ୍ଠଂସସୋଳସଂସାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରପ୍ପକାରୋତି କଙ୍ଖନ୍ତୋ କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମୀତି କଙ୍ଖତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସରୀରସଣ୍ଠାନଂ ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
କୁତୋଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଆଗତିଗତିଟ୍ଠାନଂ କଙ୍ଖତି ।
୧୯. ଏୱଂ ସୋଳସପ୍ପଭେଦଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ଇମିନା ୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀସେନ ଦିଟ୍ଠାସୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟଂ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟଥା ଅୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ତସ୍ସେୱ ସୱିଚିକିଚ୍ଛସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରସ୍ସ ଥାମଗତତ୍ତା ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବପଦେସୁ ୱାସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ୱା ଏୱଂ ୱା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତାତି ଚେତ୍ଥ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ସବ୍ବକାଲେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥିତଂ ଗଣ୍ହାତି । ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋତି ଭୂତତୋ ଚ ଥିରତୋ ଚ, ‘‘ଇଦଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଭୂତତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଦଳ୍ହଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତାତି ଅୟଂ ପନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି, ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭୱଗ୍ଗହଣତୋ । ଅଥ ୱା ପୁରିମାପି ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅତ୍ଥୀତି ଗହଣତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଅତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ପଚ୍ଛିମାପି ଅତୀତାନାଗତେସୁ ନତ୍ଥୀତି ଗହଣତୋ ଭସ୍ମନ୍ତାହୁତିୟୋତି ଗହିତଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱିୟ, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ଅତୀତେ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିକସ୍ସେୱ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ।
ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସୀସେନ ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୟ ଅୱସେସକ୍ଖନ୍ଧେ ସଞ୍ଜାନତୋ ଇମିନା ଅତ୍ତନା ଇମଂ ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀତି ହୋତି । ଅତ୍ତନାୱ ଅନତ୍ତାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂୟେୱ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା, ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋପି ଅନତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ହୋତି। ଅନତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅନତ୍ତାତି । ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୟ ତେସଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ହୋତି, ସବ୍ବାପି ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ।
ୱଦୋ ୱେଦେୟ୍ୟୋତିଆଦୟୋ ପନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ଏୱ ଅଭିନିୱେସାକାରା । ତତ୍ଥ ୱଦତୀତି ୱଦୋ, ୱଚୀକମ୍ମସ୍ସ କାରକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେଦୟତୀତି ୱେଦେୟ୍ୟୋ, ଜାନାତି ଅନୁଭୱତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ ୱେଦେତୀତି, ତତ୍ର ତତ୍ର କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ତତ୍ର ତତ୍ରାତି ତେସୁ ତେସୁ ୟୋନିଗତିଟ୍ଠିତିନିୱାସନିକାୟେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୱା । ନିଚ୍ଚୋତି ଉପ୍ପାଦୱୟରହିତୋ । ଧୁୱୋତି ଥିରୋ ସାରଭୂତୋ । ସସ୍ସତୋତି ସବ୍ବକାଲିକୋ । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ତନୋ ପକତିଭାୱଂ ଅୱିଜହନଧମ୍ମୋ, କକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରତଂ ନାପଜ୍ଜତି । ସସ୍ସତିସମନ୍ତି ଚନ୍ଦସୂରିୟସମୁଦ୍ଦମହାପଥୱୀପବ୍ବତା ଲୋକୱୋହାରେନ ସସ୍ସତିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସସ୍ସତୀହି ସମଂ ସସ୍ସତିସମଂ। ୟାୱ ସସ୍ସତିୟୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତାୱ ତଥେୱ ଠସ୍ସତୀତି ଗଣ୍ହତୋ ଏୱଂଦିଟ୍ଠି ହୋତି ।
ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତିଆଦୀସୁ । ଇଦନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖନିଦସ୍ସନଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ବନ୍ଧେନ ଚ ଇଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ବନ୍ଧେନ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଗୂଥଗତଂ ୱିୟ । ଦିଟ୍ଠୀସୁ ୱା ଗତମିଦଂ ଦସ୍ସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତିପି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ । ଇଦଞ୍ହି ଅତ୍ଥି ମେ ଅତ୍ତାତିଆଦି ଦିଟ୍ଠିୟା ଗମନମତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅତ୍ତା ୱା ନିଚ୍ଚୋ ୱା କୋଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ଚାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଦୁନ୍ନିଗ୍ଗମନଟ୍ଠେନ ଗହନଂ। ଦୁରତିକ୍କମଟ୍ଠେନ ସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନ ଚ କନ୍ତାରୋ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରୱାଳକନ୍ତାରାଦୟୋ ୱିୟ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଲୋମନଟ୍ଠେନ ୱା ୱିସୂକଂ। କଦାଚି ସସ୍ସତସ୍ସ, କଦାଚି ଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଗହଣତୋ ୱିରୂପଂ ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ। ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନଂ। ତେନାହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି । ଇଦାନିସ୍ସ ତମେୱ ବନ୍ଧନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନସଂୟୁତ୍ତୋତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏତେହି ଜାତିଆଦୀହି ନ ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି । କିଂ ୱା ବହୁନା, ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋପି ନ ମୁଚ୍ଚତୀତି ।
୨୦. ଏୱଂ ଛପ୍ପଭେଦଂ ଦିଟ୍ଠାସୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାମାସୱାଦିୱଚନେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । କାମସୁଖତ୍ଥଞ୍ହି ଭୱସୁଖଭୱୱିସୁଦ୍ଧିଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିଭୂତା ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସୀଲବ୍ବତାନି ପରାମସନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେନ ୱା ତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତାପି ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଇଦାନି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବେ ଆସୱେ ପଜହତି, ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ଆସୱାନଂ ପହାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁବ୍ବେ ୱା ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତବ୍ବିପରୀତସ୍ସ ପହାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁତୱା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟାୱ ‘‘ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚନୀକତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚନୀକତୋ ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦାୱିନୀତପଚ୍ଚନୀକତୋ ଅୟଂ ‘‘ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦୋ ଅରିୟଧମ୍ମେ ସୁୱିନୀତୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ ଖୋ ସିଖାପତ୍ତୱିପସ୍ସନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁ, ତାୱ ତଦନୁରୂପେନ ଅତ୍ଥେନ ଅୟଂ ଅରିୟସାୱକୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୧. ‘‘ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା, ସୋ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଅରିୟସାୱକୋ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ତେଭୂମକା ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖଂ, ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧୋ, ନିରୋଧସମ୍ପାପକୋ ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେୱ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହିତଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ସମାନୋ ତେ ତେଭୂମକେ ଖନ୍ଧେ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଉପାୟେନ ପଥେନ ସମନ୍ନାହରତି ଚେୱ ୱିପସ୍ସତି ଚ । ଏତ୍ଥ ହି ୟାୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ତାୱ ମନସିକାରସୀସେନେୱ ୱିପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା । ୟା ପନାୟଂ ତସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପଭାୱିକା ତଣ୍ହା, ଅୟଂ ସମୁଦୟୋତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି। ୟସ୍ମା ପନ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ସମୁଦୟୋ ଚ ଇଦଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଦିଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି। ନିରୋଧସମ୍ପାପକଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଉପାୟେନ ପଥେନ ସମନ୍ନାହରତି ଚେୱ ୱିପସ୍ସତି ଚ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପାୟୋ, ଅଭିନିୱେସୋ ନାମ ୱଟ୍ଟେ ହୋତି, ୱିୱଟ୍ଟେ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ, ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସକସନ୍ତତିୟଂ ଚତ୍ତାରି ଭୂତାନି ତଦନୁସାରେନ ଉପାଦାରୂପାନି ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଦାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକେ ଧମ୍ମେ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତୋ ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତେ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଭାଗାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ସହେତୁ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ଅୟଂ ହେତୁ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାକମ୍ମାହାରାଦିକେ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତୋ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ହୋନ୍ତୀତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି, ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତାତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି । ଏୱଂ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ୱିପସ୍ସନଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧେନେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏକାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ସମୁଦୟଂ ପହାନପଟିୱେଧେନ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧେନ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି…ପେ॰… ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ଞାଣେନ । ଏକଞାଣେନେୱ ହି ଏସ ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣତୋ, ସେସାନି କିଚ୍ଚତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି ଚେୱ ଅଭିସମେତି ଚ । ନ ହିସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାମୀ’’ତି ୱା…ପେ॰… ‘‘ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେମୀ’’ତି ୱା । ଅପିଚ ଖ୍ୱସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଟିୱେଧୱସେନ ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୋ ଏୱଂ ତଂ ଞାଣଂ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାକିଚ୍ଚମ୍ପି ସମୁଦୟପହାନକିଚ୍ଚମ୍ପି ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚମ୍ପି କରୋତିୟେୱ । ତସ୍ସେୱଂ ଉପାୟେନ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ପହୀୟନ୍ତି, ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ସୀଲବ୍ବତାନଂ ପରାମସନତୋ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ଆସୱେସୁ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିସୀଲବ୍ବତପରାମାସା ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଆସୱା ଚେୱ ସଂୟୋଜନା ଚ । ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସଂୟୋଜନମେୱ, ନ ଆସୱୋ। ‘‘ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବା ଆସୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ପନ ଆସୱାତି ।
‘‘ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ପହାତବ୍ବା’’ତି ଇମେ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବା ନାମ ଆସୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଅଥ ୱା ୟା ଅୟଂ ଛନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ସରୂପେନେୱ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଭତ୍ତା । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି । ସା ଚ ୟସ୍ମା ସହଜାତପହାନେକଟ୍ଠେହି ସଦ୍ଧିଂ ପହୀୟତି । ଦିଟ୍ଠାସୱେ ହି ପହୀୟମାନେ ତଂସହଜାତୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେସୁ କାମାସୱୋପି ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋପି ପହୀୟତି। ପହାନେକଟ୍ଠୋ ପନ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିସମିଦ୍ଧିପତ୍ଥନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଭୱାସୱୋ । ତେନେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋପି, ଦ୍ୱୀସୁ ଦୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେସୁ ପାଣାତିପାତାଦିନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋପି, ତଥା ୱିଚିକିଚ୍ଛାଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋପୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅୱସେସା ତୟୋପି ଆସୱା ପହୀୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ପୋରାଣାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନଂ ନାମ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ତେନ ପହାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନଂ ? ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ । ନନୁ ଗୋତ୍ରଭୁ ପଠମତରଂ ପସ୍ସତୀତି ? ନୋ ନ ପସ୍ସତି । ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ପନ ନ କରୋତି ସଂୟୋଜନାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋ । ତସ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱାପି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅଜ୍ଜାପି ରାଜାନଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଦସ୍ସନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଂୱରାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୨. ଏୱଂ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବେ ଆସୱେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦନନ୍ତରୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ସଂୱରା ପହାତବ୍ବେ ଦସ୍ସେତୁଂ, କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରା ପହାତବ୍ବାତି ଆହ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ନନୁ ଚ ଦସ୍ସନେନ ଭାୱନାୟାତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ଅପ୍ପହାତବ୍ବୋ ଆସୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ସଂୱରାଦୀହି ପହାତବ୍ବେ ଦସ୍ସେତୀତି । ସଂୱରାଦୀହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ଆସୱା ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ମଗ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଇମେହି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତସ୍ମା ୟୋ ଚାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ପଠମୋ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋୟେୱ, ଇଦାନି ଭାୱନାନାମେନ ୱୁଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି ତୟୋ ମଗ୍ଗା, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ପଟିସଙ୍ଖାତି ପଟିସଙ୍ଖାୟ । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖାସଦ୍ଦୋ ଞାଣକୋଟ୍ଠାସପଞ୍ଞତ୍ତିଗଣନାସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮) ହି ଞାଣେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୧) କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ନ ସୁକରଂ ସଙ୍ଖାତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୮) ଗଣନାୟଂ । ଇଧ ପନ ଞାଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋତି ହି ଉପାୟେନ ପଥେନ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସଂୱରେ ଆଦୀନୱପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ପଟିସଙ୍ଖାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚାୟଂ ‘‘ୱରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତ୍ତାୟ ଅୟୋସଲାକାୟ ଆଦିତ୍ତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ସଜୋତିଭୂତାୟ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମ୍ପଲିମଟ୍ଠଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ରୂପେସୁ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୫) ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ପିଦହନତୋ ଥକନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ । ତିତ୍ଥକାକୋ ଆୱାଟକଚ୍ଛପୋ ୱନମହିଂସୋତିଆଦୟୋ ୱିୟ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ସତି ୱା ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ୟଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଭୱଙ୍ଗେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ ୱିପାକମନୋଧାତୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତଦନନ୍ତରଂ ଜୱନଂ ଜୱତି ।
ତତ୍ଥପି ନେୱ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ, ନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସମୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ଅତ୍ଥି । ଜୱନକ୍ଖଣେ ପନ ସଚେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା ମୁଟ୍ଠସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱା ଅକ୍ଖନ୍ତି ୱା କୋସଜ୍ଜଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଅସଂୱରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ହୋନ୍ତୋପି ସୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସଂୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ? ତସ୍ମିଞ୍ହି ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ, ୟଥା ନଗରେ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋ ଘରକୋଟ୍ଠକଗବ୍ଭାଦୟୋ ସୁସଂୱୁତା, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଅଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେନ ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋରା ୟଦିଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ କରେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମେୱ ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ, ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପୀତି ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ସୁସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋ ଘରାଦୟୋ ଅସଂୱୁତା, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ସୁଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ହି ପିହିତେସୁ ଚୋରାନଂ ପୱେସୋ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଜୱନେ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ସୁଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ତସ୍ମା ଜୱନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ଚାୟଂ ସତିସଂୱରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋ, ଉପେତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ଇମସ୍ସ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ସଂୱରୀତି ସଂୱୁତୋ, ଥକେସି ପିଦହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରସଂୱୁତୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଞ୍ଞିତଂ ସତିକୱାଟଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ, ଘରଦ୍ୱାରେ କୱାଟଂ ୱିୟ ସଂୱରି ଥକେସି ପିଦହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟମେୱ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ । ତଥା ହି ‘‘ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ଅସଂୱୁତସ୍ସ ୱିହରତୋ ସଂୱୁତସ୍ସ ୱିହରତୋ’’ତି ଏତେସୁ ପଦେସୁ ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦିସ୍ସତି ।
ୱିହରତୀତି ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋ ୟେନ କେନଚି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି । ୟଞ୍ହିସ୍ସାତିଆଦିମ୍ହି ୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସଂୱୁତସ୍ସ ଅଥକେତ୍ୱା ଅପିଦହିତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା, ୟେ-କାରସ୍ସ ୟନ୍ତି ଆଦେସୋ । ହିକାରୋ ଚ ପଦପୂରଣୋ, ୟେ ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ । ଆସୱା ୱିଘାତପରିଳାହାତି ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ୱିଘାତକରା କିଲେସପରିଳାହା ୱିପାକପରିଳାହା ଚ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ହି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଆପାଥଗତଂ କାମସ୍ସାଦୱସେନ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ଅଭିନନ୍ଦତୋ କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଈଦିସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ସୁଗତିଭୱେ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ଭୱାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସତ୍ତୋତି ୱା ସତ୍ତସ୍ସାତି ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବେହେୱ ସହଜାତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଅପରେ କିଲେସା ୱିଘାତପରିଳାହା, ଆୟତିଂ ୱା ତେସଂ ୱିପାକା । ତେପି ହି ଅସଂୱୁତସ୍ସେୱ ୱିହରତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଏୱଂସ ତେତି ଏୱଂ ଅସ୍ସ ତେ । ଏୱଂ ଏତେନ ଉପାୟେନ ନ ହୋନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସଂୱୁତୋତିଆଦୀସୁ ।
ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ଚତୁୱୀସତି ଆସୱା ସଂୱରେନ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଚେତ୍ଥ ସତିସଂୱରୋ ଏୱ ସଂୱରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଂୱରାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଟିସେୱନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୩.ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସୀଲକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ୟଞ୍ହିସ୍ସାତି ୟଂ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅସ୍ସ । ଅପ୍ପଟିସେୱତୋତି ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ଅପ୍ପଟିସେୱନ୍ତସ୍ସ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଂ ପନିଧ ଅଲଦ୍ଧଂ ଚୀୱରାଦିଂ ପତ୍ଥୟତୋ ଲଦ୍ଧଂ ୱା ଅସ୍ସାଦୟତୋ କାମାସୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଈଦିସଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ସୁଗତିଭୱେ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ଭୱାସୱସ୍ସ, ଅହଂ ଲଭାମି ନ ଲଭାମୀତି ୱା ମୟ୍ହଂ ୱା ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୋ ଦିଟ୍ଠାସୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବେହେୱ ପନ ସହଜାତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱିପାକପରିଳାହା ଚ ନୱୱେଦନୁପ୍ପାଦନତୋପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମେୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ପଟିସେୱନା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ ଏକମେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ସୋଳସ ଆସୱା ଇମିନା ଞାଣସଂୱରସଙ୍ଖାତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଟିସେୱନେନ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ପଟିସେୱନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଧିୱାସନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୪.ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସାତି ଉପାୟେନ ପଥେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ସୀତଂ ଖମତି ସହତି, ନ ଅୱୀରପୁରିସୋ ୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି ସୀତେନ ଚଲତି କମ୍ପତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିଜହତି । ଅପିଚ ଖୋ ଲୋମସନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅନପ୍ପକେନାପି ସୀତେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ନ ଚଲତି ନ କମ୍ପତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ମନସି କରୋତି । ଥେରୋ କିର ଚେତିୟପବ୍ବତେ ପିୟଙ୍ଗୁଗୁହାୟଂ ପଧାନଘରେ ୱିହରନ୍ତୋ ଅନ୍ତରଟ୍ଠକେ ହିମପାତସମୟେ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋୱ ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱୀତିନାମେସି । ଏୱଂ ଉଣ୍ହାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କେୱଲଞ୍ହି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିମତ୍ତମ୍ପି ଉଣ୍ହଂ ସହତି ସ୍ୱେୱ ଥେରୋ ୱିୟ, ଅୟଂ ‘‘ଖମୋ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଥେରୋ କିର ଗିମ୍ହସମୟେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ବହିଚଙ୍କମେ ନିସୀଦି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସେଦାପିସ୍ସ କଚ୍ଛେହି ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଆହ ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ନିସୀଦଥ, ସୀତଲୋ ଓକାସୋ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ଉଣ୍ହଭୟେନେୱମ୍ହି ଆୱୁସୋ ଇଧ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ଅୱୀଚିମହାନିରୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିସୀଦିୟେୱ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୂରିୟସନ୍ତାପୱସେନ ପନେତଂ ୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟୋ ଚ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ଭତ୍ତଂ ୱା ପାନୀୟଂ ୱା ଅଲଭମାନୋପି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅତ୍ତନୋ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୱେଧେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତିୟେୱ । ଅଧିମତ୍ତେହି ଡଂସମକସୱାତାତପସମ୍ଫସ୍ସେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ଚାପି ତିରଚ୍ଛାନୂପପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୱେଧେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତିୟେୱ । ସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଚାପି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିମୁଖେସୁ ଅନେକୱାରଂ ପରିୱତ୍ତିତପୁବ୍ବଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୱେଧେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ୱିଜହତିୟେୱ ପଧାନିୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ‘‘ଖମୋ ଜିଘଚ୍ଛାୟ…ପେ॰… ସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥେରଂ କିର ଖଣ୍ଡଚେଲୱିହାରେ କଣିକାରପଧାନିୟଘରେ ଅରିୟୱଂସଂ ସୁଣନ୍ତଂ ଘୋରୱିସୋ ସପ୍ପୋ ଡଂସି । ଥେରୋ ଜାନିତ୍ୱାପି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଂୟେୱ ସୁଣାତି । ୱିସୱେଗୋ ଥଦ୍ଧୋ ଅହୋସି । ଥେରୋ ଉପସମ୍ପଦମଣ୍ଡଲଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋହମସ୍ମୀତି ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ସହ ପୀତୁପ୍ପାଦା ୱିସଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ପାୱିସି । ଥେରୋ ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।
ୟୋ ପନ ଅକ୍କୋସୱସେନ ଦୁରୁତ୍ତେ ଦୁରୁତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଚ ଦୁରାଗତେ ଅପି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁସଞ୍ଞିତେ ୱଚନପଥେ ସୁତ୍ୱା ଖନ୍ତିଗୁଣଂୟେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନ ୱେଧତି ଦୀଘଭାଣକଅଭୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ‘‘ଖମୋ ଦୁରୁତ୍ତାନଂ ଦୁରାଗତାନଂ ୱଚନପଥାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥେରୋ କିର ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମତାୟ ମହାଅରିୟୱଂସପ୍ପଟିପଦଂ କଥେସି, ସବ୍ବୋ ମହାଗାମୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ଥେରସ୍ସ ମହାସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ମହାଥେରୋ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଦୀଘଭାଣକୋ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେମୀତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ କୋଲାହଲଂ କରୋସୀତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସି । ଉଭୋପି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଏକପଥେନ ଅଗମଂସୁ । ସକଲଗାୱୁତମ୍ପି ସୋ ତଂ ଅକ୍କୋସିୟେୱ । ତତୋ ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିହାରାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଭିଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଦୀଘଭାଣକତ୍ଥେରୋ ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଏସ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ସୋ ଅସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅଗମାସି । ଥେରୋପି ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତମେନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ସକଲଗାୱୁତଂ ପରିଭାସନ୍ତଂ ନ କିଞ୍ଚି ଅୱୋଚୁତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ଖନ୍ତିୟେୱ, ଆୱୁସୋ, ମୟ୍ହଂ ଭାରୋ, ନ ଅକ୍ଖନ୍ତି । ଏକପଦୁଦ୍ଧାରେପି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିୟୋଗଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଚନମେୱ ୱଚନପଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟୋ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସାରୀରିକା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖମନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା, ବହଲଟ୍ଠେନ ତିବ୍ବା, ଫରୁସଟ୍ଠେନ ଖରା, ତିଖିଣଟ୍ଠେନ କଟୁକା, ଅସ୍ସାଦୱିରହତୋ ଅସାତା, ମନଂ ଅୱଡ୍ଢନତୋ ଅମନାପା, ପାଣହରଣସମତ୍ଥତାୟ ପାଣହରା ଅଧିୱାସେତିୟେୱ, ନ ୱେଧତି । ଏୱଂ ସଭାୱୋ ହୋତି ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ପଧାନିୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ…ପେ॰… ଅଧିୱାସନଜାତିକୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଥେରସ୍ସ କିର ରତ୍ତିଂ ପଧାନେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ଉଦରୱାତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ତଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆୱତ୍ତତି ପରିୱତ୍ତତି । ତମେନଂ ଚଙ୍କମପସ୍ସେ ଠିତୋ ପିଣ୍ଡପାତିୟତ୍ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଆୱୁସୋ, ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ ଅଧିୱାସନସୀଲୋ ହୋତୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋ ସୟି । ୱାତୋ ନାଭିତୋ ୟାୱ ହଦୟଂ ଫାଲେତି । ଥେରୋ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତେନ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ।
ୟଞ୍ହିସ୍ସାତି ସୀତାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ଅସ୍ସ । ଅନଧିୱାସୟତୋତି ଅନଧିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଅକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀତେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଉଣ୍ହଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସ କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ନତ୍ଥି ନୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ସୁଗତିଭୱେ ସୀତଂ ୱା ଉଣ୍ହଂ ୱାତି ଭୱଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତସ୍ସ ଭୱାସୱୋ । ମୟ୍ହଂ ସୀତଂ ଉଣ୍ହନ୍ତି ଗାହୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ । ସବ୍ବେହେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ।
‘‘ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ଅଧିୱାସନା ପହାତବ୍ବା’’ତି ଇମେ ସୀତାଦୀସୁ ଏକମେକସ୍ସ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ଅନେକେ ଆସୱା ଇମାୟ ଖନ୍ତିସଂୱରସଙ୍ଖାତାୟ ଅଧିୱାସନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଖନ୍ତି ସୀତାଦିଧମ୍ମେ ଅଧିୱାସେତି, ଅତ୍ତନୋ ଉପରି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସେତିୟେୱ । ନ ଅସହମାନା ହୁତ୍ୱା ନିରସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିୱାସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଧିୱାସନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପରିୱଜ୍ଜନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୫.ପଟିସଙ୍ଖାୟୋନିସୋ ଚଣ୍ଡଂ ହତ୍ଥିଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି ଅହଂ ସମଣୋତି ଚଣ୍ଡସ୍ସ ହତ୍ଥିସ୍ସ ଆସନ୍ନେ ନ ଠାତବ୍ବଂ । ତତୋନିଦାନଞ୍ହି ମରଣମ୍ପି ସିୟା ମରଣମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ଉପାୟେନ ପଥେନ ପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚଣ୍ଡଂ ହତ୍ଥିଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି ପଟିକ୍କମତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଚଣ୍ଡନ୍ତି ଚ ଦୁଟ୍ଠଂ, ୱାଳନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖାଣୁନ୍ତି ଖଦିରଖାଣୁଆଦିଂ । କଣ୍ଟକଟ୍ଠାନନ୍ତି କଣ୍ଟକାନଂ ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ କଣ୍ଟକା ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ଓକାସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋବ୍ଭନ୍ତି ସବ୍ବତୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତଟଂ । ପପାତନ୍ତି ଏକତୋ ଛିନ୍ନତଟଂ । ଚନ୍ଦନିକନ୍ତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋଦକଗବ୍ଭମଲାଦୀନଂ ଛଡ୍ଡନଟ୍ଠାନଂ । ଓଳିଗଲ୍ଲନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ସକଦ୍ଦମାଦୀନଂ ସନ୍ଦନୋକାସଂ । ତଂ ଜଣ୍ଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଅସୁଚିଭରିତଂ ହୋତି, ଦ୍ୱେପି ଚେତାନି ଠାନାନି ଅମନୁସ୍ସଦୁଟ୍ଠାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତାନି ୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନି । ଅନାସନେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅୟୁତ୍ତଂ ଆସନଂ ଅନାସନଂ, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନିୟତୱତ୍ଥୁକଂ ରହୋପଟିଚ୍ଛନ୍ନାସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଗୋଚରେତି ଏତ୍ଥପି ଚ ଅୟୁତ୍ତୋ ଗୋଚରୋ ଅଗୋଚରୋ, ସୋ ୱେସିୟାଦିଭେଦତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ପାପକେ ମିତ୍ତେତି ଲାମକେ ଦୁସ୍ସୀଲେ ମିତ୍ତପତିରୂପକେ, ଅମିତ୍ତେ ୱା । ଭଜନ୍ତନ୍ତି ସେୱମାନଂ । ୱିଞ୍ଞୂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ପଣ୍ଡିତା ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ, ଭିକ୍ଖୂନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ହି ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତାତି ଇମଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ସମାନଂ ଚରନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପାପକେସୁ ଠାନେସୂତି ଲାମକେସୁ ଠାନେସୁ । ଓକପ୍ପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟୁଂ, ଅଧିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅୟମାୟସ୍ମା ଅକାସି ୱା କରିସ୍ସତି ୱା’’ତି ।
ୟଞ୍ହିସ୍ସାତି ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ଅସ୍ସ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ହତ୍ଥିଆଦିନିଦାନେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତୋ କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନତ୍ଥି ନୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ସୁଗତିଭୱେ ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ଭୱାସୱୋ । ମଂ ହତ୍ଥୀ ମଦ୍ଦତି, ମଂ ଅସ୍ସୋତି ଗାହୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ । ସବ୍ବେହେୱ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ।
ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ପରିୱଜ୍ଜନା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ ହତ୍ଥିଆଦୀସୁ ଏକେକସ୍ସ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ଅନେକେ ଆସୱା ଇମିନା ସୀଲସଂୱରସଙ୍ଖାତେନ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପରିୱଜ୍ଜନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିନୋଦନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୬.ପଟିସଙ୍ଖାୟୋନିସୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀତି ‘‘ଇତି ପାୟଂ ୱିତକ୍କୋ ଅକୁସଲୋ, ଇତିପି ସାୱଜ୍ଜୋ, ଇତିପି ଦୁକ୍ଖୱିପାକୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟୋନିସୋ କାମୱିତକ୍କେ ଆଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଜାତମଭିନିବ୍ବତ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତି, ଚିତ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନ ୱାସେତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୱା ନ ୱାସେତୀତିପି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅନଧିୱାସେନ୍ତୋ କିଂ କରୋତୀତି ? ପଜହତି ଛଡ୍ଡେତି ।
କିଂ କଚୱରଂ ୱିୟ ପିଟକେନାତି ? ନ ହି, ଅପିଚ ଖୋ ନଂ ୱିନୋଦେତି ତୁଦତି ୱିଜ୍ଝତି ନୀହରତି ।
କିଂ ବଲିବଦ୍ଦଂ ୱିୟ ପତୋଦେନାତି ? ନ ହି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ୟଥାସ୍ସ ଅନ୍ତୋପି ନାୱସିସ୍ସତି ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି, ତଥା ନଂ କରୋତି ।
କଥଂ ପନ ନଂ ତଥା କରୋତୀତି ? ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୟଥା ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୋ ହୋତି, ତଥା କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କେସୁ।
ଏତ୍ଥ ଚ କାମୱିତକ୍କୋତି ‘‘ୟୋ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୯୧୦) ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେତି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ, ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସକିଂ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଦୁତିୟୱାରେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତା ନ ହୋତି, ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିନୋଦେତିୟେୱ । ପାପକେ ଅକୁସଲେତି ଲାମକଟ୍ଠେନ ପାପକେ, ଅକୋସଲ୍ଲତାୟ ଅକୁସଲେ । ଧମ୍ମେତି ତେୟେୱ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ୱା ନୱ ମହାୱିତକ୍କେ । ତତ୍ଥ ତୟୋ ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ଅୱସେସା ‘‘ଞାତିୱିତକ୍କୋ ଜନପଦୱିତକ୍କୋ ଅମରୱିତକ୍କୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୨୦୭) ଇମେ ଛ ।
ୟଞ୍ହିସ୍ସାତି ଏତେସୁ ୱିତକ୍କେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅସ୍ସ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କାମୱିତକ୍କୋ ପନେତ୍ଥ କାମାସୱୋ ଏୱ । ତବ୍ବିସେସୋ ଭୱାସୱୋ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ । ସବ୍ବୱିତକ୍କେସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ଏୱଂ ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତିପି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ୱିନୋଦନା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ କାମୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଆସୱା ଇମିନା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିତକ୍କେ ଆଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସହିତେନ ୱୀରିୟସଂୱରସଙ୍ଖାତେନ ୱିନୋଦନେନ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱିନୋଦନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭାୱନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା
୨୭.ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଅଭାୱନାୟ ଆଦୀନୱଂ, ଭାୱନାୟ ଚ ଆନିସଂସଂ ଉପାୟେନ ପଥେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଇମେ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସମୟସମ୍ଭୂତା ଲୋକୁତ୍ତରବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା, ତଥାପି ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେନ ନେସଂ ନୟେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ଇଧ ପନ ଲୋକିୟନୟଂ ପହାୟ ଲୋକୁତ୍ତରନୟୋ ଏୱ ଗହେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆଦିପଦାନଂୟେୱ ତାୱ –
ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି, କମତୋ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ଅନୂନାଧିକତୋ ଚେୱ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିଭାୱିନା ॥
ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ତାୱ ସରଣଟ୍ଠେନ ସତି। ସା ପନେସା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା, ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା ୱା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ‘‘ୟଥା, ମହାରାଜ, ରଞ୍ଞୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ରଞ୍ଞୋ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଅପିଲାପେତି, ଏତ୍ତକଂ, ମହାରାଜ, ହିରଞ୍ଞଂ, ଏତ୍ତକଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ, ଏତ୍ତକଂ ସାପତେୟ୍ୟନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କୁସଲାକୁସଲସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜହୀନପଣୀତକଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅପିଲାପେତି । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୩) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଅପିଲାପନରସା । କିଚ୍ଚୱସେନେୱ ହିସ୍ସ ଏତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମୋସରସା ୱା । ଗୋଚରାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସତି ଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ତତ୍ଥ ବୋଧିୟା ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗୋତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟା ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ, ୟାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନ-କାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗ-ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବୁଜ୍ଝତୀତି କିଲେସସନ୍ତାନନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗୋତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ ।
ୟୋପେସ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଏତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗୋତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି । ଅପିଚ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି କେନଟ୍ଠେନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ? ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅନୁବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୭) ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟେନାପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପସତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ଏୱଂ ସତି ଏୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ତଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ। ଏୱଂ ତାୱ ଏକସ୍ସ ଆଦିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟାଦୀସୁ ପନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ୱିଚିନାତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ। ସୋ ପନ ୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ, ଓଭାସନରସୋ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱୀରଭାୱତୋ ୱିଧିନା ଈରୟିତବ୍ବତୋ ଚ ୱୀରିୟଂ। ତଂ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅନୋସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ। ପୀଣୟତୀତି ପୀତି। ସା ଫରଣଲକ୍ଖଣା, ତୁଟ୍ଠିଲକ୍ଖଣା ୱା, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ପୀଣନରସା, ତେସଂୟେୱ ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । କାୟଚିତ୍ତଦରଥପସ୍ସମ୍ଭନତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧି। ସା ଉପସମଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତଦରଥନିମ୍ମଦ୍ଦନରସା, ଆୟଚିତ୍ତାନଂ ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭୂତସୀତିଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସମାଧାନତୋ ସମାଧି। ସୋ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ, ଅୱିସାରଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡନରସୋ, ଚିତ୍ତଟ୍ଠିତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତୋ ଉପେକ୍ଖା। ସା ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣା, ସମୱାହିତଲକ୍ଖଣା ୱା, ଊନାଧିକତାନିୱାରଣରସା, ପକ୍ଖପାତୁପଚ୍ଛେଦରସା ୱା, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏୱଂ ସେସପଦାନମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
କମତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) ୱଚନତୋ ସବ୍ବେସଂ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଉପକାରକତ୍ତା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋୱ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ପରଂ ‘‘ସୋ ତଥା ସତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞାୟ ପୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୬୯) ନୟେନ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବାପରିୟୱଚନେ ପୟୋଜନଂ ସୁତ୍ତେୟେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେତ୍ଥ କମତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
ଅନୂନାଧିକତୋତି କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ସତ୍ତେୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି । ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ ସବ୍ବତ୍ଥିକତୋ ଚ । ଏତ୍ଥ ହି ତୟୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଲୀନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା । ୟଥାହ – ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ତୟୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖା । ୟଥାହ – ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାଲୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟ, କାଲୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ଏକୋ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥିକୋ । ୟଥାହ – ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ ସବ୍ବତ୍ଥିକତୋ ଚ ସତ୍ତେୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି, ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୂନାଧିକତୋପି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆଦିପଦାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ ଞାତବ୍ବା । ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି, ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନେତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିୱେକେ ନିସ୍ସିତଂ । ୱିୱେକୋତି ୱିୱିତ୍ତତା । ସ୍ୱାୟଂ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ତସ୍ସ ନାନତ୍ତଂ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେୱ ହି ତତ୍ଥ ୱିନୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଏତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ୱିୱେକେ ।
ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ଅୟଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକାଲେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ପଞ୍ଚୱିଧୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତିପି ଏକେ, ତେ ହି ନ କେୱଲଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେସୁ ଏୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାପାଦକକସିଣଜ୍ଝାନଆନାପାନାସୁଭବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନେସୁପି ଉଦ୍ଧରନ୍ତି । ନ ଚ ପଟିସିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି । ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ଏତେସଂ ଝାନାନଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ଏୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ୟଥା ଚ ‘‘ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତମ୍ପି ଭାୱେତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ୱିରାଗନିସ୍ସିତାଦୀସୁ । ୱିୱେକଟ୍ଠା ଏୱ ହି ୱିରାଗାଦୟୋ ।
କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଦୁୱିଧୋ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଚ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟେ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ତଂ ପରିଣମନ୍ତଂ ପରିଣତଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିପକ୍କଞ୍ଚାତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଅୟଞ୍ହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ତଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ପରିପକ୍କୋ ହୋତି, ତଥା ନଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ।
ଇଧ ପନ ନିବ୍ବାନଂୟେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ୱିୱେକୋ, ସବ୍ବେସଂ ୱିରାଗଭାୱତୋ ୱିରାଗୋ, ନିରୋଧଭାୱତୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଚ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମୀ, ତସ୍ମା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ତଥା ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ। ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱେନ ଚ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଭାୱେନ ଚ ପରିଣତଂ ପରିପକ୍କନ୍ତି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ।
ୟଞ୍ହିସ୍ସାତି ଏତେସୁ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଅସ୍ସ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଆସୱୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପନେତ୍ଥ ଇମେସଂ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅଭାୱିତତ୍ତା ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ତୟୋ ଆସୱା, ଭାୱୟତୋ ଏୱଂସ ତେ ଆସୱା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଂ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି…ପେ॰… ଭାୱନା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ ତୟୋ ଆସୱା ଇମାୟ ମଗ୍ଗତ୍ତୟସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାୟ ପହାତବ୍ବାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୮. ଇଦାନି ଇମେହି ସତ୍ତହାକାରେହି ପହୀନାସୱଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଆସୱପ୍ପହାନେ ଚସ୍ସ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏତେହେୱ ଚ କାରଣେହି ଆସୱପ୍ପହାନେ ସତ୍ତାନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଜନେନ୍ତୋ ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟତୋ ଖୋତି ସାମିୱଚନେ ତୋକାରୋ, ୟସ୍ସ ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୋରାଣା ପନ ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୟେ ଆସୱା ଦସ୍ସନା ପହାତବ୍ବାତି ୟେ ଆସୱା ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା, ତେ ଦସ୍ସନେନେୱ ପହୀନା ହୋନ୍ତି, ନ ଅପ୍ପହୀନେସୁୟେୱ ପହୀନସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ସବ୍ବାସୱସଂୱରସଂୱୁତୋତି ସବ୍ବେହି ଆସୱପିଧାନେହି ପିହିତୋ, ସବ୍ବେସଂ ୱା ଆସୱାନଂ ପିଧାନେହି ପିହିତୋ । ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛିତଣ୍ହନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ତଣ୍ହଂ ଛିନ୍ଦି, ସଂଛିନ୍ଦି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦି । ୱିୱତ୍ତୟି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ ପରିୱତ୍ତୟି ନିମ୍ମଲମକାସି । ସମ୍ମାତି ହେତୁନା କାରଣେନ । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟା ପହାନାଭିସମୟା ଚ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି କିଚ୍ଚୱସେନ ମାନଂ ପସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ । ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ପନ ସୋ ତାୱଦେୱ ପହୀୟତି ଦିଟ୍ଠୱିସେନ ଦିଟ୍ଠସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ୱିୟ । ଅୟମସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟୋ ।
ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମ୍ମା ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ଚ ୟେ ଇମେ ‘‘କାୟବନ୍ଧନସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଜୀରତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୭୮) । ହରିତନ୍ତଂ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଅନ୍ତିମମରିୟାଦନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜୀୱିକାନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଲାମକନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ସକ୍କାୟୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତକୋଟ୍ଠାସନ୍ତୋ ଚ, ‘‘ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତକୋଟନ୍ତୋ ଚାତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତା, ତେସୁ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତିମକୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତମକାସି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୱଟୁମଂ ଅକାସି । ଅନ୍ତିମସମୁସ୍ସୟମତ୍ତାୱସେସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅତ୍ତମନା ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ସକମନା ତୁଟ୍ଠମନା, ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା । ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାପରିୟୋସାନଂ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ସୁକଥିତଂ ସୁଲପିତଂ, ଏୱମେତଂ ଭଗୱା ଏୱମେତଂ ସୁଗତାତି ମତ୍ଥକେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତା ଅବ୍ଭନୁମୋଦିଂସୂତି ।
ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ଅନୁପଦସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।
ଭାୱନାପହାତବ୍ବଆସୱୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱସ୍ସ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । କତରାୟ ଚ ପନିଦଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି । ଲାଭସକ୍କାରେ । ଭଗୱତୋ କିର ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ୟଥା ତଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେ ପୂରିତଦାନପାରମୀସଞ୍ଚୟସ୍ସ । ସବ୍ବଦିସାସୁ ୟମକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହୋଘଂ ୱିୟ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସାମାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରମହୋଘଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ତତୋ ଅନ୍ନପାନୟାନୱତ୍ଥମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିହତ୍ଥା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘କହଂ ବୁଦ୍ଧୋ, କହଂ ଭଗୱା, କହଂ ଦେୱଦେୱୋ, ନରାସଭୋ, ପୁରିସସୀହୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତି । ସକଟସତେହିପି ପଚ୍ଚୟେ ଆହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ସମନ୍ତା ଗାୱୁତପ୍ପମାଣମ୍ପି ସକଟଧୁରେନ ସକଟଧୁରମାହଚ୍ଚତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି ଚ । ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକେ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଚ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଭଗୱତୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି ।
ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି ଗରୁକତୋ ମାନିତୋ ପୂଜିତୋ ଅପଚିତୋ ଲାଭୀ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଖୋ ସକ୍କତୋ ହୋତି…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୧୪) । ତଥା – ‘‘ୟାୱତା ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ଏତରହି ସଙ୍ଘୋ ୱା ଗଣୋ ୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକସଙ୍ଘମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏୱଂ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପତ୍ତଂ, ୟଥରିୱ, ଚୁନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୬) ।
ସ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନଦୀନଂ ଉଦକମିୱ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅହୋସି । କମେନ ଭିକ୍ଖୂ ପଚ୍ଚୟଗରୁକା ପଚ୍ଚୟବାହୁଲିକା ଅହେସୁଂ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ ଆହଟେସୁ ଗଣ୍ଡିଂୟେୱ ପହରିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଦେଥ, ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି । ସା ଚ ନେସଂ ପୱତ୍ତି ଭଗୱତୋପି ପାକଟା ଅହୋସି । ତତୋ ଭଗୱା ଅନନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି –
‘‘ପଚ୍ଚୟା ଅକପ୍ପିୟାତି ନ ସକ୍କା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେତୁଂ । ପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧା ହି କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସମଣଧମ୍ମୱୁତ୍ତି । ହନ୍ଦାହଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପଦଂ ଦେସେମି । ସା ସିକ୍ଖାକାମାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିୟ ଭୱିସ୍ସତି ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠପିତସବ୍ବକାୟିକଆଦାସୋ ୱିୟ ଚ, ୟଥା ହି ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠପିତେ ସବ୍ବକାୟିକେ ଆଦାସେ ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ଅତ୍ତନୋ ଛାୟଂ ଦିସ୍ୱା ୱଜ୍ଜଂ ପହାୟ ନିଦ୍ଦୋସା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସିକ୍ଖାକାମା କୁଲପୁତ୍ତା ପୟୋଗମଣ୍ଡନେନ ଅତ୍ତାନଂ ମଣ୍ଡେତୁକାମା ଇମଂ ସବ୍ବକାୟିକାଦାସୂପମଂ ଦେସନଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆମିସଦାୟାଦପଟିପଦଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତା ଖିପ୍ପମେୱ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦାତି ଧମ୍ମସ୍ସ ମେ ଦାୟାଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସସ୍ସ । ୟୋ ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହକା ଭୱଥ, ୟଞ୍ଚ ଖୋ ମୟ୍ହଂ ଆମିସଂ, ତସ୍ସ ମା ପଟିଗ୍ଗାହକା ଭୱଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋପି ଦୁୱିଧୋ – ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ, ପରିୟାୟଧମ୍ମୋତି । ଆମିସମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ – ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସଂ, ପରିୟାୟାମିସନ୍ତି । କଥଂ ? ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନଭେଦୋ ହି ନୱୱିଧୋପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତଧମ୍ମୋ, ନ ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ କାରଣେନ ୱା ଲେସେନ ୱା ଧମ୍ମୋ । ୟଂ ପନିଦଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତଂ କୁସଲଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ୱତ୍ଥୁପୂଜଂ କରୋତି, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଦେସେତି ଝାନସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ। ତଥା ଚୀୱରାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ କାରଣେନ ୱା ଲେସେନ ୱା ଆମିସଂ । ୟଂ ପନିଦଂ ୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭତି, ଇଦଂ ପରିୟାୟାମିସଂ ନାମ ।
ତତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକୋ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତା, ଅନକ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତା, ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ମଗ୍ଗୱିଦୂ ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ । ମଗ୍ଗାନୁଗା ଚ ପନ ଏତରହି ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଚ – ‘‘ସୋ ହାୱୁସୋ, ଭଗୱା ଜାନଂ ଜାନାତି, ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଞାଣଭୂତୋ ଧମ୍ମଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ ୱତ୍ତା ପୱତ୍ତା ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା ଅମତସ୍ସ ଦାତା ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ତଥାଗତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୩) ଚ । ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକୋ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଚ ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ । ଭଗୱତା ହି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାୟେୱ ଭିକ୍ଖୂହି ଜୀୱକୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପଣୀତଚୀୱରଂ ଲଦ୍ଧଂ । ୟଥାହ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗହପତିଚୀୱରଂ । ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୁ, ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ଗହପତିଚୀୱରଂ ସାଦିୟତୁ । ଇତରୀତରେନପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂୟେୱ ୱଣ୍ଣେମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩୭) ।
ପୁବ୍ବେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତଂ ନାଲତ୍ଥୁଂ । ସପଦାନପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନା ଏୱାହେସୁଂ । ତେହି ରାଜଗହେ ୱିହରନ୍ତେନ ଭଗୱତା – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ ଉପୋସଥିକଂ ପାଟିପଦିକ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୨୫) ଏୱଂ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାୟେୱ ପଣୀତଭୋଜନଂ ଲଦ୍ଧଂ । ତଥା ସେନାସନଂ । ପୁବ୍ବେ ହି ଅକତପବ୍ଭାରରୁକ୍ଖମୂଲାଦିସେନାସନାୟେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ । ତେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ଲେଣାନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୪) ଏୱଂ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାୟେୱ ୱିହାରୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ପାସାଦୋ ହମ୍ମିୟଂ ଗୁହାତି ଇମାନି ସେନାସନାନି ଲଭିଂସୁ । ପୁବ୍ବେ ଚ ମୁତ୍ତହରୀତକେନେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ ଅକଂସୁ । ତେ ଭଗୱତାୟେୱ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସପ୍ପି, ନୱନୀତଂ, ତେଲଂ, ମଧୁ, ଫାଣିତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୬୦) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ନାନାଭେସଜ୍ଜାନି ଲଭିଂସୁ ।
ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ୟେୱ ଜାନନ୍ତି – ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପରିୟାୟାମିସଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ତଦେୱ, ୟସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସାମିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ।
ୟୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତକୋ ଦୁୱିଧୋପି ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଦାୟାଦା ଭୱଥ । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ ମୟ୍ହମେୱ ସନ୍ତକଂ ଆମିସଂ, ତସ୍ସ ଦାୟାଦା ମା ଭୱଥ । ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସସ୍ସେୱ ସାମିନୋ ଭୱଥ, ମା ଆମିସକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ । ୟୋ ହି ଜିନସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟପରମୋ ୱିହରତି ଚତୂସୁ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ, ଅୟଂ ଆମିସଦାୟାଦୋ ନାମ । ତାଦିସା ମା ଭୱଥ । ୟୋ ପନ ଅନୁଞ୍ଞାତପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ପଟିସଙ୍ଖା ସେୱମାନୋ ପଟିପତ୍ତିପରମୋ ୱିହରତି ଚତୂସୁ ଅରିୟୱଂସେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନୋ, ଅୟଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦୋ ନାମ । ତାଦିସା ଭୱଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ୟେସଂ ତତ୍ଥ ଏତଦହୋସି, ଭୱିସ୍ସତି ୱା ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ସାୱକାନଂ ଅଲାଭତ୍ଥିକୋ ଏୱମାହା’’ତି, ତେସଂ ଅତିପଣୀତଲାଭତ୍ଥିକୋ ଅହଂ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ଦସ୍ସେତୁମାହ ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦାତି ।
ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୋ – ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା ଅନୁଦ୍ଦୟା ହିତେସିତା, କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ କେନ ଉପାୟେନ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଅସ୍ସୁ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସସାମିନୋ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦାତି । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ପସ୍ସତି କିର ଭଗୱା ଆମିସଗରୁକାନଂ ଆମିସେ ଉପକ୍ଖଲିତାନଂ ଅତୀତକାଲେ ତାୱ କପିଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ‘‘ସଙ୍ଘାଟିପି ଆଦିତ୍ତା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୨୩୦; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) ନୟେନ ଆଗତପାପଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀସିକ୍ଖମାନାଦୀନଞ୍ଚ ଅନେକସତାନଂ ଅପାୟପରିପୂରଣତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ । ଧମ୍ମଗରୁକାନଂ ପନ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପାଦୀନଂ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଦିଗୁଣପ୍ପଟିଲାଭଂ । ତସ୍ମା ତେସଂ ଅପାୟା ପରିମୁତ୍ତିଂ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି । ପଚ୍ଚୟଗରୁକୋ ଚ ଚତୁପରିସନ୍ତରେ କୂଟକହାପଣୋ ୱିୟ ନିବ୍ବୁତଙ୍ଗାରୋ ୱିୟ ଚ ନିତ୍ତେଜୋ ନିପ୍ପଭୋ ହୋତି । ତତୋ ୱିୱତ୍ତିତଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମଗରୁକୋ ତେଜୱା ସୀହୋୱ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ, ତସ୍ମାପି ଏୱମାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ।
ଏୱଂ ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ଇଦଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ପଣୀତତରଂ ଲାଭଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନୋ ଅଲାଭତ୍ଥିକେନାତି ସାୱେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ଅକରଣେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଚ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ନୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦା’’ତି । ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହେପି ତେନ ଆଦିୟା ଭୱେୟ୍ୟାଥାତି ତୁମ୍ହେପି ତେନ ଆମିସଦାୟାଦଭାୱେନ ନୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦଭାୱେନ ଆଦିୟା ଭୱେୟ୍ୟାଥ । ଅପଦିସିତବ୍ବା ୱିସୁଂ କାତବ୍ବା ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବା, ୱିଞ୍ଞୂହି ଗାରୟ୍ହା ଭୱେୟ୍ୟାଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିନ୍ତି ? ଆମିସଦାୟାଦା ସତ୍ଥୁସାୱକା ୱିହରନ୍ତି, ନୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦାତି ।
ଅହମ୍ପି ତେନ ଆଦିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅହମ୍ପି ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଆମିସଦାୟାଦଭାୱେନ ନୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦଭାୱେନ ଗାରୟ୍ହୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । କିନ୍ତି ? ଆମିସ…ପେ॰… ଦାୟାଦାତି । ଇଦଂ ଭଗୱା ତେସଂ ଅତୀୱ ମୁଦୁକରଣତ୍ଥମାହ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ ଆମିସଲୋଲା ଚରିସ୍ସଥ, ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୂ ମଂ ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ସାୱକେ ଧମ୍ମଦାୟାଦେ ନୋ ଆମିସଦାୟାଦେ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଅନାକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଗରହନ୍ତି ‘‘କସ୍ସିମେ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା, କସ୍ସନ୍ତେୱାସିକା’’ତି; ସେୟ୍ୟଥା ୱା ପନ କୁଲକୁମାରକେ ୱା କୁଲକୁମାରିକାୟୋ ୱା ଦୁସ୍ସୀଲେ ପାପଧମ୍ମେ ଦିସ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଗରହନ୍ତି ‘‘କସ୍ସିମେ ପୁତ୍ତା, କସ୍ସ ଧୀତରୋ’’ତି; ଏୱମେୱ ମଂ ୱିଞ୍ଞୂ ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ସାୱକେ ଧମ୍ମଦାୟାଦେ ନୋ ଆମିସଦାୟାଦେ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ଅକରଣେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କରଣେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତୁମ୍ହେ ଚ ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅହମ୍ପି ତେନ ନ ଆଦିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ୱତ୍ତପରିପୂରକେ ଦହରଭିକ୍ଖୂ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାସମ୍ପନ୍ନେ ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରେ ୱିୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନେ ଦିସ୍ୱା, କସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକା, କସ୍ସନ୍ତେୱାସିକାତି, ଅସୁକସ୍ସାତି, ‘‘ପତିରୂପଂ ଥେରସ୍ସ, ପଟିବଲୋ ୱତ ଓୱଦିତୁଂ ଅନୁସାସିତୁ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ନ ଆଦିୟା ନ ଗାରୟ୍ହା ଭୱନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଅହମ୍ପି ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦଭାୱେନ ନୋ ଆମିସଦାୟାଦଭାୱେନ କସ୍ସ ସାୱକା ନାଲକପଟିପଦଂ ତୁୱଟ୍ଟକପଟିପଦଂ ଚନ୍ଦୂପମପଟିପଦଂ ରଥୱିନୀତପଟିପଦଂ ମହାଗୋସିଙ୍ଗସାଲପଟିପଦଂ ମହାସୁଞ୍ଞତପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନା ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସେସୁ ସକ୍ଖିଭୂତା ପଚ୍ଚୟଗେଧତୋ ୱିୱତ୍ତମାନସା ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତଚନ୍ଦସମା ୱିହରନ୍ତୀତି; ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ୱତ ଭଗୱା, ଅସକ୍ଖି ୱତ ସାୱକେ ଆମିସଦାୟାଦପଟିପଦଂ ଛଡ୍ଡାପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପତ୍ତିପୂରକେ କାତୁ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ ନ ଆଦିୟୋ ନ ଗାରୟ୍ହୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏୱମିମସ୍ମିଂ ପଦେ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ସେସଂ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତନୟପଚ୍ଚନୀକେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ କରଣେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଓୱାଦଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ।
୩୦. ଏୱମିମଂ ଓୱାଦଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସା ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପତ୍ତିୟା ପରିପୂରକାରିଂ ଥୋମେତୁଂ ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ଭଗୱତୋ ହି ଥୋମନଂ ସୁତ୍ୱାପି ହୋନ୍ତିୟେୱ ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତାରୋ ।
ତତ୍ଥ ଇଧାତି ନିପାତପଦମେତଂ । ଭୁତ୍ତାୱୀତି ଭୁତ୍ତୱା, କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱାରିତୋତି ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଭୋଜନୋ ତିତ୍ତୋୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚତୁବ୍ବିଧା ହି ପୱାରଣା ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠପୱାରଣା ପଚ୍ଚୟପୱାରଣା ଅନତିରିତ୍ତପୱାରଣା ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାତି । ତତ୍ଥ, ‘‘ଅନୁଜାନାମି ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତୀହି ଠାନେହି ପୱାରେତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୦୯) ଅୟଂ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠପୱାରଣା। ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘଂ ଚତୁମାସଂ ଭେସଜ୍ଜେନ ପୱାରେତୁ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୩୦୩) ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ପୁନପୱାରଣାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ନିଚ୍ଚପୱାରଣାୟା’’ତି (ପାଚି॰ ୩୦୭) ଚ ଅୟଂ ପଚ୍ଚୟପୱାରଣା। ‘‘ପୱାରିତୋ ନାମ ଅସନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଭୋଜନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ହତ୍ଥପାସେ ଠିତୋ ଅଭିହରତି, ପଟିକ୍ଖେପୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏସୋ ପୱାରିତୋ ନାମା’’ତି (ପାଚି॰ ୨୩୯) ଅୟଂ ଅନତିରିତ୍ତପୱାରଣା। ‘‘ପଣୀତେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ସହତ୍ଥା ସନ୍ତପ୍ପେସି ସମ୍ପୱାରେସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୭, ୩୫୮) ଅୟଂ ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣା। ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୱାରିତୋତି ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ’’ତି ।
ପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଭୋଜନେନ ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ପରିୟୋସିତୋତି ପରିୟୋସିତଭୋଜନୋ, ଉତ୍ତରପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ। ୟାୱତକଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତାୱତକଂ ଭୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୱସିତା ମେ ଭୋଜନକିରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁହିତୋତି ଧାତୋ, ଜିଘଚ୍ଛାଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ୱା ସୁଖିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାୱଦତ୍ଥୋତି ୟାୱତକୋ ମେ ଭୋଜନେନ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସବ୍ବୋ ପତ୍ତୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଚ୍ଛିମାନି ସାଧକାନି । ୟୋ ହି ପରିୟୋସିତୋ, ସୋ ଭୁତ୍ତାୱୀ ହୋତି । ୟୋ ଚ ସୁହିତୋ, ସୋ ୟାୱଦତ୍ଥପୱାରଣାୟ ପୱାରିତୋ । ୟୋ ୟାୱଦତ୍ଥୋ, ସୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋତି । ପୁରିମାନି ୱା ପଚ୍ଛିମାନଂ । ୟସ୍ମା ହି ଭୁତ୍ତାୱୀ, ତସ୍ମା ପରିୟୋସିତୋ । ୟସ୍ମା ପୱାରିତୋ, ତସ୍ମା ସୁହିତୋ । ୟସ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ତସ୍ମା ୟାୱଦତ୍ଥୋତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସିୟାତି ଏକଂସେ ଚ ୱିକପ୍ପନେ ଚ । ‘‘ପଥୱୀଧାତୁ ସିୟା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା, ସିୟା ବାହିରା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯) ଏକଂସେ । ‘‘ସିୟା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଆପତ୍ତି ୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯) ୱିକପ୍ପନେ । ଇଧ ଉଭୟମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅତିରେକୋୱ ଅତିରେକଧମ୍ମୋ। ତଥା ଛଡ୍ଡନୀୟ ଧମ୍ମୋ। ଅଧିକୋ ଚ ଛଡ୍ଡେତବ୍ବୋ ଚ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାତି ତମ୍ହି କାଲେ । ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତାତି ଜିଘଚ୍ଛାୟ ଚ ଦୁବ୍ବଲ୍ୟେନ ଚ ପରେତା ଫୁଟ୍ଠା ଅନୁଗତା ଚ ଅଟ୍ଠପି ଦସପି ଦିୱସାନି । ତତ୍ଥ କେଚି ଜିଘଚ୍ଛିତାପି ନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ସକ୍କୋନ୍ତି ଜିଘଚ୍ଛଂ ସହିତୁଂ । ଇମେ ପନ ନ ତାଦିସାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଉଭୟମାହ । ତ୍ୟାହନ୍ତି ତେ ଅହଂ । ସଚେ ଆକଙ୍ଖଥାତି ୟଦି ଇଚ୍ଛଥ ।
ଅପ୍ପହରିତେତି ଅପ୍ପରୁଳ୍ହହରିତେ, ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ପିଣ୍ଡପାତଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣେନ ୱିନସ୍ସନଧମ୍ମାନି ତିଣାନି ନତ୍ଥି, ତସ୍ମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ନିତ୍ତିଣଞ୍ଚ ମହାତିଣଗହନଂ ଚ, ୟତ୍ଥ ସକଟେନପି ଛଡ୍ଡିତେ ପିଣ୍ଡପାତେ ତିଣାନି ନ ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ହୋତି । ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ହି ଅୱିକୋପନତ୍ଥମେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅପ୍ପାଣକେତି ନିପ୍ପାଣକେ ପିଣ୍ଡପାତଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣେନ ମରିତବ୍ବପାଣକରହିତେ ୱା ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧେ । ପରିତ୍ତୋଦକେ ଏୱ ହି ଭତ୍ତପକ୍ଖେପେନ ଆଳୁଲିତେ ସୁଖୁମପାଣକା ମରନ୍ତି, ନ ମହାତଳାକାଦୀସୂତି । ପାଣକାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ହି ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଓପିଲାପେସ୍ସାମୀତି ନିମୁଜ୍ଜାପେସ୍ସାମି ।
ତତ୍ରେକସ୍ସାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଏକସ୍ସ । ୟୋ ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସୁତୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେତି ଚ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦୋ କେସୋହାରଣେପି ଦିସ୍ସତି ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬) । ରୋପିତେପି ‘‘ୟଥା ସାରଦିକଂ ବୀଜଂ, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୩.୩୧) । କଥିତେପି ‘‘ୱୁତ୍ତମିଦଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତମିଦଂ ଅରହତା’’ତିଆଦୀସୁ । ଇଧ ପନ କଥିତେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କଥିତଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ଅୟଞ୍ହିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଆମିସଞ୍ଞତରନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାମିସାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଏକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ସବ୍ବଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିୱଚନେସୁ ତାଦିସୋୱ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ପରିଣାମେତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନାସ୍ସ ୟୋ ଏସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଏସୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ନାମ । ଇଦଂ ଆମିସଞ୍ଞତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂନୂନାହନ୍ତି ସାଧୁ ୱତାହଂ । ଏୱନ୍ତି ୟଥା ଇଦାନି ଇମଂ ଖଣଂ ୱୀତିନାମେମି, ଏୱମେୱ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ । ୱୀତିନାମେୟ୍ୟନ୍ତି ଖେପେୟ୍ୟଂ ଅତିୱତ୍ତାପେୟ୍ୟଂ ।
ସୋ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ସୋ ତଂ ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବରୂପଂ ସୁଗତାତିରିତ୍ତମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦାୟାଦଭାୱଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଆଦିତ୍ତସୀସୂପମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତେନେୱ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟେନ ଏୱଂ ତଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ୱୀତିନାମେୟ୍ୟ ।
ଅଥ ଦୁତିୟସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱାରେ ଏସ ସଙ୍ଖେପୋ, ସଚେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟଂନୂନାହଂ…ପେ॰… ୱୀତିନାମେୟ୍ୟନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଏୱମ୍ପି ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ପବ୍ବଜିତେନ ଖୋ ୱାଳମିଗାକୁଲେ ଅରଞ୍ଞେ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱାଳାକୁଲେ ଗାମେ ପିଣ୍ଡପାତୋପି ଦୁକ୍ଖଂ ପରିୟେସିତୁଂ । ଅୟଂ ପନ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଇତି ପରିୟେସନାଦୀନୱୱିମୁତ୍ତୋ ଚ ସୁଗତାତିରିତ୍ତୋ ଚାତି ଉଭତୋ ସୁଜାତଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ୱିୟ ହୋତି, ୟେହି ଚ ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ପିଣ୍ଡପାତୋ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ଗରହିତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି ‘‘ଅଲଜ୍ଜିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତକୋ’’ତି । ଅପରିସୁଦ୍ଧଉପ୍ପତ୍ତିତାୟ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିପରିପାଚନଅସନ୍ତସମ୍ଭାୱନୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ସାମିକାନୁକମ୍ପାୟ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି ‘‘ପିଣ୍ଡପାତସାମିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜିଘଚ୍ଛିତୋ’’ତି । ସୋ ଧାତୋ ତସ୍ସେୱ ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୀସୁ ଅନୁକମ୍ପାୟ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି ‘‘ଅନ୍ତେୱାସିକା ଅଞ୍ଞେ ୱା ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଜିଘଚ୍ଛିତା’’ତି, ତେପି ଧାତା ସୁହିତା, ଅପିଚ ଖୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧତାୟ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ ହୋତି ‘‘ପିଣ୍ଡପାତସାମିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ’’ତି । ତେହି ଚ କାରଣେହି ଅୟଂ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଭଗୱା ହି ଲଜ୍ଜୀନଂ ଅଗ୍ଗୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ, ଭଗୱା ଚ ଧାତୋ ସୁହିତୋ, ପଚ୍ଚାସୀସକୋପି ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନତ୍ଥି, ୟେ ଲୋକେ ସଦ୍ଧା, ଭଗୱା ତେସଂ ଅଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ସୋ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱୀତିନାମେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ୟୋପି ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋପି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବକମେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ନ ଭୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୟୋପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋପି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବକମେୱ ଭୁତ୍ତୋ ହୋତି । ନତ୍ଥି ପିଣ୍ଡପାତେ ୱିସେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲେ ପନ ଅତ୍ଥି ୱିସେସୋ । ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କିଞ୍ଚାପି ସୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଜାନନପ୍ପସଂସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । କିଂ ଅନୁଜାନାତି ? ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ଅନୱଜ୍ଜପରିଭୋଗଂ । କିଂ ପସଂସତି ? ଭୁତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମକରଣଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ୟଦିପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କାତବ୍ବମେୱ କରେୟ୍ୟ । ଅଥ ଖୋ ଅସୁୟେୱ ମେ ପୁରିମୋ ଭିକ୍ଖୂତି ୟୋ ପୁରିମୋ ଭିକ୍ଖୁ ତମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋୟେୱ ମମ ଦ୍ୱୀସୁ ସୂରେସୁ ସୂରତରୋ ୱିୟ ଦ୍ୱୀସୁ ପଣ୍ଡିତେସୁ ପଣ୍ଡିତତରୋ ୱିୟ ଚ ପୁଜ୍ଜତରୋ ଚ ପାସଂସତରୋ ଚ, ଦୁତିୟଭିକ୍ଖୁତୋ ଅତିରେକେନ ପୂଜନୀୟୋ ଚ ପସଂସନୀୟୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ କାରଣେନ ସାଧେନ୍ତୋ ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ତତ୍ଥ ସିୟା ତୁମ୍ହାକଂ, କସ୍ମା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ପୁଜ୍ଜତରୋ ଚ ପାସଂସତରୋ ଚାତି ? ତଞ୍ହି ତସ୍ସାତି ୟସ୍ମା ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍ଖିପନଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ…ପେ॰… ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି । କଥଂ ? ତସ୍ସ ହି ସଚେ ଅପରେନ ସମୟେନ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ୱା ପାପିଚ୍ଛତା ୱା ମହିଚ୍ଛତା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତତୋ ନଂ ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍ଖେପଙ୍କୁସେନ ନିୱାରେସ୍ସତି ‘‘ଅରେ ତ୍ୱଂ ସୁଗତାତିରିତ୍ତମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଈଦିସଂ ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେସୀ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ । ଏସ ନୟୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଅସଂଲେଖସ୍ସ ଚୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ନିୱାରଣେ । ଏୱଂ ତାୱସ୍ସ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂଲେଖାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି ।
ସୁଭରତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଂୱଣ୍ଣନା – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତନୋପି ଉପଟ୍ଠାକାନମ୍ପି ଦୁବ୍ଭରୋ ହୋତି ଦୁପ୍ପୋସୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତନୋପି ଉପଟ୍ଠାକାନମ୍ପି ସୁଭରୋ ହୋତି ସୁପୋସୋ । କଥଂ ? ୟୋ ହି ଅମ୍ବିଲାଦୀନି ଲଦ୍ଧା ଅନମ୍ବିଲାଦୀନି ପରିୟେସତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଘରେ ଲଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଘରେ ଛଡ୍ଡେନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ଗାମଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ରିତ୍ତପତ୍ତୋୱ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁବ୍ଭରୋ । ୟୋ ପନ ସାଲିମଂସୋଦନାଦୀନଂ ପତ୍ତେ ପୂରେତ୍ୱା ଦିନ୍ନେପି ଦୁମ୍ମୁଖଭାୱଂ ଅନତ୍ତମନଭାୱମେୱ ଚ ଦସ୍ସେତି, ତେସଂ ୱା ସମ୍ମୁଖାୱ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅପସାଦେନ୍ତୋ ସାମଣେରଗହଟ୍ଠାଦୀନମ୍ପି ଦେତି, ଅୟଂ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଦୁବ୍ଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଦୂରତୋ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁବ୍ଭରୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ସକ୍କା ପୋସିତୁନ୍ତି । ୟୋ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସୁଭରୋ । ୟୋ ଚ ପରେସମ୍ପି ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ଦାନଂ ଅହୀଳେତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ସମ୍ମୁଖାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟାତି, ଅୟଂ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ସୁଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥା ହୋନ୍ତି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭଦନ୍ତୋ ସୁଭରୋ ଥୋକେନପି ତୁସ୍ସତି, ମୟମେୱ ନଂ ପୋସିସ୍ସାମା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପୋସେନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସଚେ ଅପରେନ ସମୟେନ ଅସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୱା ଦୁବ୍ଭରତାନୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତତୋ ନଂ ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍ଖେପଙ୍କୁସେନ ନିୱାରେସ୍ସତି – ‘‘ଅରେ ତ୍ୱଂ ସୁଗତାତିରିତ୍ତମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଈଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସୀ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ, ଏୱମସ୍ସ ସୁଭରତାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି । ସଚେ ପନସ୍ସ କୋସଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତମ୍ପି ଏତେନେୱଙ୍କୁସେନ ନିୱାରେସ୍ସତି – ‘‘ଅରେ ତ୍ୱଂ ନାମ ତଦା ସୁଗତାତିରିତ୍ତମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଥା ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତୋପି ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଜ କୋସଜ୍ଜମନୁୟୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ, ଏୱମସ୍ସ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି । ଏୱମସ୍ସ ଇଦଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍ଖିପନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ…ପେ॰… ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତି । ଏୱମସ୍ସିମେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ପରିପୂରା ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି ।
କଥଂ ? ଅତ୍ର ହି ପାଳିୟଂୟେୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାୱୀରିୟାରମ୍ଭୱସେନ ତୀଣି ଆଗତାନି, ସେସାନି ସଲ୍ଲେଖେନ ସଙ୍ଗହିତାନି । ଇଦଞ୍ହି ସବ୍ବକଥାୱତ୍ଥୂନଂ ନାମମେୱ, ୟଦିଦଂ ସଲ୍ଲେଖୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟା ଚ ଖୋ ଅୟଂ, ଆନନ୍ଦ, କଥା ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକା ଚେତୋୱିନୀୱରଣସପ୍ପାୟା ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଉପସମାୟ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୯, ୧୯୨) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱଂ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ପରିପୂରା ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ପରିପୂରାନି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି ।
କଥଂ ? ଏତେସୁ ହି ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା ସନ୍ତୋସକଥା ଅସଂସଗ୍ଗକଥା ସୀଲକଥାତି ଇମା ଚତସ୍ସୋ କଥା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାସଙ୍ଗହିତାୟେୱ। ପୱିୱେକକଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା ସମାଧିକଥାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖସଙ୍ଗହିତା। ପଞ୍ଞାକଥା ୱିମୁତ୍ତିକଥା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକଥାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସଙ୍ଗହିତାତି । ଏୱଂ ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ପରିପୂରାନି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରା ପଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି ।
କଥଂ ? ପରିପୂରା ହି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖା ପଞ୍ଞା-ୱିମୁତ୍ତି-ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧା ଏୱାତି ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରା ପଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ପରିପୂରା ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ଉପରିପବ୍ବତେ ପାୱୁସ୍ସକୋ ମହାମେଘୋ ଅଭିୱୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ବତକନ୍ଦରସରସାଖା ପରିପୂରେତି । ତା ପରିପୂରା କୁସୋବ୍ଭେ, କୁସୋବ୍ଭା ମହାସୋବ୍ଭେ, ମହାସୋବ୍ଭା କୁନ୍ନଦିୟୋ, କୁନ୍ନଦିୟୋ ମହାନଦିୟୋ, ମହାନଦିୟୋ ମହାସମୁଦ୍ଦସାଗରଂ ପରିପୂରେନ୍ତି; ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ପରିପୂରା ଦସ କଥାୱତ୍ଥୁନି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି । ଏୱମୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ପରମଧମ୍ମଦାୟାଦଂ ଲଭତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଭଗୱା ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ତଞ୍ହି ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏୱଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁଜ୍ଜତରପାସଂସତରଭାୱଂ କାରଣେନ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତଥତ୍ତାୟ ସନ୍ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ତସ୍ମା ତିହ ମେ ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟସ୍ମା ୟୋ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ, ସୋ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ମୂଲଗୁଣେହି ପରିବାହିରୋ । ୟୋ ପନ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କରେୟ୍ୟ, ସୋ ଇମେସଂ ଭାଗୀ ହୋତି – ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ।
ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱାତି ଇଦଂ ନିଦାନପରିୟୋସାନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ନୋ ଆମିସଦାୟାଦାତି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୁଗତୋତି ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସଂ ୱତ୍ୱାୱ ସୋଭନାୟ ପଟିପଦାୟ ଗତତ୍ତା ସୁଗତୋତି ସଙ୍ଖଂ ପତ୍ତୋୟେୱ ଭଗୱା । ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପାୱିସୀ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଅତ୍ତନୋ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ଏୱ ପରିସାୟ । କସ୍ମା ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ।
ବୁଦ୍ଧା କିର ଅପରିନିଟ୍ଠିତାୟ ଦେସନାୟ ୱିହାରଂ ପୱିସନ୍ତା ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ପୱିସନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥଂ ୱା ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ୱା । ପୁଗ୍ଗଲଥୋମନତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ମୟା ସଂଖିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦେସଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ୱିତ୍ଥାରେନ ଅୱିଭତ୍ତଂ, ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ଭିକ୍ଖୂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦଂ ୱା କଚ୍ଚାନଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ମୟ୍ହଂ ଞାଣେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା କଥେସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକା ପୁନ ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଅହଂ ସୁକଥିତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନନ୍ଦେନ ସୁକଥିତଂ କଚ୍ଚାନେନ, ମଂ ଚେପି ତୁମ୍ହେ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଅହମ୍ପି ନଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଥୋମେସ୍ସାମି, ତତୋ ତେସୁ ଗାରୱଂ ଜନେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତି, ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ନିୟୋଜେସ୍ସନ୍ତି, ତେ ତେହି ନିୟୋଜିତା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ପରିପୂରେନ୍ତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।
ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି, ୟଥା ଇଧେୱ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟି ୱିହାରଂ ପୱିଟ୍ଠେ ତମେୱ ଆମିସଦାୟାଦଂ ଗରହନ୍ତୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦଞ୍ଚ ଥୋମେନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଏକଜ୍ଝାସୟାୟ ମତିୟା ଦେସିତା ଅୟଂ ଦେସନା ଅଗ୍ଗା ଚ ଗରୁକା ଚ ଭୱିସ୍ସତି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତସଦିସା । ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ ତିତ୍ଥେ ଠପିତା ନାୱା ୱିୟ ମଗ୍ଗଗମନଟ୍ଠେନ ଚତୁୟୁତ୍ତଆଜଞ୍ଞରଥୋ ୱିୟ ଚ ଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ଚ ‘ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ ଦଣ୍ଡୋ’ତି ପରିସତି ଆଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପାସାଦଂ ଆରୁଳ୍ହେ ରାଜିନି ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ସେନାପତି ତଂ ରଞ୍ଞା ଠପିତଂ ଆଣଂ ପୱତ୍ତେତି; ଏୱମ୍ପି ମୟା ଠପିତଂ ଦେସନଂ ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ନିସିନ୍ନୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଥୋମେତ୍ୱା ଦେସେସ୍ସତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ମତିୟା ଦେସିତା ଅୟଂ ଦେସନା ବଲୱତରା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସୂରିୟୋ ୱିୟ ପଜ୍ଜଲିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏୱମିଧ ଧମ୍ମଥୋମନତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ପାୱିସି ।
ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନାସନେୟେୱ ଅନ୍ତରହିତୋ ଚିତ୍ତଗତିୟା ୱିହାରଂ ପୱିସତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦି ହି କାୟଗତିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସବ୍ବା ପରିସା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସା ଏକୱାରଂ ଭିନ୍ନା ପୁନ ଦୁସ୍ସନ୍ନିପାତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଭଗୱା ଚିତ୍ତଗତିୟା ଏୱ ପାୱିସି ।
୩୧. ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପନ ଭଗୱତି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଥୋମେତୁକାମୋ ତତ୍ର ଖୋଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ…ପେ॰…ଏତଦୱୋଚ। ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ । ସାରିପୁତ୍ତୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମାତିତୋ, ନ ପିତିତୋ । ରୂପସାରିୟା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ସୋ ପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସାତି ପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସତୋ ନଚିରେନ । ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ପନ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସାୱକେ ଆଲପନ୍ତା ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଲପନ୍ତି । ସାୱକା ପନ ବୁଦ୍ଧେହି ସଦିସା ମା ହୋମାତି ଆୱୁସୋତି ପଠମଂ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଭିକ୍ଖୱେତି ଭଣନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧେହି ଚ ଆଲପିତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଭଦନ୍ତେତି ପଟିୱଚନଂ ଦେତି, ସାୱକେହି ଆୱୁସୋତି ।
କିତ୍ତାୱତାନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ କିତ୍ତାୱତାତି ପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ, କିତ୍ତକେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୁକାରୋ ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ଖୋକାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋତି, ତୀହି ୱିୱେକେହି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେହି ସତ୍ଥୁନୋ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ । ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ତିଣ୍ଣଂ ୱିୱେକାନଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତି, ଆମିସଦାୟାଦାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛି । ଏସ ନୟୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତମତ୍ଥଂ ସୋତୁକାମା ଭିକ୍ଖୂ ଦୂରତୋପି ଖୋତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଦୂରତୋପୀତି ତିରୋରଟ୍ଠତୋପି ତିରୋଜନପଦତୋପି ଅନେକୟୋଜନଗଣନତୋପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ତିକେତି ସମୀପେ । ଅଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଜାନିତୁଂ ବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ଆୟସ୍ମନ୍ତଂୟେୱ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଟିଭାତୂତି ଆୟସ୍ମତୋୟେୱ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଭାଗୋ ହୋତୁ, ଆୟସ୍ମା ପନ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଂ କତ୍ୱା ୱିଭଜତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟସ୍ମତୋ ହି ଭାଗୋ ୟଦିଦଂ ଅତ୍ଥକ୍ଖାନଂ, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ସୱନଂ ଭାଗୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଏୱଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ସମେତି । କେଚି ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ପଟିଭାତୂତି ଦିସ୍ସତୂ’’ତି । ଅପରେ ‘‘ଉପଟ୍ଠାତୂ’’ତି । ଧାରେସ୍ସନ୍ତୀତି ଉଗ୍ଗହେସ୍ସନ୍ତି ପରିୟାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି । ତତୋ ନେସଂ କଥେତୁକାମୋ ଥେରୋ ତେନ ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନାତି କାରଣୱଚନଂ । ହିକାରୋ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ସୋତୁକାମାତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚ ମୟ୍ହଂ ଭାରଂ ଆରୋପୟିତ୍ଥ, ତସ୍ମା ସୁଣାଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ, ତେନାହ ‘‘ଏୱମାୱୁସୋତି…ପେ॰…ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ନେସଂ, ଆମିସଦାୟାଦଂ ଗରହନ୍ତେନ ଭଗୱତା ‘‘ତୁମ୍ହେପି ତେନ ଆଦିୟା ଭୱେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏକେନେୱାକାରେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ତୀହି ଆକାରେହି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଇଧାୱୁସୋ, ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ…ପେ॰… ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ସାୱକା ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ୟଞ୍ଚ ଭଗୱା ଆମିସଦାୟାଦପଟିପଦଂ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ତୁମ୍ହେପି ତେନ ଆଦିୟା ଭୱେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ, ୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ…ପେ॰… ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁୱିଭତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ଚ ଖୋ ଭଗୱତୋ ଆଦିୟଭାୱଂ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ । ଭଗୱତୋୟେୱ ହି ୟୁତ୍ତଂ ସାୱକେ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅହମ୍ପି ତେନ ଆଦିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ, ନ ସାୱକାନଂ । ଏସ ନୟୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି, ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୟୋଜନା ।
ଅୟଂ ପନତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସାତି ସତ୍ଥୁନୋ ତୀହି ୱିୱେକେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ । ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀତି କାୟୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତି, ନ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ପନ ତିୱିଧଂ ୱିୱେକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେୟ୍ୟ, ପୁଚ୍ଛାୟ ଅୱିସେସୋ ସିୟା । ବ୍ୟାକରଣପକ୍ଖୋ ହି ଅୟଂ । ତସ୍ମା ଇମିନା ପଦେନ କାୟୱିୱେକଂ, ‘‘ୟେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ, ‘‘ବାହୁଲିକା’’ତିଆଦିନା ଉପଧିୱିୱେକଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଲୋଭାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟାହ, ୟେ ପରତୋ ‘‘ତତ୍ରାୱୁସୋ ଲୋଭୋ ଚ ପାପକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱକ୍ଖତି । ନପ୍ପଜହନ୍ତୀତି ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ନ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବାହୁଲିକାତି ଚୀୱରାଦିବାହୁଲ୍ଲାୟ ପଟିପନ୍ନା । ସାସନଂ ସିଥିଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ସାଥଲିକା । ଓକ୍କମନେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ଏତ୍ଥ ଓକ୍କମନଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅୱଗମନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି, ତେନ ପଞ୍ଚନୀୱରଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱିୱେକେତି ଉପଧିୱିୱେକେ ନିବ୍ବାନେ । ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରାତି ଓରୋପିତଧୁରା, ତଦଧିଗମାୟ ଆରମ୍ଭମ୍ପି ଅକୁରୁମାନାତି, ଏତ୍ତାୱତା ଉପଧିୱିୱେକଂ ନ ପରିପୂରେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଅନିୟମେନେୱ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଦେସନଂ ନିୟମେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ରାୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । କସ୍ମା ? ସାୱକା ‘‘ତୀହି ଠାନେହୀ’’ତି ଏୱଞ୍ହି ଅନିୟମେତ୍ୱାୱ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘କମ୍ପି ମଞ୍ଞେ ଭଣତି, ନ ଅମ୍ହେ’’ତି ଉଦାସିନାପି ହୋନ୍ତି । ‘‘ଥେରା ନୱା ମଜ୍ଝିମା’’ତି ଏୱଂ ପନ ନିୟମେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ଅମ୍ହେ ଭଣତୀତି ଆଦରଂ କରୋନ୍ତି। ୟଥା ରଞ୍ଞା ‘‘ଅମଚ୍ଚେହି ନଗରୱୀଥିୟୋ ସୋଧେତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ସୋଧେତବ୍ବା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ନ ସୋଧେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସୋଧେତବ୍ବନ୍ତି ପନ ଭେରିୟା ନିକ୍ଖନ୍ତାୟ ସବ୍ବେ ମୁହୁତ୍ତେନ ସୋଧେନ୍ତି ଚ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି ଚ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ତେସୁ ସାୱକେସୁ । ଥେରାତି ଦସୱସ୍ସେ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତୀହି ଠାନେହୀତି ତୀହି କାରଣେହି । ଅୟଞ୍ହି ଠାନସଦ୍ଦୋ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠିତିଖଣକାରଣେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘କିଂ ପନାୟସ୍ମା ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଠାନଂ ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଇସ୍ସରିୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଠାନକୁସଲୋ ହୋତି ଅକ୍ଖଣୱେଧୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଠିତିୟଂ । ‘‘ଠାନସୋୱେତଂ ତଥାଗତଂ ପଟିଭାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୭) ଖଣେ । ‘‘ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୮୦୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୮) କାରଣେ । ଇଧ ପନ କାରଣେୟେୱ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱେନ, ତସ୍ମା ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇମିନା ପଠମେନ ଠାନେନ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ଗାରୟ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ଗାରୟ୍ହାତି ଗରହିତବ୍ବା । ଥେରା ନାମ ସମାନା ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ନ ଉପେନ୍ତି, ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି, ସଙ୍ଗଣିକାରାମତଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, କାୟୱିୱେକମ୍ପି ନ ପରିପୂରେନ୍ତି, ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ଏୱଂ ନିନ୍ଦିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ଇମଂ ନିନ୍ଦଂ ଆୱୁସୋ ଲଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁତିୟେନ ଠାନେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଇମେ ନାମ ଆୱୁସୋ ଥେରାପି ସମାନା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ଥା ପହାନମାହ, ତେ ଲୋଭାଦିଧମ୍ମେ ନ ଜହନ୍ତି, ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘାତମତ୍ତମ୍ପି ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ଏୱଂ ନିନ୍ଦିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ଇମଂ ନିନ୍ଦଂ ଆୱୁସୋ ଲଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ତତିୟେନ ଠାନେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଇମେ ନାମାୱୁସୋ, ଥେରାପି ସମାନା ଇତରୀତରେନ ନ ୟାପେନ୍ତି, ଚୀୱରପତ୍ତସେନାସନପୂତିକାୟମଣ୍ଡନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି ଉପଧିୱିୱେକଂ ଅପୂରୟମାନା, ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ଏୱଂ ନିନ୍ଦିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି, ଇମଂ ନିନ୍ଦଂ, ଆୱୁସୋ, ଲଭନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୀତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ମଜ୍ଝିମନୱୱାରେସୁ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ । ମଜ୍ଝିମାତି ପଞ୍ଚୱସ୍ସେ ଉପାଦାୟ ୟାୱ ନୱ ୱସ୍ସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନୱାତି ଊନପଞ୍ଚୱସ୍ସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ନୱକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁଂ, ଥେରକାଲେ କୀଦିସା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମଜ୍ଝିମଥେରକାଲେ କୀଦିସା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୩୨. ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚନୀକନୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ଇମେ ୱତ ଥେରାପି ସମାନା ୟୋଜନପରମ୍ପରାୟ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ସେୱନ୍ତି, ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେପି ନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଜିଣ୍ଣସରୀରାପି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ପସାଦଂ ଜନେନ୍ତି, ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସା ଅହେସୁନ୍ତି ଇମିନା ପଠମେନ ଠାନେନ ଥେରା ପାସଂସା ଭୱନ୍ତି, ପସଂସଂ ଲଭନ୍ତି । ଲୋଭାଦୟୋ ପହାୟ ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ପୂରେନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ମହାଥେରୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକପରିୱାରିତୋ ହୁତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେପି ଈଦିସେପି ୱୟେ ୱତ୍ତମାନେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠୋ ସାୟଂ ନିକ୍ଖମତି, ସାୟଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ପାତୋ ନିକ୍ଖମତି, କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ମଗ୍ଗଫଲାନି ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବଥାପି ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ପୂରେତୀତି ଇମିନା ଦୁତିୟେନ ଠାନେନ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ପାସଂସା ଭୱନ୍ତି, ପସଂସଂ ଲଭନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଥେରସ୍ସ ପଟ୍ଟଦୁକୂଲକୋସେୟ୍ୟାଦୀନି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ଲହୁଚୀୱରାଦୀନି ୟୁତ୍ତାନି, ତସ୍ମିମ୍ପି ନାମ କାଲେ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ପଂସୁକୂଲାନି ଧାରେତି, ଅସିଥିଲଂ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଗତନୀୱରଣୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଉପଧିୱିୱେକଂ ପରିପୂରୟମାନୋ ୱିହରତି, ନୱମଜ୍ଝିମକାଲେ କୀଦିସୋ ଅହୋସୀତି ଇମିନା ତତିୟେନ ଠାନେନ ଥେରା ପାସଂସା ଭୱନ୍ତି, ପସଂସଂ ଲଭନ୍ତୀତି । ଏସ ନୟୋ ମଜ୍ଝିମନୱୱାରେସୁ ।
୩୩.ତତ୍ରାୱୁସୋତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି, ଏୱଂ ନୱହାକାରେହି ଆମିସଦାୟାଦପଟିପଦଂ ଗରହନ୍ତୋ, ନୱହି ଧମ୍ମଦାୟାଦପଟିପଦଂ ଥୋମେନ୍ତୋ, ଅଟ୍ଠାରସହାକାରେହି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ୟେ ତେ ‘‘ୟେସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ଥା ପହାନମାହ, ତେ ଚ ଧମ୍ମେ ନ ପଜହନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ତେ ସରୂପତୋ ‘‘ଇମେ ତେ’’ତି ଦସ୍ସେତୁମିଦଂ ‘‘ତତ୍ରାୱୁସୋ, ଲୋଭୋ ଚା’’ତିଆଦିମାହ, ଅୟଂ ଅନୁସନ୍ଧି ।
ଅପିଚ ହେଟ୍ଠା ପରିୟାୟେନେୱ ଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ଆମିସଂ ପନ ପରିୟାୟେନପି ନିପ୍ପରିୟାୟେନପି କଥିତଂ । ଇଦାନି ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଂ କଥେତୁମିଦମାହ । ଅୟଂ ପେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧି ।
ତତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ଅତୀତଦେସନାନିଦସ୍ସନଂ, ‘‘ସତ୍ଥୁ ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ସାୱକା ୱିୱେକଂ ନାନୁସିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଦେସନାୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋଭୋ ଚ ପାପକୋ, ଦୋସୋ ଚ ପାପକୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ପାପକା ଲାମକା, ଇମେ ପହାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଲୁବ୍ଭନଲକ୍ଖଣୋ ଲୋଭୋ। ଦୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋ ଦୋସୋ। ତେସୁ ଲୋଭୋ ଆମିସଦାୟାଦସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲାଭେ ହୋତି, ଦୋସୋ ଅଲାଭେ । ଲୋଭେନ ଅଲଦ୍ଧଂ ପତ୍ଥେତି, ଦୋସେନ ଅଲଭନ୍ତୋ ୱିଘାତୱା ହୋତି । ଲୋଭୋ ଚ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ହୋତି, ଦୋସୋ ଅଦାୟକେ ୱା ଅମନୁଞ୍ଞଦାୟକେ ୱା । ଲୋଭେନ ନୱତଣ୍ହାମୂଲକେ ଧମ୍ମେ ପରିପୂରେତି, ଦୋସେନ ପଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟାନି ।
ଇଦାନି ତେସଂ ପହାନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଲୋଭସ୍ସ ଚ ପହାନାୟାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ପନ ପାପକସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ଚ ଦୋସସ୍ସ ଚ ପହାନାୟ । ଅତ୍ଥି ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାତି ମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗୋ ହି ଲୋଭୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ଦୋସୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ନ ଉପେତି, ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ୱିମୁତ୍ତୋ ଏତେହି ଅନ୍ତେହି, ତସ୍ମା ‘‘ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱତ୍ତା ‘‘ମଜ୍ଝିମା, ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଚ ପଟିପଦାତି । ତଥା କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ସସ୍ସତଂ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ, ଉଚ୍ଛେଦୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋତି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଚକ୍ଖୁକରଣୀତିଆଦୀହି ପନ ତମେୱ ପଟିପଦଂ ଥୋମେତି । ସା ହି ସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନାୟ ସଂୱତ୍ତତି ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନାତି ଚକ୍ଖୁକରଣୀ। ସଚ୍ଚାନଂ ଞାଣାୟ ସଂୱତ୍ତତି ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନାତି ଞାଣକରଣୀ। ରାଗାଦୀନଞ୍ଚ ୱୂପସମନତୋ ଉପସମାୟ ସଂୱତ୍ତତି। ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସମ୍ବୋଧୋତି ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ସମ୍ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି। ମଗ୍ଗୋୟେୱ ହି ମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି ମଗ୍ଗେନ କାତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ତସ୍ସ ପନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖକମ୍ମାୟ ସଂୱତ୍ତନତୋ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସାରୋ । ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ୱଣ୍ଣନା ପପଞ୍ଚା ।
ଇଦାନି ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘କତମା ଚ ସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅୟମେୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି ।
ତତ୍ଥ ଅୟମେୱାତି ଅୱଧାରଣୱଚନଂ, ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗପ୍ପଟିସେଧନତ୍ଥଂ, ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଏସେୱ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସନସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୪) । ସ୍ୱାୟଂ କିଲେସାନଂ ଆରକତ୍ତାପି ଅରିୟୋ। ଅରିପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତିପି ଅରିୟେନ ଦେସିତୋତିପି ଅରିୟଭାୱପ୍ପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତିପି ଅରିୟୋ । ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଉପେତତ୍ତା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ, ନ ଚ ଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟାଦୀନି ୱିୟ । କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ମଗ୍ଗତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ, ମଗ୍ଗୀୟତି ୱା ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି, ଗମ୍ମତି ୱା ତେହି ପଟିପଜ୍ଜୀୟତୀତି ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ କତମୋ ସୋ ଇତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ, କତମାନି ୱା ତାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନୀତି । ଏକମେକଞ୍ହି ଅଙ୍ଗଂ ମଗ୍ଗୋୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ହେତୁ ଚା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୩୯) । ପୋରାଣାପି ଭଣନ୍ତି – ‘‘ଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଅଭିନିରୋପନମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଚେତେସୁ ସମ୍ମା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି। ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ। ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାୱାଚା। ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ। ସମ୍ମା ୱୋଦାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ। ସମ୍ମା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ। ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି। ସମ୍ମା ସମାଧାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧି। ନିବ୍ବଚନମ୍ପି ନେସଂ ସମ୍ମା ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଏତେନେୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପସ୍ସତି, ତେ ଚ ଖୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ, ନୋ ଆରମ୍ମଣତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାୱାଚା ମିଚ୍ଛାୱାଚଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାୱାଚା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ୱୋଦାପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ମିଚ୍ଛାୱାୟାମଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ କୋସଜ୍ଜଞ୍ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାୱାୟାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାସତି ମିଚ୍ଛାସତିଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମ୍ମାସମାଧି ମିଚ୍ଛାସମାଧିଂ ତପ୍ପଚ୍ଚନୀୟକିଲେସେ ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଇଦାନି ଅୟଂ ଖୋ ସା, ଆୱୁସୋତି ତମେୱ ପଟିପଦଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚତ୍ତାରୋପି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗେ ଏକତୋ କତ୍ୱା କଥିତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’, ଅୟଂ ଖୋ ସା, ଆୱୁସୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ।
ଏୱଂ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଲୋଭଦୋସେ ତପ୍ପହାନୁପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେପି ପହାତବ୍ବଧମ୍ମେ ତେସଂ ପହାନୁପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ରାୱୁସୋ, କୋଧୋ ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ, ଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଆଘାତକରଣରସୋ, ଦୁସ୍ସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଉପନନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ, ୱେର ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନରସୋ, କୋଧାନୁପବନ୍ଧଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ – ‘‘ପୁବ୍ବକାଲେ କୋଧୋ, ଅପରକାଲେ ଉପନାହୋ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୯୧) ।
ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ, ତେସଂ ୱିନାସନରସୋ, ତଦୱଚ୍ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଳାସୋ, ପରଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନଂ ସମୀକରଣରସୋ, ପରେସଂ ଗୁଣପ୍ପମାଣେନ ଉପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ପରସମ୍ପତ୍ତିଖୀୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା, ତସ୍ସା ଅକ୍ଖମନଲକ୍ଖଣା ୱା, ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିରସା, ତତୋ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛେରଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଅସୁଖାୟନରସଂ, ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।
କତପାପପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା, ତସ୍ସ ନିଗୂହନରସା, ତଦାୱରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପକାସନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ, ତେସଂ ସମୁଦାହରଣରସଂ, ସରୀରାକାରେହିପି ତେସଂ ୱିଭୂତକରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।
ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଥମ୍ଭୋ, ଅପ୍ପତିସ୍ସୟୱୁତ୍ତିରସୋ, ଅମଦ୍ଦୱତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ, ୱିପଚ୍ଚନୀକତାରସୋ, ଅଗାରୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ, ଅହଂକାରରସୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅବ୍ଭୁଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ଅତିମାନୋ, ଅତିୱିୟ ଅହଙ୍କାରରସୋ । ଅଚ୍ଚୁଦ୍ଧୁମାତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।
ମତ୍ତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ମଦୋ, ମଦଗ୍ଗାହଣରସୋ, ଉମ୍ମାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୋ ପମାଦୋ, ୱୋସ୍ସଗ୍ଗାନୁପ୍ପଦାନରସୋ, ସତିୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଏୱଂ ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୯୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଆମିସଦାୟାଦୋ ଅତ୍ତନା ଅଲଭନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲାଭିନୋ କୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କୋଧୋ କୋଧୋୟେୱ, ତତୁତ୍ତରି ଉପନାହୋ। ସୋ ଏୱଂ କୁଦ୍ଧୋ ଉପନୟ୍ହନ୍ତୋ ଚ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲାଭିନୋ ଗୁଣେ ମକ୍ଖେତି, ଅହମ୍ପି ତାଦିସୋତି ଚ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ମକ୍ଖୋ ଚ ପଳାସୋ ଚ, ଏୱଂ ମକ୍ଖୀ ପଳାସୀ ତସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରାଦୀସୁ କିଂ ଇମସ୍ସ ଇମିନାତି ଇସ୍ସତି ପଦୁସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ଇସ୍ସା। ସଚେ ପନସ୍ସ କାଚି ସମ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ସା ତେନ ସାଧାରଣଭାୱଂ ନ ସହତି, ଇଦମସ୍ସ ମଚ୍ଛେରଂ। ଲାଭହେତୁ ଖୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତେପି ଦୋସେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଅୟମସ୍ସ ମାୟା। ଅସନ୍ତେପି ଗୁଣେ ପକାସେତି । ଇଦମସ୍ସ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ସୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସଚେ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଲାଭଂ ଲଭତି, ତେନ ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି ଅମୁଦୁଚିତ୍ତୋ, ନୟିଦଂ ଏୱଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଓୱଦିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ, ଅୟମସ୍ସ ଥମ୍ଭୋ। ସଚେ ପନ ନଂ କୋଚି କିଞ୍ଚି ୱଦତି ‘‘ନୟିଦଂ ଏୱଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତେନ ସାରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି ଭାକୁଟିକମୁଖୋ ‘‘କୋ ମେ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପସୟ୍ହ ଭାଣୀ, ଅୟମସ୍ସ ସାରମ୍ଭୋ। ତତୋ ଥମ୍ଭେନ ‘‘ଅହମେୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ମାନୀ ହୋତି । ସାରମ୍ଭେନ ‘‘କେ ଇମେ’’ତି ପରେ ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଅତିମାନୀ, ଅୟମସ୍ସ ମାନୋ ଚ ଅତିମାନୋ ଚ । ସୋ ତେହି ମାନାତିମାନେହି ଜାତିମଦାଦିଅନେକରୂପଂ ମଦଂ ଜନେତି । ମତ୍ତୋ ସମାନୋ କାମଗୁଣାଦିଭେଦେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପମଜ୍ଜତି, ଅୟମସ୍ସ ମଦୋ ଚ ପମାଦୋ ଚାତି ।
ଏୱଂ ଆମିସଦାୟାଦୋ ଅପରିମୁତ୍ତୋ ହୋତି ଇମେହି ପାପକେହି ଧମ୍ମେହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଏୱରୂପେହି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ପହାନୁପାୟୋ ପାଠତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିବ୍ବିସେସୋୟେୱ ।
ଞାଣପରିଚୟପାଟୱତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଅୟଂ ଭେଦୋ ଚ କମୋ ଚ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଭେଦୋ ତାୱ, ଅୟଞ୍ହି ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା କଦାଚି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, କଦାଚି ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ । ଅୟଞ୍ହି ଲୋକୁତ୍ତରପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ଅୱସେସଜ୍ଝାନୱସେନ ସତ୍ତଙ୍ଗିକୋ । ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସତୋ ପନିଧ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସେଟ୍ଠା, ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି (ଜା॰ ୨.୧୭.୮୧) । କୁସଲୱାରେ ଚ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, ୟଥାହ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୋତି, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ପଜାନାତି, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ୱିତ୍ଥାରୋ । ୟଥା ଚାହ ‘‘ୱିଜ୍ଜା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି । ତପ୍ପଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତାନି ସେସଙ୍ଗାନି, ୟଥାହ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତି…ପେ॰… ସମ୍ମାସତିସ୍ସ ସମ୍ମାସମାଧି ପହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୧) । ତସ୍ମା ଇମିନା କମେନ ଏତାନି ଅଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱମେତ୍ଥ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଭାୱନାନୟୋତି କୋଚି ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତି, କୋଚି ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ । କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଠମଂ ଉପଚାରସମାଧିଂ ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେତି, ଅୟଂ ସମଥୋ; ସୋ ତଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ଧମ୍ମେ ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ୱିପସ୍ସତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା । ଇତି ପଠମଂ ସମଥୋ, ପଚ୍ଛା ୱିପସ୍ସନା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟତୋ ମଗ୍ଗୋ ସଞ୍ଜାୟତି, ସୋ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତି, ତସ୍ସ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତୋ ଭାୱୟତୋ ବହୁଲୀକରୋତୋ ସଂୟୋଜନାନି ପହୀୟନ୍ତି, ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେତି ।
ଇଧ ପନେକଚ୍ଚୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସମଥଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ୱିପସ୍ସତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା । ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପାରିପୂରିୟା ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗାରମ୍ମଣତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ସମଥୋ । ଇତି ପଠମଂ ୱିପସ୍ସନା ପଚ୍ଛା ସମଥୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ ଭାୱେତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ ଭାୱୟତୋ ମଗ୍ଗୋ ସଞ୍ଜାୟତି, ସୋ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତି…ପେ॰… ବହୁଲୀକରୋତି, ତସ୍ସ ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆସେୱତୋ…ପେ॰… ଅନୁସୟା ବ୍ୟନ୍ତୀହୋନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧), ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ ଭାୱେତି ।
ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପନ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟତୋପି ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସମଥଂ ଭାୱୟତୋପି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମଥୱିପସ୍ସନା ୟୁଗନଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଭାୱନାନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା – ଅଥାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ, ଭଗୱତୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହାରେ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀତି ନେତଂ ତସ୍ସ ମାତାପିତୂହି କତନାମଂ, ଅପିଚ ଖୋ ଠାନନ୍ତରପଟିଲାଭଲଦ୍ଧଂ । ଜାଣୁସ୍ସୋଣିଟ୍ଠାନଂ କିର ନାମେତଂ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଜାନୁସ୍ସୋଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମେୱ ହି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିରୁତ୍ତିୱଚନଂ । ଅରିୟା ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ୟେନଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୟେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ।
ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତୋ ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀତି ୟଥା ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେନ, ଏୱଂ ସୋପି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି, ସୀତୋଦକଂ ୱିୟ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ସମ୍ମୋଦିତଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅଗମାସି । ୟାୟ ଚ ‘‘କଚ୍ଚି ତେ, ଭୋ ଗୋତମ, ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଗୋତମସାୱକାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତିଆଦିକାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦି, ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତସମ୍ମୋଦଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ସାରେତୁଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅରହରୂପତୋ ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରାଣୀୟଂ। ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ ଚ ସାରଣୀୟଂ । ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସାରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ସାରଣୀୟଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟେନତ୍ଥେନ ଆଗତୋ, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।
ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନିସିନ୍ନୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ତଥା ନିସୀଦୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନିସୀଦୀତି ଉପାୱିସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ପୁରିସା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।
କଥଂ ନିସିନ୍ନୋ ପନ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି । ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଅତିଦୂରଂ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଉପରିୱାତଂ ଉନ୍ନତପଦେସଂ ଅତିସମ୍ମୁଖଂ ଅତିପଚ୍ଛାତି । ଅତିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହି ସଚେ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନିସିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋତି । ଉପରିୱାତେ ନିସିନ୍ନୋ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ବାଧତି । ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଗାରୱଂ ପକାସେତି । ଅତିସମ୍ମୁଖା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ଅତିପଚ୍ଛା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଏତେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତି ।
ୟେମେତି ୟେ ଇମେ । କୁଲପୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧା କୁଲପୁତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରଟ୍ଠପାଲୋ ନାମ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକେ ଅଗ୍ଗକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୪) ଏୱଂ ଆଗତା ଉଚ୍ଚାକୁଲପ୍ପସୁତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ନାମ । ‘‘ୟେ ତେ କୁଲପୁତ୍ତା ସଦ୍ଧା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୮) ଏୱଂ ଆଗତା ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କୁଲେ ପସୁତାପି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନା ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ନାମ । ଇଧ ପନ ଦ୍ୱୀହିପି କାରଣେହି କୁଲପୁତ୍ତାୟେୱ ।
ସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟ । ଅଗାରସ୍ମାତି ଅଗାରତୋ । ଅନଗାରିୟନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଞ୍ଚ । ପବ୍ବଜ୍ଜାପି ହି ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଗାରିୟନ୍ତି ଅନଗାରିୟା, ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକମ୍ମମେତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁପି ନତ୍ଥେତସ୍ସ ଅଗାରନ୍ତି ଅନଗାରୋ, ଅନଗାରସ୍ସ ଭାୱୋ ଅନଗାରିୟଂ । ପବ୍ବଜିତାତି ଉପଗତା, ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅନଗାରିୟସଙ୍ଖାତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ଉପଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ପୁରତୋ ଗାମୀ ନାୟକୋ । ବହୁକାରୋତି ହିତକିରିୟାୟ ବହୂପକାରୋ । ଭୱଂ ତେସଂ ଗୋତମୋ ସମାଦପେତାତି ତେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଅଧିସୀଲାଦୀନି ଗାହେତା ସିକ୍ଖାପେତା । ସା ଜନତାତି ସୋ ଜନସମୂହୋ । ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସନାନୁଗତିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ୟନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ୟଂଖନ୍ତିକୋ ୟଂରୁଚିକୋ, ତେପି ତନ୍ଦିଟ୍ଠିକା ହୋନ୍ତି ତଂଖନ୍ତିକା ତଂରୁଚିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱମାହାତି ? ଏସ କିର ପୁବ୍ବେ ଅନେକେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେ ଦେୱପୁତ୍ତେ ୱିୟ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ପରିଚାରିୟମାନେ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସୁସଂୱିହିତାରକ୍ଖେ ଦିସ୍ୱା, ତେ ଅପରେନ ସମୟେନ ଭଗୱତୋ ମଧୁରରସଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠେ ଆରଞ୍ଞକେସୁ ସେନାସନେସୁ କେନଚି ଅରକ୍ଖିୟମାନେପି ଅନୁସ୍ସଙ୍କିତାପରିସଙ୍କିତେ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠେ ଉଦଗ୍ଗୁଦଗ୍ଗେ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ଚ ଇମେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ‘‘ଅୟଂ ଫାସୁୱିହାରୋ କଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଭଗୱତି ପସାଦଂ ଅଲତ୍ଥ । ସୋ ତଂ ପସାଦଂ ନିୱେଦେତୁଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନ୍ତୋ ଚ ଏୱମେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନୁମୋଦନତ୍ଥୋୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଏୱନ୍ତି ନିପାତୋ । ମମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାତି ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟେୱ । ନ ଇଣଟ୍ଠା ନ ଭୟଟ୍ଟାତିଆଦୀନି ସନ୍ଧାୟାହ । ଈଦିସାନଂୟେୱ ହି ଭଗୱା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ନ ଇତରେସଂ । ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନି ହୀତି ସମ୍ଭୱିତୁଂ ଦୁକ୍ଖାନି ଦୁସ୍ସହାନି, ନ ସକ୍କା ଅପ୍ପେସକ୍ଖେହି ଅଜ୍ଝୋଗାହିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀତି ଅରଞ୍ଞାନି ଚ ୱନପତ୍ଥାନି ଚ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଧମ୍ମେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ, ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖିଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟନ୍ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗନିପ୍ଫାଦକଂ ସେନାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସୀୟତି ନ ୱପୀୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ୱନସଣ୍ଡାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଭିଂସନକାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ସଲୋମହଂସାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ପରିୟନ୍ତାନମେତଂ, ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ନ ମନୁସ୍ସୂପଚାରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିୟନ୍ତାନନ୍ତି ଇମମେକଂ ପରିୟାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସପରିୟାୟେହି ୱନପତ୍ଥାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀ । ପନ୍ତାନୀତି ପରିୟନ୍ତାନି ଅତିଦୂରାନି । ଦୁକ୍କରଂ ପୱିୱେକନ୍ତି କାୟୱିୱେକଂ ଦୁକ୍କରଂ । ଦୁରଭିରମନ୍ତି ଅଭିରମିତୁଂ ନ ସୁଖଂ । ଏକତ୍ତେତି ଏକୀଭାୱେ । କିଂ ଦସ୍ସେତି ? କାୟୱିୱେକେ କତେପି ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିରମାପେତୁଂ ଦୁକ୍କରଂ । ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟାରାମୋ ହି ଅୟଂ ଲୋକୋତି । ହରନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି ହରନ୍ତି ୱିୟ ଘସନ୍ତି ୱିୟ । ମନୋତି ମନଂ । ସମାଧିଂ ଅଲଭମାନସ୍ସାତି ଉପଚାରସମାଧିଂ ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ । କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ଈଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିଣପଣ୍ଣମିଗାଦିସଦ୍ଦେହି ୱିୱିଧେହି ଚ ଭିଂସନକେହି ୱନାନି ଚିତ୍ତଂ ୱିକ୍ଖିପନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି, ସବ୍ବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଅରଞ୍ଞୱାସେ (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱିମ୍ହିତୋ ଆହ ।
କାୟକମ୍ମନ୍ତୱାରକଥା
୩୫. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଏୱମେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦୀହି ତଂ ତଂ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତ୍ୱା ଚ ୟସ୍ମା ସୋଳସସୁ ଠାନେସୁ ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହରହିତାନଂୟେୱ ତାଦିସାନି ସେନାସନାନି ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନି, ନ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗାହୟୁତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନା ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସମାନୋ ତାଦିସୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ତାଦିସାନଂ ସେନାସନାନଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଖୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧାତି ସମ୍ବୋଧତୋ ପୁବ୍ବେୱ, ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅପରଭାଗେୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅରହସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ, ବୋଧିୟା ୱା ସତ୍ତସ୍ସେୱ ଲଗ୍ଗସ୍ସେୱ ସତୋ । ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନେନ ଅଭିନୀହାରସମିଦ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ତଥାଗତୋ ବୋଧିୟା ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ‘‘ପତ୍ତବ୍ବା ମୟା ଏସା’’ତି ତଦଧିଗମାୟ ପରକ୍କମଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋୟେୱ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ମୟ୍ହନ୍ତି ତସ୍ସ ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ମୟ୍ହଂ । ୟେ ଖୋ କେଚି ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱାତି ୟେ କେଚି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା ୱା ଭୋୱାଦିନୋ ୱା ।
ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ପାଣାତିପାତାଦିନା କାୟକମ୍ମନ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତସନ୍ଦୋସହେତୂତି ଅପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ କାୟକମ୍ମନ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଦୋସସ୍ସ ହେତୁ, ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତକାରଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହୱେତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ଅକୁସଲନ୍ତି ସାୱଜ୍ଜଂ ଅକ୍ଖେମଞ୍ଚ । ଭୟଭେରୱନ୍ତି ଭୟଞ୍ଚ ଭେରୱଞ୍ଚ । ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସ୍ସ ଚ ଭୟାନକାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ର ଭୟଂ ସାୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲଂ, ଭେରୱଂ ଅକ୍ଖେମଟ୍ଠେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୱ୍ହାୟନ୍ତୀତି ପକ୍କୋସନ୍ତି । କଥଂ ? ତେ ହି ପାଣାତିପାତାଦୀନି କତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ଅୟୁତ୍ତମକମ୍ହା, ସଚେ ନୋ ତେ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ୟେସଂ ଅପରଜ୍ଝିମ୍ହା, ଇଦାନି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତରେ ୱା ଗୁମ୍ବନ୍ତରେ ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ତେ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ତିଣସଦ୍ଦଂ ୱା ପଣ୍ଣସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱା, ଇଦାନିମ୍ହା ନଟ୍ଠା’’ତି ତସନ୍ତି ୱିତ୍ତସନ୍ତି, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରେହି ପରିୱାରିତା ୱିୟ ବଦ୍ଧା ୱଧିତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅତ୍ତନି ସମାରୋପନଟ୍ଠେନ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ପକ୍କୋସନ୍ତି ।
ନଖୋ ପନାହଂ…ପେ॰… ପଟିସେୱାମୀତି ଅହଂ ଖୋ ପନ ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ନ ପଟିସେୱାମି । ୟେ ହି ୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅରିୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଚ । ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତାତି ଈଦିସା ହୁତ୍ୱା । ତେସମହଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି ତେସଂ ଅହମ୍ପି ଏକୋ ଅଞ୍ଞତରୋ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ହି ଗହଟ୍ଠୋପି ପବ୍ବଜିତୋପି ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତୋୱ ହୋତି । ଭିୟ୍ୟୋତି ଅତିରେକତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପଲ୍ଲୋମନ୍ତି ପନ୍ନଲୋମତଂ, ଖେମଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆପାଦିନ୍ତି ଆପଜ୍ଜିଂ, ଅତିରେକଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ଅତିରେକେନ ୱା ସୋତ୍ଥିଭାୱମାପଜ୍ଜିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାରାୟାତି ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାରତ୍ଥାୟ ।
କାୟକମ୍ମନ୍ତୱାରକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା
୩୬. ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତୱାରେ ତାୱ ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀକମ୍ମନ୍ତାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ମୁସାୱାଦାଦିନା ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତା । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ମୁସାୱାଦେନ ପରସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା, ପିସୁଣୱାଚାୟ ମିତ୍ତଭେଦଂ କତ୍ୱା ଫରୁସୱାଚାୟ ପରେସଂ ପରିସମଜ୍ଝେ ମମ୍ମାନି ତୁଦିତ୍ୱା ନିରତ୍ଥକୱାଚାୟ ପରସତ୍ତାନଂ କମ୍ମନ୍ତେ ନାସେତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ଅୟୁତ୍ତମକମ୍ହା, ସଚେ ନୋ ତେ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ୟେସଂ ଅପରଜ୍ଝିମ୍ହା, ଇଦାନି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତରେ ୱା ଗୁମ୍ବନ୍ତରେ ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ତେ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ତିଣସଦ୍ଦଂ ୱା ପଣ୍ଣସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱା ଇଦାନିମ୍ହା ନଟ୍ଠା’’ତି ତସନ୍ତି ୱିତ୍ତସନ୍ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରେହି ପରିୱାରିତା ୱିୟ ବଦ୍ଧା ୱଧିତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅତ୍ତନି ସମାରୋପନଟ୍ଠେନ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି, ପକ୍କୋସନ୍ତି ।
ମନୋକମ୍ମନ୍ତୱାରେ ଅପରିସୁଦ୍ଧମନୋକମ୍ମନ୍ତାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ଅଭିଜ୍ଝାଦିନା ମନୋକମ୍ମନ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତା । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ପରେସଂ ରକ୍ଖିତଗୋପିତେସୁ ଭଣ୍ଡେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପରସ୍ସ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପରସତ୍ତେ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ମୟଂ ଅୟୁତ୍ତମକମ୍ହା…ପେ॰… ଅତ୍ତନି ସମାରୋପନଟ୍ଠେନ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ପକ୍କୋସନ୍ତି ।
ଆଜୀୱୱାରେ ଅପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଦୂତକମ୍ମୱଡ୍ଢିପୟୋଗାଦିନା ଏକୱୀସତିଅନେସନଭେଦେନ ଆଜୀୱେନ ସମନ୍ନାଗତା । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ଏୱଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତି – ‘‘ସାସନସୋଧକା କିର ତେପିଟକା ଭିକ୍ଖୂ ସାସନଂ ସୋଧେତୁଂ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଅଜ୍ଜ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ଇଧାଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତରେ ୱା…ପେ॰… ତସନ୍ତି ୱିତ୍ତସନ୍ତି । ତେ ହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗହିତା ୱିୟ ଓଦାତୱତ୍ଥନିୱାସିତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତୀତି । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
୩୭. ଇତୋ ପରଂ ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦା ମନୋକମ୍ମନ୍ତେନ ସଙ୍ଗହିତା ତଥାପି ନୀୱରଣୱସେନ ପୁନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତି ପରଭଣ୍ଡାଦିଅଭିଜ୍ଝାୟନସୀଲା । କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ବହଲକିଲେସରାଗା, ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ଅୱୱତ୍ଥିତାରମ୍ମଣା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଅୱୱତ୍ଥିତାରମ୍ମଣାନଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତାନଂ ଦିୱା ଦିଟ୍ଠଂ ରତ୍ତିଂ ଭୟଭେରୱଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି – ‘‘ତେ ଆକୁଲଚିତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି ତସନ୍ତି ୱିତ୍ତସନ୍ତି, ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଲତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ସପ୍ପସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି, ଖାଣୁଂ ଦିସ୍ୱା ୟକ୍ଖସଞ୍ଞିନୋ, ଥଲଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ସପ୍ପାଦୀହି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ ।
୩୮.ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତାତି ପକତିଭାୱୱିଜହନେନ ୱିପନ୍ନଚିତ୍ତା । କିଲେସାନୁଗତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ପକତିଭାୱଂ ୱିଜହତି, ପୁରାଣଭତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୱିୟ ପୂତିକଂ ହୋତି । ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପାତି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପା, ଅଭଦ୍ରକେନ ପରେସଂ ଅନତ୍ଥଜନକେନ ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ଭୟଭେରୱାୱ୍ହାୟନଂ ଇତୋ ପଭୁତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୁୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ୱିସେସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ୱକ୍ଖାମ । ନ ଖୋ ପନାହଂ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅହଂ ହିତଚିତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି, ଈଦିସା ହି ବୋଧିସତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଦୋସପଟିପକ୍ଖୱସେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣା ୱଣ୍ଣେତବ୍ବା ।
୩୯.ଥିନମିଦ୍ଧପରିୟୁଟ୍ଠିତାତି ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଭୂତେନ ଥିନେନ ସେସନାମକାୟଗେଲଞ୍ଞଭୂତେନ ମିଦ୍ଧେନ ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠିତା, ଅଭିଭୂତା ଗହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ନିଦ୍ଦାବହୁଲା ହୋନ୍ତି ।
୪୦.ଉଦ୍ଧତାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକତିକା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନଚିତ୍ତା, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ହି ଏକାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି ଧଜୟଟ୍ଠିୟଂ ୱାତେନ ପଟାକା ୱିୟ । ଅୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତାତି ଅନିବ୍ବୁତଚିତ୍ତା, ଇଧ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।
୪୧.କଙ୍ଖୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛୀତି ଏତ୍ଥ ଏକମେୱିଦଂ ପଞ୍ଚମଂ ନୀୱରଣଂ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଇଦନ୍ତି ଆରମ୍ମଣଂ କଙ୍ଖନତୋ କଙ୍ଖା, ଇଦମେୱିଦନ୍ତି ନିଚ୍ଛେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ସମନ୍ନାଗତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘କଙ୍ଖୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ।
୪୨.ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନକା ପରୱମ୍ଭୀତି ୟେ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତି ଉକ୍ଖିପନ୍ତି, ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତି, ପରଞ୍ଚ ୱମ୍ଭେନ୍ତି ଗରହନ୍ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି, ନୀଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତି, ତେସମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ପରେହି ‘‘ଅସୁକୋ ଚ କିର ଅସୁକୋ ଚ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତି, ଅମ୍ହେ ଗରହନ୍ତି, ଦାସେ ୱିୟ କରୋନ୍ତି, ଗଣ୍ହଥ ନେ’’ତି ଅନୁବଦ୍ଧା ପଲାୟିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତରେ ୱା ଗୁମ୍ବନ୍ତରେ ୱାତି କାୟକମ୍ମନ୍ତସଦିସଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
୪୩.ଛମ୍ଭୀତି କାୟଥମ୍ଭନଲୋମହଂସନକରେନ ଥମ୍ଭେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଭୀରୁକଜାତିକାତି ଭୀରୁକପକତିକା, ଗାମଦାରକା ୱିୟ ଭୟବହୁଲା ଅସୂରା କାତରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୪.ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲବ୍ଭତୀତି ଲାଭୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସକ୍କାରୋତି ସୁନ୍ଦରକାରୋ, ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ହି ପଣୀତପଣୀତା ସୁନ୍ଦରସୁନ୍ଦରା ଚ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା କତା ସକ୍କାରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟା ଚ ପରେହି ଅତ୍ତନୋ ଗାରୱକିରିୟା ପୁପ୍ଫାଦୀହି ୱା ପୂଜା । ସିଲୋକୋତି ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ଏତଂ, ଲାଭଞ୍ଚ ସକ୍କାରଞ୍ଚ ସିଲୋକଞ୍ଚ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ । ନିକାମୟମାନାତି ପତ୍ଥୟମାନା । ଭୟଭେରୱାୱ୍ହାୟନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଲୁୱାରସଦିସମେୱ । ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ ପନେତ୍ଥ ପିୟଗାମିକୱତ୍ଥୁଂ କଥେନ୍ତି –
ଏକୋ କିର ପିୟଗାମିକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସମାଦିନ୍ନଧୁତଙ୍ଗାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲାଭଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ ସମାଦାୟ ସୁସାନେ ୱସତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ଏକୋ କମ୍ମମୁତ୍ତୋ ଜରଗ୍ଗୱୋ ଦିୱା ଗୋଚରେ ଚରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁସାନେ ପୁପ୍ଫଗୁମ୍ବେ ସୀସଂ କତ୍ୱା ରୋମନ୍ଥୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ପିୟଗାମିକୋ ରତ୍ତିଂ ଚଙ୍କମନା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ତସ୍ସ ହନୁସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅଦ୍ଧା ମଂ ଲାଭଗିଦ୍ଧୋ ଏସ ସୁସାନେ ୱସତୀତି ଞତ୍ୱା ଦେୱରାଜା ୱିହେଠେତୁଂ ଆଗତୋ’’ତି, ସୋ ଜରଗ୍ଗୱସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପୁରିସ ଦେୱରାଜ ଅଜ୍ଜ ମେ ଏକରତ୍ତିଂ ଖମ, ସ୍ୱେ ପଟ୍ଠାୟ ନ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନମସ୍ସମାନୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ସୂରିୟେ ଉଟ୍ଠିତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତରୟଟ୍ଠିୟା ପହରିତ୍ୱା ପଲାପେସି ‘‘ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ମଂ ଭିଂସାପେସୀ’’ତି ।
୪୫.କୁସୀତାତି କୋସଜ୍ଜାନୁଗତା । ହୀନୱୀରିୟାତି ହୀନା ୱୀରିୟେନ ୱିରହିତା ୱିୟୁତ୍ତା, ନିବ୍ବୀରିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କୁସୀତା କାୟିକୱୀରିୟାରମ୍ଭୱିରହିତା ହୋନ୍ତି, ହୀନୱୀରିୟା ଚେତସିକୱୀରିୟାରମ୍ଭୱିରହିତା । ତେ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନମତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଂ ଅୱୱତ୍ଥିତାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ।
୪୬.ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀତି ନଟ୍ଠସ୍ସତୀ । ଅସମ୍ପଜାନାତି ପଞ୍ଞାରହିତା, ଇମସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖେ ‘‘ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀହମସ୍ମୀ’’ତି ୱଚନତୋ ସତିଭାଜନିୟମେୱେତଂ । ପଞ୍ଞା ପନେତ୍ଥ ସତିଦୁବ୍ବଲ୍ୟଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ଦୁୱିଧା ହି ସତି ପଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ବଲୱତୀ, ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଦୁବ୍ବଲା, ତସ୍ମା ୟଦାପି ତେସଂ ସତି ହୋତି, ତଦାପି ଅସମ୍ପଜାନନ୍ତା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀୟେୱ ତେ, ଦୁବ୍ବଲାୟ ସତିୟା ସତିକିଚ୍ଚାଭାୱତୋତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଅସମ୍ପଜାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଏୱଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ଅସମ୍ପଜାନା ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନମତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ।
୪୭.ଅସମାହିତାତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧିୱିରହିତା । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତାତି ଉବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତା । ସମାଧିୱିରହେନ ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ତେସଂ ସମାଧିୱିରହାନଂ ଚିତ୍ତଂ ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ପରିବ୍ଭମତି, ୱନମକ୍କଟୋ ୱିୟ ୱନସାଖାସୁ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ଏକାରମ୍ମଣେ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେନ ତେ ଏୱଂ ଅସମାହିତା ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତା ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନମତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ।
୪୮.ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଞ୍ଞା ପନ ଦୁଟ୍ଠା ନାମ ନତ୍ଥି । ଏଳମୂଗାତି ଏଲମୁଖା, ଖ-କାରସ୍ସ ଗ-କାରୋ କତୋ । ଲାଲମୁଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଞ୍ହି କଥେନ୍ତାନଂ ଲାଲା ମୁଖତୋ ଗଲତି, ଲାଲା ଚ ଏଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ପସ୍ସେଲମୂଗଂ ଉରଗଂ ଦୁଜ୍ଜିୱ୍ହ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ‘‘ଏଳମୂଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଏଲମୁଖା’’ତିପି ପାଠୋ । ‘‘ଏଲମୁଗା’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ଅପରେ ‘‘ଏଲମୁକା’’ତିପି, ସବ୍ବତ୍ଥ ‘‘ଏଲମୁଖା’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ କଥଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ? ତେ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଏଳମୂଗା ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନମତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେସଂ ଅୱୱତ୍ଥିତାରମ୍ମଣାନଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତାନଂ ଦିୱା ଦିଟ୍ଠଂ ରତ୍ତିଂ ଭୟଭେରୱଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି ‘‘ତେ ଆକୁଲଚିତ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି ତସନ୍ତି ୱିତ୍ତସନ୍ତି, ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଲତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ସପ୍ପସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି, ଖାଣୁଂ ଦିସ୍ୱା ୟକ୍ଖସଞ୍ଞିନୋ, ଥଲଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥିସଞ୍ଞିନୋ ସପ୍ପାଦୀହି ଅନୟୱ୍ୟସନଂ ଆପାଦିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ଅତ୍ତନି ସମାରୋପନଟ୍ଠେନ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି ପକ୍କୋସନ୍ତି । ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋହମସ୍ମୀତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋତି ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନୋ ଚ ଖୋ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ, ନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଇମେସୁ ସୋଳସସୁ ଠାନେସୁ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନପଞ୍ଞାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ୱଚୀକମ୍ମନ୍ତୱାରାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସୋଳସଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣପରିଗ୍ଗହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଭୟଭେରୱସେନାସନାଦିୱଣ୍ଣନା
୪୯.ତସ୍ସମୟ୍ହନ୍ତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ଇମାନି ସୋଳସାରମ୍ମଣାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ଭୟଭେରୱଂ ଅଦିସ୍ୱା ଭୟଭେରୱଂ ନାମ ଏୱରୂପାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ଏୱରୂପେ ସେନାସନେ ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ହନ୍ଦ ନଂ ତତ୍ଥାପି ଗୱେସିସ୍ସାମୀତି ଭୟଭେରୱଗୱେସନମକାସି, ଏତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଇଦାନି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ମୟ୍ହନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ୟା ତାତି ଉଭୟମେତଂ ରତ୍ତୀନଂୟେୱ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଏତ୍ଥ ଅଭୀତି ଲକ୍ଖଣତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗୋ । ତସ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଚନ୍ଦପାରିପୂରିୟା ଚନ୍ଦପରିକ୍ଖୟେନାତି ଏୱମାଦୀହି ଲକ୍ଖଣେହି ଞାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଭିଲକ୍ଖିତାତି ଏତ୍ଥ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ, ତସ୍ମା ଅଭିଲକ୍ଖିତାତି ଲକ୍ଖଣୀୟା ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ, ଉପୋସଥସମାଦାନଧମ୍ମସ୍ସୱନପୂଜାସକ୍କାରାଦିକରଣତ୍ଥଂ ଲକ୍ଖେତବ୍ବା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା ଉପଲକ୍ଖେତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଚାତୁଦ୍ଦସୀତି ପକ୍ଖସ୍ସ ପଠମଦିୱସତୋ ପଭୁତି ଚତୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପୂରଣୀ ଏକା ରତ୍ତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚଦସୀ ଅଟ୍ଠମୀ ଚ । ପକ୍ଖସ୍ସାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖସ୍ସ କଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ଚ । ଏତା ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ କତ୍ୱା ଛ ରତ୍ତିୟୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ପକ୍ଖୱଚନଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ ପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚଦସୀ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ’’ତି । ଅଥ ପଞ୍ଚମୀ କସ୍ମା ନ ଗହିତାତି ? ଅସବ୍ବକାଲିକତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧେ କିର ଭଗୱତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରିନିବ୍ବୁତେପି ପଞ୍ଚମୀ ଅନଭିଲକ୍ଖିତାୟେୱ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରା ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଚିରେନ ହୋତୀ’’ତି । ତତୋ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମୀତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସଂ ଠପେସୁଂ, ତତୋ ପଭୁତି ସା ଅଭିଲକ୍ଖିତା ଜାତା, ଏୱଂ ଅସବ୍ବକାଲିକତ୍ତା ଏତ୍ଥ ନ ଗହିତାତି ।
ତଥାରୂପାସୂତି ତଥାୱିଧାସୁ । ଆରାମଚେତିୟାନୀତି ପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମାଦୟୋ ଆରାମା ଏୱ ଆରାମଚେତିୟାନି । ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ହି ଚେତିୟାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ପୂଜନୀୟଟ୍ଠେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱନଚେତିୟାନୀତି ବଲିହରଣୱନସଣ୍ଡସୁଭଗୱନଦେୱସାଲୱନାଦୀନି ୱନାନିୟେୱ ୱନଚେତିୟାନି । ରୁକ୍ଖଚେତିୟାନୀତି ଗାମନିଗମାଦିଦ୍ୱାରେସୁ ପୂଜନୀୟରୁକ୍ଖାୟେୱ ରୁକ୍ଖଚେତିୟାନି । ଲୋକିୟା ହି ଦିବ୍ବାଧିୱତ୍ଥାତି ୱା ମଞ୍ଞମାନା ତେସୁୟେୱ ୱା ଦିବ୍ବସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ଆରାମୱନରୁକ୍ଖେ ଚିତ୍ତୀକରୋନ୍ତି, ପୂଜେନ୍ତି, ତେନ ତେ ସବ୍ବେପି ଚେତିୟାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭିଂସନକାନୀତି ଭୟଜନକାନି, ପସ୍ସତୋପି ସୁଣତୋପି ଭୟଂ ଜନେନ୍ତି । ସଲୋମହଂସାନୀତି ସହେୱ ଲୋମହଂସେନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ପୱିସମାନସ୍ସେୱ ଲୋମହଂସଜନନତୋ । ଅପ୍ପେୱ ନାମ ପସ୍ସେୟ୍ୟନ୍ତି ଅପି ନାମ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟମେୱ । ଅପରେନ ସମୟେନାତି, ‘‘ଏତଦହୋସି ୟଂନୂନାହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଞ୍ଞେନ କାଲେନ ।
ତତ୍ଥ ଚ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୱିହରତୋତି ତଥାରୂପେସୁ ସେନାସନେସୁ ୟଂ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟାଚନଉପହାରକରଣାରହଂ ୟକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ପୁପ୍ଫଧୂପମଂସରୁହିରୱସାମେଦପିହକପପ୍ଫାସସୁରାମେରୟାଦୀହି ଓକିଣ୍ଣକିଲିନ୍ନଧରଣିତଲଂ ଏକନିପାତଂ ୱିୟ ୟକ୍ଖରକ୍ଖସପିସାଚାନଂ, ୟଂ ଦିୱାପି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ମଞ୍ଞେ ଫଲତି, ତଂ ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତତ୍ଥ ଚ ମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱିହରତୋ’’ତି । ମଗୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସିଙ୍ଗାନି ୱା ଖୁରାନି ୱା କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଗୋକଣ୍ଣଖଗ୍ଗଦୀପିୱରାହାଦିଭେଦୋ ମଗୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବଚତୁପ୍ପଦାନଞ୍ହି ଇଧ ମଗୋତି ନାମଂ । କତ୍ଥଚି ପନ କାଳସିଙ୍ଗାଲୋପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –
‘‘ଉସଭସ୍ସେୱ ତେ ଖନ୍ଧୋ, ସୀହସ୍ସେୱ ୱିଜମ୍ଭିତଂ ।
ମଗରାଜ ନମୋ ତ୍ୟତ୍ଥୁ, ଅପି କିଞ୍ଚି ଲଭାମସେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୩.୧୩୩) ।
ମୋରୋ ୱା କଟ୍ଠଂ ପାତେତୀତି ମୋରୋ ୱା ସୁକ୍ଖକଟ୍ଠଂ ରୁକ୍ଖତୋ ଚାଲେତ୍ୱା ପାତେତି । ମୋରଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଇଧ ସବ୍ବପକ୍ଖିଗ୍ଗହଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତେନ ୟୋ କୋଚି ପକ୍ଖୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମୋରୋ ୱାତି ୱା ସଦ୍ଦେନ ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ପକ୍ଖୀତି । ଏସ ନୟୋ ପୁରିମେ ମଗଗ୍ଗହଣେପି । ୱାତୋ ୱା ପଣ୍ଣକସଟଂ ଏରେତୀତି ୱାତୋ ୱା ପଣ୍ଣକଚୱରଂ ଘଟ୍ଟେତି । ଏତଂ ନୂନ ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ୟମେତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଭୟଭେରୱଂ ନୂନାତି । ଇତୋ ପଭୁତି ଚ ଆରମ୍ମଣମେୱ ଭୟଭେରୱନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଧିମତ୍ତସ୍ସ ଚ ଭୟସ୍ସ ଆରମ୍ମଣତ୍ତା ସୁଖାରମ୍ମଣଂ ରୂପଂ ସୁଖମିୱ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଭୟପଟିକଙ୍ଖୀ ୱିହରାମୀତି ଅହଂ ଖୋ କିଂ କାରଣଂ ଏକଂସେନେୱ ଭୟଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଇଚ୍ଛମାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରାମି ।
ୟଥାଭୂତଂ ୟଥାଭୂତସ୍ସାତି ୟେନ ୟେନ ଇରିୟାପଥେନ ଭୂତସ୍ସ ଭୱିତସ୍ସ ସତୋ ୱତ୍ତମାନସ୍ସ ସମଙ୍ଗୀଭୂତସ୍ସ ୱା । ମେତି ମମ ସନ୍ତିକେ । ତଥାଭୂତଂ ତଥାଭୂତୋ ୱାତି ତେନ ତେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ ଭୂତୋ ଭୱିତୋ ସନ୍ତୋ ୱତ୍ତମାନୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଖୋ ଅହଂ…ପେ॰… ପଟିୱିନେମୀତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କିର ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ମଗସିଙ୍ଗଖୁରସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ଭୟଭେରୱାରମ୍ମଣେ ଆଗତେ ନେୱ ମହାସତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ନ ନିସୀଦତି ନ ସୟତି, ଅଥ ଖୋ ଚଙ୍କମନ୍ତୋୱ ପରିୱୀମଂସନ୍ତୋ ପରିୱିଚିନନ୍ତୋ ଭୟଭେରୱଂ ନ ପସ୍ସତି, ମଗସିଙ୍ଗଖୁରସଦ୍ଦାଦିମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ ହୋତି, ସୋ ତଂ ଞତ୍ୱା ଇଦଂ ନାମେତଂ, ନ ଭୟଭେରୱନ୍ତି ତତୋ ତିଟ୍ଠତି ୱା ନିସୀଦତି ୱା ସୟତି ୱା । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଖୋ ଅହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପେୟ୍ୟାଲେସୁ । ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ଇରିୟାପଥପଟିପାଟିୟା ଅୱତ୍ୱା ଆସନ୍ନପଟିପାଟିୟା ଇରିୟାପଥା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ହି ଭୟଭେରୱେ ଆଗତେ ନ ଠିତୋ ନ ନିସିନ୍ନୋ ନ ନିପନ୍ନୋ ଠିତସ୍ସାପି ଆଗତେ ନ ଚଙ୍କମୀତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ଆସନ୍ନପଟିପାଟିୟା ୱୁତ୍ତାତି ।
ଭୟଭେରୱସେନାସନାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅସମ୍ମୋହୱିହାରୱଣ୍ଣନା
୫୦. ଏୱଂ ଭିଂସନକେସୁପି ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଭୟଭେରୱାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଝାୟୀନଂ ସମ୍ମୋହଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସନ୍ତି ଖୋ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ରତ୍ତିଂୟେୱ ସମାନନ୍ତି ରତ୍ତିଂୟେୱ ସନ୍ତଂ, ଦିୱାତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ଦିୱସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ଦିୱାୟେୱ ସମାନନ୍ତି ଦିୱସଂୟେୱ ସନ୍ତଂ । ରତ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ରତ୍ତି ଅୟ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । କସ୍ମା ପନେତେ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀତି । ୱୁଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲାଭାୱତୋ ୱା ସକୁଣରୁତତୋ ୱା । କଥଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଓଦାତକସିଣଲାଭୀ ଦିୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦିୱା ସମାପନ୍ନୋ ଦିୱାୟେୱ ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେ କୁସଲୋ ହୋତି । ସୋ ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ୱୁଟ୍ଠାତି । ଓଦାତକସିଣଫରଣୱସେନ ଚସ୍ସ ୱିସଦଂ ହୋତି ୱିଭୂତଂ ସୁୱିଭୂତଂ । ସୋ, ଦିୱା ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ଉପ୍ପାଦିତମନସିକାରତାୟ ଓଦାତକସିଣଫରଣୱିସଦୱିଭୂତତାୟ ଚ ରତ୍ତିଂୟେୱ ସମାନଂ ଦିୱାତି ସଞ୍ଜାନାତି । ଇଧ ପନେକଚ୍ଚୋ ନୀଲକସିଣଲାଭୀ ରତ୍ତିଂ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋ ରତ୍ତିଂୟେୱ ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ମନସିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦେ କୁସଲୋ ହୋତି । ସୋ ରତ୍ତିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦିୱସଭାଗେ ୱୁଟ୍ଠାତି । ନୀଲକସିଣଫରଣୱସେନ ଚସ୍ସ ଅୱିସଦଂ ହୋତି ଅୱିଭୂତଂ । ସୋ ରତ୍ତିଂ ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ଉପ୍ପାଦିତମନସିକାରତାୟ ନୀଲକସିଣଫରଣାୱିସଦାୱିଭୂତତାୟ ଚ ଦିୱାୟେୱ ସମାନଂ ରତ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାନାତି । ଏୱଂ ତାୱ ୱୁଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲାଭାୱତୋ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି ।
ସକୁଣରୁତତୋ ପନ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ତୋସେନାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥ ଦିୱା ରୱନକସକୁଣା କାକାଦୟୋ ଚନ୍ଦାଲୋକେନ ଦିୱାତି ମଞ୍ଞମାନା ରତ୍ତିଂ ରୱନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେହି ୱା କାରଣେହି । ସୋ ତେସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଂୟେୱ ସମାନଂ ଦିୱାତି ସଞ୍ଜାନାତି । ଇଧ ପନେକଚ୍ଚୋ ପବ୍ବତନ୍ତରେ ଗମ୍ଭୀରାୟ ଘନୱନପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଗିରିଗୁହାୟ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାୟ ୱତ୍ତମାନାୟ ଅନ୍ତରହିତସୂରିୟାଲୋକେ କାଲେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥ ରତ୍ତିଂ ରୱନକସକୁଣା ଉଲୂକାଦୟୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମନ୍ଧକାରେ ନିଲୀନା ରତ୍ତିସଞ୍ଞାୟ ୱା ଅଞ୍ଞେହି ୱା କାରଣେହି ରୱନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଦିୱାୟେୱ ସମାନଂ ରତ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାନାତି । ଏୱଂ ସକୁଣରୁତତୋ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତୀତି । ଇଦମହନ୍ତି ଇଦଂ ଅହଂ ଏୱଂ ସଞ୍ଜାନନଂ। ସମ୍ମୋହୱିହାରସ୍ମିଂ ୱଦାମୀତି ସମ୍ମୋହୱିହାରପରିୟାପନ୍ନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ସମ୍ମୋହୱିହାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱଦାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅହଂ ଖୋ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣ…ପେ॰… ସଞ୍ଜାନାମୀତି ପାକଟୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦୋ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲେପି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେସୁ ଅଦିସ୍ସମାନେସୁପି ଜାନାତିୟେୱ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ପୁରେଭତ୍ତକାଲୋ ଗତୋ, ଏତ୍ତକଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲୋ, ଏତ୍ତକଂ ପଠମୟାମୋ, ଏତ୍ତକଂ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ, ଏତ୍ତକଂ ପଚ୍ଛିମୟାମୋ’’ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ ୟଂ ପୂରିତପାରମୀ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏୱଂ ଜାନାତି । ପଦେସଞାଣେ ଠିତାନଂ ସାୱକାନମ୍ପି ହି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦୋ ପାକଟୋ ହୋତି ।
କଲ୍ୟାଣିୟମହାୱିହାରେ କିର ଗୋଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକାଲେ ଭତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୁଲକାଲେ ଭୁଞ୍ଜତି । ସୂରିୟେ ଅଦିସ୍ସମାନେପି ପାତୋୟେୱ ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତାୟ ୱେଲାୟ ନିକ୍ଖମତି । ଏକଦିୱସଂ ଆରାମିକା ‘‘ସ୍ୱେ ଥେରସ୍ସ ନିକ୍ଖମନକାଲେ ପସ୍ସାମା’’ତି ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କାଲତ୍ଥମ୍ଭମୂଲେ ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକାଲେୟେୱ ନିକ୍ଖମତି । ତତୋ ପଭୁତି କିର ସୂରିୟେ ଅଦିସ୍ସମାନେପି ଥେରସ୍ସ ନିକ୍ଖମନସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ଭେରିଂ ଆକୋଟେନ୍ତି ।
ଅଜଗରୱିହାରେପି କାଳଦେୱତ୍ଥେରୋ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ୟାମଗଣ୍ଡିକଂ ପହରତି, ଆଚିଣ୍ଣମେତଂ ଥେରସ୍ସ । ନ ଚ ୟାମୟନ୍ତନାଳିକଂ ପୟୋଜେତି, ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପୟୋଜେନ୍ତି । ଅଥ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଠମେ ୟାମେ ଥେରେ ମୁଗ୍ଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତମତ୍ତେୟେୱ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ପହରନ୍ତେୟେୱ ୱା ୟାମୟନ୍ତଂ ପତତି, ଏୱଂ ତୀସୁ ୟାମେସୁ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଥେରୋ ପାତୋୟେୱ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆଦାୟ ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭୋଜନୱେଲାୟ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦିୱା ୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି । ଭିକ୍ଖୂ କାଲତ୍ଥମ୍ଭଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଅଦିସ୍ୱା ଆଗମନତ୍ଥାୟ ପେସେନ୍ତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥେରଂ ଦିୱା ୱିହାରଟ୍ଠାନା ନିକ୍ଖମନ୍ତମେୱ ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୱା ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ପଦେସଞାଣେ ଠିତାନଂ ସାୱକାନମ୍ପି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦୋ ପାକଟୋ ହୋତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ବୋଧିସତ୍ତାନନ୍ତି ।
ୟଂ ଖୋ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ…ପେ॰… ୱଦେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟଂ ଖୋ ତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅସମ୍ମୋହଧମ୍ମୋ ସତ୍ତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱଦମାନୋ କୋଚି ସମ୍ମା ୱଦେୟ୍ୟ, ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ସିୟା, ନ ୱିତଥୱାଦୀ ଅସ୍ସ । ମମେୱ ତଂ ୱଚନଂ ୱଦମାନୋ ସମ୍ମା ୱଦେୟ୍ୟ, ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ସିୟା, ନ ୱିତଥୱାଦୀ ଅସ୍ସାତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହଧମ୍ମୋତି ଅସମ୍ମୋହସଭାୱୋ । ଲୋକେତି ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ବହୁଜନହିତାୟାତି ବହୁଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକହିତୂପଦେସକୋତି । ବହୁଜନସୁଖାୟାତି ବହୁଜନସ୍ସ ସୁଖତ୍ଥାୟ, ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକରଣସୁଖସ୍ସ ଦାୟକୋତି । ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟାତି ଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପତ୍ଥାୟ, ମେତ୍ତାକରୁଣାସମ୍ପତ୍ତିୟା ମାତାପିତରୋ ୱିୟ ଲୋକସ୍ସ ରକ୍ଖିତା ଗୋପୟିତାତି । ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇଧ ଦେୱମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମାୟ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥାୟାତି ହି ୱୁତ୍ତେ ପରମତ୍ଥତ୍ଥାୟ ନିବ୍ବାନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତାୟାତି ୱୁତ୍ତେ ତଂ ସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତୋ ହି ଉତ୍ତରି ହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୁଖାୟାତି ୱୁତ୍ତେ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତୋ ଉତ୍ତରି ସୁଖାଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ଚେୱ ଆୟତିଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୭; ୱିଭ॰ ୮୦୪) ।
ଅସମ୍ମୋହୱିହାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଦିୱଣ୍ଣନା
୫୧. ଏୱଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣପଟିଲାଭାୱସାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ତଂ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ଅଧିଗତୋ, ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଭୁତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ ।
କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଇମଂ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତମେୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ‘କାୟ ନୁ ଖୋ ପଟିପଦାୟ ଇମଂ ପତ୍ତୋ’ତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ ଇମାୟାହଂ ପଟିପଦାୟ ଇମଂ ଉତ୍ତମଂ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ପତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱୀରିୟଂ ଅହୋସୀତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନ ମୟା ଅୟଂ ଉତ୍ତମୋ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରୋ କୁସୀତେନ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନା ସାରଦ୍ଧକାୟେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱା ଅଧିଗତୋ, ଅପିଚ ଖୋ ତଦଧିଗମାୟ ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ୱୀରିୟଂ ଅହୋସି, ବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସିନ୍ନେନ ମୟା ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ଅହୋସି, ପଗ୍ଗହିତଂ ଅସିଥିଲପ୍ପୱତ୍ତିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ଚ ମେତଂ ଅସଲ୍ଲୀନଂ ଅହୋସି ।
ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୀରିୟମେୱ, ସତିପି ମେ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖୀଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତା ଅହୋସି । ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଚ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା । ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋତି କାୟଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ଭୱେନ କାୟୋପି ମେ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନାମକାୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧେ ରୂପକାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ନାମକାୟୋ ରୂପକାୟୋତି ଅୱିସେସେତ୍ୱାୱ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସାରଦ୍ଧୋତି ସୋ ଚ ଖୋ ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ୱିଗତଦରଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗନ୍ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ମେ ସମ୍ମା ଆହିତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ସମାହିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଏକଗ୍ଗଂ ଅଚଲଂ ନିପ୍ଫନ୍ଦନନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ଝାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା କଥିତା ହୋତି ।
ଇଦାନି ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାତ୍ତୟପରିୟୋସାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ଖୋ ଅହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜୱିହାସିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଥୱୀକସିଣକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି ଆଗତଂ, ଇଧ ‘‘ୱିହାସି’’ନ୍ତି, ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । କିଂ କତ୍ୱା ପନ ଭଗୱା ଇମାନି ଝାନାନି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସୀତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା । କତରଂ ? ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ।
ଇମାନି ଚ ପନ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି କେସଞ୍ଚି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, କେସଞ୍ଚି ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ନିରୋଧପାଦକାନି, କେସଞ୍ଚି ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନି । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱାନଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ହି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ସୁଖଂ ଦିୱସଂ ୱିହରିସ୍ସାମାତି ଇଚ୍ଚେୱଂ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସିସ୍ସାମାତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତାନଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨) ୱୁତ୍ତନୟା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମାତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ନିରୋଧପାଦକାନି ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସାମାତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ତେସଂ ଭୱୋକ୍କମନତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି ।
ଭଗୱତା ପନିଦଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ, ତଂ ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଞ୍ଚେୱ ଅହୋସି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଞ୍ଚ ସବ୍ବକିଚ୍ଚସାଧକଞ୍ଚ, ସବ୍ବଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଦାୟକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୨. ୟେସଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଦାୟକଂ ଅହୋସି, ତେସଂ ଏକଦେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନା ଚେୱ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ଅଭିନିନ୍ନାମେସି’’ନ୍ତି । ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଅୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପନାୱାରୋ ତତ୍ଥ ଅନାଗତୋତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋ ଅହଂ । ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ଅଭିନୀହରିଂ । ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ଚ ୱଚନତୋ ସୋତି ଏତ୍ଥ ସୋ ଅହନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ଚିଦଂ ଭଗୱତୋ ୱସେନ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଆଗତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥ ହି ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇମିସ୍ସା ଇଧୂପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଂ । ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ତୁସିତଭୱନଂ ସନ୍ଧାୟାହାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାପାସିଂ ଏୱଂନାମୋତି ତତ୍ରାପି ତୁସିତଭୱନେ ସେତକେତୁ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ତାହି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗୋତ୍ତୋ । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ । ଏୱମାହାରୋତି ଦିବ୍ବସୁଧାହାରୋ । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଏୱଂ ଦିବ୍ବସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖମତ୍ତମେୱ। ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସୱସ୍ସକୋଟିସଟ୍ଠିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାୟୁପରିୟନ୍ତୋ । ସୋତତୋ ଚୁତୋତି ସୋ ଅହଂ ତତୋ ତୁସିତଭୱନତୋ ଚୁତୋ । ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇଧ ମହାମାୟାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।
ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦୀସୁ ମେତି ମୟା । ୱିଜ୍ଜାତି ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା । କିଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ମୋହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତମୋତି ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ‘‘ତମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଲୋକୋତି ସାୟେୱ ୱିଜ୍ଜା ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ଆଲୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତାତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ, ସେସଂ ପସଂସାୱଚନଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଅୟଂ ଖୋ ମେ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା, ତସ୍ସ ମେ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏସ ନୟୋ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେ ।
ୟଥାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଓପମ୍ମେ । ତନ୍ତି ନିପାତୋ । ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ। ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ। କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ, ପେସିତତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତମୋ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ମମ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଏତସ୍ସ ମେ ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପମେୱ ଫଲଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।
ପୁବ୍ବେନିୱାସକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୩. ଚୁତୂପପାତକଥାୟଂ ୟସ୍ମା ଇଧ ଭଗୱତୋ ୱସେନ ପାଳି ଆଗତା, ତସ୍ମା ‘‘ପସ୍ସାମି ପଜାନାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଜ୍ଜାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ୟସ୍ମା ଚ ପୂରିତପାରମୀନଂ ମହାସତ୍ତାନଂ ପରିକମ୍ମକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେ ହି ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେୟେୱ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ସତ୍ତେ ପସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟୋ ତତ୍ଥ ପରିକମ୍ମଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଭାୱନାନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ତେନ ଇଧ ଅତ୍ଥୋତି ।
ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା
୫୪. ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣତ୍ଥାୟ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି ଆସୱୱିନାସନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ର ଚେତଂ ଞାଣଂ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେସିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରିଂ । ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ଜାନିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂ । ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି । ତସ୍ସ ସମ୍ପାପକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ ଜାନିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସରୂପତୋ ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେ ଆସୱାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ମେ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋତି ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେତି । କାମାସୱାତି କାମାସୱତୋ । ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ଇମିନା ଫଲକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣନ୍ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଂ, ତେନ ହି ଞାଣେନ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଖୀଣା ଜାତୀ’’ତିଆଦୀନି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । କତମା ପନ ଭଗୱତୋ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ? ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା, ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା, ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା, ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି ।
ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତସେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ୱୁତ୍ଥୱାସୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି ।
ନାପରଂଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ, କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ମେ ନତ୍ଥୀତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି । ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟ । ତେ ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି ।
ଇଦାନି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣପରିଗ୍ଗହିତଂ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାଧିଗମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଅୟଂ ଖୋ ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ଅତୀତଂସଞାଣଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନାଗତଂସଞାଣଂ, ଆସୱକ୍ଖୟେନ ସକଲଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣନ୍ତି ଏୱଂ ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପକାସେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅସମ୍ମୋହୱିହାରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେସି ।
ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରଞ୍ଞୱାସକାରଣୱଣ୍ଣନା
୫୫. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିଜାନାତି, ଅଜ୍ଜାପି ଚ ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ନ ୱିଜହତି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି କରଣୀୟ’’ନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇମିନା ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିନା, ସିୟା ଖୋ ପନ ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିୟା ଖୋ ପନ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏୱମସ୍ସାତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଦାଚି ତୁୟ୍ହଂ ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଖୋ ପନେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ଖୋ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୟା ମୟ୍ହଂ ପନ୍ତସେନାସନପଟିସେୱନଂ ଅୱୀତରାଗାଦିତାୟାତି ଏୱଂ ନ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପନ୍ତସେନାସନପଟିସେୱନେ ଅକାରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଖୋ ଅହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋୟେୱ ଅତ୍ଥୱସୋ । ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ଖୋ ଅହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ଥୱସେତି ଅହଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ କାରଣାନି ସମ୍ପସ୍ସମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ନାମ ଅୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ସୁଖୱିହାରୋ ନାମ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଇରିୟାପଥୱିହାରାନଂ ଫାସୁତା, ଏକକସ୍ସ ହି ଅରଞ୍ଞେ ଅନ୍ତମସୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକିଚ୍ଚଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେୱ ଇରିୟାପଥା ଫାସୁକା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଖୱିହାରନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି କଥଂ ଅରଞ୍ଞୱାସେନ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ଅନୁକମ୍ପିତା ହୋତି ? ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତା ହି କୁଲପୁତ୍ତା ଭଗୱତୋ ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱାପି ନାମ ଅରଞ୍ଞସେନାସନାନି ନ ମୁଞ୍ଚତି, ୟସ୍ସ ନେୱତ୍ଥି ପରିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ନ ପହାତବ୍ବଂ ନ ଭାୱେତବ୍ବଂ ନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମୟନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସିତବ୍ବମେୱ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ଖିପ୍ପମେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ଅନୁକମ୍ପିତା ହୋତି । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ’’ତି ।
ଅରଞ୍ଞୱାସକାରଣୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦେସନାନୁମୋଦନାୱଣ୍ଣନା
୫୬. ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅନୁକମ୍ପିତରୂପାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁକମ୍ପିତରୂପାତି ଅନୁକମ୍ପିତଜାତିକା ଅନୁକମ୍ପିତସଭାୱା । ଜନତାତି ଜନସମୂହୋ । ୟଥା ତଂ ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ୟଥା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁକମ୍ପେୟ୍ୟ, ତଥେୱ ଅନୁକମ୍ପିତରୂପାତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମାତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦) ହି ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ –
ଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦; ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ। ଇଧାପି ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେୟେୱ । ୟସ୍ମା ଚ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ, ତସ୍ମା ସାଧୁ ସାଧୁ ଭୋ, ଗୋତମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭୟେ କୋଧେ ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ କୋତୂହଲଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ’’ତି ॥ –
ଇମିନା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଇଧ ପସାଦୱସେନ ପସଂସାୱସେନ ଚାୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଭିକନ୍ତଂ । ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ, ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦେସନଂ ଥୋମେତି, ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋତି । ଭଗୱତୋୟେୱ ୱା ୱଚନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ଥୋମେତି – ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଦୋସନାସନତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଗୁଣାଧିଗମନତୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାଜନନତୋ, ପଞ୍ଞାଜନନତୋ, ସାତ୍ଥତୋ, ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ, କଣ୍ଣସୁଖତୋ, ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ, ଅପରୱମ୍ଭନତୋ, କରୁଣାସୀତଲତୋ, ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ, ଆପାଥରମଣୀୟତୋ, ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ, ୱୀମଂସୀୟମାନହିତତୋତି ଏୱମାଦୀହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରି ମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିଚ୍ଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀଅଡ୍ଢରତ୍ତଘନୱନସଣ୍ଡମେଘପଟଲେହି ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମେ, ଅୟଂ ତାୱ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ। ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନତୋ ପଭୁତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରେ ନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଧାରଣେନ ମୟ୍ହଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋତି ।
ଦେସନାନୁମୋଦନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପସନ୍ନାକାରୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ଦେସନଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ରତନତ୍ତୟପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଏସାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସାହନ୍ତି ଏସୋ ଅହଂ । ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଭୱଂ ମେ ଗୋତମୋ ସରଣଂ ପରାୟଣଂ, ଅଘସ୍ସ ତାତା, ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଭଜାମି, ସେୱାମି, ପୟିରୁପାସାମି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାମି, ବୁଜ୍ଝାମୀତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଗଚ୍ଛାମୀତି ଇମସ୍ସ ଜାନାମି, ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ୱିତ୍ଥାରୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅପିଚ ଖୋ ଅରିୟଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନେ –
‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ, ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।
ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ, ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।
ଏତ୍ଥ ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ । ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟେନ ୱିଭତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାତି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିମାନେ ।
‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନମହପ୍ଫଲମାହୁ, ଚତୂସୁ ସୁଚୀସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ ।
ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲ ଧମ୍ମଦସା ତେ, ସଙ୍ଘମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ। ଏତ୍ତାୱତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି ପଟିୱେଦେସି ।
ପସନ୍ନାକାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସରଣଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ତେସୁ ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ, ସରଣଗମନଂ । ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ, ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲଂ, ସଂକିଲେସୋ, ଭେଦୋତି ଅୟଂ ୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଦତ୍ଥତୋ ତାୱ ହିଂସତୀତି ସରଣଂ, ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସଂ ହନତି ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।
ଅଥ ୱା ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତି ବୁଦ୍ଧୋ । ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତାରଣେନ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ଚ ଧମ୍ମୋ । ଅପ୍ପକାନମ୍ପି କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସଙ୍ଘୋ । ତସ୍ମା ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ । ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାହି ୱିହତକିଲେସୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ । ତଂସମଙ୍ଗିସତ୍ତୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ଏତାନି ମେ ତୀଣି ସରଣାନି ସରଣଂ, ଏତାନି ପରାୟଣନ୍ତି ଏୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ସରଣଂ ସରଣଗମନଂ ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇଦଂ ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦେ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଗମନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତି । ଲୋକିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଇଜ୍ଝତି, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ, ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦସସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତୟିଦଂ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ତପ୍ପରାୟଣତାୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ ପଣିପାତେନାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚଜନଂ । ତପ୍ପରାୟଣତା ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପରାୟଣୋ, ଧମ୍ମପରାୟଣୋ, ସଙ୍ଘପରାୟଣୋ ଇତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ତପ୍ପରାୟଣଭାୱୋ । ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସାତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମୋ । ପଣିପାତୋ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କରୋମି, ଇତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପରମନିପଚ୍ଚକାରୋ । ଇମେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ଗହିତଂୟେୱ ହୋତି ସରଣଗମନଂ ।
ଅପିଚ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି । ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋୟେୱ ମେ ଅତ୍ତା, ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ମେ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ମେ ସରଣଂ ଲେଣଂ ତାଣନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଏୱମ୍ପି ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ଗାମା ଗାମଂ ପୁରା ପୁରଂ ।
ନମସ୍ସମାନୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) –
ଏୱମ୍ପି ଆଳୱକାଦୀନଂ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ତପ୍ପରାୟଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେସୁ ସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦାନି ମୁଖେନ ଚ ପରିଚୁମ୍ବତି, ପାଣୀହି ଚ ପରିସମ୍ବାହତି, ନାମଞ୍ଚ ସାୱେତି ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୪) ଏୱମ୍ପି ପଣିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ସୋ ପନେସ ଞାତିଭୟାଚରିୟଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତେନ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ନ ଇତରେହି । ସେଟ୍ଠୱସେନେୱ ହି ସରଣଂ ଗୟ୍ହତି, ସେଟ୍ଠୱସେନ ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟୋ ସାକିୟୋ ୱା କୋଲିୟୋ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ରାଜପୂଜିତୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୟେନ ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି ଉଗ୍ଗହିତଂ ସରମାନୋ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ୱା –
‘‘ଏକେନ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମଂ ପୟୋଜୟେ ।
ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ନିଧାପେୟ୍ୟ, ଆପଦାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –
ଏୱରୂପଂ ଅନୁସାସନିଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ତେନେୱ ଗହିତଂ ହୋତି ସରଣଂ ।
ଏୱଂ ଗହିତସରଣସ୍ସ ଚ ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେସୁ ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ଞାତିଂ ‘‘ଞାତକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋ ସରଣଗମନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପବ୍ବଜିତଂ । ତଥା ରାଜାନଂ ଭୟୱସେନ ୱନ୍ଦତୋ, ସୋ ହି ରଟ୍ଠପୂଜିତତ୍ତା ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟାତି । ତଥା ୟଂକିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପକଂ ତିତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋପି ନ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଂ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ଆନିସଂସଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।
ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ॥
ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।
ଅରିୟଞ୍ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥
ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।
ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୧୯୨) ।
ଅପିଚ ନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପଗମନାଦିୱସେନ ପେତସ୍ସ ଆନିସଂସଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପିତରଂ ଅରହନ୍ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୮-୨୭୬) ।
ଲୋକିୟସ୍ସ ପନ ସରଣଗମନସ୍ସ ଭୱସମ୍ପଦାପି ଭୋଗସମ୍ପଦାପି ଫଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟେକେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ,
ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।
ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ,
ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅସୀତିୟା ଦେୱତାସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, ତେନୁପସଙ୍କମି…ପେ॰… ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଖୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏତଦୱୋଚ ‘ସାଧୁ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦ ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’ତି । ତେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତି ଦିବ୍ବେନ ଆୟୁନା ଦିବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣେନ ସୁଖେନ ୟସେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ ଦିବ୍ବେହି ରୂପେହି ସଦ୍ଦେହି ଗନ୍ଧେହି ରସେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) । ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଘେ ଚ । ଅପିଚ ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦିୱସେନାପି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସରଣଗମନଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦୀହି ସଂକିଲିସ୍ସତି, ନ ମହାଜୁତିକଂ ହୋତି, ନ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଂକିଲେସୋ । ଲୋକିୟସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ଭେଦୋ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀହି ହୋତି, ସୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲଂ କିରିୟାୟ, ସୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ନେୱତ୍ଥି ଭେଦୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ଚ ଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋତି । ଉପାସକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୂତି ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ‘‘ଉପାସକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧାରେତୁ, ଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସରଣଗମନକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉପାସକୱିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା
ଉପାସକୱିଧିକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋ, କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କିମସ୍ସ ସୀଲଂ, କୋ ଆଜୀୱୋ, କା ୱିପତ୍ତି, କା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋତି ୟୋ କୋଚି ତିସରଣଗତୋ ଗହଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟତୋ ଖୋ ମହାନାମ ଉପାସକୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ମହାନାମ ଉପାସକୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।
କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଉପାସନତୋ । ସୋ ହି ବୁଦ୍ଧଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ । ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ ।
କିମସ୍ସସୀଲନ୍ତି ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ । ୟଥାହ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ମହାନାମ ଉପାସକୋ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି ଅଦିନ୍ନାଦାନା, କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରା, ମୁସାୱାଦା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ମହାନାମ ଉପାସକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।
କୋ ଆଜୀୱୋତି ପଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜା ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଜୀୱିତକପ୍ପନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଞ୍ଚିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା । କତମା ପଞ୍ଚ ? ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା, ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା, ମଂସୱଣିଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା, ୱିସୱଣିଜ୍ଜା । ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୭) ।
କା ୱିପତ୍ତୀତି ୟା ତସ୍ସେୱ ସୀଲସ୍ସ ଚ ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ୱିପତ୍ତି, ଅୟମସ୍ସ ୱିପତ୍ତି । ଅପିଚ ୟାୟ ଏସ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଚେୱ ହୋତି ମଲଞ୍ଚ ପତିକୁଟ୍ଠୋ ଚ । ସାପିସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲୋ ଚ ହୋତି ଉପାସକମଲଞ୍ଚ ଉପାସକପତିକୁଟ୍ଠୋ ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହୋତି, କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତି ନୋ କମ୍ମଂ, ଇତୋ ଚ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତି ତତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ।
କାସମ୍ପତ୍ତୀତି ୟା ଚସ୍ସ ସୀଲସମ୍ପଦା ଚ ଆଜୀୱସମ୍ପଦା ଚ, ସା ସମ୍ପତ୍ତି । ୟେ ଚସ୍ସ ରତନଭାୱାଦିକରା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା । ୟଥାହ ‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକରତନଞ୍ଚ ହୋତି ଉପାସକପଦୁମଞ୍ଚ ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକଞ୍ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୀଲୱା ହୋତି, ନ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେତି ନୋ ମଙ୍ଗଲଂ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ଗୱେସତି, ଇଧ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ।
ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଆଦିକୋଟିକୋଟ୍ଠାସସେଟ୍ଠେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ, ସମ୍ମ ଦୋୱାରିକ, ଆୱରାମି ଦ୍ୱାରଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ନିଗଣ୍ଠୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ହି ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନ ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗଂ ପରାମସେୟ୍ୟ, (କଥା॰ ୪୪୧) ଉଚ୍ଛଗ୍ଗଂ ୱେଳଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋଟିୟଂ । ‘‘ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମଧୁରଗ୍ଗଂ ୱା ତିତ୍ତକଗ୍ଗଂ ୱା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪), ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରଗ୍ଗେନ ୱା ପରିୱେଣଗ୍ଗେନ ୱା ଭାଜେତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସେଟ୍ଠେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଆଦିମ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଜ୍ଜତନ୍ତି ଅଜ୍ଜଭାୱଂ । ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ, ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପାଣୁପେତନ୍ତି ପାଣେହି ଉପେତଂ, ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ । ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଂ ଗତଂ ଉପାସକଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ ଜାନାତୁ । ଅହଞ୍ହି ସଚେପି ମେ ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନେୱ ବୁଦ୍ଧଂ ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ଧମ୍ମଂ ‘‘ନ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା, ସଙ୍ଘଂ ‘‘ନ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ସରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚତୂହି ଚ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।
ଉପାସକୱିଧିକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୭.ଏୱଂମେ ସୁତଂ…ପେ॰… ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋତି ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା – ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବସୁତ୍ତେସୁ । ତସ୍ମା ଇତୋ ପରଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂୟେୱ କରିସ୍ସାମ ।
ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତା ନରା ପୋସା । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀ ମହାଥେରୋତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋୟେୱ ଦେସେତି ।
ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା
ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନା, ପରମତ୍ଥଦେସନା ଚାତି । ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତୋ ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱୋ ମାରୋତି ଏୱରୂପା ସମ୍ମୁତିଦେସନା। ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା, ଖନ୍ଧା ଧାତୂ ଆୟତନାନି ସତିପଟ୍ଠାନାତି ଏୱରୂପା ପରମତ୍ଥଦେସନା।
ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୟେ ସମ୍ମୁତିୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୋହଂ ପହାୟ ୱିସେସଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ସମ୍ମୁତିଦେସନଂ ଦେସେତି । ୟେ ପନ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୋହଂ ପହାୟ ୱିସେସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ପରମତ୍ଥଦେସନଂ ଦେସେତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଉପମା, ୟଥା ହି ଦେସଭାସାକୁସଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନକୋ ଆଚରିୟୋ ୟେ ଦମିଳଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ଦମିଳଭାସାୟ ଆଚିକ୍ଖତି । ୟେ ଅନ୍ଧକଭାସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାୟ, ତେସଂ ତାୟ ତାୟ ଭାସାୟ । ଏୱଂ ତେ ମାଣୱକା ଛେକଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ ଆଚରିୟମାଗମ୍ମ ଖିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା । ତୟୋ ୱେଦା ୱିୟ କଥେତବ୍ବଭାୱେନ ଠିତାନି ତୀଣି ପିଟକାନି । ଦେସଭାସାକୋସଲ୍ଲମିୱ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥକୋସଲ୍ଲଂ । ନାନାଦେସଭାସା ମାଣୱକା ୱିୟ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା । ଆଚରିୟସ୍ସ ଦମିଳଭାସାଦିଆଚିକ୍ଖନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହ ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୂପଲବ୍ଭତି ॥
ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣା ।
ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତକାରଣା ॥
ତସ୍ମା ୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।
ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦୋ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ॥
ଅପିଚ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି – ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ, କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ, ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ, ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥଞ୍ଚାତି । ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ହିରୀୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ହିରୀୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ଇତ୍ଥୀ ହିରୀୟତି ଓତ୍ତପ୍ପତି ପୁରିସୋ ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦେୱୋ ମାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।
‘‘ଖନ୍ଧା କମ୍ମସ୍ସକା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।
‘‘ୱେଳୁୱନାଦୟୋ ମହାୱିହାରା ଖନ୍ଧେହି କାରାପିତା ଧାତୂହି ଆୟତନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।
‘‘ଖନ୍ଧା ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି ପିତରଂ ଅରହନ୍ତଂ ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ମେତ୍ତାୟନ୍ତି ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।
‘‘ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସମନୁସ୍ସରନ୍ତି ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ‘‘ଖନ୍ଧା ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନାମା’’ତି । ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ସୀଲୱନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।
ଲୋକସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ନପ୍ପଜହନ୍ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟଂ ଲୋକାଭିଲାପେ ଠିତାୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଆୟସ୍ମା ଲୋକୱୋହାରକୁସଲତାୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦେସନଂ ଅୱିଲୋମେନ୍ତୋ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟଂ ଠତ୍ୱାୱ ଚତ୍ତାରୋମେ, ଆୱୁସୋ, ପୁଗ୍ଗଲାତି ଆହ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମୁତିୱସେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନାତି ଲୋକସଙ୍କେତୱସେନ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭମାନା । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ସାଙ୍ଗଣୋୱ ସମାନୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି କତ୍ଥଚି କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମାନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗଣାନି ? ରାଗୋ ଅଙ୍ଗଣଂ, ଦୋସୋ ଅଙ୍ଗଣଂ, ମୋହୋ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) । କତ୍ଥଚି ୟଂକିଞ୍ଚି ମଲଂ ୱା ପଙ୍କୋ ୱା, ୟଥାହ ‘‘ତସ୍ସେୱ ରଜସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ୱା ପହାନାୟ ୱାୟମତୀ’’ତି । କତ୍ଥଚି ତଥାରୂପୋ ଭୂମିଭାଗୋ, ସୋ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧ ପନ ନାନପ୍ପକାରା ତିବ୍ବକିଲେସା ‘‘ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପାପକାନଂ ଖୋ ଏତଂ, ଆୱୁସୋ, ଅକୁସଲାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୟଦିଦଂ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୦) । ସହ ଅଙ୍ଗଣେନ ସାଙ୍ଗଣୋ।
ସାଙ୍ଗଣୋୱସମାନୋତି ସକିଲେସୋୟେୱ ସନ୍ତୋ। ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କିଲେସୋ ଅତ୍ଥୀତିପି ନ ଜାନାତି । ‘‘ଇମେ କିଲେସା ନାମ କକ୍ଖଳା ୱାଳା ଜହିତବ୍ବା ନ ଗହିତବ୍ବା ୱିସଦୁଟ୍ଠସଲ୍ଲସଦିସା’’ତି ଏୱଂ ୟାଥାୱସରସତୋପି ନ ଜାନାତି । ୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ଚ ଜାନାତି, ଏୱଞ୍ଚ ଜାନାତି । ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ପନ ନ ଚ ମଗ୍ଗେନ ସମୂହତା କିଲେସା, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୱାରିତତ୍ତା, ଅୟମିଧ ଅନଙ୍ଗଣୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ନତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀତି ‘‘ମୟ୍ହଂ କିଲେସା ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୱାରିତତ୍ତା ନତ୍ଥି, ନ ମଗ୍ଗେନ ସମୂହତତ୍ତା’’ତି ନ ଜାନାତି, ‘‘ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ମହାଅନତ୍ଥଂ କରିସ୍ସନ୍ତି କକ୍ଖଳା ୱାଳା ୱିସଦୁଟ୍ଠସଲ୍ଲସଦିସା’’ତି ଏୱଂ ୟାଥାୱସରସତୋପି ନ ଜାନାତି । ୟୋ ପନ ‘‘ଇମିନା କାରଣେନ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚ ଜାନାତି, ଏୱଞ୍ଚ ଜାନାତି, ସୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ, ତେସୁ ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ସାଙ୍ଗଣେସୁ, ୟ୍ୱାୟନ୍ତି ୟୋ ଅୟଂ, ୟାୟନ୍ତିପି ପାଠୋ ।
୫୮.କୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଉଭୟେନାପି କାରଣମେୱ ପୁଚ୍ଛତି । ୟେନିମେସନ୍ତି ୟେନ ହେତୁନା ୟେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକୋ ସେଟ୍ଠପୁରିସୋ ଏକୋ ହୀନପୁରିସୋତି ଅକ୍ଖାୟତି, ସୋ କୋ ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ନପ୍ପଜାନାତି ପଜାନାତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପଜାନନା ନପ୍ପଜାନନାତି ଇଦମେୱ ଉଭୟଂ ହେତୁ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ ।
୫୯. ଥେରୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନତାୟ ତଂ ପାକଟତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ତତ୍ରାୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସେତଂ ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏତଂ ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଇଦମେୱ ଏସ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ନ ଛନ୍ଦଂ ଜନେସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଛନ୍ଦଜନନାଦିଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ତତ୍ଥ ଚ ନ ଛନ୍ଦଂ ଜନେସ୍ସତୀତି ଅପ୍ପଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ପହାନତ୍ଥଂ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ନ ଜନେସ୍ସତି । ନ ୱାୟମିସ୍ସତୀତି ତତୋ ବଲୱତରଂ ୱାୟାମଂ ନ କରିସ୍ସତି, ନ ୱୀରିୟଂ ଆରଭିସ୍ସତୀତି ଥାମଗତୱୀରିୟଂ ପନ ନେୱ ଆରଭିସ୍ସତି, ନ ପୱତ୍ତେସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଙ୍ଗଣୋତି ଇମେହି ରାଗାଦୀହି ଅଙ୍ଗଣେହି ସାଙ୍ଗଣୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ତେହିୟେୱ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ମଲୀନଚିତ୍ତୋ ୱିବାଧିତଚିତ୍ତୋ ଉପତାପିତଚିତ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା । କାଲଂ କରିସ୍ସତୀତି ମରିସ୍ସତି ।
ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ୟଥା ନାମ । କଂସପାତୀତି କଂସଲୋହଭାଜନଂ । ଆଭତାତି ଆନୀତା । ଆପଣା ୱା କମ୍ମାରକୁଲା ୱାତି ଆପଣତୋ ୱା କଂସପାତିକାରକାନଂ କମ୍ମାରାନଂ ଘରତୋ ୱା । ରଜେନାତି ଆଗନ୍ତୁକରଜେନ ପଂସୁଆଦିନା । ମଲେନାତି ତତ୍ଥେୱ ଉଟ୍ଠିତେନ ଲୋହମଲେନ । ପରିୟୋନଦ୍ଧାତି ସଞ୍ଛନ୍ନା । ନ ଚେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଉଦକଖାଦନୀୟପକ୍ଖିପନାଦୀହି ପରିଭୋଗଂ ନ କରେୟ୍ୟୁଂ । ନ ଚ ପରିୟୋଦପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଧୋୱନଘଂସନାଦୀହି ନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ କାରାପେୟ୍ୟୁଂ । ରଜାପଥେତି ରଜପଥେ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ, ରଜସ୍ସ ଆଗମନଟ୍ଠାନେ ୱା ୱୁଟ୍ଠାନୁଟ୍ଠାନେ ୱା ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚେ ୱା ଥୁସକୋଟ୍ଠକେ ୱା ଭାଜନନ୍ତରେ ୱା, ୟତ୍ଥ ରଜେନ ଓକିରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠତରା ଅସ୍ସ ମଲଗ୍ଗହିତାତି ଏତ୍ଥ ରଜାପଥେ ନିକ୍ଖିପନେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠତରା, ଅପରିଭୋଗାପରିୟୋଦପନେହି ମଲଗ୍ଗହିତତରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପଟିପୁଚ୍ଛାୱଚନଞ୍ଚେତଂ । ତେନସ୍ସ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଆୱୁସୋ, ସା କଂସପାତି ଏୱଂ କରୀୟମାନା ଅପରେନ କାଲେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠତରା ଚ ମଲଗ୍ଗହିତତରା ଚ ମତ୍ତିକପାତୀତି ୱା କଂସପାତୀତି ୱା ଇତିପି ଦୁଜ୍ଜାନା ଭୱେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ ନୋତି, ଥେରୋ ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏୱମାୱୁସୋ’’ତି । ପୁନ ଧମ୍ମସେନାପତି ଓପମ୍ମଂ ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୋ, ଏୱମେୱ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥେୱଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନା ୱେଦିତବ୍ବା – କିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିସଦିସୋ ସାଙ୍ଗଣୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିୟା ନପରିଭୁଞ୍ଜନମାଦିଂ କତ୍ୱା ରଜାପଥନିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭମାନସ୍ସ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀସୁ ପସୁତପୁଗ୍ଗଲସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜାପଟିଲାଭୋ । ସଂକିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିୟା ପୁନ ସଂକିଲିଟ୍ଠତରଭାୱୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦିକରଣଂ, ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ସାଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟା । ଅଥ ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତୱୀତିକ୍କମନଂ, ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ସାଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟା । ଅଥ ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପାଚିତ୍ତିୟଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟୱୀତିକ୍କମନଂ, ସଙ୍ଘାଦିସେସୱୀତିକ୍କମନଂ, ପାରାଜିକୱୀତିକ୍କମନଂ, ମାତୁଘାତାଦିଆନନ୍ତରିୟକରଣଂ, ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ସାଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟାତି ।
ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ କାଲଂ କରିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ କାଲଂ କରିସ୍ସତୀତି ନ ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସବ୍ବସତ୍ତା ହି ପକତିଚିତ୍ତେନ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନେୱ କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଅୱିସୋଧେତ୍ୱା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ କାଲଂ କରିସ୍ସତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟୱାରେ ପରିୟୋଦପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଧୋୱନଘଂସନସଣ୍ହଛାରିକାପରିମଜ୍ଜନାଦୀହି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଆଦାସମଣ୍ଡଲସଦିସଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ନ ଚ ନଂ ରଜାପଥେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଠାନେ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା କରଣ୍ଡମଞ୍ଜୂସାଦୀସୁ ୱା ଠପେୟ୍ୟୁଂ, ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ୱା ନାଗଦନ୍ତେ ଲଗେୟ୍ୟୁଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଉପମାସଂସନ୍ଦନା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – କିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିସଦିସୋ ସାଙ୍ଗଣୋ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୋ । କିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିୟା ପରିଭୁଞ୍ଜନମାଦିଂ କତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ଠପନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭମାନସ୍ସ ପେସଲଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜାପଟିଲାଭୋ । ୟେ ଓୱଦନ୍ତି ଅନୁସାସନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପମାଦଂ ଦିସ୍ୱା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ସଂକିଲିଟ୍ଠକଂସପାତିୟା ଅପରକାଲେ ପରିସୁଦ୍ଧପରିୟୋଦାତଭାୱୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସମ୍ମାୱତ୍ତପଟିପତ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଅନଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟା । ଅଥ ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁକୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମନ୍ତସେନାସନୱାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପନ୍ତସେନାସନୱାସୋ, ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଅନଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟା । ଅଥ ୱା ଅନୁକ୍କମେନ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନେନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ କିଲେସାନଂ ତଦଙ୍ଗନିୱାରଣଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଧିଗମୋ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନଙ୍ଗଣକାଲକିରିୟା ଏୱ ।
ତତିୟୱାରେ ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ରାଗଟ୍ଠାନିୟଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ । ମନସି କରିସ୍ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିପନ୍ନସ୍ସତି ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତସ୍ସ ସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ମନସିକାରାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁଭନିମିତ୍ତମନସିକାରକାରଣା । ଅନୁଦ୍ଧଂସେସ୍ସତୀତି ହିଂସିସ୍ସତି ଅଧିଭୱିସ୍ସତି । ରାଗୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ କୁସଲୱାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅକୁସଲଜୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନା ପନେତ୍ଥ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ପରିସୁଦ୍ଧକଂସପାତିସଦିସୋ ପକତିୟା ଅପ୍ପକିଲେସୋ ଅନଙ୍ଗଣପୁଗ୍ଗଲୋ । ପରିସୁଦ୍ଧକଂସପାତିୟା ନପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ରଜାପଥେ ନିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଲଭମାନସ୍ସାତି ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ପଠମୱାରସଦିସମେୱ ।
ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ ନ ମନସି କରିସ୍ସତୀତି ତସ୍ମିଂ ସତିୱିରହାଭାୱତୋ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାୱଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସେସଂ ଦୁତିୟୱାରାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଅୟଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୬୦. ଇଦାନି ତଂ ଅଙ୍ଗଣଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ପାକଟଂ କାରାପେତୁକାମେନାୟସ୍ମତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ‘‘ଅଙ୍ଗଣଂ ଅଙ୍ଗଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ତଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ପାପକାନଂ ଖୋ ଏତଂ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ, ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ଇଧେକଚ୍ଚସ୍ସାତି ୟେନ ଇଧେକଚ୍ଚସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ଠାନଂ ତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥି, ଉପଲବ୍ଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆପନ୍ନୋ ଅସ୍ସନ୍ତି ଆପନ୍ନୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ନ ଚ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂ ଚ ମଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ । କିଂ ପନେତ୍ଥ ଠାନଂ, ଲାଭତ୍ଥିକତା । ଲାଭତ୍ଥିକୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପକତିୟାପି ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ମନୁସ୍ସେହି ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତି ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଥେରା ଞତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମାନଂ ଆରୋଚେନ୍ତି, ତେ ନୱକାନଂ, ନୱକା ୱିହାରେ ୱିଘାସାଦାଦୀନଂ, ତେ ଓୱାଦଂ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ, ଏୱଂ କମେନ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଜାନନ୍ତି । ଏୱମସ୍ସ ଲାଭନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ଅହୋ ୱତାହଂ ଆପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱତ ଆପନ୍ନୋ ଅସ୍ସଂ, ନ ଚ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ।
ୟଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟେନ କାରଣେନ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ଖୋ ପନ ଅତ୍ଥିୟେୱ, ନୋ ନତ୍ଥି । ଥେରା ହି ଞତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମାନଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ଏୱଂ ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତୂସୁ ପରିସାସୁ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ପାକଟୋ ଚ ଅୟସାଭିଭୂତୋ ଗାମସତମ୍ପି ପୱିସିତ୍ୱା ଉମ୍ମାରସତେସୁ ଠାନେସୁ ଉଞ୍ଛିତ୍ୱା ୟଥାଧୋତେନ ପତ୍ତେନ ନିକ୍ଖମତି । ତତୋ ଜାନନ୍ତି ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋତି ତେହି ଚମ୍ହି ଏୱଂ ନାସିତୋତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ଇତି ସୋ କୁପିତୋ ହୋତି ଅପ୍ପତୀତୋ ସୋ ଇମିନା କାରଣେନ କୁପିତୋ ଚେୱ ହୋତି କୋଧାଭିଭୂତୋ ଅପ୍ପତୀତୋ ଚ ଦୋମନସ୍ସାଭିଭୂତୋ ।
ୟୋ ଚେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, କୋପୋ ୟୋ ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ଉଭୟମେତଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ୟୋ ଚାୟଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋ କୋପୋ, ୟୋ ଚ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ଏତଂ ଉଭୟଂ ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଞ୍ଚ ତାଦିସାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋଭୋ ପନ ଇମସ୍ସ ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ, ମୋହୋ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନାପି ଗହିତୋୟେୱ ହୋତି ।
ଅନୁରହୋମନ୍ତି ପୁରିମସଦିସମେୱ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରପଚ୍ଚନ୍ତେ ସେନାସନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ଥକେତ୍ୱା ଚୋଦେନ୍ତେ ଇଚ୍ଛତି । ଠାନଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତି ଏତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଆନେତ୍ୱା ବ୍ୟତ୍ତା ୱିନୀତା ‘‘ତୟା ଅସୁକମ୍ହି ନାମ ଠାନେ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚୋଦେୟ୍ୟୁଂ । ସୋ ଚତୂସୁ ପରିସାସୁ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ପାକଟୋ ଚ ଅୟସାଭିଭୂତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।
ସପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ସମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସମାନୋତି ସାପତ୍ତିକୋ । ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଚୋଦକୋ । ଅୟଂ ସାପତ୍ତିକେନେୱ ଚୋଦନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତ୍ୱମ୍ପି ଇମଞ୍ଚିମଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ତାୱ ପଟିକରୋହି ପଚ୍ଛା ମଂ ଚୋଦେସ୍ସସୀତି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କାତି ମଞ୍ଞମାନୋ । ଅପିଚ ଜାତିଆଦୀହିପି ସମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା କୁଲେନ ବାହୁସଚ୍ଚେନ ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଧୁତଙ୍ଗେନାତି ଏୱମାଦୀହିପି ସମାନେନେୱ ଚୋଦନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତାଦିସେନ ୱୁତ୍ତଂ ନାତିଦୁକ୍ଖଂ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ଏତ୍ଥ ଅୟୁତ୍ତୋ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ । ଇମେହି ଆପତ୍ତାଦୀହି ଅସଦିସତ୍ତା ପଟିସତ୍ତୁ ପଟିସଲ୍ଲୋ ଚୋଦକୋ ଭୱିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତି ସୋ କୁପିତୋତି ଇତି ସୋ ଇମାୟ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଚୋଦନାୟ ଏୱଂ କୁପିତୋ ହୋତି ।
ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ଅହୋ ୱତାତି ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ ଅମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତକା, ଅହୋ ୱତ ରେ ଅମ୍ହାକଂ ବହୁସ୍ସୁତକା ତେୱିଜ୍ଜକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୧) ଗରହାୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅହୋ ୱତ ମଂ ଦହରଂୟେୱ ସମାନଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୫୭) ପତ୍ଥନାୟଂ । ଇଧ ପତ୍ଥନାୟମେୱ । ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା । ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭତ୍ଥିକୋ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛାୟ, ନୋ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱା ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା । ଅୟଞ୍ହି ପସ୍ସତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତାଦୟୋ ମହାଥେରେ ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ସାରିପୁତ୍ତ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, କସ୍ସପ, ରାହୁଲ ଚକ୍ଖୁଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ପରିସମଜ୍ଝେ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ, ମନୁସ୍ସେ ଚ ‘‘ତେସ ପଣ୍ଡିତା ଥେରା ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେନ୍ତୀ’’ତି ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତେ, ଲାଭସକ୍କାରଞ୍ଚ ଉପହରନ୍ତେ । ତସ୍ମା ତଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିଖଣିତ୍ୱା ଠପିତଖାଣୁ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋୱ ହୋତି ।
ଇତି ସୋ କୁପିତୋତି ଅଥ ଭଗୱା ତଂ ଅମନସିକରିତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞଂ ଥେରଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତେନ ସୋ କୁପିତୋ ହୋତି ଭଗୱତୋ ଚ ଥେରସ୍ସ ଚ । କଥଂ ଭଗୱତୋ କୁପ୍ପତି ? ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଭୁତି ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣତୋ ବହିନିକ୍ଖମନଂ ନ ଜାନାମି, ସବ୍ବକାଲଂ ଛାୟାୱ ନ ୱିଜହାମି, ମଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି । ତଂମୁହୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମେୱ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତୋ କୁପ୍ପତି । କଥଂ ଥେରସ୍ସ କୁପ୍ପତି ? ‘‘ଅୟଂ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଖାଣୁ ୱିୟ ନିସୀଦତି, କଦା ନୁ ଖୋ ଇମଂ ଧମ୍ମକମ୍ମିକା ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପାପେତ୍ୱା ନୀହରିସ୍ସନ୍ତି, ଅୟଞ୍ହି ୟଦି ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୱସ୍ସଂ ଭଗୱା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ କୁପ୍ପତି ।
ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପୁରତୋ ପୁରତୋ କତ୍ୱା, ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟମ୍ପି ଲାଭତ୍ଥିକୋୟେୱ, ଅୟଞ୍ହି ପସ୍ସତି ବହୁସ୍ସୁତେ ଭିକ୍ଖୂ ମହାପରିୱାରେନ ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତେ, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦନ୍ତେ, ତେସଞ୍ଚ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଉପାସକେ ପସନ୍ନେ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତେ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଥେରସ୍ସ ଚ । କଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ? ‘‘ଇମେ ୟଦେୱ ମୟ୍ହଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚୀୱରଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତୋ ୱା, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କୁପ୍ପତି । କଥଂ ଥେରସ୍ସ ? ‘‘ଏସୋ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରୋ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ସୟମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମ ନଂ ଧମ୍ମକମ୍ମିକା ନିକ୍କଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଅୱସ୍ସଂ ମଂୟେୱ ପରିୱାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ।
ଭତ୍ତଗ୍ଗେତି ଭୋଜନଟ୍ଠାନେ । ଅଗ୍ଗାସନନ୍ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରାସନଂ । ଅଗ୍ଗୋଦକନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ । ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡନ୍ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରପିଣ୍ଡଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ଅଗ୍ଗନ୍ତି ପଣୀତାଧିୱଚନମେତଂ । ତତ୍ଥ ଅହମେୱ ଲଭେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଚ୍ଛା ନାତିମହାସାୱଜ୍ଜା । ନ ଅଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲଭେୟ୍ୟାତି ପନ ଅତିମହାସାୱଜ୍ଜା। ଅୟମ୍ପି ଲାଭତ୍ଥିକୋ ପାସାଦିକୋ ହୋତି ଚୀୱରଧାରଣାଦୀହି, କଦାଚି ପବ୍ବଜତି, କଦାଚି ୱିବ୍ଭମତି । ତେନ ସୋ ପୁବ୍ବେ ଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଆସନାଦିଂ ପଚ୍ଛା ଅଲଭନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲଭେୟ୍ୟାତି ନ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଥେରାନଂ ଅଗ୍ଗାସନାଦୀସୁ ତଦନୁସାରେନ ମଜ୍ଝିମାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ନୱାନଂ କଦାଚି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ସବ୍ବନିହୀନଂ ଆସନାଦିଂ ଲଭତି । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଥେରାନଞ୍ଚ । କଥଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ? ‘‘ଇମେ ମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଲଭନ୍ତି, ଏତେ, ‘ଭନ୍ତେ, ଏତ୍ତକେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁକମ୍ପଂ କରୋଥା’ତି ୱଦନ୍ତି, ଇଦାନି ତଂମୁହୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକଂ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତା, ହୋତୁ ଇଦାନି, ନେସଂ କିଚ୍ଚେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ କୁପ୍ପତି । କଥଂ ଥେରାନଂ ? ‘‘ଇମେ ନାମ ୟଦି ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ମଂୟେୱ ମନୁସ୍ସା ନିମନ୍ତେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଥେରାନଂ କୁପ୍ପତି ।
ଅନୁମୋଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଅନୁମୋଦନଂ କରେୟ୍ୟଂ । ଅୟମ୍ପି ଲାଭତ୍ଥିକୋ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଖଣ୍ଡାନୁମୋଦନଂ ଜାନାତି, ‘‘ସୋ ଅନୁମୋଦନଟ୍ଠାନେ ବହୂ ମାତୁଗାମା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତା ମଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ତତୋ ପଭୁତି ଥାଲକଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ଠାନନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁମୋଦନା ଭାରୋ, ତେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଅନୁମୋଦେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ତୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଚ । କଥଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ? ‘‘ଇମେ ପୁବ୍ବେ ମଂୟେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚନ୍ତି ‘ଅମ୍ହାକଂ ନାଗତ୍ଥେରୋ ଅମ୍ହାକଂ ସୁମନତ୍ଥେରୋ ଅନୁମୋଦତୂ’ତି, ଅଜ୍ଜ ପନ ନାୱୋଚୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ କୁପ୍ପତି । କଥଂ ଥେରସ୍ସ ? ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ‘ତୁମ୍ହାକଂ କୁଲୁପକଂ ନାଗତ୍ଥେରଂ ସୁମନତ୍ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମଥ, ଅୟଂ ଅନୁମୋଦିସ୍ସତୀ’ତି ନ ଭଣତୀ’’ତି ଏୱଂ ଥେରସ୍ସ କୁପ୍ପତି । କଥଂ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ? ‘‘ଥେରେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପହାରଂ ଲଦ୍ଧକୁକ୍କୁଟୋ ୱିୟ ତୁରିତତୁରିତଂ ୱସ୍ସତି, ଇମଂ ନାମ ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତା ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅସତି ଅହମେୱ ଅନୁମୋଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ କୁପ୍ପତି ।
ଆରାମଗତାନନ୍ତି ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ । ଅୟମ୍ପି ଲାଭତ୍ଥିକୋ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଖଣ୍ଡଧମ୍ମକଥଂ ଜାନାତି, ସୋ ପସ୍ସତି ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନତୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବରତ୍ତିକାନି ଧମ୍ମସ୍ସୱନାନି ସୁଣନ୍ତେ, ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେ ଚ ଦହରେ ୱା ସାମଣେରେ ୱା ସାଧୁ ସାଧୂତି ମହାସଦ୍ଦେନ ସାଧୁକାରଂ ଦେନ୍ତେ, ତତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅନ୍ତୋଗାମଗତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପାସକା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘କେ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମଂ କଥେସୁ’’ନ୍ତି । ତେ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ମହାସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି । ଠାନନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମଦେସନା ଭାରୋ, ତେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଦେସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁପିତୋତି ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନୋ କୁପିତୋ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ମନ୍ଦଭାୱସ୍ସ ‘‘ଅହଞ୍ହି ମନ୍ଦୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ କୁତୋ ଲଭିସ୍ସାମି ଦେସେତୁ’’ନ୍ତି ।
ଭିକ୍ଖୁନୀନନ୍ତି ଓୱାଦତ୍ଥଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସତ୍ଥଂ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତ୍ଥଂ ୱା ପୂଜାକରଣତ୍ଥଂ ୱା ଆରାମଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତଭିକ୍ଖୁନୀନଂ । ଅୟମ୍ପି ଲାଭତ୍ଥିକୋ, ତସ୍ସେୱଂ ହୋତି ଇମା ମହାକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ତାସୁ କୁଲେସୁ ପୱିସେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାସୁ ମନୁସ୍ସା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ‘‘କସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଓୱାଦଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତତୋ ୱକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଅୟ୍ୟୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ତସ୍ସ ଦେଥ କରୋଥା’’ତି, ତେନସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଠାନନ୍ତି ଓୱାଦାଦୟୋ ନାମ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଭାରୋ, ତେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଦେସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି, ତାସଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ‘‘ଇମା ପୁବ୍ବେ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପୋସଥପ୍ପୱାରଣାଦୀନି ଲଭନ୍ତି, ତା ଇଦାନି ତଂମୁହୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତକମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗତା’’ତି । ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଚ ‘‘ଏସ ଇମାସଂ ସହସା ଓୱାଦଂ ଅଦାସିୟେୱା’’ତି ।
ଉପାସକାନନ୍ତି, ଆରାମଗତାନଂ ଉପାସକାନଂ । ନିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତା ନାମ ମହାଉପାସକା ହୋନ୍ତି, ତେ ପୁତ୍ତଭାତୁକାନଂ କମ୍ମଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି, ଅୟଂ ତେସଂ ଦେସେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, କିଂ କାରଣା ? ଇମେ ପସୀଦିତ୍ୱା ଉପାସିକାନମ୍ପି ଆରୋଚେସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ସଦ୍ଧିଂ ଉପାସିକାହି ମୟ୍ହମେୱ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଉପହରିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଠାନଂ ବହୁସ୍ସୁତେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି, ଉପାସକାନଞ୍ଚ ‘‘ଇମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ସୁଣନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ କୁଲୁପକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସୁଣାମାତି ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ହୋତୁ ଇଦାନି, ତେସଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଚ୍ଚେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଚ, ‘‘ଅୟମେତେସଂ ଦେସେତୀ’’ତି ।
ଉପାସିକାନନ୍ତି ଆରାମଗତାନଂ । ଉପାସିକା ନାମ ଆସନପୂଜାଦିକରଣତ୍ଥଂ ୱା ଉପୋସଥଦିୱସେ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ସନ୍ନିପତିତା । ସେସଂ ଉପାସକୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ସକ୍କରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସକ୍କଚ୍ଚଞ୍ଚ କରେୟ୍ୟୁଂ, ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ କରେୟ୍ୟୁଂ । ଇମିନା ଅତ୍ତନି କାରଂ କରୀୟମାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କତଞ୍ଚ ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ପତ୍ଥେତି । ଗରୁଂ କରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଭାରିୟଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ଇମିନା ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ତାନଂ ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଠପୀୟମାନଂ ପତ୍ଥେତି । ମାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପିୟାୟେୟ୍ୟୁଂ । ପୂଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଏୱଂ ସକ୍କରୋନ୍ତା ଗରୁଂ କରୋନ୍ତା ମାନେନ୍ତା ପଚ୍ଚୟେହି ପୂଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପଚ୍ଚୟପୂଜଂ ପତ୍ଥେତି । ଠାନନ୍ତି ‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନିୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ ସୀଲୱା ଚ ଏତଂ ୱିଧିଂ ଅରହତି ତେନ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱରୂପଂ ଏୱଂ କରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୁପିତୋତି ଅୟମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ‘‘ଇମେ ଏତଂ ସକ୍କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଥେରସ୍ସ ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ମଂୟେୱ ସକ୍କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁ ତୀସୁ ୱାରେସୁ ।
ପଣୀତାନଂଚୀୱରାନନ୍ତି ପଟ୍ଟଦୁକୂଲପଟ୍ଟୁଣ୍ଣକୋସେୟ୍ୟାଦୀନଂ ମହଗ୍ଘସୁଖୁମସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନଂ ଚୀୱରାନଂ । ଇଧାପି ଅହମେୱ ଲାଭୀ ଅସ୍ସନ୍ତି ଇଚ୍ଛା ନାତିମହାସାୱଜ୍ଜା । ନ ଅଞ୍ଞୋ ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଅସ୍ସାତି ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜା ।
ପଣୀତାନଂ ପିଣ୍ଡପାତାନନ୍ତି ସପ୍ପିତେଲମଧୁସକ୍କରାଦିପୂରିତାନଂ ସେଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତାନଂ । ପଣୀତାନଂ ସେନାସନାନନ୍ତି ଅନେକସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକାନଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନଂ ପଣୀତାନଂ । ଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ସପ୍ପିତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନଂ ଉତ୍ତମଭେସଜ୍ଜାନଂ । ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଠାନଂ ବହୁସ୍ସୁତେହି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୁପିତୋତି ସବ୍ବତ୍ଥାପି ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ କୁପ୍ପତି, ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ‘‘ଇମେସଂ ନାମ ପରିଚିତଭାୱୋପି ନତ୍ଥି, ଦୀଘରତ୍ତଂ ଏକତୋ ୱସନ୍ତସ୍ସ ପଂସୁକୂଲତ୍ଥାୟ ୱା ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ୱା ସପ୍ପିତେଲାଦିକାରଣା ୱା ଘରପଟିପାଟିୟା ଚରନ୍ତସ୍ସାପି ମେ ଏକଦିୱସମ୍ପି କିଞ୍ଚି ପଣୀତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ନ ଦେନ୍ତି । ଆଗନ୍ତୁକଂ ମହଲ୍ଲକଂ ପନ ଦିସ୍ୱାୱ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି, ଥେରସ୍ସ ଚ ‘‘ଅୟମ୍ପି ମହଲ୍ଲକୋ ଇମେସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋୟେୱ ଚରତି, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମ ନଂ ଧମ୍ମକମ୍ମିକା ନିକ୍କଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଅହମେୱ ଲାଭୀ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତି ।
ଇମେସଂ ଖୋ, ଏତଂ ଆୱୁସୋତି ଇମେସଂ ହେଟ୍ଠା ଏକୂନୱୀସତିୱାରେହି ୱୁତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ।
୬୧.ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେୱ ସୂୟନ୍ତି ଚାତି ନ ଇଚ୍ଛାୱଚରା ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ନ ସୋତେନ ସୂୟନ୍ତି, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟତ୍ତା । ଅପ୍ପହୀନଇଚ୍ଛାୱଚରସ୍ସ ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇଚ୍ଛାୱଚରୱସେନ ପୱତ୍ତକାୟକମ୍ମଂ ଦିସ୍ୱା ଦିଟ୍ଠା ୱିୟ ୱଚୀକମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସୁତା ୱିୟ ଚ ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେୱ ସୂୟନ୍ତି ଚା’’ତି । ପଚ୍ଚକ୍ଖକାଲେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ‘‘ଅସୁକୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ଈଦିସୋ’’ତି ତିରୋକ୍ଖକାଲେ ସୂୟନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଗ୍ଗହଗରହୱଚନଂ । ତେନ ଆରଞ୍ଞିକତ୍ତଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅପ୍ପହାନଂ ଗରହତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା, କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗାମନ୍ତସେନାସନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତି, ଅନ୍ତେ ପନ୍ତସେନାସନେ ୱସତି, ଇମେ ଚସ୍ସ ଏତ୍ତକା ଇଚ୍ଛାୱଚରା ଅପ୍ପହୀନା । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଅତିରେକଲାଭଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଲୋଲୁପ୍ପଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପଦାନଚାରୀ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଗହପତିଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତି ।
ଲୂଖଚୀୱରଧରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଲୂଖନ୍ତି ସତ୍ଥଲୂଖଂ ସୁତ୍ତଲୂଖଂ ରଜନଲୂଖନ୍ତି ତୀହି କାରଣେହି ଲୂଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥେନ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ନଂ ସତ୍ଥଲୂଖଂ ନାମ, ତଂ ଅଗ୍ଘେନ ପରିହାୟତି, ଥୂଲଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ସିବ୍ବିତଂ ସୁତ୍ତଲୂଖଂ ନାମ, ତଂ ଫସ୍ସେନ ପରିହାୟତି ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ ହୋତି । ରଜନେନ ରତ୍ତଂ ରଜନଲୂଖଂ ନାମ, ତଂ ୱଣ୍ଣେନ ପରିହାୟତି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସତ୍ଥଲୂଖସୁତ୍ତଲୂଖରଜନଲୂଖଚୀୱରଧରୋ ହୋତି, ଇମେ ଚସ୍ସ ଏତ୍ତକା ଇଚ୍ଛାୱଚରା ଅପ୍ପହୀନା ଦିସ୍ସନ୍ତି ଚେୱ ସୂୟନ୍ତି ଚ, ଅଥ ଖୋ ନଂ ୱିଞ୍ଞୂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନେୱ ସକ୍କରୋନ୍ତି…ପେ॰… ନ ପୂଜେନ୍ତୀତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କିସ୍ସ ହେତୂତି କିଂ କାରଣା । ତେ ହି ତସ୍ସ…ପେ॰… ସୂୟନ୍ତି ଚ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ତେ ପାପକା ସୂୟନ୍ତି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମେସଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁଣପନ୍ତି ମତକଳେୱରଂ । ଅହିସ୍ସ କୁଣପଂ ଅହିକୁଣପଂ। ଏୱଂ ଇତରାନି । ଅତିପଟିକୂଲଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଭାୱତୋ ଚେତ୍ଥ ଇମାନେୱ ତୀଣି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ହି ସସସୂକରାଦୀନଂ କୁଣପଂ ମନୁସ୍ସା କଟୁକଭଣ୍ଡାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତିପି । ଇମେସଂ ପନ କୁଣପଂ ଅଭିନୱମ୍ପି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ, କୋ ପନ ୱାଦୋ କାଲାତିକ୍କମେନ ପୂତିଭୂତେ । ରଚୟିତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ପରିପୂରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ, କୁଣପଂ ଗହେତ୍ୱା କଂସପାତିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞିସ୍ସାତି ଅପରାୟ । ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ପିଦହିତ୍ୱା। ଅନ୍ତରାପଣନ୍ତି ଆପଣାନମନ୍ତରେ ମହାଜନସଂକିଣ୍ଣଂ ରଚ୍ଛାମୁଖଂ । ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । ଜଞ୍ଞଜଞ୍ଞଂ ୱିୟାତି ଚୋକ୍ଖଚୋକ୍ଖଂ ୱିୟ ମନାପମନାପଂ ୱିୟ । ଅପିଚ ୱଧୁକାପଣ୍ଣାକାରଂ ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଧୁକାତି ଜନେତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ନୀୟମାନଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଜଞ୍ଞଂ, ଉଭୟତ୍ଥାପି ଆଦରୱସେନ ୱା ପସଂସାୱସେନ ୱା ପୁନରୁତ୍ତଂ । ‘‘ଜଞ୍ଞଜଞ୍ଞଂ ବ୍ୟା’’ତିପି ପାଠୋ ।
ଅପାପୁରିତ୍ୱାତି ୱିୱରିତ୍ୱା । ତସ୍ସ ସହ ଦସ୍ସନେନ ଅମନାପତା ଚ ସଣ୍ଠହେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ କୁଣପସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ସହେୱ ତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଅମନାପତା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଅମନାପତାତି ଚ ‘‘ଅମନାପମିଦ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଚେତସିକାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏସ ନୟୋ ପଟିକୁଲ୍ୟଜେଗୁଚ୍ଛତାସୁ । ଜିଘଚ୍ଛିତାନମ୍ପୀତି ଛାତାନମ୍ପି । ନ ଭୋତ୍ତୁକମ୍ୟତା ଅସ୍ସାତି ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତା ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ପଗେୱ ସୁହିତାନନ୍ତି ଧାତାନଂ ପନ ପଠମତରମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତା ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନା – ପରିସୁଦ୍ଧକଂସପାତିସଦିସଂ ଇମସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗଂ, କୁଣପରଚନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅପ୍ପହାନଂ, ଅପରକଂସପାତିୟା ପଟିକୁଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗାଦୀହି ଇଚ୍ଛାୱଚରପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଂ, କଂସପାତିଂ ୱିୱରିତ୍ୱା କୁଣପଦସ୍ସନେନ ଜନସ୍ସ ଅମନାପତା ୱିୟ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗାଦୀନି ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାୱଚରଦସ୍ସନେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅସକ୍କାରକରଣାଦିତାତି ।
୬୨. ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ପନ, କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଗ୍ଗହପସଂସାୱଚନଂ, ତେନ ଆରଞ୍ଞିକତ୍ତଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଇଚ୍ଛାୱଚରପ୍ପହାନଂ ପସଂସତି । ନେମନ୍ତନିକୋତି ନିମନ୍ତନପଟିଗ୍ଗାହକୋ । ୱିଚିତକାଳକନ୍ତି ୱିଚିନିତ୍ୱା ଅପନୀତକାଳକଂ । ଅନେକସୂପଂ ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୂପୋ ନାମ ହତ୍ଥହାରିୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗଂ, ତେନ ମଚ୍ଛମଂସମୁଗ୍ଗସୂପାଦୀହି ଅନେକସୂପଂ, ନାନପ୍ପକାରମଂସାଦିବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପମାସଂସନ୍ଦନେ ଚ ସାଲିୱରଭତ୍ତରଚନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛାୱଚରପ୍ପହାନଂ, ଅପରକଂସପାତିୟା ପଟିକୁଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସମୁଟ୍ଠାନେହି ଗାମନ୍ତୱିହାରାଦୀହି ଇଚ୍ଛାୱଚରପ୍ପହାନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ, କଂସପାତିଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସାଲିୱରଭତ୍ତଦସ୍ସନେନ ଜନସ୍ସ ମନାପତା ୱିୟ ଗାମନ୍ତୱିହାରାଦୀନି ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାୱଚରପ୍ପହାନଦସ୍ସନେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସକ୍କାରକରଣାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୬୩.ଉପମା ମଂ, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ପଟିଭାତୀତି ମୟ୍ହଂ, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ଉପମା ଉପଟ୍ଠାତି । ଏକଂ ଉପମଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଅହନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଟିଭାତୁ ତନ୍ତି ତୁୟ୍ହଂ ପଟିଭାତୁ ଉପଟ୍ଠାତୁ, ୱଦ ତ୍ୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକମିଦାହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇଦାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ରାଜଗହେ ୱିହରାମି ଗିରିବ୍ବଜେତି, ରାଜଗହନ୍ତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ନାମଂ । ସମନ୍ତତୋ ପନ ଗିରିପରିକ୍ଖେପେନ ୱଜୋ ୱିୟ ସଣ୍ଠିତତ୍ତା ଗିରିବ୍ବଜନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ୱିହରାମି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅହଂ ୱିହରାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ଖ୍ୱାହନ୍ତି ଅଥ ଖୋ ଅହଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଥାତି ଅଞ୍ଞାଧିକାରୱଚନାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ । ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗସମୟଂ । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୱା ସମୟଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଏକଂ ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଲବ୍ଭତି । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ପରିଦହିତ୍ୱା, ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗାମପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟ ୱା ସଣ୍ଠପେତ୍ୱା ନିୱାସନୱସେନ, ନ ହି ସୋ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱତ୍ଥୋ ଅହୋସି ।
ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରଂ କାୟେନ ଆଦିୟିତ୍ୱା । ପିଣ୍ଡାୟାତି ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ । ସମୀତୀତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ୟାନକାରପୁତ୍ତୋତି ରଥକାରପୁତ୍ତୋ । ପଣ୍ଡୁପୁତ୍ତୋତି ପଣ୍ଡୁସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ଆଜୀୱକୋତି ନଗ୍ଗସମଣକୋ । ପୁରାଣୟାନକାରପୁତ୍ତୋତି ପୋରାଣୟାନକାରକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତୋ । ୱଙ୍କଂ ନାମ ଏକତୋ କୁଟିଲଂ । ଜିମ୍ହଂ ନାମ ସପ୍ପଗତମଗ୍ଗସଦିସଂ । ଦୋସନ୍ତି ଫେଗ୍ଗୁୱିସମଗଣ୍ଠିକାଦି । ୟଥା ୟଥାତି କାଲତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟଦା ୟଦା ୟସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ତଥାତି ଅୟମ୍ପି କାଲତ୍ଥୋୟେୱ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମେନ ଚିନ୍ତେସି, ଇତରୋ ତେନ ଚିନ୍ତିତକ୍ଖଣେ ଚିନ୍ତିତଟ୍ଠାନମେୱ ତଚ୍ଛତି । ଅତ୍ତମନୋତି ସକମନୋ ତୁଟ୍ଠମନୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ଗହିତମନୋ । ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି ଅତ୍ତମନତାୟ ୱାଚଂ, ଅତ୍ତମନଭାୱସ୍ସ ୱା ୟୁତ୍ତଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି ଉଦୀରୟି, ପବ୍ୟାହରୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହଦୟା ହଦୟଂ ମଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାୟାତି ଚିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ୱିୟ ।
ଅସ୍ସଦ୍ଧାତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ସଦ୍ଧାୱିରହିତା । ଜୀୱିକତ୍ଥାତି ଇଣଭୟାଦୀହି ପୀଳିତା ବହି ଜୀୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଇଧ ଜୀୱିକତ୍ଥିକା ହୁତ୍ୱା । ନ ସଦ୍ଧାତି ନ ସଦ୍ଧାୟ । ସଠା ମାୟାୱିନୋତି ମାୟାସାଠେୟ୍ୟେହି ୟୁତ୍ତା । କେତବିନୋତି ସିକ୍ଖିତକେରାଟିକା, ନିପ୍ଫନ୍ନଥାମଗତସାଠେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଠେୟ୍ୟଞ୍ହି ଅଭୂତଗୁଣଦସ୍ସନତୋ ଅଭୂତଭଣ୍ଡଗୁଣଦସ୍ସନସମଂ କତ୍ୱା ‘‘କେରାଟିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା, ଉଟ୍ଠିତତୁଚ୍ଛମାନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଚପଲାତି ପତ୍ତଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ୟୁତ୍ତା । ମୁଖରାତି ମୁଖଖରା, ଖରୱଚନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱିକିଣ୍ଣୱାଚାତି ଅସଂୟତୱଚନା, ଦିୱସମ୍ପି ନିରତ୍ଥକୱଚନପ୍ପଲାପିନୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାତି ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅସଂୱୁତକମ୍ମଦ୍ୱାରା । ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋତି ଭୋଜନେ ୟା ମତ୍ତା ଜାନିତବ୍ବା ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ୟୁତ୍ତତା, ତସ୍ସା ଅଜାନନକା । ଜାଗରିୟଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତାତି ଜାଗରେ ଅନନୁୟୁତ୍ତା । ସାମଞ୍ଞେ ଅନପେକ୍ଖୱନ୍ତୋତି ସମଣଧମ୍ମେ ନିରପେକ୍ଖା, ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତିରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିକ୍ଖାୟ ନ ତିବ୍ବଗାରୱାତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ବହୁଲଗାରୱା ନ ହୋନ୍ତି, ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମବହୁଲା ୱା । ବାହୁଲିକାତିଆଦି ଧମ୍ମଦାୟାଦେ ୱୁତ୍ତଂ, କୁସୀତାତିଆଦି ଭୟଭେରୱେ । ଧମ୍ମପରିୟାୟେନାତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ।
ସଦ୍ଧା ଅଗାରସ୍ମାତି ପକତିୟାପି ସଦ୍ଧା, ପବ୍ବଜିତାପି ସଦ୍ଧାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତା । ପିୱନ୍ତି ମଞ୍ଞେ ଘସନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି ପିୱନ୍ତି ୱିୟ ଘସନ୍ତି ୱିୟ । ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତା ୱଚସା ପିୱନ୍ତି ୱିୟ, ଅବ୍ଭନୁମୋଦନ୍ତା ମନସା ଘସନ୍ତି ୱିୟ । ସାଧୁ ୱତାତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱତ। ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ରସ୍ସମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ଦୀଘମ୍ପି । ରସ୍ସେ ସତି ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପରି ହୋତି, ଦୀଘେ ସତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ । ୟଦା ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପରି ହୋତି, ତଦା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅମ୍ହେ ଅକୁସଲା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ, ତଦା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୟୋ ଅକୁସଲା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନଭାୱେ ଠିତୋ । ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋତି ଅଲଙ୍କାରକସଭାୱୋ । ତତ୍ଥ କୋଚି ତରୁଣୋପି ୟୁୱା ନ ହୋତି ୟଥା ଅତିତରୁଣୋ, କୋଚି ୟୁୱାପି ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ନ ହୋତି ୟଥା ଉପସନ୍ତସଭାୱୋ, ଆଲସିୟବ୍ୟସନାଦୀହି ୱା ଅଭିଭୂତୋ, ଇଧ ପନ ଦହରୋ ଚେୱ ୟୁୱା ଚ ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଲୋକସମ୍ମତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାନି । ଇତିହ ତେତି ଏୱଂ ତେ । ଉଭୋ ମହାନାଗାତି ଦ୍ୱେପି ମହାନାଗା, ଦ୍ୱେପି ହି ଏତେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ‘‘ମହାନାଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ, ଛନ୍ଦାଦୀହି ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନାଗା, ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନାଗା, ନାନପ୍ପକାରକଂ ଆଗୁଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ନାଗା, ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ମହାନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୮୦) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ –
ସବ୍ବସଂୟୋଗେ ୱିସଜ୍ଜ ବନ୍ଧନାନି ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ନ ସଜ୍ଜତୀ ୱିମୁତ୍ତୋ,
ନାଗୋ ତାଦି ପୱୁଚ୍ଚତେ ତଥତ୍ତା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୨୭; ମହାନି॰ ୮୦) ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମହନ୍ତା ନାଗା ମହାନାଗା, ଅଞ୍ଞେହି ଖୀଣାସୱନାଗେହି ପୁଜ୍ଜତରା ଚ ପାସଂସତରା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ । ସମନୁମୋଦିଂସୂତି ସମଂ ଅନୁମୋଦିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଇମାୟ ଉପମାୟ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଅନୁମୋଦି, ପଟିଭାତୁ ତଂ ଆୱୁସୋତି ଧମ୍ମସେନାପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସୁଭାସିତଂ ସମନୁମୋଦିଂସୂ’’ତି ।
ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥଦେସନାକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୪.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ତିୱିଧଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ପରିପୁଣ୍ଣସମଙ୍ଗିମଧୁରୱସେନ । ତତ୍ଥ –
‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଲିକେଦାରଂ, ସୁୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି କୋସିୟ ।
ପଟିୱେଦେମି ତେ ବ୍ରହ୍ମେ, ନ ନଂ ୱାରେତୁମୁସ୍ସହେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧) ।
ଇଦଂ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପାଗତୋ ସମୁପାଗତୋ ଉପପନ୍ନୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଇଦଂ ସମଙ୍ଗିସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ‘‘ଇମିସ୍ସା, ଭନ୍ତେ, ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଖୁଦ୍ଦମଧୁଂ ଅନେଳକଂ, ଏୱମସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୭) ଇଦଂ ମଧୁରସମ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଇଧ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନମ୍ପି ସମଙ୍ଗିସମ୍ପନ୍ନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା ହୁତ୍ୱାତିପି ସୀଲସମଙ୍ଗିନୋ ହୁତ୍ୱାତିପି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିବ୍ବୋ । ସୀଲନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ। ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା ।
ତତ୍ଥ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଖେତ୍ତଦୋସୱିଗମେନ ଖେତ୍ତପାରିପୂରୀ ୱିୟ ସୀଲଦୋସୱିଗମେନ ସୀଲପାରିପୂରୀ ୱୁତ୍ତା ହୋତି । ୟଥା ହି ଖେତ୍ତଂ ବୀଜଖଣ୍ଡଂ ୱପ୍ପଖଣ୍ଡଂ ଉଦକଖଣ୍ଡଂ ଊସଖଣ୍ଡନ୍ତି ଚତୁଦୋସସମନ୍ନାଗତଂ ଅପରିପୂରଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ବୀଜଖଣ୍ଡଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ବୀଜାନି ଖଣ୍ଡାନି ୱା ପୂତୀନି ୱା ହୋନ୍ତି, ତାନି ୟତ୍ଥ ୱପନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସସ୍ସଂ ନ ଉଟ୍ଠେତି, ଖେତ୍ତଂ ଖଣ୍ଡଂ ହୋତି । ୱପ୍ପଖଣ୍ଡଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଅକୁସଲୋ ବୀଜାନି ୱପନ୍ତୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନିପାତେତି । ଏୱଞ୍ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ସସ୍ସଂ ନ ଉଟ୍ଠେତି, ଖେତ୍ତଂ ଖଣ୍ଡଂ ହୋତି । ଉଦକଖଣ୍ଡଂ ନାମ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉଦକଂ ଅତିବହୁ ୱା ନ ୱା ହୋତି, ତତ୍ରାପି ହି ସସ୍ସାନି ନ ଉଟ୍ଠେନ୍ତି, ଖେତ୍ତଂ ଖଣ୍ଡଂ ହୋତି । ଊସଖଣ୍ଡଂ ନାମ ୟତ୍ଥ କସ୍ସକୋ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଦେସେ ନଙ୍ଗଲେନ ଭୂମିଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ୱାରେ କସନ୍ତୋ ଅତିଗମ୍ଭୀରଂ କରୋତି, ତତୋ ଊସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ରାପି ହି ସସ୍ସଂ ନ ଉଟ୍ଠେତି, ଖେତ୍ତଂ ଖଣ୍ଡଂ ହୋତି, ତାଦିସଞ୍ଚ ଖେତ୍ତଂ ନ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ନ ମହାନିସଂସଂ, ତତ୍ରାପି ହି ବହୁମ୍ପି ୱପିତ୍ୱା ଅପ୍ପଂ ଲଭତି । ଇମେସଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ୱିଗମା ଖେତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି । ତାଦିସଞ୍ଚ ଖେତ୍ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ । ଏୱମେୱ ଖଣ୍ଡଂ ଛିଦ୍ଦଂ ସବଲଂ କମ୍ମାସନ୍ତି ଚତୁଦୋସସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲଂ ଅପରିପୂରଂ ହୋତି । ତାଦିସଞ୍ଚ ସୀଲଂ ନ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି, ନ ମହାନିସଂସଂ । ଇମେସଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଦୋସାନଂ ୱିଗମା ସୀଲଖେତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ତାଦିସଞ୍ଚ ସୀଲଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ ।
‘‘ସୀଲସମଙ୍ଗିନୋ’’ତି ଇମିନା ପନତ୍ଥେନ ସୀଲେନ ସମଙ୍ଗିଭୂତା ସମୋଧାନଂ ଗତା ସମନ୍ନାଗତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥାତି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲତା ହୋତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଚ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା କିର ଭଗୱା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତା’’ତି ଇମିନା ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠକସୀଲଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୀତି ଦୀପୱିହାରୱାସୀ ସୁମନତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପନସ୍ସ ତେପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ଆହ – ଉଭୟତ୍ଥାପି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୟେୱ ହି ସୀଲଂ । ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ୱତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ନାମ ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖାମତ୍ତକମେୱ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତକଂ, ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତଂ ପଟିଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେ ଇଦମତ୍ଥନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନମତ୍ତକଂ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୱ ସୀଲଂ । ୟସ୍ସ ସୋ ଭିନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଛିନ୍ନସୀସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ହତ୍ଥପାଦେ ସେସାନି ରକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସୋ ଅରୋଗୋ, ଅୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସୀସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ଜୀୱିତଂ ସେସାନି ପୁନ ପାକତିକାନି କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା’ତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘ସମ୍ପନ୍ନପାତିମୋକ୍ଖା’ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତା’ତିଆଦିମାହା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତାତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନାତି ଆଚାରେନ ଚ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନା । ଅଣୁମତ୍ତେସୂତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ । ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଦସ୍ସିନୋ । ସମାଦାୟାତି ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱା । ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖଥ । ଅପିଚ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ କାୟିକଂ ୱାଚସିକଞ୍ଚ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସବ୍ବାନେତାନି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦୀନି ପଦାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାନି ।
୬୫.ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ସୀଲାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ସଚେପି ଅଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ୱା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ୱା ଏୱମସ୍ସ ‘‘ଭଗୱା ସୀଲଂ ପୂରେଥାତି ୱଦତି, କୋ ନୁ ଖୋ ସୀଲପୂରଣେ ଆନିସଂସୋ, କୋ ୱିସେସୋ, କା ୱଡ୍ଢୀ’’ତି ? ତେସଂ ସତ୍ତରସ ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱମାହ । ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଏତଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟମନାପତାଦିଆସୱକ୍ଖୟପରିୟୋସାନଂ ଆନିସଂସଂ ସୁତ୍ୱାପି ସୀଲଂ ପରିପୂରେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ୱିସକଣ୍ଟକୱାଣିଜୋ ୱିୟ । ୱିସକଣ୍ଟକୱାଣିଜୋ ନାମ ଗୁଳୱାଣିଜୋ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୋ କିର ଗୁଳଫାଣିତଖଣ୍ଡସକ୍ଖରାଦୀନି ସକଟେନାଦାୟ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥ, ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଗାମିକା ‘‘ୱିସଂ ନାମ କକ୍ଖଳଂ, ୟୋ ନଂ ଖାଦତି, ସୋ ମରତି, କଣ୍ଟକମ୍ପି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେତି, ଉଭୋପେତେ କକ୍ଖଳା, କୋ ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ’’ତି ଗେହଦ୍ୱାରାନି ଥକେସୁଂ, ଦାରକେ ଚ ପଲାପେସୁଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱାଣିଜୋ ‘‘ଅୱୋହାରକୁସଲା ଇମେ ଗାମିକା, ହନ୍ଦ ନେ ଉପାୟେନ ଗଣ୍ହାପେମୀ’’ତି ‘‘ଅତିମଧୁରଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅତିସାଦୁଂ ଗଣ୍ହଥ, ଗୁଳଂ ଫାଣିତଂ ସକ୍ଖରଂ ସମଗ୍ଘଂ ଲବ୍ଭତି, କୂଟମାସକକୂଟକହାପଣାଦୀହିପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଗାମିକା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବହୁମ୍ପି ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ଗହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ୱାଣିଜସ୍ସ ‘‘ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ…ପେ॰… ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି ୱଚନଂ । ‘‘ଉଭୋପେତେ କକ୍ଖଳା, କୋ ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ’’ତି ଗାମିକାନଂ ଚିନ୍ତନଂ ୱିୟ ଭଗୱା ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା ୱିହରଥା’’ତି ଆହ, ‘‘ସୀଲଞ୍ଚ ନାମେତଂ କକ୍ଖଳଂ ଫରୁସଂ ଖିଡ୍ଡାଦିପଚ୍ଚନୀକଂ, କୋ ନୁ ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ ଆନିସଂସୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିନ୍ତନଂ । ଅଥ ତସ୍ସ ୱାଣିଜସ୍ସ ‘‘ଅତିମଧୁରଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ପିୟମନାପତାଦିଆସୱକ୍ଖୟପରିୟୋସାନଂ ସତ୍ତରସଆନିସଂସପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେତି ୟଦି ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ୟଦି ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସନ୍ତି ପିୟଚକ୍ଖୂହି ସମ୍ପସ୍ସିତବ୍ବୋ, ସିନେହୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଭୂତୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମନାପୋତି ତେସଂ ମନୱଡ୍ଢନକୋ, ତେସଂ ୱା ମନେନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଫରିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗରୂତି ତେସଂ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତସଦିସୋ । ଭାୱନୀୟୋତି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅୟମାୟସ୍ମା ଜାନଂ ଜାନାତି ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ଭାୱନୀୟୋ । ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେସୁୟେୱ ପରିପୂରକାରୀ ଅସ୍ସ, ଅନୂନେନ ପରିପୂରିତାକାରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସମଥେ ୟୁତ୍ତୋ, ଏତ୍ଥ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ତନୋତି ୱା ଏତଂ ଏକତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ପନେତଂ ସମଥନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅନୂତି ଇମିନା ଉପସଗ୍ଗେନ ୟୋଗେ ସିଦ୍ଧଂ । ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋତି ବହି ଅନୀହଟଜ୍ଝାନୋ, ଅୱିନାସିତଜ୍ଝାନୋ ୱା, ନୀହରଣୱିନାସତ୍ଥଞ୍ହି ଇଦଂ ନିରାକରଣଂ ନାମ । ଥମ୍ଭଂ ନିରଂକତ୍ୱା ନିୱାତୱୁତ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ଚସ୍ସ ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ସତ୍ତୱିଧାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ୟୁତ୍ତୋ, ସତ୍ତୱିଧା ଅନୁପସ୍ସନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାତି । ତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତା । ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନନ୍ତି ୱଡ୍ଢେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ, ଏତ୍ଥ ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକଭୂମକାଦିପାସାଦେ କୁରୁମାନୋପି ପନ ନେୱ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ ବ୍ରୂହେତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଥା ତଣ୍ହାୱିଚରିତଦେସନା ପଠମଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ଆରଦ୍ଧାପି ତଣ୍ହାପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ମାନଦିଟ୍ଠୀନଂ ମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ ଓସରିତ୍ୱା କମେନ ପପଞ୍ଚତ୍ତୟଦେସନା ଜାତା, ଏୱମୟଂ ଦେସନା ପଠମଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱସେନ ଆରଦ୍ଧାପି ସୀଲପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟୋ ଓସରିତ୍ୱା କମେନ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଦେସନା ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତ୍ଥ ହି ‘‘ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା, ‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସମଥୱସେନ ସୁଞ୍ଞାଗାରୱଡ୍ଢନେ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେପି ସିକ୍ଖା ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅନିରାକତଜ୍ଝାନୋ’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ସୀଲାନୁରକ୍ଖିକା ଏୱ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କଥିତା । ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ସୀଲାନୁରକ୍ଖିକୋ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ।
କଥଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି ? ୟସ୍ସ ହି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ନତ୍ଥି, ସୋ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱିହଞ୍ଞତି, ସୋ ବ୍ୟାଧିୱିହତୋ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୀଲଂ ୱିନାସେତ୍ୱାପି ବ୍ୟାଧିୱୂପସମଂ କତ୍ତା ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ଅତ୍ଥି, ସୋ ତଂ ବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସମାପନ୍ନକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୂରାପକତଂ ହୋତି, ବଲୱତରସୁଖମୁପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ସୀଲଂ ଅନୁରକ୍ଖତି ।
କଥଂ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି ? ୟସ୍ସ ହି ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ‘‘ମମ ରୂପଂ ମମ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱେ ବଲୱମମତ୍ତଂ ହୋତି, ସୋ ତଥାରୂପେସୁ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖବ୍ୟାଧିଭୟାଦୀସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ସୀଲଂ ୱିନାସେତ୍ୱାପି ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୋସେତା ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱେ ବଲୱମମତ୍ତଂ ୱା ସିନେହୋ ୱା ନ ହୋତି, ସୋ ତଥାରୂପେସୁ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖବ୍ୟାଧିଭୟାଦୀସୁ ସମ୍ପତ୍ତେସୁ ସଚେପିସ୍ସ ଅନ୍ତାନି ବହି ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ସଚେପି ଉସ୍ସୁସ୍ସତି ୱିସୁସ୍ସତି, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକୋ ୱା ହୋତି ସତଧାପି ସହସ୍ସଧାପି, ନେୱ ସୀଲଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୋସେତା ହୋତି । ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗହୋ ସୀଲମନୁରକ୍ଖତି । ‘‘ବ୍ରୂହେତା ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ତସ୍ସେୱ ଉଭୟସ୍ସ ବ୍ରୂହନା ୱଡ୍ଢନା ସାତଚ୍ଚକିରିୟା ଦସ୍ସିତା ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚା’’ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମେ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ନତ୍ଥଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଇଦିସୋ ହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ସୀଲଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଧମ୍ମଟ୍ଠଂ ସଚ୍ଚୱାଦିନଂ ।
ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମ କୁବ୍ବାନଂ, ତଂ ଜନୋ କୁରୁତେ ପିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୭) ।
ତସ୍ମା ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚାତି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଲାଭାଦିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନାପି ଇଦମେୱ କରଣୀୟଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି, ତସ୍ମା ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଲାଭୀ ଅସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ନ ଚେତ୍ଥ ଭଗୱା ଲାଭନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଦିପରିପୂରଣଂ କଥେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭଗୱା ହି ଘାସେସନଂ ଛିନ୍ନକଥୋ ନ ୱାଚଂ ପୟୁତ୍ତଂ ଭଣେତି, ଏୱଂ ସାୱକେ ଓୱଦତି, ସୋ କଥଂ ଲାଭନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଦିପରିପୂରଣଂ କଥେସ୍ସତି, ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଞ୍ହି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ସଚେ ମୟଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ନ କିଲମେୟ୍ୟାମ, ସୀଲାଦିଂ ପୂରେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାମା’’ତି, ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଭଗୱା ଏୱମାହ । ଅପିଚ ରସାନିସଂସୋ ଏସ ସୀଲସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନାମ । ତଥା ହି ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା କୋଟ୍ଠାଦୀସୁ ଠପିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁତ୍ତାଦୀନମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦେନ୍ତୀତି ସୀଲସ୍ସ ସରସାନିସଂସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତିୟୱାରେ ୟେସାହନ୍ତି ୟେସଂ ଅହଂ । ତେସଂ ତେ କାରାତି ତେସଂ ଦେୱାନଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ତେ ମୟି କତା ପଚ୍ଚୟଦାନକାରା । ଦେୱାପି ହି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି, ନ କେୱଲଂ ମନୁସ୍ସାୟେୱ, ସକ୍କୋ ୱିୟ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ । ମହପ୍ଫଲା ମହାନିସଂସାତି ଉଭୟମେତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ମହନ୍ତଂ ୱା ଲୋକିୟସୁଖଂ ଫଲନ୍ତୀତି ମହପ୍ଫଲା। ମହତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀତି ମହାନିସଂସା। ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ହି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାପି ପଞ୍ଚରତନମତ୍ତାୟ ଭୂମିୟା ପଣ୍ଣସାଲାପି କତ୍ୱା ଦିନ୍ନା ଅନେକାନି କପ୍ପସହସ୍ସାନି ଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତତୋ ରକ୍ଖତି, ପରିୟୋସାନେ ଚ ଅମତାୟ ପରିନିବ୍ବାନଧାତୁୟାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ‘‘ଖୀରୋଦନଂ ଅହମଦାସି’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ୱି॰ ୱ॰ ୪୧୩) ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂନି, ସକଲମେୱ ୱା ପେତୱତ୍ଥୁ ୱିମାନୱତ୍ଥୁ ଚ ସାଧକଂ । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟଦାୟକେହି ଅତ୍ତନି କତାନଂ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ଞାତୀତି ସସ୍ସୁସସୁରପକ୍ଖିକା । ସାଲୋହିତାତି ଏକଲୋହିତସମ୍ବଦ୍ଧା ପୀତିପିତାମହାଦୟୋ। ପେତାତି ପେଚ୍ଚଭାୱଂ ଗତା । କାଲଙ୍କତାତି ମତା । ତେସଂ ତନ୍ତି ତେସଂ ତଂ ମୟି ପସନ୍ନଚିତ୍ତତଂ ୱା ପସନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ୱା । ୟସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ କାଲଙ୍କତୋ ପିତା ୱା ମାତା ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକୋ ଥେରୋ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ତସ୍ସ ସୋ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦୋପି ତଂ ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତମ୍ପି ମହପ୍ଫଲଂ ମହାନିସଂସମେୱ ହୋତି, ଅନେକାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସାନି ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ୱାରେତୁଂ ଅନ୍ତେ ଚ ଅମତଂ ପାପେତୁଂ ସମତ୍ଥମେୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞା, ୱିମୁତ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା, ଦସ୍ସନଂପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁକାରଂ ୱଦାମି । ସୱନଂ, ଅନୁସ୍ସତିଂ, ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜଂ, ଉପସଙ୍କମନଂ, ପୟିରୁପାସନଂପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୪) । ତସ୍ମା ଞାତିସାଲୋହିତାନଂ ଅତ୍ତନି ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦସ୍ସ ଅନୁସ୍ସତିୟା ଚ ମହପ୍ଫଲତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ, ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୬୬. ପଞ୍ଚମୱାରେ ଅରତିରତିସହୋ ଅସ୍ସନ୍ତି ଅରତିୟା ରତିୟା ଚ ସହୋ ଅଭିଭୱିତା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତା ଭୱେୟ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅରତୀତି ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପନ୍ତସେନାସନେସୁ ଚ ଉକ୍କଣ୍ଠା । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ନ ଚ ମଂ ଅରତି ସହେୟ୍ୟାତି ମଞ୍ଚ ଅରତି ନ ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ ନ ମଦ୍ଦେୟ୍ୟ ନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରେୟ୍ୟ । ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଜାତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ହି ଅରତିଞ୍ଚ ରତିଞ୍ଚ ସହତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା ଈଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ଛଟ୍ଠୱାରେ ଭୟଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋପି ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଭେରୱଂ ଆରମ୍ମଣମେୱ । ସେସଂ ପଞ୍ଚମୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ହି ଭୟଭେରୱଂ ସହତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ଅରିୟକୋଟିୟୱାସୀମହାଦତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ଥେରୋ କିର ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପାସାଦିକଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱଜ୍ଜ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ରୁକ୍ଖଦେୱତାୟ ଦାରକା ଥେରସ୍ସ ସୀଲତେଜେନ ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୱିସ୍ସରମକଂସୁ । ଦେୱତାପି ରୁକ୍ଖଂ ଚାଲେସି । ଥେରୋ ଅଚଲୋୱ ନିସୀଦି । ସା ଦେୱତା ଧୂମାୟି, ପଜ୍ଜଲି, ନେୱ ସକ୍ଖି ଥେରଂ ଚାଲେତୁଂ, ତତୋ ଉପାସକୱଣ୍ଣେନାଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଏତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା’’ତି ଅୱୋଚ । ତ୍ୱଂ ଏତେ ୱିକାରେ ଅକାସୀତି । ଆମ ଭନ୍ତେତି । କସ୍ମାତି ଚ ୱୁତ୍ତା ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ସୀଲତେଜେନ ଦାରକା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୱିସ୍ସରମକଂସୁ, ସାହଂ ତୁମ୍ହେ ପଲାପେତୁଂ ଏୱମକାସି’’ନ୍ତି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଅଥ କସ୍ମା ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ମା ୱସଥ, ମୟ୍ହଂ ଅଫାସୂତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ନାୱଚାସି । ଇଦାନି ପନ ମା କିଞ୍ଚି ଅୱଚ, ଅରିୟକୋଟିୟମହାଦତ୍ତୋ ଅମନୁସ୍ସଭୟେନ ଗତୋତି ୱଚନତୋ ଲଜ୍ଜାମି, ତେନାହଂ ଇଧେୱ ୱସିସ୍ସଂ, ତ୍ୱଂ ପନ ଅଜ୍ଜେକଦିୱସଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସାହୀ’’ତି । ଏୱଂ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ଭୟଭେରୱସହୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଈଦିସମତ୍ତାନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନାପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
ସତ୍ତମୱାରେ ଆଭିଚେତସିକାନନ୍ତି ଅଭିଚେତୋତି ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ୱା, ଅଭିଚେତସି ଜାତାନି ଆଭିଚେତସିକାନି, ଅଭିଚେତୋ ସନ୍ନିସ୍ସିତାନୀତି ୱା ଆଭିଚେତସିକାନି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରାନଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ସୁଖୱିହାରଭୂତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତାନି ହି ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଝାୟିନୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନିକାମଲାଭୀତି ନିକାମେନ ଲାଭୀ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଲାଭୀ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ସୁଖେନେୱ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକସିରଲାଭୀତି ଅକସିରାନଂ ୱିପୁଲାନଂ ଲାଭୀ, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଲାଭୀୟେୱ ହୋତି, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ସକ୍କୋତି ତଥା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ, ପାରିବନ୍ଧିକେ ପନ କିଚ୍ଛେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ଏକଚ୍ଚୋ ତଥା ସମାପଜ୍ଜତି, ପାରିବନ୍ଧିକେ ଚ ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ନ ସକ୍କୋତି ନାଳିକାୟନ୍ତଂ ୱିୟ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେୟେୱ ଚ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ । ୟୋ ପନ ଇମଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସମ୍ପଦଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ।
ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକେ ଝାନେ ୱୁତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ୱାରୋ ଆଗତୋ, ଅଥ ଖୋ ନଂ ଭଗୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନାନି ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋୟେୱ ଚ ସୀଲାନଂ ଆନିସଂସୋ, ଅପିଚ ଖୋ ଚତ୍ତାରି ଆରୁପ୍ପଝାନାନିପି ତୟୋ ଚ ହେଟ୍ଠିମା ଅରିୟମଗ୍ଗା, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ…ପେ॰… ୟେ ତେ ସନ୍ତାତି ଏୱମାଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ତାତି ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ଚ । ୱିମୋକ୍ଖାତି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତତ୍ତା । ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ୟେ ତେ ୱିମୋକ୍ଖା ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ ସନ୍ତାତି ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଇତରଥା ହି ଅତିକ୍କମ୍ମ ରୂପେ କିଂ କରୋତୀତି ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ । ଆରୁପ୍ପାତି ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ୱିପାକତୋ ଚ ରୂପୱିରହିତା । କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱାତି ନାମକାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା, ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତାନମେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ୟୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଇମେ ୱିମୋକ୍ଖେ ଫୁସିତ୍ୱା ୱିହରିତୁକାମୋ, ସୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ।
୬୭. ନୱମୱାରେ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ବନ୍ଧନାନଂ । ତାନି ହି ସଂୟୋଜେନ୍ତି ଖନ୍ଧଗତିଭୱାଦୀହି ଖନ୍ଧଗତିଭୱାଦୟୋ, କମ୍ମଂ ୱା ଫଲେନ, ତସ୍ମା ସଂୟୋଜନାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ବନ୍ଧନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିକ୍ଖୟାତି ପରିକ୍ଖୟେନ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ସୋତଂ ଆପନ୍ନୋ । ସୋତୋତି ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ତଂସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଥାହ ‘‘ସୋତୋ ସୋତୋତି ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତୋତି ? ଅୟମେୱ ହି, ଭନ୍ତେ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀତି । ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋତି ହିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ନୁ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୋତାପନ୍ନୋତି ? ୟୋ ହି, ଭନ୍ତେ, ଇମିନା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋତାପନ୍ନୋ, ୟୋୟଂ ଆୟସ୍ମା ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ’’ତି । ଇଧ ପନ ମଗ୍ଗେନ ଫଲସ୍ସ ନାମଂ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ଫଲଟ୍ଠୋ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ୱିନିପାତେତୀତି ୱିନିପାତୋ, ନାସ୍ସ ୱିନିପାତୋ ଧମ୍ମୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ, ନ ଅତ୍ତାନଂ ଅପାୟେ ୱିନିପାତସଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟେ ଧମ୍ମା ଅପାୟଗମନିୟା, ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା । ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ଗତି ଅସ୍ସାତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ, ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅୱସ୍ସଂ ସମ୍ପାପକୋତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ପଟିଲଦ୍ଧପଠମମଗ୍ଗତ୍ତା । ସୀଲେସ୍ୱେୱାତି ଈଦିସୋ ହୋତୁକାମୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରଣାରୀତି ।
ଦସମୱାରେ ପଠମମଗ୍ଗେନ ପରିକ୍ଖୀଣାନିପି ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତାତି ଏତେସଂ ତନୁଭାୱେନ, ତନୁତ୍ତକରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତନୁତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଚ । ସକଦାଗାମିସ୍ସ ହି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସେୱ କିଲେସା ଅଭିଣ୍ହଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିରଳାକାରା ହୁତ୍ୱା, ୱିରଳୱାପିତେ ଖେତ୍ତେ ଅଙ୍କୁରା ୱିୟ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଚ ୱଟ୍ଟାନୁସାରିମହାଜନସ୍ସେୱ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଫରନ୍ତା ଛାଦେନ୍ତା ଅନ୍ଧକାରଂ କରୋନ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମନ୍ଦମନ୍ଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ତନୁକାକାରା ହୁତ୍ୱା, ଅବ୍ଭପଟଲମିୱ ମକ୍ଖିକାପତ୍ତମିୱ ଚ ।
ତତ୍ଥ କେଚି ଥେରା ଭଣନ୍ତି ‘‘ସକଦାଗାମିସ୍ସ କିଲେସା କିଞ୍ଚାପି ଚିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ବହଲାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ହିସ୍ସ ପୁତ୍ତା ଚ ଧୀତରୋ ଚ ଦିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ଏତଂ ପନ ଅପ୍ପମାଣଂ । ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପରାମସନମତ୍ତେନପି ହୋନ୍ତୀତି । ଦ୍ୱୀହିୟେୱ କାରଣେହିସ୍ସ କିଲେସାନଂ ତନୁତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅଧିଚ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନମନ୍ଦତାୟ ଚାତି ।
ସକଦାଗାମୀତି ସକିଂ ଆଗମନଧମ୍ମୋ । ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାତି ଏକୱାରଂୟେୱ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା । ୟୋପି ହି ଇଧ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଇଧେୱ ପରିନିବ୍ବାତି, ସୋପି ଇଧ ନ ଗହିତୋ । ୟୋପି ଇଧ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି । ୟୋପି ଦେୱଲୋକେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାତି । ୟୋପି ଦେୱଲୋକେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଇଧେୱ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି । ୟୋ ପନ ଇଧ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପୁନ ଇଧେୱ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅୟମିଧ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କରେୟ୍ୟଂ । ସୀଲେସ୍ୱେୱାତି ଈଦିସୋ ହୋତୁକାମୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ।
ଏକାଦସମୱାରେ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଓରମ୍ଭାଗିୟାନନ୍ତି ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହେଟ୍ଠା, ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, କାମାୱଚରଲୋକେ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ବନ୍ଧନାନଂ, ତାନି କାମରାଗବ୍ୟାପାଦସଂୟୋଜନେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସଂୟୋଜନାନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟସ୍ସ ହି ଏତାନି ଅପ୍ପହୀନାନି, ସୋ କିଞ୍ଚାପି ଭୱଗ୍ଗେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଆୟୁପରିକ୍ଖୟା କାମାୱଚରେ ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ, ଗିଲିତବଲିସମଚ୍ଛୂପମୋ ସ୍ୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ପାଦେ ବଦ୍ଧୱିହଙ୍ଗୂପମୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ୱଚନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓପପାତିକୋତି ସେସୟୋନିପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତଂ । ତତ୍ଥପରିନିବ୍ବାୟୀତି ତତ୍ଥେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟୀ । ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକାତି ତତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁନ ଅନାୱତ୍ତିସଭାୱୋ । ସୀଲେସ୍ୱେୱାତି ଈଦିସୋ ହୋତୁକାମୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ।
୬୮. ଏୱଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତେ କିଞ୍ଚାପି ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସ୍ସ ୱାରୋ ଆଗତୋ, ଅଥ ଖୋ ନଂ ଭଗୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ନ କେୱଲା ଆସୱକ୍ଖୟାଭିଞ୍ଞା ଏୱ ସୀଲାନଂ ଆନିସଂସୋ, ଅପିଚ ଖୋ ଲୋକିୟପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋପି, ତସ୍ମା ତାପି ଦସ୍ସେତୁଂ, ୟସ୍ମା ଚ ଆସୱକ୍ଖୟେ କଥିତେ ଦେସନା ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଇମେସଂ ଗୁଣାନଂ ଅକଥିତତ୍ତା ଅୟଂ କଥା ମୁଣ୍ଡାଭିଞ୍ଞାକଥା ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଚ ଅଭିଞ୍ଞାପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି, ୟସ୍ମା ଚ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଠିତସ୍ସ ସୁଖେନ ଇଦ୍ଧିୱିକୁପ୍ପନା ଇଜ୍ଝତି, ସମାଧିପରିବନ୍ଧାନଂ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ସମୂହତତ୍ତା, ଅନାଗାମୀ ହି ସୀଲେସୁ ଚ ସମାଧିମ୍ହି ଚ ପରିପୂରକାରୀ, ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାୟୋ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ…ପେ॰… ଅନେକୱିହିତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିମାହାତି ଅୟମନୁସନ୍ଧି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଗତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନଂ ପାଳିୱଣ୍ଣନା ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାନୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା ।
୬୯. ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଖୟା । ଅନାସୱନ୍ତି ଆସୱୱିରହିତଂ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚେତୋୱଚନେନ ଅରହତ୍ତଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ ସମାଧି, ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଚ ସମାଧି ରାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ପଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟୋ ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାଧି, ତଦସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟା ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଞା, ତଦସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି, ଅପିଚେତ୍ଥ ସମଥଫଲଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାଫଲଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଅପରପଚ୍ଚୟେନ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟନ୍ତି ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟଂ । ସୀଲେସ୍ୱେୱାତି ଏୱଂ ସବ୍ବାସୱେ ନିଦ୍ଧୁନିତ୍ୱା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମୋପି ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସୀଲାନିସଂସକଥଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ସୀଲାନିସଂସଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନିଗମନଂ ଆହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ…ପେ॰… ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ମୟା ପୁବ୍ବେ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ, ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲାଭୀ, ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲକରୋ, ପୁବ୍ବଞାତୀନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଚେତନାୟ ଫଲମହତ୍ତକରୋ, ଅରତିରତିସହୋ, ଭୟଭେରୱସହୋ, ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଞ୍ଚ ଲାଭୀ, ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପଞ୍ଚ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞା ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣନ୍ତି ଚ ଇମେ ଚ ଗୁଣେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ତା ହୋତି, ଏତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା, ଅତ୍ତମନା ତେ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ୱତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱତ୍ଥନ୍ତି ଉପମାୱଚନମେୱେତଂ । ଉପମଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ ଭଗୱା କତ୍ଥଚି ପଠମଂୟେୱ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି, କତ୍ଥଚି ପଠମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପମଂ, କତ୍ଥଚି ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, କତ୍ଥଚି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ।
ତଥା ହେସ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପିସ୍ସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଅଗାରା ସଦ୍ୱାରା, ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧) ସକଲମ୍ପି ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତଂ ଉପମଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଆକାସେ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨) ପନ ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଇଦ୍ଧିୱିଧମତ୍ଥଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ବ୍ରାହ୍ମଣପୁରିସୋ ସାରତ୍ଥିକୋ ସାରଗୱେସୀ’’ତିଆଦିନାୱ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧୮) ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତଂ ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସୋ ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮) ନୟେନ ସକଲମ୍ପି ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତଂ ମହାସାରୋପମସୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ଅତ୍ଥେନ ଉପମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ।
ସ୍ୱାୟଂ ଇଧ ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ପନେୱଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତୀତି ? ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱା । ୟେ ହି ପୁଗ୍ଗଲା ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନମତ୍ଥଂ ସୁଖେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତେସଂ ପଠମଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟସ୍ସା ଚ ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଦେସନାୱିଲାସଂ ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ସା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା । ତସ୍ମା ଏସ ଦେସନାୱିଲାସମ୍ପତ୍ତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଧମ୍ମରାଜା, ସୋ ୟଥା ୟଥା ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଏୱଂ ଇମିନା ପୁଗ୍ଗଲଜ୍ଝାସୟେନ ୱା ଦେସନାୱିଲାସେନ ୱା ଏୱଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥନ୍ତି ପକତିପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥଂ । ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ମଲଗ୍ଗହିତନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକେନ ପଂସୁରଜାଦିନା ସଂକିଲେସେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ, ସେଦଜଲ୍ଲିକାଦିନା ମଲେନ ଗହିତତ୍ତା ମଲଗ୍ଗହିତଂ । ରଙ୍ଗଜାତେତି ଏତ୍ଥ ରଙ୍ଗମେୱ ରଙ୍ଗଜାତଂ । ଉପସଂହରେୟ୍ୟାତି ଉପନାମେୟ୍ୟ । ୟଦି ନୀଲକାୟାତି ନୀଲକାୟ ୱା, ନୀଲକତ୍ଥାୟ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ରଜକୋ ହି ନୀଲକତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରନ୍ତୋ କଂସନୀଲପଲାସନୀଲାଦିକେ ନୀଲରଙ୍ଗେ ଉପସଂହରତି । ପୀତକତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରନ୍ତୋ କଣିକାରପୁପ୍ଫସଦିସେ ପୀତକରଙ୍ଗେ । ଲୋହିତକତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ବନ୍ଧୁଜୀୱକପୁପ୍ଫସଦିସେ ଲୋହିତକରଙ୍ଗେ । ମଞ୍ଜିଟ୍ଠକତ୍ଥାୟ ଉପସଂହରନ୍ତୋ କଣୱୀରପୁପ୍ଫସଦିସେ ମନ୍ଦରତ୍ତରଙ୍ଗେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦି ନୀଲକାୟ…ପେ॰… ୟଦି ମଞ୍ଜିଟ୍ଠକାୟା’’ତି ।
ଦୁରତ୍ତୱଣ୍ଣମେୱସ୍ସାତି ଦୁଟ୍ଠୁ ରଞ୍ଜିତୱଣ୍ଣମେୱ ଅସ୍ସ । ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣମେୱସ୍ସାତି ନୀଲୱଣ୍ଣୋପିସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ସେସୱଣ୍ଣୋପି । ତାଦିସଞ୍ହି ୱତ୍ଥଂ ନୀଲକୁମ୍ଭିୟା ପକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ସୁନୀଲଂ ନ ହୋତି, ସେସକୁମ୍ଭୀସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତମ୍ପି ପୀତକାଦିୱଣ୍ଣଂ ନ ହୋତି, ମିଲାତନୀଲ କୁରଣ୍ଡ-କଣିକାର-ବନ୍ଧୁଜୀୱକ-କଣୱୀରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣମେୱ ହୋତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ତଂ ୱତ୍ଥଂ କିସ୍ସ ହେତୁ କିଂ କାରଣା ଈଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱତ୍ଥେ ରଙ୍ଗଜାତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ଈଦିସଂ ଦୁରତ୍ତୱଣ୍ଣଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣଂ ହୋତୀତି ? ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋୟେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱତ୍ଥସ୍ସା’’ତି ଆହ ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଉପମାସମ୍ପଟିପାଦନଂ । ଚିତ୍ତେ ସଂକିଲିଟ୍ଠେତି ଚିତ୍ତମ୍ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠମ୍ହି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ସଂକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥେନ ଓପମ୍ମଂ ଅକାସୀତି ଚେ, ୱାୟାମମହପ୍ଫଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ଆଗନ୍ତୁକେହି ମଲେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୱତ୍ଥଂ ପକତିୟା ପଣ୍ଡରତ୍ତା ପୁନ ଧୋୱୀୟମାନଂ ପଣ୍ଡରଂ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଜାତିକାଳକେ ୱିୟ ଏଳକଲୋମେ ୱାୟାମୋ ନିପ୍ଫଲୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଆଗନ୍ତୁକେହି କିଲେସେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ । ପକତିୟା ପନ ତଂ ସକଲେପି ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗୱାରେ ପଣ୍ଡରମେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୫୧) । ତଂ ୱିସୋଧୀୟମାନଂ ସକ୍କା ପଭସ୍ସରତରଂ କାତୁଂ, ନ ତତ୍ଥ ୱାୟାମୋ ନିପ୍ଫଲୋତି ଏୱଂ ୱାୟାମମହପ୍ଫଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥେନ ଓପମ୍ମଂ ଅକାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖାତି ଈଦିସେ ଚିତ୍ତେ ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା, ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଏୱ ଏସ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ନାଞ୍ଞନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁଗ୍ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସା ଚାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତି ନାମ ପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତି, ଗତିଦୁଗ୍ଗତୀତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତିପି ଅଗାରିୟପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତି, ଅନଗାରିୟପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତୀତି ଦୁୱିଧା ହୋତି ।
ଅଗାରିୟୋ ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ପାଣମ୍ପି ହନତି, ଅଦିନ୍ନମ୍ପି ଆଦିୟତି, ସକଲେପି ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେ ପୂରେତି, ଅୟମସ୍ସ ଅଗାରିୟପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତି। ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ନିରୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିମ୍ପି, ପେତ୍ତିୱିସୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ଅୟମସ୍ସ ଗତିଦୁଗ୍ଗତି।
ଅନଗାରିୟୋପି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଦୂତେୟ୍ୟପହିଣଗମନଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ କରୋତି, ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଚେତିୟଭେଦାୟ ପରକ୍କମତି, ୱେଳୁଦାନାଦୀହି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ସକଲମ୍ପି ଅନାଚାରଂ ଅଗୋଚରଞ୍ଚ ପରିପୂରେତି, ଅୟମସ୍ସ ଅନଗାରିୟପଟିପତ୍ତିଦୁଗ୍ଗତି ।ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ନିରୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିମ୍ପି, ପେତ୍ତିୱିସୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି ସମଣୟକ୍ଖୋ ନାମ ହୋତି ସମଣପେତୋ, ଆଦିତ୍ତେହି ସଙ୍ଘାଟିଆଦୀହି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତକାୟୋ ଅଟ୍ଟସ୍ସରଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ଅୟମସ୍ସ ଗତିଦୁଗ୍ଗତି।
ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୁମାରଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚନୀକେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥାପି ଚ ସୁଗତି ନାମ ପଟିପତ୍ତିସୁଗତି ଗତିସୁଗତୀତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ପଟିପତ୍ତିସୁଗତିପି ଅଗାରିୟପଟିପତ୍ତିସୁଗତି ଅନଗାରିୟପଟିପତ୍ତିସୁଗତୀତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ଅଗାରିୟୋ ହି ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ପାଣାତିପାତାପି ୱିରମତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନାପି, ସକଲେପି ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥେ ପରିପୂରେତି, ଅୟମସ୍ସ ଅଗାରିୟପଟିପତ୍ତିସୁଗତି। ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ମନୁସ୍ସମହନ୍ତତମ୍ପି ଦେୱମହନ୍ତତମ୍ପି ଉପପଜ୍ଜତି, ଅୟମସ୍ସ ଗତିସୁଗତି।
ଅନଗାରିୟୋପି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ସୋଧେତି, ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟତି, ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁକୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପନ୍ତସେନାସନେ ପଟିସେୱମାନୋ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଝାନସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ଅୟମସ୍ସ ଅନଗାରିୟପଟିପତ୍ତିସୁଗତି। ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ୱା ତୀସୁ ମହାକୁଲେସୁ, ଛସୁ ୱା କାମାୱଚରଦେୱେସୁ, ଦସସୁ ୱା ବ୍ରହ୍ମଭୱନେସୁ, ପଞ୍ଚସୁ ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ, ଚତୂସୁ ୱା ଆରୁପ୍ପେସୁ ଉପପଜ୍ଜତି, ଅୟମସ୍ସ ଗତିସୁଗତୀତି ।
୭୧. ଏୱଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠେ ଚିତ୍ତେ ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା, ଅସଂକିଲିଟ୍ଠେ ଚ ସୁଗତୀତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କତମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା? ଅଭିଜ୍ଝା ୱିସମଲୋଭୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସକଭଣ୍ଡେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଭିଜ୍ଝା, ପରଭଣ୍ଡେ ୱିସମଲୋଭୋ। ଅଥ ୱା ସକଭଣ୍ଡେ ୱା ପରଭଣ୍ଡେ ୱା ହୋତୁ, ୟୁତ୍ତପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଭିଜ୍ଝା, ଅୟୁତ୍ତାପତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିସମଲୋଭୋ । ଥେରୋ ପନାହ ‘‘କିସ୍ସ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କରୋଥ, ୟୁତ୍ତେ ୱା ଅୟୁତ୍ତେ ୱା ହୋତୁ, ‘ରାଗୋ ୱିସମଂ ଦୋସୋ ୱିସମଂ ମୋହୋ ୱିସମ’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ୱଚନତୋ ନ କୋଚି ଲୋଭୋ ଅୱିସମୋ ନାମ, ତସ୍ମା ଲୋଭୋୟେୱ ଅଭିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଅଭିଜ୍ଝା, ୱିସମଟ୍ଠେନ ୱିସମଂ, ଏକତ୍ଥମେତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି । ସୋ ପନେସ ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି, ଓଭାସିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ଚେସ, ଏୱଂ ନୱୱିଧଆଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱୋ ବ୍ୟାପାଦୋ। ଦସୱିଧଆଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱୋ କୋଧୋ। ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତପରିୟୋନନ୍ଧନୋ ଉପନାହୋ। ଅଗାରିୟସ୍ସ ୱା ଅନଗାରିୟସ୍ସ ୱା ସୁକତକରଣୱିନାସନୋ ମକ୍ଖୋ। ଅଗାରିୟୋପି ହି କେନଚି ଅନୁକମ୍ପକେନ ଦଲିଦ୍ଦୋ ସମାନୋ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପିତୋ, ଅପରେନ ସମୟେନ ‘‘କିଂ ତୟା ମୟ୍ହଂ କତ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ସୁକତକରଣଂ ୱିନାସେତି । ଅନଗାରିୟୋପି ସାମଣେରକାଲତୋ ପଭୁତି ଆଚରିୟେନ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟେନ ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାହି ଚ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥାନୟପକରଣକୋସଲ୍ଲାଦୀନି ସିକ୍ଖାପିତୋ, ଅପରେନ ସମୟେନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀହି ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ଅଚିତ୍ତୀକତୋ ଚରମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହେହି ଦହରକାଲେ ଏୱଂ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ ସଂୱଡ୍ଢିତୋ ଚ, ଅଥ ପନିଦାନି ନିସ୍ସିନେହୋ ଜାତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ତୁମ୍ହେହି କତ’’ନ୍ତି ତେସଂ ସୁକତକରଣଂ ୱିନାସେତି, ତସ୍ସ ସୋ ସୁକତକରଣୱିନାସନୋ ମକ୍ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି, ଓଭାସିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତେପି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ‘‘ଈଦିସସ୍ସ ଚେୱ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଅନିୟତା ଗତି, ତୱ ୱା ମମ ୱା କୋ ୱିସେସୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୟୁଗଗ୍ଗାହଗାହୀ ପଳାସୋ। ପରେସଂ ସକ୍କାରାଦୀନି ଖୀୟନା ଇସ୍ସା। ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅସହମାନଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ୱଞ୍ଚନିକଚରିୟଭୂତା ମାୟା। କେରାଟିକଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। କେରାଟିକୋ ହି ଆୟତନମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ହୋତି । ଆୟତନମଚ୍ଛୋ ନାମ କିର ମଚ୍ଛାନଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଦସ୍ସେତି ସପ୍ପାନଂ ସୀସଂ, ‘‘ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଜାନାପେତୁଂ । ଏୱମେୱ କେରାଟିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକଂ ୱା ଆଭିଧମ୍ମିକଂ ୱା ଉପସଙ୍କମତି, ତଂ ତଂ ଏୱଂ ୱଦତି ‘‘ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ବଦ୍ଧଚରୋ, ତୁମ୍ହେ ମୟ୍ହଂ ଅନୁକମ୍ପକା, ନାହଂ ତୁମ୍ହେ ମୁଞ୍ଚାମୀ’’ତି ‘‘ଏୱମେତେ ‘ସଗାରୱୋ ଅୟଂ ଅମ୍ହେସୁ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ’ତି ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ସେତଂ କେରାଟିକଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି, ଓଭାସିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ୱାତଭରିତଭସ୍ତସଦିସଥଦ୍ଧଭାୱପଗ୍ଗହିତସିରଅନିୱାତୱୁତ୍ତିକାରକରଣୋ ଥମ୍ଭୋ। ତଦୁତ୍ତରିକରଣୋ ସାରମ୍ଭୋ। ସୋ ଦୁୱିଧେନ ଲବ୍ଭତି ଅକୁସଲୱସେନ ଚେୱ କୁସଲୱସେନ ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟସ୍ସ ପରେନ କତଂ ଅଲଙ୍କାରାଦିଂ ଦିସ୍ୱା ତଦ୍ଦିଗୁଣକରଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ଚ ୟତ୍ତକଂ ୟତ୍ତକଂ ପରୋ ପରିୟାପୁଣାତି ୱା କଥେତି ୱା, ମାନୱସେନ ତଦ୍ଦିଗୁଣତଦ୍ଦିଗୁଣକରଣେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅକୁସଲୋ । ଅଗାରିୟସ୍ସ ପନ ପରଂ ଏକଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଦେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଦାତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ଚ ପରେନ ଏକନିକାୟେ ଗହିତେ ମାନଂ ଅନିସ୍ସାୟ କେୱଲଂ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଆଲସିୟଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଦ୍ୱେ ନିକାୟେ ଗହେତୁକାମତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ କୁସଲୋ । ଇଧ ପନ ଅକୁସଲୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅୟଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି, ଓଭାସିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଣ୍ଣତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ମାନୋ, ଅଚ୍ଚୁଣ୍ଣତିୱସେନ ଅତିମାନୋ, ମଦଗ୍ଗହଣାକାରୋ ମଦୋ, କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପମାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଦୂସେତି, ଓଭାସିତୁଂ ନ ଦେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଉପକ୍କିଲେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଲୋଭମାଦିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ? ତସ୍ସ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଞ୍ହି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପପନ୍ନାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟମ୍ପି ସବ୍ବପଠମଂ ଭୱନିକନ୍ତିୱସେନ ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଇତରେ, ନ ଚ ଏତେ ସୋଳସେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ଏତେନ ପନ ନୟେନ ସବ୍ବେପି କିଲେସା ଗହିତାୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୭୨. ଏତ୍ତାୱତା ସଂକିଲେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱୋଦାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତି ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ପଜହତୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପଜହତି । ତତ୍ଥ କିଲେସପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାତି ଦ୍ୱିଧା ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଲେସପଟିପାଟିୟା ତାୱ ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭୋ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ମାନୋ ଅତିମାନୋ ମଦୋତି ଇମେ ଛ କିଲେସା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ବ୍ୟାପାଦୋ କୋଧୋ ଉପନାହୋ ପମାଦୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟନ୍ତି ଇମେ ଛ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତୀତି । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପନ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟନ୍ତି ଇମେ ଛ ପହୀୟନ୍ତି । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ବ୍ୟାପାଦୋ କୋଧୋ ଉପନାହୋ ପମାଦୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭୋ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ମାନୋ ଅତିମାନୋ ମଦୋତି ଇମେ ଛ ପହୀୟନ୍ତୀତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଇମେ କିଲେସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ସେସମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ୱା, ଅଥ ଖୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନେୱ ପହାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିମାହାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମେତ୍ଥ ପୱେଣିମଗ୍ଗାଗତୋ ସମ୍ଭୱୋ, ସୋ ଚ ଉପରି ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ୟୁଜ୍ଜତି, ତତିୟମଗ୍ଗେନ ପହୀନାୱସେସାନଞ୍ହି ୱିସମଲୋଭାଦୀନଂ ତେନ ପହାନଂ ହୋତି, ସେସାନଂ ଇମିନାୱ । ୟେପି ହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ତେପି ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନେୱ ସୁପ୍ପହୀନା ହୋନ୍ତୀତି । କେଚି ପନ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଚେତ୍ଥ ପହାନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ତଂ ପୁବ୍ବାପରେନ ନ ସନ୍ଧିୟତି । କେଚି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନମ୍ପି, ତଂ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତମେୱ ।
୭୩.ୟତୋଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ୟତୋତି ୟମ୍ହି କାଲେ । ପହୀନୋ ହୋତୀତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପହାନଂ ସନ୍ଧାୟେୱାହ ।
୭୪.ସୋ ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ଏତଂ ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ସୋ ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକମେକେନ ପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପସାଦୋ ଆଗତୋ, ଅଥସ୍ସ ଅପରେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଧମ୍ମଗୁଣେ ସଙ୍ଘଗୁଣେ ଚ ଅନୁସ୍ସରତୋ ଲୋକିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତମସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ପସାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାନଂ ୟାଥାୱତୋ ଞାତତ୍ତା ଅଚଲେନ ଅଚ୍ଚୁତେନ ପସାଦେନ । ଇଦାନି ୟଥା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁସ୍ସରତୋ ସୋ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତୀଣି ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି ୱିତ୍ଥାରେସି । ତେସଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅନୁସ୍ସତିକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତା ।
୭୫. ଏୱମସ୍ସ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ପସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସମନ୍ନାଗତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସୋମନସ୍ସାଦିଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥୋଧି ଖୋ ପନସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ଅନାଗାମିସ୍ସ ହି ପଚ୍ଚନ୍ତେ ୱୁଟ୍ଠିତଂ ଚୋରୁପଦ୍ଦୱଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ମହାନଗରେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱିୟ ଇମେ ଚିମେ ଚ ମମ କିଲେସା ପହୀନାତି ଅତ୍ତନୋ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ବଲୱସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ୟଥୋଧି ଖୋ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଅନାଗାମୀ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି…ପେ॰… ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ସଙ୍ଘେ…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି, ତସ୍ସ ୟଥୋଧି ଖୋ ଚତ୍ତଂ ହୋତି ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ସକସକଓଧିୱସେନ ଚତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତଂ ତଂ କିଲେସଜାତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ପହୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ସକସକଓଧିୱସେନାତି ଦ୍ୱେ ଓଧୀ କିଲେସୋଧି ଚ ମଗ୍ଗୋଧି ଚ । ତତ୍ଥ କିଲେସୋଧିୱସେନାପି ୟେ କିଲେସା ୟଂ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ତେ ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗୱଜ୍ଝେହି ଅମିସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ସକେନେୱ ଓଧିନା ପହୀନା । ମଗ୍ଗୋଧିୱସେନାପି ୟେ କିଲେସା ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବା, ତେନ ତେୟେୱ ପହୀନା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ସକସକଓଧିୱସେନ ତଂ ତଂ କିଲେସଜାତଂ ଚତ୍ତମେୱ ହୋତି ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚ ଲଦ୍ଧସୋମନସ୍ସୋ ତତୁତ୍ତରିପି ସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ୟତୋଧି ଖୋତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସ ୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ, ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟତୋଧି ଖୋ ପନ ଚତ୍ତଂ ହୋତି ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି କାରଣୱଚନଂ, ୟସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓଧୀତି ହେଟ୍ଠା ତୟୋ ମଗ୍ଗା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କସ୍ମା ? ତେ ହି ଓଧିଂ କତ୍ୱା କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସେ ଠପେତ୍ୱା ପଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଓଧୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପନ କିଞ୍ଚି କିଲେସଂ ଅନୱସେସେତ୍ୱା ପଜହତି, ତସ୍ମା ଅନୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ ଚତ୍ତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟତୋଧି ଖୋ ପନସ୍ସ ଚତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଖୋ ପନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଅସ୍ସ ଓଧି ଚତ୍ତଂ ହୋତି ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଚ ଲଦ୍ଧସୋମନସ୍ସୋ ତତୁତ୍ତରିପି ସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦନ୍ତି ୟଥାପାଳି ନେତବ୍ବଂ ।
ତତ୍ଥ ଚତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ସକଭାୱପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱନ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅନାଦିୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ । ମୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ସନ୍ତତିତୋ ୱିନିମୋଚନୱସେନ । ପହୀନନ୍ତି ଇଦଂ ମୁତ୍ତସ୍ସପି କ୍ୱଚି ଅନୱଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠନ୍ତି ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ଆଦିନ୍ନପୁବ୍ବସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନ ପଟିମୁଖଂ ୱା ନିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ ଭାୱନାବଲେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ନିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱଦସ୍ସନୱସେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୋୟେୱ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋ, ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧାରଣତୋ ଧମ୍ମୋ, ୱିନିପତିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେଦୋତି ଗନ୍ଥୋପି ଞାଣମ୍ପି ସୋମନସ୍ସମ୍ପି । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬) ହି ଗନ୍ଥୋ ‘‘ୱେଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱେଦଗୁମାଭିଜଞ୍ଞା, ଅକିଞ୍ଚନଂ କାମଭାୱେ ଅସତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୬୫) ଞାଣଂ । ‘‘ୟେ ୱେଦଜାତା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେ’’ତିଆଦୀସୁ ସୋମନସ୍ସଂ । ଇଧ ପନ ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଲଭତି ଅତ୍ଥୱେଦଂ ଲଭତି ଧମ୍ମୱେଦନ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦାରମ୍ମଣସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସମୟଞାଣଞ୍ଚ ଲଭତୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥୱେଦନ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ୱେଦଂ । ଧମ୍ମୱେଦନ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସ୍ସ ହେତୁଂ ଓଧିସୋ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ୱେଦନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮-୭୧୯) । ଧମ୍ମୂପସଂହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ତମେୱ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନିସଂସଭୂତଂ ୱେଦଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ । ତଞ୍ହି ଅନୱଜ୍ଜଲକ୍ଖଣେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଧମ୍ମେନ ଉପସଞ୍ହିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତୀତି ଇମିନା ପାମୋଜ୍ଜେନ ପମୁଦିତସ୍ସ ନିରାମିସା ପୀତି ଜାୟତି । ପୀତିମନସ୍ସାତି ତାୟ ପୀତିୟା ପୀଣିତମନସ୍ସ । କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି କାୟୋପି ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି ୱୂପସନ୍ତଦରଥୋ । ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ୱୂପସନ୍ତକାୟଦରଥୋ ଚେତସିକଂ ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀତି ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ଆଧିୟତି ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ଅଚଲଂ ତିଟ୍ଠତି ।
୭୬. ଏୱମସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦସମନ୍ନାଗତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସୋମନସ୍ସାଦିଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ୟଥୋଧି ଖୋ ପନ ମେ’’ତି ୱାରେନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପୱତ୍ତାକାରଂ ପକାସେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗାନୁଭାୱସୂଚକଂ ଫଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂସୀଲୋତି ତସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂପଞ୍ଞୋତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ସାଲୀନନ୍ତି ଲୋହିତସାଲିଗନ୍ଧସାଲିଆଦୀନଂ ଅନେକରୂପାନଂ । ପିଣ୍ଡପାତନ୍ତି ଓଦନଂ । ୱିଚିତକାଳକନ୍ତି ଅପନୀତକାଳକଂ । ନେୱସ୍ସ ତଂ ହୋତି ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ତସ୍ସ ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପିଣ୍ଡପାତଭୋଜନଂ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱା ନେୱ ଅନ୍ତରାୟାୟ ହୋତି, ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣସ୍ସ ହି ତଂ କିମନ୍ତରାୟଂ କରିସ୍ସତି ? ୟୋପିସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୋ ଚ ଫଲଂ ଚ ତପ୍ପଟିଲାଭାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭତୋପି ନେୱସ୍ସ ତଂ ହୋତି ଅନ୍ତରାୟାୟ, ଅନ୍ତରାୟଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସୀଲଧମ୍ମପଞ୍ଞାସଙ୍ଗହେନ ମଗ୍ଗେନ ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ତା ।
ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଏତଦେୱ କାରଣଂ, ତସ୍ମା ତଦନୁରୂପଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛନ୍ତି ୱିପ୍ପସନ୍ନଂ । ପରିସୁଦ୍ଧଂ ମଲୱିଗମେନ । ପରିୟୋଦାତଂ ପଭସ୍ସରତାୟ । ଉକ୍କାମୁଖନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ମୂସାମୁଖଂ । ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ମୂସା ହି ଇଧ ଉକ୍କା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ଦୀପିକାଦୟୋପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଉକ୍କାସୁ ଧାରୀୟମାନାସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ହି ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଦୀପିକା ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖଂ ଆଲିମ୍ପେୟ୍ୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୬୦) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଂ । ‘‘କମ୍ମାରାନଂ ୟଥା ଉକ୍କା, ଅନ୍ତୋ ଝାୟତି ନୋ ବହୀ’’ତି (ଜା॰ ୨.୨୨.୬୪୯) ଆଗତଟ୍ଠାନେ କମ୍ମାରୁଦ୍ଧନଂ । ‘‘ଏୱଂୱିପାକୋ ଉକ୍କାପାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୪) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱାତୱେଗୋ ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱରୂପେସୁ ‘‘ସଣ୍ଡାସେନ ଜାତରୂପଂ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପତୀ’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ମୂସା ‘‘ଉକ୍କା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନା – ସଂକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଜାତରୂପଂ ୱିୟ ଚ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ କାମରାଗାଦିମଲାନୁଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଚ୍ଛୋଦକଂ ୱିୟ ଉକ୍କାମୁଖଂ ୱିୟ ଚ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ । ତଂ ଉଦକଂ ଉକ୍କାମୁଖଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ୱତ୍ଥସୁୱଣ୍ଣାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧତା ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସୀଲଧମ୍ମପଞ୍ଞାସଙ୍ଗହଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଆଗମ୍ମ ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାତି ।
୭୭.ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସାତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା । ତୟୋ ହି ଅନୁସନ୍ଧୀ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି ୟଥାନୁସନ୍ଧୀତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘ସିୟା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ବହିଦ୍ଧା ଅସତି ପରିତସ୍ସନା’ତି ? ‘ସିୟା ଭିକ୍ଖୂ’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୨) । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତସୁତ୍ତୱସେନ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସିୟା ଖୋ ପନ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏୱମସ୍ସ, ଅଜ୍ଜାପି ନୂନ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅୱୀତରାଗୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୫) ଏୱଂ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେନ ପନ ଧମ୍ମେନ ଆଦିମ୍ହି ଦେସନା ଉଟ୍ଠିତା, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମୱସେନ ୱା ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱା ୟେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଉପରି ଦେସନା ଆଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ ୱସେନ ୟଥାନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତେ ହେଟ୍ଠା ସୀଲେନ ଦେସନା ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗତା । କକଚୂପମେ ହେଟ୍ଠା ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି କକଚୂପମୋୱାଦୋ ଆଗତୋ । ଅଲଗଦ୍ଦେ ହେଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠିପରିଦୀପନେନ ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ତିପରିୱଟ୍ଟସୁଞ୍ଞତାପକାସନା ଆଗତା, ଚୂଳଅସ୍ସପୁରେ ହେଟ୍ଠା କିଲେସପରିଦୀପନେନ ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଆଗତା । କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତେ ହେଟ୍ଠା ଭଣ୍ଡନେନ ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ସାରଣୀୟଧମ୍ମା ଆଗତା । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ୱତ୍ଥସୁତ୍ତେ ହେଟ୍ଠା କିଲେସପରିଦୀପନେନ ଉଟ୍ଠିତା, ଉପରି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଆଗତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଦେସନା ଆଗତା’’ତି । ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେସୁ ପନ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନା ଚ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତୋ ।
୭୮. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ସବ୍ବସୋ ଚ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦପ୍ପହାନେନ ୱିହତପଚ୍ଚତ୍ଥିକତ୍ତା ଲଦ୍ଧପଦଟ୍ଠାନଂ ତସ୍ସ ଅନାଗାମିନୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ଅରହତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋ ଅତ୍ଥି ଇଦନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଅନାଗାମୀ ଏୱଂ ଭାୱିତବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ଏତେସଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ୟତୋ କୁତୋଚି ୱୁଟ୍ଠାୟ ତେ ଏୱ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଧମ୍ମେ ନାମୱସେନ ତେସଂ ନିସ୍ସୟଂ ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟାନି ଭୂତାନୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଭୂତୁପାଦାୟଧମ୍ମେ ରୂପୱସେନ ଚ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥି ଇଦନ୍ତି ପଜାନାତି, ଏତ୍ତାୱତାନେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । ତତୋ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ହୀନନ୍ତି ପଜାନାତି, ଏତ୍ତାୱତାନେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । ତତୋ ତସ୍ସ ପହାନୁପାୟଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ପଣୀତନ୍ତି ପଜାନାତି, ଏତ୍ତାୱତାନେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । ତତୋ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ଉତ୍ତରି ଇମସ୍ସ ସଞ୍ଞାଗତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ପଜାନାତି, ଇମସ୍ସ ମୟା ଅଧିଗତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସଞ୍ଞାଗତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ପଜାନାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଏତ୍ତାୱତାନେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନଂ କତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋତି ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ଚତୂହି ଆକାରେହି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଜାନତୋ, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ, ଭୟଭେରୱେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କାମାସୱାପି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି…ପେ॰… ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପଜାନାତୀତି ।
ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନଂ ପାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତସ୍ସଂ ପରିସତି ନ୍ହାନସୁଦ୍ଧିକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିସିନ୍ନୋ, ସୋ ଏୱଂ ନ୍ହାନସୁଦ୍ଧିୟା ୱଣ୍ଣଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀତି ଭଗୱତା ୱିଦିତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଚୋଦନତ୍ଥାୟ ‘‘ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସିନାତୋ ଅନ୍ତରେନ ସିନାନେନା’’ତି ଇମଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅନୁସନ୍ଧିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରେନ ସିନାନେନାତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେନ କିଲେସୱୁଟ୍ଠାନସିନାନେନ ।
୭୯.ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ନାମ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୋତ୍ତୱସେନ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ ପନ ନଦିୟା ସିନାତସ୍ସ ପାପପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ଅୟମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ତଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମୟଂ ସିନାନସୁଦ୍ଧିଂ ୱଣ୍ଣେମ, ସମଣୋପି ଗୋତମୋ ତଥେୱ ୱଣ୍ଣେତି, ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଦାନି ଏସ ଅମ୍ହେହୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ବାହୁକଂ ନଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ତତ୍ଥ ପାପଂ ପୱାହେତ୍ୱା ଆଗତଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞମାନୋ ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛତି ପନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ବାହୁକଂ ନଦିଂ ସିନାୟିତୁ’’ନ୍ତି ? ଭଗୱା ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛାମୀତି ୱା ନ ଗଚ୍ଛାମୀତି ୱା ଅୱତ୍ୱାୟେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସମୁଗ୍ଘାତଂ କତ୍ତୁକାମୋ ‘‘କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାହୁକାୟ ନଦିୟା, କିଂ ବାହୁକା ନଦୀ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ କିଂ ପୟୋଜନଂ ବାହୁକାୟ, କିଂ ସା କରିସ୍ସତି ? ଅସମତ୍ଥା ସା କସ୍ସଚି ଅତ୍ଥାୟ, କିଂ ତତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମୀତି ?
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଲୋକ୍ଖସମ୍ମତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲୋକ୍ଖସମ୍ମତାତି ଲୂଖଭାୱସମ୍ମତା, ଲୂଖଭାୱନ୍ତି ଚୋକ୍ଖଭାୱଂ, ୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ଦେତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ମତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲୋକ୍ୟସମ୍ମତାତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ସେଟ୍ଠଂ ଲୋକଂ ଗମୟତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ମତାତି । ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତାତି ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ସମ୍ମତା । ପୱାହେତୀତି ଗମୟତି ୱିସୋଧେତି । ଗାଥାହି ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ଗାଥାହି ଅଭାସି । ଗାଥା ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥମେୱ ୱା ଗାଥାରୁଚିକାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିସେସତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱା । ଇଧ ପନେତା ଉଭୟତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ବାହୁକନ୍ତି ଇଦମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ୱଚନଂ ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ, ସେସାନି ୱିସେସତ୍ଥଦୀପକାନି । ୟଥେୱ ହି ବାହୁକଂ, ଏୱଂ ଅଧିକକ୍କାଦୀନିପି ଲୋକୋ ଗଚ୍ଛତି ନ୍ହାନେନ ପାପଂ ପୱାହେତୁଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ତେସଂ ଠାନାନଂ ଆସନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେ ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନ୍ହାୟନ୍ତି । ୟେ ଦୂରା, ତେ ୟଥାକ୍କମଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସକିଂ ଏକଦିୱସନ୍ତରଂ, ଏୱଂ ୟାୱ ସଂୱଚ୍ଛରନ୍ତରଂ ନ୍ହାୟନ୍ତି । ୟେ ପନ ସବ୍ବଥାପି ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତେ ଘଟେହିପି ତତୋ ଉଦକଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଚେତଂ ନିରତ୍ଥକଂ, ତସ୍ମା ଇମଂ ୱିସେସତ୍ଥଂ ଦୀପେତୁଂ ଅଧିକକ୍କାଦୀନିପୀତି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ଅଧିକକ୍କନ୍ତି ନ୍ହାନସମ୍ଭାରୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଏକଂ ତିତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୟାତିପି ମଣ୍ଡଲୱାପିସଣ୍ଠାନଂ ତିତ୍ଥମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୟାଗାତି ଏତମ୍ପି ଗଙ୍ଗାୟ ଏକଂ ତିତ୍ଥମେୱ ମହାପନାଦସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଗଙ୍ଗାୟଂ ନିମୁଗ୍ଗପାସାଦସ୍ସ ସୋପାନସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନଂ, ବାହୁକା ସୁନ୍ଦରିକା ସରସ୍ସତୀ ବାହୁମତୀତି ଇମା ପନ ଚତସ୍ସୋ ନଦିୟୋ । ବାଲୋତି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ପକ୍ଖନ୍ଦୋତି ପୱିସନ୍ତୋ । ନ ସୁଜ୍ଝତୀତି କିଲେସସୁଦ୍ଧିଂ ନ ପାପୁଣାତି, କେୱଲଂ ରଜୋଜଲ୍ଲମେୱ ପୱାହେତି ।
କିଂ ସୁନ୍ଦରିକା କରିସ୍ସତୀତି ସୁନ୍ଦରିକା କିଲେସୱିସୋଧନେ କିଂ କରିସ୍ସତି ? ନ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ସମତ୍ଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ପୟାଗବାହୁକାସୁ । ଇମେହି ଚ ତୀହି ପଦେହି ୱୁତ୍ତେହି ଇତରାନିପି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାହାରନୟେନ ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥେୱ ସୁନ୍ଦରିକା ପୟାଗା ବାହୁକା ନ କିଞ୍ଚି କରୋନ୍ତି, ତଥା ଅଧିକକ୍କାଦୟୋପୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱେରିନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱେରସମନ୍ନାଗତଂ । କତକିବ୍ବିସନ୍ତି କତଲୁଦ୍ଦକମ୍ମଂ । ନ ହି ନଂ ସୋଧୟେତି ସୁନ୍ଦରିକା ୱା ପୟାଗା ୱା ବାହୁକା ୱା ନ ସୋଧୟେ, ନ ସୋଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାପକମ୍ମିନନ୍ତି ପାପକେହି ୱେରକିବ୍ବିସକମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତଂ, ଲାମକକମ୍ମେ ୟୁତ୍ତଂ ୱା ୱେରକିବ୍ବିସଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତେହି ଖୁଦ୍ଦକେହିପି ପାପେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ନିକ୍କିଲେସସ୍ସ । ସଦା ଫଗ୍ଗୂତି ନିଚ୍ଚମ୍ପି ଫଗ୍ଗୁନୀନକ୍ଖତ୍ତମେୱ । ଫଗ୍ଗୁନମାସେ କିର ‘‘ଉତ୍ତରଫଗ୍ଗୁନଦିୱସେ ୟୋ ନ୍ହାୟତି, ସୋ ସଂୱଚ୍ଛରଂ କତପାପଂ ସୋଧେତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିକୋ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିହନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫଗ୍ଗୂ’’ତି । ନିକ୍କିଲେସସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ଫଗ୍ଗୁନୀନକ୍ଖତ୍ତଂ, ଇତରୋ କିଂ ସୁଜ୍ଝତୀତି ? ଉପୋସଥୋ ସଦାତି ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଚାତୁଦ୍ଦସପନ୍ନରସାଦୀସୁ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅସମାଦିୟତୋପି ନିଚ୍ଚମେୱ ଉପୋସଥୋ । ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଚିକମ୍ମସ୍ସାତି ନିକ୍କିଲେସତାୟ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଚୀହି ଚ କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ସଦା ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ୱତନ୍ତି ଈଦିସସ୍ସ ଚ କୁସଲୂପସଞ୍ହିତଂ ୱତସମାଦାନମ୍ପି ନିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପନ୍ନମେୱ ହୋତୀତି । ଇଧେୱ ସିନାହୀତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ମମ ସାସନେ ସିନାହି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ସଚେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକିଲେସମଲପ୍ପୱାହନଂ ଇଚ୍ଛସି, ଇଧେୱ ମମ ସାସନେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗସଲିଲେନ ସିନାହି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ହି ଇଦଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ।
ଇଦାନିସ୍ସ ସପ୍ପାୟଦେସନାୱସେନ ତୀସୁପି ଦ୍ୱାରେସୁ ସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସବ୍ବଭୂତେସୁ କରୋହି ଖେମତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖେମତନ୍ତି ଅଭୟଂ ହିତଭାୱଂ, ମେତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା ହୋତି ।
ସଚେ ମୁସା ନ ଭଣସୀତି ଏତେନସ୍ସ ୱଚୀଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧି । ସଚେ ପାଣଂ ନ ହିଂସସି ସଚେ ଅଦିନ୍ନଂ ନାଦିୟସୀତି ଏତେହି କାୟଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧି । ସଦ୍ଦହାନୋ ଅମଚ୍ଛରୀତି ଏତେହି ପନ ନଂ ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧଦ୍ୱାରଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାୟ ଚାଗସମ୍ପଦାୟ ଚ ନିୟୋଜେସି । କିଂ କାହସି ଗୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଉଦପାନୋପି ତେ ଗୟାତି ଅୟଂ ପନ ଉପଡ୍ଢଗାଥା, ସଚେ ସବ୍ବଭୂତେସୁ ଖେମତଂ କରିସ୍ସସି, ମୁସା ନ ଭଣିସ୍ସସି, ପାଣଂ ନ ହନିସ୍ସସି, ଅଦିନ୍ନଂ ନାଦିୟିସ୍ସସି, ସଦ୍ଧହାନୋ ଅମଚ୍ଛରୀ ଭୱିସ୍ସସି, କିଂ କାହସି ଗୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦପାନୋପି ତେ ଗୟା, ଗୟାୟପି ହି ତେ ନ୍ହାୟନ୍ତସ୍ସ ଉଦପାନେପି ଇମାୟ ଏୱ ପଟିପତ୍ତିୟା କିଲେସସୁଦ୍ଧି, ସରୀରମଲସୁଦ୍ଧି ପନ ଉଭୟତ୍ଥ ସମାତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ଗୟା ସମ୍ମତତରା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ଗଚ୍ଛତି ପନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ବାହୁକ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋପି ‘‘କିଂ କାହସି ବାହୁକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ କାହସି ଗୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ଆହାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୦.ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ଏୱମାଦି ଭୟଭେରୱେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପାକଟମେୱ । ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଏକୋ କାୟୱିୱେକେନ। ୱୂପକଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକେନ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସତି ଅୱିଜହନେନ । ଆତାପୀ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟସଙ୍ଖାତେନ ଆତାପେନ । ପହିତତ୍ତୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ । ୱିହରନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥୱିହାରେନ । ନଚିରସ୍ସେୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁଲପୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧା କୁଲପୁତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ, ଅୟଂ ପନ ଉଭୟଥାପି କୁଲପୁତ୍ତୋ । ଅଗାରସ୍ମାତି ଘରା । ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ ଅଗାରିୟଂ, କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକୁଟୁମ୍ବପୋସନକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗାରିୟନ୍ତି ଅନଗାରିୟଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପବ୍ବଜନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ତଦନୁତ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ, ଅରହତ୍ତଫଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥାୟ କୁଲପୁତ୍ତା ପବ୍ବଜନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନାୟେୱ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସୀତି ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହାସୀତି, ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋ ଚ ଖୀଣା ଜାତି…ପେ॰… ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଏତେନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି ।
କତମା ପନସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା ? କଥଞ୍ଚ ନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, କାମଞ୍ଚେତଂ ଭୟଭେରୱେପି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ନଂ ଇଧ ପଠମପୁରିସୱସେନ ୟୋଜନାନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଭଣାମ । ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା, ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା । ନ ଅନାଗତା, ତତ୍ଥ ୱାୟାମାଭାୱତୋ । ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ଅଭାୱିତତ୍ତା ୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା, ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି ।
ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ, କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନା ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ ୱା, ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି । ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଛିନ୍ନମୂଲକୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଏକୋ । ଅରହତନ୍ତି ଅରହନ୍ତାନଂ, ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ଅରହତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଅହୋସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମହାଚୁନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସାୟନ୍ହସମୟନ୍ତି ସାୟନ୍ହକାଲେ । ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଏତ୍ଥ ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି ତେହି ତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲାନଂ ନିଲୀୟନଂ, ଏକୀଭାୱୋ ପୱିୱେକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ, ସୋ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ପଟିସଲ୍ଲାନାନଂ ଉତ୍ତମତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାସି, ତସ୍ମା ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ସମଦସନଖୁଜ୍ଜଲୱିଭୂସିତେନ ସିରସା ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଅଭିୱାଦାପେତ୍ୱା ୱା ‘‘ସୁଖୀ ଭୱ, ଚୁନ୍ଦା’’ତି ଏୱଂ ୱଚୀଭେଦଂ କାରାପେତ୍ୱା, ଭଗୱା ପନ କିର ୱନ୍ଦିତୋ ସମାନୋ ସୁୱଣ୍ଣଦୁନ୍ଦୁଭିସଦିସଂ ଗୀୱଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ କଣ୍ଣସୁଖଂ ପେମନିୟଂ ଅମତାଭିସେକସଦିସଂ ବ୍ରହ୍ମଘୋସଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖୀ ହୋହୀ’’ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦତି, ଏତଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତାନଂ । ତତ୍ରିଦଂ ସାଧକସୁତ୍ତଂ, ‘‘ସକ୍କୋ, ଭନ୍ତେ, ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସାମଚ୍ଚୋ ସପରିଜନୋ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦତୀତି, ସୁଖୀ ହୋତୁ ପଞ୍ଚସିଖ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସାମଚ୍ଚୋ ସପରିଜନୋ, ସୁଖକାମା ହି ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଅସୁରା ନାଗା ଗନ୍ଧବ୍ବା, ୟେ ଚଞ୍ଞେ ସନ୍ତି ପୁଥୁକାୟା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ତଥାଗତା ଏୱରୂପେ ମହେସକ୍ଖେ ୟକ୍ଖେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀତି ।
ୟା ଇମାତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାଭିମୁଖଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଆହ । ଅନେକୱିହିତାତି ନାନପ୍ପକାରା । ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ। ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସତ୍ତେସୁ ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଅତ୍ତୱାଦପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଅତ୍ତୱାଦେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତା, ତା ୱୀସତି ଭୱନ୍ତି । ଲୋକୱାଦପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଲୋକୱାଦେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତା, ତା ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି ସସ୍ସତୋ, ଅସସ୍ସତୋ, ସସ୍ସତୋ ଚ ଅସସ୍ସତୋ ଚ, ନେୱ ସସ୍ସତୋ ନାସସ୍ସତୋ, ଅନ୍ତୱା, ଅନନ୍ତୱା, ଅନ୍ତୱା ଚ ଅନନ୍ତୱା ଚ, ନେୱନ୍ତୱା ନାନନ୍ତୱା ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ।
ଆଦିମେୱାତିଆଦୀସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ କିଂ ନୁ ଖୋ ଭନ୍ତେ ଆଦିମେୱ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ୱାପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ୱିପସ୍ସନାମିସ୍ସକପଠମମନସିକାରମେୱ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱମେତାସଂ ଏତ୍ତକେନେୱ ଉପାୟେନ ଏତାସଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ପହାନଞ୍ଚ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ହୋତୀତି । ଇଦଞ୍ଚ ଥେରୋ ଅତ୍ତନା ଅନଧିମାନିକୋପି ସମାନୋ ଅଧିମାନିକାନଂ ଅଧିମାନପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ଅଧିମାନିକୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ଥେରସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଆଦିମନସିକାରେନେୱ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ହୋତୀତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋପି, ସମାପତ୍ତିୱିହାରା ସଲ୍ଲେଖୱିହାରାତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋପି ଅତ୍ଥି । ସୋ ତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ।
୮୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତାସଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ପହାନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟା ଇମାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଚେତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତିଆଦି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେସୁ ହି ଏତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ରୂପଂ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ଅତ୍ତା ସୋ ଲୋକୋ ସୋ ପେଚ୍ଚ ଭୱିସ୍ସାମି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫୨) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପନ ଏକୱଚନଂ କତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଚାତି ଆହ, ୟସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅନୁସେନ୍ତି ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ଇମେସଂ ଏୱଂ ନାନାକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତିୱସେନ ହି ଅଜାତା ଜାୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସେୱିତା ଥାମଗତା ଅପ୍ପଟିୱିନୀତା ଅନୁସେନ୍ତୀତି । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି, ଇଦମେତେସଂ ନାନାକରଣଂ । ତଂ ନେତଂ ମମାତିଆଦୀସୁ ତଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣମେତଂ ମୟ୍ହଂ ନ ହୋତି, ଅହମ୍ପି ଏସୋ ନ ଅସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାପି ନ ହୋତୀତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋତି ଏୱଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଏତ୍ଥ ଏତଂ ମମାତି ତଣ୍ହାଗାହୋ, ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦଂ ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏସୋହମସ୍ମୀତି ମାନଗାହୋ, ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନୱପ୍ପଭେଦଂ ମାନପପଞ୍ଚଂ ଗଣ୍ହାତି । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗାହୋ, ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତପ୍ପଭେଦଂ ଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚଂ ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ମା ନେତଂ ମମାତି ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନେସୋହମସ୍ମୀତି ମାନପପଞ୍ଚଂ । ନ ମେସୋ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚଂ । ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହାମାନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମେତନ୍ତି ଏୱଂ ‘‘ନେତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ଆକାରେନ ଏତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ୟଥା ସଭାୱଂ, ୟଥା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଞ୍ହି ଏତେନେୱ ଆକାରେନ ଅତ୍ଥି । ମମନ୍ତିଆଦିନା ପନ ଗୟ୍ହମାନମ୍ପି ତେନାକାରେନ ନେୱତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଞ୍ଞାପରିୟୋସାନାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଏୱମେତାସନ୍ତି ଏତେନ ଉପାୟେନ ଏତାସଂ । ପହାନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଆଦିମନସିକାରେନେୱ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ପହାନଂ ହୋତି ନୁ ଖୋ ନୋତି ଆୟସ୍ମତା ମହାଚୁନ୍ଦେନ ଅଧିମାନିକାନଂ ୱସେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୟମେୱ ଅଧିମାନିକାନଂ ଝାନଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଠାନଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଧିମାନିକା ନାମ ୟେସଂ ଅପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସ୍ୱାୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନେୱ ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରୀନଂ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅରିୟସାୱକାନଂ । ନ ହି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ‘‘ସକଦାଗାମୀ ଅହ’’ନ୍ତି ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ‘‘ଅନାଗାମୀ ଅହ’’ନ୍ତି, ନ ଅନାଗାମିନୋ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି, କାରକସ୍ସେୱ ପନ ସମଥୱସେନ ୱା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ହି ସମଥୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ ୱା ୱିପସ୍ସନାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାନଂ ୱା କିଲେସାନଂ ସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସତୋ ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହନ୍ତି ୱା, ସକଦାଗାମୀ, ଅନାଗାମୀ, ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଲଙ୍ଗରତିସ୍ସପବ୍ବତୱାସିଧମ୍ମଦିନ୍ନତ୍ଥେରେନ ଓୱାଦିୟମାନତ୍ଥେରାନଂ ୱିୟ ।
ଥେରସ୍ସ କିର ଅଚିରୂପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ତିସ୍ସମହାୱିହାରୱାସୀ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ‘‘ନ ଅଟ୍ଠାନନିୟୋଜକୋ ଥେରୋତି ଥେରଂ ଆନେଥା’’ତି ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ପାହେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଦିନ୍ନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ତଂ ପକ୍କୋସାପେତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଆହ ‘‘କିଂ ପନ ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତାନଂ ଗୱେସଥ ପର’’ନ୍ତି ? ଅତ୍ତାନଂ ସପ୍ପୁରିସାତି, ସୋ ତେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନମଦାସି, ସବ୍ବେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ପୁନ ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ପାହେସି, ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ପହିତା ସବ୍ବେପି ତତ୍ଥେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୱିହରିଂସୁ ।
ତତୋ ସଙ୍ଘୋ ଗତଗତା ନାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞତରଂ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତଂ ପାହେସି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମଦିନ୍ନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିସ୍ସମହାୱିହାରୱାସୀ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ତୁୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକେ ପେସେସି, ତ୍ୱଂ ନାମ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଣଂ ଗରୁଂ ନ କରୋସି, ନାଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ କିମେତନ୍ତି ପଣ୍ଣସାଲଂ ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱାୱ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ନିକ୍ଖମି, ସୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ହଙ୍କନୱିହାରଂ ପାୱିସି । ତତ୍ଥ ଚେକୋ ମହାଥେରୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାତୀତୋ ଅଧିମାନେନ ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଜାନାତି । ଥେରୋ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗମଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଆମ ଧମ୍ମଦିନ୍ନ, ୟଂ ପବ୍ବଜିତେନ କାତବ୍ବଂ, ଚିରକତଂ ତଂ ମୟା, ଅତୀତସଟ୍ଠିୱସ୍ସୋମ୍ହି ଏତରହୀ’’ତି । କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଇଦ୍ଧିମ୍ପି ୱଳଞ୍ଜେଥାତି । ଆମ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାତି । ସାଧୁ ୱତ, ଭନ୍ତେ, ହତ୍ଥିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପଟିମୁଖଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମାପେଥାତି । ସାଧାୱୁସୋତି ଥେରୋ ସବ୍ବସେତଂ ସତ୍ତପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ତିଧାପଭିନ୍ନଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ବୀଜୟମାନଂ ସୋଣ୍ଡଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ଦନ୍ତେହି ୱିଜ୍ଝିତୁକାମଂ ୱିୟ ପଟିମୁଖଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମହାହତ୍ଥିଂ ମାପେସି । ସୋ ତଂ ଅତ୍ତନାୟେୱ ମାପିତଂ ହତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ପଲାୟିତୁଂ ଆରଭି । ତଦାୱ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ନାହଂ ଅରହା’’ତି ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଦିନ୍ନସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ପତିଟ୍ଠା ମେ ହୋହି, ଆୱୁସୋ’’ତି ଆହ । ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ ‘‘ମା, ଭନ୍ତେ, ସୋଚି, ମା ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି, କାରକାନଂୟେୱ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଥେରଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନମଦାସି । ଥେରୋ ତସ୍ସୋୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।
ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେପି ତାଦିସୋୱ ଥେରୋ ୱସତି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ ତମ୍ପି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଥେୱ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପି ତଥେୱ ବ୍ୟାକାସି । ତତୋ ନଂ ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଇଦ୍ଧିମ୍ପି ୱଳଞ୍ଜେଥାତି ଆହ । ଆମାୱୁସୋତି । ସାଧୁ ୱତ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ମାପେଥାତି । ଥେରୋ ମାପେସି । ଏତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ପଦୁମଗୁମ୍ବଂ ମାପେଥାତି । ତମ୍ପି ମାପେସି । ପଦୁମଗୁମ୍ବେ ମହାପଦୁମଂ ମାପେଥାତି । ତମ୍ପି ମାପେସି । ଏତସ୍ମିଂ ପଦୁମଗୁମ୍ବେ ଠତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରେନ ଗାୟନ୍ତଂ ନଚ୍ଚନ୍ତଞ୍ଚ ଏକଂ ଇତ୍ଥିୱିଗ୍ଗହଂ ମାପେଥାତି । ତମ୍ପି ମାପେସି । ସୋ ଏତଂ, ଭନ୍ତେ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟଥାତି ୱତ୍ୱା ସୟଂ ପାସାଦଂ ପାୱିସି । ଥେରସ୍ସ ତଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସା ଚଲିଂସୁ, ସୋ ତଦା ଅତ୍ତାନଂ ଞତ୍ୱା ପୁରିମତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଦିନ୍ନତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।
ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋପି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତିସ୍ସମହାୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଥେରା ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ଏତଂ କିର ତେସଂ ୱତ୍ତଂ । ତେନ ନେସଂ ଏକୋପି ‘‘ଇଧ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଠପେହୀ’’ତି ଧମ୍ମଦିନ୍ନଂ ୱତ୍ତା ପୁଚ୍ଛିତାପି ନାହୋସି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନୋ ଏସୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଞତ୍ୱା ପନ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ତିଣ୍ହେନ ଅସିନା କୁମୁଦନାଳକଲାପଂ ୱିୟ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାଦଙ୍ଗୁଲିୟା ମହାପଥୱିଂ ପହରି । ଭନ୍ତେ ଅୟଂ ଅଚେତନା ମହାପଥୱୀପି ଧମ୍ମଦିନ୍ନସ୍ସ ଗୁଣଂ ଜାନାତି । ତୁମ୍ହେ ପନ ନ ଜାନିତ୍ଥାତି ଚ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଚେତନାୟଂ ପଥୱୀ, ୱିଜାନାତି ଗୁଣାଗୁଣଂ ।
ସଚେତନାଥ ଖୋ ଭନ୍ତେ, ନ ଜାନାଥ ଗୁଣାଗୁଣ’’ନ୍ତି ॥
ତାୱଦେୱ ଚ ଆକାସେ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତଲଙ୍ଗରତିସ୍ସପବ୍ବତମେୱ ଅଗମାସି । ଏୱଂ କାରକସ୍ସେୱ ଅଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ତାଦିସାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଝାନଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଠାନଂ ଖୋ ପନେତନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ଅତ୍ଥେତଂ କାରଣଂ, ନୋ ନତ୍ଥି । ୟେନ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ବାହିରପରିବ୍ବାଜକେହି ସାଧାରଣଂ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ, ୟଂ ପନ ତସ୍ସ ଏୱମସ୍ସ ସଲ୍ଲେଖେନ ୱିହରାମୀତି, ୟଂ ପଟିପତ୍ତିୱିଧାନଂ କିଲେସେ ସଂଲିଖତି, ତେନାହଂ ୱିହରାମୀତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ହି ଅଧିମାନିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଝାନଂ ସଲ୍ଲେଖୋ ୱା ସଲ୍ଲେଖପଟିପଦା ୱା ହୋତି । କସ୍ମା ? ଅୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ତା । ନ ହି ସୋ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି, ଝାନଂ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗମତ୍ତଂ କରୋତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ନ ଖୋ ପନେତେ, ଚୁନ୍ଦ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସଲ୍ଲେଖା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରା ଏତେ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ଏତେତି ଝାନଧମ୍ମୱସେନ ବହୁୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଏତେ ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱା, ଏକମ୍ପି ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ବହୁତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱା, ଏକମ୍ପି ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ପୱତ୍ତିୱସେନ ବହୁତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏସ ନୟୋ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେସୁ । ଆରୁପ୍ପଝାନେସୁ ପନ ଆରମ୍ମଣଭେଦାଭାୱତୋ ପୁରିମକାରଣଦ୍ୱୟୱସେନେୱ ବହୁୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟସ୍ମା ଚେତେସଂ ଅଙ୍ଗାନିପି ସନ୍ତାନି ଆରମ୍ମଣାନିପି, ନିବ୍ବୁତାନି ଚେୱ ସୁଖୁମାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାନି ସନ୍ତା ଏତେ ୱିହାରାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ତାୱ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣା ୱଣ୍ଣନା । ୱିସେସୱଣ୍ଣନା ପନ ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିପଦାନୁସାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା । ସା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସବ୍ବାକାରେନ ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।
୮୩. ଏୱଂ ୟସ୍ମା ଅଧିମାନିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଝାନୱିହାରୋ ଅୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ତା ସଲ୍ଲେଖୱିହାରୋ ନ ହୋତି, ନ ହି ସୋ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସତି, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗକରୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରୋ ପନସ୍ସ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପଜ୍ଝାନାନି ଚ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନି ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଚ ୟତ୍ଥ ସଲ୍ଲେଖୋ କାତବ୍ବୋ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି, ତଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୁଂ ତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲେଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଧ ଖୋ ପନ ୱୋତିଆଦିମାହ ।
କସ୍ମା ପନ ‘‘ଅଟ୍ଠହି ସମାପତ୍ତୀହି ଅୱିହିଂସାଦୟୋ ସଲ୍ଲେଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା ? ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକତ୍ତା । ବାହିରକାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱଟ୍ଟପାଦକାୟେୱ । ସାସନେ ସରଣଗମନମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରପାଦକଂ, ପଗେୱ ଅୱିହିଂସାଦୟୋ । ଇମିନାୟେୱ ଚ ସୁତ୍ତେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ୟଥା ବାହିରକସ୍ସ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞସ୍ସାପି ଦିନ୍ନଦାନତୋ ସାସନେ ତିସରଣଗତସ୍ସ ଦିନ୍ନଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ ହୋତୀ’’ତି । ଇଦଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିସୁତ୍ତେ ‘‘ବାହିରକେ କାମେସୁ ୱୀତରାଗେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଗୁଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା, କୋ ପନ ୱାଦୋ ସୋତାପନ୍ନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) । ସରଣଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ତତ୍ଥ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି, ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଳିୟୋଜନା ।
ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ଇଧାତି ୱିହିଂସାଦିୱତ୍ଥୁଦୀପନମେତଂ । ଖୋ ପନାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱୋତି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଅୟଂ ପନ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ୟଦେତଂ ‘‘ପରେ ୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିହିଂସାଦିୱତ୍ଥୁଂ ୱଦାମ । ଇଧ, ଚୁନ୍ଦ, ତୁମ୍ହେହି ସଲ୍ଲେଖୋ କାତବ୍ବୋତି ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ପରେ ୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ଅୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପରେତି ୟେ କେଚି ଇମଂ ସଲ୍ଲେଖମନନୁୟୁତ୍ତା । ୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱାତିଆଦୀହି ସତ୍ତାନଂ ୱିହେସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ମୟମେତ୍ଥ ଅୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସାମାତି ମୟଂ ପନ ୟତ୍ଥେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପରେ ଏୱଂ ୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଏତ୍ଥେୱ ଅୱିହିଂସକା ଭୱିସ୍ସାମ, ଅୱିହିଂସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସାମ । ଇତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋତି ଏୱଂ ତୁମ୍ହେହି ସଲ୍ଲେଖୋ କାତବ୍ବୋ। ସଲ୍ଲେଖୋତି ଚ ଇଧ ଅୱିହିଂସାୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱିହିଂସା ହି ୱିହିଂସଂ ସଲ୍ଲେଖତି, ତଂ ଛିନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲେଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ । ପରେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମପଥାନଂ ଅନ୍ତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛତ୍ତାନଂ ଆଦିମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ମୟମେତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମପଥକଥା ୱିତ୍ଥାରତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତେ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତେସୁ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଦ୍ୱେଧାୱିତକ୍କେ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ପାଣଂ ଅତିପାତେନ୍ତୀତି ପାଣାତିପାତୀ ପାଣଘାତକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଅଦିନ୍ନାଦାୟୀ, ପରସ୍ସ ହାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଂ ହୀନଂ ଲାମକଧମ୍ମଂ ଚରନ୍ତୀତି ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ମେଥୁନଧମ୍ମପ୍ପଟିସେୱକାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପଟିପଦଂ ଚରନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ମେଥୁନା ପଟିୱିରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସଲ୍ଲେଖୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ହି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସଲ୍ଲେଖତି । ମୁସା ୱଦନ୍ତୀତି ମୁସାୱାଦୀ, ପରେସଂ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଂ ତୁଚ୍ଛଂ ଅଲିକଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପିସୁଣା ୱାଚା ଏତେସନ୍ତି ପିସୁଣୱାଚା। ପରେସଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦିକା ଫରୁସା ୱାଚା ଏତେସନ୍ତି ଫରୁସୱାଚା। ସମ୍ଫଂ ନିରତ୍ଥକୱଚନଂ ପଲପନ୍ତୀତି ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୀ। ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୂ, ପରଭଣ୍ଡଲୁବ୍ଭନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପନ୍ନଂ ପୂତିଭୂତଂ ଚିତ୍ତମେତେସନ୍ତି ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତା। ମିଚ୍ଛା ପାପିକା ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ଏତେସଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀ, କମ୍ମପଥପରିୟାପନ୍ନାୟ ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିୱତ୍ଥୁକାୟ, ମିଚ୍ଛତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାୟ ଅନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା ସୋଭନା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ଏତେସଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ, କମ୍ମପଥପରିୟାପନ୍ନାୟ ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦିକାୟ କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଟ୍ଠିୟା, ସମ୍ମତ୍ତପରିୟାପନ୍ନାୟ ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାତି ଅୟାଥାୱଅନିୟ୍ୟାନିକଅକୁସଲସଙ୍କପ୍ପା । ଏସ ନୟୋ ମିଚ୍ଛାୱାଚାତିଆଦୀସୁ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ୱିୟ ହି ମିଚ୍ଛାସତି ନାମ ପାଟିଏକ୍କୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ଅତୀତଂ ପନ ଚିନ୍ତୟତୋ ପୱତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଅତ୍ଥେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁସ୍ସତି, ନେସା ନତ୍ଥୀତି ୱଦାମି, ପୁତ୍ତଲାଭଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁସ୍ସରତୋ, ଧନଲାଭଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁସ୍ସରତୋ, ୟସଲାଭଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁସ୍ସରତୋ’’ତି, ତମ୍ପି ତଂ ତଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ସତିପତିରୂପକେନ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ମିଚ୍ଛାଞାଣୀତି ଏତ୍ଥ ଚ ମିଚ୍ଛାଞାଣନ୍ତି ପାପକିରିୟାସୁ ଉପାୟଚିନ୍ତାୱସେନ ପାପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁକତଂ ମୟା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକାରେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମୋହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତା ପୁଗ୍ଗଲା ମିଚ୍ଛାଞାଣୀ । ସମ୍ମାଞାଣୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏକୂନୱୀସତିଭେଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଞାଣଂ ‘‘ସମ୍ମାଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନ ସମନ୍ନାଗତା ପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାଞାଣୀ । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି ଅୱିମୁତ୍ତାୟେୱ ସମାନା ‘‘ୱିମୁତ୍ତା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ, ଅୱିମୁତ୍ତିୟଂ ୱା ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ, ମିଚ୍ଛା ପାପିକା ୱିପରୀତା ୱିମୁତ୍ତି ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀ। ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେନାକାରେନ ପୱତ୍ତାନଂ ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସଧମ୍ମା ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲିଖିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସଲ୍ଲେଖୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମୟମେତ୍ଥ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତୀ ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋ’’ତି ।
ଇତୋ ପରାନି ତୀଣି ନୀୱରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅଭିଜ୍ଝାଲୂ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତାତି ଏୱଂ କମ୍ମପଥେସୁ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପନେତ୍ଥ ପଠମାନି ଦ୍ୱେ ନୀୱରଣାନି ନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଥିନମିଦ୍ଧେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତା ଅଭିଭୂତାତି ଥିନମିଦ୍ଧପରିୟୁଟ୍ଠିତା। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ଉଦ୍ଧତା। ୱିଚିନନ୍ତା କିଚ୍ଛନ୍ତି ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କାତୁନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛୀ । କୋଧନାତିଆଦୀନି ଦସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ କୋଧାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦୱତ୍ଥସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – କୋଧନାତି କୁଜ୍ଝନସୀଲା । ଉପନାହୀତି ଉପନାହନସୀଲା, ଉପନାହୋ ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଉପନାହୀ। ତଥା ମକ୍ଖୀ ପଲାସୀ ଚ । ଇସ୍ସନ୍ତୀତି ଇସ୍ସୁକୀ। ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତୀତି ମଚ୍ଛରୀ, ମଚ୍ଛେରଂ ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ମଚ୍ଛରୀ । ସଠୟନ୍ତୀତି ସଠା, ନ ସମ୍ମା ଭାସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, କେରାଟିକୟୁତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମାୟା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ମାୟାୱୀ। ଥମ୍ଭସମଙ୍ଗିତାୟ ଥଦ୍ଧା। ଅତିମାନୟୋଗେନ ଅତିମାନୀ। ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚନୀକନୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁବ୍ବଚାତି ୱତ୍ତୁଂ ଦୁକ୍ଖା କିଞ୍ଚି ୱୁଚ୍ଚମାନା ନ ସହନ୍ତି । ତବ୍ବିପରୀତା ସୁୱଚା। ଦେୱଦତ୍ତାଦିସଦିସା ପାପକା ମିତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି ପାପମିତ୍ତା। ବୁଦ୍ଧା ୱା ସାରିପୁତ୍ତାଦିସଦିସା ୱା କଲ୍ୟାଣା ମିତ୍ତା ଏତେସନ୍ତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗୱସେନ ପମତ୍ତା। ୱିପରୀତା ଅପ୍ପମତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମାନି ତୀଣି ପକିଣ୍ଣକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଅସ୍ସଦ୍ଧାତିଆଦୀନି ସତ୍ତ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୱସେନ । ତତ୍ଥ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଧା ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ଅସ୍ସଦ୍ଧା। ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ସଦ୍ଦହନ୍ତୀତି ସଦ୍ଧା, ସଦ୍ଧା ୱା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତିପି ସଦ୍ଧା । ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ହିରୀତି ଅହିରିକା, ଅକୁସଲସମାପତ୍ତିୟା ଅଜିଗୁଚ୍ଛମାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ହିରୀ ଏତେସଂ ମନେ, ହିରିୟା ୱା ୟୁତ୍ତମନାତି ହିରିମନା। ନ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୀତି ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀ, ଅକୁସଲସମାପତ୍ତିୟା ନ ଭାୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତବ୍ବିପରୀତା ଓତ୍ତପ୍ପୀ। ଅପ୍ପଂ ସୁତମେତେସନ୍ତି ଅପ୍ପସ୍ସୁତା, ଅପ୍ପନ୍ତି ଚ ଥୋକନ୍ତି ନ ଗହେତବ୍ବଂ, ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସୁତା’’ତି ହି ନିସ୍ସୁତା ସୁତୱିରହିତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ବହୁ ସୁତମେତେସନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା, ତଥାଗତଭାସିତଂ ଏକମ୍ପି ଗାଥଂ ୟାଥାୱତୋ ଞତ୍ୱା ଅନୁରୂପପଟିପନ୍ନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କୁଚ୍ଛିତା ସୀଦନ୍ତୀତି କୁସୀତା, ହୀନୱୀରିୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଆରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟମେତେସନ୍ତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା, ସମ୍ମପ୍ପଧାନୟୁତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ମୁଟ୍ଠା ସତି ଏତେସନ୍ତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ, ନଟ୍ଠସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଏତେସନ୍ତି ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ, ନିଚ୍ଚଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖପ୍ପୱତ୍ତସତୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦୁଟ୍ଠା ପଞ୍ଞା ଏତେସନ୍ତି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା, ନଟ୍ଠପଞ୍ଞାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପନ୍ନାତି ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନା, ପଞ୍ଞାତି ଚ ଇଧ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିପସ୍ସନାସମ୍ଭାରୋ ହି ପରିପୂରୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୱ ଅୟନ୍ତି ପୋରାଣାନଂ ଆଣା ।
ଇଦାନି ଏକମେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଦିଟ୍ଠିଂ ତୀହାକାରେହି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିଂ ପରାମସନ୍ତୀତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀ। ଆଧାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଆଧାନଗ୍ଗାହୀ, ଆଧାନନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୁତ୍ତକାରଣଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଲଦ୍ଧିଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୀ, ଦୁକ୍ଖେନ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ବହୁମ୍ପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ କାତୁନ୍ତି ଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୀ, ୟେ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅପି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତାଦିସା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ୟଂ ୟଦେୱ ଧମ୍ମଂ ୱା ଅଧମ୍ମଂ ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟେହି କଥିତଂ, ଏୱଂ ଅମ୍ହେହି ସୁତ’’ନ୍ତି କୁମ୍ମୋୱ ଅଙ୍ଗାନି ସକେ କପାଲେ ଅନ୍ତୋୟେୱ ସମୋଦହନ୍ତି, କୁମ୍ଭୀଲଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୪. ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ସଲ୍ଲେଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ ସଲ୍ଲେଖେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସାପି ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମ୍ପି ଖୋ ଅହନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ଅହଂ, ଚୁନ୍ଦ, କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମ୍ପି ବହୂପକାରଂ ୱଦାମି, ୟା ପନେତା କାୟେନ ଚ ୱାଚାୟ ଚ ଅନୁୱିଧିୟନା, ୟଥା ପଠମଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଥେୱ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ କାୟେନ କରଣଂ, ୱାଚାୟ ଚ ‘‘କରୋଥା’’ତି ଆଣାପନଂ ୱା, ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନି ୱା, ତତ୍ଥ ୱାଦୋୟେୱ କୋ, ଏକନ୍ତବହୂପକାରାୟେୱ ହି ତା ଅନୁୱିଧିୟନାତି ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋପି ବହୂପକାରୋତି ? ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହତ୍ତା ଅନୁୱିଧିୟନାନଂ ହେତୁତ୍ତା ଚ ।
‘‘ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସୟମ୍ପି ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହୋ ଅନୁୱିଧିୟନାନମ୍ପି ହେତୁ, ଏୱଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଦୁତିୟଦିୱସେ ମହାୱୀଥିଂ ପିଦହିତ୍ୱା ମହାମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସତସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସସ୍ସ ୱା ଦାନଂ ଦେତି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେଥ ପୂଜେଥ ପରିୱିସଥା’’ତି ପରିଜନେ ଆଣାପେତି । ଏୱଂ ‘‘ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରଂ ସେନାସନଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସୟମ୍ପି ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହୋ ଅନୁୱିଧିୟନାନମ୍ପି ହେତୁ, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ହି ଚୀୱରାଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ଦେତି ଦାପେତି ଚ । ଏସ ନୟୋ ସରଣଗମନାଦୀସୁ ।
‘‘ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଛା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ସରଣଂ ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ‘‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗଂ ଦସଙ୍ଗଂ ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ସମାଦିୟତି, ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାୟେନ ୱାଚାୟ ଚ ପୂରେତବ୍ବଂ ସୀଲଂ ପୂରେତି । ‘‘ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାୱ ଏକଂ ୱା ନିକାୟଂ ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ୱାଚାୟ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନ-କମ୍ମଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହ-କସିଣପରିକମ୍ମ-ଝାନସମାପତ୍ତିୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲ- ପଚ୍ଚେକବୋଧି-ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୱସେନ ନେତବ୍ବଂ ।
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ହି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସୟମ୍ପି ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହୋ ଅନୁୱିଧିୟନାନମ୍ପି ହେତୁ, ଏୱଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଅପରେନ ସମୟେନ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାନି କାୟେନ ୱାଚାୟ ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ତାରେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋପି ବହୂପକାରୋ । କାୟୱାଚାହି ପନ ଅନୁୱିଧିୟନା ଅତିବହୂପକାରାୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସାପି ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ଚୁନ୍ଦା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ ।
୮୫. ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି ଦସ୍ସିତେ ସଲ୍ଲେଖେ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସାପି ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ସଲ୍ଲେଖସ୍ସ ହିତାଧିଗମାୟ ମଗ୍ଗଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟଥା ନାମ, ଚୁନ୍ଦ, ଖାଣୁକଣ୍ଟକପାସାଣାଦୀହି ୱିସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପରିକ୍କମନାୟ ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞୋ ସୁପରିକମ୍ମକତୋ ୱିୟ ଭୂମିଭାଗୋ ସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଥା ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲପାସାଣପପାତକୁମ୍ଭୀଲମକରାଦି ପରିବ୍ୟାକୁଲଂ ୱିସମଂ ତିତ୍ଥମସ୍ସ, ତସ୍ସ ପରିକ୍କମନାୟ ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଅୱିସମଂ ଅନୁପୁବ୍ବଗମ୍ଭୀରଂ ସୋପାନଫଲକସଦିସଂ ତିତ୍ଥଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ୟଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସୁଖେନେୱ ତଂ ନଦିଂ ୱା ତଳାକଂ ୱା ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ନ୍ହାୟେୟ୍ୟ ୱା ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ ୱା, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ୱିସମମଗ୍ଗୱିସମତିତ୍ଥସଦିସାୟ ୱିହିଂସାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ୱିହିଂସକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମମଗ୍ଗସମତିତ୍ଥସଦିସା ଅୱିହିଂସା ହୋତି ପରିକ୍କମନାୟ । ୟଥେୱ ହି ୱିସମମଗ୍ଗତିତ୍ଥପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଚ ତିତ୍ଥଞ୍ଚ ପଟିୟତ୍ତଂ, ଏୱଂ ୱିହିଂସାପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଅୱିହିଂସା ପଟିୟତ୍ତା, ୟଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସୁଖେନେୱ ମନୁସ୍ସଗତିଂ ୱା ଦେୱଗତିଂ ୱା ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଅନୁଭୱେୟ୍ୟ ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ ୱା ଲୋକା । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
୮୬. ଏୱଂ ତସ୍ସେୱ ହିତାଧିଗମାୟ ମଗ୍ଗଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟଥା ନାମ, ଚୁନ୍ଦ, ୟେ କେଚି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନକା ୱା ଅଜନକା ୱା, ଦିନ୍ନାୟପି ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିପାକଜନକା ୱା ଅଜନକା ୱା, ସବ୍ବେ ତେ ଜାତିୱସେନ ଅଧୋଭାଗଙ୍ଗମନୀୟାତି ଏୱଂନାମାୱ ହୋନ୍ତି, ୱିପାକକାଲେ ଅନିଟ୍ଠାକନ୍ତୱିପାକତ୍ତା । ୟଥା ଚ ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନକା ୱା ଅଜନକା ୱା ଦିନ୍ନାୟପି ପଟିସନ୍ଧିୟା ୱିପାକଜନକା ୱା ଅଜନକା ୱା, ସବ୍ବେ ତେ ଜାତିୱସେନ ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟାତି ଏୱଂନାମାୱ ହୋନ୍ତି, ୱିପାକକାଲେ ଇଟ୍ଠକନ୍ତୱିପାକତ୍ତା, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ୱିହିଂସକସ୍ସ…ପେ॰… ଉପରିଭାଗାୟାତି । ତତ୍ରାୟଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନା – ୟଥା ସବ୍ବେ ଅକୁସଲା ଅଧୋଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା, ଏୱଂ ୱିହିଂସକସ୍ସ ଏକା ୱିହିଂସାପି । ୟଥା ଚ ସବ୍ବେ କୁସଲା ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟା, ଏୱଂ ଅୱିହିଂସକସ୍ସ ଏକା ଅୱିହିଂସାପି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଅକୁସଲଂ ଅକୁସଲେନ କୁସଲଞ୍ଚ କୁସଲେନ ଉପମେତବ୍ବଂ, ଅୟଂ କିରେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।
୮୭. ଏୱଂ ତସ୍ସେୱ ସଲ୍ଲେଖସ୍ସ ଉପରିଭାଗଙ୍ଗମନୀୟତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିନିବ୍ବାପନେ ସମତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋ ୱତ ଚୁନ୍ଦାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ତସ୍ସ ୟୋତି ଇମଂ ଉଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୋ ଅତ୍ତନା ପଲିପପଲିପନ୍ନୋ, ସୋ ୱତ, ଚୁନ୍ଦ, ପରଂ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଲିପପଲିପନ୍ନୋତି ଗମ୍ଭୀରକଦ୍ଦମେ ନିମୁଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ନୋ ଚ ଖୋ ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ । ଅରିୟସ୍ସ ପନ ୱିନୟେ ପଲିପନ୍ତି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଲିପନ୍ନୋତି ତତ୍ଥ ନିମୁଗ୍ଗୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା, ଚୁନ୍ଦ, କୋଚି ପୁରିସୋ ୟାୱ ନାସିକଗ୍ଗା ଗମ୍ଭୀରେ କଦ୍ଦମେ ନିମୁଗ୍ଗୋ ଅପରଂ ତତ୍ଥେୱ ନିମୁଗ୍ଗଂ ହତ୍ଥେ ୱା ସୀସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି, ନ ହି ତଂ କାରଣମତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ୟୋ ଅତ୍ତନା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପଲିପେ ପଲିପନ୍ନୋ, ସୋ ୱତ ପରଂ ତଥେୱ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ଅୟୁତ୍ତମେତଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀଉପାସକଉପାସିକାନଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ହୋନ୍ତିୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତାରୋ, ତସ୍ମା ପଲିପପଲିପନ୍ନୋ ଉଦ୍ଧରତୀତି, ତଂ ନ ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭଗୱାୟେୱ ହି ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରତି, ପସଂସାମତ୍ତମେୱ ପନ ଧମ୍ମକଥିକା ଲଭନ୍ତି ରଞ୍ଞା ପହିତଲେଖୱାଚକୋ ୱିୟ । ୟଥା ହି ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦେ ପହିତଂ ଲେଖଂ ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଲେଖଂ ୱାଚେତୁଂ ଅଜାନନ୍ତା ୟୋ ୱାଚେତୁଂ ଜାନାତି, ତେନ ୱାଚାପେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଆଣା’’ତି ଆଦରେନ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ନ ଚ ନେସଂ ହୋତି ‘‘ଲେଖୱାଚକସ୍ସ ଅୟଂ ଆଣା’’ତି । ଲେଖୱାଚକୋ ପନ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ୱାଚାୟ ୱାଚେସି ଅନେଲଗଳାୟା’’ତି ପସଂସାମତ୍ତମେୱ ଲଭତି, ଏୱମେୱ କିଞ୍ଚାପି ସାରିପୁତ୍ତପଭୁତୟୋ ଧମ୍ମକଥିକା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଲିଖିତପଣ୍ଣୱାଚକୋ ୱିୟ ତେ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱତୋୟେୱ ପନ ସା ଧମ୍ମଦେସନା ରଞ୍ଞୋ ଆଣା ୱିୟ । ୟେ ଚ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେନ୍ତି, ତେ ଭଗୱାୟେୱ ଉଦ୍ଧରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମକଥିକା ପନ ‘‘ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ୱାଚାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି ଅନେଲଗଳାୟା’’ତି ପସଂସାମତ୍ତମେୱ ଲଭନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତମେୱେତନ୍ତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଦନ୍ତୋଅୱିନୀତୋ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନିବ୍ବିସତାୟ ଅଦନ୍ତୋ। ଅସିକ୍ଖିତୱିନୟତାୟ ଅୱିନୀତୋ। ଅନିବ୍ବୁତକିଲେସତାୟ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ତାଦିସୋ ପରଂ ଦମେସ୍ସତି, ନିବ୍ବିସଂ କରିସ୍ସତି, ୱିନେସ୍ସତି ୱା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖାପେସ୍ସତି, ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସତି ୱା ତସ୍ସ କିଲେସେ ନିବ୍ବାପେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱମେୱ ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ୱିହିଂସକସ୍ସ…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବାନାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟଥା ହି ଅତ୍ତନା ଅପଲିପପଲିପନ୍ନୋ ପରଂ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତି, ଦନ୍ତୋ ଦମେସ୍ସତି, ୱିନୀତୋ ୱିନେସ୍ସତି, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସତୀତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅପଲିପପଲିପନ୍ନତ୍ତଂ, ଦନ୍ତତ୍ତଂ ୱିନୀତତ୍ତଂ ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତଞ୍ଚ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ୱିହିଂସକସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱିହିଂସା ହୋତି ପରିନିବ୍ବାନାୟ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ଅତ୍ତନା ଅୱିହିଂସକୋ, ତସ୍ସ ୟା ଅୱିହିଂସା, ଅୟଂ ୟା ଏସା ୱିହିଂସକସ୍ସ ପରସ୍ସ ୱିହିଂସା, ତସ୍ସା ପରିନିବ୍ବାନାୟ ହୋତି, ଅତ୍ତନା ହି ଅୱିହିଂସକୋ ପରସ୍ସ ୱିହିଂସାଚେତନଂ ନିବ୍ବାପେସ୍ସତୀତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅୱିହିଂସକତ୍ତମେୱ । ୟଞ୍ହି ୟେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଂ ହୋତି, ସୋ ପରଂ ତଦତ୍ଥାୟ ସମାଦପେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ।
ଅଥ ୱା ୟଥା ଅତ୍ତନା ଅପଲିପନ୍ନୋ ଦନ୍ତୋ ୱିନୀତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରଂ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଅଦନ୍ତଂ ଅୱିନୀତଂ ଅପରିନିବ୍ବୁତଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତି ଦମେସ୍ସତି ୱିନେସ୍ସତି ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସତୀତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ୱିହିଂସକସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିହିଂସାପହାନାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅୱିହିଂସା ହୋତି ପରିନିବ୍ବାନାୟ । ପରିନିବ୍ବୁତୋ ୱିୟ ହି ଅପରିନିବ୍ବୁତଂ ଅୱିହିଂସାଚେତନାୱ ୱିହିଂସାଚେତନଂ ପରିନିବ୍ବାପେତୁଂ ସମତ୍ଥା । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଚୁନ୍ଦା’’ତିଆଦିମାହାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ଅନୁପଦୟୋଜନା ନ କତାତି ।
୮୮. ଏୱଂ ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାପନେ ସମତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଦେସନଂ ନିଗମେତ୍ୱା ଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେତୁଂ ଇତି ଖୋ, ଚୁନ୍ଦାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଲ୍ଲେଖପରିୟାୟୋତି ସଲ୍ଲେଖକାରଣଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏତ୍ଥ ଅୱିହିଂସାଦୟୋ ଏୱ ୱିହିଂସାଦୀନଂ ସଲ୍ଲେଖନତୋ ସଲ୍ଲେଖକାରଣଂ। ତେସଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ ଚିତ୍ତୁପାଦକାରଣଂ, ୱିହିଂସାଦି, ପରିକ୍କମନସ୍ସ ହେତୁତୋ ପରିକ୍କମନକାରଣଂ, ଉପରିଭାଗନିପ୍ଫାଦନତୋ ଉପରିଭାଗକାରଣଂ, ୱିହିଂସାଦୀନଂ ପରିନିବ୍ବାପନତୋ ପରିନିବ୍ବାନକାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ହିତେସିନାତି ହିତଂ ଏସନ୍ତେନ । ଅନୁକମ୍ପକେନାତି ଅନୁକମ୍ପମାନେନ । ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି ଅନୁକମ୍ପଂ ଚିତ୍ତେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ପରିଚ୍ଚାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତଂ ୱୋ ତଂ ମୟାତି ତଂ ମୟା ଇମେ ପଞ୍ଚ ପରିୟାୟେ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ କତଂ । ଏତ୍ତକମେୱ ହି ଅନୁକମ୍ପକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ କିଚ୍ଚଂ, ୟଦିଦଂ ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନା । ଇତୋ ପରଂ ପନ ପଟିପତ୍ତି ନାମ ସାୱକାନଂ କିଚ୍ଚଂ । ତେନାହ ଏତାନି, ଚୁନ୍ଦ, ରୁକ୍ଖମୂଲାନି…ପେ॰… ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀତି ।
ତତ୍ଥ ଚ ରୁକ୍ଖମୂଲାନୀତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନଂ ଦସ୍ସେତି । ସୁଞ୍ଞାଗାରାନୀତି ଇମିନା ଜନୱିୱିତ୍ତଟ୍ଠାନଂ । ଉଭୟେନାପି ଚ ୟୋଗାନୁରୂପସେନାସନମାଚିକ୍ଖତି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତି । ଝାୟଥାତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣାନି, ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନି ଉପନିଜ୍ଝାୟଥ, ସମଥଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମା ପମାଦତ୍ଥାତି ମା ପମଜ୍ଜିତ୍ଥ । ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥାତି ୟେ ହି ପୁବ୍ବେ ଦହରକାଲେ, ଆରୋଗ୍ୟକାଲେ, ସତ୍ତସପ୍ପାୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିକାଲେ, ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱକାଲେ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରୱିରହିତା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ମଙ୍ଗୁଲଭତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖମନୁଭୋନ୍ତା ପମଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ପଚ୍ଛା ଜରାକାଲେ, ରୋଗକାଲେ, ମରଣକାଲେ, ୱିପତ୍ତିକାଲେ, ସତ୍ଥୁ ପରିନିବ୍ବୁତକାଲେ ଚ ତଂ ପୁବ୍ବେ ପମାଦୱିହାରଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତା, ସପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାଲକିରିୟଞ୍ଚ ଭାରିୟଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ତୁମ୍ହେ ପନ ତାଦିସା ମା ଅହୁୱତ୍ଥାତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥା’’ତି । ଅୟଂ ୱୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକା ‘‘ଝାୟଥ ମା ପମାଦତ୍ଥା’’ତି ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁସାସନୀ, ଓୱାଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି, ଆୱୁସୋ, ୱୁଚ୍ଚତି, କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ’’ତି ୱା ‘‘କତମଂ ପନାୱୁସୋ, ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ୟତ୍ତକା ଥେରେନ ପୁଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବା କଥେତୁକମ୍ୟତା ପୁଚ୍ଛା ଏୱ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଜାନନ୍ତାପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୱଦନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତାପି ବାହିରକାପି ସାସନିକାପି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନାପି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖେନାପି, ତସ୍ମା ତଂ ବହୂନଂ ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆମସନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି, ଆୱୁସୋ, ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଆହ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଅପରେହିପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଥାପରେହିପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସ୍ୱାୟଂ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅରିୟସାୱକୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ସୋଭନାୟ ପସତ୍ଥାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟଦା ପନ ଧମ୍ମେୟେୱ ଅୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ତଦାସ୍ସ ସୋଭନା ପସତ୍ଥା ଚ ଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସା ଚାୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦୁୱିଧା ହୋତି ଲୋକିୟା ଲୋକୁତ୍ତରାତି । ତତ୍ଥ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଞ୍ଚ ଲୋକିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ସବ୍ବାପି ସାସୱା ପଞ୍ଞା । ଅରିୟମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ପୁଗ୍ଗଲୋ ପନ ତିୱିଧୋ ହୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସେକ୍ଖୋ ଅସେକ୍ଖୋ ଚ । ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି ବାହିରକୋ ସାସନିକୋ ଚ । ତତ୍ଥ ବାହିରକୋ କମ୍ମୱାଦୀ କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ନୋ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକାୟ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିପରାମାସକତ୍ତା । ସାସନିକୋ ଦ୍ୱୀହିପି । ସେକ୍ଖୋ ନିୟତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅସେକ୍ଖୋ ଅସେକ୍ଖାୟ । ଇଧ ପନ ନିୟତାୟ ନିୟ୍ୟାନିକାୟ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଉଜୁଗତାସ୍ସ ଦିଟ୍ଠି ଧମ୍ମେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଆଗତୋ ଇମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି, ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ହି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟମନୁପଗମ୍ମ ଉଜୁଭାୱେନ ଗତତ୍ତା, କାୟୱଙ୍କାଦୀନି ଚ ସବ୍ବୱଙ୍କାନି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗତତ୍ତା ଉଜୁଗତା ହୋତି, ତାୟେୱ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ନୱପ୍ପକାରେପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ଅଚଲପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗହନାନି ଚ ୱିନିବ୍ବେଠେନ୍ତୋ ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତୋ ଜାତିସଂସାରା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ପରିନିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ଅରିୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତୋ ଇମଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତଂ ଅମତୋଗଧଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟତୋ ଖୋତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱଚନମେତଂ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତଂ ଅକୁସଲଞ୍ଚ ପଜାନାତି, ନିରୋଧାରମ୍ମଣାୟ ପଜାନନାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ ପଜାନାତି । ଅକୁସଲମୂଲଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ତସ୍ସ ମୂଲପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ଅକୁସଲମୂଲଞ୍ଚ ପଜାନାତି, ତେନେୱ ପକାରେନ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ କୁସଲଞ୍ଚ କୁସଲମୂଲଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁ ସବ୍ବୱାରେସୁ କିଚ୍ଚୱସେନେୱ ୱତ୍ଥୁପଜାନନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ତାୱତାପୀତି ଏତ୍ତକେନ ଇମିନା ଅକୁସଲାଦିପ୍ପଜାନନେନାପି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ଉଜୁଗତାସ୍ସ…ପେ॰… ଇମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତା ସଂଖିତ୍ତଦେସନା ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି । ଦେସନାୟେୱ ଚେସା ସଂଖିତ୍ତା, ତେସଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନେୱ ସମ୍ମାମନସିକାରପ୍ପଟିୱେଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦୁତିୟୱାରେ ପନ ଦେସନାପି ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରପ୍ପଟିୱେଧୋପି ୱିତ୍ଥାରେନେୱ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସଂଖିତ୍ତଦେସନାୟ ଦ୍ୱେ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗା, ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ଦ୍ୱେ ଉପରିମମଗ୍ଗା କଥିତା’’ତି ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୱସାନେ ‘‘ସବ୍ବସୋ ରାଗାନୁସୟଂ ପହାୟା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା । ଥେରୋ ପନାହ ‘‘ସଂଖିତ୍ତଦେସନାୟପି ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ରାସିତୋ କଥିତା, ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟପୀ’’ତି । ୟା ଚାୟଂ ଇଧ ସଂଖିତ୍ତୱିତ୍ଥାରଦେସନାସୁ ୱିଚାରଣା ଆୱିକତା, ସା ସବ୍ବୱାରେସୁ ଇଧ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପୁବ୍ବାନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନାମତ୍ତମେୱ ହି ଇତୋ ପରଂ କରିସ୍ସାମ ।
ଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା
ତତ୍ଥ ପଠମୱାରସ୍ସ ତାୱ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅକୋସଲ୍ଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅକୁସଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ପରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବକୁସଲପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱା । ତଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୱା । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସାଧାରଣପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅସାଧାରଣେସୁ ପନ ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ସୋ ଗୁଣୱିରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ପାଣେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ । ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ । ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ସରୀରଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି ପାଣୋ, ପାଣସଞ୍ଞିତା, ୱଧକଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ମରଣନ୍ତି । ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଥାୱରୋ, ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ଇଦ୍ଧିମୟୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରୀୟମାନେ ଅତିପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନଂ ନ ୱିତ୍ଥାରୟାମ, ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏୱରୂପଂ । ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ପରସ୍ସ ହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ, ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ପରୋ ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ତଂ ହୀନେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ପଣୀତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁପଣୀତତାୟ । ୱତ୍ଥୁସମତ୍ତେ ସତି ଗୁଣାଧିକାନଂ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ତଂ ତଂ ଗୁଣାଧିକଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତତୋ ହୀନଗୁଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ହରଣନ୍ତି । ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋୱ । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ, ପସୟ୍ହାୱହାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ, ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, କୁସାୱହାରୋତି ଇମେସଂ ଅୱହାରାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୨) ୱୁତ୍ତୋ ।
କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କାମେସୂତି ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ ।
ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ତାୱ ମାତୁରକ୍ଖିତା, ପିତୁରକ୍ଖିତା, ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତା, ଭାତୁରକ୍ଖିତା, ଭଗିନିରକ୍ଖିତା, ଞାତିରକ୍ଖିତା, ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା, ସାରକ୍ଖା, ସପରିଦଣ୍ଡାତି ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ; ଧନକ୍କୀତା, ଛନ୍ଦୱାସିନୀ, ଭୋଗୱାସିନୀ, ପଟୱାସିନୀ, ଓଦପତ୍ତକିନୀ, ଓଭଟଚୁମ୍ବଟା, ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା ଚ, କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଚ, ଧଜାହତା, ମୁହୁତ୍ତିକାତି ଏତା ଚ ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ। ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାରକ୍ଖାସପରିଦଣ୍ଡାନଂ, ଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଧନକ୍କୀତାଦୀନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଞ୍ଞେ ପୁରିସା, ଇଦଂ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ସୋ ପନେସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୀଲାଦିଗୁଣରହିତେ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ସେୱନପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ଏୱ ।
ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପୟୋଗୋ ୱା । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦନକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ। ଅପରୋ ନୟୋ ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ସୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଅପିଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ ନତ୍ଥୀତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସକ୍ଖିନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପିଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ତେଲଂ ନଦୀମଞ୍ଞେ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ପୁରାଣକଥାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ଦିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦନ୍ତାନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ । ସୋ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ୱିସଂୱାଦକକିରିୟାକରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାୟ ଚେ କିରିୟାୟ ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପିକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି ।
ପିସୁଣା ୱାଚାତିଆଦୀସୁ ୟାୟ ୱାଚାୟ ୟସ୍ସ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ପିସୁଣା ୱାଚା। ୟାୟ ପନ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଫରୁସମ୍ପି କରୋତି, ସା ୱାଚା ସୟମ୍ପି ଫରୁସା ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା ନ ହଦୟସୁଖା ୱା, ଅୟଂ ଫରୁସା ୱାଚା। ୟେନ ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ନିରତ୍ଥକଂ, ସୋ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ତେସଂ ମୂଲଭୂତା ଚେତନାପି ପିସୁଣାୱାଚାଦିନାମମେୱ ଲଭତି, ସା ଏୱ ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି । ତତ୍ଥ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ୱା ଭେଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପିସୁଣା ୱାଚା । ସା ୟସ୍ସ ଭେଦଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ଭିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ପରୋ, ‘‘ଇତି ଇମେ ନାନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତା ୱା, ‘‘ଅହଂ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମି ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ପିୟକମ୍ୟତା ୱା, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ।
ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସା ଚେତନା ଫରୁସା ୱାଚା । ତସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥମିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଦାରକୋ ମାତୁୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ମାତା ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ‘‘ଚଣ୍ଡା ତଂ ମହିଂସୀ ଅନୁବନ୍ଧତୂ’’ତି ଅକ୍କୋସି । ଅଥସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ଅରଞ୍ଞେ ମହିଂସୀ ଉଟ୍ଠାସି । ଦାରକୋ ‘‘ୟଂ ମମ ମାତା ମୁଖେନ କଥେସି ତଂ ମା ହୋତୁ, ୟଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିନ୍ତେସି ତଂ ହୋତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକିରିୟମକାସି । ମହିଂସୀ ତତ୍ଥେୱ ବଦ୍ଧା ୱିୟ ଅଟ୍ଠାସି । ଏୱଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋପି ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସା ୱାଚା ନ ହୋତି । ମାତାପିତରୋ ହି କଦାଚି ପୁତ୍ତକେ ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଚୋରା ୱୋ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି, ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ଚ ନେସଂ ଉପରି ପତନ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ କଦାଚି ନିସ୍ସିତକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କିଂ ଇମେ ଅହିରିକା ଅନୋତ୍ତପ୍ପିନୋ ଚରନ୍ତି ନିଦ୍ଧମଥ ନେ’’ତି । ଅଥ ଖୋ ନେସଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସା ୱାଚା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଚନସଣ୍ହତାୟ ଅଫରୁସା ୱାଚାପି ନ ହୋତି । ନ ହି ମାରାପେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ସୁଖଂ ସୟାପେଥା’’ତି ୱଚନଂ ଅଫରୁସା ୱାଚା ହୋତି । ଚିତ୍ତଫରୁସତାୟ ପନେସା ଫରୁସା ୱାଚାୱ । ସା ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତିତା, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ତୟୋ ସମ୍ଭାରା ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୋ ପରୋ, କୁପିତଚିତ୍ତଂ, ଅକ୍କୋସନାତି ।
ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ସୋ ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଆସେୱନମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିନିରତ୍ଥକକଥାପୁରେକ୍ଖାରତା, ତଥାରୂପୀକଥାକଥନନ୍ତି ।
ଅଭିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା, ପରଭଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ହୁତ୍ୱା ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣା । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ପରଭଣ୍ଡଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚ । ପରଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁକେ ହି ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତୀଦଂ ମମସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନ ପରିଣାମେତି ।
ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦୟତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ସୋ ପରୱିନାସାୟ ମନୋପଦୋସଲକ୍ଖଣୋ, ଫରୁସା ୱାଚା ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ପରସତ୍ତୋ ଚ, ତସ୍ସ ଚ ୱିନାସଚିନ୍ତା । ପରସତ୍ତୱତ୍ଥୁକେ ହି କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ନ ଚିନ୍ତେତି ।
ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗହଣାଭାୱେନ ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ଅପିଚ ଅନିୟତା ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ନିୟତା ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ୱତ୍ଥୁନୋ ଚ ଗହିତାକାରୱିପରୀତତା, ୟଥା ଚ ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥାଭାୱେନ ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ।
ଇମେସଂ ପନ ଦସନ୍ନଂ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥାନଂ ଧମ୍ମତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱେଦନାତୋ ମୂଲତୋତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି ଏତେସୁ ହି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ, ଚେତନାଧମ୍ମାୱ ହୋନ୍ତି, ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ।
କୋଟ୍ଠାସତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ କମ୍ମପଥା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ନୋ ମୂଲାନି । ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦା କମ୍ମପଥା ଚେୱ ମୂଲାନି ଚ । ଅଭିଜ୍ଝା ହି ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ହୋତି । ବ୍ୟାପାଦୋ ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ।
ଆରମ୍ମଣତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣତୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ୱା । ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ । ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋତିପି ଏକେ । ମୁସାୱାଦୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ୱା । ତଥା ପିସୁଣା ୱାଚା । ଫରୁସା ୱାଚା ସତ୍ତାରମ୍ମଣାୱ । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତୱସେନ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ୱା, ତଥା ଅଭିଜ୍ଝା । ବ୍ୟାପାଦୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋୱ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ତେଭୂମକଧମ୍ମୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣା ।
ୱେଦନାତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ରାଜାନୋ ଚୋରଂ ଦିସ୍ୱା ହସମାନାପି ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ଘାତେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ନେସଂ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତିୱେଦନଂ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନୋ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତେ ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନୋ ନ ହୋତି । ମୁସାୱାଦୋ ତିୱେଦନୋ, ତଥା ପିସୁଣା ୱାଚା । ଫରୁସା ୱାଚା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱ । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ତିୱେଦନୋ। ଅଭିଜ୍ଝା ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନା, ତଥା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ବ୍ୟାପାଦୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ ।
ମୂଲତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲକୋ ହୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ଦୋସମୋହୱସେନ ୱା ଲୋଭମୋହୱସେନ ୱା । ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଲୋଭମୋହୱସେନ । ମୁସାୱାଦୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ୱା ଲୋଭମୋହୱସେନ ୱା, ତଥା ପିସୁଣା ୱାଚା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଚ । ଫରୁସା ୱାଚା ଦୋସମୋହୱସେନ । ଅଭିଜ୍ଝା ମୋହୱସେନ ଏକମୂଲା, ତଥା ବ୍ୟାପାଦୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଲୋଭମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲାତି ।
ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ଲୁବ୍ଭତୀତି ଲୋଭୋ। ଦୁସ୍ସତୀତି ଦୋସୋ। ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋହୋ। ତେସୁ ଲୋଭୋ ସୟଞ୍ଚ ଅକୁସଲୋ ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଟ୍ଠେନ, ଇମେସଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଅକୁସଲାନଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତପ୍ପଭାୱକଟ୍ଠେନ କେସଞ୍ଚି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମୂଲନ୍ତି ଅକୁସଲମୂଲଂ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ ଆୱୁସୋ ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପାଣମ୍ପି ହନତୀ’’ତିଆଦି । ଦୋସମୋହାନଂ ଅକୁସଲମୂଲଭାୱେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
କୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା
ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ କୁସଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଏୱ । ୱେରଂ ମଣତୀତି ୱେରମଣୀ, ୱେରଂ ପଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିରମତି ୱା ଏତାୟ କରଣଭୂତାୟ, ୱିକାରସ୍ସ ୱେକାରଂ କତ୍ୱାପି ୱେରମଣୀ। ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱଣ୍ଣନା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱେରମଣୀତି କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତି । ୟା ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାଣାତିପାତା ଆରତି ୱିରତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତି, ସା ଭେଦତୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି । ତତ୍ଥ ଅସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୱୟବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅୟୁତ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ସୀହଳଦୀପେ ଚକ୍କନଉପାସକସ୍ସ ୱିୟ ।
ତସ୍ସ କିର ଦହରକାଲେୟେୱ ମାତୁୟା ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ୱେଜ୍ଜେନ ଚ ‘‘ଅଲ୍ଲସସମଂସଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଚକ୍କନସ୍ସ ଭାତା ‘‘ଗଚ୍ଛ ତାତ ଖେତ୍ତଂ ଆହିଣ୍ଡାହୀ’’ତି ଚକ୍କନଂ ପେସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଏକୋ ସସୋ ତରୁଣସସ୍ସଂ ଖାଦିତୁଂ ଆଗତୋ ହୋତି, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ଧାୱେନ୍ତୋ ୱଲ୍ଲିୟା ବଦ୍ଧୋ ‘‘କିରି କିରୀ’’ତି ସଦ୍ଦମକାସି । ଚକ୍କନୋ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମାତୁ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋମୀ’’ତି । ପୁନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ମାତୁ ଜୀୱିତକାରଣା ପରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛ ଅରଞ୍ଞେ ସସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତିଣୋଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜା’’ତି ମୁଞ୍ଚି । ଭାତରା ଚ ‘‘କିଂ ତାତ ସସୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତତୋ ନଂ ଭାତା ପରିଭାସି । ସୋ ମାତୁସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୟତୋହଂ ଜାତୋ, ନାଭିଜାନାମି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ପାଣଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତା’’ତି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତାୱଦେୱସ୍ସ ମାତା ଅରୋଗା ଅହୋସି ।
ସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନେ ଚ ତତୁତ୍ତରି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ଉତ୍ତରୱଡ୍ଢମାନପବ୍ବତୱାସୀଉପାସକସ୍ସ ୱିୟ ।
ସୋ କିର ଅମ୍ବରିୟୱିହାରୱାସୀପିଙ୍ଗଲବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଗହେତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ କସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସ ଗୋଣୋ ନଟ୍ଠୋ, ସୋ ତଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ଉତ୍ତରୱଡ୍ଢମାନପବ୍ବତଂ ଆରୁହି, ତତ୍ର ନଂ ମହାସପ୍ପୋ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମାୟସ୍ସ ତିଖିଣୱାସିୟା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦାମୀ’’ତି । ପୁନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ଭାୱନୀୟସ୍ସ ଗରୁନୋ ସନ୍ତିକେ ସିକ୍ଖାପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ନ ସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଅଂସେ ଠପିତଂ ତିଖିଣଦଣ୍ଡୱାସିଂ ଅରଞ୍ଞେ ଛଡ୍ଡେସି । ତାୱଦେୱ ନଂ ମହାୱାଳୋ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗମାସୀତି ।
ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ‘‘ପାଣଂ ଘାତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ସା ପନାୟଂ ୱିରତି କୋସଲ୍ଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା କୁସଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । କୁଚ୍ଛିତସୟନତୋ ୱା କୁସନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଲୁନାତୀତିପି କୁସଲଂ। କତମଞ୍ଚାୱୁସୋ କୁସଲନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପନ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅନନୁରୂପତ୍ତା କୁସଲାତି ନ ୱୁତ୍ତା ।
ୟଥା ଚ ଅକୁସଲାନଂ, ଏୱଂ ଇମେସମ୍ପି କୁସଲକମ୍ମପଥାନଂ ଧମ୍ମତୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱେଦନାତୋ ମୂଲତୋତି ପଞ୍ଚହାକାରେହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମତୋତି ଏତେସୁ ହି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଚେତନାପି ୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୱିରତିୟୋପି । ଅନ୍ତେ ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ।
କୋଟ୍ଠାସତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କମ୍ମପଥା ଏୱ, ନୋ ମୂଲାନି । ଅନ୍ତେ ତୟୋ କମ୍ମପଥା ଚେୱ ମୂଲାନି ଚ । ଅନଭିଜ୍ଝା ହି ମୂଲଂ ପତ୍ୱା ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ ହୋତି । ଅବ୍ୟାପାଦୋ ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅମୋହୋ କୁସଲମୂଲଂ ।
ଆରମ୍ମଣତୋତି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନେୱ ଏତେସଂ ଆରମ୍ମଣାନି, ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋୟେୱ ହି ୱେରମଣୀ ନାମ ହୋତି । ୟଥା ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ କିଲେସେ ପଜହତି, ଏୱଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଆରମ୍ମଣାପେତେ କମ୍ମପଥା ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପଜହନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱେଦନାତୋତି ସବ୍ବେ ସୁଖୱେଦନା ୱା ହୋନ୍ତି, ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନା ୱା । କୁସଲଂ ପତ୍ୱା ହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ନାମ ନତ୍ଥି ।
ମୂଲତୋତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କମ୍ମପଥା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭଅଦୋସଅମୋହୱସେନ ତିମୂଲା ହୋନ୍ତି । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିମୂଲା । ଅନଭିଜ୍ଝା ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିମୂଲା । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଏକମୂଲା । ଅଲୋଭୋ ପନ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲଂ ନ ହୋତି, ଅବ୍ୟାପାଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅଲୋଭାଦୋସୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲାୱାତି ।
ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲନ୍ତିଆଦୀସୁ ନ ଲୋଭୋତି ଅଲୋଭୋ, ଲୋଭପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଦୋସାମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସୁ ଅଲୋଭୋ ସୟଞ୍ଚ କୁସଲଂ, ଇମେସଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀଆଦୀନଂ କୁସଲାନଂ କେସଞ୍ଚି ସମ୍ପୟୁତ୍ତପ୍ପଭାୱକଟ୍ଠେନ କେସଞ୍ଚି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମୂଲନ୍ତି କୁସଲମୂଲଂ। ଅଦୋସାମୋହାନମ୍ପି କୁସଲମୂଲଭାୱେ ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଇଦାନି ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚ ଦେସିତମତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ୟତୋ ଖୋ ଆୱୁସୋତିଆଦିଅପ୍ପନାୱାରମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଅକୁସଲଂ ପଜାନାତୀତି ଏୱଂ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ଅକୁସଲଂ ପଜାନାତି । ଏୱଂ ଅକୁସଲମୂଲନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଏକେନ ନୟେନ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନଂ କଥିତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ଠପେତ୍ୱା ଅଭିଜ୍ଝଂ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ଚ କୁସଲକମ୍ମପଥା ଚ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଞ୍ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ପରିୟାୟେନ ପନ ସବ୍ବେପି କମ୍ମପଥା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ସବ୍ବାନି କୁସଲାକୁସଲମୂଲାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ। ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ ପଜହମାନୋ ନିରୋଧଂ ପଜାନନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଇତି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ସରୂପେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ଆୱତ୍ତହାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସୋ ସବ୍ବସୋ ରାଗାନୁସୟଂ ପହାୟାତି ସୋ ଏୱଂ ଅକୁସଲାଦୀନି ପଜାନନ୍ତୋ ସବ୍ବାକାରେନ ରାଗାନୁସୟଂ ପଜହିତ୍ୱା । ପଟିଘାନୁସୟଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱାତି ପଟିଘାନୁସୟଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରେନେୱ ନୀହରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅସ୍ମୀତି ଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟଂ ସମୂହନିତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୱକାରୀକରିତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଇମିନା ସମୂହଗ୍ଗହଣାକାରେନ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟଂ ସମୁଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ।
ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସଦିସଂ ମାନାନୁସୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ମାନାନୁସୟୋ ଅସ୍ମୀତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିସଦିସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ। ଇମଞ୍ଚ ଅସ୍ମିମାନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଞ୍ଞାତୁକାମେନ ଖନ୍ଧିୟୱଗ୍ଗେ ଖେମକସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୯) ଓଲୋକେତବ୍ବନ୍ତି ।
ଅୱିଜ୍ଜଂ ପହାୟାତି ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଜହିତ୍ୱା । ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱାତି ତସ୍ସା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମୁଗ୍ଘାଟିକଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା । ଏତ୍ତାୱତା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତୀତି ଅସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦକରୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତାପି ଖୋ, ଆୱୁସୋତି ଦେସନଂ ନିୟ୍ୟାତେତି, ଇମାୟ କମ୍ମପଥଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତମନସିକାରପ୍ପଟିୱେଧୱସେନପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏୱଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେହି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
କୁସଲକମ୍ମପଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆହାରୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୦.ସାଧାୱୁସୋତି ଖୋ…ପେ॰… ଆଗତୋ ଇମଂ ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲମୁଖେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଭାସିତଂ ‘‘ସାଧାୱୁସୋ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଇମସ୍ସେୱ ୱଚନସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପକେନ ଚିତ୍ତେନ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ୱଚସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚେତସା ସମ୍ପିୟାୟିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଥେରୋ ନାନପ୍ପକାରେନ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନଂ ଦେସେତୁଂ ପଟିବଲୋ, ୟଥାହ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହୋତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱିତ୍ଥାରେନ ଆଚିକ୍ଖିତୁଂ ଦେସେତୁ’’ନ୍ତି ୟସ୍ମା ୱା ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଦେସେତୁକାମୋୱ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତାୱତାପି ଖୋ’’ତି ଅୱଚ, ତସ୍ମା ଅପରେନପି ନୟେନ ସଚ୍ଚଦେସନଂ ସୋତୁକାମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତେନ ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତପଞ୍ହତୋ ଉତ୍ତରିଂ ସିୟା ଖୋ ପନାୱୁସୋ, ଅଞ୍ଞୋପି ପରିୟାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞମ୍ପି କାରଣନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞଂ ଅତିରେକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ପୁରିମପଞ୍ହସ୍ସ ୱା ଉପରିଭାଗେ ପୁଚ୍ଛିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ନେସଂ ବ୍ୟାକରମାନୋ ଥେରୋ ସିୟା, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା, ଆହାରନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ । ପଚ୍ଚୟୋ ହି ଆହରତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଆହାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଭୂତାନଂୱା ସତ୍ତାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଭୂତାତି ସଞ୍ଜାତା, ନିବ୍ବତ୍ତା । ସମ୍ଭୱେସୀନନ୍ତି ୟେ ସମ୍ଭୱଂ ଜାତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଏସନ୍ତି ଗୱେସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ । ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ । ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ । ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଭୁତି ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତେ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଭୂତା ନାମ ।
ଅଥ ୱା ଭୂତାତି ଜାତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା, ୟେ ଭୂତାୟେୱ ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଖୀଣାସୱାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସିନୋ। ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ଆୟତିମ୍ପି ସମ୍ଭୱଂ ଏସନ୍ତାନଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱେସୀନଞ୍ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଠିତିୟାତି ଠିତତ୍ଥଂ । ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଉପକାରତ୍ଥଂ । ୱଚନଭେଦୋ ଚେସ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ଏକୋୟେୱ । ଅଥ ୱା ଠିତିୟାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ଅୱିଚ୍ଛେଦାୟ । ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଉପ୍ପାଦାୟ । ଉଭୋପି ଚେତାନି ଭୂତାନଂ ଠିତିୟା ଚେୱ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ଚ । ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଠିତିୟା ଚେୱ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ ଚାତି ଏୱଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି କବଳଂ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବତୋ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ଓଦନକୁମ୍ମାସାଦିୱତ୍ଥୁକାୟ ଓଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଓଳାରିକୋ ୱା ସୁଖୁମୋ ୱାତି ୱତ୍ଥୁଓଳାରିକତାୟ ଓଳାରିକୋ, ୱତ୍ଥୁସୁଖୁମତାୟ ସୁଖୁମୋ । ସଭାୱେନ ପନ ସୁଖୁମରୂପପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋୱ ହୋତି । ସାପି ଚସ୍ସ ୱତ୍ଥୁତୋ ଓଳାରିକତା ସୁଖୁମତା ଚ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ୱେଦିତବ୍ବା ।
କୁମ୍ଭୀଲାନଞ୍ହି ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ମୋରାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । କୁମ୍ଭୀଲା କିର ପାସାଣେ ଗିଲନ୍ତି । ତେ ଚ ନେସଂ କୁଚ୍ଛିପ୍ପତ୍ତାୱ ୱିଲୀୟନ୍ତି । ମୋରା ସପ୍ପୱିଚ୍ଛିକାଦିପାଣେ ଖାଦନ୍ତି । ମୋରାନଂ ପନ ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ତରଚ୍ଛାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ କିର ତିୱସ୍ସଛଡ୍ଡିତାନି ୱିସାଣାନି ଚେୱ ଅଟ୍ଠୀନି ଚ ଖାଦନ୍ତି । ତାନି ଚ ନେସଂ ଖେଳେନ ତେମିତମତ୍ତେନେୱ କନ୍ଦମୂଲଂ ୱିୟ ମୁଦୁକାନି ହୋନ୍ତି । ତରଚ୍ଛାନମ୍ପି ଆହାରଂ ଉପାଦାୟ ହତ୍ଥୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେପି ନାନାରୁକ୍ଖସାଖାୟୋ ଖାଦନ୍ତି । ହତ୍ଥୀନଂ ଆହାରତୋ ଗୱୟଗୋକଣ୍ଣମିଗାଦୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ କିର ନିସ୍ସାରାନି ନାନାରୁକ୍ଖପଣ୍ଣାଦୀନି ଖାଦନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ଆହାରତୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେ ଅଲ୍ଲସୁକ୍ଖତିଣାନି ଖାଦନ୍ତି । ତେସଂ ଆହାରତୋ ସସାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ସସାନଂ ଆହାରତୋ ସକୁଣାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ସକୁଣାନଂ ଆହାରତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ ଆହାରତୋ ଗାମଭୋଜକାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଗାମଭୋଜକାନଂ ଆହାରତୋ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ତେସମ୍ପି ଆହାରତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଆହାରତୋ ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ ଆହାରତୋ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋ । ଏୱଂ ୟାୱ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ ଆହାରୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ, ତେସଂ ଆହାରୋ ସୁଖୁମୋତ୍ୱେୱ ନିଟ୍ଠଂ ପତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଓଳାରିକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଓଜା ପରିତ୍ତା ହୋତି ଦୁବ୍ବଲା, ସୁଖୁମେ ବଲୱତୀ । ତଥା ହି ଏକପତ୍ତପୂରମ୍ପି ୟାଗୁଂ ପୀୱତୋ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଜିଘଚ୍ଛିତୋ ହୋତି, ୟଂକଞ୍ଚିଦେୱ ଖାଦିତୁକାମୋ । ସପ୍ପିଂ ପନ ପସଟମତ୍ତଂ ପିୱିତ୍ୱା ଦିୱସଂ ଅଭୋତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତି, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ପାଲେତୁଂ । ଓଜା ପାଲେତି, ନ ସକ୍କୋତି ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତୁଂ । ଦ୍ୱେ ପନ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ପରିସ୍ସମଞ୍ଚେୱ ୱିନୋଦେନ୍ତି ପାଲେନ୍ତି ଚାତି ।
ଫସ୍ସୋଦୁତିୟୋତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦି ଛବ୍ବିଧୋପି ଫସ୍ସୋ । ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ ଦୁତିୟୋ ଆହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦେସନାନୟୋ ଏୱ ଚେସ । ତସ୍ମା ଇମିନା ନାମ କାରଣେନ ଦୁତିୟୋ ୱା ତତିୟୋ ୱାତି ଇଦମେତ୍ଥ ନ ଗୱେସିତବ୍ବଂ । ମନୋସଞ୍ଚେତନାତି ଚେତନା ଏୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥାହ, ୟଦି ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ଆହାରଟ୍ଠୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସୁପି ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇମେୟେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସନ୍ତତିୟା ୱିସେସପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହି କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନଂ ସତ୍ତାନଂ ରୂପକାୟସ୍ସ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ । ନାମକାୟେ ୱେଦନାୟ ଫସ୍ସୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ମନୋସଞ୍ଚେତନା, ନାମରୂପସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୟଥାହ –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ କାୟୋ ଆହାରଟ୍ଠିତିକୋ, ଆହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି, ଅନାହାରୋ ନୋ ତିଟ୍ଠତି । ତଥା ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ।
କୋ ପନେତ୍ଥ ଆହାରୋ, କିଂ ଆହରତୀତି ? କବଳୀକାରାହାରୋ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତି । ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପନ୍ତି ।
କଥଂ ? କବଳୀକାରାହାରୋ ତାୱ ମୁଖେ ଠପିତମତ୍ତୋୟେୱ ଅଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଦନ୍ତୱିଚୁଣ୍ଣିତଂ ପନ ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନଂ ଏକେକଂ ସିତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠ ରୂପାନି ସମୁଟ୍ଠାପେତିୟେୱ । ଏୱଂ ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତି ।
ଫସ୍ସାହାରୋ ପନ ସୁଖୱେଦନିୟୋ ଫସ୍ସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସୁଖୱେଦନଂ ଆହରତି, ତଥା ଦୁକ୍ଖୱେଦନିୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନିୟୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଫସ୍ସାହାରୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତି ।
ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ କାମଭୱଂ ଆହରତି, ରୂପାରୂପଭୱୂପଗାନି ତଂ ତଂ ଭୱଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ ଆହରତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପନ ୟେ ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ତୟୋ ଖନ୍ଧା, ୟାନି ଚ ତିସନ୍ତତିୱସେନ ତିଂସରୂପାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟନୟେନ ତାନି ଆହରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଆହରତୀତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ତୟୋ ଭୱେ ଆହରତୀତି ସାସୱା କୁସଲାକୁସଲଚେତନାୱ ୱୁତ୍ତା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଆହରତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ୱୁତ୍ତଂ। ଅୱିସେସେନ ପନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତତଂସମୁଟ୍ଠାନଧମ୍ମାନଂ ଆହରଣତୋ ପେତେ ଆହାରାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ କବଳୀକାରାହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ଫସ୍ସୋ ଫୁସନ୍ତୋୟେୱ, ମନୋସଞ୍ଚେତନା ଆୟୂହମାନାୱ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନ୍ତମେୱ ।
କଥଂ ? କବଳୀକାରାହାରୋ ହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋୟେୱ କାୟଟ୍ଠପନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । କମ୍ମଜନିତୋପି ହି ଅୟଂ କାୟୋ କବଳୀକାରାହାରେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତୋ ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୟାୱ ଆୟୁପରିମାଣଂ ତିଟ୍ଠତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ମାତୁୟା ଜନିତୋପି ଦାରକୋ ଧାତିୟା ଥଞ୍ଞାଦୀନି ପାୟେତ୍ୱା ପୋସିୟମାନୋୱ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତି, ୟଥା ଚୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଗେହଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ୟଥା ମହାରାଜ ଗେହେ ପତନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନ ଦାରୁନା ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେନ ଦାରୁନା ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ ସନ୍ତଂ ଏୱଂ ତଂ ଗେହଂ ନ ପତତି, ଏୱମେୱ ଖୋ ମହାରାଜ ଅୟଂ କାୟୋ ଆହାରଟ୍ଠିତିକୋ, ଆହାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେନ୍ତୋ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ଏୱଂ ସାଧେନ୍ତୋପି ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୂପସନ୍ତତୀନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଉପାଦିନ୍ନସ୍ସ ଚ । କମ୍ମଜାନଂ ଅନୁପାଲକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଜନକୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଫସ୍ସୋ ପନ ସୁଖାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତୋୟେୱ ସୁଖାଦିୱେଦନାପୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । ମନୋସଞ୍ଚେତନା କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମୱସେନ ଆୟୂହମାନାୟେୱ ଭୱମୂଲନିପ୍ଫାଦନତୋ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନ୍ତମେୱ ନାମରୂପପ୍ପୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ହୋତି ।
ଏୱଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନାଦିୱସେନ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନେସୁ ପନେତେସୁ ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, କବଳୀକାରାହାରେ ନିକନ୍ତିୟେୱ ଭୟଂ, ଫସ୍ସେ ଉପଗମନମେୱ, ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ ଆୟୂହନମେୱ, ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅଭିନିପାତୋୟେୱ ଭୟନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? କବଳୀକାରାହାରେ ହି ନିକନ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସୀତାଦୀନଂ ପୁରେକ୍ଖତା ସତ୍ତା ଆହାରତ୍ଥାୟ ମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତା ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦିକାୟ ଅନେସନାୟ ଆହାରଂ ପରିୟେସନ୍ତା ଦିଟ୍ଠେପି ଧମ୍ମେ ଗାରୟ୍ହା ହୋନ୍ତି । ସମ୍ପରାୟେପି ତସ୍ସ ସଙ୍ଘାଟିପି ଆଦିତ୍ତା ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମଣପେତା ହୋନ୍ତି । ଇମିନାୱ ତାୱ କାରଣେନ କବଳୀକାରାହାରେ ନିକନ୍ତିୟେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଫସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଫସ୍ସସ୍ସାଦିନୋ ପରେସଂ ରକ୍ଖିତଗୋପିତେସୁ ଦାରାଦୀସୁ ଭଣ୍ଡେସୁ ଅପରଜ୍ଝନ୍ତି । ତେ ସହ ଭଣ୍ଡେନ ଭଣ୍ଡସାମିକା ଗହେତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଙ୍କାରକୂଟେସୁ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ୱା ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି । ତତୋ ନେ ରାଜା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କାରାପେତି । କାୟସ୍ସ ଚ ଭେଦା ଦୁଗ୍ଗତି ନେସଂ ପାଟିକଙ୍ଖା ହୋତି । ଇତି ଫସ୍ସସ୍ସାଦମୂଲକଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମ୍ପି ସମ୍ପରାୟିକମ୍ପି ଭୟଂ ସବ୍ବମାଗତମେୱ ହୋତି । ଇମିନା କାରଣେନ ଫସ୍ସାହାରେ ଉପଗମନମେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାୟୂହନେନେୱ ପନ ତମ୍ମୂଲକଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଭୟଂ ସବ୍ବମାଗତଂୟେୱ ହୋତି । ଇମିନା କାରଣେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେ ଆୟୂହନମେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଭିନିପତତି, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେ ସବ୍ବଭୟାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି, ତମ୍ମୂଲକତ୍ତାତି, ଇମିନା କାରଣେନ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରେ ଅଭିନିପାତୋୟେୱ ଭୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସଭୟେସୁ ପନ ଇମେସୁ ଆହାରେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କବଳୀକାରାହାରେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଜାୟମ୍ପତିକା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ନୟେନ ପୁତ୍ତମଂସୂପମଂ ଦେସେସି । ଫସ୍ସାହାରେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାୱୀ ନିଚ୍ଚମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୂପମଂ ଦେସେସି । ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗାରକାସୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମଂ ଦେସେସି । ୱିଞ୍ଞାଣାହାରେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନତ୍ଥଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚୋରଂ ଆଗୁଚାରି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସତ୍ତିସତାହତୂପମଂ ଦେସେସି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଭୂତମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୟୋଜନା, ଦ୍ୱେ କିର ଜାୟମ୍ପତିକା ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିତ୍ତେନ ପାଥେୟ୍ୟେନ ୟୋଜନସତିକଂ କନ୍ତାରମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତେସଂ ପଞ୍ଞାସ ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଥେୟ୍ୟଂ ନିଟ୍ଠାସି । ତେ ଖୁପ୍ପିପାସାତୁରା ୱିରଳଚ୍ଛାୟାୟଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ପୁରିସୋ ଭରିୟଂ ଆହ ‘‘ଭଦ୍ଦେ ଇତୋ ସମନ୍ତା ପଞ୍ଞାସ ୟୋଜନାନି ଗାମୋ ୱା ନିଗମୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଂ ତଂ ପୁରିସେନ କାତବ୍ବଂ ବହୁମ୍ପି କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକମ୍ମଂ, ନ ଦାନି ସକ୍କା ତଂ ମୟା କାତୁଂ, ଏହି ମଂ ମାରେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାହୀ’’ତି । ସାପି ଆହ ‘‘ସାମି ମୟା ଦାନି ୟଂ ତଂ ଇତ୍ଥିୟା କାତବ୍ବଂ ବହୁମ୍ପି ସୁତ୍ତକନ୍ତନାଦିକମ୍ମଂ, ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏହି ମଂ ମାରେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଂସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ପାଥେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାହୀ’’ତି । ତତୋ ସୋ ତଂ ଆହ ‘‘ଭଦ୍ଦେ ମାତୁଗାମମରଣେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ମନ୍ଦୋ କୁମାରୋ ମାତରଂ ୱିନା ଜୀୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ୟଦି ପନ ମୟଂ ଜୀୱାମ, ପୁନ ଦାରକଂ ଲଭେୟ୍ୟାମ, ହନ୍ଦ ଦାନି ପୁତ୍ତକଂ ମାରେତ୍ୱା ମଂସଂ ଗହେତ୍ୱା କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରାମା’’ତି ।
ତତୋ ମାତା ପୁତ୍ତମାହ ‘‘ତାତ ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି । ସୋ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ପିତା ‘‘ମୟା ପୁତ୍ତକଂ ପୋସେସ୍ସାମୀତି କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୂତଂ, ନ ସକ୍କୋମି ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁଂ, ତ୍ୱଂୟେୱ ତୱ ପୁତ୍ତକଂ ମାରେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତାତ ମାତୁସନ୍ତିକମେୱ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପି ‘‘ମୟା ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତିୟା ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତଦେୱତାୟାଚନାଦୀହିପି ତାୱ ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୂତଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରନ୍ତିୟା ? ନ ସକ୍କାହଂ ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତାତ ପିତୁସନ୍ତିକଂୟେୱ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ମତୋ । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପରିଦେୱିତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମଂସାନି ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେସଂ ସୋ ପୁତ୍ତମଂସାହାରୋ ନୱହି କାରଣେହି ପଟିକୁଲତ୍ତା ନେୱ ଦୱାୟ ହୋତି, ନ ମଦାୟ ନ ମଣ୍ଡନାୟ ନ ୱିଭୂସନାୟ, କେୱଲଂ କନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟେୱ ହୋତି ।
କତମେହି ନୱହି କାରଣେହି ପଟିକୂଲୋତି ଚେ ? ସଜାତିମଂସତାୟ ଞାତିମଂସତାୟ ପୁତ୍ତମଂସତାୟ ପିୟପୁତ୍ତମଂସତାୟ ତରୁଣମଂସତାୟ ଆମକମଂସତାୟ ଅଗୋରସମଂସତାୟ ଅଲୋଣତାୟ ଅଧୂପିତତାୟାତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ କବଳୀକାରାହାରଂ ଏୱଂ ପୁତ୍ତମଂସସଦିସଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟତି । ଅୟଂ ତାୱ ପୁତ୍ତମଂସୂପମାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୂପମାୟଂ ପନ ୟଥା ସା ଗାୱୀ ଗୀୱତୋ ୟାୱ ଖୁରା, ତାୱ ଚମ୍ମଂ ଉଦ୍ଦାଲେତ୍ୱା ମୁତ୍ତା ୟଂ ୟଦେୱ ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ପାଣକେହି ଖଜ୍ଜମାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱାଧିକରଣଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଫସ୍ସୋପି ୟଂ ୟଦେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠତି, ତଂତଂୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସମ୍ଭୱସ୍ସ ୱେଦୟିତଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିକରଣମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଫସ୍ସାହାରଂ ଏୱଂ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱିସଦିସଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଅୟଂ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୂପମାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମାୟଂ ପନ ୟଥା ସା ଅଙ୍ଗାରକାସୁ, ଏୱଂ ମହାପରିଳାହଟ୍ଠେନ ତୟୋ ଭୱା । ୟଥା ନାନାବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପକଡ୍ଢକା ଦ୍ୱେ ପୁରିସା, ଏୱଂ ଭୱେସୁ ଉପକଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ମନୋସଞ୍ଚେତନା । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରଂ ଏୱଂ ଅଙ୍ଗାରକାସୂପକଡ୍ଢକପୁରିସସଦିସଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଅୟଂ ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ସତ୍ତିସତାହତୂପମାୟଂ ପନ ୟେନ ସୋ ପୁରିସୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ସତ୍ତିସତେନ ହଞ୍ଞତି, ତମସ୍ସ ସରୀରେ ୱଣମୁଖସତଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେୟେୱ ପତତି, ଏୱଂ ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ସତ୍ତିସତାନି, ଏୱମସ୍ସ ପତିତୋକାସେ ଅପତିତ୍ୱା ଅପତିତ୍ୱା ଗତାହି ସତ୍ତୀହି ସବ୍ବସରୀରଂ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ଏକୱଣମୁଖେପି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ତୀସୁ ୱଣମୁଖସତେସୁ ? ତତ୍ଥ ସତ୍ତିନିପାତକାଲୋ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣନିବ୍ବତ୍ତକାଲୋ । ୱଣମୁଖଜନନଂ ୱିୟ ଖନ୍ଧଜନନଂ । ୱଣମୁଖେସୁ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୁପ୍ପାଦୋ ୱିୟ ଜାତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱଟ୍ଟମୂଲକନାନାୱିଧଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦୋ । ଅପରୋ ନୟୋ, ଆଗୁଚାରୀ ପୁରିସୋ ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ସ ସତ୍ତିଘାତେହି ଉପ୍ପନ୍ନୱଣମୁଖାନି ୱିୟ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ । ୱଣମୁଖପଚ୍ଚୟା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ କକ୍ଖଳଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦୋ ୱିୟ ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣଅଟ୍ଠନୱୁତିରୋଗାଦିୱସେନ ନାନପ୍ପକାରକଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଂ ଏୱଂ ସତ୍ତିସତାହତସଦିସଂ ପସ୍ସତି । ସୋ ତତ୍ଥ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟତି, ଅୟଂ ସତ୍ତିସତାହତୂପମାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ।
ସୋ ଏୱଂ ଇମେସୁ ଆହାରେସୁ ନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋପି ଆହାରେ ପରିଜାନାତି, ୟେସୁ ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ସବ୍ବମ୍ପି ପରିଞ୍ଞାତଂ ୱତ୍ଥୁ ପରିଞ୍ଞାତମେୱ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘କବଳୀକାରେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ ପରିଞ୍ଞାତୋ ହୋତି । ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକେ ରାଗେ ପରିଞ୍ଞାତେ ନତ୍ଥି ତଂ ସଂୟୋଜନଂ, ୟେନ ସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ପୁନ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଫସ୍ସେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି । ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ପରିଞ୍ଞାତାସୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରିକରଣୀୟନ୍ତି ୱଦାମି । ମନୋସଞ୍ଚେତନାୟ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେ ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା ପରିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି । ତୀସୁ ତଣ୍ହାସୁ ପରିଞ୍ଞାତାସୁ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରିକରଣୀୟନ୍ତି ୱଦାମି । ୱିଞ୍ଞାଣେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରେ ପରିଞ୍ଞାତେ ନାମରୂପଂ ପରିଞ୍ଞାତଂ ହୋତି । ନାମରୂପେ ପରିଞ୍ଞାତେ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରିକରଣୀୟନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ।
ତଣ୍ହାସମୁଦୟା ଆହାରସମୁଦୟୋତି ପୁରିମତଣ୍ହାସମୁଦୟା ପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ଆହାରାନଂ ସମୁଦୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ହି ତିସନ୍ତତିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସମତିଂସରୂପବ୍ଭନ୍ତରେ ଜାତା ଓଜା ଅତ୍ଥି । ଅୟଂ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଉପାଦିନ୍ନକକବଳୀକାରାହାରୋ । ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ଫସ୍ସଚେତନା ସୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତା ଉପାଦିନ୍ନକଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣାହାରାତି । ଏୱଂ ତାୱ ପୁରିମତଣ୍ହାସମୁଦୟା ପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ଆହାରାନଂ ସମୁଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନିଧ ଉପାଦିନ୍ନକାପି ଅନୁପାଦିନ୍ନକାପି ଆହାରା ମିସ୍ସେତ୍ୱା କଥିତା, ତସ୍ମା ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନମ୍ପି ଏୱଂ ତଣ୍ହାସମୁଦୟା ଆହାରସମୁଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଅଟ୍ଠଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତେସୁ ହି ରୂପେସୁ ଓଜା ଅତ୍ଥି, ଅୟଂ ସହଜାତତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକକବଳୀକାରାହାରୋ । ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ଫସ୍ସଚେତନା ସୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଫସ୍ସମନୋସଞ୍ଚେତନା ୱିଞ୍ଞାଣାହାରାତି ।
ତଣ୍ହାନିରୋଧାଆହାରନିରୋଧୋତି ଇମିସ୍ସା ଉପାଦିନ୍ନକାନଞ୍ଚ ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନଞ୍ଚ ଆହାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିରୋଧେନ ଆହାରନିରୋଧୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ଇଧ ଚତ୍ତାରିପି ସଚ୍ଚାନି ସରୂପେନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥା ଚ ଇଧ, ଏୱଂ ଇତୋ ଉତ୍ତରିମ୍ପି ସବ୍ବୱାରେସୂତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତେନ ସଚ୍ଚାନି ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବାନି । ସବ୍ବୱାରେସୁ ଚ ‘‘ଏତ୍ତାୱତାପି ଖୋ ଆୱୁସୋ’’ତି ଇଦଂ ଦେସନାନିୟ୍ୟାତନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେସିତଧମ୍ମୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଇଧ ତାୱ ଅୟଂ ୟୋଜନା ଏତ୍ତାୱତାପୀତି ଇମାୟ ଆହାରଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତମନସିକାରପ୍ପଟିୱେଧୱସେନାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ।
ଆହାରୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୧. ଇଦାନି ‘‘ସାଧାୱୁସୋ’’ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ଥେରସ୍ସ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉତ୍ତରିମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଥେରୋ ଚ ନେସଂ ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନ ବ୍ୟାକାସି । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବୱାରେସୁ । ତସ୍ମା ଇତୋ ପରଂ ଏୱରୂପାନି ୱଚନାନି ଅନାମସିତ୍ୱା ୟେନ ୟେନ ପରିୟାୟେନ ବ୍ୟାକରୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଇମସ୍ସ ପନ ୱାରସ୍ସ ସଙ୍ଖେପଦେସନାୟଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟଂ ପନ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।
ସଚ୍ଚୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଜରାମରଣୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୨. ଇତୋ ପରଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱସେନ ଦେସନା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଜରାମରଣୱାରେ ତାୱ ତେସଂ ତେସନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନେକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋତି ଞାତବ୍ବୋ । ୟା ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ଜରା, ୟା ସୋମଦତ୍ତସ୍ସ ଜରାତି ଏୱଞ୍ହି ଦିୱସମ୍ପି କଥେନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ସତ୍ତା ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ଅପରିୟାଦିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅନେକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ।
ତମ୍ହି ତମ୍ହୀତି ଅୟଂ ଗତିଜାତିୱସେନ ଅନେକେସଂ ନିକାୟାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ସତ୍ତନିକାୟେତି ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ସରୂପନିଦସ୍ସନଂ । ଜରା ଜୀରଣତାତିଆଦୀସୁ ପନ ଜରାତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଜୀରଣତାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା । ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସା । ଅୟଞ୍ହି ଜରାତି ଇମିନା ପଦେନ ସଭାୱତୋ ଦୀପିତା, ତେନସ୍ସାୟଂ ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଜୀରଣତାତି ଇମିନା ଆକାରତୋ । ତେନସ୍ସାୟଂ ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କାଲାତିକ୍କମେ ଦନ୍ତନଖାନଂ ଖଣ୍ଡିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ପାଲିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କେସଲୋମାନଂ ପଲିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ୱଲିତ୍ତଚତାତି ଇମିନା ମଂସଂ ମିଲାପେତ୍ୱା ତଚେ ୱଲିତ୍ତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ ଦୀପିତା । ତେନସ୍ସା ଇମେ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା । ତେହି ଇମେସଂ ୱିକାରାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ପାକଟୀଭୂତା ପାକଟଜରା ଦସ୍ସିତା । ୟଥେୱ ହି ଉଦକସ୍ସ ୱା ଅଗ୍ଗିନୋ ୱା ୱାତସ୍ସ ୱା ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସମ୍ଭଗ୍ଗପଲିଭଗ୍ଗତାୟ ୱା ଝାମତାୟ ୱା ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ଚ ସୋ ଗତମଗ୍ଗୋ ତାନେୱ ଉଦକାଦୀନି, ଏୱମେୱ ଜରାୟ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ, ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱାପି ଗୟ୍ହତି । ନ ଚ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀନେୱ ଜରା, ନ ହି ଜରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋତି ।
ଆୟୁନୋ ସଂହାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋତି ଇମେହି ପନ ପଦେହି କାଲାତିକ୍କମେୟେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଆୟୁକ୍ଖୟଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକସଞ୍ଞିତାୟ ପକତିୟା ଦୀପିତା । ତେନସ୍ସିମେ ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁ ହାୟତି, ତସ୍ମା ଜରା ‘‘ଆୟୁନୋ ସଂହାନୀ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା। ୟସ୍ମା ଚ ଦହରକାଲେ ସୁପ୍ପସନ୍ନାନି ସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ସୁଖେନେୱ ଗଣ୍ହନସମତ୍ଥାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପରିପକ୍କାନି ଆଲୁଳିତାନି ଅୱିସଦାନି ଓଳାରିକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋ’’ତିପି ଫଲୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତା । ସା ପନାୟଂ ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସବ୍ବାପି ଜରା ପାକଟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଦୁୱିଧା ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଖଣ୍ଡଭାୱାଦିଦସ୍ସନତୋ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଜରା ପାକଟଜରା ନାମ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନ ତାଦିସସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରା ନାମ । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ତାଦିସାନଂ ଦନ୍ତାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣୋୟେୱ, ତଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଦନ୍ତା ଜରାୟ ପହଟା’’ତି ଜରଂ ଜାନାତି ଉଦକଟ୍ଠାନେ ବଦ୍ଧାନି ଗୋସୀସାଦୀନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଜାନନଂ ୱିୟ । ପୁନ ଅୱୀଚି ସୱୀଚୀତି ଏୱମ୍ପି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ମଣିକନକରଜତପୱାଳସୂରିୟାଦୀନଂ ମନ୍ଦଦସକାଦୀସୁ ପାଣୀନଂ ୱିୟ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ଚ ଅପାଣୀନଂ ୱିୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ଅୱୀଚିଜରା ନାମ, ନିରନ୍ତରଜରାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ସୱୀଚିଜରା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତୋ ପରଂ, ତେସଂ ତେସନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚୁତି ଚୱନତାତିଆଦୀସୁ ପନ ଚୁତୀତି ଚୱନକୱସେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସାମଞ୍ଞୱଚନମେତଂ । ଚୱନତାତି ଭାୱୱଚନେନ ଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନଂ । ଭେଦୋତି ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିପରିଦୀପନଂ । ଅନ୍ତରଧାନନ୍ତି ଘଟସ୍ସେୱ ଭିନ୍ନସ୍ସ ଭିନ୍ନାନଂ ଚୁତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଠାନାଭାୱପରିଦୀପନଂ । ମଚ୍ଚୁ ମରଣନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତଂ ମରଣଂ । ତେନ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣାଦୀନି ନିସେଧେତି । କାଲୋ ନାମ ଅନ୍ତକୋ, ତସ୍ସ କିରିୟାତି କାଲକିରିୟା। ଏତେନ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ମରଣଂ ଦୀପେତି ।
ଇଦାନି ପରମତ୍ଥେନ ଦୀପେତୁଂ, ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋତିଆଦିମାହ । ପରମତ୍ଥେନ ହି ଖନ୍ଧାୟେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ମରତି । ଖନ୍ଧେସୁ ପନ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ସତ୍ତୋ ମରତି, ଭିନ୍ନେସୁ ମତୋତି ୱୋହାରୋ ହୋତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ଏକୱୋକାରୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ୱା ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ସେସଦ୍ୱୟୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଭୱଦ୍ୱୟେପି ରୂପକାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ କଳେୱରସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଚ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପକାରଣତୋ ମରଣଂ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ଜରା ଇଦଞ୍ଚ ମରଣଂ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋତି ଇଦଂ ଉଭୟମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନ୍ତି କଥୀୟତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଜରାମରଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଜାତିୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୩. ଜାତିୱାରେ ଜାତି ସଞ୍ଜାତୀତିଆଦୀସୁ ଜାୟନଟ୍ଠେନ ଜାତି, ସା ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ସଞ୍ଜାୟନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତି, ସା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ଓକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଓକ୍କନ୍ତି, ସା ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ତେ ହି ଅଣ୍ଡକୋସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଓକ୍କମନ୍ତା ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି, ସା ସଂସେଦଜଓପପାତିକୱସେନ ୟୁତ୍ତା, ତେ ହି ପାକଟାୟେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ୱୋହାରଦେସନା ।
ଇଦାନି ପରମତ୍ଥଦେସନା ହୋତି । ଖନ୍ଧାୟେୱ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ନ ସତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱେ ଏକସ୍ସ ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାତୁଭାୱୋତି ଉପ୍ପତ୍ତି । ଆୟତନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ର ତତ୍ର ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟତନୱସେନେୱ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିଲାଭୋତି ସନ୍ତତିୟଂ ପାତୁଭାୱୋୟେୱ । ପାତୁଭୱନ୍ତାନେୱ ହି ତାନି ପଟିଲଦ୍ଧାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ ଜାତୀତି ଇମିନା ପଦେନ ୱୋହାରତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଦେସିତାୟ ଜାତିୟା ନିଗମନଂ କରୋତୀତି । ଭୱସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟଭୂତୋ କମ୍ମଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଜାତିୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଭୱୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୪. ଭୱୱାରେ କାମଭୱୋତି କମ୍ମଭୱୋ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ଚ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ନାମ କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମମେୱ । ତଞ୍ହି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ କାରଣତ୍ତା ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନମୁପ୍ପାଦୋ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ଦୁକ୍ଖୋ ପାପସ୍ସ ଉଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀନି (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୭) ୱିୟ ଫଲୱୋହାରେନ ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ନାମ ତେନ କମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଉପାଦିନ୍ନଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଭୱତୀତି କତ୍ୱା ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଇଦଂ କମ୍ମଞ୍ଚ ଉପପତ୍ତି ଚ ଉଭୟମ୍ପେତମିଧ ‘‘କାମଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ଉପାଦାନସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଉପାଦାନଂ କୁସଲକମ୍ମଭୱସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅକୁସଲକମ୍ମଭୱସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନପି ସହଜାତାଦିୱସେନପି । ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ପନ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଭୱୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉପାଦାନୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୫. ଉପାଦାନୱାରେ କାମୁପାଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁକାମଂ ଉପାଦିୟତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ତଂ ଉପାଦିୟତୀତି କାମୁପାଦାନଂ। କାମୋ ଚ ସୋ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ୱା କାମୁପାଦାନଂ । ଉପାଦାନନ୍ତି ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦଳ୍ହତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଉପସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଉପାୟାସ ଉପକଟ୍ଠା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କାମୁପାଦାନଂ, ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୦; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତଥା ଦିଟ୍ଠି ଚ ସା ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ। ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି, ଉପାଦିୟନ୍ତି ୱା ଏତେନ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଉପାଦିୟତି ହି ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଂ ଉତ୍ତରଦିଟ୍ଠି । ଉପାଦିୟନ୍ତି ଚ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିଂ । ୟଥାହ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭), ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନୱଜ୍ଜସ୍ସ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୦; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତଥା ସୀଲବ୍ବତଂ ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ତଂ ଉପାଦିୟତି, ସୀଲବ୍ବତଞ୍ଚ ତଂ ଉପାଦାନଞ୍ଚାତି ୱା ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ। ଗୋସୀଲଗୋୱତାଦୀନି ହି ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧୀତି ଅଭିନିୱେସତୋ ସୟମେୱ ଉପାଦାନାନି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ, ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ୱଦନ୍ତି ଏତେନାତି ୱାଦୋ। ଉପାଦିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ଉପାଦାନଂ। କିଂ ୱଦନ୍ତି, ଉପାଦିୟନ୍ତି ୱା ? ଅତ୍ତାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱାଦୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ। ଅତ୍ତୱାଦମତ୍ତମେୱ ୱା ଅତ୍ତାତି ଉପାଦିୟତି ଏତେନାତି ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ, ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ, ଇଧ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତଣ୍ହାସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହା କାମୁପାଦାନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରନତ୍ଥିୱିଗତାସେୱନୱସେନ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ଅୱସେସାନଂ ପନ ସହଜାତାଦିୱସେନାପି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଉପାଦାନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତଣ୍ହାୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୬. ତଣ୍ହାୱାରେ ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଜୱନୱୀଥିୟଂ ପୱତ୍ତାୟ ତଣ୍ହାୟ ‘‘ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପିତିତୋ ନାମଂ ୱିୟ ପିତିସଦିସାରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା, ରୂପେ ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହା। ସା କାମରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା କାମତଣ୍ହା। ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ଭୱତଣ୍ହା। ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ପେଚ୍ଚ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ତିୱିଧା ହୋତି । ୟଥା ଚ ରୂପତଣ୍ହା, ତଥା ସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୟୋପୀତି ଏତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ । ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠସତଂ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସୁପାଦାୟ ‘ଅସ୍ମୀ’ତି ହୋତି, ‘ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’ତି ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୭୩-୯୭୪) ୱା ଏୱମାଦୀନା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସ, ‘‘ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟ ‘ଇମିନା ଅସ୍ମୀ’ତି ହୋତି, ‘ଇମିନା ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’ତି ହୋତୀ’’ତି ୱା (ୱିଭ॰ ୯୭୫) ଏୱମାଦିନା ବାହିରରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ । ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ପୁନ ସଙ୍ଗହେ କରୀୟମାନେ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଛଳେୱ ତଣ୍ହାକାୟା ତିସ୍ସୋୟେୱ କାମତଣ୍ହାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ –
ନିଦ୍ଦେସତ୍ଥେନ ନିଦ୍ଦେସ-ୱିତ୍ଥାରା ୱିତ୍ଥାରସ୍ସ ଚ ।
ପୁନ ସଙ୍ଗହତୋ ତଣ୍ହା, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ୱିଭାୱିନାତି ॥
ୱେଦନାସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱେଦନାତି ୱିପାକୱେଦନା ଅଧିପ୍ପେତା । ସା କଥଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଚେ ? ଅସ୍ସାଦନୀୟତୋ । ସୁଖାୟ ହି ୱେଦନାୟ ଅସ୍ସାଦନେନ ସତ୍ତା ୱେଦନଂ ମମାୟନ୍ତା ୱେଦନାୟ ତଣ୍ହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱେଦନାରାଗରତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଇଟ୍ଠମେୱ ରୂପଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ଲଦ୍ଧା ଚ ନଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣଦାୟକାନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତକାରାଦୀନଂ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି । ତଥା ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଇଟ୍ଠେ ଚ ସଦ୍ଦାଦୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ଲଦ୍ଧା ଚ ନେ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି, ଆରମ୍ମଣଦାୟକାନଞ୍ଚ ୱୀଣାୱାଦକ-ଗନ୍ଧିକସୂଦ-ତନ୍ତୱାୟ-ନାନାୱିଧସିପ୍ପସନ୍ଦସ୍ସକାଦୀନଂ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ପୁତ୍ତସିନେହେନ ପୁତ୍ତଂ ମମାୟନ୍ତା ଧାତିୟା ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ସପ୍ପାୟସପ୍ପିଖୀରାଦୀନିୟେୱ ନଂ ପାୟେନ୍ତି ଚେୱ ଭୋଜେନ୍ତି ଚ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ତଣ୍ହାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେଦନାୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୭. ୱେଦନାୱାରେ ୱେଦନାକାୟାତି ୱେଦନାସମୂହା । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି ଏତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନା ଅତ୍ଥି କୁସଲା, ଅତ୍ଥି ଅକୁସଲା, ଅତ୍ଥି ଅବ୍ୟାକତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୩୪) ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାନଂ କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତୱେଦନାନଂ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ, ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ମାତିତୋ ନାମଂ ୱିୟ ମାତିସଦିସୱତ୍ଥୁତୋ ନାମଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସହେତୁ ଜାତା ୱେଦନା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକକଥା। ୱିପାକୱସେନ ପନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଦ୍ୱେ ମନୋଧାତୁୟୋ, ତିସ୍ସୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋତି ଏତାହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱସେନ ୱେଦନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ।
ଫସ୍ସସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁକୱେଦନାନଂ ସହଜାତଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିସମୁଦୟା ସମୁଦୟୋ ହୋତି । ଅୱସେସାନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଉପନିସ୍ସୟାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟା । ମନୋଦ୍ୱାରେ ତଦାରମ୍ମଣୱେଦନାନଂ ଅଦ୍ୱାରିକାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଭୱଙ୍ଗଚୁତିୱେଦନାନଂ ସହଜାତମନୋସମ୍ଫସ୍ସସମୁଦୟା ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ୱେଦନାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଫସ୍ସୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୮. ଫସ୍ସୱାରେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ…ପେ॰… କାୟସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକା ପଞ୍ଚୱତ୍ଥୁକା ଦସ ସମ୍ଫସ୍ସା ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଇମିନା ସେସା ବାୱୀସତି ଲୋକିୟୱିପାକମନସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସା । ସଳାୟତନସମୁଦୟାତି ଛନ୍ନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆୟତନାନଂ ସମୁଦୟେନ ଇମସ୍ସ ଛବ୍ବିଧସ୍ସାପି ସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଫସ୍ସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଳାୟତନୱାରୱଣ୍ଣନା
୯୯. ସଳାୟତନୱାରେ ଚକ୍ଖାୟତନନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ଚେୱ ଆୟତନନିଦ୍ଦେସେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ନାମରୂପସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଂ ନାମଂ ୟଞ୍ଚ ରୂପଂ, ୟଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ୟସ୍ସ ଆୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନାମରୂପସମୁଦୟା ସଳାୟତନସମୁଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱାତି ।
ସଳାୟତନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନାମରୂପୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୦. ନାମରୂପୱାରେ ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ। ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ। ୱିତ୍ଥାରୱାରେ ପନସ୍ସ ୱେଦନାତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଚେତନା ଫସ୍ସୋ ମନସିକାରୋତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କାମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେପି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ଧମ୍ମା ସନ୍ତି, ଇମେ ପନ ତୟୋ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲେସୁପି ଚିତ୍ତେସୁ ସନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏତେସଂୟେୱ ୱସେନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋପି ଦସ୍ସିତୋ । ଚତ୍ତାରି ଚ ମହାଭୂତାନୀତି ଏତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ମହାଭୂତାନୀତି ପଥୱୀଆପତେଜୱାୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ତାନି ମହାଭୂତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ ୱିନିଚ୍ଛୟନୟୋ, ସୋ ସବ୍ବୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ଚତ୍ତାରି ଚ ମହାଭୂତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପାଦାୟାତି ଉପାଦିୟିତ୍ୱା, ଗହେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସାୟାତିପି ଏକେ । ୱତ୍ତମାନନ୍ତି ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ପାଠସେସୋ । ସମୂହତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । ତେନ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ସମୂହଂ ଉପାଦାୟ ପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି ୟାନି ଚତ୍ତାରି ପଥୱୀଆଦୀନି ମହାଭୂତାନି, ୟଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତମାନଂ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଭେଦେନ ଅଭିଧମ୍ମପାଳିୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ତେୱୀସତିୱିଧଂ ରୂପଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୟସ୍ସ ନାମସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚ ରୂପସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚ ନାମରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସମୁଦୟା ନାମରୂପସମୁଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ନାମରୂପୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱିଞ୍ଞାଣୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୧. ୱିଞ୍ଞାଣୱାରେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁତୋ ୱା ଜାତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଏୱଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି। ଇତରଂ ପନ ମନୋୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣୱଜ୍ଜସ୍ସ ତେଭୂମକୱିପାକଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଙ୍ଖାରସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ସଙ୍ଖାରୋ ୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ସଙ୍ଖାରସମୁଦୟା ୱିଞ୍ଞାଣସମୁଦୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ୱିଞ୍ଞାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଙ୍ଖାରୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୨. ସଙ୍ଖାରୱାରେ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣୋ ସଙ୍ଖାରୋ। ୱିତ୍ଥାରୱାରେ ପନସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି କାୟତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, କାୟଦ୍ୱାରେ ଚୋପନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ କାମାୱଚରକୁସଲତୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ, ଅକୁସଲତୋ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନନ୍ତି ୱୀସତିୟା କାୟସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ୱଚିତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ୱଚନଭେଦୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱୀସତିୟା ଏୱ ୱଚୀସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ଚିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଚୋପନଂ ଅକତ୍ୱା ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତାନଂ ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲୱସେନ ଏକୂନତିଂସମନୋସଞ୍ଚେତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ କୁସଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଅକୁସଲାନଂ ସହଜାତାଦିୱସେନାପି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସଙ୍ଖାରୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅୱିଜ୍ଜାୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୩. ଅୱିଜ୍ଜାୱାରେ ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ମୋହସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ । ତତ୍ଥ ଚତୂହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଅନ୍ତୋଗଧତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚ । ତଥା ହି ତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁ, ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଏତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ସ ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧନିୱାରଣେନ, ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପଦାନେନ ।
ସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତୀହି କାରଣେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚ । ନିରୋଧେ ପଟିପଦାୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଏକେନେୱ କାରଣେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ । ନିରୋଧପଟିପଦାୟ ହି ପଟିଚ୍ଛାଦକମେୱ ଅଞ୍ଞାଣଂ ତେସଂ ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧନିୱାରଣେନ, ତେସୁ ଚ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅପ୍ପଦାନେନ । ନ ପନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋଗଧଂ, ତସ୍ମିଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟେ ଅପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ନ ତସ୍ସ ତଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ୱତ୍ଥୁ, ଅସହଜାତତ୍ତା । ନାରମ୍ମଣଂ, ତଦାରବ୍ଭ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ । ପଚ୍ଛିମଞ୍ହି ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସଂ, ନ ଚେତ୍ଥ ଅନ୍ଧଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ପୁରିମଂ ପନ ୱଞ୍ଚନିୟଟ୍ଠେନ ସଭାୱଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରଂ, ତତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତତି ।
ଅପିଚ ଦୁକ୍ଖେତି ଏତ୍ତାୱତା ସଙ୍ଗହତୋ ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଦୀପିତା । ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେତି ଏତ୍ତାୱତା ୱତ୍ଥୁତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ । ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟାତି ଏତ୍ତାୱତା କିଚ୍ଚତୋ । ଅୱିସେସତୋ ପନ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତେନ ସଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଞାତବ୍ବା । ଆସୱସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ କାମାସୱଭୱାସୱା ସହଜାତାଦିୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ । ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନା ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଅୱିଜ୍ଜାୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୱୱାରୱଣ୍ଣନା
୧୦୪. ଆସୱୱାରେ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାତି ଏତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା କାମାସୱଭୱାସୱାନଂ ସହଜାତାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅୱିଜ୍ଜାସୱସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ । ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନା ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁବ୍ବୁପ୍ପନ୍ନା ଅୱିଜ୍ଜାୟେୱସ୍ସ ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାସୱସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟଂ ୱାରୋ ୟା ଏସା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଦେସୁ ଜେଟ୍ଠିକା ଅୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ସାପି ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱାରେନ ସଂସାରସ୍ସ ଅନମତଗ୍ଗତା ସାଧିତା ହୋତି । କଥଂ ? ଆସୱସମୁଦୟେନ ହି ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟୋ । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟେନାପି ଆସୱସମୁଦୟୋ । ଏୱଂ ଆସୱା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅୱିଜ୍ଜାପି ଆସୱାନଂ ପଚ୍ଚୟୋତି କତ୍ୱା ପୁବ୍ବକୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ତସ୍ସା ଅପଞ୍ଞାୟନତୋ ସଂସାରସ୍ସ ଅନମତଗ୍ଗତା ସିଦ୍ଧା ହୋତୀତି ।
ଏୱଂ ସବ୍ବେପିମେ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କମ୍ମପଥୱାରୋ ଆହାରୱାରୋ ଦୁକ୍ଖୱାରୋ ଜରା-ମରଣ-ଜାତି-ଭୱ-ଉପାଦାନ-ତଣ୍ହା-ୱେଦନା-ଫସ୍ସ-ସଳାୟତନ-ନାମରୂପ- ୱିଞ୍ଞାଣ-ସଙ୍ଖାର-ଅୱିଜ୍ଜା-ଆସୱୱାରୋତି ସୋଳସୱାରା ୱୁତ୍ତା ।
ତେସୁ ଏକେକସ୍ସ ୱାରସ୍ସ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭତ୍ତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଇମେସୁ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଟ୍ଠାନେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି କଥିତାନି । ଏତେସଂୟେୱ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ସୋଳସସୁ ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ କଥିତଂ । ଥେରସ୍ସ ପନ ମତେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟପି ଠାନେସୁ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମଗ୍ଗା କଥିତାତି । ଇତି ସକଲେପି ପଞ୍ଚମହାନିକାୟସଙ୍ଗହିତେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ନତ୍ଥି ତଂ ସୁତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ ଅରହତ୍ତଂ ପକାସିତଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଇମମ୍ହା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତାତି ।
ଇଦମୱୋଚାୟସ୍ମାସାରିପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ଚତୁସଚ୍ଚପରିୟାୟେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ଅରହତ୍ତପରିୟାୟେହୀତି ଚତୁସଟ୍ଠିୟା କାରଣେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅୱୋଚ, ଅତ୍ତମନା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ।
ଆସୱୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୫. ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୁରୂସୁ ୱିହରତୀତି କୁରୁନାମକା ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ କୁରୂତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ କୁରୂସୁ ଜନପଦେ । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନାହୁ – ମନ୍ଧାତୁକାଲେ ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ମନୁସ୍ସା ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧମହାସାୱକଚକ୍କୱତ୍ତିପଭୁତୀନଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମି ଉତ୍ତମଦୀପୋ ଅତିରମଣୀୟୋତି ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ମନ୍ଧାତୁଚକ୍କୱତ୍ତିନା ଚକ୍କରତନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଦୀପେ ଅନୁସଂୟାୟନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗମଂସୁ । ତତୋ ରାଜା ପରିଣାୟକରତନଂ ପୁଚ୍ଛି –
‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ରମଣୀୟତରଂ ଠାନ’’ନ୍ତି ?
‘‘କସ୍ମା ଦେୱ ଏୱଂ ଭଣସି ?
‘‘କିଂ ନ ପସ୍ସସି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାନଂ ଆନୁଭାୱଂ ?
‘‘ନନୁ ଏତେସଂ ଠାନଂ ଇତୋ ରମଣୀୟତର’’ନ୍ତି ?
ରାଜା ଚକ୍କରତନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ‘‘ମନ୍ଧାତୁମହାରାଜା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ‘‘ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ ରାଜା ନ ସକ୍କା ୟୁଦ୍ଧେନ ପଟିବାହିତୁ’’ନ୍ତି ସକରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେସୁଂ । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇତୋ ରମଣୀୟତରଂ ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ତାୱତିଂସଭୱନଂ କଥୟିଂସୁ – ‘‘ତାୱତିଂସଭୱନଂ, ଦେୱ, ରମଣୀୟତରଂ, ତତ୍ଥ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ପରିଚାରକା ଦୋୱାରିକଭୂମିୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ । ତସ୍ସିମାନି ପନ ଉପଭୋଗଟ୍ଠାନାନି, ୟୋଜନସହସ୍ସୁବ୍ବେଧୋ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦୋ, ପଞ୍ଚୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧା ସୁଧମ୍ମା ଦେୱସଭା, ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ ୱେଜୟନ୍ତରଥୋ, ତଥା ଏରାୱଣୋ ହତ୍ଥୀ, ଦିବ୍ବରୁକ୍ଖସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନନ୍ଦନୱନଂ ଚିତ୍ତଲତାୱନଂ ଫାରୁସକୱନଂ ମିସ୍ସକୱନଂ। ୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧୋ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ କୋୱିଳାରୋ, ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସଟ୍ଠିୟୋଜନାୟାମା ପଣ୍ଣାସୟୋଜନୱିତ୍ଥତା ପଞ୍ଚଦସୟୋଜନୁବ୍ବେଧା ଜୟସୁମନପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣା ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲା, ୟସ୍ସା ମୁଦୁତାୟ ସକ୍କସ୍ସ ନିସୀଦତୋ ଉପଡ୍ଢକାୟୋ ଅନୁପୱିସତୀ’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଚକ୍କରତନଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି। ତଂ ଆକାସେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ । ଅଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ ୱେମଜ୍ଝତୋ ଚକ୍କରତନଂ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଣାୟକରତନପ୍ପମୁଖାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ । ରାଜା ଏକକୋୱ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଅଗମାସି । ସକ୍କୋ ‘‘ମନ୍ଧାତା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା – ‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ, ମହାରାଜ, ସକଂ ତେ, ମହାରାଜ । ଅନୁସାସ, ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ନାଟକେହି ରଜ୍ଜଂ ଦ୍ୱେଭାଗେ କତ୍ୱା ଏକଂ ଭାଗମଦାସି । ରଞ୍ଞୋ ତାୱତିଂସଭୱନେ ପତିଟ୍ଠିତମତ୍ତସ୍ସେୱ ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ୱିଗଚ୍ଛି, ଦେୱଭାୱୋ ପାତୁରହୋସି ।
ତସ୍ସ କିର ସକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାୟଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅକ୍ଖିନିମିସମତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ତଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତା ଦେୱା ସକ୍କସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତେ ମୁୟ୍ହନ୍ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ ୟାୱ ଛତ୍ତିଂସ ସକ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚୁତା, ତାୱ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ଅତିତ୍ତୋୟେୱ କାମେହି ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉୟ୍ୟାନେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱାତାତପେନ ଫୁଟ୍ଠଗତ୍ତୋ କାଲମକାସି ।
ଚକ୍କରତନେ ପନ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ପରିଣାୟକରତନଂ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ମନ୍ଧାତୁଉପାହନଂ ଲିଖାପେତ୍ୱା ଇଦଂ ମନ୍ଧାତୁରଜ୍ଜନ୍ତି ରଜ୍ଜମନୁସାସି । ତେପି ତୀହି ଦୀପେହି ଆଗତମନୁସ୍ସା ପୁନ ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପରିଣାୟକରତନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ ମୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଆନୁଭାୱେନ ଆଗତା, ଇଦାନି ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ୱସନଟ୍ଠାନଂ ନୋ ଦେହୀ’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ସୋ ତେସଂ ଏକେକଂ ଜନପଦମଦାସି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବୱିଦେହତୋ ଆଗତମନୁସ୍ସେହି ଆୱସିତପଦେସୋ ତାୟେୱ ପୁରିମସଞ୍ଞାୟ ୱିଦେହରଟ୍ଠନ୍ତି ନାମଂ ଲଭି । ଅପରଗୋୟାନତୋ ଆଗତମନୁସ୍ସେହି ଆୱସିତପଦେସୋ ଅପରନ୍ତଜନପଦୋତି ନାମଂ ଲଭି । ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ଆଗତମନୁସ୍ସେହି ଆୱସିତପଦେସୋ କୁରୁରଟ୍ଠନ୍ତି ନାମଂ ଲଭୀତି। ବହୁକେ ପନ ଗାମନିଗମାଦୟୋ ଉପାଦାୟ ବହୁୱଚନେନ ୱୋହରୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୁରୂସୁ ୱିହରତୀ’’ତି ।
କମ୍ମାସଧମ୍ମଂନାମ କୁରୂନଂ ନିଗମୋତି । କମ୍ମାସଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେଚି ଧ-କାରସ୍ସ ଦ-କାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କମ୍ମାସୋ ଏତ୍ଥ ଦମିତୋତି କମ୍ମାସଦମ୍ମୋ । କମ୍ମାସୋତି କମ୍ମାସପାଦୋ ପୋରିସାଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ କିର ପାଦେ ଖାଣୁକେନ ୱିଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ ୱଣୋ ରୁହନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଦାରୁସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ରୁହି, ତସ୍ମା କମ୍ମାସପାଦୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ। ସୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଦମିତୋ ପୋରିସାଦଭାୱତୋ ପଟିସେଧିତୋ । କେନ ? ମହାସତ୍ତେନ । କତରସ୍ମିଂ ଜାତକେତି ? ମହାସୁତସୋମଜାତକେତି ଏକେ । ଇମେ ପନ ଥେରା ଜୟଦ୍ଦିସଜାତକେତି ୱଦନ୍ତି । ତଦା ହି ମହାସତ୍ତେନ କମ୍ମାସପାଦୋ ଦମିତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ପୁତ୍ତୋ ୟଦା ହୋମି ଜୟଦ୍ଦିସସ୍ସ,
ପଞ୍ଚାଲରଟ୍ଠାଧିପତିସ୍ସ ଅତ୍ରଜୋ ।
ଚଜିତ୍ୱାନ ପାଣଂ ପିତରଂ ପମୋଚୟିଂ,
କମ୍ମାସପାଦମ୍ପି ଚହଂ ପସାଦୟି’’ନ୍ତି ॥
କେଚି ପନ ଧ-କାରେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନଂ କିର କୁରୁୱତ୍ତଧମ୍ମୋ ତସ୍ମିଂ କମ୍ମାସୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ କମ୍ମାସୋ ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ଜାତୋତି କମ୍ମାସଧମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ନିୱିଟ୍ଠନିଗମସ୍ସାପି ଏତଦେୱ ନାମଂ । ଭୁମ୍ମୱଚନେନ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅୱସନୋକାସତୋ । ଭଗୱତୋ କିର ତସ୍ମିଂ ନିଗମେ ୱସନୋକାସୋ କୋଚି ୱିହାରୋ ନାହୋସି । ନିଗମତୋ ପନ ଅପକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉଦକସମ୍ପନ୍ନେ ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ମହାୱନସଣ୍ଡୋ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିହାସି । ତଂ ନିଗମଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ‘‘କୁରୂସୁ ୱିହରତି କମ୍ମାସଧମ୍ମଂ ନାମ କୁରୂନଂ ନିଗମୋ, ତଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ଉଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା
୧୦୬.ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋତି । କସ୍ମା ଭଗୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ? କୁରୁରଟ୍ଠୱାସୀନଂ ଗମ୍ଭୀରଦେସନାପଟିଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥତାୟ । କୁରୁରଟ୍ଠୱାସିନୋ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉପାସକା ଉପାସିକାୟୋ ଉତୁପଚ୍ଚୟାଦିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ତସ୍ସ ରଟ୍ଠସ୍ସ ସପ୍ପାୟଉତୁପଚ୍ଚୟସେୱନେନ ନିଚ୍ଚଂ କଲ୍ଲସରୀରା କଲ୍ଲଚିତ୍ତା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେ ଚିତ୍ତସରୀରକଲ୍ଲତାୟ ଅନୁଗ୍ଗହିତପଞ୍ଞାବଲା ଗମ୍ଭୀରକଥଂ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତେନ ତେସଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଗମ୍ଭୀରଦେସନାପଟିଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥତଂ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ସୁୱଣ୍ଣଚଙ୍କୋଟକଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନାନାପୁପ୍ଫାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ସୁୱଣ୍ଣମଞ୍ଜୂସଂ ୱା ପନ ଲଭିତ୍ୱା ସତ୍ତରତନାନି ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଭଗୱା କୁରୁରଟ୍ଠୱାସିପରିସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଗମ୍ଭୀରଦେସନଂ ଦେସେସି । ତେନେୱେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାନିପି ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାନି ଦୀଘନିକାୟେ ମହାନିଦାନଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସାରୋପମଂ ରୁକ୍ଖୂପମଂ ରଟ୍ଠପାଲଂ ମାଗଣ୍ଡିୟଂ ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାନିପି ସୁତ୍ତାନି ଦେସେସି ।
ଅପିଚ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ପକତିୟାୱ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ ଦାସକମ୍ମକରପରିଜନାପି ସତିପଟ୍ଠାନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତମେୱ କଥଂ କଥେନ୍ତି । ଉଦକତିତ୍ଥସୁତ୍ତକନ୍ତନଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ନିରତ୍ଥକକଥା ନାମ ନ ପୱତ୍ତତି । ସଚେ କାଚି ଇତ୍ଥୀ ‘‘ଅମ୍ମ ତ୍ୱଂ କତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ମନସିକରୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତା ‘‘ନ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱଦତି । ତଂ ଗରହନ୍ତି ‘‘ଧିରତ୍ଥୁ ତୱ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱମାନାପି ତ୍ୱଂ ମତସଦିସା’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ମା ଦାନି ପୁନ ଏୱମକାସୀ’’ତି ଓୱଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି । ୟା ପନ ‘‘ଅହଂ ଅସୁକଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋମୀ’’ତି ୱଦତି । ତସ୍ସା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ତୱ ଜୀୱିତଂ ସୁଜୀୱିତଂ, ତ୍ୱଂ ନାମ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ପତ୍ତା, ତୱତ୍ଥାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀହି ପସଂସନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଜାତିୟାୟେୱ ସତିପଟ୍ଠାନମନସିକାରୟୁତ୍ତା, ତେ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ନଟକୋ ସୁୱପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁନୁପସ୍ସୟଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସିତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ସୁୱପୋତକଂ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ଗତୋ । ତଂ ସାମଣେରିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିଂସୁ । ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତଂ ଏକଦିୱସଂ ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଥେରୀ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତା’’ତି ?
କିଂ ଅୟ୍ୟେତି ।
ଅତ୍ଥି କୋଚି ତୱ ମନସିକାରୋତି ?
ନତ୍ଥି ଅୟ୍ୟେତି ।
ଆୱୁସୋ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତେନ ନାମ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅତ୍ତଭାୱେନ ଭୱିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, କୋଚିଦେୱ ମନସିକାରୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ତ୍ୱଂ ପନ ଅଞ୍ଞଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ‘‘ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋହୀତି । ସୋ ଥେରିୟା ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ଚରତି ।
ତଂ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ତୋରଣଗ୍ଗେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବାଲାତପଂ ତପମାନଂ ଏକୋ ସକୁଣୋ ନଖପଞ୍ଜରେନ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ‘‘କିରି କିରୀ’’ତି ସଦ୍ଦମକାସି । ସାମଣେରିୟୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟେ ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ସକୁଣେନ ଗହିତୋ, ମୋଚେମ ନ’’ନ୍ତି ଲେଡ୍ଡୁଆଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୋଚେସୁଂ । ତଂ ଆନେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଠପିତଂ ଥେରୀ ଆହ –
‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ସକୁଣେନ ଗହିତକାଲେ କିଂ ଚିନ୍ତେସୀ’’ତି ?
ନ ଅୟ୍ୟେ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେସିଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜୋୱ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କତରସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ୱିପ୍ପକିରିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅୟ୍ୟେ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜମେୱ ଚିନ୍ତେସିନ୍ତି ।
ସାଧୁ ସାଧୁ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ, ଅନାଗତେ ଭୱକ୍ଖୟସ୍ସ ତେ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତାପି ସତିପଟ୍ଠାନମନସିକାରୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ନେସଂ ଭଗୱା ସତିପଟ୍ଠାନବୁଦ୍ଧିମେୱ ଜନେନ୍ତୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଏକାୟନୋତି ଏକମଗ୍ଗୋ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ହି –
‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନ୍ଥୋ ପଥୋ ପଜ୍ଜୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନଂ ।
ନାୱା ଉତ୍ତରସେତୂ ଚ, କୁଲ୍ଲୋ ଚ ଭିସିସଙ୍କମୋ’’ତି ॥ (ଚୂଳନି॰ ୧୦୧) –
ବହୂନି ନାମାନି । ସ୍ୱାୟଂ ଇଧ ଅୟନନାମେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋତି ଏତ୍ଥ ଏକମଗ୍ଗୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ, ନ ଦ୍ୱେଧାପଥଭୂତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଏକେନ ଅୟିତବ୍ବୋତି ଏକାୟନୋ । ଏକେନାତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱୂପକଟ୍ଠେନ ପୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତେନ । ଅୟିତବ୍ବୋତି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ଅୟନ୍ତି ୱା ଏତେନାତି ଅୟନୋ, ସଂସାରତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଏକସ୍ସ ଅୟନୋ ଏକାୟନୋ, ଏକସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠସ୍ସ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠୋ ଚ ଭଗୱା, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ତେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭଗୱତୋୱ ସୋ ଅୟନୋ ତେନ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଅୟତୀତି ୱା ଅୟନୋ, ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଅୟନୋତି ଏକାୟନୋ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟେ ପୱତ୍ତତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ରାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) । ଦେସନାଭେଦୋୟେୱ ହେସୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନେକୋ । ଅପିଚ ଏକଂ ଅୟତୀତି ଏକାୟନୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାମୁଖଭାୱନାନୟପ୍ପୱତ୍ତୋପି ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି –
‘‘ଏକାୟନଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ,
ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।
ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ,
ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୯) ।
କେଚି ପନ ‘‘ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି ଗାଥାନୟେନ ୟସ୍ମା ଏକୱାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏକାୟନୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଇମସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସକିଂ ଅୟନୋତି ଇମିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ଏକଂ ଅୟନମସ୍ସ ଏକା ଗତି ପୱତ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଉଭୟଥାପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଇଧ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । କାୟାଦିଚତୁଆରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତୋ ହି ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ନ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ସୋ ଚ ଅନେକୱାରମ୍ପି ଅୟତି, ଅନେକଞ୍ଚସ୍ସ ଅୟନଂ ହୋତି ।
ପୁବ୍ବେପି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ପଦେ ମହାଥେରାନଂ ସାକଚ୍ଛା ଅହୋସିୟେୱ । ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ‘‘ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ଆଚରିୟୋ ପନସ୍ସ ତିପିଟକଚୂଳସୁମତ୍ଥେରୋ ‘‘ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଭନ୍ତେତି । ମିସ୍ସକୋ ଆୱୁସୋତି । ଆଚରିୟେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭଣନ୍ତେ ଅପ୍ପଟିବାହିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ପଞ୍ହଂ ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥାଚରିୟତ୍ଥେରୋ ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ମୟା ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ, ଚୂଳନାଗୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋତି ଆଦାୟ ୱୋହରତି, କୋ ନୁ ଖୋ ଏତ୍ଥ ନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଏୱଂ ଭାୱେୟ୍ୟ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ତିଟ୍ଠମାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ଚୂଳନାଗେନ ଦିଟ୍ଠୋ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ଞତ୍ୱା ଅଟ୍ଠମିୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠେ ଅଗମାସି ।
ପୋରାଣକତ୍ଥେରା କିର ପିୟଧମ୍ମସ୍ସୱନା ହୋନ୍ତି । ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱ ‘‘ଅହଂ ପଠମଂ, ଅହଂ ପଠମ’’ନ୍ତି ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଓସରନ୍ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଚୂଳନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ୱାରୋ । ତେନ ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତାସୁ ଥେରସ୍ସ ଆସନପିଟ୍ଠିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି । ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ହି ଅନୁସୂୟକା ହୋନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିମେୱ ଉଚ୍ଛୁଭାରଂ ୱିୟ ଏୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, କାରଣମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅକାରଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ‘‘ଆୱୁସୋ ଚୂଳନାଗା’’ତି ଆହ । ସୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦୋତି ଧମ୍ମଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଆୱୁସୋ ଚୂଳନାଗ ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୋ ନ ଲବ୍ଭତି, ତୟା ୱୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋୱ ଲବ୍ଭତୀତି ।
ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିକୋ ତେପିଟକୋ ସୁତବୁଦ୍ଧୋ, ଏୱରୂପସ୍ସପି ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଆଲୁଳେତି, ଅନାଗତେ ମମ ଭାତିକା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଆଲୁଳେସ୍ସନ୍ତୀତି ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ନିଚ୍ଚଲଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗତୋ ‘‘ଏକାୟନମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁବ୍ବଭାଗସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋ –
‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସେଟ୍ଠୋ, ସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁରୋ ପଦା ।
ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନଂ, ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁମା ॥
ଏସେୱ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ, ଦସ୍ସନସ୍ସ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ।
ଏତଞ୍ହି ତୁମ୍ହେ ପଟିପଜ୍ଜଥ, ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନଂ ।
ଏତଞ୍ହି ତୁମ୍ହେ ପଟିପନ୍ନା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩-୨୭୫) –
ମଗ୍ଗୋତି କେନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋ ? ନିବ୍ବାନଗମନଟ୍ଠେନ ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗନିୟଟ୍ଠେନ ଚ । ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ରାଗାଦୀହି ମଲେହି ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭାଦୀହି ଚ ଉପକ୍କିଲେସେହି କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ । ତଥା ହି ଇମିନାୱ ମଗ୍ଗେନ ଇତୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ଉପରି ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ କପ୍ପେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ତଣ୍ହଙ୍କରମେଧଙ୍କରସରଣଙ୍କରଦୀପଙ୍କରନାମକେ ବୁଦ୍ଧେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସକ୍ୟମୁନିପରିୟୋସାନା ଅନେକେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଅନେକସତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା ଅରିୟସାୱକା ଚାତି ଇମେ ସତ୍ତା ସବ୍ବେ ଚିତ୍ତମଲଂ ପୱାହେତ୍ୱା ପରମୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ତା । ରୂପମଲୱସେନ ପନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନପଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ନତ୍ଥି । ତଥା ହି –
ରୂପେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।
ରୂପେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନକ୍ଖାତଂ ମହେସିନା ॥
ଚିତ୍ତେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।
ଚିତ୍ତେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା ॥
ୟଥାହ ‘‘ଚିତ୍ତସଂକିଲେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) । ତଞ୍ଚ ଚିତ୍ତୱୋଦାନଂ ଇମିନା ସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗେନ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ।
ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମାୟାତି ସୋକସ୍ସ ଚ ପରିଦେୱସ୍ସ ଚ ସମତିକ୍କମାୟ, ପହାନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ୱିୟ ସୋକସମତିକ୍କମାୟ, ପଟାଚାରାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ପରିଦେୱସମତିକ୍କମାୟ ଚ ସଂୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମାୟା’’ତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତୋ –
‘‘ୟଂ ପୁବ୍ବେ ତଂ ୱିସୋଧେହି, ପଚ୍ଛା ତେ ମାହୁ କିଞ୍ଚନଂ ।
ମଜ୍ଝେ ଚେ ନୋ ଗହେସ୍ସସି, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୫୫) ।
ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ।
ପଟାଚାରା –
‘‘ନ ସନ୍ତି ପୁତ୍ତା ତାଣାୟ, ନ ପିତା ନାପି ବନ୍ଧୱା ।
ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନସ୍ସ, ନତ୍ଥି ଞାତୀସୁ ତାଣତା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୮) ।
ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତା । ୟସ୍ମା ପନ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଭାୱନା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେପି ଇମିନାୱ ମଗ୍ଗେନ ସୋକପରିଦେୱେ ସମତିକ୍କନ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟାତି କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଚେତସିକଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟ, ନିରୋଧାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟ ସଂୱତ୍ତତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥଦୀପନା – ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ତିସ୍ସୋ ନାମ କୁଟୁମ୍ବିକପୁତ୍ତୋ ଚତ୍ତାଲୀସ ହିରଞ୍ଞକୋଟିୟୋ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତି । ତସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତୁଭରିୟା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେଥା’’ତି ପଞ୍ଚସତେ ଚୋରେ ପେସେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ଆହ ‘‘କସ୍ମା ଆଗତତ୍ଥ ଉପାସକା’’ତି ? ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସ୍ସାମାତି । ପାଟିଭୋଗଂ ମେ ଉପାସକା ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେକରତ୍ତିଂ ଜୀୱିତଂ ଦେଥାତି । କୋ ତେ, ସମଣ, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ? ଥେରୋ ମହନ୍ତଂ ପାସାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଊରୁଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟତି ଉପାସକା ପାଟିଭୋଗୋ’’ତି ଆହ । ତେ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନସୀସେ ଅଗ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିଂସୁ । ଥେରସ୍ସ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି। ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ଉଭୋ ପାଦାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସଞ୍ଞପେସ୍ସାମି ୱୋ ଅହଂ ।
ଅଟ୍ଟିୟାମି ହରାୟାମି, ସରାଗମରଣଂ ଅହଂ ॥
ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ୟଥାଭୂତଂ ୱିପସ୍ସିସଂ ।
ସମ୍ପତ୍ତେ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମ୍ହି, ଅରହତ୍ତମପାପୁଣି’’ନ୍ତି ॥
ଅପରେପି ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞୱିହାରେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ତିୟାମରତ୍ତିଂ ସମଣଧମ୍ମୋୱ କାତବ୍ବୋ, ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୱିହରିଂସୁ । ତେସଂ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପଚଲାୟନ୍ତାନଂ ଏକୋ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏକେକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ନ କୋଚି ‘‘ମଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ଗଣ୍ହୀ’’ତି ୱାଚମ୍ପି ନିଚ୍ଛାରେସି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ ଦସସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଖାଦିତେସୁ ଉପୋସଥଦିୱସେ ‘‘ଇତରେ, ଆୱୁସୋ, କୁହି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ଚ ‘‘ଇଦାନି ଗହିତେନ, ଗହିତୋମ୍ହୀତି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ୱିହରିଂସୁ ।
ଅଥ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ଗଣ୍ହି । ସୋ ‘‘ବ୍ୟଗ୍ଘୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଭିକ୍ଖୂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡେ ଚ ଉକ୍କାୟୋ ଚ ଗହେତ୍ୱା ମୋଚେସ୍ସାମାତି ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗତିଂ ଛିନ୍ନତଟଟ୍ଠାନଂ ଆରୁୟ୍ହ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖାଦିତୁଂ ଆରଭି । ଇତରେପି ‘‘ଇଦାନି, ସପ୍ପୁରିସ, ଅମ୍ହେହି କତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିସେସୋ ନାମ ଏୱରୂପେ ଠାନେ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ବ୍ୟଗ୍ଘମୁଖେ ନିପନ୍ନୋୱ ତଂ ୱେଦନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୟାୱ ଗୋପ୍ଫକା ଖାଦିତସମୟେ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା, ୟାୱ ଜଣ୍ଣୁକା ଖାଦିତସମୟେ ସକଦାଗାମୀ, ୟାୱ ନାଭିୟା ଖାଦିତସମୟେ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା, ହଦୟରୂପେ ଅଖାଦିତେୟେୱ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ସୀଲୱା ୱତସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞୱା ସୁସମାହିତୋ ।
ମୁହୁତ୍ତଂ ପମାଦମନ୍ୱାୟ, ବ୍ୟଗ୍ଘେନୋରୁଦ୍ଧମାନସୋ ॥
ପଞ୍ଜରସ୍ମିଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ସିଲାୟ ଉପରୀକତୋ ।
କାମଂ ଖାଦତୁ ମଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ, ଭକ୍ଖୋ କାୟୋ ଅମିତ୍ତାନଂ ।
ପଟିଲଦ୍ଧେ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ, ମରଣଂ ହେହିତି ଭଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ॥
ଅପରୋପି ପୀତମଲ୍ଲତ୍ଥେରୋ ନାମ ଗିହିକାଲେ ତୀସୁ ରଜ୍ଜେସୁ ପଟାକଂ ଗହେତ୍ୱା ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପଂ ଆଗମ୍ମ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞା କତାନୁଗ୍ଗହୋ ଏକଦିୱସଂ କିଲଞ୍ଜକାପଣସାଲଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥ, ତଂ ୱୋ ପହୀନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୩-୩୪) ନତୁମ୍ହାକୱଗ୍ଗଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନେୱ କିର ରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ, ନ ୱେଦନା’’ତି । ସୋ ତଂୟେୱ ଅଙ୍କୁସଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଦ୍ୱେମାତିକା ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ଗବଲୱାଲିୟଅଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମମକାସି । ପାଦେସୁ ଅୱହନ୍ତେସୁ ଜଣ୍ଣୁକେହି ଚଙ୍କମତି । ତମେନଂ ରତ୍ତିଂ ଏକୋ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ମିଗୋତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସତ୍ତିୟା ପହରି । ସତ୍ତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତା । ସୋ ତଂ ସତ୍ତିଂ ହରାପେତ୍ୱା ପହାରମୁଖାନି ତିଣୱଟ୍ଟିୟା ପୂରାପେତ୍ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠିୟଂ ଅତ୍ତାନଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଉକ୍କାସିତସଦ୍ଦେନ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ଭାସିତଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗୱାଦିନୋ ।
ନ ତୁମ୍ହାକମିଦଂ ରୂପଂ, ତଂ ଜହେୟ୍ୟାଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ॥
ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା, ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋ ।
ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋ’’ତି ॥
ଅଥ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ସଚେ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅରୋଗୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ଅଦ୍ଧା ତେ ମୁଦ୍ଧମତ୍ଥକେ ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ସୀସଂ ପରାମସେୟ୍ୟା’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରାଦୀନଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟ ସଂୱତ୍ତତି ।
ସକ୍କୋ ପନ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମରଣଭୟସନ୍ତଜ୍ଜିତୋ ଦୋମନସ୍ସଜାତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଉପେକ୍ଖାପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାୱସାନେ ଅସୀତିସହସ୍ସାହି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ସା ଚସ୍ସ ଉପପତ୍ତି ପୁନ ପାକତିକାୱ ଅହୋସି ।
ସୁବ୍ରହ୍ମାପି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅଚ୍ଛରାସହସ୍ସପରିୱାରୋ ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋତି, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚସତା ଅଚ୍ଛରାୟୋ ରୁକ୍ଖତୋ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତିୟୋ ଚୱିତ୍ୱା ନିରୟେ ଉପପନ୍ନା । ସୋ ‘‘କିଂ ଇମା ଚିରାୟନ୍ତୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ତାସଂ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିତ୍ତକଂ ନୁ ଖୋ ମମ ଆୟୂ’’ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋପି ଆୟୁପରିକ୍ଖୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ଅତିୱିୟ ଦୋମନସ୍ସଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ମେ ଦୋମନସ୍ସଂ ସତ୍ଥା ୱିନୟିସ୍ସତି ନ ଅଞ୍ଞୋ’’ତି ଅୱସେସା ପଞ୍ଚସତା ଅଚ୍ଛରାୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି –
‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଉତ୍ରସ୍ତମିଦଂ ଚିତ୍ତଂ, ନିଚ୍ଚଂ ଉବ୍ବିଗ୍ଗିଦଂ ମନୋ ।
ଅନୁପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଛେସୁ, ଅଥୋ ଉପ୍ପତିତେସୁ ଚ ।
ସଚେ ଅତ୍ଥି ଅନୁତ୍ରସ୍ତଂ, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୮) ।
ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ଆହ –
‘‘ନାଞ୍ଞତ୍ର ବୋଜ୍ଝା ତପସା, ନାଞ୍ଞତ୍ରିନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରା ।
ନାଞ୍ଞତ୍ର ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗା, ସୋତ୍ଥିଂ ପସ୍ସାମି ପାଣିନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୮) ।
ସୋ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚହି ଅଚ୍ଛରାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଥାୱରଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମେୱ ଅଗମାସୀତି। ଏୱମୟଂ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ସକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଞାୟସ୍ସ ଅଧିଗମାୟାତି ଞାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ, ପତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଲୋକିୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ତେନାହ ‘‘ଞାୟସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ତଣ୍ହାୱାନୱିରହିତତ୍ତା ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଅମତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ମଗ୍ଗୋ ଭାୱିତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟଂ ସାଧେତି । ତେନାହ ‘‘ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟା’’ତି ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋକସମତିକ୍କମାଦୀନି ଅତ୍ଥତୋ ସିଦ୍ଧାନେୱ ହୋନ୍ତି, ଠପେତ୍ୱା ପନ ସାସନୟୁତ୍ତିକୋୱିଦେ ଅଞ୍ଞେସଂ ନ ପାକଟାନି, ନ ଚ ଭଗୱା ପଠମଂ ସାସନୟୁତ୍ତିକୋୱିଦଂ ଜନଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତେନ ତେନେୱ ପନ ସୁତ୍ତେନ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଞାପେତି । ତସ୍ମା ଇଧ ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଏକାୟନମଗ୍ଗୋ ସାଧେତି, ତଂ ତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୟସ୍ମା ୱା ୟା ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧି ଏକାୟନମଗ୍ଗେନ ସଂୱତ୍ତତି, ସା ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମେନ ହୋତି, ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମୋ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେନ, ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ଞାୟସ୍ସାଧିଗମେନ, ଞାୟସ୍ସାଧିଗମୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ । ତସ୍ମା ଇମମ୍ପି କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୋକପରିଦେୱାନଂ ସମତିକ୍କମାୟା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅପିଚ ୱଣ୍ଣଭଣନମେତଂ ଏକାୟନମଗ୍ଗସ୍ସ । ୟଥେୱ ହି ଭଗୱା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେସ୍ସାମି, ୟଦିଦଂ ଛଛକ୍କାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୦) ଛଛକ୍କଦେସନାୟ ଅଟ୍ଠହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, ୟଥା ଚ ଅରିୟୱଂସଦେସନାୟ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟୱଂସା ଅଗ୍ଗଞ୍ଞା ରତ୍ତଞ୍ଞା ୱଂସଞ୍ଞା ପୋରାଣା ଅସଂକିଣ୍ଣା ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବା ନ ସଂକୀୟନ୍ତି, ନ ସଂକୀୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠା ସମଣେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ନୱହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, ଏୱଂ ଇମସ୍ସପି ଏକାୟନମଗ୍ଗସ୍ସ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତିଆଦୀହି ସତ୍ତହି ପଦେହି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି ।
କସ୍ମା ଇତି ଚେ ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ । ୱଣ୍ଣଭାସନଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅୟଂ କିର ମଗ୍ଗୋ ହଦୟସନ୍ତାପଭୂତଂ ସୋକଂ, ୱାଚାୱିପ୍ପଲାପଭୂତଂ ପରିଦେୱଂ, କାୟିକଅସାତଭୂତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଚେତସିକଅସାତଭୂତଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଉପଦ୍ଦୱେ ହନତି, ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଞାୟଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ତୟୋ ୱିସେସେ ଆୱହତୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବଂ ଧାରେତବ୍ବଂ ୱାଚେତବ୍ବଂ, ଇମଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି । ଇତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି, କମ୍ବଲୱାଣିଜାଦୟୋ କମ୍ବଲାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ।
ୟଥା ହି ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୱାଣିଜେନ କମ୍ବଲଂ ଗଣ୍ହଥାତି ଉଗ୍ଘୋସିତେପି ଅସୁକକମ୍ବଲୋତି ନ ତାୱ ମନୁସ୍ସା ଜାନନ୍ତି । କେସକମ୍ବଲୱାଲକମ୍ବଲାଦୟୋପି ହି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା ଖରସମ୍ଫସ୍ସା କମ୍ବଲାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦା ପନ ତେନ ଗନ୍ଧାରକୋ ରତ୍ତକମ୍ବଲୋ ସୁଖୁମୋ ଉଜ୍ଜଲୋ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଉଗ୍ଘୋସିତଂ ହୋତି, ତଦା ୟେ ପହୋନ୍ତି, ତେ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟେ ନ ପହୋନ୍ତି, ତେପି ଦସ୍ସନକାମା ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅସୁକମଗ୍ଗୋତି ନ ତାୱ ପାକଟୋ ହୋତି । ନାନପ୍ପକାରକା ହି ଅନିୟ୍ୟାନମଗ୍ଗାପି ମଗ୍ଗାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିମ୍ହି ପନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ କିର ମଗ୍ଗୋ ଚତ୍ତାରୋ ଉପଦ୍ଦୱେ ହନତି, ତୟୋ ୱିସେସେ ଆୱହତୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବଂ ଧାରେତବ୍ବଂ ୱାଚେତବ୍ବଂ, ଇମଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୟଥା ଚ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୱାଣିଜୋପମା, ଏୱଂ ରତ୍ତଜମ୍ବୁନଦସୁୱଣ୍ଣଉଦକପ୍ପସାଦକମଣିରତନସୁୱିସୁଦ୍ଧମୁତ୍ତାରତନଧୋତପୱାଳାଦିୱାଣିଜୂପମାଦୟୋପେତ୍ଥ ଆହରିତବ୍ବା ।
ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ୟେ ଇମେତି ଅୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଚତ୍ତାରୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତେନ ନ ତତୋ ହେଟ୍ଠା ନ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦୀପେତି । ସତିପଟ୍ଠାନାତି ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସତିଗୋଚରୋପି, ତିଧା ପଟିପନ୍ନେସୁ ସାୱକେସୁ ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିଘାନୁନୟୱୀତିୱତ୍ତତାପି, ସତିପି । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ…ପେ॰… । କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ? ଆହାରସମୁଦୟା କାୟସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୪୦୮) ହି ସତିଗୋଚରୋ ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ‘‘କାୟୋ ପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି । ସତି ପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚା’’ତିଆଦୀସୁପି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପତିଟ୍ଠାତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ପଟ୍ଠାନଂ । କା ପତିଟ୍ଠାତି ? ସତି । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ। ପଧାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱା ପଟ୍ଠାନଂ । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ହତ୍ଥିଟ୍ଠାନଅସ୍ସଟ୍ଠାନାଦୀନି ୱିୟ । ‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ୟଦରିୟୋ ସେୱତି, ୟଦରିୟୋ ସେୱମାନୋ ସତ୍ଥା ଗଣମନୁସାସିତୁମରହତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) ଏତ୍ଥାପି ତିଧା ପଟିପନ୍ନେସୁ ସାୱକେସୁ ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିଘାନୁନୟୱୀତିୱତ୍ତତା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋ ପଟ୍ଠାନଂ, ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କେନ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋତି ? ସତିୟା । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିପୂରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୮୯) ପନ ସତିୟେୱ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପତିଟ୍ଠାତୀତି ପଟ୍ଠାନଂ, ଉପଟ୍ଠାତି ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଅଥ ୱା ସରଣଟ୍ଠେନ ସତି, ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ । ଇତି ସତି ଚ ସା ପଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତିପି ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଇଦମିଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।
ୟଦି ଏୱଂ, କସ୍ମା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ବହୁୱଚନଂ ? ସତିବହୁତ୍ତା । ଆରମ୍ମଣଭେଦେନ ହି ବହୁକା ଏତା ସତିୟୋ । ଅଥ ମଗ୍ଗୋତି କସ୍ମା ଏକୱଚନଂ ? ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତା । ଚତସ୍ସୋପି ହି ଏତା ସତିୟୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ମଗ୍ଗୋତି କେନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋ ? ନିବ୍ବାନଗମନଟ୍ଠେନ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗନୀୟଟ୍ଠେନ ଚା’’ତି । ଚତସ୍ସୋପି ଚେତା ଅପରଭାଗେ କାୟାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଚତସ୍ସୋପି ଏକୋ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ଏୱଞ୍ଚ ସତି ୱଚନାନୁସନ୍ଧିନା ସାନୁସନ୍ଧିକାୱ ଦେସନା ହୋତି, ‘‘ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ…ପେ॰… କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନୋ ମଗ୍ଗୋ ? ୟଦିଦଂ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୨୪) ୱିୟ ହି ୟଥା ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନୋତି ଚ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱେତ୍ଥ ନାନଂ । ଏୱଂ ଏକାୟନମଗ୍ଗୋତି ଚ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱେତ୍ଥ ନାନଂ । ତସ୍ମା ମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଏକତ୍ତା ଏକୱଚନଂ, ଆରମ୍ମଣଭେଦେନ ସତିବହୁତ୍ତା ବହୁୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ଚତ୍ତାରୋୱ ସତିପଟ୍ଠାନା ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ? ୱେନେୟ୍ୟହିତତ୍ତା। ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତସମଥୟାନିକୱିପସ୍ସନାୟାନିକେସୁ ହି ମନ୍ଦତିକ୍ଖୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ଦ୍ୱେଧା ପୱତ୍ତେସୁ ୱେନେୟ୍ୟେସୁ ମନ୍ଦସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଓଳାରିକଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ସୁଖୁମଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସାପି ମନ୍ଦସ୍ସ ନାତିପ୍ପଭେଦଗତଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଅତିପ୍ପଭେଦଗତଂ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ । ସମଥୟାନିକସ୍ସ ଚ ମନ୍ଦସ୍ସ ଅକିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଓଳାରିକାରମ୍ମଣେ ଅସଣ୍ଠହନତୋ ଦୁତିୟଂ । ୱିପସ୍ସନାୟାନିକସ୍ସପି ମନ୍ଦସ୍ସ ନାତିପ୍ପଭେଦଗତାରମ୍ମଣଂ ତତିୟଂ, ତିକ୍ଖସ୍ସ ଅତିପ୍ପଭେଦଗତାରମ୍ମଣଂ ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇତି ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ।
ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତଭାୱୱିପଲ୍ଲାସପହାନତ୍ଥଂ ୱା । କାୟୋ ହି ଅସୁଭୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସୁଭୱିପଲ୍ଲାସୱିପଲ୍ଲତ୍ଥା ସତ୍ତା, ତେସଂ ତତ୍ଥ ଅସୁଭଭାୱଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ପହାନତ୍ଥଂ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତାତି ଗହିତେସୁପି ଚ ୱେଦନାଦୀସୁ ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖା, ଚିତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା, ତେସୁ ଚ ସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୱିପଲ୍ଲତ୍ଥା ସତ୍ତା, ତେସଂ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱଦସ୍ସନେନ ତେସଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ପହାନତ୍ଥଂ ସେସାନି ତୀଣି ୱୁତ୍ତାନୀତି ଏୱଂ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତଭାୱୱିପଲ୍ଲାସପହାନତ୍ଥଂ ୱା ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତା ଅନୂନା ଅନଧିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱିପଲ୍ଲାସପହାନତ୍ଥମେୱ, ଅଥ ଖୋ ଚତୁରୋଘୟୋଗାସୱଗନ୍ଥଉପାଦାନଅଗତିପହାନତ୍ଥମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧାହାରପରିଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ତାୱ ପକରଣନୟୋ ।
ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ସରଣୱସେନ ଚେୱ ଏକତ୍ତସମୋସରଣୱସେନ ଚ ଏକମେୱ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତ୍ତାରୋତି ଏତଦେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଚତୁଦ୍ୱାରେ ନଗରେ ପାଚୀନତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ପାଚୀନଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଦକ୍ଖିଣତୋ ପଚ୍ଛିମତୋ ଉତ୍ତରତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଉତ୍ତରଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନଗରଂ ୱିୟ ହି ନିବ୍ବାନମହାନଗରଂ। ଦ୍ୱାରଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ । ପାଚୀନଦିସାଦୟୋ ୱିୟ କାୟାଦୟୋ ।
ୟଥା ପାଚୀନତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ପାଚୀନଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଏୱଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେତ୍ୱା କାୟାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଓସରନ୍ତି ।
ୟଥା ଦକ୍ଖିଣତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଏୱଂ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ନୱୱିଧେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଓସରନ୍ତି ।
ୟଥା ପଚ୍ଛିମତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ସୋଳସୱିଧେନ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଓସରନ୍ତି ।
ୟଥା ଉତ୍ତରତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଉତ୍ତରଦିସାୟ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ନଗରମେୱ ପୱିସନ୍ତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାଭାୱନାନୁଭାୱନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଓସରନ୍ତି ।
ଏୱଂ ସରଣୱସେନ ଚେୱ ଏକତ୍ତସମୋସରଣୱସେନ ଚ ଏକମେୱ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତ୍ତାରୋୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
କତମେଚତ୍ତାରୋତି କଥେତୁକମ୍ୟତା ପୁଚ୍ଛା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଭିକ୍ଖୱେତି ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକପୁଗ୍ଗଲାଲପନମେତଂ । ଭିକ୍ଖୂତି ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପାଦକପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଅଞ୍ଞେପି ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସା ପଟିପତ୍ତିଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତିୟେୱ, ସେଟ୍ଠତ୍ତା ପନ ପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଚ, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ । ଭଗୱତୋ ହି ଅନୁସାସନିଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସେଟ୍ଠୋ, ସବ୍ବପ୍ପକାରାୟ ଅନୁସାସନିୟା ଭାଜନଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ସେଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମିଂ ଗହିତେ ପନ ସେସା ଗହିତାୱ ହୋନ୍ତି ରାଜଗମନାଦୀସୁ ରାଜଗ୍ଗହଣେନ ସେସପରିସା ୱିୟ । ୟୋ ଚ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ହୋତୀତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତୋପି ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ। ପଟିପନ୍ନକୋ ହି ଦେୱୋ ୱା ହୋତୁ ମନୁସ୍ସୋ ୱା, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ଅଲଙ୍କତୋ ଚେପି ସମଂ ଚରେୟ୍ୟ,
ସନ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ ନିୟତୋ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ।
ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ,
ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୋ ସମଣୋ ସ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୨) ।
କାୟେତି ରୂପକାୟେ । ରୂପକାୟୋ ହି ଇଧ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଟ୍ଠେନ ହତ୍ଥିକାୟରଥକାୟାଦୟୋ ୱିୟ କାୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନ, ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟଟ୍ଠେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଞ୍ହି ପରମଜେଗୁଚ୍ଛାନଂ ସୋ ଆୟୋତିପି କାୟୋ। ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ, ଆୟନ୍ତି ତତୋତି ଆୟୋ । କେ ଆୟନ୍ତି ? କୁଚ୍ଛିତା କେସାଦୟୋ । ଇତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ। କାୟାନୁପସ୍ସୀତି କାୟମନୁପସ୍ସନସୀଲୋ, କାୟଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସମାନୋ ।
‘‘କାୟେ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ କାୟଗ୍ଗହଣଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନ ନ କାୟେ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱା, ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀୟେୱାତି କାୟସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଥା ନ କାୟେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ନାପି କେସଲୋମାଦିୱିନିମୁତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାନୁପସ୍ସୀ । ୟୋପି ଚେତ୍ଥ କେସଲୋମାଦିକୋ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ, ତତ୍ଥପି ନ ଭୂତୁପାଦାୟୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ ରଥସମ୍ଭାରାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, ନଗରାୱୟୱାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ କେସଲୋମାଦିସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧପତ୍ତୱଟ୍ଟିୱିନିବ୍ଭୁଜନକୋ ୱିୟ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିୱିନିୱେଠକୋ ୱିୟ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହାନୁପସ୍ସୀୟେୱାତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ସମୂହୱସେନେୱ କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୂହୱିନିମୁତ୍ତୋ କାୟୋ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତେୟେୱ ପନ ତଥା ତଥା ସତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଂ ପସ୍ସତି ନ ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ନ ପସ୍ସତି ।
ଅପସ୍ସଂ ବଜ୍ଝତେ ମୂଳ୍ହୋ, ବଜ୍ଝମାନୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅୟଞ୍ହି ଏକସ୍ମିଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ଅନୁଦକଭୂତାୟପି ମରୀଚିୟା ଉଦକାନୁପସ୍ସିନୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଅସୁଭଭୂତେୟେୱ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତସୁଭଭାୱାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଅସୁଭାକାରସମୂହାନୁପସ୍ସୀୟେୱାତି । ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ପରତୋ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା…ପେ॰… ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିଚୁଣ୍ଣିକଜାତଅଟ୍ଠିକପରିୟୋସାନୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଥୱିକାୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ଆପୋକାୟଂ ତେଜୋକାୟଂ ୱାୟୋକାୟଂ କେସକାୟଂ ଲୋମକାୟଂ ଛୱିକାୟଂ ଚମ୍ମକାୟଂ ମଂସକାୟଂ ରୁହିରକାୟଂ ନହାରୁକାୟଂ ଅଟ୍ଠିକାୟଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜକାୟ’’ନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ ଅନୁପସ୍ସନତୋ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଅଥ ୱା କାୟେ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନନୁପସ୍ସନତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପନ କେସାଲୋମାଦିକସ୍ସ ନାନାଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କେସାଦିଧମ୍ମସମୂହସଙ୍ଖାତକାୟାନୁପସ୍ସୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପିଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଆଗତନୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିନୋ ଆକାରସମୂହସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟସ୍ସାନୁପସ୍ସନତୋପି ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତଥା ହି ଅୟଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ କାୟଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ । ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ସୁଖତୋ । ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ଅତ୍ତତୋ । ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନୋ ନନ୍ଦତି । ୱିରଜ୍ଜତି, ନୋ ରଜ୍ଜତି । ନିରୋଧେତି, ନୋ ସମୁଦେତି । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ନୋ ଆଦିୟତି । ସୋ ତଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ ପଜହତି, ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ ପଜହତି, ନିରୋଧେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ ପଜହତି, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି । ଆତାପୀତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ କିଲେସେ ଆତାପେତୀତି ଆତାପୋ, ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଆତାପୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ । ସମ୍ପଜାନୋତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତିମାତି କାୟପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପସ୍ସତି, ନ ହି ସତିୱିରହିତସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା ନାମ ଅତ୍ଥି । ତେନେୱାହ ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଅନାତାପିନୋ ଅନ୍ତୋସଙ୍ଖେପୋ ଅନ୍ତରାୟକରୋ ହୋତି, ଅସମ୍ପଜାନୋ ଉପାୟପରିଗ୍ଗହେ ଅନୁପାୟପରିୱଜ୍ଜନେ ଚ ସମ୍ମୁୟ୍ହତି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି ଉପାୟାପରିଚ୍ଚାଗେ ଅନୁପାୟାପରିଗ୍ଗହେ ଚ ଅସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତେସଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆତାପୀ ସମ୍ପଜାନୋ ସତିମାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇତି କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିନେୟ୍ୟାତି ତଦଙ୍ଗୱିନୟେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିନୟେନ ୱା ୱିନୟିତ୍ୱା । ଲୋକେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ । କାୟୋ ହି ଇଧ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ନ କାୟମତ୍ତେୟେୱ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ପହୀୟତି, ୱେଦନାଦୀସୁପି ପହୀୟତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ’’ତି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୩୬୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକସଙ୍ଖାତତ୍ତା ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରନୟେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନାହ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଲୋକୋ ? ସ୍ୱେୱ କାୟୋ ଲୋକୋ’’ତି । ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ୱିନେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଗହଣେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ୟାପାଦୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ନୀୱରଣପରିୟାପନ୍ନବଲୱଧମ୍ମଦ୍ୱୟଦସ୍ସନେନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିସେସେନ ଚେତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ କାୟସମ୍ପତ୍ତିମୂଲକସ୍ସ ଅନୁରୋଧସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ ପନ କାୟୱିପତ୍ତିମୂଲକସ୍ସ ୱିରୋଧସ୍ସ, ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ ଚ କାୟେ ଅଭିରତିୟା, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ କାୟଭାୱନାୟ ଅନଭିରତିୟା, ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେନ କାୟେ ଅଭୂତାନଂ ସୁଭସୁଖଭାୱାଦୀନଂ ପକ୍ଖେପସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ ଚ କାୟେ ଭୂତାନଂ ଅସୁଭାସୁଖଭାୱାଦୀନଂ ଅପନୟନସ୍ସ ଚ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ୟୋଗସମତ୍ଥତା ଚ ଦୀପିତା ହୋତି । ୟୋଗାନୁଭାୱୋ ହି ଏସ, ୟଦିଦଂ ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଅରତିରତିସହୋ ଅଭୂତପକ୍ଖେପଭୂତାପନୟନୱିରହିତୋ ଚ ହୋତି । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ଚେସ ଅରତିରତିସହୋ ଅଭୂତଂ ଅପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭୂତଞ୍ଚ ଅନପନେନ୍ତୋ ୟୋଗସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିହରତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୱିହାରେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ କାୟପରିହରଣଂ । ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଆତାପେନ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବତ୍ଥିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣୂପାୟୋ ୱା, ସତିୟା ୱା କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧସମଥୋ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ୱିପସ୍ସନା, ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୱିନୟେନ ଭାୱନାଫଲଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଅନୁପସ୍ସୀ’’ତି ତତ୍ଥ କତମା ଅନୁପସ୍ସନା ? ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନୁପସ୍ସନା । ଇମାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପାଗତୋ ସମୁପାଗତୋ ଉପପନ୍ନୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନୁପସ୍ସୀତି ।
ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତି ଚରତି ୱିହରତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହରତୀତି ।
ଆତାପୀତି ତତ୍ଥ କତମୋ ଆତାପୋ ? ୟୋ ଚେତସିକୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାୱାୟାମୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆତାପୋ । ଇମିନା ଆତାପେନ ଉପେତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ଆତାପୀତି ।
ସମ୍ପଜାନୋତି ତତ୍ଥ କତମଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ? ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ଇମିନା ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଉପେତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ପଜାନୋତି ।
ସତିମାତି ତତ୍ଥ କତମା ସତି ? ୟା ସତି ଅନୁସ୍ସତି…ପେ॰… ସମ୍ମାସତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସତି । ଇମାୟ ସତିୟା ଉପେତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସତିମାତି ।
ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ତତ୍ଥ କତମୋ ଲୋକୋ ? ସ୍ୱେୱ କାୟୋ ଲୋକୋ, ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକୋ । ତତ୍ଥ କତମା ଅଭିଜ୍ଝା ? ୟୋ ରାଗୋ ସାରାଗୋ ଅନୁନୟୋ ଅନୁରୋଧୋ ନନ୍ଦୀ ନନ୍ଦୀରାଗୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସାରାଗୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଭିଜ୍ଝା । ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ? ୟଂ ଚେତସିକଂ ଅସାତଂ, ଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଚେତୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଅସାତଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋମନସ୍ସଂ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ଅଭିଜ୍ଝା ଇଦଞ୍ଚ ଦୋମନସ୍ସଂ ଇମମ୍ହି ଲୋକେ ୱିନୀତା ହୋନ୍ତି ପଟିୱିନୀତା ସନ୍ତା ୱୂପସନ୍ତା ସମିତା ୱୂପସମିତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅବ୍ଭତ୍ଥଙ୍ଗତା ଅପ୍ପିତା ବ୍ୟପ୍ପିତା ସୋସିତା ୱିସୋସିତା ବ୍ୟନ୍ତୀକତା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୩୫୬) ଏୱମେତେସଂ ପଦାନମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ସହ ଅୟଂ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ ୟଥା ସଂସନ୍ଦତି, ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ୱେଦନାସୁ… ଚିତ୍ତେ… ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି…ପେ॰… ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀତି ଏୱମାଦୀସୁ ୱେଦନାଦୀନଂ ପୁନ ୱଚନେ ପୟୋଜନଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ, ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ, ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱେଦନାତି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ତା ଚ ଲୋକିୟା ଏୱ । ଚିତ୍ତମ୍ପି ଲୋକିୟଂ, ତଥା ଧମ୍ମା । ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତି । କେୱଲଂ ପନିଧ ୟଥା ୱେଦନା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା, ତଥା ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁପି । କଥଞ୍ଚ ୱେଦନା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବାତି ? ସୁଖା ତାୱ ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଦୁକ୍ଖା ସଲ୍ଲତୋ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଅନିଚ୍ଚତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।
ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ।
ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୩) ।
ସବ୍ବା ଏୱ ଚେତା ଦୁକ୍ଖାତିପି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) । ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋପି ଚ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୟଥାହ ‘‘ସୁଖା ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନପି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ସେସଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେୟେୱ ପାକଟଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁପି ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିସହଜାତଭୂମିକମ୍ମୱିପାକକିରିୟାଦିନାନତ୍ତଭେଦାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଆଗତସରାଗାଦିଭେଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମା ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନଂ ସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ଆଗତସନ୍ତାସନ୍ତାଦିଭେଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟସ୍ସ କାୟସଙ୍ଖାତେ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସଂ ପହୀନଂ, ତସ୍ସ ୱେଦନାଦିଲୋକେସୁପି ତଂ ପହୀନମେୱ । ନାନାପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ପନ ନାନାଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୱସେନ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ ୱା ଏକତ୍ଥ ପହୀନଂ ସେସେସୁପି ପହୀନଂ ହୋତି । ତେନେୱସ୍ସ ତତ୍ଥ ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଉଦ୍ଦେସୱାରକଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
କାୟାନୁପସ୍ସନାଆନାପାନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୦୭. ଇଦାନି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଛେକୋ ୱିଲୀୱକାରକୋ ଥୂଲକିଲଞ୍ଜସଣ୍ହକିଲଞ୍ଜଚଙ୍କୋଟକପେଳାପୁଟାଦୀନି ଉପକରଣାନି କତ୍ତୁକାମୋ ଏକଂ ମହାୱେଣୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚତୁଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତୋ ଏକେକଂ ୱେଣୁଖଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଫାଲେତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଉପକରଣଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସତିପଟ୍ଠାନଦେସନାୟ ସତ୍ତାନଂ ଅନେକପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଏକମେୱ ସମ୍ମାସତିଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତୁଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତୋ ଏକେକଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘କଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସୱାରଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ କଥଞ୍ଚାତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରେତୁକମ୍ୟତା ପୁଚ୍ଛା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, କେନ ଚ ପକାରେନ ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀତି ? ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପୁଚ୍ଛାୱାରେସୁ । ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୁ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଇଧ-ସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରକାୟାନୁପସ୍ସନାନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତସାସନପରିଦୀପନୋ ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯) । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ।
‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋ ୱା’’ତି ଇଦମସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନଂ । ଇମସ୍ସ ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅନୁୱିସଟଂ ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିଂ ଓତରିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, କୂଟଗୋଣୟୁତ୍ତରଥୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଥମେୱ ଧାୱତି, ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଗୋପୋ କୂଟଧେନୁୟା ସବ୍ବଂ ଖୀରଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତଂ କୂଟୱଚ୍ଛଂ ଦମେତୁକାମୋ ଧେନୁତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ମହନ୍ତଂ ଥମ୍ଭଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ସୋ ୱଚ୍ଛୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତମେୱ ଥମ୍ଭଂ ଉପନିସୀଦେୟ୍ୟ ୱା ଉପନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱା, ଏୱମେୱ ଇମିନାପି ଭିକ୍ଖୁନା ଦୀଘରତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିରସପାନୱଡ୍ଢିତଂ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଦମେତୁକାମେନ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତୋ ଅପନେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱା ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ୱା ପୱେସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣତ୍ଥମ୍ଭେ ସତିୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱାପି ପୁବ୍ବେ ଆଚିଣ୍ଣାରମ୍ମଣଂ ଅଲଭମାନଂ ସତିୟୋତ୍ତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ତମେୱାରମ୍ମଣଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ ଉପନିସୀଦତି ଚେୱ ଉପନିପଜ୍ଜତି ଚ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥା ଥମ୍ଭେ ନିବନ୍ଧେୟ୍ୟ, ୱଚ୍ଛଂ ଦମଂ ନରୋ ଇଧ ।
ବନ୍ଧେୟ୍ୟେୱଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ, ସତିୟାରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହ’’ନ୍ତି ॥
ଏୱମସ୍ସ ତଂ ସେନାସନଂ ଭାୱନାନୁରୂପଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁରୂପସେନାସନପରିଗ୍ଗହପରିଦୀପନ’’ନ୍ତି ।
ଅପିଚ ୟସ୍ମା ଇଦଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ମୁଦ୍ଧଭୂତଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱିସେସାଧିଗମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରପଦଟ୍ଠାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିସଦ୍ଦସମାକୁଲଂ ଗାମନ୍ତଂ ଅପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ନ ସୁକରଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ, ସଦ୍ଦକଣ୍ଟକତ୍ତା ଝାନସ୍ସ । ଅଗାମକେ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ସୁକରଂ ୟୋଗାୱଚରେନ ଇଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନାପାନଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦେୱ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ । ତସ୍ମାସ୍ସ ଅନୁରୂପସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ୱିୟ ହି ଭଗୱା । ସୋ ୟଥା ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଚରିୟୋ ନଗରଭୂମିଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ନଗରଂ ମାପେଥା’’ତି ଉପଦିସତି, ସୋତ୍ଥିନା ଚ ନଗରେ ନିଟ୍ଠିତେ ରାଜକୁଲତୋ ମହାସକ୍କାରଂ ଲଭତି, ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ସେନାସନଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପଦିସତି । ତତୋ ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତେନ ୟୋଗିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା’’ତି ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ ଲଭତି ।
ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଦୀପିସଦିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ମହାଦୀପିରାଜା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣଗହନଂ ୱା ୱନଗହନଂ ୱା ପବ୍ବତଗହନଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ନିଲୀୟିତ୍ୱା ୱନମହିଂସଗୋକଣ୍ଣସୂକରାଦୟୋ ମିଗେ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମେୱ ଅୟଂ ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାକ୍କମେନ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଚେୱ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନି ଚ ଗଣ୍ହାତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ୟଥାପି ଦୀପିକୋ ନାମ, ନିଲୀୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହତୀ ମିଗେ ।
ତଥେୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋ, ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ ୱିପସ୍ସକୋ ।
ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱାନ, ଗଣ୍ହାତି ଫଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ତେନସ୍ସ ପରକ୍କମଜୱୟୋଗ୍ଗଭୂମିଂ ଅରଞ୍ଞସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଇତୋ ପରଂ ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ ଆନାପାନପବ୍ବେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ତସ୍ସ ପନ ଇମେସଂ ‘‘ଦୀଘଂ ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ଦୀଘଂ ଅସ୍ସସାମୀତି ପଜାନାତି…ପେ॰… ପସ୍ସମ୍ଭୟଂ କାୟସଙ୍ଖାରଂ ପସ୍ସସିସ୍ସାମୀତି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାନଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ୱସେନ ସିକ୍ଖତୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିମିତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋ ଝାନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ୱା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଝାନଙ୍ଗାନି ୱା । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକମ୍ମିକୋ ‘‘ଇମେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କିଂ ନିସ୍ସିତା, ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତା, ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋ, କରଜକାୟୋ ନାମ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଏୱଂ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତତୋ ତଦାରମ୍ମଣେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେ ନାମନ୍ତି ଏୱଂ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମମତ୍ତମେୱେତଂ, ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଇଦଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ।
ଝାନକମ୍ମିକୋପି ‘‘ଇମାନି ଝାନଙ୍ଗାନି କିଂ ନିସ୍ସିତାନି, ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତାନି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋତି ଝାନଙ୍ଗାନି ନାମଂ, କରଜକାୟୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିପଚ୍ଚୟାକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମମତ୍ତମେୱେତଂ, ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପେ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଇଦଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ବହିଦ୍ଧା ୱାତି ପରସ୍ସ ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ୱାତି କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ପରସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟେ । ଏତେନସ୍ସ ପଗୁଣକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣକାଲୋ କଥିତୋ । ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ପନିଦଂ ଉଭୟଂ ନ ଲବ୍ଭତି ।
ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱାତି ୟଥା ନାମ କମ୍ମାରଭସ୍ତଞ୍ଚ ଗଗ୍ଗରନାଳିଞ୍ଚ ତଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱାୟାମଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱାତୋ ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରତି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରଜକାୟଞ୍ଚ ନାସାପୁଟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟୋ ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରତି । କାୟାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସମୁଦୟଧମ୍ମା, ତେ ପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା କାୟସ୍ମିଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱାତି ୟଥା ଭସ୍ତାୟ ଅପନୀତାୟ ଗଗ୍ଗରନାଳିୟା ଭିନ୍ନାୟ ତଜ୍ଜେ ଚ ୱାୟାମେ ଅସତି ସୋ ୱାତୋ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଏୱମେୱ କାୟେ ଭିନ୍ନେ ନାସାପୁଟେ ୱିଦ୍ଧସ୍ତେ ଚିତ୍ତେ ଚ ନିରୁଦ୍ଧେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସକାୟୋ ନାମ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି କାୟାଦିନିରୋଧା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧୋତି ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା କାୟସ୍ମିଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱାତି କାଲେନ ସମୁଦୟଂ, କାଲେନ ୱୟଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ଅତ୍ଥି କାୟୋତି ୱା ପନସ୍ସାତି କାୟୋୱ ଅତ୍ଥି, ନ ସତ୍ତୋ, ନ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ନ ଇତ୍ଥୀ, ନ ପୁରିସୋ, ନ ଅତ୍ତା, ନ ଅତ୍ତନିୟଂ, ନାହଂ, ନ ମମ, ନ କୋଚି, ନ କସ୍ସଚୀତି ଏୱମସ୍ସ ସତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତି ।
ୟାୱଦେୱାତି ପୟୋଜନପରିଚ୍ଛେଦୱୱତ୍ଥାପନମେତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟା ସତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ସା ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାୟ । ଅଥ ଖୋ ୟାୱଦେୱ ଞାଣମତ୍ତାୟ ଅପରାପରଂ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ଞାଣପମାଣତ୍ଥାୟ ଚେୱ ସତିପମାଣତ୍ଥାୟ ଚ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱୁଡ୍ଢତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିସ୍ସିତୋ ଚ ୱିହରତୀତି ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟାନଂ ୱସେନ ଅନିସ୍ସିତୋ ୱିହରତି । ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତୀତି ଲୋକସ୍ମିଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ୱା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱା ‘‘ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା’’ତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱମ୍ପୀତି ଉପରିଅତ୍ଥଂ ଉପାଦାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ ପିକାରୋ । ଇମିନା ପନ ପଦେନ ଭଗୱା ଆନାପାନପବ୍ବଦେସନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ ସମୁଦୟପଜହନୋ ନିରୋଧାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇଦମେକସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖନ୍ତି ।
ଆନାପାନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଇରିୟାପଥପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୦୮. ଏୱଂ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଇରିୟାପଥୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମଂ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଜାନନ୍ତି । ନ ପନେତଂ ଏୱରୂପଂ ଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱରୂପଞ୍ହି ଜାନନଂ ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିଂ ନ ପଜହତି, ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ନ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ୱା ନ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାନନଂ ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିଂ ପଜହତି, ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ଚ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ‘‘କୋ ଗଚ୍ଛତି, କସ୍ସ ଗମନଂ, କିଂ କାରଣା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ କୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଗଚ୍ଛତି । କସ୍ସ ଗମନନ୍ତି ନ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଗମନଂ । କିଂ କାରଣା ଗଚ୍ଛତୀତି ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଏସ ଏୱଂ ପଜାନାତି ‘‘ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱାୟଂ ଜନେତି, ୱାୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ସକଲକାୟସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଭିନୀହାରୋ ଗମନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ରାପି ହି ‘‘ତିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱାୟଂ ଜନେତି, ୱାୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ସକଲକାୟସ୍ସ କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉସ୍ସିତଭାୱୋ ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ନିସୀଦାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱାୟଂ ଜନେତି, ୱାୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ହେଟ୍ଠିମକାୟସ୍ସ ସମିଞ୍ଜନଂ ଉପରିମକାୟସ୍ସ ଉସ୍ସିତଭାୱୋ ନିସଜ୍ଜାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୟାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱାୟଂ ଜନେତି, ୱାୟୋ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନେତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ସକଲସରୀରସ୍ସ ତିରିୟତୋ ପସାରଣଂ ସୟନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ତସ୍ସ ଏୱଂ ପଜାନତୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ସତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ଥି ପନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଠିତୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ‘‘ସକଟଂ ଗଚ୍ଛତି ସକଟଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ସକଟଂ ନାମ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ଥି । ଚତ୍ତାରୋ ପନ ଗୋଣେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଛେକମ୍ହି ସାରଥିମ୍ହି ପାଜେନ୍ତେ ‘‘ସକଟଂ ଗଚ୍ଛତି ସକଟଂ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଅଜାନନଟ୍ଠେନ ସକଟଂ ୱିୟ କାୟୋ । ଗୋଣା ୱିୟ ଚିତ୍ତଜୱାତା । ସାରଥି ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ । ଗଚ୍ଛାମି ତିଟ୍ଠାମୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱାୟୋଧାତୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ଗମନାଦୀନି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତତୋ ‘‘ସତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ସତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅହଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଅହଂ ତିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ତେନାହ –
‘‘ନାୱା ମାଲୁତୱେଗେନ, ଜିୟାୱେଗେନ ତେଜନଂ ।
ୟଥା ୟାତି ତଥା କାୟୋ, ୟାତି ୱାତାହତୋ ଅୟଂ ॥
ୟନ୍ତଂ ସୁତ୍ତୱସେନେୱ, ଚିତ୍ତସୁତ୍ତୱସେନିଦଂ ।
ପୟୁତ୍ତଂ କାୟୟନ୍ତମ୍ପି, ୟାତି ଠାତି ନିସୀଦତି ॥
କୋ ନାମ ଏତ୍ଥ ସୋ ସତ୍ତୋ, ୟୋ ୱିନା ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ।
ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ, ତିଟ୍ଠେ ୱା ୟଦି ୱା ୱଜେ’’ତି ॥
ତସ୍ମା ଏୱଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ପୱତ୍ତାନି ଗମନାଦୀନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଏସ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଗଚ୍ଛାମୀତି ପଜାନାତି, ଠିତୋ ୱା, ନିସିନ୍ନୋ ୱା, ସୟାନୋ ୱା ସୟାନୋମ୍ହୀତି ପଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଥା ୟଥା ୱା ପନସ୍ସ କାୟୋ ପଣିହିତୋ ହୋତି, ତଥା ତଥା ନଂ ପଜାନାତୀତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱଚନମେତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେନ ୟେନ ୱା ଆକାରେନ ତସ୍ସ କାୟୋ ଠିତୋ ହୋତି, ତେନ ତେନ ନଂ ପଜାନାତି । ଗମନାକାରେନ ଠିତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଜାନାତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନାକାରେନ ଠିତଂ ସୟାନୋତି ପଜାନାତୀତି ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଚତୁଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ବହିଦ୍ଧା ୱାତି ପରସ୍ସ ୱା ଚତୁଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧା ୱାତି କାଲେନ ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ପରସ୍ସ ଚତୁଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗଣ୍ହନେନ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱାତିଆଦୀସୁ ପନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୯) ନୟେନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚ ନୀହରିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ହି ସନ୍ଧାୟ ଇଧ ‘‘ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥି କାୟୋତି ୱା ପନସ୍ସାତିଆଦି ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ଇଧ ପନ ଚତୁଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ ସମୁଦୟପଜହନୋ ନିରୋଧାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇଦମେକସ୍ସ ଚତୂଇରିୟାପଥପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖନ୍ତି ।
ଇରିୟାପଥପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୦୯. ଏୱଂ ଇରିୟାପଥୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗମନଂ । ପଟିକ୍କନ୍ତଂ ନିୱତ୍ତନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଲବ୍ଭତି । ଗମନେ ତାୱ ପୁରତୋ କାୟଂ ଅଭିହରନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମତି ନାମ । ପଟିନିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ପଟିକ୍କମତି ନାମ । ଠାନେପି ଠିତକୋୱ କାୟଂ ପୁରତୋ ଓନାମେନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମତି ନାମ । ପଚ୍ଛତୋ ଅପନାମେନ୍ତୋ ପଟିକ୍କମତି ନାମ । ନିସଜ୍ଜାୟପି ନିସିନ୍ନକୋୱ ଆସନସ୍ସ ପୁରିମଅଙ୍ଗାଭିମୁଖୋ ସଂସରନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କମତି ନାମ । ପଚ୍ଛିମଅଙ୍ଗପ୍ପଦେସଂ ପଚ୍ଛା ସଂସରନ୍ତୋ ପଟିକ୍କମତି ନାମ । ନିପଜ୍ଜାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକାରୀ, ସମ୍ପଜଞ୍ଞମେୱ ୱା କାରୀ । ସୋ ହି ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ କରୋତେୱ, ନ କତ୍ଥଚି ସମ୍ପଜଞ୍ଞୱିରହିତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍କମନଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ମେ ଏତ୍ଥ ଗତେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅତ୍ଥପରିଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ତତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥୋତି ଚେତିୟଦସ୍ସନବୋଧିଦସ୍ସନସଙ୍ଘଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନଅସୁଭଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ଧମ୍ମତୋ ୱଡ୍ଢି । ଚେତିୟଂ ୱା ବୋଧିଂ ୱା ଦିସ୍ୱାପି ହି ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ସଙ୍ଘଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଘାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦେୱ ଖୟୱୟତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଥେରେ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅସୁଭଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦେୱ ଖୟୱୟତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଏତେସଂ ଦସ୍ସନଂ ସାତ୍ଥକଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଆମିସତୋପି ୱଡ୍ଢି ଅତ୍ଥୋୟେୱ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ଗମନେ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସପ୍ପାୟପରିଗ୍ଗହଣଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଚେତିୟଦସ୍ସନଂ ତାୱ ସାତ୍ଥକଂ । ସଚେ ପନ ଚେତିୟସ୍ସ ମହାପୂଜାୟ ଦସଦ୍ୱାଦସୟୋଜନନ୍ତରେ ପରିସା ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ୱିଭୱାନୁରୂପଂ ଇତ୍ଥିୟୋପି ପୁରିସାପି ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତା ଚିତ୍ତକମ୍ମରୂପକାନି ୱିୟ ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ତତ୍ର ଚସ୍ସ ଇଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ଲୋଭୋ, ଅନିଟ୍ଠେ ପଟିଘୋ, ଅସମପେକ୍ଖନେ ମୋହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କାୟସଂସଗ୍ଗାପତ୍ତିଂ ୱା ଆପଜ୍ଜତି, ଜୀୱିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନଂ ୱା ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ଠାନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଅନ୍ତରାୟାଭାୱେ ସପ୍ପାୟଂ । ବୋଧିଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଙ୍ଘଦସ୍ସନମ୍ପି ସାତ୍ଥଂ । ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୋଗାମେ ମହାମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାରେନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ଜନସନ୍ନିପାତୋ ଚେୱ ଅନ୍ତରାୟୋ ଚ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ଠାନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ । ଅନ୍ତରାୟାଭାୱେ ସପ୍ପାୟଂ । ମହାପରିସପରିୱାରାନଂ ଥେରାନଂ ଦସ୍ସନେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅସୁଭଦସ୍ସନମ୍ପି ସାତ୍ଥଂ । ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୁ ସାମଣେରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠତ୍ଥାୟ ଗତୋ । ସାମଣେରୋ ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅସୁଭଂ ଦିସ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ତୀଣି ଫଲାନି ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଦହରୋ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସାମଣେରା’’ତି ପକ୍କୋସି । ସୋ ‘‘ମୟା ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନ କଥିତପୁବ୍ବା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଦିୱସେ ଉପରିୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଅଦାସି । ଏହୀତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଏକୱଚନେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମିନା ତାୱ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୟା ଠିତୋକାସେ ମୁହୁତ୍ତଂ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଠତ୍ୱା ଓଲୋକେଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ତେନ ପତ୍ତୱିସେସମେୱ ପାପୁଣି । ଏୱଂ ଏକଂ ଅସୁଭଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜନାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଜାୟତି । ଏୱଂ ସାତ୍ଥମ୍ପି ପନେତଂ ପୁରିସସ୍ସ ମାତୁଗାମାସୁଭଂ ଅସପ୍ପାୟଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ଚ ପୁରିସାସୁଭଂ ସଭାଗମେୱ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ଏୱଂ ସପ୍ପାୟପରିଗ୍ଗହଣଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ ।
ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗହିତସାତ୍ଥସପ୍ପାୟସ୍ସ ପନ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତରୁଚିତକମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ଗୋଚରଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରଗୋଚରେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମନଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ । ତସ୍ସାୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ନ ହରତି ପଚ୍ଚାହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ନେୱ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚ ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତ୍ୱା ତଥା ରତ୍ତିୟା ପଠମଂ ୟାମଂ ମଜ୍ଝିମେ ୟାମେ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ନିସଜ୍ଜାଚଙ୍କମେହି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଗେୱ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖେ ଉଦକଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତାଦୀନି ସବ୍ବାନି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ସୋ ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ଉସୁମଂ ଗାହାପେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସେନାସନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋୱ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଚେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ପୱିସତି । ଅଞ୍ଞଂ ଚେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସୋପାନପାଦମୂଲେ ଠତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହିତଭଣ୍ଡଂ ୱିୟ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହନ୍ତଂ ଚେତିୟଂ ଚେ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ଚେତିୟଂ ଚେ, ତଥେୱ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ ପତ୍ତେନାପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ୱିୟ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବୋଧି ୱନ୍ଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଏୱଂ ଚେତିୟଞ୍ଚ ବୋଧିଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସାମିତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସାମିତଭଣ୍ଡକଂ ହତ୍ଥେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମସମୀପେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି ।
ଅଥ ନଂ ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ନୋ ଆଗତୋ’’ତି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସନସାଲାୟଂ ୱା ଗେହେ ୱା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଦତ୍ୱା ୟାୱ ଭତ୍ତଂ ନ ନିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁରତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ସଚେପି ନ କଥାପେନ୍ତି, ଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଧମ୍ମକଥା ନାମ କାତବ୍ବାୟେୱାତି ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମକଥା ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିନିମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି। ତସ୍ମା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିୟମାନେହିପି ମନୁସ୍ସେହି ଅନୁଗତୋୱ ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଅଥ ନଂ ପୁରେତରଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହିଗାମେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ସାମଣେରଦହରଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମସ୍ସ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
ପୋରାଣା ଭିକ୍ଖୂ କିର ‘‘ନ ଅମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆଚରିୟୋ’’ତି ମୁଖଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ସମ୍ପତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦେନେୱ କରୋନ୍ତି । ତେ ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏତେ ମନୁସ୍ସା ତୁମ୍ହାକଂ କିଂ ହୋନ୍ତି ମାତୁପକ୍ଖତୋ ସମ୍ବନ୍ଧା ପିତିପକ୍ଖତୋ’’ତି । କିଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛଥାତି । ତୁମ୍ହେସୁ ଏତେସଂ ପେମଂ ବହୁମାନନ୍ତି । ଆୱୁସୋ, ୟଂ ମାତାପିତୂହିପି ଦୁକ୍କରଂ, ତଂ ଏତେ ଅମ୍ହାକଂ କରୋନ୍ତି, ପତ୍ତଚୀୱରମ୍ପି ନୋ ଏତେସଂ ସନ୍ତକମେୱ, ଏତେସଂ ଆନୁଭାୱେନ ନେୱ ଭୟେ ଭୟଂ, ନ ଛାତକେ ଛାତକଂ ଜାନାମ, ଏଦିସା ନାମ ଅମ୍ହାକଂ ଉପକାରିନୋ ନତ୍ଥୀତି ତେସଂ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ।
ୟସ୍ସ ପନ ପଗେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଜତେଜୋ ପଜ୍ଜଲତି, ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପାଦିନ୍ନକଂ ଗଣ୍ହାତି, ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନୱୀଥିଂ ନାରୋହତି, ସୋ ପଗେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ୱେଗସାୱ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗୋରୂପାନଂ ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟମେୱ ଗାମଂ ୟାଗୁଭିକ୍ଖାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆସନସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିୱତି । ଅଥସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣମତ୍ତେନେୱ କମ୍ମଜତେଜୋ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ଗଣ୍ହାତି । ଘଟସତେନ ନ୍ହାତୋ ୱିୟ ତେଜୋଧାତୁପରିଳାହନିବ୍ବାପନଂ ପତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ୟାଗୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପତ୍ତଞ୍ଚ ମୁଖଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଭତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକତ୍ୱା ଅୱସେସଟ୍ଠାନେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ଉପଟ୍ଠହମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନ ହରତି ପଚ୍ଚାହରତୀତି । ଏଦିସା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ନାମ ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା, ସୀହଳଦୀପେୟେୱ ତେସୁ ତେସୁ ଗାମେସୁ ଆସନସାଲାୟଂ ନ ତଂ ଆସନଂ ଅତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଭିକ୍ଖୂ ନତ୍ଥୀତି ।
ୟୋ ପନ ପମାଦୱିହାରୀ ହୋତି ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ, ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋଖିଲୱିନିବନ୍ଧଚିତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତିପି ସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନନୁଲୋମିକେନ ଗିହିସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଟ୍ଠୋ ଚରିତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ତୁଚ୍ଛୋ ନିକ୍ଖମତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେୱ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ।
ୟୋ ପନାୟଂ ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚାତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ତକାମା ହି କୁଲପୁତ୍ତା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସତମ୍ପି ଏକତୋ ୱସନ୍ତା କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି, ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ନ ଇଣଟ୍ଠା ନ ଭୟଟ୍ଟା ନ ଜୀୱିକାପକତା ପବ୍ବଜିତା, ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମା ପନେତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତା, ତସ୍ମା ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଗମନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥ, ଠାନେ, ନିସଜ୍ଜାୟଂ, ସୟନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ସୟନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥାତି । ତେ ଏୱଂ କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅଡ୍ଢଉସଭଉସଭଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତନ୍ତରେସୁ ପାସାଣା ହୋନ୍ତି । ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଚେ କସ୍ସଚି ଗମନେ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥେୱ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ତୁୟ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କଂ ଜାନାତି, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତେ ଏତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚୋଦେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନିସୀଦତି । ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସୀଦତୀତି ସୋୟେୱ ନୟୋ । ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋପି ତଂ କିଲେସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋୱ ଗଚ୍ଛତି । ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରତି । ଉଦ୍ଧରତି ଚେ, ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପୁରିମପଦେସଂ ୟେୱ ଏତି ଆଳିନ୍ଦକୱାସୀ ମହାଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ସୋ କିର ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଏୱ ୱିହାସି । ମନୁସ୍ସାପି ସୁଦଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କସନ୍ତା ଚ ୱପନ୍ତା ଚ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଚ କମ୍ମାନି ଚ କରୋନ୍ତା ଥେରଂ ତଥାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହୋ ଉଦାହୁ କିଞ୍ଚି ପମୁଟ୍ଠୋ’’ତି ସମୁଲ୍ଲପନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନେୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱସ୍ସ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦୀପଂ ଉଜ୍ଜାଲେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଚତ୍ତାରୋପି ମହାରାଜାନୋ ସକ୍କୋ ଚ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସହମ୍ପତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅଗମଂସୁ । ତଞ୍ଚ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ୱନୱାସୀମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରତ୍ତିଭାଗେ ଆୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଓଭାସୋ ଅହୋସି, କିଂ ସୋ ଓଭାସୋ’’ତି। ଥେରୋ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସୋ ନାମ ଦୀପୋଭାସୋପି ହୋତି ମଣିଓଭାସୋପୀ’’ତି ଏୱମାଦିମାହ । ତତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦେଥ ତୁମ୍ହେତି ନିବଦ୍ଧୋ ଆମାତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି କାଲୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚ ।
ସୋପି କିର ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ମହାପଧାନଂ ପୂଜେସ୍ସାମୀତି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଠାନଚଙ୍କମନମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ପୁନ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟୁତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧତେ ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତୋ ଗାମସ୍ସ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଗାୱୀ ନୁ ପବ୍ବଜିତୋ ନୂ’’ତି ଆସଙ୍କନୀୟପଦେସେ ଠତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା କଚ୍ଛକନ୍ତରତୋ ଉଦକେନ ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କରୋତି । କିଂ କାରଣା ? ମା ମେ ଭିକ୍ଖଂ ଦାତୁଂ ୱନ୍ଦିତୁଂ ୱା ଆଗତେ ମନୁସ୍ସେ ଦୀଘାୟୁକା ହୋଥାତି ୱଚନମତ୍ତେନାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିକ୍ଖେପୋ ଅହୋସୀତି । ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, କତିମୀତି ଦିୱସଂ ୱା ଭିକ୍ଖୁଗଣନଂ ୱା ପଞ୍ହେ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ପନ ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ସଚେ ଦିୱସାଦିପୁଚ୍ଛକା ନ ହୋନ୍ତି, ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟ ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱାୱ ୟାତି କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତପଞ୍ଞାସଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ।
ତେ କିର ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମାୟଂ କତିକୱତ୍ତଂ ଅକଂସୁ ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ଆଲପିସ୍ସାମା’’ତି । ଗାମଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତା ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ପୱିସିଂସୁ । ଦିୱସାଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛିତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ନିଟ୍ଠୁଭନଂ ଦିସ୍ୱା ଜାନିଂସୁ, ‘‘ଅଜ୍ଜେକୋ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତେ ଅମ୍ହେହିୟେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି, ୟଦି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ୱିୱାଦଜାତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଏଥ ନେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବେ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସାୟ ଭିକ୍ଖୁସୁ ଦ୍ୱେପି ଭିକ୍ଖୂ ଏକୋକାସେ ନାଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ୟୋ ତେସୁ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ, ସୋ ଆହ ‘‘ନ ଭୋ କଲହକାରକାନଂ ଓକାସୋ ଈଦିସୋ ହୋତି, ସୁସମ୍ମଟ୍ଠଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ, ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟୋ, ସୂପଟ୍ଠପିତଂ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତି । ତେ ତତୋୱ ନିୱତ୍ତା, ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋତେମାସେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସୁଂ ।
ଏୱଂ କାଲୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ଗାମସମୀପଂ ପତ୍ୱା ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ସୁରାସୋଣ୍ଡଧୁତ୍ତାଦୟୋ କଲହକାରକା ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତଂ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ ନ ତୁରିତତୁରିତୋ ୱିୟ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛତି । ନ ହି ଜୱେନ ପିଣ୍ଡପାତିୟଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି । ୱିସମଭୂମିଭାଗପ୍ପତ୍ତଂ ପନ ଉଦକସକଟଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଅନୁଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ତଂ ଦାତୁକାମଂ ୱା ଅଦାତୁକାମଂ ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ତଦନୁରୂପଂ କାଲଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱା ବହିଗାମେ ୱା ୱିହାରମେୱ ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟଥାଫାସୁକେ ପତିରୂପେ ଓକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନୱଣଲେପନପୁତ୍ତମଂସୂପମାୱସେନ ନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେତି, ନେୱ ଦୱାୟ ନ ମଦାୟ ନ ମଣ୍ଡନାୟ ନ ୱିଭୂସନାୟ । ଭୁତ୍ତାୱୀ ଚ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ଭତ୍ତକିଲମଥଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ୟଥା ପୁରେଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ । ୟଥା ପୁରିମୟାମଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ମନସି କରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚାତି ।
ଇଦଂ ପନ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣସଙ୍ଖାତଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତିକୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି । ପଠମୱୟେ ଏୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ପଠମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମଜ୍ଝିମୱୟେ । ନୋ ଚେ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ପଚ୍ଛିମୱୟେ । ନୋ ଚେ ପଚ୍ଛିମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମରଣସମୟେ । ନୋ ଚେ ମରଣସମୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ନୋ ଚେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପୁଣାତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ନୋ ଚେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ୱା ହୋତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ, ମହାପଞ୍ଞୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ମହିଦ୍ଧିକୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, ଧୁତଙ୍ଗଧରୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ମହାକସ୍ସପୋ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ, ୱିନୟଧରୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଉପାଲି, ଧମ୍ମକଥିକୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ, ଆରଞ୍ଞିକୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ରେୱତୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ଆନନ୍ଦୋ, ସିକ୍ଖାକାମୋ ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ରାହୁଲୋ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କେ ୟ୍ୱାୟଂ ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚ, ତସ୍ସ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସିଖାପତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ପନ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ତଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା ପଟିକ୍କମନ୍ତୋ ୱା ୟଥା ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ‘‘ଅତ୍ତା ଅଭିକ୍କମତି, ଅତ୍ତନା ଅଭିକ୍କମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଅହଂ ଅଭିକ୍କମାମି, ମୟା ଅଭିକ୍କମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ’’ତି ୱା ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତି । ତଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇତି ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନ ଅୟଂ କାୟସମ୍ମତୋ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତୋ ଅଭିକ୍କମତି, ତସ୍ସେୱଂ ଅଭିକ୍କମତୋ ଏକେକପାଦୁଦ୍ଧରଣେ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୂତି ଦ୍ୱେ ଧାତୁୟୋ ଓମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ମନ୍ଦା, ଇତରା ଦ୍ୱେ ଅଧିମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ବଲୱତିୟୋ, ତଥା ଅତିହରଣୱୀତିହରଣେସୁ । ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ତେଜୋୱାୟୋଧାତୁୟୋ ଓମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ମନ୍ଦା, ଇତରା ଦ୍ୱେ ଅଧିମତ୍ତା ହୋନ୍ତି ବଲୱତିୟୋ । ତଥା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସନ୍ନିରୁମ୍ଭନେସୁ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧରଣେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅତିହରଣଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ତଥା ଅତିହରଣେ ପୱତ୍ତା ୱୀତିହରଣଂ, ୱୀତିହରଣେ ପୱତ୍ତା ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ, ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେ ପୱତ୍ତା ସନ୍ନିକ୍ଖେପନଂ, ସନ୍ନିକ୍ଖେପନେ ପୱତ୍ତା ସନ୍ନିରୁମ୍ଭନଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପବ୍ବଂ ପବ୍ବଂ ସନ୍ଧି ସନ୍ଧି ଓଧି ଓଧି ହୁତ୍ୱା ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତତିଲାନି ୱିୟ ପଟପଟାୟନ୍ତା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି ? କସ୍ସ ୱା ଏକସ୍ସ ଅଭିକ୍କମନଂ ? ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଧାତୂନଂୟେୱ ଗମନଂ, ଧାତୂନଂ ଠାନଂ, ଧାତୂନଂ ନିସଜ୍ଜନଂ, ଧାତୂନଂ ସୟନଂ, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଞ୍ହି କୋଟ୍ଠାସେ ସଦ୍ଧିଂ ରୂପେନ –
ଅଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ।
ଅୱୀଚିମନୁସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନଦୀସୋତୋୱ ୱତ୍ତତୀତି ॥
ଏୱଂ ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମାତି ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତୀତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।
ଆଲୋକିତେ ୱିଲୋକିତେତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଲୋକିତଂ ନାମ ପୁରତୋ ପେକ୍ଖନଂ । ୱିଲୋକିତଂ ନାମ ଅନୁଦିସାପେକ୍ଖନଂ । ଅଞ୍ଞାନିପି ହେଟ୍ଠା ଉପରି ପଚ୍ଛତୋ ପେକ୍ଖନୱସେନ ଓଲୋକିତଉଲ୍ଲୋକିତାପଲୋକିତାନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ତାନି ଇଧ ନ ଗହିତାନି । ସାରୁପ୍ପୱସେନ ପନ ଇମାନେୱ ଦ୍ୱେ ଗହିତାନି, ଇମିନା ୱା ମୁଖେନ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଗହିତାନେୱାତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଆଲୋକେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ଥପରିଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନନ୍ଦଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ଆଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକେତି, ଏୱଂ ମେ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକୟତୋ ନ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଇତି ସୋ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି, ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା, ଉତ୍ତରା ଦିସା, ଦକ୍ଖିଣା ଦିସା, ଉଦ୍ଧଂ, ଅଧୋ, ଅନୁଦିସା ଆଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ଅନୁଦିସଂ ଆଲୋକେତି । ଏୱଂ ମେ ଅନୁଦିସଂ ଆଲୋକୟତୋ…ପେ॰… ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୯) ।
ଅପିଚ ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଚେତିୟଦସ୍ସନାଦିୱସେନେୱ ସାତ୍ଥକତା ଚ ସପ୍ପାୟତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ଅୱିଜହନମେୱ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତସ୍ମା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନକମ୍ମଟ୍ଠାନିକେହି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନେୱ, କସିଣାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନିକେହି ୱା ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ କାତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ ଆଲୋକେତା ୱା ୱିଲୋକେତା ୱା ନତ୍ଥି, ଆଲୋକେସ୍ସାମୀତି ପନ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଜନୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନେୱ ହେଟ୍ଠିମଂ ଅକ୍ଖିଦଲଂ ଅଧୋ ସୀଦତି, ଉପରିମଂ ଉଦ୍ଧଂ ଲଙ୍ଘେତି, କୋଚି ୟନ୍ତକେନ ୱିୱରନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନନଂ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ନାମ ।
ଅପିଚ ମୂଲପରିଞ୍ଞାଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକଭାୱୱସେନପେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମୂଲପରିଞ୍ଞାୱସେନ ତାୱ –
ଭୱଙ୍ଗାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚେୱ, ଦସ୍ସନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ ।
ସନ୍ତୀରଣଂ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ, ଜୱନଂ ଭୱତି ସତ୍ତମଂ ॥
ତତ୍ଥ ଭୱଙ୍ଗଂ ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା, ତନ୍ନିରୋଧା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନଂ, ତନ୍ନିରୋଧା ୱିପାକମନୋଧାତୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା, ତନ୍ନିରୋଧା ୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା, ତନ୍ନିରୋଧା କିରିୟମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା, ତନ୍ନିରୋଧା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜୱନଂ ଜୱତି । ତତ୍ଥ ପଠମଜୱନେପି ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନୱସେନ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତଂ ନ ହୋତି । ଦୁତିୟଜୱନେପି…ପେ॰… ସତ୍ତମଜୱନେପି । ଏତେସୁ ପନ ୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲେ ୟୋଧେସୁ ୱିୟ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତିତେସୁ ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ମୂଲପରିଞ୍ଞାୱସେନ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ପନ ରୂପେ ଆପାଥଗତେ ଭୱଙ୍ଗଚଲନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସକକିଚ୍ଚଂ ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେସୁ ଅୱସାନେ ଜୱନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଗେହଭୂତେ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆଗନ୍ତୁକପୁରିସୋ ୱିୟ ହୋତି । ତସ୍ସ ୟଥା ପରଗେହେ କିଞ୍ଚି ୟାଚିତୁଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକପୁରିସସ୍ସ ଗେହସାମିକେସୁ ତୁଣ୍ହୀମାସିନେସୁ ଆଣାକରଣଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଗେହଭୂତେ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁପି ଅରଜ୍ଜନ୍ତେସୁ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତେସୁ ଅମୁୟ୍ହନ୍ତେସୁ ଚ ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଆଗନ୍ତୁକଭାୱୱସେନ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୟାନି ପନ ତାନି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବପନପରିୟୋସାନାନି ଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାନି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଇତ୍ତରାନି ତାୱକାଲିକାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଏକସ୍ମିଂ ଘରେ ସବ୍ବେସୁ ମାନୁସକେସୁ ମତେସୁ ଅୱସେସସ୍ସ ଏକସ୍ସ ତଙ୍ଖଣେଞ୍ଞେୱ ମରଣଧମ୍ମସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତା ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀସୁ ଅଭିରତି ନାମ, ଏୱମେୱ ଏକଦ୍ୱାରେ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ମତେସୁ ଅୱସେସସ୍ସ ତଙ୍ଖଣେଞ୍ଞେୱ ମରଣଧମ୍ମସ୍ସ ଜୱନସ୍ସାପି ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନମୁୟ୍ହନୱସେନ ଅଭିରତି ନାମ ନ ୟୁତ୍ତାତି ଏୱଂ ତାୱକାଲିକଭାୱୱସେନ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନପେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଚକ୍ଖୁ ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଦସ୍ସନଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଫସ୍ସାଦିକା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଏୱମେତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମୱାୟେ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଆଲୋକେତି, କୋ ୱିଲୋକେତି ? ତଥା ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ, ଦସ୍ସନଂ ମନାୟତନଂ, ୱେଦନାଦୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଧମ୍ମାୟତନଂ । ଏୱମେତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ସମୱାୟେ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଆଲୋକେତି, କୋ ୱିଲୋକେତି ? ତଥା ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ରୂପଂ ରୂପଧାତୁ, ଦସ୍ସନଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନାଦୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁ । ଏୱମେତାସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ସମୱାୟେ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଆଲୋକେତି, କୋ ୱିଲୋକେତି ? ତଥା ଚକ୍ଖୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ, ରୂପଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋ, ଆୱଜ୍ଜନଂ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତପଚ୍ଚୟୋ, ଆଲୋକୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋ ୱେଦନାଦୟୋ ସହଜାତପଚ୍ଚୟୋ । ଏୱମେତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମୱାୟେ ଆଲୋକନୱିଲୋକନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଆଲୋକେତି, କୋ ୱିଲୋକେତୀତି ? ଏୱମେତ୍ଥ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନପି ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମିଞ୍ଜିତେ ପସାରିତେତି ପବ୍ବାନଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣେ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ଥପରିଗ୍ଗହଣଂ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତତ୍ଥ ହତ୍ଥପାଦେ ଅତିଚିରଂ ସମିଞ୍ଜେତ୍ୱା ପସାରେତ୍ୱା ଏୱ ୱା ଠିତସ୍ସ ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ଲଭତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିପତତି, ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । କାଲେ ସମିଞ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ କାଲେ ପସାରେନ୍ତସ୍ସ ପନ ତା ୱେଦନା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥପରିଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅତ୍ଥେ ପନ ସତିପି ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସପ୍ପାୟପରିଗ୍ଗହଣଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୂ ସଜ୍ଝାୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଂ ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ଦହରଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ତତ୍ରେକୋ ଦହରୋ ହତ୍ଥଂ ପସାରେନ୍ତୋ କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ କାରଣେନ ଗିହୀ ଜାତୋ । ଅପରୋପି ଭିକ୍ଖୁ ପାଦଂ ପସାରେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପସାରେସି, ଅଟ୍ଠିଂ ଆହଚ୍ଚ ପାଦୋ ଝାୟି । ଅପରୋ ୱମ୍ମିକେ ପସାରେସି, ସୋ ଆସୀୱିସେନ ଦଟ୍ଠୋ । ଅପରୋ ଚୀୱରକୁଟିଦଣ୍ଡକେ ପସାରେସି, ତଂ ମଣିସପ୍ପୋ ଡଂସି । ତସ୍ମା ଏୱରୂପେ ଅସପ୍ପାୟେ ଅପସାରେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟେ ପସାରେତବ୍ବଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ।
ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପନ ମହାଥେରୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବଂ – ମହାଥେରୋ କିର ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥୟମାନୋ ସହସା ହତ୍ଥଂ ସମିଞ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସଣିକଂ ସମିଞ୍ଜେସି । ତଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘କସ୍ମା ଭନ୍ତେ ସହସା ହତ୍ଥଂ ସମିଞ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସଣିକଂ ସମିଞ୍ଜୟିତ୍ଥା’’ତି । ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟାହଂ, ଆୱୁସୋ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ, ନ ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ହତ୍ଥୋ ସମିଞ୍ଜିତପୁବ୍ବୋ, ଇଦାନି ପନ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥୟମାନେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସମିଞ୍ଜିତୋ, ତସ୍ମା ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସମିଞ୍ଜେସିନ୍ତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ଏୱରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନମେୱ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ସମିଞ୍ଜେନ୍ତୋ ୱା ପସାରେନ୍ତୋ ୱା ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନ ପନ ସୁତ୍ତକଡ୍ଢନୱସେନ ଦାରୁୟନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦଲଳନଂ ୱିୟ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପରିଜାନନଂ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରାନଂ ନିୱାସନପାରୁପନୱସେନ ପତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖାପଟିଗ୍ଗହଣାଦିୱସେନ ପରିଭୋଗୋ ଧାରଣଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରଧାରଣେ ତାୱ ନିୱାସେତ୍ୱା ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ଆମିସଲାଭୋ ‘‘ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋୟେୱ ଚ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ତସ୍ସ ୱସେନ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉଣ୍ହପକତିକସ୍ସ ପନ ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଚ ଚୀୱରଂ ସୁଖୁମଂ ସପ୍ପାୟଂ । ସୀତାଲୁକସ୍ସ ଘନଂ ଦୁପଟ୍ଟଂ । ୱିପରୀତଂ ଅସପ୍ପାୟଂ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଜିଣ୍ଣଂ ଅସପ୍ପାୟମେୱ । ଅଗ୍ଗଳାଦିଦାନେ ହିସ୍ସ ତଂ ପଲିବୋଧକରଂ ହୋତି । ତଥା ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଦୁକୂଲାଦିଭେଦଂ ଲୋଭନୀୟଚୀୱରଂ । ତାଦିସଞ୍ହି ଅରଞ୍ଞେ ଏକକସ୍ସ ନିୱାସନ୍ତରାୟକରଂ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟକରଂ ୱାପି ହୋତି । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ୟଂ ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ୟଞ୍ଚସ୍ସ ସେୱମାନସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ତଂ ଅସପ୍ପାୟଂ । ୱିପରୀତଂ ସପ୍ପାୟଂ। ତସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନେୱ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ପନ ଚୀୱରପାରୁପନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚୀୱରମ୍ପି ଅଚେତନଂ, କାୟୋପି ଅଚେତନୋ । ଚୀୱରଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ମୟା କାୟୋ ପାରୁତୋ’’ତି । କାୟୋପି ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଚୀୱରେନ ପାରୁତୋ’’ତି, ଧାତୁୟୋୱ ଧାତୁସମୂହଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି ପଟପିଲୋତିକାୟ ପୋତ୍ଥକରୂପପଟିଚ୍ଛାଦନେ ୱିୟ । ତସ୍ମା ନେୱ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଅସୁନ୍ଦରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ । ନାଗୱମ୍ମିକଚେତିୟରୁକ୍ଖାଦୀସୁ ହି କେଚି ମାଲାଗନ୍ଧଧୂମୱତ୍ଥାଦୀହି ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, କେଚି ଗୂଥମୁତ୍ତକଦ୍ଦମଦଣ୍ଡସତ୍ଥପ୍ପହାରାଦୀହି ଅସକ୍କାରଂ, ନ ତେ ନାଗୱମ୍ମିକରୁକ୍ଖାଦୟୋ ସୋମନସ୍ସଂ ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ୱା କରୋନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନେୱ ସୁନ୍ଦରଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ, ନ ଅସୁନ୍ଦରଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପତ୍ତଧାରଣେପି ପତ୍ତଂ ସହସାୱ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପତ୍ତଗହଣପଚ୍ଚୟା ପଟିଲଭିତବ୍ବଅତ୍ଥୱସେନ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କିସଦୁବ୍ବଲସରୀରସ୍ସ ପନ ଗରୁ ପତ୍ତୋ ଅସପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଚତୁପଞ୍ଚଗଣ୍ଡିକାହତୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧନୀୟୋ ଅସପ୍ପାୟୋୱ । ଦୁଦ୍ଧୋତପତ୍ତୋ ହି ନ ୱଟ୍ଟତି, ତଂ ଧୋୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ପଲିବୋଧୋ ହୋତି । ମଣିୱଣ୍ଣପତ୍ତୋ ପନ ଲୋଭନୀୟୋ ଚୀୱରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅସପ୍ପାୟୋ । ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ ଲଦ୍ଧୋ ପନ ୟଞ୍ଚସ୍ସ ସେୱମାନସ୍ସ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ଅୟଂ ଏକନ୍ତଅସପ୍ପାୟୋୱ । ୱିପରୀତୋ ସପ୍ପାୟୋ । ତସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନେୱ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ପନ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପତ୍ତୋପି ଅଚେତନୋ, ହତ୍ଥାପି ଅଚେତନା । ପତ୍ତୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ହତ୍ଥେହି ଗହିତୋ’’ତି । ହତ୍ଥାପି ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ପତ୍ତୋ ଅମ୍ହେହି ଗହିତୋ’’ତି । ଧାତୁୟୋୱ ଧାତୁସମୂହଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ସଣ୍ଡାସେନ ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣପତ୍ତଗ୍ଗହଣେ ୱିୟାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ୟଥା ଛିନ୍ନହତ୍ଥପାଦେ ୱଣମୁଖେହି ପଗ୍ଘରିତପୁବ୍ବଲୋହିତକିମିକୁଲେ ନୀଲମକ୍ଖିକସମ୍ପରିକିଣ୍ଣେ ଅନାଥସାଲାୟଂ ନିପନ୍ନେ ଅନାଥମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ଦୟାଲୁକା ପୁରିସା ତେସଂ ୱଣପଟ୍ଟଚୋଳକାନି ଚେୱ କପାଲାଦୀହି ଚ ଭେସଜ୍ଜାନି ଉପନାମେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚୋଳକାନିପି କେସଞ୍ଚି ସଣ୍ହାନି, କେସଞ୍ଚି ଥୂଲାନି ପାପୁଣନ୍ତି । ଭେସଜ୍ଜକପାଲକାନିପି କେସଞ୍ଚି ସୁସଣ୍ଠାନାନି, କେସଞ୍ଚି ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନାନି ପାପୁଣନ୍ତି, ନ ତେ ତତ୍ଥ ସୁମନା ୱା ଦୁମ୍ମନା ୱା ହୋନ୍ତି । ୱଣପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତେନେୱ ହି ଚୋଳକେନ ଭେସଜ୍ଜପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନେୱ ଚ କପାଲକେନ ତେସମତ୍ଥୋ, ଏୱମେୱ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱଣଚୋଳକଂ ୱିୟ ଚୀୱରଂ, ଭେସଜ୍ଜକପାଲକଂ ୱିୟ ପତ୍ତଂ, କପାଲେ ଭେସଜ୍ଜମିୱ ଚ ପତ୍ତେ ଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ଅୟଂ ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଚୀୱରଧାରଣେ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଉତ୍ତମସମ୍ପଜାନକାରୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅସିତାଦୀସୁ ଅସିତେତି ପିଣ୍ଡପାତଭୋଜନେ । ପୀତେତି ୟାଗୁଆଦିପାନେ । ଖାୟିତେତି ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦିଖାଦନେ । ସାୟିତେତି ମଧୁଫାଣିତାଦିସାୟନେ । ତତ୍ଥ ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠୱିଧୋପି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ତସ୍ସ ୱସେନ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୂଖପଣୀତତିତ୍ତମଧୁରାଦୀସୁ ପନ ୟେନ ଭୋଜନେନ ୟସ୍ସ ଅଫାସୁ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟଂ । ୟଂ ପନ ନିମିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ, ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅଭିୱଡ୍ଢନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ପରିହାୟନ୍ତି, ତଂ ଏକନ୍ତଅସପ୍ପାୟମେୱ । ୱିପରୀତଂ ସପ୍ପାୟଂ । ତସ୍ସ ୱସେନେତ୍ଥ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନେୱ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଭୁଞ୍ଜକୋ ନତ୍ଥି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନେୱ ପନ ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ହୋତି । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ହତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତେ ଓତାରଣଂ ନାମ ହୋତି । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ଆଲୋପକରଣଂ ଆଲୋପଉଦ୍ଧରଣଂ ମୁଖୱିୱରଣଞ୍ଚ ହୋତି । ନ କୋଚି କୁଞ୍ଚିକାୟ ୟନ୍ତକେନ ଚ ହନୁକଟ୍ଠୀନି ୱିୱରତି, ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ଆଲୋପସ୍ସ ମୁଖେ ଠପନଂ, ଉପରିଦନ୍ତାନଂ ମୁସଲକିଚ୍ଚସାଧନଂ, ହେଟ୍ଠାଦନ୍ତାନଂ ଉଦୁକ୍ଖଲକିଚ୍ଚସାଧନଂ, ଜିୱ୍ହାୟ ହତ୍ଥକିଚ୍ଚସାଧନଞ୍ଚ ହୋତି ।
ଇତି ତଂ ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଜିୱ୍ହାୟ ତନୁକଖେଳୋ ମୂଲଜିୱ୍ହାୟ ବହଲଖେଳୋ ମକ୍ଖେତି । ତଂ ହେଟ୍ଠାଦନ୍ତଉଦୁକ୍ଖଲେ ଜିୱ୍ହାହତ୍ଥପରିୱତ୍ତିତଂ ଖେଳଉଦକତେମିତଂ ଉପରିଦନ୍ତମୁସଲସଞ୍ଚୁଣ୍ଣିତଂ କୋଚି କଟଚ୍ଛୁନା ୱା ଦବ୍ବିୟା ୱା ଅନ୍ତୋପୱେସେନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱାୟୋଧାତୁୟାୱ ପୱିସତି । ପୱିଟ୍ଠଂ ପୱିଟ୍ଠଂ କୋଚି ପଲାଲସନ୍ଥରଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱାୟୋଧାତୁୱସେନେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଠିତଂ ଠିତଂ କୋଚି ଉଦ୍ଧନଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେତ୍ୱା ପଚନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତେଜୋଧାତୁୟାୱ ପଚ୍ଚତି । ପକ୍କଂ ପକ୍କଂ କୋଚି ଦଣ୍ଡେନ ୱା ୟଟ୍ଠିୟା ୱା ବହି ନୀହାରକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱାୟୋଧାତୁୟେୱ ନୀହରତି ।
ଇତି ୱାୟୋଧାତୁ ଅତିହରତି ଚ ୱୀତିହରତି ଚ ଧାରେତି ଚ ପରିୱତ୍ତେତି ଚ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତି ୱିସୋସେତି ଚ ନୀହରତି ଚ । ପଥୱୀଧାତୁ ଧାରେତି ଚ ପରିୱତ୍ତେତି ଚ ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣେତି ଚ ୱିସୋସେତି ଚ । ଆପୋଧାତୁ ସିନେହେତି ଚ ଅଲ୍ଲତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁପାଲେତି । ତେଜୋଧାତୁ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠଂ ପରିପାଚେତି । ଆକାସଧାତୁ ଅଞ୍ଜସୋ ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ମାପୟୋଗମନ୍ୱାୟ ଆଭୁଜତୀତି ଏୱଂପୱତ୍ତପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ଗମନତୋ ପରିୟେସନତୋ ପରିଭୋଗତୋ ଆସୟତୋ ନିଧାନତୋ ଅପରିପକ୍କତୋ ପରିପକ୍କତୋ ଫଲତୋ ନିସ୍ସନ୍ଦତୋ ସମ୍ମକ୍ଖଣତୋତି ଏୱଂ ଦସୱିଧପଟିକୂଲଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତୋପେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିତ୍ଥାରକଥା ପନେତ୍ଥ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଆହାରପଟିକୂଲସଞ୍ଞାନିଦ୍ଦେସତୋ ଗହେତବ୍ବା ।
ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମେତି ଉଚ୍ଚାରସ୍ସ ଚ ପସ୍ସାୱସ୍ସ ଚ କରଣେ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତକାଲେ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ସକଲସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅକ୍ଖୀନି ଭମନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ନ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେ ଚ ରୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ସବ୍ବଂ ତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ୱସେନ ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠାନେ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ପନ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ଅୟସୋ ୱଡ୍ଢତି, ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ପତିରୂପେ ଠାନେ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ତଂ ନ ହୋତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ସପ୍ପାୟଂ । ତସ୍ସ ୱସେନ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନେୱ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତା ନାମ କୋଚି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ଚିତ୍ତକିରିୟୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରେନେୱ ପନ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକମ୍ମଂ ହୋତି । ୟଥା ପନ ପକ୍କେ ଗଣ୍ଡେ ଗଣ୍ଡଭେଦେନ ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ଅକାମତାୟ ନିକ୍ଖମତି, ୟଥା ଚ ଅତିଭରିତା ଉଦକଭାଜନା ଉଦକଂ ଅକାମତାୟ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱଂ ପକ୍କାସୟମୁତ୍ତୱତ୍ଥୀସୁ ସନ୍ନିଚିତା ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱା ୱାୟୁୱେଗସମୁପ୍ପୀଳିତା ଅକାମତାୟପି ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ସୋ ପନାୟଂ ଏୱଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱୋ ନେୱ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅତ୍ତନୋ ହୋତି, ନ ପରସ୍ସ । କେୱଲଂ ସରୀରନିସ୍ସନ୍ଦୋୱ ହୋତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଉଦକକୁମ୍ଭତୋ ପୁରାଣଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ହୋତି, ନ ପରେସଂ । କେୱଲଂ ପଟିଜଗ୍ଗନମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂପୱତ୍ତପଟିସଙ୍ଖାନୱସେନେତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଗତାଦୀସୁ ଗତେତି ଗମନେ । ଠିତେତି ଠାନେ । ନିସିନ୍ନେତି ନିସଜ୍ଜାୟ । ସୁତ୍ତେତି ସୟନେ । ଜାଗରିତେତି ଜାଗରଣେ । ଭାସିତେତି କଥନେ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱେତି ଅକଥନେ । ‘‘ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଗଚ୍ଛାମୀତି ପଜାନାତି, ଠିତୋ ୱା ଠିତୋମ୍ହୀତି ପଜାନାତି, ନିସିନ୍ନୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋମ୍ହୀତି ପଜାନାତି, ସୟାନୋ ୱା ସୟାନୋମ୍ହୀତି ପଜାନାତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ଅଦ୍ଧାନଇରିୟାପଥା କଥିତା । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେ ଆଲୋକିତେ ୱିଲୋକିତେ ସମିଞ୍ଜିତେ ପସାରିତେ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ମଜ୍ଝିମା । ‘‘ଗତେ ଠିତେ ନିସିନ୍ନେ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରିତେ’’ତି ଇଧ ପନ ଖୁଦ୍ଦକଚୁଣ୍ଣିକଇରିୟାପଥା କଥିତା । ତସ୍ମା ଏତେସୁପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସମ୍ପଜାନକାରିତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତିପିଟକମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ୟୋ ଚିରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ୱା ଅପରଭାଗେ ଠିତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ଚଙ୍କମନକାଲେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି, ଅୟଂ ଗତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ୟୋ ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ ପଞ୍ହଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଚିରଂ ଠତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ନିସିନ୍ନୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ଠିତକାଲେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି, ଅୟଂ ଠିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ୟୋ ସଜ୍ଝାୟାଦିକରଣୱସେନେୱ ଚିରଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ନିପନ୍ନୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ନିସିନ୍ନକାଲେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି, ଅୟଂ ନିସିନ୍ନେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ନିପନ୍ନକୋ ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କରୋନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ସୟନକାଲେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି, ଅୟଂ ସୁତ୍ତେ ଜାଗରିତେ ଚ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । କିରିୟମୟଚିତ୍ତାନଞ୍ହି ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ନାମ, ପୱତ୍ତଂ ଜାଗରିତଂ ନାମାତି । ୟୋ ପନ ଭାସମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ନାମ ଓଟ୍ଠେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଦନ୍ତେ ଚ ଜିୱ୍ହଞ୍ଚ ତାଲୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଦନୁରୂପଂ ପୟୋଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାୟତୀ’’ତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଭାସତି, ଚିରଂ ୱା ପନ କାଲଂ ସଜ୍ଝାୟଂ ୱା କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା କଥେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ଭାସିତକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି, ଅୟଂ ଭାସିତେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମ । ୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ଚିରଂ ଧମ୍ମଂ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସିକତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭୂତକାଲେ ପୱତ୍ତା ରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଏତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା, ଉପାଦାରୂପପୱତ୍ତିୟା ସତି ଭାସତି ନାମ, ଅସତି ତୁଣ୍ହୀ ଭୱତି ନାମା’’ତି, ଅୟଂ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ନାମାତି ।
ତୟିଦଂ ମହାସୀୱତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅସମ୍ମୋହଧୁରଂ ଇମସ୍ମିଂ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସାମଞ୍ଞଫଲେ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ମା ୱିସେସତୋ ଏତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସେୱ ୱସେନ ସମ୍ପଜାନକାରିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସମ୍ପଜାନକାରୀ ସମ୍ପଜାନକାରୀତି ଚ ସବ୍ବପଦେସୁ ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଭଙ୍ଗପ୍ପକରଣେ ପନ, ‘‘ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଅଭିକ୍କମତି, ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ପଟିକ୍କମତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୩) ଏୱମେତାନି ପଦାନି ୱିଭତ୍ତାନେୱ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା କାୟେ, ପରସ୍ସ ୱା କାୟେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ଇଧ ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତିଆଦୀସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସେୱ ସମୁଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚ ନୀହରିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ଇଧ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇଦମେକସ୍ସ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସେନ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖନ୍ତି ।
ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୦. ଏୱଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିକୂଲମନସିକାରୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇମମେୱ କାୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଭତୋମୁଖାତି ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ମୁଖେହି ୟୁତ୍ତା । ନାନାୱିହିତସ୍ସାତି ନାନାୱିଧସ୍ସ ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଉଭତୋମୁଖା ପୁତୋଳି ୱିୟ ହି ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ କାୟୋ, ତତ୍ଥ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତନାନାୱିଧଧଞ୍ଞଂ ୱିୟ କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା, ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ତସ୍ସ ତଂ ପୁତୋଳିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ନାନାୱିଧଧଞ୍ଞସ୍ସ ପାକଟକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରସ୍ସ ୱିଭୂତାକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ କେସାଦିପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା କାୟେ, ପରସ୍ସ ୱା କାୟେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି, ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।
ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୧. ଏୱଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଧାତୁମନସିକାରୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟଥା କୋଚି ଗୋଘାତକୋ ୱା ତସ୍ସେୱ ୱା ଭତ୍ତୱେତନଭତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଗତାନଂ ମହାପଥାନଂ ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଚତୁମହାପଥେ କୋଟ୍ଠାସଂ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁନ୍ନଂ ଇରିୟାପଥାନଂ ୟେନ କେନଚି ଆକାରେନ ଠିତତ୍ତା ୟଥାଠିତଂ, ୟଥାଠିତତ୍ତା ଚ ୟଥାପଣିହିତଂ କାୟଂ – ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ…ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଗୋଘାତକସ୍ସ ଗାୱିଂ ପୋସେନ୍ତସ୍ସାପି ଆଘାତନଂ ଆହରନ୍ତସ୍ସାପି ଆହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତସ୍ସାପି ୱଧେନ୍ତସ୍ସାପି ୱଧିତଂ ମତଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପି ତାୱଦେୱ ଗାୱୀତି ସଞ୍ଞା ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ୟାୱ ନଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ବୀଲସୋ ନ ୱିଭଜତି । ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପନ ଗାୱୀତି ସଞ୍ଞା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ମଂସସଞ୍ଞା ପୱତ୍ତତି, ନାସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଅହଂ ଗାୱିଂ ୱିକ୍କିଣାମି, ଇମେ ଗାୱିଂ ହରନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ଖ୍ୱସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ମଂସଂ ୱିକ୍କିଣାମି, ଇମେ ମଂସଂ ହରନ୍ତି’’ଚ୍ଚେୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଗିହିଭୂତସ୍ସାପି ପବ୍ବଜିତସ୍ସାପି ତାୱଦେୱ ସତ୍ତୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ସଞ୍ଞା ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ୟାୱ ଇମମେୱ କାୟଂ ୟଥାଠିତଂ ୟଥାପଣିହିତଂ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଧାତୁସୋ ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ପନସ୍ସ ସତ୍ତସଞ୍ଞା ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଧାତୁୱସେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଇମମେୱ କାୟଂ ୟଥାଠିତଂ ୟଥାପଣିହିତଂ ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୂତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦକ୍ଖୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା…ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ।
ଗୋଘାତକୋ ୱିୟ ହି ୟୋଗୀ, ଗାୱୀତି ସଞ୍ଞା ୱିୟ ସତ୍ତସଞ୍ଞା, ଚତୁମହାପଥୋ ୱିୟ ଚତୁଇରିୟାପଥୋ, ବୀଲସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଭାୱୋ ୱିୟ ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ପାଳିୱଣ୍ଣନା, କମ୍ମଟ୍ଠାନକଥା ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତା ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଚତୁଧାତୁପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା କାୟେ, ପରସ୍ସ ୱା କାୟେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଚତୁଧାତୁପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।
ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନୱସିୱଥିକପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୨. ଏୱଂ ଧାତୁମନସିକାରୱସେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ନୱହି ସିୱଥିକପବ୍ବେହି ୱିଭଜିତୁଂ, ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ପସ୍ସେୟ୍ୟାତି ୟଥା ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ସରୀରନ୍ତି ମତସରୀରଂ । ସିୱଥିକାୟ ଛଡ୍ଡୀତନ୍ତି ସୁସାନେ ଅପୱିଦ୍ଧଂ । ଏକାହଂ ମତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଏକାହମତଂ। ଦ୍ୱୀହଂ ମତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଦ୍ୱୀହମତଂ। ତୀହଂ ମତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ତୀହମତଂ। ଭସ୍ତା ୱିୟ ୱାୟୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ୟଥାନୁକ୍କମଂ ସମୁଗ୍ଗତେନ ସୂନଭାୱେନ ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତା ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ। ୱିନୀଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିପରିଭିନ୍ନୱଣ୍ଣଂ । ୱିଲୀନମେୱ ୱିନୀଲକଂ। ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିନୀଲନ୍ତି ୱିନୀଲକଂ। ମଂସୁସ୍ସଦଟ୍ଠାନେସୁ ରତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସ ପୁବ୍ବସନ୍ନିଚୟଟ୍ଠାନେସୁ ସେତୱଣ୍ଣସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚ ନୀଲୱଣ୍ଣସ୍ସ ନୀଲଟ୍ଠାନେସୁ ନୀଲସାଟକପାରୁତସ୍ସେୱ ଛୱସରୀରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେହି ନୱହି ୱା ୱଣମୁଖେହି ୱିସନ୍ଦମାନଂ ପୁବ୍ବଂ ୱିପୁବ୍ବଂ । ୱିପୁବ୍ବମେୱ ୱିପୁବ୍ବକଂ, ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିପୁବ୍ବନ୍ତି ୱିପୁବ୍ବକଂ। ୱିପୁବ୍ବକଂ ଜାତଂ ତଥାଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ୱିପୁବ୍ବକଜାତଂ।
ସୋ ଇମମେୱ କାୟନ୍ତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ତେନ କାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଞାଣେନ ଉପସଂହରତି ଉପନେତି । କଥଂ ? ଅୟମ୍ପି ଖୋ କାୟୋ ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂଭାୱୀ ଏୱଂଅନତୀତୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆୟୁ, ଉସ୍ମା, ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅୟଂ କାୟୋ ଠାନଗମନାଦିଖମୋ ହୋତି ଇମେସଂ ପନ ୱିଗମା ଅୟମ୍ପି ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂପୂତିକସଭାୱୋୟେୱ, ଏୱଂଭାୱୀ ଏୱଂଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଭେଦୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂଅନତୀତୋ ଏୱଂଉଦ୍ଧୁମାତାଦିଭାୱଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତୋତି ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଧୁମାତାଦିପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା କାୟେ, ପରସ୍ସ ୱା କାୟେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ।
ଖଜ୍ଜମାନନ୍ତି ଉଦରାଦୀସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉଦରମଂସଓଟ୍ଠମଂସଅକ୍ଖିକୂଟାଦୀନି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖାଦିୟମାନଂ । ସମଂସଲୋହିତନ୍ତି ସେସାୱସେସମଂସଲୋହିତୟୁତ୍ତଂ । ନିମଂସଲୋହିତମକ୍ଖିତନ୍ତି ମଂସେ ଖୀଣେପି ଲୋହିତଂ ନ ସୁସ୍ସତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିମଂସଲୋହିତମକ୍ଖିତ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେନାତି ଅଞ୍ଞେନ ଦିସାଭାଗେନ । ହତ୍ଥଟ୍ଠିକନ୍ତି ଚତୁସଟ୍ଠିଭେଦମ୍ପି ହତ୍ଥଟ୍ଠିକଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଂ । ପାଦଟ୍ଠିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେରୋୱସ୍ସିକାନୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତସଂୱଚ୍ଛରାନି । ପୂତୀନୀତି ଅବ୍ଭୋକାସେ ଠିତାନି ୱାତାତପୱୁଟ୍ଠିସମ୍ଫସ୍ସେନ ତେରୋୱସ୍ସିକାନେୱ ପୂତୀନି ହୋନ୍ତି । ଅନ୍ତୋଭୂମିଗତାନି ପନ ଚିରତରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଚୁଣ୍ଣକଜାତାନୀତି ଚୁଣ୍ଣଂ ଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣାନି । ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋ ଇମମେୱାତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଖଜ୍ଜମାନାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଖଜ୍ଜମାନାଦିପରିଗ୍ଗହଣେନ ୟାୱ ଚୁଣ୍ଣକଭାୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା କାୟେ, ପରସ୍ସ ୱା କାୟେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି ।
ଇଧ ପନ ଠତ୍ୱା ନୱସିୱଥିକା ସମୋଧାନେତବ୍ବା । ‘‘ଏକାହମତଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସବ୍ବାପି ଏକା, ‘‘କାକେହି ୱା ଖଜ୍ଜମାନ’’ନ୍ତିଆଦିକା ଏକା, ‘‘ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକଂ ସମଂସଲୋହିତଂ ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏକା, ‘‘ନିମଂସଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏକା, ‘‘ଅପଗତମଂସଲୋହିତଂ ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧ’’ନ୍ତି ଏକା, ‘‘ଅଟ୍ଠିକାନି ଅପଗତସମ୍ବନ୍ଧାନୀ’’ତିଆଦିକା ଏକା, ‘‘ଅଟ୍ଠିକାନି ସେତାନି ସଙ୍ଖୱଣ୍ଣପଟିଭାଗାନୀ’’ତି ଏକା, ‘‘ପୁଞ୍ଜକିତାନି ତେରୋୱସ୍ସିକାନୀ’’ତି ଏକା, ‘‘ପୂତୀନି ଚୁଣ୍ଣକଜାତାନୀ’’ତି ଏକା ।
ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ ନୱସିୱଥିକା ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ନିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ନୱସିୱଥିକପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସା ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନୋ ସମୁଦୟପଜହନୋ ନିରୋଧାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନେୱ ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ଇଦଂ ନୱସିୱଥିକପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ନିୟ୍ୟାନମୁଖନ୍ତି ।
ନୱସିୱଥିକପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଆନାପାନପବ୍ବଂ ଇରିୟାପଥପବ୍ବଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବଂ ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବଂ ନୱସିୱଥିକପବ୍ବାନୀତି ଚୁଦ୍ଦସପବ୍ବା କାୟାନୁପସ୍ସନା ନିଟ୍ଠିତା ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଆନାପାନପବ୍ବଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବନ୍ତି ଇମାନେୱ ଦ୍ୱେ ଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି । ସିୱଥିକାନଂ ପନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେସାନି ଦ୍ୱାଦସାପି ଉପଚାରକମ୍ମଟ୍ଠାନାନେୱାତି ।
କାୟାନୁପସ୍ସନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା
୧୧୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ନୱୱିଧେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନଂ କଥେତୁଂ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଖଂ ୱେଦନନ୍ତି କାୟିକଂ ୱା ଚେତସିକଂ ୱା ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ‘‘ଅହଂ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କାମଂ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକାପି ଦାରକା ଥଞ୍ଞପିୱନାଦିକାଲେ ସୁଖଂ ୱେଦୟମାନା ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦୟାମା’’ତି ପଜାନନ୍ତି, ନ ପନେତଂ ଏୱରୂପଂ ଜାନନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱରୂପଂ ଜାନନଂ ହି ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିଂ ନ ଜହତି, ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ନ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ୱା ନ ହୋତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜାନନଂ ସତ୍ତୂପଲଦ୍ଧିଂ ଜହତି, ସତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଉଗ୍ଘାଟେତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଚେୱ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନା ଚ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ‘‘କୋ ୱେଦୟତି, କସ୍ସ ୱେଦନା, କିଂ କାରଣା ୱେଦନା’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନୱେଦିୟନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ କୋ ୱେଦୟତୀତି ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ୱେଦୟତି । କସ୍ସ ୱେଦନାତି ନ କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ୱେଦନା । କିଂ କାରଣା ୱେଦନାତି ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣାୱ ପନସ୍ସ ୱେଦନା । ତସ୍ମା ଏସ ଏୱଂ ପଜାନାତି – ‘‘ତଂ ତଂ ସୁଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତି । ତଂ ପନ ୱେଦନାପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ‘ଅହଂ ୱେଦୟାମୀ’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ୱେଦନାୱ ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତୀତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଏସ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଥେରୋ ୱିୟ । ଥେରୋ କିର ଅଫାସୁକକାଲେ ବଲୱୱେଦନାୟ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତତି । ତମେକୋ ଦହରୋ ଆହ ‘‘କତରଂ ୱୋ, ଭନ୍ତେ, ଠାନଂ ରୁଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଆୱୁସୋ, ପାଟିୟେକ୍କଂ ରୁଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱତ୍ଥୁଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାୱ ୱେଦୟତୀତି । ଏୱଂ ଜାନନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧିୱାସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନୋ, ଭନ୍ତେତି । ଅଧିୱାସେମି ଆୱୁସୋତି । ଅଧିୱାସନା, ଭନ୍ତେ, ସେୟ୍ୟାତି । ଥେରୋ ଅଧିୱାସେସି । ତତୋ ୱାତୋ ୟାୱ ହଦୟା ଫାଲେସି, ମଞ୍ଚକେ ଅନ୍ତାନି ରାସିକତାନି ଅହେସୁଂ । ଥେରୋ ଦହରସ୍ସ ଦସ୍ସେସି ‘‘ୱଟ୍ଟତାୱୁସୋ, ଏତ୍ତକା ଅଧିୱାସନା’’ତି । ଦହରୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଥେରୋ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମସୀସୀ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି ।
ୟଥା ଚ ସୁଖଂ, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ନିରାମିସଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ‘‘ନିରାମିସଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତି । ଇତି ଭଗୱା ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ୱେଦନାୱସେନ କଥେସି । ଦୁୱିଧଞ୍ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ରୂପପରିଗ୍ଗହୋ ଅରୂପପରିଗ୍ଗହୋତିପି ଏତଦେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ସଙ୍ଖେପମନସିକାରୱସେନ ୱା ୱିତ୍ଥାରମନସିକାରୱସେନ ୱା ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ କଥେସି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସିତମେୱ ।
ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପନ କଥେନ୍ତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱେଦନାୱସେନ କଥେତି । ତିୱିଧୋ ହି ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅଭିନିୱେସୋ ଫସ୍ସୱସେନ ୱେଦନାୱସେନ ଚିତ୍ତୱସେନାତି । କଥଂ ? ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ସଂଖିତ୍ତେନ ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ୱା ପରିଗ୍ଗହିତେ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଠମାଭିନିପାତୋ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଫସ୍ସୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱେଦନା ପାକଟା ହୋତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଜାନନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଫସ୍ସୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱମାନା ୱେଦନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଜାନନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି, ୱିଜାନନମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ସ ୱେଦନା ପାକଟା ହୋତି । ସୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ୱେଦନାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଫୁସମାନୋ ଫସ୍ସୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଜାନନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି, ୱିଜାନନମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ସୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଫୁସମାନୋ ଫସ୍ସୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନୁଭୱମାନା ୱେଦନାପି, ସଞ୍ଜାନନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସୋ ‘‘ଇମେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା କିଂ ନିସ୍ସିତା’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସିତା’’ତି ପଜାନାତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ଥ ସିତଂ ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪,୨୩୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୫୨) । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଭୂତାନି ଚେୱ ଉପାଦାରୂପାନି ଚ । ଏୱମେତ୍ଥ ‘‘ୱତ୍ଥୁ ରୂପଂ, ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ନାମ’’ନ୍ତି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି । ରୂପଂ ଚେତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନାମଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତଂ ହୋତି । ନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତା ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ନତ୍ଥି ।
ସୋ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କିଂ ହେତୁକା’’ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁକା’’ତି ପସ୍ସତି । ତତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଇଦଂ, ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥି, ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜମତ୍ତମେୱାତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଚରତି ।
ସୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅଜ୍ଜା’’ତି ପଟିୱେଧଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ତଥାରୂପେ ଦିୱସେ ଉତୁସପ୍ପାୟ ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟ ଭୋଜନସପ୍ପାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଇମେସମ୍ପି ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥିତଂ ହୋତି ।
ଇଧ ପନ ଭଗୱା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ୱେଦନାୱସେନ କଥେସି । ଫସ୍ସୱସେନ ୱା ହି ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ୱା କଥୀୟମାନଂ ନ ପାକଟଂ ହୋତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ୱେଦନାୱସେନ ପନ ପାକଟଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିପାକଟତାୟ । ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଞ୍ହି ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା । ୟଦା ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭେନ୍ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତଂ ଫରମାନଂ ଅଭିସନ୍ଦୟମାନଂ ସତଧୋତଂ ସପ୍ପିଂ ଖାଦାପୟନ୍ତଂ ୱିୟ ସତପାକତେଲଂ ମକ୍ଖୟମାନଂ ୱିୟ ଘଟସହସ୍ସେନ ପରିଳାହଂ ନିବ୍ବାପୟମାନଂ ୱିୟ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରୟମାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭେନ୍ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତଂ ଫରମାନଂ ଅଭିସନ୍ଦୟମାନଂ ତତ୍ତଫାଲଂ ପୱେସେନ୍ତଂ ୱିୟ ୱିଲୀନତମ୍ବଲୋହେନ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତଂ ୱିୟ ସୁକ୍ଖତିଣୱନପ୍ପତିମ୍ହି ଅରଞ୍ଞେ ଦାରୁଉକ୍କାକଲାପଂ ଖିପମାନଂ ୱିୟ ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱିପ୍ପଲାପୟମାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା ହୋତି ।
ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ପନ ଦୁଦ୍ଦୀପନା ଅନ୍ଧକାରାୱ ଅୱିଭୂତା । ସା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅପଗମେ ସାତାସାତପ୍ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନାତି ନୟତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାକଟା ହୋତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଅନ୍ତରା ପିଟ୍ଠିପାସାଣଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ପଲାତସ୍ସ ମିଗସ୍ସ ଅନୁପଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣସ୍ସ ଓରଭାଗେପି ପରଭାଗେପି ପଦଂ ଦିସ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ‘‘ଇତୋ ଆରୁଳ୍ହୋ, ଇତୋ ଓରୁଳ୍ହୋ, ମଜ୍ଝେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ଇମିନା ପଦେସେନ ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନୟତୋ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଆରୁଳ୍ହଟ୍ଠାନେ ପଦଂ ୱିୟ ହି ସୁଖୱେଦନାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା ହୋତି । ଓରୁଳ୍ହଟ୍ଠାନେ ପଦଂ ୱିୟ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା ହୋତି । ‘‘ଇତୋ ଆରୁୟ୍ହ ଇତୋ ଓରୁୟ୍ହ ମଜ୍ଝେ ଏୱଂ ଗତୋ’’ତି ନୟତୋ ଗହଣଂ ୱିୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅପଗମେ ସାତାସାତପ୍ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନାତି ନୟତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପାକଟା ହୋତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ପଠମଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାୱ ଦସ୍ସେସି ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇଧେୱ ଏୱଂ ଦସ୍ସେସି, ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ, ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ, ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲେ, ମହାୱେଦଲ୍ଲେ, ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତେ, ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତେ, ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗେ, ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟେ, ଦୀଘନିକାୟମ୍ହି ମହାନିଦାନେ, ସକ୍କପଞ୍ହେ, ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ, ସଂୟୁତ୍ତମ୍ହି ଚୂଳନିଦାନସୁତ୍ତେ, ରୁକ୍ଖୋପମେ, ପରିୱୀମଂସନସୁତ୍ତେ, ସକଲେ ୱେଦନାସଂୟୁତ୍ତେତି ଏୱଂ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ପଠମଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ୟଥା ଚ ତେସୁ, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତେ ପଠମଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦନାୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ତତ୍ଥ ସୁଖଂ ୱେଦନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ଅପରୋପି ପଜାନନପରିୟାୟୋ – ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀତି ପଜାନାତୀତି ସୁଖୱେଦନାକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଭାୱତୋ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀ’’ତି ପଜାନାତି । ତେନ ୟା ପୁବ୍ବେ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ତସ୍ସା ଇଦାନି ଅଭାୱତୋ ଇମିସ୍ସା ଚ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଇତୋ ପଠମଂ ଅଭାୱତୋ ୱେଦନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚା ଅଧୁୱା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି ।
ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ସମୟେ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ସୁଖଂୟେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ୟସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ସମୟେ ଦୁକ୍ଖଂ…ପେ॰… ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ନ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଞ୍ଞେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେଦନଂ ୱେଦେତି । ସୁଖାପି ଖୋ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା । ଦୁକ୍ଖାପି ଖୋ…ପେ॰… ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାପି ଖୋ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମା । ଏୱଂ ପସ୍ସଂ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ସୁଖାୟପି ୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖାୟପି ୱେଦନାୟ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟପି ୱେଦନାୟ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦଂ ୱିରଜ୍ଜତି, ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତି, ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣଂ ହୋତି । ‘ଖୀଣା ଜାତି, ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, କତଂ କରଣୀୟଂ, ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟା’ତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୫) ।
ସାମିସଂ ୱା ସୁଖନ୍ତିଆଦୀସୁ ସାମିସା ସୁଖା ନାମ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାମିସନିସ୍ସିତା ଛ ଗେହସିତସୋମନସ୍ସୱେଦନା । ନିରାମିସା ସୁଖା ନାମ ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତସୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଛ ଗେହସିତଦୋମନସ୍ସୱେଦନା । ନିରାମିସା ଦୁକ୍ଖା ନାମ ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଦୋମନସ୍ସୱେଦନା । ସାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ ଛ ଗେହସିତଉପେକ୍ଖା ୱେଦନା । ନିରାମିସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ନାମ ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତଉପେକ୍ଖା ୱେଦନା । ତାସଂ ୱିଭାଗୋ ଉପରିପଣ୍ଣାସକେ ପାଳିୟଂ ଆଗତୋୟେୱ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ସୁଖୱେଦନାଦିପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ୱେଦନାସୁ, ପରସ୍ସ ୱା ୱେଦନାସୁ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦୀହି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଞ୍ଚହି ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ୱେଦନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା ୱେଦନାସୁ ୱିହରତି, ୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା ୱେଦନାସୁ ୱିହରତି, କାଲେନ ସମୁଦୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା, କାଲେନ ୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା ୱେଦନାସୁ ୱିହରତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ୱେଦନାପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା
୧୧୪. ଏୱଂ ନୱୱିଧେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋଳସୱିଧେନ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ କଥେତୁଂ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସରାଗନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଲୋଭସହଗତଂ । ୱୀତରାଗନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ । ଇଦଂ ପନ ୟସ୍ମା ସମ୍ମସନଂ ନ ଧମ୍ମସମୋଧାନଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ଏକପଦେପି ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନେୱ ପୁରିମପଦଂ, ନ ପଚ୍ଛିମପଦଂ ଭଜନ୍ତି । ସଦୋସନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଦୋସସହଗତଂ। ୱୀତଦୋସନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ । ସେସାନି ଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନେୱ ପୁରିମଂ ପଦଂ, ନ ପଚ୍ଛିମଂ ପଦଂ ଭଜନ୍ତି । ସମୋହନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଞ୍ଚେୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମୋହୋ ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତାନିପି ଇଧ ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱ । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ହି ଦୁକେ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତାନି ପରିୟାଦିଣ୍ଣାନୀତି । ୱୀତମୋହନ୍ତି ଲୋକିୟକୁସଲାବ୍ୟାକତଂ । ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧାନୁପତିତଂ, ଏତଞ୍ହି ସଂକୁଟିତଚିତ୍ତଂ ନାମ । ୱିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ, ଏତଞ୍ହି ପସଟଚିତ୍ତଂ ନାମ ।
ମହଗ୍ଗତନ୍ତି ରୂପାରୂପାୱଚରଂ । ଅମହଗ୍ଗତନ୍ତି କାମାୱଚରଂ । ସଉତ୍ତରନ୍ତି କାମାୱଚରଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ରୂପାୱଚରଞ୍ଚ ଅରୂପାୱଚରଞ୍ଚ । ତତ୍ରାପି ସଉତ୍ତରଂ ରୂପାୱଚରଂ, ଅନୁତ୍ତରଂ ଅରୂପାୱଚରମେୱ । ସମାହିତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅପ୍ପନାସମାଧି ଉପଚାରସମାଧି ୱା ଅତ୍ଥି । ଅସମାହିତନ୍ତି ଉଭୟସମାଧିୱିରହିତଂ । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତଂ । ଅୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଉଭୟୱିମୁତ୍ତିୱିରହିତଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତୀନଂ ପନ ଇଧ ଓକାସୋୱ ନତ୍ଥି ।
ଇତିଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ସରାଗାଦିପରିଗ୍ଗହଣେନ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ୟଂ ୟଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଂ ତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଚିତ୍ତେ, ପରସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତେ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱିଞ୍ଞାଣସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ପଞ୍ଚହି ଆକାରେହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ଚ ୱୟୋ ଚ ନୀହରିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୫. ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେନ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ କଥେତୁଂ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ଅପିଚ ଭଗୱତା କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଦ୍ଧରୂପପରିଗ୍ଗହୋ କଥିତୋ, ୱେଦନାଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାହି ସୁଦ୍ଧଅରୂପପରିଗ୍ଗହୋ । ଇଦାନି ରୂପାରୂପମିସ୍ସକପରିଗ୍ଗହଂ କଥେତୁଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ। କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହୋୱ କଥିତୋ, ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାୟ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହୋୱ, ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହୋୱାତି ଇଦାନି ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହମ୍ପି କଥେତୁଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ତନ୍ତି ଅଭିଣ୍ହସମୁଦାଚାରୱସେନ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅସନ୍ତନ୍ତି ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ପହୀନତ୍ତା ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ୟଥା ଚାତି ୟେନ କାରଣେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ତଞ୍ଚ କାରଣଂ ପଜାନାତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସୁଭନିମିତ୍ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ସୁଭନିମିତ୍ତଂ ନାମ ସୁଭମ୍ପି ସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ସୁଭାରମ୍ମଣମ୍ପି ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ଅନୁପାୟମନସିକାରୋ ଉପ୍ପଥମନସିକାରୋ ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ୱା ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତାତି ୱା ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତି ୱା ମନସିକାରୋ, ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅସୁଭନିମିତ୍ତେ ପନ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଅସୁଭମ୍ପି ଅସୁଭାରମ୍ମଣମ୍ପି । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ଉପାୟମନସିକାରୋ ପଥମନସିକାରୋ ଅନିଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ଦୁକ୍ଖେ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ଅନତ୍ତନି ଅନତ୍ତାତି ୱା ଅସୁଭେ ଅସୁଭନ୍ତି ୱା ମନସିକାରୋ, ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମନାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଦସୱିଧଞ୍ହି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି, ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାପି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପିହିତଦ୍ୱାରସ୍ସାପି, ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆଲୋପାନଂ ଓକାସେ ସତି ଉଦକଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟାପନସୀଲତାୟ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋପି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।
ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) ।
ଅସୁଭକମ୍ମିକତିସ୍ସତ୍ଥେରସଦିସେ ଅସୁଭଭାୱନାରତେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦସଅସୁଭନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେହି ପନ ଛହି ଧମ୍ମେହି ପହୀନସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ପଟିଘନିମିତ୍ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ପନ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିଘମ୍ପି ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ, ପଟିଘାରମ୍ମଣମ୍ପି ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକଲକ୍ଖଣୋୱ । ତଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ମେତ୍ତାୟ ପନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ମେତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନାପି ଉପଚାରୋପି ୱଟ୍ଟତି । ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ଅପ୍ପନାୱ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋୱ । ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମନାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ ମେତ୍ତାଭାୱନାନୁୟୋଗୋ କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ପଟିସଙ୍ଖାନବହୁତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଓଧିସକଅନୋଧିସକଦିସାଫରଣାନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ମେତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି, ଓଧିସୋ ଅନୋଧିସୋ ଦିସାଫରଣୱସେନ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାପି । ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତସ୍ସ କୁଦ୍ଧୋ କିଂ କରିସ୍ସସି, କିମସ୍ସ ସୀଲାଦୀନି ନାସେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ନନୁ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନେୱ ଗମିସ୍ସସି, ପରସ୍ସ କୁଜ୍ଝନଂ ନାମ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାର-ତତ୍ତଅୟସଲାକ-ଗୂଥାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପରଂ ପହରିତୁକାମତାସଦିସଂ ହୋତି । ଏସୋପି ତୱ କୁଦ୍ଧୋ କିଂ କରିସ୍ସତି, କିଂ ତେ ସୀଲାଦୀନି ୱିନାସେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଏସ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଗମିସ୍ସତି, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛିତପହେଣକଂ ୱିୟ ପଟିୱାତଂ ଖିତ୍ତରଜୋମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ଏତସ୍ସେୱେସ କୋଧୋ ମତ୍ଥକେ ପତିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି, ଉଭୟକମ୍ମସ୍ସକତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନେ ଠିତସ୍ସାପି, ଅସ୍ସଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସେ ମେତ୍ତାଭାୱନାରତେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ମେତ୍ତାନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେହି ପନ ଛହି ଧମ୍ମେହି ପହୀନସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଅରତିଆଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅରତି ନାମ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା । ତନ୍ଦୀ ନାମ କାୟାଲସିୟତା । ୱିଜମ୍ଭିତା ନାମ କାୟୱିନାମନା । ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ ନାମ ଭତ୍ତମୁଚ୍ଛା ଭତ୍ତପରିଳାହୋ । ଚେତସୋ ଲୀନତ୍ତଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନାକାରୋ । ଇମେସୁ ଅରତିଆଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରତି ତନ୍ଦୀ ୱିଜମ୍ଭିତା ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ ଚେତସୋ ଲୀନତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦୀସୁ ପନ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ଆରମ୍ଭଧାତୁ ନାମ ପଠମାରମ୍ଭୱୀରିୟଂ । ନିକ୍କମଧାତୁ ନାମ କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତାୟ ତତୋ ବଲୱତରଂ । ପରକ୍କମଧାତୁ ନାମ ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତରଂ । ଇମସ୍ମିଂ ତିପ୍ପଭେଦେ ୱୀରିୟେ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରମ୍ଭଧାତୁ ନିକ୍କମଧାତୁ ପରକ୍କମଧାତୁ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଇରିୟାପଥସମ୍ପରିୱତ୍ତନତା ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରୋ ଅବ୍ଭୋକାସୱାସୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଆହରହତ୍ଥକତତ୍ରୱଟ୍ଟକଅଲଂସାଟକକାକମାସକଭୁତ୍ତୱମିତକଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ମହାହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଓତ୍ଥରନ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଚତୁପଞ୍ଚଆଲୋପଓକାସଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟାପନସୀଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି । ୟସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସାପି, ରତ୍ତିଂ ଚନ୍ଦାଲୋକଦୀପାଲୋକଉକ୍କାଲୋକେ ଦିୱା ସୂରିୟାଲୋକଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସାପି, ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱସନ୍ତସ୍ସାପି, ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସଦିସେ ପହୀନଥିନମିଦ୍ଧେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଧୁତଙ୍ଗନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି। ଇମେହି ପନ ଛହି ଧମ୍ମେହି ପହୀନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅୱୂପସମୋ ନାମ ଅୱୂପସନ୍ତାକାରୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚମେୱେତଂ ଅତ୍ଥତୋ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ, ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ସମାଧିସଙ୍ଖାତେ ପନ ଚେତସୋ ୱୂପସମେ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତସୋ ୱୂପସମୋ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତତା ପରିପୁଚ୍ଛକତା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା ୱୁଦ୍ଧସେୱିତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥାତି । ବାହୁସଚ୍ଚେନପି ହି ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ପାଳିୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି । କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସାପି, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସିଭାୱତାୟ ପକତଞ୍ଞୁନୋପି, ୱୁଦ୍ଧେ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି, ଉପାଲିତ୍ଥେରସଦିସେ ୱିନୟଧରେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେହି ପନ ଛହି ଧମ୍ମେହି ପହୀନେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନାମ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ କାରଣତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
କୁସଲାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ପନସ୍ସା ପହାନଂ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜା ଧମ୍ମା ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବା ଧମ୍ମା ହୀନପ୍ପଣୀତା ଧମ୍ମା କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।
ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତତା ପରିପୁଚ୍ଛକତା ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲତା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସପ୍ପାୟକଥାତି । ବାହୁସଚ୍ଚେନପି ହି ଏକଂ ୱା…ପେ॰… ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ପାଳିୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି । ତୀଣି ରତନାନି ଆରବ୍ଭ ପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସାପି, ୱିନୟେ ଚିଣ୍ଣୱସିଭାୱସ୍ସାପି, ତୀସୁ ରତନେସୁ ଓକପ୍ପନିୟସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲସ୍ସାପି, ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେ ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସଦିସେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି । ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ଇମେହି ପନ ଛହି ଧମ୍ମେହି ପହୀନାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନୀୱରଣପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, ପରସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟା ପନେତ୍ଥ ସୁଭନିମିତ୍ତ ଅସୁଭନିମିତ୍ତାଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୟୋନିସୋମନସିକାରୱସେନ ପଞ୍ଚସୁ ନୀୱରଣେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନୀହରିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ନୀୱରଣପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ନୀୱରଣପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ନୀୱରଣପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖନ୍ଧପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୬. ଏୱଂ ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱସେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୂତି ଉପାଦାନସ୍ସ ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜା ଧମ୍ମରାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ। ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଖନ୍ଧକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା । ଇତି ରୂପନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ପରଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସଭାୱତୋ ରୂପଂ ପଜାନାତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ରୂପାଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧକଥାୟମେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ । ଇତି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ରୂପସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ, ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, ପରସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦୀନଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାସାୟ ଲକ୍ଖଣାନଂ ୱସେନ ନୀହରିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଖନ୍ଧପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆୟତନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୭. ଏୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଆୟତନୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୂତି ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ ମନୋତି ଇମେସୁ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ରୂପଂ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୋ ଧମ୍ମାତି ଇମେସୁ ଛସୁ ବାହିରେସୁ । ଚକ୍ଖୁଂ ଚ ପଜାନାତୀତି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଜାନାତି । ରୂପେ ଚ ପଜାନାତୀତି ବହିଦ୍ଧା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପଞ୍ଚ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଜାନାତି । ୟଞ୍ଚ ତଦୁଭୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ୟଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍ଖୁଂ ଚେୱ ରୂପେ ଚାତି ଉଭୟଂ ପଟିଚ୍ଚ କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ପଟିଘ-ମାନ-ଦିଟ୍ଠି-ୱିଚିକିଚ୍ଛା-ସୀଲବ୍ବତପରାମାସ-ଭୱରାଗ-ଇସ୍ସା-ମଚ୍ଛରିୟାୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧଂ ସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଜାନାତି ।
କଥଂ ପନେତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ତାୱ ଆପାଥଗତଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ କାମସ୍ସାଦୱସେନ ଅସ୍ସାଦୟତୋ ଅଭିନନ୍ଦତୋ କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ କୁଜ୍ଝତୋ ପଟିଘସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମଂ ନ କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଏତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ମଞ୍ଞତୋ ମାନସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଏତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହତୋ ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଏତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ, ସତ୍ତସ୍ସ ନୁ ଖୋ’’ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ୱତ ନୋ ଇଦଂ ସୁଲଭଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଆୟତିମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ସୀଲବ୍ବତଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁ’’ନ୍ତି ସୀଲବ୍ବତଂ ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ଅହୋ ୱତ ଏତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଅଞ୍ଞେ ନ ଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଉସୂୟତୋ ଇସ୍ସାସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ମଚ୍ଛରାୟତୋ ମଚ୍ଛରିୟସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବେହେୱ ସହଜାତଅଞ୍ଞାଣୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ୟଥା ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ୟେନ କାରଣେନ ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ଦସୱିଧସ୍ସାପି ସଂୟୋଜନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚ କାରଣଂ ପଜାନାତି । ୟଥା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ପନ ସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତସ୍ସ ଦସୱିଧସ୍ସାପି ସଂୟୋଜନସ୍ସ ୟେନ କାରଣେନ ପହାନଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ କାରଣଂ ପଜାନାତି । ୟଥା ଚ ପହୀନସ୍ସାତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନୱସେନ ପହୀନସ୍ସାପି ତସ୍ସ ଦସୱିଧସ୍ସ ସଂୟୋଜନସ୍ସ ୟେନ କାରଣେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ପଜାନାତି । କେନ କାରଣେନ ପନସ୍ସ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି ? ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଭେଦସ୍ସ ତାୱ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ସଂୟୋଜନସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି । କାମରାଗପଟିଘସଂୟୋଜନଦ୍ୱୟସ୍ସ ଓଳାରିକସ୍ସ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଅଣୁସହଗତସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ମାନଭୱରାଗାୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନତ୍ତୟସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି ।
ସୋତଞ୍ଚ ପଜାନାତି ସଦ୍ଦେ ଚା ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଆୟତନକଥା ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଆୟତନନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନପରିଗ୍ଗହଣେନ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, ବାହିରାୟତନପରିଗ୍ଗହଣେନ ପରସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମେସୁ, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟା ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ଚକ୍ଖୁସମୁଦୟୋ’’ତି ରୂପାୟତନସ୍ସ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ, ଅରୂପାୟତନେସୁ ମନାୟତନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ, ଧମ୍ମାୟତନସ୍ସ ସେସକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନୀହରିତବ୍ବା । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ନ ଗହେତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଆୟତନପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ଆୟତନପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଆୟତନପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୮. ଏୱଂ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନୱସେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତି ଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୂତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗେସୁ । ସନ୍ତନ୍ତି ପଟିଲାଭୱସେନ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ । ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗନ୍ତି ସତିସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ । ଏତ୍ଥ ହି ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋଗାୱଚରୋତି ସମ୍ବୋଧି, ୟାୟ ୱା ସୋ ସତିଆଦିକାୟ ସତ୍ତଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି କିଲେସନିଦ୍ଦାତୋ ଉଟ୍ଠାତି, ସଚ୍ଚାନି ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ସମ୍ବୋଧି । ତସ୍ସ ସମ୍ବୋଧିସ୍ସ, ତସ୍ସା ୱା ସମ୍ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତିସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗ’’ନ୍ତି । ସେସସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅସନ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପଟିଲାଭୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ୟଥା ଚ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ପନ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ତାୱ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୩) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି। ତତ୍ଥ ସତିୟେୱ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋୟେୱ, ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅପିଚ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ହି ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକସଦିସେ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ତିସ୍ସଦତ୍ତତ୍ଥେରଅଭୟତ୍ଥେରସଦିସେ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱନେନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସତିସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତତାୟ ଚ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଚତୂହି କାରଣେହି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପନ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା…ପେ॰… କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି ।
ଅପିଚ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ପରିପୁଚ୍ଛକତା ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତତ୍ଥ ପରିପୁଚ୍ଛକତାତି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗଝାନଙ୍ଗସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଅତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲତା ।
ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣଂ । ୟଦା ହିସ୍ସ କେସନଖଲୋମା ଅତିଦୀଘା ହୋନ୍ତି, ସରୀରଂ ୱା ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସଞ୍ଚେୱ ସେଦମଲମକ୍ଖିତଞ୍ଚ, ତଦା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୱତ୍ଥୁ ଅୱିସଦଂ ହୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ। ୟଦା ପନ ଚୀୱରଂ ଜିଣ୍ଣଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ହୋତି, ସେନାସନଂ ୱା ଉକ୍ଲାପଂ, ତଦା ବାହିରଂ ୱତ୍ଥୁ ଅୱିସଦଂ ହୋତି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା କେସାଦିଚ୍ଛେଦାପନେନ ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନଅଧୋୱିରେଚନାଦୀହି ସରୀରସଲ୍ଲହୁକଭାୱକରଣେନ ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନେନ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିସଦଂ କାତବ୍ବଂ ।
ସୂଚିକମ୍ମଧୋୱନରଜନପରିଭଣ୍ଡକରଣାଦୀହି ବାହିରଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିସଦଂ କାତବ୍ବଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅୱିସଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଞାଣମ୍ପି ଅପରିସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଅପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୀପକପଲ୍ଲକୱଟ୍ଟିତେଲାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୀପସିଖାୟ ଓଭାସୋ ୱିୟ । ୱିସଦେ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚିତ୍ତଚେତସିକେସୁ ଞାଣମ୍ପି ୱିସଦଂ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧାନି ଦୀପକପଲ୍ଲକୱଟ୍ଟିତେଲାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୀପସିଖାୟ ଓଭାସୋ ୱିୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନା ନାମ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମଭାୱକରଣଂ । ସଚେ ହିସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ଇତରାନି ମନ୍ଦାନି । ତତୋ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅୱିକ୍ଖେପକିଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ତଂ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱା ୟଥା ୱା ମନସିକରୋତୋ ବଲୱଂ ଜାତଂ, ତଥା ଅମନସିକାରେନ ହାପେତବ୍ବଂ । ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ସଚେ ପନ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ଅଥ ନେୱ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମୋକ୍ଖକିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଇତରାନି ଇତରକିଚ୍ଚଭେଦଂ । ତସ୍ମା ତଂ ପସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱନାୟ ହାପେତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପି ସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଏକସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ସତି ଇତରେସଂ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚେସୁ ଅସମତ୍ଥତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାନଂ ସମାଧିୱୀରିୟାନଂ ଚ ସମତଂ ପସଂସନ୍ତି । ବଲୱସଦ୍ଧୋ ହି ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ମୁଧାପସନ୍ନୋ ହୋତି, ଅୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପସୀଦତି । ବଲୱପଞ୍ଞୋ ମନ୍ଦସଦ୍ଧୋ କେରାଟିକପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ଭେସଜ୍ଜସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱିୟ ରୋଗୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦମତ୍ତେନେୱ କୁସଲଂ ହୋତୀତି ଅତିଧାୱିତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତୋ ନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉଭିନ୍ନଂ ସମତାୟ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ପସୀଦତି। ବଲୱସମାଧିଂ ପନ ମନ୍ଦୱୀରିୟଂ ସମାଧିସ୍ସ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତ୍ତା କୋସଜ୍ଜଂ ଅଧିଭୱତି । ବଲୱୱୀରିୟଂ ମନ୍ଦସମାଧିଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖତ୍ତା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅଧିଭୱତି। ସମାଧି ପନ ୱୀରିୟେନ ସଂୟୋଜିତୋ କୋସଜ୍ଜେ ପତିତୁଂ ନ ଲଭତି । ୱୀରିୟଂ ସମାଧିନା ସଂୟୋଜିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ପତିତୁଂ ନ ଲଭତି । ତସ୍ମା ତଦୁଭୟଂ ସମଂ କାତବ୍ବଂ । ଉଭୟସମତାୟ ହି ଅପ୍ପନା ହୋତି ।
ଅପିଚ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ବଲୱତୀପି ସଦ୍ଧା ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ଓକପ୍ପେନ୍ତୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁ ପନ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଅପ୍ପନଂ ପାପୁଣାତି । ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମିକସ୍ସ ପଞ୍ଞା ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧଂ ପାପୁଣାତି । ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ସମତାୟପି ଅପ୍ପନା ହୋତିୟେୱ । ସତି ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ବଲୱତୀ ୱଟ୍ଟତି । ସତି ହି ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିକାନଂ ସଦ୍ଧାୱୀରିୟପଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପାତତୋ, କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକେନ ଚ ସମାଧିନା କୋସଜ୍ଜପାତତୋ ରକ୍ଖତି । ତସ୍ମା ସା ଲୋଣଧୂପନଂ ୱିୟ ସବ୍ବବ୍ୟଞ୍ଜନେସୁ ସବ୍ବକମ୍ମିକଅମଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଚ ସବ୍ବରାଜକିଚ୍ଚେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ସତି ଚ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥିକା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା । କିଂ କାରଣା ? ଚିତ୍ତଞ୍ହି ସତି ପଟିସରଣଂ, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଚ ସତି, ନ ଚ ୱିନା ସତିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହୋ ହୋତୀ’’ତି ।
ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନା ନାମ ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେ ଅନୋଗାଳ୍ହପଞ୍ଞାନଂ ଦୁମ୍ମେଧପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆରକାୱ ପରିୱଜ୍ଜନଂ । ପଞ୍ଞୱନ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା ନାମ ସମପଞ୍ଞାସଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ଉଦୟବ୍ବୟପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତପୁଗ୍ଗଲସେୱନା । ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନାମ ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ତଦଧିମୁତ୍ତତା ନାମ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତତା । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରବ୍ଭଧାତୁ ନିକ୍କମଧାତୁ ପରକ୍କମଧାତୁ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି ।
ଅପିଚ ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ଅପାୟଭୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତା ଗମନୱୀଥିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନତା ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ସତ୍ଥୁମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ତତ୍ଥ ନିରୟେସୁ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନକମ୍ମକାରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନକାଲେପି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ଜାଲକ୍ଖିପକୁମୀନାଦୀହି ଗହିତକାଲେପି, ପାଜନକଣ୍ଟକାଦିପ୍ପହାରତୁନ୍ନସ୍ସ ପନ ସକଟୱାହନାଦିକାଲେପି, ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଅନେକାନିପି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରମ୍ପି ଖୁପ୍ପିପାସାହି ଆତୁରିତକାଲେପି, କାଲକଞ୍ଜିକଅସୁରେସୁ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣେନ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମମତ୍ତେନେୱ ଅତ୍ତଭାୱେନ ୱାତାତପାଦିଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନକାଲେପି ନ ସକ୍କା ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ । ଅୟମେୱ ତେ ଭିକ୍ଖୁ କାଲୋ ୱୀରିୟକରଣାୟାତି ଏୱଂ ଅପାୟଭୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
‘‘ନ ସକ୍କା କୁସୀତେନ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଲଦ୍ଧୁଂ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନେୱ ସକ୍କା ଅୟମାନିସଂସୋ ୱୀରିୟସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧମହାସାୱକେହି ତେ ଗତମଗ୍ଗୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ନ ସକ୍କା କୁସୀତେନ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗମନୱୀଥିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ୟେ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଇମେ ତେ ମନୁସ୍ସା ନେୱ ଞାତକା, ନ ଦାସକମ୍ମକରା, ନାପି ‘ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିସ୍ସାମା’ତି ତେ ପଣୀତାନି ପିଣ୍ଡପାତାଦୀନି ଦେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲତଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନା ଦେନ୍ତି, ସତ୍ଥାରାପି ‘ଅୟଂ ଇମେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋ ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସତୀ’ତି ନ ଏୱଂ ସମ୍ପସ୍ସତା ତୁୟ୍ହଂ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ଅଥ ଖୋ ‘ଅୟଂ ଇମେ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀ’ତି ତେ ପଚ୍ଚୟା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ସୋ ଦାନି ତ୍ୱଂ କୁସୀତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ନ ତଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅପଚାୟିସ୍ସସି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସେୱ ହି ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମହାମିତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ।
ଥେରୋ କିର କସ୍ସକଲେଣେ ନାମ ପଟିୱସତି । ତସ୍ସ ଚ ଗୋଚରଗାମେ ଏକା ମହାଉପାସିକା ଥେରଂ ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗତି । ସା ଏକଦିୱସଂ ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଧୀତରଂ ଆହ – ‘‘ଅମ୍ମ ଅସୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୁରାଣତଣ୍ଡୁଲା, ଅସୁକସ୍ମିଂ ଖୀରଂ, ଅସୁକସ୍ମିଂ ସପ୍ପି, ଅସୁକସ୍ମିଂ ଫାଣିତଂ, ତୱ ଭାତିକସ୍ସ ଅୟ୍ୟମିତ୍ତସ୍ସ ଆଗତକାଲେ ଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଖୀରସପ୍ପିଫାଣିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେହି, ତ୍ୱଂ ଚ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାସି, ଅହଂ ପନ ହିୟ୍ୟୋ ପକ୍କଂ ପାରିୱାସିକଭତ୍ତଂ କଞ୍ଜିକେନ ଭୁତ୍ତାମ୍ହୀ’’ତି । ଦିୱା କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସସି ଅମ୍ମାତି ? ସାକପଣ୍ଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଣତଣ୍ଡୁଲେହି ଅମ୍ବିଲୟାଗୁଂ ପଚିତ୍ୱା ଠପେହି ଅମ୍ମାତି ।
ଥେରୋ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ନୀହରନ୍ତୋୱ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦି – ‘‘ମହାଉପାସିକା କିର କଞ୍ଜିୟେନ ପାରିୱାସିକଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜି, ଦିୱାପି କଣପଣ୍ଣମ୍ବିଲୟାଗୁଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ତୁୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥାୟ ପନ ପୁରାଣତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ଆଚିକ୍ଖତି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଖୋ ପନେସା ନେୱ ଖେତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ଥୁଂ ନ ଭତ୍ତଂ ନ ୱତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚାସୀସତି, ତିସ୍ସୋ ପନ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପତ୍ଥୟମାନା ଦେତି, ତ୍ୱଂ ଏତିସ୍ସା ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି, ଅୟଂ ଖୋ ପନ ପିଣ୍ଡପାତୋ ତୟା ସରାଗେନ ସଦୋସେନ ସମୋହେନ ନ ସକ୍କା ଗଣ୍ହିତୁନ୍ତି ପତ୍ତଂ ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ଠିକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା କସ୍ସକଲେଣମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚେ ଚୀୱରଂ ଚୀୱରୱଂସେ ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ନ ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିୱୁତ୍ଥଭିକ୍ଖୁ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୁରେଭତ୍ତମେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୱିକସିତଂ ୱିୟ ପଦୁମଂ ମହାଖୀଣାସୱୋ ସିତଂ କରୋନ୍ତୋୱ ନିକ୍ଖମି । ଲେଣଦ୍ୱାରେ ରୁକ୍ଖମ୍ହି ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା –
‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ ।
ୟସ୍ସ ତେ ଆସୱା ଖୀଣା, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋସି ମାରିସା’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ମହଲ୍ଲକିତ୍ଥିୟୋ ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆହ ।
ଥେରୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା କାଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପାତୋୟେୱାତି ଞତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗାମଂ ପାୱିସି । ଦାରିକାପି ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମେ ଭାତା ଆଗମିସ୍ସତି, ଇଦାନି ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଦ୍ୱାରଂ ଓଲୋକୟମାନା ନିସୀଦି । ସା ଥେରେ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପିଫାଣିତୟୋଜିତସ୍ସ ଖୀରପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ଥେରୋ ‘‘ସୁଖଂ ହୋତୂ’’ତି ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସାପି ତଂ ଓଲୋକୟମାନାୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଥେରସ୍ସ ହି ତଦା ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି, ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ମୁଖଂ ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତତାଲପକ୍କଂ ୱିୟ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ମହାଉପାସିକା ଅରଞ୍ଞା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଅମ୍ମ, ଭାତିକୋ ତେ ଆଗତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସା ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ସା ଉପାସିକା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଭିରମତି ତେ ଅମ୍ମ ଭାତା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ନ ଉକ୍କଣ୍ଠତୀ’’ତି ଆହ ।
‘‘ମହନ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ସତ୍ଥୁ ଦାୟଜ୍ଜଂ, ୟଦିଦଂ ସତ୍ତଅରିୟଧନଂ ନାମ, ତଂ ନ ସକ୍କା କୁସୀତେନ ଗହେତୁଂ । ୟଥା ହି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ପୁତ୍ତଂ ମାତାପିତରୋ ‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅପୁତ୍ତୋ’ତି ପରିବାହିରଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ତେସଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଦାୟଜ୍ଜଂ ନ ଲଭତି, ଏୱଂ କୁସୀତୋପି ଇଦଂ ଅରିୟଧନଦାୟଜ୍ଜଂ ନ ଲଭତି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋୱ ଲଭତୀ’’ତି ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ମହା ଖୋ ପନ ତେ ସତ୍ଥା, ସତ୍ଥୁନୋ ହି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲେପି ଅଭିନିକ୍ଖମନେପି ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟମ୍ପି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନୟମକପାଟିହାରିୟଦେୱୋରୋହଣ-ଆୟୁସଙ୍ଖାରୱୋସ୍ସଜ୍ଜନେସୁପି ପରିନିବ୍ବାନକାଲେପି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ କମ୍ପିତ୍ଥ, ୟୁତ୍ତଂ ନୁ ତେ ଏୱରୂପସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସାସନେ ‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କୁସୀତେନ ଭୱିତୁ’’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସତ୍ଥୁମହତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଜାତିୟାପି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଇଦାନି ନ ଲାମକଜାତିକୋ, ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ମହାସମ୍ମତପୱେଣିୟା ଆଗତୋ, ଉକ୍କାକରାଜୱଂସେ ଜାତୋସି, ସୁଦ୍ଧୋଧନମହାରାଜସ୍ସ ମହାମାୟାଦେୱିୟା ଚ ନତ୍ତା, ରାହୁଲଭଦ୍ଦସ୍ସ କନିଟ୍ଠୋ, ତୟା ନାମ ଏୱରୂପେନ ଜିନପୁତ୍ତେନ ହୁତ୍ୱା ନ ୟୁତ୍ତଂ କୁସୀତେନ ୱିହରିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାତିମହତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା ଚେୱ ଅସୀତି ଚ ମହାସାୱକା ୱୀରିୟେନେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂସୁ, ତ୍ୱଂ ଏତେସଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସସି ନ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସସୀ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କୁଚ୍ଛିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତଅଜଗରସଦିସେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟେ କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ପହିତତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱୀରିୟୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୀତିୟେୱ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନାମ, ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକମନସିକାରୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ।
ଅପିଚ ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମସଙ୍ଘସୀଲଚାଗଦେୱତାନୁସ୍ସତି ଉପସମାନୁସ୍ସତି ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ପସାଦନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସାପି ହି ୟାୱ ଉପଚାରା ସକଲସରୀରଂ ଫରମାନୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସାପି, ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ଗିହିନୋ ଦସସୀଲପଞ୍ଚସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଭୟାଦୀସୁ ପଣୀତଂ ଭୋଜନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ନାମ ଅଦମ୍ହା’’ତି ଚାଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ଗିହିନୋପି ଏୱରୂପେ କାଲେ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦିନ୍ନଦାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ୟେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ଦେୱତା ଦେୱତ୍ତଂ ପତ୍ତା, ତଥାରୂପାନଂ ଗୁଣାନଂ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ‘‘ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା କିଲେସା ସଟ୍ଠିପି, ସତ୍ତତିପି ୱସ୍ସାନି ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ଚେତିୟଦସ୍ସନବୋଧିଦସ୍ସନଥେରଦସ୍ସନେସୁ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସଂସୂଚିତଲୂଖଭାୱେ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦସିନେହାଭାୱେନ ଗଦ୍ରଭପିଟ୍ଠେ ରଜସଦିସେ ଲୂଖପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି, ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପସାଦବହୁଲେ ମୁଦୁଚିତ୍ତେ ସିନିଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି, ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପକେ ପସାଦନୀୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ପୀତିଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧି, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି ।
ଅପିଚ ସତ୍ତ ଧମ୍ମା ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ପଣୀତଭୋଜନସେୱନତା ଉତୁସୁଖସେୱନତା ଇରିୟାପଥସୁଖସେୱନତା ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗତା ସାରଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ପଣୀତଞ୍ହି ସିନିଦ୍ଧଂ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି, ସୀତୁଣ୍ହେସୁ ଉତୂସୁ ଠାନାଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ସପ୍ପାୟଂ ଉତୁଂ ଚ ଇରିୟାପଥଂ ଚ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ପସ୍ସଦ୍ଧି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ମହାପୁରିସଜାତିକୋ ସବ୍ବଉତୁଇରିୟାପଥକ୍ଖମୋୱ ହୋତି, ନ ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ସଭାଗୱିସଭାଗତା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସେୱ ୱିସଭାଗେ ଉତୁଇରିୟାପଥେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଭାଗେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଇମିନା ମଜ୍ଝତ୍ତପୟୋଗେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟୋ ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ପରଂ ୱିହେଠୟମାନୋୱ ୱିଚରତି । ଏୱରୂପଂ ସାରଦ୍ଧକାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି, ସଂୟତପାଦପାଣିଂ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ପସ୍ସଦ୍ଧିଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଥନିମିତ୍ତଂ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମଥୋୱ ସମଥନିମିତ୍ତଂ, ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ଚ ଅବ୍ୟଗ୍ଗନିମିତ୍ତନ୍ତି ।
ଅପିଚ ଏକାଦସ ଧମ୍ମା ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତା ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣତା ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଣତା ସମୟେ ସମ୍ପହଂସନତା ସମୟେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ଝାନୱିମୋକ୍ଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟତା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମତ୍ତପଟିପାଦନତା ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ନିମିତ୍ତକୁସଲତା ନାମ କସିଣନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହଣକୁସଲତା । ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣତାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅତିସିଥିଲୱୀରିୟତାଦୀହି ଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପନେନ ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଣଂ । ସମୟେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଣତାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାଦୀହି ଉଦ୍ଧତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାପନେନ ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହଣଂ । ସମୟେ ସମ୍ପହଂସନତାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପୟୋଗମନ୍ଦତାୟ ୱା ଉପସମସୁଖାନଧିଗମେନ ୱା ନିରସ୍ସାଦଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଟ୍ଠସଂୱେଗୱତ୍ଥୁପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଂୱେଜେତି । ଅଟ୍ଠ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ଚତ୍ତାରି, ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ପଞ୍ଚମଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି । ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଚ ପସାଦଂ ଜନେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମୟେ ସମ୍ପହଂସନତା’’ତି ।
ସମୟେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା ନାମ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ଅଲୀନଂ ଅନୁଦ୍ଧତଂ ଅନିରସ୍ସାଦଂ ଆରମ୍ମଣେ ସମପ୍ପୱତ୍ତଂ ସମଥୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଦାସ୍ସ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମ୍ପହଂସନେସୁ ନ ବ୍ୟାପାରଂ ଆପଜ୍ଜତି ସାରଥି ୱିୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତେସୁ । ଅସ୍ସେସୁ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସମୟେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା’’ତି । ଅସମାହିତପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ନାମ ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତାନଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜନଂ । ସମାହିତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ନାମ ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ସମାହିତଚିତ୍ତାନଂ ସେୱନା ଭଜନା ପୟିରୁପାସନା । ତଦଧିମୁତ୍ତତା ନାମ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସମାଧିଉପ୍ପାଦନତ୍ଥଂୟେୱ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତତା । ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜତୋ ଏସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ଭାୱନାୟ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୟେୱ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠାନୀୟା ଧମ୍ମା ନାମ ।
ଅପିଚ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତା ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତା ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତା ସତ୍ତସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲସେୱନତା ତଦଧିମୁତ୍ତତାତି ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ସତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଗମିସ୍ସସି, ଏସୋପି ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଗମିସ୍ସତି, ତ୍ୱଂ କଂ କେଲାୟସୀ’’ତି ଏୱଂ କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଚ, ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ସୋ ତ୍ୱଂ କଂ କେଲାୟସୀ’’ତି ଏୱଂ ନିସ୍ସତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଚ । ଦ୍ୱୀହେୱାକାରେହି ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି – ‘‘ଇଦଂ ଚୀୱରଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଚେୱ ଜିଣ୍ଣଭାୱଂ ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳକଂ ହୁତ୍ୱା ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଛଡ୍ଡନୀୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସଚେ ପନସ୍ସ ସାମିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନାସ୍ସ ଏୱଂ ୱିନସ୍ସିତୁଂ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଅସାମିକଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ, ‘‘ଅନଦ୍ଧନିୟଂ ଇଦଂ ତାୱକାଲିକ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱକାଲିକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଚ । ୟଥା ଚ ଚୀୱରେ, ଏୱଂ ପତ୍ତାଦୀସୁପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନପୁଗ୍ଗଲପରିୱଜ୍ଜନତାତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗିହି ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଧୀତାଦିକେ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକସମାନୁପଜ୍ଝାୟକାଦିକେ ମମାୟତି, ସହତ୍ଥେନେୱ ନେସଂ କେସଚ୍ଛେଦନସୂଚିକମ୍ମଚୀୱରଧୋୱନରଜନପତ୍ତପଚନାଦୀନି କରୋତି, ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକୋ ସାମଣେରୋ କୁହିଂ, ଅସୁକୋ ଦହରୋ କୁହି’’ନ୍ତି ଭନ୍ତମିଗୋ ୱିୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଆଲୋକେତି, ଅଞ୍ଞେନ କେସଚ୍ଛେଦନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ‘‘ମୁହୁତ୍ତଂ ତାୱ ଅସୁକଂ ପେସେଥା’’ତି ୟାଚୀୟମାନୋପି ‘‘ଅମ୍ହେପି ତଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ନ କାରେମ, ତୁମ୍ହେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା କିଲମେସ୍ସଥା’’ତି ନ ଦେତି । ଅୟଂ ସତ୍ତକେଲାୟନୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ପତ୍ତଚୀୱରଥାଲକକତ୍ତରୟଟ୍ଠିଆଦୀନି ମମାୟତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ହତ୍ଥେନ ପରାମସିତୁମ୍ପି ନ ଦେତି, ତାୱକାଲିକଂ ୟାଚିତୋ ‘‘ମୟମ୍ପି ଇଦଂ ମମାୟନ୍ତା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜାମ, ତୁମ୍ହାକଂ କିଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱଦତି । ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରକେଲାୟନୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁପି ୱତ୍ଥୂସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ଉଦାସିନୋ । ଅୟଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତୋ ନାମ । ଇତି ଅୟଂ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଏୱରୂପଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରକେଲାୟନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସାପି, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଂ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ତଦୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତସ୍ସାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀତି ପଜାନାତି ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ସତ୍ତ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ପରସ୍ସ ୱା, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟା ପନେତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିନିରୋଧୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁସଚ୍ଚପବ୍ବୱଣ୍ଣନା
୧୧୯. ଏୱଂ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱସେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ପୁନ ଚପରନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ପଜାନାତି, ତସ୍ସେୱ ଖୋ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜନିକଂ ସମୁଟ୍ଠାପିକଂ ପୁରିମତଣ୍ହଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି, ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନଂ ସମୁଦୟପଜହନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଛିକରଣଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ପଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱସେସା ଅରିୟସଚ୍ଚକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାୟେୱ ।
ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ପରସ୍ସ ୱା, କାଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ, କାଲେନ ୱା ପରସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି । ସମୁଦୟୱୟା ପନେତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୟଥାସମ୍ଭୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱତ୍ତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଚତୁସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜନଂ କତ୍ୱା ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ଚତୁସଚ୍ଚପବ୍ବୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଏତ୍ତାୱତା ଆନାପାନଂ ଚତୁଇରିୟାପଥଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଂ ନୱସିୱଥିକା ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ନୀୱରଣପରିଗ୍ଗହୋ ଖନ୍ଧପରିଗ୍ଗହୋ ଆୟତନପରିଗ୍ଗହୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିଗ୍ଗହୋ ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହୋତି ଏକୱୀସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଆନାପାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୋ ନୱସିୱଥିକାତି ଏକାଦସ ଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ହୋନ୍ତି । ଦୀଘଭାଣକମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ନୱସିୱଥିକା ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ମତେନ ଦ୍ୱେୟେୱ ଅପ୍ପନାକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି, ସେସାନି ଉପଚାରକମ୍ମଟ୍ଠାନାନି । କିଂ ପନେତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଅଭିନିୱେସୋ ଜାୟତୀତି ? ନ ଜାୟତି । ଇରିୟାପଥସମ୍ପଜଞ୍ଞନୀୱରଣବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ହି ଅଭିନିୱେସୋ ନ ଜାୟତି, ସେସେସୁ ଜାୟତୀତି । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ଏତେସୁପି ଅଭିନିୱେସୋ ଜାୟତି, ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ଚତ୍ତାରୋ ଇରିୟାପଥା, ଉଦାହୁ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ଉଦାହୁ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ପଞ୍ଚନୀୱରଣା, ଉଦାହୁ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଉଦାହୁ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଭିନିୱେସୋ ଜାୟତୀ’’ତି ।
୧୩୭.ୟୋ ହି କୋଚି, ଭିକ୍ଖୱେତି ୟୋ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକା ୱା । ଏୱଂ ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତେନ ଭାୱନାନୁକ୍କମେନ ଭାୱେୟ୍ୟ । ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ପଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଅୱସ୍ସଂ ଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତଂ । ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେତି ଉପାଦାନସେସେ ୱା ସତି ଅପରିକ୍ଖୀଣେ । ଅନାଗାମିତାତି ଅନାଗାମିଭାୱୋ ।
ଏୱଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ୱସେନ ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତତୋ ଅପ୍ପତରେପି କାଲେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ମଜ୍ଝିମସ୍ସେୱ ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞଂ ପନ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ପାତୋ ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ସାୟଂ ୱିସେସଂ ଅଧିଗମିସ୍ସତି, ସାୟଂ ଅନୁସିଟ୍ଠୋ ପାତୋ ୱିସେସଂ ଅଧିଗମିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୫) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଏୱଂନିୟ୍ୟାନିକଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାସନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏକୱୀସତିୟାପି ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସିତଂ ଦେସନଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ…ପେ॰… ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ସୀହନାଦୱଗ୍ଗୋ
୧. ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୩୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । କତରାୟ ପନିଦଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ? ଲାଭସକ୍କାରପଚ୍ଚୟା ତିତ୍ଥିୟପରିଦେୱିତେ । ଭଗୱତୋ କିର ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଚତୁପ୍ପମାଣିକୋ ହି ଅୟଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ, ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ, ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋତି ଇମେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଚତୁଧା ଠିତୋ ।
ତେସଂ ଇଦଂ ନାନାକରଣଂ – କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆରୋହଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ପରିଣାହଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ସଣ୍ଠାନଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ପାରିପୂରିଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସାଦଂ ଜନେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ ।
କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରୱଣ୍ଣନାୟ ପରଥୋମନାୟ ପରପସଂସନାୟ ପରୱଣ୍ଣହାରିକାୟ, ତତ୍ଥ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସାଦଂ ଜନେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ ।
କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚୀୱରଲୂଖଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ପତ୍ତଲୂଖଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା, ସେନାସନଲୂଖଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱିୱିଧଂ ୱା ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସାଦଂ ଜନେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ ।
କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୀଲଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ସମାଧିଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞଂ ୱା ପସ୍ସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସାଦଂ ଜନେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋତି ।
ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ରୂପପ୍ପମାଣୋପି ଭଗୱତୋ ଆରୋହପରିଣାହସଣ୍ଠାନପାରିପୂରିୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତଂ, ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ନାନାରତନୱିଚିତ୍ତମିୱ ସୁୱଣ୍ଣମହାପଟଂ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସମାକିଣ୍ଣତାୟ ତାରାଗଣସମୁଜ୍ଜଲଂ ୱିୟ ଗଗନତଲଂ ସବ୍ବଫାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ୱିୟ ଚ ୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକଂ ଅଟ୍ଠାରସରତନୁବ୍ବେଧଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପଂ ସସ୍ସିରିକଂ ଅନୋପମସରୀରଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି ।
ଘୋସପ୍ପମାଣୋପି, ଭଗୱତା କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଦସ ପାରମିୟୋ ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ ପୂରିତା ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ ପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋ, ରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗୋ ନୟନପରିଚ୍ଚାଗୋ ଚ କତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଘୋସଂ ସୁତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି ।
ଲୂଖପ୍ପମାଣୋପି ଭଗୱତୋ ଚୀୱରଲୂଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଭଗୱା ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସ, କାସିକୱତ୍ଥମେୱ ଅଧାରୟିସ୍ସ । ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପନାନେନ ସାଣପଂସୁକୂଲଚୀୱରେନ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନେନ ଭାରିୟଂ କତ’’ନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି । ପତ୍ତଲୂଖମ୍ପି ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଇମିନା ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତେନ ରତ୍ତୱରସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେସୁ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭୋଜନାରହଂ ସୁଗନ୍ଧସାଲିଭୋଜନଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ, ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପନ ପାସାଣମୟଂ ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଉଚ୍ଚନୀଚକୁଲଦ୍ୱାରେସୁ ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡିୟାଲୋପେନ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଭାରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି । ସେନାସନଲୂଖଂ ଦିସ୍ୱାପି – ‘‘ଅୟଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତୋ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେସୁ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ତିୱିଧନାଟକପରିୱାରୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜସିରିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇଦାନି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନାଦୀସୁ ଦାରୁଫଲକସିଲାପଟ୍ଟପୀଠମଞ୍ଚକାଦୀହି ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଭାରିୟଂ କରୋତୀ’’ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି । ଦୁକ୍କରକାରିକମସ୍ସ ଦିସ୍ୱାପି – ‘‘ଛବ୍ବସ୍ସାନି ନାମ ମୁଗ୍ଗୟୂସକୁଲତ୍ଥୟୂସହରେଣୁୟୂସାଦୀନଂ ପସଟମତ୍ତେନ ୟାପେସ୍ସତି, ଅପ୍ପାଣକଂ ଝାନଂ ଝାୟିସ୍ସତି, ସରୀରେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖୋ ୱିହରିସ୍ସତି, ଅହୋ ଦୁକ୍କରକାରକୋ ଭଗୱା’’ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି ।
ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋପି ଭଗୱତୋ ସୀଲଗୁଣଂ ସମାଧିଗୁଣଂ ପଞ୍ଞାଗୁଣଂ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାରିପୂରିଂ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦେୱୋରୋହଣଂ ପାଥିକପୁତ୍ତଦମନାଦୀନି ଚ ଅନେକାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ଦିସ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପସୀଦତି, ତେ ଏୱଂ ପସନ୍ନା ଭଗୱତୋ ମହନ୍ତଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଅଭିହରନ୍ତି । ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପନ ବାୱେରୁଜାତକେ କାକସ୍ସ ୱିୟ ଲାଭସକ୍କାରୋ ପରିହାୟିତ୍ଥ । ୟଥାହ –
‘‘ଅଦସ୍ସନେନ ମୋରସ୍ସ, ସିଖିନୋ ମଞ୍ଜୁଭାଣିନୋ ।
କାକଂ ତତ୍ଥ ଅପୂଜେସୁଂ, ମଂସେନ ଚ ଫଲେନ ଚ ॥
ୟଦା ଚ ସରସମ୍ପନ୍ନୋ, ମୋରୋ ବାୱେରୁମାଗମା ।
ଅଥ ଲାଭୋ ଚ ସକ୍କାରୋ, ୱାୟସସ୍ସ ଅହାୟଥ ॥
ୟାୱ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମରାଜା ପଭଙ୍କରୋ ।
ତାୱ ଅଞ୍ଞେ ଅପୂଜେସୁଂ, ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ॥
ୟଦା ଚ ସରସମ୍ପନ୍ନୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମମଦେସୟି ।
ଅଥ ଲାଭୋ ଚ ସକ୍କାରୋ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅହାୟଥା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୧୫୩-୧୫୬) ।
ତେ ଏୱଂ ପହୀନଲାଭସକ୍କାରା ରତ୍ତିଂ ଏକଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଓଭାସେତ୍ୱାପି ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଖଜ୍ଜୋପନକା ୱିୟ ହତପ୍ପଭା ଅହେସୁଂ ।
ୟଥା ହି ଖଜ୍ଜୋପନକା, କାଳପକ୍ଖମ୍ହି ରତ୍ତିୟା ।
ନିଦସ୍ସୟନ୍ତି ଓଭାସଂ, ଏତେସଂ ୱିସୟୋ ହି ସୋ ॥
ୟଦା ଚ ରସ୍ମିସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅବ୍ଭୁଦେତି ପଭଙ୍କରୋ ।
ଅଥ ଖଜ୍ଜୁପସଙ୍ଘାନଂ, ପଭା ଅନ୍ତରଧାୟତି ॥
ଏୱଂ ଖଜ୍ଜୁପସଦିସା, ତିତ୍ଥିୟାପି ପୁଥୂ ଇଧ ।
କାଳପକ୍ଖୂପମେ ଲୋକେ, ଦୀପୟନ୍ତି ସକଂ ଗୁଣଂ ॥
ୟଦା ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଉଦେତି ଅମିତପ୍ପଭୋ ।
ନିପ୍ପଭା ତିତ୍ଥିୟା ହୋନ୍ତି, ସୂରିୟେ ଖଜ୍ଜୁପକା ୟଥାତି ॥
ତେ ଏୱଂ ନିପ୍ପଭା ହୁତ୍ୱା କଚ୍ଛୁପିଳକାଦୀହି କିଣ୍ଣସରୀରା ପରମପାରିଜୁଞ୍ଞପତ୍ତା ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ୟେନ ଧମ୍ମୋ ୟେନ ସଙ୍ଘୋ ୟେନ ଚ ମହାଜନସ୍ସ ସନ୍ନିପାତୋ, ତେନ ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟମ୍ପି ସିଙ୍ଘାଟକେପି ଚତୁକ୍କେପି ସଭାୟମ୍ପି ଠତ୍ୱା ପରିଦେୱନ୍ତି –
‘‘କିଂ ଭୋ ସମଣୋୟେୱ ଗୋତମୋ ସମଣୋ, ମୟଂ ଅସ୍ସମଣା; ସମଣସ୍ସେୱ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ସମଣା, ଅମ୍ହାକଂ ସାୱକା ଅସ୍ସମଣା ? ସମଣସ୍ସେୱ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଞ୍ଚସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ନ ଅମ୍ହାକଂ, ସାୱକାନଞ୍ଚ ନୋ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ? ନନୁ ସମଣୋପି ଗୋତମୋ ସମଣୋ, ମୟମ୍ପି ସମଣା । ସମଣସ୍ସପି ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ସମଣା, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସାୱକା ସମଣା । ସମଣସ୍ସପି ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଞ୍ଚସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସାୱକାନଞ୍ଚ ନୋ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଞ୍ଚେୱ ? ସମଣସ୍ସପି ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଞ୍ଚସ୍ସ ଦେଥ କରୋଥ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସାୱକାନଞ୍ଚ ନୋ ଦେଥ ସକ୍କରୋଥ ? ନନୁ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପୁରିମାନି ଦିୱସାନି ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ମୟଂ ପନ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ।
ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିରୱନ୍ତି । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉପାସକା ଉପାସିକାୟୋତି ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ତେସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ଭନ୍ତେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୀ’’ତି। ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା – ‘‘ମା ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଚନେନ ‘ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମଣୋ ଅତ୍ଥୀ’ତି ସଞ୍ଞିନୋ ଅହୁୱତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେସୁ ସମଣଭାୱଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଇଧେୱ ଚ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସା ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ । ଅୟଂ ପନ ନିୟମୋ ସେସପଦେସୁପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁତିୟାଦୟୋପି ହି ସମଣା ଇଧେୱ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ । ସମଣୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ସମଣୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ, ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ସମଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ।
ଦୁତିୟୋତି ସକଦାଗାମୀ । ତେନେୱାହ – ‘‘କତମୋ ଚ ? ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ । ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ତନୁତ୍ତା ସକଦାଗାମୀ ହୋତି, ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି ।
ତତିୟୋତି ଅନାଗାମୀ । ତେନେୱାହ – ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ ସମଣୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ଓପପାତିକୋ ହୋତି ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ ତସ୍ମା ଲୋକା । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି ।
ଚତୁତ୍ଥୋତି ଅରହା । ତେନେୱାହ – ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସମଣୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସମଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଚତ୍ତାରୋ ଫଲଟ୍ଠକସମଣାୱ ଅଧିପ୍ପେତା ।
ସୁଞ୍ଞାତି ରିତ୍ତା ତୁଚ୍ଛା । ପରପ୍ପୱାଦାତି ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଅନ୍ତାନନ୍ତିକା, ଚତ୍ତାରୋ ଅମରାୱିକ୍ଖେପିକା, ଦ୍ୱେ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନିକା, ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା, ଅଟ୍ଠ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା, ସତ୍ତ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା, ପଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦାତି ଇମେ ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ଆଗତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଇତୋ ବାହିରାନଂ ପରେସଂ ୱାଦା ପରପ୍ପୱାଦା ନାମ । ତେ ସବ୍ବେପି ଇମେହି ଚତୂହି ଫଲଟ୍ଠକସମଣେହି ସୁଞ୍ଞା, ନ ହି ତେ ଏତ୍ଥ ସନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେହେୱ ସୁଞ୍ଞା, ଚତୂହି ପନ ମଗ୍ଗଟ୍ଠକସମଣେହିପି ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକେହିପୀତି ଦ୍ୱାଦସହିପି ସମଣେହି ସୁଞ୍ଞା ଏୱ । ଇମମେୱ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ମହାପରିନିବ୍ବାନେ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଏକୂନତିଂସୋ ୱୟସା ସୁଭଦ୍ଦ,
ୟଂ ପବ୍ବଜିଂ କିଂ କୁସଲାନୁଏସୀ ।
ୱସ୍ସାନି ପଞ୍ଞାସ ସମାଧିକାନି,
ୟତୋ ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସୁଭଦ୍ଦ ।
ଞାୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଦେସୱତ୍ତୀ,
ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣୋପି ନତ୍ଥି ॥
‘‘ଦୁତିୟୋପି ସମଣୋ ନତ୍ଥି, ତତିୟୋପି ସମଣୋ ନତ୍ଥି, ଚତୁତ୍ଥୋପି ସମଣୋ ନତ୍ଥି । ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) ।
ଏତ୍ଥ ହି ପଦେସୱତ୍ତୀତି ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ଫଲଟ୍ଠନ୍ତି ତୟୋପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ସମଣୋପି ନତ୍ଥୀତି ଆହ । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ଫଲଟ୍ଠନ୍ତି ତୟୋପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦୁତିୟୋପି ସମଣୋ ନତ୍ଥୀତି ଆହ । ଇତରେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।
କସ୍ମା ପନେତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ? ଅଖେତ୍ତତାୟ । ୟଥା ହି ନ ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୋ ତିଟ୍ଠତି, ନ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଅଗ୍ଗି ଜଲତି, ନ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ବୀଜାନି ରୁହନ୍ତି, ଏୱମେୱ ବାହିରେସୁ ତିତ୍ଥାୟତନେସୁ ନ ଇମେ ସମଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ପନ ସାସନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କସ୍ମା ? ଖେତ୍ତତାୟ । ତେସଂ ଅଖେତ୍ତତା ଚ ଖେତ୍ତତା ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚ ଭାୱତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ୟସ୍ମିଂ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ସମଣୋପି ତତ୍ଥ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟୋପି ତତ୍ଥ ସମଣୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ତତିୟୋପି ତତ୍ଥ ସମଣୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଚତୁତ୍ଥୋପି ତତ୍ଥ ସମଣୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ସମଣୋପି ତତ୍ଥ ଉପଲବ୍ଭତି, ଦୁତିୟୋପି ତତ୍ଥ…ପେ॰… । ଚତୁତ୍ଥୋପି ତତ୍ଥ ସମଣୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ଇଧେୱ, ସୁଭଦ୍ଦ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ, ଇଧ ତତିୟୋ ସମଣୋ, ଇଧ ଚତୁତ୍ଥୋ ସମଣୋ, ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) ।
ଏୱଂ ୟସ୍ମା ତିତ୍ଥାୟତନଂ ଅଖେତ୍ତଂ, ସାସନଂ ଖେତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ସୁରତ୍ତହତ୍ଥପାଦୋ ସୂରକେସରକୋ ସୀହୋ ମିଗରାଜା ନ ସୁସାନେ ୱା ସଙ୍କାରକୂଟେ ୱା ପଟିୱସତି, ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତଂ ପନ ହିମୱନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ମଣିଗୁହାୟଂୟେୱ ପଟିୱସତି । ୟଥା ଚ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାଗରାଜା ନ ଗୋଚରିୟହତ୍ଥିକୁଲାଦୀସୁ ନୱସୁ ନାଗକୁଲେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ୱଲାହକୋ ଅସ୍ସରାଜା ନ ଗଦ୍ରଭକୁଲେ ୱା ଘୋଟକକୁଲେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସିନ୍ଧୁୟା ତୀରେ ପନ ସିନ୍ଧୱକୁଲେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ସବ୍ବକାମଦଦଂ ମନୋହରଂ ମଣିରତନଂ ନ ସଙ୍କାରକୂଟେ ୱା ପଂସୁପବ୍ବତାଦୀସୁ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ତିମିରପିଙ୍ଗଲୋ ମଚ୍ଛରାଜା ନ ଖୁଦ୍ଦକପୋକ୍ଖରଣୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରେ ମହାସମୁଦ୍ଦେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ ସୁପଣ୍ଣରାଜା ନ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଏରଣ୍ଡୱନାଦୀସୁ ପଟିୱସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପନ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ସିମ୍ବଲିଦହୱନେୟେୱ ପଟିୱସତି । ୟଥା ଚ ଧତରଟ୍ଠୋ ସୁୱଣ୍ଣହଂସୋ ନ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଆୱାଟକାଦୀସୁ ପଟିୱସତି, ନୱୁତିହଂସସହସ୍ସପରିୱାରୋ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତକୂଟପବ୍ବତେୟେୱ ପଟିୱସତି । ୟଥା ଚ ଚତୁଦ୍ଦୀପିସ୍ସରୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ନ ନୀଚକୁଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅସମ୍ଭିନ୍ନଜାତିଖତ୍ତିୟକୁଲେୟେୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱ ଇମେସୁ ସମଣେସୁ ଏକସମଣୋପି ନ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥାୟତନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅରିୟମଗ୍ଗପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ପନ ବୁଦ୍ଧସାସନେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେହି ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି ।
ସମ୍ମା ସୀହନାଦଂ ନଦଥାତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମାତି ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ । ସୀହନାଦନ୍ତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ଅପ୍ପଟିନାଦଂ । ଇମେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ସମଣାନଂ ଇଧେୱ ଅତ୍ଥିତାୟ ଅୟଂ ନାଦୋ ସେଟ୍ଠନାଦୋ ନାମ ହୋତି ଉତ୍ତମନାଦୋ । ‘‘ଇମେ ସମଣା ଇଧେୱ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱଦନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ ଭୟଂ ୱା ଆସଙ୍କା ୱା ନତ୍ଥୀତି ଅଭୀତନାଦୋ ନାମ ହୋତି । ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସାସନେ ଇମେ ସମଣା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୂରଣାଦୀସୁ ଏକସ୍ସାପି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱତ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅୟଂ ନାଦୋ ଅପ୍ପଟିନାଦୋ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀହନାଦନ୍ତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ଅପ୍ପଟିନାଦ’’ନ୍ତି ।
୧୪୦.ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଖୋ ପନ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି । ୟଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାତି ୟେନ କାରଣେନ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା । ଏତ୍ଥ ଚ ତିତ୍ଥଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ତିତ୍ଥକରୋ ଜାନିତବ୍ବୋ ତିତ୍ଥିୟା ଜାନିତବ୍ବା, ତିତ୍ଥିୟସାୱକା ଜାନିତବ୍ବା । ତିତ୍ଥଂନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ଏତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ତରନ୍ତି ଉପ୍ପଲୱନ୍ତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତିତ୍ଥନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାସଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପ୍ପାଦେତା ତିତ୍ଥକରୋ ନାମ । ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା ତିତ୍ଥିୟା ନାମ । ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା ତିତ୍ଥିୟସାୱକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିବ୍ବାଜକାତି ଗିହିବନ୍ଧନଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା । ଅସ୍ସାସୋତି ଅୱସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠା ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ । ବଲନ୍ତି ଥାମୋ । ୟେନ ତୁମ୍ହେତି ୟେନ ଅସ୍ସାସେନ ୱା ବଲେନ ୱା ଏୱଂ ୱଦେଥ ।
ଅତ୍ଥିଖୋ ନୋ, ଆୱୁସୋ, ତେନ ଭଗୱତା ଜାନତା ପସ୍ସତା ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ଭଗୱତା ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଂ ଜାନତା, ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଂ ଆମଲକଂ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତା। ଅପିଚ ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀହି ଜାନତା, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତା । ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ଛହି ୱା ପନ ଅଭିଞ୍ଞାହି ଜାନତା, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତା । ସବ୍ବଧମ୍ମଜାନନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନତା, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁୱିସୟାତୀତାନି ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତାନି ୱାପି ରୂପାନି ଅତିୱିସୁଦ୍ଧେନ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତା । ଅତ୍ତହିତସାଧିକାୟ ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନାୟ ପଟିୱେଧପଞ୍ଞାୟ ଜାନତା, ପରହିତସାଧିକାୟ କରୁଣାପଦଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତା । ଅରୀନଂ ହତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା ଚ ଅରହତା, ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ। ଅନ୍ତରାୟିକଧମ୍ମେ ୱା ଜାନତା, ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେ ପସ୍ସତା । କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା ଅରହତା, ସମ୍ମା ସାମଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାତି, ଏୱଂ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱସେନ ଚତୂହି ଆକାରେହି ଥୋମିତେନ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଅକ୍ଖାତା, ୟେ ମୟଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନା ଏୱଂ ୱଦେମ, ନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଂ କାୟବଲନ୍ତି ।
ସତ୍ଥରିପସାଦୋତି ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନପ୍ପସାଦୋ । ଧମ୍ମେ ପସାଦୋତି ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଧମ୍ମଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନପ୍ପସାଦୋ । ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାତି ଅରିୟକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତା । ଅରିୟକନ୍ତସୀଲାନି ନାମ ପଞ୍ଚସୀଲାନି। ତାନି ହି ଭୱନ୍ତରଗତୋପି ଅରିୟସାୱକୋ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟସାୱକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋପି ନ ୱୀତିକ୍କମତି । ସଚେପି ହି ନଂ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଇମଂ ସକଲଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେହୀ’’ତି, ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ୟଂ ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ କରେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଅରିୟାନଂ ସୀଲାନି କନ୍ତାନି ପିୟାନି ମନାପାନି । ତାନି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତା’’ତି ।
ସହଧମ୍ମିକା ଖୋ ପନାତି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୀ ସିକ୍ଖମାନା ସାମଣେରୋ ସାମଣେରୀ ଉପାସକୋ ଉପାସିକାତି ଏତେ ସତ୍ତ ସହଧମ୍ମଚାରିନୋ । ଏତେସୁ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସହଧମ୍ମଂ ଚରତି ସମାନସିକ୍ଖତାୟ । ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀ ଭିକ୍ଖୁନୀହି…ପେ॰… ଉପାସିକା ଉପାସିକାହି, ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନେହି, ସକଦାଗାମୀ…ପେ॰… ଅନାଗାମୀହି ସହଧମ୍ମଂ ଚରତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପେତେ ସହଧମ୍ମିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକାୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ତେସଞ୍ହି ଭୱନ୍ତରେପି ମଗ୍ଗଦସ୍ସନମ୍ହି ୱିୱାଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଏକଧମ୍ମଚାରିତାୟ ସହଧମ୍ମିକା । ଇମିନା, ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଙ୍ଘଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନପ୍ପସାଦୋ କଥିତୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଚତ୍ତାରି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି କଥିତାନି ହୋନ୍ତି ।
ଇମେ ଖୋ ନୋ, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ତେନ ଭଗୱତା ଅମ୍ହାକଂ ଅସ୍ସାସୋ ଚେୱ ବଲଞ୍ଚାତି ଅକ୍ଖାତା, ୟେ ମୟଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ପସ୍ସମାନା ଏୱଂ ୱଦେମ ।
୧୪୧.ୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାତି ଇମିନା ପୂରଣକସ୍ସପାଦିକେ ଛ ସତ୍ଥାରୋ ଅପଦିସ୍ସନ୍ତି । ୟଥା ପନ ଇଦାନି ସାସନେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀସୁ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ’’ତି ଗେହସିତପେମଂ ହୋତି । ଏୱରୂପଂ ପେମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ୟସ୍ମା ସତ୍ଥା ନାମ ନ ଏକସ୍ସ, ନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହୋତି, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଏକୋୱ ସତ୍ଥା, ତସ୍ମା ତିତ୍ଥିୟା ‘ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା’ ତି ଏକପଦେନେୱ ସତ୍ଥାରଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଇମିନାୱ ପଦେନ ୱିରୁଦ୍ଧା ପରାଜିତା’’ତି । ଧମ୍ମେ ପସାଦୋତି ଇଦଂ ପନ ୟଥା ଇଦାନି ସାସନେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଦୀଘନିକାୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ’’ତି ମମାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ ଗେହସିତପେମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ସୀଲେସୂତି ଅଜସୀଲଗୋସୀଲମେଣ୍ଡକସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲାଦୀସୁ । ଇଧ ନୋ ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଇଧାତି ପସାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । କୋ ଅଧିପ୍ପୟାସୋତି କୋ ଅଧିକପ୍ପୟୋଗୋ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟମିଦଂ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚେୱ ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ନାନାକରଣଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥ । ତଂ କିଂ ନାମ ? ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ହି ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ପସାଦୋ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି । ନନୁ ଏତସ୍ମିଂ ପସାଦେ ତୁମ୍ହେ ଚ ଅମ୍ହେ ଚ ଦ୍ୱେଧା ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଏକସଦିସାତି ୱାଚାୟ ସମଧୁରା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।
ଅଥ ନେସଂ ତଂ ସମଧୁରତଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ଏୱଂ ୱାଦିନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକା ନିଟ୍ଠାତି ୟା ତସ୍ସ ପସାଦସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତା ନିଟ୍ଠା, କିଂ ସା ଏକା, ଉଦାହୁ ପୁଥୂତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛଥାତି ୱଦତି । ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ନିଟ୍ଠଂ ଅପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ହି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ନିଟ୍ଠା, ମହାତାପସାନଂ ଆଭସ୍ସରା, ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ସୁଭକିଣ୍ହା, ଆଜୀୱକାନଂ ‘‘ଅନନ୍ତମାନସୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିତୋ ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ। ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠା । ସବ୍ବେୱ ଚେତେ ଅରହତ୍ତମେୱ ନିଟ୍ଠାତି ୱଦନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଦୀନି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱସେନ ଏକମେୱ ନିଟ୍ଠଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭଗୱା ସମ୍ମା ବ୍ୟାକରମାନାତିଆଦିମାହ ।
ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଏକା ନିଟ୍ଠା, ତିତ୍ଥିୟାନମ୍ପି ଏକା ନିଟ୍ଠାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଅଟ୍ଟକାରକେସୁ ୱିୟ ଠିତେସୁ ଭଗୱା ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସା ପନାୱୁସୋ, ନିଟ୍ଠା ସରାଗସ୍ସ, ଉଦାହୁ ୱୀତରାଗସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ରାଗରତ୍ତାଦୀନଂ ନିଟ୍ଠା ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଦି ସିୟା, ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀନମ୍ପି ସିୟାତି ଇମଂ ଦୋସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ‘‘ୱୀତରାଗସ୍ସ ଆୱୁସୋ ସା ନିଟ୍ଠା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ୟାକରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
ତତ୍ଥ ୱିଦ୍ଦସୁନୋତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ଅନୁରୁଦ୍ଧପଟିୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ରାଗେନ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ କୋଧେନ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସ । ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସ ପପଞ୍ଚରତିନୋତି ଏତ୍ଥ ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆରାମୋ । ପପଞ୍ଚୋ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ପପଞ୍ଚାରାମୋ। ପପଞ୍ଚେ ରତି ଅସ୍ସାତି ପପଞ୍ଚରତି । ପପଞ୍ଚୋତି ଚ ମତ୍ତପମତ୍ତାକାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ସରାଗସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଏକୋୱ କିଲେସୋ ଆଗତୋ । ତସ୍ସ ଆକାରତୋ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସରାଗସ୍ସାତି ହି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୱସେନ ଗହିତୋ । ସତଣ୍ହସ୍ସାତି ଭୱତଣ୍ହାୱସେନ । ସଉପାଦାନସ୍ସାତି ଗହଣୱସେନ । ଅନୁରୁଦ୍ଧପଟିୱିରୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ୟୁଗଳୱସେନ । ପପଞ୍ଚାରାମସ୍ସାତି ପପଞ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନୱସେନ । ସରାଗସ୍ସାତି ୱା ଏତ୍ଥ ଅକୁସଲମୂଲୱସେନ ଗହିତୋ । ସତଣ୍ହସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଦସ୍ସନୱସେନ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଥେରୋ ପନାହ ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ ୱିଦ୍ଧଂସେଥ ? ଏକୋୟେୱ ହି ଅୟଂ ଲୋଭୋ ରଜ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଣ୍ହାକରଣୱସେନ ତଣ୍ହା। ଗହଣଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନଂ। ୟୁଗଳୱସେନ ଅନୁରୋଧପଟିୱିରୋଧୋ। ପପଞ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ପପଞ୍ଚୋ’’ତି ।
୧୪୨. ଇଦାନି ଇମେସଂ କିଲେସାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଦିଟ୍ଠିୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିୟୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ଭୱଦିଟ୍ଠିଂ ଅଲ୍ଲୀନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଅଲ୍ଲୀନା । ଉପଗତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନେୱ ଉପଗତା । ଅଜ୍ଝୋସିତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନେୱ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୟା ତେ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧାତି ତେ ସବ୍ବେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅନ୍ଧବାଲା ନ ଜାନାଥ, ସସ୍ସତୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ନାୟଂ ଲୋକୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ପଟିୱିରୁଦ୍ଧା ନିଚ୍ଚଂ କଲହଭଣ୍ଡନପସୁତା ୱିହରନ୍ତି । ଦୁତିୟୱାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ସମୁଦୟଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ସମୁଦୟା ଖଣିକସମୁଦୟୋ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟୋ ଚ । ଖଣିକସମୁଦୟୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଠାନାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାପି, ଫସ୍ସୋପି, ସଞ୍ଞାପି, ୱିତକ୍କୋପି, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋପି, ପାପମିତ୍ତୋପି, ପରତୋଘୋସୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଖନ୍ଧା ହେତୁ ଖନ୍ଧା ପଚ୍ଚୟୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପାଦାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ଏୱଂ ଖନ୍ଧାପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜା… ଫସ୍ସୋ… ସଞ୍ଞା… ୱିତକ୍କୋ… ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ… ପାପମିତ୍ତୋ… ପରତୋଘୋସୋ ହେତୁ, ପରତୋଘୋସୋ ପଚ୍ଚୟୋ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପାଦାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ଏୱଂ ପରତୋଘୋସୋପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ’’ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୪) । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାପି ଦ୍ୱେୟେୱ ଖଣିକତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ଚ । ଖଣିକତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ନାମ ଖୟୋ ୱୟୋ ଭେଦୋ ପରିଭେଦୋ ଅନିଚ୍ଚତା ଅନ୍ତରଧାନଂ । ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ନାମ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ହି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନସମୁଗ୍ଘାତୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅସ୍ସାଦନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଆନିସଂସଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂଦିଟ୍ଠିକୋ ସତ୍ଥା ହୋତି, ତଂଦିଟ୍ଠିକା ସାୱକା ହୋନ୍ତି । ୟଂଦିଟ୍ଠିକା ସତ୍ଥାରଂ ସାୱକା ସକ୍କରୋନ୍ତି, ଗରୁଂ କରୋନ୍ତି, ମାନେନ୍ତି, ପୂଜେନ୍ତି, ଲଭନ୍ତି ତତୋନିଦାନଂ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଆନିସଂସୋ’’ତି । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣମୂଲକଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ । ସୋ ୱଗ୍ଗୁଲିୱତଂ ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନଂ କଣ୍ଟକାପସ୍ସୟତା ପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନଂ ସାନୁପପାତପତନଂ କେସମସ୍ସୁଲୁଞ୍ଚନଂ ଅପ୍ପୋଣକଂ ଝାନନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱସେନଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୀନଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ । ୟଥାଭୂତଂନପ୍ପଜାନନ୍ତୀତି ୟେ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାସଭାୱଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ନ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମିନା ଏତେସଂ ନିଟ୍ଠା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମିନା ଏତେସଂ ନିଟ୍ଠା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଟ୍ଟକାରକାନଂ ଅଟ୍ଟଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସାସନସ୍ମିଂୟେୱ ନିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ଥିତଂ ପତିଟ୍ଠପେତି ।
୧୪୩. ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠିଚ୍ଛେଦନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପାଦାନାନୀତିଆଦିମାହ । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।
ସବ୍ବୁପାଦାନପରିଞ୍ଞାୱାଦା ପଟିଜାନମାନାତି ମୟଂ ସବ୍ବେସଂ ଉପାଦାନାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ସମତିକ୍କମଂ ୱଦାମାତି ଏୱଂ ପଟିଜାନମାନା । ନ ସମ୍ମା ସବ୍ବୁପାଦାନପରିଞ୍ଞନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଉପାଦାନାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ସମ୍ମା ନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । କେଚି କାମୁପାଦାନମତ୍ତସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । କେଚି ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନମତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, କେଚି ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସାପି । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସ୍ସ ପନ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ପନ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତିୟେୱ, ଛନ୍ନୱୁତି ପାସଣ୍ଡାପି ହି ‘‘କାମା ଖୋ ପବ୍ବଜିତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ଥୁପଟିସେୱନଂ କାମଂ କପ୍ପତୀତି ନ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ଅକପ୍ପିୟମେୱ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ୟେ ପନ ସେୱନ୍ତି, ତେ ଥେୟ୍ୟେନ ସେୱନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଚରନ୍ତି । ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧି, ଭାୱନାୟ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅତ୍ତୁପଲଦ୍ଧିଂ ନ ପଜହନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ, ନ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ, ନ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ତଂ ଅପଞ୍ଞାପନଂ ଏତେସଂ କିସ୍ସ ହେତୁ, କିଂ କାରଣା ? ଇମାନି ହି ତେ ଭୋନ୍ତୋତି ୟସ୍ମା ତେ ଭୋନ୍ତୋ ଇମାନି ତୀଣି କାରଣାନି ୟଥାସଭାୱତୋ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରିଞ୍ଞାନଂ ପଞ୍ଞାପନକାରଣଂ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚେୱ ସୀଲବ୍ବତଞ୍ଚ ‘‘ଏତଂ ପହାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନନ୍ତି । ତେ ସନ୍ଧାୟ ପରତୋ ଦ୍ୱେ ୱାରା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ୟେ ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ୟେ ପନ ‘‘ନ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ନ ୱତେନ ସୁଦ୍ଧି, ନ ଭାୱନାୟ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପନ ଏକୋପି ପଞ୍ଞପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋପି ହି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ପାଣିନା ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚରମାନାପି ଚ ତିତ୍ଥିୟା ତିସ୍ସୋ ପରିଞ୍ଞା ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ଅତ୍ତୱାଦଂ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂୟେୱ ପତନ୍ତି । ପଥୱିଜିଗୁଚ୍ଛନସସକୋ ୱିୟ ହି ଏତେ ।
ତତ୍ଥାୟଂ ଅତ୍ଥସଲ୍ଲାପିକା ଉପମା – ପଥୱୀ କିର ସସକଂ ଆହ – ‘‘ଭୋ ସସକା’’ତି । ସସକୋ ଆହ – ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ମମେୱ ଉପରି ସବ୍ବଇରିୟାପଥେ କପ୍ପେନ୍ତୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ମଂ ନ ଜାନାସୀ’’ତି । ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ତୟା ଅହଂ ଦିଟ୍ଠୋ, ମୟା ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନମ୍ପି ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେହି ଫୁଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତି, ୱିସ୍ସଟ୍ଠଉଦକଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ, କରୀସଂ କତକଫଲମତ୍ତଂ । ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀହି ପନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନମ୍ପି ମହନ୍ତଂ, ପସ୍ସାୱୋପି ନେସଂ ଘଟମତ୍ତୋ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାରୋପି ପଚ୍ଛିମତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଲଂ ମୟ୍ହଂ ତୟା’’ତି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ପତିତୋ । ତତୋ ନଂ ପଥୱୀ ଆହ – ‘‘ଅରେ ଦୂରଂ ଗତୋପି ନନୁ ମୟ୍ହଂ ଉପରିୟେୱ ପତିତୋସୀ’’ତି । ସୋ ପୁନ ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପତିତୋ, ଏୱଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପତମାନୋ ସସକୋ ପଥୱିଂ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱମେୱଂ ତିତ୍ଥିୟା ସବ୍ବୂପାଦାନପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋପି କାମୁପାଦାନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂୟେୱ ସମତିକ୍କମଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ଅତ୍ତୱାଦଂ ପନ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂୟେୱ ପତନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ୟଂ ତିତ୍ଥିୟା ସମତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଚ୍ଛେଦୱାଦଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପସାଦପଚ୍ଛେଦୱାଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମୱିନୟେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିନୟେତି ଧମ୍ମେ ଚେୱ ୱିନୟେ ଚ, ଉଭୟେନପି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟୋ ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ ସୋ ନ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ’’ତି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନମ୍ହି ହି ସତ୍ଥା କାଲଂ କତ୍ୱା ସୀହୋପି ହୋତି, ବ୍ୟଗ୍ଘୋପି ହୋତି, ଦୀପିପି ଅଚ୍ଛୋପି ତରଚ୍ଛୋପି । ସାୱକା ପନସ୍ସ ମିଗାପି ସୂକରାପି ପସଦାପି ହୋନ୍ତି, ସୋ ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ ପୁବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠାକା ପଚ୍ଚୟଦାୟକା’’ତି ଖନ୍ତିଂ ୱା ମେତ୍ତଂ ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ପତିତ୍ୱା ଲୋହିତଂ ପିୱତି, ଥୂଲଥୂଲମଂସାନିପି ଖାଦତି । ସତ୍ଥା ୱା ପନ ବିଳାରୋ ହୋତି, ସାୱକା କୁକ୍କୁଟା ୱା ମୂସିକା ୱା । ଅଥ ନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୁକମ୍ପଂ ଅକତ୍ୱା ଖାଦତି । ଅଥ ୱା ସତ୍ଥା ନିରୟପାଲୋ ହୋତି, ସାୱକା ନେରୟିକସତ୍ତା । ସୋ ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ ପୁବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠାକା ପଚ୍ଚୟଦାୟକା’’ତି ଅନୁକମ୍ପଂ ଅକତ୍ୱା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କରୋତି, ଆଦିତ୍ତେପି ରଥେ ୟୋଜେତି, ଅଙ୍ଗାରପବ୍ବତମ୍ପି ଆରୋପେତି, ଲୋହକୁମ୍ଭିୟମ୍ପି ଖିପତି, ଅନେକେହିପି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୟୋଜେତି । ସାୱକା ୱା ପନ କାଲଂ କତ୍ୱା ସୀହାଦୟୋ ହୋନ୍ତି, ସତ୍ଥା ମିଗାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ । ତେ ‘‘ଇମଂ ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହିମ୍ହା, ସତ୍ଥା ନୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଖନ୍ତିଂ ୱା ମେତ୍ତଂ ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ୟୋ ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ, ସୋ ନ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ହୋତି, କଞ୍ଚି କାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ୱିନସ୍ସତିୟେୱ ।
ୟୋ ଧମ୍ମେ ପସାଦୋତି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନସ୍ମିଞ୍ହି ଧମ୍ମେ ପସାଦୋ ନାମ, ଉଗ୍ଗହିତପରିୟାପୁଟ – ଧାରିତୱାଚିତ୍ତମତ୍ତକେ ତନ୍ତିଧମ୍ମେ ପସାଦୋ ହୋତି, ୱଟ୍ଟମୋକ୍ଖୋ ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ୟୋ ଏତ୍ଥ ପସାଦୋ, ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଟ୍ଟମେୱ ଗମ୍ଭୀରଂ କରୋତୀତି ସାସନସ୍ମିଂ ଅସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ଅସଭାୱତୋ ଅକ୍ଖାୟତି ।
ୟା ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାତି ୟାପି ଚ ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ଅଜସୀଲାଦୀନଂ ୱସେନ ପରିପୂରକାରିତା, ସାପି ୟସ୍ମା ୱଟ୍ଟମୋକ୍ଖଂ ଭୱନିସ୍ସରଣଂ ନ ସମ୍ପାପେତି, ସମ୍ପଜ୍ଜମାନା ପନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଆୱହତି, ୱିପଚ୍ଚମାନା ନିରୟଂ, ତସ୍ମା ସା ନ ସମ୍ମଗ୍ଗତା ଅକ୍ଖାୟତି । ୟା ସହଧମ୍ମିକେସୂତି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନସ୍ମିଞ୍ହି ୟେ ସହଧମ୍ମିକା, ତେସୁ ୟସ୍ମା ଏକଚ୍ଚେ କାଲଂ କତ୍ୱା ସୀହାଦୟୋପି ହୋନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ମିଗାଦୟୋ, ତତ୍ଥ ସୀହାଦିଭୂତା ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହାକଂ ସହଧମ୍ମିକା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ମିଗାଦିଭୂତେସୁ ଖନ୍ତିଆଦୀନି ଅକତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନେସଂ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ପିୟମନାପତାପି ଅସମ୍ମଗ୍ଗତା ଅକ୍ଖାୟତି ।
ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବମ୍ପି କାରଣଭେଦଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଏୱଞ୍ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହୋତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ସଂଖେପତ୍ଥୋ – ଏୱଞ୍ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହୋତି, ୟଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋ ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ ସୋ ନ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ଅକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି, ତଂ ଏୱମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତେ ପସାଦାଦୟୋ ଦୁରକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ …ପେ॰… ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତେତି, ଏତ୍ଥ ହି ୟଥା ତନ୍ତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ ଦୁରକ୍ଖାତେତି ଦୁକ୍କଥିତେ, ଦୁକ୍ଖଥିତତ୍ତାୟେୱ ଦୁପ୍ପୱେଦିତେ। ସୋ ପନେସ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟ ନ ନିୟ୍ୟାତି, ତସ୍ମା ଅନିୟ୍ୟାନିକୋ। ରାଗାଦୀନଂ ଉପସମାୟ ଅସଂୱତ୍ତନତୋ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକୋ। ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ପୱେଦିତୋତି ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତୋ। ତସ୍ମିଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକେ ଅନୁପସମସଂୱତ୍ତନିକେ ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତେ। ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱା ତିତ୍ଥିୟେସୁ ପସାଦୋ ସୁରାପୀତସିଙ୍ଗାଲେ ପସାଦୋ ୱିୟ ନିରତ୍ଥକୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଏକୋ କିର କାଳସିଙ୍ଗାଲୋ ରତ୍ତିଂ ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ସୁରାଜଲ୍ଲିକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ପୁନ୍ନାଗୱନେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ନ ସକ୍କା ଗନ୍ତୁଂ, ବହୂ ଅମ୍ହାକଂ ୱେରିନୋ, ଏକଂ ୱଞ୍ଚେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ଏକଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଇମଂ ୱଞ୍ଚେସ୍ସାମୀତି ‘‘ଅୟ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଆହ । କୋ ଏସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପକ୍କୋସତୀତି । ‘‘ଅହଂ, ସାମୀ, ଇତୋ ତାୱ ଏହୀତି । କିଂ ଭୋତି ? ମଂ ବହିଗାମଂ ନେହି, ଅହଂ ତେ ଦ୍ୱେ କହାପଣସତାନି ଦସ୍ସାମୀତି । ସୋପି ନୟିସ୍ସାମୀତି ତଂ ପାଦେସୁ ଗଣ୍ହି । ଅରେ ବାଲ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନ ମୟ୍ହଂ କହାପଣା ଛଡ୍ଡିତକା ଅତ୍ଥି, ଦୁଲ୍ଲଭା କହାପଣା, ସାଧୁକଂ ମଂ ଗଣ୍ହାହୀତି । କଥଂ ଭୋ ଗଣ୍ହାମୀତି ? ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ଗଣ୍ଠିକଂ କତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାହୀତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ତଥା ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସମୀପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଓତାରେମୀତି ପୁଚ୍ଛି । କତରଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଏତନ୍ତି ? ମହାଦ୍ୱାରଂ ଏତନ୍ତି । ଅରେ ବାଲ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଂ ତୱ ଞାତକା ଅନ୍ତରଦ୍ୱାରେ କହାପଣଂ ଠପେନ୍ତି, ପରତୋ ମଂ ହରା’’ତି । ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ଓତାରେମି ଏତ୍ଥ ଓତାରେମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ତଜ୍ଜିତୋ ଖେମଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଓତାରେହୀତି ୱୁତ୍ତୋ ଓତାରେତ୍ୱା ସାଟକଂ ଗଣ୍ହି । କାଳସିଙ୍ଗାଲୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ତେ ଦ୍ୱେ କହାପଣସତାନି ଦସ୍ସାମୀତି ଅୱୋଚଂ । ମୟ୍ହଂ ପନ କହାପଣା ବହୂ, ନ ଦ୍ୱେ କହାପଣସତାନେୱ, ୟାୱ ଅହଂ କହାପଣେ ଆହରାମି, ତାୱ ତ୍ୱଂ ସୂରିୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠା’’ତି ୱତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆହ ‘‘ଅୟ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମା ଇତୋ ଓଲୋକେହି, ସୂରିୟମେୱ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା କେତକୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଥାରୁଚିଂ ପକ୍କନ୍ତୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସପି ସୂରିୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ନଲାଟତୋ ଚେୱ କଚ୍ଛେହି ଚ ସେଦା ମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ରୁକ୍ଖଦେୱତା ଆହ –
‘‘ସଦ୍ଦହାସି ସିଙ୍ଗାଲସ୍ସ, ସୁରାପୀତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ।
ସିପ୍ପିକାନଂ ସତଂ ନତ୍ଥି, କୁତୋ କଂସସତା ଦୁୱେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧୩) ।
ଏୱଂ ୟଥା କାଳସିଙ୍ଗାଲେ ପସାଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ, ଏୱଂ ତିତ୍ଥିୟେସୁପୀତି ।
୧୪୪. ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ପସାଦସ୍ସ ନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ତସ୍ସ ସାତ୍ଥକତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଥାଗତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ କାମୁପାଦାନସ୍ସ ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ସମତିକ୍କମଂ ପଞ୍ଞପେତି, ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଉପାଦାନାନଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେତି । ଏୱରୂପେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମୱିନୟେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପେ ଧମ୍ମେ ଚ ୱିନୟେ ଚ । ଉଭୟେନପି ନିୟ୍ୟାନିକସାସନଂ ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ଥରି ପସାଦୋତି ଏୱରୂପେ ସାସନେ ୟୋ ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ, ସୋ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ଅକ୍ଖାୟତି, ଭୱଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ ସଂୱତ୍ତତି ।
ତତ୍ରିମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ଭଗୱା କିର ୱେଦିୟକପବ୍ବତେ ଇନ୍ଦସାଲଗୁହାୟଂ ପଟିୱସତି । ଅଥେକୋ ଉଲୂକସକୁଣୋ ଭଗୱତି ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତେ ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତଂ ନିସିନ୍ନଂ ପବ୍ବତା ଓରୁୟ୍ହ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ପଣାମେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସୀସଂ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ଦସବଲଂ ନମସ୍ସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ ସିତସ୍ସ ପାତୁକମ୍ମାୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପସ୍ସାନନ୍ଦ, ଇମଂ ଉଲୂକସକୁଣଂ, ଅୟଂ ମୟି ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ –
ଉଲୂକମଣ୍ଡଲକ୍ଖିକ, ୱେଦିୟକେ ଚିରଦୀଘୱାସିକ ।
ସୁଖିତୋସି ତ୍ୱଂ ଅୟ୍ୟ କୋସିୟ, କାଲୁଟ୍ଠିତଂ ପସ୍ସସି ବୁଦ୍ଧୱରଂ ॥
ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅନୁତ୍ତରେ ।
କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଦୁଗ୍ଗତେସୋ ନ ଗଚ୍ଛତି ॥
ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱାନ, କୁସଲମୂଲେନ ଚୋଦିତୋ ।
ଭୱିସ୍ସତି ଅନନ୍ତଞାଣୋ, ସୋମନସ୍ସୋତି ୱିସ୍ସୁତୋତି ॥
ଅଞ୍ଞାନିପି ଚେତ୍ଥ ରାଜଗହନଗରେ ସୁମନମାଲାକାରୱତ୍ଥୁ ମହାଭେରିୱାଦକୱତ୍ଥୁ ମୋରଜିକୱତ୍ଥୁ ୱୀଣାୱାଦକୱତ୍ଥୁ ସଙ୍ଖଧମକୱତ୍ଥୂତି ଏୱମାଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ସତ୍ଥରି ପସାଦୋ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ହୋତି ।
ଧମ୍ମେ ପସାଦୋତି ନିୟ୍ୟାନିକସାସନମ୍ହି ଧମ୍ମେ ପସାଦୋ ସମ୍ମଗ୍ଗତୋ ହୋତି । ସରମତ୍ତେ ନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ସମ୍ପତ୍ତିଦାୟକୋ ହୋତି, ପରମତ୍ଥେ କିଂ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟମତ୍ଥୋ ମଣ୍ଡୂକଦେୱପୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାତି ନିୟ୍ୟାନିକସାସନମ୍ହି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିତାପି ସମ୍ମଗ୍ଗତା ହୋତି, ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆୱହତି । ତତ୍ଥ ଛତ୍ତମାଣୱକୱତ୍ଥୁସାମଣେରୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ଦୀପେତବ୍ବାନି ।
ସହଧମ୍ମିକେସୂତି ନିୟ୍ୟାନିକସାସନେ ସହଧମ୍ମିକେସୁ ପିୟମନାପତାପି ସମ୍ମଗ୍ଗତା ହୋତି, ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆୱହତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିମାନପେତୱତ୍ଥୂହି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଖୀରୋଦନମହମଦାସିଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰…
ଫାଣିତଂ…ପେ॰… ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡିକଂ… ତିମ୍ବରୁସକଂ… କକ୍କାରିକଂ…
ଏଳାଲୁକଂ… ୱଲ୍ଲିପକ୍କଂ… ଫାରୁସକଂ… ହତ୍ଥପତାକଂ…
ସାକମୁଟ୍ଠିଂ … ପୁପ୍ଫକମୁଟ୍ଠିଂ… ମୂଲକଂ… ନିମ୍ବମୁଟ୍ଠିଂ…
ଅମ୍ବିକଞ୍ଜିକଂ… ଦୋଣିନିମ୍ମଜ୍ଜନିଂ… କାୟବନ୍ଧନଂ…
ଅଂସବଦ୍ଧକଂ… ଆୟୋଗପଟ୍ଟଂ… ୱିଧୂପନଂ… ତାଲୱଣ୍ଟଂ…
ମୋରହତ୍ଥଂ… ଛତ୍ତଂ… ଉପାହନଂ… ପୂୱଂ ମୋଦକଂ…
ସକ୍ଖଲିକଂ ଅହମଦାସିଂ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰…
ତସ୍ସା ମେ ପସ୍ସ ୱିମାନଂ, ଅଚ୍ଛରା କାମୱଣ୍ଣିନୀହମସ୍ମୀ’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ୪୦୬) ।
ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନେୱ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୧୪୫. ଇଦାନି ୟେସଂ ଉପାଦାନାନଂ ତିତ୍ଥିୟା ନ ସମ୍ମା ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତଥାଗତୋ ପଞ୍ଞପେତି, ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଂନିଦାନାତିଆଦୀସୁ ନିଦାନାଦୀନି ସବ୍ବାନେୱ କାରଣୱେୱଚନାନି । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଫଲଂ ନିଦେତି ହନ୍ଦ, ନଂ ଗଣ୍ହଥାତି ଅପ୍ପେତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ନିଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ତଂ ତତୋ ଜାୟତି ସମୁଦେତି ପଭୱତି, ତସ୍ମା ସମୁଦୟୋ, ଜାତି, ପଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – କିଂ ନିଦାନଂ ଏତେସନ୍ତି କିଂନିଦାନା। କୋ ସମୁଦୟୋ ଏତେସନ୍ତି କିଂସମୁଦୟା। କା ଜାତି ଏତେସନ୍ତି କିଂଜାତିକା। କୋ ପଭୱୋ ଏତେସନ୍ତି କିଂପଭୱା। ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ତଣ୍ହା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ନିଦାନଞ୍ଚେୱ ସମୁଦୟୋ ଚ ଜାତି ଚ ପଭୱୋ ଚ, ତସ୍ମା ‘‘ତଣ୍ହାନିଦାନା’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଉପାଦାନସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଂ ଜାନାତି, ଉପାଦାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟପି, ତଣ୍ହାଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ୱେଦନାଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ଜାନାତିୟେୱ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହା ଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।
ୟତୋଚ ଖୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀନା ହୋତୀତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ପହୀନା ହୋତି । ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ପହୀନତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ନେୱ କାମୁପାଦାନଂ ଉପାଦିୟତୀତି ନେୱ କାମୁପାଦାନଂ ଗଣ୍ହାତି ନ ଉପେତି, ନ ସେସାନି ଉପାଦାନାନି । ଅନୁପାଦିୟଂ ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ଏୱଂ କିଞ୍ଚି ଉପାଦାନଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନାୟ ନ ପରିତସ୍ସତି । ଅପରିତସ୍ସନ୍ତି ଅପରିତସ୍ସନ୍ତୋ ତଣ୍ହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ସୟମେୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଏୱମସ୍ସ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ୱେସାଲିନଗରୱଣ୍ଣନା
୧୪୬.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱେସାଲିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଂ କିର ଅପରାପରଂ ୱିସାଲୀଭୂତତାୟ ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବକଥା – ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଗବ୍ଭୋ ସଣ୍ଠାସି । ସା ଞତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦେସି । ରାଜା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଅଦାସି । ସା ସମ୍ମା ପରିହରୀୟମାନା ଗବ୍ଭପରିପାକକାଲେ ୱିଜାୟନଘରଂ ପାୱିସି । ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସା ଚ ତାସଂ ଅଞ୍ଞତରା, ତେନ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଲତ୍ତକପଟଲବନ୍ଧୁଜୀୱକପୁପ୍ଫସଦିସଂ ମଂସପେସିଂ ୱିଜାୟି । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଦେୱିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସେ ପୁତ୍ତେ ୱିଜାୟନ୍ତି, ଅଗ୍ଗମହେସୀ ମଂସପେସିନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ମମ ଅୱଣ୍ଣୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେନ ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ତଂ ମଂସପେସିଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତେ ପକ୍ଖିପାପେସି । ମନୁସ୍ସେହି ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେ ଦେୱତା ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହିଂସୁ । ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟକଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ‘‘ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ପଜା’’ତି ଲିଖିତ୍ୱା ବନ୍ଧିଂସୁ । ତତୋ ତଂ ଭାଜନଂ ଊମିଭୟାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ ଗଙ୍ଗାସୋତେନ ପାୟାସି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ତାପସୋ ଗୋପାଲକକୁଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ୱିହରତି । ସୋ ପାତୋୱ ଗଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ତଂ ଭାଜନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗହେସି । ଅଥେତ୍ଥ ତଂ ଅକ୍ଖରପଟ୍ଟିକଂ ରାଜମୁଦ୍ଦିକାଲଞ୍ଛନଂ ଚ ଦିସ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ମଂସପେସିଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ସିୟା ଗବ୍ଭୋ, ତଥା ହିସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୂତିକଭାୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅସ୍ସମଂ ନେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧେ ଓକାସେ ଠପେସି । ଅଥ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଦ୍ୱେ ମଂସପେସିୟୋ ଅହେସୁଂ । ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ସାଧୁତରଂ ଠପେସି । ତତୋ ପୁନ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକମେକିସ୍ସା ମଂସପେସିୟା ହତ୍ଥପାଦସୀସାନମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ପିଳକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥ ତତୋ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକା ମଂସପେସି ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସୋ ଦାରକୋ, ଏକା ଦାରିକା ଅହୋସି ।
ତେସୁ ତାପସସ୍ସ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକତୋ ଚସ୍ସ ଖୀରଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତୋ ପଭୁତି ଚ ଖୀରଭତ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ଥ, ସୋ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଖୀରଂ ଦାରକାନଂ ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚତି । ତେସଂ ଉଦରଂ ୟଂ ୟଂ ପୱିସତି, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ମଣିଭାଜନଗତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଏୱଂ ନିଚ୍ଛୱୀ ଅହେସୁଂ । ଅପରେ ଆହୁ ‘‘ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠପିତା ୱିୟ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲୀନା ଛୱି ଅହୋସୀ’’ତି । ଏୱଂ ତେ ନିଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲୀନଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲିଚ୍ଛୱୀତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ ।
ତାପସୋ ଦାରକେ ପୋସେନ୍ତୋ ଉସ୍ସୂରେ ଗାମଂ ସିକ୍ଖାୟ ପୱିସତି, ଅତିଦିୱା ପଟିକ୍କମତି । ତସ୍ସ ତଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଞତ୍ୱା ଗୋପାଲକା ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାରକପୋସନଂ ପଲିବୋଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଦେଥ, ମୟଂ ପୋସେସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି । ତାପସୋ ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣି । ଗୋପାଲକା ଦୁତିୟଦିୱସେ ମଗ୍ଗଂ ସମଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେହି ଓକିରିତ୍ୱା ଧଜପଟାକା ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତୂରିୟେହି ୱଜ୍ଜମାନେହି ଅସ୍ସମଂ ଆଗତା । ତାପସୋ – ‘‘ମହାପୁଞ୍ଞା ଦାରକା ଅପ୍ପମାଦେନ ୱଡ୍ଢେଥ, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରୋଥ, ପଞ୍ଚଗୋରସେନ ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଭୂମିଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେଥ, ତତ୍ଥ କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାରକେ ଅଦାସି । ତେ ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଦାରକେ ନେତ୍ୱା ପୋସେସୁଂ ।
ଦାରକା ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ କୀଳନ୍ତା ୱିୱାଦଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞେ ଗୋପାଲକଦାରକେ ହତ୍ଥେନପି ପାଦେନପି ପହରନ୍ତି । ତେ ରୋଦନ୍ତି । ‘‘କିସ୍ସ ରୋଦଥା’’ତି ଚ ମାତାପିତୂହି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଇମେ ନିମ୍ମାତାପିତିକା ତାପସପୋସିତା ଅମ୍ହେ ଅତିପହରନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ଇମେ ଦାରକା ଅଞ୍ଞେ ଦାରକେ ୱିନାସେନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ନ ଇମେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା, ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ଇମେ’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ପଭୁତି କିର ସୋ ପଦେସୋ ୱଜ୍ଜୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟୋଜନସତିକୋ ପରିମାଣେନ । ଅଥ ତଂ ପଦେସଂ ଗୋପାଲକା ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଚ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଅକଂସୁ । ତାୟ ଚସ୍ସ ଦାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିୱାହଂ କତ୍ୱା କତିକଂ ଅକଂସୁ ‘‘ବାହିରକଦାରିକା ନ ଆନେତବ୍ବା, ଇତୋ ଦାରିକା ନ କସ୍ସଚି ଦାତବ୍ବା’’ତି । ତେସଂ ପଠମସଂୱାସେନ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ଜାତା ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ । ଏୱଂ ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜାତା । ତତୋ ତେସଂ ଦାରକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ଆରାମୁୟ୍ୟାନନିୱାସଟ୍ଠାନପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଗହେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତା ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ। ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲୀକତତ୍ତା ୱେସାଲୀତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱେସାଲିୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକେ ନଗରେ’’ତି ।
୦୧ବହିନଗରେତି ନଗରସ୍ସ ବହି, ନ ଅମ୍ବପାଲିୱନଂ ୱିୟ ଅନ୍ତୋନଗରସ୍ମିଂ । ଅୟଂ ପନ ଜୀୱକମ୍ବୱନଂ ୱିୟ ନଗରସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ୱନସଣ୍ଡୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବହିନଗରେ’’ତି । ଅପରପୁରେତି ପୁରସ୍ସ ଅପରେ, ପଚ୍ଛିମଦିସାୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନସଣ୍ଡେତି ସୋ କିର ୱନସଣ୍ଡୋ ନଗରସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଦିସାୟଂ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଠାନେ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ କତ୍ୱା ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଚଙ୍କମଲେଣକୁଟିମଣ୍ଡପାଦୀନି ପତିଟ୍ଠପେସୁଂ, ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରପୁରେ ୱନସଣ୍ଡେ’’ତି । ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଲିଚ୍ଛୱୀନଂ ପନ ପୁତ୍ତତ୍ତା ଲିଚ୍ଛୱିପୁତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଚିରପକ୍କନ୍ତୋତି ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଗିହିଭାୱୂପଗମନେନ ଅଧୁନାପକ୍କନ୍ତୋ । ପରିସତୀତି ପରିସମଜ୍ଝେ । ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥା । ତେ ପଟିସେଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କସ୍ମା ? ଉପାରମ୍ଭଭୟା । ୱେସାଲିୟଞ୍ହି ବହୂ ମନୁସ୍ସା ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନା ବୁଦ୍ଧମାମକା ଧମ୍ମମାମକା ସଙ୍ଘମାମକା । ତେ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ ତ୍ୱଂ କତ୍ଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ପାଣଂ ହନନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ, କତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟନ୍ତନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ଜାନାସି ? କିଂ ଦନ୍ତା ମେ ଅତ୍ଥୀତି ପାସାଣସକ୍ଖରା ଖାଦସି, ଅହିନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱାୟମସି, କକଚଦନ୍ତେସୁ ପୁପ୍ଫାୱଳିକଂ କୀଳିତୁଂ ଇଚ୍ଛସି ? ମୁଖତୋ ତେ ଦନ୍ତେ ପାତେସ୍ସାମାତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ସୋ ତେସଂ ଉପାରମ୍ଭଭୟା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
ୱେସାଲିନଗରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣନା
ତତୋ ଉତ୍ତରିଂ ପନ ୱିସେସାଧିଗମଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋତି ଆହ ।
ତତ୍ଥ ଅଲମରିୟଂ ଞାତୁନ୍ତି ଅଲମରିୟୋ, ଅରିୟଭାୱାୟ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଞାଣଦସ୍ସନମେୱ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ। ଅଲମରିୟୋ ଚ ସୋ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ ଚାତି ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ। ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପି ୱିପସ୍ସନାପି ମଗ୍ଗୋପି ଫଲମ୍ପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସମାନୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଆରାଧେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୧୧) ହି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ । ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ‘‘ଅଭବ୍ବା ତେ ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ସମ୍ବୋଧାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୬) ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ଅୟମଞ୍ଞୋ ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋ ଅଧିଗତୋ ଫାସୁ ୱିହାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୮) ଏତ୍ଥ ଫଲଂ । ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦି, ଅକୁପ୍ପା ମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୬) ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦି ସତ୍ତାହକାଲଙ୍କତୋ ଆଳାରୋ କାଳାମୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୦) ଏତ୍ଥ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଇଧ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଞ୍ହି ସୋ ଭଗୱତୋ ପଟିସେଧେତି ।
ତକ୍କପରିୟାହତନ୍ତି ଇମିନା ଆଚରିୟଂ ପଟିବାହତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଆଚରିୟେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତକ୍କପରିୟାହତଂ ପନ ତକ୍କେତ୍ୱା ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତି ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତକ୍କପରିୟାହତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି । ୱୀମଂସାନୁଚରିତନ୍ତି ଇମିନା ଚସ୍ସ ଲୋକିୟପଞ୍ଞଂ ଅନୁଜାନାତି । ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପଞ୍ଞୱା, ସୋ ତଂ ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦୱଜିରୂପମଂ ୱୀମଂସଂ ଏୱଂ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ଏୱଂ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅନୁଚରାପେତ୍ୱା ୱୀମଂସାୟ ଅନୁଚରିତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ସୟଂପଟିଭାନନ୍ତି ଇମିନାସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱଂ ପଟିବାହତି । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅହୋସି – ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ୱିପସ୍ସନା ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱା ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ପନ ଲଦ୍ଧପରିସୋ, ରାଜାନଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିଂ ୱିୟ ନଂ ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ପରିୱାରେନ୍ତି, ସୁଫୁସିତଂ ପନସ୍ସ ଦନ୍ତାୱରଣଂ, ମୁଦୁକା ଜିୱ୍ହା, ମଧୁରୋ ସରୋ, ଅନେଲଗଳା ୱାଚା, ସୋ ୟଂ ୟଦେୱସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାତି, ତଂ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୟଂପଟିଭାନଂ କଥେନ୍ତୋ ମହାଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ।
ୟସ୍ସ ଚ ଖ୍ୱାସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ୟସ୍ସ ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥାୟ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ରାଗପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସପ୍ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନା, ମୋହପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା, ୱିତକ୍କୂପଚ୍ଛେଦାୟ ଆନାପାନସ୍ସତି ।
ସୋ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ସୋ ଧମ୍ମୋ ୟୋ ତଂ ୟଥାଦେସିତଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ ନିୟ୍ୟାତି ଗଚ୍ଛତି ତମତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ଦୀପେତି। ଇଦଂ ପନେସ ନ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱଦତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଧମ୍ମୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକୋତି ଏୱମେୱଂ ପୱେଦେୟ୍ୟ, ନ ପନ ସକ୍କୋତି ୱତ୍ତୁଂ । କସ୍ମା ? ଉପାରମ୍ଭଭୟା । ୱେସାଲିୟଞ୍ହି ବହୂ ସୋତାପନ୍ନ-ସକଦାଗାମି-ଅନାଗାମିଉପାସକା । ତେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସୁନକ୍ଖତ୍ତ ତ୍ୱଂ ଭଗୱତା ଦେସିତଧମ୍ମୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକୋତି ୱଦସି, ୟଦି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକୋ, ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ଇମେ କସ୍ମା ଏତ୍ତକା ସୋତାପନ୍ନା ଜାତା, ଏତ୍ତକା ସକଦାଗାମୀ, ଏତ୍ତକା ଅନାଗାମୀତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପାରମ୍ଭଂ କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ଇମିନା ଉପାରମ୍ଭଭୟେନ ଅନିୟ୍ୟାନିକୋତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅଜ୍ଜୁନେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ଅମୋଘୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପନସ୍ସ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି ।
ଅସ୍ସୋସି ଖୋତି ୱେସାଲିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲସେଟ୍ଠିକୁଲାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିସମଜ୍ଝେ ଏୱଂ ଭାସମାନସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ସୁଣି, ନ ପନ ପଟିସେଧେସି । କସ୍ମା ? କାରୁଞ୍ଞତାୟ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ଅୟଂ କୁଦ୍ଧୋ ଝାୟମାନଂ ୱେଳୁୱନଂ ୱିୟ ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣଂ ଉଦ୍ଧନଂ ୱିୟ ଚ କୋଧୱସେନ ପଟପଟାୟତି, ମୟା ପଟିବାହିତୋ ପନ ମୟିପି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିସ୍ସତି, ଏୱମସ୍ସ ତଥାଗତେ ଚ ମୟି ଚାତି ଦ୍ୱୀସୁ ଜନେସୁ ଆଘାତୋ ଅତିଭାରିୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି କାରୁଞ୍ଞତାୟ ନ ପଟିସେଧେସି । ଅପି ଚସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱଣ୍ଣକଥନଂ ନାମ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦେ ଦୋସାରୋପନସଦିସଂ, କୋ ଇମସ୍ସ କଥଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି ? ସୟମେୱ ଖେଳେ ପଚ୍ଛିନ୍ନେ ମୁଖେ ସୁକ୍ଖେ ଓରମିସ୍ସତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ ନ ପଟିସେଧେସି । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନତୋ ଅପଗତୋ ।
୧୪୭.କୋଧନୋତି ଚଣ୍ଡୋ ଫରୁସୋ । ମୋଘପୁରିସୋତି ତୁଚ୍ଛପୁରିସୋ । ୟସ୍ସ ହି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥି, ତଂ ବୁଦ୍ଧା ‘‘ମୋଘପୁରିସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଉପନିସ୍ସୟେ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗେ ୱା ଫଲେ ୱା ଅସତି ‘‘ମୋଘପୁରିସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ଇମସ୍ସ ପନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋୟେୱ, ତେନ ତଂ ‘‘ମୋଘପୁରିସୋ’’ତି ଆହ । କୋଧା ଚ ପନସ୍ସ ଏସା ୱାଚା ଭାସିତାତି ଏସା ଚ ପନସ୍ସ ୱାଚା କୋଧେନ ଭାସିତା ।
କସ୍ମା ପନେସ ଭଗୱତୋ କୁଦ୍ଧୋତି ? ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା କଥେସି । ସୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନନ୍ଦନୱନଚିତ୍ତଲତାୱନଫାରୁସକୱନମିସ୍ସକୱନେସୁ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନେ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଚ ଦେୱଧୀତରୋ ଚ ଦିସ୍ୱା ଏତେସଂ ଏୱରୂପାୟ ଅତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତାନଂ କୀୱମଧୁରୋ ନୁ ଖୋ ସଦ୍ଦୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସଦ୍ଦଂ ସୋତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁପରିକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ପନସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁୟା ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ଞତ୍ୱା ପରିକମ୍ମଂ ନ କଥେସି । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ଉପନିସ୍ସୟୱିରହିତ ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି । ସୋ ଭଗୱତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅହଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପଠମଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପରିକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିଂ, ସୋ ‘ମୟ୍ହଂ ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୁ ୱା ମା ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜତୂ’ତି କଥେସି । ଅହଂ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନ ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁପରିକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିଂ, ତଂ ମେ ନ କଥେସି । ଅଦ୍ଧାସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘ଅୟଂ ରାଜପବ୍ବଜିତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ମୟା ସମସମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟୱସେନ ମୟ୍ହଂ ନ କଥେତୀ’’ତି । ଭିୟ୍ୟୋସୋ ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କାସାୟାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ୱାପି ନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ୱିଚରତି । ଦସବଲଂ ପନ ଅସତା ତୁଚ୍ଛେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘କୋଧା ଚ ପନସ୍ସ ଏସା ୱାଚା ଭାସିତା’’ତି ।
ୱଣ୍ଣୋ ହେସୋ, ସାରିପୁତ୍ତାତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତେନ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତେନ ଏତଦତ୍ଥମେୱ ୱାୟାମୋ କତୋ ‘‘ଦେସନାଧମ୍ମୋ ମେ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ସୋ ୱଣ୍ଣଂୟେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ଭାସତି । ୱଣ୍ଣୋ ହେସୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣୋ ଏସୋ ତଥାଗତସ୍ସ, ନ ଅଗୁଣୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅୟମ୍ପିହି ନାମ ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ସୁନକ୍ଖତ୍ତେନ ପଟିସିଦ୍ଧସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱା କିର ଅୟଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ମୋଘପୁରିସୋ ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋତି ୱଦତି । ମୟ୍ହଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଦିବ୍ବସୋତଧାତୁଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେପି ଚେତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାୟେୱ । ଏୱରୂପେସୁ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେସୁ ଏକସ୍ସାପି ୱିଜାନନସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମନ୍ୱୟମତ୍ତମ୍ପି ନାମ ଏତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟମ୍ପି ହି ନାମ ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିନା ନୟେନ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ୱେତୀତି ଅନ୍ୱୟୋ, ଜାନାତି, ଅନୁବୁଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ୱୟୋ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଧମ୍ମଂ ଜାନନପଞ୍ଞାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦୀହି ଏୱରୂପମ୍ପି ନାମ ମୟ୍ହଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ଅତ୍ଥୀତି ଜାନିତୁଂ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋପି ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀସୁପି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦସବଲଞାଣାଦିୱଣ୍ଣନା
୧୪୮. ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଚେତୋପରିୟଞାଣାନନ୍ତରଂ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟୁଂ, ୟସ୍ମା ପନ ତାସୁ ୱୁତ୍ତାସୁ ଉପରି ଦସବଲଞାଣଂ ନ ପରିପୂରତି, ତସ୍ମା ତା ଅୱତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ଦସବଲଞାଣଂ ପରିପୂରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦସ ଖୋ ପନିମାନି ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତବଲାନୀତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣାନି ତଥାଗତସ୍ସେୱ ବଲାନି । ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ବଲାନି ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଗତାନି, ତଥା ଆଗତବଲାନୀତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ତଥାଗତବଲଂ କାୟବଲଞ୍ଚ ଞାଣବଲଞ୍ଚ । ତେସୁ କାୟବଲଂ ହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘କାଲାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡରଂ ତମ୍ବପିଙ୍ଗଲଂ ।
ଗନ୍ଧମଙ୍ଗଲହେମଞ୍ଚ, ଉପୋସଥଛଦ୍ଦନ୍ତିମେ ଦସା’’ତି ॥
ଇମାନି ହି ଦସ ହତ୍ଥିକୁଲାନି । ତତ୍ଥ କାଲାୱକନ୍ତି ପକତିହତ୍ଥିକୁଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସାନଂ କାୟବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ କାଲାୱକହତ୍ଥିନୋ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ କାଲାୱକାନଂ ବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ପଣ୍ଡରସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପଣ୍ଡରାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ତମ୍ବସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ତମ୍ବାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ପିଙ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପିଙ୍ଗଲାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଗନ୍ଧହତ୍ଥୀନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ମଙ୍ଗଲସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ମଙ୍ଗଲାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ହେମୱତସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ହେମୱତାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଉପୋସଥସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଉପୋସଥାନଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଛଦ୍ଦନ୍ତସ୍ସ । ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ଛଦ୍ଦନ୍ତାନଂ ତଂ ଏକସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ । ନାରାୟନସଙ୍ଘାତବଲନ୍ତିପି ଇଦମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି। ତଦେତଂ ପକତିହତ୍ଥିଗଣନାୟ ହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସାନଂ ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ବଲଂ ହୋତି । ଇଦଂ ତାୱ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲଂ।
ଞାଣବଲଂ ପନ ପାଳିୟଂ ତାୱ ଆଗତମେୱ । ଦସବଲଞାଣଂ, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ । ସଂୟୁତ୍ତକେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ଆଗତାନି ତେସତ୍ତତି ଞାଣାନି ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣାନୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ଅନେକାନି ଞାଣସହସ୍ସାନି, ଏତଂ ଞାଣବଲଂ ନାମ । ଇଧାପି ଞାଣବଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଞାଣଞ୍ହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଟ୍ଠେନ ଚ ବଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ୟେହି ଦସହି ଞାଣବଲେହି ଉପେତୋ ସମୁପେତୋ । ଆସଭଂ ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଉତ୍ତମଟ୍ଠାନଂ । ଆସଭା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ । ୱଜସତଜେଟ୍ଠକୋ ୱା ଉସଭୋ, ୱଜସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ । ସବ୍ବଗୱସେଟ୍ଠୋ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟସହୋ ସେତୋ ପାସାଦିକୋ ମହାଭାରୱହୋ ଅସନିସତସଦ୍ଦେହିପି ଅକମ୍ପନିୟୋ ନିସଭୋ, ସୋ ଇଧ ଉସଭୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦମ୍ପି ହି ତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ । ଠାନନ୍ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ । ଇଦଂ ପନ ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ । ୟଥେୱ ହି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ ଉସଭବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଦସହି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜପାଦେହି ଅଟ୍ଠପରିସପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେନ ଅକମ୍ପିୟୋ ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନୋୱ ତଂ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ଉପଗଚ୍ଛତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ।
ପରିସାସୂତି ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି, ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା ସୀହୋ ସହନତୋ ହନନତୋ ଚ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋ ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ ପରପ୍ପୱାଦାନଞ୍ଚ ହନନତୋ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୀହସ୍ସ ନାଦଂ ସୀହନାଦଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୀହୋ ସୀହବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସୀହୋପି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ଇତି ରୂପନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନାୱିଧଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀହନାଦଂ ନଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତୀ’’ତି । ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ । ଚକ୍କ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ –
ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଲକ୍ଖଣେ ଚ, ରଥଙ୍ଗେ ଇରିୟାପଥେ ।
ଦାନେ ରତନଧମ୍ମୂର-ଚକ୍କାଦୀସୁ ଚ ଦିସ୍ସତି ।
ଧମ୍ମଚକ୍କେ ଇଧ ମତୋ, ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱେଧା ୱିଭାୱୟେ ॥
‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ହି ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଜାତାନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧) ଏତ୍ଥ ରଥଙ୍ଗେ । ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଏତ୍ଥ ଇରିୟାପଥେ । ‘‘ଦଦଂ ଭୁଞ୍ଜ ମା ଚ ପମାଦୋ, ଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତୟ ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୭.୧୪୯) ଏତ୍ଥ ଦାନେ । ‘‘ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍କରତନଂ ପାତୁରହୋସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୩) ଏତ୍ଥ ରତନଚକ୍କେ । ‘‘ମୟା ପୱତ୍ତିତଂ ଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୨) ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଚକ୍କେ । ‘‘ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି (ଜା॰ ୧.୧.୧୦୪; ୧.୫.୧୦୩) ଏତ୍ଥ ଉରଚକ୍କେ । ‘‘ଖୁରପରିୟନ୍ତେନ ଚେପି ଚକ୍କେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏତ୍ଥ ପହରଣଚକ୍କେ । ‘‘ଅସନିୱିଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୬୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨) ଏତ୍ଥ ଅସନିମଣ୍ଡଲେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଧମ୍ମଚକ୍କେ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ତଂ ପନ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚେୱ ଦେସନାଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପଭାୱିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟବଲାୱହଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ । କରୁଣାପଭାୱିତଂ ସାୱକାନଂ ଅରିୟବଲାୱହଂ ଦେସନାଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତୁସିତଭୱନତୋ ୱା ୟାୱ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦୀପଙ୍କରଦସବଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦେସନାଞାଣମ୍ପି ପୱତ୍ତମାନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ୟାୱ ଅଞ୍ଞାତକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗା ପୱତ୍ତମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତେସୁ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଦେସନାଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ । ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ, ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଓରସଞାଣଂ ।
ଇଦାନି ୟେହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତଥାଗତୋ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି, ୟାନି ଆଦିତୋୱ ‘‘ଦସ ଖୋ ପନିମାନି, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲାନୀ’’ତି ନିକ୍ଖିତ୍ତାନି, ତାନି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ କତମାନି ଦସ ? ଇଧ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋତି କାରଣଞ୍ଚ କାରଣତୋ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ଫଲଂ ତିଟ୍ଠତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିୟାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚ, ତସ୍ମା ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଭଗୱା ‘‘ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୂ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପାଦାୟ, ତଂ ତଂ ଠାନଂ । ୟେ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ନ ହେତୂ ନ ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପାଦାୟ, ତଂ ତଂ ଅଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପଜାନନ୍ତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି । ଅଭିଧମ୍ମେ ପନେତଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୦୯) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ୟମ୍ପୀତି ୟେନ ଞାଣେନ । ଇଦମ୍ପି, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସାତି ଇଦମ୍ପି ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣଂ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲଂ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
କମ୍ମସମାଦାନାନନ୍ତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା କତାନଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନଂ, କମ୍ମମେୱ ୱା କମ୍ମସମାଦାନଂ । ଠାନସୋ ହେତୁସୋତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ହେତୁତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଗତିଉପଧିକାଲପୟୋଗା ୱିପାକସ୍ସ ଠାନଂ । କମ୍ମଂ ହେତୁ । ଇମସ୍ସ ପନ ଞାଣସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା ‘‘ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୧୦) ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତାୟେୱ ।
ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିନ୍ତି ସବ୍ବଗତିଗାମିନିଂ ଅଗତିଗାମିନିଞ୍ଚ । ପଟିପଦନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ବହୂସୁପି ମନୁସ୍ସେସୁ ଏକମେୱ ପାଣଂ ଘାତେନ୍ତେସୁ ଇମସ୍ସ ଚେତନା ନିରୟଗାମିନୀ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମସ୍ସ ଚେତନା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗାମିନୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଏକୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି କୁସଲାକୁସଲଚେତନାସଙ୍ଖାତାନଂ ପଟିପତ୍ତୀନଂ ଅୱିପରୀତତୋ ସଭାୱଂ ଜାନାତି । ଇମସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଂ ? ଇଧ ତଥାଗତୋ ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ଅୟଂ ପଟିପଦା ନିରୟଗାମୀତି ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୧୧) ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତାୟେୱ ।
ଅନେକଧାତୁନ୍ତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୀହି କାମଧାତୁଆଦୀହି ୱା ଧାତୂହି ବହୁଧାତୁଂ । ନାନାଧାତୁନ୍ତି ତାସଂୟେୱ ଧାତୂନଂ ୱିଲକ୍ଖଣତାୟ ନାନପ୍ପକାରଧାତୁଂ । ଲୋକନ୍ତି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଲୋକଂ । ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ତାସଂ ତାସଂ ଧାତୂନଂ ଅୱିପରୀତତୋ ସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଇଦମ୍ପି ଞାଣଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଂ, ଇଧ ତଥାଗତୋ ଖନ୍ଧନାନତ୍ତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ।
ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତନ୍ତି ହୀନାଦୀହି ଅଧିମୁତ୍ତୀହି ନାନାଧିମୁତ୍ତିକଭାୱଂ । ଇଦମ୍ପି ଞାଣଂ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସତ୍ତାନଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଂ, ଇଧ ତଥାଗତୋ ପଜାନାତି ସନ୍ତି ସତ୍ତା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା’’ତି ଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ।
ପରସତ୍ତାନନ୍ତି ପଧାନସତ୍ତାନଂ । ପରପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ତତୋ ପରେସଂ ହୀନସତ୍ତାନଂ । ଏକତ୍ଥମେୱ ୱା ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ପନ ଦ୍ୱେଧା ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରଭାୱଂ ଅପରଭାୱଞ୍ଚ, ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ହାନିଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସପି ଞାଣସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା – ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଂ, ଇଧ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ପଜାନାତି ଅନୁସୟଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୧୪) ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତାୟେୱ ।
ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ପଠମାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀତିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମାଧୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତୀନଂ । ସଂକିଲେସନ୍ତି ହାନଭାଗିୟଧମ୍ମଂ । ୱୋଦାନନ୍ତି ୱିସେସଭାଗିୟଧମ୍ମଂ । ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନଂ । ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଗୁଣଜ୍ଝାନଞ୍ଚେୱ ଭୱଙ୍ଗଫଲସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ । ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଞ୍ହି ପଗୁଣଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ୱୋଦାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗେନ ପନ ସବ୍ବଜ୍ଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦମ୍ପି ଞାଣଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତୀନଂ ସଂକିଲେସଂ ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଂ, ଝାୟୀତି ଚତ୍ତାରୋ ଝାୟୀ, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚୋ ଝାୟୀ ସମ୍ପତ୍ତିଂୟେୱ ସମାନଂ ୱିପତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚେତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୨୮) ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାୱିନିଚ୍ଛୟୋ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତା । ଆସୱକ୍ଖୟକଥା ଭୟଭେରୱେ ।
୧୪୯.ଇମାନି ଖୋ ସାରିପୁତ୍ତାତି ୟାନି ପୁବ୍ବେ ‘‘ଦସ ଖୋ ପନିମାନି, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତବଲାନୀ’’ତି ଅୱୋଚଂ, ଇମାନି ତାନୀତି ଅପ୍ପନଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ପରୱାଦୀକଥା ହୋତି – ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱାୟଂ ପଭେଦୋତି । ତଂ ନ ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞମେୱ ହି ଦସବଲଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଦସବଲଞାଣଞ୍ହି ସକସକକିଚ୍ଚମେୱ ଜାନାତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣଂ ତମ୍ପି ତତୋ ଅୱସେସମ୍ପି ପଜାନାତି । ଦସବଲଞାଣେସୁ ହି ପଠମଂ କାରଣାକାରଣମେୱ ଜାନାତି । ଦୁତିୟଂ କମ୍ମନ୍ତରୱିପାକନ୍ତରମେୱ । ତତିୟଂ କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱ । ଚତୁତ୍ଥଂ ଧାତୁନାନତ୍ତକାରଣମେୱ । ପଞ୍ଚମଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିମେୱ । ଛଟ୍ଠଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱମେୱ । ସତ୍ତମଂ ଝାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ସଂକିଲେସାଦିମେୱ । ଅଟ୍ଠମଂ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥଖନ୍ଧସନ୍ତତିମେୱ । ନୱମଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିମେୱ । ଦସମଂ ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦମେୱ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଏତେହି ଜାନିତବ୍ବଞ୍ଚ ତତୋ ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ପଜାନାତି । ଏତେସଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ନ ସବ୍ବଂ କରୋତି । ତଞ୍ହି ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେ ଖେପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅପିଚ ପରୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ – ‘‘ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ଏତଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ? ଜାନନ୍ତୋ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଞାଣାନି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାନୀତି ୱକ୍ଖତି । ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାନୀତି ୱକ୍ଖତି । ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ସିୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ତଥା ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କାମାୱଚରାନି, ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ରୂପାୱଚରାନି, ଅୱସାନେ ଏକଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ୱକ୍ଖତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରମେୱ କାମାୱଚରମେୱ ଲୋକିୟମେୱାତି ୱକ୍ଖତି ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ପଠମଂୟେୱ ଠାନାଟ୍ଠାନଞାଣେନ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ଆସୱକ୍ଖୟାଧିଗମସ୍ସ ଚେୱ ଅନଧିଗମସ୍ସ ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନଭୂତଂ କିଲେସାୱରଣାଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ଲୋକିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତୋ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଚ । ଅଥ ନେସଂ କମ୍ମୱିପାକଞାଣେନ ୱିପାକାୱରଣାଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିଦସ୍ସନତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀପଟିପଦାଞାଣେନ କମ୍ମାୱରଣାଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମାଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଂ ଅନାୱରଣାନଂ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଞାଣେନ ଅନୁକୂଲଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଚରିୟୱିସେସଂ ପସ୍ସତି, ଧାତୁୱେମତ୍ତଦସ୍ସନତୋ । ଅଥ ନେସଂ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣେନ ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି, ପୟୋଗଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାପି ଅଧିମୁତ୍ତିୱସେନ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ । ଅଥେୱଂ ଦିଟ୍ଠାଧିମୁତ୍ତୀନଂ ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ । ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞାତିନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତା ପନ ତେ ସଚେ ଦୂରେ ହୋନ୍ତି, ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ୱସୀଭୂତତ୍ତା ଇଦ୍ଧିୱିସେସେନ ତେ ଖିପ୍ପଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ନେସଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ପୁବ୍ବଜାତିଭାୱନଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁଭାୱତୋ ପତ୍ତବ୍ବେନ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ସମ୍ପତି ଚିତ୍ତୱିସେସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାନୁଭାୱେନ ଆସୱକ୍ଖୟଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ୱିଗତସମ୍ମୋହତ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଇମାନି ଦସବଲାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟାତିଆଦୀସୁ ପୁନ ଏୱରୂପିଂ ୱାଚଂ ନ ୱକ୍ଖାମୀତି ୱଦନ୍ତୋ ତଂ ୱାଚଂ ପଜହତି ନାମ । ପୁନ ଏୱରୂପଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ପଜହତି ନାମ । ପୁନ ଏୱରୂପଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ପଜହନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି ନାମ, ତଥା ଅକରୋନ୍ତୋ ନେୱ ପଜହତି, ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି । ସୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେତି ୟଥା ନିରୟପାଲେହି ଆହରିତ୍ୱା ନିରୟେ ଠପିତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ ଠପିତୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଇଦାନିସ୍ସ ଅତ୍ଥସାଧକଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀସୁ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋକୁତ୍ତରୱସେନେୱ ୱିନିୱତ୍ତେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ଅୟଞ୍ହି ସମ୍ମାୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱେହି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ସମ୍ମାୱାୟାମସତିସମାଧୀହି ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପେହି ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଏୱଂ ସୀଲାଦିସମ୍ପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱଦାମି ଇମମ୍ପି କାରଣଂ ଏୱରୂପମେୱ। ୟଥା ହି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଏୱମେୱ ଇମସ୍ସାପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ନିରୟେ ପଟିସନ୍ଧି ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ସକଲସ୍ମିଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଇମାୟ ଉପମାୟ ଗାଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଉପମା ନାମ ନତ୍ଥି ।
୧୫୦.ୱେସାରଜ୍ଜାନୀତି ଏତ୍ଥ ସାରଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖୋ ୱେସାରଜ୍ଜଂ, ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ସାରଜ୍ଜାଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସମୟଞାଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ପଟିଜାନତୋ ତୱ । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଇମେ ନାମ ଧମ୍ମା ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ତତ୍ର ୱତାତି ତେସୁ ୱତ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଧମ୍ମେସୁ । ସହଧମ୍ମେନାତି ସହେତୁନା ସକାରଣେନ ୱଚନେନ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତୋ ଅପ୍ପମାଣଂ । ନିମିତ୍ତମେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଧମ୍ମୋପି ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟୋ ମଂ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତି, ତଂ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ମଂ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଖେମପ୍ପତ୍ତୋତି ଖେମଂ ପତ୍ତୋ, ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ଇମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସବ୍ବଞ୍ହେତଂ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସବଲସ୍ସ ହି ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଚୋଦକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଚୋଦନାକାରଣଂ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମଂ ୱା ଅପସ୍ସତୋ ସଭାୱବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ୱା ସମାନୋ ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ୱଦାମୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ବଲୱତରଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ୱେସାରଜ୍ଜଂ ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା, ତେ ଅତ୍ଥତୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଞ୍ହି ଅନ୍ତମସୋ ଦୁକ୍କଟ-ଦୁବ୍ଭାସିତମ୍ପି ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି । ଇଧ ପନ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମେଥୁନଂ ସେୱତୋ ହି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନିସ୍ସଂସୟମେୱ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେସୁ ଅତ୍ଥାୟାତି ରାଗକ୍ଖୟାଦୀସୁ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ଅସୁଭଭାୱନାଦିଧମ୍ମୋ କଥିତୋ। ତତ୍ର ୱତ ମନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେ ମଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦସବଲଞାଣାଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅଟ୍ଠପରିସୱଣ୍ଣନା
୧୫୧. ‘‘ଅଟ୍ଠ ଖୋ ଇମା ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସ୍ସ ବଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ବ୍ୟତ୍ତଂ ପରିସଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧନସମତ୍ଥାୟ କଥାୟ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଛେକଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଇମା ଅଟ୍ଠ ପରିସା ପତ୍ୱା ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସ୍ସ ୱେସାରଜ୍ଜଭାୱୋ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣସ୍ସ ବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଅଟ୍ଠ ଖୋ ଇମା ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟପରିସାତି ଖତ୍ତିୟାନଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ, ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ମାରକାୟିକାନଂ ପନ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ମାରପରିସା ୱେଦିତବ୍ବା, ନ ମାରାନଂ । ସବ୍ବାପି ଚେତା ପରିସା ଉଗ୍ଗଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ ଗହିତା । ମନୁସ୍ସା ହି ‘‘ଏତ୍ଥ ରାଜା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ପକତିୱଚନମ୍ପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ଉଗ୍ଗା ଖତ୍ତିୟପରିସା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ତୀସୁ ୱେଦେସୁ କୁସଲା ହୋନ୍ତି, ଗହପତୟୋ ନାନାୱୋହାରେସୁ ଚେୱ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତାୟ ଚ । ସମଣା ସକୱାଦପରୱାଦେସୁ କୁସଲା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମକଥାକଥନଂ ନାମ ଅତିୱିୟ ଭାରୋ । ଅମନୁସ୍ସାପି ଉଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି । ଅମନୁସ୍ସୋତି ହି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେପି ମନୁସ୍ସାନଂ ସକଲସରୀରଂ ସଙ୍କମ୍ପତି, ତେସଂ ରୂପଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱା ସତ୍ତା ୱିସଞ୍ଞିନୋ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଅମନୁସ୍ସପରିସା ଉଗ୍ଗା । ତାସୁପି ଧମ୍ମକଥାକଥନଂ ନାମ ଅତିୱିୟ ଭାରୋ । ଇତି ଉଗ୍ଗଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ ତା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଜ୍ଝୋଗାହତୀତି ଅନୁପୱିସତି । ଅନେକସତଂ ଖତ୍ତିୟପରିସନ୍ତି ବିମ୍ବିସାରସମାଗମ ଞାତିସମାଗମ ଲିଚ୍ଛୱୀସମାଗମସଦିସଂ । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । କିଂ ପନ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାନି ଚକ୍କୱାଳାନିପି ଗଚ୍ଛତୀତି ? ଆମ ଗଚ୍ଛତି । କୀଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ? ୟାଦିସା ତେ, ତାଦିସୋୟେୱ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ଆନନ୍ଦ, ଅନେକସତଂ ଖତ୍ତିୟପରିସଂ ଉପସଙ୍କମିତା, ତତ୍ଥ ୟାଦିସକୋ ତେସଂ ୱଣ୍ଣୋ ହୋତି, ତାଦିସକୋ ମୟ୍ହଂ ୱଣ୍ଣୋ ହୋତି । ୟାଦିସକୋ ତେସଂ ସରୋ ହୋତି, ତାଦିସକୋ ମୟ୍ହଂ ସରୋ ହୋତି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେମି ସମାଦପେମି ସମୁତ୍ତେଜେମି ସମ୍ପହଂସେମି । ଭାସମାନଞ୍ଚ ମଂ ନ ଜାନନ୍ତି ‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଭାସତି ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା’ତି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମାଦପେତ୍ୱା ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟାମି। ଅନ୍ତରହିତଞ୍ଚ ମଂ ନ ଜାନନ୍ତି ‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଅନ୍ତରହିତୋ ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୭୨) ।
ଖତ୍ତିୟା କେୟୂରଙ୍ଗଦମାଲାଗନ୍ଧାଦିୱିଭୂସିତା ନାନାୱିରାଗୱସନା ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲା ମୋଳିଧରା ହୋନ୍ତି । କିଂ ଭଗୱାପି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ମଣ୍ଡେତି ? ତେ ଚ ଓଦାତାପି ହୋନ୍ତି କାଳାପି ମଂଗୁଲଚ୍ଛୱୀପି । କିଂ ସତ୍ଥାପି ଏୱରୂପୋ ହୋତୀତି ? ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜିତୱସେନେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ ପନ ତାଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି, ତେସଂ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ହୋତି । ତେ ଚ ଭିନ୍ନସ୍ସରାପି ହୋନ୍ତି ଗଗ୍ଗସ୍ସରାପି କାକସ୍ସରାପି । ସତ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନେୱ ଧମ୍ମଂ କଥେତି । ତାଦିସକୋ ମୟ୍ହଂ ସରୋ ହୋତୀତି ଇଦଂ ପନ ଭାସନ୍ତରଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତଂ । ମନୁସ୍ସାନଂ ପନ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ରାଜା ମଧୁରେନ ସରେନ କଥେତୀ’’ତି ହୋତି । କଥେତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତେ ଚ ଭଗୱତି ପୁନ ରାଜାନଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଇଦାନେୱ ମାଗଧଭାସାୟ ସୀହଳଭାସାୟ ମଧୁରେନ ସରେନ କଥେନ୍ତୋ ଅନ୍ତରହିତୋ, କିଂ ଦେୱୋ, ଉଦାହୁ ମନୁସ୍ସୋତି ? କିମତ୍ଥଂ ପନେୱଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ? ୱାସନତ୍ଥାୟ । ଏୱଂ ସୁତୋପି ହି ଧମ୍ମୋ ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତିୟେୱାତି ଅନାଗତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦେସେତୀତି ।
ସନ୍ନିସିନ୍ନପୁବ୍ବନ୍ତି ସଙ୍ଗମ୍ମ ନିସିନ୍ନପୁବ୍ବଂ । ସଲ୍ଲପିତପୁବ୍ବନ୍ତି ଆଲାପସଲ୍ଲାପୋ କତପୁବ୍ବୋ । ସାକଚ୍ଛାତି ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାପି ସମାପଜ୍ଜିତପୁବ୍ବା । ଅନେକସତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣପରିସନ୍ତିଆଦୀନମ୍ପି ସୋଣଦଣ୍ଡସମାଗମାଦିୱସେନ ଚେୱ ଅଞ୍ଞଚକ୍କୱାଳୱସେନ ଚ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଟ୍ଠପରିସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁୟୋନିୱଣ୍ଣନା
୧୫୨.ଚତସ୍ସୋଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ୟୋନିୟୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋନୀତି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସସ୍ସପି କାରଣସ୍ସପି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସ୍ସପି ନାମଂ । ‘‘ଚତସ୍ସୋ ନାଗୟୋନିୟୋ ଚତସ୍ସୋ ସୁପଣ୍ଣୟୋନିୟୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩୪୨, ୩୯୨) ଏତ୍ଥ ହି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସୋ ୟୋନି ନାମ । ‘‘ୟୋନି ହେସା ଭୂମିଜ ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୭) ଏତ୍ଥ କାରଣଂ । ‘‘ନ ଚାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂମି, ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୭; ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬) ଏତ୍ଥ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସୋ ୟୋନୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତତ୍ଥ ଅଣ୍ଡେ ଜାତା ଅଣ୍ଡଜା। ଜଲାବୁମ୍ହି ଜାତା ଜଲାବୁଜା। ସଂସେଦେ ଜାତା ସଂସେଦଜା। ୱିନା ଏତେହି କାରଣେହି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ଓପପାତିକା । ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜ ଜାୟନ୍ତୀତି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନୱସେନ ଜାୟନ୍ତି । ପୂତିକୁଣପେ ୱାତିଆଦୀହି ଅନିଟ୍ଠଟ୍ଠାନାନେୱ ଦସ୍ସିତାନି । ଇଟ୍ଠେସୁପି ସପ୍ପିତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀସୁ ସତ୍ତା ଜାୟନ୍ତି ଏୱ । ଦେୱାତିଆଦୀସୁ ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରିଦେୱା ଓପପାତିକାୱ ହୋନ୍ତି । ଭୂମଦେୱା ପନ ଚତୁୟୋନିକା । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ମନୁସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସେସୁ କେଚି ଦେୱା ୱିୟ ଓପପାତିକା ଚ ହୋନ୍ତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନେତେ ଜଲାବୁଜାୱ, ଅଣ୍ଡଜାପି ଏତ୍ଥ କୋନ୍ତପୁତ୍ତା ଦ୍ୱେଭାତିୟତ୍ଥେରା ୱିୟ, ସଂସେଦଜାପି ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତପୋକ୍ଖରସାତିବ୍ରାହ୍ମଣପଦୁମୱତିଦେୱୀଆଦୟୋ ୱିୟ, ଏୱଂ ୱିନିପାତିକେସୁ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତା ନେରୟିକା ୱିୟ ଓପପାତିକାୟେୱ, ଅୱସେସା ଚତୁୟୋନିକାପି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ତେ ଏୱଂ ୟକ୍ଖାପି ସବ୍ବଚତୁପ୍ପଦପକ୍ଖିଜାତିଦୀଘଜାତିଆଦୟୋପି ସବ୍ବେ ଚତୁୟୋନିକାୟେୱ ।
ଚତୁୟୋନିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ଚଗତିୱଣ୍ଣନା
୧୫୩.ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋତି ଏତ୍ଥ ସୁକତଦୁକ୍କଟକମ୍ମୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବାତି ଗତିୟୋ । ଅପିଚ ଗତିଗତି ନିବ୍ବତ୍ତିଗତି ଅଜ୍ଝାସୟଗତି ୱିଭୱଗତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଗତୀତି ବହୁୱିଧା ଗତି ନାମ । ତତ୍ଥ ‘‘ତଂ ଗତିଂ ପେଚ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୪) ଚ, ‘‘ୟସ୍ସ ଗତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଦେୱା ଗନ୍ଧବ୍ବମାନୁସା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୨୦) ଚ ଅୟଂ ଗତିଗତି ନାମ । ‘‘ଇମେସଂ ଖୋ ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ନେୱ ଜାନାମି ଗତିଂ ୱା ଅଗତିଂ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୮) ଅୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିଗତି ନାମ । ‘‘ଏୱମ୍ପି ଖୋ ତେ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେ ଗତିଂ ଚ ପଜାନାମି ଜୁତିଞ୍ଚ ପଜାନାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) ଅୟଂ ଅଜ୍ଝାସୟଗତି ନାମ । ‘‘ୱିଭୱୋ ଗତି ଧମ୍ମାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି (ପରି॰ ୩୩୯) ଅୟଂ ୱିଭୱଗତି ନାମ । ‘‘ଦ୍ୱେୟେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮; ୨.୩୪) ଅୟଂ ନିପ୍ଫତ୍ତିଗତି ନାମ । ତାସୁ ଇଧ ଗତିଗତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ନିରୟୋତିଆଦୀସୁ ନିରତିଅତ୍ଥେନ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟୋ। ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଛିତାତି ତିରଚ୍ଛାନା। ତେସଂ ୟୋନି ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି। ପେଚ୍ଚଭାୱଂ ପତ୍ତାନଂ ୱିସୟୋତି ପେତ୍ତିୱିସୟୋ। ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ମନୁସ୍ସା। ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେହି ଚ ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା । ନିରୟଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦୀସୁ ନିରୟୋତି ସଦ୍ଧିଂ ଓକାସେନ ଖନ୍ଧା । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଚାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଦନ୍ତି ଉଭୟେନାପି ୱୁତ୍ତଗତିସଂୱତ୍ତନିକ କମ୍ମମେୱ ଦସ୍ସେତି । ୟଥା ଚ ପଟିପନ୍ନୋତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ପଟିପନ୍ନୋତି ଉଭୟମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସତି । ଅପାୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତା ସୁଖସଙ୍ଖାତା ୱା ଅୟା ଅପେତତ୍ତା ଅପାୟୋ। ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି। ଦୁକ୍କଟକାରିନୋ ଏତ୍ଥ ୱିନିପତନ୍ତୀତି ୱିନିପାତୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାହନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ନ କେୱଲଂ ଗତିଗତିମେୱ, ଗତିନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଜାନାମୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ । ଇଧ ମଗ୍ଗୋ ପଟିପଦାତି ଉଭୟେନାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋୱ ୱୁତ୍ତୋ ।
ପଞ୍ଚଗତିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତାକାରୱଣ୍ଣନା
୧୫୪. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଧାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖାତି ନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖା ନିରନ୍ତରଦୁକ୍ଖା । ତିବ୍ବାତି ବହଲା । କଟୁକାତି ଖରା । ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦୀନି ଓପମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ କାସୂତି ଆୱାଟୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ରାସିପି ।
‘‘କିନ୍ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, କାସୁଂ ଖଣସି ସାରଥି ।
ପୁଟ୍ଠୋ ମେ ସମ୍ମ ଅକ୍ଖାହି, କିଂ କାସୁୟା କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୩) –
‘‘ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଅପରେ ଫୁନନ୍ତି, ନରା ରୁଦନ୍ତା ପରିଦଡ୍ଢଗତ୍ତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୪୬୨) –
ଏତ୍ଥ ରାସି । ଇଧ ପନ ଆୱାଟୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସାଧିକପୋରିସା’’ତି । ତତ୍ଥ ସାଧିକଂ ପୋରିସଂ ପମାଣଂ ଅସ୍ସାତି ସାଧିକପୋରିସା, ଅତିରେକପଞ୍ଚରତନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ୱୀତଧୂମାନନ୍ତି ଏତଂ ପରିଳାହସ୍ସ ବଲୱଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚିୟା ୱା ସତି ଧୂମେ ୱା ସତି, ୱାତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି, ତେନ ପରିଳାହୋ ନ ବଲୱା ହୋତି । ଘମ୍ମପରେତୋତି ଘମ୍ମାନୁଗତୋ। ତସିତୋତି ଜାତତଣ୍ହୋ । ପିପାସିତୋତି ଉଦକଂ ପାତୁକାମୋ । ଏକାୟନେନ ମଗ୍ଗେନାତି ଏକପଥେନେୱ ମଗ୍ଗେନ, ଅନୁକ୍କମନିୟେନ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ନିରନ୍ତରକଣ୍ଟକରୁକ୍ଖଗହନେନ । ପଣିଧାୟାତି ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ପତ୍ଥନା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଆରବ୍ଭ ପନ ଇରିୟାପଥସ୍ସ ଠପିତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ ହି ନିରୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଙ୍ଗାରକାସୁମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ନିରୟୂପଗଂ କମ୍ମଂ । ମଗ୍ଗାରୁଳ୍ହୋ ୱିୟ କମ୍ମସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ଭଗୱା । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗାରୁଳ୍ହଂ ଦିସ୍ୱା ୱିଜାନାତି ‘‘ଅୟଂ ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ପତିସ୍ସତୀ’’ତି, ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ଆୟୂହନ୍ତଂ ଏୱଂ ଜାନାତି ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତ୍ତୀ’’ତି । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ଅପରଭାଗେ ତଂ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟା ପତିତଂ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ଅପରଭାଗେ ‘‘ସୋ ପୁରିସୋ ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା କୁହିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପସ୍ସତି ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକାଲେ ଅଞ୍ଞୋ ୱଣ୍ଣୋ, ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ । ଅଥାପି ‘‘ସୋ ସତ୍ତୋ ତଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା କତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋପି ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ସୋୟେୱ ସତ୍ତୋ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁବଲଂ ନାମ ଏତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।
ଦୁତିୟଉପମାୟଂ ୟସ୍ମା ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ୱିୟ ଗୂଥକୂପେ ପରିଳାହୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଇମମ୍ପି ହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଭଗୱା ହତ୍ଥିୟୋନିଆଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୱଧବନ୍ଧନଆକଡ୍ଢନୱିକଡ୍ଢନାଦୀହି ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱମାନଂ ପସ୍ସତିୟେୱ ।
ତତିୟଉପମାୟଂ ତନୁପତ୍ତପଲାସୋତି ନ ଅବ୍ଭପଟଲଂ ୱିୟ ତନୁପଣ୍ଣୋ, ୱିରଳପଣ୍ଣତ୍ତଂ ପନସ୍ସ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । କବରଚ୍ଛାୟୋତି ୱିରଳଚ୍ଛାୟୋ । ଦୁକ୍ଖବହୁଲାତି ପେତ୍ତିୱିସୟସ୍ମିଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖମେୱ ବହୁଲଂ, ସୁଖଂ ପରିତ୍ତଂ କଦାଚି ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏତ୍ଥାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଚତୁତ୍ଥଉପମାୟଂ ବହଲପତ୍ତପଲାସୋତି ନିରନ୍ତରପଣ୍ଣୋ ପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନୋ । ସନ୍ତଚ୍ଛାୟୋତି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଘନଚ୍ଛାୟୋ । ସୁଖବହୁଲା ୱେଦନାତି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ସୁଖବହୁଲା ୱେଦନା ୱେଦୟିତବ୍ବା ହୋତି, ତା ୱେଦୟମାନଂ ନିପନ୍ନଂ ୱା ନିସିନ୍ନଂ ୱା ପସ୍ସାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଧାପି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଞ୍ଚମଉପମାୟଂ ପାସାଦୋତି ଦୀଘପାସାଦୋ । ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ଚେୱ ଉଲ୍ଲିତ୍ତଂ ବହି ଚ ଅୱଲିତ୍ତଂ । ଫୁସିତଗ୍ଗଳନ୍ତି ଦ୍ୱାରବାହାହି ସଦ୍ଧିଂ ସୁପିହିତକୱାଟଂ । ଗୋନକତ୍ଥତୋତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକଲୋମେନ କାଳକୋଜୱେନ ଅତ୍ଥତୋ । ପଟିକତ୍ଥତୋତି ଉଣ୍ଣାମୟେନ ସେତଅତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । ପଟଲିକତ୍ଥତୋତି ଘନପୁପ୍ଫକେନ ଉଣ୍ଣାମୟଅତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । କଦଲିମିଗପୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣୋତି କଦଲିମିଗଚମ୍ମମୟେନ ଉତ୍ତମପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । ତଂ କିର ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ସେତୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପରି କଦଲିମିଗଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସିବ୍ବେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ସଉତ୍ତରଚ୍ଛଦୋତି ସହ ଉତ୍ତରଚ୍ଛଦେନ, ଉତ୍ତରିବଦ୍ଧେନ ରତ୍ତୱିତାନେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭତୋଲୋହିତକୂପଧାନୋତି ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉଭତୋ ଠପିତଲୋହିତକୂପଧାନୋ । ଇଧାପି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅପରଭାଗୟୋଜନା, ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗାରୁଳ୍ହମେୱ ଜାନାତି ‘‘ଅୟଂ ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ କୂଟାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦିସ୍ସତି ୱା ନିପଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱା’’ତି, ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ଦାନାଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି କୁସଲକମ୍ମଂ ଆୟୂହନ୍ତଂୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ଅପରଭାଗେ ତଂ ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ କୂଟାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନଂ ୱା ନିପନ୍ନଂ ୱା ଏକନ୍ତସୁଖଂ ନିରନ୍ତରସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନଂ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ଅପରଭାଗେ ‘‘ସୋ ତଂ କଲ୍ୟାଣଂ କତ୍ୱା କୁହିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ନନ୍ଦନୱନାଦୀସୁ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନଂ ।
ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତାକାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆସୱକ୍ଖୟୱାରୱଣ୍ଣନା
ଆସୱକ୍ଖୟୱାରେ ‘‘ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ତମେନଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କସ୍ମାତି ଚେ ? ନିୟମାଭାୱା । ଇମଞ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାପି ପସ୍ସିସ୍ସତି, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନାପି ଜାନିସ୍ସତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନପି ଜାନିସ୍ସତିୟେୱ । ଏକନ୍ତସୁଖା ୱେଦନାତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚାପି ଦେୱଲୋକସୁଖେନ ସଦ୍ଧିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଏକଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନାନା ହୋତି । ଦେୱଲୋକସୁଖଞ୍ହି ରାଗପରିଳାହାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ନ ଏକନ୍ତେନେୱ ସୁଖଂ । ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ପନ ସବ୍ବପରିଳାହାନଂ ୱୂପସମାୟ ସବ୍ବାକାରେନ ଏକନ୍ତସୁଖଂ । ଉପମାୟମ୍ପି ‘‘ୟଥା ପାସାଦେ ଏକନ୍ତସୁଖା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ମଗ୍ଗପରିଳାହସ୍ସ ଅୱୂପସନ୍ତତାୟ ଛାତଜ୍ଝତ୍ତତାୟ ପିପାସାଭିଭୂତତାୟ ଚ ନ ଏକନ୍ତମେୱ ସୁଖଂ । ୱନସଣ୍ଡେ ପନ ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ଓରୁୟ୍ହ ରଜୋଜଲ୍ଲସ୍ସ ପୱାହିତତ୍ତା ମଗ୍ଗଦରଥସ୍ସ ୱୂପସନ୍ତତାୟ ଭିସମୂଲଖାଦନେନ ଚେୱ ମଧୁରୋଦକପାନେନ ଚ ଖୁପ୍ପିପାସାନଂ ୱିନୀତତାୟ ଉଦକସାଟକଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମଟ୍ଠଦୁକୂଲଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲତ୍ଥୱିକଂ ଉସ୍ସୀସକେ କତ୍ୱା ଉଦକସାଟକଂ ପୀଳେତ୍ୱା ହଦୟେ ଠପେତ୍ୱା ମନ୍ଦମନ୍ଦେନ ଚ ୱାତେନ ବୀଜୟମାନସ୍ସ ନିପନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବାକାରେନ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ହୋତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ପୋକ୍ଖରଣୀ ୱିୟ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୋକ୍ଖରଣିମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା । ମଗ୍ଗାରୁଳ୍ହୋ ୱିୟ ପଟିପଦାସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ । ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା । ୱନସଣ୍ଡୋ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗାରୁଳ୍ହଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଜାନାତି ‘‘ଅୟଂ ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହତ୍ୱା ରମଣୀୟେ ୱନସଣ୍ଡେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦିସ୍ସତି ୱା ନିପଜ୍ଜିସ୍ସତି ୱା’’ତି, ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତମେୱ ନାମରୂପଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତମେୱ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତମେୱ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତମେୱ ଜାନାତି ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଆସୱେ ଖେପେତ୍ୱା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସତୀ’’ତି । ୟଥା ସୋ ପୁରିସୋ ଅପରଭାଗେ ତାୟଂ ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହତ୍ୱା ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ୱା ନିପନ୍ନଂ ୱା ଏକନ୍ତସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନଂ ପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ଅପରଭାଗେ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ନିରୋଧସୟନୱରଗତଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଏକନ୍ତସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନଂ ପସ୍ସତି ।
ଆସୱକ୍ଖୟୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁକ୍କରକାରିକାଦିସୁଦ୍ଧିୱଣ୍ଣନା
୧୫୫. ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଆରଦ୍ଧଂ । ଅୟଂ କିର ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ ସୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧିକୋ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ମୟା ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଦୁକ୍କରଂ କତଂ, ଦୁକ୍କରକାରକୋ ନାମ ମୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥି । ଦୁକ୍କରକାରେନ ସୁଦ୍ଧିୟା ସତି ଅହମେୱ ସୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ଅପିଚ ଅୟଂ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ ପସନ୍ନୋ, ସୋ ଚସ୍ସ ପସନ୍ନଭାୱୋ, ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ, ଭଗ୍ଗୱ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ଲିଚ୍ଛୱିପୁତ୍ତୋ ଅଚେଲଂ କୋରକ୍ଖତ୍ତିୟଂ ଚତୁକ୍କୁଣ୍ଡିକଂ ଛମାନିକିଣ୍ଣଂ ଭକ୍ଖସଂ ମୁଖେନ ଖାଦନ୍ତଂ ମୁଖେନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘ସାଧୁ ରୂପୋ ୱତ, ଭୋ, ଅୟଂ ସମଣୋ ଚତୁକ୍କୁଣ୍ଡିକୋ ଛମାନିକିଣ୍ଣଂ ଭକ୍ଖସଂ ମୁଖେନେୱ ଖାଦତି, ମୁଖେନେୱ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’’ତି ଏୱମାଦିନା ପାଥିକସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୭) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ଭଗୱା ଅୟଂ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ ପସନ୍ନୋ, ମୟା ଚ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଦୁକ୍କରଂ କତଂ, ଦୁକ୍କରକାରେ ପସୀଦନ୍ତେନାପି ଅନେନ ମୟି ପସୀଦିତବ୍ବଂ ସିୟା, ସୋପିସ୍ସ ପସାଦୋ ମୟି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ତତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଦାନମ୍ପି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାପି ଧମ୍ମଦେସନାପି ମେଥୁନୱିରତିପି ସଦାରସନ୍ତୋସୋପି ଉପୋସଥୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋପି ସକଲସାସନମ୍ପି ଅଜ୍ଝାସୟୋପି ୱୀରିୟମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘କିଂ ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,
କିସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।
ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,
ଇଦଞ୍ଚ ତେ ନାଗ ମହାୱିମାନଂ ॥
ସଦ୍ଧା ଉଭୋ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା ।
ଓପାନଭୂତଂ ମେ ଘରଂ ତଦାସି,
ସନ୍ତପ୍ପିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ॥
ତଂ ମେ ୱତଂ ତଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,
ତସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।
ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,
ଇଦଞ୍ଚ ମେ ଧୀର ମହାୱିମାନ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୯୨, ୧୫୯୩, ୧୫୯୫) –
ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପୁଣ୍ଣକଜାତକେ ଦାନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘କେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, କେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।
କେନ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତି ॥
ତେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, ତେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।
ତେନ ମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୨୭୫) –
ଇମସ୍ମିଂ ଅଙ୍କୁରପେତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏୱଂ ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିତ୍ତିରିୟଂ ନାମ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅହୋସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୧) ଇମସ୍ମିଂ ତିତ୍ତିରଜାତକେ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ ମେ ପଞ୍ଚସିଖ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ ନ ନିରୋଧାୟ, ୟାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ଇମସ୍ମିଂ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ମିଂ, ସହସ୍ସଂ ମଚ୍ଚୁହାୟିନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୪) ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ପରେ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତେ ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।
ଅମ୍ହେ ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମ,
ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୭) –
ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକେ ସଦାରସନ୍ତୋସୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।
ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୮.୭୫) –
ଏୱଂ ନିମିଜାତକେ ଅତ୍ତଦମନୱସେନ କତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଉପୋସଥୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ ମେ, ପଞ୍ଚସିଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୪) ପାସାଦିକସୁତ୍ତେ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ଫଲାସାୱ ସମିଜ୍ଝତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ଏୱଂ ଜାନାହି ଗାମଣୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୮) –
ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ୱୀରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୱୀରିୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ହି ଇଦମେୱ ସୁତ୍ତଂ । ତଦେତଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ଦୁକ୍କରସ୍ସ କତତ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ତପସ୍ସୀ ସୁଦଂ ହୋମୀତି ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ତପନିସ୍ସିତକୋ ହୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମତପସ୍ସୀତି ପରମୋ ତପସ୍ସୀ, ତପନିସ୍ସିତକାନଂ ଉତ୍ତମୋ । ଲୂଖୋ ସୁଦଂ ହୋମୀତି ଲୂଖୋ ହୋମି । ଜେଗୁଚ୍ଛୀତି ପାପଜେଗୁଚ୍ଛିକୋ । ପୱିୱିତ୍ତୋ ସୁଦଂ ହୋମୀତି ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅହଂ ହୋମି । ତତ୍ରାସ୍ସୁ ମେ ଇଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତାତି ତତ୍ର ଚତୁରଙ୍ଗେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଇଦଂ ମମ ତପସ୍ସିତାୟ ହୋତି, ତପନିସ୍ସିତକଭାୱେ ମୟ୍ହଂ ଇଦଂ ଅଚେଲକାଦିତପସ୍ସିତକତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ଅଚେଲକୋତି ନିଚ୍ଚେଲୋ ନଗ୍ଗୋ । ମୁତ୍ତାଚାରୋତି ୱିସଟ୍ଠାଚାରୋ, ଉଚ୍ଚାରକମ୍ମାଦୀସୁ ଲୋକିୟକୁଲପୁତ୍ତାଚାରେନ ୱିରହିତୋ, ଠିତକୋୱ ଉଚ୍ଚାରଂ କରୋମି, ପସ୍ସାୱଂ କରୋମି, ଖାଦାମି ଭୁଞ୍ଜାମି ଚ । ହତ୍ଥାପଲେଖନୋତି ହତ୍ଥେ ପିଣ୍ଡମ୍ହି ଠିତେ ଜିୱ୍ହାୟ ହତ୍ଥଂ ଅପଲିଖାମି, ଉଚ୍ଚାରଂ ୱା କତ୍ୱା ହତ୍ଥସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଅପଲିଖାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ତେ କିର ଦଣ୍ଡକଂ ସତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଏୱମକାସି । ଭିକ୍ଖାଗହଣତ୍ଥଂ ଏହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଏତୀତି ନ ଏହିଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ। ତେନ ହି ତିଟ୍ଠ ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତୋପି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନ ତିଟ୍ଠଭଦ୍ଦନ୍ତିକୋ। ତଦୁଭୟମ୍ପି ତିତ୍ଥିୟା ଏୱଂ ଏତସ୍ସ ୱଚନଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନ କରୋନ୍ତି । ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ଅକାସିନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଭିହଟନ୍ତି ପୁରେତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହଟଂ ଭିକ୍ଖଂ । ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତନ୍ତି ଇଦଂ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତନ୍ତି ଏୱଂ ଆରୋଚିତଭିକ୍ଖଂ । ନ ନିମନ୍ତନନ୍ତି ଅସୁକଂ ନାମ କୁଲଂ ୱା ୱୀଥିଂ ୱା ଗାମଂ ୱା ପୱିସେୟ୍ୟାଥାତି ଏୱଂ ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖମ୍ପି ନ ସାଦିୟାମି ନ ଗଣ୍ହାମି ।
ନ କୁମ୍ଭିମୁଖାତି କୁମ୍ଭିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହାମି । ନ କଳୋପିମୁଖାତି କଳୋପୀତି ଉକ୍ଖଲି ୱା ପଚ୍ଛି ୱା । ତତୋପି ନ ଗଣ୍ହାମି । କସ୍ମା ? କୁମ୍ଭିକଳୋପିୟୋ ମଂ ନିସ୍ସାୟ କଟଚ୍ଛୁନା ପହାରଂ ଲଭନ୍ତୀତି । ନ ଏଳକମନ୍ତରନ୍ତି ଉମ୍ମାରଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନଂ ନ ଗଣ୍ହାମି । କସ୍ମା ? ଅୟଂ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନ୍ତରକରଣଂ ଲଭତୀତି । ଦଣ୍ଡମୁସଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଭୁଞ୍ଜମାନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଦେନ୍ତେ ନ ଗଣ୍ହାମି । କସ୍ମା ? କବଳନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି । ନ ଗବ୍ଭିନିୟାତିଆଦୀସୁ ପନ ଗବ୍ଭିନିୟା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଦାରକୋ କିଲମତି, ପାୟନ୍ତିୟା ଦାରକସ୍ସ ଖୀରନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ପୁରିସନ୍ତରଗତାୟ ରତିଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି ନ ଗଣ୍ହାମି । ନ ସଂକିତ୍ତୀସୂତି ସଂକିତ୍ତେତ୍ୱା କତଭତ୍ତେସୁ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖସମୟେ କିର ଅଚେଲକସାୱକା ଅଚେଲକାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତତୋ ତତୋ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ସମାଦପେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ପଚନ୍ତି । ଉକ୍କଟ୍ଠାଚେଲକୋ ତତୋପି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ନ ୟତ୍ଥ ସାତି ୟତ୍ଥ ସୁନଖୋ ପିଣ୍ଡଂ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅଦତ୍ୱା ଆହଟଂ ନ ଗଣ୍ହାମି । କସ୍ମା ? ଏତସ୍ସ ପିଣ୍ଡନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି । ସଣ୍ଡସଣ୍ଡଚାରିନୀତି ସମୂହସମୂହଚାରିନୀ, ସଚେ ହି ଅଚେଲକଂ ଦିସ୍ୱା ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସାମାତି ମାନୁସକା ଭତ୍ତଗେହଂ ପୱିସନ୍ତି । ତେସୁ ଚ ପୱିସନ୍ତେସୁ କଳୋପିମୁଖାଦୀସୁ ନିଲୀନା ମକ୍ଖିକା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ସଣ୍ଡସଣ୍ଡା ଚରନ୍ତି । ତତୋ ଆହଟଂ ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହାମି । କସ୍ମା ? ମଂ ନିସ୍ସାୟ ମକ୍ଖିକାନଂ ଗୋଚରନ୍ତରାୟୋ ଜାତୋତି, ଅହମ୍ପି ତଥା ଅକାସିଂ । ନ ଥୁସୋଦକନ୍ତି ସବ୍ବସସ୍ସସମ୍ଭାରେହି କତଂ ଲୋଣସୋୱୀରକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁରାପାନମେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବେସୁପି ସାୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ ।
ଏକାଗାରିକୋତି ୟୋ ଏକସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ଏକାଲୋପିକୋତି ୟୋ ଏକେନେୱ ଆଲୋପେନ ୟାପେତି । ଦ୍ୱାଗାରିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକିସ୍ସାପି ଦତ୍ତିୟାତି ଏକାୟ ଦତ୍ତିୟା । ଦତ୍ତି ନାମ ଏକା ଖୁଦ୍ଦକପାତି ହୋତି, ୟତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଭିକ୍ଖଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ଏକାହିକନ୍ତି ଏକଦିୱସନ୍ତରିକଂ । ଅଦ୍ଧମାସିକନ୍ତି ଅଦ୍ଧମାସନ୍ତରିକଂ । ପରିୟାୟଭତ୍ତଭୋଜନନ୍ତି ୱାରଭତ୍ତଭୋଜନଂ । ଏକାହୱାରେନ ଦ୍ୱୀହୱାରେନ ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅଡ୍ଢମାସୱାରେନାତି ଏୱଂ ଦିୱସୱାରେନ ଆଭତଂ ଭତ୍ତଭୋଜନଂ ।
ସାକଭକ୍ଖୋତି ଅଲ୍ଲସାକଭକ୍ଖୋ । ସାମାକଭକ୍ଖୋତି ସାମାକତଣ୍ଡୁଲଭକ୍ଖୋ । ନୀୱାରାଦୀସୁ ନୀୱାରା ନାମ ତାୱ ଅରଞ୍ଞେ ସୟଂଜାତୱୀହିଜାତି । ଦଦ୍ଦୁଲନ୍ତି ଚମ୍ମକାରେହି ଚମ୍ମଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତକସଟଂ । ହଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସିଲେସୋପି ସେୱାଲୋପି କଣିକାରାଦିରୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାସୋପି । କଣନ୍ତି କୁଣ୍ଡକଂ। ଆଚାମୋତି ଭତ୍ତଉକ୍ଖଲିକାୟ ଲଗ୍ଗୋ ଝାମଓଦନୋ, ତଂ ଛଡ୍ଡିତଟ୍ଠାନେ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦତି । ‘‘ଓଦନକଞ୍ଜିୟ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପିଞ୍ଞାକାଦୟୋ ପାକଟା ଏୱ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜୀତି ପତିତଫଲଭୋଜୀ ।
ସାଣାନୀତି ସାଣୱାକଚୋଳାନି । ମସାଣାନୀତି ମିସ୍ସକଚୋଳାନି । ଛୱଦୁସ୍ସାନୀତି ମତସରୀରତୋ ଛଡ୍ଡିତୱତ୍ଥାନି । ଏରକତିଣାଦୀନି ୱା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନାନି । ପଂସୁକୂଲାନୀତି ପଥୱିୟଂ ଛଡ୍ଡିତନନ୍ତକାନି । ତିରିତାନୀତି ରୁକ୍ଖତ୍ତଚୱତ୍ଥାନି । ଅଜିନନ୍ତି ଅଜିନମିଗଚମ୍ମଂ । ଅଜିନକ୍ଖିପନ୍ତି ତଦେୱ ମଜ୍ଝେ ଫାଲିତଂ । ସଖୁରକନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । କୁସଚୀରନ୍ତି କୁସତିଣଂ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀରଂ । ୱାକଚୀରଫଲକଚୀରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେସକମ୍ବଲନ୍ତି ମନୁସ୍ସକେସେହି କତକମ୍ବଲଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାନି କାନିଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ, କେସକମ୍ବଲୋ ତେସଂ ପଟିକୁଟ୍ଠୋ ଅକ୍ଖାୟତି । କେସକମ୍ବଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀତେ ସୀତୋ, ଉଣ୍ହେ ଉଣ୍ହୋ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୮) । ୱାଲକମ୍ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସୱାଲାଦୀହି କତକମ୍ବଲଂ । ଉଲୂକପକ୍ଖକନ୍ତି ଉଲୂକପତ୍ତାନି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନଂ । ଉବ୍ଭଟ୍ଠକୋତି ଉଦ୍ଧଂ ଠିତକୋ । ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଉକ୍କୁଟିକୱୀରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଉକ୍କୁଟିକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । କଣ୍ଟକାପସ୍ସୟିକୋତି ଅୟକଣ୍ଟକେ ୱା ପକତିକଣ୍ଟକେ ୱା ଭୂମିୟଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠାନଚଙ୍କମାଦୀନି କରୋମୀତି ଦସ୍ସେତି । ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସୟନ୍ତୋପି ତତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେମି । ସାୟଂ ତତିୟମସ୍ସାତି ସାୟତତିୟକଂ। ପାତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ସାୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପାପଂ ପୱାହେସ୍ସାମୀତି ଉଦକୋରୋହନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରାମୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୫୬.ନେକୱସ୍ସଗଣିକନ୍ତି ନେକୱସ୍ସଗଣସଞ୍ଜାତଂ । ରଜୋଜଲ୍ଲନ୍ତି ରଜମଲଂ, ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ରଜୋଜଲ୍ଲକୱତସମାଦାନକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଜେଗୁଚ୍ଛିସ୍ମିନ୍ତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଭାୱେ । ୟାୱ ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ହିପୀତି ୟାୱ ଉଦକଥେୱକେପି ମମ ଦୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସକ୍ଖରକଠଲଦଣ୍ଡକୱାଲିକାଦୀସୁ । ତେ କିର ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ ଚ ଏତେ ଚ ସକ୍ଖରକଠଲାଦୟୋ ଖୁଦ୍ଦକପାଣାତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୟାୱ ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ହିପି ମେ ଦୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତୀ’’ତି । ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ନ ହନାମି ନ ୱିନାସେମି, କିଂ କାରଣା । ମାହଂ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ୱିସମଗତେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦେସିନ୍ତି । ନିନ୍ନଥଲତିଣଗ୍ଗରୁକ୍ଖସାଖାଦୀସୁ ୱିସମଟ୍ଠାନେ ଗତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁସଙ୍ଖାତେ ଖୁଦ୍ଦକପାଣେ ସଙ୍ଘାତଂ ୱଧଂ ମା ଆପାଦେସିନ୍ତି । ଏତମତ୍ଥଂ ‘‘ସତୋୱ ଅଭିକ୍କମାମୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଚେଲକେସୁ କିର ଭୂମିଂ ଅକ୍କନ୍ତକାଲତୋ ପଭୁତି ସୀଲୱା ନାମ ନତ୍ଥି । ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଦୁସ୍ସୀଲାୱ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଗେହେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାପି ଦୁସ୍ସୀଲାୱ ହୁତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଦୁସ୍ସୀଲାୱ ହୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଦା ପନ ମୋରପିଞ୍ଛେନ ଫଲକଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦନ୍ତି, ତଦା ସୀଲୱନ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି ।
ୱନକମ୍ମିକନ୍ତି କନ୍ଦମୂଲଫଲାଫଲାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱନେ ୱିଚରନ୍ତଂ । ୱନେନ ୱନନ୍ତି ୱନତୋ ୱନଂ, ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସଂପତାମୀତି ଗଚ୍ଛାମି । ଆରଞ୍ଞକୋତି ଅରଞ୍ଞେ ଜାତୱୁଦ୍ଧୋ, ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଜୀୱକକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ପାସଣ୍ଡପରିଗ୍ଗଣ୍ହଣତ୍ଥାୟ ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି, ନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ପନ ଞତ୍ୱାପି ନ ଉପ୍ପବ୍ବଜ୍ଜିତୋ, ବୋଧିସତ୍ତା ହି ୟଂ ୟଂ ଠାନଂ ଉପେନ୍ତି, ତତୋ ଅନିୱତ୍ତିତଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପନ ମା ମଂ କୋଚି ଅଦ୍ଦସାତି ତତୋୱ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ମା ମଂ ତେ ଅଦ୍ଦସଂସୁ ଅହଞ୍ଚ ମା ତେ ଅଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ।
ଗୋଟ୍ଠାତି ଗୋୱଜା । ପଟ୍ଠିତଗାୱୋତି ନିକ୍ଖନ୍ତଗାୱୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁକ୍କୁଣ୍ଡିକୋତି ୱନନ୍ତେୟେୱ ଠିତୋ ଗୋପାଲକାନଂ ଗାୱୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅପଗତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ଚ ଜଣ୍ଣୁକାନି ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚତୁକ୍କୁଣ୍ଡିକୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ସୁଦଂ ଆହାରେମୀତି ମହଲ୍ଲକୱଚ୍ଛକାନଂ ଗୋମୟାନି କସଟାନି ନିରୋଜାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟାନି ତରୁଣୱଚ୍ଛକାନଂ ଖୀରପାନେନେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ସଓଜାନି ଗୋମୟାନି ତାନି କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଖାଦିତ୍ୱା ପୁନ ୱନସଣ୍ଡମେୱ ପୱିସତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତାନି ସୁଦଂ ଆହାରେମୀ’’ତି । ୟାୱକୀୱଞ୍ଚ ମେତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ମମ ସକଂ ମୁତ୍ତକରୀସଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂ ହୋତି । ୟାୱ ମେ ଦ୍ୱାରୱଳଞ୍ଜୋ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ, ତାୱ ତଦେୱ ଆହାରେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପରିକ୍ଖୀଣମଂସଲୋହିତୋ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଦ୍ୱାରୱଳଞ୍ଜୋ ୱଚ୍ଛକାନଂ ଗୋମୟାନି ଆହାରେମି । ମହାୱିକଟଭୋଜନସ୍ମିନ୍ତି ମହନ୍ତେ ୱିକଟଭୋଜନେ, ଅପକତିଭୋଜନେତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୭.ତତ୍ରାସ୍ସୁଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ହୋତୀତି । ତତ୍ରାତି ପୁରିମୱଚନାପେକ୍ଖନଂ । ସୁଦନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ସାରିପୁତ୍ତାତି ଆଲପନଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ତତ୍ରାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିଂସନକଂ ୱନସଣ୍ଡନ୍ତି, ତତ୍ର ୟୋ ସୋ ଭିଂସନକୋ ୱନସଣ୍ଡୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ହୋତି, ଭିଂସନକକିରିୟାୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ହୋତି ? ଇଦଂ ହୋତି, ୟୋ କୋଚି ଅୱୀତରାଗୋ…ପେ॰… ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତୀତି ।
ଅଥ ୱା ତତ୍ରାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ । ସୁ ଇତି ନିପାତୋ । କିଂ ସୁ ନାମ ତେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଇଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ସୁଦନ୍ତି ସୁ ଇଦଂ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଇକାରଲୋପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କିଂ ସୂଧୱିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା, ତସ୍ସ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିଂସନକସ୍ସ ୱନସଣ୍ଡସ୍ସ ଭିଂସନକତସ୍ମିଂ ଇଦଂସୁ ହୋତୀତି । ଭିଂସନକତସ୍ମିନ୍ତି ଭିଂସନକଭାୱେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ଭିଂସନକତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତିୟେୱ ୱା ପାଠୋ, ଭିଂସନକତାୟ ଇତି ୱା ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ, ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଭିଂସନକଭାୱେ ଇଦଂସୁ ହୋତି, ଭିଂସନକଭାୱନିମିତ୍ତଂ ଭିଂସନକଭାୱହେତୁ, ଭିଂସନକଭାୱପଚ୍ଚୟା ଇଦଂସୁ ହୋତି । ୟୋ କୋଚି ଅୱୀତରାଗୋ ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତି ବହୁତରାନି ଲୋମାନି ହଂସନ୍ତି, ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖାନି ସୂଚିସଦିସାନି କଣ୍ଟକସଦିସାନି ଚ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅପ୍ପାନି ନ ହଂସନ୍ତି, ବହୁତରାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ହଂସନ୍ତି, ଅପ୍ପକାନଂ ଅତିସୂରପୁରିସାନଂ ନ ହଂସନ୍ତୀତି ।
ଅନ୍ତରଟ୍ଠକାତି ମାଘମାସସ୍ସ ଅୱସାନେ ଚତସ୍ସୋ, ଫଗ୍ଗୁଣମାସସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚତସ୍ସୋତି ଏୱଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠରତ୍ତି । ଅବ୍ଭୋକାସେତି ମହାସତ୍ତୋ ହିମପାତସମୟେ ରତ୍ତିଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱିହରତି, ଅଥସ୍ସ ଲୋମକୂପେସୁ ଆୱୁତମୁତ୍ତା ୱିୟ ହିମବିନ୍ଦୂନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସରୀରଂ ସେତଦୁକୂଲପାରୁତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଦିୱା ୱନସଣ୍ଡେତି ଦିୱା ହିମବିନ୍ଦୂସୁ ସୂରିୟାତପସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱିଗତେସୁ ଅସ୍ସାସୋପି ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ସୂରିୟେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେୟେୱ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସତି, ତତ୍ରାପିସ୍ସ ସୂରିୟାତପେନ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ହିମଂ ସରୀରେୟେୱ ପତତି । ଦିୱା ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱିହରାମି ରତ୍ତିଂ ୱନସଣ୍ଡେତି ଗିମ୍ହକାଲେ କିରେସ ଦିୱା ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱିହାସି, ତେନସ୍ସ କଚ୍ଛେହି ସେଦଧାରା ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ରତ୍ତିଂ ଅସ୍ସାସୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ସୂରିୟେ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେୟେୱ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସତି । ଅଥସ୍ସ ଦିୱା ଗହିତଉସ୍ମେ ୱନସଣ୍ଡେ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପରିଦୟ୍ହିତ୍ଥ । ଅନଚ୍ଛରିୟାତି ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟା । ପଟିଭାସୀତି ଉପଟ୍ଠାସି ।
ସୋତତ୍ତୋତି ଦିୱା ଆତପେନ ରତ୍ତିଂ ୱନଉସ୍ମାୟ ସୁତତ୍ତୋ । ସୋସିନ୍ନୋତି ରତ୍ତିଂ ହିମେନ ଦିୱା ହିମୋଦକେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତିନ୍ତୋ । ଭିଂସନକେତି ଭୟଜନକେ । ନଗ୍ଗୋତି ନିଚ୍ଚେଲୋ । ନିୱାସନପାରୁପନେ ହି ସତି ସୀତଂ ୱା ଉଣ୍ହଂ ୱା ନ ଅତିବାଧେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ମେ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ଚଗ୍ଗିମାସିନୋତି ଅଗ୍ଗିମ୍ପି ନ ଉପଗତୋ । ଏସନାପସୁତୋତି ସୁଦ୍ଧିଏସନତ୍ଥାୟ ପସୁତୋ, ପୟୁତ୍ତୋ । ମୁନୀତି, ତଦା ଅତ୍ତାନଂ ମୁନୀତି କତ୍ୱା କଥେତି ।
ଛୱଟ୍ଠିକାନୀତି ଉପଡ୍ଢଦଡ୍ଢାନି ଅଟ୍ଠୀନି । ଉପଧାୟାତି ୟଥା ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗାମଣ୍ଡଲାତି ଗୋପାଲଦାରକା । ତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସୁମେଧ, ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କସ୍ମା ନିସିନ୍ନୋ, କଥେହୀତି ୱଦନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଧୋମୁଖୋ ନିସୀଦତି, ନ କଥେତି । ଅଥ ନଂ ତେ ଅକଥେତୁଂ ନ ଦସ୍ସାମାତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଓଟ୍ଠୁଭନ୍ତି ସରୀରେ ଖେଳଂ ପାତେନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏୱମ୍ପି ନ କଥେତି । ଅଥ ନଂ ତ୍ୱଂ ନ କଥେସୀତି ଓମୁତ୍ତେନ୍ତି ପସ୍ସାୱମସ୍ସ ଉପରି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏୱମ୍ପି ନ କଥେତିୟେୱ । ତତୋ ନଂ କଥେହି କଥେହୀତି ପଂସୁକେନ ଓକିରନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏୱମ୍ପି ନ କଥେତିୟେୱ । ଅଥସ୍ସ ନ କଥେସୀତି ଦଣ୍ଡକସଲାକା ଗହେତ୍ୱା କଣ୍ଣସୋତେସୁ ପୱେସେନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖା ତିବ୍ବା କଟୁକା ୱେଦନା ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ନ କରିସ୍ସାମୀତି ମତକୋ ୱିୟ ଅଚ୍ଛତି । ତେନାହ ‘‘ନ ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଅଭିଜାନାମି ତେସୁ ପାପକଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତି । ନ ମୟା ତେସୁ ପାପକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପେକ୍ଖାୱିହାରସ୍ମିଂ ହୋତୀତି ଉପେକ୍ଖାୱିହାରୋ ହୋତି । ୱିହାରୋ ଏୱ ହି ୱିହାରସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ଚ ‘‘ଇଦଂସୁ ମେ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟଂସୁ ମେତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞାନିପି ଏୱରୂପାନି ପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଇମିନା ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ପୂରିତଂ ଉପେକ୍ଖାୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ –
‘‘ସୁଖପତ୍ତୋ ନ ରଜ୍ଜାମି, ଦୁକ୍ଖେ ନ ହୋମି ଦୁମ୍ମନୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ତୁଲିତୋ ହୋମି, ଏସା ମେ ଉପେକ୍ଖାପାରମୀ’’ତି ॥
ଦୁକ୍କରକାରିକାଦିସୁଦ୍ଧିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଆହାରସୁଦ୍ଧିୱଣ୍ଣନା
୧୫୮.ଆହାରେନସୁଦ୍ଧୀତି କୋଲାଦିନା ଏକଚ୍ଚେନ ପରିତ୍ତକଆହାରେନ ସକ୍କା ସୁଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିନୋ ହୋନ୍ତି । ଏୱମାହଂସୂତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । କୋଲେହୀତି ପଦରେହି । କୋଲୋଦକନ୍ତି କୋଲାନି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କତପାନକଂ । କୋଲୱିକତିନ୍ତି କୋଲସାଳୱକୋଲପୂୱକୋଲଗୁଳାଦିକୋଲୱିକାରଂ । ଏତପରମୋତି ଏତଂ ପମାଣଂ ପରମଂ ଅସ୍ସାତି ଏତପରମୋ । ତଦା ଏକନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ପନ ନ ବେଲୁୱପକ୍କତାଲପକ୍କପମାଣୋ କୋଲୋ ହୋତି, ୟଂ ଏତରହି କୋଲସ୍ସ ପମାଣଂ, ଏତ୍ତକୋୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୫୯.ଅଧିମତ୍ତକସିମାନନ୍ତି ଅତିୱିୟ କିସଭାୱଂ । ଆସୀତିକପବ୍ବାନି ୱା କାଳପବ୍ବାନି ୱାତି ୟଥା ଆସୀତିକୱଲ୍ଲିୟା ୱା କାଳୱଲ୍ଲିୟା ୱା ସନ୍ଧିଟ୍ଠାନେସୁ ମିଲାୟିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଉନ୍ନତୁନ୍ନତାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଓଟ୍ଠପଦନ୍ତି ୟଥା ଓଟ୍ଠସ୍ସ ପଦଂ ମଜ୍ଝେ ଗମ୍ଭୀରଂ ହୋତି, ଏୱମେୱଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମିଲାତେ ମଂସଲୋହିତେ ୱଚ୍ଚଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଆନିସଦଂ ମଜ୍ଝେ ଗମ୍ଭୀରଂ ହୋତି । ଅଥସ୍ସ ଭୂମିୟଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ସରପୋଙ୍ଖେନ ଅକ୍କନ୍ତଂ ୱିୟ ମଜ୍ଝେ ଉନ୍ନତଂ ହୋତି । ୱଟ୍ଟନାୱଳୀତି ୟଥା ରଜ୍ଜୁୟା ଆୱୁନିତ୍ୱା କତା ୱଟ୍ଟନାୱଳୀ ୱଟ୍ଟନାନଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନିନ୍ନା ହୋତି, ୱଟ୍ଟନଟ୍ଠାନେସୁ ଉନ୍ନତା, ଏୱଂ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକୋ ଉନ୍ନତାୱନତୋ ହୋତି, ଜରସାଲାୟ ଗୋପାନସିୟୋତି ଜିଣ୍ଣସାଲାୟ ଗୋପାନସିୟୋ, ତା ୱଂସତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ମଣ୍ଡଲତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଭୂମିୟନ୍ତି; ଏୱଂ ଏକା ଉପରି ହୋତି, ଏକା ହେଟ୍ଠାତି ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗା ଭୱନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପନ ନ ଏୱଂ ଫାସୁଳିୟୋ, ତସ୍ସ ହି ଲୋହିତେ ଛିନ୍ନେ ମଂସେ ମିଲାତେ ଫାସୁଳନ୍ତରେହି ଚମ୍ମାନି ହେଟ୍ଠା ଓତିଣ୍ଣାନି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଓକ୍ଖାୟିକାତି ହେଟ୍ଠା ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ତସ୍ସ କିର ଲୋହିତେ ଛିନ୍ନେ ମଂସେ ମିଲାତେ ଅକ୍ଖିଆୱାଟକା ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତେନସ୍ସ ଏୱରୂପା ଅକ୍ଖିତାରକା ଅହେସୁଂ । ଆମକଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଅତିତରୁଣକାଲେ ଛିନ୍ନୋ, ସୋ ହି ୱାତାତପେନ ସଂଫୁସତି ଚେୱ ମିଲାୟତି ଚ । ୟାୱସ୍ସୁ ମେ, ସାରିପୁତ୍ତାତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ମୟ୍ହଂ ଉଦରଚ୍ଛୱି ୟାୱ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ଅଲ୍ଲୀନା ହୋତି । ଅଥ ୱା ୟାୱସ୍ସୁ ମେ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭାରିୟଭାରିୟା ଅହୋସି ଦୁକ୍କରକାରିକା, ମୟ୍ହଂ ଉଦରଚ୍ଛୱି ୟାୱ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ଅଲ୍ଲୀନା ଅହୋସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀତି ସହଉଦରଚ୍ଛୱିଂ ଗଣ୍ହାମି । ଉଦରଚ୍ଛୱିଂୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀତି ସହପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହାମି । ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ପପତାମୀତି ତସ୍ସ ହି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱତ୍ଥାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପସ୍ସାୱୋ ନେୱ ନିକ୍ଖମତି, ୱଚ୍ଚଂ ପନ ଏକଂ ଦ୍ୱେ କଟକଟ୍ଠିମତ୍ତଂ ନିକ୍ଖମତି । ବଲୱଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତ୍ଥେୱ ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ଭୂମିୟଂ ପତତି । ତେନାହ ‘‘ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ପପତାମୀ’’ତି । ତମେୱ କାୟନ୍ତି ତଂ ଏକନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ କାୟଂ । ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତେ ପନ ପଚ୍ଛିମଭୱିକକାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମମେୱ କାୟନ୍ତି ଆହ । ପୂତିମୂଲାନୀତି ମଂସେ ୱା ଲୋହିତେ ୱା ସତି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତସ୍ସ ପନ ଅଭାୱେ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡେ ଲୋମାନି ୱିୟ ହତ୍ଥେୟେୱ ଲଗ୍ଗନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୂତିମୂଲାନି ଲୋମାନି କାୟସ୍ମା ପତନ୍ତୀ’’ତି ।
ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସନ୍ତି ଅରିୟଭାୱଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଂ । ଇମିସ୍ସାୟେୱ ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଅନଧିଗମା । ୟାୟଂ ଅରିୟାତି ୟା ଅୟଂ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଧିଗତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଏତରହି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗତତ୍ତା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଧିଗତା, ଏୱଂ ଏକନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଅନଧିଗତତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ନାଧିଗତୋସ୍ମୀତି, ମଜ୍ଝିମଭାଣକତ୍ଥେରା ପନାହୁ, ଇମିସ୍ସାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାପି ୟାୟଂ ଅରିୟାତି ୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାପି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟେୱ । ଅଥ ନେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ମଗ୍ଗଂ ନାଧିଗତୋସ୍ମୀତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଆୱୁସୋ, କିଞ୍ଚାପି ଦୀପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ଦ୍ୱେପି ପନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟେୱାତି, ଏତଦେୱ ଚେତ୍ଥ ୟୁତ୍ତଂ । ଇତରଥା ହି ୟା ଅୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସୋ ଅନନୁରୂପୋ ସିୟା ।
ଆହାରସୁଦ୍ଧିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଆଦିୱଣ୍ଣନା
୧୬୦.ସଂସାରେନ ସୁଦ୍ଧୀତି ବହୁକଂ ସଂସରିତ୍ୱା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଉପପତ୍ତିୟା ସୁଦ୍ଧୀତି ବହୁକଂ ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ଆୱାସେନ ସୁଦ୍ଧୀତି ବହୂସୁ ଠାନେସୁ ୱସିତ୍ୱା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତୀସୁପି ଠାନେସୁ ସଂସରଣକୱସେନ ସଂସାରୋ। ଉପପଜ୍ଜନକୱସେନ ଉପପତ୍ତି। ୱସନକୱସେନ ଆୱାସୋତି ଖନ୍ଧାୟେୱ ୱୁତ୍ତା । ୟଞ୍ଞେନାତି ବହୁୟାଗେ ୟଜିତ୍ୱା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତେନାତି ତୀହି ସଙ୍ଖେହି ଖତ୍ତିୟାଭିସେକେନ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସିତ୍ତେନ । ଅଗ୍ଗିପାରିଚରିୟାୟାତି ବହୁଅଗ୍ଗିପରିଚରଣେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି ।
୧୬୧.ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୁସୁକାଳକେସୋତି ସୁଟ୍ଠୁ କାଳକେସୋ । ଭଦ୍ରେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଇମିନାସ୍ସ ୟେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୟୁୱା, ତଂ ୟୋବ୍ବନଂ ଭଦ୍ଦଂ ଲଦ୍ଧକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଠମେନ ୱୟସାତି ପଠମୱୟୋ ନାମ ତେତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ, ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନାତି ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିଭାୱେନ । ଜିଣ୍ଣୋତି ଜରାଜିଣ୍ଣୋ । ୱୁଦ୍ଧୋତି ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠିତଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ । ମହଲ୍ଲକୋତି ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ । ଅଦ୍ଧଗତୋତି ବହୁଅଦ୍ଧାନଂ ଗତୋ ଚିରକାଲାତିକ୍କନ୍ତୋ । ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ୱସ୍ସସତସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସଂ ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଆସୀତିକୋ ମେ ୱୟୋ ୱତ୍ତତୀତି ଇମଂ କିର ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାନସଂୱଚ୍ଛରେ କଥେସି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ପରମାୟାତି ଉତ୍ତମାୟ । ସତିୟାତିଆଦୀସୁ ପଦସତମ୍ପି ପଦସହସ୍ସମ୍ପି ୱଦନ୍ତସ୍ସେୱ ଗହଣସମତ୍ଥତା ସତି ନାମ । ତଦେୱ ଆଧାରଣଉପନିବନ୍ଧନସମତ୍ଥତା ଗତି ନାମ । ଏୱଂ ଗହିତଂ ଧାରିତଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୱୀରିୟଂ ଧିତି ନାମ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତା ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ନାମ ।
ଦଳ୍ହଧମ୍ମା ଧନୁଗ୍ଗହୋତି ଦଳ୍ହଂ ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ଇସ୍ସାସୋ । ଦଳ୍ହଧନୁ ନାମ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଦ୍ୱିସହସ୍ସଥାମଂ ନାମ ୟସ୍ସ ଆରୋପିତସ୍ସ ଜିୟାବଦ୍ଧୋ ଲୋହସୀସାଦୀନଂ ଭାରୋ ଦଣ୍ଡେ ଗହେତ୍ୱା ୟାୱ କଣ୍ଡପ୍ପମାଣା ଉକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପଥୱିତୋ ମୁଚ୍ଚତି । ସିକ୍ଖିତୋତି ଦସ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଆଚରିୟକୁଲେ ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋ । କତହତ୍ଥୋତି କୋଚି ସିପ୍ପମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । କତହତ୍ଥୋ ନ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ କତହତ୍ଥୋ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱୋ । କତୂପାସନୋତି ରାଜକୁଲାଦୀସୁ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପୋ । ଲହୁକେନ ଅସନେନାତି ଅନ୍ତୋ ସୁସିରଂ କତ୍ୱା ତୂଲାଦୀନି ପୂରେତ୍ୱା କତଲାଖାପରିକମ୍ମେନ ସଲ୍ଲହୁକକଣ୍ଡେନ । ଏୱଂ କତଞ୍ହି ଏକଉସଭଗାମୀ ଦ୍ୱେ ଉସଭାନି ଗଚ୍ଛତି, ଅଟ୍ଠଉସଭଗାମୀ ସୋଳସଉସଭାନି ଗଚ୍ଛତି । ଅପ୍ପକସିରେନାତି ନିଦୁକ୍ଖେନ । ଅତିପାତେୟ୍ୟାତି ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଅଧିମତ୍ତସତିମନ୍ତୋତି ୟଥା ସୋ ଧନୁଗ୍ଗହୋ ତଂ ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲଛାୟଂ ସୀଘଂ ଏୱ ଅତିକ୍କମେତି, ଏୱଂ ପଦସତମ୍ପି ପଦସହସ୍ସମ୍ପି ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଉପଧାରେତୁଂ ସଜ୍ଝାୟିତୁଂ ଅତ୍ଥକାରଣାନି ଚ ଉପପରିକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତାତି ଅସିତପୀତାଦୀନି ହି ଭଗୱତାପି କାତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୂହିପି । ତସ୍ମା ତେସଂ କରଣମତ୍ତକାଲଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅପରିୟାଦିନ୍ନାୟେୱାତି ଅପରିକ୍ଖୀଣାୟେୱ । ସଚେ ହି ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅଞ୍ଞୋ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନଂ, ଅଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ, ଅୟ୍ୟୋ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ । ଇମିନା ପୁଟ୍ଠଂ ଅହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଏକୋ ଏକଂ ନ ଓଲୋକେତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେସଂ ୱାରୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ୱାରୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱିଦତ୍ଥିଚତୁରଙ୍ଗୁଲଛାୟଂ ଅତିକ୍କମତୋ ପୁରେତରଂୟେୱ ଭଗୱା ଚୁଦ୍ଦସୱିଧେନ କାୟାନୁପସ୍ସନଂ, ନୱୱିଧେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନଂ, ସୋଳସୱିଧେନ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ, ପଞ୍ଚୱିଧେନ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନଂ କଥେତି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ୱା ତାୱ ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ । ସଚେ ହି ଅଞ୍ଞେ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ, ଅଞ୍ଞେ ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ, ଅଞ୍ଞେ ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ, ଅଞ୍ଞେ ପଞ୍ଚ ବଲେସୁ, ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ, ଅଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗେସୁ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ତମ୍ପି ଭଗୱା କଥେୟ୍ୟ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ୱା ଏତେ ଅଟ୍ଠ । ସଚେ ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତତିଂସ ଜନା ବୋଧିପକ୍ଖିୟେସୁ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ତମ୍ପି ଭଗୱା ତାୱଦେୱ କଥେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ୟାୱତା ହି ଲୋକିୟମହାଜନା ଏକଂ ପଦଂ କଥେନ୍ତି । ତାୱ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଅଟ୍ଠ ପଦାନି କଥେତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେ ପନ ଏକଂ ପଦଂ କଥେନ୍ତେୟେୱ ଭଗୱା ସୋଳସପଦାନି କଥେତି । କସ୍ମା ? ଭଗୱତୋ ହି ଜିୱ୍ହା ମୁଦୁକା ଦନ୍ତାୱରଣଂ ସୁଫୁସିତଂ ୱଚନଂ ଅଗଲିତଂ ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ଲହୁକୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପରିୟାଦିନ୍ନାୟେୱସ୍ସ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଦସେନାତି ତନ୍ତିଠପନା । ଧମ୍ମପଦବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ପାଳିୟା ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନକଂ ଅକ୍ଖରଂ । ପଞ୍ହପଟିଭାନନ୍ତି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ । ଇମିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ତଥାଗତୋ ପୁବ୍ବେ ଦହରକାଲେ ଅକ୍ଖରାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ପଦଂ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ପଦାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଗାଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଚତୁଅକ୍ଖରେହି ୱା ଅଟ୍ଠଅକ୍ଖରେହି ୱା ସୋଳସଅକ୍ଖରେହି ୱା ପଦେହି ୟୁତ୍ତାୟ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଇଦାନି ପନ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଅକ୍ଖରାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ପଦଂ ୱା, ପଦାନି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଗାଥଂ ୱା, ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ୱା ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଏୱଂ ନତ୍ଥି । ଦହରକାଲେ ଚ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ଚ ସବ୍ବମେତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଅପରିୟାଦିନ୍ନମେୱାତି ଇମଂ ଦସ୍ସେତି । ମଞ୍ଚକେନ ଚେପି ମନ୍ତି ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧବଲଦୀପନତ୍ଥମେୱ ପରିକପ୍ପେତ୍ୱା ଆହ । ଦସବଲଂ ପନ ମଞ୍ଚକେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗାମନିଗମରାଜଧାନିୟୋ ପରିହରଣକାଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥାଗତା ହି ପଞ୍ଚମେ ଆୟୁକୋଟ୍ଠାସେ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀହି ଅନଭିଭୂତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣସରୀରସ୍ସ ୱେୱଣ୍ଣିୟେ ଅନନୁପ୍ପତ୍ତେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟମନାପକାଲେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି ।
୧୬୨.ନାଗସମାଲୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ପଠମବୋଧିୟଞ୍ହି ୱୀସତିୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପୱାନନାଗିତମେଘିୟତ୍ଥେରା ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅହୋସି । ବୀଜୟମାନୋତି ମନ୍ଦମନ୍ଦେନ ତାଲୱଣ୍ଟୱାତେନ ଭଗୱତୋ ଉତୁସୁଖଂ ସମୁଟ୍ଠାପୟମାନୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ସକଲସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବଚରିତଂ ଦୁକ୍କରକାରକଂ ଆଗମ୍ମ ପସନ୍ନୋ ଏତଂ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟଂ। ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତନ୍ତି ଅବ୍ଭୁତଂ। ଉଭୟେନପି ଅତ୍ତନୋ ୱିମ୍ହୟମେୱ ଦୀପେତି । କୋ ନାମୋ ଅୟଂ ଭନ୍ତେତି ଇଦଂ ଭଦ୍ଦକୋ ୱତାୟଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟୋ, ହନ୍ଦସ୍ସ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆୟାଚିତ୍ୱା ନାମଂ ଗଣ୍ହାପେମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତସ୍ମା ତିହ ତ୍ୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ତୱ ଲୋମାନି ହଟ୍ଠାନି, ତସ୍ମା ତିହ ତ୍ୱଂ, ନାଗସମାଲ, ଇମଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ ‘‘ଲୋମହଂସନ ପରିୟାୟୋ’’ତ୍ୱେୱ ନଂ ଧାରେହୀତି ।
ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଆଦିୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ମହାଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୬୩.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିନୟପରିୟାୟେନ ତୟୋ ଜନା ସମ୍ବହୁଲାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ସଙ୍ଘୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ତୟୋ ତୟୋ ଏୱ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସମ୍ବହୁଲାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇଧ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ସମ୍ବହୁଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସିଂସୂତି ପୱିଟ୍ଠା, ତେ ପନ ନ ତାୱ ପୱିଟ୍ଠା, ପୱିସିସ୍ସାମାତି ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପନ ପୱିସିଂସୂତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଗାମଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି ନିକ୍ଖନ୍ତପୁରିସୋ ତଂ ଗାମଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋପି ‘‘କୁହିଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗାମଂ ଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ । ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଆରାମୋତି ଜେତୱନତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଆରାମୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହଂସୁ । ସମଣୋ, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ସମଣୋ ଗୋତମୋ । କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞନ୍ତି କାମାନଂ ପହାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ପଞ୍ଞପେତି । ରୂପୱେଦନାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥିୟା ସକସମୟଂ ଜାନନ୍ତା କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟୁଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱଦମାନା, ରୂପାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟୁଂ ଅରୂପଭୱଂ ୱଦମାନା, ୱେଦନାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟୁଂ ଅସଞ୍ଞଭୱଂ ୱଦମାନା । ତେ ପନ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଅୟଂ ରୂପଭୱୋ ଅୟଂ ଅରୂପଭୱୋ’’ତିପି ନ ଜାନନ୍ତି । ତେ ପଞ୍ଞପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି କେୱଲଂ ‘‘ପଞ୍ଞପେମ ପଞ୍ଞପେମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଥାଗତୋ କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଞ୍ଞପେତି, ରୂପୱେଦନାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ। ତେ ଏୱଂ ମହନ୍ତେ ୱିସେସେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଇଧ ନୋ, ଆୱୁସୋ, କୋ ୱିୱେସୋତିଆଦିମାହଂସୁ ।
ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞାପନେ । ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱା ଧମ୍ମଦେସନନ୍ତି ୟଦିଦଂ ସମଣସ୍ସ ୱା ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ, ଅମ୍ହାକଂ ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରବ୍ଭ ନାନାକରଣଂ ୱୁଚ୍ଚେଥ, ତଂ କିନ୍ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ। ଇତି ୱେମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ସାସନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୱଚନମତ୍ତେନ ସମଧୁରଂ ଠପୟିଂସୁ । ନେୱ ଅଭିନନ୍ଦିଂସୂତି ଏୱମେତନ୍ତି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ନପ୍ପଟିକ୍କୋସିଂସୂତି ନୟିଦଂ ଏୱନ୍ତି ନପ୍ପଟିସେଧେସୁଂ । କସ୍ମା ? ତେ କିର ତିତ୍ଥିୟା ନାମ ଅନ୍ଧସଦିସା, ଜାନିତ୍ୱା ୱା ଅଜାନିତ୍ୱା ୱା କଥେୟ୍ୟୁନ୍ତି ନାଭିନନ୍ଦିଂସୁ, ପରିଞ୍ଞନ୍ତି ୱଚନେନ ଈସକଂ ସାସନଗନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୀତି ନପ୍ପଟିକ୍କୋସିଂସୁ । ଜନପଦୱାସିନୋ ୱା ତେ ସକସମୟପରସମୟେସୁ ନ ସୁଟ୍ଠୁ କୁସଲାତିପି ଉଭୟଂ ନାକଂସୁ ।
୧୬୫.ନ ଚେୱ ସମ୍ପାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ୱିଘାତନ୍ତି ଅସମ୍ପାୟନତୋ ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାନଂ ନାମ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିସୟସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି କାରଣୱଚନଂ, ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଅୱିସୟେ ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦେୱକେତି ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକେ । ସମାରକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ତୀଣି ଠାନାନି ଲୋକେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ପଜାୟାତି ପଞ୍ଚହିପି ସତ୍ତଲୋକମେୱ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଏତସ୍ମିଂ ସଦେୱକାଦିଭେଦେ ଲୋକେ ତଂ ଦେୱଂ ୱା ମନୁସ୍ସଂ ୱା ନ ପସ୍ସାମୀତି ଦୀପେତି । ଇତୋ ୱା ପନ ସୁତ୍ୱାତି ଇତୋ ୱା ପନ ମମ ସାସନତୋ ସୁତ୍ୱା ଅତଥାଗତୋପି ଅତଥାଗତସାୱକୋପି ଆରାଧେୟ୍ୟ ପରିତୋସେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞଥା ଆରାଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୬୬. ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ଚିତ୍ତାରାଧନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । କାମଗୁଣାତି କାମୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କାମା। ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଗୁଣା। ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ ଦ୍ୱିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ଏତ୍ଥ ହି ପଟଲଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅଚ୍ଚେନ୍ତି କାଲା ତରୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ, ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪) ଏତ୍ଥ ରାସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୩ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭) କୟିରା ମାଲାଗୁଣେ ବହୂ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ଇଧାପି ଏସେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଗୁଣା’’ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏତେନୁପାୟେନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଟ୍ଠାତି ପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ହୋନ୍ତୁ ମା ୱା, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । କନ୍ତାତି କମନୀୟା । ମନାପାତି ମନୱଡ୍ଢନକା । ପିୟରୂପାତି ପିୟଜାତିକା । କାମୂପସଂହିତାତି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ କାମେନ ଉପସଂହିତା । ରଜନୀୟାତି ରଜ୍ଜନିୟା, ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୬୭.ୟଦି ମୁଦ୍ଦାୟାତିଆଦୀସୁ ମୁଦ୍ଦାତି ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେସୁ ସଞ୍ଞଂ ଠପେତ୍ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା । ଗଣନାତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଗଣନା । ସଙ୍ଖାନନ୍ତି ପିଣ୍ଡଗଣନା । ୟାୟ ଖେତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଇଧ ଏତ୍ତକା ୱୀହୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ରୁକ୍ଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଇଧ ଏତ୍ତକାନି ଫଲାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଆକାସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଇମେ ଆକାସେ ସକୁଣା ଏତ୍ତକା ନାମ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତି ।
କସୀତି କସିକମ୍ମଂ । ୱଣିଜ୍ଜାତି ଜଙ୍ଘୱଣିଜ୍ଜଥଲୱଣିଜ୍ଜାଦିୱଣିପ୍ପଥୋ । ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ଗାୱୋ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଗୋରସୱିକ୍କୟେନ ଜୀୱନକମ୍ମଂ । ଇସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଆୱୁଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନକମ୍ମଂ । ରାଜପୋରିସନ୍ତି ଆୱୁଧେନ ରାଜକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ । ସିପ୍ପଞ୍ଞତରନ୍ତି ଗହିତାୱସେସଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସସିପ୍ପାଦି । ସୀତସ୍ସ ପୁରକ୍ଖତୋତି ଲକ୍ଖଂ ୱିୟ ସରସ୍ସ ସୀତସ୍ସ ପୁରତୋ, ସୀତେନ ବାଧୀୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଣ୍ହେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଡଂସାଦୀସୁ ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ମକସାତି ସବ୍ବମକ୍ଖିକା, ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ସରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରିସ୍ସମାନୋତି ରୁପ୍ପମାନୋ, ଘଟ୍ଟିୟମାନୋ । ମୀୟମାନୋତି ମରମାନୋ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ମୁଦ୍ଦାଦୀହି ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ ଆଗମ୍ମ ସୀତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ଆବାଧୋ । କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋତି କାମେସୁ ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଉପସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଦୁକ୍ଖରାସି । କାମହେତୂତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାମା ଅସ୍ସ ହେତୂତି କାମହେତୁ । ମୂଲଟ୍ଠେନ କାମା ନିଦାନମସ୍ସାତି କାମନିଦାନୋ। ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ପନ କାମନିଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାରଣଟ୍ଠେନ କାମା ଅଧିକରଣଂ ଅସ୍ସାତି କାମାଧିକରଣୋ। ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନେୱ ପନ କାମାଧିକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାମାନମେୱ ହେତୂତି ଇଦଂ ନିୟମୱଚନଂ, କାମପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉଟ୍ଠହତୋତି ଆଜୀୱସମୁଟ୍ଠାପକୱୀରିୟେନ ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ । ଘଟତୋତି ତଂ ୱୀରିୟଂ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଘଟେନ୍ତସ୍ସ । ୱାୟମତୋତି ୱାୟାମଂ ପରକ୍କମଂ ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନାଭିନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି, ହତ୍ଥଂ ନାଭିରୁହନ୍ତି । ସୋଚତୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକେନ ସୋଚତି । କିଲମତୀତି କାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖେନ କିଲମତି । ପରିଦେୱତୀତି ୱାଚାୟ ପରିଦେୱତି । ଉରତ୍ତାଳିନ୍ତି ଉରଂ ତାଳେତ୍ୱା । କନ୍ଦତୀତି ରୋଦତି । ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିସଞ୍ଞୀ ୱିୟ ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ହୋତି । ମୋଘନ୍ତି ତୁଚ୍ଛଂ । ଅଫଲୋତି ନିପ୍ଫଲୋ । ଆରକ୍ଖାଧିକରଣନ୍ତି ଆରକ୍ଖକାରଣା । କିନ୍ତୀତି କେନ ନୁ ଖୋ ଉପାୟେନ । ୟମ୍ପି ମେତି ୟମ୍ପି ମୟ୍ହଂ କସିକମ୍ମାଦୀନି କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତଂ ଧନଂ ଅହୋସି । ତମ୍ପି ନୋ ନତ୍ଥୀତି ତମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଇଦାନି ନତ୍ଥି ।
୧୬୮.ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମହେତୂତିଆଦିନାପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଆଦୀନୱଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ କାମହେତୂତି କାମପଚ୍ଚୟା ରାଜାନୋପି ରାଜୂହି ୱିୱଦନ୍ତି । କାମନିଦାନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, କାମେ ନିଦାନଂ କତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାଧିକରଣନ୍ତିପି ଭାୱନପୁଂସକମେୱ, କାମେ ଅଧିକରଣଂ କତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାନମେୱ ହେତୂତି ଗାମନିଗମନଗରସେନାପତିପୁରୋହିତଟ୍ଠାନନ୍ତରାଦୀନଂ କାମାନମେୱ ହେତୁ ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପକ୍କମନ୍ତୀତି ପହରନ୍ତି । ଅସିଚମ୍ମନ୍ତି ଅସିଞ୍ଚେୱ ଖେଟକଫଲକାଦୀନି ଚ । ଧନୁକଲାପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱାତି ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସରକଲାପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା । ଉଭତୋବ୍ୟୂଳନ୍ତି ଉଭତୋ ରାସିଭୂତଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ପୱିସନ୍ତି । ଉସୂସୂତି କଣ୍ଡେସୁ । ୱିଜ୍ଜୋତଲନ୍ତେସୂତି ୱିପରିୱତ୍ତନ୍ତେସୁ । ତେ ତତ୍ଥାତି ତେ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗାମେ ।
ଅଦ୍ଦାୱଲେପନାଉପକାରିୟୋତି ଚେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ପାକାରପାଦଂ ଅସ୍ସଖୁରସଣ୍ଠାନେନ ଇଟ୍ଠକାହି ଚିନିତ୍ୱା ଉପରି ସୁଧାୟ ଲିମ୍ପନ୍ତି । ଏୱଂ କତା ପାକାରପାଦା ଉପକାରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତା ତିନ୍ତେନ କଲଲେନ ସିତ୍ତା ଅଦ୍ଦାୱଲେପନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ତାସଂ ହେଟ୍ଠା ତିଖିଣଅୟସୂଲାଦୀହି ୱିଜ୍ଝୀୟମାନାପି ପାକାରସ୍ସ ପିଚ୍ଛିଲଭାୱେନ ଆରୋହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି ଉପଧାୱନ୍ତିୟେୱ । ଛକଣକାୟାତି କୁଥିତଗୋମୟେନ । ଅଭିୱଗ୍ଗେନାତି ସତଦନ୍ତେନ । ତଂ ଅଟ୍ଠଦନ୍ତାକାରେନ କତ୍ୱା ‘‘ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗତେ ଉପରିଦ୍ୱାରେ ଠିତା ତସ୍ସ ବନ୍ଧନୟୋତ୍ତାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେନ ଅଭିୱଗ୍ଗେନ ଓମଦ୍ଦନ୍ତି ।
୧୬୯.ସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ଘରସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ନିଲ୍ଲୋପନ୍ତି ଗାମେ ପହରିତ୍ୱା ମହାୱିଲୋପଂ କରୋନ୍ତି । ଏକାଗାରିକନ୍ତି ପଣ୍ଣାସମତ୍ତାପି ସଟ୍ଠିମତ୍ତାପି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହରାପେନ୍ତି । ପରିପନ୍ଥେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକେହୀତି ମୁଗ୍ଗରେହି ପହାରସାଧନତ୍ଥଂ ୱା ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡଂ ଦ୍ୱେଧା ଛେତ୍ୱା ଗହିତଦଣ୍ଡକେହି । ବିଲଙ୍ଗଥାଲିକନ୍ତି କଞ୍ଜିୟଉକ୍ଖଲିକମ୍ମକାରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତା ସୀସକପାଲଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତତ୍ତଂ ଅୟୋଗୁଳଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ତେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପକ୍କୁଥିତ୍ୱା ଉପରି ଉତ୍ତରତି । ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡିକନ୍ତି ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକମ୍ମକାରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତା ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଉଭତୋକଣ୍ଣଚୂଳିକଗଳୱାଟପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବକେସେ ଏକତୋ ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱଲ୍ଲିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି, ସହ କେସେହି ଚମ୍ମଂ ଉଟ୍ଠହତି । ତତୋ ସୀସକଟାହଂ ଥୂଲସକ୍ଖରାହି ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱନ୍ତା ସଙ୍ଖୱଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତି ।
ରାହୁମୁଖନ୍ତି ରାହୁମୁଖକମ୍ମକାରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତା ସଙ୍କୁନା ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଦୀପଂ ଜାଲେନ୍ତି। କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ୱା ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖଂ ନିଖାଦନେନ ଖଣନ୍ତି । ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ମୁଖଂ ପୂରେତି । ଜୋତିମାଲିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପନ୍ତି । ହତ୍ଥପଜ୍ଜୋତିକନ୍ତି ହତ୍ଥେ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଦୀପଂ ୱିୟ ଜାଲେନ୍ତି । ଏରକୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏରକୱତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତା ଗୀୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମବଦ୍ଧେ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେ ଠପେନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ୟୋତ୍ତେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଚମ୍ମବଦ୍ଧେ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପତତି । ଚୀରକୱାସିକନ୍ତି ଚୀରକୱାସିକକମ୍ମକାରଣଂ, ତଂ କରୋନ୍ତା ତଥେୱ ଚମ୍ମବଦ୍ଧେ କନ୍ତିତ୍ୱା କଟିୟଂ ଠପେନ୍ତି । କଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଠପେନ୍ତି । ଉପରିମେହି ହେଟ୍ଠିମସରୀରଂ ଚୀରକନିୱାସନନିୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ହୋତି । ଏଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ଏଣେୟ୍ୟକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ଉଭୋସୁ କପ୍ପରେସୁ ଚ ଜାଣୂସୁ ଚ ଅୟୱଲୟାନି ଦତ୍ୱା ଅୟସୂଲାନି କୋଟ୍ଟେନ୍ତି । ସୋ ଚତୂହି ଅୟସୂଲେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହତି । ଅଥ ନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଏଣେୟ୍ୟକୋ ଜୋତିପରିଗ୍ଗହୋ ୟଥା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେପି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କାଲେନ କାଲଂ ସୂଲାନି ଅପନେତ୍ୱା ଚତୂହି ଅଟ୍ଠିକୋଟୀହିୟେୱ ଠପେନ୍ତି । ଏୱରୂପା କାରଣା ନାମ ନତ୍ଥି ।
ବଳିସମଂସିକନ୍ତି ଉଭତୋମୁଖେହି ବଳିସେହି ପହରିତ୍ୱା ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି । କହାପଣିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତିଣ୍ହାହି ୱାସୀହି କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କହାପଣମତ୍ତଂ କହାପଣମତ୍ତଂ ପାତେନ୍ତା କୋଟ୍ଟେନ୍ତି । ଖାରାପତଚ୍ଛିକନ୍ତି ସରୀରଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୱୁଧେହି ପହରିତ୍ୱା କୋଚ୍ଛେହି ଖାରଂ ଘଂସନ୍ତି । ଚମ୍ମସଂସନ୍ହାରୂନି ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ସୱନ୍ତି । ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୱ ତିଟ୍ଠତି । ପଲିଘପରିୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏକେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେ ଅୟସୂଲଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଥୱିୟା ଏକାବଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଆୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ପଲାଲପୀଠକନ୍ତି ଛେକୋ କାରଣିକୋ ଛୱିଚମ୍ମଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସଦପୋତେହି ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କେସେସୁ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନ୍ତି । ମଂସରାସିୟେୱ ହୋତି, ଅଥ ନଂ କେସେହେୱ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ପଲାଲୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ପନ ୱେଠେନ୍ତି । ସୁନଖେହିପୀତି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି ଆହାରଂ ଅଦତ୍ୱା ଛାତକେହି ସୁନଖେହି ଖାଦାପେନ୍ତି । ତେ ମୁହୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକମେୱ କରୋନ୍ତି । ସମ୍ପରାୟିକୋତି ସମ୍ପରାୟେ ଦୁତିୟତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୭୦.ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ କାମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ୱିନୀୟତି ଚେୱ ପହୀୟତି ଚ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ସାମଂ ୱା କାମେ ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ସୟଂ ୱା ତେ କାମେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିସ୍ସନ୍ତି । ତଥତ୍ତାୟାତି ତଥଭାୱାୟ । ୟଥାପଟିପନ୍ନୋତି ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ।
୧୭୧.ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାୱାତିଆଦି ଅପରିତ୍ତେନ ୱିପୁଲେନ କୁସଲେନ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକଂ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦୀନି ଲଭନଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପନ୍ନରସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକାତି ପନ୍ନରସୱସ୍ସୱୟା । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୟପଦେସଂ କସ୍ମା ଗଣ୍ହାତି ? ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ହି ଦୁଗ୍ଗତକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସାପି ଏତସ୍ମିଂ କାଲେ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ ପସୀଦତି । ପୁରିସାନଂ ପନ ୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସକାଲେ ପସନ୍ନଂ ହୋତି । ନାତିଦୀଘାତିଆଦୀହି ଛଦୋସୱିରହିତଂ ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ୱଣ୍ଣନିଭାତି ୱଣ୍ଣୋୟେୱ ।
ଜିଣ୍ଣନ୍ତି ଜରାଜିଣ୍ଣଂ । ଗୋପାନସିୱଙ୍କନ୍ତି ଗୋପାନସୀ ୱିୟ ୱଙ୍କଂ । ଭୋଗ୍ଗନ୍ତି ଭଗ୍ଗଂ, ଇମିନାପିସ୍ସ ୱଙ୍କଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ଦଣ୍ଡପରାୟଣନ୍ତି ଦଣ୍ଡପଟିସରଣଂ ଦଣ୍ଡଦୁତିୟଂ । ପୱେଧମାନନ୍ତି କମ୍ପମାନଂ । ଆତୁରନ୍ତି ଜରାତୁରଂ । ଖଣ୍ଡଦନ୍ତନ୍ତି ଜିଣ୍ଣଭାୱେନ ଖଣ୍ଡିତଦନ୍ତଂ । ପଲିତକେସନ୍ତି ପଣ୍ଡରକେସଂ । ୱିଲୂନନ୍ତି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗହିତକେସଂ ୱିୟ ଖଲ୍ଲାଟଂ । ଖଲିତସିରନ୍ତି ମହାଖଲ୍ଲାଟସୀସଂ । ୱଲିନନ୍ତି ସଞ୍ଜାତୱଲିଂ । ତିଲକାହତଗତ୍ତନ୍ତି ସେତକାଳତିଲକେହି ୱିକିଣ୍ଣସରୀରଂ । ଆବାଧିକନ୍ତି ବ୍ୟାଧିକଂ । ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପତ୍ତଂ ।
ବାଳ୍ହଗିଲାନନ୍ତି ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନଂ । ସିୱଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତନ୍ତି ଆମକସୁସାନେ ପାତିତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇଧାପି ନିବ୍ବାନଂୟେୱ ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ।
୧୭୩.ନେୱ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟାତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅତ୍ତନୋପି ଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟ ନ ଚେତେତି । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଂୟେୱାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖମେୱ।
୧୭୪.ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରୋୱ ୱେଦନାୟ ଆଦୀନୱୋତି ଅତ୍ଥୋ, ନିସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୭୫.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକ୍କେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ସୋ ହି ଜନପଦୋ ସକ୍ୟାନଂ ରାଜକୁମାରାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନତ୍ତା ସକ୍ୟାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ସକ୍ୟାନଂ ପନ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ଆଗତାୱ । କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି କପିଲସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ କତତ୍ତା କପିଲୱତ୍ଥୂତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା । ନିଗ୍ରୋଧାରାମେତି ନିଗ୍ରୋଧୋ ନାମ ସକ୍କୋ, ସୋ ଞାତିସମାଗମକାଲେ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଆଗତେ ଭଗୱତି ଅତ୍ତନୋ ଆରାମେ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ନିୟ୍ୟାତେସି, ତସ୍ମିଂ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାନାମୋତି ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାତା ଭଗୱତୋ ଚୁଳପିତୁପୁତ୍ତୋ । ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ସୁକ୍କୋଦନୋ ସକ୍କୋଦନୋ ଧୋତୋଦନୋ ଅମିତୋଦନୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଜନା ଭାତରୋ । ଅମିତା ନାମ ଦେୱୀ ତେସଂ ଭଗିନୀ । ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତସ୍ସା ପୁତ୍ତୋ । ତଥାଗତୋ ଚ ନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଚ ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତା, ମହାନାମୋ ଚ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଚ ସୁକ୍କୋଦନସ୍ସ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଅମିତୋଦନସ୍ସ, ସୋ ଭଗୱତୋ କନିଟ୍ଠୋ । ମହାନାମୋ ମହଲ୍ଲକତରୋ ସକଦାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ ।
ଦୀଘରତ୍ତନ୍ତି ମୟ୍ହଂ ସକଦାଗାମିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚିରରତ୍ତଂ ଜାନାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଲୋଭଧମ୍ମାତି ଲୋଭସଙ୍ଖାତା ଧମ୍ମା, ନାନପ୍ପକାରକଂ ଲୋଭଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇତରେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଖେପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ପରିୟାଦାନଂ ନାମ ‘‘ସବ୍ବଂ ହତ୍ଥିକାୟଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅସ୍ସକାୟଂ ସବ୍ବଂ ରଥକାୟଂ ସବ୍ବଂ ପତ୍ତିକାୟଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତଂୟେୱ ନଂ ଓସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୬) ଏତ୍ଥ ଗହଣେ ଆଗତଂ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସବ୍ବଂ କାମରାଗଂ ପରିୟାଦିୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨) ଏତ୍ଥ ଖେପନେ । ଇଧାପି ଖେପନେ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ଖେପେତ୍ୱା’’ତି ।
ୟେନ ମେ ଏକଦା ଲୋଭଧମ୍ମାପୀତି ୟେନ ମୟ୍ହଂ ଏକେକସ୍ମିଂ କାଲେ ଲୋଭଧମ୍ମାପି ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ କିର ରାଜା ‘‘ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଲୋଭଦୋସମୋହା ନିରୱସେସା ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି, ଅୟଂ ‘‘ଅପ୍ପହୀନଂ ମେ ଅତ୍ଥୀ’’ତିପି ଜାନାତି, ଅପ୍ପହୀନକଂ ଉପାଦାୟ ପହୀନକମ୍ପି ପୁନ ପଚ୍ଛତୋୱାୱତ୍ତତୀତି ସଞ୍ଞୀ ହୋତି । ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଏୱଂ ସନ୍ଦେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଆମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଅକୋୱିଦତ୍ତା । ‘‘ଅୟଂ କିଲେସୋ ଅସୁକମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଅକୋୱିଦସ୍ସ ହି ଅରିୟସାୱକସ୍ସପି ଏୱଂ ହୋତି । କିଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି । ସା ପନ ନ ସବ୍ବେସଂ ପରିପୁଣ୍ଣା ହୋତି । ଏକୋ ହି ପହୀନକିଲେସମେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଏକୋ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସମେୱ, ଏକୋ ମଗ୍ଗମେୱ, ଏକୋ ଫଲମେୱ, ଏକୋ ନିବ୍ବାନମେୱ । ଇମାସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସୁ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ନୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇତି ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନ ପରିପୁଣ୍ଣା, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସପଣ୍ଣତ୍ତିୟଂ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ଏୱଂ ହୋତି ।
୧୭୬.ସୋଏୱ ଖୋ ତେତି ସୋୟେୱ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ଚ ତୱ ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନୋ, ତ୍ୱଂ ପନ ପହୀନସଞ୍ଞୀ ଅହୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଚ ହି ତେତି ସୋ ତୁୟ୍ହଂ ଲୋଭଦୋସମୋହଧମ୍ମୋ । କାମେତି ଦୁୱିଧେ କାମେ । ନ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାସୀତି ମୟଂ ୱିୟ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟାସୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୭୭.ଅପ୍ପସ୍ସାଦାତି ପରିତ୍ତସୁଖା । ବହୁଦୁକ୍ଖାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖମେୱେତ୍ଥ ବହୁକଂ । ବହୁପାୟାସାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକୋ ଉପାୟାସକିଲେସୋୟେୱେତ୍ଥ ବହୁ । ଆଦୀନୱୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ । ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ଏତେସୁ କାମେସୁ ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋୟେୱ ବହୁ । ଅସ୍ସାଦୋ ପନ ହିମୱନ୍ତଂ ଉପନିଧାୟ ସାସପୋ ୱିୟ ଅପ୍ପୋ, ପରିତ୍ତକୋ । ଇତି ଚେପି ମହାନାମାତି ମହାନାମ ଏୱଂ ଚେପି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ୟଥାସଭାୱଂ । ସମ୍ମା ନୟେନ କାରଣେନ ପଞ୍ଞାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ, ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗଦ୍ୱୟଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋଚାତି ସୋ ଏୱ ମଗ୍ଗଦ୍ୱୟେନ ଦିଟ୍ଠକାମାଦୀନୱୋ ଅରିୟସାୱକୋ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଇମିନା ସପ୍ପୀତିକାନି ଦ୍ୱେ ଝାନାନି ଦସ୍ସେତି । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତତୋ ସନ୍ତତରନ୍ତି ତତୋ ଝାନଦ୍ୱୟତୋ ସନ୍ତତରଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉପରିଝାନଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ ମଗ୍ଗଦ୍ୱୟଞ୍ଚ । ନେୱ ତାୱ ଅନାୱଟ୍ଟୀ କାମେସୁ ହୋତୀତି ଅଥ ଖୋ ସୋ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋପି ଅରିୟସାୱକୋ ଉପରି ଝାନାନଂ ୱା ମଗ୍ଗାନଂ ୱା ଅନଧିଗତତ୍ତା ନେୱ ତାୱ କାମେସୁ ଅନାୱଟ୍ଟୀ ହୋତି, ଅନାୱଟ୍ଟିନୋ ଅନାଭୋଗୋ ନ ହୋତି । ଆୱଟ୍ଟିନୋ ସାଭୋଗୋୟେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଚତୂହି ଝାନେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନସ୍ସ, ଦ୍ୱୀହି ମଗ୍ଗେହି ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସ୍ସ ଅଭାୱା ।
ମୟ୍ହମ୍ପିଖୋତି ନ କେୱଲଂ ତୁୟ୍ହେୱ, ଅଥ ଖୋ ମୟ୍ହମ୍ପି । ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧାତି ମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧିତୋ ପଠମତରମେୱ । ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଓରୋଧନାଟକା ପଜହନପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା । ପୀତିସୁଖଂ ନାଜ୍ଝଗମନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକାନି ଦ୍ୱେ ଝାନାନି ନ ପଟିଲଭିଂ । ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତତୋ ସନ୍ତତରନ୍ତି ଇଧ ଉପରି ଝାନଦ୍ୱୟଂ ଚେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମଗ୍ଗା ଅଧିପ୍ପେତା । ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସିନ୍ତି ପଟିଅଞ୍ଞାସିଂ ।
୧୭୯.ଏକମିଦାହଂ ମହାନାମ ସମୟନ୍ତି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଅୟଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ହେଟ୍ଠା କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋପି ଆଦୀନୱୋପି କଥିତୋ, ନିସ୍ସରଣଂ ନ କଥିତଂ, ତଂ କଥେତୁଂ ଅୟଂ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ହି ଏକୋ ଅନ୍ତୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଏକୋତି ଇମେହି ଅନ୍ତେହି ମୁତ୍ତଂ ମମ ସାସନନ୍ତି ଉପରି ଫଲସମାପତ୍ତିସୀସେନ ସକଲସାସନଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଅୟଂ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା ।
ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେତି ତସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ ଗିଜ୍ଝସଦିସଂ କୂଟଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଗିଜ୍ଝକୂଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗିଜ୍ଝା ୱା ତସ୍ସ କୂଟେସୁ ନିୱସନ୍ତୀତିପି ଗିଜ୍ଝକୂଟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇସିଗିଲିପସ୍ସେତି ଇସିଗିଲିପବ୍ବତସ୍ସ ପସ୍ସେ । କାଳସିଲାୟନ୍ତି କାଳୱଣ୍ଣେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ । ଉବ୍ଭଟ୍ଠକା ହୋନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧଂୟେୱ ଠିତକା ହୋନ୍ତି ଅନିସିନ୍ନା । ଓପକ୍କମିକାତି ଉବ୍ଭଟ୍ଠକାଦିନା ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କମେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତା । ନିଗଣ୍ଠୋ, ଆୱୁସୋତି ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ଉପରି ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସବ୍ବଦସ୍ସାୱୀତି ସୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅପରିସେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଟିଜାନାତୀତି ସୋ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଅପରିସେସଂ ଧମ୍ମଂ ଜାନନ୍ତୋ ଅପରିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଟିଜାନାତି, ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଚ ଏୱଂ ପଟିଜାନାତି ‘‘ଚରତୋ ଚ ମେ ତିଟ୍ଠତୋ ଚ…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସତତନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ । ସମିତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।
୧୮୦.କିଂ ପନ ତୁମ୍ହେ, ଆୱୁସୋ, ନିଗଣ୍ଠା ଜାନାଥ ଏତ୍ତକଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣନ୍ତି ଇଦଂ ଭଗୱା ପୁରିସୋ ନାମ ୟଂ କରୋତି, ତଂ ଜାନାତି । ୱୀସତିକହାପଣେ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ ଦତ୍ୱା ‘‘ଦସ ମେ ଦିନ୍ନା ଦସ ଅୱସିଟ୍ଠା’’ତି ଜାନାତି, ତେପି ଦତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଜାନାତି । ଖେତ୍ତସ୍ସ ତତିୟଭାଗଂ ଲାୟିତ୍ୱା ‘‘ଏକୋ ଭାଗୋ ଲାୟିତୋ, ଦ୍ୱେ ଅୱସିଟ୍ଠା’’ତି ଜାନାତି । ପୁନ ଏକଂ ଲାୟିତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଲାୟିତା, ଏକୋ ଅୱସିଟ୍ଠୋ’’ତି ଜାନାତି । ତସ୍ମିମ୍ପି ଲାୟିତେ ‘‘ସବ୍ବଂ ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ଏୱଂ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ କତଞ୍ଚ ଅକତଞ୍ଚ ଜାନାତି, ତୁମ୍ହେହିପି ତଥା ଞାତବ୍ବଂ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନନ୍ତି ଇମିନା ଅକୁସଲଂ ପହାୟ କୁସଲଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ନିଗଣ୍ଠୋ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ସନ୍ତେତି ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ଅଜାନନଭାୱେ ସତି । ଲୁଦ୍ଦାତି ଲୁଦ୍ଦାଚାରା । ଲୋହିତପାଣିନୋତି ପାଣେ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତା ଲୋହିତେନ ମକ୍ଖିତପାଣିନୋ । ପାଣଂ ହି ହନନ୍ତସ୍ସପି ୟସ୍ସ ଲୋହିତେନ ପାଣି ନ ମକ୍ଖିୟତି, ସୋପି ଲୋହିତପାଣୀତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତାତି ଦାରୁଣକମ୍ମା । ମାତରି ପିତରି ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀସୁ ଚ କତାପରାଧା । ମାଗୱିକାଦୟୋ ୱା କକ୍ଖଳକମ୍ମା ।
ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଗୋତମାତି ଇଦଂ ନିଗଣ୍ଠା ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦେତି, ମୟମ୍ପିସ୍ସ ଦୋସଂ ଆରୋପେମା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଆରଭିଂସୁ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଗୋତମ ୟଥା ତୁମ୍ହେ ପଣୀତଚୀୱରାନି ଧାରେନ୍ତା ସାଲିମଂସୋଦନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ଦେୱୱିମାନୱଣ୍ଣାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ୱସମାନା ସୁଖେନ ସୁଖଂ ଅଧିଗଚ୍ଛଥ, ନ ଏୱଂ ସୁଖେନ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ମୟଂ ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନାଦୀହି ନାନପ୍ପକାରଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱାମ, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖେନ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୁଖେନ ଚ ହାୱୁସୋତି ଇଦଂ ସଚେ ସୁଖେନ ଚ ସୁଖଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ରାଜା ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ମାଗଧୋତି ମଗଧରଟ୍ଠସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ । ସେନିୟୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ବିମ୍ବୀତି ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ତସ୍ସ ସାରଭୂତୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧିୟା ବିମ୍ବିସାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଖୱିହାରିତରୋତି ଇଦଂ ତେ ନିଗଣ୍ଠା ରଞ୍ଞୋ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ତିୱିଧୱୟେହି ନାଟକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଅନୁଭୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଅଦ୍ଧାତି ଏକଂସେନ । ସହସା ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାତି ସାହସଂ କତ୍ୱା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ୟଥା ରତ୍ତୋ ରାଗୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୱସେନ ମୂଳ୍ହୋ ମୋହୱସେନ ଭାସତି, ଏୱମେୱଂ ୱାଚା ଭାସିତାତି ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ପଟିପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି । ୟଥା ୱୋ ଖମେୟ୍ୟାତି ୟଥା ତୁମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ପହୋତୀତି ସକ୍କୋତି ।
ଅନିଞ୍ଜମାନୋତି ଅଚଲମାନୋ । ଏକନ୍ତସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୀତି ନିରନ୍ତରସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନିଗଣ୍ଠା ପହୋମି…ପେ॰… ଏକନ୍ତସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦୀ’’ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଏତ୍ଥ ଚ କଥାପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ରାଜୱାରେ ସତ୍ତ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛା କତା । ସତ୍ତ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱାନି ନପ୍ପହୋତୀତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଛ ପଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୀତି ସୁଖଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ହୋତି । ସୁଦ୍ଧୱାରେ ପନ ସତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ଛ ପଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଦେସନା କତା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଅନୁମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୮୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଅନୁମାନସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭଗ୍ଗେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ, ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁସୁମାରଗିରେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ସ କିର ନଗରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହଦିୱସେ ଅୱିଦୂରେ ଉଦକରହଦେ ସୁଂସୁମାରୋ ସଦ୍ଦମକାସି, ଗିରଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ଅଥ ନଗରେ ନିଟ୍ଠିତେ ସୁଂସୁମାରଗିରଂ ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଭେସକଳାୱନେତି ଭେସକଳାନାମକେ ୱନେ । ‘‘ଭେସଗଳାୱନେ’’ତିପି ପାଠୋ । ମିଗଦାୟେତି ତଂ ୱନଂ ମିଗପକ୍ଖୀନଂ ଅଭୟଦିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଜାତଂ, ତସ୍ମା ମିଗଦାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୱାରେତୀତି ଇଚ୍ଛାପେତି । ୱଦନ୍ତୂତି ଓୱାଦାନୁସାସନିୱସେନ ୱଦନ୍ତୁ, ଅନୁସାସନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚନୀୟୋମ୍ହୀତି ଅହଂ ତୁମ୍ହେହି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅନୁସାସିତବ୍ବୋ ଓୱଦିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚ ହୋତି ଦୁବ୍ବଚୋତି ସୋ ଚ ଦୁକ୍ଖେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି, ୱୁତ୍ତୋ ନ ସହତି । ଦୋୱଚସ୍ସକରଣେହୀତି ଦୁବ୍ବଚଭାୱକାରକେହି ଉପରି ଆଗତେହି ସୋଳସହି ଧମ୍ମେହି । ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ ଅନୁସାସନିନ୍ତି ୟୋ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ତୁମ୍ହେ ମଂ କସ୍ମା ୱଦଥ, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଜାନାମୀତି ୱଦତି । ଅୟଂ ଅନୁସାସନିଂ ପଦକ୍ଖିଣତୋ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୱାମତୋ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ମା ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପାପିକାନଂ ଇଚ୍ଛାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ ଅସନ୍ତସମ୍ଭୱନପତ୍ଥନାନଂ । ପଟିପ୍ଫରତୀତି ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚନୀକୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଅପସାଦେତୀତି କିଂ ନୁ ଖୋ ତୁୟ୍ହଂ ବାଲସ୍ସ ଅବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ଭଣିତେନ, ତ୍ୱମ୍ପି ନାମ ଭଣିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସସୀତି ଏୱଂ ଘଟ୍ଟେତି । ପଚ୍ଚାରୋପେତୀତି, ତ୍ୱମ୍ପି ଖୋସି ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତଂ ତାୱ ପଟିକରୋହୀତି ଏୱଂ ପଟିଆରୋପେତି ।
ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତୀତି ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନ ୱଚନେନ ୱା ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ୱଚନଂ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ‘‘ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କୋ ଆପନ୍ନୋ, କିଂ ଆପନ୍ନୋ, କିସ୍ମିଂ ଆପନ୍ନୋ, କଂ ଭଣଥ, କିଂ ଭଣଥା’’ତି ୱା ୱଦତି । ‘‘ଏୱରୂପଂ କିଞ୍ଚି ତୟା ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ସୁଣାମୀ’’ତି ସୋତଂ ୱା ଉପନେତି । ବହିଦ୍ଧା କଥଂ ଅପନାମେତୀତି ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ପାଟଲିପୁତ୍ତଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ନ ତୱ ପାଟଲିପୁତ୍ତଗମନଂ ପୁଚ୍ଛାମ, ଆପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତତୋ ରାଜଗେହଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତି, ରାଜଗେହଂ ୱା ୟାହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହଂ ୱା, ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀତି । ତତ୍ଥ ମେ ସୂକରମଂସଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ କଥଂ ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖିପତି ।
ଅପଦାନେତି ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟାୟ । ନ ସମ୍ପାୟତୀତି, ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱଂ କୁହିଂ ୱସସି, କଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସସୀତି ୱା, ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱଦେସି ‘‘ମୟା ଏସ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ନୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ତ୍ୱଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କିଂ କରୋସି, ଅୟଂ କିଂ କରୋତି, କତ୍ଥ ୱା ତ୍ୱଂ ଅଚ୍ଛସି କତ୍ଥ ୱା ଅୟନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚରିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
୧୮୩.ତତ୍ରାୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ତେସୁ ସୋଳସସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ଅନୁମିନିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତା ଅନୁମେତବ୍ବୋ ତୁଲେତବ୍ବୋ ତୀରେତବ୍ବୋ ।
୧୮୪.ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଅହୋରତ୍ତାନୁସିକ୍ଖିନାତି ଦିୱାପି ରତ୍ତିମ୍ପି ସିକ୍ଖନ୍ତେନ, ରତିଞ୍ଚ ଦିୱା ଚ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିକ୍ଖନ୍ତେନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜମେୱ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଚ୍ଛେ ୱା ଉଦକପତ୍ତେତି ପସନ୍ନେ ୱା ଉଦକଭାଜନେ । ମୁଖନିମିତ୍ତନ୍ତି ମୁଖପଟିବିମ୍ବଂ । ରଜନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକରଜଂ । ଅଙ୍ଗଣନ୍ତି ତତ୍ଥ ଜାତକଂ ତିଲକଂ ୱା ପିଳକଂ ୱା । ସବ୍ବେପିମେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ପହୀନେତି ଇମିନା ସବ୍ବପ୍ପହାନଂ କଥେସି । କଥଂ ? ଏତ୍ତକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ନାନୁଚ୍ଛୱିକାତି ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ହି ପଟିସଙ୍ଖାନପ୍ପହାନଂକଥିତଂ ହୋତି । ସୀଲଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ । ସମାପତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ । ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ । ଫଲେ ଆଗତେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିବ୍ବାନେ ଆଗତେ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବପ୍ପହାନଂ କଥିତଂୱ ହୋତି ।
ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମାତି ପୋରାଣା ୱଦନ୍ତି । ଇଦଂ ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ପାତୋ ଏୱ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ‘‘ଇମେ ଏତ୍ତକା କିଲେସା ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବା । ସଚେ ଅତ୍ଥୀତି ପସ୍ସତି, ତେସଂ ପହାନାୟ ୱାୟମିତବ୍ବଂ । ନୋ ଚେ ପସ୍ସତି, ସୁପବ୍ବଜିତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ତମନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସାୟଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱାପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ଅୱସ୍ସଂ ଏକୱାରଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଅନୁମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଚେତୋଖିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୮୫.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚେତୋଖିଲସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚେତୋଖିଲାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱା କଚୱରଭାୱା ଖାଣୁକଭାୱା । ଚେତସୋ ୱିନିବନ୍ଧାତି ଚିତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱା ୱିୟ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଚେତସୋ ୱିନିବନ୍ଧା । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୀଲେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ମଗ୍ଗେନ ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ନିବ୍ବାନେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ୱୁଦ୍ଧିଂ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ୱିରୁଳ୍ହିଂ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀତି ସତ୍ଥୁ ସରୀରେ ୱା ଗୁଣେ ୱା କଙ୍ଖତି । ସରୀରେ କଙ୍ଖମାନୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ନାମ ସରୀରଂ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି, ଗୁଣେ କଙ୍ଖମାନୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଜାନନସମତ୍ଥଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀତି ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୱିନିଚ୍ଛେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନାଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱମେତନ୍ତି ଅଧିମୋକ୍ଖଂ ନ ପଟିଲଭତି । ନ ସମ୍ପସୀଦତୀତି ଗୁଣେସୁ ଓତରିତ୍ୱା ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛଭାୱେନ ପସୀଦିତୁଂ, ଅନାୱିଲୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଆତପ୍ପାୟାତି କିଲେସସନ୍ତାପକୱୀରିୟକରଣତ୍ଥାୟ । ଅନୁୟୋଗାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟୋଗାୟ । ସାତଚ୍ଚାୟାତି ସତତକିରିୟାୟ ପଧାନାୟାତି ପଦହନତ୍ଥାୟ । ଅୟଂ ପଠମୋ ଚେତୋଖିଲୋତି ଅୟଂ ସତ୍ଥରି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଙ୍ଖାତୋ ପଠମୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ, ଏୱମେତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅପ୍ପହୀନୋ ହୋତି । ଧମ୍ମେତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ ଚ ପଟିୱେଧଧମ୍ମେ ଚ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ କଙ୍ଖମାନୋ, ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଚତୁରାସୀତି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନୀତି ୱଦନ୍ତି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତଂ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି । ପଟିୱେଧଧମ୍ମେ କଙ୍ଖମାନୋ ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ, ମଗ୍ଗନିସ୍ସନ୍ଦୋ ଫଲଂ ନାମ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି । ସଙ୍ଘେ କଙ୍ଖତୀତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଏୱରୂପଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଫଲଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମୂହଭୂତୋ ସଙ୍ଘୋ ନାମ, ସୋ ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି । ସିକ୍ଖାୟ କଙ୍ଖମାନୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ନାମ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ନାମ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ନାମାତି ୱଦନ୍ତି । ସା ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ନତ୍ଥୀତି କଙ୍ଖତି । ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୋତି ଅୟଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ କୋପସଙ୍ଖାତୋ ପଞ୍ଚମୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ କଚୱରଭାୱୋ ଖାଣୁକଭାୱୋ ।
୧୮୬. ୱିନିବନ୍ଧେସୁ କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମେପି କିଲେସକାମେପି । କାୟେତି ଅତ୍ତନୋ କାୟେ । ରୂପେତି ବହିଦ୍ଧା ରୂପେ । ୟାୱଦତ୍ଥନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକଂ । ଉଦରାୱଦେହକନ୍ତି ଉଦରପୂରଂ । ତଞ୍ହି ଉଦରଂ ଅୱଦେହନତୋ ଉଦରାୱଦେହକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେୟ୍ୟସୁଖନ୍ତି ମଞ୍ଚପୀଠସୁଖଂ, ଉତୁସୁଖଂ ୱା । ପସ୍ସସୁଖନ୍ତି ୟଥା ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ସୟନ୍ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସୱାମପସ୍ସାନଂ ସୁଖଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନସୁଖଂ । ମିଦ୍ଧସୁଖନ୍ତି ନିଦ୍ଦାସୁଖଂ । ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି ।
ପଣିଧାୟାତି ପତ୍ଥୟିତ୍ୱା । ସୀଲେନାତିଆଦୀସୁ ସୀଲନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ୱତନ୍ତି ୱତସମାଦାନଂ । ତପୋତି ତପଚରଣଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତି । ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମୀତି ମହେସକ୍ଖଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି । ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱାପି ଅପ୍ପେସକ୍ଖଦେୱେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ ।
୧୮୯. ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ ଛନ୍ଦଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତୋ ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି। ପଧାନଭୂତା ସଙ୍ଖାରା ପଧାନସଙ୍ଖାରା । ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ତେହି ଧମ୍ମେହି ଉପେତଂ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦଂ, ଇଦ୍ଧିଭୂତଂ ୱା ପାଦନ୍ତି ଇଦ୍ଧିପାଦଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଇଦ୍ଧିପାଦୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତୋ ୟେୱ । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେପିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ । ଇତି ଇମେହି ଚତୂହି ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀୟେୱ ପଞ୍ଚମୀତି ଏତ୍ଥ ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀପନ୍ନରସଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖିଲପ୍ପହାନାନି ପଞ୍ଚ ୱିନିବନ୍ଧପ୍ପହାନାନି ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀତି ଏୱଂ ଉସ୍ସୋଳ୍ହିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପନ୍ନରସହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଭବ୍ବୋତି ଅନୁରୂପୋ, ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଅଭିନିବ୍ଭିଦାୟାତି ଞାଣେନ କିଲେସଭେଦାୟ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧାୟ । ଅନୁତ୍ତରସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠସ୍ସ । ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ । ଅଧିଗମାୟାତି ପଟିଲାଭାୟ । ସେୟ୍ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପୀତି ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେ । ଉଭୟେନପି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଦସ୍ସେତି।
କୁକ୍କୁଟିୟାଅଣ୍ଡାନି ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି କୁକ୍କୁଟିୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରତୋ ଊନାଧିକାନିପି ଅଣ୍ଡାନି ହୋନ୍ତି, ୱଚନସିଲିଟ୍ଠତାୟ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ଲୋକେ ସିଲିଟ୍ଠଂ ୱଚନଂ ହୋତି । ତାନସ୍ସୂତି ତାନି ଅସ୍ସୁ, ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁକ୍କୁଟିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନୀତି ତାୟ ଜନେତ୍ତିୟା କୁକ୍କୁଟିୟା ପକ୍ଖେ ପସାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ସୟନ୍ତିୟା ସମ୍ମା ଅଧିସୟିତାନି । ସମ୍ମା ପରିସେଦିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ଉତୁଂ ଗାହାପେନ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ସେଦିତାନି ଉସ୍ମୀକତାନି । ସମ୍ମା ପରିଭାୱିତାନୀତି କାଲେନ କାଲଂ ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ଭାୱିତାନି, କୁକ୍କୁଟଗନ୍ଧଂ ଗାହାପିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟାତି ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା ଇମଂ ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅପ୍ପମାଦଂ କତ୍ୱା କିଞ୍ଚାପି ନ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥ ଖୋ ଭବ୍ବାୱ ତେତି ଅଥ ଖୋ ତେ କୁକ୍କୁଟପୋତକା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିବ୍ଭିଜ୍ଜିତୁଂ ଭବ୍ବାୱ । ତେ ହି ୟସ୍ମା ତାୟ କୁକ୍କୁଟିୟା ଏୱଂ ତୀହାକାରେହି ତାନି ଅଣ୍ଡାନି ପରିପାଲୀୟମାନାନି ନ ପୂତୀନି ହୋନ୍ତି । ୟୋପି ନେସଂ ଅଲ୍ଲସିନେହୋ, ସୋପି ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, କପାଲଂ ତନୁକଂ ହୋତି, ପାଦନଖସିଖା ଚ ମୁଖତୁଣ୍ଡକଞ୍ଚ ଖରଂ ହୋତି, ସୟଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛତି, କପାଲସ୍ସ ତନୁତ୍ତା ବହି ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚିରଂ ୱତ ମୟଂ ସଙ୍କୁଟିତହତ୍ଥପାଦା ସମ୍ବାଧେ ସୟିମ୍ହା, ଅୟଞ୍ଚ ବହି ଆଲୋକୋ ଦିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଦାନି ନୋ ସୁଖୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା କପାଲଂ ପାଦେନ ପହରନ୍ତି, ଗୀୱଂ ପସାରେନ୍ତି, ତତୋ ତଂ କପାଲଂ ଦ୍ୱେଧା ଭିଜ୍ଜତି । ଅଥ ତେ ପକ୍ଖେ ୱିଧୁନନ୍ତା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ୱିରୱନ୍ତା ନିକ୍ଖମନ୍ତିୟେୱ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚ ଗାମକ୍ଖେତ୍ତଂ ଉପସୋଭୟମାନା ୱିଚରନ୍ତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ । ତଂ ଏୱଂ ଅତ୍ଥେନ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ – ତସ୍ସା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡେସୁ ତିୱିଧକିରିୟାକରଣଂ ୱିୟ ହି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀପନ୍ନରସେହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଭାୱୋ । କୁକ୍କୁଟିୟା ତିୱିଧକିରିୟାସମ୍ପାଦନେନ ଅଣ୍ଡାନଂ ଅପୂତିଭାୱୋ ୱିୟ ପନ୍ନରସଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ଅପରିହାନି । ତସ୍ସା ତିୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅଣ୍ଡାନଂ ଅଲ୍ଲସିନେହପରିୟାଦାନଂ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାସମ୍ପାଦନେନ ଭୱତ୍ତୟାନୁଗତନିକନ୍ତିସିନେହପରିୟାଦାନଂ। ଅଣ୍ଡକଲାପାନଂ ତନୁଭାୱୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସସ୍ସ ତନୁଭାୱୋ । କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପାଦନଖମୁତୁଣ୍ଡକାନଂ ଥଦ୍ଧଖରଭାୱୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ତିକ୍ଖଖରୱିପ୍ପସନ୍ନସୂରଭାୱୋ । କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପରିଣାମକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ ପରିଣାମକାଲୋ ୱଡ୍ଢିତକାଲୋ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣକାଲୋ । କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପାଦନଖସିଖାୟ ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱା ଅଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଅଭିନିକ୍ଖମନକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ତଜ୍ଜାତିକଂ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ୱା ଭୋଜନସପ୍ପାୟଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ଏକାସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବାଧିଗତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ପନ କୁକ୍କୁଟପୋତକାନଂ ପରିଣତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମାତାପି ଅଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦତି, ଏୱଂ ତଥାରୂପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଞାଣପରିପାକଂ ଞତ୍ୱା ସତ୍ଥାପି –
‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ଦ ସିନେହମତ୍ତନୋ, କୁମୁଦଂ ସାରଦିକଂୱ ପାଣିନା ।
ସନ୍ତିମଗ୍ଗମେୱ ବ୍ରୂହୟ, ନିବ୍ବାନଂ ସୁଗତେନ ଦେସିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୫) –
ଆଦିନା ନୟେନ ଓଭାସଂ ଫରିତ୍ୱା ଗାଥାୟ ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସଂ ପହରତି, ସୋ ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅୱିଜ୍ଜାଣ୍ଡକୋସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥା ତେ କୁକ୍କୁଟପୋତକା ଗାମକ୍ଖେତ୍ତଂ ଉପସୋଭୟମାନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ମହାଖୀଣାସୱୋ ନିବ୍ବାନରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘାରାମଂ ଉପସୋଭୟମାନୋ ୱିଚରତି ।
ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ପହାନାନି କଥିତାନି । କଥଂ ? ଚେତୋଖିଲାନଞ୍ହି ଚେତୋୱିନିବନ୍ଧାନଂ ପହାନେନ ପଟିସଙ୍ଖାନପ୍ପପହାନଂ କଥିତଂ, ଇଦ୍ଧିପାଦେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ କଥିତ, ମଗ୍ଗେ ଆଗତେ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ, ଫଲେ ଆଗତେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚେତୋଖିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୯୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟଂ । ତତ୍ଥ ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟନ୍ତି ୱନପତ୍ଥକାରଣଂ, ୱନପତ୍ଥଦେସନଂ ୱା ।
୧୯୧.ୱନପତ୍ଥଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୀତି ମନୁସ୍ସୂପଚାରାତିକ୍କନ୍ତଂ ୱନସଣ୍ଡସେନାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିହରତି । ଅନୁପଟ୍ଠିତାତିଆଦୀସୁ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପଟ୍ଠିତା ସତି ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତୋପି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ପୁବ୍ବେ ଅସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତି, ପୁବ୍ବେ ଅପରିକ୍ଖୀଣା ଆସୱା ନ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପୁବ୍ବେ ଅନନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ନ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରାତି ଜୀୱିତସମ୍ଭାରା । ସମୁଦାନେତବ୍ବାତି ସମାହରିତବ୍ବା । କସିରେନ ସମୁଦାଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ରତ୍ତିଭାଗଂ ୱା ଦିୱସଭାଗଂ ୱାତି ରତ୍ତିକୋଟ୍ଠାସେ ୱା ଦିୱସକୋଟ୍ଠାସେ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ରତ୍ତିଭାଗେ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖମାନେନ ଞତ୍ୱା ରତ୍ତିଂୟେୱ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ, ରତ୍ତିଂ ଚଣ୍ଡୱାଳାଦୀନଂ ପରିବନ୍ଧେ ସତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ଆଗମେତବ୍ବଂ । ଦିୱସଭାଗେ ଞତ୍ୱା ଦିୱାୱ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଦିୱା ପରିବନ୍ଧେ ସତି ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନଂ ଆଗମେତବ୍ବଂ ।
୧୯୨.ସଙ୍ଖାପୀତି ଏୱଂ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଅନନ୍ତରୱାରେ ପନ ସଙ୍ଖାପୀତି ଏୱଂ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ।
୧୯୪.ୟାୱଜୀୱନ୍ତି ୟାୱ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ୱତ୍ଥବ୍ବମେୱ ।
୧୯୫.ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପଦସ୍ସ ନାନୁବନ୍ଧିତବ୍ବୋତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନାପୁଚ୍ଛାତି ଇଧ ପନ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୯୭.ସଙ୍ଖାପୀତି ଏୱଂ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାନୁବନ୍ଧିତବ୍ବୋ, ତଂ ଆପୁଚ୍ଛା ପକ୍କମିତବ୍ବଂ ।
୧୯୮.ଅପିପନୁଜ୍ଜମାନେନାପୀତି ଅପି ନିକ୍କଡ୍ଢୀୟମାନେନାପି । ଏୱରୂପୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଚେପି ଦାରୁକଲାପସତଂ ୱା ଉଦକଘଟସତଂ ୱା ୱାଲିକମ୍ବଣସତଂ ୱା ଦଣ୍ଡଂ ଆହରାପେତି, ମା ଇଧ ୱସୀତି ନିକ୍କଡ୍ଢାପେତି ୱା, ତଂ ତଂ ଖମାପେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ୱତ୍ଥବ୍ବମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ମଧୁପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୯୯. ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ମଧୁପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମହାୱନନ୍ତି ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅରୋପିମଂ ଜାତିୱନଂ, ନ ୟଥା ୱେସାଲିୟଂ ରୋପିତାରୋପିତମିସ୍ସକଂ । ଦିୱାୱିହାରାୟାତି ଦିୱା ପଟିସଲ୍ଲାନତ୍ଥାୟ । ବେଲୁୱଲଟ୍ଠିକାୟାତି ତରୁଣବେଲୁୱରୁକ୍ଖସ୍ସ । ଦଣ୍ଡପାଣୀତି ନ ଜରାଦୁବ୍ବଲତାୟ ଦଣ୍ଡହତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ତରୁଣୋ ପଠମୱୟେ ଠିତୋ, ଦଣ୍ଡଚିତ୍ତତାୟ ପନ ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରତି, ତସ୍ମା ଦଣ୍ଡପାଣୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଜଙ୍ଘାୱିହାରନ୍ତି ଜଙ୍ଘାକିଲମଥୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଜଙ୍ଘାଚାରଂ । ଅନୁଚଙ୍କମମାନୋ ଅନୁୱିଚରମାନୋତି ଆରାମଦସ୍ସନ-ୱନଦସ୍ସନ-ପବ୍ବତଦସ୍ସନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରମାନୋ । ଅଧିଚ୍ଚନିକ୍ଖମନୋ କିରେସ କଦାଚି ଦେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱିଚରତି । ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭାତି ଦଣ୍ଡଂ ଓଲୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଗୋପାଲକଦାରକୋ ୱିୟ ଦଣ୍ଡଂ ପୁରତୋ ଠପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡମତ୍ଥକେ ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିପାଣିଂ ହନୁକେନ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।
୨୦୦.କିଂୱାଦୀତି କିଂଦିଟ୍ଠିକୋ । କିମକ୍ଖାୟୀତି କିଂ କଥେତି । ଅୟଂ ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରମତ୍ତକମେୱ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତମ୍ପି ନ ଅଞ୍ଞାତୁକାମତାୟ, ଅଚିତ୍ତୀକାରେନ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପକ୍ଖିକୋ କିରେସ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛମାନେ ତଥାଗତେ ଭିନ୍ଦତି । ସୋ କିର ଏୱଂ ୱଦେତି ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅମ୍ହାକଂ କୁଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱେରୀ, ନ ନୋ କୁଲସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛତି । ଭଗିନୀପି ମେ ଚକ୍କୱତ୍ତିପରିଭୋଗା, ତଂ ପହାୟ ‘ନସ୍ସତେସା’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ଭାଗିନେୟ୍ୟୋପି ମେ ଚକ୍କୱତ୍ତିବୀଜନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ କୁଲସ୍ସ ୱଡ୍ଢିୟା ଅତୁସ୍ସନ୍ତୋ ‘ନସ୍ସତେତ’ନ୍ତି ତମ୍ପି ଦହରକାଲେୟେୱ ପବ୍ବାଜେସି । ଅହଂ ପନ ତେନ ୱିନା ୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅନୁପବ୍ବଜିତୋ । ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ମଂ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ଉଜୁକେହି ଅକ୍ଖୀହି ଓଲୋକେତି । ପରିସମଜ୍ଝେ ଭାସନ୍ତୋପି ମହାଫରସୁନା ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଆପାୟିକୋ ଦେୱଦତ୍ତୋତିଆଦୀନି ଭାସତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ରାଜା ଦେୱଦତ୍ତେନ ଭିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଏୱମକାସି ।
ଅଥ ଭଗୱା ୟଥା ଅୟଂ ରାଜା ମୟା ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେ ନ କଥେତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲଭତି, ୟଥା ଚ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱମସ୍ସ କଥେସ୍ସାମୀତି ତସ୍ସାନୁଚ୍ଛୱିକଂ କଥେନ୍ତୋ ୟଥାୱାଦୀ ଖୋତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ନ କେନଚି ଲୋକେ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତୀତି ଲୋକେ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ ନ କରୋତି ନ ୱିୱଦତି । ତଥାଗତୋ ହି ଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ୱିୱଦତି; ଲୋକୋ ପନ ତଥାଗତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱଦମାନୋ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନତ୍ତା, ଅସୁଭନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସୁଭନ୍ତି ୱଦମାନୋ ୱିୱଦତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେନ ୱିୱଦାମି, ଲୋକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ୱିୱଦତି, ତଥା ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମୱାଦୀ କେନଚି ଲୋକସ୍ମିଂ ୱିୱଦତି, ଅଧମ୍ମୱାଦୀୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିୱଦତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୪) । ୟଥାତି ୟେନ କାରଣେନ । କାମେହୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେହିପି କିଲେସକାମେହିପି । ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ଅକଥଂକଥିନ୍ତି ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛଂ । ଛିନ୍ନକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପ୍ପଟିସାରକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଚେୱ ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ଭୱାଭୱେତି ପୁନପ୍ପୁନବ୍ଭୱେ, ହୀନପଣୀତେ ୱା ଭୱେ, ପଣୀତୋ ହି ଭୱୋ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଞ୍ଞାତି କିଲେସସଞ୍ଞା । କିଲେସାୟେୱ ୱା ଇଧ ସଞ୍ଞାନାମେନ ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ୟେନ କାରଣେନ କାମେହି ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ତଂ ଲୋକେ ନିନ୍ନାୱାଦିଂ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣଂ କିଲେସସଞ୍ଞା ନାନୁସେନ୍ତି, ତଞ୍ଚ କାରଣଂ ଅହଂ ୱଦାମୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଖୀଣାସୱଭାୱଂ ଦୀପେତି । ନିଲ୍ଲାଳେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା କୀଳାପେତ୍ୱା । ତିୱିସାଖନ୍ତି ତିସାଖଂ । ନଲାଟିକନ୍ତି ୱଲିଭଙ୍ଗଂ ନଲାଟେ ତିସ୍ସୋ ରାଜିୟୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱଲିଭଙ୍ଗଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଣ୍ଡମୋଲୁବ୍ଭାତି ଦଣ୍ଡଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା । ‘‘ଦଣ୍ଡମାଲୁବ୍ଭା’’ତିପି ପାଠୋ, ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୧.ଅଞ୍ଞତରୋତି ନାମେନ ଅପାକଟୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ କିର ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ, ଭଗୱତା ୟଥା ଦଣ୍ଡପାଣୀ ନ ଜାନାତି, ତଥା ମୟା କଥିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ଭଗୱତା ଅୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହୋ କଥିତୋତି ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସବଲଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଦସନଖସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ କିଂୱାଦୀ ପନ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱାତିଆଦିମାହ ।
ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ ଏତଂ, ୟେନ କାରଣେନ ୟସ୍ମିଂ କାରଣେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତି କୋଟ୍ଠାସୋ । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା, ସଞ୍ଞାନାମେନ ୱା ପପଞ୍ଚାୟେୱ ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ମା ପପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚେ ନତ୍ଥି ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନସଙ୍ଖାତେ କାରଣେ ସତି ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଏକାୟତନମ୍ପି ଚେ ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଅଭିୱଦିତବ୍ବଂ ଅଜ୍ଝୋସିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅଭିନିନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅହଂ ମମନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ଅଭିୱଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅହଂ ମମାତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝୋସିତବ୍ବନ୍ତି ଅଜ୍ଝୋସିତ୍ୱା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ । ଏତେନେତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦୀନଂୟେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କଥେତି । ଏସେୱନ୍ତୋତି ଅୟଂ ଅଭିନନ୍ଦନାଦୀନଂ ନତ୍ଥିଭାୱୋୱ ରାଗାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ଦଣ୍ଡାଦାନାଦୀସୁ ପନ ୟାୟ ଚେତନାୟ ଦଣ୍ଡଂ ଆଦିୟତି, ସା ଦଣ୍ଡାଦାନଂ। ୟାୟ ସତ୍ଥଂ ଆଦିୟତି ପରାମସତି, ସା ସତ୍ଥାଦାନଂ। ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ କଲହଂ। ନାନାଗାହମତ୍ତଂ ୱିଗ୍ଗହଂ। ନାନାୱାଦମତ୍ତଂ ୱିୱାଦଂ । ତୁୱଂ ତୁୱନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ତୁୱଂ ତୁୱଂ । ପିୟସୁଞ୍ଞକରଣଂ ପେସୁଞ୍ଞଂ। ଅୟଥାସଭାୱଂ ମୁସାୱାଦଂ କରୋତି, ସା ମୁସାୱାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତ୍ଥେତେତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ ଏତେ କିଲେସା । କିଲେସା ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନିରୁଜ୍ଝମାନାପି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁୟେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏୱଂ ୟତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚପଞ୍ହେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ –
‘‘ସା ଖୋ ପନେସା ତଣ୍ହା କତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା – ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏତ୍ଥ ନିୱିସମାନା ନିୱିସତି । କିଞ୍ଚ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ? ଚକ୍ଖୁ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୦୩) ନୟେନ ଦ୍ୱାଦସସୁୟେୱ ଆୟତନେସୁ ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତି ଚ ନିରୋଧୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥେୱ ଚ ତଣ୍ହା ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ନିରୁଦ୍ଧାପି ଆୟତନେସୁ ପୁନ ସମୁଦାଚାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଆୟତନେସୁୟେୱ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱମିମେପି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟତନେସୁ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ଅଭିନନ୍ଦନାଦୀନଂ ଅଭାୱୋୱ ରାଗାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥେତେ ରାଗାନୁସୟାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେ ନିବ୍ବାନେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ୟଞ୍ହି ୟତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତଂ ତତ୍ଥ ନିରୁଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ନିରୋଧପଞ୍ହେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଦୁତିୟଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱଚୀସଙ୍ଖାରା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୩) ।
୨୦୨.ସତ୍ଥୁ ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତୋତି ସତ୍ଥାରା ଚ ପସଂସିତୋ । ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ଇଦମ୍ପି କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ପଣ୍ଡିତେହି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ଚ ସମ୍ଭାୱିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୋତୀତି ସକ୍କୋତି ।
୨୦୩.ଅତିକ୍କମ୍ମେୱ ମୂଲଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଖନ୍ଧନ୍ତି ସାରୋ ନାମ ମୂଲେ ୱା ଖନ୍ଧେ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂସମ୍ପଦନ୍ତି ଏୱଂସମ୍ପତ୍ତିକଂ, ଈଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିସିତ୍ୱାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ଜାନିତବ୍ବମେୱ ଜାନାତି । ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସିତବ୍ବମେୱ ପସ୍ସତି । ୟଥା ୱା ଏକଚ୍ଚୋ ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋପି ନ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପସ୍ସତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତିୟେୱ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତିୟେୱ । ସ୍ୱାୟଂ ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ଞାଣଭୂତୋ। ଅୱିପରୀତସଭାୱଟ୍ଠେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ୱା ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରିତଧମ୍ମମୟୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋତି ଏୱମେତେସୁ ପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱତ୍ତନତୋ ୱତ୍ତା। ପୱତ୍ତାପନତୋ ପୱତ୍ତା। ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନସମତ୍ଥତାୟ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା। ଅମତାଧିଗମାୟ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦଦାତୀତି ଅମତସ୍ସ ଦାତା । ଅଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୟାଚାପେନ୍ତୋପି ହି ଗରୁଂ କରୋତି ନାମ, ଅତ୍ତନୋ ସାୱକପାରମୀଞାଣେ ଠତ୍ୱା ସିନେରୂପାଦତୋ ୱାଲୁକଂ ଉଦ୍ଧରମାନୋ ୱିୟ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋପି ଗରୁଂ କରୋତିୟେୱ ନାମ । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅୟାଚାପେତ୍ୱା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମ୍ପି ନୋ କତ୍ୱା କଥେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୦୪.ୟଂଖୋ ନୋ ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ୟଂ ଖୋ ୱୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ଖୋ ନୋ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ୱା ଉଦ୍ଦେସୋୱ ତେସଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠୋୱ । ଭଗୱା ପନ ଥେରସ୍ସାପି ତେସମ୍ପି ଭଗୱାୱ । ତସ୍ମା ଭଗୱାତି ପଦଂ ସନ୍ଧାୟପି ଏୱମାହ, ୟଂ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ତୁମ୍ହାକଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦେସଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚାୱୁସୋତିଆଦୀସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ, ଆୱୁସୋ, ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁପସାଦଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋତି ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଫସ୍ସୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ସହଜାତାଦିୱସେନ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତାୟ ୱେଦନାୟ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱେଦେତି, ତଦେୱ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନାତି, ୟଂ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନାତି, ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିତକ୍କେତି । ୟଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିତକ୍କେତି, ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ପପଞ୍ଚୋ ପପଞ୍ଚେତି । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଏତେହି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦୀହି କାରଣେହି । ପୁରିସଂ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ତଂ ଅପରିଞ୍ଞାତକାରଣଂ ପୁରିସଂ ପପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସା ଅଭିଭୱନ୍ତି, ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହଜାତା ହୋନ୍ତି । ୱିତକ୍କୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରାଦୀସୁ ସୱିତକ୍କଚିତ୍ତେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା ଜୱନେନ ସହଜାତା ହୋନ୍ତି । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଅତୀତାନାଗତଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ତଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ୟଥେୱ ହି ଏତରହି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକୋ ପପଞ୍ଚୋ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିତକ୍କେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଏୱମେୱଂ ଅତୀତାନାଗତେସୁପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ରୂପେସୁ ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ସୋତଞ୍ଚାୱୁସୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଛଟ୍ଠଦ୍ୱାରେ ପନ ମନନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମେତି ତେଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନଂ ୱା ଜୱନଂ ୱା । ଆୱଜ୍ଜନେ ଗହିତେ ଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିତକ୍କା ଆୱଜ୍ଜନସହଜାତା ହୋନ୍ତି । ପପଞ୍ଚୋ ଜୱନସହଜାତୋ । ଜୱନେ ଗହିତେ ସହାୱଜ୍ଜନକଂ ଭୱଙ୍ଗ ମନୋ ନାମ ହୋତି, ତତୋ ଫସ୍ସାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଜୱନେନ ସହଜାତାୱ । ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ୟସ୍ମା ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୂତି ଇଦଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ।
ଇଦାନି ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ୱତାୱୁସୋତି ଦେସନଂ ଆରଭି । ଫସ୍ସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତୀତି ଫସ୍ସୋ ନାମ ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଫସ୍ସପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସତି, ଦସ୍ସେସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ ସକଲଂ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦ୍ୱାଦସାୟତନପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ୱତାୱୁସୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂଅସତୀତି ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ସାୱକେନ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋତି ମା ନିକ୍କଙ୍ଖା ଅହୁୱତ୍ଥ, ଅୟଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞାଣତୁଲଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, ଇଚ୍ଛମାନା ତମେୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖା ହୋଥାତି ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ଆକଙ୍ଖମାନା ଚ ପନାତିଆଦିମାହ ।
୨୦୫.ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି କାରଣେହି ପପଞ୍ଚୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପାଟିୟେକ୍କକାରଣେହି ଚେୱ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକାରଣେହି ଚ । ଇମେହି ପଦେହୀତି ଇମେହି ଅକ୍ଖରସମ୍ପିଣ୍ଡନେହି । ବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ପାଟିୟେକ୍କଅକ୍ଖରେହି । ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଚତୂହି ୱା କାରଣେହି ପଣ୍ଡିତୋ ଧାତୁକୁସଲୋ ଆୟତନକୁସଲୋ ପଚ୍ଚୟାକାରକୁସଲୋ କାରଣାକାରଣକୁସଲୋତି । ମହାପଞ୍ଞୋତି ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ମହନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ମହନ୍ତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ ମହନ୍ତାନି ପଟିଭାନାନି ପରିଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥାୟ ମହାପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟଥା ତଂ ମହାକଚ୍ଚାନେନାତି ୟଥା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ବ୍ୟାକତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ମହାକଚ୍ଚାନେନ ବ୍ୟାକତଂ, ଅହମ୍ପି ତଂ ଏୱମେୱଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟେନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ମଧୁପିଣ୍ଡିକନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଗୁଳପୂୱଂ ବଦ୍ଧସତ୍ତୁଗୁଳକଂ ୱା । ଅସେଚନକନ୍ତି ଅସେଚିତବ୍ବକଂ । ସପ୍ପିଫାଣିତମଧୁସକ୍କରାଦୀସୁ ଇଦଂ ନାମେତ୍ଥ ମନ୍ଦଂ ଇଦଂ ବହୁକନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସମୟୋଜିତରସଂ । ଚେତସୋତି ଚିନ୍ତକଜାତିକୋ । ଦବ୍ବଜାତିକୋତି ପଣ୍ଡିତସଭାୱୋ । କୋ ନାମୋ ଅୟନ୍ତି ଇଦଂ ଥେରୋ ଅତିଭଦ୍ଦକୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟୋ, ଦସବଲସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନେୱସ୍ସ ନାମଂ ଗଣ୍ହାପେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ମଧୁପିଣ୍ଡିକୋ ୱିୟ ମଧୁରୋ, ତସ୍ମା ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତ୍ୱେୱ ନଂ ଧାରେହୀତି ୱଦତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମଧୁପିଣ୍ଡିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ଦ୍ୱେଧାୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୦୬.ମେ ସୁତନ୍ତି ଦ୍ୱେଧାୱିତକ୍କସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱାତି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଭାଗେ କତ୍ୱା । କାମୱିତକ୍କୋତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋତି ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋତି ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ଏକଂ ଭାଗନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକୋ ୱା ସୁଖୁମୋ ୱା ସବ୍ବୋ ପାୟଂ ୱିତକ୍କୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖିକୋୟେୱାତି ତୟୋପି କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କେ ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସମକାସିଂ । କାମେହି ନିସ୍ସଟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ ନାମ, ସୋ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତି । ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ସୋ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତି । ଅୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ସୋ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଠମଜ୍ଝାନା ୱଟ୍ଟତି । ଦୁତିୟଂ ଭାଗନ୍ତି ସବ୍ବୋପାୟଂ କୁସଲପକ୍ଖିକୋୟେୱାତି ଦୁତିୟଂ କୋଟ୍ଠାସମକାସିଂ । ଇମିନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କନିଗ୍ଗହଣକାଲୋ କଥିତୋ ।
ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ହି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପଧାନଂ ପଦହନ୍ତସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜା ମହାନଦିୟଂ ଓଘା ୱିୟ ପୱତ୍ତିଂସୁ । ସତିସମ୍ମୋସେନ ପନ ସହସା କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା କୁସଲୱାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୟଂ ଅକୁସଲଜୱନୱାରା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଇମେ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ କୁସଲୱାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇମେ ୱିତକ୍କେ ଦ୍ୱେ ଭାଗେ କତ୍ୱା ୱିହରାମୀ’’ତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅକୁସଲପକ୍ଖିକାତି ଏକଂ ଭାଗଂ କରୋତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ କୁସଲପକ୍ଖିକାତି ଏକଂ । ଅଥ ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅକୁସଲପକ୍ଖତୋ ଆଗତଂ ୱିତକ୍କଂ ମନ୍ତେନ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଅମିତ୍ତଂ ଗୀୱାୟ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମି, ନାସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତୁଂ ଦସ୍ସାମି । କୁସଲପକ୍ଖତୋ ଆଗତଂ ୱିତକ୍କଂ ମେଘସମୟେ ମେଘଂ ୱିୟ ସୁଖେତ୍ତେ ସାଲକଲ୍ୟାଣିପୋତକଂ ୱିୟ ଚ ସୀଘଂ ୱଡ୍ଢେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ଅକୁସଲୱିତକ୍କେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହି, କୁସଲୱିତକ୍କେ ୱଡ୍ଢେସି । ଏୱଂ ଇମିନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କନିଗ୍ଗହଣନକାଲୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୦୭. ଇଦାନି ୟଥାସ୍ସ ତେ ୱିତକ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ୟଥା ଚ ନେ ନିଗ୍ଗହେସି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସାତି ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେ ଠିତସ୍ସ । ଆତାପିନୋତି ଆତାପୱୀରିୟୱନ୍ତସ୍ସ । ପହିତତ୍ତସ୍ସାତି ପେସିତଚିତ୍ତସ୍ସ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପଧାନଂ ପଦହତୋ ରଜ୍ଜସୁଖଂ ୱା ଆରବ୍ଭ, ପାସାଦେ ୱା ନାଟକାନି ୱା ଓରୋଧେ ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ କାମୱିତକ୍କୋ ନାମ ନ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବୋ । ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ ପନସ୍ସ ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦେନ ଅଧିମତ୍ତକସିମାନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ନ ସକ୍କା ଆହାରୂପଚ୍ଛେଦେନ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହାରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଉରୁୱେଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା – ‘‘ମହାପୁରିସୋ ପୁବ୍ବେ ଆହରିତ୍ୱା ଦିନ୍ନମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହି, ଅଦ୍ଧାସ୍ସ ଇଦାନି ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସୟମେୱ ଆଗତୋ’’ତି ପଣୀତପଣୀତଂ ଆହାରଂ ଉପହରିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ପାକତିକୋ ଅହୋସି । ଜରାଜିଣ୍ଣତ୍ତଭାୱୋ ହି ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ପାକତିକୋ ନ ହୋତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନ ଦହରୋ । ତେନସ୍ସ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ପାକତିକୋ ଜାତୋ, ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ, ସମୁଗ୍ଗତତାରାଗଣଂ ୱିୟ ନଭଂ ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତସରୀରଂ ଅହୋସି । ସୋ ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ତାୱ କିଲନ୍ତୋ ନାମ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଏୱଂ ପଟିପାକତିକୋ ଜାତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାମହନ୍ତତାୟ ଏୱଂ ପରିତ୍ତକମ୍ପି ୱିତକ୍କଂ ଗହେତ୍ୱା କାମୱିତକ୍କୋତି ଅକାସି ।
ପଣ୍ଣସାଲାୟ ପୁରତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଚମରପସଦଗୱୟରୋହିତମିଗାଦିକେ ମଗଗଣେ ମନୁଞ୍ଞସଦ୍ଦରୱନେ ମୋରୱନକୁକ୍କୁଟାଦିକେ ପକ୍ଖିଗଣେ ନୀଲୁପ୍ପଲକୁମୁଦକମଲାଦିସଞ୍ଛନ୍ନାନି ପଲ୍ଲଲାନି ନାନାକୁସୁମସଞ୍ଛନ୍ନୱିଟପା ୱନରାଜିୟୋ ମଣିକ୍ଖନ୍ଧନିମ୍ମଲଜଲପୱାହଞ୍ଚ ନଦିଂ ନେରଞ୍ଜରଂ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ସୋଭନା ୱତିମେ ମିଗଜାତା ପକ୍ଖିଗଣା ପଲ୍ଲଲାନି ୱନରାଜିୟୋ ନଦୀ ନେରଞ୍ଜରା’’ତି । ସୋ ତମ୍ପି ଏୱଂ ପରିତ୍ତକଂ ୱିତକ୍କଂ ଗହେତ୍ୱା କାମୱିତକ୍କମକାସି, ତେନାହ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ’’ତି ।
ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପୀତି ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖାୟପି । ଏସେୱନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କିଂ ପନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଉଭୟଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନକୱିତକ୍କୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ଅପରିଞ୍ଞାୟଂ ଠିତସ୍ସ ପନ ୱିତକ୍କୋ ୟାୱ ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଏତାନି ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେତି, ଲୋକିୟପଞ୍ଞଂ ପନ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖିପତୀତି ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋ । ୱିଘାତପକ୍ଖିକୋତି ଦୁକ୍ଖକୋଟ୍ଠାସିକୋ । ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ, ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଖୟଂ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ଉଦକପୁପ୍ଫୁଳକୋ ୱିୟ ନିରୁଜ୍ଝତି । ପଜହମେୱାତି ପଜହିମେୱ । ୱିନୋଦମେୱାତି ନୀହରିମେୱ । ବ୍ୟନ୍ତମେୱ ନଂ ଅକାସିନ୍ତି ୱିଗତନ୍ତଂ ନିସ୍ସେସଂ ପରିୱଟୁମଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ ନଂ ଅକାସିଂ ।
୨୦୮.ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋତି ନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପରୂପଘାତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ନାମ ୱିତକ୍କୋ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଥସ୍ସ ଅତିୱସ୍ସଅଚ୍ଚୁଣ୍ହଅତିସୀତାଦୀନି ପନ ପଟିଚ୍ଚ ଚିତ୍ତୱିପରିଣାମଭାୱୋ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ’’ତି ଆହ । ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋତି ନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତେ ପନ ଉଦ୍ଧତାକାରୋ ଅନେକଗ୍ଗତାକାରୋ ହୋତି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କମକାସି । ପଣ୍ଣସାଲାଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ହି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିକେ ୱାଳମିଗେ ସୂକରାଦୟୋ ଖୁଦ୍ଦମିଗେ ୱିହିଂସନ୍ତେ ପସ୍ସତି । ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ନାମ ଅକୁତୋଭୟେ ଅରଞ୍ଞେ ଇମେସଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ବଲୱନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଲେ ଖାଦନ୍ତି, ବଲୱନ୍ତଖାଦିତା ୱତ୍ତନ୍ତୀତି କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅଞ୍ଞେପି ବିଳାରାଦୟୋ କୁକ୍କୁଟମୂସିକାଦୀନି ଖାଦନ୍ତେ ପସ୍ସତି, ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ମନୁସ୍ସେ ରାଜକମ୍ମିକେହି ଉପଦ୍ଦୁତେ ୱଧବନ୍ଧାଦୀନି ଅନୁଭୱନ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦୀନି କମ୍ମାନି କତ୍ୱା ଜୀୱିତୁଂ ନ ଲଭନ୍ତୀତି କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ’’ତି ଆହ । ତଥା ତଥାତି ତେନ ତେନ ଆକାରେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କାମୱିତକ୍କାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ୱିତକ୍କେତି, ୟଂ ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି, ତେନ ତେନେ ଚସ୍ସାକାରେନ କାମୱିତକ୍କାଦିଭାୱୋ ଚେତସୋ ନ ହି ହୋତୀତି । ପହାସି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କଂ ପଜହତି । ବହୁଲମକାସୀତି ବହୁଲଂ କରୋତି । ତସ୍ସ ତଂ କାମୱିତକ୍କାୟ ଚିତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କତ୍ଥାୟ । ୟଥା କାମୱିତକ୍କସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱମେୱଂ ନମତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଇଦାନି ଅତ୍ଥଦୀପିକଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀ ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଟ୍ଠସମ୍ବାଧେତି ସସ୍ସସମ୍ବାଧେ । ଆକୋଟେୟ୍ୟାତି ଉଜୁକଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରେୟ୍ୟ । ପଟିକୋଟେୟ୍ୟାତି ତିରିୟଂ ଫାସୁକାସୁ ପହରେୟ୍ୟ । ସନ୍ନିରୁନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ଆୱରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ସନ୍ନିୱାରେୟ୍ୟାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟ। ତତୋନିଦାନନ୍ତି ତେନ କାରଣେନ, ଏୱଂ ଅରକ୍ଖିତାନଂ ଗୁନ୍ନଂ ପରେସଂ ସସ୍ସଖାଦନକାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଲୋ ହି ଗୋପାଲୋକୋ ଏୱଂ ଗାୱୋ ଅରକ୍ଖମାନୋ ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭତ୍ତୱେତନଂ ଖାଦତି, ଉଜୁଂ ଗାୱୋ ରକ୍ଖିତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି, କୁଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେରଂ ଗଣ୍ହାପେତୀ’’ତି ଗୋସାମିକାନମ୍ପି ସନ୍ତିକା ୱଧାଦୀନି ପାପୁଣାତି, କିଟ୍ଠସାମିକାନମ୍ପି । ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଭୟାନି ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ ଗାୱୋ ସାଧୁକଂ ରକ୍ଖତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ । ଓକାରନ୍ତି ଲାମକଂ, ଖନ୍ଧେସୁ ୱା ଓତାରଂ । ସଂକିଲେସନ୍ତି କିଲିଟ୍ଠଭାୱଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେତି ନେକ୍ଖମ୍ମମ୍ହି । ଆନିସଂସନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖଂ । ୱୋଦାନପକ୍ଖନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମମ୍ହି ୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖଂ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୦୯.ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ଚ କାମେହି ନିସ୍ସଟଂ ସବ୍ବକୁସଲଂ, ଏକଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନେ ନିବ୍ବାନମେୱ । ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – କିଟ୍ଠସମ୍ବାଧଂ ୱିୟ ହି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ, କୂଟଗାୱୋ ୱିୟ କୂଟଚିତ୍ତଂ, ପଣ୍ଡିତଗୋପାଲକୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ଚତୁବ୍ବିଧଭୟଂ ୱିୟ ଅତ୍ତପରୂଭୟବ୍ୟାବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତନୱିତକ୍କୋ, ପଣ୍ଡିତଗୋପାଲକସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା କିଟ୍ଠସମ୍ବାଧେ ଅପ୍ପମାଦେନ ଗୋରକ୍ଖଣଂ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପଧାନଂ ପଦହତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାଦିଭୟଂ ଦିସ୍ୱା ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଥା କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତରକ୍ଖଣଂ । ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକୋତିଆଦୀସୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଚ ୱୁଦ୍ଧିୟା ସଂୱତ୍ତତୀତି ପଞ୍ଞାୱୁଦ୍ଧିକୋ। ନ ଦୁକ୍ଖକୋଟ୍ଠାସାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ। ନିବ୍ବାନଧାତୁସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ରତ୍ତିଂ ଚେପି ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁୱିତକ୍କେୟ୍ୟନ୍ତି ସକଲରତ୍ତିଂ ଚେପି ତଂ ୱିତକ୍କଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟଂ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ତଂମୂଲକଂ । ଓହଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାତୀୟେୟ୍ୟ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରାତି ଦୂରେ । ସମାଧିମ୍ହାତି ଉପଚାରସମାଧିତୋପି ଅପ୍ପନାସମାଧିତୋପି । ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମା ମେ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିମ୍ହା ଦୂରେ ହୋତୂତି ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି, ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ ଠପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ନିସାଦେମୀତି ତତ୍ଥେୱ ଚ ନଂ ସନ୍ନିସୀଦାପେମି । ଏକୋଦିଂ କରୋମୀତି ଏକଗ୍ଗଂ କରୋମି । ସମାଦହାମୀତି ସମ୍ମା ଆଦହାମି, ସୁଟ୍ଠୁ ଆରୋପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମା ମେ ଚିତ୍ତଂ ଊହଞ୍ଞୀତି ମା ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଘାତୀୟିତ୍ଥ, ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୧୦.ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ସୋ ଇମାୟ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତରୁଣୱିପସ୍ସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କୋ କାମପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠେନ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସୋୟେୱ ବ୍ୟାପାଦପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠେନ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋତି ଚ ୱିହିଂସାପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠେନ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋତି ଚ ୱୁତ୍ତୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନାପଟ୍ଠପନକାଲୋ କଥିତୋ । ୟସ୍ସ ହି ସମାଧିପି ତରୁଣୋ, ୱିପସ୍ସନାପି । ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅତିଚିରଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ କାୟୋ କିଲମତି, ଅନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଉଟ୍ଠହତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ମତ୍ଥକତୋ ଉସୁମୱଟ୍ଟି ୱିୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚିତ୍ତଂ ହଞ୍ଞତି ୱିହଞ୍ଞତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ସୋ ପୁନ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ପରିଦମେତ୍ୱା ମୁଦୁକଂ କତ୍ୱା ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି । ତସ୍ସ ପୁନ ଅତିଚିରଂ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତଥେୱ ହୋତି । ସୋ ପୁନ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ହି ବହୂପକାରା ସମାପତ୍ତି ।
ୟଥା ୟୋଧସ୍ସ ଫଲକକୋଟ୍ଠକୋ ନାମ ବହୂପକାରୋ ହୋତି, ସୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଗାମଂ ପୱିସତି, ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୀହିପି ଅସ୍ସେହିପି ୟୋଧେହିପି ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଆୱୁଧେସୁ ୱା ଖୀଣେସୁ ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମତାଦିଭାୱେ ୱା ସତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଫଲକକୋଟ୍ଠକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଆୱୁଧାନିପି ଗଣ୍ହାତି, ୱିସ୍ସମତିପି, ଭୁଞ୍ଜତିପି, ପାନୀୟମ୍ପି ପିୱତି, ସନ୍ନାହମ୍ପି ପଟିସନ୍ନୟ୍ହତି, ତଂ ତଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସଙ୍ଗାମଂ ପୱିସତି, ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଉଚ୍ଚାରାଦିପୀଳିତୋ ୱା କେନଚିଦେୱ ୱା କରଣୀୟେନ ଫଲକକୋଟ୍ଠକଂ ପୱିସତି । ତତ୍ଥ ସନ୍ଥମ୍ଭିତ୍ୱା ପୁନ ସଙ୍ଗାମଂ ପୱିସତି, ଏୱଂ ୟୋଧସ୍ସ ଫଲକକୋଟ୍ଠକୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ବହୂପକାରା ସମାପତ୍ତି ।
ସମାପତ୍ତିୟା ପନ ସଙ୍ଗାମନିତ୍ଥରଣକୟୋଧସ୍ସ ଫଲକକୋଟ୍ଠକତୋପି ୱିପସ୍ସନା ବହୂପକାରତରା । କିଞ୍ଚାପି ହି ସମାପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି, ୱିପସ୍ସନା ପନ ଥାମଜାତା ସମାପତ୍ତିମ୍ପି ରକ୍ଖତି । ଥାମଜାତଂ କରୋତି ।
ୟଥା ହି ଥଲେ ନାୱମ୍ପି ନାୱାୟ ଭଣ୍ଡମ୍ପି ସକଟଭାରଂ କରୋନ୍ତି । ଉଦକଂ ପତ୍ୱା ପନ ସକଟମ୍ପି ସକଟଭଣ୍ଡମ୍ପି ୟୁତ୍ତଗୋଣେପି ନାୱାଭାରଂ କରୋନ୍ତି । ନାୱା ତିରିୟଂ ସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ସୁପଟ୍ଟନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱଂ କିଞ୍ଚାପି ସମାପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତି, ୱିପସ୍ସନା ପନ ଥାମଜାତା ସମାପତ୍ତିମ୍ପି ରକ୍ଖତି, ଥାମଜାତଂ କରୋତି । ଥଲଂ ପତ୍ୱା ସକଟଂ ୱିୟ ହି ସମାପତ୍ତି । ଉଦକଂ ପତ୍ୱା ନାୱା ୱିୟ ୱିପସ୍ସନା । ଇତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଏତ୍ତାୱତା ସମାପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନାପଟ୍ଠପନକାଲୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୟଞ୍ଞଦେୱାତିଆଦି କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଇଧାପି ଅତ୍ଥଦୀପିକଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗାମନ୍ତସମ୍ଭତେସୂତି ଗାମନ୍ତଂ ଆହଟେସୁ । ସତିକରଣୀୟମେୱ ହୋତୀତି ଏତା ଗାୱୋତି ସତିଉପ୍ପାଦନମତ୍ତମେୱ କାତବ୍ବଂ ହୋତି । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକୋଟନାଦିକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ଏତେ ଧମ୍ମାତି ଏତେ ସମଥୱିପସ୍ସନା ଧମ୍ମାତି ସତୁପ୍ପାଦନମତ୍ତମେୱ କାତବ୍ବଂ ହୋତି । ଇମିନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଥାମଜାତକାଲୋ କଥିତୋ । ତଦା କିରସ୍ସ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପନତ୍ଥାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଏକାୱଜ୍ଜନେନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଆରୁଳ୍ହୋ ହୋତି ।
୨୧୫.ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ଇଧ କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ଅୟଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି, ସତ୍ତାନଞ୍ହି ହିତୂପଚାରଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥୁଭାୱସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞେତି ଅଟୱିୟଂ । ପୱନେତି ୱନସଣ୍ଡେ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଏକମେୱ, ପଠମସ୍ସ ପନ ଦୁତିୟଂ ୱେୱଚନଂ । ଅୟୋଗକ୍ଖେମକାମୋତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ନିବ୍ଭୟଟ୍ଠାନଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭୟମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ। ସୋୱତ୍ଥିକୋତି ସୁୱତ୍ଥିଭାୱାୱହୋ । ପୀତିଗମନୀୟୋତି ତୁଟ୍ଠିଂ ଗମନୀୟୋ । ‘‘ପୀତଗମନୀୟୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ପିଦହେୟ୍ୟାତି ସାଖାଦୀହି ଥକେୟ୍ୟ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ୱିସଦମୁଖଂ କତ୍ୱା ୱିୱଟଂ କରେୟ୍ୟ । କୁମ୍ମଗ୍ଗନ୍ତି ଉଦକୱନପବ୍ବତାଦୀହି ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅମଗ୍ଗଂ । ଓଦହେୟ୍ୟ ଓକଚରନ୍ତି ତେସଂ ଓକେ ଚରମାନଂ ୱିୟ ଏକଂ ଦୀପକମିଗଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେୟ୍ୟ । ଓକଚାରିକନ୍ତି ଦୀଘରଜ୍ଜୁୟା ବନ୍ଧିତଂୟେୱ ମିଗିଂ ।
ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ହି ଅରଞ୍ଞଂ ମିଗାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ୱସନ୍ତି, ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ଚରନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ପିୱନ୍ତି, ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପିଧାୟ କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓକଚରଞ୍ଚ ଓକଚାରିକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ସାୟନ୍ହସମୟେ ମିଗା ଅକୁତୋଭୟେ ଅରଞ୍ଞେ ଚରିତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ମିଗପୋତକେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳମାନା ୱସନଟ୍ଠାନସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓକଚରଞ୍ଚ ଓକଚାରିକଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସହାୟକା ନୋ ଆଗତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ନିରାସଙ୍କା ପୱିସନ୍ତି, ତେ ମଗ୍ଗଂ ପିହିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ନ ତାୱ କିଞ୍ଚି କରୋତି, ପୱିଟ୍ଠେସୁ ପନ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମଂ ସଣିକଂ ପହରତି । ସୋ ଉତ୍ତସତି, ତତୋ ସବ୍ବେ ଉତ୍ତସିତ୍ୱା ‘‘ଭୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ପୁରତୋ ଓଲୋକେନ୍ତା ଉଦକେନ ୱା ୱନେନ ୱା ପବ୍ବତେନ ୱା ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧଂ ମଗ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ଅଙ୍ଗୁଲିସଙ୍ଖଲିକଂ ୱିୟ ଗହନୱନଂ ପୱିସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପୱିଟ୍ଠମଗ୍ଗେନେୱ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଆରଭନ୍ତି । ଲୁଦ୍ଦକୋ ତେସଂ ନିୱତ୍ତନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ମିଗେ ଘାତେତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାମିଗସଙ୍ଘୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ।
‘‘ନନ୍ଦୀରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଇମେ ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣା ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦୀରାଗେନ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ରୂପାରମ୍ମଣାଦୀନି ଉପନୀତା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସତ୍ତିୟା ଘାତଂ ଲଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଓକଚରଂ ନନ୍ଦୀରାଗୋତି, ଓକଚାରିକଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ହି ଏକଦାପି ତେସଂ ସାଖାଭଙ୍ଗେନ ସରୀରଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଗନ୍ଧଂ ଅପନେତ୍ୱା ଓକଚରଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଓକଚାରିକଂ ସହ ରଜ୍ଜୁୟା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସତ୍ତିଂ ଆଦାୟ ଓକଚରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତିଟ୍ଠତି, ଓକଚାରିକା ମିଗଗଣସ୍ସ ଚରଣଟ୍ଠାନାଭିମୁଖୀ ଗଚ୍ଛତି। ତଂ ଦିସ୍ୱା ମିଗା ସୀସାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସାପି ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସମଜାତିକା ଅୟ’’ନ୍ତି ଗୋଚରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସାପି ତିଣାନି ଖାଦନ୍ତୀ ୱିୟ ସଣିକଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଆରଞ୍ଞିକୋ ୟୂଥପତିମିଗୋ ତସ୍ସା ୱାତଂ ଲଭିତ୍ୱା ସକଭରିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଦଭିମୁଖୋ ହୋତି ।
ସତ୍ତାନଞ୍ହି ନୱନୱମେୱ ପିୟଂ ହୋତି । ଓକଚାରିକା ଆରଞ୍ଞିକସ୍ସ ମିଗସ୍ସ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଭାୱଂ ଅଦତ୍ୱା ତଦଭିମୁଖୀୱ ପଚ୍ଛତୋ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଓକଚରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥସ୍ସା ରଜ୍ଜୁ ଲଗ୍ଗତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଖୁରେନ ପହରିତ୍ୱା ମୋଚେତି, ଆରଞ୍ଞିକୋ ମିଗୋ ଓକଚରଂ ଦିସ୍ୱା ଓକଚାରିକାୟ ସମ୍ମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଓକଚରେ ଉସୂୟଂ କତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ନାମେତ୍ୱା ସୀସଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସତ୍ତିଂ ଜିୱ୍ହାୟ ଲେହନ୍ତୋପି ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି, ଓକଚରୋପି ସଚସ୍ସ ଉପରିଭାଗେନ ତଂ ମିଗଂ ପହରିତୁଂ ସୁଖଂ ହୋତି, ପିଟ୍ଠିଂ ନାମେତି । ସଚସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ପହରିତୁଂ ସୁଖଂ ହୋତି, ହଦୟଂ ଉନ୍ନାମେତି । ଅଥ ଲୁଦ୍ଦକୋ ଆରଞ୍ଞିକଂ ମିଗଂ ସତ୍ତିୟା ପହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଘାତେତ୍ୱା ମଂସଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେୱ ୟଥା ସୋ ମିଗୋ ଓକଚାରିକାୟ ସମ୍ମତ୍ତୋ ଓକଚରେ ଉସୂୟଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତିଂ ଜିୱ୍ହାୟ ଲେହନ୍ତୋପି କିଞ୍ଚି ନ ଜାନାତି, ତଥା ଇମେ ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ମତ୍ତା ଅନ୍ଧଭୂତା କିଞ୍ଚି ଅଜାନନ୍ତା ରୂପାଦୀସୁ ନନ୍ଦୀରାଗଂ ଉପଗମ୍ମ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସତ୍ତିୟା ୱଧଂ ଲଭନ୍ତୀତି ଭଗୱା ଓକଚରଂ ନନ୍ଦୀରାଗୋତି, ଓକଚାରିକଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିୱଟୋ ମୟା ଖେମୋ ମଗ୍ଗୋତି ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟା ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ହିତଚରଣେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ତୁଣ୍ହୀଭୂତେନ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେନ ୱିୱଟୋ ଖେମୋ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ପିହିତୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ, ଅଞ୍ଞାତକୋଣ୍ଡଞ୍ଞାଦୀନଂ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଊହତୋ ଓକଚରୋ ନନ୍ଦୀରାଗୋ ଦ୍ୱେଧା ଛେତ୍ୱା ପାତିତୋ, ନାସିତା ଓକଚାରିକା ଅୱିଜ୍ଜା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସମୁଗ୍ଘାତିତାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତୂପଚାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଦ୍ୱେଧାୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ୱିତକ୍କସଣ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୧୬.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱିତକ୍କସଣ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନାତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମେୱ, ୱିପସ୍ସନାପାଦକଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ତତୋ ଚିତ୍ତତୋ ଅଧିକଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିଚିତ୍ତଂ । ଅନୁୟୁତ୍ତେନାତି ତଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତେନ, ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ନିସୀଦନଂ ଆଦାୟ ଅସୁକସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱା ୱନସଣ୍ଡେ ୱା ପବ୍ବତପାଦେ ୱା ପବ୍ଭାରେ ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ନିକ୍ଖମନ୍ତୋପି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ୱା ପାଦେହି ୱା ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନତୋ ତିଣପଣ୍ଣାନି ଅପନେନ୍ତୋପି ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋୟେୱ । ନିସୀଦିତ୍ୱା ପନ ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋପି ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋୟେୱ ।
ନିମିତ୍ତାନୀତି କାରଣାନି । କାଲେନ କାଲନ୍ତି ସମୟେ ସମୟେ । ନ ନୁ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ, କସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘କାଲେନ କାଲ’’ନ୍ତି ଆହାତି । ପାଳିୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠତିଂସ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତାନି, ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତରୁଚିତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ୟାୱ କୋଚିଦେୱ ଉପକ୍କିଲେସୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଇମେସଂ ନିମିତ୍ତାନଂ ମନସିକାରକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟଦା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଇମାନି ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ନୀହରିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ଛନ୍ଦୂପସଂହିତାତି ଛନ୍ଦସହଗତା ରାଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ଇମେସଂ ପନ ତିଣ୍ଣଂ ୱିତକ୍କାନଂ ଖେତ୍ତଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୂପସଞ୍ହିତାନଂ ଅଟ୍ଠ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତାନି ଖେତ୍ତଂ, ଦୋସୂପସଞ୍ହିତାନଂ ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାନି, ମୋହୂପସଞ୍ହିତାନଂ ଦ୍ୱାଦସପି ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଉଦ୍ଧଚ୍ଚସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତାନି ପନ ଦ୍ୱେ ଏତେସଂ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଂ ଖେତ୍ତଂ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତା ଚେୱ ସଙ୍ଖାରା ଚ ଆରମ୍ମଣଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଅସମପେକ୍ଖିତେସୁ ହି ସତ୍ତେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି। ଅଞ୍ଞମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ କୁସଲୂପସଂହିତନ୍ତି ତତୋ ନିମିତ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ କୁସଲନିସ୍ସିତଂ ନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଛନ୍ଦୂପସଞ୍ହିତେ ୱିତକ୍କେ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅସୁଭଭାୱନା ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅନିଚ୍ଚମନସିକାରୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ଦୋସୂପସଞ୍ହିତେ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମେତ୍ତାଭାୱନା ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଧାତୁମନସିକାରୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ମୋହୂପସଞ୍ହିତେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପନ୍ନେ ପଞ୍ଚଧମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ।
ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥା ୱା ସୋଭନା ପାଦା ୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ହି ସତ୍ତେସୁ ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅସୁଭତୋ ଉପସଂହରିତବ୍ବଂ । କିମ୍ହି ସାରତ୍ତୋସି ? କେସେସୁ ସାରତ୍ତୋସି । ଲୋମେସୁ…ପେ॰… ମୁତ୍ତେସୁ ସାରତ୍ତୋସି । ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନାମ ତୀହି ଅଟ୍ଠିସତେହି ଉସ୍ସାପିତୋ, ନୱହି ନ୍ହାରୁସତେହି ଆବଦ୍ଧୋ, ନୱହି ମଂସପେସିସତେହି ଅନୁଲିତ୍ତୋ, ଅଲ୍ଲଚମ୍ମେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ, ଛୱିରାଗେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ନୱନୱୁତିଲୋମକୂପସହସ୍ସେହି ଚ ଅସୁଚି ପଗ୍ଘରତି, କୁଣପପୂରିତୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ, ଜେଗୁଚ୍ଛୋ, ପଟିକୂଲୋ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଣପସଞ୍ଚୟୋ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ସାରଂ ୱା ୱରଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅସୁଭତୋ ଉପସଂହରନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲୋଭୋ ପହୀୟତି, ତେନସ୍ସ ଅସୁଭତୋ ଉପସଂହରଣଂ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ।
ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ସଙ୍ଖାରମଜ୍ଝତ୍ତତଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସତିପଟ୍ଠାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅସ୍ସାମିକତାୱକାଲିକଭାୱୱସେନ ମନସିକରୋତୋ ସୋ ପହୀୟତି । ତେନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକାରୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ସତ୍ତେସୁ ଦୋସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଆଘାତୱିନୟକକଚୋପମୋୱାଦାଦୀନଂ ୱସେନ ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା, ତଂ ଭାୱୟତୋ ଦୋସୋ ପହୀୟତି, ତେନସ୍ସ ମେତ୍ତାଭାୱନା ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି । ଖାଣୁକଣ୍ଟକତିଣପଣ୍ଣାଦୀସୁ ପନ ଦୋସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତ୍ୱଂ କସ୍ସ କୁପ୍ପସି, କିଂ ପଥୱୀଧାତୁୟା, ଉଦାହୁ ଆପୋଧାତୁୟା, କୋ ୱା ପନାୟଂ କୁପ୍ପତି ନାମ, କିଂ ପଥୱୀଧାତୁ ଉଦାହୁ ଆପୋଧାତୂତିଆଦିନା ନୟେନ ଧାତୁମନସିକାରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦୋସୋ ପହୀୟତି । ତେନସ୍ସ ଧାତୁମନସିକାରୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ।
ମୋହେ ପନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପନ୍ନେ –
‘‘ଗରୂସଂୱାସୋ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପରିପୁଚ୍ଛନଂ ।
କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ଠାନାଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।
ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମୂପନିସ୍ସାୟ, ମୋହଧାତୁ ପହୀୟତୀ’’ତି ॥ –
ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଉପନିସ୍ସିତବ୍ବା । ଗରୁଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ – ‘‘ଆଚରିୟୋ ଗାମପ୍ପୱେସନଂ ଅନାପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତକାଲେ ୱତ୍ତଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ଘଟସତଉଦକାହରଣାଦିଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତି ୟତ୍ତପ୍ପଟିୟତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଥସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି – ‘‘ଆଚରିୟୋ ଉଦ୍ଦେସକାଲେ ଉଦ୍ଦେସଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଅସାଧୁକଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋତୀ’’ତି ୟତ୍ତପ୍ପଟିୟତ୍ତୋ ହୋତି, ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । ଗରୁଭାୱନୀୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଂକମିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଭନ୍ତେ କଥଂ ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଂଖଂ ୱିନୋଦେତି, ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । କାଲେନ ଧମ୍ମସୱନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସାପି ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । ଇଦମସ୍ସ କାରଣଂ, ଇଦଂ ନ କାରଣନ୍ତି ଠାନାଟ୍ଠାନୱିନିଚ୍ଛୟେ ଛେକୋ ହୋତି, ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ମୋହୋ ପହୀୟତି । ତେନସ୍ସ ପଞ୍ଚଧମ୍ମୂପନିସ୍ସୟୋ ଅଞ୍ଞଂ ନିମିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତି ।
ଅପିଚ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସାପି ଇମେ ୱିତକ୍କା ପହୀୟନ୍ତି ଏୱ । ଇମାନି ପନ ନିମିତ୍ତାନି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକାନି ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନି । ଇମେହି ପହୀନା ରାଗାଦୟୋ ସୁପ୍ପହୀନା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ହି ଅଗ୍ଗିଂ ଅଲ୍ଲକଟ୍ଠେହିପି ପଂସୂହିପି ସାଖାଦୀହିପି ପୋଥେତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେନ୍ତିୟେୱ, ଉଦକଂ ପନ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଂ, ତେନ ନିବ୍ବୁତୋ ସୁନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି, ଏୱମିମେହି ନିମିତ୍ତେହି ପହୀନା ରାଗାଦୟୋ ସୁପ୍ପହୀନା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏତାନି କଥିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
କୁସଲୂପସଂହିତନ୍ତି କୁସଲନିସ୍ସିତଂ କୁସଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱାତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂୟେୱ । ପଲଗଣ୍ଡୋତି ୱଡ୍ଢକୀ । ସୁଖୁମାୟ ଆଣିୟାତି ୟଂ ଆଣିଂ ନୀହରିତୁକାମୋ ହୋତି, ତତୋ ସୁଖୁମତରାୟ ସାରଦାରୁଆଣିୟା । ଓଳାରିକଂ ଆଣିନ୍ତି ଚନ୍ଦଫଲକେ ୱା ସାରଫଲକେ ୱା ଆକୋଟିତଂ ୱିସମାଣିଂ । ଅଭିନିହନେୟ୍ୟାତି ମୁଗ୍ଗରେନ ଆକୋଟେନ୍ତୋ ହନେୟ୍ୟ । ଅଭିନୀହରେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଅଭିନିହନନ୍ତୋ ଫଲକତୋ ନୀହରେୟ୍ୟ । ଅଭିନିୱସେୟ୍ୟାତି ଇଦାନି ବହୁ ନିକ୍ଖନ୍ତାତି ଞତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଚାଲେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢେୟ୍ୟ। ତତ୍ଥ ଫଲକଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ, ଫଲକେ ୱିସମାଣୀ ୱିୟ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା, ସୁଖୁମାଣୀ ୱିୟ ଅଞ୍ଞଂ ଅସୁଭଭାୱନାଦିକୁସଲନିମିତ୍ତଂ, ସୁଖୁମାଣିୟା ଓଳାରିକାଣିନୀହରଣଂ ୱିୟ ଅସୁଭଭାୱନାଦୀହି କୁସଲନିମିତ୍ତେହି ତେସଂ ୱିତକ୍କାନଂ ନୀହରଣଂ ।
୨୧୭.ଅହିକୁଣପେନାତିଆଦି ଅତିଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକୂଲକୁଣପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କଣ୍ଠେ ଆସତ୍ତେନାତି କେନଚିଦେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ଆନେତ୍ୱା କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧେନ ପଟିମୁକ୍କେନ । ଅଟ୍ଟିୟେୟ୍ୟାତି ଅଟ୍ଟୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ହରାୟେୟ୍ୟାତି ଲଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଜିଗୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ସଞ୍ଜାତଜିଗୁଚ୍ଛୋ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ପହୀୟନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଇମିନାପି କାରଣେନ ଏତେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖୱିପାକାତି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାବଲେନ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଅହିକୁଣପାଦୀନି ୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପହୀୟନ୍ତି । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାବଲେନ ଉପପରିକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତେନ ଆଚରିୟଂ ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଘଣ୍ଡିଂ ପହରିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମେୱ ୱା ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଆରୋଚେତବ୍ବଂ, ବହୁନଞ୍ହି ସନ୍ନିପାତେ ଭୱିସ୍ସତେୱ ଏକୋ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଏୱଂ ଏତେସୁ ଆଦୀନୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି କଥେସ୍ସତି, କାୟୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନୀୟକଥାଦୀହି ୱା ପନ ତେ ୱିତକ୍କେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀତି ।
୨୧୮.ଅସତିଅମନସିକାରୋ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବୋତି ନେୱ ସୋ ୱିତକ୍କୋ ସରିତବ୍ବୋ ନ ମନସିକାତବ୍ବୋ, ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ରୂପଂ ଅପସ୍ସିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚିତ୍ତମ୍ହି ୱିତକ୍କେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସ ସୋ ୱିତକ୍କୋ ପହୀୟତି, ତସ୍ମିଂ ପହୀନେ ପୁନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ।
ସଚେ ନ ପହୀୟତି, ଉଗ୍ଗହିତୋ ଧମ୍ମକଥାପବନ୍ଧୋ ହୋତି, ସୋ ମହାସଦ୍ଦେନ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବୋ । ଏୱମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞୱିହିତକସ୍ସ ସତୋ ସୋ ନ ପହୀୟତି । ଥୱିକାୟ ମୁଟ୍ଠିପୋତ୍ଥକୋ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ଚ ବୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣାପି ଧମ୍ମୱଣ୍ଣାପି ଲିଖିତା ହୋନ୍ତି, ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ୱାଚେନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ଚେ ନ ପହୀୟତି, ଥୱିକତୋ ଅରଣିସହିତାନି ନୀହରିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରାରଣୀ ଅୟଂ ଅଧରାରଣୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ଚେ ନ ପହୀୟତି, ସିପାଟିକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଆରକଣ୍ଟକଂ ନାମ, ଅୟଂ ପିପ୍ଫଲକୋ ନାମ, ଇଦଂ ନଖଚ୍ଛେଦନଂ ନାମ, ଅୟଂ ସୂଚି ନାମା’’ତି ପରିକ୍ଖାରଂ ସମନ୍ନାନେନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ଚେ ନ ପହୀୟତି, ସୂଚିଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରେ ଜିଣ୍ଣଟ୍ଠାନଂ ସିବ୍ବନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୟାୱ ନ ପହୀୟତି, ତାୱ ତଂ ତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞୱିହିତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ପହୀନେ ପୁନ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ନୱକମ୍ମଂ ପନ ନ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୱିତକ୍କେ ପଚ୍ଛିନ୍ନେ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି ।
ପୋରାଣକପଣ୍ଡିତା ପନ ନୱକମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ୱିତକ୍କଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୁ । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ କିର ଉପଜ୍ଝାୟୋ ତିସ୍ସମହାୱିହାରେ ୱସତି । ତିସ୍ସସାମଣେରୋ ‘‘ଭନ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ନ୍ହାନଉଦକଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ମଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ତତ୍ଥ ନଂ ଥେରୋ ଆହ ‘‘ଅୟଂ ୱିହାରୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଙ୍ଘିକୋ, ଏକଂ ପୁଗ୍ଗଲିକଟ୍ଠାନଂ କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ସାଧୁ ଭନ୍ତେତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଂ ପବ୍ଭାରସୋଧନଂ ତେଜୋଧାତୁକସିଣପରିକମ୍ମନ୍ତି ତୀଣୀପି ଏକତୋ ଆରଭିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପନଂ ପାପେସି, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟଂ ପରିୟୋସାପେସି, ଲେଣକମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ସବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ଉପଜ୍ଝାୟୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖେନ ତେ ସାମଣେର କତଂ, ଅଜ୍ଜ ତାୱ ତ୍ୱଂୟେୱ ୱସାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ରତ୍ତିଂ ଲେଣେ ୱସନ୍ତୋ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ସ ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ଅକଂସୁ । ଅଜ୍ଜାପି ତିସ୍ସତ୍ଥେରଚେତିୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଇଦଂ ପବ୍ବଂ ଅସତିପବ୍ବଂ ନାମ ।
୨୧୯. ଇମସ୍ମିଂ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଇଧ ଠତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀତି ୱିତକ୍କମୂଲଭେଦଂ ପବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ତସ୍ସ ଚେ ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କସଙ୍ଖାରସଣ୍ଠାନଂ ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତି ସଙ୍ଖରୋତୀତି ସଙ୍ଖାରୋ, ପଚ୍ଚୟୋ, କାରଣଂ ମୂଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ସଣ୍ଠାନଂ, ୱିତକ୍କସଙ୍ଖାରସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ ୱିତକ୍କସଙ୍ଖାରସଣ୍ଠାନଂ, ତଂ ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅୟଂ ୱିତକ୍କୋ କିଂ ହେତୁ କିଂ ପଚ୍ଚୟା କିଂ କାରଣା ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱିତକ୍କାନଂ ମୂଲଞ୍ଚ ମୂଲମୂଲଞ୍ଚ ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସୀଘଂଗଚ୍ଛାମୀତି କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଅହଂ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛାମି ? ୟଂନୂନାହଂ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟନ୍ତି କିଂ ମେ ଇମିନା ସୀଘଗମନେନ, ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସି । ସୋ ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ସୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଣିକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସୀଘଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିତକ୍କସମାରୁଳ୍ହକାଲୋ । ତସ୍ସ ସଣିକଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ୱିତକ୍କଚାରପଚ୍ଛେଦନକାଲୋ । ତସ୍ସ ଠିତକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ୱିତକ୍କଚାରେ ପଚ୍ଛିନ୍ନେ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଚିତ୍ତୋତରଣକାଲୋ । ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲୋ । ତସ୍ସ ନିପନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଦିୱସଂ ୱୀତିୱତ୍ତନକାଲୋ । ତତ୍ଥ ଇମେ ୱିତକ୍କା କିଂ ହେତୁକା କିଂ ପଚ୍ଚୟାତି ୱିତକ୍କାନଂ ମୂଲମୂଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କଚାରୋ ସିଥିଲୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ସିଥିଲୀଭୂତେ ମତ୍ଥକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱିତକ୍କା ସବ୍ବସୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୁଦ୍ଦୁଭଜାତକେନପି ଦୀପେତବ୍ବୋ –
ସସକସ୍ସ କିର ବେଲୁୱରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତସ୍ସ ବେଲୁୱପକ୍କଂ ୱଣ୍ଟତୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା କଣ୍ଣମୂଲେ ପତିତଂ । ସୋ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ‘‘ପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱେଗେନ ପଲାୟି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁରତୋ ଅଞ୍ଞେପି ଚତୁପ୍ପଦା ପଲାୟିଂସୁ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୀହୋ ହୋତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ପଥୱୀ ନାମ କପ୍ପୱିନାସେ ଭିଜ୍ଜତି, ଅନ୍ତରା ପଥୱୀଭେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ୟଂନୂନାହଂ ମୂଲମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁୱିଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ହତ୍ଥିନାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସସକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୟା, ତାତ, ପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜମାନା ଦିଟ୍ଠା’’ତି । ସସୋ ‘‘ଆମ ଦେୱା’’ତି ଆହ । ସୀହୋ ‘‘ଏହି, ଭୋ, ଦସ୍ସେହୀ’’ତି । ସସୋ ‘‘ନ ସକ୍କୋମି ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଏହି, ରେ, ମା ଭାୟୀ’’ତି ସଣ୍ହମୁଦୁକେନ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ ସସୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା –
‘‘ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ୟସ୍ମିଂ ଦେସେ ୱସାମହଂ ।
ଅହମ୍ପେତଂ ନ ଜାନାମି, କିମେତଂ ଦୁଦ୍ଦୁଭାୟତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୮୫) –
ଗାଥମାହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠା’’ତି ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସସକସ୍ସ ନିପନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଅଦ୍ଦସ, ବେଲୁୱପକ୍କଂ ଅଦ୍ଦସ, ଉଦ୍ଧଂ ଓଲେକେତ୍ୱା ୱଣ୍ଟଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସସୋ ଏତ୍ଥ ନିପନ୍ନୋ, ନିଦ୍ଦାୟମାନୋ ଇମସ୍ସ କଣ୍ଣମୂଲେ ପତିତସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ‘ପଥୱୀ ଭିଜ୍ଜତୀ’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ପଲାୟୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ କାରଣଂ ସସଂ ପୁଚ୍ଛି । ସସୋ ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି ଆହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ବେଲୁୱ ପତିତଂ ସୁତ୍ୱା, ଦୁଦ୍ଦୁଭନ୍ତି ସସୋ ଜୱି ।
ସସସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ସନ୍ତତ୍ତା ମିଗୱାହିନୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୮୬) ।
ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମା ଭାୟଥା’’ତି ମିଗଗଣେ ଅସ୍ସାସେସି । ଏୱଂ ୱିତକ୍କାନଂ ମୂଲମୂଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କା ପହୀୟନ୍ତି ।
୨୨୦. ଇମସ୍ମିଂ ୱିତକ୍କମୂଲଭେଦପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ପନ ଏୱଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବାତି ଅପରମ୍ପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ତସ୍ସ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ ।
ଦନ୍ତେଭିଦନ୍ତମାଧାୟାତି ହେଟ୍ଠାଦନ୍ତେ ଉପରିଦନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ଚେତସା ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବଂ । ବଲୱା ପୁରିସୋତି ୟଥା ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ ମହାବଲୋ ପୁରିସୋ ଦୁବ୍ବଲଂ ପୁରିସଂ ସୀସେ ୱା ଗଲେ ୱା ଖନ୍ଧେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ଅଭିନିପ୍ପୀଳେୟ୍ୟ ଅଭିସନ୍ତାପେୟ୍ୟ ସନ୍ତତ୍ତଂ କିଲନ୍ତଂ ମୁଚ୍ଛାପରେତଂ ୱିୟ କରେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିତକ୍କେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିମଲ୍ଲେନ ହୁତ୍ୱା ‘‘କେ ଚ ତୁମ୍ହେ କୋ ଚାହ’’ନ୍ତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା – ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ ସରୀରେ ଉପସୁସ୍ସତୁ ମଂସଲୋହିତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୫) ଏୱଂ ମହାୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିତକ୍କା ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମ ଅତ୍ଥଦୀପିକଂ ଉପମଂ ଆହରି ।
୨୨୧.ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଇଦଂ ପରିୟାଦାନଭାଜନିୟଂ ନାମ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟଥା ପନ ସତ୍ଥାଚରିୟୋ ତିରୋରଟ୍ଠା ଆଗତଂ ରାଜପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚାୱୁଧସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଅତ୍ତନୋ ରଟ୍ଠେ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହ । ସଚେ ତେ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚୋରା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଧନୁନା କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛ । ସଚେ ତେ ଧନୁ ନସ୍ସତି ୱା ଭିଜ୍ଜତି ୱା ସତ୍ତିୟା ଅସିନା’’ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚହିପି ଆୱୁଧେହି କତ୍ତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ସକରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜସିରିଂ ଅନୁଭୋତି । ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅରହତ୍ତଗହଣତ୍ଥାୟ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ – ‘‘ସଚସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଅକୁସଲୱିତକ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଞ୍ଞନିମିତ୍ତପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା ତେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଦୀନୱପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା, ତତ୍ରାପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସତିପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା, ତତ୍ରାପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିତକ୍କମୂଲଭେଦପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା, ତତ୍ରାପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହନପବ୍ବେ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ପବ୍ବାନି ଦେସେସି ।
ୱସୀ ୱିତକ୍କପରିୟାୟପଥେସୂତି ୱିତକ୍କଚାରପଥେସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ପଗୁଣୱସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ଆକଙ୍ଖିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ଅସ୍ସ ୱସୀଭାୱାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଂ ନ ୱିତକ୍କେତି । ୟଂ ନ ୱିତକ୍କେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଂ ୱିତକ୍କେତି । ଇଦାନି ପନ ୱସୀଭୂତତ୍ତା ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଂୟେୱ ୱିତକ୍କେତି । ୟଂ ନ ୱିତକ୍କେତୁକାମୋ, ନ ତଂ ୱିତକ୍କେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ଆକଙ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେସ୍ସତି । ୟଂ ୱିତକ୍କଂ ନାକଙ୍ଖିସ୍ସତି, ନ ତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍ଖେସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ତଣ୍ହନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱିତକ୍କସଣ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୂଲପଣ୍ଣାସଟ୍ଠକଥାୟ ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ
ମୂଲପଣ୍ଣାସ-ଅଟ୍ଠକଥା
(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
୩. ଓପମ୍ମୱଗ୍ଗୋ
୧. କକଚୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୨୨.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି କକଚୂପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନୋତି ମୋଳୀତି ଚୂଳା ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –
‘‘ଛେତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ,
ୱେହାୟସଂ ଉକ୍ଖିପି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ।
ରତନଚଙ୍କୋଟୱରେନ ୱାସୱୋ,
ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ସିରସା ପଟିଗ୍ଗହୀ’’ତି ॥
ସା ତସ୍ସ ଗିହିକାଲେ ମହତୀ ଅହୋସି, ତେନସ୍ସ ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନୋତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି । ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ନଂ ତେନେୱ ନାମେନ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ଅତିୱେଲନ୍ତି ୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ତତ୍ଥ କାଲୱେଲା, ସୀମୱେଲା, ସୀଲୱେଲାତି ତିୱିଧା ୱେଲା । ‘‘ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି (ଧମ୍ମପଦେ ୱଗ୍ଗାନମୁଦ୍ଦାନଂ, ଗାଥାନମୁଦ୍ଦାନଂ; ମହାୱ॰ ୧-୩) ଅୟଂ କାଲୱେଲା ନାମ । ‘‘ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୪; ଉଦା॰ ୪୫; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯) ଅୟଂ ସୀମୱେଲା ନାମ । ‘‘ୱେଲାଅନତିକ୍କମୋ ସେତୁଘାତୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୯୯-୩୦୧) ଚ, ‘‘ୱେଲା ଚେସା ଅୱୀତିକ୍କମନଟ୍ଠେନା’’ତି ଚ, ଅୟଂ ସୀଲୱେଲା ନାମ । ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସୋ ଅତିକ୍କମିୟେୱ । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ହି ଓୱଦିତୁଂ କାଲୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେପି ସୂରିୟେ ଓୱଦନ୍ତୋ ତଂ କାଲୱେଲମ୍ପି ଅତିକ୍କମି । ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଓୱାଦେ ପମାଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ସୀମା ମରିୟାଦା । ସୋ ଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାହି ଓୱଦନ୍ତୋ ତଂ ସୀମୱେଲମ୍ପି ଅତିକ୍କମି । କଥେନ୍ତୋ ପନ ଦୱସହଗତଂ କତ୍ୱା ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାପତ୍ତିପହୋନକଂ କଥେତି, ଏୱଂ ସୀଲୱେଲମ୍ପି ଅତିକ୍କମି ।
ସଂସଟ୍ଠୋତି ମିସ୍ସୀଭୂତୋ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା । ସମ୍ମୁଖାତି ପୁରତୋ । ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ତା ପନ ପଚନକୋଟ୍ଟନାଦୀନି କରୋନ୍ତିୟୋ ଦିସ୍ୱା ନତ୍ଥି ଇମାସଂ ଅନାପତ୍ତି ନାମ, ଇମା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଅନାଚାରା ଦୁବ୍ବଚା ପଗବ୍ଭାତି ଅଗୁଣଂ କଥେତି । ଅଧିକରଣମ୍ପି କରୋତୀତି ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇମା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅକ୍ଖୀନି ଦୟ୍ହନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ପୁପ୍ଫପୂଜା ୱା ଆସନଧୋୱନପରିଭଣ୍ଡକରଣାଦୀନି ୱା ଇମାସଂ ୱସେନ ୱତ୍ତନ୍ତି । କୁଲଧୀତରୋ ଏତା ଲଜ୍ଜିନିୟୋ, ତୁମ୍ହେ ଇମା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱଦଥ, ଅୟଂ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ଆପତ୍ତି ହୋତି, ୱିନୟଧରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ମେ ଦେଥାତି ଅଧିକରଣଂ ଆକଡ୍ଢତି ।
ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ନତ୍ଥି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନାପତ୍ତି ନାମ । ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଇମସ୍ସ ପରିୱେଣଦ୍ୱାରଂ ଅସୁଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁନୀହୀତି ଅଗୁଣଂ କଥେତି । ଅଧିକରଣମ୍ପି କରୋନ୍ତୀତି ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମୋଳିୟଫଗ୍ଗୁନତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅକ୍ଖୀନି ଦୟ୍ହନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କା । ୱିହାରଂ ଆଗତଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱାଦଂ ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସପଦଂ ୱା ଥେରମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଲଭନ୍ତି, କୁଲପୁତ୍ତକୋ ଲଜ୍ଜୀ କୁକ୍କୁଚ୍ଚକୋ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ତୁମ୍ହେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱଦଥ, ଏଥ ୱିନୟଧରାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦେଥାତି ଅଧିକରଣଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତି ।
ସୋଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ନେୱ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ନ ଭେଦାଧିପ୍ପାୟେନ, ଅତ୍ଥକାମତାୟ ଅୱୋଚ । ଏକଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏୱଂ ସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅୟସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ସୋ ସାସନସ୍ସାପି ଅୱଣ୍ଣୋୟେୱ । ଅଞ୍ଞେନ ପନ କଥିତୋ ଅୟଂ ନ ଓରମିସ୍ସତି, ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଓୱଦିତୋ ଓରମିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମତାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଂ, ‘‘ଆୟସ୍ମା, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
୨୨୩.ଆମନ୍ତେହୀତି ଜାନାପେହି । ଆମନ୍ତେତୀତି ପକ୍କୋସତି ।
୨୨୪.ସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଚେୱ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋ ଚ, ୟସ୍ମା ୱା ତେ ଏତାହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଟ୍ଠସ୍ସ ୱିହରତୋ ୟେ ତା ଅକ୍କୋସିସ୍ସନ୍ତି ୱା, ପହରିସ୍ସନ୍ତି ୱା, ତେସୁ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସଂସଗ୍ଗେ ପହୀନେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ମା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଅୱଣ୍ଣଭାସନେ । ଗେହସିତାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣନିସ୍ସିତା । ଛନ୍ଦାତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦାପି ପଟିଘଛନ୍ଦାପି । ୱିପରିଣତନ୍ତି ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ । ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି, ମୂଳ୍ହମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ୱିପରିଣତଂ । ଇଧ ପନ ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୱସେନ ରତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଟିଘଛନ୍ଦୱସେନ ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ହିତାନୁକମ୍ପୀତି ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ହିତେନ ଫରମାନୋ । ନ ଦୋସନ୍ତରୋତି ନ ଦୋସଚିତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସାମି ।
୨୨୫.ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତି କସ୍ମା ଆରଭି ? ଫଗ୍ଗୁନସ୍ସ କିର ଏତ୍ତକଂ ଓୱାଦଂ ସୁତ୍ୱାପି, ‘‘ଭିକ୍ଖୁନିସଂସଗ୍ଗତୋ ଓରମିସ୍ସାମି ୱିରମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଭଗୱତା ପନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟାଣୀ ୱିୟ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅଟ୍ଠାସି, ଅଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୟଥା ନାମ ଜିଘଚ୍ଛିତସ୍ସ ଭୋଜନେ, ପିପାସିତସ୍ସ ପାନୀୟେ, ସୀତେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଉଣ୍ହେ ଦୁକ୍ଖିତସ୍ସ ସୁଖେ ପତ୍ଥନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱ ଇମଂ ଦୁବ୍ବଚଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ପଠମବୋଧିୟଂ ସୁବ୍ବଚା ଭିକ୍ଖୂ ଆପାଥଂ ଆଗମିଂସୁ । ଅଥ ତେସଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ତତ୍ଥ ଆରାଧୟିଂସୂତି ଗଣ୍ହିଂସୁ ପୂରୟିଂସୁ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ । ଏକାସନଭୋଜନନ୍ତି ଏକଂ ପୁରେଭତ୍ତଭୋଜନଂ । ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନତୋ ହି ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁତ୍ତଭୋଜନମ୍ପି ଇଧ ଏକାସନଭୋଜନନ୍ତେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅପ୍ପାବାଧତନ୍ତି ନିରାବାଧତଂ । ଅପ୍ପାତଙ୍କତନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖତଂ । ଲହୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ସରୀରସ୍ସ ସଲ୍ଲହୁକଂ ଉଟ୍ଠାନଂ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ । ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି କାୟସ୍ସ ସୁଖୱିହାରଂ । ଇମିନା କିଂ କଥିତଂ ? ଦିୱା ୱିକାଲଭୋଜନଂ ପଜହାପିତକାଲୋ କଥିତୋ । ଭଦ୍ଦାଲିସୁତ୍ତେ ପନ ରତ୍ତିଂ ୱିକାଲଭୋଜନଂ ପଜହାପିତକାଲୋ କଥିତୋ । ଇମାନି ହି ଦ୍ୱେ ଭୋଜନାନି ଭଗୱା ନ ଏକପ୍ପହାରେନ ପଜହାପେସି । କସ୍ମା ? ଇମାନେୱ ହି ଦ୍ୱେ ଭୋଜନାନି ୱଟ୍ଟେ ସତ୍ତାନଂ ଆଚିଣ୍ଣାନି । ସନ୍ତି କୁଲପୁତ୍ତା ସୁଖୁମାଲା, ତେ ଏକତୋ ଦ୍ୱେପି ଭୋଜନାନି ପଜହନ୍ତା କିଲମନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏକତୋ ଅପଜହାପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଦିୱା ୱିକାଲଭୋଜନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ରତ୍ତିଂ ୱିକାଲଭୋଜନନ୍ତି ୱିସୁଂ ପଜହାପେସି । ତେସୁ ଇଧ ଦିୱା ୱିକାଲଭୋଜନଂ ପଜହାପିତକାଲୋ କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧା ନ ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଜହାପେନ୍ତି, ଆନିସଂସଂ ପନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଜହାପେନ୍ତି, ଏୱଞ୍ହି ସତ୍ତା ସୁଖେନ ପଜହନ୍ତି । ତସ୍ମା ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣେ ଦସ୍ସେସି । ଅନୁସାସନୀ କରଣୀୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସାସନେ କତ୍ତବ୍ବଂ ନାହୋସି । ‘‘ଇଦଂ କରୋଥ, ଇଦଂ ମା କରୋଥା’’ତି ସତୁପ୍ପାଦକରଣୀୟମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି । ତାୱତ୍ତକେନେୱ ତେ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅକଂସୁ, ପହାତବ୍ବଂ ପଜହିଂସୁ, ପଠମବୋଧିୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁବ୍ବଚା ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ ଅସ୍ସୱା ଓୱାଦପଟିକରାତି ।
ଇଦାନି ନେସଂ ସୁବ୍ବଚଭାୱଦୀପିକଂ ଉପମଂ ଆହରନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଭୂମିୟନ୍ତି ସମଭୂମିୟଂ । ‘‘ସୁଭୂମ୍ୟଂ ସୁଖେତ୍ତେ ୱିହତଖାଣୁକେ ବୀଜାନି ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୩୮) ଏତ୍ଥ ପନ ମଣ୍ଡଭୂମି ସୁଭୂମୀତି ଆଗତା । ଚତୁମହାପଥେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାମଗ୍ଗାନଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ । ଆଜଞ୍ଞରଥୋତି ୱିନୀତଅସ୍ସରଥୋ । ଓଧସ୍ତପତୋଦୋତି ୟଥା ରଥଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଠିତେନ ସକ୍କା ହୋତି ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଏୱଂ ଆଲମ୍ବନଂ ନିସ୍ସାୟ ତିରିୟତୋ ଠପିତପତୋଦୋ । ୟୋଗ୍ଗାଚରିୟୋତି ଅସ୍ସାଚରିୟୋ । ସ୍ୱେୱ ଅସ୍ସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ଅସ୍ସଦମ୍ମସାରଥି । ୟେନିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟେନ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଇଚ୍ଛତି । ୟଦିଚ୍ଛକନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଗତିଂ ଇଚ୍ଛତି । ସାରେୟ୍ୟାତି ଉଜୁକଂ ପୁରତୋ ପେସେୟ୍ୟ । ପଚ୍ଚାସାରେୟ୍ୟାତି ପଟିନିୱତ୍ତେୟ୍ୟ ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ୟଥା ହି ସୋ ୟୋଗ୍ଗାଚରିୟୋ ୟେନ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଗମନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ତଂ ଅସ୍ସା ଆରୁଳ୍ହାୱ ହୋନ୍ତି । ୟାୟ ୟାୟ ଚ ଗତିୟା ଇଚ୍ଛତି, ସା ସା ଗତି ଗହିତାୱ ହୋତି । ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ଅସ୍ସା ନେୱ ୱାରେତବ୍ବା ନ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । କେୱଲଂ ତେସଂ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ଖୁରେସୁ ନିମିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଗମନମେୱ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ହୋତି । ଏୱଂ ମୟ୍ହମ୍ପି ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନାହୋସି । ଇଦଂ କରୋଥ ଇଦଂ ମା କରୋଥାତି ସତୁପ୍ପାଦନମତ୍ତମେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ତେହିପି ତାୱଦେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ କତମେୱ ହୋତି, ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ଜହିତମେୱ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସୁବ୍ବଚା ୟୁତ୍ତୟାନପଟିଭାଗା ହୁତ୍ୱା ସତୁପ୍ପାଦନମତ୍ତେନେୱ ପଜହିଂସୁ, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେପି ପଜହଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏଲଣ୍ଡେହୀତି ଏଲଣ୍ଡା କିର ସାଲଦୂସନା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୱିସୋଧେୟ୍ୟାତି ଏଲଣ୍ଡେ ଚେୱ ଅଞ୍ଞା ଚ ୱଲ୍ଲିୟୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ନୀହରଣେନ ସୋଧେୟ୍ୟ । ସୁଜାତାତି ସୁସଣ୍ଠିତା । ସମ୍ମା ପରିହରେୟ୍ୟାତି ମରିୟାଦଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉଦକାସିଞ୍ଚନେନପି କାଲେନକାଲଂ ମୂଲମୂଲେ ଖଣନେନପି ୱଲ୍ଲିଗୁମ୍ବାଦିଚ୍ଛେଦନେନପି କିପିଲ୍ଲପୂଟକହରଣେନପି ମକ୍କଟକଜାଲସୁକ୍ଖଦଣ୍ଡକହରଣେନପି ସମ୍ମା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୋସେୟ୍ୟ । ୱୁଦ୍ଧିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ।
୨୨୬. ଇଦାନି ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେଦେହିକାତି ୱିଦେହରଟ୍ଠୱାସିକସ୍ସ ଧୀତା । ଅଥ ୱା ୱେଦୋତି ପଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେଦେନ ଈହତି ଇରିୟତୀତି ୱେଦେହିକା, ପଣ୍ଡିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗହପତାନୀତି ଘରସାମିନୀ । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିଘୋସୋ । ସୋରତାତି ସୋରଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା । ନିୱାତାତି ନିୱାତୱୁତ୍ତି । ଉପସନ୍ତାତି ନିବ୍ବୁତା । ଦକ୍ଖାତି ଭତ୍ତପଚନସୟନତ୍ଥରଣଦୀପୁଜ୍ଜଲନାଦିକମ୍ମେସୁ ଛେକା । ଅନଲସାତି ଉଟ୍ଠାହିକା, ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତା । ଏକା ଅନଲସା ହୋତି, ୟଂ ୟଂ ପନ ଭାଜନଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ତଂ ଭିନ୍ଦତି ୱା ଛିଦ୍ଦଂ ୱା କରୋତି, ଅୟଂ ନ ତାଦିସାତି ଦସ୍ସେତି ।
ଦିୱା ଉଟ୍ଠାସୀତି ପାତୋୱ କତ୍ତବ୍ବାନି ଧେନୁଦୁହନାଦିକମ୍ମାନି ଅକତ୍ୱା ଉସ୍ସୂରେ ଉଟ୍ଠିତା । ହେ ଜେ କାଳୀତି ଅରେ କାଳି । କିଂ ଜେ ଦିୱା ଉଟ୍ଠାସୀତି କିଂ ତେ କିଞ୍ଚି ଅଫାସୁକଂ ଅତ୍ଥି, କିଂ ଦିୱା ଉଟ୍ଠାସୀତି ? ନୋ ୱତ ରେ କିଞ୍ଚୀତି ଅରେ ୟଦି ତେ ନ କିଞ୍ଚି ଅଫାସୁକଂ ଅତ୍ଥି, ନେୱ ସୀସଂ ରୁଜ୍ଝତି, ନ ପିଟ୍ଠି, ଅଥ କସ୍ମା ପାପି ଦାସି ଦିୱା ଉଟ୍ଠାସୀତି କୁପିତା ଅନତ୍ତମନା ଭାକୁଟିମକାସି । ଦିୱାତରଂ ଉଟ୍ଠାସୀତି ପୁନଦିୱସେ ଉସ୍ସୂରତରଂ ଉଟ୍ଠାସି । ଅନତ୍ତମନୱାଚନ୍ତି ଅରେ ପାପି ଦାସି ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ନ ଜାନାସି; କିଂ ଅଗ୍ଗିଂ ସୀତୋତି ମଞ୍ଞସି, ଇଦାନି ତଂ ସିକ୍ଖାପେସ୍ସାମୀତିଆଦୀନି ୱଦମାନା କୁପିତୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେସି ।
ପଟିୱିସକାନନ୍ତି ସାମନ୍ତଗେହୱାସୀନଂ । ଉଜ୍ଝାପେସୀତି ଅୱଜାନାପେସି । ଚଣ୍ଡୀତି ଅସୋରତା କିବ୍ବିସା । ଇତି ୟତ୍ତକା ଗୁଣା, ତତୋ ଦିଗୁଣା ଦୋସା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ଗୁଣା ନାମ ସଣିକଂ ସଣିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି; ଦୋସା ଏକଦିୱସେନେୱ ପତ୍ଥଟା ହୋନ୍ତି । ସୋରତସୋରତୋତି ଅତିୱିୟ ସୋରତୋ, ସୋତାପନ୍ନୋ ନୁ ଖୋ, ସକଦାଗାମୀ ଅନାଗାମୀ ଅରହା ନୁ ଖୋତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଫୁସନ୍ତୀତି ଫୁସନ୍ତା ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଅଥଭିକ୍ଖୁ ସୋରତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଥ ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୋରତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରହେତୂତି ୟୋ ଏତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ପଣୀତପଣୀତାନି ଲଭନ୍ତୋ ପାଦପରିକମ୍ମପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମାଦୀନି ଏକୱଚନେନେୱ କରୋତି । ଅଲଭମାନୋତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ ଲଭତି, ଏୱଂ ଅଲଭନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଞ୍ଞେୱ ସକ୍କରୋନ୍ତୋତି ଧମ୍ମଂୟେୱ ସକ୍କାରଂ ସୁକତକାରଂ କରୋନ୍ତୋ । ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋତି ଗରୁଭାରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ । ମାନେନ୍ତୋତି ମନେନ ପିୟଂ କରୋନ୍ତୋ । ପୂଜେନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚୟପୂଜାୟ ପୂଜେନ୍ତୋ । ଅପଚାୟମାନୋତି ଧମ୍ମଂୟେୱ ଅପଚାୟମାନୋ ଅପଚିତିଂ ନୀଚୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ।
୨୨୭. ଏୱଂ ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଅଧିୱାସେନ୍ତି, ତେ ଏୱଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୀତି ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେନ । ଭୂତେନାତି ସତା ୱିଜ୍ଜମାନେନ । ସଣ୍ହେନାତି ସମ୍ମଟ୍ଠେନ। ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତେନାତି ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତେନ କାରଣନିସ୍ସିତେନ । ଅକାଲେନାତିଆଦୀନି ତେସଂୟେୱ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ମେତ୍ତଚିତ୍ତାତି ଉପ୍ପନ୍ନମେତ୍ତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା । ଦୋସନ୍ତରାତି ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପନ୍ନଦୋସା ହୁତ୍ୱା । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ୱଚନପଥେସୁ । ଫରିତ୍ୱାତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା । ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି କଥଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ କରୋତି ? ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସେୱ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅୱସେସସତ୍ତେ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୋ ସବ୍ବାୱନ୍ତଂ ଲୋକଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ କରୋତି ନାମ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ତସ୍ସେୱ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତୱନ୍ତଂ । ଲୋକନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକଂ । ୱିପୁଲେନାତି ଅନେକସତ୍ତାରମ୍ମଣେନ । ମହଗ୍ଗତେନାତି ମହଗ୍ଗତଭୂମିକେନ । ଅପ୍ପମାଣେନାତି ସୁଭାୱିତେନ । ଅୱେରେନାତି ନିଦ୍ଦୋସେନ । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝେନାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖେନ । ଫରିତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସାମାତି ଏୱରୂପେନ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ତଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସବ୍ବଞ୍ଚ ଲୋକଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସାମ ।
୨୨୮. ଇଦାନି ତଦତ୍ଥଦୀପିକଂ ଉପମଂ ଆହରନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପଥୱିନ୍ତି ନିପ୍ପଥୱିଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ର ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ । ୱିକିରେୟ୍ୟାତି ପଚ୍ଛିୟା ପଂସୁଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ବୀଜାନି ୱିୟ ୱିକିରେୟ୍ୟ । ଓଟ୍ଠୁଭେୟ୍ୟାତି ଖେଳଂ ପାତେୟ୍ୟ । ଅପଥୱିଂ କରେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ କାୟେନ ଚ ୱାଚାୟ ଚ ପୟୋଗଂ କତ୍ୱାପି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଅପଥୱିଂ କାତୁନ୍ତି ? ଗମ୍ଭୀରାତି ବହଲତ୍ତେନ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ନହୁତାନି ଗମ୍ଭୀରା । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାତି ତିରିୟଂ ପନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ପଥୱୀ ୱିୟ ହି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁଦାଲପିଟକଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟଥା ସୋ କୁଦାଲପିଟକେନ ମହାପଥୱିଂ ଅପଥୱିଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱୋ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ।
୨୨୯. ଦୁତିୟଉପମାୟଂ ହଲିଦ୍ଦିନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୀତକୱଣ୍ଣଂ । ନୀଲନ୍ତି କଂସନୀଲଂ ୱା ପଲାସନୀଲଂ ୱା । ଅରୂପୀତି ଅରୂପୋ। ନନୁ ଚ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କଟ୍ଠାନଂ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେୟ୍ୟାନଂ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେଲାନଂ ୱା ଅନ୍ତରଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାକାସରୂପନ୍ତି ଆଗତଂ, କସ୍ମା ଇଧ ଅରୂପୀତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ସନିଦସ୍ସନଭାୱପଟିକ୍ଖେପତୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଅନିଦସ୍ସନୋ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ରୂପଂ ଲିଖିତୁଂ, ରୂପପାତୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ‘‘ଅରୂପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅନିଦସ୍ସନୋତି ଦସ୍ସନସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନାପାଥୋ । ଉପମାସଂସନ୍ଦନେ ପନେତ୍ଥ ଆକାସୋ ୱିୟ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ତୁଲିକପଞ୍ଚମା ଚତ୍ତାରୋ ରଙ୍ଗଜାତା ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥା, ତୁଲିକପଞ୍ଚମେ ରଙ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟଥା ସୋ ତୁଲିକପଞ୍ଚମେହି ରଙ୍ଗେହି ଆକାସେ ରୂପପାତୁଭାୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱୋ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦୋସୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ।
୨୩୦. ତତିୟଉପମାୟଂ ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ପଜ୍ଜଲିତଂ । ଗମ୍ଭୀରା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାତି ଇମିସ୍ସା ଗଙ୍ଗାୟ ଗମ୍ଭୀରଟ୍ଠାନଂ ଗାୱୁତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି, ୟୋଜନମ୍ପି । ପୁଥୁଲଂ ପନସ୍ସା ଏୱରୂପଂୟେୱ, ଦୀଘତୋ ପନ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତାନି । ସା କଥଂ ଗମ୍ଭୀରା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାତି ? ଏତେନ ପୟୋଗେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନେ ଉଦକଂ ୱିୟ ତାପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ । ଠିତୋଦକଂ ପନ କେନଚି ଉପାୟେନ ଅଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ୱା ଅଡ୍ଢଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ୱା ଏୱଂ ତାପେତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉପମାସଂସନ୍ଦନେ ପନେତ୍ଥ ଗଙ୍ଗା ୱିୟ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ, ତିଣୁକ୍କଂ ଆଦାୟ ଆଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟଥା ସୋ ଆଦିତ୍ତାୟ ତିଣୁକ୍କାୟ ଗଙ୍ଗଂ ତାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱୋ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ।
୨୩୧. ଚତୁତ୍ଥଉପମାୟଂ ବିଳାରଭସ୍ତାତି ବିଳାରଚମ୍ମପସିବ୍ବକା । ସୁମଦ୍ଦିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ମଦ୍ଦିତା । ସୁପରିମଦ୍ଦିତାତି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ସମନ୍ତତୋ ସୁପରିମଦ୍ଦିତା । ତୂଲିନୀତି ସିମ୍ବଲିତୂଲଲତାତୂଲସମାନା । ଛିନ୍ନସସ୍ସରାତି ଛିନ୍ନସସ୍ସରସଦ୍ଦା । ଛିନ୍ନଭବ୍ଭରାତି ଛିନ୍ନଭବ୍ଭରସଦ୍ଦା । ଉପମାସଂସନ୍ଦନେ ପନେତ୍ଥ ବିଳାରଭସ୍ତା ୱିୟ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ, କଟ୍ଠକଠଲଂ ଆଦାୟ ଆଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟଥା ସୋ କଟ୍ଠେନ ୱା କଠଲେନ ୱା ବିଳାରଭସ୍ତଂ ସରସରଂ ଭରଭରଂ ସଦ୍ଦଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୱୋ ପଞ୍ଚ ୱଚନପଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତପୁଗ୍ଗଲୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦୋସାନୁଗତଭାୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ।
୨୩୨.ଓଚରକାତି ଅୱଚରକା ହେଟ୍ଠାଚରକା, ନୀଚକମ୍ମକାରକାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ମନୋ ପଦୂସେୟ୍ୟାତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ମନୋ ପଦୂସେୟ୍ୟ, ତଂ କକଚେନ ଓକନ୍ତନଂ ନାଧିୱାସେୟ୍ୟ । ନ ମେ ସୋ ତେନ ସାସନକରୋତି ସୋ ତେନ ଅନଧିୱାସନେନ ମୟ୍ହଂ ଓୱାଦକରୋ ନ ହୋତି । ଆପତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି ।
୨୩୩.ଅଣୁଂ ୱା ଥୂଲଂ ୱାତି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ୱା ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ୱା । ୟଂ ତୁମ୍ହେ ନାଧିୱାସେୟ୍ୟାଥାତି ୟୋ ତୁମ୍ହେହି ଅଧିୱାସେତବ୍ବୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ଅନଧିୱାସେତବ୍ବଂ ନାମ ୱଚନପଥଂ ନ ପସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟାତି ଇତି ଭଗୱା ଅରହତ୍ତେନ କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
କକଚୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୩୪.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗଦ୍ଧେ ବାଧୟିଂସୂତି ଗଦ୍ଧବାଧିନୋ, ଗଦ୍ଧବାଧିନୋ ପୁବ୍ବପୁରିସା ଅସ୍ସାତି ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ସ ଗଦ୍ଧବାଧିପୁବ୍ବସ୍ସ, ଗିଜ୍ଝଘାତକକୁଲପ୍ପସୁତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା। ତେ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକଉପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟଧମ୍ମା କମ୍ମନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତଥା ଭିକ୍ଖୁନୀଦୂସକକମ୍ମଂ, ତଂ ପନ ମୋକ୍ଖସ୍ସେୱ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ନ ସଗ୍ଗସ୍ସ । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା କିଲେସନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ପଣ୍ଡକତିରଚ୍ଛାନଗତଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିଧମ୍ମା ୱିପାକନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ଅରିୟୂପୱାଦଧମ୍ମା ଉପୱାଦନ୍ତରାୟିକା ନାମ, ତେ ପନ ୟାୱ ଅରିୟେ ନ ଖମାପେନ୍ତି, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ଆଣାୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକା ନାମ । ତେପି ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ୱା ପଟିଜାନାତି, ନ ୱୁଟ୍ଠାତି ୱା, ନ ଦେସେତି ୱା, ତାୱଦେୱ, ନ ତତୋ ପରଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ସେସନ୍ତରାୟିକେ ଜାନାତି, ୱିନୟେ ପନ ଅକୋୱିଦତ୍ତା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱୀତିକ୍କମନ୍ତରାୟିକେ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ମା ରହୋଗତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ଇମେ ଆଗାରିକା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ସୋତାପନ୍ନାପି ସକଦାଗାମିନୋପି ଅନାଗାମିନୋପି ହୋନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂପି ମନାପିକାନି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତି…ପେ॰… କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁସନ୍ତି, ମୁଦୁକାନି ଅତ୍ଥରଣପାୱୁରଣାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟତି । କସ୍ମା ଇତ୍ଥୀନଂୟେୱ ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ନ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ? ଏତେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ରସେନ ରସଂ ସଂସନ୍ଦେତ୍ୱା ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ଏକଂ କତ୍ୱା ଥୂଲୱାକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିସୁଖୁମସୁତ୍ତଂ ଉପନେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସିନେରୁଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ୱିୟ, ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ‘‘କିଂ ଭଗୱତା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ବନ୍ଧନ୍ତେନ ୱିୟ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ପଠମପାରାଜିକଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଦୋସୋ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ପଟିବାହନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀନି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମେ ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି ଜିନସ୍ସ ଆଣାଚକ୍କେ ପହାରଂ ଅଦାସି । ତେନାହ – ‘‘ତଥାହଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦି ।
ଏୱଂବ୍ୟା ଖୋତି ଏୱଂ ୱିୟ ଖୋ । ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ କିଂ ଲଦ୍ଧିକୋ ତ୍ୱଂ, ଲଦ୍ଧିଂ ୱଦେହୀତି ପୁଚ୍ଛମାନା ସମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି ନାମ । ଦିଟ୍ଠିଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତା ସମନୁଗ୍ଗାହନ୍ତି ନାମ । କେନ କାରଣେନ ଏୱଂ ୱଦସୀତି କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ସମନୁଭାସନ୍ତି ନାମ । ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମାତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨-୪୮) ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା ଅପ୍ପସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ । ମଂସପେସୂପମା ବହୁସାଧାରଣଟ୍ଠେନ । ତିଣୁକ୍କୂପମା ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ । ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା ମହାଭିତାପନଟ୍ଠେନ । ସୁପିନକୂପମା ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ । ୟାଚିତକୂପମା ତାୱକାଲିକଟ୍ଠେନ । ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗପଲିଭଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ । ଅସିସୂନୂପମା ଅଧିକୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନ । ସତ୍ତିସୂଲୂପମା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ । ସପ୍ପସିରୂପମା ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନ । ଥାମସାତି ଦିଟ୍ଠିଥାମେନ । ପରାମାସାତି ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନ । ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରତୀତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱୋହରତି ଦୀପେତି ୱା ।
୨୩୫.ୟତୋ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟଦା ତେ ଭିକ୍ଖୂ । ଏୱଂବ୍ୟା ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତାତି ଇଦଂ ଏସ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ନତ୍ଥୀତି ୱତ୍ତୁକାମୋପି ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ କିର ସମ୍ମୁଖା ଦ୍ୱେ କଥା କଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
୨୩୬.କସ୍ସ ଖୋ ନାମ ତ୍ୱଂ ମୋଘପୁରିସାତି ତ୍ୱଂ ମୋଘପୁରିସ କସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ୱେସ୍ସସ୍ସ ୱା ସୁଦ୍ଦସ୍ସ ୱା ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ଦେୱସ୍ସ ୱା ମନୁସ୍ସସ୍ସ ୱା ମୟା ଏୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାସି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଅୟଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ଅରିଟ୍ଠୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭଗୱା ମଂ ମୋଘପୁରିସୋତି ୱଦତି, ନ ଖୋ ପନ ମୋଘପୁରିସାତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତକେନ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି । ଉପସେନମ୍ପି ହି ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତଂ, ‘ଅତିଲହୁଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମୋଘପୁରିସ, ବାହୁଲ୍ଲାୟ ଆୱତ୍ତୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ଭଗୱା ମୋଘପୁରିସୱାଦେନ ଓୱଦି । ଥେରୋ ଅପରଭାଗେ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛାକାସି । ଅହମ୍ପି ତଥାରୂପଂ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଣ୍ଡୁପଲାସସ୍ସ ୱିୟ ଅୱିରୁଳ୍ହିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ଉସ୍ମୀକତୋପୀତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ କିନ୍ତି ମଞ୍ଞଥ, ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ଏୱଂଲଦ୍ଧିକୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ଆଣାଚକ୍କେ ପହାରଂ ଦଦମାନୋ ଅପି ନୁ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଉସ୍ମୀକତୋପି ? ୟଥା ନିବ୍ବୁତେପି ମହନ୍ତେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ଖଜ୍ଜୁପନକମତ୍ତାପି ଅଗ୍ଗିପପଟିକା ହୋତିୟେୱ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ମହାଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତିକାପି ଞାଣୁସ୍ମା ଅତ୍ଥି, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୱାୟମନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି ? ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂଲଦ୍ଧିକସ୍ସ କୁତୋ ଏୱରୂପା ଞାଣୁସ୍ମାତି ? ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପଚ୍ଚୟସମତ୍ଥାୟ ଞାଣୁସ୍ମାୟ ଉସ୍ମୀକତଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତା ୱଦନ୍ତି । ମଙ୍କୁଭୂତୋତି ନିତ୍ତେଜଭୂତୋ । ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଅପ୍ପଟିଭାନୋତି କିଞ୍ଚି ପଟିଭାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଭିନ୍ନପଟିଭାନୋ ଏୱରୂପମ୍ପି ନାମ ନିୟ୍ୟାନିକସାସନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅୱିରୁଳ୍ହିଧମ୍ମୋ କିରମ୍ହି ସମୁଗ୍ଘାତିତପଚ୍ଚୟୋ ଜାତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅଭବ୍ବତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ଭୂମିଂ ଖଣମାନୋ ନିସୀଦି ।
ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସସିଖୋତି ଅୟମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ଅରିଟ୍ଠୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ପଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱଦତି, ନ ଖୋ ପନ ବୁଦ୍ଧା ସଉପନିସ୍ସୟାନଂୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ଅନୁପନିସ୍ସୟାନମ୍ପି ଦେସେନ୍ତି, ଅହଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ସୁଗତୋୱାଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୂପଗଂ କୁସଲଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଓୱାଦଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ତ୍ୱଂୟେୱ, ମୋଘପୁରିସ, ଇମିନା ପାପକେନ ଦିଟ୍ଠିଗତେନ ନିରୟାଦୀସୁ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସସି, ମମ ସନ୍ତିକା ତୁୟ୍ହଂ ସୁଗତୋୱାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ନ ମେ ତୟା ଅତ୍ଥୋ, ଇଧାହଂ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ।
୨୩୭.ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତି ଅୟମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ଭଗୱା ପରିସଂ ସୋଧେତି, ଅରିଟ୍ଠଂ ଗଣତୋ ନିସ୍ସାରେତି । ସଚେ ହି ପରିସଗତାନଂ କସ୍ସଚି ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ – ‘‘ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ଭଗୱତା ଅକଥିତଂ କଥେତୁଂ କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ପରିସମଜ୍ଝେ ଭଗୱତା କଥାୟ ସମାରଦ୍ଧାୟ ସହସା କଥିତ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ କଥିତଂ ପନ ନ ଅରିଟ୍ଠୋୱ ସୁଣାତି, ଅଞ୍ଞେନପି ସୁତଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଥାପିସ୍ସ ସିୟା ‘‘ୟଥା ସତ୍ଥା ଅରିଟ୍ଠଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ମମ୍ପି ଏୱଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ସୁତ୍ୱାପି ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ନ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ମୟାପି ନ କଥିତଂ, ଅଞ୍ଞେନ ସୁତମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ‘‘ତୁମ୍ହେପିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ପରିସାୟ ଲଦ୍ଧିଂ ସୋଧେତି । ପରିସାୟ ପନ ଲଦ୍ଧିସୋଧନେନେୱ ଅରିଟ୍ଠୋ ଗଣତୋ ନିସ୍ସାରିତୋ ନାମ ହୋତି ।
ଇଦାନି ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସୋ ୱତ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ କାମେହୀତିଆଦୀସୁ ୟୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକୋ, ସୋ ୱତ କିଲେସକାମେହି ଚେୱ କିଲେସକାମସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି ସଞ୍ଞାୱିତକ୍କେହି ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର, ଏତେ ଧମ୍ମେ ପହାୟ, ୱିନା ଏତେହି ଧମ୍ମେହି, ୱତ୍ଥୁକାମେ ପଟିସେୱିସ୍ସତି, ମେଥୁନସମାଚାରଂ ସମାଚରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଇଦଂ କାରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋତି ।
୨୩୮. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ୟଥା ନାମ ରଜକୋ ସୁଗନ୍ଧାନିପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନିପି ଜିଣ୍ଣାନିପି ନୱାନିପି ସୁଦ୍ଧାନିପି ଅସୁଦ୍ଧାନିପି ୱତ୍ଥାନି ଏକତୋ ଭଣ୍ଡିକଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପଣୀତଚୀୱରାଦିପରିଭୋଗଞ୍ଚ ଅନିବଦ୍ଧସୀଲାନଂ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ନିବଦ୍ଧସୀଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୱରଣକରଂ ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗପରିଭୋଗଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଏକସଦିସଂ କରୋତୀତି ଅରିଟ୍ଠସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁଗ୍ଗହିତାୟ ପରିୟତ୍ତିୟା ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସୁତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରା, ସୁତ୍ତନିପାତେ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତରତନସୁତ୍ତନାଲକସୁଆତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତାନି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚ ସୁତ୍ତନାମକଂ ତଥାଗତୱଚନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱିସେସେନ ସଂୟୁତ୍ତକେ ସକଲୋପି ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ । ସକଲଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପଦଂ, ଥେରଗାଥା, ଥେରିଗାଥା, ସୁତ୍ତନିପାତେ ନୋସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ଚ ଗାଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେଅସୀତିସୁତ୍ତନ୍ତା ଉଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ଇତିୱୁ॰ ୧,୨) ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା ଇତିୱୁତ୍ତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦୀନି ପଣ୍ଣାସାଧିକାନି ପଞ୍ଚଜାତକସତାନି ଜାତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୯) ସବ୍ବେପି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲମହାୱେଦଲ୍ଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସକ୍କପଞ୍ହସଙ୍ଖାରଭାଜନିୟମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ୱେଦଞ୍ଚ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ପୁଚ୍ଛିତସୁତ୍ତନ୍ତା ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅତ୍ଥଂ ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥତ୍ଥଂ କାରଣତ୍ଥଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି ନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅନୁପପରିକ୍ଖତନ୍ତି ଅନୁପପରିକ୍ଖନ୍ତାନଂ । ନ ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ନ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ ସମାଧି ୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗୋ ଫଲଂ ୱଟ୍ଟଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଉପାରମ୍ଭାନିସଂସା ଚେୱାତି ତେ ପରେସଂ ୱାଦେ ଦୋସାରୋପନାନିସଂସା ହୁତ୍ୱା ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସା ଚାତି ଏୱଂ ୱାଦପମୋକ୍ଖାନିସଂସା, ପରେହି ସକୱାଦେ ଦୋସେ ଆରୋପିତେ ତଂ ଦୋସଂ ଏୱଂ ମୋଚେସ୍ସାମାତି ଇମିନାୱ କାରଣେନ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତୀତି ୟସ୍ସ ଚ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଏତେ ଦୁଗ୍ଗହିତଗ୍ଗାହିନୋ ନାନୁଭୋନ୍ତି । ଅପିଚ ପରସ୍ସ ୱାଦେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ମୋଚେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ନାନୁଭୋନ୍ତିୟେୱ ।
୨୩୯.ଅଲଗଦ୍ଦତ୍ଥିକୋତି ଆସିୱିସଅତ୍ଥିକୋ । ଗଦୋତି ହି ୱିସସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ ତସ୍ସ ଅଲଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅଲଗଦ୍ଦୋ । ଭୋଗେତି ସରୀରେ । ଇଧ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚେ କୁଲପୁତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୀତି ନିତ୍ଥରଣପରିୟତ୍ତିୱସେନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତିସ୍ସୋ ହି ପରିୟତ୍ତିୟୋ ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟତ୍ତି ନିତ୍ଥରଣପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତୀତି ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚୀୱରାଦୀନି ୱା ଲଭିସ୍ସାମି, ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ୱା ମଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଲାଭସକ୍କାରହେତୁ ପରିୟାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦପରିୟତ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ପରିୟାପୁଣତୋ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦୋକ୍କମନଂ ୱରତରଂ ।
ୟୋ ପନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସୀଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା ସମାଧିସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସମାଧିଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସାମି ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀତି ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ନିତ୍ଥରଣପରିୟତ୍ତି ନାମ ହୋତି ।
ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପନ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ । ତସ୍ସ ହି ଅପରିଞ୍ଞାତଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ଅଭାୱିତଂ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ୱା ନତ୍ଥି । ସୋ ହି ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ପହୀନକିଲେସୋ ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ସଚ୍ଛିକତଫଲୋ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତୋ ତନ୍ତିଧାରକୋ ପୱେଣିପାଲକୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଇତିସ୍ସ ସା ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ନାମ ହୋତି ।
ୟୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଛାତଭୟାଦୀସୁ ଗନ୍ଥଧରେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେସୁ ସୟଂ ଭିକ୍ଖାଚାରେନ ଅକିଲମମାନୋ ଅତିମଧୁରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମା ନସ୍ସତୁ, ତନ୍ତିଂ ଧାରେସ୍ସାମି, ୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ପୱେଣିଂ ପାଲେସ୍ସାମୀତି ପରିୟାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତି ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ନ ଅତ୍ତନୋ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପରିୟାପୁତତ୍ତା । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ହି ପରିୟତ୍ତି ନାମ ଅଲଗଦ୍ଦା ୱା ହୋତି ନିତ୍ଥରଣା ୱା, ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ନିତ୍ଥରଣାୱ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭଣ୍ଡାଗାରିକପରିୟତ୍ତିୟେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ନିତ୍ଥରଣପରିୟତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା ।
ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତୀତି ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ୱିପସ୍ସନା, ଇଧ ମଗ୍ଗୋ, ଇଧ ଫଲଂ, ଇଧ ୱଟ୍ଟଂ, ଇଧ ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୋନ୍ତୀତି ୟେସଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି । ସୁଗ୍ଗହିତପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତା ତଞ୍ଚସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ପରୱାଦେ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତାପି ସକୱାଦେ ଆରୋପିତଂ ଦୋସଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ମୋଚେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତାପି ଅନୁଭୋନ୍ତିୟେୱ । ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲାଦୀନି ପୂରେନ୍ତାନମ୍ପି, ପରେସଂ ୱାଦେ ସହଧମ୍ମେନ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତାନମ୍ପି, ସକୱାଦତୋ ଦୋସଂ ହରନ୍ତାନମ୍ପି, ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପସନ୍ନେହି ଉପନୀତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନମ୍ପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ।
ଏୱଂ ସୁଗ୍ଗହିତେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥେୱ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଦୁଗ୍ଗହିତପରିୟତ୍ତି ଦୁଗ୍ଗହିତଅଲଗଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ସୁଗ୍ଗହିତପରିୟତ୍ତି ସୁଗ୍ଗହିତଅଲଗଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ନଂ ଧାରେୟ୍ୟାଥାତି ତଥେୱ ନଂ ଧାରେୟ୍ୟାଥ, ତେନେୱ ଅତ୍ଥେନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥ । ୟେ ୱା ପନାସ୍ସୁ ୱିୟତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ୱା ପନ ଅଞ୍ଞେ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପମହାକଚ୍ଚାନାଦିକା ବ୍ୟତ୍ତା ପଣ୍ଡିତା ଭିକ୍ଖୂ ଅସ୍ସୁ, ତେ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଅରିଟ୍ଠେନ ୱିୟ ପନ ମମ ସାସନେ ନ କଲଲଂ ୱା କଚୱରଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ।
୨୪୦.କୁଲ୍ଲୂପମନ୍ତି କୁଲ୍ଲସଦିସଂ । ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟାତି ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ । ଉଦକଣ୍ଣୱନ୍ତି ୟଞ୍ହି ଉଦକଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ନ ପୁଥୁଲଂ । ପୁଥୁଲଂ ୱା ପନ ନ ଗମ୍ଭୀରଂ, ନ ତଂ ଅଣ୍ଣୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ପନ ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚେୱ ପୁଥୁଲଞ୍ଚ, ତଂ ଅଣ୍ଣୱୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ମହନ୍ତଂ ଉଦକଣ୍ଣୱନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ପୁଥୁଲଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସାସଙ୍କଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚୋରାନଂ ନିୱୁତ୍ଥୋକାସୋ ଦିସ୍ସତି । ଠିତୋକାସୋ, ନିସିନ୍ନୋକାସୋ, ନିପନ୍ନୋକାସୋ ଦିସ୍ସତି । ସପ୍ପଟିଭୟଂ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚୋରେହି ମନୁସ୍ସା ହତା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ୱିଲୁତ୍ତା ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଆକୋଟିତା ଦିସ୍ସନ୍ତି । ଉତ୍ତରସେତୂତି ଉଦକଣ୍ଣୱସ୍ସ ଉପରି ବଦ୍ଧୋ ସେତୁ । କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱାତି କୁଲ୍ଲୋ ନାମ ତରଣତ୍ଥାୟ କଲାପଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧୋ । ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ବଦ୍ଧା ପନ ପଦରଚାଟିଆଦୟୋ ଉଳୁମ୍ପୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱାତି ଠପେତ୍ୱା । କିଚ୍ଚକାରୀତି ପତ୍ତକାରୀ ୟୁତ୍ତକାରୀ, ପତିରୂପକାରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାପି ୱୋ ପହାତବ୍ବାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ସମଥୱିପସ୍ସନା । ଭଗୱା ହି ସମଥେପି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହାପେସି, ୱିପସ୍ସନାୟପି । ସମଥେ ଛନ୍ଦରାଗଂ କତ୍ଥ ପଜହାପେସି ? ‘‘ଇତି ଖୋ, ଉଦାୟି, ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସ୍ସପି ପହାନଂ ୱଦାମି, ପସ୍ସସି ନୋ ତ୍ୱଂ, ଉଦାୟି, ତଂ ସଂୟୋଜନଂ ଅଣୁଂ ୱା ଥୂଲଂ ୱା, ୟସ୍ସାହଂ ନୋ ପହାନଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୬) ଏତ୍ଥ ସମଥେ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହାପେସି । ‘‘ଇମଂ ଚେ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିଟ୍ଠିଂ ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଏୱଂ ପରିୟୋଦାତଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟେଥ ନ କେଲାୟେଥ ନ ଧନାୟେଥା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୧) ଏତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାୟ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହାପେସି। ଇଧ ପନ ଉଭୟତ୍ଥ ପଜହାପେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା’’ତି ଆହ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ଏୱରୂପେସୁ ସନ୍ତପ୍ପଣୀତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ୱଦାମି, କିଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ଗାମଧମ୍ମେ ୱସଲଧମ୍ମେ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲେ ଓଦକନ୍ତିକେ, ୟତ୍ଥ ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ମୋଘପୁରିସୋ ନିଦ୍ଦୋସସଞ୍ଞୀ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ୱଦତି । ଅରିଟ୍ଠେନ ୱିୟ ନ ତୁମ୍ହେହି ମୟ୍ହଂ ସାସନେ କଲଲଂ ୱା କଚୱରଂ ୱା ପକ୍ଖିପିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମିନାପି ଓୱାଦେନ ଅରିଟ୍ଠଂୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୨୪୧. ଇଦାନି ୟୋ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିୱିଧଗ୍ଗାହୱସେନ ଅହଂ ମମନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ମୟ୍ହଂ ସାସନେ ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ୱିୟ କଲଲଂ କଚୱରଂ ପକ୍ଖିପତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଛୟିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନୀତି ଦିଟ୍ଠିପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟୋପି । ରୂପଂ ଏତଂ ମମାତିଆଦୀସୁ ଏତଂ ମମାତି ତଣ୍ହାଗ୍ଗାହୋ । ଏସୋହମସ୍ମୀତି ମାନଗ୍ଗାହୋ । ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ । ଏୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ କଥିତା ହୋନ୍ତି । ରୂପଂ ପନ ଅତ୍ତାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପାୟତନଂ, ସୁତଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ମୁତଂ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ତଞ୍ହି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ମୁତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସାନି ସତ୍ତାୟତନାନି ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତଂ । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତମ୍ପି । ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତମ୍ପି । ତତ୍ଥ ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ନାମ । ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ନାମ । ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତଞ୍ଚ, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଞ୍ଚ ମନସାନୁୱିଚରିତଂ ନାମ ।
ଅଥ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ପତ୍ତଟ୍ଠେନ ପତ୍ତଂ ନାମ । ପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ନାମ । ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ନୋପତ୍ତଂ ମନସାନୁୱିଚରିତଂ ନାମ । ସବ୍ବଂ ୱା ଏତଂ ମନସା ଅନୁୱିଚରିତତ୍ତା ମନସାନୁୱିଚରିତଂ ନାମ । ଇମିନା ୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ କଥିତା, ଦେସନାୱିଲାସେନ ହେଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠାଦିଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସିତଂ। ୟମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟମ୍ପି ଏତଂ ସୋ ଲୋକୋତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ।
ସୋ ଲୋକୋ ସୋ ଅତ୍ତାତି ୟା ଏସା ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଲୋକୋ ଚ ଅତ୍ତା ଚାତି ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ପେଚ୍ଚ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ସୋ ଅହଂ ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିଚ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ସିନେରୁମହାପଥୱୀମହାସମୁଦ୍ଦାଦୀହି ସସ୍ସତୀହି ସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସାମି । ତମ୍ପି ଏତଂ ମମାତି ତମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସତି । ଇମିନା ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୟୋ କଥିତା । ୱିପସ୍ସନାୟ ପଟିୱିପସ୍ସନାକାଲେ ୱିୟ ପଚ୍ଛିମଦିଟ୍ଠିୟା ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣକାଲେ ଏୱଂ ହୋତି ।
ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ରୂପଂ ନେତଂ ମମାତି ରୂପେ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଇମସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ତଣ୍ହାସମନୁପସ୍ସନା ମାନସମନୁପସ୍ସନା ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା ଞାଣସମନୁପସ୍ସନାତି ଚତସ୍ସୋ ସମନୁପସ୍ସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତା କଣ୍ହପକ୍ଖେ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସମନୁପସ୍ସନାନଂ, ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଞାଣସମନୁପସ୍ସନାୟ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅସତି ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଭୟପରିତସ୍ସନାୟ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନାୟ ୱା ନ ପରିତସ୍ସତି । ଇମିନା ଭଗୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୱିନାସେ ଅପରିତସ୍ସମାନଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସି ।
୨୪୨.ଏୱଂୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ – ‘‘ଭଗୱତା ଅଜ୍ଝତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୱିନାସେ ଅପରିତସ୍ସନ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପିତା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପରିତସ୍ସନ୍ତେ ଖୋ ପନ ସତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପରିତସ୍ସକେନ ବହିଦ୍ଧା ପରିକ୍ଖାରୱିନାସେ ପରିତସ୍ସକେନ ଅପରିତସ୍ସକେନ ଚାପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଇତି ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ । ବହିଦ୍ଧା ଅସତୀତି ବହିଦ୍ଧା ପରିକ୍ଖାରୱିନାସେ । ଅହୁ ୱତ ମେତି ଅହୋସି ୱତ ମେ ଭଦ୍ଦକଂ ୟାନଂ ୱାହନଂ ହିରଞ୍ଞଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱତ ମେ ନତ୍ଥୀତି ତଂ ୱତ ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ରାଜୂହି ୱା ଚୋରେହି ୱା ହଟଂ, ଅଗ୍ଗିନା ୱା ଦଡ୍ଢଂ, ଉଦକେନ ୱା ୱୁଳ୍ହଂ, ପରିଭୋଗେନ ୱା ଜିଣ୍ଣଂ । ସିୟା ୱତ ମେତି ଭୱେୟ୍ୟ ୱତ ମୟ୍ହଂ ୟାନଂ ୱାହନଂ ହିରଞ୍ଞଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ ସାଲି ୱୀହି ୟୱୋ ଗୋଧୁମୋ । ତଂ ୱତାହଂ ନ ଲଭାମୀତି ତମହଂ ଅଲଭମାନୋ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ନିସିନ୍ନତ୍ତା ଇଦାନି ନ ଲଭାମୀତି ସୋଚତି, ଅୟଂ ଅଗାରିୟସୋଚନା, ଅନଗାରିୟସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପରିତସ୍ସନାୱାରେ ନ ଏୱଂ ହୋତୀତି ୟେହି କିଲେସେହି ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ନ ଏୱଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାଧିଟ୍ଠାନପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସାନୁସୟାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୀନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠାଧିଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଅଭିନିୱେସାନୁସୟାନଞ୍ଚ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥାୟାତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାଇଞ୍ଜିତାନି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଚଲନାନି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ସମ୍ମନ୍ତି ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ, ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦେୱ ଚ ଆଗମ୍ମ ଖନ୍ଧୂପଧି କିଲେସୂପଧି ଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧି, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଧୀତି ଇମେ ଉପଧୟୋ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିୟନ୍ତି, ତଣ୍ହା ଖୀୟତି ୱିରଜ୍ଜତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତଂ, ‘‘ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିବ୍ବାନାୟାତି ଅୟଂ ପନସ୍ସ ସରୂପନିଦ୍ଦେସୋ, ଇତି ସବ୍ବେହେୱ ଇମେହି ପଦେହି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ । ତସ୍ସେୱଂ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସାମି ନାମସ୍ସୁ, ୱିନସ୍ସିସ୍ସାମି ନାମସ୍ସୁ, ନାସ୍ସୁ ନାମ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ ହି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିୟମାନଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ତାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ତାସୋ ହେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ନୋ ଚସ୍ସଂ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୫) ।
୨୪୩. ଏତ୍ତାୱତା ବହିଦ୍ଧାପରିକ୍ଖାରୱିନାସେ ତସ୍ସନକସ୍ସ ଚ ନୋତସ୍ସନକସ୍ସ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୱିନାସେ ତସ୍ସନକସ୍ସ ଚ ନୋତସ୍ସନକସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ୱସେନ ଚତୁକ୍କୋଟିକା ସୁଞ୍ଞତା କଥିତା । ଇଦାନି ବହିଦ୍ଧା ପରିକ୍ଖାରଂ ପରିଗ୍ଗହଂ ନାମ କତ୍ୱା, ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ନାମ କତ୍ୱା, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିପମୁଖା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟଂ ନାମ କତ୍ୱା ତିକୋଟିକଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଗ୍ଗହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରିଗ୍ଗହନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ପରିକ୍ଖାରଂ । ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥାତି ୟଥା ୱିଞ୍ଞୂ ମନୁସ୍ସୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ। ଅହମ୍ପି ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେପି ନ ପସ୍ସଥ, ଅହମ୍ପି ନ ପସ୍ସାମି, ଇତି ଏୱରୂପୋ ପରିଗ୍ଗହୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୪୪. ଏୱଂ ତିକୋଟିକଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତାତି ବହିଦ୍ଧା ପରିକ୍ଖାରେ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି କତ୍ୱା ଦ୍ୱିକୋଟିକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନି ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତୀତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ତନି ୱା ସତି ଇଦଂ ମେ ପରିକ୍ଖାରଜାତଂ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି ଅସ୍ସ, ଅତ୍ତନିୟେୱ ୱା ପରିକ୍ଖାରେ ସତି ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତା ଇମସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରସ୍ସ ସାମୀତି, ଏୱଂ ଅହନ୍ତି । ସତି ମମାତି, ମମାତି ସତି ଅହନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସଚ୍ଚତୋତି ଭୂତତୋ, ଥେତତୋତି ତଥତୋ ଥିରତୋ ୱା ।
ଇଦାନି ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ଏୱଂ ତିପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅୟଂ ଅରିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ମୟ୍ହଂ ସାସନେ କଲଲଂ କଚୱରଂ ପକ୍ଖିପତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ୟସ୍ମା ହୁତ୍ୱା ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ । ଉପ୍ପାଦୱୟୱତ୍ତିତୋ ୱିପରିଣାମତାୱକାଲିକନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ୱାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନିଚ୍ଚଂ । ଦୁକ୍ଖଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ପଟିପୀଳନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖଂ, ସନ୍ତାପଦୁକ୍ଖମଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁକସୁଖପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ୱାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଦୁକ୍ଖଂ । ୱିପରିଣାମଧମ୍ମନ୍ତି ଭୱସଙ୍କନ୍ତିଉପଗମନସଭାୱଂ ପକତିଭାୱୱିଜହନସଭାୱଂ । କଲ୍ଲଂ ନୁ ତଂ ସମନୁପସ୍ସିତୁଂ ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ୟୁତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ ତଂ ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହାନଂ ୱସେନ ଅହଂ ମମାତି ଏୱଂ ଗହେତୁଂ । ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେତି ଇମିନା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅୱସୱତ୍ତନାକାରେନ ରୂପଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନତ୍ତାତି ପଟିଜାନନ୍ତି । ସୁଞ୍ଞଅସ୍ସାମିକଅନିସ୍ସରଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ ୱାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅନତ୍ତା ।
ଭଗୱା ହି କତ୍ଥଚି ଅନିଚ୍ଚୱସେନ ଅନତ୍ତତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, କତ୍ଥଚି ଦୁକ୍ଖୱସେନ, କତ୍ଥଚି ଉଭୟୱସେନ । ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋପି ୱୟୋପି ପଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ଉପ୍ପାଦୋପି ୱୟୋପି ପଞ୍ଞାୟତି, ଅତ୍ତା ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚ ୱେତି ଚାତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଏୱମାଗତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ଇତି ଚକ୍ଖୁ ଅନତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୨) ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଛଛକ୍କସୁତ୍ତେ ଅନିଚ୍ଚୱସେନ ଅନତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ତା ଅଭୱିସ୍ସ, ନୟିଦଂ ରୂପଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଲବ୍ଭେଥ ଚ ରୂପେ ‘ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ହୋତୁ, ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ମା ଅହୋସୀ’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ଅନତ୍ତା, ତସ୍ମା ରୂପଂ ଆବାଧାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ନ ଚ ଲବ୍ଭତି ରୂପେ ‘ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ହୋତୁ, ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ମା ଅହୋସୀ’’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୦; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ଇମସ୍ମିଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖୱସେନ ଅନତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚଂ, ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା, ୟଦନତ୍ତା ତଂ ‘ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେସୋ ଅତ୍ତା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୬) ଇମସ୍ମିଂ ଅରହତ୍ତସୁତ୍ତେ ଉଭୟୱସେନ ଅନତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । କସ୍ମା ? ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପାକଟଂ । ଅନତ୍ତାତି ନ ପାକଟଂ ।
ପରିଭୋଗଭାଜନାଦୀସୁ ହି ଭିନ୍ନେସୁ ଅହୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅହୋ ଅନତ୍ତାତି ୱତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ସରୀରେ ଗଣ୍ଡପିଳକାଦୀସୁ ୱା ଉଟ୍ଠିତାସୁ କଣ୍ଟକେନ ୱା ୱିଦ୍ଧା ଅହୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅହୋ ଅନତ୍ତାତି ପନ ୱତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ଇଦଞ୍ହି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନାମ ଅୱିଭୂତଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାପନଂ । ତେନ ତଂ ଭଗୱା ଅନିଚ୍ଚୱସେନ ୱା ଦୁକ୍ଖୱସେନ ୱା ଉଭୟୱସେନ ୱା ଦସ୍ସେତି । ତୟିଦଂ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ତେପରିୱଟ୍ଟେ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖୱସେନେୱ ଦସ୍ସିତଂ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମା ଏତରହି ଅଞ୍ଞଦାପି ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନେୱ ।
୨୪୫.ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ଉକ୍କଣ୍ଠତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବିଦାତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନା ଅଧିପ୍ପେତା । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନାୟ ହି ବହୂନି ନାମାନି । ଏସା ହି କତ୍ଥଚି ସଞ୍ଞଗ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । କତ୍ଥଚି ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି। କତ୍ଥଚି ତମ୍ମୟତାପରିୟାଦାନନ୍ତି । କତ୍ଥଚି ତୀହି ନାମେହି । କତ୍ଥଚି ଦ୍ୱୀହୀତି ।
ତତ୍ଥ ପୋଟ୍ଠପାଦସୁତ୍ତେ ତାୱ ‘‘ସଞ୍ଞା ଖୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦ, ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୧୬) ଏୱଂ ସଞ୍ଞଗ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ସୁସିମସୁତ୍ତେ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଖୋ, ସୁସିମ, ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣଂ, ପଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ଏୱଂ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତେ ‘‘ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯) ଏୱଂ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଦାନିୟଙ୍ଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ରଥୱିନୀତେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ଏୱଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତା । ସଳାୟତନୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅତମ୍ମୟତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିସ୍ସାୟ ଅତମ୍ମୟତଂ ଆଗମ୍ମ ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ନାନତ୍ତା ନାନତ୍ତସିତା, ତଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତସିତା, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ତଂ ଆଗମ୍ମ ଏୱମେତିସ୍ସା ପହାନଂ ହୋତି, ଏୱମେତିସ୍ସା ସମତିକ୍କମୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୦) ଏୱଂ ତମ୍ମୟତାପରିୟାଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ‘‘ୟା ଚ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତା, ୟା ଚ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ୟା ଚ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଏକତ୍ଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୪) ଏୱଂ ତୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତା । ପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଅନୁଲୋମଂ ଗୋତ୍ରଭୁସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ, ଅନୁଲୋମଂ ୱୋଦାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୧୭) ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତା । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅଲଗଦ୍ଦସୁତ୍ତେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତୀତି ନିବ୍ବିଦାନାମେନ ଆଗତା ।
ନିବ୍ବିଦା ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିରାଗେନ ମଗ୍ଗେନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଫଲଂ କଥିତଂ । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣଂ ହୋତୀତି ଇଧ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା ।
ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ମହାଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ୟଥାଭୂତେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ଅୟଞ୍ହି ଦୁରୁକ୍ଖିପନଟ୍ଠେନ ପଲିଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେସ ତସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତାଲାୱତ୍ଥୁକତାତି ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ କତା, ସମୂଲଂ ୱା ତାଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତାଲସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା, ୟଥା ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପୁନ ସୋ ତାଲୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ପୁନ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ନୀତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋନୋବ୍ଭୱିକୋତି ପୁନବ୍ଭୱଦାୟକୋ । ଜାତିସଂସାରୋତିଆଦୀସୁ ଜାୟନୱସେନ ଚେୱ ସଂସରଣୱସେନ ଚ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ପୁନବ୍ଭୱଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ସୋ ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକରଣୱସେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ପରିକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେନେସ ତସ୍ସା ସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ୱିକିଣ୍ଣତ୍ତା ସଂକିଣ୍ଣପରିକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଣ୍ହାତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ତଣ୍ହା । ଅୟଞ୍ହି ଗମ୍ଭୀରାନୁଗତଟ୍ଠେନ ଏସିକାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେସ ତସ୍ସା ଅବ୍ବୂଳ୍ହତ୍ତା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ଅବ୍ବୂଳ୍ହେସିକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଓରମ୍ଭାଗିୟାନୀତି ଓରଂ ଭଜନକାନି କାମଭୱେ ଉପପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନି । ଏତାନି ହି କୱାଟଂ ୱିୟ ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଚିତ୍ତଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଳାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନେସ ତେସଂ ନିରାକତତ୍ତା ଭିନ୍ନତ୍ତା ନିରଗ୍ଗଳୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅରିୟୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ପନ୍ନଦ୍ଧଜୋତି ପତିତମାନଦ୍ଧଜୋ । ପନ୍ନଭାରୋତି ଖନ୍ଧଭାରକିଲେସଭାରଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭାରା ପନ୍ନା ଓରୋହିତା ଅସ୍ସାତି ପନ୍ନଭାରୋ। ଅପିଚ ଇଧ ମାନଭାରସ୍ସେୱ ଓରୋପିତତ୍ତା ପନ୍ନଭାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ମାନସଂୟୋଗେନେୱ ୱିସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅସ୍ମିମାନୋତି ରୂପେ ଅସ୍ମୀତି ମାନୋ, ୱେଦନାୟ… ସଞ୍ଞାୟ… ସଙ୍ଖାରେସୁ… ୱିଞ୍ଞାଣେ ଅସ୍ମୀତି ମାନୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱତା ମଗ୍ଗେନ କିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ନିରୋଧସୟନୱରଗତସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ୱିହରତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ କାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଥା ହି ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ଏକଂ ଚୋରନଗରଂ, ଏକଂ ଖେମନଗରଂ । ଅଥ ଏକସ୍ସ ମହାୟୋଧସ୍ସ ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟ – ‘‘ୟାୱିମଂ ଚୋରନଗରଂ ତିଟ୍ଠତି, ତାୱ ଖେମନଗରଂ ଭୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ଚୋରନଗରଂ ଅନଗରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସନ୍ନାହଂ କତ୍ୱା ଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋରନଗରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଉସ୍ସାପିତେ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭେ ଖଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଦ୍ୱାରବାହକଂ କୱାଟଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲିଘଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖଂ ସଂକିରିତ୍ୱା ନଗରସୋଭନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସିତେ ଧଜେ ପାତେତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଗ୍ଗିନା ଝାପେତ୍ୱା ଖେମନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଞାତିଗଣପରିୱୁତୋ ସୁରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଚୋରନଗରଂ ୱିୟ ସକ୍କାୟୋ, ଖେମନଗରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ତସ୍ସେୱଂ ହୋତି, ‘‘ୟାୱ ସକ୍କାୟୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତତି, ତାୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣଅଟ୍ଠନୱୁତିରୋଗପଞ୍ଚୱୀସତିମହାଭୟେହି ପରିମୁଚ୍ଚନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସୋ ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ସନ୍ନାହଂ ସୀଲସନ୍ନାହଂ କତ୍ୱା, ପଞ୍ଞାଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଖଗ୍ଗେନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭେ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହେସିକଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ସଦ୍ୱାରବାହକଂ ନଗରକୱାଟଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନଗ୍ଗଳଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ପଲିଘଂ ୱିୟ, ଅୱିଜ୍ଜାପଲିଘଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ପରିକ୍ଖଂ ୱିୟ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଜାତିସଂସାରପରିକ୍ଖଂ ସଂକିରିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ନଗରସୋଭନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାପିତେ ଧଜେ ୱିୟ ମାନଦ୍ଧଜେ ପାତେତ୍ୱା ସକ୍କାୟନଗରଂ ଝାପେତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ଖେମନଗରେ ଉପରିପାସାଦେ ସୁରସଭୋଜନଂ ୱିୟ କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅମତନିରୋଧାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ଅନୁଭୱମାନୋ କାଲଂ ୱୀତିନାମେତି ।
୨୪୬. ଇଦାନି ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପରେହି ଅନଧିଗମନୀୟୱିଞ୍ଞାଣତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ୱେସନ୍ତି ଅନ୍ୱେସନ୍ତା ଗୱେସନ୍ତା । ଇଦଂ ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଇଦଂ ନାମ ନିସ୍ସିତଂ । ତଥାଗତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତୋପି ତଥାଗତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲୋ ଖୀଣାସୱୋପି । ଅନନୁୱିଜ୍ଜୋତି ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ୱା ଅୱିନ୍ଦେୟ୍ୟୋ ୱା । ତଥାଗତୋତି ହି ସତ୍ତେ ଗହିତେ ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱଟ୍ଟତି, ଖୀଣାସୱେ ଗହିତେ ଅୱିନ୍ଦେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱଟ୍ଟତି ।
ତତ୍ଥ ପୁରିମନୟେ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଧରମାନକଂୟେୱ ଖୀଣାସୱଂ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ନ ପଞ୍ଞପେମି । ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ପନ ପରିନିବ୍ବୁତଂ ଖୀଣାସୱଂ ସତ୍ତୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା କିଂ ପଞ୍ଞପେସ୍ସାମି ? ଅନନୁୱିଜ୍ଜୋ ତଥାଗତୋ । ନ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଇଦଂ ନିସ୍ସିତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅନ୍ୱେସନ୍ତାପି କିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ? କଥଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟନୟେ ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଧରମାନକଂୟେୱ ଖୀଣାସୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଇନ୍ଦାଦୀହି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱଦାମି । ନ ହି ସଇନ୍ଦା ଦେୱା ସବ୍ରହ୍ମକା ସପଜାପତିକା ଅନ୍ୱେସନ୍ତାପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ୱା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ୱା ଫଲଚିତ୍ତଂ ୱା, ଇଦଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ତତୀତି ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ କିଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ?
ଅସତାତି ଅସନ୍ତେନ । ତୁଚ୍ଛାତି ତୁଚ୍ଛକେନ । ମୁସାତି ମୁସାୱାଦେନ । ଅଭୂତେନାତି ୟଂ ନତ୍ଥି, ତେନ । ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅଭିଆଚିକ୍ଖନ୍ତି, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ୱେନୟିକୋତି ୱିନୟତି ୱିନାସେତୀତି ୱିନୟୋ, ସୋ ଏୱ ୱେନୟିକୋ, ସତ୍ତୱିନାସକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚାହଂ ନ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ୱାକାରେନ ଅହଂ ନ ସତ୍ତୱିନାସକୋ । ୟଥା ଚାହଂ ନ ୱଦାମୀତି ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଅହଂ ସତ୍ତୱିନାସଂ ନ ପଞ୍ଞପେମି। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥାହଂ ନ ସତ୍ତୱିନାସକୋ, ୟଥା ଚ ନ ସତ୍ତୱିନାସଂ ପଞ୍ଞପେମି, ତଥା ମଂ ତେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ୱେନୟିକୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ୱଦନ୍ତା ସତ୍ତୱିନାସକୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋତି ଚ, ‘‘ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱିନାସଂ ୱିଭୱଂ ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତା ସତ୍ତୱିନାସଂ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଚ ଅସତା ତୁଚ୍ଛା ମୁସା ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ।
ପୁବ୍ବେ ଚାତି ପୁବ୍ବେ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡମ୍ହିୟେୱ ଚ । ଏତରହି ଚାତି ଏତରହି ଧମ୍ମଦେସନାୟଞ୍ଚ । ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଞପେମି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ନିରୋଧନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱିହରନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ ପଞ୍ଞପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ତସ୍ସ ମୂଲଭୂତୋ ସମୁଦୟୋ, ନିରୋଧଗ୍ଗହଣେନ ତଂସମ୍ପାପକୋ ମଗ୍ଗୋ ଗହିତୋୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ର ଚେତି ତସ୍ମିଂ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନେ । ପରେତି ସଚ୍ଚାନି ଆଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲା । ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ପରିଭାସନ୍ତୀତି ୱାଚାୟ ପରିଭାସନ୍ତି । ରୋସେନ୍ତି ୱିହେସେନ୍ତୀତି ରୋସେସ୍ସାମ ୱିହେସେସ୍ସାମାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଅକ୍କୋସାଦୀସୁ, ତେସୁ ୱା ପରପୁଗ୍ଗଲେସୁ । ଆଘାତୋତି କୋପୋ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଦୋମନସ୍ସଂ । ଅନଭିରଦ୍ଧୀତି ଅତୁଟ୍ଠି ।
ତତ୍ର ଚେତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନେୟେୱ । ପରେତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ ଆଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲା । ଆନନ୍ଦୋତି ଆନନ୍ଦପୀତି । ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପିଲାପନପୀତି । ତତ୍ର ଚେତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନମ୍ହିୟେୱ । ତତ୍ରାତି ସକ୍କାରାଦୀସୁ । ୟଂ ଖୋ ଇଦଂ ପୁବ୍ବେ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଞ୍ଞାତଂ । ତତ୍ଥମେତି ତସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଇମେ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତତ୍ରାପି ତଥାଗତସ୍ସ ଇମେ ସକ୍କାରା ମୟି କରୀୟନ୍ତୀତି ୱା ଅହଂ ଏତେ ଅନୁଭୱାମୀତି ୱା ନ ହୋତି । ପୁବ୍ବେ ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂୟେୱ ଏତେ ସକ୍କାରେ ଅନୁଭୋତୀତି ଏତ୍ତକମେୱ ହୋତୀତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ତଥାଗତମ୍ପି ଅକ୍କୋସନ୍ତି, ତସ୍ମା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୪୭.ତସ୍ମା ତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ନ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନିୟେପି ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ୟଂ ନ ତୁମ୍ହାକଂ, ତଂ ପଜହଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱାକରେୟ୍ୟାତି ୟଥା ୟଥା ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ ତଥା ତଥା କରେୟ୍ୟ । ନ ହି ନୋ ଏତଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତା ୱାତି, ଭନ୍ତେ, ଏତଂ ତିଣକଟ୍ଠସାଖାପଲାସଂ ଅମ୍ହାକଂ ନେୱ ଅତ୍ତା ନ ଅମ୍ହାକଂ ରୂପଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତନିୟଂ ୱାତି ଅମ୍ହାକଂ ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରୋପି ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ନ ତୁମ୍ହାକଂ ତଂ ପଜହଥାତି ଭଗୱା, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂୟେୱ ନ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଜହାପେତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା, ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱା । ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟେନ ପନେତଂ ପଜହାପେତି ।
୨୪୮.ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତି ଏତ୍ଥ ତିପରିୱଟ୍ଟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଇମଂ ଠାନଂ ଆହରିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି, ପଟିଲୋମେନ ପେମମତ୍ତକେନ ସଗ୍ଗପରାୟଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଇମଂ ଠାନଂ ଆହରିତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତି ସୁକଥିତୋ । ସୁକଥିତତ୍ତା ଏୱ ଉତ୍ତାନୋ ୱିୱଟୋ ପକାସିତୋ । ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋତି ପିଲୋତିକା ୱୁଚ୍ଚତି ଛିନ୍ନଂ ଭିନ୍ନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସିବ୍ବିତଂ ଗଣ୍ଠିକତଂ ଜିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥଂ, ତଂ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠହତ୍ଥଂ ୱା ନୱହତ୍ଥଂ ୱା ଅହତସାଟକଂ ନିୱତ୍ଥୋ, ସୋ ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ ନାମ । ଅୟମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ତାଦିସୋ, ନ ହେତ୍ଥ କୋହଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଛିନ୍ନଭିନ୍ନସିବ୍ବିତଗଣ୍ଠିକତଭାୱୋ ଅତ୍ଥି । ଅପିଚ କଚୱରୋ ପିଲୋତିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସାସନେ ସମଣକଚୱରଂ ନାମ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଲଭତି । ତେନେୱାହ –
‘‘କାରଣ୍ଡୱଂ ନିଦ୍ଧମଥ, କସମ୍ବୁଞ୍ଚାପକସ୍ସଥ ।
ତତୋ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ ॥
ନିଦ୍ଧମିତ୍ୱାନ ପାପିଚ୍ଛେ, ପାପଆଚାରଗୋଚରେ ।
ସୁଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧେହି ସଂୱାସଂ, କପ୍ପୟୱ୍ହୋ ପତିସ୍ସତା ।
ତତୋ ସମଗ୍ଗା ନିପକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୮୩-୨୮୫) ।
ଇତି ସମଣକଚୱରସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତାପି ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଛିନ୍ନପିଲୋତିକୋ ନାମ ହୋତି । ୱଟ୍ଟଂ ତେସଂ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟାତି ତେସଂ ୱଟ୍ଟଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିଭାୱଂ ଗତଂ ନିପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତିକଂ ଜାତଂ । ଏୱରୂପୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତେ ସାସନେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଥା ଚ ଖୀଣାସୱୋ, ଏୱଂ ଅନାଗାମିଆଦୟୋପି ।
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନୁସାରିନୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରିନୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ? ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୱାହିଂ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ, ଫଲେ ଠିତୋ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ । କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ? ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତି, ସଦ୍ଧାୱାହିଂ ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ, ଫଲେ ଠିତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୦) । ୟେସଂ ମୟି ସଦ୍ଧାମତ୍ତଂ ପେମମତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ୟେସଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅରିୟଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ତଥାଗତେ ପନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତଂ ପେମମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତେ ୱିପସ୍ସକପୁଗ୍ଗଲା ଅଧିପ୍ପେତା । ୱିପସ୍ସକଭିକ୍ଖୂନଞ୍ହି ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନଂ ଦସବଲେ ଏକା ସଦ୍ଧା ଏକଂ ପେମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ତେନ ପେମେନ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ଠପିତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ନିୟତଗତିକା କିର ଏତେ । ପୋରାଣକତ୍ଥେରା ପନ ଏୱରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଚୂଳସୋତାପନ୍ନୋତି ୱଦନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୪୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ । କୁମାରକସ୍ସପୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । କୁମାରକାଲେ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ପନ ଭଗୱତା, ‘‘କସ୍ସପଂ ପକ୍କୋସଥ, ଇଦଂ ଫଲଂ ୱା ଖାଦନୀୟଂ ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, କତରସ୍ସ କସ୍ସପସ୍ସାତି କୁମାରକସ୍ସପସ୍ସାତି ଏୱଂ ଗହିତନାମତ୍ତା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁଡ୍ଢକାଲେପି ‘‘କୁମାରକସ୍ସପୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ରଞ୍ଞା ପୋସାୱନିକପୁତ୍ତତ୍ତାପି ତଂ ‘‘କୁମାରକସ୍ସପୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ଅୟଂ ପନସ୍ସ ପୁବ୍ବୟୋଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆୱିଭାୱକଥା –
ଥେରୋ କିର ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଚିତ୍ରକଥିଂ ଏକଂ ଅତ୍ତନୋ ସାୱକଂ ଠାନନ୍ତରେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସତ୍ତାହଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଅହମ୍ପି ଭଗୱା ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୟଂ ଥେରୋ ୱିୟ ଚିତ୍ରକଥୀ ସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ।
ତଦା କିର ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଓସକ୍କନ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକଂସୁ । ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ତତିୟଦିୱସେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଅନୁଥେରୋ ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ଅନାଗାମୀ ଅହୋସି । ଇତରେ ତୟୋ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସଂ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋନ୍ତାନଂ ଏକୋ ତକ୍କସିଲାୟଂ ରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପୁକ୍କୁସାତି ନାମ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ରାଜଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କୁମ୍ଭକାରସାଲାୟଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ତୋ । ଏକୋ ଏକସ୍ମିଂ ସମୁଦ୍ଦପଟ୍ଟନେ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ନାୱଂ ଆରୁୟ୍ହ ଭିନ୍ନନାୱୋ ଦାରୁଚୀରାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ଲାଭସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ, ‘‘ଅହଂ ଅରହା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଅରହା, ଗଚ୍ଛ ସତ୍ଥାରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି ଅତ୍ଥକାମାୟ ଦେୱତାୟ ଚୋଦିତୋ ତଥା କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତୋ ।
ଏକୋ ରାଜଗହେ ଏକିସ୍ସା କୁଲଦାରିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ସା ଚ ପଠମଂ ମାତାପିତରୋ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନା କୁଲଘରଂ ଗତା ଗବ୍ଭସଣ୍ଠିତମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତୀ ସାମିକଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜିତା । ତସ୍ସା ଗବ୍ଭିନିନିମିତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଦେୱଦତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ସୋ ‘‘ଅସ୍ସମଣୀ’’ତି ଆହ । ଦସବଲଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ସତ୍ଥା ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ଥେରୋ ସାୱତ୍ଥିନଗରୱାସୀନି କୁଲାନି ୱିସାଖଞ୍ଚ ଉପାସିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସୋଧେନ୍ତୋ, – ‘‘ପୁରେ ଲଦ୍ଧୋ ଗବ୍ଭୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅରୋଗା’’ତି ଆହ । ସତ୍ଥା ‘‘ସୁୱିନିଚ୍ଛିତଂ ଅଧିକରଣ’’ନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଅଦାସି । ସା ଭିକ୍ଖୁନୀ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ ପୋସାପେସି । ‘‘କସ୍ସପୋ’’ତି ଚସ୍ସ ନାମଂ କତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି । ଇତି ରଞ୍ଞୋ ପୋସାୱନିକପୁତ୍ତତ୍ତାପି ତଂ ‘‘କୁମାରକସ୍ସପୋ’’ତି ସଞ୍ଜାନିଂସୂତି ।
ଅନ୍ଧୱନେତି ଏୱଂନାମକେ ୱନେ । ତଂ କିର ୱନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ କାଲେ ଅୱିଜହିତନାମଂ ଅନ୍ଧୱନଂତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ରାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାୱନା – ଅପ୍ପାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସରୀରଧାତୁ ନ ଏକଗ୍ଘନା ହୋତି । ଅଧିଟ୍ଠାନାନୁଭାୱେନ ୱିପ୍ପକିରିୟତି । ତେନେୱ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା, – ‘‘ଅହଂ ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକୋ, ଅପ୍ପକେହି ସତ୍ତେହି ଅହଂ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟେହି ନ ଦିଟ୍ଠୋ, ତେୱ ବହୁତରା, ତେ ମେ ଧାତୁୟୋ ଆଦାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୂଜେନ୍ତା ସଗ୍ଗପରାୟଣା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ, ‘‘ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ୱିପ୍ପକିରିୟତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଏକଗ୍ଘନଂ ଧାତୁସରୀରଂ ତିଟ୍ଠତି ।
କସ୍ସପସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ତଥେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ମହାଜନା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା, ‘‘ଧାତୁୟୋ ଏକଗ୍ଘନା ନ ସକ୍କା ୱିୟୋଜେତୁଂ, କିଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ଏକଗ୍ଘନମେୱ ଚେତିୟଂ କରିସ୍ସାମ, କିତ୍ତକଂ ପନ ହୋତୁ ତନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଏକେ ସତ୍ତୟୋଜନିୟନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଏତଂ ଅତିମହନ୍ତଂ, ଅନାଗତେ ଜଗ୍ଗିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଛୟୋଜନଂ ହୋତୁ, ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ… ଚତୁୟୋଜନଂ… ତିୟୋଜନଂ… ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ… ଏକୟୋଜନଂ ହୋତୂତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକା କୀଦିସା ହୋନ୍ତୂତି ବାହିରନ୍ତେ ଇଟ୍ଠକା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟା ଏକଗ୍ଘନା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ଭନ୍ତରିମନ୍ତେ ପଞ୍ଞାସସହସ୍ସଗ୍ଘନିକା । ହରିତାଲମନୋସିଲାହି ମତ୍ତିକାକିଚ୍ଚଂ କୟିରତୁ, ତେଲେନ ଉଦକକିଚ୍ଚନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ମୁଖାନି ଚତୁଧା ୱିଭଜିଂସୁ । ରାଜା ଏକଂ ମୁଖଂ ଗଣ୍ହି, ରାଜପୁତ୍ତୋ ପଥୱିନ୍ଦରକୁମାରୋ ଏକଂ, ଅମଚ୍ଚାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ସେନାପତି ଏକଂ, ଜନପଦାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ହୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠି ଏକଂ ।
ତତ୍ଥ ଧନସମ୍ପନ୍ନତାୟ ରାଜାପି ସୁୱଣ୍ଣଂ ନୀହରାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଗହିତମୁଖେ କମ୍ମଂ ଆରଭି, ଉପରାଜାପି, ସେନାପତିପି । ସେଟ୍ଠିନା ଗହିତମୁଖେ ପନ କମ୍ମଂ ଓଲୀୟତି । ତତୋ ୟସୋରତୋ ନାମ ଏକୋ ଉପାସକୋ ତେପିଟକୋ ଭାଣକୋ ଅନାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ, ସୋ କମ୍ମଂ ଓଲୀୟତୀତି ଞତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ୟୋଜାପେତ୍ୱା ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ତସ୍ସ ୟୋଜନିକଂ ରତନଚେତିୟଂ କୟିରତି, ୟୋ ୟଂ ଦାତୁଂ ଉସ୍ସହତି ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସତ୍ତରତନଂ ୱା ହରିତାଲଂ ୱା ମନୋସିଲଂ ୱା, ସୋ ତଂ ଦେତୂ’’ତି ସମାଦପେସି । ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ଅଦଂସୁ । ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତେଲତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ଦେନ୍ତିୟେୱ । ଉପାସକୋ ତେଲତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି କମ୍ମକାରାନଂ ଭତ୍ତୱେତନତ୍ଥଂ ପହିଣାତି, ଅୱସେସେହି ସୁୱଣ୍ଣଂ ଚେତାପେତ୍ୱା ପହିଣାତି, ଏୱଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଅଚରି ।
ଚେତିୟେ କମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଚେତିୟଟ୍ଠାନତୋ ପଣ୍ଣଂ ପହିଣିଂସୁ – ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ କମ୍ମଂ ଆଚରିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦତୂ’’ତି । ସୋପି ପଣ୍ଣଂ ପହିଣି – ‘‘ମୟା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୋ ସମାଦପିତୋ, ୟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା କମ୍ମଂ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତୂ’’ତି । ଦ୍ୱେପି ପଣ୍ଣାନି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସମାଗମିଂସୁ । ଆଚରିୟସ୍ସ ପଣ୍ଣତୋ ପନ ଚେତିୟଟ୍ଠାନତୋ ପଣ୍ଣଂ ପଠମତରଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଅଗମାସି । ସୋ ପଣ୍ଣଂ ୱାଚେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ଏକକୋୱ ନିକ୍ଖମି । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅଟୱିୟଂ ପଞ୍ଚ ଚୋରସତାନି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ତତ୍ରେକଚ୍ଚେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଇମିନା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ, ନିଧିକୁମ୍ଭୀ ନୋ ପୱଟ୍ଟମାନା ଆଗତାତି ଅୱସେସାନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । କସ୍ମା ତାତା, ମଂ ଗଣ୍ହଥାତି ? ତୟା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତୋ ସବ୍ବଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଂ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଦେହୀତି । କିଂ ତୁମ୍ହେ ନ ଜାନାଥ, କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ତସ୍ସ ୟୋଜନିକଂ ରତନଚେତିୟଂ କୟିରତି, ତଦତ୍ଥାୟ ମୟା ସମାଦପିତଂ, ନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ । ତଂ ତଂ ଲଦ୍ଧଲଦ୍ଧଟ୍ଠାନତୋ ତତ୍ଥେୱ ପେସିତଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ ନିୱତ୍ଥସାଟକମତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱିତ୍ତଂ କାକଣିକମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ।
ଏକେ, ‘‘ଏୱମେତଂ ୱିସ୍ସଜେଥ ଆଚରିୟ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଏକେ, ‘‘ଅୟଂ ରାଜପୂଜିତୋ ଅମଚ୍ଚପୂଜିତୋ, ଅମ୍ହେସୁ କଞ୍ଚିଦେୱ ନଗରୱୀଥିୟଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଅନୟୱ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାପେୟ୍ୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ଉପାସକୋ, ‘‘ତାତା, ନାହଂ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞେନ, ନ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିୟା । ଅଥ ତେସୁ ଗହେତବ୍ବୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋତି ୱିୱଦନ୍ତେସୁ ଗହେତବ୍ବୋତି ଲଦ୍ଧିକା ଏୱ ବହୁତରା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପୟିଂସୁ ।
ତେସଂ ବଲୱଗୁଣେ ଅରିୟସାୱକେ ଅପରାଧେନ ନିବ୍ବୁତଦୀପସିଖା ୱିୟ ଅକ୍ଖୀନି ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ । ତେ, ‘‘କହଂ ଭୋ ଚକ୍ଖୁ, କହଂ ଭୋ ଚକ୍ଖୂ’’ତି ୱିପ୍ପଲପନ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ଞାତକେହି ଗେହଂ ନୀତା । ଏକଚ୍ଚେ ନୋଞାତକା ଅନାଥାତି ତତ୍ଥେୱ ଅଟୱିୟଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ୱସିଂସୁ । ଅଟୱିଂ ଆଗତମନୁସ୍ସା କାରୁଞ୍ଞେନ ତେସଂ ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା ପୁଟଭତ୍ତଂ ୱା ପରିବ୍ବୟଂ ୱା ଦେନ୍ତି । ଦାରୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗତା ମନୁସ୍ସା କୁହିଂ ଗତତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତେ ଅନ୍ଧୱନଂ ଗତମ୍ହାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ କାଲେ ତଂ ୱନଂ ଅନ୍ଧୱନଂତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତି । କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନେତଂ ଛଡ୍ଡିତଜନପଦେ ଅଟୱି ଅହୋସି । ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସାୱତ୍ଥିୟା ଅୱିଦୂରେ ଜେତୱନସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଭାଗେ ପୱିୱେକକାମାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପଧାନଘରଂ ଅହୋସି, ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମା କୁମାରକସ୍ସପୋ ତେନ ସମୟେନ ସେଖପଟିପଦଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ଧୱନେ ୱିହରତୀ’’ତି ।
ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅପାକଟା ଏକା ଦେୱତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଭିଜାନାତି ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଅହୁଞାତଞ୍ଞତରସ୍ସ ମହେସକ୍ଖସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିଂ ଭାସିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୫) ଏତ୍ଥ ପନ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ସକ୍କୋପି ଦେୱରାଜା ଅଞ୍ଞତରୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦେୱତାତି ଚ ଇଦଂ ଦେୱାନମ୍ପି ଦେୱଧୀତାନମ୍ପି ସାଧାରଣୱଚନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଦେୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ – ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦) ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ଏୱମାଦୀସୁ ସୁନ୍ଦରେ ।
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) –
ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧ ପନ ଖୟେ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ପରିକ୍ଖୀଣାୟ ରତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ଆଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଇଧ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅଭିରୂପେ । ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପନ ଛୱି-ଥୁତି-କୁଲୱଗ୍ଗକାରଣ-ସଣ୍ଠାନପମାଣରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଛୱିୟା । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ ଗହପତି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୭) ଏୱମାଦୀସୁ ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୫) କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୬୦୨) ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ । ସୋ ଇଧ ଛୱିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଅଭିରୂପଛୱିଇଟ୍ଠୱଣ୍ଣା, ମନାପୱଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେୱତା ହି ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛମାନା ପକତିୱଣ୍ଣଂ ପକତିଇଦ୍ଧିଂ ପଜହିତ୍ୱା ଓଳାରିକଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ଅତିରେକୱଣ୍ଣଂ ଅତିରେକଇଦ୍ଧିଂ ମାପେତ୍ୱା ନଟସମଜ୍ଜାଦୀନି ଗଚ୍ଛନ୍ତା ମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅଭିସଙ୍ଖତେନ କାୟେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ତଥେୱ ଆଗତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା’’ତି ।
କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସ-ୟେଭୂୟ୍ୟ-ଅବ୍ୟାମିସ୍ସାନତିରେକଦଳ୍ହତ୍ଥ-ୱିସଂୟୋଗାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ, ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧) ଏୱମାଦୀସୁ ଅନୱସେସତ୍ତମତ୍ଥୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପା ଚ ଅଙ୍ଗମଗଧା ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଆଦାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ୟେଭୁୟ୍ୟତା । ‘‘କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଏୱମାଦୀସୁ ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା । ‘‘କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଂ ନୂନ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ଏୱମାଦୀସୁ ଅନତିରେକତା । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାହିୟୋ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଠିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଏୱମାଦୀସୁ ଦଳ୍ହତ୍ଥତା। ‘‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିସଂୟୋଗୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ଅନୱସେସତ୍ତମତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନ-ୱୋହାର-କାଲ-ପଞ୍ଞତ୍ତି- ଛେଦନ-ୱିକପ୍ପ-ଲେସ-ସମନ୍ତଭାୱାଦି-ଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ, ‘‘ଓକପ୍ପନିୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ଏୱମାଦୀସୁ ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) ଏୱମାଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୫) ଏୱମାଦୀସୁ ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଏୱମାଦୀସୁ ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ଏୱମାଦୀସୁ ସମନ୍ତଭାୱୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସମନ୍ତଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା କେୱଲକପ୍ପଂ ଅନ୍ଧୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ ଅନ୍ଧୱନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଓଭାସେତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରସରୀରସମୁଟ୍ଠିତାୟ ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ଚ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେ, ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଅଟ୍ଠାସି । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିୱଚନମୱୋଚ । କସ୍ମା ପନାୟଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସମଣୱୋହାରେନେୱ କଥେତୀତି ? ସମଣସଞ୍ଞାସମୁଦାଚାରେନେୱ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ଅନ୍ତରା କାମାୱଚରେ ୱସି । ଅହଂ ପନ ଅସ୍ମି ତତୋ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ସମଣସଞ୍ଞାୱସ୍ସ ସମୁଦାଚରତି, ତସ୍ମା ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସମଣୱୋହାରେନେୱ କଥେତି । ପୁବ୍ବସହାୟୋ କିରେସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ । କୁତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ? କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ୟୋ ହି ପୁବ୍ବୟୋଗେ ଆଗତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସହାୟେସୁ ଅନୁଥେରୋ ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ଅନାଗାମୀ ଅହୋସୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ସୋ । ତଦା କିର ତେସୁ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିଞ୍ଞା ଆଗମିଂସୁ । ସୋ, ‘‘ମୟ୍ହଂ କିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱେହାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ, ଆୱୁସୋ, ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି ଆହ । ଇତରେ ଆହଂସୁ – ‘‘ନ, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଏୱଂ କତିକା ଅତ୍ଥି – ‘ୟୋ ପଠମଂ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆହରତି, ତେନାଭତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେସେହି ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋ’ତି । ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ ଉପନିସ୍ସୟେନ କିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପୟିତ୍ଥ । ମୟମ୍ପି ସଚେ ନୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, କିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସ୍ସାମ । ପପଞ୍ଚୋ ଏସ ଅମ୍ହାକଂ, ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି । ସୋ ୟଥାଫାସୁକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ପରିନିବ୍ବାୟି ।
ପୁନଦିୱସେ ଅନୁଥେରୋ ଅନାଗାମିଫଲଂ ସଚ୍ଛକାସି, ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଆଗମିଂସୁ । ସୋପି ତଥେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆହରିତ୍ୱା ତେହି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୟଥାଫାସୁକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଠତ୍ୱା ତେ ସହାୟେ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ଏକୋ ତଦାୱ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଏକୋ ଅଧୁନା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଅରିୟଭୂମିଂ ପତ୍ତୋ, ଏକୋ ଲାଭସକ୍କାରଂ ନିସ୍ସାୟ, ‘‘ଅହଂ ଅରହା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନେ ୱସତୀତି ଦିସ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଅରହା, ନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ, ଗଚ୍ଛ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାହୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସୋପି ଅନ୍ତରଘରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଓୱାଦଂ ୟାଚିତ୍ୱା, ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ତେ ବାହିୟ ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ହୋତୂ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୦) ଭଗୱତା ସଂଖିତ୍ତେନ ଓୱଦିତୋ ଅରିୟଭୂମିଂ ସମ୍ପାପୁଣି ।
ତତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ କୁହିନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅନ୍ଧୱନେ ସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିହରତୀତି ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସହାୟକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗମିସ୍ସାମୀତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ପନ ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥେନ ଅଗନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସହାୟୋ ଖୋ ପନ ମେ ନିରାମିସୋ ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ୱସନ୍ତୋ ମୟା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତମ୍ପି ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି, ଇଦାନି ଆମିସପଣ୍ଣାକାରଂ କିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି ? ଧମ୍ମପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତୋୱ ରତନାୱଳିଂ ଗନ୍ଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ପନ୍ନରସ ପଞ୍ହେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ତଂ ଧମ୍ମପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସହାୟସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମଣସଞ୍ଞାସମୁଦାଚାରୱସେନ ତଂ ଅନଭିୱାଦେତ୍ୱାୱ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆଲପିତ୍ୱା ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତୁରିତାଲପନୱସେନ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୂତି ଆମେଡିତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ୱା ଏକନେୱ ତିଲକେନ ନଲାଟଂ ନ ସୋଭତି, ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦିନ୍ନେସୁ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ ସୋଭତି, ଏୱଂ ଏକେନେୱ ପଦେନ ୱଚନଂ ନ ସୋଭତି, ପରିୱାରିକପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ ସୋଭତୀତି ତଂ ପରିୱାରିକପଦୱସେନ ୱଚନଂ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋପି ଏୱମାହ ।
ଅୟଂୱମ୍ମିକୋତି ପୁରତୋ ଠିତୋ ୱମ୍ମିକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଦେସନାୱସେନ ପନ ପୁରତୋ ଠିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଅୟନ୍ତି ଆହ । ଲଙ୍ଗିନ୍ତି ସତ୍ଥଂ ଆଦାୟ ଖଣନ୍ତୋ ପଲିଘଂ ଅଦ୍ଦସ । ଉକ୍ଖିପ ଲଙ୍ଗିଂ ଅଭିକ୍ଖଣ ସୁମେଧାତି ତାତ, ପଣ୍ଡିତ, ଲଙ୍ଗୀ ନାମ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟତି ଦିୱା ପଜ୍ଜଲତି । ଉକ୍ଖିପେତ ପରଂ ପରତୋ ଖଣାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଦ୍ଧୁମାୟିକନ୍ତି ମଣ୍ଡୂକଂ । ଚଙ୍କୱାରନ୍ତି ଖାରପରିସ୍ସାୱନଂ । କୁମ୍ମନ୍ତି କଚ୍ଛପଂ । ଅସିସୂନନ୍ତି ମଂସଚ୍ଛେଦକଂ ଅସିଞ୍ଚେୱ ଅଧିକୁଟ୍ଟନଞ୍ଚ । ମଂସପେସିନ୍ତି ନିସଦପୋତପ୍ପମାଣଂ ଅଲ୍ଲମଂସପିଣ୍ଡଂ । ନାଗନ୍ତି ସୁମନପୁପ୍ଫକଲାପସଦିସଂ ମହାଫଣଂ ତିୱିଧସୋୱତ୍ଥିକପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅହିନାଗଂ ଅଦ୍ଦସ । ମା ନାଗଂ ଘଟ୍ଟେସୀତି ଦଣ୍ଡକକୋଟିୟା ୱା ୱଲ୍ଲିକୋଟିୟା ୱା ପଂସୁଚୁଣ୍ଣଂ ୱା ପନ ଖିପମାନୋ ମା ନାଗଂ ଘଟ୍ଟୟି । ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସାତି ଉପରିୱାତତୋ ଅପଗମ୍ମ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ନାଗସ୍ସ ନମକ୍କାରଂ କରୋହି । ନାଗେନ ଅଧିସୟିତଂ ଧନଂ ନାମ ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଖାଦତୋ ନ ଖୀୟତି, ନାଗୋ ତେ ଅଧିସୟିତଂ ଧନଂ ଦସ୍ସତି, ତସ୍ମା ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସାତି । ଇତୋ ୱା ପନ ସୁତ୍ୱାତି ୟଥା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧେ ଇତୋତି ସାସନେ ନିସ୍ସକଂ, ନ ତଥା ଇଧ । ଇଧ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତେ ନିସ୍ସକ୍କଂ, ତସ୍ମା ଇତୋ ୱା ପନାତି ମମ ୱା ପନ ସନ୍ତିକା ସୁତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
୨୫୧.ଚାତୁମ୍ମହାଭୂତିକସ୍ସାତି ଚତୁମହାଭୂତମୟସ୍ସ । କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ସରୀରସ୍ସ ନାମଂ । ୟଥେୱ ହି ବାହିରକୋ ୱମ୍ମିକୋ, ୱମତୀତି ୱନ୍ତକୋତି ୱନ୍ତୁସ୍ସୟୋତି ୱନ୍ତସିନେହସମ୍ବନ୍ଧୋତି ଚତୂହି କାରଣେହି ୱମ୍ମିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅହିମଙ୍ଗୁସଉନ୍ଦୂରଘରଗୋଳିକାଦୟୋ ନାନପ୍ପକାରେ ପାଣକେ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତକୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱମିତ୍ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତପଂସୁଚୁଣ୍ଣେନ କଟିପ୍ପମାଣେନପି ପୋରିସପ୍ପମାଣେନପି ଉସ୍ସିତୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତଖେଳସିନେହେନ ଆବଦ୍ଧତାୟ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି ନ ୱିପ୍ପକିରିୟତି, ନିଦାଘେପି ତତୋ ପଂସୁମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମୁଟ୍ଠିନା ପୀଳିୟମାନେ ସିନେହୋ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱଂ ୱନ୍ତସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଏୱମୟଂ କାୟୋପି, ‘‘ଅକ୍ଖିମ୍ହା ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଅସୁଚିକଲିମଲଂ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ । ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗତାତି ଅରିୟେହି ୱନ୍ତକୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ୟେହି ଚାୟଂ ତୀହି ଅଟ୍ଠିସତେହି ଉସ୍ସିତୋ ନ୍ହାରୁସମ୍ବଦ୍ଧୋ ମଂସାୱଲେପନୋ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ଛୱିରଞ୍ଜିତୋ ସତ୍ତେ ୱଞ୍ଚେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅରିୟେହି ୱନ୍ତମେୱାତି ୱନ୍ତୁସ୍ସୟୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ, ଚିତ୍ତମସ୍ସ ୱିଧାୱତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫) ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ଜନିତତ୍ତା ଅରିୟେହି ୱନ୍ତେନେୱ ତଣ୍ହାସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଅୟନ୍ତି ୱନ୍ତସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ୟଥା ଚ ୱମ୍ମିକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନାନପ୍ପକାରା ପାଣକା ତତ୍ଥେୱ ଜାୟନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତି, ଗିଲାନା ସୟନ୍ତି, ମତା ପତନ୍ତି । ଇତି ସୋ ତେସଂ ସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତି । ଏୱଂ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନମ୍ପି କାୟୋ ଅୟଂ ଗୋପିତରକ୍ଖିତୋ ମଣ୍ଡିତପ୍ପସାଧିତୋ ମହାନୁଭାୱାନଂ କାୟୋତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଛୱିନିସ୍ସିତା ପାଣା ଚମ୍ମନିସ୍ସିତା ପାଣା ମଂସନିସ୍ସିତା ପାଣା ନ୍ହାରୁନିସ୍ସିତା ପାଣା ଅଟ୍ଠିନିସ୍ସିତା ପାଣା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜନିସ୍ସିତା ପାଣାତି ଏୱଂ କୁଲଗଣନାୟ ଅସୀତିମତ୍ତାନି କିମିକୁଲସହସ୍ସାନି ଅନ୍ତୋକାୟସ୍ମିଂୟେୱ ଜାୟନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତି, ଗେଲଞ୍ଞେନ ଆତୁରିତାନି ସୟନ୍ତି, ମତାନି ପତନ୍ତି, ଇତି ଅୟମ୍ପି ତେସଂ ପାଣାନଂ ସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ‘‘ୱମ୍ମିକୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ୱମ୍ମିକୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଇମସ୍ସ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।
ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱସ୍ସାତି ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେନ ମାତାପେତ୍ତିକେନ ସୁକ୍କସୋଣିତେନ ସମ୍ଭୂତସ୍ସ । ଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟସ୍ସାତି ଓଦନେନ ଚେୱ କୁମ୍ମାସେନ ଚ ଉପଚିତସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତସ୍ସ । ଅନିଚ୍ଚୁଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ କାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଧମ୍ମୋ। ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୱିଘାତତ୍ଥାୟ ତନୁୱିଲେପନେନ ଉଚ୍ଛାଦନଧମ୍ମୋ। ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାବାଧୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ଖୁଦ୍ଦକସମ୍ବାହନେନ ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ। ଦହରକାଲେ ୱା ଊରୂସୁ ସୟାପେତ୍ୱା ଗବ୍ଭୱାସେନ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ସଣ୍ଠାନସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ ଅଞ୍ଛନପୀଳନାଦିୱସେନ ପରିମଦ୍ଦନଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ପରିହରତୋପି ଚ ଭେଦନୱିଦ୍ଧଂସନଧମ୍ମୋ ଭିଜ୍ଜତି ଚେୱ ୱିକିରତି ଚ, ଏୱଂ ସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ମାତାପେତ୍ତିକସମ୍ଭୱଓଦନକୁମ୍ମାସୂପଚୟଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନପଦେହି ସମୁଦୟୋ କଥିତୋ, ଅନିଚ୍ଚଭେଦୱିଦ୍ଧଂସନପଦେହି ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ଏୱଂ ସତ୍ତହିପି ପଦେହି ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉଚ୍ଚାୱଚଭାୱୋ ୱଡ୍ଢିପରିହାନି ସମୁଦୟତ୍ଥଙ୍ଗମୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଦିୱା କମ୍ମନ୍ତେତି ଦିୱା କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତେ । ଧୂମାୟନାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଧୂମସଦ୍ଦୋ କୋଧେ ତଣ୍ହାୟ ୱିତକ୍କେ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପକତିଧୂମେତି ଇମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି । ‘‘କୋଧୋ ଧୂମୋ ଭସ୍ମନିମୋସୱଜ୍ଜ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୫) ଏତ୍ଥ ହି କୋଧେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଇଚ୍ଛାଧୂମାୟିତା ସତ୍ତା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାୟ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଧୂମାୟନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିତକ୍କେ ।
‘‘ପଙ୍କୋ ଚ କାମା ପଲିପୋ ଚ କାମା,
ଭୟଞ୍ଚ ମେତଂ ତିମୂଲଂ ପୱୁତ୍ତଂ ।
ରଜୋ ଚ ଧୂମୋ ଚ ମୟା ପକାସିତା ।
ହିତ୍ୱା ତୁୱଂ ପବ୍ବଜ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୬.୧୪) –
ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେସୁ । ‘‘ଧୂମଂ କତ୍ତା ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୯) ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଦେସନାୟ । ‘‘ଧଜୋ ରଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାଣଂ, ଧୂମୋ ପଞ୍ଞାଣମଗ୍ଗିନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୨) ଏତ୍ଥ ପକତିଧୂମେ । ଇଧ ପନାୟଂ ୱିତକ୍କେ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନାହ ‘‘ଅୟଂ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟନା’’ତି ।
ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ତଥାଗତୋ ହି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବାହିତତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ । ୟଥାହ – ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମାନଂ ବାହିତତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । କତମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ? ରାଗୋ ବାହିତୋ ହୋତି, ଦୋସୋ… ମୋହୋ… ମାନୋ… ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି… ୱିଚିକିଚ୍ଛା… ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ ବାହିତୋ ହୋତି । ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବାହିତତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୮) । ସୁମେଧୋତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ । ସେକ୍ଖସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ । ୟଥାହ – ‘‘ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ମା ସେକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖତି ? ଅଧିସୀଲମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିପଞ୍ଞମ୍ପି ସିକ୍ଖତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ।
ପଞ୍ଞାୟଅଧିୱଚନନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ନ ଆୱୁଧସତ୍ଥସ୍ସ । ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସାତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟସ୍ସ । ତଂ ପଞ୍ଞାଗତିକମେୱ ହୋତି । ଲୋକିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଲୋକିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଏତ୍ଥ ପନାୟଂ ଅତ୍ଥଦୀପନା –
ଏକୋ କିର ଜାନପଦୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପାତୋୱ ମାଣୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଦିୱସଂ ଅରଞ୍ଞେ ମନ୍ତେ ୱାଚେତ୍ୱା ସାୟଂ ଗାମଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚ ଏକୋ ୱମ୍ମିକୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟତି, ଦିୱା ପଜ୍ଜଲତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅନ୍ତେୱାସିଂ ସୁମେଧଂ ମାଣୱଂ ଆହ – ‘‘ତାତ, ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟତି, ଦିୱା ପଜ୍ଜଲତି, ୱିକାରମସ୍ସ ପସ୍ସିସ୍ସାମ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଖିପାହୀ’’ତି । ସୋ ସାଧୂତି କୁଦାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ତଥା ଅକାସି । ତତ୍ର ଆଚରିୟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ ଭଗୱା । ସୁମେଧମାଣୱକୋ ୱିୟ ସେକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୱମ୍ମିକୋ ୱିୟ କାୟୋ । ‘‘ତାତ, ଅୟଂ ୱମ୍ମିକୋ ରତ୍ତିଂ ଧୂମାୟତି, ଦିୱା ପଜ୍ଜଲତି, ୱିକାରମସ୍ସ ପସ୍ସିସ୍ସାମ, ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଖିପାହୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଚାତୁମହାଭୂତିକଂ କାୟଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତକାଲୋ । ତସ୍ସ ସାଧୂତି କୁଦାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାକରଣଂ ୱିୟ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ, ‘‘ୟୋ ୱୀସତିୟା କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଥଦ୍ଧଭାୱୋ, ଅୟଂ ପଥୱୀଧାତୁ । ୟୋ ଦ୍ୱାଦସସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଆବନ୍ଧନଭାୱୋ, ଅୟଂ ଆପୋଧାତୁ । ୟୋ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପରିପାଚନଭାୱୋ, ଅୟଂ ତେଜୋଧାତୁ । ୟୋ ଛସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋ, ଅୟଂ ୱାୟୋଧାତୂ’’ତି ଏୱଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ କାୟପରିଗ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଲଙ୍ଗୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୂତି କସ୍ମା ଭଗୱା ଅୱିଜ୍ଜଂ ଲଙ୍ଗୀତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୀତି ? ୟଥା ହି ନଗରସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ପଲିଘେ ୟୋଜିତେ ମହାଜନସ୍ସ ଗମନଂ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ୟେ ନଗରସ୍ସ ଅନ୍ତୋ, ତେ ଅନ୍ତୋୟେୱ ହୋନ୍ତି । ୟେ ବହି, ତେ ବହିୟେୱ । ଏୱମେୱ ୟସ୍ସ ଞାଣମୁଖେ ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଗୀ ପତତି, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକଂ ଞାଣଗମନଂ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜଂ ଲଙ୍ଗୀତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ପଜହ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାପହାନଂ କଥିତଂ ।
ଉଦ୍ଧୁମାୟିକାତିଖୋ, ଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାୟିକମଣ୍ଡୂକୋ ନାମ ନୋ ମହନ୍ତୋ, ନଖପିଟ୍ଠିପ୍ପମାଣୋ ହୋତି, ପୁରାଣପଣ୍ଣନ୍ତରେ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତରେ ୱା ୱଲ୍ଲିଅନ୍ତରେ ୱା ୱସତି । ସୋ ଦଣ୍ଡକୋଟିୟା ୱା ୱଲ୍ଲିକୋଟିୟା ୱା ପଂସୁଚୁଣ୍ଣକେନ ୱା ଘଟ୍ଟିତୋ ଆୟମିତ୍ୱା ମହନ୍ତୋ ପରିମଣ୍ଡଲୋ ବେଲୁୱପକ୍କପ୍ପମାଣୋ ହୁତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ଆକାସଗତେ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିନ୍ନଗମନୋ ହୁତ୍ୱା ଅମିତ୍ତୱସଂ ୟାତି, କାକକୁଲଲାଦିଭତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଅୟଂ କୋଧୋ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଚିତ୍ତାୱିଲମତ୍ତକୋୱ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ମୁଖୱିକୁଲନଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ହନୁସଞ୍ଚୋପନଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ଫରୁସୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ଦିସାୱିଲୋକନଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ଆକଡ୍ଢନପରିକଡ୍ଢନଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ପାଣିନା ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡସତ୍ଥପରାମସନଂ ପାପେତି । ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥାଭିନିପାତଂ ପାପେତି। ତଦା ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ପରଘାତନମ୍ପି ଅତ୍ତଘାତନମ୍ପି ପାପେତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘ୟତୋ ଅୟଂ କୋଧୋ ପରଂ ଘାତେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଘାତେତି, ଏତ୍ତାୱତାୟଂ କୋଧୋ ପରମୁସ୍ସଦଗତୋ ହୋତି ପରମୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦ୍ଧୁମାୟିକାୟ ଚତୂସୁ ପାଦେସୁ ଆକାସଗତେସୁ ଗମନଂ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଉଦ୍ଧୁମାୟିକା ଅମିତ୍ତୱସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କାକାଦିଭତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ କୋଧସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅମିତ୍ତୱସଂ ୟାତି, ସବ୍ବେସଂ ମାରାନଂ ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଉଦ୍ଧୁମାୟିକାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, କୋଧୂପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବଲୱପ୍ପତ୍ତୋ କୋଧୋୱ କୋଧୂପାୟାସୋ । ପଜହ କୋଧୂପାୟାସନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଟିସଙ୍ଖାନପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ।
ଦ୍ୱିଧାପଥୋତି ଏତ୍ଥ, ୟଥା ପୁରିସୋ ସଧନୋ ସଭୋଗୋ କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ପତ୍ୱା, ‘‘ଇମିନା ନୁ ଖୋ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଇମିନା ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିଚ୍ଛେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥ ନଂ ଚୋରା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଖୋ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ କଙ୍ଖାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଥ ନଂ କିଲେସମାରାଦୟୋ ସବ୍ବେ ମାରା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି, ଇତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଦ୍ୱେଧାପଥସମା ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଦ୍ୱିଧାପଥୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପଜହ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତି ଏତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପହାନଂ କଥିତଂ ।
ଚଙ୍ଗୱାରନ୍ତି ଏତ୍ଥ, ୟଥା ରଜକେହି ଖାରପରିସ୍ସାୱନମ୍ହି ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଏକୋ ଉଦକଘଟୋ ଦ୍ୱେପି ଦସପି ୱୀସତିପି ଘଟସତମ୍ପି ପଗ୍ଘରତିୟେୱ, ପସଟମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ନୀୱରଣସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କୁସଲଧମ୍ମୋ ନ ତିଟ୍ଠତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଚଙ୍ଗୱାରନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ନୀୱରଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପଜହ ପଞ୍ଚନୀୱରଣେତି ଏତ୍ଥ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗୱସେନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ।
କୁମ୍ମୋତି ଏତ୍ଥ, ୟଥା କଚ୍ଛପସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା ସୀସନ୍ତି ପଞ୍ଚେୱ ଅଙ୍ଗାନି ହୋନ୍ତି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା ଗୟ୍ହମାନା ପଞ୍ଚେୱ ଖନ୍ଧା ଭୱନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘କୁମ୍ମୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପଜହ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ।
ଅସିସୂନାତି ଏତ୍ଥ, ୟଥା ସୂନାୟ ଉପରି ମଂସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅସିନା କୋଟ୍ଟେନ୍ତି, ଏୱମିମେ ସତ୍ତା ୱତ୍ଥୁକାମତ୍ଥାୟ କିଲେସକାମେହି ଘାତୟମାନା ୱତ୍ଥୁକାମାନଂ ଉପରି କତ୍ୱା କିଲେସକାମେହି କନ୍ତିତା କୋଟ୍ଟିତା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅସିସୂନାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପଜହ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ।
ମଂସପେସୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୂତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ମଂସପେସି ନାମ ବହୁଜନପତ୍ଥିତା ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ମନୁସ୍ସାପି ନଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି କାକାଦୟୋ ତିରଚ୍ଛାନାପି । ଇମେ ହି ସତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ମତ୍ତା ନନ୍ଦିରାଗଂ ଉପଗମ୍ମ ୱଟ୍ଟଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ୟଥା ୱା ମଂସପେସି ଠପିତଠପିତଟ୍ଠାନେ ଲଗ୍ଗତି, ଏୱମିମେ ସତ୍ତା ନନ୍ଦିରାଗବଦ୍ଧା ୱଟ୍ଟେ ଲଗ୍ଗନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖଂ ପତ୍ୱାପି ନ ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତି, ଇତି ନନ୍ଦିରାଗୋ ମଂସପେସିସଦିସୋ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ମଂସପେସୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ନନ୍ଦିରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ପଜହ ନନ୍ଦୀରାଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ନନ୍ଦୀରାଗପ୍ପହାନଂ କଥିତଂ ।
ନାଗୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଖୀଣାସୱସ୍ସେତଂ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟେନତ୍ଥେନ ଖୀଣାସୱୋ ନାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୩) ପକାସିତୋ ଏୱ । ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସାତି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ବୁଦ୍ଧନାଗସ୍ସ, ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ଭଗୱା ବୋଧାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଦନ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା ଦମଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସନ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା ସମଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତିଣ୍ଣୋ ସୋ ଭଗୱା ତରଣାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ସୋ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାନାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୬୧) ଏୱଂ ନମକ୍କାରଂ କରୋହୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି । ଥେରୋପି ଇଦମେୱ ସୁତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଅୟମେତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ରତନରାସିମ୍ହି ମଣିକୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ରଥୱିନୀତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୫୨.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ରଥୱିନୀତସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ, ତଞ୍ହି ମନ୍ଧାତୁମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ରାଜଗହନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞେପେତ୍ଥ ପକାରେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କିଂ ତେହି ? ନାମମେତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ । ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି, ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତେସଂ ୱସନ୍ତୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୱେଳୁୱନେ କଲନ୍ଦକନିୱାପେତି ୱେଳୁୱନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ କିର ୱେଳୂହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅହୋସି ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥେନ ଚ ପାକାରେନ, ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକୟୁତ୍ତଂ ନୀଲୋଭାସଂ ମନୋରମଂ, ତେନ ୱେଳୁୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲନ୍ଦକାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିୱାପଂ ଅଦଂସୁ, ତେନ କଲନ୍ଦକନିୱାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁବ୍ବେ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ତତ୍ଥ ଉୟ୍ୟାନକୀଳନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ ସୁରାମଦେନ ମତ୍ତୋ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତୋ ସୁପି । ପରିଜନୋପିସ୍ସ, ‘‘ସୁତ୍ତୋ ରାଜା’’ତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ପଲୋଭିୟମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପକ୍କାମି, ଅଥ ସୁରାଗନ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମା ସୁସିରରୁକ୍ଖା କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞାଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖଦେୱତା, ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଜୀୱିତଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି କାଳକୱେସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କଣ୍ଣମୂଲେ ସଦ୍ଦମକାସି । ରାଜା ପଟିବୁଜ୍ଝି, କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିୱତ୍ତୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମାୟ ମମ ଜୀୱିତଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କାଳକାନଂ ତତ୍ଥ ନିୱାପଂ ପଟ୍ଠପେସି, ଅଭୟଘୋସନଞ୍ଚ ଘୋସାପେସି । ତସ୍ମା ତଂ ତତୋ ପଭୁତି କଲନ୍ଦକନିୱାପନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତଂ । କଲନ୍ଦକାତି କାଳକାନଂ ନାମଂ ।
ଜାତିଭୂମିକାତି ଜାତିଭୂମିୱାସିନୋ । ତତ୍ଥ ଜାତିଭୂମୀତି ଜାତଟ୍ଠାନଂ । ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ନେୱ କୋସଲମହାରାଜାଦୀନଂ ନ ଚଙ୍କୀବ୍ରାହମଣାଦୀନଂ ନ ସକ୍କସୁୟାମସନ୍ତୁସିତାଦୀନଂ ନ ଅସୀତିମହାସାୱକାଦୀନଂ ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଜାତଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଜାତିଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ପନ ଜାତଦିୱସେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଏକଦ୍ଧଜମାଲାୱିପ୍ପକିଣ୍ଣକୁସୁମୱାସଚୁଣ୍ଣଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧା ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲମିୱ ନନ୍ଦନୱନଂ ୱିରୋଚମାନା ପଦୁମିନିପଣ୍ଣେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ରୂପଦସ୍ସନାଦୀନି ଅନେକାନି ପାଟିହାରିୟାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ, ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଜାତଟ୍ଠାନସାକିୟଜନପଦୋ କପିଲୱତ୍ଥାହାରୋ, ସା ‘‘ଜାତିଭୂମୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଧମ୍ମଗରୁଭାୱୱଣ୍ଣନା
ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠାତି ତେମାସଂ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠା ପୱାରିତପୱାରଣା ହୁତ୍ୱା । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି ‘‘କଚ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ଆଗନ୍ତୁକପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏତଂ, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱଚନମୱୋଚ । ତେ କିର ଭିକ୍ଖୁ, – ‘‘କଚ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖମନୀୟଂ କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚିତ୍ଥ ଅପ୍ପକିଲମଥେନ ଅଦ୍ଧାନଂ ଆଗତା, ନ ଚ ପିଣ୍ଡକେନ କିଲମିତ୍ଥ, କୁତୋ ଚ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପଟିସନ୍ଥାରୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତା – ‘‘ଭଗୱା ସାକିୟଜନପଦେ କପିଲୱତ୍ଥାହାରତୋ ଜାତିଭୂମିତୋ ଆଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ଭଗୱା ନେୱ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ, ନ ସକ୍କୋଦନସ୍ସ, ନ ସୁକ୍କୋଦନସ୍ସ, ନ ଧୋତୋଦନସ୍ସ, ନ ଅମିତୋଦନସ୍ସ, ନ ଅମିତ୍ତାୟ ଦେୱିୟା, ନ ମହାପଜାପତିୟା, ନ ସକଲସ୍ସ ସାକିୟମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଆରୋଗ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ତନା ଚ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିଂ ପରଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସମାଦପେତାରଂ ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇଦଂ – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନାଦୀନଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁମେୱ ପୁଚ୍ଛତି ? ପିୟତାୟ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ପଟିପନ୍ନକା ଭିକ୍ଖୂ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଉପାସକା ଉପାସିକାୟୋ ଚ ପିୟା ହୋନ୍ତି ମନାପା । କିଂ କାରଣା ? ଧମ୍ମଗରୁତାୟ । ଧମ୍ମଗରୁନୋ ହି ତଥାଗତା, ସୋ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମଗରୁଭାୱୋ, ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଖୋ ଅଗାରୱୋ ୱିହରତି, ଅପ୍ପତିସ୍ସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ଇମିନା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାସୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମଗରୁତାୟେୱ ହି ଭଗୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଗମାସି । ଅତିରେକତିୟୋଜନସତଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ମହାକପ୍ପିନଂ ସପରିସଂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠପେସି । ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ନିୱେସନେ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱା ପୁକ୍କୁସାତିକୁଲପୁତ୍ତଂ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠପେସି । ୱୀସୟୋଜନସତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନୱାସିସାମଣେରସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ଅକାସି । ସଟ୍ଠିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖଦିରୱନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ପାଚୀନୱଂସଦାୟେ ନିସିନ୍ନୋ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତୀତି ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପୁରତୋ ଓରୁୟ୍ହ ସାଧୁକାରମଦାସି । କୋଟିକଣ୍ଣସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଞପାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅଜ୍ଝେସିତ୍ୱା ସରଭଞ୍ଞପରିୟୋସାନେ ସାଧୁକାରମଦାସି । ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନେ ସାମଗ୍ଗିରସାନିସଂସଂ କଥେସି । କସ୍ସପୋପି ଭଗୱା – ‘‘ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱିସ୍ସାସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଘଟିକାରସ୍ସ କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସହତ୍ଥା ଆମିସଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜି ।
ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଭଗୱା ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଜେତୱନତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଚାରିକଂ ନିକ୍ଖମି । କୋସଲମହାରାଜଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଘରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ପୁଣ୍ଣା ନାମ ଦାସୀ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋସି ସାମୀତି ଆହ । ‘‘ଆମ ଜେ, ସତ୍ଥାରଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ, ଅଥ ମେ ଇମଂ ତେମାସଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁଂ, ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ୱା ଦାନଂ ଦାତୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାତି । ଅହମ୍ପି ସାମି ସତ୍ଥାରଂ ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀତି । ସଚେ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋସି, ଭୁଜିସ୍ସାୟେୱ ତ୍ୱନ୍ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ନିୱତ୍ତଥ ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ପୁଣ୍ଣେ ତ୍ୱଂ ପରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକା କିଂ ମେ କରିସ୍ସସୀତି । ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀତି ତୁମ୍ହେପି ଜାନାଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ନିୱତ୍ତନପଚ୍ଚୟା ପନାହଂ ତୀସୁ ସରଣେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି । ଭଗୱା ସାଧୁ ସାଧୁ ପୁଣ୍ଣେତି ସାଧୁକାରଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଜେତୱନମେୱ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଅୟଂ କଥା ପାକଟା ଅହୋସି । ସେଟ୍ଠି ସୁତ୍ୱା ପୁଣ୍ଣାୟ କିର ଭଗୱା ନିୱତ୍ତିତୋତି ତଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଧୀତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି, ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭି । ଅଥସ୍ସା ସତ୍ଥା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଇମଂ ଓଭାସଗାଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି –
‘‘ପୁଣ୍ଣେ ପୂରେସି ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା ।
ପରିପୁଣ୍ଣାୟ ପଞ୍ଞାୟ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୩) ।
ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାତା ସାୱିକା ଅହୋସୀତି । ଏୱଂ ଧମ୍ମଗରୁନୋ ତଥାଗତା ।
ନନ୍ଦକତ୍ଥେରେ ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେପି ଭଗୱା ଅନହାତୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଠିତକୋୱ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସାଧୁକାରମଦାସି । ଥେରୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘କାୟ ୱେଲାୟ, ଭନ୍ତେ, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତୟା ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଆରଦ୍ଧମତ୍ତେତି । ଦୁକ୍କରଂ କରିତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧସୁଖୁମାଲା ତୁମ୍ହେତି । ସଚେ ତ୍ୱଂ, ନନ୍ଦ, କପ୍ପଂ ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାସି, କପ୍ପମତ୍ତମ୍ପାହଂ ଠିତକୋୱ ସୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ଏୱଂ ଧମ୍ମଗରୁନୋ ତଥାଗତା । ତେସଂ ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ପଟିପନ୍ନକା ପିୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଟିପନ୍ନକେ ପୁଚ୍ଛି । ପଟିପନ୍ନକୋ ଚ ନାମ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ପରହିତାୟ, ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ, ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନୋ ନୋ ପରହିତାୟ ଚ, ଅତ୍ତହିତାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନୋ ପରହିତାୟ ଚାତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ସୟଂ ଦସନ୍ନଂ କଥାୱତ୍ଥୂନଂ ଲାଭୀ ହୋତି, ପରଂ ତତ୍ଥ ନ ଓୱଦତି ନ ଅନୁସାସତି ଆୟସ୍ମା ବାକୁଲୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ନୋ ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ, ଏୱରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଭଗୱା ନ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ନ ମୟ୍ହଂ ସାସନସ୍ସ ୱଡ୍ଢିପକ୍ଖେ ଠିତୋତି ।
ୟୋ ପନ ଦସନ୍ନଂ କଥାୱତ୍ଥୂନଂ ଅଲାଭୀ, ପରଂ ତେହି ଓୱଦତି ତେନ କତୱତ୍ତସାଦିୟନତ୍ଥଂ ଉପନନ୍ଦୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ ୱିୟ, ଅୟଂ ପରହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ନୋ ଅତ୍ତହିତାୟ, ଏୱରୂପମ୍ପି ନ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ଅସ୍ସ ତଣ୍ହା ମହାପଚ୍ଛି ୱିୟ ଅପ୍ପହୀନାତି ।
ୟୋ ଅତ୍ତନାପି ଦସନ୍ନଂ କଥାୱତ୍ଥୂନଂ ଅଲାଭୀ, ପରମ୍ପି ତେହି ନ ଓୱଦତି, ଲାଳୁଦାୟୀ ୱିୟ, ଅୟଂ ନେୱ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନ ପରହିତାୟ, ଏୱରୂପମ୍ପି ନ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ଅସ୍ସ ଅନ୍ତୋ କିଲେସା ଫରସୁଛେଜ୍ଜା ୱିୟ ମହନ୍ତାତି ।
ୟୋ ପନ ସୟଂ ଦସନ୍ନଂ କଥାୱତ୍ଥୂନଂ ଲାଭୀ, ପରମ୍ପି ତେହି ଓୱଦତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତହିତାୟ ଚେୱ ପରହିତାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପାଦୟୋ ଅସୀତିମହାଥେରା ୱିୟ, ଏୱରୂପଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ମୟ୍ହଂ ସାସନସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିପକ୍ଖେ ଠିତୋତି । ଇଧାପି ଏୱରୂପମେୱ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ ।
ଏୱଂ ଭଗୱତା ପୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଭୂମିୟଂ ଉଭୟହିତାୟ ପଟିପନ୍ନଂ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛତି, କୋ ନୁ ଖୋ ତତ୍ଥ ଏୱରୂପୋତି ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତନା ୱା ସମନ୍ତନା ୱା ଅହୋସି । କସ୍ମା ? ଆୟସ୍ମା ହି ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଆକାସମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ । ତସ୍ମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ମେଘସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ସନ୍ନିପତିତମୋରଘଟା ୱିୟ ଘନସଜ୍ଝାୟଂ କାତୁଂ, ଆରଦ୍ଧଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଂ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେନ୍ତା ଥେରସ୍ସ ଚ ଗୁଣଂ ଭାସିତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେହି ମୁଖେହି ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପୁଣ୍ଣୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମାତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ମନ୍ତାଣିୟା ପନ ସୋ ପୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ଭାୱିତୋତି ଗୁଣସମ୍ଭାୱନାୟ ସମ୍ଭାୱିତୋ ।
ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିୱଣ୍ଣନା
ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଇଚ୍ଛାୱିରହିତୋ ନିଇଚ୍ଛୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ଏତ୍ଥ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ୱିୟ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋ । ନ ହି ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଣୁମତ୍ତାପି ପାପିକା ଇଚ୍ଛା ନାମ ଅତ୍ଥି । ଖୀଣାସୱୋ ହେସ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତଣ୍ହୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ପାପିଚ୍ଛତା ମହିଚ୍ଛତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାତି ଅୟଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ସକଲାଭେ ଅତିତ୍ତସ୍ସ ପରଲାଭେ ପତ୍ଥନା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ନାମ । ତାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଏକଭାଜେନ ପକ୍କପୂୱୋପି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ପତିତୋ ନ ସୁପକ୍କୋ ୱିୟ ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି । ସ୍ୱେୱ ପରସ୍ସ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ସୁପକ୍କୋ ୱିୟ ମହନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ପାପିଚ୍ଛତା ନାମ, ସା, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ ଆଗତାୟେୱ, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋହଞ୍ଞେ ପତିଟ୍ଠାତି । ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ମହିଚ୍ଛତା ନାମ । ସାପି, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା ସମାନୋ ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ଇମିନା ନୟେନ ଆଗତାୟେୱ, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁସ୍ସନ୍ତପ୍ପୟୋ ହୋତି, ୱିଜାତମାତାପିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ।
ସକଟେନ ପଚ୍ଚୟଂ ଦେତୁ, ତୟୋପେତେ ଅତପ୍ପୟା’’ତି ॥
ସନ୍ତଗୁଣନିଗୂହନତା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ନାମ, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମତାୟ, ‘‘ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ନ ଇଚ୍ଛତି । ସୀଲୱା, ପୱିୱିତ୍ତୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞୱା, ଖୀଣାସୱୋ ସମାନୋ ଖୀଣାସୱୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରୋ ।
ଥେରୋ କିର ମହାଖୀଣାସୱୋ ଅହୋସି, ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପନସ୍ସ ପାଦମତ୍ତମେୱ ଅଗ୍ଘତି, ସୋ ଅସୋକସ୍ସ ଧମ୍ମରଞ୍ଞୋ ୱିହାରମହଦିୱସେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ଅତିଲୂଖଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଥୋକଂ ବହି ହୋଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ, ‘‘ମାଦିସେ ଖୀଣାସୱେ ରଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଗହଂ ଅକରୋନ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ କୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜି । ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋ ସମାନୋ, ‘‘ଖୀଣାସୱୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଥାୱରଂ କରୋତି, ଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି, ୟଥା ୟଥା ହି ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ତଥା ତସ୍ସ ୱତ୍ତେ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ବହୂ ଦେନ୍ତି ।
ଅପରୋପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ – ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ, ସୋ ଦାୟକସ୍ସ ୱସଂ ଜାନାତି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସଂ ଜାନାତି, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଜାନାତି । ୟଦି ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣେନେୱ ଗଣ୍ହାତି ।
ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନଜାନାପେତୁକାମୋ ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ତସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ସୋସାନିକମହାସୁମନତ୍ଥେରୋ କିର ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି ସୁସାନେ ୱସି, ଅଞ୍ଞୋ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ନ ଅଞ୍ଞାସି, ତେନେୱାହ –
‘‘ସୁସାନେ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସାନି, ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ୱସାମହଂ ।
ଦୁତିୟୋ ମଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟ, ଅହୋ ସୋସାନିକୁତ୍ତମୋ’’ତି ॥
ଚେତିୟପବ୍ବତେ ଦ୍ୱେଭାତିୟତ୍ଥେରା ୱସିଂସୁ । ତେସୁ କନିଟ୍ଠୋ ଉପଟ୍ଠାକେନ ପେସିତା ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡିକା ଗହେତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ପରିଭୋଗଂ, ଭନ୍ତେ, କରୋଥାତି । ଥେରସ୍ସ ଚ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲନକାଲୋ ଅହୋସି । ସୋ ଅଲଂ, ଆୱୁସୋତି ଆହ । କଚ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଏକାସନିକତ୍ଥାତି । ଆହରାୱୁସୋ, ଉଚ୍ଛୁଖଣ୍ଡିକାତି ପଞ୍ଞାସ ୱସ୍ସାନି ଏକାସନିକୋ ସମାନୋପି ଧୁତଙ୍ଗଂ ନିଗୂହମାନୋ ପରିଭୋଗଂ କତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପୁନ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗତୋ ।
ୟୋ ପନ ସାକେତକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ଥେରୋ କିର ଖଣୋ ନତ୍ଥୀତି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାସୁ ଓକାସଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ମରଣକ୍ଖୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଲଭିସ୍ସଥାତି ଚୋଦିତୋ ଗଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କଣିକାରୱାଲିକସମୁଦ୍ଦୱିହାରଂ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଥେରନୱମଜ୍ଝିମାନଂ ଉପକାରୋ ହୁତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଧମ୍ମକଥାୟ ଜନତଂ ଖୋଭେତ୍ୱା ଗତୋ ।
ୟୋ ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୁତ୍ୱା ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ, ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତା ୱିୟ ଘଟିକାରକୁମ୍ଭକାରୋ ୱିୟ ଚ ।
ଆୟସ୍ମା ପନ ପୁଣ୍ଣୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତଂ ପାପିଚ୍ଛତଂ ମହିଚ୍ଛତଞ୍ଚ ପହାୟ ସବ୍ବସୋ ଇଚ୍ଛାପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ଅଲୋଭସଙ୍ଖାତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ ଅହୋସି । ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ପାପିଚ୍ଛତା ମହିଚ୍ଛତାତି ଇମେ ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବା’’ତି ତେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଂ କଥେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ କତ୍ତା’’ତି ।
ଦ୍ୱାଦସୱିଧସନ୍ତୋସୱଣ୍ଣନା
ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ୱିସେସତ୍ଥମେୱ ଦୀପୟିସ୍ସାମ । ୟୋଜନା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋ ପନେସ ସନ୍ତୋସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ, ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ । ତସ୍ସାୟଂ ପଭେଦସଂୱଣ୍ଣନା ।
ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା । ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ୟୋ ପକତିଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ହୋତି ଆବାଧଜରାଭିଭୂତୋ ୱା, ଗରୁଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ କିଲମତି, ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି, ସୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ବହୂନି ୱା ପନ ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ଇଦଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁରୂପଂ, ଇଦଂ ଗିଲାନାନଂ ଇଦଂ ଅପ୍ପଲାଭାନଂ ହୋତୂତି ଦତ୍ୱା ତେସଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ୱା ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋ ୱା ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତେହି ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ୟେନସ୍ସ ପରିଭୁତ୍ତେନ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ବହୁଂ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭିଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ୱା ସେସକଂ ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନଂ ଲଭତି ମନାପଂ ୱା ଅମନାପଂ ୱା, ସୋ ତେନ ନେୱ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ପଟିଘଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅନ୍ତମସୋ ତିଣସନ୍ଥାରକେନାପି ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ତୁସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସେନାସନଂ ଲଭତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱସତୋ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ସପ୍ପାୟସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ଲେଣମଣ୍ଡପକୂଟାଗାରାଦୀନି ବହୂନି ପଣୀତସେନାସନାନି ଲଭତି, ସୋ ତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭିଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ। ୟୋପି, ‘‘ଉତ୍ତମସେନାସନଂ ନାମ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସ ପୁନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ ପାପୱିତକ୍କା ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମ୍ପିସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ୟଂ ଲଭତି, ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ତେଲେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ତେହି ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ବହୁଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିପଣୀତଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭିଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଭତକେନ ୟେନ କେନଚି ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ, ‘‘ଗଣ୍ହ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଚସ୍ସ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଚତୁମଧୁରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନେୱ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇମେସଂ ପନ ପଚ୍ଚେକଂ ପଚ୍ଚୟେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ତୋସାନଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋୱ ଅଗ୍ଗୋ । ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଇମେହି ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସି । ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥଞ୍ଚାତି ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଚ ଇମଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥଂ କତ୍ତାୱ ଅହୋସି ।
ତିୱିଧପୱିୱେକୱଣ୍ଣନା
ପୱିୱିତ୍ତୋତି କାୟପୱିୱେକୋ ଚିତ୍ତପୱିୱେକୋ ଉପଧିପୱିୱେକୋତି ଇମେହି ତୀହି ପୱିୱେକେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏକୋ ପଟିକ୍କମତି, ଏକୋ ଚଙ୍କମମଧିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ଚରତି, ଏକୋ ୱିହରତୀତି ଅୟଂ କାୟପୱିୱେକୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ ଚିତ୍ତପୱିୱେକୋ ନାମ । ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିପୱିୱେକୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘କାୟପୱିୱେକୋ ଚ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନଂ । ଚିତ୍ତପୱିୱେକୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ । ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୫୭) । ପୱିୱେକକଥନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଚ ଇମଂ ପୱିୱେକକଥଂ କତ୍ତା ।
ପଞ୍ଚୱିଧସଂସଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
ଅସଂସଟ୍ଠୋତି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ୱିରହିତୋ । ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ । ତେସୁ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି, ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା କୁମାରିକା ୱା ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ପରେହି ୱା କଥୀୟମାନଂ ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ୱା ହସିତଲପିତଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ସୋ ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚଗ୍ଗଳଲେଣୱାସୀତିସ୍ସଦହରସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ –
ଦହରୋ କିର ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗିରିଗାମୱାସିକମ୍ମାରଧୀତାୟ ପଞ୍ଚହି କୁମାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଦୁମସରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ପଦୁମାନି ଚ ପିଲନ୍ଧିତ୍ୱା ମଧୁରସ୍ସରେନ ଗାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା କାମରାଗେନ ୱିଦ୍ଧୋ ୱିସେସା ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣି । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ନ ହେୱ ଖୋ ସୁଣାତି, ଅପିଚ ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା କୁମାରିଂ ୱା ଅଭିରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ପାସାଦିକଂ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ୱିସଭାଗରୂପଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ –
ଏକୋ କିର ଦହରୋ କାଲଦୀଘୱାପିଦ୍ୱାରୱିହାରଂ ଉଦ୍ଦେସତ୍ଥାୟ ଗତୋ । ଆଚରିୟୋ ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଓକାସଂ ନ କରୋତି । ସୋ ପୁନପ୍ପୁନ୍ନଂ ଅନୁବନ୍ଧତି । ଆଚରିୟୋ ସଚେ ଅନ୍ତୋଗାମେ ନ ଚରିସ୍ସସି । ଦସ୍ସାମି ତେ ଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ଆହ । ସୋ ସାଧୂତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସେ ନିଟ୍ଠିତେ ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆଚରିୟୋ ମେ ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଚରିତୁଂ ନ ଦେତି, କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣନ୍ତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗାମଂ ପାୱିସି, ଏକା କୁଲଧୀତା ପୀତକୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଗେହେ ଠିତା ଦହରଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାତରାଗା ଉଳୁଙ୍କେନ ୟାଗୁଂ ଆହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମଞ୍ଚକେ ନିପଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ମାତାପିତରୋ କିଂ ଅମ୍ମାତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ, ଦ୍ୱାରେନ ଗତଂ ଦହରଂ ଲଭମାନା ଜୀୱିସ୍ସାମି, ଅଲଭମାନା ମରିସ୍ସାମୀତି । ମାତାପିତରୋ ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗାମଦ୍ୱାରେ ଦହରଂ ପତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ନିୱତ୍ତଥ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଦହରୋ ଅଲଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି । ତେ, ‘‘ଇଦଂ ନାମ, ଭନ୍ତେ, କାରଣ’’ନ୍ତି ୟାଚିତ୍ୱା – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଗେହେ ଏତ୍ତକଂ ନାମ ଧନଂ ଅତ୍ଥି, ଏକାୟେୱ ନୋ ଧୀତା, ତ୍ୱଂ ନୋ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠସ୍ସସି, ସୁଖେନ ସକ୍କା ଜୀୱିତୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ଦହରୋ, ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ପଲିବୋଧେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଅନାଦିୟିତ୍ୱାୱ ପକ୍କନ୍ତୋ ।
ମାତାପିତରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ମ, ନାସକ୍ଖିମ୍ହା ଦହରଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ, ୟଂ ଅଞ୍ଞଂ ସାମିକଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଲଭିସ୍ସସି, ଉଟ୍ଠେହି ଖାଦ ଚ ପିୱ ଚା’’ତି ଆହଂସୁ । ସା ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୀ ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରା ହୁତ୍ୱା କାଲମକାସି । ମାତାପିତରୋ ତସ୍ସା ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ତଂ ପୀତକୱତ୍ଥଂ ଧୁରୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦଂସୁ, ଭିକ୍ଖୂ ୱତ୍ଥଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଭାଜୟିଂସୁ । ଏକୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଂ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣୀୱିହାରଂ ଆଗତୋ । ସୋପି ଦହରୋ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦି । ମହଲ୍ଲକୋ ତଂ ୱତ୍ଥଖଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଇମିନା ମେ ପରିସ୍ସାୱନଂ ୱିଚାରେଥା’’ତି ଦହରଂ ଅୱୋଚ । ଦହରୋ ମହାଥେର ‘‘କୁହିଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ କଥେସି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱାୱ, ‘‘ଏୱରୂପାୟ ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନାଲତ୍ଥ’’ନ୍ତି ରାଗଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋ ତତ୍ଥେୱ କାଲମକାସି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ପନ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତକଂ, ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗକରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ସୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ମରିଚୱଟ୍ଟିୱିହାରମହେ କିର ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ନୱୁତିସହସ୍ସାନି ଏୱ ଅହେସୁଂ । ଏକୋ ସାମଣେରୋ ଉଣ୍ହୟାଗୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସକିଂ ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଠପେସି, ସକିଂ ଭୂମିୟଂ । ଏକା ସାମଣେରୀ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ପତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ୟାହୀତି ଥାଲକଂ ଅଦାସି । ତେ ଅପରଭାଗେ ଏକସ୍ମିଂ ଭୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପରସମୁଦ୍ଦଂ ଅଗମଂସୁ । ତେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୀ ପୁରେତରଂ ଅଗମାସି । ସା, ‘‘ଏକୋ କିର ସୀହଳଭିକ୍ଖୁ ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା, – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମରିଚୱଟ୍ଟିୱିହାରମହକାଲେ ତୁମ୍ହେ କତିୱସ୍ସା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତଦାହଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକସାମଣେରୋ । ତ୍ୱଂ ପନ କତିୱସ୍ସାତି ? ଅହଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକସାମଣେରୀୟେୱ ଏକସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ଉଣ୍ହୟାଗୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଠପନତ୍ଥଂ ଥାଲକମଦାସିନ୍ତି । ଥେରୋ, ‘‘ଅହଂ ସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥାଲକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ତେ ଏତ୍ତକେନେୱ ସଂସଗ୍ଗେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଦ୍ୱେପି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲେ ୱିବ୍ଭମିଂସୁ ।
ହତ୍ଥଗାହାଦିୱସେନ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୂ ସଜ୍ଝାୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଂ ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ଦହରଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ତତ୍ରେକୋ ଦହରୋ ହତ୍ଥଂ ପସାରେନ୍ତୋ ଏକିସ୍ସା ଦହରଭିକ୍ଖୁନିୟା କାୟଂ ଛୁପି । ସା ତଂ ହତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉରସ୍ମିଂ ଠପେସି, ଏତ୍ତକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱେପି ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ତା ।
ଗାହଗାହକାଦିୱଣ୍ଣନା
ଇମେସୁ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ସଂସଗ୍ଗେସୁ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସୱନଦସ୍ସନସମୁଲ୍ଲପନସମ୍ଭୋଗକାୟପରାମାସା ନିଚ୍ଚମ୍ପି ହୋନ୍ତିୟେୱ, ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଠପେତ୍ୱା କାୟସଂସଗ୍ଗଂ ସେସା କାଲେନ କାଲଂ ହୋନ୍ତି; ତଥା ଉପାସକଉପାସିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେପି କାଲେନ କାଲଂ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ହି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଏକୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଗାହଗାହକୋ ହୋତି, ଏକୋ ଗାହମୁତ୍ତକୋ, ଏକୋ ମୁତ୍ତଗାହକୋ, ଏକୋ ମୁତ୍ତମୁତ୍ତକୋ ।
ତତ୍ଥ ୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ମନୁସ୍ସାପି ଆମିସେନ ଉପଲାପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁପି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ଉପଲାପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଉପସଙ୍କମତି, ଅୟଂ ଗାହଗାହକୋ ନାମ । ୟଂ ପନ ମନୁସ୍ସା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଉପସଙ୍କମତି, ଅୟଂ ଗାହମୁତ୍ତକୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ମନୁସ୍ସା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ଉପଲାପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଉପସଙ୍କମତି, ଅୟଂ ମୁତ୍ତଗାହକୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ମନୁସ୍ସାପି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁପି ଚୂଳପିଣ୍ଡପାତିୟତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ଅୟଂ ମୁତ୍ତମୁତ୍ତକୋ ନାମ ।
ଥେରଂ କିର ଏକା ଉପାସିକା ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠହି । ଏକଦିୱସଂ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଗ୍ଗି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗେହାନି ଝାପେସି । ଅଞ୍ଞେସଂ କୁଲୂପକଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘କିଂ ଉପାସିକେ, ଅପି କିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡକଂ ଅରୋଗଂ କାତୁଂ ଅସକ୍ଖିତ୍ଥା’’ତି ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକଂସୁ । ମନୁସ୍ସା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁ କୁଲୂପକତ୍ଥେରୋ ଭୁଞ୍ଜନୱେଲାୟମେୱ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋପି ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ଆଗତୋ । ଉପାସିକା କୋଟ୍ଠଚ୍ଛାୟାୟ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଥେରେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତେ ମନୁସ୍ସା ଆହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁ କୁଲୂପକତ୍ଥେରୋ ଭୁଞ୍ଜନୱେଲାୟମେୱ ଆଗତୋ’’ତି । ଉପାସିକା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କୁଲୂପକା ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା, ମୟ୍ହଂ ଥେରୋ ମୟ୍ହେୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ’’ତି ଆହ । ଆୟସ୍ମା ପନ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ସଂସଗ୍ଗେହି ଚତୂହିପି ପରିସାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଗାହମୁତ୍ତକୋ ଚେୱ ମୁତ୍ତମୁତ୍ତକୋ ଚ ଅହୋସି । ୟଥା ଚ ସୟଂ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ତଂ ଅସଂସଗ୍ଗକଥଂ କତ୍ତା ଅହୋସି ।
ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ, ପରିପୁଣ୍ଣକାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଠାନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ସୟନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ମନ୍ତେନ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ, ଅମିତ୍ତଂ ଗୀୱାୟ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ୱିଚରତି, ଅୟଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ନାମ । ଥେରୋ ଚ ତାଦିସୋ ଅହୋସି । ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ତଥେୱ ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥଂ କତ୍ତା ଅହୋସି ।
ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀସୁ ସୀଲନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ସମାଧୀତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ପଞ୍ଞାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରିୟଫଲଂ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଥେରୋ ସୟମ୍ପି ସୀଲାଦୀହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ଅହୋସି ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ସୀଲାଦିକଥଂ କତ୍ତା । ସ୍ୱାୟଂ ଦସହି କଥାୱତ୍ଥୂହି ଓୱଦତୀତି ଓୱାଦକୋ। ୟଥା ପନ ଏକୋ ଓୱଦତିୟେୱ, ସୁଖୁମଂ ଅତ୍ଥଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଜାନାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନ ଏୱଂ ଥେରୋ । ଥେରୋ ପନ ତାନି ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ୱିଞ୍ଞାପେତୀତି ୱିଞ୍ଞାପକୋ। ଏକୋ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଥେରୋ କାରଣମ୍ପି ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ସନ୍ଦସ୍ସକୋ। ଏକୋ ୱିଜ୍ଜମାନଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ଗାହେତୁଂ ପନ ନ ସକ୍କୋତି । ଥେରୋ ଗାହେତୁମ୍ପି ସକ୍କୋତୀତି ସମାଦପକୋ। ଏୱଂ ସମାଦପେତ୍ୱା ପନ ତେସୁ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ଉସ୍ସାହଜନନୱସେନ ଭିକ୍ଖୂ ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ସମୁତ୍ତେଜକୋ। ଉସ୍ସାହଜାତେ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ୱା ସମ୍ପହଂସେତୀତି ସମ୍ପହଂସକୋ।
ପଞ୍ଚଲାଭୱଣ୍ଣନା
୨୫୩.ସୁଲଦ୍ଧଲାଭାତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱପବ୍ବଜ୍ଜାଦିଗୁଣଲାଭା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଆୟସ୍ମତୋ ପନ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭା ଏତେ, ୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଏୱଂ ୱଣ୍ଣୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଅପଣ୍ଡିତେହି ୱଣ୍ଣକଥନଂ ନାମ ନ ତଥା ଲାଭୋ, ପଣ୍ଡିତେହି ୱଣ୍ଣକଥନଂ ପନ ଲାଭୋ । ଗିହୀ ହି ୱା ୱଣ୍ଣକଥନଂ ନ ତଥା ଲାଭୋ, ଗିହୀ ହି ‘‘ୱଣ୍ଣଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟୋ ସଣ୍ହୋ ସଖିଲୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ, ୱିହାରଂ ଆଗତାନଂ ୟାଗୁଭତ୍ତଫାଣିତାଦୀହି ସଙ୍ଗହଂ କରୋତୀ’’ତି କଥେନ୍ତୋ ଅୱଣ୍ଣମେୱ କଥେତି । ‘‘ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ମନ୍ଦମନ୍ଦୋ ୱିୟ ଅବଲବଲୋ ୱିୟ ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକୋ ୱିୟ ନତ୍ଥି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସାସୋ’’ତି କଥେନ୍ତୋ ୱଣ୍ଣମେୱ କଥେତି । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହିପି ସତ୍ଥୁ ପରମ୍ମୁଖା ୱଣ୍ଣକଥନଂ ନ ତଥା ଲାଭୋ, ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ପନ ଅତିଲାଭୋତି ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ସୁଲଦ୍ଧଲାଭା’’ତି ଆହ । ଅନୁମସ୍ସ ଅନୁମସ୍ସାତି ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ତଞ୍ଚ ସତ୍ଥା ଅବ୍ଭନୁମୋଦତୀତି ତଞ୍ଚସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଏୱମେତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅନୁମୋଦତି । ଇତି ୱିଞ୍ଞୂହି ୱଣ୍ଣଭାସନଂ ଏକୋ ଲାଭୋ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ଏକୋ, ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଏକୋ, ଅନୁମସ୍ସ ଅନୁମସ୍ସ ଏକୋ, ସତ୍ଥାରା ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ ଏକୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଲାଭେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୁଲଦ୍ଧଲାଭା’’ତି ଆହ । କଦାଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କାଲେ । କରହଚୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସିୟା କୋଚିଦେୱ କଥାସଲ୍ଲାପୋତି ଅପି ନାମ କୋଚି କଥାସମୁଦାଚାରୋପି ଭୱେୟ୍ୟ । ଥେରେନ କିର ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ ନେୱ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ନସ୍ସ ଧମ୍ମକଥା ସୁତପୁବ୍ବା । ଇତି ସୋ ତସ୍ସ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଧମ୍ମକଥମ୍ପି ପତ୍ଥୟମାନୋ ଏୱମାହ ।
ଚାରିକାଦିୱଣ୍ଣନା
୨୫୪.ୟଥାଭିରନ୍ତନ୍ତି ୟଥାଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିହରିତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସନ୍ତାନଂ ଛାୟୂଦକାଦିୱିପତ୍ତିଂ ୱା ଅପ୍ଫାସୁକସେନାସନଂ ୱା, ମନୁସ୍ସାନଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱଂ ୱା ଆଗମ୍ମ ଅନଭିରତି ନାମ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଇଧ ଫାସୁ ୱିହରାମା’’ତି ଅଭିରମିତ୍ୱା ଚିରୱିହାରୋପି ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ତଥାଗତେ ୱିହରନ୍ତେ ସତ୍ତା ସରଣେସୁ ୱା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୀଲାନି ୱା ସମାଦିୟନ୍ତି, ପବ୍ବଜନ୍ତି ୱା, ତତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀନଂ ୱା ପନ ତେସଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧା ସତ୍ତେ ତାସୁ ସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଅଜ୍ଝାସୟେନ ୱସନ୍ତି; ତାସଂ ଅଭାୱେ ପକ୍କମନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଥାଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିହରିତ୍ୱା’’ତି । ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଚାରିକା ଚ ନାମେସା ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ହୋତି ତୁରିତଚାରିକା ଚ, ଅତୁରିତଚାରିକା ଚ ।
ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥାୟ ସହସା ଗମନଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ସା ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭଗୱା ହି ମହାକସ୍ସପଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତେନ ତିଗାୱୁତଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଗମାସି, ଆଳୱକସ୍ସତ୍ଥାୟ ତିଂସୟୋଜନଂ, ତଥା ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସ। ପୁକ୍କୁସାତିସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଂ, ମହାକପ୍ପିନସ୍ସ ୱୀସୟୋଜନସତଂ, ଖଦିରୱନିୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ସତ୍ତ ୟୋଜନସତାନି ଅଗମାସି; ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ୱନୱାସୀତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ତିଗାୱୁତାଧିକଂ ୱୀସୟୋଜନସତଂ ।
ଏକଦିୱସଂ କିର ଥେରୋ, ‘‘ତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ, ଭନ୍ତେ, ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ଭଗୱା, ‘‘ଅହମ୍ପି ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆନନ୍ଦ, ୱୀସତିସହସ୍ସାନଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ଆରୋଚେହି – ‘ଭଗୱା ୱନୱାସୀତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’’ତି । ତତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ୱୀସତିସହସ୍ସଖୀଣାସୱପରିୱୁତୋ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୱୀସୟୋଜନସତମତ୍ଥକେ ତସ୍ସ ଗୋଚରଗାମଦ୍ୱାରେ ଓତରିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପାରୁପି । କମ୍ମନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛମାନା ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସତ୍ଥା, ଭୋ, ଆଗତୋ, ମା କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଗମିତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଦତ୍ୱା ପାନୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତା, ‘‘କୁହିଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଦହରଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଉପାସକା, ନ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ଇଧେୱ ତିସ୍ସସାମଣେରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଗତୋତି। ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ କିର କୁଲୂପକତ୍ଥେରସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥା ଆଗତୋ, ନୋ ୱତ ନୋ ଥେରୋ ଓରମତ୍ତକୋ’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ଭଗୱତୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ସାମଣେରୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ‘‘ଉପାସକା ମହା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ତେ, ‘‘ସତ୍ଥା, ଭନ୍ତେ, ଆଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ, ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତେନ ଆପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଅଲଂ, ତିସ୍ସ, ନିଟ୍ଠିତଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚମକାସି । ଅଥସ୍ସ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ସତ୍ଥା ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାମଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା, ‘‘କତରୋ ତେ, ତିସ୍ସ, ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗମନମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ଅୟଂ ଭଗୱା’’ତି । ମଗ୍ଗଂ ଦେସୟମାନୋ ପୁରତୋ ୟାହି ତିସ୍ସାତି । ଭଗୱା କିର ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମଗ୍ଗଦେସକୋ ସମାନୋପି ‘‘ସକଲତିଗାୱୁତେ ମଗ୍ଗେ ସାମଣେରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତଂ ମଗ୍ଗଦେସକମକାସି ।
ସୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତମକାସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା, ‘‘କତରୋ ତେ, ତିସ୍ସ, ଚଙ୍କମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାମଣେରସ୍ସ ନିସୀଦନପାସାଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ‘‘ତିସ୍ସ, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୁଖଂ ୱସସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଆହ – ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ମେ ଠାନେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘହତ୍ଥିମିଗମୋରାଦୀନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣତୋ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୟ ସୁଖଂ ୱସାମୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା, ‘‘ତିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେହି, ବୁଦ୍ଧଦାୟଜ୍ଜଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସନ୍ନିପତିତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଅଗମାସୀତି । ଅୟଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ ।
ୟଂ ପନ ଗାମନିଗମପଟିପାଟିୟା ଦେୱସିକଂ ୟୋଜନଡ୍ଢୟୋଜନୱସେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗମନଂ, ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଇମଂ ପନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଭଗୱା ମହାମଣ୍ଡଲଂ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲନ୍ତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଚରତି । ତତ୍ଥ ମହାମଣ୍ଡଲଂ ନୱୟୋଜନସତିକଂ, ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଛୟୋଜନସତିକଂ, ଅନ୍ତିମମଣ୍ଡଲଂ ତିୟୋଜନସତିକଂ । ୟଦା ମହାମଣ୍ଡଲେ ଚାରିକଂ ଚରିତୁକାମୋ ହୋତି, ମହାପୱାରଣାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ପାଟିପଦଦିୱସେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ନିକ୍ଖମତି । ସମନ୍ତା ୟୋଜନସତଂ ଏକକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି, ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ଆଗତା ନିମନ୍ତେତୁଂ ଲଭନ୍ତି; ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ସକ୍କାରୋ ମହାମଣ୍ଡଲେ ଓସରତି । ତତ୍ର ଭଗୱା ତେସୁ ତେସୁ ଗାମନିଗମେସୁ ଏକାହଂ ଦ୍ୱୀହଂ ୱସନ୍ତୋ ମହାଜନଂ ଆମିସପଟିଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଧମ୍ମଦାନେନ ଚସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତଂ କୁସଲଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ନୱହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେତି ।
ସଚେ ପନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନା ତରୁଣା ହୋତି, ମହାପୱାରଣାୟ ଅପୱାରେତ୍ୱା ପୱାରଣାସଙ୍ଗହଂ ଦତ୍ୱା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମାୟ ପୱାରେତ୍ୱା ମିଗସିରସ୍ସ ପଠମଦିୱସେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲଂ ଓସରତି । ଅଞ୍ଞେନପି କାରଣେନ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ଚାରିକଂ ଚରିତୁକାମୋ ଚତୁମାସଂ ୱସିତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖମତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ସକ୍କାରୋ ମଜ୍ଝିମମଣ୍ଡଲେ ଓସରତି । ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠହି ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେତି ।
ସଚେ ପନ ଚତୁମାସଂ ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତା ଅପରିପକ୍କିନ୍ଦ୍ରିୟା ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ଅପରମ୍ପି ଏକଂ ମାସଂ ୱା ଦ୍ୱିତିଚତୁମାସଂ ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ନିକ୍ଖମତି । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ସକ୍କାରୋ ଅନ୍ତୋମଣ୍ଡଲେ ଓସରତି । ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସତ୍ତହି ୱା ଛହି ୱା ପଞ୍ଚହି ୱା ଚତୂହି ୱା ମାସେହି ଚାରିକଂ ପରିୟୋସାପେତି । ଇତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ମଣ୍ଡଲେସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ନ ଚୀୱରାଦିହେତୁ ଚରତି । ଅଥ ଖୋ ୟେ ଦୁଗ୍ଗତା ବାଲା ଜିଣ୍ଣା ବ୍ୟାଧିତା, ତେ କଦା ତଥାଗତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ? ମୟି ପନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତେ ମହାଜନୋ ତଥାଗତଦସ୍ସନଂ ଲଭିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ କେଚି ଚିତ୍ତାନି ପସାଦେସ୍ସନ୍ତି, କେଚି ମାଲାଦୀହି ପୂଜେସ୍ସନ୍ତି, କେଚି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସନ୍ତି, କେଚି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଂ ପହାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟାତି ଏୱଂ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଚାରିକଂ ଚରତି ।
ଅପିଚ ଚତୂହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ଜଙ୍ଘାୱିହାରୱସେନ ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥାୟ, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିକାଲଂ ଅଭିକଙ୍ଖନତ୍ଥାୟ, ଭିଖୂନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପନତ୍ଥାୟ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିପାକଗତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ବୋଧନତ୍ଥାୟାତି । ଅପରେହିପି ଚତୂହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ମହତା ଧମ୍ମୱସ୍ସେନ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସନ୍ତପ୍ପେସ୍ସାମୀତି ୱାତି। ଅପରେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ପାଣାତିପାତା ୱିରମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଅଦିନ୍ନାଦାନା… କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା… ମୁସାୱାଦା… ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱିରମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାତି । ଅପରେହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାତି । ଅପରେହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱା, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାତି । ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା, ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ପନେସା ଦୁୱିଧା ହୋତି ନିବଦ୍ଧଚାରିକା, ଅନିବଦ୍ଧଚାରିକା ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଏକସ୍ସେୱ ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ନିବଦ୍ଧଚାରିକା ନାମ । ୟଂ ପନ ଗାମନିଗମନଗରପଟିପାଟିୱସେନ ଚରତି, ଅୟଂ ଅନିବଦ୍ଧଚାରିକା ନାମ । ଏସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।
ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱାତି ସେନାସନଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା । ତଂ ପନ ପଟିସାମେନ୍ତୋ ଥେରୋ ନ ଚୂଳପତ୍ତମହାପତ୍ତ-ଚୂଳଥାଲକମହାଥାଲକ-ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଚୀୱର-ଦୁକୂଲଚୀୱରାଦୀନଂ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ୱା ପନ ଘଟେ ପୂରାପେତ୍ୱା ଗବ୍ଭେ ନିଦହିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ କୁଞ୍ଚିକମୁଦ୍ଦିକାଦୀନି ୟୋଜାପେସି । ‘‘ସଚେ ନ ହୋତି ଭିକ୍ଖୁ ୱା ସାମଣେରୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ଉପାସକୋ ୱା, ଚତୂସୁ ପାସାଣେସୁ ମଞ୍ଚେ ମଞ୍ଚଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୀଠେ ପୀଠଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଚୀୱରୱଂସେ ୱା ଚୀୱରରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଉପରି ପୁଞ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରୱାତପାନଂ ଥକେତ୍ୱା ପକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୬୧) ୱଚନତୋ ପନ ନେୱାସିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆପୁଚ୍ଛନମତ୍ତକେନେୱ ପଟିସାମେସି ।
ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମୀତି ସତ୍ଥୁ ଦସ୍ସନକାମୋ ହୁତ୍ୱା ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ପକ୍କାମି । ପକ୍କମନ୍ତୋ ଚ ନ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା ସପ୍ପିତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଗାହାପେତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତୋ । ୟୂଥଂ ପହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପନ ମତ୍ତହତ୍ଥୀ ୱିୟ, ଅସହାୟକିଚ୍ଚୋ ସୀହୋ ୱିୟ, ପତ୍ତଚୀୱରମତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଏକକୋୱ ପକ୍କାମି । କସ୍ମା ପନେସ ପଞ୍ଚସତେହି ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଗହଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦାନି ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ? ରାଜଗହଂ କପିଲୱତ୍ଥୁତୋ ଦୂରଂ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି, ସାୱତ୍ଥି ପନ ପଞ୍ଚଦସ । ସତ୍ଥା ରାଜଗହତୋ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ଇଦାନି ଆସନ୍ନୋ ଜାତୋତି ସୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମୀତି ଅକାରଣମେତଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ଏସ ୟୋଜନସହସ୍ସମ୍ପି ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତଦା ପନ କାୟୱିୱେକୋ ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁନ୍ତି । ବହୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଗମନକାଲେ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଗଚ୍ଛାମାତି ୱଦନ୍ତେ ଏକୋ ଇଧେୱ ୱସାମାତି ୱଦତି । ଏକସ୍ମିଂ ୱସାମାତି ୱଦନ୍ତେ ଏକୋ ଗଚ୍ଛାମାତି ୱଦତି । ତସ୍ମା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ଫାସୁକସେନାସନେ କାୟୱିୱେକଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା ହୋତି, ଏକକସ୍ସ ପନ ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁଲଭଂ ହୋତୀତି ତଦା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦାନି ପକ୍କାମି ।
ଚାରିକଂଚରମାନୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଚାରିକା ନାମ ମହାଜନସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭତି, ବୁଦ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପନ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ସାୱକାନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି କିଲଞ୍ଜାଦୀହି କତଂ ବୀଜନମ୍ପି ତାଲୱଣ୍ଟଂ ୱିୟ । ୟେନ ଭଗୱାତି ସାୱତ୍ଥିୟା ଅୱିଦୂରେ ଏକସ୍ମିଂ ଗାମକେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ମକ୍ଖେତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ୱା ପାନକଂ ୱା ପିୱିତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉଜୁକଂ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣମେୱ ଅଗମାସି । ଥେରସ୍ସ ହି ସତ୍ଥାରଂ ଦଟ୍ଠୁକାମସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ରାହୁଲଂ ୱା ଆନନ୍ଦଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ଏୱମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସି ।
ଥେରୋ ହି ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ ରଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଗାମୱିଜୟମହାୟୋଧୋ ୱିୟ । ୟଥା ହି ତାଦିସସ୍ସ ୟୋଧସ୍ସ ରାଜାନଂ ଦଟ୍ଠୁକାମସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ସେୱିତ୍ୱା ଦସ୍ସନକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି; ୱଲ୍ଲଭତାୟ ସୟମେୱ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଥେରୋପି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ସେୱିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନମ୍ହି ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । ଭଗୱାପି ‘‘ପଚ୍ଚୂସକାଲେୟେୱ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ତସ୍ମା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୂଚିଘଟିକଂ ଅଦତ୍ୱାୱ ଦରଥଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ନିସୀଦି । ଥେରୋ କୱାଟଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ଭଗୱା ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଚୂଳଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୫ ଆଦୟୋ) ତିଣ୍ଣଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସାମଗ୍ଗିରସାନିସଂସଂ କଥେସି; ସେକ୍ଖସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨ ଆଦୟୋ) ଆୱସଥାନିସଂସଂ, ଘଟିକାରସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୮୨ ଆଦୟୋ) ସତିପଟିଲାଭିକଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ; ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୪) ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସେ, ସେଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୬ ଆଦୟୋ) ପାନକାନିସଂସକଥଂ, ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୩୬ ଆଦୟୋ) ଭଗୁତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ଏକୀଭାୱେ ଆନିସଂସଂ କଥେସି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ରଥୱିନୀତେ ଆୟସ୍ମତୋ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ କଥେନ୍ତୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସୟଂ ଅନନ୍ତନୟଂ ନାମ ଦସ୍ସେସି ପୁଣ୍ଣ, ଅୟମ୍ପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥାୟେୱ ସନ୍ତୋସକଥାୟେୱାତି । ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତସ୍ସ ସାୱକସ୍ସ ୱେଲନ୍ତେ ଠତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ ଅହୋସି ।
ୟେନ ଅନ୍ଧୱନନ୍ତି ତଦା କିର ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଜେତୱନଂ ଆକିଣ୍ଣଂ ହୋତି, ବହୂ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଜେତୱନଂ ଓସରନ୍ତି; ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତି, ନ ସକ୍କା ପୱିୱେକଂ ଲଭିତୁଂ । ଅନ୍ଧୱନଂ ପନ ପଧାନଘରସଦିସଂ ପୱିୱିତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ୟେନନ୍ଧୱନଂ ତେନୁପସଙ୍କମି । କସ୍ମା ପନ ମହାଥେରେ ନ ଅଦ୍ଦସ ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ସାୟନ୍ହସମୟେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଥେରେ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଦସବଲଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ମହାଥେରାନଂ ଏକଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସତ୍ଥୁ ଦ୍ୱେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମମ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ସତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା
୨୫୬.ଅଭିଣ୍ହଂ କିତ୍ତୟମାନୋ ଅହୋସୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଣ୍ଣଂ କିତ୍ତୟମାନୋ ୱିହାସି । ଥେରୋ କିର ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ‘‘ପୁଣ୍ଣୋ କିର ନାମ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ ଚତୂହି ପରିସାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ସୋ ଦସବଲସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଗମିସ୍ସତି; କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ମଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଥେରନୱମଜ୍ଝିମାନଂ ସତିକରଣତ୍ଥଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଗୁଣଂ ଭାସତି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ମହଲ୍ଲକଭିକ୍ଖୂ ନାମ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଅନ୍ତୋୱିହାରେ ହୋନ୍ତି; ଗୁଣକଥାୟ ପନସ୍ସ କଥିତାୟ ୟୋ ଚ ନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିସ୍ସତି; ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥାୟଂ ଥେରସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତଂ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । କଥଂ ପନ ନଂ ଏସ ଅଞ୍ଞାସୀତି ? ପୁଣ୍ଣ, ପୁଣ୍ଣାତି ୱତ୍ୱା କଥେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଥେରୋ, ୟସ୍ସ ମେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅଭିଣ୍ହଂ କିତ୍ତୟମାନୋ ହୋତୀ’’ତି । ଇତି ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସି । ନିସୀଦନଂ ଆଦାୟାତି ନିସୀଦନଂ ନାମ ସଦସଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱାୟିମଂ । ଥେରୋ ପନ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋତି ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ । ସୀସାନୁଲୋକୀତି ୟୋ ଉନ୍ନତଟ୍ଠାନେ ପିଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସୀସଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟମ୍ପି ସୀସାନୁଲୋକୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧି । ଥେରୋ ହି କିଞ୍ଚାପି ସଂୟତପଦସଦ୍ଦତାୟ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପଦସଦ୍ଦେନ ନ ବାଧତି, ‘‘ନାୟଂ ସମ୍ମୋଦନକାଲୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ପନ ନ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନୋ, ଅନ୍ଧୱନଂ ନାମ ମହନ୍ତଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଲୀନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତେନ, ଆୱୁସୋ ପୁଣ୍ଣ, ପୁଣ୍ଣାତି ଅଫାସୁକସଦ୍ଦୋ କାତବ୍ବୋ ହୋତୀତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଜାନନତ୍ଥଂ ନାତିଦୂରେ ହୁତ୍ୱା ସୀସାନୁଲୋକୀ ଅଗମାସି । ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦୀତି ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ନିସୀଦି ।
ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାପି ପୁଣ୍ଣୋ ଉଦିଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣଜଚ୍ଚୋ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସମାପନ୍ନୋ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକଂ ଏକମସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି । ଇତି ଏକଂ କନକଗୁହଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ସୀହା ୱିୟ, ଏକଂ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିଂ ଓତିଣ୍ଣା ଦ୍ୱେ ବ୍ୟଗ୍ଘା ୱିୟ, ଏକଂ ସୁପୁପ୍ଫିତସାଲୱନଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜାନୋ ୱିୟ, ଏକଂ ସିମ୍ବଲିୱନଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ସୁପଣ୍ଣରାଜାନୋ ୱିୟ, ଏକଂ ନରୱାହନୟାନଂ ଅଭିରୁଳ୍ହା ଦ୍ୱେ ୱେସ୍ସୱଣା ୱିୟ, ଏକଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲଂ ଅଭିନିସିନ୍ନା ଦ୍ୱେ ସକ୍କା ୱିୟ, ଏକୱିମାନବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଦ୍ୱେ ହାରିତମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିୟ ଚ ତେ ଦ୍ୱେପି ବ୍ରାହ୍ମଣଜଚ୍ଚା ଦ୍ୱେପି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଦ୍ୱେପି ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଦ୍ୱେପି ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନା ଦ୍ୱେପି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତା ମହାଖୀଣାସୱା ଏକଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ତଂ ୱନଟ୍ଠାନଂ ସୋଭୟିଂସୁ ।
ଭଗୱତି ନୋ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି, ଆୱୁସୋ, କିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଆୟସ୍ମତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ? ଇଦଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ଜାନନ୍ତୋପି କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ପୁରିମକଥାୟ ହି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟ ପଚ୍ଛିମକଥା ନ ଜାୟତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମାୱୁସୋ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସୋତୁକାମୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଆୱୁସୋ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ପୁଚ୍ଛି । ତାସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା । ଆୟସ୍ମା ପନ ପୁଣ୍ଣୋ ୟସ୍ମା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦୀସୁ ଠିତସ୍ସାପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ମତ୍ଥକଂ ନ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା, ‘‘ନୋ ହିଦଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ପଟିକ୍ଖିପି ।
କିମତ୍ଥଂଚରହାୱୁସୋତି ୟଦି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ୱୁସ୍ସତି, ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ପୁଚ୍ଛି । ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ । ଦ୍ୱେଧା ଉପାଦାନାନି ଗହଣୂପାଦାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୂପାଦାନଞ୍ଚ । ଗହଣୂପାଦାନଂ ନାମ କାମୁପାଦାନାଦିକଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ପଚ୍ଚୟୂପାଦାନଂ ନାମ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ତତ୍ଥ ଗହଣୂପାଦାନୱାଦିନୋ ଆଚରିୟା ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଚତୂସୁ ଉପାଦାନେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନାପି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ତଞ୍ହି ନ ଚ ଉପାଦାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଉପାଦିୟତି, କିଲେସାନଞ୍ଚ ପରିନିବ୍ବୁତନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଚ୍ଚୟୂପାଦାନୱାଦିନୋ ପନ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ । ପଚ୍ଚୟୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ଅମତଧାତୁମେୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ଅୟଂ ଅନ୍ତୋ, ଅୟଂ କୋଟି, ଅୟଂ ନିଟ୍ଠା । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଥେରୋ ‘‘ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ପୁନ ପୁଚ୍ଛଂ ଆରଭି ।
୨୫୮. ଥେରୋପି ସବ୍ବପରିୱତ୍ତେସୁ ତଥେୱ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଚେ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟାତି ୟଦି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟ । ସଉପାଦାନଂୟେୱ ସମାନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟାତି ସଙ୍ଗହଣଧମ୍ମମେୱ ନିଗ୍ଗହଣଧମ୍ମଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମମେୱ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମମେୱ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମନ୍ତି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ପନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମମେୱ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମମେୱ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମନ୍ତି ପଞ୍ଞପେୟ୍ୟାତି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହି, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ୱଟ୍ଟାନୁଗତୋ ଲୋକିୟବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ସବ୍ବସୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଇମେହି ଧମ୍ମେହି । ତେନ ହୀତି ୟେନ କାରଣେନ ଏକଚ୍ଚେ ପଣ୍ଡିତା ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତେନ କାରଣେନ ଉପମଂ ତେ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସତ୍ତରଥୱିନୀତୱଣ୍ଣନା
୨୫୯.ସତ୍ତରଥୱିନୀତାନୀତି ୱିନୀତଅସ୍ସାଜାନିୟୟୁତ୍ତେ ସତ୍ତ ରଥେ । ୟାୱଦେୱ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାତି, ଆୱୁସୋ, ଅୟଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ, ୟାୱଦେୱ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥା । ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନମେତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ୟାୱଦେୱ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥା, ତାୱ ଅୟଂ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ୟା ପନ ଅୟଂ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି, ଏସା ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ କୋଟି, ଇଦଂ ପରିୟୋସାନଂ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ଠିତସ୍ସ ହି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିକିଚ୍ଚଂ କତଂ ନାମ ହୋତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବପଦେସୁ ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ ୱିୟ ହି ଜରାମରଣଭୀରୁକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସାୱତ୍ଥିନଗରଂ ୱିୟ ସକ୍କାୟନଗରଂ, ସାକେତନଗରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନନଗରଂ, ରଞ୍ଞୋ ସାକେତେ ୱଡ୍ଢିଆୱହସ୍ସ ସୀଘଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାପୁଣିତବ୍ବସ୍ସ ଅଚ୍ଚାୟିକସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଅନଭିସମେତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମୟକିଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକାଲୋ । ସତ୍ତ ରଥୱିନୀତାନି ୱିୟ ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ, ପଠମଂ ରଥୱିନୀତଂ ଆରୁଳ୍ହକାଲୋ ୱିୟ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟଂ ଠିତକାଲୋ, ପଠମରଥୱିନୀତାଦୀହି ଦୁତିୟାଦୀନି ଆରୁଳ୍ହକାଲୋ ୱିୟ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀହି ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀସୁ ଠିତକାଲୋ । ସତ୍ତମେନ ରଥୱିନୀତେନ ସାକେତେ ଅନ୍ତେପୁରଦ୍ୱାରେ ଓରୁୟ୍ହ ଉପରିପାସାଦେ ଞାତିମିତ୍ତଗଣପରିୱୁତସ୍ସ ସୁରସଭୋଜନପରିଭୋଗକାଲୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସବ୍ବକିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ଧମ୍ମୱରପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ପରୋପଣ୍ଣାସକୁସଲଧମ୍ମପରିୱାରସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିରୋଧସୟନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାନୁଭୱନକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଇତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ପୁଣ୍ଣଂ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିଂ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ପୁଚ୍ଛି । ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ଧମ୍ମସେନାପତି କିଂ ଜାନିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି, ଉଦାହୁ ଅଜାନିତ୍ୱା ? ତିତ୍ଥକୁସଲୋ ୱା ପନ ହୁତ୍ୱା ୱିସୟସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛି, ଉଦାହୁ ଅତିତ୍ଥକୁସଲୋ ହୁତ୍ୱା ଅୱିସୟସ୍ମିଂ ? ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ଚ କିଂ ଜାନିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ଉଦାହୁ ଅଜାନିତ୍ୱା ? ତିତ୍ଥକୁସଲୋ ୱା ପନ ହୁତ୍ୱା ୱିସୟସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ଉଦାହୁ ଅତିତ୍ଥକୁସଲୋ ହୁତ୍ୱା ଅୱିସୟେତି ? ଜାନିତ୍ୱା ତିତ୍ଥକୁସଲୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୟେ ପୁଚ୍ଛୀତି ହି ୱଦମାନୋ ଧମ୍ମସେନାପତିଂୟେୱ ୱଦେୟ୍ୟ । ଜାନିତ୍ୱା ତିତ୍ଥକୁସଲୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୟେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ୱଦମାନୋ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରଂୟେୱ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟଞ୍ହି ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ସଂଖିତ୍ତଂ, ତଂ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ । ୟଂ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ସଂଖିତ୍ତଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ । ତଦମିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ହି ଏକା ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଚତ୍ତାରି କଥାୱତ୍ଥୂନି ହୁତ୍ୱା ଆଗତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା ଅସଂସଗ୍ଗକଥା, ସୀଲକଥାତି । ଏକା ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି ତୀଣି କଥାୱତ୍ଥୂନି ହୁତ୍ୱା ଆଗତା – ପୱିୱେକକଥା, ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା, ସମାଧିକଥାତି, ଏୱଂ ତାୱ ୟଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ସଂଖିତ୍ତଂ, ତଂ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ । କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ପନ ଏକା ପଞ୍ଞାକଥା ପଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗତା – ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି, ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି, ଏୱଂ ୟଂ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ସଂଖିତ୍ତଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ । ତସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛି, ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନିୟେୱ ପୁଚ୍ଛି । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି, ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନିୟେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି । ଇତି ଉଭୋପେତେ ଜାନିତ୍ୱା ତିତ୍ଥକୁସଲା ହୁତ୍ୱା ୱିସୟେୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ଚେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୬୦.କୋ ନାମୋ ଆୟସ୍ମାତି ନ ଥେରୋ ତସ୍ସ ନାମଂ ନ ଜାନାତି । ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ପନ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛି । କଥଞ୍ଚ ପନାୟସ୍ମନ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଥେରୋ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଆହ । ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋତି ମନ୍ତାଣିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥା ସୁତୱତା ସାୱକେନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବା, ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକତାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ଅନୁମସ୍ସ ଅନୁମସ୍ସାତି ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ଓଗାହେତ୍ୱା ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ଚେଲଣ୍ଡୁପକେନାତି ଏତ୍ଥ ଚେଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱତ୍ଥଂ, ଅଣ୍ଡୁପକଂ ଚୁମ୍ବଟକଂ । ୱତ୍ଥଚୁମ୍ବଟକଂ ସୀସେ କତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତାପି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଦସ୍ସନାୟ ଲଭେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ ଲଦ୍ଧଦସ୍ସନମ୍ପି ତେସଂ ଲାଭାୟେୱାତି ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପେନ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନସ୍ସ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେସି । ଏୱଂ ଅପରିହରନ୍ତେନ ହି ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁକାମେନ ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁକାମେନ ‘‘ଥେରୋ କତ୍ଥ ଠିତୋ କତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ପରିୟେସନ୍ତେନ ଚରିତବ୍ବଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପରିହରନ୍ତା ପନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେୟେୱ ସୀସତୋ ଓରୋପେତ୍ୱା ମହାରହେ ଆସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋତୁଂ । ଇତି ଅଟ୍ଠାନପରିକପ୍ପେନ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନସ୍ସ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେସି ।
ସାରିପୁତ୍ତୋତି ଚ ପନ ମନ୍ତି ସାରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋତି ଚ ପନ ଏୱଂ ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜାନନ୍ତି । ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନାତି ସତ୍ଥୁସଦିସେନ । ଇତି ଏକପଦେନେୱ ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଆହଚ୍ଚ ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପି । ଥେରସ୍ସ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକନ୍ତଧମ୍ମକଥିକଭାୱୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ଅମଚ୍ଚଞ୍ହି ପୁରୋହିତଂ ମହନ୍ତୋତି ୱଦମାନୋ ରାଜସଦିସୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଗୋଣଂ ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣୋତି, ୱାପିଂ ସମୁଦ୍ଦପ୍ପମାଣୋତି, ଆଲୋକଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଲୋକପ୍ପମାଣୋତି, ଇତୋ ପରଂ ଏତେସଂ ମହନ୍ତଭାୱକଥା ନାମ ନତ୍ଥି । ସାୱକମ୍ପି ମହାତି ୱଦନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁପଟିଭାଗୋତି ୱଦେୟ୍ୟ, ଇତୋ ପରଂ ତସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱକଥା ନାମ ନତ୍ଥି । ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣୋ ଏକପଦେନେୱ ଥେରଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଆହଚ୍ଚ ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପି ।
ଏତ୍ତକମ୍ପି ନୋ ନପ୍ପଟିଭାସେୟ୍ୟାତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପଟିଭାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟା ପନାୟଂ ଉପମା ଆହଟା, ତଂ ନ ଆହରେୟ୍ୟାମ, ଅତ୍ଥମେୱ କଥେୟ୍ୟାମ । ଉପମା ହି ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଆହରୀୟତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ଇଦମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପମା ନାମ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ସନ୍ତିକେ ଆହରୀୟତି, ଥେରଂ ପନେସ ଅପଚାୟମାନୋ ଏୱମାହାତି ।
ଅନୁମସ୍ସ ଅନୁମସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତାତି ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ଓଗାହେତ୍ୱା ଓଗାହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତା । କିଂ ପନ ପଞ୍ହସ୍ସ ପୁଚ୍ଛନଂ ଭାରିୟଂ, ଉଦାହୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ? ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନଂ ନୋ ଭାରିୟଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପନ ଭାରିୟଂ । ସହେତୁକଂ ୱା ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନମ୍ପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମ୍ପି ଭାରିୟମେୱ । ସମନୁମୋଦିଂସୂତି ସମଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିଂସୁ । ଇତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନା ନିଟ୍ଠିତାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ରଥୱିନୀତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ନିୱାପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୬୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ନିୱାପସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେୱାପିକୋତି ୟୋ ମିଗାନଂ ଗହଣତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞେ ତିଣବୀଜାନି ୱପତି ‘‘ଇଦଂ ତିଣଂ ଖାଦିତୁଂ ଆଗତେ ମିଗେ ସୁଖଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ନିୱାପନ୍ତି ୱପ୍ପଂ । ନିୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱପିତଂ । ମିଗଜାତାତି ମିଗଘଟା । ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ମୁଚ୍ଛିତାତି ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛନାୟ ମୁଚ୍ଛିତା, ତଣ୍ହାୟ ହଦୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଛନାକାରଂ ପାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଦଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ମାନମଦଂ ଆପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ପମାଦନ୍ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠସତିଭାୱଂ । ୟଥାକାମକରଣୀୟା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ୟଥା ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ତଥା କାତବ୍ବା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ନିୱାପେତି ଇମସ୍ମିଂ ନିୱାପଟ୍ଠାନେ । ଏକଂ କିର ନିୱାପତିଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ନିଦାଘଭଦ୍ଦକଂ, ତଂ ୟଥା ୟଥା ନିଦାଘୋ ହୋତି, ତଥା ତଥା ନୀୱାରୱନଂ ୱିୟ ମେଘମାଲା ୱିୟ ଚ ଏକଗ୍ଘନଂ ହୋତି, ତଂ ଲୁଦ୍ଦକା ଏକସ୍ମିଂ ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନେ କସିତ୍ୱା ୱପିତ୍ୱା ୱତିଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତି । ଅଥ ୟଦା ମହାନିଦାଘେ ସବ୍ବତିଣାନି ସୁକ୍ଖାନି ହୋନ୍ତି, ଜିୱ୍ହାତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ହୋତି, ତଦା ମିଗଜାତା ସୁକ୍ଖତିଣାନି ଚେୱ ପୁରାଣପଣ୍ଣାନି ଚ ଖାଦନ୍ତା କମ୍ପମାନା ୱିୟ ୱିଚରନ୍ତା ନିୱାପତିଣସ୍ସ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ୱଧବନ୍ଧନାଦୀନି ଅଗଣୟିତ୍ୱା ୱତିଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତା ପୱିସନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ନିୱାପତିଣଂ ଅତିୱିୟ ପିୟଂ ହୋତି ମନାପଂ । ନେୱାପିକୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଦିୱସାନି ପମତ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅନ୍ତୋନିୱାପଟ୍ଠାନେ ତହିଂ ତହିଂ ଉଦକଆୱାଟକାପି ହୋନ୍ତି, ମିଗା ୱିୱଟଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଖାଦିତମତ୍ତକଂ ପିୱିତମତ୍ତକମେୱ କତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି, ପୁନଦିୱସେ କିଞ୍ଚି ନ କରୋନ୍ତୀତି କଣ୍ଣେ ଚାଲୟମାନା ଖାଦିତ୍ୱା ପିୱିତ୍ୱା ଅତରମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପୁନଦିୱସେ କୋଚି କିଞ୍ଚି କତ୍ତା ନତ୍ଥୀତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଖାଦିତ୍ୱା ପିୱିତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲଗୁମ୍ବଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଲୁଦ୍ଦକା ତେସଂ ପମତ୍ତଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ତସ୍ମିଂ ନିୱାପେ ନେୱାପିକସ୍ସ ୟଥାକାମକରଣୀୟା ଭୱନ୍ତି ।
୨୬୨.ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସୁ ମିଗଜାତେସୁ । ପଠମା ମିଗଜାତାତି, ମିଗଜାତା ପଠମଦୁତିୟା ନାମ ନତ୍ଥି । ଭଗୱା ପନ ଆଗତପଟିପାଟିୱସେନ କପ୍ପେତ୍ୱା ପଠମା, ଦୁତିୟା, ତତିୟା, ଚତୁତ୍ଥାତି ନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱାତି ୟଥାକାମଂ କତ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ; ୱସୀଭାୱୋୟେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧୀତି ଚ ଆନୁଭାୱୋତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
୨୬୩.ଭୟଭୋଗାତି ଭୟେନ ଭୋଗତୋ । ବଲୱୀରିୟନ୍ତି ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରଣୱାୟୋଧାତୁ, ସା ପରିହାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୪.ଉପନିସ୍ସାୟ ଆସୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାମାତି ଅନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଭୟମେୱ, ବାହିରତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଭୟମେୱ, ମୟଂ ପନ ଅମୁଂ ନିୱାପଟ୍ଠାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକମନ୍ତେ ଆସୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାମାତି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ଉପନିସ୍ସାୟଆସୟଂ କପ୍ପୟିଂସୂତି ଲୁଦ୍ଦକା ନାମ ନ ସବ୍ବକାଲଂ ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ମୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମଣ୍ଡଲଗୁମ୍ବେସୁ ଚେୱ ୱତିପାଦେସୁ ଚ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏତେସୁ ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥଂ ୱା ଆହାରକିଚ୍ଚକରଣତ୍ଥଂ ୱା ପକ୍କନ୍ତେସୁ ନିୱାପୱତ୍ଥୁଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଖାଦିତମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିସ୍ସାମାତି ନିୱାପୱତ୍ଥୁଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଗହନେସୁ ଗୁମ୍ବୱତିପାଦାଦୀସୁ ଆସୟଂ କପ୍ପୟିଂସୁ । ଭୁଞ୍ଜିଂସୂତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଲୁଦ୍ଦକାନଂ ପମାଦକାଲଂ ଞତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । କେତବିନୋତି ସିକ୍ଖିତକେରାଟିକା । ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ୱିୟ । ପରଜନାତି ୟକ୍ଖା । ଇମେ ନ ମିଗଜାତାତି । ଆଗତିଂ ୱା ଗତିଂ ୱାତି ଇମିନା ନାମ ଠାନେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅମୁତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଇଦଂ ନେସଂ ନ ଜାନାମ । ଦଣ୍ଡୱାକରାହୀତି ଦଣ୍ଡୱାକରଜାଲେହି । ସମନ୍ତା ସପ୍ପଦେସଂ ଅନୁପରିୱାରେସୁନ୍ତି ଅତିମାୟାୱିନୋ ଏତେ, ନ ଦୂରଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ସନ୍ତିକେୟେୱ ନିପନ୍ନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ନିୱାପକ୍ଖେତ୍ତସ୍ସ ସମନ୍ତା ସପ୍ପଦେସଂ ମହନ୍ତଂ ଓକାସଂ ଅନୁପରିୱାରେସୁଂ । ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ଏୱଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱାକରଜାଲଂ ସମନ୍ତତୋ ଚାଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତା ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ୟତ୍ଥ ତେତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ତେ ଗାହଂ ଅଗମଂସୁ, ତଂ ଠାନଂ ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୫.ୟଂନୂନ ମୟଂ ୟତ୍ଥ ଅଗତୀତି ତେ କିର ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଅନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଭୟମେୱ, ବାହିରତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ସନ୍ତିକେ ୱସିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତାନମ୍ପି ଭୟମେୱ, ତେପି ହି ୱାକରଜାଲେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗହିତାୟେୱା’’ତି, ତେନ ତେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୟଂନୂନ ମୟଂ ୟତ୍ଥ ନେୱାପିକସ୍ସ ଚ ନେୱାପିକପରିସାୟ ଚ ଅଗତି ଅୱିସୟୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାମା’’ତି । ଅଞ୍ଞେ ଘଟ୍ଟେସ୍ସନ୍ତୀତି ତତୋ ତତୋ ଦୂରତରୱାସିନୋ ଅଞ୍ଞେ ଘଟ୍ଟେସ୍ସନ୍ତି । ତେ ଘଟ୍ଟିତା ଅଞ୍ଞେତି ତେପି ଘଟ୍ଟିତା ଅଞ୍ଞେ ତତୋ ଦୂରତରୱାସିନୋ ଘଟ୍ଟେସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମଂନିୱାପଂ ନିୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବସୋ ମିଗଜାତା ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଇମଂ ଅମ୍ହେହି ନିୱୁତ୍ତଂ ନିୱାପଂ ସବ୍ବେ ମିଗଘଟା ମିଗସଙ୍ଘା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସନ୍ତି ପରିଚ୍ଚଜିସ୍ସନ୍ତି । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖେୟ୍ୟାମାତି ତେସଂ ଗହଣେ ଅବ୍ୟାୱଟା ଭୱେୟ୍ୟାମାତି; ୟଥା ତଥା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ହି ତରୁଣପୋତକୋ ୱା ମହଲ୍ଲକୋ ୱା ଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ୟୂଥପରିହୀନୋ ୱା ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଲଦ୍ଧୁଂ, ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିଂସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅବ୍ୟାୱଟାୱ ଅହେସୁଂ ।
୨୬୭.ଅମୁଂନିୱାପଂ ନିୱୁତ୍ତଂ ମାରସ୍ସ ଅମୂନି ଚ ଲୋକାମିସାନୀତି ଏତ୍ଥ ନିୱାପୋତି ୱା ଲୋକାମିସାନୀତି ୱା ୱଟ୍ଟାମିସଭୂତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କାମଗୁଣାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମାରୋ ନ ଚ ବୀଜାନି ୱିୟ କାମଗୁଣେ ୱପେନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡତି, କାମଗୁଣଗିଦ୍ଧାନଂ ପନ ଉପରି ୱସଂ ୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା କାମଗୁଣା ମାରସ୍ସ ନିୱାପା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅମୁଂ ନିୱାପଂ ନିୱୁତ୍ତଂ ମାରସ୍ସା’’ତି । ନ ପରିମୁଚ୍ଚିଂସୁ ମାରସ୍ସ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱାତି ମାରସ୍ସ ୱସଂ ଗତା ଅହେସୁଂ, ୟଥାକାମକରଣୀୟା । ଅୟଂ ସପୁତ୍ତଭରିୟପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଆଗତଉପମା ।
୨୬୮.ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପରିହାୟୀତି ଏତ୍ଥ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନାମ ଅରଞ୍ଞେ ୱସିସ୍ସାମାତି ଉପ୍ପନ୍ନଅଜ୍ଝାସୟୋ; ସୋ ପରିହାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୂପମେ ଅହଂ ଇମେ ଦୁତିୟେତି ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉପମା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ହି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସାନି କୋମାରବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦଭୟେନ ପୱେଣିଂ ଘଟୟିସ୍ସାମାତି ଧନଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଭରିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ପୁତ୍ତେ ଜାତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ୱଟ୍ଟଂ ନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପୱେଣି ଘଟିତା’’ତି ପୁନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତି ୱା ତମେୱ ୱା ସ’କଲତ୍ତୱାସଂ ୱସନ୍ତି ।
୨୬୯.ଏୱଞ୍ହି ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟାପି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ପରିମୁଚ୍ଚିଂସୂତି ପୁରିମା ୱିୟ ତେପି ମାରସ୍ସ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱା ନ ମୁଚ୍ଚିଂସୁ; ୟଥାକାମକରଣୀୟାୱ ଅହେସୁଂ । କିଂ ପନ ତେ ଅକଂସୂତି ? ଗାମନିଗମରାଜଧାନିୟୋ ଓସରିତ୍ୱା ତେସୁ ତେସୁ ଆରାମଉୟ୍ୟାନଟ୍ଠାନେସୁ ଅସ୍ସମଂ ମାପେତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତା କୁଲଦାରକେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥସିପ୍ପାଦୀନି ନାନପ୍ପକାରାନି ସିପ୍ପାନି ସିକ୍ଖାପେସୁଂ । ଇତି ତେ ୱାକରଜାଲେନ ତତିୟା ମିଗଜାତା ୱିୟ ମାରସ୍ସ ପାପିମତୋ ଦିଟ୍ଠିଜାଲେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାକାମକରଣୀୟା ଅହେସୁଂ ।
୨୭୦.ତଥୂପମେଅହଂ ଇମେ ଚତୁତ୍ଥେତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଉପମା ଆହଟା ।
୨୭୧.ଅନ୍ଧମକାସି ମାରନ୍ତି ନ ମାରସ୍ସ ଅକ୍ଖୀନି ଭିନ୍ଦି । ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇମଂ ନାମ ଆରମ୍ମଣଂ ନିସ୍ସାୟ ଚିତ୍ତଂ ୱତ୍ତତୀତି ମାରୋ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନ୍ଧମକାସି ମାର’’ନ୍ତି । ଅପଦଂ ୱଧିତ୍ୱା ମାରଚକ୍ଖୁନ୍ତି ତେନେୱ ପରିୟାୟେନ ୟଥା ମାରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ଅପଦଂ ହୋତି ନିପ୍ପଦଂ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ, ନିରାରମ୍ମଣଂ, ଏୱଂ ୱଧିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ ପାପିମତୋତି ତେନେୱ ପରିୟାୟେନ ମାରସ୍ସ ପାପିମତୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ । ନ ହି ସୋ ଅତ୍ତନୋ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଞାଣସରୀରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ସକ୍କୋତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଦିସ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତି । ତିଣ୍ଣୋ ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ଲୋକେ ସତ୍ତୱିସତ୍ତଭାୱେନ ୱିସତ୍ତିକାତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ୱିସତ୍ତିକାତି କେନଟ୍ଠେନ ୱିସତ୍ତିକା ? ୱିସତାତି ୱିସତ୍ତିକା ୱିସଟାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିପୁଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସାଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସମାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସକ୍କତୀତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଂ ହରତୀତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଂୱାଦିକାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସମୂଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସଫଲାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସପରିଭୋଗାତି ୱିସତ୍ତିକା, ୱିସାଲା ୱା ପନ ସା ତଣ୍ହା ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ’’ତି (ମହାନି॰ ୩; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୨, ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୪) ୱିସତ୍ତିକା । ଏୱଂ ୱିସତ୍ତିକାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ତଣ୍ହଂ ତିଣ୍ଣୋ ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ତିଣ୍ଣୋ ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକ’’ନ୍ତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ନିୱାପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ପାସରାସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୭୨.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ପାସରାସିସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସାଧୁ ମୟଂ, ଆୱୁସୋତି ଆୟାଚନ୍ତା ଭଣନ୍ତି । ଏତେ କିର ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଜନପଦୱାସିନୋ ‘‘ଦସବଲଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା । ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ ପନ ଏତେହି ଲଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ନ ତାୱ ସୁଣନ୍ତି । ତେ ସତ୍ଥୁଗାରୱେନ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମକଥଂ କଥେଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ହି ଗରୂ ହୋନ୍ତି, ଏକଚାରିକୋ ସୀହୋ ମିଗରାଜା ୱିୟ, ପଭିନ୍ନକୁଞ୍ଜରୋ ୱିୟ, ଫଣକତଆସୀୱିସୋ ୱିୟ, ମହାଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ଦୁରାସଦା ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଆସୀୱିସୋ ୟଥା ଘୋରୋ, ମିଗରାଜାୱ କେସରୀ ।
ନାଗୋୱ କୁଞ୍ଜରୋ ଦନ୍ତୀ, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧା ଦୁରାସଦା’’ତି ॥
ଏୱଂ ଦୁରାସଦଂ ସତ୍ଥାରଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସୟଂ ୟାଚିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ୟାଚମାନା ‘‘ସାଧୁ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଆହଂସୁ ।
ଅପ୍ପେୱ ନାମାତି ଅପି ନାମ ଲଭେୟ୍ୟାଥ । କସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ରମ୍ମକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ ? ପାକଟକିରିୟତାୟ । ଦସବଲସ୍ସ ହି କିରିୟା ଥେରସ୍ସ ପାକଟା ହୋତି; ଜାନାତି ଥେରୋ, ‘‘ଅଜ୍ଜ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱସିତ୍ୱା ପୁବ୍ବାରାମେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରିସ୍ସତି; ଅଜ୍ଜ ପୁବ୍ବାରାମେ ୱସିତ୍ୱା ଜେତୱନେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରିସ୍ସତି; ଅଜ୍ଜ ଏକକୋୱ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିସ୍ସତି; ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଜନପଦଚାରିକଂ ନିକ୍ଖମିସ୍ସତୀ’’ତି । କିଂ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନନତ୍ଥଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ଅନୁମାନବୁଦ୍ଧିୟା ପନ କତକିରିୟାୟ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଜାନାତି । ୟଞ୍ହି ଦିୱସଂ ଭଗୱା ଜେତୱନେ ୱସିତ୍ୱା ପୁବ୍ବାରାମେ ଦିୱାୱିହାରଂ କାତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ସେନାସନପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡାନଂ ପଟିସାମନାକାରଂ ଦସ୍ସେତି, ଥେରୋ ସମ୍ମଜ୍ଜନିସଙ୍କାରଛଡ୍ଡନକାଦୀନି ପଟିସାମେତି । ପୁବ୍ବାରାମେ ୱସିତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ଦିୱାୱିହାରାୟ ଆଗମନକାଲେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟଦା ପନ ଏକକୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦତି । ଥେରୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ବୋଧନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱଂ ଦିସ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ଏକକୋ ପୱିସିତୁକାମୋ, ତୁମ୍ହେ ଭିକ୍ଖାଚାରସଜ୍ଜା ହୋଥା’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି । ୟଦା ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ପୱିସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ଗନ୍ଧକୁଟିଦ୍ୱାରଂ ଉପଡ୍ଢପିଦହିତଂ କତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦତି, ଥେରୋ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି । ୟଦା ଜନପଦଚାରିକଂ ନିକ୍ଖମିତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଆଲୋପେ ଅତିରେକଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ସବ୍ବକାଲଂ ଚଙ୍କମନଞ୍ଚାରୁୟ୍ହ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମତି, ଥେରୋ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା, ଆୱୁସୋ, ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରିତୁକାମୋ, ତୁମ୍ହାକଂ କତ୍ତବ୍ବଂ କରୋଥା’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦେତି ।
ଭଗୱା ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଅନିବଦ୍ଧୱାସୋ ଅହୋସି, ପଚ୍ଛା ପଞ୍ଚୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ସାୱତ୍ଥିଂୟେୱ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସେ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଜେତୱନେ ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁବ୍ବାରାମେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରୋତି । ପୁବ୍ବାରାମେ ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜେତୱନେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରୋତି । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ । ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଠିତେନ ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି, ମାତୁଗାମତ୍ତଭାୱେ ଠିତାୟ ଚ ୱିସାଖାୟ ୱିୟ ଅଞ୍ଞାୟ ଇତ୍ଥିୟା ତଥାଗତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଧନପରିଚ୍ଚାଗୋ କତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ତେସଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଏକଦିୱସେ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଜେତୱନେ ୱସି, ତସ୍ମା ଥେରୋ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହକାଲେ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚନତ୍ଥାୟ ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକଂ ଗମିସ୍ସତି; ଅଥାହଂ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିତ୍ୱା ରମ୍ମକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମି । ଏୱମିମେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଲଭିସ୍ସନ୍ତି ଧମ୍ମକଥଂ ସୱନାୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱମାହ ।
ମିଗାରମାତୁପାସାଦୋତି ୱିସାଖାୟ ପାସାଦୋ । ସା ହି ମିଗାରେନ ସେଟ୍ଠିନା ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପିତତ୍ତା ମିଗାରମାତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ତସ୍ମିଂ କିର ପାସାଦେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାସାୱକାନଂ ସିରିଗବ୍ଭାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭଗୱତୋ ସିରିଗବ୍ଭୋ ଅହୋସି । ଥେରୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମାଲାକଚୱରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ସିରିଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ ଉପଗମ୍ମ ଦରଥଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ।
ପରିସିଞ୍ଚିତୁନ୍ତି ୟୋ ହି ଚୁଣ୍ଣମତ୍ତିକାଦୀହି ଗତ୍ତାନି ଉବ୍ବଟ୍ଟେନ୍ତୋ ମଲ୍ଲକମୁଟ୍ଠାଦୀହି ୱା ଘଂସନ୍ତୋ ନ୍ହାୟତି, ସୋ ନ୍ହାୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ତଥା ଅକତ୍ୱା ପକତିୟାୱ ନ୍ହାୟତି, ସୋ ପରିସିଞ୍ଚତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱତୋପି ସରୀରେ ତଥା ହରିତବ୍ବଂ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନାମ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, ଉତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା କେୱଲଂ ଉଦକଂ ଓତରତି । ତେନାହ – ‘‘ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତୁ’’ନ୍ତି । ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକୋତି ପାଚୀନକୋଟ୍ଠକୋ ।
ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ୱିହାରୋ କଦାଚି ମହା ହୋତି କଦାଚି ଖୁଦ୍ଦକୋ । ତଥା ହି ସୋ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୟୋଜନିକୋ ଅହୋସି, ସିଖିସ୍ସ ତିଗାୱୁତୋ, ୱେସ୍ସଭୁସ୍ସ ଅଡ୍ଢୟୋଜନିକୋ, କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଗାୱୁତପ୍ପମାଣୋ, କୋଣାଗମନସ୍ସ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତପ୍ପମାଣୋ, କସ୍ସପସ୍ସ ୱୀସତିଉସଭପ୍ପମାଣୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅଟ୍ଠକରୀସପ୍ପମାଣୋ ଜାତୋ । ତମ୍ପି ନଗରଂ ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ କଦାଚି ପାଚୀନତୋ ହୋତି, କଦାଚି ଦକ୍ଖିଣତୋ, କଦାଚି ପଚ୍ଛିମତୋ, କଦାଚି ଉତ୍ତରତୋ । ଜେତୱନେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ମଞ୍ଚପାଦାନଂ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅଚଲମେୱ ।
ଚତ୍ତାରି ହି ଅଚଲଚେତିୟଟ୍ଠାନାନି ନାମ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ଇସିପତନେ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍କସ୍ସନଗରଦ୍ୱାରେ ଦେୱୋରୋହଣକାଲେ ସୋପାନସ୍ସ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ମଞ୍ଚପାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକୋ କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ୱୀସତିଉସଭୱିହାରକାଲେ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେ କୋଟ୍ଠକୋ ଅହୋସି । ସୋ ଇଦାନିପି ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକୋତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତି । କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ କାଲେ ଅଚିରୱତୀ ନଗରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସନ୍ଦମାନା ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକଂ ପତ୍ୱା ଉଦକେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଉଦକରହଦଂ ମାପେସି ସମତିତ୍ଥଂ ଅନୁପୁବ୍ବଗମ୍ଭୀରଂ । ତତ୍ଥ ଏକଂ ରଞ୍ଞୋ ନ୍ହାନତିତ୍ଥଂ, ଏକଂ ନାଗରାନଂ, ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ, ଏକଂ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ଏୱଂ ପାଟିୟେକ୍କାନି ନ୍ହାନତିତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି ରମଣୀୟାନି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣରଜତପଟ୍ଟସଦିସୱାଲିକାନି । ଇତି ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟେନ ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକୋ ତେନୁପସଙ୍କମି ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତୁଂ। ଅଥାୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଉଦକସାଟିକଂ ଉପନେସି । ଭଗୱା ରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ଅପନେତ୍ୱା ଉଦକସାଟିକଂ ନିୱାସେସି । ଥେରୋ ଦୁପଟ୍ଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ମହାଚୀୱରଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତମକାସି । ଭଗୱା ଉଦକଂ ଓତରି । ସହୋତରଣେନେୱସ୍ସ ଉଦକେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା ସବ୍ବେ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଅହେସୁଂ । ୟନ୍ତନାଲିକାହି ସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାନିସିଞ୍ଚମାନକାଲୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପଟପସାରଣକାଲୋ ୱିୟ ଚ ଅହୋସି । ଅଥ ଭଗୱତୋ ନ୍ହାନୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତିଣ୍ଣସ୍ସ ଥେରୋ ରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ଉପନେସି । ଭଗୱା ତଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୁଲତାସଦିସଂ କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମହାଚୀୱରଂ ଅନ୍ତନ୍ତେନ ସଂହରିତ୍ୱା ପଦୁମଗବ୍ଭସଦିସଂ କତ୍ୱା ଉପନୀତଂ ଦ୍ୱୀସୁ କଣ୍ଣେସୁ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁବ୍ବକୋଟ୍ଠକେ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଏକଚୀୱରୋ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଠିତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ସରୀରଂ ୱିକସିତକମଲୁପ୍ପଲସରଂ ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକଂ ତାରାମରୀଚିୱିକସିତଂ ଚ ଗଗନତଲଂ ସିରିୟା ଅୱହସମାନଂ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପୱିଲାସିନୀ ଚସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣମାଲା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଠପିତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦମାଲା ୱିୟ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସୂରିୟମାଲା ୱିୟ, ପଟିପାଟିୟା ଠପିତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚକ୍କୱତ୍ତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦେୱରାଜା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିୟ ଚ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ୱଣ୍ଣଭୂମିନାମେସା । ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ୱା ଗୁଣୱଣ୍ଣଂ ୱା ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେହି ୱା ଗାଥାହି ୱା ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଉପମାୟୋ ଚ କାରଣାନି ଚ ଆହରିତ୍ୱା ପଟିବଲେନ ଧମ୍ମକଥିକେନ ପୂରେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୭୩.ଗତ୍ତାନି ପୁବ୍ବାପୟମାନୋତି ପକତିଭାୱଂ ଗମୟମାନୋ ନିରୁଦକାନି କୁରୁମାନୋ, ସୁକ୍ଖାପୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋଦକେନ ଗତ୍ତେନ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତସ୍ସ ହି ଚୀୱରେ କଣ୍ଣିକା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡଂ ଦୁସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସରୀରେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତି; ପଦୁମପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଉଦକଂ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ସିକ୍ଖାଗାରୱତାୟ ଭଗୱା, ‘‘ପବ୍ବଜିତୱତ୍ତଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ମହାଚୀୱରଂ ଉଭୋସୁ କଣ୍ଣେସୁ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତୋ କାୟଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭଗୱା ମହାଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ମିଗାରମାତୁପାସାଦଂ ଆରବ୍ଭ ଗମନାଭିହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦୁନ୍ନିୱତ୍ତିୟୋ ଭୱିସ୍ସତି; ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଅଧିପ୍ପାୟକୋପନଂ ନାମ ଏକଚାରିକସୀହସ୍ସ ଗହଣତ୍ଥଂ ହତ୍ଥପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ; ପଭିନ୍ନୱରୱାରଣସ୍ସ ସୋଣ୍ଡାୟ ପରାମସନଂ ୱିୟ; ଉଗ୍ଗତେଜସ୍ସ ଆସୀୱିସସ୍ସ ଗୀୱାୟ ଗହଣଂ ୱିୟ ଚ ଭାରିୟଂ ହୋତି । ଇଧେୱ ରମ୍ମକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅସ୍ସମସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗମନତ୍ଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ…ପେ॰… ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ସୋସ୍ସାମାତି ତଂ ଅସ୍ସମଂ ଗତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ, ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ଦସସୁ ପାରମିତାସୁ ଅଞ୍ଞତରାୟ ପାରମିୟା ଚେୱ ମହାଭିନିକ୍ଖମନସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ କଥୟମାନା ସନ୍ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ଆଗମୟମାନୋତି ଓଲୋକୟମାନୋ । ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ସହସା ଅପ୍ପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱ ସା କଥା ନିଟ୍ଠାତି, ତାୱ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗଳଂ ଆକୋଟେସୀତି ଅଗ୍ଗନଖେନ କୱାଟେ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ୱିୱରିଂସୂତି ସୋତଂ ଓଦହିତ୍ୱାୱ ନିସିନ୍ନତ୍ତା ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୱରିଂସୁ ।
ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେତି ବୁଦ୍ଧକାଲେ କିର ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଏକୋପି ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଭଗୱା କିର ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ୱିହରନ୍ତେ ମନସି କରୋତି ‘‘ଅସୁକୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ, ସକ୍ଖିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନୋ ୱା’’ତି । ଅଥ ନଂ ପସ୍ସତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅକୁସଲୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କୟମାନଂ, ତତୋ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ମାଦିସସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତଂ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ସଂସାରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ତତ୍ଥେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ଅଥେୱଂ ଓୱଦିୟମାନା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ସତ୍ଥା ଅମ୍ହାକଂ ମନଂ ଜାନିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସମୀପେ ଠିତଂୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି; ତସ୍ମିଂ ଖଣେ, ‘ଭନ୍ତେ, ଇଧ ନିସୀଦଥ, ଇଧ ନିସୀଦଥା’ତି ଆସନପରିୟେସନଂ ନାମ ଭାରୋ’’ତି । ତେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱାୱ ୱିହରନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପୀଠଂ ଅତ୍ଥି, ସୋ ତଂ ପଞ୍ଞପେତି । ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି, ସୋ ମଞ୍ଚଂ ୱା ଫଲକଂ ୱା କଟ୍ଠଂ ୱା ପାସାଣଂ ୱା ୱାଲିକପୁଞ୍ଜଂ ୱା ପଞ୍ଞପେତି । ତଂ ଅଲଭମାନା ପୁରାଣପଣ୍ଣାନିପି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଂସୁକୂଲଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ଇଧ ପନ ପକତିପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ଆସନଂ ଅହୋସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦୀ’’ତି ।
କାୟନୁତ୍ଥାତି କତମାୟ ନୁ କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ଭୱଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କାୟ ନେତ୍ଥା’’ତିପି ପାଳି, ତସ୍ସା କତମାୟ ନୁ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କାୟ ନୋତ୍ଥା’’ତିପି ପାଳି, ତସ୍ସାପି ପୁରିମୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରା କଥାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞା ଏକା କଥା । ୱିପ୍ପକତାତି ମମ ଆଗମନପଚ୍ଚୟା ଅପରିନିଟ୍ଠିତା ସିଖଂ ଅପ୍ପତ୍ତା । ଅଥ ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଅଥ ଏତସ୍ମିଂ କାଲେ ଭଗୱା ଆଗତୋ । ଧମ୍ମୀ ୱା କଥାତି ଦସକଥାୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତା ୱା ଧମ୍ମୀ କଥା । ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନମ୍ପି ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନମ୍ପି । ତସ୍ମା ତଂ ଝାନଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋପି, ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟେନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ନିସିନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୭୪.ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିୟେସନାତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସମ୍ମୁଖା ଧମ୍ମିଂ କଥଂ ସୋସ୍ସାମାତି ଥେରସ୍ସ ଭାରଂ ଅକଂସୁ, ଥେରୋ ତେସଂ ଅସ୍ସମଗମନମକାସି । ତେ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତିରଚ୍ଛାନକଥିକା ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପରିୟେସନା ଅରିୟପରିୟେସନା ନାମା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନରିୟପରିୟେସନାତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ମଗ୍ଗକୁସଲୋ ପୁରିସୋ ପଠମଂ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ଅପାୟମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଦେସନାକୁସଲତାୟ ପଠମଂ ୱଜ୍ଜେତବ୍ବଂ ଅନରିୟପରିୟେସନଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଇତରଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମୀତି ଉଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଜାତିଧମ୍ମୋତି ଜାୟନସଭାୱୋ । ଜରାଧମ୍ମୋତି ଜୀରଣସଭାୱୋ । ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୋତି ବ୍ୟାଧିସଭାୱୋ । ମରଣଧମ୍ମୋତି ମରଣସଭାୱୋ । ସୋକଧମ୍ମୋତି ସୋଚନକସଭାୱୋ । ସଂକିଲେସଧମ୍ମୋତି ସଂକିଲିସ୍ସନସଭାୱୋ ।
ପୁତ୍ତଭରିୟନ୍ତି ପୁତ୍ତା ଚ ଭରିୟା ଚ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ରଜତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱୋହାରୂପଗଂ ଲୋହମାସକାଦି । ଜାତିଧମ୍ମା ହେତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଉପଧୟୋତି ଏତେ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଧୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି ଜାତିଧମ୍ମାତି ଦସ୍ସେତି । ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୱାରାଦୀସୁ ଜାତରୂପରଜତଂ ନ ଗହିତଂ, ନ ହେତସ୍ସ ସୀସରୋଗାଦୟୋ ବ୍ୟାଧୟୋ ନାମ ହୋନ୍ତି, ନ ସତ୍ତାନଂ ୱିୟ ଚୁତିସଙ୍ଖାତଂ ମରଣଂ, ନ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟାଦୀହି ପନ ସଂକିଲେସେହି ସଂକିଲିସ୍ସତୀତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମୱାରେ ଗହିତଂ । ତଥା ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଜାତିଧମ୍ମୱାରେ । ମଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୀରଣତୋ ଜରାଧମ୍ମୱାରେ ଚ ।
୨୭୫.ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟା ପରିୟେସନାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ନିଦ୍ଦୋସତାୟପି ଅରିୟେହି ପରିୟେସିତବ୍ବତାୟପି ଅରିୟପରିୟେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୬.ଅହମ୍ପି ସୁଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଆରଭି ? ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ଅନରିୟପରିୟେସନଂ ପରିୟେସିଂ । ସ୍ୱାହଂ ତଂ ପହାୟ ଅରିୟପରିୟେସନଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ । ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାପି ଅନରିୟପରିୟେସନଂ ପରିୟେସିଂସୁ । ତେ ତଂ ପହାୟ ଅରିୟପରିୟେସନଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଖୀଣାସୱଭୂମିଂ ପତ୍ତା । ତୁମ୍ହେପି ମମ ଚେୱ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ଆରୁଳ୍ହା । ଅରିୟପରିୟେସନା ତୁମ୍ହାକଂ ପରିୟେସନା’’ତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
୨୭୭. ତତ୍ଥ ଦହରୋୱ ସମାନୋତି ତରୁଣୋୱ ସମାନୋ । ସୁସୁକାଳକେସୋତି ସୁଟ୍ଠୁ କାଳକେସୋ, ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣକେସୋୱ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଦ୍ରେନାତି ଭଦ୍ଦକେନ । ପଠମେନ ୱୟସାତି ତିଣ୍ଣଂ ୱୟାନଂ ପଠମୱୟେନ । ଅକାମକାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଛମାନାନଂ, ଅନାଦରତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅସ୍ସୂନି ମୁଖେ ଏତେସନ୍ତି ଅସ୍ସୁମୁଖା; ତେସଂ ଅସ୍ସୁମୁଖାନଂ, ଅସ୍ସୁକିଲିନ୍ନମୁଖାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁଦନ୍ତାନନ୍ତି କନ୍ଦିତ୍ୱା ରୋଦମାନାନଂ । କିଂକୁସଲଗୱେସୀତି କିଂ କୁସଲନ୍ତି ଗୱେସମାନୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସନ୍ତିୱରପଦନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ୱରପଦଂ, ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟେସମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ଆଳାରୋ କାଲାମୋତି ଏତ୍ଥ ଆଳାରୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ଦୀଘପିଙ୍ଗଲୋ କିରେସୋ । ତେନସ୍ସ ଆଳାରୋତି ନାମଂ ଅହୋସି । କାଲାମୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ୱିହରତାୟସ୍ମାତି ୱିହରତୁ ଆୟସ୍ମା । ୟତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋତି ୟସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ । ସକଂ ଆଚରିୟକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସମୟଂ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ତେନ ଓକାସୋ କତୋ ହୋତି । ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ତଂ ତେସଂ ସମୟଂ ତନ୍ତିଂ । ପରିୟାପୁଣିନ୍ତି ସୁତ୍ୱାୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂ ।
ଓଟ୍ଠପହତମତ୍ତେନାତି ତେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଓଟ୍ଠପହରଣମତ୍ତେନ; ଅପରାପରଂ କତ୍ୱା ଓଟ୍ଠସଞ୍ଚରଣମତ୍ତକେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନାତି ତେନ ଲପିତସ୍ସ ପଟିଲାପନମତ୍ତକେନ । ଞାଣୱାଦନ୍ତି ଜାନାମୀତି ୱାଦଂ। ଥେରୱାଦନ୍ତି ଥିରଭାୱୱାଦଂ, ଥେରୋ ଅହମେତ୍ଥାତି ଏତଂ ୱଚନଂ । ଅହଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେ ଚାତି ନ କେୱଲଂ ଅହଂ, ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନାତି ପଞ୍ଞାୟ ଅସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନେୱ । ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ୱାଚାୟ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ, ‘‘ନ କାଲାମସ୍ସ ୱାଚାୟ ପରିୟତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ଅସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ, ଅଦ୍ଧା ଏସ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି, ତେନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ପୱେଦେସୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନପରିୟୋସାନା ସତ୍ତ ସମାପତ୍ତିୟୋ ମଂ ଜାନାପେସି । ସଦ୍ଧାତି ଇମାସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ ସଦ୍ଧା । ୱୀରିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଦହେୟ୍ୟନ୍ତି ପୟୋଗଂ କରେୟ୍ୟଂ । ନଚିରସ୍ସେୱ ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସିନ୍ତି ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତିପାହଞ୍ଞେୱ ସତ୍ତ ସୁୱଣ୍ଣନିସ୍ସେଣିୟୋ ପସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସତ୍ତ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସି; ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
ଲାଭା ନୋ, ଆୱୁସୋତି ଅନୁସୂୟକୋ କିରେସ କାଲାମୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଅଧୁନାଗତୋ, କିନ୍ତି କତ୍ୱା ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସୀ’’ତି ଉସୂୟଂ ଅକତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ପସାଦଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଉଭୋୱ ସନ୍ତା ଇମଂ ଗଣଂ ପରିହରାମାତି ‘‘ମହା ଅୟଂ ଗଣୋ, ଦ୍ୱେପି ଜନା ପରିହରାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଣସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି, ‘‘ଅହମ୍ପି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭୀ, ମହାପୁରିସୋପି ସତ୍ତନ୍ନମେୱ, ଏତ୍ତକା ଜନା ମହାପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପରିକମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥ, ଏତ୍ତକା ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଦାସି । ଉଳାରାୟାତି ଉତ୍ତମାୟ । ପୂଜାୟାତି କାଲାମସ୍ସ କିର ଉପଟ୍ଠାକା ଇତ୍ଥିୟୋପି ପୁରିସାପି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । କାଲାମୋ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ମହାପୁରିସଂ ପୂଜେଥା’’ତି ୱଦତି । ତେ ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୟଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତେନ କାଲାମଂ ପୂଜେନ୍ତି । ମହଗ୍ଘାନି ମଞ୍ଚପୀଠାନି ଆହରନ୍ତି; ତାନିପି ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦାପେତ୍ୱା ୟଦି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ଅତ୍ତନା ଗଣ୍ହାତି । ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ୱରସେନାସନଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ସେସକଂ ଅତ୍ତନା ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ଉଳାରାୟ ପୂଜାୟ ପୂଜେସି । ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ନିବ୍ବିଦାୟାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସତ୍ତସମାପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ନେୱ ୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ, ନ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ, ନ ରାଗାଦିନିରୋଧତ୍ଥାୟ, ନ ଉପସମତ୍ଥାୟ, ନ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାନନତ୍ଥାୟ, ନ ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧାୟ, ନ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟାୱଦେୱ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୂପପତ୍ତିୟାତି ୟାୱ ସଟ୍ଠିକପ୍ପସହସ୍ସାୟୁପରିମାଣେ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଭୱେ ଉପପତ୍ତି, ତାୱଦେୱ ସଂୱତ୍ତତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଏୱମୟଂ ପୁନରାୱତ୍ତନଧମ୍ମୋୟେୱ; ୟଞ୍ଚ ଠାନଂ ପାପେତି, ତଂ ଜାତିଜରାମରଣେହି ଅପରିମୁତ୍ତମେୱ ମଚ୍ଚୁପାସପରିକ୍ଖିତ୍ତମେୱାତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ପନ ମହାସତ୍ତୋ ୟଥା ନାମ ଛାତଜ୍ଝତ୍ତପୁରିସୋ ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନଂ ଲଭିତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପିତ୍ତୱସେନ ୱା ସେମ୍ହୱସେନ ୱା ମକ୍ଖିକାୱସେନ ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପୁନ ଏକଂ ପିଣ୍ଡମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ମନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି; ଏୱମେୱ ଇମା ସତ୍ତ ସମାପତ୍ତିୟୋ ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାପି, ତାସୁ ଇମଂ ପୁନରାୱତ୍ତିକାଦିଭେଦଂ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା, ପୁନ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଆୱଜ୍ଜିସ୍ସାମି ୱା ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମି ୱା ଅଧିଟ୍ଠହିସ୍ସାମି ୱା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିସ୍ସାମି ୱାତି ଚିତ୍ତମେୱ ନ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱାତି ଅଲଂ ଇମିନା, ଅଲଂ ଇମିନାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା । ନିବ୍ବିଜ୍ଜାତି ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଅପକ୍କମିନ୍ତି ଅଗମାସିଂ ।
୨୭୮.ନ ଖୋ ରାମୋ ଇମଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଇଧାପି ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ନାୟଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଉଦକସ୍ସ ୱାଚାୟ ଉଗ୍ଗହିତମତ୍ତୋୱ, ଅଦ୍ଧା ପନେସ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ’’ତି । ତେନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ନ ଖୋ ରାମୋ…ପେ॰… ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ୱିହାସୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ପୁରିମୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୭୯.ୟେନ ଉରୁୱେଲା ସେନାନିଗମୋତି ଏତ୍ଥ ଉରୁୱେଲାତି ମହାୱେଲା, ମହାୱାଲିକରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉରୂତି ୱାଲିକା ୱୁଚ୍ଚତି; ୱେଲାତି ମରିୟାଦା, ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତୀତେ କିର ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ଦସସହସ୍ସା କୁଲପୁତ୍ତା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିହରନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କତିକୱତ୍ତଂ ଅକଂସୁ – ‘‘କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମାନି ନାମ ପରେସମ୍ପି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ମନୋକମ୍ମଂ ପନ ଅପାକଟଂ । ତସ୍ମା ୟୋ କାମୱିତକ୍କଂ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଚୋଦକୋ ନାମ ନତ୍ଥି; ସୋ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲିକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆକିରତୁ, ଇଦମସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମ’’ନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋ ତାଦିସଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି, ସୋ ତତ୍ଥ ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲିକଂ ଆକିରତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମେନ ମହାୱାଲିକରାସି ଜାତୋ । ତତୋ ତଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଟ୍ଠାନମକାସି; ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉରୁୱେଲାତି ମହାୱେଲା, ମହାୱାଲିକରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ୱା ଉରୂତି ୱାଲିକା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେଲାତି ମରିୟାଦା । ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।
ସେନାନିଗମୋତି ସେନାୟ ନିଗମୋ । ପଠମକପ୍ପିକାନଂ କିର ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସେନାନିୱେସୋ ଅହୋସି; ତସ୍ମା ସୋ ପଦେସୋ ସେନାନିଗମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସେନାନି-ଗାମୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ସେନାନୀ ନାମ ସୁଜାତାୟ ପିତା, ତସ୍ସ ଗାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦୱସରିନ୍ତି ତତ୍ଥ ଓସରିଂ । ରମଣୀୟଂ ଭୂମିଭାଗନ୍ତି ସୁପୁପ୍ଫିତନାନପ୍ପକାରଜଲଜଥଲଜପୁପ୍ଫୱିଚିତ୍ତଂ ମନୋରମ୍ମଂ ଭୂମିଭାଗଂ । ପାସାଦିକଞ୍ଚ ୱନସଣ୍ଡନ୍ତି ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପସଦିସଂ ପସାଦଜନନୱନସଣ୍ଡଞ୍ଚ ଅଦ୍ଦସଂ । ନଦିଞ୍ଚ ସନ୍ଦନ୍ତିନ୍ତି ସନ୍ଦମାନଞ୍ଚ ମଣିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସଂ ୱିମଲନୀଲସୀତଲସଲିଲଂ ନେରଞ୍ଜରଂ ନଦିଂ ଅଦ୍ଦସଂ । ସେତକନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିକ୍କଦ୍ଦମଂ । ସୁପତିତ୍ଥନ୍ତି ଅନୁପୁବ୍ବଗମ୍ଭୀରେହି ସୁନ୍ଦରେହି ତିତ୍ଥେହି ଉପେତଂ । ରମଣୀୟନ୍ତି ରଜତପଟ୍ଟସଦିସଂ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱାଲିକଂ ପହୂତମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଂ ଅଭିରାମଦସ୍ସନଂ । ସମନ୍ତା ଚ ଗୋଚରଗାମନ୍ତି ତସ୍ସ ପଦେସସ୍ସ ସମନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ପତ୍ତପବ୍ବଜିତାନଂ ସୁଲଭପିଣ୍ଡଂ ଗୋଚରଗାମଞ୍ଚ ଅଦ୍ଦସଂ । ଅଲଂ ୱତାତି ସମତ୍ଥଂ ୱତ । ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିନ୍ତି ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉପରିସୁତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ତତ୍ଥେୱାତି ଦୁକ୍କରକାରିକଟ୍ଠାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଇଧ ପନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କୋ । ତେନାହ – ‘‘ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦି’’ନ୍ତି । ଅଲମିଦଂ ପଧାନାୟାତି ଇଦଂ ଠାନଂ ପଧାନତ୍ଥାୟ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିସୀଦିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୦.ଅଜ୍ଝଗମନ୍ତି ଅଧିଗଚ୍ଛିଂ ପଟିଲଭିଂ । ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନନ୍ତି ସବ୍ବଧମ୍ମଦସ୍ସନସମତ୍ଥଞ୍ଚ ମେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉଦପାଦି । ଅକୁପ୍ପା ମେ ୱିମୁତ୍ତୀତି ମୟ୍ହଂ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି ଅକୁପ୍ପତାୟ ଚ ଅକୁପ୍ପାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଅକୁପ୍ପା, ସା ହି ରାଗାଦୀହି ନ କୁପ୍ପତୀତି ଅକୁପ୍ପତାୟପି ଅକୁପ୍ପା, ଅକୁପ୍ପଂ ନିବ୍ବାନମସ୍ସାରମ୍ମଣନ୍ତିପି ଅକୁପ୍ପା । ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମା ଜାତି । ନତ୍ଥିଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇଦାନି ମେ ପୁନ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମ୍ପି ମେ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୮୧.ଅଧିଗତୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ଉତ୍ତାନଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱଚନମେତଂ । ଦୁଦ୍ଦସୋତି ଗମ୍ଭୀରତ୍ତାୱ ଦୁଦ୍ଦସୋ ଦୁକ୍ଖେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଦଟ୍ଠୁଂ । ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାୱ ଦୁରନୁବୋଧୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ସନ୍ତୋତି ନିବ୍ବୁତୋ । ପଣୀତୋତି ଅତପ୍ପକୋ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତକ୍କାୱଚରୋତି ତକ୍କେନ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ ଓଗାହିତବ୍ବୋ ନ ହୋତି, ଞାଣେନେୱ ଅୱଚରିତବ୍ବୋ । ନିପୁଣୋତି ସଣ୍ହୋ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟୋତି ସମ୍ମାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେହି ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଲୟରାମାତି ସତ୍ତା ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଆଲୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଆଲୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆଲୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେହି ଆଲୟେହି ରମନ୍ତୀତି ଆଲୟରାମା। ଆଲୟେସୁ ରତାତି ଆଲୟରତା। ଆଲୟେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଦିତାତି ଆଲୟସମ୍ମୁଦିତା। ୟଥେୱ ହି ସୁସଜ୍ଜିତଂ ପୁପ୍ଫଫଲଭରିତରୁକ୍ଖାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ରାଜା ତାୟ ତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ରମତି, ସମ୍ମୁଦିତୋ ଆମୋଦିତପମୋଦିତୋ ହୋତି, ନ ଉକ୍କଣ୍ଠତି, ସାୟମ୍ପି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି; ଏୱମିମେହିପି କାମାଲୟତଣ୍ହାଲୟେହି ସତ୍ତା ରମନ୍ତି, ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ସମ୍ମୁଦିତା ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ୱସନ୍ତି । ତେନ ନେସଂ ଭଗୱା ଦୁୱିଧମ୍ପି ଆଲୟଂ ଉୟ୍ୟାନଭୂମିଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆଲୟରାମା’’ତିଆଦିମାହ ।
ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଇମେସଂ ପଚ୍ଚୟା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା; ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଏୱ ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା; ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ସଙ୍ଖାରାଦିପଚ୍ଚୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନମେୱ । ୟସ୍ମା ହି ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ସମ୍ମନ୍ତି ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବେ ଉପଧୟୋ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ଖୀୟନ୍ତି, ସବ୍ବେ କିଲେସରାଗା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି; ତସ୍ମା ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ପନେସା ତଣ୍ହା ଭୱେନ ଭୱଂ, ଫଲେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ୱିନତି ସଂସିବ୍ବତୀତି କତ୍ୱା ୱାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋତି ନିବ୍ବାନଂ। ସୋ ମମସ୍ସ କିଲମଥୋତି ୟା ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦେସନା ନାମ, ସୋ ମମ କିଲମଥୋ ଅସ୍ସ, ସା ମମ ୱିହେସା ଅସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟକିଲମଥୋ ଚେୱ କାୟୱିହେସା ଚ ଅସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତେ ପନ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । ଅପିସ୍ସୂତି ଅନୁବ୍ରୂହନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସୋ ‘‘ନ କେୱଲଂ ଏତଦହୋସି, ଇମାପି ଗାଥା ପଟିଭଂସୂ’’ତି ଦୀପେତି । ମନ୍ତି ମମ । ଅନଚ୍ଛରିୟାତି ଅନୁଅଚ୍ଛରିୟା । ପଟିଭଂସୂତି ପଟିଭାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଗୋଚରା ଅହେସୁଂ; ପରିୱିତକ୍କୟିତବ୍ବତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।
କିଚ୍ଛେନାତି ଦୁକ୍ଖେନ, ନ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଚତ୍ତାରୋପି ମଗ୍ଗା ସୁଖପ୍ପଟିପଦାୱ ହୋନ୍ତି । ପାରମୀପୂରଣକାଲେ ପନ ସରାଗସଦୋସସମୋହସ୍ସେୱ ସତୋ ଆଗତାଗତାନଂ ୟାଚକାନଂ, ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ସୀସଂ କନ୍ତିତ୍ୱା, ଗଲଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ସୁଅଞ୍ଜିତାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା, କୁଲୱଂସପ୍ପଦୀପଂ ପୁତ୍ତଂ ମନାପଚାରିନିଂ ଭରିୟନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ଦେନ୍ତସ୍ସ, ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଖନ୍ତିୱାଦିସଦିସେସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଛେଜ୍ଜଭେଜ୍ଜାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତସ୍ସ ଆଗମନିୟପଟିପଦଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ। ହଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହ-କାରୋ ନିପାତମତ୍ତୋ, ଅଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପକାସିତୁନ୍ତି ଦେସିତୁଂ, ଏୱଂ କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଲଂ ଦେସିତୁଂ, ପରିୟତ୍ତଂ ଦେସିତୁଂ, କୋ ଅତ୍ଥୋ ଦେସିତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ରାଗଦୋସପରେତେହୀତି ରାଗଦୋସପରିଫୁଟ୍ଠେହି ରାଗଦୋସାନୁଗତେହି ୱା ।
ପଟିସୋତଗାମିନ୍ତି ନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ପଟିସୋତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା ଅସୁଭନ୍ତି ଏୱଂ ଗତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ । ରାଗରତ୍ତାତି କାମରାଗେନ ଭୱରାଗେନ ଦିଟ୍ଠିରାଗେନ ଚ ରତ୍ତା । ନ ଦକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା ଅସୁଭନ୍ତି ଇମିନା ସଭାୱେନ ନ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଅପସ୍ସନ୍ତେ କୋ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଏୱଂ ଗାହାପେତୁଂ । ତମୋଖନ୍ଧେନ ଆୱୁଟାତି ଅୱିଜ୍ଜାରାସିନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥତା ।
୨୮୨.ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟାତି ନିରୁସ୍ସୁକ୍କଭାୱେନ, ଅଦେସେତୁକାମତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି, ନନୁ ଏସ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ତିଣ୍ଣୋ ତାରେସ୍ସାମି ।
‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ, ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତେନିଧ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ତାରୟିସ୍ସଂ ସଦେୱକ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୬) –
ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋତି । ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଦେୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ତସ୍ସ ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ କିଲେସଗହନତଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଗମ୍ଭୀରତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତାନଂ କିଲେସଗହନତା ଚ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତା ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ପାକଟା ଜାତା । ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା କଞ୍ଜିକପୁଣ୍ଣା ଲାବୁ ୱିୟ, ତକ୍କଭରିତା ଚାଟି ୱିୟ, ୱସାତେଲପୀତପିଲୋତିକା ୱିୟ, ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତହତ୍ଥୋ ୱିୟ ଚ କିଲେସଭରିତା ଅତିସଂକିଲିଟ୍ଠା ରାଗରତ୍ତା ଦୋସଦୁଟ୍ଠା ମୋହମୂଳ୍ହା, ତେ କିଂ ନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟତୋ କିଲେସଗହନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନାପି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି ।
‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ପଥୱୀସନ୍ଧାରକଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଗମ୍ଭୀରୋ, ପବ୍ବତେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠପିତୋ ସାସପୋ ୱିୟ ଦୁଦ୍ଦସୋ, ସତଧା ଭିନ୍ନସ୍ସ ୱାଲସ୍ସ କୋଟିୟା କୋଟିପଟିପାଦନଂ ୱିୟ ଦୁରନୁବୋଧୋ । ନନୁ ମୟା ହି ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱାୟମନ୍ତେନ ଅଦିନ୍ନଂ ଦାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅରକ୍ଖିତଂ ସୀଲଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପରିପୂରିତା କାଚି ପାରମୀ ନାମ ନତ୍ଥି ? ତସ୍ସ ମେ ନିରୁସ୍ସାହଂ ୱିୟ ମାରବଲଂ ୱିଧମନ୍ତସ୍ସାପି ପଥୱୀ ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସାପି ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସାପି ନ କମ୍ପିତ୍ଥ, ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତସ୍ସେୱ ମେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ କମ୍ପିତ୍ଥ । ଇତି ମାଦିସେନାପି ତିକ୍ଖଞାଣେନ କିଚ୍ଛେନେୱାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ, ତଂ ଲୋକିୟମହାଜନା କଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନୁଭାୱେନାପି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ବ୍ରହ୍ମୁନା ୟାଚିତେ ଦେସେତୁକାମତାୟପିସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ଜାନାତି ହି ଭଗୱା – ‘‘ମମ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଚିତ୍ତେ ନମମାନେ ମଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚିସ୍ସତି, ଇମେ ଚ ସତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଗରୁକା, ତେ ‘ସତ୍ଥା କିର ଧମ୍ମଂ ନ ଦେସେତୁକାମୋ ଅହୋସି, ଅଥ ନଂ ମହାବ୍ରହ୍ମା ୟାଚିତ୍ୱା ଦେସାପେସି, ସନ୍ତୋ ୱତ, ଭୋ, ଧମ୍ମୋ ପଣୀତୋ ୱତ, ଭୋ, ଧମ୍ମୋ’ତି ମଞ୍ଞମାନା ସୁସ୍ସୂସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଇଦମ୍ପିସ୍ସ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି, ନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସହମ୍ପତିସ୍ସାତି ସୋ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସହକୋ ନାମ ଥେରୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ କପ୍ପାୟୁକବ୍ରହ୍ମା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତତ୍ର ନଂ ସହମ୍ପତିବ୍ରହ୍ମାତି ପଟିସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସହମ୍ପତିସ୍ସା’’ତି । ନସ୍ସତି ୱତ, ଭୋତି ସୋ କିର ଇମଂ ସଦ୍ଦଂ ତଥା ନିଚ୍ଛାରେସି, ୟଥା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟସ୍ମିଂ ନାମ ଲୋକେ । ପୁରତୋ ପାତୁରହୋସୀତି ତେହି ଦସହି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାତୁରହୋସି । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକାତି ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ରାଗଦୋସମୋହରଜଂ ଏତେସଂ, ଏୱଂସଭାୱାତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକା। ଅସ୍ସୱନତାତି ଅସ୍ସୱନତାୟ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ ଦସପୁଞ୍ଞକିରିୟୱସେନ କତାଧିକାରା ପରିପାକଗତପଦୁମାନି ୱିୟ ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଧମ୍ମଦେସନଂୟେୱ ଆକଙ୍ଖମାନା ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୱସାନେ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମନାରହା ନ ଏକୋ, ନ ଦ୍ୱେ, ଅନେକସତସହସ୍ସା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞାତାରୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ପାତୁରହୋସୀତି ପାତୁଭୱି । ସମଲେହି ଚିନ୍ତିତୋତି ସମଲେହି ଛହି ସତ୍ଥାରେହି ଚିନ୍ତିତୋ । ତେ ହି ପୁରେତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ କଣ୍ଟକେ ପତ୍ଥରମାନା ୱିୟ, ୱିସଂ ସିଞ୍ଚମାନା ୱିୟ ଚ ସମଲଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମଂ ଦେସୟିଂସୁ । ଅପାପୁରେତନ୍ତି ୱିୱର ଏତଂ । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅମତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ସୁଣନ୍ତୁ ଧମ୍ମଂ ୱିମଲେନାନୁବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇମେ ସତ୍ତା ରାଗାଦିମଲାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱିମଲେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୁ ତାୱ ଭଗୱାତି ୟାଚତି ।
ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋତି ସେଲମୟେ ଏକଗ୍ଘନେ ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ୟଥା ଠିତୋୱ । ନ ହି ତସ୍ସ ଠିତସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗୀୱୁକ୍ଖିପନପସାରଣାଦିକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତଥୂପମନ୍ତି ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ସେଲପବ୍ବତୂପମଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ସେଲପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ଠିତୋୱ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ସମନ୍ତତୋ ଜନତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତଥା ତ୍ୱମ୍ପି, ସୁମେଧ, ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞ-ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସୟଂ ଅପେତସୋକୋ ସୋକାୱତିଣ୍ଣଂ ଜାତିଜରାଭିଭୂତଂ ଜନତଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ ଉପଧାରୟ ଉପପରିକ୍ଖ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ହି ପବ୍ବତପାଦେ ସମନ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଖେତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ କେଦାରପାଳୀସୁ କୁଟିକାୟୋ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେୟ୍ୟୁଂ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅସ୍ସ, ଅଥ ତସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଭୂମିଂ ଓଲୋକୟତୋ ନେୱ ଖେତ୍ତଂ, ନ କେଦାରପାଳିୟୋ, ନ କୁଟିୟୋ, ନ ତତ୍ଥ ସୟିତମନୁସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ । କୁଟିକାସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିଜାଲାମତ୍ତକମେୱ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଧମ୍ମପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଓଲୋକୟତୋ ତଥାଗତସ୍ସ, ୟେ ତେ ଅକତକଲ୍ୟାଣା ସତ୍ତା, ତେ ଏକୱିହାରେ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନାପି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ସରା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ କତକଲ୍ୟାଣା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା, ତେ ଏୱସ୍ସ ଦୂରେପି ଠିତା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।
ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪) ।
ଉଟ୍ଠେହୀତି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଚାରିକଚରଣଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି । ୱୀରାତିଆଦୀସୁ ଭଗୱା ୱୀରିୟୱନ୍ତତାୟ ୱୀରୋ। ଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁକିଲେସମାରାନଂ ୱିଜିତତ୍ତା ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ। ଜାତିକନ୍ତାରାଦିନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ଥୱାହନସମତ୍ଥତାୟ ସତ୍ଥୱାହୋ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦଇଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅଣଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୮୩.ଅଜ୍ଝେସନନ୍ତି ୟାଚନଂ । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣେନ ଚ ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ଚ । ଇମେସଞ୍ହି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂତି ନାମଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି, ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂତି । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେତିଆଦୀସୁ ୟେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମ୍ହି ରାଗାଦିରଜଂ ଅପ୍ପଂ, ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା। ୟେସଂ ତଂ ମହନ୍ତଂ, ତେ ମହାରଜକ୍ଖା। ୟେସଂ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତିକ୍ଖାନି, ତେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା। ୟେସଂ ତାନି ମୁଦୂନି, ତେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା। ୟେସଂ ତେୟେୱ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରା ସୁନ୍ଦରା, ତେ ସ୍ୱାକାରା। ୟେ କଥିତକାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ, ତେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା। ୟେ ପରଲୋକଞ୍ଚେୱ ୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତି, ତେ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିନୋ ନାମ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଳି – ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ…, କୁସିତୋ…, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି…, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତି…, ସମାହିତୋ…, ଅସମାହିତୋ…, ପଞ୍ଞୱା…, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ । ତଥା ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ…ପେ॰… ପଞ୍ଞୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱୀ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପରଲୋକୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱୀ । ଲୋକୋତି ଖନ୍ଧଲୋକୋ, ଆୟତନଲୋକୋ, ଧାତୁଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା – ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା – ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା – ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା – ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା – ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା – ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା – ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା – ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା – ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠାରସ୍ସ ଧାତୁୟୋ । ୱଜ୍ଜନ୍ତି ସବ୍ବେ କିଲେସା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଦୁଚ୍ଚରିତା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ୱଜ୍ଜା, ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମା ୱଜ୍ଜା । ଇତି ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଲୋକେ ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେ ତିବ୍ବା ଭୟସଞ୍ଞା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଉକ୍ଖିତ୍ତାସିକେ ୱଧକେ । ଇମେହି ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜାନାତି ପସ୍ସତି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଇଦଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ।
ଉପ୍ପଲିନିୟନ୍ତି ଉପ୍ପଲୱନେ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀତି ୟାନି ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନେୱ ପୋସିୟନ୍ତି । ଉଦକଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତାନୀତି ଉଦକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତାନି । ତତ୍ଥ ୟାନି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତାନି, ତାନି ସୂରିୟରସ୍ମିସମ୍ଫସ୍ସଂ ଆଗମୟମାନାନି ଠିତାନି ଅଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ସମୋଦକଂ ଠିତାନି, ତାନି ସ୍ୱେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ୟାନି ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନି ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନି, ତାନି ତତିୟଦିୱସେ ପୁପ୍ଫନକାନି । ଉଦକା ପନ ଅନୁଗ୍ଗତାନି ଅଞ୍ଞାନିପି ସରୋଗଉପ୍ପଲାଦୀନି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟାନି ନେୱ ପୁପ୍ଫିସ୍ସନ୍ତି, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖାନେୱ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତାନି ପାଳିଂ ନାରୁଳ୍ହାନି । ଆହରିତ୍ୱା ପନ ଦୀପେତବ୍ବାନୀତି ଦୀପିତାନି ।
ୟଥେୱ ହି ତାନି ଚତୁବ୍ବିଧାନି ପୁପ୍ଫାନି, ଏୱମେୱ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନେୟ୍ୟୋ ପଦପରମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସତୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ। ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବହୁମ୍ପି ସୁଣତୋ ବହୁମ୍ପି ଭଣତୋ ବହୁମ୍ପି ଧାରୟତୋ ବହୁମ୍ପି ୱାଚୟତୋ ନ ତାୟ ଜାତିୟା ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଦପରମୋ’’ (ପୁ॰ ପ॰ ୧୫୧) । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଉପ୍ପଲୱନାଦିସଦିସଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ସ୍ୱେ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ତତିୟଦିୱସେ ପୁପ୍ଫନକାନି ୱିୟ ନେୟ୍ୟୋ, ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ପଦପରମୋ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ପସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଏତ୍ତକା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ଏତ୍ତକା ମହାରଜକ୍ଖା, ତତ୍ରାପି ଏତ୍ତକା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରତୋୱ ଅଦ୍ଦସ ।
ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତି । ପଦପରମାନଂ ଅନାଗତେ ୱାସନତ୍ଥାୟ ହୋତି । ଅଥ ଭଗୱା ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅତ୍ଥାୱହଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଦେସେତୁକମ୍ୟତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁନ ସବ୍ବେପି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସତ୍ତେ ଭବ୍ବାଭବ୍ବୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କତମେ ତେ ସତ୍ତା ଅଭବ୍ବା, ୟେ ତେ ସତ୍ତା କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞା ଅଭବ୍ବା ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ, ଇମେ ତେ ସତ୍ତା ଅଭବ୍ବା । କତମେ ତେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା ? ୟେ ତେ ସତ୍ତା ନ କମ୍ମାୱରଣେନ…ପେ॰… ଇମେ ତେ ସତ୍ତା ଭବ୍ବା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୨୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୫) । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ଅଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ପହାୟ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେୟେୱ ଞାଣେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକା ରାଗଚରିତା, ଏତ୍ତକା ଦୋସମୋହଚରିତା ୱିତକ୍କସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିଚରିତା’’ତି ଛ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି; ଏୱଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସିସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେସି ।
ପଚ୍ଚଭାସିନ୍ତି ପତିଅଭାସିଂ । ଅପାରୁତାତି ୱିୱଟା । ଅମତସ୍ସ ଦ୍ୱାରାତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଅମତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ, ସୋ ମୟା ୱିୱରିତ୍ୱା ଠପିତୋତି ଦସ୍ସେତି । ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ ସଦ୍ଧନ୍ତି ସବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧଂ ପମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୁ । ପଚ୍ଛିମପଦଦ୍ୱୟେ ଅୟମତ୍ଥୋ, ଅହଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଂ ସୁପ୍ପୱତ୍ତିତମ୍ପି ଇମଂ ପଣୀତଂ ଉତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ କାୟୱାଚାକିଲମଥସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ନ ଭାସିଂ। ଇଦାନି ପନ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ସଦ୍ଧାଭାଜନଂ ଉପନେତୁ, ପୂରେସ୍ସାମି ନେସଂ ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ।
୨୮୪.ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତଦହୋସୀତି ଏତଂ ଅହୋସି – କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟନ୍ତି ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଦା ପନେସ ଉଦପାଦୀତି ? ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ମହାଭିନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ୱିୱଟଂ ଇତ୍ଥାଗାରଂ ଦିସ୍ୱା ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ, ‘‘କଣ୍ଡକଂ ଆହରା’’ତି ଛନ୍ନଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଛନ୍ନସହାୟୋ ଅସ୍ସରାଜପିଟ୍ଠିଗତୋ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କଣ୍ଡକନିୱତ୍ତନଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତୀଣି ରଜ୍ଜାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡୱପବ୍ବତେ ନିସିନ୍ନୋ ମଗଧିସ୍ସରେନ ରଞ୍ଞା ନାମଗୋତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ ରଜ୍ଜଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଅଲଂ ମହାରାଜ, ନ ମୟ୍ହଂ ରଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥୋ, ଅହଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ତେନ ହି ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମଂ ମୟ୍ହଂ ୱିଜିତଂ ଓସରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହିତୋ କାଲାମଞ୍ଚ ଉଦକଞ୍ଚ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସାରଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ତତୋ ପକ୍କମିତ୍ୱା ଉରୁୱେଳାୟ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତୋପି ଅମତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଓଳାରିକାହାରପଟିସେୱନେନ କାୟଂ ସନ୍ତପ୍ପେସି ।
ତଦା ଚ ଉରୁୱେଲଗାମେ ସୁଜାତା ନାମ କୁଟୁମ୍ବିୟଧୀତା ଏକସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖେ ପତ୍ଥନମକାସି – ‘‘ସଚାହଂ ସମାନଜାତିକଂ କୁଲଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମଗବ୍ଭେ ପୁତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସା ସା ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝି । ସା ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପାତୋୱ ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଏୱ ପାୟସଂ ପଟିୟାଦେସି । ତସ୍ମିଂ ପାୟସେ ପଚ୍ଚମାନେ ମହନ୍ତମହନ୍ତା ପୁପ୍ଫୁଳା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟା ହୁତ୍ୱା ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ଏକଫୁସିତମ୍ପି ବହି ନ ଗଚ୍ଛତି । ମହାବ୍ରହ୍ମା ଛତ୍ତଂ ଧାରେସି । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକପାଲା ଖଗ୍ଗହତ୍ଥା ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ସକ୍କୋ ଅଲାତାନି ସମାନେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେସି । ଦେୱତା ଚତୂସୁ ଦୀପେସୁ ଓଜଂ ସଂହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲଂ ଆଗମୟମାନୋ ପାତୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ସୋଧନତ୍ଥାୟ ଗତା ଧାତୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଜାତାୟ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଦେୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନା’’ତି । ସୁଜାତା, ସବ୍ବଂ ପସାଧନଂ ପସାଧେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକେ ସୁୱଣ୍ଣଥାଲେ ପାୟସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅପରାୟ ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟା ପିଦହିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତା ମହାପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ସହେୱ ପାତିୟା ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ମୟ୍ହଂ ମନୋରଥୋ ନିପ୍ଫନ୍ନୋ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ବୋଧିସତ୍ତୋ ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଥାଲଂ ତୀରେ ଠପେତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଏକୂନପଣ୍ଣାସପିଣ୍ଡେ କରୋନ୍ତୋ ପାୟସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ଅଜ୍ଜ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱାମି, ଥାଲଂ ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଖିପି । ଥାଲଂ ପଟିସୋତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥୋକଂ ଠତ୍ୱା କାଲନାଗରାଜସ୍ସ ଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଥାଲାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।
ମହାସତ୍ତୋ ୱନସଣ୍ଡେ ଦିୱାୱିହାରଂ କତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ସୋତ୍ତିୟେନ ଦିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ପଦେସୋ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ମହାସତ୍ତୋ, ‘‘ଅୟଂ ମମ ଗୁଣଂ ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗଂ ଅଗମାସି, ସୋପି ତଥେୱ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗଂ ଅଗମାସି, ସୋପି ତଥେୱ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗଂ ଅଗମାସି, ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କପ୍ପମାଣଂ ଠାନଂ ସୁନିଖାତଇନ୍ଦଖିଲୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲମହୋସି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ କିଲେସଭଞ୍ଜନୱିଦ୍ଧଂସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ତାନି ତିଣାନି ଅଗ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେସି । ତାନି ଚିତ୍ତକାରେନ ତୂଲିକଗ୍ଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋ, ‘‘ବୋଧିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଇମଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି ।
ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ମାରୋ ବାହୁସହସ୍ସଂ ମାପେତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକଂ ଗିରିମେଖଲଂ ନାମ ହତ୍ଥିଂ ଆରୁୟ୍ହ ନୱୟୋଜନଂ ମାରବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଦ୍ଧକ୍ଖିକେନ ଓଲୋକୟମାନୋ ପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମି । ମହାସତ୍ତୋ, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ସକ୍ଖି ନତ୍ଥି, ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ପନ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ତସୁ ୱାରେସୁ ମହାପଥୱୀ ସକ୍ଖି ଅହୋସି; ଇଦାନିପି ମେ ଅୟମେୱ ଅଚେତନା କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମା ମହାପଥୱୀ ସକ୍ଖୀ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେତି । ମହାପଥୱୀ ତାୱଦେୱ ଅୟଦଣ୍ଡେନ ପହତଂ କଂସଥାଲଂ ୱିୟ ରୱସତଂ ରୱସହସ୍ସଂ ମୁଞ୍ଚମାନା ୱିରୱିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତମାନା ମାରବଲଂ ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ମୁଞ୍ଚନମକାସି । ମହାସତ୍ତୋ ସୂରିୟେ ଧରମାନେୟେୱ ମାରବଲଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଂ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରୁଣୋଦୟେ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ‘‘ମୟା ଅନେକକପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଇମସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୱାୟାମୋ କତୋ’’ତି ସତ୍ତାହଂ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ଅଥେକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ବୁଦ୍ଧତ୍ତକରା ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀ’’ତି କଙ୍ଖା ଉଦପାଦି ।
ଅଥ ଭଗୱା ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦେୱତାନଂ କଙ୍ଖଂ ଞତ୍ୱା କଙ୍ଖାୱିଧମନତ୍ଥଂ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାସଂ କଙ୍ଖଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଈସକଂ ପାଚୀନନିସ୍ସିତେ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗେ ଠତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପୂରିତାନଂ ପାରମୀନଂ ଫଲାଧିଗମଟ୍ଠାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଞ୍ଚେୱ ବୋଧିରୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅନିମିସେହି ଅକ୍ଖୀହି ଓଲୋକୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ଅନିମିସଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ ।
ଅଥ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଚ ଠିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ପୁରତ୍ଥିମପଚ୍ଛିମତୋ ଆୟତେ ରତନଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ରତନଚଙ୍କମଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ତତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ଦେୱତା ରତନଘରଂ ମାପୟିଂସୁ, ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ରତନଘରଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଏୱଂ ବୋଧିସମୀପେୟେୱ ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତାହାନି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲା ୟେନ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋ ତେନୁପସଙ୍କମି, ତତ୍ରାପି ଧମ୍ମଂ ୱିଚିନନ୍ତୋୟେୱ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦି, ଧମ୍ମଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମେ ନୟମଗ୍ଗଂ ସମ୍ମସି – ପଠମଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣୀପକରଣଂ ନାମ, ତତୋ ୱିଭଙ୍ଗପକରଣଂ, ଧାତୁକଥାପକରଣଂ, ପୁଗ୍ଗଲପଞ୍ଞତ୍ତିପକରଣଂ, କଥାୱତ୍ଥୁ ନାମ ପକରଣଂ, ୟମକଂ ନାମ ପକରଣଂ, ତତୋ ମହାପକରଣଂ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ।
ତତ୍ଥସ୍ସ ସଣ୍ହସୁଖୁମପଟ୍ଠାନମ୍ହି ଚିତ୍ତେ ଓତିଣ୍ଣେ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି; ପୀତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଲୋହିତଂ ପସୀଦି, ଲୋହିତେ ପସନ୍ନେ ଛୱି ପସୀଦି । ଛୱିୟା ପସନ୍ନାୟ ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ କୂଟାଗାରାଦିପ୍ପମାଣା ରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗକୁଲଂ ୱିୟ ପାଚୀନଦିସାୟ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ପକ୍ଖନ୍ଦା, ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦିସାୟ, ଦକ୍ଖିଣଂସକୂଟତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟ, ୱାମଂସକୂଟତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦିସାୟ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ପକ୍ଖନ୍ଦା, ପାଦତଲେହି ପୱାଳଙ୍କୁରୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାପଥୱିଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱାତକ୍ଖନ୍ଧଂ ପଦାଲେତ୍ୱା ଅଜଟାକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦା, ସୀସତୋ ସମ୍ପରିୱତ୍ତିୟମାନଂ ମଣିଦାମଂ ୱିୟ ନୀଲୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୱଟ୍ଟି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଛ ଦେୱଲୋକେ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱେହପ୍ଫଲେ ପଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସେ ଚ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଜଟାକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦା । ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଅପରିମାଣେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପରିମାଣା ସତ୍ତା ସବ୍ବେ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାୱ ଅହେସୁଂ । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ପନ ଭଗୱତୋ ସରୀରା ନିକ୍ଖନ୍ତା ୟାୱଜ୍ଜଦିୱସାପି ତା ରସ୍ମିୟୋ ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତତୋ ଅପରଂ ସତ୍ତାହଂ ମୁଚଲିନ୍ଦେ ନିସୀଦି, ନିସିନ୍ନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ସକଲଂ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ପୂରେନ୍ତୋ ମହାଅକାଲମେଘୋ ଉଦପାଦି । ଏୱରୂପୋ କିର ମହାମେଘୋ ଦ୍ୱୀସୁୟେୱ କାଲେସୁ ୱସ୍ସତି ଚକ୍କୱତ୍ତିମ୍ହି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ୱା । ଇଧ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଉଦପାଦି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୁଚଲିନ୍ଦୋ ନାଗରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ମେଘୋ ସତ୍ଥରି ମୟ୍ହଂ ଭୱନଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତେୱ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୱାସାଗାରମସ୍ସ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ସତ୍ତରତନମୟଂ ପାସାଦଂ ନିମ୍ମିନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୋପି ଏୱଂ କତେ ମୟ୍ହଂ ମହପ୍ଫଲଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଦସବଲସ୍ସ କାୟୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରିସ୍ସାମୀତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣଂ ଧାରେସି । ପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଓକାସୋ ହେଟ୍ଠା ଲୋହପାସାଦପ୍ପମାଣୋ ଅହୋସି । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତେନ ଇରିୟାପଥେନ ସତ୍ଥା ୱିହରିସ୍ସତୀତି ନାଗରାଜସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ମହନ୍ତଂ ଓକାସଂ ପରିକ୍ଖିପି । ମଜ୍ଝେ ରତନପଲ୍ଲଙ୍କୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ହୋତି, ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣତାରକୱିଚିତ୍ତଂ ସମୋସରିତଗନ୍ଧଦାମକୁସୁମଦାମଚେଲୱିତାନଂ ଅହୋସି । ଚତୂସୁ କୋଣେସୁ ଗନ୍ଧତେଲେନ ଦୀପା ଜଲିତା, ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୱିୱରିତ୍ୱା ଚନ୍ଦନକରଣ୍ଡକା ଠପିତା । ଏୱଂ ଭଗୱା ତଂ ସତ୍ତାହଂ ତତ୍ଥ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତତୋ ଅପରଂ ସତ୍ତାହଂ ରାଜାୟତନେ ନିସୀଦି ।
ଅଟ୍ଠମେ ସତ୍ତାହେ ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ଆଭତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚ ଓସଧହରୀତକଞ୍ଚ ଖାଦିତ୍ୱା ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଚତୂହି ଲୋକପାଲେହି ଉପନୀତେ ପଚ୍ଚଗ୍ଘେ ସେଲମୟେ ପତ୍ତେ ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣୋ ଅୟଂ ୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ।
ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୱିୟତ୍ତୋତି ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମେଧାୱୀତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକୋତି ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ନିକ୍କିଲେସଜାତିକୋ ୱିସୁଦ୍ଧସତ୍ତୋ । ଆଜାନିସ୍ସତୀତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସତି । ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେତି ମୟ୍ହମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଭଗୱା କିର ଦେୱତାୟ କଥିତେନେୱ ନିଟ୍ଠଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇତୋ ସତ୍ତମଦିୱସମତ୍ଥକେ କାଲଂ କତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଅଦ୍ଦସ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି । ମହାଜାନିୟୋତି ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଫଲତୋ ପରିହୀନତ୍ତା ମହତୀ ଜାନି ଅସ୍ସାତି ମହାଜାନିୟୋ। ଅକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେସିୟମାନଂ ଧମ୍ମମ୍ପିସ୍ସ ସୋତୁଂ ସୋତପ୍ପସାଦୋ ନତ୍ଥି, ଇଧ ଧମ୍ମଦେସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗମନପାଦାପି ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ମହାଜାନିୟୋ ଜାତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଅଭିଦୋସକାଲଙ୍କତୋତି ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ କାଲଙ୍କତୋ । ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେତି ମୟ୍ହମ୍ପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଉଦପାଦି । ଇଧାପି କିର ଭଗୱା ଦେୱତାୟ ୱଚନେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ କାଲଙ୍କତ୍ୱା ଉଦକୋ ରାମପୁତ୍ତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ସେସଂ ପୁରିମନୟସଦିସମେୱ । ବହୁକାରାତି ବହୂପକାରା । ପଧାନପହିତତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିଂସୂତି ପଧାନତ୍ଥାୟ ପେସିତତ୍ତଭାୱଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନେନ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧନେନ ମୁଖୋଦକଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନାଦିନା ଚ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । କେ ପନ ତେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ନାମ ? ୟେତେ –
ୟଞ୍ଞୋ ସୁଭୋଜୋ ସୁୟାମୋ ସୁଦତ୍ତୋ ।
ଏତେ ତଦା ଅଟ୍ଠ ଅହେସୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା,
ଛଳଙ୍ଗୱା ମନ୍ତଂ ୱିୟାକରିଂସୂତି ॥
ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଜାତକାଲେ ସୁପିନପଟିଗ୍ଗାହକା ଚେୱ ଲକ୍ଖଣପଟିଗ୍ଗାହକା ଚ ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ତେସୁ ତୟୋ ଦ୍ୱେଧା ବ୍ୟାକରିଂସୁ – ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସମାନୋ ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ପବ୍ବଜମାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ପଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣା ଅହେସୁଂ – ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଗାରେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ବୁଦ୍ଧୋୱ ହୋତୀ’’ତି । ତେସୁ ପୁରିମା ତୟୋ ୟଥାମନ୍ତପଦଂ ଗତା, ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚ ମନ୍ତପଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ତେ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ପୁଣ୍ଣପତ୍ତଂ ଞାତକାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମହାପୁରିସୋ ଅଗାରଂ ନ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସତି, ଏକନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିବ୍ବିତକ୍କା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସମଣପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତା । ତେସଂ ପୁତ୍ତାତିପି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ ।
ଏତେ କିର ଦହରକାଲେୟେୱ ବହୂ ମନ୍ତେ ଜାନିଂସୁ, ତସ୍ମା ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆଚରିୟଟ୍ଠାନେ ଠପୟିଂସୁ । ତେ ପଚ୍ଛା ଅମ୍ହେହି ପୁତ୍ତଦାରଜଟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଭୱିସ୍ସତି ପବ୍ବଜିତୁନ୍ତି ଦହରକାଲେୟେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ରମଣୀୟାନି ସେନାସନାନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । କାଲେନ କାଲଂ ପନ ‘‘କିଂ, ଭୋ, ମହାପୁରିସୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ମନୁସ୍ସା, ‘‘କୁହିଂ ତୁମ୍ହେ ମହାପୁରିସଂ ପସ୍ସିସ୍ସଥ, ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ତିୱିଧନାଟକମଜ୍ଝେ ଦେୱୋ ୱିୟ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ନ ତାୱ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ୱିହରିଂସୁୟେୱ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା, ‘‘ବହୁକାରା ଖୋ ଇମେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା’’ତି ଆହ ? କିଂ ଉପକାରକାନଂୟେୱ ଏସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅନୁପକାରକାନଂ ନ ଦେସେତୀତି ? ନୋ ନ ଦେସେତି । ପରିଚୟୱସେନ ହେସ ଆଳାରଞ୍ଚେୱ କାଲାମଂ ଉଦକଞ୍ଚ ରାମପୁତ୍ତଂ ଓଲୋକେସି । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ବୁଦ୍ଧକ୍ଖେତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ତଥାୱିଧଉପନିସ୍ସୟତ୍ତା ।
ପୁବ୍ବେ କିର ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ଦ୍ୱେ ଭାତରୋ ଅହେସୁଂ । ତେ ଏକତୋୱ ସସ୍ସଂ ଅକଂସୁ । ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ସସ୍ସେ ନୱୱାରେ ଅଗ୍ଗସସ୍ସଦାନଂ ମୟା ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅହୋସି । ସୋ ୱପ୍ପକାଲେ ବୀଜଗ୍ଗଂ ନାମ ଦତ୍ୱା ଗବ୍ଭକାଲେ କନିଟ୍ଠେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେସି – ‘‘ଗବ୍ଭକାଲେ ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମା’’ତି । କନିଟ୍ଠୋ ‘‘ତରୁଣସସ୍ସଂ ନାସେତୁକାମୋସୀ’’ତି ଆହ । ଜେଟ୍ଠୋ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଅନନୁୱତ୍ତନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସତୋ ଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଖୀରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସପ୍ପିଫାଣିତେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ଅଦାସି, ପୁଥୁକକାଲେ ପୁଥୁକଂ କାରେତ୍ୱା ଅଦାସି, ଲାୟନେ ଲାୟନଗ୍ଗଂ ୱେଣିକରଣେ ୱେଣଗ୍ଗଂ କଲାପାଦୀସୁ କଲାପଗ୍ଗଂ ଖଳଗ୍ଗଂ ଭଣ୍ଡଗ୍ଗଂ କୋଟ୍ଠଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ଏକସସ୍ସେ ନୱୱାରେ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଅଦାସି । କନିଟ୍ଠୋ ପନସ୍ସ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଦାସି, ତେସୁ ଜେଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରୋ ଜାତୋ, କନିଟ୍ଠୋ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୋ । ଇତି ଏକସ୍ମିଂ ସସ୍ସେ ନୱନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗଦାନାନଂ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ଥେରଂ ଅଞ୍ଞୋ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ବହୁକାରା ଖୋ ଇମେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା’’ତି ଇଦଂ ପନ ଉପକାରାନୁସ୍ସରଣମତ୍ତକେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେତି ତସ୍ମିଂ କିର ପଦେସେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିପତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ଗମନକାଲେପି ତତୋୟେୱ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇତି ଇସୟୋ ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତି ଉପ୍ପତନ୍ତି ଚାତି ତଂ ଠାନଂ ଇସିପତନନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ମିଗାନଂ ପନ ଅଭୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନତ୍ତା ମିଗଦାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ’’ତି ।
୨୮୫.ଅନ୍ତରା ଚ ଗୟଂ ଅନ୍ତରା ଚ ବୋଧିନ୍ତି ଗୟାୟ ଚ ବୋଧିସ୍ସ ଚ ୱିୱରେ ତିଗାୱୁତନ୍ତରେ ଠାନେ । ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ହି ଗୟା ତୀଣି ଗାୱୁତାନି । ବାରାଣସୀ ଅଟ୍ଠାରସ ୟୋଜନାନି । ଉପକୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଗୟାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ‘‘ଅନ୍ତରା ଗାମଞ୍ଚ ନଦିଞ୍ଚ ୟାତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋ ଦୁତିୟପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି। ଅୟୋଜିୟମାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଇଧ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏୱ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନନ୍ତି ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନଂ, ଦୀଘମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଗମନସମୟସ୍ସ ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅଦ୍ଧୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ପାଚି॰ ୨୧୮) ଅଦ୍ଧୟୋଜନମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ପନ ଗୟା ତିଗାୱୁତଂ ।
ସବ୍ବାଭିଭୂତି ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସବ୍ବୱିଦୂତି ସବ୍ବଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମଂ ଅୱେଦିଂ ଅଞ୍ଞାସିଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପଲିତ୍ତୋତି ସବ୍ବେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ କିଲେସଲେପନେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ । ସବ୍ବଂ ଜହୋତି ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଂ ଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ । ତଣ୍ହାକ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ତଣ୍ହାକ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନାୱ ଜାନିତ୍ୱା । କମୁଦ୍ଦିସେୟ୍ୟନ୍ତି କଂ ଅଞ୍ଞଂ ‘‘ଅୟଂ ମେ ଆଚରିୟୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟଂ ।
ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ମୟ୍ହଂ ପଟିଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ସହେତୁନା ନୟେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ । ସୀତିଭୂତୋତି ସବ୍ବକିଲେସଗ୍ଗିନିବ୍ବାପନେନ ସୀତିଭୂତୋ । କିଲେସାନଂୟେୱ ନିବ୍ବୁତତ୍ତା ନିବ୍ବୁତୋ । କାସିନଂ ପୁରନ୍ତି କାସିରଟ୍ଠେ ନଗରଂ । ଆହଞ୍ଛଂ ଅମତଦୁନ୍ଦୁଭିନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କପଟିଲାଭାୟ ଅମତଭେରିଂ ପହରିସ୍ସାମୀତି ଗଚ୍ଛାମି । ଅରହସି ଅନନ୍ତଜିନୋତି ଅନନ୍ତଜିନୋତି ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ହୁପେୟ୍ୟ ପାୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ଏୱମ୍ପି ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ପକ୍କାମୀତି ୱଙ୍କହାରଜନପଦଂ ନାମ ଅଗମାସି ।
ତତ୍ଥେକଂ ମିଗଲୁଦ୍ଦକଗାମକଂ ନିସ୍ସାୟ ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଜେଟ୍ଠକଲୁଦ୍ଦକୋ ତଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଜନପଦେ ଚଣ୍ଡା ମକ୍ଖିକା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଏକାୟ ଚାଟିୟା ୱସାପେସୁଂ, ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ଦୂରେ ମିଗୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅରହନ୍ତେ ମା ପମଜ୍ଜୀ’’ତି ଛାୱଂ ନାମ ଧୀତରଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅଗମାସି ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତଭାତୁକେହି । ସା ଚସ୍ସ ଧୀତା ଦସ୍ସନୀୟା ହୋତି କୋଟ୍ଠାସସମ୍ପନ୍ନା । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଉପକୋ ଘରଂ ଆଗତୋ ତଂ ଦାରିକଂ ସବ୍ବଂ ଉପଚାରଂ କତ୍ୱା ପରିୱିସିତୁଂ ଉପଗତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭାଜନେନ ଭତ୍ତଂ ଆଦାୟ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଏକମନ୍ତେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଚେ ଛାୱଂ ଲଭାମି, ଜୀୱାମି, ନୋ ଚେ, ମରାମୀତି ନିରାହାରୋ ସୟି । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମାଗୱିକୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧୀତରଂ ଉପକସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ସା ‘‘ଏକଦିୱସମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ନାଗତପୁବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ମାଗୱିକୋ ଆଗତୱେସେନେୱ ନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ତଂଖଣଂୟେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅପ୍ଫାସୁକ’’ନ୍ତି ପାଦେ ପରାମସନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛି । ଉପକୋ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତତିୟେୱ । ସୋ ‘‘ୱଦଥ ଭନ୍ତେ, ୟଂ ମୟା ସକ୍କା କାତୁଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଉପକୋ, ‘‘ସଚେ ଛାୱଂ ଲଭାମି, ଜୀୱାମି, ନୋ ଚେ, ଇଧେୱ ମରଣଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଆହ । ଜାନାସି ପନ, ଭନ୍ତେ, କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପନ୍ତି । ନ ଜାନାମୀତି । ନ, ଭନ୍ତେ, କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ସକ୍କା ଘରାୱାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ।
ସୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନାମି, ଅପିଚ ତୁମ୍ହାକଂ ମଂସହାରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ମଂସଞ୍ଚ ୱିକ୍କୀଣିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମାଗୱିକୋ, ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଏତଦେୱ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଉତ୍ତରସାଟକଂ ଦତ୍ୱା ଘରଂ ଆନେତ୍ୱା ଧୀତରଂ ଅଦାସି । ତେସଂ ସଂୱାସମନ୍ୱାୟ ପୁତ୍ତୋ ୱିଜାୟି । ସୁଭଦ୍ଦୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଛାୱା ତସ୍ସ ରୋଦନକାଲେ ‘‘ମଂସହାରକସ୍ସ ପୁତ୍ତ, ମିଗଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ପୁତ୍ତ ମା ରୋଦୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦମାନା ପୁତ୍ତତୋସନଗୀତେନ ଉପକଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେସି । ଭଦ୍ଦେ ତ୍ୱଂ ମଂ ଅନାଥୋତି ମଞ୍ଞସି । ଅତ୍ଥି ମେ ଅନନ୍ତଜିନୋ ନାମ ସହାୟୋ । ତସ୍ସାହଂ ସନ୍ତିକେ ଗମିସ୍ସାମୀତି ଆହ । ଛାୱା ଏୱମୟଂ ଅଟ୍ଟୀୟତୀତି ଞତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥେତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ମଜ୍ଝିମଦେସାଭିମୁଖୋ ପକ୍କାମି ।
ଭଗୱା ଚ ତେନ ସମୟେନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ମହାୱିହାରେ । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପେସି – ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ‘ଅନନ୍ତଜିନୋ’ତି ପୁଚ୍ଛମାନୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ମଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଉପକୋପି ଖୋ ‘‘କୁହିଂ ଅନନ୍ତଜିନୋ ୱସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା କୁହିଂ ଅନନ୍ତଜିନୋତି ପୁଚ୍ଛି । ତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ନୟିଂସୁ । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ସଞ୍ଜାନାଥ ମଂ ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ଆମ, ଉପକ, ସଞ୍ଜାନାମି, କୁହିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ୱସିତ୍ଥାତି । ୱଙ୍କହାରଜନପଦେ, ଭନ୍ତେତି । ଉପକ, ମହଲ୍ଲକୋସି ଜାତୋ ପବ୍ବଜିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି । ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେତି । ଭଗୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅୱିହେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି । ଅୱିହେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତମତ୍ତା ହି ସତ୍ତ ଜନା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ତେସଂ ସୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ।
ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଅୱିହଂ ଉପପନ୍ନାସେ, ୱିମୁତ୍ତା ସତ୍ତ ଭିକ୍ଖୱୋ ।
ରାଗଦୋସପରିକ୍ଖୀଣା, ତିଣ୍ଣା ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକଂ ॥
ଉପକୋ ପଲଗଣ୍ଡୋ ଚ, ପୁକ୍କୁସାତି ଚ ତେ ତୟୋ ।
ଭଦ୍ଦିୟୋ ଖଣ୍ଡଦେୱୋ ଚ, ବହୁରଗ୍ଗି ଚ ସଙ୍ଗିୟୋ ।
ତେ ହିତ୍ୱା ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦିବ୍ବୟୋଗଂ ଉପଜ୍ଝଗୁ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୫) ।
୨୮୬.ସଣ୍ଠପେସୁନ୍ତି କତିକଂ ଅକଂସୁ । ବାହୁଲ୍ଲିକୋତି ଚୀୱରବାହୁଲ୍ଲାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନୋ । ପଧାନୱିବ୍ଭନ୍ତୋତି ପଧାନତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ ଭଟ୍ଠୋ ପରିହୀନୋ । ଆୱତ୍ତୋ ବାହୁଲ୍ଲାୟାତି ଚୀୱରାଦୀନଂ ବହୁଲଭାୱତ୍ଥାୟ ଆୱତ୍ତୋ । ଅପିଚ ଖୋ ଆସନଂ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ଅପିଚ ଖୋ ପନସ୍ସ ଉଚ୍ଚକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଆସନମତ୍ତଂ ଠପେତବ୍ବନ୍ତି ୱଦିଂସୁ । ନାସକ୍ଖିଂସୂତି ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧତେଜସା ଅଭିଭୂତା ଅତ୍ତନୋ କତିକାୟ ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ନାମେନ ଚ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ଚ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ଗୋତମାତି, ଆୱୁସୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଆୱୁସୋ ଗୋତମ, ମୟଂ ଉରୁୱେଲାୟଂ ପଧାନକାଲେ ତୁୟ୍ହଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିମ୍ହା, ମୁଖୋଦକଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଅଦମ୍ହା, ୱୁତ୍ଥପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିମ୍ହା, ପଚ୍ଛା କୋ ତେ ୱତ୍ତପ୍ପଟିପତ୍ତିମକାସି, କଚ୍ଚି ଅମ୍ହେସୁ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ନ ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥାତି ଏୱରୂପିଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇରିୟାୟାତି ଦୁକ୍କରଇରିୟାୟ । ପଟିପଦାୟାତି ଦୁକ୍କରପଟିପତ୍ତିୟା । ଦୁକ୍କରକାରିକାୟାତି ପସତପସତ-ମୁଗ୍ଗୟୂସାଦିଆହରକରଣାଦିନା ଦୁକ୍କରକରଣେନ । ଅଭିଜାନାଥ ମେ ନୋତି ଅଭିଜାନାଥ ନୁ ମମ । ଏୱରୂପଂ ପଭାୱିତମେତନ୍ତି ଏତଂ ଏୱରୂପଂ ୱାକ୍ୟଭେଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପି ନୁ ଅହଂ ଉରୁୱେଲାୟ ପଧାନେ ତୁମ୍ହାକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନତ୍ଥଂ ରତ୍ତିଂ ୱା ଦିୱା ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା, – ‘‘ଆୱୁସୋ, ମା ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥ, ମୟ୍ହଂ ଓଭାସୋ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଏୱରୂପଂ କଞ୍ଚି ୱଚନଭେଦଂ ଅକାସିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେ ଏକପଦେନେୱ ସତିଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଗାରୱା, ‘‘ହନ୍ଦ ଅଦ୍ଧା ଏସ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ’’ତି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେତି ଆହଂସୁ । ଅସକ୍ଖିଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେତୁନ୍ତି ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଭିକ୍ଖୂ ବୁଦ୍ଧୋ ଅହନ୍ତି ଜାନାପେତୁଂ ଅସକ୍ଖିଂ । ତଦା ପନ ଭଗୱା ଉପୋସଥଦିୱସେୟେୱ ଆଗଚ୍ଛି । ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରଂ କାୟସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତଂ କଥେସି । ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଥେରୋ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ସୂରିୟେ ଧରମାନେୟେୱ ଦେସନା ନିଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ତତ୍ଥେୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛି ।
ଦ୍ୱେପି ସୁଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ଓୱଦାମୀତିଆଦି ପାଟିପଦଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟପି ଗାମଂ ଅପ୍ପୱିସନଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନମଲୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଅନ୍ତୋୱିହାରେୟେୱ ଅହୋସି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ କମ୍ମଟ୍ଠାନମଲେ ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଭଗୱାପି ତେସଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଲଂ ୱିନୋଦେତି । ଅଥ ନେସଂ ଭଗୱତା ଏୱଂ ନୀହଟଭତ୍ତେନ ଓୱଦିୟମାନାନଂ ୱପ୍ପତ୍ଥେରୋ ପାଟିପଦଦିୱସେ ସୋତାପନ୍ନୋ ଅହୋସି । ଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରୋ ଦୁତିୟାୟଂ, ମହାନାମତ୍ଥେରୋ ତତିୟାୟଂ, ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ ଚତୁତ୍ଥିୟଂ । ପକ୍ଖସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚମିୟଂ ସବ୍ବେୱ ତେ ଏକତୋ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ କଥେସି, ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବେପି ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତେନାହ – ‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ମୟା ଏୱଂ ଓୱଦିୟମାନା…ପେ॰… ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଜ୍ଝଗମଂସୁ…ପେ॰… ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି । ଏତ୍ତକଂ କଥାମଗ୍ଗଂ ଭଗୱା ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱଚ – ‘‘ତୁମ୍ହେପି ମମଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ଆରୁଳ୍ହା, ଅରିୟପରିୟେସନା ତୁମ୍ହାକଂ ପରିୟେସନା’’ତି ଇମଂ ଏକମେୱ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହରି ।
୨୮୭. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ନ ଅଗାରିୟାନଂୟେୱ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପରିୟେସନା ହୋତି, ଅନଗାରିୟାନମ୍ପି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ଅନରିୟପରିୟେସନା ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଗୁଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନୱରତ୍ତେସୁ ପତ୍ତଚୀୱରାଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ରୂପାତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ କାମଗୁଣା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ରସୋ ପନେତ୍ଥ ପରିଭୋଗରସୋ ହୋତି । ମନୁଞ୍ଞେ ପିଣ୍ଡପାତେ ଭେସଜ୍ଜେ ଚ ପଞ୍ଚପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସେନାସନମ୍ହି ଚୀୱରେ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ । ରସୋ ପନ ଏତ୍ଥାପି ପରିଭୋଗରସୋୱ । ୟେ ହି କେଚି, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଆରଭି ? ଏୱଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ‘‘ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନରିୟପରିୟେସନା ନାମ କୁତୋ, ଅରିୟପରିୟେସନାୱ ପବ୍ବଜିତାନ’’ନ୍ତି, ତେସଂ ପଟିସେଧନତ୍ଥାୟ ‘‘ପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିଭୋଗୋ ଅନରିୟପରିୟେସନା ଏୱା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଗଧିତାତି ତଣ୍ହାଗେଧେନ ଗଧିତା । ମୁଚ୍ଛିତାତି ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛାୟ ମୁଚ୍ଛିତା। ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନାତି ତଣ୍ହାୟ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହା । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋତି ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା । ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞାତି ନିସ୍ସରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ତେ ତେନ ୱିରହିତା ।
ଇଦାନି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରେୱଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଆରଞ୍ଞକମଗୋ ୱିୟ ହି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ଲୁଦ୍ଦକେନ ଅରଞ୍ଞେ ଠପିତପାସୋ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା, ତସ୍ସ ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ପାସରାସିଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟନକାଲୋ ୱିୟ ତେସଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୋଗକାଲୋ । ଲୁଦ୍ଦକେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ମଗସ୍ସ ୟେନ କାମଂ ଅଗମନକାଲୋ ୱିୟ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମାରସ୍ସ ୟଥାକାମକରଣୀୟକାଲୋ, ମାରୱସଂ ଉପଗତଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗସ୍ସ ପନ ଅବଦ୍ଧସ୍ସ ପାସରାସିଂ ଅଧିସୟିତକାଲୋ ୱିୟ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପରିଭୋଗୋ, ଲୁଦ୍ଦକେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ମଗସ୍ସ ୟେନ କାମଂ ଗମନଂ ୱିୟ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମାରୱସଂ ଅନୁପଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିସ୍ସତ୍ଥୋତି ନିବ୍ଭୟୋ ନିରାସଙ୍କୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ପାସରାସିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଅରିୟପରିୟେସନାତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ ।
୭. ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୮୮.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସେତେନ ୱଳୱାଭିରଥେନାତି, ‘‘ସେତା ସୁଦଂ ଅସ୍ସା ୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି ସେତାଲଙ୍କାରା । ସେତୋ ରଥୋ ସେତାଲଙ୍କାରୋ ସେତପରିୱାରୋ, ସେତା ରସ୍ମିୟୋ, ସେତା ପତୋଦଲଟ୍ଠି, ସେତଂ ଛତ୍ତଂ, ସେତଂ ଉଣ୍ହୀସଂ, ସେତାନି ୱତ୍ଥାନି, ସେତା ଉପାହନା, ସେତାୟ ସୁଦଂ ୱାଲବୀଜନିୟା ବୀଜିୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ସକଲସେତେନ ଚତୂହି ୱଳୱାହି ୟୁତ୍ତରଥେନ ।
ରଥୋ ଚ ନାମେସୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି – ୟୋଧରଥୋ, ଅଲଙ୍କାରରଥୋତି । ତତ୍ଥ ୟୋଧରଥୋ ଚତୁରସ୍ସସଣ୍ଠାନୋ ହୋତି ନାତିମହା, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱା ଜନାନଂ ଗହଣସମତ୍ଥୋ । ଅଲଙ୍କାରରଥୋ ମହା ହୋତି, ଦୀଘତୋ ଦୀଘୋ, ପୁଥୁଲତୋ ପୁଥୁଲୋ । ତତ୍ଥ ଛତ୍ତଗ୍ଗାହକୋ ୱାଲବୀଜନିଗ୍ଗାହକୋ ତାଲୱଣ୍ଟଗ୍ଗାହକୋତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ସୁଖେନ ଠାତୁଂ ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ୱା ନିପଜ୍ଜିତୁଂ ୱା ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ଅଲଙ୍କାରରଥୋୟେୱ । ସୋ ସବ୍ବୋ ସଚକ୍କପଞ୍ଜରକୁବ୍ବରୋ ରଜତପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ୱଳୱା ପକତିୟା ସେତୱଣ୍ଣାୱ । ପସାଧନମ୍ପି ତାଦିସଂ ରଜତମୟଂ ଅହୋସି । ରସ୍ମିୟୋପି ରଜତପନାଳି ସୁପରିକ୍ଖିତ୍ତା । ପତୋଦଲଟ୍ଠିପି ରଜତପରିକ୍ଖିତ୍ତା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ସେତୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସେତଂୟେୱ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗମକାସି, ସେତୱିଲେପନଂ ୱିଲିମ୍ପି, ସେତମାଲଂ ପିଲନ୍ଧି, ଦସସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକା, କଣ୍ଣେସୁ କୁଣ୍ଡଲାନୀତି ଏୱମାଦିଅଲଙ୍କାରୋପିସ୍ସ ରଜତମୟୋୱ ଅହୋସି । ପରିୱାରବ୍ରାହ୍ମଣାପିସ୍ସ ଦସସହସ୍ସମତ୍ତା ତଥେୱ ସେତୱତ୍ଥୱିଲେପନମାଲାଲଙ୍କାରା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସେତେନ ୱଳୱାଭିରଥେନା’’ତି ।
ସାୱତ୍ଥିୟା ନିୟ୍ୟାତୀତି ସୋ କିର ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଏକୱାରଂ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋତି । ଇତୋ ଏତ୍ତକେହି ଦିୱସେହି ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରିସ୍ସତୀତି ପୁରେତରମେୱ ଘୋସନା କରୀୟତି; ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟେ ନଗରତୋ ନ ପକ୍କନ୍ତା, ତେ ନ ପକ୍କମନ୍ତି । ୟେ ପକ୍କନ୍ତା, ତେପି, ‘‘ପୁଞ୍ଞୱତୋ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଂ ଦିୱସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନଗରଂ ଅନୁୱିଚରତି, ତଦା ପାତୋୱ ନଗରୱୀଥିୟୋ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱାଲିକଂ ଓକିରିତ୍ୱା ଲାଜପଞ୍ଚମେହି ପୁପ୍ଫେହି ଅଭିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଠପେତ୍ୱା କଦଲିୟୋ ଚ ଧଜେ ଚ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ଧୂପିତୱାସିତଂ କରୋନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପାତୋୱ ସୀସଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପୁରେଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସେତୱତ୍ଥାଦୀହି ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ରଥଂ ଅଭିରୁହତି । ଅଥ ନଂ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସବ୍ବସେତୱତ୍ଥୱିଲେପନମାଲାଲଙ୍କାରା ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ପରିୱାରେନ୍ତି; ତତୋ ମହାଜନସ୍ସ ସନ୍ନିପାତନତ୍ଥଂ ପଠମଂୟେୱ ତରୁଣଦାରକାନଂ ଫଲାଫଲାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ମାସକରୂପାନି; ତଦନନ୍ତରଂ କହାପଣେ ୱିକିରନ୍ତି; ମହାଜନା ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ଉକ୍କୁଟ୍ଠିୟୋ ଚେୱ ଚେଲୁକ୍ଖେପା ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମଙ୍ଗଲିକସୋୱତ୍ଥିକାଦୀସୁ ମଙ୍ଗଲାନି ଚେୱ ସୁୱତ୍ଥିୟୋ ଚ କରୋନ୍ତେସୁ ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟା ନଗରଂ ଅନୁୱିଚରତି । ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତା ମନୁସ୍ସା ଏକଭୂମକାଦିପାସାଦେ ଆରୁୟ୍ହ ସୁକପତ୍ତସଦିସାନି ୱାତପାନକୱାଟାନି ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ଅତ୍ତନୋ ୟସସିରିସମ୍ପତ୍ତିୟା ନଗରଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ୱିୟ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରାଭିମୁଖୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟା ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ।
ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଲୋତିକଂ ପରିବ୍ବାଜକନ୍ତି ପିଲୋତିକାତି ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱୋହାରୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମଂ ପରିବ୍ବାଜକଂ । ସୋ କିର ପରିବ୍ବାଜକୋ ଦହରୋ ପଠମୱୟେ ଠିତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ, ପାତୋୱ ତଥାଗତସ୍ସ ଚେୱ ମହାଥେରାନଞ୍ଚ ଉପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ତିଦଣ୍ଡକୁଣ୍ଡିକାଦିପରିକ୍ଖାରଂ ଆଦାୟ ଜେତୱନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନଗରାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ତଂ ଏସ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଏତଦୱୋଚାତି ଅନୁକ୍କମେନ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଏତଂ, ‘‘ହନ୍ଦ କୁତୋ ନୁ ଭୱଂ ୱଚ୍ଛାୟନୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଗୋତ୍ତଂ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ପଣ୍ଡିତୋ ମଞ୍ଞେତି ଭୱଂ ୱଚ୍ଛାୟନୋ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପଣ୍ଡିତୋତି ମଞ୍ଞତି, ଉଦାହୁ ନୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
କୋ ଚାହଂ, ଭୋତି, ଭୋ, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ଜାନନେ ଅହଂ କୋ ନାମ ? କୋ ଚ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ଜାନିସ୍ସାମୀତି କୁତୋ ଚାହଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ଜାନିସ୍ସାମି, କେନ କାରଣେନ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ? ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଅତ୍ତନୋ ଅଜାନନଭାୱଂ ଦୀପେତି। ସୋପି ନୂନସ୍ସ ତାଦିସୋୱାତି ୟୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ଜାନେୟ୍ୟ, ସୋପି ନୂନ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ତାଦିସୋ ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ସିନେରୁଂ ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ୱା ପଥୱିଂ ୱା ଆକାସଂ ୱା ପମେତୁକାମେନ ତପ୍ପମାଣୋୱ ଦଣ୍ଡୋ ୱା ରଜ୍ଜୁ ୱା ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପଞ୍ଞଂ ଜାନନ୍ତେନପି ତସ୍ସ ଞାଣସଦିସମେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦୀପେତି । ଆଦରୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଆମେଡିତଂ କତଂ । ଉଳାରାୟାତି ଉତ୍ତରାୟ ସେଟ୍ଠାୟ । କୋ ଚାହଂ, ଭୋତି, ଭୋ, ଅହଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପସଂସନେ କୋ ନାମ ? କୋ ଚ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପସଂସିସ୍ସାମୀତି କେନ କାରଣେନ ପସଂସିସ୍ସାମି ? ପସତ୍ଥପସତ୍ଥୋତି ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ଉତ୍ତରିତରେହି ସବ୍ବଲୋକପସତ୍ଥେହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହେୱ ପସତ୍ଥୋ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ପସଂସନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ହି ଚମ୍ପକପୁପ୍ଫଂ ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲଂ ୱା ପଦୁମଂ ୱା ଲୋହିତଚନ୍ଦନଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସିରିୟାୱ ପାସାଦିକଞ୍ଚେୱ ସୁଗନ୍ଧଞ୍ଚ, ନ ତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକେହି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧେହି ଥୋମନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ମଣିରତନଂ ୱା ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଲୋକେନେୱ ଓଭାସତି, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ଓଭାସନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସବ୍ବଲୋକପସତ୍ଥେହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହେୱ ପସତ୍ଥୋ ଥୋମିତୋ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ସେଟ୍ଠତଂ ପାପିତୋ, ନ ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ପସଂସନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ପସତ୍ଥେହି ୱା ପସତ୍ଥୋତିପି ପସତ୍ଥପସତ୍ଥୋ ।
କେ ପସତ୍ଥା ନାମ ? ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ କାସିକୋସଲୱାସିକେହି ପସତ୍ଥୋ, ବିମ୍ବିସାରୋ ଅଙ୍ଗମଗଧୱାସୀହି । ୱେସାଲିକା ଲିଚ୍ଛୱୀ ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠୱାସୀହି ପସତ୍ଥା । ପାୱେୟ୍ୟକା ମଲ୍ଲା, କୋସିନାରକା ମଲ୍ଲା, ଅଞ୍ଞେପି ତେ ତେ ଖତ୍ତିୟା ତେହି ତେହି ଜାନପଦେହି ପସତ୍ଥା । ଚଙ୍କୀଆଦୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣେହି, ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ ଉପାସକା ଅନେକସତେହି ଉପାସକଗଣେହି, ୱିସାଖାଦୟୋ ଉପାସିକା ଅନେକସତାହି ଉପାସିକାହି, ସକୁଲୁଦାୟିଆଦୟୋ ପରିବ୍ବାଜକା ଅନେକେହି ପରିବ୍ବାଜକସତେହି, ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାଥେରିଆଦିକା ମହାସାୱିକା ଅନେକେହି ଭିକ୍ଖୁନିସତେହି, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାଦୟୋ ମହାସାୱକା ଅନେକସତେହି ଭିକ୍ଖୂହି, ସକ୍କାଦୟୋ ଦେୱା ଅନେକସହସ୍ସେହି ଦେୱେହି, ମହାବ୍ରହ୍ମାଦୟୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଅନେକସହସ୍ସେହି ବ୍ରହ୍ମେହି ପସତ୍ଥା । ତେ ସବ୍ବେପି ଦସବଲଂ ଥୋମେନ୍ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ପସଂସନ୍ତୀତି ଭଗୱା ‘‘ପସତ୍ଥପସତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅତ୍ଥୱସନ୍ତି ଅତ୍ଥାନିସଂସଂ । ଅଥସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦକାରଣଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭୋ, କୁସଲୋ ନାଗୱନିକୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନାଗୱନିକୋତି ନାଗୱନୱାସିକୋ ଅନୁଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋ ପୁରିସୋ । ପରତୋ ପନ ଉଗ୍ଗହିତସିପ୍ପୋ ପୁରିସୋ ନାଗୱନିକୋତି ଆଗତୋ । ଚତ୍ତାରି ପଦାନୀତି ଚତ୍ତାରି ଞାଣପଦାନି ଞାଣୱଲଞ୍ଜାନି, ଞାଣେନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୮୯.ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତେତିଆଦୀସୁ ପଣ୍ଡିତେତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତେ । ନିପୁଣେତି ସଣ୍ହେ ସୁଖୁମବୁଦ୍ଧିନୋ, ସୁଖୁମଅତ୍ଥନ୍ତରପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥେ । କତପରପ୍ପୱାଦେତି ୱିଞ୍ଞାତପରପ୍ପୱାଦେ ଚେୱ ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ କତୱାଦପରିଚୟେ ଚ । ୱାଲୱେଧିରୂପେତି ୱାଲୱେଧିଧନୁଗ୍ଗହସଦିସେ । ତେ ଭିନ୍ଦନ୍ତା ମଞ୍ଞେ ଚରନ୍ତୀତି ୱାଲୱେଧି ୱିୟ ୱାଲଂ ସୁଖୁମାନିପି ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାଗତେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତା ୱିୟ ଚରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଦୁପଦମ୍ପି ତିପଦମ୍ପି ଚତୁପ୍ପଦମ୍ପି ପଞ୍ହଂ କରୋନ୍ତି । ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମାତି ଦୋସଂ ଆରୋପେସ୍ସାମ । ନ ଚେୱ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି; କସ୍ମା ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ? ଭଗୱା କିର ପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତି, ତତୋ ପସ୍ସତି – ‘‘ଇମେ ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତା ଗୁଳ୍ହଂ ରହସ୍ସଂ ପଞ୍ହଂ ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆଗତା’’ତି । ସୋ ତେହି ଅପୁଟ୍ଠୋୟେୱ ଏୱରୂପେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛାୟ ଏତ୍ତକା ଦୋସା, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏତ୍ତକା, ଅତ୍ଥେ ପଦେ ଅକ୍ଖରେ ଏତ୍ତକାତି ଇମେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି, ଇତି ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆନୀତେ ପଞ୍ହେ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତା ‘‘ସେୟ୍ୟୋ ୱତ ନୋ, ୟେ ମୟଂ ଇମେ ପଞ୍ହେ ନ ପୁଚ୍ଛିମ୍ହା, ସଚେ ହି ମୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେୱ ନୋ କତ୍ୱା ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତମନା ଭୱନ୍ତି ।
ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତା ପରିସଂ ମେତ୍ତାୟ ଫରନ୍ତି, ମେତ୍ତାଫରଣେନ ଦସବଲେ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି, ବୁଦ୍ଧା ଚ ନାମ ରୂପଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା ମଧୁରସ୍ସରା ମୁଦୁଜିୱ୍ହା ସୁଫୁସିତଦନ୍ତାୱରଣା ଅମତେନ ହଦୟଂ ସିଞ୍ଚନ୍ତା ୱିୟ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି । ତତ୍ର ନେସଂ ମେତ୍ତାଫରଣେନ ପସନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଏୱରୂପଂ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝକଥଂ ଅମୋଘକଥଂ ନିୟ୍ୟାନିକକଥଂ କଥେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ପଚ୍ଚନୀକଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହିତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପସନ୍ନଭାୱେନେୱ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସେନ । ସାୱକା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସରଣଗମନୱସେନ ସାୱକା ହୋନ୍ତି । ତଦନୁତ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ, ତଦତ୍ଥାୟ ହି ତେ ପବ୍ବଜନ୍ତି । ମନଂ ୱତ, ଭୋ, ଅନସ୍ସାମାତି, ଭୋ, ସଚେ ମୟଂ ନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ, ଇମିନା ଥୋକେନ ଅନୁପସଙ୍କମନମତ୍ତେନ ଅପୟିରୁପାସନମତ୍ତେନେୱ ନଟ୍ଠା ଭୱେୟ୍ୟାମ । ଉପସଙ୍କମନମତ୍ତକେନ ପନମ୍ହା ନ ନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅସ୍ସମଣାୱ ସମାନାତିଆଦୀସୁ ପାପାନଂ ଅସମିତତ୍ତା ଅସ୍ସମଣାୱ। ଅବାହିତତ୍ତା ଚ ପନ ଅବ୍ରାହ୍ମଣାୱ। କିଲେସାରୀନଂ ଅହତତ୍ତା ଅନରହନ୍ତୋୟେୱ ସମାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୯୦.ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଉଦାହାରଂ ଉଦାହରି । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲଂ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଅୱସେକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଓଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେୱ ୟଂ ପୀତିମୟଂ ୱଚନଂ ହଦୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଧିକଂ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମତି, ତଂ ଉଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପଂ ପୀତିମୟଂ ୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହତ୍ଥିପଦୋପମୋତି ହତ୍ଥିପଦଂ ଉପମା ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ହତ୍ଥିପଦୋପମୋ । ସୋ ନ ଏତ୍ତାୱତା ୱିତ୍ଥାରେନ ପରିପୂରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନାଗୱନିକୋତି ଉଗ୍ଗହିତହତ୍ଥିସିପ୍ପୋ ହତ୍ଥିୱନଚାରିକୋ । ଅଥ କସ୍ମା ଇଧ କୁସଲୋତି ନ ୱୁତ୍ତୋତି ? ପରତୋ ‘‘ୟୋ ହୋତି କୁସଲୋ’’ତି ୱିଭାଗଦସ୍ସନତୋ । ୟୋ ହି କୋଚି ପୱିସତି, ୟୋ ପନ କୁସଲୋ ହୋତି, ସୋ ନେୱ ତାୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଇଧ କୁସଲୋତି ଅୱତ୍ୱା ପରତୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୨୯୧.ୱାମନିକାତି ରସ୍ସା ଆୟାମତୋପି ନ ଦୀଘା ମହାକୁଚ୍ଛିହତ୍ଥିନିୟୋ । ଉଚ୍ଚା ଚ ନିସେୱିତନ୍ତି ସତ୍ତଟ୍ଠରତନୁବ୍ବେଧେ ୱଟରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଖନ୍ଧପ୍ପଦେସେ ଘଂସିତଟ୍ଠାନଂ । ଉଚ୍ଚା କାଳାରିକାତି ଉଚ୍ଚା ଚ ୟଟ୍ଠିସଦିସପାଦା ହୁତ୍ୱା, କାଳାରିକା ଚ ଦନ୍ତାନଂ କଳାରତାୟ । ତାସଂ କିର ଏକୋ ଦନ୍ତୋ ଉନ୍ନତୋ ହୋତି, ଏକୋ ଓନତୋ । ଉଭୋପି ଚ ୱିରଳା ହୋନ୍ତି, ନ ଆସନ୍ନା । ଉଚ୍ଚାଚ ଦନ୍ତେହି ଆରଞ୍ଜିତାନୀତି ସତ୍ତଟ୍ଠରତନୁବ୍ବେଧେ ୱଟରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଖନ୍ଧପ୍ପଦେସେ ଫରସୁନା ପହତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ଦାଟ୍ଠାହି ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ । ଉଚ୍ଚା କଣେରୁକା ନାମାତି ଉଚ୍ଚା ଚ ୟଟ୍ଠିସଦିସଦୀଘପାଦା ହୁତ୍ୱା, କଣେରୁକା ଚ ଦନ୍ତାନଂ କଣେରୁତାୟ, ତା କିର ମକୁଳଦାଠା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା କଣେରୁକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୋ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୋ ନାଗୱନିକୋ ୟସ୍ସ ୱତାହଂ ନାଗସ୍ସ ଅନୁପଦଂ ଆଗତୋ, ଅୟମେୱ ସୋ, ନ ଅଞ୍ଞୋ । ୟଞ୍ହି ଅହଂ ପଠମଂ ପଦଂ ଦିସ୍ୱା ୱାମନିକାନଂ ପଦଂ ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନିଟ୍ଠଂ ନ ଗତୋ, ୟମ୍ପି ତତୋ ଓରଭାଗେ ଦିସ୍ୱା କାଳାରିକାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, କଣେରୁକାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନିଟ୍ଠଂ ନ ଗତୋ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଇମସ୍ସେୱ ମହାହତ୍ଥିନୋ ପଦନ୍ତି ମହାହତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ନାଗୱନଂ ୱିୟ ହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନା ଧମ୍ମଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । କୁସଲୋ ନାଗୱନିକୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ; ମହାନାଗୋ ୱିୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ; ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିପଦଂ ୱିୟ ଝାନାଭିଞ୍ଞା । ନାଗୱନିକସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହତ୍ଥିପଦଂ ଦିସ୍ୱାପି ୱାମନିକାନଂ ପଦଂ ଭୱିସ୍ସତି, କାଳାରିକାନଂ କଣେରୁକାନଂ ପଦଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତଭାୱୋ ୱିୟ ୟୋଗିନୋ, ଇମା ଝାନାଭିଞ୍ଞା ନାମ ବାହିରକପରିବ୍ବାଜକାନମ୍ପି ସନ୍ତୀତି ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତଭାୱୋ । ନାଗୱନିକସ୍ସ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ ପଦଂ ଇମସ୍ସେୱ ମହାହତ୍ଥିନୋ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସାତି ମହାହତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ନିଟ୍ଠଙ୍ଗମନଂ ୱିୟ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱାୱ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗମନଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱାପି କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଅନୁକ୍କମାଗତଂ ପନ ପାଳିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଧେୱ କତଂ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଦେସାପଦେସେ ନିପାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ଥଚି ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୯) । କତ୍ଥଚି ସାସନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । କତ୍ଥଚି ଓକାସଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋ ।
ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) ।
କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସଂ ପୱାରିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) । ଇଧ ପନ ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ତଥାଗତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅରହଂ…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ତଥାଗତସଦ୍ଦୋ ମୂଲପରିୟାୟେ, ଅରହନ୍ତିଆଦୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତା । ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଲୋକୋତି ଓକାସଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋତି ତିୱିଧୋ । ଇଧ ପନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସତ୍ତଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚ ତଥାଗତୋ ନ ଦେୱଲୋକେ, ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ, ମନୁସ୍ସଲୋକେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମନୁସ୍ସଲୋକେପି ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ । ତତ୍ରାପି ନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ, ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଗଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ । ତସ୍ସାପରେନ ମହାସାଲୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲୱତୀ ନାମ ନଦୀ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସେତକଣ୍ଣିକଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଥୂଣଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉସିରଦ୍ଧଜୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଆୟାମତୋ ତିୟୋଜନସତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୟୋଜନସତେ ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତେ ମଜ୍ଝିମପଦେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତଥାଗତୋୱ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅଗ୍ଗସାୱକା ଅସୀତି ମହାଥେରା ବୁଦ୍ଧମାତା ବୁଦ୍ଧପିତା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ଅଞ୍ଞେ ଚ ସାରପ୍ପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ଏତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଥାଗତୋ ସୁଜାତାୟ ଦିନ୍ନମଧୁପାୟସଭୋଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ମହାଭିନିକ୍ଖମନତୋ ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ତୁସିତଭୱନତୋ ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ଇଧ ସବ୍ବପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଲୋକଂ, ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସଦେୱକନ୍ତି ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକଂ । ଏୱଂ ସହ ମାରେନ ସମାରକଂ। ସହ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସବ୍ରହ୍ମକଂ। ସହ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ। ପଜାତତ୍ତା ପଜା, ତଂ ପଜଂ। ସହ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ। ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ । ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ । ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ । ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋୱ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଦେୱଲୋକୋ ଗହିତୋ । ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ । ସବ୍ରହ୍ମକଗ୍ଗହଣେନ ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ । ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁପରିସୱସେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା ।
ଅପିଚେତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସବ୍ବସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତଭାୱମାହ । ତତୋ ୟେସଂ ଅହୋସି – ‘‘ମାରୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ ୱସୱତ୍ତୀ । କିଂ ସୋପି ଏତେନ ସଚ୍ଛିକତୋ’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସମାରକନ୍ତି ଆହ । ୟେସଂ ପନ ଅହୋସି – ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ, ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଦ୍ୱୀହି…ପେ॰… ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । କିଂ ସୋପି ସଚ୍ଛିକତୋ’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସବ୍ରହ୍ମକନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ୟେ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, କିଂ ତେପି ସଚ୍ଛିକତା’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମନ୍ତୋ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପଜନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠୁକ୍କଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଛିକତଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଅଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱେ ଅୱସେସମନୁସ୍ସେ ଚ ଉପାଦାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସେସସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସଦେୱମନୁସ୍ସନ୍ତି ଆହ । ଅୟମେତ୍ଥ ଭାୱାନୁକ୍କମୋ । ପୋରାଣା ପନାହୁ – ସଦେୱକନ୍ତି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ସମାରକନ୍ତି ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ସବ୍ରହ୍ମକନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ତୀହାକାରେହି ତୀସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପେତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପରିୟାଦିୟନ୍ତୋ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପଜଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ତେନ ତେନାକାରେନ ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ।
ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀତି ସୟନ୍ତି ସାମଂ ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଏତେନ ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ ହୋତି । ପୱେଦେତୀତି ବୋଧେତି ୱିଞ୍ଞାପେତି ପକାସେତି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ହିତ୍ୱାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତି । ଆଦିମ୍ହିପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତି । ମଜ୍ଝେପି… ପରିୟୋସାନେପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ, ଅତ୍ଥି ସାସନସ୍ସ । ଦେସନାୟ ତାୱ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପି ଗାଥାୟ ପଠମପାଦୋ ଆଦି ନାମ, ତତୋ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝଂ ନାମ, ଅନ୍ତେ ଏକୋ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନମାଦି, ଇଦମୱୋଚାତି ପରିୟୋସାନଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରା ମଜ୍ଝଂ । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମାନୁସନ୍ଧି ଆଦି, ଅନ୍ତେ ଅନୁସନ୍ଧି ପରିୟୋସାନଂ, ମଜ୍ଝେ ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂ ୱା ମଜ୍ଝମେୱ । ସାସନସ୍ସ ପନ ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା ଆଦି ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) । ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ ନାମ, ଫଲଞ୍ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ । ‘‘ଏତଦତ୍ଥମିଦଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମେତଂ ସାରଂ, ଏତଂ ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୪) ହି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିବ୍ବାନୋଗଧଞ୍ହି, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ନିବ୍ବାନପରାୟଣଂ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬) ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ମଗ୍ଗଂ ପରିୟୋସାନେ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଧମ୍ମକଥିକୋ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ –
‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ, ମଜ୍ଝେ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭାୱୟେ ।
ପରିୟୋସାନମ୍ହି ନିବ୍ବାନଂ, ଏସା କଥିକସଣ୍ଠିତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) ।
ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟସ୍ସ ହି ୟାଗୁଭତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିୱଣ୍ଣନା ନିସ୍ସିତା ଦେସନା ହୋତି, ନ ସୋ ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତି । ଭଗୱା ପନ ତଥାରୂପଂ ଦେସନଂ ପହାୟ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିନିସ୍ସିତଂ ଦେସନଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ପନ ଦେସନା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିୟୁତ୍ତା ୱା ସବ୍ବନିରୋଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ସବ୍ବୱିସ୍ସଟ୍ଠସବ୍ବନିଗ୍ଗହୀତବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା, ତସ୍ସ ଦମିଳକିରାସୱରାଦିମିଲକ୍ଖୂନଂ ଭାସା ୱିୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ଅଭାୱତୋ ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ ଦେସନା ହୋତି । ଭଗୱା ପନ –
‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ, ଗରୁକଂ ଲହୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।
ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୯୦) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅମକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲନ୍ତି ସକଲାଧିୱଚନଂ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅନୂନାଧିକୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସକଲପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ଦେସେତି, ଏକଦେସନାପି ଅପରିପୁଣ୍ଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ । ୟୋ ହି ଇଦଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭଂ ୱା ସକ୍କାରଂ ୱା ଲଭିସ୍ସାମୀତି ଦେସେତି, ତସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଦେସନା ହୋତି । ଭଗୱା ପନ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖୋ ହିତଫରଣେନ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସକଲସାସନଂ । ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସକଲସାସନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ଚରିୟଂ । ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସମ୍ପଦଂ ଧମ୍ମଂ । ସୁଣାତି ଗହପତି ୱାତି କସ୍ମା ପଠମଂ ଗହପତିଂ ନିଦ୍ଦିସତୀତି ? ନିହତମାନତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଚ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଖତ୍ତିୟକୁଲତୋ ପବ୍ବଜିତା ଜାତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ କରୋନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ମନ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ କରୋନ୍ତି । ହୀନଜଚ୍ଚକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ଅତ୍ତନୋ ୱିଜାତିତାୟ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଗହପତିଦାରକା ପନ କଚ୍ଛେହି ସେଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତେହି ପିଟ୍ଠିୟା ଲୋଣଂ ପୁପ୍ଫମାନାୟ ଭୂମିଂ କସିତ୍ୱା ନିହତମାନଦପ୍ପା ହୋନ୍ତି । ତେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମାନଂ ୱା ଦପ୍ପଂ ୱା ଅକତ୍ୱା ୟଥାବଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ସକ୍କୋନ୍ତି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ । ଇତରେହି ଚ କୁଲେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ବହୁକା, ଗହପତିକାୱ ବହୁକା, ଇତି ନିହତମାନତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଚ ପଠମଂ ଗହପତିଂ ନିଦ୍ଦିସତୀତି ।
ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱାତି ଇତରେସଂ ୱା କୁଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ । ପଚ୍ଚାଜାତୋତି ପତିଜାତୋ । ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସାମିମ୍ହି ତଥାଗତେ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ଭଗୱା’’ତି ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋତି ସଚେପି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥେ ଘରେ ୟୋଜନସତନ୍ତରେପି ୱା ଦ୍ୱେ ଜାୟମ୍ପତିକା ୱସନ୍ତି, ତଥାପି ନେସଂ ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଘରାୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋୟେୱ । ରଜୋପଥୋତି ରାଗରଜାଦୀନଂ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଗମନପଥୋତିପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ଅବ୍ଭୋକାସୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭୋକାସୋ। ପବ୍ବଜିତୋ ହି କୂଟାଗାରରତନପାସାଦଦେୱୱିମାନାଦୀସୁ ପିହିତଦ୍ୱାରୱାତପାନେସୁ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେସୁ ୱସନ୍ତୋପି ନେୱ ଲଗ୍ଗତି ନ ସଜ୍ଜତି ନ ବଜ୍ଝତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି । ଅପିଚ ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ କୁସଲକିରିୟାୟ ଓକାସାଭାୱତୋ । ରଜୋପଥୋ ଅସଂୱୁତସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ରଜାନଂ କିଲେସରଜାନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନତୋ । ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା କୁସଲକିରିୟାୟ ୟଥାସୁଖଂ ଓକାସସବ୍ଭାୱତୋ ।
ନୟିଦଂ ସୁକରଂ…ପେ॰… ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପକଥା – ୟଦେତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଏକଦିୱସମ୍ପି ଚ କିଲେସମଲେନ ଅମଲିନଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସଙ୍ଖଲିଖିତଂ ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସଂ ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗଂ ଚରିତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ନ ସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ । ୟଂନୂନାହଂ କେସେ ଚ ମସ୍ସୁଞ୍ଚ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟରସପୀତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପରିଦହିତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଅଗାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନଗାରିୟାତି ଞାତବ୍ବା, ତଂ ଅନଗାରିୟଂ । ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ । ଅପ୍ପଂ ୱାତି ସହସ୍ସତୋ ହେଟ୍ଠା ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅପ୍ପୋ ନାମ ହୋତି, ସହସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହା । ଆବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଞାତି ଏୱ ପରିୱଟ୍ଟୋ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟୋ। ସୋ ୱୀସତିୟା ହେଟ୍ଠା ଅପ୍ପୋ ହୋତି, ୱୀସତିୟା ପଟ୍ଠାୟ ମହା ।
୨୯୨.ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋତି ୟା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଧିସୀଲସଙ୍ଖାତା ସିକ୍ଖା, ତଞ୍ଚ, ୟତ୍ଥ ଚେତେ ସହ ଜୀୱନ୍ତି ଏକଜୀୱିକା ସଭାଗୱୁତ୍ତିନୋ ହୋନ୍ତି, ତଂ ଭଗୱତା ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସଙ୍ଖାତଂ ସାଜୀୱଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖନଭାୱେନ ସମାପନ୍ନୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାସାଜୀୱସମାପନ୍ନୋ । ସମାପନ୍ନୋତି ସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତୋ, ସାଜୀୱଞ୍ଚ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ଉପଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣାତିପାତଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁ ପାଣାତିପାତାଦିକଥା ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତା ଏୱ । ପହାୟାତି ଇମଂ ପାଣାତିପାତଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା । ପଟିୱିରତୋ ହୋତୀତି ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଓରତୋ ୱିରତୋୱ ହୋତି । ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋତି ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଆଦାୟ ଅୱତ୍ତନତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ଚେୱ ନିକ୍ଖିତ୍ତସତ୍ଥୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅୱସେସଂ ଉପକରଣଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିହିଂସନଭାୱତୋ ସତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠୱାସିଂ ୱା ପିପ୍ଫଲକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ନ ତଂ ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ । ତସ୍ମା ନିହିତଦଣ୍ଡୋ ନିହିତସତ୍ଥୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ଲଜ୍ଜୀତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣାୟ ଲଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୟାପନ୍ନୋତି ଦୟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନୋ । ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପକୋ । ତାୟ ଦୟାପନ୍ନତାୟ ସବ୍ବେସଂ ପାଣଭୂତାନଂ ହିତଚିତ୍ତକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରତୀତି ଇରିୟତି ପାଲେତି ।
ଦିନ୍ନମେୱ ଆଦିୟତୀତି ଦିନ୍ନାଦାୟୀ। ଚିତ୍ତେନପି ଦିନ୍ନମେୱ ପଟିକଙ୍ଖତୀତି ଦିନ୍ନପାଟିକଙ୍ଖୀ। ଥେନେତୀତି ଥେନୋ । ନ ଥେନେନ ଅଥେନେନ। ଅଥେନତ୍ତାୟେୱ ସୁଚିଭୂତେନ । ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ତଭାୱେନ, ଅଥେନଂ ସୁଚିଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଆଚାରଂ ଚରତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ଆରାଚାରୀତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋ ଦୂରଚାରୀ । ମେଥୁନାତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ସଦିସତ୍ତା ମେଥୁନକାତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେହି ପଟିସେୱିତବ୍ବତୋ ମେଥୁନାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା । ଗାମଧମ୍ମାତି ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମା ।
ସଚ୍ଚଂ ୱଦତୀତି ସଚ୍ଚୱାଦୀ। ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତି ଘଟେତୀତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ, ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମୁସା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ପୁରିସୋ କଦାଚି ମୁସା ୱଦତି, କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦେନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଚେନ ନ ଘଟୀୟତି। ତସ୍ମା ନ ସୋ ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ, ଜୀୱିତହେତୁପି ମୁସାୱାଦଂ ଅୱତ୍ୱା ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତିୟେୱାତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ । ଥେତୋତି ଥିରୋ, ଥିରକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ, ଥୁସରାସିମ୍ହି ନିଖାତଖାଣୁ ୱିୟ, ଅସ୍ସପିଟ୍ଠେ ଠପିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡମିୱ ଚ ନ ଥିରକଥୋ ହୋତି । ଏକୋ ପାସାଣଲେଖା ୱିୟ ଇନ୍ଦଖିଲୋ ୱିୟ ଚ ଥିରକଥୋ ହୋତି; ଅସିନା ସୀସେ ଛିଜ୍ଜନ୍ତେପି ଦ୍ୱେ କଥା ନ କଥେତି; ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଥେତୋ। ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକୋ, ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକୋ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ୟଦି ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ପମାଣଂ, ଇଦାନି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟିକୋ । ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସାତି ତାୟ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଲୋକଂ ନ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମେସଂ ଭେଦାୟାତି ୟେସଂ ଇତୋ ସୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ, ତେସଂ ଭେଦାୟ । ଭିନ୍ନାନଂ ୱା ସନ୍ଧାତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ମିତ୍ତାନଂ ୱା ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକାଦୀନଂ ୱା କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ଭିନ୍ନାନଂ ଏକମେକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଈଦିସେ କୁଲେ ଜାତାନଂ ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଇଦଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ସନ୍ଧାନଂ କତ୍ତା । ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ସନ୍ଧାନାନୁପ୍ପଦାତା, ଦ୍ୱେ ଜନେ ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପେ କୁଲେ ଜାତାନଂ ଏୱରୂପେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗୋ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ସମଗ୍ଗାରାମୋ। ୟତ୍ଥ ସମଗ୍ଗା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱସିତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମଗ୍ଗରାମୋ’’ତିପି ପାଳି, ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗରତୋତି ସମଗ୍ଗେସୁ ରତୋ, ତେ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱାପି ସୁତ୍ୱାପି ନନ୍ଦତୀତି ସମଗ୍ଗନନ୍ଦୀ । ସମଗ୍ଗକରଣିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ୟା ୱାଚା ସତ୍ତେ ସମଗ୍ଗେୟେୱ କରୋତି, ତଂ ସାମଗ୍ଗିଗୁଣପରିଦୀପକମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ଇତରନ୍ତି ।
ନେଲାତି ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ନାସ୍ସା ଏଲନ୍ତି ନେଲା, ନିଦ୍ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନେଲଂ ୱିୟ । କଣ୍ଣସୁଖାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ କଣ୍ଣାନଂ ସୁଖା, ସୂଚିୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ କଣ୍ଣସୂଲଂ ନ ଜନେତି । ଅତ୍ଥମଧୁରତାୟ ସକଲସରୀରେ କୋପଂ ଅଜନେତ୍ୱା ପେମଂ ଜନେତୀତି ପେମନୀୟା। ହଦୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅପଟିହଞ୍ଞମାନା ସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତୀତି ହଦୟଙ୍ଗମା। ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପୁରେ ଭୱାତି ପୋରୀ, ପୁରେ ସଂୱଦ୍ଧନାରୀ ୱିୟ ସୁକୁମାରାତିପି ପୋରୀ, ପୁରସ୍ସ ଏସାତିପି ପୋରୀ, ନଗରୱାସୀନଂ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ। ନଗରୱାସିନୋ ହି ୟୁତ୍ତକଥା ହୋନ୍ତି, ପିତିମତ୍ତଂ ପିତାତି, ମାତିମତ୍ତଂ ମାତାତି, ଭାତିମତ୍ତଂ ଭାତାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱରୂପୀ କଥା ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ କନ୍ତା ହୋତୀତି ବହୁଜନକନ୍ତା। କନ୍ତଭାୱେନେୱ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ମନାପା ଚିତ୍ତୱୁଦ୍ଧିକରାତି ବହୁଜନମନାପା।
କାଲେନ ୱଦତୀତି କାଲୱାଦୀ, ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ସଭାୱମେୱ ୱଦତୀତି ଭୂତୱାଦୀ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୱାଦୀ। ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଧମ୍ମୱାଦୀ। ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୱିନୟୱାଦୀ। ନିଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଠପନୋକାସୋ, ନିଧାନମସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ନିଧାନୱତୀ, ହଦୟେ ନିଧାତବ୍ବ ୟୁତ୍ତୱାଚଂ ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନାତି ଏୱରୂପିଂ ଭାସମାନୋପି ଚ ‘‘ଅହଂ ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଅକାଲେନ ଭାସତି, ୟୁତ୍ତକାଲଂ ପନ ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାପଦେସନ୍ତି ସଉପମଂ, ସକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟନ୍ତୱତିନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥାସ୍ସା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଅନେକେହିପି ନୟେହି ୱିଭଜନ୍ତେନ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ, ୟଂ ୱା ସୋ ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ତେନ ଅତ୍ଥେନ ସଂହିତତ୍ତା ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭାସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୯୩.ବୀଜଗାମଭୂତଗାମସମାରମ୍ଭାତି ମୂଲବୀଜଂ ଖନ୍ଧବୀଜଂ ଫଳୁବୀଜଂ ଅଗ୍ଗବୀଜଂ ବୀଜବୀଜନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସ ବୀଜଗାମସ୍ସ ଚେୱ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନୀଲତିଣରୁକ୍ଖାଦିକସ୍ସ ଭୂତଗାମସ୍ସ ଚ ସମାରମ୍ଭା, ଛେଦନଭେଦନପଚନାଦିଭାୱେନ ୱିକୋପନା ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଭତ୍ତିକୋତି ପାତରାସଭତ୍ତଂ ସାୟମାସଭତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଭତ୍ତାନି । ତେସୁ ପାତରାସଭତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଇତରଂ ମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନ୍ତୋଅରୁଣେନ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋପି ଏକଭତ୍ତିକୋୱ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଭତ୍ତିକୋ’’ତି । ରତ୍ତିୟା ଭୋଜନଂ ରତ୍ତି, ତତୋ ଉପରତୋତି ରତ୍ତୂପରତୋ। ଅତିକ୍କନ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ୟାୱ ସୂରିୟତ୍ଥଂଗମନା ଭୋଜନଂ ୱିକାଲଭୋଜନଂ ନାମ । ତତୋ ୱିରତତ୍ତା ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା। ସାସନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମତ୍ତା ୱିସୂକଂ ପଟାଣୀଭୂତଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିସୂକଦସ୍ସନଂ। ଅତ୍ତନା ନଚ୍ଚନନଚ୍ଚାପନାଦିୱସେନ ନଚ୍ଚା ଚ ଗୀତା ଚ ୱାଦିତା ଚ, ଅନ୍ତମସୋ ମୟୂରନଚ୍ଚନାଦିୱସେନାପି ପୱତ୍ତାନଂ ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱିସୂକଭୂତା ଦସ୍ସନା ଚାତି ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା। ନଚ୍ଚାଦୀନି ହି ଅତ୍ତନା ପୟୋଜେତୁଂ ୱା ପରେହି ପୟୋଜାପେତୁଂ ୱା ପୟୁତ୍ତାନି ପସ୍ସିତୁଂ ୱା ନେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି । ମାଲାଦୀସୁ ମାଲାତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ । ଗନ୍ଧନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତଂ । ୱିଲେପନନ୍ତି ଛୱିରାଗକରଣଂ । ତତ୍ଥ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୋ ଧାରେତି ନାମ । ଊନଟ୍ଠାନଂ ପୂରେନ୍ତୋ ମଣ୍ଡେତି ନାମ । ଗନ୍ଧୱସେନ ଛୱିରାଗୱସେନ ଚ ସାଦିୟନ୍ତୋ ୱିଭୂସେତି ନାମ । ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାରଣଂ । ତସ୍ମା ୟାୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନାୟ ତାନି ମାଲାଧାରଣାଦୀନି ମହାଜନୋ କରୋତି, ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉଚ୍ଚାସୟନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ । ମହାସୟନଂ ଅକପ୍ପିୟତ୍ଥରଣଂ । ତତୋ ପଟିୱିରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ରଜତନ୍ତି କହାପଣୋ ଲୋହମାସକୋ ଜତୁମାସକୋ ଦାରୁମାସକୋତି ୟେ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ସ ଉଭୟସ୍ସପି ପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତୋ, ନେୱ ନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି, ନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସାଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆମକଧଞ୍ଞପଟିଗ୍ଗହଣାତି ସାଲିୱୀହିୟୱଗୋଧୂମକଙ୍ଗୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସତ୍ତୱିଧସ୍ସାପି ଆମକଧଞ୍ଞସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣା । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ, ଆମସନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଆମକମଂସପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଓଦିସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଆମକମଂସମଚ୍ଛାନଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ନୋ ଆମସନଂ ।
ଇତ୍ଥିକୁମାରିକପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥୀତି ପୁରିସନ୍ତରଗତା, ଇତରା କୁମାରିକା ନାମ । ତାସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣମ୍ପି ଆମସନମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟମେୱ । ଦାସିଦାସପଟିଗ୍ଗହଣାତି ଏତ୍ଥ ଦାସିଦାସୱସେନେୱ ତେସଂ ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ‘‘କପ୍ପିୟକାରକଂ ଦମ୍ମି, ଆରାମିକଂ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପନ ୱଟ୍ଟତି । ଅଜେଳକାଦୀସୁ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁପରିୟୋସାନେସୁ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନୟୋ ୱିନୟୱସେନ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୟତ୍ଥ ୱା ଉଭୟମ୍ପି ରୁହତି, ତଂ ଖେତ୍ତଂ। ତଦତ୍ଥାୟ ଅକତଭୂମିଭାଗୋ ୱତ୍ଥୁ। ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ୱାପିତଳାକାଦୀନିପି ସଙ୍ଗହିତାନେୱ । ଦୂତେୟ୍ୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୂତକମ୍ମଂ, ଗିହୀନଂ ପଣ୍ଣଂ ୱା ସାସନଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗମନଂ । ପହିଣଗମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଘରା ଘରଂ ପେସିତସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକଗମନଂ । ଅନୁୟୋଗୋ ନାମ ତଦୁଭୟକରଣଂ, ତସ୍ମା ଦୂତେୟ୍ୟପହିଣଗମନାନଂ ଅନୁୟୋଗାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କୟୱିକ୍କୟାତି କୟା ଚ ୱିକ୍କୟା ଚ । ତୁଲାକୂଟାଦୀସୁ କୂଟନ୍ତି ୱଞ୍ଚନଂ । ତତ୍ଥ ତୁଲାକୂଟଂ ତାୱ ରୂପକୂଟଂ ଅଙ୍ଗକୂଟଂ ଗହଣକୂଟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ରୂପକୂଟଂ ନାମ ଦ୍ୱେ ତୁଲା ସରୂପା କତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମହତିୟା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଖୁଦ୍ଦିକାୟ ଦେତି । ଅଙ୍ଗକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ହତ୍ଥେନ ତୁଲଂ ଅକ୍କମତି, ଦଦନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ । ଗହଣକୂଟଂ ନାମ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମୂଲେ ରଜ୍ଜୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗେ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକୂଟଂ ନାମ ତୁଲଂ ସୁସିରଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅୟଚୁଣ୍ଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ପଚ୍ଛାଭାଗେ କରୋତି, ଦଦନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଭାଗେ । କଂସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣପାତି, ତାୟ ୱଞ୍ଚନଂ କଂସକୂଟଂ। କଥଂ ? ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ତିସ୍ସୋ ଲୋହପାତିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା କରୋତି, ତତୋ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅଦ୍ଧକୁଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାନି କିଣଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଗ୍ଘେ ପୁଚ୍ଛିତେ ସମଗ୍ଘତରଂ ଦାତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ତତୋ ତେହି ‘‘କଥଂ ଇମେସଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାୱୋ ଜାନିତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ – ‘‘ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପାସାଣେ ଘଂସିତ୍ୱା ସବ୍ବା ପାତିୟୋ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।
ମାନକୂଟଂ ନାମ ହଦୟଭେଦସିଖାଭେଦରଜ୍ଜୁଭେଦୱସେନ ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ହଦୟଭେଦୋ ସପ୍ପିତେଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠା ଛିଦ୍ଦେନ ମାନେନ, ‘‘ସଣିକଂ ଆସିଞ୍ଚା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଭାଜନେ ବହୁଂ ପଗ୍ଘରାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି; ଦଦନ୍ତୋ ଛିଦ୍ଦଂ ପିଧାୟ ସୀଘଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେତି । ସିଖାଭେଦୋ ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ତାନି ହି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଣିକଂ ସିଖଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଦଦନ୍ତୋ ୱେଗେନ ପୂରେତ୍ୱା ସିଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଦେତି । ରଜ୍ଜୁଭେଦୋ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁମିନନକାଲେ ଲବ୍ଭତି । ଲଞ୍ଜଂ ଅଲଭନ୍ତା ହି ଖେତ୍ତଂ ଅମହନ୍ତମ୍ପି ମହନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମିନନ୍ତି ।
ଉକ୍କୋଟନାଦୀସୁ ଉକ୍କୋଟନନ୍ତି ସାମିକେ ଅସ୍ସାମିକେ କାତୁଂ ଲଞ୍ଜଗ୍ଗହଣଂ । ୱଞ୍ଚନନ୍ତି ତେହି ତେହି ଉପାୟେହି ପରେସଂ ୱଞ୍ଚନଂ । ତତ୍ରିଦମେକଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ଲୁଦ୍ଦକୋ ମିଗଞ୍ଚ ମିଗପୋତକଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି । ତମେକୋ ଧୁତ୍ତୋ, ‘‘କିଂ, ଭୋ, ମିଗୋ ଅଗ୍ଘତି, କିଂ ମିଗପୋତକୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ମିଗୋ ଦ୍ୱେ କହାପଣେ ମିଗପୋତକୋ ଏକ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ କହାପଣଂ ଦତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ, ‘‘ନ ମେ, ଭୋ, ମିଗପୋତକେନ ଅତ୍ଥୋ, ମିଗଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ହି ‘‘ଦ୍ୱେ କହାପଣେ ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନନୁ ତେ, ଭୋ, ମୟା ପଠମଂ ଏକୋ କହାପଣୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ଆମ ଦିନ୍ନୋତି । ‘‘ଇମମ୍ପି ମିଗପୋତକଂ ଗଣ୍ହ, ଏୱଂ ସୋ ଚ କହାପଣୋ ଅୟଞ୍ଚ କହାପଣଗ୍ଘନକୋ ମିଗପୋତକୋତି ଦ୍ୱେ କହାପଣା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ କାରଣଂ ୱଦତୀତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମିଗପୋତକଂ ଗହେତ୍ୱା ମିଗଂ ଅଦାସୀତି ।
ନିକତୀତି ୟୋଗୱସେନ ୱା ମାୟାୱସେନ ୱା ଅପାମଙ୍ଗଂ ପାମଙ୍ଗନ୍ତି, ଅମଣିଂ ମଣିନ୍ତି, ଅସୁୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି କତ୍ୱା ପଟିରୂପକେନ ୱଞ୍ଚନଂ । ସାଚିୟୋଗୋତି କୁଟିଲୟୋଗୋ, ଏତେସଂୟେୱ ଉକ୍କୋଟନାଦୀନମେତଂ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଉକ୍କୋଟନସାଚିୟୋଗୋ ୱଞ୍ଚନସାଚିୟୋଗୋ ନିକତିସାଚିୟୋଗୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେଚି ଅଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପରିୱତ୍ତନଂ ସାଚିୟୋଗୋତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ୱଞ୍ଚନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ଛେଦନାଦୀସୁଛେଦନନ୍ତି ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦନାଦି । ୱଧୋତି ମାରଣଂ । ବନ୍ଧୋତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହି ବନ୍ଧନଂ । ୱିପରାମୋସୋତି ହିମୱିପରାମୋସୋ ଗୁମ୍ବୱିପରାମୋସୋତି ଦୁୱିଧୋ । ୟଂ ହିମପାତସମୟେ ହିମେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନଂ ଜନଂ ମୁସନ୍ତି, ଅୟଂ ହିମୱିପରାମୋସୋ। ୟଂ ଗୁମ୍ବାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ମୁସନ୍ତି, ଅୟଂ ଗୁମ୍ବୱିପରାମୋସୋ । ଆଲୋପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଗାମନିଗମାଦୀନଂ ୱିଲୋପକରଣଂ । ସହସାକାରୋତି ସାହସିକକିରିୟା, ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଉରେ ସତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତସ୍ମା ଛେଦନ…ପେ॰… ସହସାକାରା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି ।
୨୯୪.ସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ସ୍ୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେନ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ଇମିନା ପନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରା ୱଟ୍ଟନ୍ତି ତୀଣି ଚୀୱରାନି ପତ୍ତୋ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନୱାସି ଏକା ସୂଚି କାୟବନ୍ଧନଂ ପରିସ୍ସାୱନନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ତିଚୀୱରଞ୍ଚ ପତ୍ତୋ ଚ, ୱାସି ସୂଚି ଚ ବନ୍ଧନଂ ।
ପରିସ୍ସାୱନେନ ଅଟ୍ଠେତେ, ୟୁତ୍ତୟୋଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥
ତେ ସବ୍ବେପି କାୟପରିହାରିକାପି ହୋନ୍ତି କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକାପି । କଥଂ ? ତିଚୀୱରଂ ତାୱ ନିୱାସେତ୍ୱା ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ୱିଚରଣକାଲେ କାୟଂ ପରିହରତି ପୋସେତୀତି କାୟପରିହାରିକଂ ହୋତି, ଚୀୱରକଣ୍ଣେନ ଉଦକଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ପିୱନକାଲେ ଖାଦିତବ୍ବଫଲାଫଲଗ୍ଗହଣକାଲେ ଚ କୁଚ୍ଛିଂ ପରିହରତି ପୋସେତୀତି କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକଂ ହୋତି । ପତ୍ତୋପି ତେନ ଉଦକଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନହାନକାଲେ କୁଟିପରିଭଣ୍ଡକରଣକାଲେ ଚ କାୟପରିହାରିକୋ ହୋତି, ଆହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନକାଲେ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକୋ ହୋତି । ୱାସିପି ତାୟ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଚ୍ଛେଦନକାଲେ ମଞ୍ଚପୀଠାନଂ ଅଙ୍ଗପାଦଚୀୱରକୁଟିଦଣ୍ଡକସଜ୍ଜନକାଲେ ଚ କାୟପରିହାରିକା ହୋତି, ଉଚ୍ଛୁଚ୍ଛେଦନନାଳିକେରାଦିତଚ୍ଛନକାଲେ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକା । ସୂଚିପି ଚୀୱରସିବ୍ବନକାଲେ କାୟପରିହାରିକା ହୋତି, ପୂୱଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଖାଦନକାଲେ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକା । କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିଚରଣକାଲେ କାୟପରିହାରିକଂ, ଉଚ୍ଛୁଆଦୀନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗହଣକାଲେ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକଂ । ପରିସ୍ସାୱନଂ ତେନ ଉଦକଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ନହାନକାଲେ, ସେନାସନପରିଭଣ୍ଡକରଣକାଲେ ଚ କାୟପରିହାରିକଂ, ପାନୀୟପରିସ୍ସାୱନକାଲେ ତେନେୱ ତିଲତଣ୍ଡୁଲପୁଥୁକାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନକାଲେ ଚ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକଂ । ଅୟଂ ତାୱ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରମତ୍ତା ।
ନୱପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ପନ ସେୟ୍ୟଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ରଟ୍ଠକପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ୱା କୁଞ୍ଚିକା ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଦସପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ନିସୀଦନଂ ୱା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଏକାଦସପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ କତ୍ତରୟଟ୍ଠି ୱା ତେଲନାଳିକା ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଦ୍ୱାଦସପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ୱା ଉପାହନା ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଏତେସୁ ଚ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକୋୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ, ଇତରେ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ମହିଚ୍ଛା ମହାଭାରାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ଏତେପି ହି ଅପ୍ପିଚ୍ଛାୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠାୱ ସୁଭରାୱ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିନୋୱ । ଭଗୱା ପନ ନୟିମଂ ସୁତ୍ତଂ ତେସଂ ୱସେନ କଥେସି, ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରିକସ୍ସ ୱସେନ କଥେସି । ସୋ ହି ଖୁଦ୍ଦକୱାସିଞ୍ଚ ସୂଚିଞ୍ଚ ପରିସ୍ସାୱନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠପେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଅଂସକୂଟେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ତିଚୀୱରଂ କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ୟେନିଚ୍ଛକଂ ସୁଖଂ ପକ୍କମତି । ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ନାମସ୍ସ ନ ହୋତି, ଇତି ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ କାୟପରିହାରିକେନାତି କାୟପରିହରଣମତ୍ତକେନ । କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନାତି କୁଚ୍ଛିପରିହରଣମତ୍ତକେନ । ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀତି ତଂ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରମତ୍ତକଂ ସବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି, ‘‘ମମ ୱିହାରୋ ପରିୱେଣଂ ଉପଟ୍ଠାକୋ’’ତିସ୍ସ ସଙ୍ଗୋ ୱା ବଦ୍ଧୋ ୱା ନ ହୋତି, ସୋ ଜିୟା ମୁତ୍ତୋ ସରୋ ୱିୟ, ୟୂଥା ଅପକ୍କନ୍ତୋ ମତ୍ତହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ସେନାସନଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱନପବ୍ଭାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଏକୋୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋୱ ନିସୀଦତି, ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଏକୋୱ ଅଦୁତିୟୋ ।
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି,
ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ।
ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀ,
ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨) ।
ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପତଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋତି ପକ୍ଖୟୁତ୍ତୋ ସକୁଣୋ । ଡେତୀତି ଉପ୍ପତତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ସକୁଣା ନାମ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ରୁକ୍ଖୋ ପରିପକ୍କଫଲୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ନାନାଦିସାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନଖପକ୍ଖତୁଣ୍ଡାଦୀହି ତସ୍ସ ଫଲାନି ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ୱିଧୁନନ୍ତା ଖାଦନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ ଅଜ୍ଜତନାୟ ଇଦଂ ସ୍ୱାତନାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନେସଂ ନ ହୋତି । ଫଲେ ପନ ଖୀଣେ ନେୱ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ପତ୍ତଂ ୱା ନଖଂ ୱା ତୁଣ୍ଡଂ ୱା ଠପେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟୋ ୟଂ ଦିସାଭାଗଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ତେନ ସପତ୍ତଭାରୋୱ – ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଏୱମେୱ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନିସ୍ସଙ୍ଗୋ ନିରପେକ୍ଖୋୟେୱ ପକ୍କମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀ’’ତି । ଅରିୟେନାତି ନିଦ୍ଦୋସେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସକେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୱଜ୍ଜସୁଖନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସସୁଖଂ ।
୨୯୫.ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ସୋ ଇମିନା ଅରିୟେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ଅବ୍ୟାସେକସୁଖନ୍ତି କିଲେସେହି ଅନୱସିତ୍ତସୁଖଂ, ଅୱିକିଣ୍ଣସୁଖନ୍ତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୁଖଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତତାୟ ଅୱିକିଣ୍ଣଂ ହୋତି । ସୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତେ ପଟିକ୍କନ୍ତେତି ସୋ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମେସୁ ଅଭିକ୍କନ୍ତପଟିକ୍କନ୍ତାଦୀସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ ସମ୍ପଜାନକାରୀ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
୨୯୬.ସୋ ଇମିନା ଚାତିଆଦିନା କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ଅରଞ୍ଞୱାସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ସ ହି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ନ ଇଜ୍ଝତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତେହି ୱା ୱନଚରକେହି ୱା ସଦ୍ଧିଂ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅରଞ୍ଞେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା, ‘‘କିଂ ଏୱରୂପସ୍ସ ପାପଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରଞ୍ଞୱାସେନା’’ତି ଭେରୱସଦ୍ଦଂ ସାୱେନ୍ତି, ହତ୍ଥେହି ସୀସଂ ପହରିତ୍ୱା ପଲାୟନାକାରଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଅସୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ପାପକମ୍ମଂ ଅକାସୀ’’ତି ଅୟସୋ ପତ୍ଥରତି । ୟସ୍ସ ପନେତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ଇଜ୍ଝତି, ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି କାଳକଂ ୱା ତିଲକଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି, ଅରଞ୍ଞେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଅତ୍ତମନା ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି, ଇତିସ୍ସ ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ୟସୋ ୱିତ୍ଥାରିକୋ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ସୁଞ୍ଞଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ, ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ୱିଭଙ୍ଗେ, ‘‘ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ତିକେ ଚେପି ସେନାସନଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଅନାକିଣ୍ଣଂ ଗହଟ୍ଠେହି ପବ୍ବଜିତେହି, ତେନ ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୬) ୱୁତ୍ତଂ । ସେତି ଚେୱ ଆସତି ଚ ଏତ୍ଥାତି ସେନାସନଂ, ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେନାହ – ‘‘ସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚୋପି ସେନାସନଂ, ପୀଠମ୍ପି ଭିସିପି ବିମ୍ବୋହନମ୍ପି, ୱିହାରୋପି ଅଡ୍ଢୟୋଗୋପି, ପାସାଦୋପି, ହମ୍ମିୟମ୍ପି, ଗୁହାପି, ଅଟ୍ଟୋପି, ମାଳୋପି, ଲେଣମ୍ପି, ୱେଳୁଗୁମ୍ବୋପି, ରୁକ୍ଖମୂଲମ୍ପି, ମଣ୍ଡପୋପି ସେନାସନଂ, ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ସବ୍ବମେତଂ ସେନାସନ’’ନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ୱିହାରୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ପାସାଦୋ ହମ୍ମିୟଂ ଗୁହା’’ତି ଇଦଂ ୱିହାରସେନାସନଂ ନାମ । ‘‘ମଞ୍ଚୋ ପୀଠଂ, ଭିସି ବିମ୍ବୋହନ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନଂ ନାମ । ‘‘ଚିମିଲିକା, ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋ, ତିଣସନ୍ଥାରୋ, ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରୋ’’ତି ଇଦଂ ସନ୍ଥତସେନାସନଂ ନାମ । ‘‘ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି ଇଦଂ ଓକାସସେନାସନଂ ନାମାତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସେନାସନଂ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସେନାସନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱ । ଇମସ୍ସ ପନ ସକୁଣସଦିସସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞଂ ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଆଗତଂ ଅରଞ୍ଞଂ । ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଇଦଂ ପନ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପଂ, ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ରକ୍ଖମୂଲଂ । ପବ୍ବତନ୍ତି ସେଲଂ । ତତ୍ଥ ହି ଉଦକସୋଣ୍ଡୀସୁ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସୀତାୟ ରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ନାନାଦିସାସୁ ଖାୟମାନାସୁ ସୀତେନ ୱାତେନ ୱୀଜିୟମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । କନ୍ଦରନ୍ତି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଦାରିତଂ, ଉଦକେନ ଭିନ୍ନଂ ପବ୍ବତପ୍ପଦେସଂ, ୟଂ ନଦୀତୁମ୍ବନ୍ତିପି ନଦୀକୁଞ୍ଜନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ରଜତପଟ୍ଟସଦିସା ୱାଲିକା ହୋନ୍ତି, ମତ୍ଥକେ ମଣିୱିତାନଂ ୱିୟ ୱନଗହନଂ, ମଣିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସଂ ଉଦକଂ ସନ୍ଦତି । ଏୱରୂପଂ କନ୍ଦରଂ ଓରୁୟ୍ହ ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ଗତ୍ତାନି ସୀତାନି କତ୍ୱା ୱାଲିକଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୋ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । ଗିରିଗୁହନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତାନଂ ଅନ୍ତରା, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଉମଙ୍ଗସଦିସଂ ମହାୱିୱରଂ । ସୁସାନଲକ୍ଖଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସନ୍ତି ନ ୱପନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) । ଅବ୍ଭୋକାସନ୍ତି ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଆକଙ୍ଖମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଚୀୱରକୁଟିଂ କତ୍ୱା ୱସତି । ପଲାଲପୁଞ୍ଜନ୍ତି ପଲାଲରାସିଂ। ମହାପଲାଲପୁଞ୍ଜତୋ ହି ପଲାଲଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସେ ଆଲୟେ କରୋନ୍ତି, ଗଚ୍ଛଗୁମ୍ବାଦୀନମ୍ପି ଉପରି ପଲାଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ନିସିନ୍ନା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଭତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତୋ । ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନହାରୂନି ନ ପଣମନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ୟା ତେସଂ ପଣମନପଚ୍ଚୟା ଖଣେ ଖଣେ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତାସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାସୁ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ପରିପତତି, ୱୁଦ୍ଧିଂ ଫାତିଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପୟିତ୍ୱା, ମୁଖସମୀପେ ୱା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୟଂ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି ସୂପଟ୍ଠିତା ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୭) । ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନତ୍ଥୋ, ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ ‘‘ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନସତିଂ କତ୍ୱା’’ତି ।
ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେତି ଏତ୍ଥ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଲୋକୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ରାଗଂ ପହାୟ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀନତ୍ତା ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ, ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସଦିସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାତୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିମୋଚେତି । ୟଥା ନଂ ସା ମୁଞ୍ଚତି ଚେୱ, ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚ ନ ପୁନ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପାଦପଦୋସଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ଇମିନା ଚିତ୍ତଂ ପୂତିକମ୍ମାସାଦୟୋ ୱିୟ ପୁରିମପକତିଂ ପଜହତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ୱିକାରାପତ୍ତିୟା ପଦୁସ୍ସତି, ପରଂ ୱା ପଦୂସେତି ୱିନାସେତୀତି ପଦୋସୋ। ଉଭୟମେତଂ କୋଧସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ । ଥିନଂ ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞଂ । ମିଦ୍ଧଂ ଚେତସିକଗେଲଞ୍ଞଂ । ଥିନଞ୍ଚ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଂ । ଆଲୋକସଞ୍ଞୀତି ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱା ଦିଟ୍ଠଆଲୋକସଞ୍ଜାନନସମତ୍ଥତାୟ ୱିଗତନୀୱରଣାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସତିୟା ଚ ଞାଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଇଦଂ ଉଭୟଂ ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ଉପକାରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋତି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ । ‘‘କଥମିଦଂ କଥମିଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ଅକଥଂକଥୀ । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅନୱଜ୍ଜେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ‘‘ଇମେ ନୁ ଖୋ କୁସଲା, କଥମିମେ କୁସଲା’’ତି ଏୱଂ ନ ୱିଚିକିଚ୍ଛତି ନ କଙ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ଇମେସୁ ପନ ନୀୱରଣେସୁ ୱଚନତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦିଭେଦତୋ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।
୨୯୭.ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚ ୱା ଅଭିଞ୍ଞା ଉଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେନ୍ତି; ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥାଗତପଦଂ ଇତିପୀତି ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ଞାଣପଦଂ ଞାଣୱଳଞ୍ଜଂ ଞାଣେନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥାଗତନିସେୱିତନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ ଞାଣଫାସୁକାୟ ନିଘଂସିତଟ୍ଠାନଂ । ତଥାଗତାରଞ୍ଜିତନ୍ତି ତଥାଗତସ୍ସ ଞାଣଦାଠାୟ ଆରଞ୍ଜିତଟ୍ଠାନଂ ।
୨୯୯.ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀତି ୟଥାସଭାୱଂ ପଜାନାତି । ନତ୍ୱେୱ ତାୱ ଅରିୟସାୱକୋ ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ ହୋତୀତି ଇମା ଝାନାଭିଞ୍ଞା ବାହିରକେହିପି ସାଧାରଣାତି ନ ତାୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ ହୋତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଅପରିୟୋସିତକିଚ୍ଚତାୟ ନ ତାୱ ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ ହୋତି । ଅପିଚ ଖୋ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅପିଚ ଖୋ ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ମହାହତ୍ଥିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନାଗୱନିକୋ ୱିୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି ଇମିନା ଆକାରେନ ତୀସୁ ରତନେସୁ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି । ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପରିୟୋସିତସବ୍ବକିଚ୍ଚତାୟ ସବ୍ବାକାରେନ ତୀସୁ ରତନେସୁ ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ ହୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୦୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଗଲାନନ୍ତି ପଥୱୀତଲଚାରୀନଂ । ପାଣାନନ୍ତି ସପାଦକପାଣାନଂ । ପଦଜାତାନୀତି ପଦାନି । ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଓଧାନଂ ପକ୍ଖେପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ସେଟ୍ଠଂ ଅକ୍ଖାୟତି । ୟଦିଦଂ ମହନ୍ତତ୍ତେନାତି ମହନ୍ତଭାୱେନ ଅଗ୍ଗଂ ଅକ୍ଖାୟତି, ନ ଗୁଣୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ୟେ କେଚି ଲୋକିୟା ୱା ଲୋକୁତ୍ତରା ୱା କୁସଲା ଧମ୍ମା । ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ସଙ୍ଗହୋ – ସଜାତିସଙ୍ଗହୋ, ସଞ୍ଜାତିସଙ୍ଗହୋ, କିରିୟସଙ୍ଗହୋ, ଗଣନସଙ୍ଗହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ଖତ୍ତିୟା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ସବ୍ବେ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଏୱଂ ସମାନଜାତିୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ସଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବେ କୋସଲକା ସବ୍ବେ ମାଗଧକା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଜାତିଦେସୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ ସଞ୍ଜାତିସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବେ ରଥିକା ସବ୍ବେ ଧନୁଗ୍ଗହା’’ତି ଏୱଂ କିରିୟୱସେନ ସଙ୍ଗହୋ କିରିୟସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ କତମକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ? ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି । ହଞ୍ଚି ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେନ ୱତ ରେ ୱତ୍ତବ୍ବେ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (କଥା॰ ୪୭୧), ଅୟଂ ଗଣନସଙ୍ଗହୋ ନାମ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ଅୟମେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ନନୁ ଚ ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା କତି ଅକୁସଲା କତି ଅବ୍ୟାକତାତି ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ଅକୁସଲଂ, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ କୁସଲଂ, ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସିୟା କୁସଲଂ, ସିୟା ଅକୁସଲଂ, ସିୟା ଅବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୨୧୬-୨୧୭) ଆଗତତ୍ତା ଚତୁଭୂମକମ୍ପି କୁସଲଂ ଦିୟଡ୍ଢମେୱ ସଚ୍ଚଂ ଭଜତି । ଅଥ କସ୍ମା ମହାଥେରୋ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଆହାତି ? ସଚ୍ଚାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ୟଥା ହି ‘‘ସାଧିକମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିୟଡ୍ଢସିକ୍ଖାପଦସତଂ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ଅତ୍ତକାମା କୁଲପୁତ୍ତା ସିକ୍ଖନ୍ତି । ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିକ୍ଖା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୮) ଏତ୍ଥ ସାଧିକମିଦଂ ଦିୟଡ୍ଢସିକ୍ଖାପଦସତଂ ଏକା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୱ ହୋତି, ତଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖତୀତି ଦସ୍ସିତୋ, ସିକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ୟଥା ଚ ଏକସ୍ସ ହତ୍ଥିପଦସ୍ସ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ଓତିଣ୍ଣାନିପି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଓତିଣ୍ଣାନିପି ସିଙ୍ଗାଲସସମିଗାଦୀନଂ ପାଦାନି ହତ୍ଥିପଦେ ସମୋଧାନଂ ଗତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ହତ୍ଥିପଦତୋ ଅମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା । ଏୱମେୱ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁପି ତୀସୁପି ଚତୂସୁପି ସଚ୍ଚେସୁ ଗଣନଂ ଗତା ଧମ୍ମା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଗଣନଂ ଗତାୱ ହୋନ୍ତି; ସଚ୍ଚାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତି ଦିୟଡ୍ଢସଚ୍ଚଗଣନଂ ଗତେପି କୁସଲଧମ୍ମେ ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅରିୟସଚ୍ଚେ’’ତିଆଦୀସୁ ଉଦ୍ଦେସପଦେସୁ ଚେୱ ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖାତିଆଦୀସୁ ନିଦ୍ଦେସପଦେସୁ ଚ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । କେୱଲଂ ପନେତ୍ଥ ଦେସନାନୁକ୍କମୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୦୧. ୟଥା ହି ଛେକୋ ୱିଲୀୱକାରୋ ସୁଜାତଂ ୱେଳୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚତୁଧା ଛେତ୍ୱା ତତୋ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ତତୋପି ଚତ୍ତାରୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଫାଲେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ପେସିୟୋ କରେୟ୍ୟ, ତତୋ ଚତସ୍ସୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଭାଗଂ ପିଟ୍ଠିଭାଗନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଫାଲେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଭାଗଂ ଠପେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଭାଗଂ ଆଦାୟ ତତୋ ସମୁଗ୍ଗବୀଜନିତାଲୱଣ୍ଟାଦିନାନପ୍ପକାରଂ ୱେଳୁୱିକତିଂ କରେୟ୍ୟ, ସୋ ପିଟ୍ଠିଭାଗଞ୍ଚ ଇତରା ଚ ଚତସ୍ସୋ ପେସିୟୋ ଇତରେ ଚ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଇତରେ ଚ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କମ୍ମାୟ ନ ଉପନେସ୍ସତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏକପ୍ପହାରେନ ପନ ଉପନେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଉପନେସ୍ସତି । ଏୱମେୱ ଅୟଂ ମହାଥେରୋପି ୱିଲୀୱକାରୋ ସୁଜାତଂ ୱେଳୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ ୱିୟ, ଇମଂ ମହନ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚୱସେନ ମାତିକଂ ଠପେସି । ୱିଲୀୱକାରସ୍ସ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଧା କରଣଂ ୱିୟ ଥେରସ୍ସ ତୀଣି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ଗହେତ୍ୱା ଭାଜେନ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧୱସେନ ପଞ୍ଚଧା କରଣଂ । ତତୋ ୟଥା ସୋ ୱିଲୀୱକାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧା ଫାଲେସି, ଏୱଂ ଥେରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଠପେତ୍ୱା ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରି ଚ ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚଧା ଅକାସି । ତତୋ ୟଥା ସୋ ୱିଲୀୱକାରୋ ଚତସ୍ସୋ ପେସିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଗହେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଭାଗଂ ପିଟ୍ଠିଭାଗନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଫାଲେସି, ଏୱଂ ଥେରୋ ଉପାଦାୟ ରୂପଞ୍ଚ ତିସ୍ସୋ ଚ ଧାତୁୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଦସ୍ସେସି । ୟଥା ସୋ ୱିଲୀୱକାରୋ ପିଟ୍ଠିଭାଗଂ ଠପେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଭାଗଂ ଆଦାୟ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିଲୀୱୱିକତିଂ ଅକାସି, ଏୱଂ ଥେରୋ ବାହିରଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂତିଆଦିମାହ ।
ୟଥା ପନ ୱିଲୀୱକାରୋ ପିଟ୍ଠିଭାଗଞ୍ଚ ଇତରା ଚ ଚତ୍ତସ୍ସୋ ପେସିୟୋ ଇତରେ ଚ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଇତରେ ଚ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ କମ୍ମାୟ ଉପନେସ୍ସତି, ନ ହି ସକ୍କା ଏକପ୍ପହାରେନ ଉପନେତୁଂ, ଏୱଂ ଥେରୋପି ବାହିରଞ୍ଚ ପଥୱୀଧାତୁଂ ଇତରା ଚ ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ ଇତରେ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧେ ଇତରାନି ଚ ତୀଣି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସତି, ନ ହି ସକ୍କା ଏକପ୍ପହାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ । ଅପିଚ ରାଜପୁତ୍ତୂପମାୟପି ଅୟଂ କମୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ –
ଏକୋ କିର ମହାରାଜା, ତସ୍ସ ପରୋସହସ୍ସଂ ପୁତ୍ତା । ସୋ ତେସଂ ପିଳନ୍ଧନପରିକ୍ଖାରଂ ଚତୂସୁ ପେଳାସୁ ଠପେତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପେସି – ‘‘ଇଦଂ ତେ, ତାତ, ଭାତିକାନଂ ପିଳନ୍ଧନଭଣ୍ଡଂ ତଥାରୂପେ ଛଣେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପିଳନ୍ଧନଂ ନୋ ଦେହୀତି ୟାଚନ୍ତାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ ଦେୱା’’ତି ସାରଗବ୍ଭେ ପଟିସାମେସି, ତଥାରୂପେ ଛଣଦିୱସେ ରାଜପୁତ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପିଳନ୍ଧନଂ ନୋ, ତାତ, ଦେଥ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ତାତା, ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ୱୋ ହତ୍ଥେ ମୟା ପିଳନ୍ଧନଂ ଠପିତଂ, ତଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧଥାତି । ତେ ସାଧୂତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ କିର ନୋ ହତ୍ଥେ ପିଳନ୍ଧନଭଣ୍ଡଂ, ତଂ ଦେଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଗବ୍ଭଂ ୱିୱରିତ୍ୱା, ଚତସ୍ସୋ ପେଳାୟୋ ନୀହରିତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା, ତତୋ ପଞ୍ଚ ସମୁଗ୍ଗେ ନୀହରିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା, ତତୋ ପଞ୍ଚସୁ କରଣ୍ଡେସୁ ନୀହରିତେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପିଧାନଂ ପସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ହତ୍ଥୂପଗପାଦୂପଗାଦୀନି ନାନପ୍ପକାରାନି ପିଳନ୍ଧନାନି ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ କିଞ୍ଚାପି ଇତରେହି ଚତୂହି କରଣ୍ଡେହି ଇତରେହି ଚତୂହି ସମୁଗ୍ଗେହି ଇତରାହି ତୀହି ପେଳାହି ନ ତାୱ ଭାଜେତ୍ୱା ଦେତି, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପନ ଦସ୍ସତି, ନ ହି ସକ୍କା ଏକପ୍ପହାରେନ ଦାତୁଂ ।
ତତ୍ଥ ମହାରାଜା ୱିୟ ଭଗୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ରାଜାହମସ୍ମି ସେଲାତି ଭଗୱା, ଧମ୍ମରାଜା ଅନୁତ୍ତରୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୯) । ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ୟଂ ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ‘ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତୋ ଓରସୋ ମୁଖତୋ ଜାତୋ ଧମ୍ମଜୋ ଧମ୍ମନିମ୍ମିତୋ ଧମ୍ମଦାୟାଦୋ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦୋ’ତି ସାରିପୁତ୍ତମେୱ ତଂ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ଭଗୱତୋ ପୁତ୍ତୋ…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୭) । ପରୋସହସ୍ସରାଜପୁତ୍ତା ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ପରୋସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ସୁଗତଂ ପୟିରୁପାସତି ।
ଦେସେନ୍ତଂ ୱିରଜଂ ଧମ୍ମଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅକୁତୋଭୟ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୬) ।
ରଞ୍ଞୋ ତେସଂ ପୁତ୍ତାନଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ଚତୂସୁ ପେଳାସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତକାଲୋ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନାୟ ଠପିତକାଲୋ, ତେନେୱାହ – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହୋତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱିତ୍ଥାରେନ ଆଚିକ୍ଖିତୁଂ ଦେସେତୁଂ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ପଟ୍ଠପେତୁଂ ୱିୱରିତୁଂ ୱିଭଜିତୁଂ ଉତ୍ତାନୀକାତୁ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୧) । ତଥାରୂପେ ଖଣେ ତେସଂ ରାଜପୁତ୍ତାନଂ ତଂ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନଂ ୟାଚନକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୱସ୍ସୂପନାୟିକସମୟେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୟାଚିତକାଲୋ । ଉପକଟ୍ଠାୟ କିର ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସିତଂ । ରଞ୍ଞୋ, ‘‘ତାତା, ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ୱୋ ହତ୍ଥେ ମୟା ପିଳନ୍ଧନଂ ଠପିତଂ ତଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧଥା’’ତି ୱୁତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନାପି, ‘‘ସେୱେଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ, ଭଜଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ । ପଣ୍ଡିତା ଭିକ୍ଖୂ ଅନୁଗ୍ଗାହକା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପେସିତକାଲୋ ।
ରାଜପୁତ୍ତେହି ରଞ୍ଞୋ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନଂ ୟାଚିତକାଲୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୂହି ସତ୍ଥୁକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆୟାଚିତକାଲୋ । ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ଗବ୍ଭଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ପେଳାୟୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଠପନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ଇମଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ ମାତିକାୟ ଠପନଂ । ତିସ୍ସୋ ପେଳାୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତତୋ ପଞ୍ଚସମୁଗ୍ଗନୀହରଣଂ ୱିୟ ତୀଣି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦସ୍ସନଂ । ଚତ୍ତାରୋ ସମୁଗ୍ଗେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତତୋ ପଞ୍ଚକରଣ୍ଡନୀହରଣଂ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ଚତୁମହାଭୂତଉପାଦାରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚକୋଟ୍ଠାସଦସ୍ସନଂ ।
୩୦୨. ଚତ୍ତାରୋ କରଣ୍ଡେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପିଧାନଂ ପସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ହତ୍ଥୂପଗପାଦୂପଗାଦିପିଳନ୍ଧନଦାନଂ ୱିୟ ତୀଣି ମହାଭୂତାନି ଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ପଥୱୀଧାତୁଂ ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ବାହିରଂ ତାୱ ପିଧାନଂ ୱିୟ ଠପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ନାନାସଭାୱତୋ ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ।
ତସ୍ସ ପନ ରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ତେହି ଚତୂହି କରଣ୍ଡେହି ଚତୂହି ସମୁଗ୍ଗେହି ତୀହି ଚ ପେଳାହି ପଚ୍ଛା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନୀହରିତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନଦାନଂ ୱିୟ ଥେରସ୍ସାପି ଇତରେସଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ତିଣ୍ଣଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଛା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନେତଂ ‘‘କତମା ଚାୱୁସୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ନିୟକାଧିୱଚନମେୱ । କକ୍ଖଳନ୍ତି ଥଦ୍ଧଂ । ଖରିଗତନ୍ତି ଫରୁସଂ । ଉପାଦିନ୍ନନ୍ତି ନ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନମେୱ, ଅୱିସେସେନ ପନ ସରୀରଟ୍ଠକସ୍ସେତଂ ଗହଣଂ । ସରୀରଟ୍ଠକଞ୍ହି ଉପାଦିନ୍ନଂ ୱା ହୋତୁ, ଅନୁପାଦିନ୍ନଂ ୱା, ଆଦିନ୍ନଗହିତପରାମଟ୍ଠୱସେନ ସବ୍ବଂ ଉପାଦିନ୍ନମେୱ ନାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କେସା ଲୋମା…ପେ॰… ଉଦରିୟଂ କରୀସନ୍ତି ଇଦଂ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକପଥୱୀଧାତୁୱସେନ ତାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିଭତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ମନସିକାରଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଗହେତୁକାମେନ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପନ ନ ଇଧ ପାଳିଆରୁଳ୍ହଂ । ତମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟମ୍ପି ଅଚେତନା ଅବ୍ୟାକତା ସୁଞ୍ଞା ଥଦ୍ଧା ପଥୱୀଧାତୁ ଏୱା’’ତି ମନସି କାତବ୍ବଂ । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପୀତି ଇଦଂ ଇତରେସୁ ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଅନୁଗତାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଗହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟା ଚେୱ ଖୋ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୂତି ୟା ଚ ଅୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ । ୟା ଚ ବାହିରାତି ୟା ଚ ୱିଭଙ୍ଗେ, ‘‘ଅୟୋ ଲୋହଂ ତିପୁ ସୀସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୧୭୩) ନୟେନ ଆଗତା ବାହିରା ପଥୱୀଧାତୁ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଥେରେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ପଥୱୀଧାତୁ ନାନାସଭାୱତୋ ୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସିତା, ବାହିରା ସଙ୍ଖେପେନ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ସତ୍ତାନଂ ଆଲୟୋ ନିକନ୍ତି ପତ୍ଥନା ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଗହଣଂ ପରାମାସୋ ବଲୱା ହୋତି, ତତ୍ଥ ତେସଂ ଆଲୟାଦୀନଂ ଉଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧା ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକା ୱା ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କଥେନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ବଲୱା, ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ସଙ୍ଖେପେନ କଥେନ୍ତି । ୟଥା ହି କସ୍ସକୋ ଖେତ୍ତଂ କସମାନୋ ୟତ୍ଥ ମୂଲସନ୍ତାନକାନଂ ବଲୱତାୟ ନଙ୍ଗଲଂ ଲଗ୍ଗତି, ତତ୍ଥ ଗୋଣେ ଠପେତ୍ୱା ପଂସୁଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ଛେତ୍ୱା ଛେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ବହୁଂ ୱାୟାମଂ କରୋତି । ୟତ୍ଥ ତାନି ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ବଲୱଂ ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଗୋଣେ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରମାନୋ କସତିୟେୱ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପଥୱୀଧାତୁରେୱେସାତି ଦୁୱିଧାପେସା ଥଦ୍ଧଟ୍ଠେନ କକ୍ଖଳଟ୍ଠେନ ଫରୁସଟ୍ଠେନ ଏକଲକ୍ଖଣା ପଥୱୀଧାତୁୟେୱ, ଆୱୁସୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ବାହିରାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୟସ୍ମା ବାହିରାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅଚେତନାଭାୱୋ ପାକଟୋ, ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟ, ତସ୍ମା ସା ବାହିରାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସଦିସା ଅଚେତନାୟେୱାତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସୁଖପରିଗ୍ଗହୋ ହୋତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଦନ୍ତେନ ଗୋଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜିତୋ ଅଦନ୍ତୋ କତିପାହମେୱ ୱିସୂକାୟତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ଅଥ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଦମଥଂ ଉପେତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାପି ବାହିରାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସଦିସାତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ କତିପାହମେୱ ଅଚେତନାଭାୱୋ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଅଥ ନ ଚିରେନେୱସ୍ସା ଅଚେତନାଭାୱୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ତଂ ନେତଂ ମମାତି ତଂ ଉଭୟମ୍ପି ନ ଏତଂ ମମ, ନ ଏସୋହମସ୍ମି, ନ ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥାଭୂତନ୍ତି ୟଥାସଭାୱଂ, ତଞ୍ହି ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତାତି ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ହୋତି ଖୋ ସୋ, ଆୱୁସୋତି କସ୍ମା ଆରଭି ? ବାହିରଆପୋଧାତୁୱସେନ ବାହିରାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ୱିନାସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ୱିସେସତରେନ ଉପାଦିନ୍ନାୟ ସରୀରଟ୍ଠକପଥୱୀଧାତୁୟା ୱିନାସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପକୁପ୍ପତୀତି ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୱସେନ ୱଡ୍ଢମାନା କୁପ୍ପତି । ଅନ୍ତରହିତା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ବାହିରା ପଥୱୀଧାତୁ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଖାରୋଦକେନ ୱିଲୀୟମାନା ଉଦକାନୁଗତା ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବା ପବ୍ବତାଦିୱସେନ ସଣ୍ଠିତା ପଥୱୀଧାତୁ ଅନ୍ତରହିତା ହୋତି । ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ଉଦକମେୱ ହୋତି । ତାୱ ମହଲ୍ଲିକାୟାତି ତାୱ ମହନ୍ତାୟ ।
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରାତି ॥ –
ଏୱଂ ବହଲତ୍ତେନେୱ ମହନ୍ତାୟ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପ୍ପମାଣାୟ । ଅନିଚ୍ଚତାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତା । ଖୟଧମ୍ମତାତି ଖୟଂ ଗମନସଭାୱତା। ୱୟଧମ୍ମତାତି ୱୟଂ ଗମନସଭାୱତା । ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତାତି ପକତିୱିଜହନସଭାୱତା, ଇତି ସବ୍ବେହିପି ଇମେହି ପଦେହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ଅନତ୍ତାତି ତୀଣିପି ଲକ୍ଖଣାନି ଆଗତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ମତ୍ତଟ୍ଠକସ୍ସାତି ପରିତ୍ତଟ୍ଠିତିକସ୍ସ, ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ପରିତ୍ତଟ୍ଠିତିତା ୱେଦିତବ୍ବା ଠିତିପରିତ୍ତତାୟ ଚ ସରସପରିତ୍ତତାୟ ଚ । ଅୟଞ୍ହି ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥ, ନ ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିସ୍ସତି । ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିସ୍ସତି, ନ ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିତ୍ଥ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱତି, ନ ଜୀୱିତ୍ଥ, ନ ଜୀୱିସ୍ସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
‘‘ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।
ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁ ସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ’’ତି ॥ –
ଇଦଂ ଏତସ୍ସେୱ ପରିତ୍ତଟ୍ଠିତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଠିତିପରିତ୍ତତାୟ ପରିତ୍ତଟ୍ଠିତିତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୂପନିବଦ୍ଧାଦିଭାୱେନ ପନସ୍ସ ସରସପରିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ଅସ୍ସାସୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ, ପସ୍ସାସୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ, ମହାଭୂତୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ, କବଳୀକାରାହାରୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ।
ତଣ୍ହୁପାଦିନ୍ନସ୍ସାତି ତଣ୍ହାୟ ଆଦିନ୍ନଗହିତପରାମଟ୍ଠସ୍ସ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଅସ୍ମୀତି ୱା । ଅଥ ଖ୍ୱାସ୍ସ ନୋତେୱେତ୍ଥ ହୋତୀତି ଅଥ ଖୋ ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱଂ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅହନ୍ତି ୱାତିଆଦି ତିୱିଧୋ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୋ ନୋତେୱ ହୋତି, ନ ହୋତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ଆପୋଧାତୁୱସେନ, ଏୱଂ ତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁୱସେନପି ବାହିରାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା ଅନ୍ତରଧାନଂ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଏକଂୟେୱ ଆଗତଂ । ଇତରାନିପି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ତଞ୍ଚେ, ଆୱୁସୋତି ଇଧ ତସ୍ସ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୋତଦ୍ୱାରେ ପରିଗ୍ଗହଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ବଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ପରିଭାସନ୍ତୀତି ତୟା ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ କତଂ, ଏୱଞ୍ଚ ଏୱଞ୍ଚ ତଂ କରିସ୍ସାମାତି ୱାଚାୟ ପରିଭାସନ୍ତି । ରୋସେନ୍ତୀତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ୱିହେସେନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ୱାଚାୟ ଘଟ୍ଟନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଏୱନ୍ତି ସୋ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଏୱଂ ସମ୍ପଜାନାତି । ଉପ୍ପନ୍ନା ଖୋ ମେ ଅୟନ୍ତି ସମ୍ପତିୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଚ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା । ସୋତସମ୍ଫସ୍ସଜାତି ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ସୋତସମ୍ଫସ୍ସତୋ ଜାତା ସୋତଦ୍ୱାରଜୱନୱେଦନା, ଫସ୍ସୋ ଅନିଚ୍ଚୋତି ସୋତସମ୍ଫସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚୋତି ପସ୍ସତି । ୱେଦନାଦୟୋପି ସୋତସମ୍ଫସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଧାତାରମ୍ମଣମେୱାତି ଧାତୁସଙ୍ଖାତମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ଓତରତି । ପସୀଦତୀତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପସୀଦତି, ଭୁମ୍ମୱଚନମେୱ ୱା ଏତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧିୱସେନ ‘‘ଧାତାରମ୍ମଣମେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଧାତାରମ୍ମଣେୟେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ଧାତୁୱସେନ ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୋକ୍ଖଂ ଲଭତି, ନ ରଜ୍ଜତି, ନ ଦୁସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ସୋତଦ୍ୱାରମ୍ହି ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ମୂଲପରିଞ୍ଞାଆଗନ୍ତୁକତାୱକାଲିକୱସେନ ପରିଗ୍ଗହଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥା ସତିପଟ୍ଠାନେ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା । ସା ପନ ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ ସୋତଦ୍ୱାରୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ କତପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ହି ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ବଲୱୱିପସ୍ସକସ୍ସ ସଚେପି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅୟୋନିସୋ ଆୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପତ୍ୱା ଏକଂ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଆସେୱନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗମେୱ ଓତରତି, ନ ରାଗାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋ ତିକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ । ଅପରସ୍ସ ରାଗାଦିୱସେନ ଏକଂ ୱାରଂ ଜୱନଂ ଜୱତି, ଜୱନପରିୟୋସାନେ ପନ ରାଗାଦିୱସେନ ଏୱଂ ମେ ଜୱନଂ ଜୱିତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି, ପୁନ ୱାରଂ ତଥା ନ ଜୱତି । ଅପରସ୍ସ ଏକୱାରଂ ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜତୋ ପୁନ ଦୁତିୟୱାରଂ ରାଗାଦିୱସେନ ଜୱନଂ ଜୱତିୟେୱ, ଦୁତିୟୱାରାୱସାନେ ପନ ଏୱଂ ମେ ଜୱନଂ ଜୱିତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜତୋ ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି, ତତିୟୱାରେ ତଥା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମୋ ଅତିତିକ୍ଖୋ, ତତିୟୋ ଅତିମନ୍ଦୋ, ଦୁତିୟସ୍ସ ପନ ୱସେନ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଲଟୁକିକୋପମେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନେ ଚ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ସୋତଦ୍ୱାରେ ପରିଗ୍ଗହିତୱସେନ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ବଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କାୟଦ୍ୱାରେ ଦୀପେନ୍ତୋ ତଞ୍ଚେ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଞ୍ହି ପତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ୱାରେସୁ କିଲମତି ସୋତଦ୍ୱାରେ ଚ କାୟଦ୍ୱାରେ ଚ । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଖେତ୍ତସ୍ସାମୀ ପୁରିସୋ କୁଦାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ ଅନୁସଞ୍ଚରନ୍ତୋ ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ମତ୍ତିକପିଣ୍ଡଂ ଅଦତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ କୁଦାଲେନ ଭୂମିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସତିଣମତ୍ତିକପିଣ୍ଡଂ ଦେତି । ଏୱମେୱ ମହାଥେରୋ ଅନାଗତେ ସିକ୍ଖାକାମା ପଧାନକମ୍ମିକା କୁଲପୁତ୍ତା ଇମେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସଂୱରଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଇମେସୁୟେୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଗାଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସଂୱରଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।
ତତ୍ଥ ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ଉପକ୍କମନ୍ତି । ପାଣିସମ୍ଫସ୍ସେନାତି ପାଣିପ୍ପହାରେନ, ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥାଭୂତୋତି ତଥାସଭାୱୋ । ୟଥାଭୂତସ୍ମିନ୍ତି ୟଥାସଭାୱେ । କମନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରତୋତିଆଦୀସୁ ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ବୁଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତାତି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ଅନୁସ୍ସରତିୟେୱ । ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରତି, କକଚୂପମୋୱାଦଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ଅନୁସ୍ସରତିୟେୱ । ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋପି ସଙ୍ଘଂ ଅନୁସ୍ସରତି, କକଚୋକନ୍ତନଂ ଅଧିୱାସୟମାନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୁଣଂ ଅନୁସ୍ସରମାନୋପି ଅନୁସ୍ସରତିୟେୱ ।
ଉପେକ୍ଖା କୁସଲନିସ୍ସିତା ନ ସଣ୍ଠାତୀତି ଇଧ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ଅଧିପ୍ପେତା । ଉପେକ୍ଖା କୁସଲନିସ୍ସିତା ସଣ୍ଠାତୀତି ଇଧ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ସା ପନେସା କିଞ୍ଚାପି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ୱୀରିୟବଲେନ ଭାୱନାସିଦ୍ଧିୟା ଅତ୍ତନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଠାନେ ଠପେତୀତି ୱିପସ୍ସନାୱ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ଜାତା ।
୩୦୩. ଆପୋଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ଆପୋଗତନ୍ତି ସବ୍ବଆପେସୁ ଗତଂ ଅଲ୍ଲୟୂସଭାୱଲକ୍ଖଣଂ । ପିତ୍ତଂ ସେମ୍ହନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାନୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ । ପକୁପ୍ପତୀତି ଓଘୱସେନ ୱଡ୍ଢତି, ସମୁଦ୍ଦତୋ ୱା ଉଦକଂ ଉତ୍ତରତି, ଅୟମସ୍ସ ପାକତିକୋ ପକୋପୋ, ଆପୋସଂୱଟ୍ଟକାଲେ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ଉଦକପୂରମେୱ ହୋତି । ଓଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ହେଟ୍ଠା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦ୍ଧନେ ଆରୋପିତଉଦକଂ ୱିୟ ଖୟଂ ୱିନାସଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୦୪. ତେଜୋଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ତେଜୋଗତନ୍ତି ସବ୍ବତେଜେସୁ ଗତଂ ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ । ତେଜୋ ଏୱ ୱା ତେଜୋଭାୱଂ ଗତନ୍ତି ତେଜୋଗତଂ। ପୁରିମେ ଆପୋଗତେପି ପଚ୍ଛିମେ ୱାୟୋଗତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟେନ ଚାତି ୟେନ ତେଜୋଗତେନ । ତସ୍ମିଂ କୁପ୍ପିତେ ଅୟଂ କାୟୋ ସନ୍ତପ୍ପତି, ଏକାହିକଜରାଦିଭାୱେନ ଉସୁମଜାତୋ ହୋତି । ୟେନ ଚ ଜୀରୀୟତୀତି ୟେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଜୀରତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲତ୍ତଂ ବଲପରିକ୍ଖୟଂ ୱଲିପଲିତାଦିଭାୱଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତୀତି ୟେନ କୁପ୍ପିତେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଦୟ୍ହତି, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୟ୍ହାମି ଦୟ୍ହାମୀତି କନ୍ଦନ୍ତୋ ସତଧୋତସପ୍ପିଗୋସୀତଚନ୍ଦନାଦିଲେପଞ୍ଚ ତାଲୱଣ୍ଟୱାତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟେନ ତଂ ଅସିତଂ ୱା ଓଦନାଦି, ପୀତଂ ୱା ପାନକାଦି, ଖାୟିତଂ ୱା ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦି, ସାୟିତଂ ୱା ଅମ୍ବପକ୍କମଧୁଫାଣିତାଦି ସମ୍ମା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛତି, ରସାଦିଭାୱେନ ୱିୱେକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାନୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ହରିତନ୍ତନ୍ତି ହରିତମେୱ । ଅଲ୍ଲତିଣାଦିଂ ଆଗମ୍ମ ନିବ୍ବାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପନ୍ଥନ୍ତନ୍ତି ମହାମଗ୍ଗମେୱ । ସେଲନ୍ତନ୍ତି ପବ୍ବତଂ । ଉଦକନ୍ତନ୍ତି ଉଦକଂ । ରମଣୀୟଂ ୱା ଭୂମିଭାଗନ୍ତି ତିଣଗୁମ୍ବାଦିରହିତଂ, ୱିୱିତ୍ତଂ ଅବ୍ଭୋକାସଂ ଭୂମିଭାଗଂ । ଅନାହାରାତି ନିରାହାରା ନିରୁପାଦାନା, ଅୟମ୍ପି ପକତିୟାୱ ତେଜୋୱିକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟକାଲେ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ଝାପେତ୍ୱା ଛାରିକାମତ୍ତମ୍ପି ନ ତିଟ୍ଠତି । ନ୍ହାରୁଦଦ୍ଦୁଲେନାତି ଚମ୍ମନିଲ୍ଲେଖନେନ । ଅଗ୍ଗିଂ ଗୱେସନ୍ତୀତି ଏୱରୂପଂ ସୁଖୁମଂ ଉପାଦାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ପରିୟେସନ୍ତି, ୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଉସୁମଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଜ୍ଜଲତି, ସେସମିଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୦୫. ୱାୟୋଧାତୁନିଦ୍ଦେସେ ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତାତି ଉଗ୍ଗାରହିକ୍କାରାଦିପୱତ୍ତକା ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହନୱାତା । ଅଧୋଗମା ୱାତାତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିନୀହରଣକା ଅଧୋ ଓରୋହନୱାତା । କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ବହିୱାତା । କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋୱାତା । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋତି ଧମନୀଜାଲାନୁସାରେନ ସକଲସରୀରେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଅନୁସଟା ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତକୱାତା । ଅସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋପୱିସନନାସିକୱାତୋ। ପସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନନାସିକୱାତୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱନାନୟେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଗାମମ୍ପି ୱହତୀତି ସକଲଗାମମ୍ପି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କୁରୁମାନା ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତି, ନିଗମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧ ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟକାଲେ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳୱିଦ୍ଧଂସନୱସେନ ୱାୟୋଧାତୁୱିକାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିଧୂପନେନାତି ଅଗ୍ଗିବୀଜନକେନ । ଓସ୍ସୱନେତି ଛଦନଗ୍ଗେ, ତେନ ହି ଉଦକଂ ସୱତି, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଓସ୍ସୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସମିଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୩୦୬.ସେୟ୍ୟଥାପି, ଆୱୁସୋତି ଇଧ କିଂ ଦସ୍ସେତି ? ହେଟ୍ଠା କଥିତାନଂ ମହାଭୂତାନଂ ନିସ୍ସତ୍ତଭାୱଂ । କଟ୍ଠନ୍ତି ଦବ୍ବସମ୍ଭାରଂ । ୱଲ୍ଲିନ୍ତି ଆବନ୍ଧନୱଲ୍ଲିଂ । ତିଣନ୍ତି ଛଦନତିଣଂ । ମତ୍ତିକନ୍ତି ଅନୁଲେପମତ୍ତିକଂ । ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋତି ଏତାନି କଟ୍ଠାଦୀନି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଆକାସୋ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗାରଂତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗାରନ୍ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତଂ ହୋତି । କଟ୍ଠାଦୀସୁ ପନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ରାସିକତେସୁ କଟ୍ଠରାସିୱଲ୍ଲିରାସୀତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏୱମେୱ ଅଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତୋ ଆକାସୋ, ତାନେୱ ଅଟ୍ଠିଆଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ରୂପଂତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ସରୀରନ୍ତି ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥା କଟ୍ଠାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ଗେହନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ଅଗାରଂ ଖତ୍ତିୟଗେହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗେହନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଖତ୍ତିୟସରୀରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସରୀରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ହେତ୍ଥ କୋଚି ସତ୍ତୋ ୱା ଜୀୱୋ ୱା ୱିଜ୍ଜତି ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ, ଆୱୁସୋ, ଚକ୍ଖୂତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ହେଟ୍ଠା ଉପାଦାରୂପଂ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ତୀଣି ଚ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ନ କଥିତାନି, ଇଦାନି ତାନି କଥେତୁଂ ଅୟଂ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧାତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଂ ଅପରିଭିନ୍ନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ନିରୁଦ୍ଧେପି ଉପହତେପି ପିତ୍ତସେମ୍ହଲୋହିତେହି ପଲିବୁଦ୍ଧେପି ଚକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ପରିଭିନ୍ନମେୱ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଅପରିଭିନ୍ନଂ ନାମ । ବାହିରା ଚ ରୂପାତି ବାହିରା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପା । ତଜ୍ଜୋ ସମନ୍ନାହାରୋତି ତଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ରୂପେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଭୱଙ୍ଗଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନମନସିକାରୋ, ଭୱଙ୍ଗାୱଟ୍ଟନସମତ୍ଥଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ କିରିୟମନୋଧାତୁଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ରୂପାନଂ ଅନାପାଥଗତତ୍ତାପି ଅଞ୍ଞାୱିହିତସ୍ସପି ନ ହୋତି, ତଜ୍ଜସ୍ସାତି ତଦନୁରୂପସ୍ସ । ୱିଞ୍ଞାଣଭାଗସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ।
ୟଂ ତଥାଭୂତସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ସହଭୂତସ୍ସ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନ ରୂପଜନକତ୍ତା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖଣେ ତିସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ, ତଦନନ୍ତରଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱେଦନାଦୟୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ । ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖାରାତି ଚେତନାୱ ୱୁତ୍ତା । ସଙ୍ଗହୋତି ଏକତୋ ସଙ୍ଗହୋ । ସନ୍ନିପାତୋତି ସମାଗମୋ । ସମୱାୟୋତି ରାସି । ୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ପସ୍ସତୀତି ୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ପସ୍ସତି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତୀତି ସୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ପସ୍ସତି, ଛନ୍ଦୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ତଣ୍ହାୱେୱଚନମେୱ, ତଣ୍ହା ହି ଛନ୍ଦକରଣୱସେନ ଛନ୍ଦୋ। ଆଲୟକରଣୱସେନ ଆଲୟୋ। ଅନୁନୟକରଣୱସେନ ଅନୁନୟୋ। ଅଜ୍ଝୋଗାହିତ୍ୱା ଗିଲିତ୍ୱା ଗହନୱସେନ ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଇତି ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି ପାଳିୟଂ ଆଗତାନେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ଆହରିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ, ୟା ଇମେସୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠି ସଙ୍କପ୍ପୋ ୱାଚା କମ୍ମନ୍ତୋ ଆଜୀୱୋ ୱାୟାମୋ ସତି ସମାଧି ଭାୱନାପଟିୱେଧୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋତି । ବହୁକତଂ ହୋତୀତି ଏତ୍ତାୱତାପି ବହୁଂ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ କତଂ ହୋତି, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଞ୍ଚେୱ, ଆୱୁସୋ, ସୋତନ୍ତିଆଦିୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ମନୋଦ୍ୱାରେ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ମନୋ ନାମ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ତଂ ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ମନ୍ଦଥାମଗତମେୱ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ପରିଭିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ଆୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଅପରିଭିନ୍ନଂ ନାମ । ବାହିରା ଚ ଧମ୍ମାତି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ନେୱ ତାୱ ତଜ୍ଜସ୍ସାତି ଇଦଂ ଭୱଙ୍ଗସମୟେନେୱ କଥିତଂ । ଦୁତିୟୱାରୋ ପଗୁଣଜ୍ଝାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱା, ପଗୁଣକମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନ ୱା, ପଗୁଣବୁଦ୍ଧୱଚନସଜ୍ଝାୟକରଣାଦିନା ୱା, ଅଞ୍ଞୱିହିତକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ରୂପନ୍ତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ୱେଦନାଦୟୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣମେୱ । ସଙ୍ଖାରା ପନେତ୍ଥ ଫସ୍ସଚେତନାୱସେନେୱ ଗହିତା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ମହାଥେରୋ ହେଟ୍ଠା ଏକଦେସମେୱ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ପରିହୀନଦେସନଂ ସବ୍ବଂ ତଂତଂଦ୍ୱାରୱସେନ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ମହାସାରୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୦୭.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାସାରୋପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେତି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନଚିରପକ୍କନ୍ତେ ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ପାଟିୟେକ୍କେ ଜାତେ ।
ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋତି କିଞ୍ଚାପି ଅସୁକକୁଲପୁତ୍ତୋତି ନ ନିୟାମିତୋ, ଦେୱଦତ୍ତଂୟେୱ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ମହାସମ୍ମତପୱେଣିୟା ଓକ୍କାକୱଂସେ ଜାତତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତୋ । ଓତିଣ୍ଣୋତି ୟସ୍ସ ଜାତି ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା, ସୋ ଜାତିୟା ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ । ଜରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଲାଭସକ୍କାରାଦୀସୁପି ଲାଭୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା । ସକ୍କାରୋତି ତେସଂୟେୱ ସୁକତଭାୱୋ । ସିଲୋକୋତି ୱଣ୍ଣଭଣନଂ । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଉପ୍ପାଦେତି । ଅପଞ୍ଞାତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଜନାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଘାସଚ୍ଛାଦନମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭନ୍ତି । ଅପ୍ପେସକ୍ଖାତି ଅପ୍ପପରିୱାରା, ପୁରତୋ ୱା ପଚ୍ଛତୋ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନ ଲଭନ୍ତି ।
ସାରେନ ସାରକରଣୀୟନ୍ତି ରୁକ୍ଖସାରେନ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅକ୍ଖଚକ୍କୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦିକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି । ସାଖାପଲାସଂ ଅଗ୍ଗହେସି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାତି ମଗ୍ଗଫଲସାରସ୍ସ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ସାଖାପଲାସଂ ନାମ, ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତେନ ଚ ୱୋସାନଂ ଆପାଦୀତି ତେନେୱ ଚ ଅଲମେତ୍ତାୱତା ସାରୋ ମେ ପତ୍ତୋତି ୱୋସାନଂ ଆପନ୍ନୋ ।
୩୧୦.ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଆରାଧେତୀତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ମତ୍ଥକେ ଠିତଂ, ତଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଅଜାନଂ ଅପସ୍ସଂ ୱିହରନ୍ତୀତି କିଞ୍ଚି ସୁଖୁମଂ ରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅନ୍ତମସୋ ପଂସୁପିସାଚକମ୍ପି ଅପସ୍ସନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି ।
୩୧୧.ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖଂ ଆରାଧେତୀତି, ‘‘କତମୋ ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୋ ? ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅୟଂ ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଆରାଧେତି ସମ୍ପାଦେତି ପଟିଲଭତି । ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟୋ ହି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେୟେୱ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା, ‘‘କତମୋ ସମୟୱିମୋକ୍ଖୋ ? ଚତ୍ତାରି ଚ ଝାନାନି ଚତସ୍ସୋ ଚ ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ, ଅୟଂ ସମୟୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ସମୟୱିମୋକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତା । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ପନ କାଲେନ କାଲଂ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସକିଂ ୱିମୁତ୍ତାନି ହି ମଗ୍ଗଫଲାନି ୱିମୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବକିଲେସେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତମେୱାତି ଇମେ ନୱ ଧମ୍ମା ଅସମୟୱିମୋକ୍ଖୋତି ୱୁତ୍ତା ।
ଅକୁପ୍ପା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଏତସ୍ସାତି ଏତଦତ୍ଥଂ, ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଅୟଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତଂ ସାରନ୍ତି ଏତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ସାରଂ । ଏତଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ଏତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ, ଏସା କୋଟି, ନ ଇତୋ ପରଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାସାରୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୧୨.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପିଙ୍ଗଲକୋଚ୍ଛୋତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପିଙ୍ଗଲଧାତୁକୋ । କୋଚ୍ଛୋତି ପନସ୍ସ ନାମଂ, ତସ୍ମା ‘‘ପିଙ୍ଗଲକୋଚ୍ଛୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଙ୍ଘିନୋତିଆଦୀସୁ ପବ୍ବଜିତସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ସଙ୍ଘୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ସଙ୍ଘିନୋ। ସ୍ୱେୱ ଗଣୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ଗଣିନୋ। ଆଚାରସିକ୍ଖାପନୱସେନ ତସ୍ସ ଗଣସ୍ସ ଆଚରିୟାତି ଗଣାଚରିୟା । ଞାତାତି ପଞ୍ଞାତା ପାକଟା । ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମୁଗ୍ଗତୋ ୟସୋ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ୟସସ୍ସିନୋ । ତିତ୍ଥକରାତି ଲଦ୍ଧିକରା । ସାଧୁସମ୍ମତାତି ଇମେ ସାଧୁ ସୁନ୍ଦରା ସପ୍ପୁରିସାତି ଏୱଂ ସମ୍ମତା । ବହୁଜନସ୍ସାତି ଅସ୍ସୁତୱତୋ ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ଇଦାନି ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ପୂରଣୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୂରଣୋତି ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ନାମଂ । କସ୍ସପୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ସୋ କିର ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଏକୂନଦାସସତଂ ପୂରୟମାନୋ ଜାତୋ, ତେନସ୍ସ ‘‘ପୂରଣୋ’’ତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ମଙ୍ଗଲଦାସତ୍ତା ଚସ୍ସ ‘‘ଦୁକ୍କଟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତା ନତ୍ଥି, ଅକତଂ ୱା ନ କତନ୍ତି । ‘‘ସୋ କିମହମେତ୍ଥ ୱସାମୀ’’ତି ପଲାୟି । ଅଥସ୍ସ ଚୋରା ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୁ । ସୋ ପଣ୍ଣେନ ୱା ତିଣେନ ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତୋ ଜାତରୂପେନେୱ ଏକଂ ଗାମଂ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଅରହା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ନତ୍ଥି ଇମିନା ସଦିସୋ’’ତି ପୂୱଭତ୍ତାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ସାଟକଂ ଅନିୱତ୍ଥଭାୱେନ ଇଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାଟକଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ନ ନିୱାସେସି, ତଦେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଞ୍ଞେପି ପଞ୍ଚସତା ମନୁସ୍ସା ପବ୍ବଜିଂସୁ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପୂରଣୋ କସ୍ସପୋ’’ତି ।
ମକ୍ଖଲୀତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଗୋସାଲାୟ ଜାତତ୍ତା ଗୋସାଲୋତି ଦୁତିୟଂ ନାମଂ । ତଂ କିର ସକଦ୍ଦମାୟ ଭୂମିୟା ତେଲଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ‘‘ତାତ, ମା ଖଲୀ’’ତି ସାମିକୋ ଆହ । ସୋ ପମାଦେନ ଖଲିତ୍ୱା ପତିତ୍ୱା ସାମିକସ୍ସ ଭୟେନ ପଲାୟିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ସାମିକୋ ଉପଧାୱିତ୍ୱା ସାଟକକଣ୍ଣେ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋପି ସାଟକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଚେଲକୋ ହୁତ୍ୱା ପଲାୟି, ସେସଂ ପୂରଣସଦିସମେୱ ।
ଅଜିତୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । କେସକମ୍ବଲଂ ଧାରେତୀତି କେସକମ୍ବଲୋ। ଇତି ନାମଦ୍ୱୟଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅଜିତୋ କେସକମ୍ବଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ କେସକମ୍ବଲୋ ନାମ ମନୁସ୍ସକେସେହି କତକମ୍ବଲୋ, ତତୋ ପଟିକିଟ୍ଠତରଂ ୱତ୍ଥଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ, କେସକମ୍ବଲୋ ତେସଂ ପଟିକିଟ୍ଠୋ ଅକ୍ଖାୟତି, କେସକମ୍ବଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀତେ ସୀତୋ ଉଣ୍ହେ ଉଣ୍ହୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୮) ।
ପକୁଧୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । କଚ୍ଚାୟନୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ଇତି ନାମଗୋତ୍ତଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ପକୁଧୋ କଚ୍ଚାୟନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀତୁଦକପଟିକ୍ଖିତ୍ତକୋ ଏସ, ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱାପି ଉଦକକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋତି, ଉଣ୍ହୋଦକଂ ୱା କଞ୍ଜିୟଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା କରୋତି, ନଦିଂ ୱା ମଗ୍ଗୋଦକଂ ୱା ଅତିକ୍କମ୍ମ, ‘‘ସୀଲଂ ମେ ଭିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱାଲିକଥୂପଂ କତ୍ୱା ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱରୂପୋ ନିସ୍ସିରିକଲଦ୍ଧିକୋ ଏସ ।
ସଞ୍ଜୟୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ବେଲଟ୍ଠସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ। ଅମ୍ହାକଂ ଗଣ୍ଠନକିଲେସୋ ପଲିବୁଜ୍ଝନକିଲେସୋ ନତ୍ଥି, କିଲେସଗଣ୍ଠରହିତା ମୟନ୍ତି ଏୱଂ ୱାଦିତାୟ ଲଦ୍ଧନାମୱସେନ ନିଗଣ୍ଠୋ। ନାଟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ନାଟପୁତ୍ତୋ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୂତି ୟଥା ତେସଂ ପଟିଞ୍ଞା, ତଥେୱ ଜାନିଂସୁ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ନେସଂ ସା ପଟିଞ୍ଞା ନିୟ୍ୟାନିକା ସବ୍ବେ ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୁ । ନୋ ଚେ, ନ ଅବ୍ଭଞ୍ଞଂସୁ । ତସ୍ମା କିଂ ତେସଂ ପଟିଞ୍ଞା ନିୟ୍ୟାନିକା ନ ନିୟ୍ୟାନିକାତି, ଅୟମେତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ଭଗୱା ନେସଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱକଥନେନ ଅତ୍ଥାଭାୱତୋ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପମାୟ ଅତ୍ଥଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ଧମ୍ମମେୱ ଦେସେତୁଂ, ଧମ୍ମଂ, ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଆହ ।
୩୨୦. ତତ୍ଥ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ସଚ୍ଛିକରଣତ୍ଥଂ । ନ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦଂ ନ ଜନୟତି । ନ ୱାୟମତୀତି ୱାୟାମଂ ପରକ୍କମଂ ନ କରୋତି । ଓଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ ଚ ହୋତୀତି ଲୀନଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି । ସାଥଲିକୋତି ସିଥିଲଗ୍ଗାହୀ, ସାସନଂ ସିଥିଲଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ଦଳ୍ହଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ।
୩୨୩.ଇଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଖୁ, ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି କଥଂ ଇମେ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଧମ୍ମା ଞାଣଦସ୍ସନେନ ଉତ୍ତରିତରା ଜାତାତି ? ନିରୋଧପାଦକତ୍ତା । ହେଟ୍ଠା ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଧମ୍ମା ହି ୱିପସ୍ସନାପାଦକା, ଇଧ ନିରୋଧପାଦକା, ତସ୍ମା ଉତ୍ତରିତରା ଜାତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ନିଟ୍ଠପେସି । ଦେସନାୱସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳସାରୋପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ମହାୟମକୱଗ୍ଗୋ
୧. ଚୂଳଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨୫.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନାତିକେ ୱିହରତୀତି ନାତିକା ନାମ ଏକଂ ତଳାକଂ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚୂଳପିତିମହାପିତିପୁତ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ଗାମା, ତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ । ଗିଞ୍ଜକାୱସଥେତି ଇଟ୍ଠକାମୟେ ଆୱସଥେ । ଏକସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ଭଗୱା ମହାଜନସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠେ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ନାତିକଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ନାତିକୱାସିନୋ ମନୁସ୍ସା ଭଗୱତୋ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନହଦୟା, ‘‘ସତ୍ଥୁ ୱସନଟ୍ଠାନଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ମନ୍ତେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକାହେୱ ଭିତ୍ତିସୋପାନତ୍ଥମ୍ଭେ ୱାଳରୂପାଦୀନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପାସାଦଂ କତ୍ୱା ସୁଧାୟ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମାଦୀନି ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥରଣମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ନିୟ୍ୟାତେସୁଂ । ଅପରାପରଂ ପନେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନମଣ୍ଡପଚଙ୍କମାଦୀନି କାରୟିଂସୁ । ଇତି ସୋ ୱିହାରୋ ମହା ଅହୋସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗିଞ୍ଜକାୱସଥେ’’ତି ।
ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଦାୟେତି ତତ୍ଥ ଏକସ୍ସ ଜେଟ୍ଠକରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧତୋ ଗୋସିଙ୍ଗସଣ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ୱିଟପଂ ଉଟ୍ଠହି, ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ୱନଂ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ଦାୟୋତି ଅୱିସେସେନ ଅରଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତସ୍ମା ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଦାୟେତି ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଅରଞ୍ଞେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରନ୍ତୀତି ସାମଗ୍ଗିରସଂ ଅନୁଭୱମାନା ୱିହରନ୍ତି । ଇମେସଞ୍ହି କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଉପରିପଣ୍ଣାସକେ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲୋ କଥିତୋ, ଇଧ ଖୀଣାସୱକାଲୋ । ତଦା ହି ତେ ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦା ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦା ଖୀଣାସୱା ହୁତ୍ୱା ସାମଗ୍ଗିରସଂ ଅନୁଭୱମାନା ତତ୍ଥ ୱିହରିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟେନ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଦାୟୋ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଧମ୍ମସେନାପତିମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେସୁ ୱା ଅସୀତିମହାସାୱକେସୁ ୱା, ଅନ୍ତମସୋ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଆନନ୍ଦତ୍ଥେରମ୍ପି କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଅନୀକା ନିସ୍ସଟୋ ହତ୍ଥୀ ୱିୟ, ୟୂଥା ନିସ୍ସଟୋ କାଳସୀହୋ ୱିୟ, ୱାତଚ୍ଛିନ୍ନୋ ୱଲାହକୋ ୱିୟ ଏକକୋୱ ଉପସଙ୍କମି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ସୟଂ ଅଗମାସୀତି ? ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତା ସାମଗ୍ଗିରସଂ ଅନୁଭୱନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ତେସଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ, ପଚ୍ଛିମଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପନତୋ ଧମ୍ମଗରୁଭାୱତୋ ଚ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅହଂ ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉକ୍କଂସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ନେସଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ ତାୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହନତୋ ଅଗମାସି । ଅପରମ୍ପିସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅନାଗତେ କୁଲପୁତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକଂ ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହି, କୋ ନାମ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ନ ୱସେୟ୍ୟାତି ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞମାନା ଖିପ୍ପମେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଛିମଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପନତୋପି ଅଗମାସି । ବୁଦ୍ଧା ଚ ନାମ ଧମ୍ମଗରୁନୋ ହୋନ୍ତି, ସୋ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମଗରୁଭାୱୋ ରଥୱିନୀତେ ଆୱିକତୋୱ । ଇତି ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମଗରୁଭାୱତୋପି ଧମ୍ମଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି ଅଗମାସି ।
ଦାୟପାଲୋତି ଅରଞ୍ଞପାଲୋ । ସୋ ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ୟଥା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତପ୍ପଦେସେନ ମନୁସ୍ସା ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ନିୟ୍ୟାସଂ ୱା ଦବ୍ବସମ୍ଭାରଂ ୱା ନ ହରନ୍ତି, ଏୱଂ ୱତିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅରଞ୍ଞସ୍ସ ୟୋଜିତେ ଦ୍ୱାରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ରକ୍ଖତି, ପାଲେତି । ତସ୍ମା ‘‘ଦାୟପାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ତକାମରୂପାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ କାମୟମାନସଭାୱା ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି । ୟୋ ହି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଦୂତକମ୍ମପହିଣଗମନାଦୀନଂ ୱସେନ ଏକୱୀସତିଅନେସନାହି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ଅୟଂ ନ ଅତ୍ତକାମରୂପୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଏକୱୀସତିଅନେସନଂ ପହାୟ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସପ୍ପାୟଧୁତଙ୍ଗଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତରୁଚିୟଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମନ୍ତଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କୁରୁମାନୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ଅତ୍ତକାମୋ ନାମ । ତେପି ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତା ଏୱରୂପା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତକାମରୂପା ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ।
ମା ତେସଂ ଅଫାସୁମକାସୀତି ତେସଂ ମା ଅଫାସୁକଂ ଅକାସୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୱାରେସି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତା ସମଗ୍ଗା ୱିହରନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ଗତଟ୍ଠାନେ ଭଣ୍ଡନକଲହୱିୱାଦା ୱତ୍ତନ୍ତି, ତିଖିଣସିଙ୍ଗୋ ଚଣ୍ଡଗୋଣୋ ୱିୟ ଓୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ଅଥେକମଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗମନଂ ନ ହୋତି, କଦାଚି ଅୟମ୍ପି ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଇମେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ପାସାଦିକୋ ଚ ପନେସ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ସୁରସଗିଦ୍ଧୋ ମଞ୍ଞେ, ଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଣୀତଦାୟକାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣକଥନାଦୀହି ଇମେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ୱସନଟ୍ଠାନାନି ଚାପି ଏତେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ନିବଦ୍ଧାନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ତିସ୍ସୋ ଚ ପଣ୍ଣସାଲା ତୟୋ ଚଙ୍କମା ତୀଣି ଦିୱାଟ୍ଠାନାନି ତୀଣି ମଞ୍ଚପୀଠାନି । ଅୟଂ ପନ ସମଣୋ ମହାକାୟୋ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ମଞ୍ଞେ ଭୱିସ୍ସତି । ସୋ ଅକାଲେ ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତେ ସେନାସନା ୱୁଟ୍ଠାପେସ୍ସତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଏତେସଂ ଅଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘ମା ତେସଂ ଅଫାସୁକମକାସୀ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୱାରେସି ।
କିଂ ପନେସ ଜାନନ୍ତୋ ୱାରେସି, ଅଜାନନ୍ତୋତି ? ଅଜାନନ୍ତୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳକମ୍ପନାଦୀନି ପାଟିହାରିୟାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ, ଅରଞ୍ଞୱାସିନୋ ପନ ଦୁବ୍ବଲମନୁସ୍ସା ସକମ୍ମପ୍ପସୁତା ତାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ନାମ ୟଦା ଅନେକଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରୋ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସିରିୟା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ତଦା କୋ ଏସୋତି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଜାନିତବ୍ବୋ ହୋତି । ତଦା ପନ ଭଗୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଚୀୱରଗବ୍ଭେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱଲାହକଗବ୍ଭେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ଅଗମାସି । ଇତି ନଂ ଅଜାନନ୍ତୋୱ ଦାୟପାଲୋ ନିୱାରେସି ।
ଏତଦୱୋଚାତି ଥେରୋ କିର ମା ସମଣାତି ଦାୟପାଲସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟଂ ତୟୋ ଜନା ଇଧ ୱିହରାମ, ଅଞ୍ଞେ ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଦାୟପାଲୋ ପବ୍ବଜିତେନ ୱିୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥେତି, କୋ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିୱାଟ୍ଠାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଭଗୱାପି ଥେରସ୍ସ ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ସରୀରୋଭାସଂ ମୁଞ୍ଚି, ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନୱିରାଜିତା ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ପସାରିତସୁୱଣ୍ଣପଟୋ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ଥେରୋ, ‘‘ଅୟଂ ଦାୟପାଲୋ ଫଣକତଂ ଆସିୱିସଂ ଗୀୱାୟ ଗହେତୁଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୋୱ ନ ଜାନାତି, ଅଞ୍ଞତରଭିକ୍ଖୁନା ୱିୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୀ’’ତି ନିୱାରେନ୍ତୋ ଏତଂ, ‘‘ମା, ଆୱୁସୋ ଦାୟପାଲା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଅକତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ମୟଂ ତୟୋ ଜନା ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସାମ, ସଚାହଂ ଏକକୋୱ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରିସ୍ସାମି, ସମଗ୍ଗୱାସୋ ନାମ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପିୟମିତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱାୱ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରିସ୍ସାମି । ୟଥା ଚ ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ପିୟୋ, ଏୱଂ ସହାୟାନମ୍ପି ମେ ପିୟୋତି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କାତୁକାମୋ ସୟଂ ଅକତ୍ୱାୱ ଉପସଙ୍କମି । କେଚି ପନ ତେସଂ ଥେରାନଂ ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟା ଭଗୱତୋ ଆଗମନମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଥେରୋ ତେସଂ ସଞ୍ଞଂ ଦଦମାନୋୱ ଗତୋତି । ଅଭିକ୍କମଥାତି ଇତୋ ଆଗଚ୍ଛଥ । ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେସୀତି ୱିକସିତପଦୁମସନ୍ନିଭେହି ଜାଲହତ୍ଥେହି ମଣିୱଣ୍ଣଂ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣେସୁ ପିଟ୍ଠିପାଦେସୁ ଉଦକମଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପାଦେନ ପାଦଂ ଘଂସନ୍ତୋ ପକ୍ଖାଲେସି । ବୁଦ୍ଧାନଂ କାୟେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନାମ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, କସ୍ମା ପକ୍ଖାଲେସୀତି ? ସରୀରସ୍ସ ଉତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ, ତେସଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସମ୍ପହଂସନତ୍ଥଂ । ଅମ୍ହେହି ଅଭିହଟେନ ଉଦକେନ ଭଗୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେସି, ପରିଭୋଗଂ ଅକାସୀତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବଲୱସୋମନସ୍ସୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୀଣିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପକ୍ଖାଲେସି । ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି ସୋ କିର ତେସଂ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ।
୩୨୬. ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହେ କତେ ସେସାନଂ କତୋୱ ହୋତୀତି ଥେରଞ୍ଞେୱ ଏତଂ କଚ୍ଚି ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧାତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ କଚ୍ଚୀତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୱୋତି ସାମିୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କଚ୍ଚି ଅନୁରୁଦ୍ଧା ତୁମ୍ହାକଂ ଖମନୀୟଂ, ଇରିୟାପଥୋ ୱୋ ଖମତି ? କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୱୋ ଜୀୱିତଂ ୟାପେତି ଘଟିୟତି ? କଚ୍ଚି ପିଣ୍ଡକେନ ନ କିଲମଥ, କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହାକଂ ସୁଲଭପିଣ୍ଡଂ, ସମ୍ପତ୍ତେ ୱୋ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଉଳୁଙ୍କୟାଗୁଂ ୱା କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖଂ ୱା ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ମା ? ପଚ୍ଚୟେନ ଅକିଲମନ୍ତେନ ହି ସକ୍କା ସମଣଧମ୍ମୋ କାତୁଂ, ୱତ୍ତମେୱ ୱା ଏତଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ । ଅଥ ତେନ ପଟିୱଚନେ ଦିନ୍ନେ, ‘‘ଅନୁରୁଦ୍ଧା, ତୁମ୍ହେ ରାଜପବ୍ବଜିତା ମହାପୁଞ୍ଞା, ମନୁସ୍ସା ତୁମ୍ହାକଂ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତାନଂ ଅଦତ୍ୱା କସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତୁମ୍ହେ ପନ ଏତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କିଂ ନୁ ଖୋ ମିଗପୋତକା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ୱିହରଥ, ଉଦାହୁ ସାମଗ୍ଗିଭାୱୋ ୱୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସାମଗ୍ଗିରସଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, କଚ୍ଚି ପନ ୱୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧା, ସମଗ୍ଗାତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଖୀରୋଦକୀଭୂତାତି ୟଥା ଖୀରଞ୍ଚ ଉଦକଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସନ୍ଦତି, ୱିସୁଂ ନ ହୋତି, ଏକତ୍ତଂ ୱିୟ ଉପେତି, କଚ୍ଚି ଏୱଂ ସାମଗ୍ଗିୱସେନ ଏକତ୍ତୂପଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ୱିହରଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ପିୟଚକ୍ଖୂହୀତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଓଲୋକନଚକ୍ଖୂନି ପିୟଚକ୍ଖୂନି ନାମ । କଚ୍ଚି ତଥାରୂପେହି ଚକ୍ଖୂହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତା ୱିହରଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏକଂସେନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା କଥଂ ପନାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । କଥନ୍ତି କାରଣପୁଚ୍ଛା । କଥଂ ପନ ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ୱିହରଥ, କେନ କାରଣେନ ୱିହରଥ, ତଂ ମେ କାରଣଂ ବ୍ରୂଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ । ଆୱି ଚେୱ ରହୋ ଚାତି ସମ୍ମୁଖା ଚେୱ ପରମ୍ମୁଖା ଚ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁଖା କାୟୱଚୀକମ୍ମାନି ସହୱାସେ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଇତରାନି ୱିପ୍ପୱାସେ । ମନୋକମ୍ମଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି । ୟଞ୍ହି ସହୱସନ୍ତେସୁ ଏକେନ ମଞ୍ଚପୀଠଂ ୱା ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ ୱା ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡଂ ୱା ବହି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା କେନିଦଂ ୱଳଞ୍ଜିତନ୍ତି ଅୱଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ପଟିସାମେନ୍ତସ୍ସ ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ୱା ପନ ଠାନଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ଏକସ୍ମିଂ ପକ୍କନ୍ତେ ତେନ ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସେନାସନପରିକ୍ଖାରଂ ତଥେୱ ନିକ୍ଖିପନ୍ତସ୍ସ ପଟିଜଗ୍ଗିତବ୍ବୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ୱା ପନ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତସ୍ସ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ସହୱସନ୍ତସ୍ସ ପନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଧୁରଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ପଟିସନ୍ଥାରକଥଂ ସାରଣୀୟକଥଂ ଧମ୍ମୀକଥଂ ସରଭଞ୍ଞଂ ସାକଚ୍ଛଂ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି ଏୱମାଦିକରଣେ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ଥେରେସୁ ପନ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ମୟ୍ହଂ ପିୟସହାୟୋ ନନ୍ଦିୟତ୍ଥେରୋ କିମିଲତ୍ଥେରୋ ଏୱଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ଏୱଂ ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦିଗୁଣକଥନଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ମୟ୍ହଂ ପିୟମିତ୍ତୋ ନନ୍ଦିୟତ୍ଥେରୋ କିମିଲତ୍ଥେରୋ ଅୱେରୋ ହୋତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜୋ ସୁଖୀ ହୋତୂତି ଏୱଂ ସମନ୍ନାହରତୋ ପନ ସମ୍ମୁଖାପି ପରମ୍ମୁଖାପି ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ହୋତିୟେୱ ।
ନାନା ହି ଖୋ ନୋ, ଭନ୍ତେ, କାୟାତି କାୟଞ୍ହି ପିଟ୍ଠଂ ୱିୟ ମତ୍ତିକା ୱିୟ ଚ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଏକତୋ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଏକଞ୍ଚ ପନ ମଞ୍ଞେ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ପନ ନୋ ହିତଟ୍ଠେନ ନିରନ୍ତରଟ୍ଠେନ ଅୱିଗ୍ଗହଟ୍ଠେନ ସମଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ଏକମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ପନେତଂ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇତରେସଂ ଚିତ୍ତୱସେନ ୱତ୍ତିଂସୂତି ? ଏକସ୍ସ ପତ୍ତେ ମଲଂ ଉଟ୍ଠହତି, ଏକସ୍ସ ଚୀୱରଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ଏକସ୍ସ ପରିଭଣ୍ଡକମ୍ମଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପତ୍ତେ ମଲଂ ଉଟ୍ଠିତଂ, ତେନ ମମାୱୁସୋ, ପତ୍ତେ ମଲଂ ଉଟ୍ଠିତଂ ପଚିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱୁତ୍ତେ ଇତରେ ମୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଧୋୱିତବ୍ବଂ, ମୟ୍ହଂ ପରିଭଣ୍ଡଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦାରୂନି ଆହରିତ୍ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତକଟାହେ ପରିଭଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଚୀୱରଂ ୱା ଧୋୱନ୍ତି, ପରିଭଣ୍ଡଂ ୱା କରୋନ୍ତି । ମମାୱୁସୋ, ଚୀୱରଂ କିଲିଟ୍ଠଂ ଧୋୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମମ ପଣ୍ଣସାଲା ଉକ୍ଲାପା ପରିଭଣ୍ଡଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ପଠମତରଂ ଆରୋଚିତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୨୭.ସାଧୁସାଧୁ, ଅନୁରୁଦ୍ଧାତି ଭଗୱା ହେଟ୍ଠା ନ ଚ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ପିଣ୍ଡକେନ କିଲମିମ୍ହାତି ୱୁତ୍ତେ ନ ସାଧୁକାରମଦାସି । କସ୍ମା ? ଅୟଞ୍ହି କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ନାମ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅପାୟଲୋକେପି ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେପି ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୋୱ । ଅୟଂ ପନ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିୱାଦପକ୍ଖନ୍ଦୋ, ଅପାୟଲୋକେ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେପି ଇମେ ସତ୍ତା ପଟିୱିରୁଦ୍ଧା ଏୱ, ଏତେସଂ ସାମଗ୍ଗିକାଲୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ, କଦାଚିଦେୱ ହୋତୀତି ସମଗ୍ଗୱାସସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା ଇଧ ଭଗୱା ସାଧୁକାରମଦାସି । ଇଦାନି ତେସଂ ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଚ୍ଚିପନ ୱୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ୱା, କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଅମ୍ହେସୁ ତୀସୁ ଜନେସୁ । ପିଣ୍ଡାୟ ପଟିକ୍କମତୀତି ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତି । ଅୱକ୍କାରପାତିନ୍ତି ଅତିରେକପିଣ୍ଡପାତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଠପନତ୍ଥାୟ ଏକଂ ସମୁଗ୍ଗପାତିଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଠପେତି ।
ୟୋ ପଚ୍ଛାତି ତେ କିର ଥେରା ନ ଏକତୋୱ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ପୱିସନ୍ତି, ଫଲସମାପତ୍ତିରତା ହେତେ । ପାତୋୱ ସରୀରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ ପଠମତରଂ ନିସିନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଠମତରଂ ଉଟ୍ଠାତି; ସୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଜାନାତି – ‘‘ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ପଚ୍ଛା, ଅହଂ ପଠମତରଂ ଆଗତୋ’’ତି । ଅଥ ପତ୍ତଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଆସନପଞ୍ଞାପନାଦୀନି କତ୍ୱା ୟଦି ପତ୍ତେ ପଟିୱିସମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି । ୟଦି ଅତିରେକଂ ହୋତି, ଅୱକ୍କାରପାତିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାତିଂ ପିଧାୟ ଭୁଞ୍ଜତି । କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ଓସାପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସତି । ଦୁତିୟୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଜାନାତି – ‘‘ଏକୋ ପଠମଂ ଆଗତୋ, ଏକୋ ପଚ୍ଛତୋ’’ତି । ସୋ ସଚେ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ପମାଣମେୱ ହୋତି, ଭୁଞ୍ଜତି । ସଚେ ମନ୍ଦଂ, ଅୱକ୍କାରପାତିତୋ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି । ସଚେ ଅତିରେକଂ ହୋତି, ଅୱକ୍କାରପାତିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପମାଣମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିମତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସତି । ତତିୟୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଜାନାତି – ‘‘ଦ୍ୱେ ପଠମଂ ଆଗତା, ଅହଂ ପଚ୍ଛତୋ’’ତି । ସୋପି ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ଓସାପେତ୍ୱା ଆସନାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିସାମେତି; ପାନୀୟଘଟେ ୱା ପରିଭୋଜନୀୟଘଟେ ୱା ଅୱସେସଂ ଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଘଟେ ନିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅୱକ୍କାରପାତିୟଂ ସଚେ ଅୱସେସଭତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଜହିତ୍ୱା ପାତିଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପଟିସାମେତି; ଭତ୍ତଗ୍ଗଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି । ତତୋ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପଚିକାହି ମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସତି । ଇଦଂ ଥେରାନଂ ବହିୱିହାରେ ଅରଞ୍ଞେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚକରଣଟ୍ଠାନେ ଭୋଜନସାଲାୟଂ ୱତ୍ତଂ । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ୟୋ ପଚ୍ଛା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟୋ ପସ୍ସତୀତିଆଦି ପନ ନେସଂ ଅନ୍ତୋୱିହାରେ ୱତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଚଘଟନ୍ତି ଆଚମନକୁମ୍ଭିଂ । ରିତ୍ତନ୍ତି ରିତ୍ତକଂ । ତୁଚ୍ଛନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅୱିସୟ୍ହନ୍ତି ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ଅତିଭାରିୟଂ । ହତ୍ଥୱିକାରେନାତି ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ । ତେ କିର ପାନୀୟଘଟାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ତୁଚ୍ଛକଂ ଗହେତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉଦକଂ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତୀରେ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ହତ୍ଥୱିକାରେନ ଆମନ୍ତେନ୍ତି, ଓଦିସ୍ସ ୱା ଅନୋଦିସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋନ୍ତି । କସ୍ମା ଓଦିସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋନ୍ତି ? ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସଦ୍ଦୋ ବାଧେୟ୍ୟାତି । କସ୍ମା ଅନୋଦିସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋନ୍ତି ? ଅନୋଦିସ୍ସ ସଦ୍ଦେ ଦିନ୍ନେ, ‘‘ଅହଂ ପୁରେ, ଅହଂ ପୁରେ’’ତି ଦ୍ୱେପି ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟୁଂ, ତତୋ ଦ୍ୱୀହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମେ ତତିୟସ୍ସ କମ୍ମଚ୍ଛେଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ସଂୟତପଦସଦ୍ଦୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ଅପରସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେନ ଦିଟ୍ଠଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ହତ୍ଥସଞ୍ଞଂ କରୋତି, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଇତରୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତତୋ ଦ୍ୱେ ଜନା ହତ୍ଥେନ ହତ୍ଥଂ ସଂସିବ୍ବନ୍ତା ଦ୍ୱୀସୁ ହତ୍ଥେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ହତ୍ଥୱିକାରେନ ଦୁତିୟଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ହତ୍ଥୱିଲଙ୍ଘକେନ ଉପଟ୍ଠପେମା’’ତି ।
ପଞ୍ଚାହିକଂ ଖୋ ପନାତି ଚାତୁଦ୍ଦସେ ପନ୍ନରସେ ଅଟ୍ଠମିୟନ୍ତି ଇଦଂ ତାୱ ପକତିଧମ୍ମସ୍ସୱନମେୱ, ତଂ ଅଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚମେ ଦିୱସେ ଦ୍ୱେ ଥେରା ନାତିୱିକାଲେ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତୟୋପି ନିସୀଦିତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ତେସଂ ଏୱଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଥେରେନ ଭଗୱତା ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ପମାଦଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ହୋତି । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ପୱିସନକାଲୋ, ନିକ୍ଖମନକାଲୋ, ନିୱାସନପରିୱତ୍ତନଂ, ଚୀୱରପାରୁପନଂ, ଅନ୍ତୋଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଂ ଧମ୍ମକଥନଂ, ଅନୁମୋଦନଂ, ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚକରଣଂ, ପତ୍ତଧୋୱନଂ, ପତ୍ତଓସାପନଂ, ପତ୍ତଚୀୱରପଟିସାମନନ୍ତି ପପଞ୍ଚକରଣଟ୍ଠାନାନି ଏତାନି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ଅମ୍ହାକଂ ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପମାଦକାଲୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପମାଦଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି ।
୩୨୮. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ ଅତ୍ଥି ପନ ୱୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମତୋ ଉତ୍ତରି । ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋତି ଅରିୟଭାୱକରଣସମତ୍ଥୋ ଞାଣୱିସେସୋ । କିଞ୍ହି ନୋ ସିୟା, ଭନ୍ତେତି କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ନାଧିଗତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଧିଗତୋୟେୱାତି । ୟାୱ ଦେୱାତି ୟାୱ ଏୱ ।
୩୨୯. ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଧିଗମେ ବ୍ୟାକତେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏତସ୍ସ ପନ ୱୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମତିକ୍କମାୟାତି ସମତିକ୍କମତ୍ଥାୟ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟାତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ଥାୟ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଛିମପଞ୍ହେ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଦସ୍ସନୱସେନ ଅଧିଗତଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଲମରିୟଞାଣଦସ୍ସନୱିସେସୋତି ଆହ । ଥେରୋପି ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପେନେୱ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱେଦୟିତସୁଖତୋ ଅୱେଦୟିତସୁଖଂ ସନ୍ତତରଂ ପଣୀତତରଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ଉତ୍ତରିତରଂ ୱା ପଣୀତତରଂ ୱା ନ ସମନୁପସ୍ସାମାତି ଆହ ।
୩୩୦.ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ସାମଗ୍ଗିରସାନିସଂସପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ । ସବ୍ବେପି ତେ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚା, ତେନ ତେସଂ ପଟିୱେଧତ୍ଥାୟ କିଞ୍ଚି କଥେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ସାମଗ୍ଗିରସେନ ପନ ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚ ଆନିସଂସୋତି ସାମଗ୍ଗିରସାନିସଂସମେୱ ନେସଂ ଭଗୱା କଥେସି । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱାତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ତେ କିର ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଅଗମଂସୁ, ଅଥ ଭଗୱା ୱିହାରସ୍ସ ପରିୱେଣପରିୟନ୍ତଂ ଗତକାଲେ, ‘‘ଆହରଥ ମେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ, ତୁମ୍ହେ ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠଥା’’ତି ପକ୍କାମି । ତତୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ତତୋ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । କିଂ ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଆୟସ୍ମତୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନି ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣକଥାୟ ଅଟ୍ଟିୟମାନା ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଆହଂସୁ । ଇମାସଞ୍ଚ ଇମାସଞ୍ଚାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାନଂ । ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ୱିଦିତୋତି ଅଜ୍ଜ ମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେସୁଂ, ଅଜ୍ଜ ଲୋକୁତ୍ତରାୟାତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିଦିତଂ । ଦେୱତାପି ମେତି, ଭନ୍ତେ ଅନୁରୁଦ୍ଧ, ଅଜ୍ଜ ଅୟ୍ୟୋ ନନ୍ଦିୟତ୍ଥେରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅୟ୍ୟୋ କିମିଲତ୍ଥେରୋ ଇମାୟ ଚ ଇମାୟ ଚ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେସୀତି ଏୱମାରୋଚେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ହାଭିପୁଟ୍ଠେନାତି ତମ୍ପି ମୟା ସୟଂ ୱିଦିତନ୍ତି ୱା ଦେୱତାହି ଆରୋଚିତନ୍ତି ୱା ଏତ୍ତକେନେୱ ମୁଖଂ ମେ ସଜ୍ଜନ୍ତି କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅପୁଟ୍ଠେନେୱ ମେ ନ କଥିତଂ । ଭଗୱତା ପନ ପଞ୍ହାଭିପୁଟ୍ଠେନ ପଞ୍ହଂ ଅଭିପୁଚ୍ଛିତେନ ସତା ବ୍ୟାକତଂ, ତତ୍ର ମେ କିଂ ନ ରୋଚଥାତି ଆହ ।
୩୩୧.ଦୀଘୋତି ‘‘ମଣି ମାଣିୱରୋ ଦୀଘୋ, ଅଥୋ ସେରୀସକୋ ସହା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୯୩) ଏୱଂ ଆଗତୋ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଏକୋ ଦେୱରାଜା । ପରଜନୋତି ତସ୍ସେୱ ୟକ୍ଖସ୍ସ ନାମଂ । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୋ କିର ୱେସ୍ସୱଣେନ ପେସିତୋ ଏତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ସୟଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗିଞ୍ଜକାୱସଥତୋ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ତନା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନେ ତିଣ୍ଣଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅଜ୍ଜ ମହତୀ ଧମ୍ମଦେସନା ଭୱିସ୍ସତି । ମୟାପି ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ଭାଗିନା ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ସତ୍ଥୁ ପଦାନୁପଦିକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ଗଚ୍ଛନ୍ତେପି ନ ଗତୋ, – ‘‘ଇମେ ଥେରା କିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପନ ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ । ଅଥ ତେ ଦ୍ୱେ ଥେରେ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରଂ ପଲିୱେଠେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା, – ‘‘ଇମେ ଥେରା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୟୋ ସବ୍ବଗୁଣେ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱାପି ଭଗୱତୋୱ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତି, ନ ସହନ୍ତି, ଅତିୱିୟ ନିଲୀୟନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତି, ନ ଦାନି ତେସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ଦସ୍ସାମି, ପଥୱିତୋ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଏତେସଂ ଗୁଣେ ପକାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି ।
ଲାଭା ୱତ, ଭନ୍ତେତି ୟେ, ଭନ୍ତେ, ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠୱାସିନୋ ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ଇମେ ଚ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ପସ୍ସିତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ୱନ୍ଦିତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦାତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ତେସଂ ଲାଭା, ଭନ୍ତେ, ୱଜ୍ଜୀନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ସୋ କିର ଅତ୍ତନୋ ୟକ୍ଖାନୁଭାୱେନ ମହନ୍ତଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ସକଲଂ ୱଜ୍ଜିରଟ୍ଠଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ ତଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ତେନ ଚସ୍ସ ତେସୁ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଭୁମ୍ମା ଦେୱତା ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି । ଅନୁସ୍ସାୱେସୁନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସାୱେସୁଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାତି ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା । ତଞ୍ଚେପି କୁଲନ୍ତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ କୁଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଇମେ କୁଲପୁତ୍ତା ପବ୍ବଜିତା ଏୱଂ ସୀଲୱନ୍ତୋ ଗୁଣୱନ୍ତୋ ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ତଞ୍ଚେପି କୁଲଂ ଏତେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତି ଭଗୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ମହାଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୩୨.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଦାୟେତି ଇଦଂ ୱସନଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସୁ ହି ସୁତ୍ତେସୁ, ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ଏୱଂ ପଠମଂ ଗୋଚରଗାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ମହାଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତେ ଭଗୱତୋ ଗୋଚରଗାମୋ ଅନିବନ୍ଧୋ, କୋଚିଦେୱ ଗୋଚରଗାମୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ପରିଦୀପିତଂ । ଅରଞ୍ଞନିଦାନକଂ ନାମେତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି । ସମ୍ବହୁଲେହୀତି ବହୁକେହି । ଅଭିଞ୍ଞାତେହି ଅଭିଞ୍ଞାତେହୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସ୍ସୁତେହି ପାକଟେହି । ଥେରେହି ସାୱକେହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦୀହି ଥିରକାରକେହେୱ ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଥେରେହି, ସୱନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ସାୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ । ଇଦାନି ତେ ଥେରେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଆୟସ୍ମତା ଚ ସାରିପୁତ୍ତେନାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ । ଚକ୍ଖୁମନ୍ତାନଂ ଗଗନମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ଠିତାନଂ ସାଗରୋ ୱିୟ ଚ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣୱସେନେୱ ମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା, ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତଂ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତଂ ସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ରଥୱିନୀତଂ ମହାହତ୍ଥିପଦୋପମଂ ମହାୱେଦଲ୍ଲଂ ଚାତୁମସୁତ୍ତଂ ଦୀଘନଖଂ ଅନୁପଦସୁତ୍ତଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବସୁତ୍ତଂ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପାରିସୁଦ୍ଧି ସମ୍ପସାଦନୀୟଂ ସଙ୍ଗୀତିସୁତ୍ତଂ ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତଂ ପୱାରଣାସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫ ଆଦୟୋ) ସୁସିମସୁତ୍ତଂ ଥେରପଞ୍ହସୁତ୍ତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗୋ ଥେରସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଥେରସ୍ସ ମହନ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮-୧୮୯) ୱୁତ୍ତଂ ।
ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋପି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣେହି ଚ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହା । ଅପିଚସ୍ସ ଅନୁମାନସୁତ୍ତଂ, ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତଂ ମାରତଜ୍ଜନିୟସୁତ୍ତଂ ପାସାଦକମ୍ପନଂ ସକଲଂ ଇଦ୍ଧିପାଦସଂୟୁତ୍ତଂ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନଂ ୟମକପାଟିହାରିୟକାଲେ ଦେୱଲୋକଗମନଂ ୱିମାନୱତ୍ଥୁ ପେତୱତ୍ଥୁ ଥେରସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ୱସେନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ୱୁତ୍ତଂ ।
ମହାକସ୍ସପୋପି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣେହି ଚ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହା । ଅପିଚସ୍ସ ଚୀୱରପରିୱତ୍ତନସୁତ୍ତଂ ଜିଣ୍ଣଚୀୱରସୁତ୍ତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪ ଆଦୟୋ) ଚନ୍ଦୋପମଂ ସକଲଂ କସ୍ସପସଂୟୁତ୍ତଂ ମହାଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ୱସେନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣେହି ଚ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହା । ଅପିଚସ୍ସ ଚୂଳଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ ନଳକପାନସୁତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରିୟସୁତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧସଂୟୁତ୍ତଂ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କସୁତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ୱସେନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ୟଦିଦଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୨) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆୟସ୍ମତା ଚ ରେୱତେନାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱେ ରେୱତା ଖଦିରୱନିୟରେୱତୋ ଚ କଙ୍ଖାରେୱତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଖଦିରୱନିୟରେୱତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତିକୋ, ନ ସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ଅକପ୍ପିୟୋ ଗୁଳୋ, ଅକପ୍ପିୟା ମୁଗ୍ଗା’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୭୨) ଏୱଂ କଙ୍ଖାବହୁଲୋ ପନ ଥେରୋ ଇଧ ରେୱତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋପି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣେହି ଚ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହା । ଅପିଚସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନେନପି ଏତଦଗ୍ଗେନପି ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଝାୟୀନଂ ୟଦିଦଂ କଙ୍ଖାରେୱତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଚେୱ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଗୁଣେହି ଚ ଥେରୋ ୱିୟ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ମହା । ଅପିଚସ୍ସ ସେକ୍ଖସୁତ୍ତଂ ବାହିତିକସୁତ୍ତଂ ଆନେଞ୍ଜସପ୍ପାୟଂ ଗୋପକମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ବହୁଧାତୁକଂ ଚୂଳସୁଞ୍ଞତଂ ମହାସୁଞ୍ଞତଂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସୁତ୍ତଂ ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତଂ ମହାନିଦାନଂ ମହାପରିନିବ୍ବାନଂ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ଚୂଳନିୟଲୋକଧାତୁସୁତ୍ତଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଇମେସମ୍ପି ୱସେନ ମହନ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଞ୍ହି, ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଅଭିଞ୍ଞାତେହି ଅଭିଞ୍ଞାତେହୀତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତେହେୱ, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ମହାଗୁଣତାୟ ପାକଟେହି ଅଭିଞ୍ଞାତେହି ବହୂହି ଥେରେହି ସାୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱା ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଦାୟେ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟସ୍ମା ହି ସାରିପୁତ୍ତୋ ସୟଂ ମହାପଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ମହାପଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ତଦା ଦସବଲଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିହାସି । ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ସୟଂ ଇଦ୍ଧିମା, ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସୟଂ ଧୁତୱାଦୋ, ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ସୟଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ, ଆୟସ୍ମା ରେୱତୋ ସୟଂ ଝାନାଭିରତୋ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସୟଂ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଅଞ୍ଞେପି ବହୂ ବହୁସ୍ସୁତେ ଭିକ୍ଖୂ ଗହେତ୍ୱା ତଦା ଦସବଲଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିହାସି, ଏୱଂ ତଦା ଏତେ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାତା ମହାଥେରା ତିଂସସହସ୍ସମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ଦସବଲଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିହରିଂସୂତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଫଲସମାପତ୍ତିୱିୱେକତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ୟେନାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଥେରୋ କିର ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ପଚ୍ଛିମଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୱନନ୍ତେ କୀଳନ୍ତସ୍ସ ମତ୍ତଖତ୍ତିୟସ୍ସ କଣ୍ଣତୋ ପତମାନଂ କୁଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ, ସଂହରିତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗେ ପକ୍ଖିପମାନଂ ରତ୍ତକମ୍ବଲଂ ୱିୟ, ମଣିନାଗଦନ୍ତତୋ ପତମାନଂ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛମାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ଅଦ୍ଦସ । ତଦନନ୍ତରଂ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନେମିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତୟମାନଂ ରଜତଚକ୍କଂ ୱିୟ, ରଜତକୂଟତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଖୀରଧାରାମଣ୍ଡଂ ୱିୟ, ସପକ୍ଖେ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗଗନତଲେ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନଂ ସେତହଂସଂ ୱିୟ ଚ ମେଘୱଣ୍ଣାୟ ସମୁଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଚୀନଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ସସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଏକୂନପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ସାଲୱନଂ ଓଲୋକେସି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ସାଲରୁକ୍ଖା ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲା ଦୁକୂଲପାରୁତା ୱିୟ, ମୁତ୍ତାକଲାପୱିନଦ୍ଧା ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚିଂସୁ । ଭୂମିତଲଂ ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରପୂଜାୟ ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିୟ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିପତନ୍ତେନ ପୁପ୍ଫରେଣୁନା ଲାଖାରସେନ ସିଞ୍ଚମାନଂ ୱିୟ ଚ ଅହୋସି । ଭମରମଧୁକରଗଣା କୁସୁମରେଣୁମଦମତ୍ତା ଉପଗାୟମାନା ୱିୟ ୱନନ୍ତରେସୁ ୱିଚରନ୍ତି । ତଦା ଚ ଉପୋସଥଦିୱସୋୱ ହୋତି । ଅଥ ଥେରୋ, ‘‘କାୟ ନୁ ଖୋ ଅଜ୍ଜ ରତିୟା ୱୀତିନାମେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ଅରିୟସାୱକା ଚ ନାମ ପିୟଧମ୍ମସ୍ସୱନା ହୋନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟ୍ହଂ ଜେଟ୍ଠଭାତିକସ୍ସ ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମରତିୟା ୱୀତିନାମେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ଏକକୋୱ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପିୟସହାୟଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ୟେନାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ତେନୁପସଙ୍କମି ।
ଏୱମାୱୁସୋତିଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋତି ଥେରୋପି ୟସ୍ମା ପିୟଧମ୍ମସ୍ସୱନୋୱ ଅରିୟସାୱକୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ, ତ୍ୱଂ, ମୟ୍ହଂ ସୀସଂ ୱା ରୁଜ୍ଜତି ପିଟ୍ଠି ୱାତି କିଞ୍ଚି ଲେସାପଦେସଂ ଅକତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠହଦୟୋୱ, ‘‘ଏୱମାୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ଚ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦ୍ୱେ ମହାଥେରା ପଟିପାଟିୟା ଠିତାନି ଦ୍ୱେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାନି ୱିୟ, ଦ୍ୱେ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲାନି ୱିୟ, ଦ୍ୱେ ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜାନୋ ୱିୟ, ଦ୍ୱେ ସୀହା ୱିୟ, ଦ୍ୱେ ବ୍ୟଗ୍ଘା ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚିଂସୁ । ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଦ୍ୱେ ମହାଥେରେ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସୂରିୟଂ ୱନନ୍ତଂ ପୱିସନ୍ତଂ ୱିୟ, ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦଂ ୱନନ୍ତତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱିୟ, ସାଲୱନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲମେୱ ସାଲୱନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଅଜ୍ଜ ଉପୋସଥଦିୱସୋ, ଇମେ ଚ ମେ ଜେଟ୍ଠଭାତିକା ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ମହନ୍ତେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅହମ୍ପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଭାଗୀ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମଖଣ୍ଡଂ ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ମହାଥେରାନଂ ପଦାନୁପଦିକୋ ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଚ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଆୟସ୍ମା ଚ ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମା ଚ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ୟେନାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂ’’ତି । ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି । ପଟିପାଟିୟା ଠିତା ତୟୋ ଚନ୍ଦା ୱିୟ, ସୂରିୟା ୱିୟ, ସୀହା ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚମାନା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।
୩୩୩. ଏୱଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ପନ ତେ ମହାଥେରେ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅଜ୍ଜ ମହନ୍ତଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ମୟାପି ତସ୍ସ ଭାଗିନା ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଖୋ ପନ ଏକକୋୱ ଗମିସ୍ସାମି, ମୟ୍ହଂ ପିୟସହାୟମ୍ପି ରେୱତତ୍ଥେରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପସଙ୍କମନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ତେ ଦ୍ୱେ ଜନା ପଟିପାଟିୟା ଠିତା ଦ୍ୱେ ଚନ୍ଦା ୱିୟ, ସୂରିୟା ୱିୟ, ସୀହା ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚମାନା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି। ଦିସ୍ୱାନ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ କଥାଉପଚାରଂ ସମ୍ପତ୍ତମେତଂ, ‘‘ଏତୁ ଖୋ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ରମଣୀୟଂ, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ରାମଣେୟ୍ୟକଂ ୱନରାମଣେୟ୍ୟକଂ ପୁଗ୍ଗଲରାମଣେୟ୍ୟକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୱନଂ ନାମ ନାଗସଲଳସାଲଚମ୍ପକାଦୀହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତି ବହଲଚ୍ଛାୟଂ ପୁପ୍ଫଫଲୂପଗଂ ୱିୱିଧରୁକ୍ଖଂ ଉଦକସମ୍ପନ୍ନଂ ଗାମତୋ ନିସ୍ସଟଂ, ଇଦଂ ୱନରାମଣେୟ୍ୟକଂ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ରମଣୀୟାନି ଅରଞ୍ଞାନି, ୟତ୍ଥ ନ ରମତୀ ଜନୋ ।
ୱୀତରାଗା ରମିସ୍ସନ୍ତି, ନ ତେ କାମଗୱେସିନୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୯୯) ।
ୱନଂ ପନ ସଚେପି ଉଜ୍ଜଙ୍ଗଲେ ହୋତି ନିରୁଦକଂ ୱିରଲଚ୍ଛାୟଂ କଣ୍ଟକସମାକିଣ୍ଣଂ, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋପେତ୍ଥ ଅରିୟା ୱିହରନ୍ତି, ଇଦଂ ପୁଗ୍ଗଲରାମଣେୟ୍ୟକଂ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେ, ନିନ୍ନେ ୱା ୟଦି ୱା ଥଲେ ।
ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୯୮) ।
ଇଧ ପନ ତଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ତଦା ହି ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଂ ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ହୋତି କୁସୁମଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧଂ, ସଦେୱକେ ଚେତ୍ଥ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତିଂସସହସ୍ସମତ୍ତେହି ଅଭିଞ୍ଞାତଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିହରତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରମଣୀୟଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନ’’ନ୍ତି ।
ଦୋସିନାତି ଦୋସାପଗତା, ଅବ୍ଭଂ ମହିକା ଧୂମୋ ରଜୋ ରାହୂତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ୱିରହିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ପାଲିଫୁଲ୍ଲା, ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗା ଅପୁପ୍ଫିତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦିବ୍ବା ମଞ୍ଞେ ଗନ୍ଧା ସମ୍ପୱନ୍ତୀତି ଦିବ୍ବା ମନ୍ଦାରପୁପ୍ଫକୋୱିଳାରପାରିଚ୍ଛତ୍ତକଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଗନ୍ଧା ୱିୟ ସମନ୍ତା ପୱାୟନ୍ତି, ସକ୍କସୁୟାସନ୍ତୁସିତନିମ୍ମାନରତିପରନିମ୍ମିତମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ୱାୟନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କଥଂରୂପେନ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦାତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଥେରାନଂ ସଙ୍ଘନୱକୋୱ । କସ୍ମା ଥେରୋ ତଂୟେୱ ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ? ମମାୟିତତ୍ତା । ତେ ହି ଦ୍ୱେ ଥେରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମମାୟିଂସୁ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ‘‘ମୟା କତ୍ତବ୍ବଂ ସତ୍ଥୁ ଉପଟ୍ଠାନଂ କରୋତୀ’’ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ମମାୟି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ଅଗ୍ଗୋତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ମମାୟି, କୁଲଦାରକେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହାପେସି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ତଥେୱ ଅକାସି । ଏୱଂ ଏକମେକେନ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝଂ ଗଣ୍ହାପିତାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଅହେସୁଂ । ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ପଣୀତାନି ଚୀୱରାଦୀନିପି ଲଭିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସେୱ ଦେତି ।
ଏକୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଚ ପୂଜା ପଞ୍ଞାୟତି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଧମ୍ମରତନଂ ପୂଜିତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ? ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ସଚେସି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧମ୍ମରତନଂ ପୂଜିତୁକାମୋ, ଏକଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ପୂଜେହୀ’’ତି ବହୁସ୍ସୁତଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଚିକ୍ଖଥାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ବହୁସ୍ସୁତଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଚିକ୍ଖଥାତି ଆହ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଥେରଂ ସହସ୍ସଗ୍ଘନିକେନ ଚୀୱରେନ ପୂଜେସି । ଥେରୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଭଗୱା ‘‘କୁତୋ, ଆନନ୍ଦ, ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ଏକେନ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଦିନ୍ନଂ, ଇଦଂ ପନାହଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଦାତୁକାମୋତି । ଦେହି, ଆନନ୍ଦାତି । ଚାରିକଂ ପକ୍କନ୍ତୋ, ଭନ୍ତେତି । ଆଗତକାଲେ ଦେହୀତି । ସିକ୍ଖାପଦଂ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି । କଦା ପନ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ? ଦସାହମତ୍ତେନ, ଭନ୍ତେତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଆନନ୍ଦ, ଦସାହପରମଂ ଅତିରେକଚୀୱରଂ ନିକ୍ଖିପିତୁ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୪୬୧; ମହାୱ॰ ୩୪୭) ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞପେସି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ତଥେୱ ୟଂକିଞ୍ଚି ମନାପଂ ଲଭତି, ତଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଦେତି । ଏୱଂ ତେ ଥେରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମମାୟିଂସୁ, ଇତି ମମାୟିତତ୍ତା ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛି ।
ଅପିଚ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା ନାମେସା ଖୁଦ୍ଦକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବା ହୋତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ପଠମଂ ଆନନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ତତୋ ରେୱତଂ, ଅନୁରୁଦ୍ଧଂ, ମହାକସ୍ସପଂ, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ତତୋ ପଞ୍ଚପି ଥେରା ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଅହମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏତ୍ତାୱତାପି ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଥ ମୟଂ ସବ୍ବେପି ଦସବଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ହି ଜନପଦମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଟ୍ଟୋ ଗାମଭୋଜକଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମିଂ ନିଚ୍ଛିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ଜନପଦଭୋଜକଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମିଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ମହାୱିନିଚ୍ଛୟଅମଚ୍ଚଂ, ତସ୍ମିଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ସେନାପତିଂ, ତସ୍ମିଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ଉପରାଜଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ରାଜାନଂ ପାପୁଣାତି, ରଞ୍ଞା ୱିନିଚ୍ଛିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଟୋ ଅପରାପରଂ ନ ସଞ୍ଚରତି, ରାଜୱଚନେନେୱ ଛିଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱଂ ଅହଞ୍ହି ପଠମଂ ଆନନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି…ପେ॰… ଅଥ ମୟଂ ସବ୍ବେପି ଦସବଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରୋ ପଠମଂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି ।
ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତୀତି ବହୁ ଅସ୍ସ ସୁତଂ ହୋତି, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ପାଳିଅନୁସନ୍ଧିପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଉଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତଧରୋତି ସୁତସ୍ସ ଆଧାରଭୂତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଇତୋ ଗହିତଂ ଇତୋ ପଲାୟତି, ଛିଦ୍ଦଘଟେ ଉଦକଂ ୱିୟ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପରିସମଜ୍ଝେ ଏକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେତୁଂ ୱା ୱାଚେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି, ଅୟଂ ନ ସୁତଧରୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ଉଗ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହିତକାଲସଦିସମେୱ ହୋତି, ଦସପି ୱୀସତିପି ୱସ୍ସାନି ସଜ୍ଝାୟଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ନ ନସ୍ସତି, ଅୟଂ ସୁତଧରୋ ନାମ । ସୁତସନ୍ନିଚୟୋତି ସୁତସ୍ସ ସନ୍ନିଚୟଭୂତୋ । ୟଥା ହି ସୁତଂ ହଦୟମଞ୍ଜୂସାୟ ସନ୍ନିଚିତଂ ସିଲାୟଂ ଲେଖା ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣଘଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ଚ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ ନାମ । ଧାତାତି ଠିତା ପଗୁଣା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ଉଗ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧାତଂ ପଗୁଣଂ ନିଚ୍ଚଲିତଂ ନ ହୋତି, ଅସୁକସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେହୀତି ୱୁତ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସମନୁଗ୍ଗାହିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀତି ୱଦତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଧାତଂ ପଗୁଣଂ ଭୱଙ୍ଗସୋତସଦିସଂ ହୋତି, ଅସୁକସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେହୀତି ୱୁତ୍ତେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତମେୱ କଥେତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧାତା’’ତି ।
ୱଚସା ପରିଚିତାତି ସୁତ୍ତଦସକ-ୱଗ୍ଗଦସକ-ପଣ୍ଣାସଦସକାନଂ ୱସେନ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟିତା । ମନସାନୁପେକ୍ଖିତାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁପେକ୍ଖିତା, ୟସ୍ସ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମନସା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଂ ହୋତି । ମହାଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ରୂପଗତଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱଚସା ପରିଚିତା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା’’ତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥତୋ ଚ କାରଣତୋ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା । ପରିମଣ୍ଡଲେହିପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ଏତ୍ଥ ପଦମେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ତଂ ଅକ୍ଖରପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଦସୱିଧବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟୋ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱରୂପେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିସତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା ନିକ୍ଖପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଉପାରମ୍ଭକରଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହରତି, ତସ୍ସ ଉପମଂ କଥେତି, ତଦତ୍ଥଂ ଓହାରେତି, ଏୱମିଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ଖିପନ୍ତୋ ଏକପସ୍ସେନେୱ ପରିହରନ୍ତୋ କାଲଂ ଞତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହତି । ନିକ୍ଖିତ୍ତସୁତ୍ତଂ ପନ ନିକ୍ଖତ୍ତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ କଥା ଅପରିମଣ୍ଡଲା ନାମ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବହି ଏକପଦମ୍ପି ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପାଳିୟା ଅନୁସନ୍ଧିଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରଞ୍ଚ ଅମକ୍ଖେନ୍ତୋ ଆଚରିୟେହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠତ୍ୱା ତୁଲିକାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ, ଗମ୍ଭୀରମାତିକାୟ ଉଦକଂ ପେସେନ୍ତୋ ୱିୟ, ପଦଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ସିନ୍ଧୱାଜାନୀୟୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ କଥା ପରିମଣ୍ଡଲା ନାମ ହୋତି । ଏୱରୂପିଂ କଥଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ପରିମଣ୍ଡଲେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେହୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା ଆରଭିତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୁରିତତୁରିତୋ ଅରଣିଂ ମନ୍ଥେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଉଣ୍ହଖାଦନୀୟଂ ଖାଦନ୍ତୋ ୱିୟ, ପାଳିୟା ଅନୁସନ୍ଧିପୁବ୍ବାପରେସୁ ଗହିତଂ ଗହିତମେୱ ଅଗ୍ଗହିତଂ ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ଚ କତ୍ୱା ପୁରାଣପଣ୍ଣନ୍ତରେସୁ ଚରମାନଂ ଗୋଧଂ ଉଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପହରନ୍ତୋ ଓସାପେନ୍ତୋ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋପି ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ କାଲେନ ସୀଘଂ କାଲେନ ଦନ୍ଧଂ କାଲେନ ମହାସଦ୍ଦଂ କାଲେନ ଖୁଦ୍ଦକସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ୟଥା ପେତଗ୍ଗି କାଲେନ ଜଲତି, କାଲେନ ନିବ୍ବାୟତି, ଏୱମେୱ ଇଧ ପେତଗ୍ଗିଧମ୍ମକଥିକୋ ନାମ ହୋତି, ପରିସାୟ ଉଟ୍ଠାତୁକାମାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆରଭତି । ୟୋପି କଥେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାୟତି, ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ କନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ କଥେତି, ଇମେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି କଥା ଅପ୍ପବନ୍ଧା ନାମ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସୁତ୍ତଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଆଚରିୟେହି ଦିନ୍ନନୟେ ଠିତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନଧାରଂ କତ୍ୱା ନଦୀସୋତଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତେତି, ଆକାସଗଙ୍ଗତୋ ଭସ୍ସମାନଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ନିରନ୍ତରଂ କଥଂ ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ସ କଥା ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧା ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେହୀ’’ତି । ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତାୟାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁସୟାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥାୟ । ଏୱରୂପେନାତି ଏୱରୂପେନ ବହୁସ୍ସୁତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଥାରୂପେନେୱ ଭିକ୍ଖୁସତେନ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେନ ୱା ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣେନ ୱା ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆହଚ୍ଚ ନିସିନ୍ନେନ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଂ ସୋଭେୟ୍ୟ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୩୪. ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ଅସ୍ସ ଆରାମୋତି ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମୋ। ପଟିସଲ୍ଲାନେ ରତୋତି ପଟିସଲ୍ଲାନରତୋ।
୩୩୫.ସହସ୍ସଂଲୋକାନନ୍ତି ସହସ୍ସଂ ଲୋକଧାତୂନଂ । ଏତ୍ତକଞ୍ହି ଥେରସ୍ସ ଧୁୱସେୱନଂ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧଂ, ଆକଙ୍ଖମାନୋ ପନ ଥେରୋ ଅନେକାନିପି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ୱୋଲୋକେତିୟେୱ । ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋତି ସତ୍ତଭୂମକସ୍ସ ୱା ନୱଭୂମକସ୍ସ ୱା ପାସାଦୱରସ୍ସ ଉପରି ଗତୋ । ସହସ୍ସଂ ନେମିମଣ୍ଡଲାନଂ ୱୋଲୋକେୟ୍ୟାତି ପାସାଦପରିୱେଣେ ନାଭିୟା ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ନେମିୱଟ୍ଟିୟା ନେମିୱଟ୍ଟିଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତାନଂ ନେମିମଣ୍ଡଲାନଂ ସହସ୍ସଂ ୱାତପାନଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ନାଭିୟୋପି ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଅରାପି ଅରନ୍ତରାନିପି ନେମିୟୋପି । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ସହସ୍ସଂ ଲୋକାନଂ ୱୋଲୋକେତି । ତସ୍ସ ପାସାଦେ ଠିତପୁରିସସ୍ସ ଚକ୍କନାଭିୟୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ସିନେରୁସହସ୍ସଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଅରା ୱିୟ ଦୀପା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଅରନ୍ତରାନି ୱିୟ ଦୀପଟ୍ଠିତମନୁସ୍ସା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ନେମିୟୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତା ପାକଟା ହୋନ୍ତି ।
୩୩୬.ଆରଞ୍ଞିକୋତି ସମାଦିଣ୍ଣଅରଞ୍ଞଧୁତଙ୍ଗୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୩୭.ନୋ ଚ ସଂସାଦେନ୍ତୀତି ନ ଓସାଦେନ୍ତି । ସହେତୁକଞ୍ହି ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସଂସାଦେତି ନାମ । ଏୱଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିନୀ ହୋତୀତି ନଦୀସୋତୋଦକଂ ୱିୟ ପୱତ୍ତତି ।
୩୩୮.ୟାୟୱିହାରସମାପତ୍ତିୟାତି ୟାୟ ଲୋକିୟାୟ ୱିହାରସମାପତ୍ତିୟା, ୟାୟ ଲୋକୁତ୍ତରାୟ ୱିହାରସମାପତ୍ତିୟା ।
୩୩୯.ସାଧୁ ସାଧୁ ସାରିପୁତ୍ତାତି ଅୟଂ ସାଧୁକାରୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱା ଆଲପତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟଥା ତଂ ଆନନ୍ଦୋୱାତି ୟଥା ଆନନ୍ଦୋୱ ସମ୍ମା ବ୍ୟାକରଣମାନୋ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ବ୍ୟାକତଂ ଆନନ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ, ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପମେୱ ବ୍ୟାକତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ହି ଅତ୍ତନାପି ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଅଜ୍ଝାସୟୋପିସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସାସନେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବହୁସ୍ସୁତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ? ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ହି କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ, ଗରୁକଲହୁକଂ ସତେକିଚ୍ଛାତେକିଚ୍ଛଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ବହୁସ୍ସୁତୋ ଉଗ୍ଗହିତବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ସମାଧି, ଇମସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନା, ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନୀତି ସୀଲସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସୀଲଂ ପୂରେତ୍ୱା, ସମାଧିସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସମାଧିଂ ପୂରେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ୱିପସ୍ସନାଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ତସ୍ମା ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନ୍ତା ସୀଲାଦୀନଂ ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ସୀଲାଦୀନି ପରିପୂରେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ସେସୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୩୪୦. ଆୟସ୍ମା ହି ରେୱତୋ ଝାନଜ୍ଝାସୟୋ ଝାନାଭିରତୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଏକିକା ନିସୀଦିତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୩୪୧. ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ, ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଅନେକେସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଚୱମାନେ ଚ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଚ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୱଟ୍ଟଭୟେନ ଚିତ୍ତଂ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୩୪୨. ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଧୁତୱାଦୋ, ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଧୁତୱାଦା ହୁତ୍ୱା ଧୁତଙ୍ଗାନୁଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟତଣ୍ହଂ ମିଲାପେତ୍ୱା ଅପରେପି ନାନପ୍ପକାରେ କିଲେସେ ଧୁନିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୩୪୩. ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ସମାଧିପାରମିୟା ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ସୁଖୁମଂ ପନ ଚିତ୍ତନ୍ତରଂ ଖନ୍ଧନ୍ତରଂ ଧାତ୍ୱନ୍ତରଂ ଆୟତନନ୍ତରଂ ଝାନୋକ୍କନ୍ତିକଂ ଆରମ୍ମଣୋକ୍କନ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ ଆରମ୍ମଣୱୱତ୍ଥାନଂ ଅଙ୍ଗସଙ୍କନ୍ତି ଆରମ୍ମଣସଙ୍କନ୍ତି ଏକତୋୱଡ୍ଢନଂ ଉଭତୋୱଡ୍ଢନନ୍ତି ଆଭିଧମ୍ମିକଧମ୍ମକଥିକସ୍ସେୱ ପାକଟଂ । ଅନାଭିଧମ୍ମିକୋ ହି ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ – ‘‘ଅୟଂ ସକୱାଦୋ ଅୟଂ ପରୱାଦୋ’’ତି ନ ଜାନାତି । ସକୱାଦଂ ଦୀପେସ୍ସାମୀତି ପରୱାଦଂ ଦୀପେତି, ପରୱାଦଂ ଦୀପେସ୍ସାମୀତି ସକୱାଦଂ ଦୀପେତି, ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ୱିସଂୱାଦେତି । ଆଭିଧମ୍ମିକୋ ସକୱାଦଂ ସକୱାଦନିୟାମେନେୱ, ପରୱାଦଂ ପରୱାଦନିୟାମେନେୱ ଦୀପେତି, ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ନ ୱିସଂୱାଦେତି । ତସ୍ମା ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଆଭିଧମ୍ମିକା ହୁତ୍ୱା ସୁଖୁମେସୁ ଠାନେସୁ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୩୪୪. ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାପାରମିୟା ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞୱାୟେୱ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ହି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତ୍ୱାପି କତିପାହେନେୱ ଗିହିଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଥେରସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅଚିତ୍ତୱସିକା ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବାନସ୍ସ ୱିସେୱିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଈସକମ୍ପି ବହି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଦେନ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୩୪୫.ସବ୍ବେସଂ ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁଭାସିତଂ ପରିୟାୟେନାତି ସାରିପୁତ୍ତ, ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘାରାମସ୍ସ ନାମ ବହୁସ୍ସୁତଭିକ୍ଖୂହିପି ସୋଭନକାରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଝାନାଭିରତେହିପି, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକେହିପି, ଧୁତୱାଦେହିପି, ଆଭିଧମ୍ମିକେହିପି, ଅଚିତ୍ତୱସିକେହିପି ସୋଭନକାରଣଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ୱୋ ସୁଭାସିତଂ ପରିୟାୟେନ, ତେନ ତେନ କାରଣେନ ସୁଭାସିତମେୱ, ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତଂ । ଅପିଚ ମମପି ସୁଣାଥାତି ଅପିଚ ମମପି ୱଚନଂ ସୁଣାଥ । ନ ତାୱାହଂ ଇମଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ନ ତାୱ ଅହଂ ଇମଂ ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଆଭୁଜିତଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମି, ନ ମୋଚେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ କିର ଭଗୱା ପରିପାକଗତେ ଞାଣେ ରଜ୍ଜସିରିଂ ପହାୟ କତାଭିନିକ୍ଖମନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଦଳ୍ହସମାଦାନୋ ହୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଉନ୍ନାଦେନ୍ତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଅପିଚ ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋପି ପଟିପତ୍ତିସାରଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା – ‘‘ଅନାଗତେ ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟା କୁଲପୁତ୍ତା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ‘ଭଗୱା ମହାଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ କଥେନ୍ତୋ ଇଧ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ…ପେ॰… ଏୱରୂପେନ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁନା ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଂ ସୋଭେୟ୍ୟାତି ଆହ, ମୟଂ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’ତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତା ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଦଳ୍ହସମାଦାନା ହୁତ୍ୱା ‘ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଇମଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’ତି ସମଣଧମ୍ମଂ କାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନା କତିପାହେନେୱ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ଇମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ପଟିପତ୍ତିସାରଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଏୱରୂପେନ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁନା ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଂ ସୋଭେୟ୍ୟାତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଏୱରୂପେନ ଭିକ୍ଖୁନା ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନଂ ସୋଭେୟ୍ୟାତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାଗୋସିଙ୍ଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ମହାଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୪୬.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାଗୋପାଲକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ କଥା ଏକନାଳିକା, ଚତୁରସ୍ସା, ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକାତି । ତତ୍ଥ ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଏକେକପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନଂ ଏକନାଳିକା ନାମ । ଅପଣ୍ଡିତଂ ଗୋପାଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଅପଣ୍ଡିତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ପଣ୍ଡିତଂ ଗୋପାଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ପଣ୍ଡିତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାତି ଚତୁକ୍କଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଥନଂ ଚତୁରସ୍ସା ନାମ । ଅପଣ୍ଡିତଂ ଗୋପାଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଗମନଂ, ଅପଣ୍ଡିତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଗମନଂ, ପଣ୍ଡିତଂ ଗୋପାଲକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଗମନଂ, ପଣ୍ଡିତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଗମନନ୍ତି ଅୟଂ ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା ନାମ । ଅୟଂ ଇଧ ସବ୍ବାଚରିୟାନଂ ଆଚିଣ୍ଣା ।
ଏକାଦସହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗେହୀତି ଏକାଦସହି ଅଗୁଣକୋଟ୍ଠାସେହି । ଗୋଗଣନ୍ତି ଗୋମଣ୍ଡଲଂ । ପରିହରିତୁନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିତୁଂ । ଫାତିଂ କାତୁନ୍ତି ୱଡ୍ଢିଂ ଆପାଦେତୁଂ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ନ ରୂପଞ୍ଞୂ ହୋତୀତି ଗଣନତୋ ୱା ୱଣ୍ଣତୋ ୱା ରୂପଂ ନ ଜାନାତି । ଗଣନତୋ ନ ଜାନାତି ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଗୁନ୍ନଂ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱାତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଜାନାତି । ସୋ ଗାୱୀସୁ ହଟାସୁ ୱା ପଲାତାସୁ ୱା ଗୋଗଣଂ ଗଣେତ୍ୱା, ଅଜ୍ଜ ଏତ୍ତିକା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଗାମନ୍ତରାନି ୱା ଅଟୱିଂ ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ ନ ପରିୟେସତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ଗାୱୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଗଣଂ ପୱିଟ୍ଠାସୁପି ଗୋଗଣଂ ଗଣେତ୍ୱା, ‘‘ଇମା ଏତ୍ତିକା ଗାୱୋ ନ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ୟଟ୍ଠିୟା ପୋଥେତ୍ୱା ନ ନୀହରତି, ତସ୍ସ ନଟ୍ଠା ଗାୱିୟୋ ନଟ୍ଠାୱ ହୋନ୍ତି । ପରଗାୱିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତଂ ଗୋସାମିକା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅମ୍ହାକଂ ଧେନୁଂ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗାୱିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ସ ଗୋଗଣୋପି ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି । ୱଣ୍ଣତୋ ନ ଜାନାତି ନାମ – ‘‘ଏତ୍ତିକା ଗାୱୋ ସେତା, ଏତ୍ତିକା ରତ୍ତା, ଏତ୍ତିକା କାଳା, ଏତ୍ତିକା କବରା ଏତ୍ତିକା ନୀଲା’’ତି ନ ଜାନାତି, ସୋ ଗାୱୀସୁ ହଟାସୁ ୱା…ପେ॰… ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଲକ୍ଖଣକୁସଲୋ ହୋତୀତି ଗାୱୀନଂ ସରୀରେ କତଂ ଧନୁସତ୍ତିସୂଲାଦିଭେଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ ଜାନାତି, ସୋ ଗାୱୀସୁ ହଟାସୁ ୱା ପଲାତାସୁ ୱା ଅଜ୍ଜ ଅସୁକଲକ୍ଖଣା ଚ ଅସୁକଲକ୍ଖଣା ଚ ଗାୱୋ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି…ପେ॰… ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଆସାଟିକଂ ହାରେତାତି ଗୁନ୍ନଂ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀହି ପହଟଟ୍ଠାନେସୁ ୱଣୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନୀଲମକ୍ଖିକା ଅଣ୍ଡକାନି ପାତେନ୍ତି, ତେସଂ ଆସାଟିକାତି ନାମ । ତାନି ଦଣ୍ଡେନ ଅପନେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବଂ ହୋତି । ବାଲୋ ଗୋପାଲକୋ ତଥା ନ କରୋତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନ ଆସାଟିକଂ ହାରେତା ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଗୁନ୍ନଂ ୱଣା ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଗମ୍ଭୀରା ହୋନ୍ତି, ପାଣକା କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିସନ୍ତି, ଗାୱୋ ଗେଲଞ୍ଞାଭିଭୂତା ନେୱ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦିତୁଂ, ନ ପାନୀୟଂ ପାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗୁନ୍ନଂ ଖୀରଂ ଛିଜ୍ଜତି, ଗୋଣାନଂ ଜୱୋ ହାୟତି, ଉଭୟେସଂ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ହୋତି । ଏୱମସ୍ସ ଗୋଗଣୋପି ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ୱଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତା ହୋତୀତି ଗୁନ୍ନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଞ୍ଜାତୋ ୱଣୋ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ୱାକେନ ୱା ଚୀରକେନ ୱା ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବୋ ହୋତି । ବାଲୋ ଗୋପାଲକୋ ତଥା ନ କରୋତି, ଅଥସ୍ସ ଗୁନ୍ନଂ ୱଣେହି ୟୂସା ପଗ୍ଘରନ୍ତି, ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିଘଂସେନ୍ତି, ତେନ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱଣା ଜାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଗାୱୋ ଗେଲଞ୍ଞାଭିଭୂତା ନେୱ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦିତୁଂ…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଧୂମଂ କତ୍ତା ହୋତୀତି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଡଂସମକସାଦୀନଂ ଉସ୍ସନ୍ନକାଲେ ଗୋଗଣେ ୱଜଂ ପୱିଟ୍ଠେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧୂମୋ କାତବ୍ବୋ ହୋତି, ଅପଣ୍ଡିତୋ ଗୋପାଲକୋ ତଂ ନ କରୋତି । ଗୋଗଣୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଡଂସାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଅରଞ୍ଞେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟତି, ନେୱ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦିତୁଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚଗୋରସପରିଭୋଗତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ତିତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ତିତ୍ଥଂ ସମନ୍ତି ୱା ୱିସମନ୍ତି ୱା ସଗାହନ୍ତି ୱା ନିଗ୍ଗାହନ୍ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ସୋ ଅତିତ୍ଥେନ ଗାୱିୟୋ ଓତାରେତି । ତାସଂ ୱିସମତିତ୍ଥେ ପାସାଣାଦୀନି ଅକ୍କମନ୍ତୀନଂ ପାଦା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ସଗାହଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ତିତ୍ଥଂ ଓତିଣ୍ଣା କୁମ୍ଭୀଲାଦୟୋ ଗାହା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଜ୍ଜ ଏତ୍ତିକା ଗାୱୋ ନଟ୍ଠା, ଅଜ୍ଜ ଏତ୍ତିକାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏୱମସ୍ସ ଗୋଗଣୋପି ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନପୀତଂ ଜାନାତୀତି ପୀତମ୍ପି ଅପୀତମ୍ପି ନ ଜାନାତି । ଗୋପାଲକେନ ହି ‘‘ଇମାୟ ଗାୱିୟା ପୀତଂ, ଇମାୟ ନ ପୀତଂ, ଇମାୟ ପାନୀୟତିତ୍ଥେ ଓକାସୋ ଲଦ୍ଧୋ, ଇମାୟ ନ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପୀତାପୀତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ଦିୱସଭାଗଂ ଅରଞ୍ଞେ ଗୋଗଣଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପାୟେସ୍ସାମୀତି ନଦିଂ ୱା ତଳାକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ମହାଉସଭା ଚ ଅନୁଉସଭା ଚ ବଲୱଗାୱିୟୋ ଚ ଦୁବ୍ବଲାନି ଚେୱ ମହଲ୍ଲକାନି ଚ ଗୋରୂପାନି ସିଙ୍ଗେହି ୱା ଫାସୁକାହି ୱା ପହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଊରୁପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟଥାକାମଂ ପିୱନ୍ତି । ଅୱସେସା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ତୀରେ ଠତ୍ୱା କଲଲମିସ୍ସକଂ ଉଦକଂ ପିୱନ୍ତି, ଅପୀତା ଏୱ ୱା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ନେ ଗୋପାଲକୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରିତ୍ୱା ପୁନ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱେସେତି, ତତ୍ଥ ଅପୀତଗାୱିୟୋ ପିପାସାୟ ସୁକ୍ଖମାନା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗୁନ୍ନଂ ଖୀରଂ ଛିଜ୍ଜତି, ଗୋଣାନଂ ଜୱୋ ହାୟତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ୱୀଥିଂ ଜାନାତୀତି ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ସମୋ ଖେମୋ, ଅୟଂ ୱିସମୋ ସାସଙ୍କୋ ସପ୍ପଟିଭୟୋ’’ତି ନ ଜାନାତି । ସୋ ସମଂ ଖେମଂ ମଗ୍ଗଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଗୋଗଣଂ ଇତରଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପାଦେତି, ତତ୍ଥ ଗାୱୋ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ଗନ୍ଧେନ ଚୋରପରିସ୍ସୟେନ ୱା ଅଭିଭୂତା ଭନ୍ତମିଗସପ୍ପଟିଭାଗା ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନେୱ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦନ୍ତି, ନ ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗୁନ୍ନଂ ଖୀରଂ ଛିଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଗୋଚରକୁସଲୋ ହୋତୀତି ଗୋପାଲକେନ ହି ଗୋଚରକୁସଲେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚାହିକୱାରୋ ୱା ସତ୍ତାହିକୱାରୋ ୱା ଜାନିତବ୍ବୋ, ଏକଦିସାୟ ଗୋଗଣଂ ଚାରେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତତ୍ଥ ନ ଚାରେତବ୍ବୋ । ମହତା ହି ଗୋଗଣେନ ଚିଣ୍ଣଟ୍ଠାନଂ ଭେରିତଲଂ ୱିୟ ସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ନିତ୍ତିଣଂ, ଉଦକମ୍ପି ଆଲୁଳୀୟତି । ତସ୍ମା ପଞ୍ଚମେ ୱା ସତ୍ତମେ ୱା ଦିୱସେ ପୁନ ତତ୍ଥ ଚାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏତ୍ତକେନ ହି ତିଣମ୍ପି ପଟିୱିରୁହତି, ଉଦକମ୍ପି ପସୀଦତି । ଅୟଂ ପନ ଇମଂ ପଞ୍ଚାହିକୱାରଂ ୱା ସତ୍ତାହିକୱାରଂ ୱା ନ ଜାନାତି, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ରକ୍ଖିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ରକ୍ଖତି । ଅଥସ୍ସ ଗୋଗଣୋ ହରିତତିଣଂ ନ ଲଭତି, ସୁକ୍ଖତିଣଂ ଖାଦନ୍ତୋ କଲଲମିସ୍ସକଂ ଉଦକଂ ପିୱତି, ତତ୍ଥ ଗୁନ୍ନଂ ଖୀରଂ ଛିଜ୍ଜତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ଅନୱସେସଦୋହୀ ଚ ହୋତୀତି ପଣ୍ଡିତଗୋପାଲକେନ ୟାୱ ୱଚ୍ଛକସ୍ସ ମଂସଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠାତି, ତାୱ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଥନେ ଠପେତ୍ୱା ସାୱସେସଦୋହିନା ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱଚ୍ଛକସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅନୱସେସେତ୍ୱା ଦୁହତି, ଖୀରପକୋ ୱଚ୍ଛୋ ଖୀରପିପାସାୟ ସୁକ୍ଖତି, ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କମ୍ପମାନୋ ମାତୁ ପୁରତୋ ପତିତ୍ୱା କାଲଙ୍କରୋତି । ମାତା ପୁତ୍ତକଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତକୋ ଅତ୍ତନୋ ମାତୁଖୀରଂ ପାତୁମ୍ପି ନ ଲଭତୀ’’ତି ପୁତ୍ତସୋକେନ ନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଖାଦିତୁଂ, ନ ପାନୀୟଂ ପାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଥନେସୁ ଖୀରଂ ଛିଜ୍ଜତି । ଏୱମସ୍ସ ଗୋଗଣୋପି ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସତୋପି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ଗୁନ୍ନଂ ପିତୁଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୀତି ଗୋପିତରୋ। ଗାୱୋ ପରିଣୟନ୍ତି ୟଥାରୁଚିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗୋପରିଣାୟକା । ନ ଅତିରେକପୂଜାୟାତି ପଣ୍ଡିତୋ ହି ଗୋପାଲକୋ ଏୱରୂପେ ଉସଭେ ଅତିରେକପୂଜାୟ ପୂଜେତି, ପଣୀତଂ ଗୋଭତ୍ତଂ ଦେତି, ଗନ୍ଧପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିକେହି ମଣ୍ଡେତି, ମାଲଂ ପିଲନ୍ଧେତି, ସିଙ୍ଗେ ସୁୱଣ୍ଣରଜତକୋସକେ ଚ ଧାରେତି, ରତ୍ତିଂ ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ଚେଲୱିତାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସୟାପେତି । ଅୟଂ ପନ ତତୋ ଏକସକ୍କାରମ୍ପି ନ କରୋତି, ଉସଭା ଅତିରେକପୂଜଂ ଅଲଭମାନା ଗୋଗଣଂ ନ ରକ୍ଖନ୍ତି, ପରିସ୍ସୟଂ ନ ୱାରେନ୍ତି । ଏୱମସ୍ସ ଗୋଗଣୋ ପରିହାୟତି, ପଞ୍ଚଗୋରସତୋ ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
୩୪୭.ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ନ ରୂପଞ୍ଞୂ ହୋତୀତି, ‘‘ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତରୂପଂ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ନ ଜାନାତି ଗଣନତୋ ୱା ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ୱା । ଗଣନତୋ ନ ଜାନାତି ନାମ, ‘‘ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ସୋତ-ଘାନ-ଜିୱ୍ହା-କାୟାୟତନଂ, ରୂପ-ସଦ୍ଦ-ଗନ୍ଧ-ରସ-ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ଇତ୍ଥିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପୁରିସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, କାୟୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତି, ଆକାସଧାତୁ, ଆପୋଧାତୁ, ରୂପସ୍ସ ଲହୁତା, ମୁଦୁତା, କମ୍ମଞ୍ଞତା, ଉପଚୟୋ, ସନ୍ତତି, ଜରତା, ରୂପସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତା, କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତି ଏୱଂ ପାଳିୟଂ ଆଗତା ପଞ୍ଚୱୀସତି ରୂପକୋଟ୍ଠାସାତି ନ ଜାନାତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ଗଣନତୋ ଗୁନ୍ନଂ ରୂପଂ ନ ଜାନାତି, ତଥୂପମୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ ଗଣନତୋ ରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ରୂପାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ୟଥା ତସ୍ସ ଗୋପାଲକସ୍ସ ଗୋଗଣୋ ନ ୱଡ୍ଢତି, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନେହି ନ ୱଡ୍ଢତି, ୟଥା ଚ ସୋ ଗୋପାଲକୋ ପଞ୍ଚହି ଗୋରସେହି ପରିବାହିରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅସେକ୍ଖେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ, ଅସେକ୍ଖେନ ସମାଧି, ପଞ୍ଞା, ୱିମୁତ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ନ ଜାନାତି ନାମ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ଏକସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ତକଂ ତିସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ତକଂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ତକଂ ନ କୁତୋଚିସମୁଟ୍ଠାତୀ’’ତି ନ ଜାନାତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ୱଣ୍ଣତୋ ଗୁନ୍ନଂ ରୂପଂ ନ ଜାନାତି, ତଥୂପମୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ରୂପଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଲକ୍ଖଣକୁସଲୋ ହୋତୀତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ ବାଲୋ, କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ ପଣ୍ଡିତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ପଣ୍ଡିତବାଲଲକ୍ଖଣନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ସୋ ଏୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ବାଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତେ ନ ସେୱତି, ବାଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତେ ଅସେୱନ୍ତୋ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ କୁସଲାକୁସଲଂ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ଗରୁକଲହୁକଂ ସତେକିଚ୍ଛଅତେକିଚ୍ଛଂ କାରଣାକାରଣଂ ନ ଜାନାତି; ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ୟଥା ତସ୍ସ ଗୋପାଲକସ୍ସ ଗୋଗଣୋ ନ ୱଡ୍ଢତି, ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସୀଲାଦୀହି ନ ୱଡ୍ଢତି, ଗୋପାଲକୋ ୱିୟ ଚ ପଞ୍ଚହି ଗୋରସେହି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଆସାଟିକଂ ହାରେତା ହୋତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ନ ୱିନୋଦେତି, ସୋ ଇମଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କଂ ଆସାଟିକଂ ଅହାରେତ୍ୱା ୱିତକ୍କୱସିକୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ୟଥା ତସ୍ସ ଗୋପାଲକସ୍ସ…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ୱଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତା ହୋତୀତି ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀତିଆଦିନା ନୟେନ ସବ୍ବାରମ୍ମଣେସୁ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟଥା ସୋ ଗୋପାଲକୋ ୱଣଂ ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଏୱଂ ସଂୱରଂ ନ ସମ୍ପାଦେତି । ସୋ ୱିୱଟଦ୍ୱାରୋ ୱିଚରନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଧୂମଂ କତ୍ତା ହୋତୀତି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ଧୂମଂ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାଧୂମଂ ନ କରୋତି, ଧମ୍ମକଥଂ ୱା ସରଭଞ୍ଞଂ ୱା ଉପନିସିନ୍ନକଥଂ ୱା ଅନୁମୋଦନଂ ୱା ନ କରୋତି। ତତୋ ନଂ ମନୁସ୍ସା ବହୁସ୍ସୁତୋ ଗୁଣୱାତି ନ ଜାନନ୍ତି, ତେ ଗୁଣାଗୁଣଂ ଅଜାନନ୍ତା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗହଂ ନ କରୋନ୍ତି। ସୋ ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମମାନୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଜ୍ଝାୟଂ କାତୁଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ତିତ୍ଥଂ ଜାନାତୀତି ତିତ୍ଥଭୂତେ ବହୁସ୍ସୁତଭିକ୍ଖୂ ନ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ, ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କଥଂ ରୋପେତବ୍ବଂ, ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାଳି କିଂ ୱଦେତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅତ୍ଥୋ କିଂ ଦୀପେତୀ’’ତି ଏୱଂ ନ ପରିପୁଚ୍ଛତି ନ ପରିପଞ୍ହତି, ନ ଜାନାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ତେ ଏୱଂ ଅପରିପୁଚ୍ଛତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ନ ୱିୱରନ୍ତି, ଭାଜେତ୍ୱା ନ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ନ ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି, ଅପାକଟଂ ନ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି । ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖାଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅନେକୱିଧାସୁ କଙ୍ଖାସୁ ଏକଂ କଙ୍ଖମ୍ପି ନ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । କଙ୍ଖା ଏୱ ହି କଙ୍ଖାଠାନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ । ତତ୍ଥ ଏକଂ କଙ୍ଖମ୍ପି ନ ନୀହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତତିତ୍ଥଂ ଅନୁପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକଙ୍ଖୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟଥା ଚ ସୋ ଗୋପାଲକୋ ତିତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମତିତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଅଜାନନ୍ତୋ ଅୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅଭିଧମ୍ମିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ପୁଚ୍ଛତି, ୱିନୟଧରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ରୂପାରୂପପରିଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେ ଅୱିସୟେ ପୁଟ୍ଠା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ସୋ ଅତ୍ତନା ସକଙ୍ଖୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ପୀତଂ ଜାନାତୀତି ୟଥା ସୋ ଗୋପାଲକୋ ପୀତାପୀତଂ ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ନ ଜାନାତି ନ ଲଭତି, ସୱନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଆନିସଂସଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନ ସୁଣାତି, ନିସିନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦାୟତି, କଥଂ କଥେତି, ଅଞ୍ଞୱିହିତକୋ ହୋତି, ସୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ଅସୁଣନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ୱୀଥିଂ ଜାନାତୀତି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଂ ୱିୟ, – ‘‘ଅୟଂ ଲୋକିୟୋ ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରୋ’’ତି ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି । ଅଜାନନ୍ତୋ ଲୋକିୟମଗ୍ଗେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ନ ଗୋଚରକୁସଲୋ ହୋତୀତି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ପଞ୍ଚାହିକୱାରେ ସତ୍ତାହିକୱାରେ ୱିୟ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ, ‘‘ଇମେ ଲୋକିୟା ଇମେ ଲୋକୁତ୍ତରା’’ତି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି । ଅଜାନନ୍ତୋ ସୁଖୁମଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣଂ ଚରାପେତ୍ୱା ଲୋକିୟସତିପଟ୍ଠାନେ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ଅନୱସେସଦୋହୀ ଚ ହୋତୀତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅନୱସେସଂ ଦୁହତି । ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ପନସ୍ସ ଅଭିହଟ୍ଠୁଂ ପୱାରେନ୍ତୀତି ଅଭିହରିତ୍ୱା ପୱାରେନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଭିହାରା ୱାଚାଭିହାରୋ ଚ ପଚ୍ଚୟାଭିହାରୋ ଚ । ୱାଚାଭିହାରୋ ନାମ ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ଭନ୍ତେ, ୟେନତ୍ଥୋ’’ତି ପୱାରେନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟାଭିହାରୋ ନାମ ୱତ୍ଥାଦୀନି ୱା ତେଲଫାଣିତାଦୀନି ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ୟାୱତକେନ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୁ ମତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଭିକ୍ଖୁ ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ପମାଣଂ ନ ଜାନାତି, – ‘‘ଦାୟକସ୍ସ ୱସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି ରଥୱିନୀତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୟଂ ଆହରନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ନ ପୁନ ଅଭିହରିତ୍ୱା ପୱାରେନ୍ତି । ସୋ ପଚ୍ଚୟେହି କିଲମନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି…ପେ॰… ପରିବାହିରୋ ହୋତି ।
ତେ ନ ଅତିରେକପୂଜାୟ ପୂଜେତା ହୋତୀତି ସୋ ଗୋପାଲକୋ ମହାଉସଭେ ୱିୟ ତେ ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ଇମାୟ ଆୱି ଚେୱ ରହୋ ଚ ମେତ୍ତାୟ କାୟକମ୍ମାଦିକାୟ ଅତିରେକପୂଜାୟ ନ ପୂଜେତି । ତତୋ ଥେରା, – ‘‘ଇମେ ଅମ୍ହେସୁ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରଂ ନ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ନୱକେ ଭିକ୍ଖୂ ଦ୍ୱୀହି ସଙ୍ଗହେହି ନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ନ ଆମିସସଙ୍ଗହେନ ଚୀୱରେନ ୱା ପତ୍ତେନ ୱା ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନେନ ୱା ୱସନଟ୍ଠାନେନ ୱା । କିଲମନ୍ତେ ମିଲାୟନ୍ତେପି ନପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି । ପାଳିଂ ୱା ଅଟ୍ଠକଥଂ ୱା ଧମ୍ମକଥାବନ୍ଧଂ ୱା ଗୁୟ୍ହଗନ୍ଥଂ ୱା ନ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି । ନୱକା ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକା ସବ୍ବସୋ ଇମେ ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଗହେ ଅଲଭମାନା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟଥା ତସ୍ସ ଗୋପାଲକସ୍ସ ଗୋଗଣୋ ନ ୱଡ୍ଢତି, ଏୱଂ ସୀଲାଦୀନି ନ ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୟଥା ଚ ସୋ ଗୋପାଲକୋ ପଞ୍ଚହି ଗୋରସେହି ପରିବାହିରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ପରିବାହିରା ହୋନ୍ତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ କଣ୍ହପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚୂଳଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳଗୋପାଲକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉକ୍କଚେଲାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ମିଂ କିର ମାପିୟମାନେ ରତ୍ତିଂ ଗଙ୍ଗାସୋତତୋ ମଚ୍ଛୋ ଥଲଂ ପତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସା ଚେଲାନି ତେଲପାତିୟଂ ତେମେତ୍ୱା ଉକ୍କା କତ୍ୱା ମଚ୍ଛଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ନଗରେ ନିଟ୍ଠିତେ ତସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତେ ଅମ୍ହେହି ନଗରଟ୍ଠାନସ୍ସ ଗହିତଦିୱସେ ଚେଲୁକ୍କାହି ମଚ୍ଛୋ ଗହିତୋତି ଉକ୍କଚେଲା-ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବା ଗଙ୍ଗା ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତି, ତାଦିସେ ୱାଲିକୁସ୍ସଦେ ଗଙ୍ଗାତିତ୍ଥେ ସାୟନ୍ହସମୟେ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମହାଗଙ୍ଗଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସନ୍ଦମାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇମଂ ଗଙ୍ଗଂ ନିସ୍ସାୟ କୋଚି ପୁବ୍ବେ ୱଡ୍ଢିପରିହାନିଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା, ପୁବ୍ବେ ଏକଂ ବାଲଗୋପାଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନେକସତସହସ୍ସା ଗୋଗଣା ଇମିସ୍ସା ଗଙ୍ଗାୟ ଆୱଟ୍ଟେ ପତିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦମେୱ ପୱିଟ୍ଠା, ଅପରଂ ପନ ପଣ୍ଡିତଗୋପାଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନେକସତସହସ୍ସଗୋଗଣସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଜାତା ୱଡ୍ଢି ଜାତା ଆରୋଗ୍ୟଂ ଜାତନ୍ତି ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ଇମଂ କାରଣଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ।
ମାଗଧକୋତି ମଗଧରଟ୍ଠୱାସୀ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋତି ନିପ୍ପଞ୍ଞସଭାୱୋ ଦନ୍ଧୋ ମହାଜଳୋ । ଅସମୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା । ପତାରେସୀତି ତାରେତୁଂ ଆରଭି । ଉତ୍ତରଂ ତୀରଂ ସୁୱିଦେହାନନ୍ତି ଗଙ୍ଗାୟ ଓରିମେ ତୀରେ ମଗଧରଟ୍ଠଂ, ପାରିମେ ତୀରେ ୱିଦେହରଟ୍ଠଂ, ଗାୱୋ ମଗଧରଟ୍ଠତୋ ୱିଦେହରଟ୍ଠଂ ନେତ୍ୱା ରକ୍ଖିସ୍ସାମୀତି ଉତ୍ତରଂ ତୀରଂ ପତାରେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉତ୍ତରଂ ତୀରଂ ସୁୱିଦେହାନ’’ନ୍ତି । ଆମଣ୍ଡଲିକଂ କରିତ୍ୱାତି ମଣ୍ଡଲିକଂ କତ୍ୱା । ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୂତି ଅୱଡ୍ଢିଂ ୱିନାସଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦମେୱ ପୱିସିଂସୁ । ତେନ ହି ଗୋପାଲକେନ ଗାୱୋ ଓତାରେନ୍ତେନ ଗଙ୍ଗାୟ ଓରିମତୀରେ ସମତିତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିସମତିତ୍ଥଞ୍ଚ ଓଲୋକେତବ୍ବଂ ଅସ୍ସ, ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଗୁନ୍ନଂ ୱିସ୍ସମଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱାଲିକତ୍ଥଲାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବାନି ଅସ୍ସୁ । ତଥା ପାରିମତୀରେ ତୀଣି ଚତ୍ତାରି ତିତ୍ଥାନି, ଇମସ୍ମା ତିତ୍ଥା ଭଟ୍ଠା ଇମଂ ତିତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତି, ଇମସ୍ମା ଭଟ୍ଠା ଇମନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ବାଲଗୋପାଲକୋ ଓରିମତୀରେ ଗୁନ୍ନଂ ଓତରଣତିତ୍ଥଂ ସମଂ ୱା ୱିସମଂ ୱା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱାୱ ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଗୁନ୍ନଂ ୱିସ୍ସମଟ୍ଠାନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱାଲିକତ୍ଥଲାନିପି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱାୱ ପରତୀରେ ଚତ୍ତାରି ପଞ୍ଚ ଉତ୍ତରଣତିତ୍ଥାନି ଅସମୱେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ଅତିତ୍ଥେନେୱ ଗାୱୋ ଓତାରେସି । ଅଥସ୍ସ ମହାଉସଭୋ ଜୱନସମ୍ପନ୍ନତାୟ ଚେୱ ଥାମସମ୍ପନ୍ନତାୟ ଚ ତିରିୟଂ ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତଂ ଛେତ୍ୱା ପାରିମଂ ତୀରଂ ପତ୍ୱା ଛିନ୍ନତଟଞ୍ଚେୱ କଣ୍ଟକଗୁମ୍ବଗହନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଦୁବ୍ବିନିୱିଟ୍ଠମେତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଧୁରଗ୍ଗ-ପତିଟ୍ଠାନୋକାସମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତି । ଗାୱୋ ମହାଉସଭୋ ନିୱତ୍ତୋ ମୟମ୍ପି ନିୱତ୍ତିସ୍ସାମାତି ନିୱତ୍ତା । ମହତୋ ଗୋଗଣସ୍ସ ନିୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଗଙ୍ଗାୟ ଆୱଟ୍ଟଂ ଉଟ୍ଠପେସି । ଗୋଗଣୋ ଆୱଟ୍ଟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦମେୱ ପତ୍ତୋ । ଏକୋପି ଗୋଣୋ ଅରୋଗୋ ନାମ ନାହୋସି । ତେନାହ – ‘‘ତତ୍ଥେୱ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୂ’’ତି ।
ଅକୁସଲା ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସାତି ଇଧ ଲୋକେ ଖନ୍ଧଧାତାୟତନେସୁ ଅକୁସଲା ଅଛେକା, ପରଲୋକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମାରଧେୟ୍ୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତେଭୂମକଧମ୍ମା । ଅମାରଧେୟ୍ୟଂ ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା । ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟମ୍ପି ତେଭୂମକଧମ୍ମାୱ । ଅମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲା ଅଛେକା । ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ମାରସ୍ସ ଧେୟ୍ୟଂ ମାରଧେୟ୍ୟଂ । ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ଠାନଂ ୱତ୍ଥୁ ନିୱାସୋ ଗୋଚରୋ । ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ଏୱରୂପାନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ, ଇମିନା ଛ ସତ୍ଥାରୋ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୩୫୧. ଏୱଂ କଣ୍ହପକ୍ଖଂ ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୁକ୍କପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବଲୱଗାୱୋତି ଦନ୍ତଗୋଣେ ଚେୱ ଧେନୁୟୋ ଚ । ଦମ୍ମଗାୱୋତି ଦମେତବ୍ବଗୋଣେ ଚେୱ ଅୱିଜାତଗାୱୋ ଚ । ୱଚ୍ଛତରେତି ୱଚ୍ଛଭାୱଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତେ ବଲୱୱଚ୍ଛେ । ୱଚ୍ଛକେତି ଧେନୁପକେ ତରୁଣୱଚ୍ଛକେ। କିସାବଲକେତି ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତେ ମନ୍ଦଥାମେ । ତାୱଦେୱ ଜାତକୋତି ତଂଦିୱସେ ଜାତକୋ । ମାତୁଗୋରୱକେନ ୱୁୟ୍ହମାନୋତି ମାତା ପୁରତୋ ପୁରତୋ ହୁଂହୁନ୍ତି ଗୋରୱଂ କତ୍ୱା ସଞ୍ଞଂ ଦଦମାନା ଉରେନ ଉଦକଂ ଛିନ୍ଦମାନା ଗଚ୍ଛତି, ୱଚ୍ଛକୋ ତାୟ ଗୋରୱସଞ୍ଞାୟ ଧେନୁୟା ୱା ଉରେନ ଛିନ୍ନୋଦକେନ ଗଚ୍ଛମାନୋ ‘‘ମାତୁଗୋରୱକେନ ୱୁୟ୍ହମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩୫୨.ମାରସ୍ସସୋତଂ ଛେତ୍ୱାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ମାରସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ ଛେତ୍ୱା । ପାରଂ ଗତାତି ମହାଉସଭା ନଦୀପାରଂ ୱିୟ ସଂସାରପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତା । ପାରଂ ଅଗମଂସୂତି ମହାଉସଭାନଂ ପାରଙ୍ଗତକ୍ଖଣେ ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତସ୍ସ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠିତା ମହାଉସଭେ ପାରଂ ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ଗତମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାରଂ ଅଗମଂସୁ । ପାରଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଚତୁମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ କିଲେସାନଂ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଖେପେତ୍ୱା ଠିତା ଇଦାନି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱସେସଂ ତଣ୍ହାସୋତଂ ଛେତ୍ୱା ବଲୱଗାୱୋ ୱିୟ ନଦୀପାରଂ ସଂସାରପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧମ୍ମାନୁସାରିନୋ, ସଦ୍ଧାନୁସାରିନୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ପଠମମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ।
ଜାନତାତି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଜାନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧେନ । ସୁପ୍ପକାସିତୋତି ସୁକଥିତୋ । ୱିୱଟନ୍ତି ୱିୱରିତଂ । ଅମତଦ୍ୱାରନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟାତି ତଦତ୍ଥାୟ ୱିୱଟଂ । ୱିନଳୀକତନ୍ତି ୱିଗତମାନନଳଂ କତଂ । ଖେମଂ ପତ୍ଥେଥାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ଥେଥ, କତ୍ତୁକାମା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁକାମା ହୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପତ୍ତ’ତ୍ଥା’’ତିପି ପାଠୋ । ଏୱରୂପଂ ସତ୍ଥାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ପତ୍ତାୟେୱ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଭଗୱା ପନ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୂଳସଚ୍ଚକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୫୩.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳସଚ୍ଚକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟନ୍ତି ମହାୱନଂ ନାମ ସୟଂଜାତଂ ଅରୋପିମଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନଂ । କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତା ପନ ମହାୱନଂ ହିମୱନ୍ତେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତଂ । ଇଦଂ ତାଦିସଂ ନ ହୋତି । ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନନ୍ତି ମହାୱନଂ । କୂଟାଗାରସାଲା ପନ ମହାୱନଂ ନିସ୍ସାୟ କତେ ଆରାମେ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ କତା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସଚ୍ଚକୋନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋତି ପୁବ୍ବେ କିର ଏକୋ ନିଗଣ୍ଠୋ ଚ ନିଗଣ୍ଠୀ ଚ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ୱାଦସତାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମାତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱିଚରନ୍ତା ୱେସାଲିୟଂ ସମାଗତା । ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ଦିସ୍ୱା, – ‘‘ତ୍ୱଂ କୋ, ତ୍ୱଂ କା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ନିଗଣ୍ଠୋ – ‘‘ଅହଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀତି ଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱିଚରାମୀ’’ତି ଆହ । ନିଗଣ୍ଠୀପି ତଥା ଆହ । ଲିଚ୍ଛୱିନୋ, ‘‘ଇଧେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ନିଗଣ୍ଠୀ ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତାନି ପଞ୍ଚୱାଦସତାନି ପୁଚ୍ଛି, ନିଗଣ୍ଠୋ କଥେସି । ନିଗଣ୍ଠେନ ପୁଚ୍ଛିତେପି ନିଗଣ୍ଠୀ କଥେସିୟେୱ । ଏକସ୍ସପି ନ ଜୟୋ, ନ ପରାଜୟୋ, ଉଭୋ ସମସମାୱ ଅହେସୁଂ । ଲିଚ୍ଛୱିନୋ, – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଉଭୋପି ସମସମା ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସଥ, ଇଧେୱ ୱସଥା’’ତି ଗେହଂ ଦତ୍ୱା ବଲିଂ ପଟ୍ଠପେସୁଂ । ତେସଂ ସଂୱାସମନ୍ୱାୟ ଚତସ୍ସୋ ଧୀତରୋ ଜାତା, – ଏକା ସଚ୍ଚା ନାମ, ଏକା ଲୋଲା ନାମ, ଏକା ପଟାଚାରା ନାମ, ଏକା ଆଚାରୱତୀ ନାମ । ତାପି ପଣ୍ଡିତାୱ ଅହେସୁଂ, ମାତାପିତୂହି ଉଗ୍ଗହିତାନି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ୱାଦସତାନି ଉଗ୍ଗହେସୁଂ । ତା ୱୟପତ୍ତା ମାତାପିତରୋ ଅୱୋଚୁଂ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅମ୍ମା କୁଲେ ଦାରିକା ନାମ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ଦତ୍ୱା କୁଲଘରଂ ପେସିତପୁବ୍ବା ନାମ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ଅଗାରିକୋ ତାସଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ପାଦପରିଚାରିକା ହୋନ୍ତି । ୟୋ ପବ୍ବଜିତୋ ତାସଂ ମଦ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜନ୍ତି । ତୁମ୍ହେ କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ମୟମ୍ପି ଏୱମେୱ କରିସ୍ସାମାତି । ଚତସ୍ସୋପି ପରିବ୍ବାଜିକୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ନାମ ଜମ୍ବୁୟା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ଜମ୍ବୁସାଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଚାରିକଂ ପକ୍କମିଂସୁ । ୟଂ ଗାମଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ପଂସୁପୁଞ୍ଜେ ୱା ୱାଲିକପୁଞ୍ଜେ ୱା ଜମ୍ବୁଧଜଂ ଠପେତ୍ୱା, – ‘‘ୟୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଇମଂ ମଦ୍ଦତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତି । ଏୱଂ ଗାମେନ ଗାମଂ ୱିଚରନ୍ତିୟୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ତଥେୱ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଜମ୍ବୁଧଜଂ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତମନୁସ୍ସାନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠା ।
ତେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ନିସ୍ସାୟ ଜେତୱନେ ୱିହରତି । ଅଥାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଗିଲାନେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଜଗ୍ଗିତଟ୍ଠାନଂ ଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚମହନ୍ତତାୟ ଅଞ୍ଞେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଦିୱାତରଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତୋ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଜମ୍ବୁଧଜଂ ଦିସ୍ୱା, – ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ଦାରକେ ପୁଚ୍ଛି । ତେ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେନ ହି ମଦ୍ଦଥାତି । ନ ସକ୍କୋମ, ଭନ୍ତେ, ଭାୟାମାତି । ‘‘କୁମାରା ମା ଭାୟଥ, ‘କେନ ଅମ୍ହାକଂ ଜମ୍ବୁଧଜୋ ମଦ୍ଦାପିତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧସାୱକେନ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ମଦ୍ଦାପିତୋ, ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁକାମା ଜେତୱନେ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛଥାତି ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଧଜଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେସୁଂ । ଥେରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗତୋ । ପରିବ୍ବାଜିକାପି ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଧଜୋ କେନ ମଦ୍ଦାପିତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଦାରକା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ପରିବ୍ବାଜିକା ପୁନ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଏକେକଂ ୱୀଥିଂ ଗହେତ୍ୱା, – ‘‘ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ କିର ସାରିପୁତ୍ତୋ ନାମ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦଂ କରିସ୍ସତି, ସୋତୁକାମା ନିକ୍ଖମଥା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ମହାଜନୋ ନିକ୍ଖମି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିବ୍ବାଜିକା ଜେତୱନଂ ଅଗମିଂସୁ ।
ଥେରୋ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଆଗମନଂ ନାମ ଅଫାସୁକ’’ନ୍ତି ୱିହାରମଜ୍ଝେ ନିସୀଦି । ପରିବ୍ବାଜିକାୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକଂ ଧଜୋ ମଦ୍ଦାପିତୋ’’ତି ? ଆମ, ମୟା ମଦ୍ଦାପିତୋତି । ମୟଂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦଂ କରିସ୍ସାମାତି । ସାଧୁ କରୋଥ, କସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା କସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ହୋତୂତି ? ପୁଚ୍ଛା ନାମ ଅମ୍ହାକଂ ପତ୍ତା, ତୁମ୍ହେ ପନ ମାତୁଗାମା ନାମ ପଠମଂ ପୁଚ୍ଛଥାତି ଆହ । ତା ଚତସ୍ସୋପି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଠତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହିତଂ ୱାଦସହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଥେରୋ ଖଗ୍ଗେନ କୁମୁଦନାଳଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା କଥେସି, କଥେତ୍ୱା ପୁନ ପୁଚ୍ଛଥାତି ଆହ । ଏତ୍ତକମେୱ, ଭନ୍ତେ, ମୟଂ ଜାନାମାତି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେହି ୱାଦସହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ମୟା କଥିତଂ, ଅହଂ ପନ ଏକଂ ୟେୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ତଂ ତୁମ୍ହେ କଥେଥା’’ତି । ତା ଥେରସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ପୁଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ‘‘ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ଜାନମାନା ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମା’’ତି ପୁନ ଆହଂସୁ ।
ଥେରୋ ଅୟଂ ପନ କୁଲପୁତ୍ତେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପଠମଂ ସିକ୍ଖାପେତବ୍ବପଞ୍ହୋତି ୱତ୍ୱା, – ‘‘ଏକଂ ନାମ କି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ତା ନେୱ ଅନ୍ତଂ, ନ କୋଟିଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ଥେରୋ କଥେଥାତି ଆହ । ନ ପସ୍ସାମ, ଭନ୍ତେତି । ତୁମ୍ହେହି ୱାଦସହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ମୟା କଥିତଂ, ମୟ୍ହଂ ତୁମ୍ହେ ଏକଂ ପଞ୍ହମ୍ପି କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋଥ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କସ୍ସ ଜୟୋ କସ୍ସ ପରାଜୟୋତି ? ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଜୟୋ, ଅମ୍ହାକଂ ପରାଜୟୋତି । ଇଦାନି କିଂ କରିସ୍ସଥାତି ? ତା ମାତାପିତୂହି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ତୁମ୍ହେ ମାତୁଗାମା ନାମ ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜଥାତି । ତା ସାଧୂତି ଥେରସ୍ସ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ପବ୍ବଜିତା ଚ ପନ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଆତାପିନିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।
ଅୟଂ ସଚ୍ଚକୋ ତାସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି କନିଟ୍ଠଭାତିକୋ । ତାହି ଚତୂହିପି ଉତ୍ତରିତରପଞ୍ଞୋ, ମାତାପିତୂନମ୍ପି ସନ୍ତିକା ୱାଦସହସ୍ସଂ, ତତୋ ବହୁତରଞ୍ଚ ବାହିରସମୟଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଦାରକେ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱେସାଲିୟଂ ୱସତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତିପୂରିତତ୍ତା କୁଚ୍ଛି ମେ ଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଭୀତୋ ଅୟପଟ୍ଟେନ କୁଚ୍ଛିଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚରତି, ଇମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ’’ତି ।
ଭସ୍ସପ୍ପୱାଦକୋତି ଭସ୍ସଂ ୱୁଚ୍ଚତି କଥାମଗ୍ଗୋ, ତଂ ପୱଦତି କଥେତୀତି ଭସ୍ସପ୍ପୱାଦକୋ । ପଣ୍ଡିତୱାଦୋତି ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋତି ଏୱଂ ୱାଦୋ । ସାଧୁସମ୍ମତୋ ବହୁଜନସ୍ସାତି ୟଂ ୟଂ ନକ୍ଖତ୍ତଚାରେନ ଆଦିସତି, ତଂ ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଥେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ସାଧୁଲଦ୍ଧିକୋ ଭଦ୍ଦକୋତି ଏୱଂ ସମ୍ମତୋ ମହାଜନସ୍ସ । ୱାଦେନ ୱାଦଂ ସମାରଦ୍ଧୋତି କଥାମଗ୍ଗେନ ଦୋସଂ ଆରୋପିତୋ । ଆୟସ୍ମା ଅସ୍ସଜୀତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଆଚରିୟୋ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ । ଜଙ୍ଘାୱିହାରଂ ଅନୁଚଙ୍କମମାନୋତି ତତୋ ତତୋ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜଗେହତୋ ତଂ ତଂ ଗେହଂ ଗମନତ୍ଥାୟ ଅନୁଚଙ୍କମମାନୋ । ୟେନାୟସ୍ମା ଅସ୍ସଜି ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି ? ସମୟଜାନନତ୍ଥଂ ।
ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅହଂ ‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’ତି ଆହିଣ୍ଡାମି, ‘ସମୟଂ ପନସ୍ସ ନ ଜାନାମୀ’ତି ନ ଆରୋପେସିଂ । ପରସ୍ସ ହି ସମୟଂ ଞତ୍ୱା ଆରୋପିତୋ ୱାଦୋ ସ୍ୱାରୋପିତୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକୋ ପଞ୍ଞାୟତି ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ; ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥୁ ସମୟେ କୋୱିଦୋ, ଏତାହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି । ୱିନେତୀତି କଥଂ ୱିନେତି, କଥଂ ସିକ୍ଖାପେତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଥେରୋ ପନ ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଉପାରମ୍ଭସ୍ସ ଓକାସୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗଫଲାନିପି ପରିୟାୟେନ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଆଗତାନି, ଅୟଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ – ‘‘ଭୋ ଅସ୍ସଜି, କିମତ୍ଥଂ ତୁମ୍ହେ ପବ୍ବଜିତା’’ତି । ତତୋ ‘‘ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, – ‘‘ନୟିଦଂ, ଭୋ ଅସ୍ସଜି, ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନଂ ନାମ, ମହାଆଘାତନଂ ନାମେତଂ, ନିରୟୁସ୍ସଦୋ ନାମେସ, ନତ୍ଥି ତୁମ୍ହାକଂ ସୁଖାସା, ଉଟ୍ଠାୟୁଟ୍ଠାୟ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଜିରାପେନ୍ତା ଆହିଣ୍ଡଥା’’ତି ଦୋସଂ ଆରୋପେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ପରୱାଦିସ୍ସ ପରିୟାୟକଥଂ କାତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଏସ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଏୱମସ୍ସ ନିପ୍ପରିୟାୟକଥଂ କଥେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘ରୂପଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଅନିଚ୍ଚାନତ୍ତୱସେନେୱ କଥଂ କଥେତି । ଦୁସ୍ସୁତନ୍ତି ସୋତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ।
୩୫୪.ସନ୍ଥାଗାରେତି ରାଜକୁଲାନଂ ଅତ୍ଥାନୁସାସନସନ୍ଥାଗାରସାଲାୟଂ । ୟେନ ତେ ଲିଚ୍ଛୱୀ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ସମୟଂ ଅଜାନନଭାୱେନ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦଂ ନ ଆରୋପେସିଂ, ଇଦାନି ପନସ୍ସ ମହାସାୱକେନ କଥିତଂ ସମୟଂ ଜାନାମି, ଇମେ ଚ ମମ ଅନ୍ତେୱାସିକା ପଞ୍ଚସତା ଲିଚ୍ଛୱୀ ସନ୍ନିପତିତା । ଏତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମି । ଞାତଞ୍ଞତରେନାତି ଞାତେସୁ ଅଭିଞ୍ଞାତେସୁ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟତ୍ଥେରେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ । ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୟଥା ତେନ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ସଚେ ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିସ୍ସତି, ଅଥ ପନ ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱକ୍ଖତି, ତତ୍ର ମୟା କିଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଇଦାନେୱ ପିଟ୍ଠିଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ । ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖଂ କଡ୍ଢେୟ୍ୟ । ପରିକଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ପୁରତୋ ପଟିପଣାମେୟ୍ୟ । ସମ୍ପରିକଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି କାଲେନ ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ, କାଲେନ ପରିକଡ୍ଢେୟ୍ୟ । ସୋଣ୍ଡିକାକିଲଞ୍ଜନ୍ତି ସୁରାଘରେ ପିଟ୍ଠକିଲଞ୍ଜଂ । ସୋଣ୍ଡିକାଧୁତ୍ତୋତି ସୁରାଧୁତ୍ତୋ । ୱାଲଂ କଣ୍ଣେ ଗହେତ୍ୱାତି ସୁରାପରିସ୍ସାୱନତ୍ଥୱିକଂ ଧୋୱିତୁକାମୋ କସଟନିଧୁନନତ୍ଥଂ ଉଭୋସୁ କଣ୍ଣେସୁ ଗହେତ୍ୱା । ଓଧୁନେୟ୍ୟାତି ଅଧୋମୁଖଂ କତ୍ୱା ଧୁନେୟ୍ୟ । ନିଦ୍ଧୁନେୟ୍ୟାତି ଉଦ୍ଧଂମୁଖଂ କତ୍ୱା ଧୁନେୟ୍ୟ । ନିପ୍ଫୋଟେୟ୍ୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପପ୍ଫୋଟେୟ୍ୟ । ସାଣଧୋୱିକଂ ନାମାତି ଏତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ସାଣସାଟକକରଣତ୍ଥଂ ସାଣୱାକେ ଗହେତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିଂ ମୁଟ୍ଠିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି । ତେ ତତିୟଦିୱସେ ସୁଟ୍ଠୁ କିଲିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ମନୁସ୍ସା ଅମ୍ବିଲୟାଗୁସୁରାଦୀନି ଆଦାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାଣମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱାମତୋ ସମ୍ମୁଖା ଚାତି ତୀସୁ ଫଲକେସୁ ସକିଂ ଦକ୍ଖିଣଫଲକେ, ସକିଂ ୱାମଫଲକେ, ସକିଂ ସମ୍ମୁଖଫଲକେ ପହରନ୍ତା ଅମ୍ବିଲୟାଗୁସୁରାଦୀନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ପିୱନ୍ତା ଖାଦନ୍ତା ଧୋୱନ୍ତି । ମହନ୍ତା କୀଳା ହୋତି । ରଞ୍ଞୋ ନାଗୋ ତଂ କୀଳଂ ଦିସ୍ୱା ଗମ୍ଭୀରଂ ଉଦକଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ସୋଣ୍ଡାୟ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ସକିଂ କୁମ୍ଭେ ସକିଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ ସକିଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସକିଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିୟଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ କୀଳିତ୍ଥ । ତଦୁପାଦାୟ ତଂ କୀଳିତଜାତଂ ସାଣଧୋୱିକଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାଣଧୋୱିକଂ ନାମ କୀଳିତଜାତଂ କୀଳତୀ’’ତି । କିଂ ସୋ ଭୱମାନୋ ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଭଗୱତୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସତୀତି ୟୋ ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସତି, ସୋ କିଂ ଭୱମାନୋ କିଂ ୟକ୍ଖୋ ଭୱମାନୋ ଉଦାହୁ ଇନ୍ଦୋ, ଉଦାହୁ ବ୍ରହ୍ମା ଭୱମାନୋ ଭଗୱତୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସତି ? ନ ହି ସକ୍କା ପକତିମନୁସ୍ସେନ ଭଗୱତୋ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୫୫.ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ସଚ୍ଚକୋ ଆରାମଂ ପାୱିସି, ତସ୍ମିଂ । କିସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ ପାୱିସୀତି ? ମହାମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ । କସ୍ମା ପନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚଙ୍କମନ୍ତୀତି ? ପଣୀତଭୋଜନପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ । ଦିୱାପଧାନିକା ୱା ତେ । ତାଦିସାନଞ୍ହି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ସରୀରଂ ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ କିର କୁହିଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋତି ପରିୱେଣତୋ ପରିୱେଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୱିସିସ୍ସାମୀତି ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ଅରଞ୍ଞେ ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମମାନେ ପଂସୁକୂଲିକଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କହଂନୁ ଖୋ, ଭୋତି କତରସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱା ମଣ୍ଡପେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଭଗୱାତି ତଦା କିର ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ମହାକରୁଣା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ବୋଧନେୟ୍ୟସତ୍ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ସ୍ୱେ ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ ମହତିଂ ଲିଚ୍ଛୱିପରିସଂ ଗହେତ୍ୱା ମମ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁକାମୋ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ୱେସାଲିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ମହାପରିସାୟ ନିସୀଦିତୁଂ ସୁଖଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିସ୍ସାମୀତି ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ଅପୱିସିତ୍ୱା ମହାୱନେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆଗତା, ସଚ୍ଚକେନ ପୁଟ୍ଠା ଦୂରେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା, ‘‘ଏସ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ଭଗୱା’’ତି ଆହଂସୁ ।
ମହତିୟା ଲିଚ୍ଛୱିପରିସାୟ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଲିଚ୍ଛୱିସତେହି ପରିୱୁତୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକାୟେୱ, ଅନ୍ତୋୱେସାଲିୟଂ ପନ ସଚ୍ଚକୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଲିଚ୍ଛୱିରାଜସତାନି ଗହେତ୍ୱା, ‘‘ୱାଦତ୍ଥିକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୋସ୍ସାମାତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମନୁସ୍ସା ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଏୱଂ ସା ପରିସା ମହତୀ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନା ଅହୋସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱାତି ଏତେ ଉଭତୋପକ୍ଖିକା, ତେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ସଚେ ନୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି, ‘କସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ୱନ୍ଦିତ୍ଥା’ତି, ତେସଂ, ‘କିଂ ଅଞ୍ଜଲିମତ୍ତକରଣେନପି ୱନ୍ଦିତଂ ହୋତୀ’ତି ୱକ୍ଖାମ । ସଚେ ନୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି, ‘କସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ୱନ୍ଦିତ୍ଥା’ତି, ‘କିଂ ସୀସେନ ଭୂମିଂ ପହରନ୍ତେନେୱ ୱନ୍ଦିତଂ ହୋତି, ନନୁ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମମ୍ପି ୱନ୍ଦନା ଏୱା’ତି ୱକ୍ଖାମା’’ତି । ନାମ ଗୋତ୍ତନ୍ତି, ଭୋ ଗୋତମ, ଅହଂ ଅସୁକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ ନାମ ମିତ୍ତୋ ନାମ ଇଧ ଆଗତୋତି ୱଦନ୍ତା ନାମଂ ସାୱେନ୍ତି ନାମ । ଭୋ ଗୋତମ, ଅହଂ ୱାସିଟ୍ଠୋ ନାମ କଚ୍ଚାନୋ ନାମ ଇଧ ଆଗତୋତି ୱଦନ୍ତା ଗୋତ୍ତଂ ସାୱେନ୍ତି ନାମ । ଏତେ କିର ଦଲିଦ୍ଦା ଜିଣ୍ଣକୁଲପୁତ୍ତା ପରିସମଜ୍ଝେ ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ପାକଟା ଭୱିସ୍ସାମାତି ଏୱଂ ଅକଂସୁ । ୟେ ପନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦିଂସୁ, ତେ କେରାଟିକା ଚେୱ ଅନ୍ଧବାଲା ଚ । ତତ୍ଥ କେରାଟିକା, ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ କଥାସଲ୍ଲାପେ କରୋନ୍ତୋ ୱିସ୍ସାସିକୋ ହୋତି, ଅଥ ୱିସ୍ସାସେ ସତି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖା ଅଦାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେନ୍ତା ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି । ଅନ୍ଧବାଲା ଅଞ୍ଞାଣତାୟେୱ ଅୱକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦନ୍ତି ।
୩୫୬.କିଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସନ୍ତି କଞ୍ଚି ଓକାସଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ, ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଆହ – ପୁଚ୍ଛ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ପୁଚ୍ଛ ୟଦି ଆକଙ୍ଖସି, ନ ମେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥି’’ । ଅଥ ୱା ‘‘ପୁଚ୍ଛ ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି, ସବ୍ବଂ ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି ଅସାଧାରଣଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅଗ୍ଗସାୱମହାସାୱକେହି । ତେ ହି ୟଦାକଙ୍ଖସୀତି ନ ୱଦନ୍ତି, ସୁତ୍ୱା ୱେଦିସ୍ସାମାତି ୱଦନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ପନ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ, ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୭) ୱା, ‘‘ପୁଚ୍ଛ, ମହାରାଜ, ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୨) ୱା,
‘‘ପୁଚ୍ଛ ୱାସୱ ମଂ ପଞ୍ହଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛସି ।
ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ହସ୍ସ, ଅହଂ ଅନ୍ତଂ କରୋମି ତେ’’ ଇତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୬) ୱା,
‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ସକେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ୱା,
‘‘ବାୱରିସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଂ ୱା, ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବସଂସୟଂ ।
କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛଥା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୬) ୱା,
‘‘ପୁଚ୍ଛ ମଂ ସଭିୟ ପଞ୍ହଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛସି ।
ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ହସ୍ସ, ଅହଂ ଅନ୍ତଂ କରୋମି ତେ’’ ଇତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୧୭) ୱା –
ତେସଂ ତେସଂ ୟକ୍ଖନରିନ୍ଦଦେୱସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେନ୍ତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ପତ୍ୱା ଏତଂ ପୱାରଣଂ ପୱାରେୟ୍ୟ । ୟୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ପଦେସଞାଣେପି ଠିତୋ
‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ପଞ୍ହାନି ୱିୟାକରୋହି,
ୟାଚନ୍ତି ତଂ ଇସୟୋ ସାଧୁରୂପା ।
କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ଏସୋ ମନୁଜେସୁ ଧମ୍ମୋ,
ୟଂ ୱୁଦ୍ଧମାଗଚ୍ଛତି ଏସ ଭାରୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୬୦) –
ଏୱଂ ସକ୍କାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଇସୀହି ୟାଚିତୋ
‘‘କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୁ ଭୋନ୍ତୋ,
ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଞ୍ହଂ ମନସାଭିପତ୍ଥିତଂ ।
ଅହଞ୍ହି ତଂ ତଂ ୱୋ ୱିୟାକରିସ୍ସଂ,
ଞତ୍ୱା ସୟଂ ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୬୧) ।
ଏୱଂ ସରଭଙ୍ଗକାଲେ, ସମ୍ଭୱଜାତକେ ଚ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ପଞ୍ହାନଂ ଅନ୍ତକରଂ ଅଦିସ୍ୱା ସୁଚିରତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଓକାସେ କାରିତେ, ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସୋ ରଥିକାୟଂ ପଂସୁଂ କୀଳନ୍ତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ –
‘‘ତଗ୍ଘ ତେ ଅହମକ୍ଖିସ୍ସଂ, ୟଥାପି କୁସଲୋ ତଥା ।
ରାଜା ଚ ଖୋ ତଂ ଜାନାତି, ୟଦି କାହତି ୱା ନ ୱା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୧୭୨) –
ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି ।
ଏୱଂ ଭଗୱତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣାୟ ପୱାରିତାୟ ଅତ୍ତମନୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘କଥଂ ପନ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିମାହ ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା, ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ଅଞ୍ଞଂ ସାୱକେନ କଥିତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥା କଥେତି, ନନୁ ମୟା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ, ‘ସଚେ ତଥା ପତିଟ୍ଠିସ୍ସତି, ୟଥାସ୍ସ ସାୱକେନ ପତିଟ୍ଠିତଂ, ଏୱାହଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀ’ତି । ଅୟଂ ପନ ଅଞ୍ଞମେୱ କଥେତି, ତତ୍ଥ କିଂ ମୟା ସକ୍କା କାତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ୱଚନୋକାସୋ ମା ହୋତୂତି ହେଟ୍ଠା ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରେନ କଥିତନିୟାମେନେୱ କଥେନ୍ତୋ, ଏୱଂ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତିଆଦିମାହ । ଉପମା ମଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ପଟିଭାତୀତି, ଭୋ ଗୋତମ, ମୟ୍ହଂ ଏକା ଉପମା ଉପଟ୍ଠାତି, ଆହରାମି ତଂ ଉପମନ୍ତି ୱଦତି । ପଟିଭାତୁ ତଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତି ଉପଟ୍ଠାତୁ ତେ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଆହର ତଂ ଉପମଂ ୱିସତ୍ଥୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ବଲକରଣୀୟାତି ବାହୁବଲେନ କତ୍ତବ୍ବା କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକା କମ୍ମନ୍ତା । ରୂପତ୍ତାୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋତି ରୂପଂ ଅତ୍ତା ଅସ୍ସାତି ରୂପତ୍ତା, ରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ଠିତପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୀପେତି । ରୂପେ ପତିଟ୍ଠାୟାତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାତି ଗହିତରୂପେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ପୁଞ୍ଞଂ ୱା ଅପୁଞ୍ଞଂ ୱା ପସୱତୀତି କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ପଟିଲଭତି । ୱେଦନତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା କିଂ ଦୀପେତି ? ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଥୱୀ ୱିୟ ପତିଟ୍ଠା, ତେ ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ନାମ ଆୟୂହନ୍ତି । ତୁମ୍ହେ ଏୱରୂପଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନତ୍ତାତି ଦୀପେଥାତି ଅତିୱିୟ ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ଉପମଂ ଆହରି । ଇମିନା ଚ ନିଗଣ୍ଠେନ ଆହଟଓପମ୍ମଂ ନିୟତମେୱ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧତୋ ଅଞ୍ଞୋ ତସ୍ସ କଥଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୁୱିଧା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ଚ ସାୱକୱେନେୟ୍ୟା ଚ । ସାୱକୱେନେୟ୍ୟେ ସାୱକାପି ୱିନେନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାପି । ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟେ ପନ ସାୱକା ୱିନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧାୱ ୱିନେନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ନିଗଣ୍ଠୋ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମା ଏତସ୍ସ ୱାଦଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଦୋସଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ସୟମେୱ ୱାଦେ ଦୋସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନନୁ ତ୍ୱଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତିଆଦିମାହ ।
ଅଥ ନିଗଣ୍ଠୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତିୱିୟ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମମ ୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠପେତି, ସଚେ ଉପରି କୋଚି ଦୋସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମମଂ ଏକକଂୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତି । ହନ୍ଦାହଂ ଇମଂ ୱାଦଂ ମହାଜନସ୍ସାପି ମତ୍ଥକେ ପକ୍ଖିପାମୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ – ଅହମ୍ପି, ଭୋ ଗୋତମ, ଏୱଂ ୱଦାମି ରୂପଂ ମେ ଅତ୍ତା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ମେ ଅତ୍ତାତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହତୀ ଜନତାତି । ଭଗୱା ପନ ନିଗଣ୍ଠତୋ ସତଗୁଣେନପି ସହସ୍ସଗୁଣେନପି ସତସହସ୍ସଗୁଣେନପି ୱାଦୀୱରତରୋ, ତସ୍ମା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ନିଗଣ୍ଠୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ୱାଦଂ ପକ୍ଖିପତି, ନାସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେତୁଂ ଦସ୍ସାମି, ମହାଜନତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଏକକଂୟେୱ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ କିଞ୍ହି ତେ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ନାୟଂ ଜନତା ମମ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁଂ ଆଗତା, ତ୍ୱଂୟେୱ ସକଲଂ ୱେସାଲିଂ ସଂୱଟ୍ଟିତ୍ୱା ମମ ୱାଦଂ ଆରୋପେତୁଂ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ସକମେୱ ୱାଦଂ ନିୱେଠେହି, ମା ମହାଜନସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ପକ୍ଖିପସୀତି । ସୋ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଅହଞ୍ହି, ଭୋ ଗୋତମାତିଆଦିମାହ ।
୩୫୭. ଇତି ଭଗୱା ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ତେନ ହି, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତି ପୁଚ୍ଛଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ତେନ ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତତୋ ପଟିଜାନାସି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକସ୍ମିଂ ୱିଜିତେତି ଅତ୍ତନୋ ରଟ୍ଠେ । ଘାତେତାୟଂ ୱା ଘାତେତୁନ୍ତି ଘାତାରହଂ ଘାତେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଘାତେତୁଂ। ଜାପେତାୟଂ ୱା ଜାପେତୁନ୍ତି ଧନଜାନିରହଂ ଜାପେତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ଜାପେତୁଂ ଜିଣ୍ଣଧନଂ କାତୁଂ । ପବ୍ବାଜେତାୟଂ ୱା ପବ୍ବାଜେତୁନ୍ତି ସକରଟ୍ଠତୋ ପବ୍ବାଜନାରହଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ, ନୀହରିତୁଂ । ୱତ୍ତିତୁଞ୍ଚ ଅରହତୀତି ୱତ୍ତତି ଚେୱ ୱତ୍ତିତୁଞ୍ଚ ଅରହତି । ୱତ୍ତିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଦୀପେତି । ଇତି ନିଗଣ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଭେଦନତ୍ଥଂ ଆହଟକାରଣମେୱ ଅତ୍ତନୋ ମାରଣତ୍ଥାୟ ଆୱୁଧଂ ତିଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦୀପେତି, ୟଥା ତଂ ବାଲୋ । ଏୱଂ ମେ ରୂପଂ ହୋତୂତି ମମ ରୂପଂ ଏୱଂୱିଧଂ ହୋତୁ, ପାସାଦିକଂ ଅଭିରୂପଂ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ସୁୱଣ୍ଣତୋରଣଂ ୱିୟ ସୁସଜ୍ଜିତଚିତ୍ତପଟୋ ୱିୟ ଚ ମନାପଦସ୍ସନନ୍ତି । ଏୱଂ ମେ ରୂପଂମା ଅହୋସୀତି ମମ ରୂପଂ ଏୱଂୱିଧଂ ମା ହୋତୁ, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତଂ ୱଲିତପଲିତଂ ତିଲକସମାକିଣ୍ଣନ୍ତି ।
ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ନିଗଣ୍ଠୋ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱିରଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମମ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ କାରଣଂ ଆହରି, ଅହଂ ବାଲତାୟ ତମେୱ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦୀପେସିଂ, ଇଦାନି ନଟ୍ଠୋମ୍ହି, ସଚେ ୱତ୍ତତୀତି ୱକ୍ଖାମି, ଇମେ ରାଜାନୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ‘ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତ୍ୱଂ ମମ ରୂପେ ୱସୋ ୱତ୍ତତୀତି ୱଦସି, ୟଦି ତେ ରୂପେ ୱସୋ ୱତ୍ତତି, କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ୟଥା ଇମେ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ତାୱତିଂସଦେୱସଦିସେହି ଅତ୍ତଭାୱେହି ୱିରୋଚନ୍ତି ଅଭିରୂପା ପାସାଦିକା, ଏୱଂ ନ ୱିରୋଚସୀ’ତି । ସଚେ ନ ୱତ୍ତତୀତି ୱକ୍ଖାମି, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା, ‘ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତ୍ୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱତ୍ତତି ମେ ରୂପସ୍ମିଂ ୱସୋତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିକ୍ଖିପସୀ’ତି ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସତି । ଇତି ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତେପି ଏକୋ ଦୋସୋ, ନ ୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତେପି ଏକୋ ଦୋସୋ’’ତି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଦୁତିୟମ୍ପି ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛି, ଦୁତିୟମ୍ପି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ୟସ୍ମା ପନ ୟାୱତତିୟଂ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତେ ଅବ୍ୟାକରୋନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତଧା ମୁଦ୍ଧା ଫଲତି, ବୁଦ୍ଧା ଚ ନାମ ସତ୍ତାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମୀନଂ ପୂରିତତ୍ତା ସତ୍ତେସୁ ବଲୱଅନୁଦ୍ଦୟା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟାୱତତିୟଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସଚ୍ଚକଂ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ଏତଂ ‘‘ବ୍ୟାକରୋହୀ ଦାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
ତତ୍ଥ ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି ସହେତୁକଂ ସକାରଣଂ । ୱଜିରଂ ପାଣିମ୍ହି ଅସ୍ସାତି ୱଜିରପାଣି । ୟକ୍ଖୋତି ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ୟକ୍ଖୋ, ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦିତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣଂ । ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପଜ୍ଜଲିତଂ । ସଜୋତିଭୂତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଜୋତିଭୂତଂ, ଏକଗ୍ଗିଜାଲଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଠିତୋ ହୋତୀତି ମହନ୍ତଂ ସୀସଂ, କନ୍ଦଲମକୁଲସଦିସା ଦାଠା, ଭୟାନକାନି ଅକ୍ଖିନାସାଦୀନୀତି ଏୱଂ ୱିରୂପରୂପଂ ମାପେତ୍ୱା ଠିତୋ । କସ୍ମା ପନେସ ଆଗତୋତି ? ଦିଟ୍ଠିୱିସ୍ସଜ୍ଜାପନତ୍ଥଂ । ଅପିଚ, ‘‘ଅହଞ୍ଚେୱ ଖୋ ପନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟଂ, ପରେ ଚ ମେ ନ ଆଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କଭାୱଂ ଆପନ୍ନେ ଭଗୱତି ସକ୍କୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେଥ, ତୁମ୍ହାକଂ ଆଣାୟ ଅୱତ୍ତମାନେ ମୟଂ ୱତ୍ତାପେସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ହୋତୁ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଣାଚକ୍କ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞମକାସି । ତସ୍ମା ‘‘ଅଜ୍ଜ ସଚ୍ଚକଂ ତାସେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତୋ ।
ଭଗୱାଚେୱ ପସ୍ସତି, ସଚ୍ଚକୋ ଚ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋତି ୟଦି ହି ତଂ ଅଞ୍ଞେପି ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ କାରଣଂ ଅଗରୁ ଅସ୍ସ, ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସଚ୍ଚକଂ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ଅନୋତରନ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ୟକ୍ଖଂ ଆୱାହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି, ତତୋ ସଚ୍ଚକୋ ଭୟେନ କଥେସୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଚେୱ ପସ୍ସତି ସଚ୍ଚକୋ ଚ । ତସ୍ସ ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ସକଲସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛି ୱିପରିୱତ୍ତମାନା ମହାରୱଂ ରୱି । ସୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ନୁ ଖୋ ପସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ କସ୍ସଚି ଲୋମହଂସମତ୍ତମ୍ପି ନ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ – ‘‘ଇଦଂ ଭୟଂ ମମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ସଚାହଂ ୟକ୍ଖୋତି ୱକ୍ଖାମି, ‘କିଂ ତୁୟ୍ହମେୱ ଅକ୍ଖୀନି ଅତ୍ଥି, ତ୍ୱମେୱ ୟକ୍ଖଂ ପସ୍ସସି, ପଠମଂ ୟକ୍ଖଂ ଅଦିସ୍ୱା ସମଣେନ ଗୋତମେନ ୱାଦସଙ୍ଘାଟେ ଖିତ୍ତୋୱ ୟକ୍ଖଂ ପସ୍ସସୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ନ ଦାନି ମେ ଇଧ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମଣା ଗୋତମା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ, ଅଥ ଖୋ ସଚ୍ଚକୋ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତୋ…ପେ॰… ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ । ତାଣଂ ଗୱେସୀତି ତାଣନ୍ତି ଗୱେସମାନୋ । ଲେଣଂ ଗୱେସୀତି ଲେଣନ୍ତି ଗୱେସମାନୋ । ସରଣଂ ଗୱେସୀତି ସରଣନ୍ତି ଗୱେସମାନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ତାଣଂ। ନିଲୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଲେଣଂ। ସରତୀତି ସରଣଂ, ଭୟଂ ହିଂସତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୮.ମନସି କରିତ୍ୱାତି ମନମ୍ହି କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱା । ଏୱଂ ମେ ୱେଦନା ହୋତୂତି କୁସଲାୱ ହୋତୁ, ସୁଖାୱ ହୋତୁ । ଏୱଂ ମେ ସଞ୍ଞା ହୋତୂତି କୁସଲାୱ ହୋତୁ, ସୁଖାୱ ହୋତୁ, ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ହୋତୂତି । ସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମା ଅହୋସୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କଲ୍ଲଂ ନୂତି ୟୁତ୍ତଂ ନୁ । ସମନୁପସ୍ସିତୁନ୍ତି ‘‘ଏତଂ ମମ ଏସୋହମସ୍ମି ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପସ୍ସିତୁଂ । ନୋ ହିଦଂ, ଭୋ ଗୋତମାତି ନ ୟୁତ୍ତମେତଂ, ଭୋ ଗୋତମ । ଇତି ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ଛେକୋ ଅହିତୁଣ୍ଡିକୋ ସପ୍ପଦଟ୍ଠୱିସଂ ତେନେୱ ସପ୍ପେନ ପୁନ ଡଂସାପେତ୍ୱା ଉବ୍ବାହେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ତସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ସଚ୍ଚକଂ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତଂ ତେନେୱ ମୁଖେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତାତି ୱଦାପେସି । ଦୁକ୍ଖଂ ଅଲ୍ଲୀନୋତି ଇମଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅଲ୍ଲୀନୋ । ଉପଗତୋ ଅଜ୍ଝୋସିତୋତିପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ଏତଂ ମମାତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଜାନେୟ୍ୟାତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିତୋ ଜାନେୟ୍ୟ । ପରିକ୍ଖେପେତ୍ୱାତି ଖୟଂ ୱୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦଂ ଉପନେତ୍ୱା ।
୩୫୯.ନୱନ୍ତି ତରୁଣଂ । ଅକୁକ୍କୁକଜାତନ୍ତି ପୁପ୍ଫଗ୍ଗହଣକାଲେ ଅନ୍ତୋ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପ୍ପମାଣୋ ଏକୋ ଘନଦଣ୍ଡକୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତେନ ୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରିତ୍ତୋତି ସୁଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତୋସାରୱିରହିତୋ । ରିତ୍ତତ୍ତାୱ ତୁଚ୍ଛୋ। ଅପରଦ୍ଧୋତି ପରାଜିତୋ । ଭାସିତା ଖୋ ପନ ତେତି ଇଦଂ ଭଗୱା ତସ୍ସ ମୁଖରଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ପୂରଣାଦୟୋ ଛ ସତ୍ଥାରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ପରିସମଜ୍ଝେ ମହନ୍ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଜୟଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧମ୍ପି ତଥେୱ ୱିହେଠେସ୍ସାମୀତି ସଞ୍ଞାୟ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା –
‘‘ଅମ୍ଭୋ କୋ ନାମ ୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ସିନ୍ନପତ୍ତୋ ସକଣ୍ଟକୋ ।
ୟତ୍ଥ ଏକପ୍ପହାରେନ, ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ ୱିଭିଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ॥
ଅୟଂ ଖଦିରଂ ଆହଚ୍ଚ ଅସାରକରୁକ୍ଖପରିଚିତୋ ମୁଦୁତୁଣ୍ଡସକୁଣୋ ୱିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସାରଂ ଆହଚ୍ଚ ଞାଣତୁଣ୍ଡଭେଦଂ ପତ୍ତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି । ତଦସ୍ସ ପରିସମଜ୍ଝେ ପକାସେନ୍ତୋ ଭାସିତା ଖୋ ପନ ତେତିଆଦିମାହ । ନତ୍ଥି ଏତରହୀତି ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରେ ସେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଏତରହି ପନ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ କାୟଂ ୱିୱରୀତି ନ ସବ୍ବଂ କାୟଂ ୱିୱରି । ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଗଣ୍ଠିକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସରୀରା ପରିସତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଗଲୱାଟକସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେ ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଓତାରେସି । ଓତାରିତମତ୍ତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଘଟତୋ ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣରସଧାରା ୱିୟ, ରତ୍ତୱଣ୍ଣୱଲାହକତୋ ୱିଜ୍ଜୁଲତା ୱିୟ ଚ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣମୁରଜସଦିସଂ ମହାଖନ୍ଧଂ ଉତ୍ତମସିରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କୁରୁମାନା ଆକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦିଂସୁ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମକାସୀତି ? ମହାଜନସ୍ସ କଙ୍ଖାୱିନୋଦନତ୍ଥଂ । ମହାଜନୋ ହି ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମୟ୍ହଂ ସେଦୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି, ସଚ୍ଚକସ୍ସ ତାୱ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ୟନ୍ତାରୁଳ୍ହସ୍ସ ୱିୟ ସେଦା ପଗ୍ଘରନ୍ତି । ସମଣୋ ପନ ଗୋତମୋ ଘନଦୁପଟ୍ଟଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, ଅନ୍ତୋ ସେଦସ୍ସ ଅତ୍ଥିତା ୱା ନତ୍ଥିତା ୱା କଥଂ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି କଙ୍ଖଂ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କଙ୍ଖାୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଏୱମକାସି । ମଙ୍କୁଭୂତୋତି ନିତ୍ତେଜଭୂତୋ । ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପତିତକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଅପ୍ପଟିଭାନୋତି ଉତ୍ତରି ଅପ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ । ନିସୀଦୀତି ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ଭୂମିଂ କସମାନୋ ନିସୀଦି ।
୩୬୦.ଦୁମ୍ମୁଖୋତି ନ ୱିରୂପମୁଖୋ, ଅଭିରୂପୋ ହି ସୋ ପାସାଦିକୋ । ନାମଂ ପନସ୍ସ ଏତଂ । ଅଭବ୍ବୋ ତଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ପୁନ ଓତରିତୁନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଅଳାନଂ ଭଗ୍ଗତ୍ତା ପଚ୍ଛିନ୍ନଗମନୋ ଓତରିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ, ତତ୍ଥେୱ କାକକୁଲଲାଦୀନଂ ଭତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱିସୂକାୟିକାନୀତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି । ୱିସେୱିତାନୀତି ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଚରିତାନି । ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନୀତି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି । ୟଦିଦଂ ୱାଦାଧିପ୍ପାୟୋତି ଏତ୍ଥ ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ; ୱାଦାଧିପ୍ପାୟୋ ହୁତ୍ୱା ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମୀତି ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ; ଧମ୍ମସ୍ସୱନାୟ ପନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଦୁମ୍ମୁଖଂ ଲିଚ୍ଛୱିପୁତ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି କସ୍ମା ଅୱୋଚ? ଦୁମ୍ମୁଖସ୍ସ କିରସ୍ସ ଉପମାହରଣକାଲେ ସେସ ଲିଚ୍ଛୱିକୁମାରାପି ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ଇମିନା ନିଗଣ୍ଠେନ ଅମ୍ହାକଂ ସିପ୍ପୁଗ୍ଗହଣଟ୍ଠାନେ ଚିରଂ ଅୱମାନୋ କତୋ, ଅୟଂ ଦାନି ଅମିତ୍ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିତୁଂ କାଲୋ । ମୟମ୍ପି ଏକେକଂ ଉପମଂ ଆହରିତ୍ୱା ପାଣିପ୍ପହାରେନ ପତିତଂ ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ତଥା ନଂ କରିସ୍ସାମ, ୟଥା ନ ପୁନ ପରିସମଜ୍ଝେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି, ତେ ଓପମ୍ମାନି କରିତ୍ୱା ଦୁମ୍ମୁଖସ୍ସ କଥାପରିୟୋସାନଂ ଆଗମୟମାନା ନିସୀଦିଂସୁ । ସଚ୍ଚକୋ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା, ଇମେ ସବ୍ବେୱ ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଟ୍ଠେହି ଚଲମାନେହି ଠିତା; ସଚେ ପଚ୍ଚେକା ଉପମା ହରିତୁଂ ଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ପୁନ ମୟା ପରିସମଜ୍ଝେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା ଭୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦାହଂ ଦୁମ୍ମୁଖଂ ଅପସାଦେତ୍ୱା ୟଥା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଓକାସୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ କଥାୱାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମା ଏତଦୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଆଗମେହୀତି ତିଟ୍ଠ, ମା ପୁନ ଭଣାହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୬୧.ତିଟ୍ଠତେସା, ଭୋ ଗୋତମାତି, ଭୋ ଗୋତମ, ଏସା ଅମ୍ହାକଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱାଚା ତିଟ୍ଠତୁ । ୱିଲାପଂ ୱିଲପିତଂ ମଞ୍ଞେତି ଏତଞ୍ହି ୱଚନଂ ୱିଲପିତଂ ୱିୟ ହୋତି, ୱିପ୍ପଲପିତମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତିଟ୍ଠତେସାତି ଏତ୍ଥ କଥାତି ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବା । ୱାଚାୱିଲାପଂ ୱିଲପିତଂ ମଞ୍ଞେତି ଏତ୍ଥ ପନିଦଂ ୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ ୱିଲପିତମତ୍ତଂ ମଞ୍ଞେ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କିତ୍ତାୱତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେସାରଜ୍ଜପତ୍ତୋତି ଞାଣପତ୍ତୋ । ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅପରପ୍ପତ୍ତିୟୋ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଇଧ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତିଆଦିମାହ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସେକ୍ଖଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ତସ୍ମା ଉତ୍ତରି ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ତମ୍ପିସ୍ସ ଭଗୱା ବ୍ୟାକାସି। ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟେନାତିଆଦୀସୁ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞା । ପଟିପଦାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ପଟିପଦା । ୱିମୁତ୍ତାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ୱିମୁତ୍ତି । ସୁଦ୍ଧଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ପଟିପଦାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ସେସାନି ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି । ୱିମୁତ୍ତାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ଅଗ୍ଗଫଲୱିମୁତ୍ତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱା ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଂ ନାମ । ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ପଟିପଦାନୁତ୍ତରିୟଂ। ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱିମୁତ୍ତାନୁତ୍ତରିୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ଭଗୱାତି ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ପି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧୋ । ବୋଧାୟାତି ପରେସମ୍ପି ଚତୁସଚ୍ଚବୋଧାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଦନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଦନ୍ତୋତି ନିବ୍ବିସେୱନୋ । ଦମଥାୟାତି ନିବ୍ବିସେୱନତ୍ଥାୟ । ସନ୍ତୋତି ସବ୍ବକିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ । ସମଥାୟାତି କିଲେସୱୂପସମାୟ । ତିଣ୍ଣୋତି ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣୋ । ତରଣାୟାତି ଚତୁରୋଘତରଣାୟ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ପରିନିବ୍ବାନାୟାତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ।
୩୬୨.ଧଂସୀତି ଗୁଣଧଂସକା । ପଗବ୍ବାତି ୱାଚାପାଗବ୍ବିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଆସାଦେତବ୍ବନ୍ତି ଘଟ୍ଟେତବ୍ବଂ । ଆସଜ୍ଜାତି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ନତ୍ୱେୱ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମନ୍ତି ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଆସଜ୍ଜ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ଅନୁପହତଂ ସକଲଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିତୁଂ ଥାମୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ଭଗୱା ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ୱିୟ କସ୍ସଚି ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ କରୋତି । ଅୟଂ ପନ ନିଗଣ୍ଠୋ ଇମା ତିସ୍ସୋ ଉପମା ନ ଭଗୱତୋ ଉକ୍କଂସନତ୍ଥଂ ଆହରି, ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନତ୍ଥମେୱ ଆହରି । ୟଥା ହି ରାଜା କଞ୍ଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ଘାତେତ୍ୱା ଏୱଂ ନାମ ସୂରୋ ଏୱଂ ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ଥୋମେନ୍ତୋପି ଅତ୍ତାନମେୱ ଥୋମେତି । ଏୱମେୱ ସୋପି ସିୟା ହି, ଭୋ ଗୋତମ, ହତ୍ଥିଂ ପଭିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତୋପି ମୟମେୱ ସୂରା ମୟଂ ପଣ୍ଡିତା ମୟଂ ବହୁସ୍ସୁତାୟେୱ ଏୱଂ ପଭିନ୍ନହତ୍ଥିଂ ୱିୟ, ଜଲିତଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ, ଫଣକତଆସୀୱିସଂ ୱିୟ ଚ ୱାଦତ୍ଥିକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମିମ୍ହାତି ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଉକ୍କଂସେତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତୟମାନୋ ଅଧିୱାସେତୁ ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଧିୱାସେତୂତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତୁ । ସ୍ୱାତନାୟାତି ୟଂ ମେ ତୁମ୍ହେସୁ କାରଂ କରୋତୋ ସ୍ୱେ ଭୱିସ୍ସତି ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଞ୍ଚ, ତଦତ୍ଥାୟ । ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନାତି ଭଗୱା କାୟଙ୍ଗଂ ୱା ୱାଚଙ୍ଗଂ ୱା ଅଚୋପେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଖନ୍ତିଂ ଧାରେନ୍ତୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଅଧିୱାସେସି । ସଚ୍ଚକସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣତ୍ଥଂ ମନସାୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୬୩.ୟମସ୍ସ ପତିରୂପଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାଥାତି ତେ କିର ଲିଚ୍ଛୱୀ ତସ୍ସ ପଞ୍ଚଥାଲିପାକସତାନି ନିଚ୍ଚଭତ୍ତଂ ଆହରନ୍ତି। ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ଏସ ସ୍ୱେ ତୁମ୍ହେ ୟଂ ଅସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପତିରୂପଂ କପ୍ପିୟନ୍ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାଥ, ତଂ ଆହରେୟ୍ୟାଥ; ସମଣସ୍ସ ହି ଗୋତମସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ପରିଚାରକା କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଂ ଜାନାଥାତି ୱଦତି । ଭତ୍ତାଭିହାରଂ ଅଭିହରିଂସୂତି ଅଭିହରିତବ୍ବଂ ଭତ୍ତଂ ଅଭିହରିଂସୁ । ପଣୀତେନାତି ଉତ୍ତମେନ । ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ । ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ତପ୍ପେତ୍ୱା, ପରିପୁଣ୍ଣଂ ସୁହିତଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ କତ୍ୱା । ସମ୍ପୱାରେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୱାରେତ୍ୱା, ଅଲଂ ଅଲନ୍ତି ହତ୍ଥସଞ୍ଞାୟ ପଟିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା । ଭୁତ୍ତାୱିନ୍ତି ଭୁତ୍ତୱନ୍ତଂ । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନ୍ତି ପତ୍ତତୋ ଓନୀତପାଣିଂ, ଅପନୀତହତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ଓନିତ୍ତଂ ନାନାଭୂତଂ ପତ୍ତଂ ପାଣିତୋ ଅସ୍ସାତି ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣୀ । ତଂ ଓନିତ୍ତପତ୍ତପାଣିଂ, ହତ୍ଥେ ଚ ପତ୍ତଞ୍ଚ ଧୋୱିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ପତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱଂଭୂତଂ ଞତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ନିସୀଦୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚାତି ୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଦାନେ ପୁଞ୍ଞଂ, ଆୟତିଂ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞମହୀତି ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ପରିୱାରୋ । ତଂ ଦାୟକାନଂ ସୁଖାୟ ହୋତୂତି ତଂ ଇମେସଂ ଲିଚ୍ଛୱୀନଂ ସୁଖତ୍ଥାୟ ହୋତୁ । ଇଦଂ କିର ସୋ ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ, ପବ୍ବଜିତେନ ଚ ନ ୟୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତୁନ୍ତି ତେସଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଲିଚ୍ଛୱୀହି ସଚ୍ଚକସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ, ନ ଭଗୱତୋ । ସଚ୍ଚକେନ ପନ ଭଗୱତୋ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୟଂ ଖୋ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତିଆଦିମାହ । ଇତି ଭଗୱା ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ମତେନ ୱିନାୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଦିନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେସି, ସା ଚସ୍ସ ଅନାଗତେ ୱାସନା ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳସଚ୍ଚକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୬୪.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଚ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଚ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଚ ତୀହି ପଦେହି ଏକୋୱ ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ହି ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କତରଂ ଗାମଂ ପୱିସିସ୍ସାମାତି ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠିତକାଲୋ ନାମ ହୋତି । ଭଗୱା ଏୱରୂପେ ସମୟେ ରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ଏକଂସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିପମୁଖେ ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ, – ‘‘ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଚ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ଚ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ପୱିସିତୁକାମୋତି ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମୀତି ? ୱାଦାରୋପନଜ୍ଝାସୟେନ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ପୁବ୍ବେପାହଂ ଅପଣ୍ଡିତତାୟ ସକଲଂ ୱେସାଲିପରିସଂ ଗହେତ୍ୱା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସମଜ୍ଝେ ମଙ୍କୁ ଜାତୋ । ଇଦାନି ତଥା ଅକତ୍ୱା ଏକକୋୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମି । ୟଦି ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପରାଜେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଜୟଂ କରିସ୍ସାମି । ୟଦି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅନ୍ଧକାରେ ନଚ୍ଚଂ ୱିୟ ନ କୋଚି ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ନିଦ୍ଦାପଞ୍ହଂ ନାମ ଗହେତ୍ୱା ଇମିନା ୱାଦଜ୍ଝାସୟେନ ଉପସଙ୍କମି ।
ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି ସଚ୍ଚକସ୍ସ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଥେରସ୍ସ କିରସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସି – ‘‘ଭଗୱତି ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସିନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଲଭିସ୍ସତି । ତଦସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସୀଦତୁ ଭଗୱାତି ଆହ । ‘‘କାରଣଂ ଆନନ୍ଦୋ ୱଦତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ । ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ୟଂ ପନ ପଞ୍ହଂ ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ଆଗତୋ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ପସ୍ସେନ ତାୱ ପରିହରନ୍ତୋ ଏତଂ ସନ୍ତି, ଭୋ ଗୋତମାତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।
୩୬୫.ଫୁସନ୍ତି ହି ତେ, ଭୋ ଗୋତମାତି ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସରୀରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସାରୀରିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ଫୁସନ୍ତି ଲଭନ୍ତି, ଅନୁଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଊରୁକ୍ଖମ୍ଭୋତି ଖମ୍ଭକତଊରୁଭାୱୋ, ଊରୁଥଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମ୍ହୟତ୍ଥୱସେନ ପନେତ୍ଥ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅନାଗତୱଚନଂ କତଂ । କାୟନ୍ୱୟଂ ହୋତୀତି କାୟାନୁଗତଂ ହୋତି କାୟସ୍ସ ୱସୱତ୍ତି । କାୟଭାୱନାତି ପନ ୱିପସ୍ସନା ୱୁଚ୍ଚତି, ତାୟ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଇତି ନିଗଣ୍ଠୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଦେୱାହ । ଚିତ୍ତଭାୱନାତିପି ସମଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସମାଧିୟୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଊରୁକ୍ଖମ୍ଭାଦୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଇତି ନିଗଣ୍ଠୋ ଇଦଂ ଅଭୂତମେୱ ଆହ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଥେୱ ‘ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଊରୁକ୍ଖମ୍ଭୋପି ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତିଆଦୀନି ୱଦତୋ ଅନାଗତରୂପଂ ନ ସମେତି, ତଥା ଅତ୍ଥୋପି ନ ସମେତି, ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ୟଂ ନତ୍ଥି, ତଂ କଥେତୀ’’ତି ।
ନୋ କାୟଭାୱନନ୍ତି ପଞ୍ଚାତପତପ୍ପନାଦିଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅୟଞ୍ହି ତେସଂ କାୟଭାୱନା ନାମ । କିଂ ପନ ସୋ ଦିସ୍ୱା ଏୱମାହ ? ସୋ କିର ଦିୱାଦିୱସ୍ସ ୱିହାରଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଭିକ୍ଖୂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେ ପଟିସଲ୍ଲୀନେ ଦିସ୍ୱା ଚିତ୍ତଭାୱନାମତ୍ତଂ ଏତେ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, କାୟଭାୱନା ପନେତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହ ।
୩୬୬. ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ କିନ୍ତି ପନ ତେ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, କାୟଭାୱନା ସୁତାତି ଆହ । ସୋ ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ନନ୍ଦୋ ୱଚ୍ଛୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ୱଚ୍ଛୋତି ଗୋତ୍ତଂ । କିସୋତି ନାମଂ । ସଂକିଚ୍ଚୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ମକ୍ଖଲିଗୋସାଲୋ ହେଟ୍ଠା ଆଗତୋୱ । ଏତେତି ଏତେ ତୟୋ ଜନା, ତେ କିର କିଲିଟ୍ଠତପାନଂ ମତ୍ଥକପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ଉଳାରାନି ଉଳାରାନୀତି ପଣୀତାନି ପଣୀତାନି । ଗାହେନ୍ତି ନାମାତି ବଲଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି ନାମ । ବ୍ରୂହେନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ମେଦେନ୍ତୀତି ଜାତମେଦଂ କରୋନ୍ତି । ପୁରିମଂ ପହାୟାତି ପୁରିମଂ ଦୁକ୍କରକାରଂ ପହାୟ । ପଚ୍ଛା ଉପଚିନନ୍ତୀତି ପଚ୍ଛା ଉଳାରଖାଦନୀୟାଦୀହି ସନ୍ତପ୍ପେନ୍ତି, ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ଆଚୟାପଚୟୋ ହୋତୀତି ୱଡ୍ଢି ଚ ଅୱଡ୍ଢି ଚ ହୋତି, ଇତି ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ କାଲେନ ୱଡ୍ଢି, କାଲେନ ପରିହାନୀତି ୱଡ୍ଢିପରିହାନିମତ୍ତମେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, କାୟଭାୱନା ପନ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଦୀପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଭାୱନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘କିନ୍ତି ପନ ତେ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଚିତ୍ତଭାୱନା ସୁତା’’ତି ଆହ । ନ ସମ୍ପାୟାସୀତି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ୟଥା ତଂ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
୩୬୭.କୁତୋପନ ତ୍ୱନ୍ତି ୟୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଓଳାରିକଂ ଦୁବ୍ବଲଂ କାୟଭାୱନଂ ନ ଜାନାସି ? ସୋ ତ୍ୱଂ କୁତୋ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ଚିତ୍ତଭାୱନଂ ଜାନିସ୍ସସୀତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଚୋଦନାଲୟତ୍ଥେରୋ, ‘‘ଅବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନାମେତଂ ପଦ’’ନ୍ତି ବୀଜନିଂ ଠପେତ୍ୱା ପକ୍କମିତୁଂ ଆରଭି । ଅଥ ନଂ ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଦିସ୍ସତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ସ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଆଚୟୋପି ଅପଚୟୋପି ଆଦାନମ୍ପି ନିକ୍ଖେପନମ୍ପୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୨) । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି – ‘‘ଓଳାରିକଂ କାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱିପସ୍ସନା ଓଳାରିକାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ।
୩୬୮.ସୁଖସାରାଗୀତି ସୁଖସାରାଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ନିରୋଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନାତି ନ ଅନନ୍ତରାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଞ୍ହି ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟତା ପଟ୍ଠାନେ (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୨.୪୫-୪୬) ପଟିସିଦ୍ଧା । ୟସ୍ମା ପନ ସୁଖେ ଅନିରୁଦ୍ଧେ ଦୁକ୍ଖଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଧ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ଖେପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଉଭତୋପକ୍ଖନ୍ତି ସୁଖଂ ଏକଂ ପକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଏକଂ ପକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ଉଭତୋପକ୍ଖଂ ହୁତ୍ୱା ।
୩୬୯.ଉପ୍ପନ୍ନାପି ସୁଖା ୱେଦନା ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି, ଭାୱିତତ୍ତା କାୟସ୍ସ । ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି, ଭାୱିତତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କାୟଭାୱନା ୱିପସ୍ସନା, ଚିତ୍ତଭାୱନା ସମାଧି । ୱିପସ୍ସନା ଚ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆସନ୍ନା । ସମାଧି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକୋ, ସୁଖସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ । କଥଂ ? ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି ଅଦ୍ଧାନେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିଉଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତି, କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ମତ୍ଥକତୋ ଉସୁମୱଟ୍ଟିଉଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ ହଞ୍ଞତି ୱିହଞ୍ଞତି ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି । ଏୱଂ ତାୱ ୱିପସ୍ସନା ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆସନ୍ନା । ଉପ୍ପନ୍ନେ ପନ କାୟିକେ ୱା ଚେତସିକେ ୱା ଦୁକ୍ଖେ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସମାପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୂରାପଗତଂ ହୋତି, ଅନପ୍ପକଂ ସୁଖଂ ଓକ୍କମତି । ଏୱଂ ସମାଧି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକୋ, ସୁଖସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ । ୟଥା ୱିପସ୍ସନା ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଆସନ୍ନା, ନ ତଥା ସମାଧି । ୟଥା ସମାଧି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକୋ, ସୁଖସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ, ନ ଚ ତଥା ୱିପସ୍ସନାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନାପି ସୁଖା ୱେଦନା ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି, ଭାୱିତତ୍ତା କାୟସ୍ସ । ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଚିତ୍ତଂ ନ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି, ଭାୱିତତ୍ତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ।
୩୭୦.ଆସଜ୍ଜଉପନୀୟାତି ଗୁଣେ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚେୱ ଉପନେତ୍ୱା ଚ । ତଂ ୱତ ମେତି ତଂ ୱତ ମମ ଚିତ୍ତଂ ।
୩୭୧.କିଞ୍ହି ନୋ ସିୟା, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନାତି, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, କିଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଭୱିସ୍ସତେୱ, ମା ଏୱଂ ସଞ୍ଞୀ ହୋହି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିୟେୱ ମେ ସୁଖାପି ଦୁକ୍ଖାପି ୱେଦନା, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପନସ୍ସା ଅହଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠାତୁଂ ନ ଦେମି । ଇଦାନିସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ଉପରି ପସାଦାୱହଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେତୁକାମୋ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଇଧ ମେ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧା…ପେ॰… ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିଂ, ଅଲମିଦଂ ପଧାନାୟାତି ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ପାସରାସିସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ତତ୍ଥ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସଜ୍ଜା, ଇଧ ଦୁକ୍କରକାରିକା ।
୩୭୪.ଅଲ୍ଲକଟ୍ଠନ୍ତି ଅଲ୍ଲଂ ଉଦୁମ୍ବରକଟ୍ଠଂ । ସସ୍ନେହନ୍ତି ସଖୀରଂ । କାମେହୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେହି । ଅୱୂପକଟ୍ଠାତି ଅନପଗତା । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତିଆଦୀସୁ କିଲେସକାମୋୱ ଛନ୍ଦକରଣୱସେନ ଛନ୍ଦୋ। ସିନେହକରଣୱସେନ ସ୍ନେହୋ। ମୁଚ୍ଛାକରଣୱସେନ ମୁଚ୍ଛା। ପିପାସାକରଣୱସେନ ପିପାସା। ଅନୁଦହନୱସେନ ପରିଳାହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଓପକ୍କମିକାତି ଉପକ୍କମନିବ୍ବତ୍ତା । ଞାଣାୟ ଦସ୍ସନାୟ ଅନୁତ୍ତରାୟ ସମ୍ବୋଧାୟାତି ସବ୍ବଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୱେୱଚନମେୱ ।
ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଅଲ୍ଲଂ ସଖୀରଂ ଉଦୁମ୍ବରକଟ୍ଠଂ ୱିୟ ହି କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମତୋ ଅନିସ୍ସଟପୁଗ୍ଗଲା । ଉଦକେ ପକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ କିଲେସକାମେନ ତିନ୍ତତା; ମନ୍ଥନେନାପି ଅଗ୍ଗିନୋ ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱିୟ କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମତୋ ଅନିସ୍ସଟାନଂ ଓପକ୍କମିକାହି ୱେଦନାହି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗମୋ । ଅମନ୍ଥନେନାପି ଅଗ୍ଗିନୋ ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱିୟ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିନାପି ଓପକ୍କମିକାହି ୱେଦନାହି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗମୋ । ଦୁତିୟଉପମାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ, ପୁରିମା ସପୁତ୍ତଭରିୟପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉପମା; ପଚ୍ଛିମା ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ।
୩୭୬. ତତିୟଉପମାୟ କୋଳାପନ୍ତି ଛିନ୍ନସିନେହଂ ନିରାପଂ । ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ପବ୍ବତଥଲେ ୱା ଭୂମିଥଲେ ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ସୁକ୍ଖକୋଳାପକଟ୍ଠଂ ୱିୟ ହି କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମତୋ ନିସ୍ସଟପୁଗ୍ଗଲା, ଆରକା ଉଦକା ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ୱିୟ କିଲେସକାମେନ ଅତିନ୍ତତା । ମନ୍ଥନେନାପି ଅଗ୍ଗିନୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱିୟ କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମତୋ ନିସ୍ସଟାନଂ ଅବ୍ଭୋକାସିକନେସଜ୍ଜିକାଦିୱସେନ ଓପକ୍କମିକାହିପି ୱେଦନାହି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମୋ । ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସୁକ୍ଖସାଖାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଘଂସନମତ୍ତେନେୱ ଅଗ୍ଗିନୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ୱିୟ ୱିନାପି ଓପକ୍କମିକାହି ୱେଦନାହି ସୁଖାୟେୱ ପଟିପଦାୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମୋତି । ଅୟଂ ଉପମା ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଆହଟା ।
୩୭୭. ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ତସ୍ସ ମୟ୍ହନ୍ତିଆଦିମାହ । କିଂ ପନ ଭଗୱା ଦୁକ୍କରଂ ଅକତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିତୁଂ ନ ସମତ୍ଥୋତି ? କତ୍ୱାପି ଅକତ୍ୱାପି ସମତ୍ଥୋୱ । ଅଥ କସ୍ମା ଅକାସୀତି ? ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପରକ୍କମଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମି । ସୋ ଚ ମଂ ୱୀରିୟନିମ୍ମଥନଗୁଣୋ ହାସେସ୍ସତୀତି । ପାସାଦେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ହି ପୱେଣିଆଗତଂ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିତ୍ୱାପି ଖତ୍ତିୟୋ ନ ତଥାପମୁଦିତୋ ହୋତି, ୟଥା ବଲକାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସଙ୍ଗାମେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ସମ୍ପହାରେ ଦତ୍ୱା ଅମିତ୍ତମଥନଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତରଜ୍ଜୋ । ଏୱଂ ପତ୍ତରଜ୍ଜସ୍ସ ହି ରଜ୍ଜସିରିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରକ୍କମଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା, ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଅସୁକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅସୁକଞ୍ଚ ଅସୁକଞ୍ଚ ଅମିତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏୱଂ ପହରିତ୍ୱା ଇମଂ ରଜ୍ଜସିରିଂ ପତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ବଲୱସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମେୱଂ ଭଗୱାପି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପରକ୍କମଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମି, ସୋ ହି ମଂ ପରକ୍କମୋ ଅତିୱିୟ ହାସେସ୍ସତି, ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ଦୁକ୍କରମକାସି ।
ଅପିଚ ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋପି ଅକାସିୟେୱ, ପଚ୍ଛିମା ହି ଜନତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱାପି ପଧାନଂ ପଦହିତ୍ୱାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପତ୍ତୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ମୟନ୍ତି ପଧାନୱୀରିୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତି; ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଖିପ୍ପମେୱ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀତି ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ଅକାସିୟେୱ ।
ଦନ୍ତେଭିଦନ୍ତମାଧାୟାତି ହେଟ୍ଠାଦନ୍ତେ ଉପରିଦନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା । ଚେତସା ଚିତ୍ତନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତେନ ଅକୁସଲଚିତ୍ତଂ । ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟନ୍ତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂ । ଅଭିନିପ୍ପୀଳେୟ୍ୟନ୍ତି ନିପ୍ପୀଳେୟ୍ୟଂ । ଅଭିସନ୍ତାପେୟ୍ୟନ୍ତି ତାପେତ୍ୱା ୱୀରିୟନିମ୍ମଥନଂ କରେୟ୍ୟଂ । ସାରଦ୍ଧୋତି ସଦରଥୋ । ପଧାନାଭିତୁନ୍ନସ୍ସାତି ପଧାନେନ ଅଭିତୁନ୍ନସ୍ସ, ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ସତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୭୮.ଅପ୍ପାଣକନ୍ତି ନିରସ୍ସାସକଂ । କମ୍ମାରଗଗ୍ଗରିୟାତି କମ୍ମାରସ୍ସ ଗଗ୍ଗରନାଳିୟା । ସୀସୱେଦନା ହୋନ୍ତୀତି କୁତୋଚି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଲଭମାନେହି ୱାତେହି ସମୁଟ୍ଠାପିତା ବଲୱତିୟୋ ସୀସୱେଦନା ହୋନ୍ତି । ସୀସୱେଠଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ସୀସୱେଠନଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ଦେୱତାତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପଣ୍ଣସାଲପରିୱେଣସାମନ୍ତା ଚ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ।
ତଦା କିର ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତେ କାୟଦାହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୁଚ୍ଛା ଉଦପାଦି । ସୋ ଚଙ୍କମେୱ ନିସିନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପପତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦେୱତା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ୱିହାରୋତ୍ୱେୱ ସୋ ଅରହତୋ’’ତି, ‘‘ଅରହନ୍ତୋ ନାମ ଏୱରୂପା ହୋନ୍ତି ମତକସଦିସା’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟା ଦେୱତା ‘‘କାଲଙ୍କତୋ’’ତି ଆହଂସୁ, ତା ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ କାଲଙ୍କତୋ’’ତି । ମମ ପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ, ନୋ ଅହୁତ୍ୱାତି ? ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ପଧାନଭୂମିୟଂୟେୱ ପତିତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋତି । ନାହଂ ସଦ୍ଦହାମି, ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିଂ ଅପତ୍ୱା କାଲଙ୍କିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ।
ଅପରଭାଗେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଂ ଦତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଭତ୍ତସମୟେ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି – ତୁମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ପଧାନକରଣକାଲେ ଦେୱତା ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ପୁତ୍ତୋ ତେ, ମହାରାଜ, କାଲଙ୍କତୋ’’ତି ଆହଂସୂତି । କିଂ ସଦ୍ଦହସି ମହାରାଜାତି ? ନ ଭଗୱା ସଦ୍ଦହିନ୍ତି । ଇଦାନି, ମହାରାଜ, ସୁପିନପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଚ୍ଛରିୟାନି ପସ୍ସନ୍ତୋ କିଂ ସଦ୍ଦହିସ୍ସସି ? ଅହମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ତ୍ୱମ୍ପି ବୁଦ୍ଧପିତା ଜାତୋ, ପୁବ୍ବେ ପନ ମୟ୍ହଂ ଅପରିପକ୍କେ ଞାଣେ ବୋଧିଚରିୟଂ ଚରନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମପାଲକୁମାରକାଲେପି ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଗତସ୍ସ, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମପାଲକୁମାରୋ କାଲଙ୍କତୋ, ଇଦମସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ଏଳକଟ୍ଠିଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ, ତଦାପି ତୁମ୍ହେ, ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ନାହଂ ସଦ୍ଦହାମୀ’’ତି ଅୱୋଚୁତ୍ଥ, ମହାରାଜାତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଭଗୱା ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ କଥେସି ।
୩୭୯.ମାଖୋ ତ୍ୱଂ ମାରିସାତି ସମ୍ପିୟାୟମାନା ଆହଂସୁ । ଦେୱତାନଂ କିରାୟଂ ପିୟମନାପୱୋହାରୋ, ୟଦିଦଂ ମାରିସାତି । ଅଜଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଭୋଜନଂ । ହଲନ୍ତି ୱଦାମୀତି ଅଲନ୍ତି ୱଦାମି, ଅଲଂ ଇମିନା ଏୱଂ ମା କରିତ୍ଥ, ୟାପେସ୍ସାମହନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିସେଧେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୦-୧.ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱୀତି ମଙ୍ଗୁରମଚ୍ଛଚ୍ଛୱି । ଏତାୱ ପରମନ୍ତି ତାସମ୍ପି ୱେଦନାନମେତଂୟେୱ ପରମଂ, ଉତ୍ତମଂ ପମାଣଂ । ପିତୁ ସକ୍କସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତେ…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତାତି ରଞ୍ଞୋ କିର ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ ନାମ ହୋତି, ତଦା ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତି । ନଗରୱୀଥିୟୋ ସୋଧାପେତ୍ୱା ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଠପାପେତ୍ୱା ଧଜପଟାକାଦୟୋ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ଦେୱୱିମାନଂ ୱିୟ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି । ସବ୍ବେ ଦାସକମ୍ମକରାଦୟୋ ଅହତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଗନ୍ଧମାଲାଦିପଟିମଣ୍ଡିତା ରାଜକୁଲେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ କମ୍ମନ୍ତେ ନଙ୍ଗଲସତସହସ୍ସଂ ୟୋଜୀୟତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଏକେନ ଊନଂ ଅଟ୍ଠସତଂ ୟୋଜେନ୍ତି । ସବ୍ବନଙ୍ଗଲାନି ସଦ୍ଧିଂ ବଲିବଦ୍ଦରସ୍ମିୟୋତ୍ତେହି ଜାଣୁସ୍ସୋଣିସ୍ସ ରଥୋ ୱିୟ ରଜତପରିକ୍ଖିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ଆଲମ୍ବନନଙ୍ଗଲଂ ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି । ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ସିଙ୍ଗାନିପି ରସ୍ମିପତୋଦାପି ସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ରାଜା ମହାପରିୱାରେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଏକୋ ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖୋ ବହଲପତ୍ତପଲାସୋ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କୁମାରସ୍ସ ସୟନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣତାରକଖଚିତଂ ୱିତାନଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ରାଜା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତୋ ନଙ୍ଗଲକରଣଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣନଙ୍ଗଲଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅମଚ୍ଚା ଏକେନୂନଅଟ୍ଠସତରଜତନଙ୍ଗଲାନି ଗହେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କସନ୍ତି । ରାଜା ପନ ଓରତୋ ପାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ପାରତୋ ୱା ଓରଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ମହାସମ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ବୋଧିସତ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଧାତିୟୋ ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମାତି ଅନ୍ତୋସାଣିତୋ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ କଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ଉଟ୍ଠାୟ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଆନାପାନେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ଧାତିୟୋ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜନ୍ତରେ ୱିଚରମାନା ଥୋକଂ ଚିରାୟିଂସୁ, ସେସରୁକ୍ଖାନଂ ଛାୟା ନିୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ପନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଧାତିୟୋ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଏକକୋତି ୱେଗେନ ସାଣିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିସମାନା ବୋଧିସତ୍ତଂ ସୟନେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତଞ୍ଚ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚୟିଂସୁ – ‘‘କୁମାରୋ ଦେୱ, ଏୱଂ ନିସିନ୍ନୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଛାୟା ନିୱତ୍ତା, ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିମଣ୍ଡଲା ଠିତା’’ତି । ରାଜା ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇଦଂ ତେ, ତାତ, ଦୁତିୟଂ ୱନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ପୁତ୍ତଂ ୱନ୍ଦି । ଇଦମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପିତୁ ସକ୍କସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତେ…ପେ॰… ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତା’’ତି । ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏସୋ ମଗ୍ଗୋ ବୋଧାୟାତି ଭୱେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ ଏତଂ ଆନାପାନସ୍ସତିପଠମଜ୍ଝାନଂ ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗୋତି । ସତାନୁସାରିୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ନୟିଦଂ ବୋଧାୟ ମଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଆନାପାନସ୍ସତିପଠମଜ୍ଝାନଂ ପନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଏକଂ ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଉପ୍ପନ୍ନସତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱିଞ୍ଞାଣଂ ସତାନୁସାରିୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମ । ୟଂ ତଂ ସୁଖନ୍ତି ୟଂ ତଂ ଆନାପାନସ୍ସତିପଠମଜ୍ଝାନସୁଖଂ ।
୩୮୨.ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ପଣ୍ଣସାଲପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିୱତ୍ତକରଣେନ ଉପଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି । ବାହୁଲ୍ଲିକୋତି ପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲିକୋ । ଆୱତ୍ତୋ ବାହୁଲ୍ଲାୟାତି ରସଗିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଆୱତ୍ତୋ । ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ପକ୍କମିଂସୂତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ଧମ୍ମନିୟାମେନେୱ ପକ୍କନ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତକାଲେ କାୟୱିୱେକସ୍ସ ଓକାସଦାନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମତାୟ ଗତା । ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ଅଞ୍ଞଟ୍ଠାନଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ବାରାଣସିମେୱ ଅଗମଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତେସୁ ଗତେସୁ ଅଦ୍ଧମାସଂ କାୟୱିୱେକଂ ଲଭିତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝି ।
୩୮୩.ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦି ଭୟଭେରୱେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୩୮୭.ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହନ୍ତି ଅୟଂ ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ନିଗଣ୍ଠୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଏକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିଂ । ସମଣୋ ଗୋତମୋ ‘ଅପରାପି ମଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଅପରାପି ମଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନା’ତି ପରିୟୋସାନଂ ଅଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଥେତିୟେୱ । କୁପିତୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ? ଅଥ ଭଗୱା, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତଥାଗତେ ଅନେକସତାୟ ପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ କୁପିତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋତି ଏକୋପି ୱତ୍ତା ନତ୍ଥି, ପରେସଂ ବୋଧନତ୍ଥାୟ ପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଏୱ ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଆରବ୍ଭାତି ସନ୍ଧାୟ । ୟାୱଦେୱାତି ପୟୋଜନୱିଧି ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପରେସଂ ୱିଞ୍ଞାପନମେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପୟୋଜନଂ, ତସ୍ମା ନ ଏକସ୍ସେୱ ଦେସେତି, ୟତ୍ତକା ୱିଞ୍ଞାତାରୋ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବେସଂ ଦେସେତୀତି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିନ୍ତି ଇମିନା କିଂ ଦସ୍ସେତୀତି ? ସଚ୍ଚକୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ ସୁଫୁସିତଂ ଦନ୍ତାୱରଣଂ, ଜିୱ୍ହା ମୁଦୁକା, ମଧୁରଂ ୱାକ୍କରଣଂ, ପରିସଂ ରଞ୍ଜେନ୍ତୋ ମଞ୍ଞେ ୱିଚରତି, ଅନ୍ତୋ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ନ ତଥାଗତୋ ପରିସଂ ରଞ୍ଜେନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟପି ପରିସାୟ ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅସଲ୍ଲୀନୋ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଏତ୍ତକଂ ଏକୱିହାରୀ, ସୁଞ୍ଞତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱମାହ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱାତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତମେୱ । ସନ୍ନିସାଦେମୀତି ସନ୍ନିସୀଦାପେମି, ତଥାଗତୋ ହି ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପରିସା ସାଧୁକାରଂ ଦେତି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁବ୍ବାଭୋଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ସାଧୁକାରସଦ୍ଦସ୍ସ ନିଗ୍ଘୋସେ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ଲହୁକୋ ହୋତୀତି ଅସ୍ସାସୱାରେ ପସ୍ସାସୱାରେ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପନ୍ତି ୟେନ ସୁଞ୍ଞେନ ଫଲସମାଧିନା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ୱିହରାମି, ତସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି ସମାଦହାମୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଓକପ୍ପନିୟମେତନ୍ତି ସଦ୍ଦହନିୟମେତଂ । ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆନୀତପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିଜାନାତି ଖୋ ପନ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଦିୱା ସୁପିତାତି ଆହ । ୟଥା ହି ସୁନଖୋ ନାମ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପକ୍କପାୟସଂ ସପ୍ପିନା ୟୋଜେତ୍ୱା ଉଦରପୂରଂ ଭୋଜିତୋପି ଗୂଥଂ ଦିସ୍ୱା ଅଖାଦିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅଖାଦମାନୋ ଘାୟିତ୍ୱାପି ଗଚ୍ଛତି, ଅଘାୟିତ୍ୱାୱ ଗତସ୍ସ କିରସ୍ସ ସୀସଂ ରୁଜ୍ଜତି; ଏୱମେୱଂ ଇମସ୍ସପି ସତ୍ଥା ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପକ୍କପାୟସସଦିସଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଆସୱକ୍ଖୟା ପସାଦନୀୟଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେତି । ଏତସ୍ସ ପନ ଏୱରୂପଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ପସାଦମତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆନୀତପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ସବ୍ବଖୀଣାସୱାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ପହୀୟତି, କାୟଦରଥୋ ପନ ଉପାଦିନ୍ନକେପି ହୋତି ଅନୁପାଦିନ୍ନକେପି । ତଥା ହି କମଲୁପ୍ପଲାଦୀନି ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିକସନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ମକୁଲାନି ହୋନ୍ତି, ସାୟଂ କେସଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖାନମ୍ପି ପତ୍ତାନି ପତିଲୀୟନ୍ତି, ପାତୋ ୱିପ୍ଫାରିକାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଉପାଦିନ୍ନକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଦରଥୋୟେୱ ଦରଥୱସେନ ଭୱଙ୍ଗସୋତଞ୍ଚ ଇଧ ନିଦ୍ଦାତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଂ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ଅଭିଜାନାମହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସମ୍ମୋହୱିହାରସ୍ମିଂ ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ମୋହୱିହାରୋତି ୱଦନ୍ତି ।
୩୮୯.ଆସଜ୍ଜ ଆସଜ୍ଜାତି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା । ଉପନୀତେହୀତି ଉପନେତ୍ୱା କଥିତେହି । ୱଚନପ୍ପଥେହୀତି ୱଚନେହି । ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱାତି ଅଲନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ୱାଚାୟପି ପସଂସନ୍ତୋ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା । ଭଗୱତା ଇମସ୍ସ ନିଗଣ୍ଠସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତାନି କଥିତାନି । ପୁରିମସୁତ୍ତଂ ଏକୋ ଭାଣୱାରୋ, ଇଦଂ ଦିୟଡ୍ଢୋ, ଇତି ଅଡ୍ଢତିୟେ ଭାଣୱାରେ ସୁତ୍ୱାପି ଅୟଂ ନିଗଣ୍ଠୋ ନେୱ ଅଭିସମୟଂ ପତ୍ତୋ, ନ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ । କସ୍ମା ଏତସ୍ସ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ? ଅନାଗତେ ୱାସନତ୍ଥାୟ । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା, ‘‘ଇମସ୍ସ ଇଦାନି ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥି, ମୟ୍ହଂ ପନ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ସମଧିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱସ୍ସସତାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ସାସନଂ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତି । ତତ୍ରାୟଂ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତେ କାଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତୀଣି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା କାଳବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ନାମ ମହାଖୀଣାସୱୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଇଦଂ ଦିସ୍ୱା ଅନାଗତେ ୱାସନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି ।
ସୋପି ତତ୍ଥେୱ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପମ୍ହି ସାସନେ ପତିଟ୍ଠିତେ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଗିରିୱିହାରସ୍ସ ଭିକ୍ଖାଚାରଗାମେ ଏକସ୍ମିଂ ଅମଚ୍ଚକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସମତ୍ଥୟୋବ୍ବନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଗଣଂ ପରିହରନ୍ତୋ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଅଗମାସି । ଅଥସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଚୋଦେସ୍ସାମୀତି ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଗତେନ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମୁଖଂ ଦତ୍ୱା କଥାମତ୍ତମ୍ପି ନ ଅକାସି । ସୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, – ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ମୟି ଗନ୍ଥକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତେ ମୁଖଂ ଦତ୍ୱା କଥାମତ୍ତମ୍ପି ନ କରିତ୍ଥ, କୋ ମୟ୍ହଂ ଦୋସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତ ଏତ୍ତକେନେୱ ‘ପବ୍ବଜ୍ଜାକିଚ୍ଚଂ ମେ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତ’ନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋସୀ’’ତି । କିଂ କରୋମି, ଭନ୍ତେତି ? ଗଣଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ତ୍ୱଂ ପପଞ୍ଚଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚେତିୟପବ୍ବତୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋହୀତି । ସୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞୱା ରାଜପୂଜିତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ଚେତିୟପବ୍ବତୱିହାରେ ୱସି ।
ତସ୍ମିଞ୍ହି କାଲେ ତିସ୍ସମହାରାଜା ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଚେତିୟପବ୍ବତେ ରାଜଲେଣେ ୱସତି । ସୋ ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକଭିକ୍ଖୁନୋ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି – ‘‘ୟଦା ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟୋ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଧମ୍ମଂ ୱା କଥେତି, ତଦା ମେ ସଞ୍ଞଂ ଦଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଥେରୋପି ଏକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ କଣ୍ଟକଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କାଳତିମ୍ବରୁରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ଥେରୋ କାଳକାରାମସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସୋତି ଆହ । ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସୋତି । ତେନ ହି ପୀଠକଂ ଆନେଥ, ଇଧେୱ ନିସିନ୍ନା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରିସ୍ସାମାତି । ଅଥସ୍ସ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଅଦଂସୁ । ଥେରୋ ପୁବ୍ବଗାଥା ୱତ୍ୱା କାଳକାରାମସୁତ୍ତଂ ଆରଭି । ସୋପିସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକଦହରୋ ରଞ୍ଞୋ ସଞ୍ଞଂ ଦାପେସି । ରାଜା ପୁବ୍ବଗାଥାସୁ ଅନିଟ୍ଠିତାସୁୟେୱ ପାପୁଣି । ପତ୍ୱା ଚ ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନେୱ ପରିସନ୍ତେ ଠତ୍ୱା ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଠିତକୋୱ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ, ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱାତି ୱଚନକାଲେ ସାଧୁକାରଂ ଅଦାସି । ଥେରୋ ଞତ୍ୱା, କଦା ଆଗତୋସି, ମହାରାଜାତି ପୁଚ୍ଛି । ପୁବ୍ବଗାଥା ଓସାରଣକାଲେୟେୱ, ଭନ୍ତେତି । ଦୁକ୍କରଂ ତେ ମହାରାଜ, କତନ୍ତି । ନୟିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍କରଂ, ୟଦି ପନ ମେ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକପଦେପି ଅଞ୍ଞୱିହିତଭାୱୋ ଅହୋସି, ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପସ୍ସ ପତୋଦୟଟ୍ଠିନିତୁଦନମତ୍ତେପି ଠାନେ ସାମିଭାୱୋ ନାମ ମେ ମା ହୋତୂତି ସପଥମକାସି ।
ତସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ପରିଦୀପିତା, ତସ୍ମା ରାଜା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଏତ୍ତକାୱ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ମୟା କଥିତତୋ, ମହାରାଜ, ଅକଥିତମେୱ ବହୁ ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି । ଉପମଂ, ଭନ୍ତେ, କରୋଥାତି । ୟଥା, ମହାରାଜ, କରୀସସହସ୍ସମତ୍ତେ ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତେ ଏକସାଲିସୀସତୋ ଅୱସେସସାଲୀୟେୱ ବହୂ, ଏୱଂ ମୟା କଥିତଗୁଣା ଅପ୍ପା, ଅୱସେସା ବହୂତି । ଅପରମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ଉପମଂ କରୋଥାତି । ୟଥା, ମହାରାଜ, ମହାଗଙ୍ଗାୟ ଓଘପୁଣ୍ଣାୟ ସୂଚିପାସଂ ସମ୍ମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ, ସୂଚିପାସେନ ଗତଉଦକଂ ଅପ୍ପଂ, ସେସଂ ବହୁ, ଏୱମେୱ ମୟା କଥିତଗୁଣା ଅପ୍ପା, ଅୱସେସା ବହୂତି । ଅପରମ୍ପି, ଭନ୍ତେ, ଉପମଂ କରୋଥାତି । ଇଧ, ମହାରାଜ, ଚାତକସକୁଣା ନାମ ଆକାସେ କୀଳନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ଖୁଦ୍ଦକା ସା ସକୁଣଜାତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ତସ୍ସ ସକୁଣସ୍ସ ଆକାସେ ପକ୍ଖପସାରଣଟ୍ଠାନଂ ବହୁ, ଅୱସେସୋ ଆକାସୋ ଅପ୍ପୋତି ? କିଂ, ଭନ୍ତେ, ୱଦଥ, ଅପ୍ପୋ ତସ୍ସ ପକ୍ଖପସାରଣୋକାସୋ, ଅୱସେସୋୱ ବହୂତି । ଏୱମେୱ, ମହାରାଜ, ଅପ୍ପକା ମୟା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା କଥିତା, ଅୱସେସା ବହୂ ଅନନ୍ତା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟାତି । ସୁକଥିତଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନନ୍ତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଅନନ୍ତେନେୱ ଆକାସେନ ଉପମିତା । ପସନ୍ନା ମୟଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ, ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପନ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ । ଅୟଂ ମେ ଦୁଗ୍ଗତପଣ୍ଣାକାରୋ ଇମସ୍ମିଂ ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେ ଇମଂ ତିୟୋଜନସତିକଂ ରଜ୍ଜଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଦେମାତି । ତୁମ୍ହେହି, ମହାରାଜ, ଅତ୍ତନୋ ପସନ୍ନାକାରୋ କତୋ, ମୟଂ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ଦିନ୍ନଂ ରଜ୍ଜଂ ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ଦେମ, ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ମହାରାଜାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୯୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାରାମେ ମିଗାରମାତୁପାସାଦେତି ପୁବ୍ବାରାମସଙ୍ଖାତେ ୱିହାରେ ମିଗାରମାତୁୟା ପାସାଦେ । ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥାଅତୀତେ ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଏକା ଉପାସିକା ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସତସହସ୍ସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ‘‘ଅନାଗତେ ତୁମ୍ହାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା ହୋମୀ’’ତି ପତ୍ଥନମକାସି । ସା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଦେୱେସୁ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଭଦ୍ଦିୟନଗରେ ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଧନଞ୍ଜୟସ୍ସ ସେଟ୍ଠିନୋ ଗହେ ସୁମନଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ଜାତକାଲେ ଚସ୍ସା ୱିସାଖାତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସା ୟଦା ଭଗୱା ଭଦ୍ଦିୟନଗରଂ ଅଗମାସି, ତଦା ପଞ୍ଚହି ଦାରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ପଠମଦସ୍ସନମ୍ହିୟେୱ ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସି । ଅପରଭାଗେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ମିଗାରସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୱଡ୍ଢନକୁମାରସ୍ସ ଗେହଂ ଗତା, ତତ୍ଥ ନଂ ମିଗାରସେଟ୍ଠି ମାତିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି, ତସ୍ମା ମିଗାରମାତାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପତିକୁଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଚସ୍ସା ପିତା ମହାଲତାପିଳନ୍ଧନଂ ନାମ କାରାପେସି । ତସ୍ମିଂ ପିଳନ୍ଧନେ ଚତସ୍ସୋ ୱଜିରନାଳିୟୋ ଉପୟୋଗଂ ଅଗମଂସୁ, ମୁତ୍ତାନଂ ଏକାଦସ ନାଳିୟୋ, ପୱାଳାନଂ ଦ୍ୱାୱୀସତି ନାଳିୟୋ, ମଣୀନଂ ତେତ୍ତିଂସ ନାଳିୟୋ, ଇତି ଏତେହି ଚ ଅଞ୍ଞେହି ଚ ସତ୍ତୱଣ୍ଣେହି ରତନେହି ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତଂ ସୀସେ ପଟିମୁକ୍କଂ ୟାୱ ପାଦପିଟ୍ଠିୟା ଭସ୍ସତି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରୟମାନାୱ ନଂ ଇତ୍ଥୀ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସା ଅପରଭାଗେ ଦସବଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା ହୁତ୍ୱା ତଂ ପସାଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନୱହି କୋଟୀହି ଭଗୱତୋ ୱିହାରଂ କାରୟମାନା କରୀସମତ୍ତେ ଭୂମିଭାଗେ ପାସାଦଂ କାରେସି । ତସ୍ସ ଉପରିଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଚ ଗବ୍ଭସତାନି ହୋନ୍ତି, ହେଟ୍ଠାଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଚାତି ଗବ୍ଭସହସ୍ସପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ଅହୋସି । ସା ‘‘ସୁଦ୍ଧପାସାଦୋୱ ନ ସୋଭତୀ’’ତି ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଦ୍ୱିକୂଟଗେହସତାନି, ପଞ୍ଚ ଚୂଳପାସାଦସତାନି, ପଞ୍ଚ ଦୀଘସାଲସତାନି ଚ କାରାପେସି । ୱିହାରମହୋ ଚତୂହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି ।
ମାତୁଗାମତ୍ତଭାୱେ ଠିତାୟ ୱିସାଖାୟ ୱିୟ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଧନପରିଚ୍ଚାଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପୁରିସତ୍ତଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ଚ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ୱିୟ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଧନପରିଚ୍ଚାଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୋ ହି ଚତୁପଞ୍ଞାସକୋଟିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟା ଦକ୍ଖିଣଭାଗେ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ମହାୱିହାରସଦିସେ ଠାନେ ଜେତୱନମହାୱିହାରଂ ନାମ କାରେସି । ୱିସାଖା, ସାୱତ୍ଥିୟା ପାଚୀନଭାଗେ ଉତ୍ତମଦେୱୀୱିହାରସଦିସେ ଠାନେ ପୁବ୍ବାରାମଂ ନାମ କାରେସି । ଭଗୱା ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ସାୱତ୍ଥିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିହାରେସୁ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସି । ଏକଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଜେତୱନେ ୱସତି, ଏକଂ ପୁବ୍ବାରାମେ, ଏତସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ ଭଗୱା ପୁବ୍ବାରାମେ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପୁବ୍ବାରାମେ ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ’’ତି ।
କିତ୍ତାୱତାନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେତି କିତ୍ତକେନ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ । ସଂଖିତ୍ତେନ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ସଂଖିତ୍ତେନ କିତ୍ତାୱତା ହୋତି ? ୟାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତଂ ମେ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ଦେସେଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠୋତି ଖୟୱୟସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତା । ଅଚ୍ଚନ୍ତା ନିଟ୍ଠା ଅସ୍ସାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠୋ, ଏକନ୍ତନିଟ୍ଠୋ ସତତନିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୟୋଗକ୍ଖେମୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମୀ, ନିଚ୍ଚୟୋଗକ୍ଖେମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ନିଚ୍ଚବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିୟୋସାନମସ୍ସାତି ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତପରିୟୋସାନୋ । ସେଟ୍ଠୋ ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଦେୱାନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ । ଏୱରୂପୋ ଭିକ୍ଖୁ କିତ୍ତାୱତା ହୋତି, ଖିପ୍ପମେତସ୍ସ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ପଟିପତ୍ତିଂ କଥେଥାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚତି । କସ୍ମା ପନେସ ଏୱଂ ୱେଗାୟତୀତି ? କୀଳଂ ଅନୁଭୱିତୁକାମତାୟ ।
ଅୟଂ କିର ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ଚତୂହି ମହାରାଜୂହି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଆରକ୍ଖଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତୋ ଅଡ୍ଢତିୟାହି ନାଟକକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଏରାୱଣଂ ଆରୁୟ୍ହ ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି – ‘‘କିତ୍ତକେନ ନୁ ଖୋ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଗମନିୟପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା ହୋତୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଅତିୱିୟ ସସ୍ସିରିକୋ, ସଚାହଂ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱାୱ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିସ୍ସାମି, ଛଦ୍ୱାରିକେହି ଆରମ୍ମଣେହି ନିମ୍ମଥିତୋ ନ ପୁନ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସ୍ସାମି, ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ଉୟ୍ୟାନକୀଳା, ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହିତପଞ୍ହୋ ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନ୍ତରହିତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପାତୁରହୋସି । ତେପି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଆରକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଠିତା, ପରିଚାରିକଦେୱସଙ୍ଘାପି ନାଟକାନିପି ଏରାୱଣୋପି ନାଗରାଜା ତତ୍ଥେୱ ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି, ଏୱମେସ କୀଳଂ ଅନୁଭୱିତୁକାମତାୟ ୱେଗାୟନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନାଲଂ ଅଭିନିୱେସାୟାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ନାମ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ । ତେ ସବ୍ବେପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନିୱେସାୟ ନାଲଂ ନ ପରିୟତ୍ତା ନ ସମତ୍ଥା ନ ୟୁତ୍ତା, କସ୍ମା ? ଗହିତାକାରେନ ଅତିଟ୍ଠନତୋ । ତେ ହି ନିଚ୍ଚାତି ଗହିତାପି ଅନିଚ୍ଚାୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସୁଖାତି ଗହିତାପି ଦୁକ୍ଖାୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅତ୍ତାତି ଗହିତାପି ଅନତ୍ତାୱ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ନାଲଂ ଅଭିନିୱେସାୟ । ଅଭିଜାନାତୀତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଅଭିଜାନାତି । ପରିଜାନାତୀତି ତଥେୱ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି । ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦନନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ୱେଦନଂ ଅନୁଭୱତି । ଇମିନା ଭଗୱା ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ୱେଦନାୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅରୂପପରିଗ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେତି । ସଚେ ପନ ୱେଦନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ହେଟ୍ଠା ନ କଥିତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କଥେତବ୍ବଂ ସିୟା । ହେଟ୍ଠା ପନ କଥିତଂ, ତସ୍ମା ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ୱେଦିତବ୍ବା, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତେ ହି ଉପ୍ପାଦୱୟଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଖୟତୋ ୱୟତୋ ଦସ୍ସନଞାଣଂ । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ। ତସ୍ମା ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିହରତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱିରାଗା ଖୟୱିରାଗୋ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖୟୱୟତୋ ଅନୁପସ୍ସନାପି, ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିରାଗତୋ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା। ତଦୁଭୟସମାଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ ନାମ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିରାଗାନୁପସ୍ସୀ’’ତି, ୱିରାଗତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧାନୁପସ୍ସିମ୍ହିପି ଏସେୱ ନୟୋ, ନିରୋଧୋପି ହି ଖୟନିରୋଧୋ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋୟେୱ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସୋ ଚ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଦୁୱିଧୋ ହୋତି। ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନା, ସା ହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ କିଲେସେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜତି । ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ମଗ୍ଗୋ, ସୋ ହି ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ଦ୍ୱୀହିପି ୱା କାରଣେହି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋୟେୱ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ କିଲେସାନଞ୍ଚ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜନତୋ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନତୋ । ତସ୍ମା କିଲେସେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ପରିଚ୍ଚଜତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ, ନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ମଗ୍ଗେ ସମେତି । ତଦୁଭୟସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମାୟ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ ନାମ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସୀ’’ତି । ନ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତୀତି କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ନ ଉପାଦିୟତି ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ପରାମସତି । ଅନୁପାଦିୟଂ ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଣ୍ହାପରିତସ୍ସନାୟ ନ ପରିତସ୍ସତି । ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଞେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ସୟମେୱ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦିନା ପନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱ ଦସ୍ସିତା । ଇତି ଭଗୱା ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ସଲ୍ଲହୁକଂ କତ୍ୱା ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ଖିପ୍ପଂ କଥେସି ।
୩୯୧.ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅନନ୍ତରେ କୂଟାଗାରେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଞାଣେନ ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କିଂ ନୁ ଖୋ ଏସ ଜାନିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦି, ଉଦାହୁ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱାତି । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଏୱମହୋସୀତି ? ଥେରୋ କିର ନ ଭଗୱତୋ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି, ସକ୍କସ୍ସ ପନ ଦେୱରଞ୍ଞୋ, ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତି ଅନୁମୋଦନସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି । ସକ୍କୋ କିର ଦେୱରାଜା ମହତା ସଦ୍ଦେନ ଅନୁମୋଦି । ଅଥ କସ୍ମା ନ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୀତି ? ୟଥାପରିସୱିଞ୍ଞାପକତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଏକାବଦ୍ଧାୟ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟପି ପରିସାୟ ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ପରିୟନ୍ତଂ ପନ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତମ୍ପି ବହିଦ୍ଧା ନ ନିଚ୍ଛରତି । କସ୍ମା ? ଏୱରୂପା ମଧୁରକଥା ମା ନିରତ୍ଥକା ଅଗମାସୀତି । ତଦା ଭଗୱା ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ ସତ୍ତରତନମୟେ କୂଟାଗାରେ ସିରିଗବ୍ଭମ୍ହି ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନକୂଟାଗାରଂ, ୱାମପସ୍ସେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ, ଅନ୍ତରେ ଛିଦ୍ଦୱିୱରୋକାସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଥେରୋ ନ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି, ସକ୍କସ୍ସେୱ ଅସ୍ସୋସୀତି ।
ପଞ୍ଚହିତୂରିୟସତେହୀତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକାନଂ ତୂରିୟାନଂ ପଞ୍ଚହି ସତେହି । ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ତୂରିୟଂ ନାମ ଆତତଂ ୱିତତଂ ଆତତୱିତତଂ ସୁସିରଂ ଘନନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ତତ୍ଥ ଆତତଂ ନାମ ଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧେସୁ ଭେରିଆଦୀସୁ ଏକତଲତୂରିୟଂ । ୱିତତଂ ନାମ ଉଭୟତଲଂ । ଆତତୱିତତଂ ନାମ ତନ୍ତିବଦ୍ଧପଣୱାଦି । ସୁସିରଂ ୱଂସାଦି । ଘନଂ ସମ୍ମାଦି । ସମପ୍ପିତୋତି ଉପଗତୋ । ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପରିଚାରେତୀତି ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ତତୋ ତତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚାରେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱଜ୍ଜମାନେହି ପଞ୍ଚହି ତୂରିୟସତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱତୀ । ପଟିପଣାମେତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା, ନିସ୍ସଦ୍ଦାନି କାରାପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥେୱ ହି ଇଦାନି ସଦ୍ଧା ରାଜାନୋ ଗରୁଭାୱନିୟଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଅୟ୍ୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ମା, ତାତା, ଗାୟଥ, ମା ୱାଦେଥ, ମା ନଚ୍ଚଥା’’ତି ନାଟକାନି ପଟିୱିନେନ୍ତି, ସକ୍କୋପି ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱମକାସି । ଚିରସ୍ସଂ ଖୋ, ମାରିସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଇମଂ ପରିୟାୟମକାସୀତି ଏୱରୂପଂ ଲୋକେ ପକତିୟା ପିୟସମୁଦାହାରୱଚନଂ ହୋତି, ଲୋକିୟା ହି ଚିରସ୍ସଂ ଆଗତମ୍ପି ଅନାଗତପୁବ୍ବମ୍ପି ମନାପଜାତିୟଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା, – ‘‘କୁତୋ ଭୱଂ ଆଗତୋ, ଚିରସ୍ସଂ ଭୱଂ ଆଗତୋ, କଥଂ ତେ ଇଧାଗମନମଗ୍ଗୋ ଞାତୋ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହୋସୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଆଗତପୁବ୍ବତ୍ତାୟେୱ ଏୱମାହ । ଥେରୋ ହି କାଲେନ କାଲଂ ଦେୱଚାରିକଂ ଗଚ୍ଛତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ପରିୟାୟମକାସୀତି ୱାରମକାସି । ୟଦିଦଂ ଇଧାଗମନାୟାତି ୟୋ ଅୟଂ ଇଧାଗମନାୟ ୱାରୋ, ତଂ, ଭନ୍ତେ, ଚିରସ୍ସମକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦମାସନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜନିକଂ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ପଞ୍ଞପାପେତ୍ୱା ଏୱମାହ ।
୩୯୨.ବହୁକିଚ୍ଚା ବହୁକରଣୀୟାତି ଏତ୍ଥ ୟେସଂ ବହୂନି କିଚ୍ଚାନି, ତେ ବହୁକିଚ୍ଚା । ବହୁକରଣୀୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅପ୍ପେୱ ସକେନ କରଣୀୟେନାତି ସକରଣୀୟମେୱ ଅପ୍ପଂ ମନ୍ଦଂ, ନ ବହୁ, ଦେୱାନଂ କରଣୀୟଂ ପନ ବହୁ, ପଥୱିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି କପ୍ପରୁକ୍ଖମାତୁଗାମାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଟା ସକ୍କସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିୟମେନ୍ତୋ ଆହ – ଅପିଚ ଦେୱାନଂୟେୱ ତାୱତିଂସାନଂ କରଣୀୟେନାତି । ଦେୱାନଞ୍ହି ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତା ଚ ଅଙ୍କେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ପାଦପରିଚାରିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ସୟନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତାସଂ ମଣ୍ଡନପସାଧନକାରିକା ଦେୱଧୀତା ସୟନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା ଅନ୍ତୋୱିମାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଏତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଟକରଣଂ ନତ୍ଥି । ୟେ ପନ ସୀମନ୍ତରେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତେ ‘‘ମମ ସନ୍ତକା ତୱ ସନ୍ତକା’’ତି ନିଚ୍ଛେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅଟ୍ଟଂ କରୋନ୍ତି, ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ୟସ୍ସ ୱିମାନଂ ଆସନ୍ନତରଂ, ତସ୍ସ ସନ୍ତକୋତି ୱଦତି । ସଚେ ଦ୍ୱେପି ସମଟ୍ଠାନେ ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ସ ୱିମାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଠିତୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତକୋତି ୱଦତି । ସଚେ ଏକମ୍ପି ନ ଓଲୋକେତି, ତଂ ଉଭିନ୍ନଂ କଲହୁପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କରୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ଦେୱାନଂୟେୱ ତାୱତିଂସାନଂ କରଣୀୟେନା’’ତି ଆହ । ଅପିଚସ୍ସ ଏୱରୂପଂ କୀଳାକିଚ୍ଚମ୍ପି କରଣୀୟମେୱ ।
ୟଂନୋ ଖିପ୍ପମେୱ ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସୀଘମେୱ ଅନ୍ଧକାରେ ରୂପଗତଂ ୱିୟ ନ ଦିସ୍ସତି । ଇମିନା – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେମୀ’’ତି ଦୀପେତି । ଥେରୋ – ‘‘କସ୍ମା ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ୟକ୍ଖୋ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଭାୱଂ ଦୀପେତି, ପସ୍ସେନ ପରିହରତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ – ‘‘ଦେୱା ନାମ ମହାମୂଳ୍ହା ହୋନ୍ତି । ଛଦ୍ୱାରିକେହି ଆରମ୍ମଣେହି ନିମ୍ମଥୀୟମାନା ଅତ୍ତନୋ ଭୁତ୍ତାଭୁତ୍ତଭାୱମ୍ପି ପୀତାପୀତଭାୱମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି, ଇଧ କତମେତ୍ଥ ପମୁସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ଥେରୋ ଏତସ୍ସ ଗରୁ ଭାୱନିୟୋ, ତସ୍ମା ‘ଇଦାନେୱ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ହଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ, ଇଦାନେୱ ନାଟକାନଂ ଅନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ମଂ ଥେରୋ ତଜ୍ଜେୟ୍ୟା’ତି ଭୟେନ ଏୱମାହା’’ତି । ଏତଂ ପନ କୋହଞ୍ଞଂ ନାମ ହୋତି, ନ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଏୱରୂପଂ କୋହଞ୍ଞଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ମୂଳ୍ହଭାୱେନେୱ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉପରି କସ୍ମା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ? ଥେରୋ ତସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସଂୱେଗଂ ଜନୟିତ୍ୱା ତମଂ ନୀହରି, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୀତି ।
ଇଦାନି ସକ୍କୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ଏୱଂ ଭୂତକାରଣଂ ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେତୁଂ ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ସନ୍ନିପତିତୋ ରାସିଭୂତୋ । ଅସୁରା ପରାଜିନିଂସୂତି ଅସୁରା ପରାଜୟଂ ପାପୁଣିଂସୁ । କଦା ପନେତେ ପରାଜିତାତି ? ସକ୍କସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ । ସକ୍କୋ କିର ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମେ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଅହୋସି, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ, ବୋଧିସତ୍ତଚରିୟା ୱିୟସ୍ସ ଚରିୟା ଅହୋସି । ସୋ ତେତ୍ତିଂସ ପୁରିସେ ଗହେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମକାସି । ଏକଦିୱସଂ ଅତ୍ତନୋୱ ପଞ୍ଞାୟ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗାମମଜ୍ଝେ ମହାଜନସ୍ସ ସନ୍ନିପତିତଟ୍ଠାନେ କଚୱରଂ ଉଭୟତୋ ଅପବ୍ବହିତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ଅତିରମଣୀୟମକାସି, ପୁନ ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡପଂ କାରେସି, ପୁନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ସାଲଂ କାରେସି । ଗାମତୋ ଚ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗାୱୁତମ୍ପି ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି ତିଗାୱୁତମ୍ପି ୟୋଜନମ୍ପି ୱିଚରିତ୍ୱା ତେହି ସହାୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିସମଂ ସମଂ ଅକାସି । ତେ ସବ୍ବେପି ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସେତୁୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ସେତୁଂ, ମଣ୍ଡପସାଲାପୋକ୍ଖରଣୀମାଲାଗଚ୍ଛରୋପନାଦୀନଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ମଣ୍ଡପାଦୀନି କରୋନ୍ତା ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞମକଂସୁ। ମଘୋ ସତ୍ତ ୱତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ସଦ୍ଧିଂ ସହାୟେହି ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅସୁରଗଣା ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକେ ପଟିୱସନ୍ତି । ସବ୍ବେ ତେ ଦେୱାନଂ ସମାନାୟୁକା ସମାନୱଣ୍ଣା ଚ ହୋନ୍ତି, ତେ ସକ୍କଂ ସପରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଅଧୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ନୱକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତାତି ମହାପାନଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସକ୍କୋ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି – ‘‘ଅମ୍ହେହି କୁସଲଂ କରୋନ୍ତେହି ନ ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ ସାଧାରଣଂ କତଂ, ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ଡପାନଂ ମା ପିୱିତ୍ଥ ପୀତମତ୍ତମେୱ କରୋଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ବାଲଅସୁରା ଗଣ୍ଡପାନଂ ପିୱିତ୍ୱା ମତ୍ତା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିଂସୁ । ସକ୍କୋ ଦେୱାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ତେ ପାଦେସୁ ଗାହାପେତ୍ୱା ସିନେରୁପାଦେ ଖିପାପେସି, ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଅସୁରଭୱନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକପ୍ପମାଣମେୱ । ତତ୍ଥ ଅସୁରା ୱସନ୍ତି । ତେସମ୍ପି ଚିତ୍ତପାଟଲି ନାମ ରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି । ତେ ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫନକାଲେ ଜାନନ୍ତି – ‘‘ନାୟଂ ତାୱତିଂସା, ସକ୍କେନ ୱଞ୍ଚିତା ମୟ’’ନ୍ତି । ତେ ଗଣ୍ହଥ ନନ୍ତି ୱତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ପରିହରମାନା ଦେୱେ ୱୁଟ୍ଠେ ୱମ୍ମିକପାଦତୋ ୱମ୍ମିକମକ୍ଖିକା ୱିୟ ଅଭିରୁହିଂସୁ । ତତ୍ଥ କାଲେନ ଦେୱା ଜିନନ୍ତି, କାଲେନ ଅସୁରା । ୟଦା ଦେୱାନଂ ଜୟୋ ହୋତି, ଅସୁରେ ୟାୱ ସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି । ୟଦା ଅସୁରାନଂ ଜୟୋ ହୋତି, ଦେୱେ ୟାୱ ୱେଦିକପାଦା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ସଙ୍ଗାମେ ଦେୱାନଂ ଜୟୋ ଅହୋସି, ଦେୱା ଅସୁରେ ୟାୱ ସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠା ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ସକ୍କୋ ଅସୁରେ ପଲାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ଏୱଂ ଆରକ୍ଖଂ ଦତ୍ୱା ୱେଦିକପାଦେ ୱଜିରହତ୍ଥା ଇନ୍ଦପଟିମାୟୋ ଠପେସି । ଅସୁରା କାଲେନ କାଲଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତା ପଟିମାୟୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସକ୍କୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ତତୋୱ ନିୱତ୍ତନ୍ତି । ତତୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ୱିଜିତଟ୍ଠାନତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ପରିଚାରିକାୟୋତି ମାଲାଗନ୍ଧାଦିକମ୍ମକାରିକାୟୋ ।
୩୯୩.ୱେସ୍ସୱଣୋ ଚ ମହାରାଜାତି ସୋ କିର ସକ୍କସ୍ସ ୱଲ୍ଲଭୋ, ବଲୱୱିସ୍ସାସିକୋ, ତସ୍ମା ସକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗମାସି । ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ପୱିସିଂସୂତି ପୱିସିତ୍ୱା ପନ ଉପଡ୍ଢପିହିତାନି ଦ୍ୱାରାନି କତ୍ୱା ଓଲୋକୟମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଇଦମ୍ପି, ମାରିସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ପସ୍ସ ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ରାମଣେୟ୍ୟକନ୍ତି, ମାରିସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଇଦମ୍ପି ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ରାମଣେୟ୍ୟକଂ ପସ୍ସ, ସୁୱଣ୍ଣତ୍ଥମ୍ଭେ ପସ୍ସ, ରଜତତ୍ଥମ୍ଭେ ମଣିତ୍ଥମ୍ଭେ ପୱାଳତ୍ଥମ୍ଭେ ଲୋହିତଙ୍ଗତ୍ଥମ୍ଭେ ମସାରଗଲ୍ଲତ୍ଥମ୍ଭେ ମୁତ୍ତତ୍ଥମ୍ଭେ ସତ୍ତରତନତ୍ଥମ୍ଭେ, ତେସଂୟେୱ ସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟେ ଘଟକେ ୱାଳରୂପକାନି ଚ ପସ୍ସାତି ଏୱଂ ଥମ୍ଭପନ୍ତିୟୋ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ରାମଣେୟ୍ୟକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ୟଥା ତଂ ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞସ୍ସାତି ୟଥା ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଉପଭୋଗଟ୍ଠାନେନ ସୋଭିତବ୍ବଂ, ଏୱମେୱଂ ସୋଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିବାଳ୍ହଂଖୋ ଅୟଂ ୟକ୍ଖୋ ପମତ୍ତୋ ୱିହରତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପାସାଦେ ନାଟକପରିୱାରେନ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱସେନ ଅତିୱିୟ ମତ୍ତୋ ।
ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାସୀତି ଇଦ୍ଧିମକାସି । ଆପୋକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାସାଦପତିଟ୍ଠିତୋକାସଂ ଉଦକଂ ହୋତୂତି ଇଦ୍ଧିଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପାସାଦକଣ୍ଣିକେ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ପହରି । ସୋ ପାସାଦୋ ୟଥା ନାମ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଠପିତପତ୍ତଂ ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ପହଟଂ ଅପରାପରଂ କମ୍ପତି ଚଲତି ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି । ଏୱମେୱଂ ସଂକମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ଥମ୍ଭପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟକଣ୍ଣିକଗୋପାନସିଆଦୀନି କରକରାତି ସଦ୍ଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତାନି ପତିତୁଂ ୱିୟ ଆରଦ୍ଧାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସଙ୍କମ୍ପେସି ସମ୍ପକମ୍ପେସି ସମ୍ପୱେଧେସୀ’’ତି । ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତାତି ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅହୋ ଅବ୍ଭୁତନ୍ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଜାତଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତା ଚେୱ ସଞ୍ଜାତତୁଟ୍ଠିନୋ ଚ ଅହେସୁଂ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋମନସ୍ସା । ସଂୱିଗ୍ଗନ୍ତି ଉବ୍ବିଗ୍ଗଂ । ଲୋମହଟ୍ଠଜାତନ୍ତି ଜାତଲୋମହଂସଂ, କଞ୍ଚନଭିତ୍ତିୟଂ ଠପିତମଣିନାଗଦନ୍ତେହି ୱିୟ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗେହି ଲୋମେହି ଆକିଣ୍ଣସରୀରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋମହଂସୋ ଚ ନାମେସ ସୋମନସ୍ସେନପି ହୋତି ଦୋମନସ୍ସେନପି, ଇଧ ପନ ସୋମନସ୍ସେନ ଜାତୋ । ଥେରୋ ହି ସକ୍କସ୍ସ ସୋମନସ୍ସୱେଗେନ ସଂୱେଜେତୁଂ ତଂ ପାଟିହାରିୟମକାସି । ତସ୍ମା ସୋମନସ୍ସୱେଗେନ ସଂୱିଗ୍ଗଲୋମହଟ୍ଠଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୯୪.ଇଧାହଂ, ମାରିସାତି ଇଦାନିସ୍ସ ୟସ୍ମା ଥେରେନ ସୋମନସ୍ସସଂୱେଗଂ ଜନୟିତ୍ୱା ତମଂ ୱିନୋଦିତଂ, ତସ୍ମା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଏସୋ ନୁ ତେ, ମାରିସ, ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥାତି, ମାରିସ, ତ୍ୱଂ କୁହିଂ ଗତୋସୀତି ୱୁତ୍ତେ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକନ୍ତି ୱଦେସି, ଇମସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ଏକପାଦକେନ ୱିୟ ତିଟ୍ଠସି, ୟଂ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ୱଦେସି, ଏସୋ ନୁ ତେ, ମାରିସ, ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥାତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମେ ଏସୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଥେରୋ ଅନଗାରିୟୋ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ, ସକ୍କୋ ଅଗାରିୟୋ, ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱସେନ ପନେତେ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅହୋନୂନ ତେ ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ଥାତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ତାୱ ତେ ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ, ସୋ ପନ ତେ ଭଗୱା ସତ୍ଥା ଅହୋ ନୂନ ମହିଦ୍ଧିକୋତି ସତ୍ଥୁ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଦସ୍ସନେ ଜାତାଭିଲାପା ହୁତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ।
୩୯୫.ଞାତଞ୍ଞତରସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାତଞ୍ଞତରସ୍ସ, ସକ୍କୋ ହି ପଞ୍ଞାତାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ, ଦେସନଂ ପନ ଭଗୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୯୬.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଅଲଗଦ୍ଦୂପମସୁତ୍ତେ ଲଦ୍ଧିମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଅୟଂ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ, ଜାତକଭାଣକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଜାତକଂ କଥେତ୍ୱା, ‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେନ ସମୟେନ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ଅହୋସିଂ, ମହୋସଧୋ, ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତୋ, ସେନକପଣ୍ଡିତୋ, ମହାଜନକୋ ରାଜା ଅହୋସି’’ନ୍ତି ସମୋଧାନେନ୍ତଂ ସୁଣାତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇମେ ରୂପୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଇଧଲୋକତୋ ପରଲୋକଂ, ପରଲୋକତୋ ଇମଂ ଲୋକଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀ’’ତି ସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ତେନାହ – ‘‘ତଦେୱିଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତି ଅନଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ।
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପନ, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱଂ, ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିନା ପଚ୍ଚୟଂ ନତ୍ଥି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ବୁଦ୍ଧେନ ଅକଥିତଂ କଥେତି, ଜିନଚକ୍କେ ପହାରଂ ଦେତି, ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ପଟିବାହତି, ସୋତୁକାମଂ ଜନଂ ୱିସଂୱାଦେତି, ଅରିୟପଥେ ତିରିୟଂ ନିପତିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପନ୍ନୋ । ୟଥା ନାମ ରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜେ ମହାଚୋରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମହାଜନସ୍ସ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଜିନସାସନେ ଚୋରୋ ହୁତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ଜନପଦୱାସିନୋ ପିଣ୍ଡପାତିକଭିକ୍ଖୂ । ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ଅୟଂ ପରିସଂ ଲଭିତ୍ୱା ସାସନମ୍ପି ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟ, ୟାୱ ପକ୍ଖଂ ନ ଲଭତି, ତାୱଦେୱ ନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତା ୱିୱେଚେମାତି ସୁତସୁତଟ୍ଠାନତୋୟେୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।
୩୯୮.କତମଂ ତଂ ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ସାତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେସି, କତମଂ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ? ୟ୍ୱାୟଂ, ଭନ୍ତେ, ୱଦୋ ୱେଦେୟ୍ୟୋ ତତ୍ର ତତ୍ର କଲ୍ୟାଣପାପକାନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି, ଭନ୍ତେ, ୟୋ ଅୟଂ ୱଦତି ୱେଦୟତି, ୟୋ ଚାୟଂ ତହିଂ ତହିଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନଂ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟମହଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦେମୀତି। କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ନାମାତି କସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ।
୩୯୯.ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି କସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ? ସାତିସ୍ସ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି – ‘‘ସତ୍ଥା ମଂ ‘ମୋଘପୁରିସୋ’ତି ୱଦତି, ନ ଚ ମୋଘପୁରିସୋତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେନେୱ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନ ହୋତି । ଉପସେନମ୍ପି ହି ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତଂ, ‘ଅତିଲହୁଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ମୋଘପୁରିସ ବାହୁଲ୍ଲାୟ ଆୱତ୍ତୋ’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ଭଗୱା ମୋଘପୁରିସୱାଦେନ ଓୱଦି । ଥେରୋ ଅପରଭାଗେ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛାକାସି । ଅହମ୍ପି ତଥାରୂପଂ ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଛିନ୍ନପଚ୍ଚୟୋ ଅୟଂ ସାସନେ ଅୱିରୁଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି । ଉସ୍ମୀକତୋତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟମେୱ । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତି ଅୟମ୍ପି ପାଟିୟେକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି । ସାତିସ୍ସ କିର ଏତଦହୋସି – ‘‘ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି, କିଂ ସକ୍କା ଉପନିସ୍ସୟେ ଅସତି କାତୁଂ ? ନ ହି ତଥାଗତା ସଉପନିସ୍ସୟସ୍ସେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦେସେନ୍ତିୟେୱ । ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକା ସୁଗତୋୱାଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୂପଗଂ କୁସଲଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା, ‘‘ନାହଂ, ମୋଘପୁରିସ, ତୁୟ୍ହଂ ଓୱାଦଂ ୱା ଅନୁସାସନିଂ ୱା ଦେମୀ’’ତି ସୁଗତୋୱାଦଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେନ୍ତୋ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦାନି ପରିସାୟ ଲଦ୍ଧିଂ ସୋଧେନ୍ତୋ, ‘‘ଇଧାହଂ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୦୦. ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟଂ ୟଦେୱ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଧମ୍ମେ ଚାତି ସହାୱଜ୍ଜନେନ ଭୱଙ୍ଗମନଞ୍ଚ ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ଚ ପଟିଚ୍ଚ । କଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତିଆଦି ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ଦ୍ୱାରସଙ୍କନ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ । ୟଥା ହି କଟ୍ଠଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜଲମାନୋ ଅଗ୍ଗି ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟେ ସତିୟେୱ ଜଲତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ତତ୍ଥେୱ ୱୂପସମ୍ମତି, ନ ସକଲିକାଦୀନି ସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକଲିକଗ୍ଗୀତିଆଦିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତସ୍ମିଂ ଦ୍ୱାରେ ଚକ୍ଖୁରୂପଆଲୋକମନସିକାରସଙ୍ଖାତେ ପଚ୍ଚୟମ୍ହି ସତିୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ପଚ୍ଚୟୱେକଲ୍ଲେନ ତତ୍ଥେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନ ସୋତାଦୀନି ସଙ୍କମିତ୍ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବୱାରେସୁ । ଇତି ଭଗୱା ନାହଂ ୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତେ ଦ୍ୱାରସଙ୍କନ୍ତିମତ୍ତମ୍ପି ୱଦାମି, ଅୟଂ ପନ ସାତି ମୋଘପୁରିସୋ ଭୱସଙ୍କନ୍ତିଂ ୱଦତୀତି ସାତିଂ ନିଗ୍ଗହେସି ।
୪୦୧. ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପନ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଭୂତମିଦନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୂତମିଦନ୍ତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତୁମ୍ହେପି ତଂ ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସଥାତି । ତଦାହାରସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଂ ପନେତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଆହାରସମ୍ଭୱଂ ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱଂ, ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏୱଂ ପସ୍ସଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଦାହାରନିରୋଧାତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧା । ଭୂତମିଦଂ ନୋସ୍ସୂତି ଭୂତଂ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଭୂତନ୍ତି । ତଦାହାରସମ୍ଭୱଂ ନୋସ୍ସୂତି ତଂ ଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋତି । ତଦାହାରନିରୋଧାତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧା । ନିରୋଧଧମ୍ମଂ ନୋସ୍ସୂତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋତି । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋତି ଇଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ଦିଟ୍ଠଂ । ଏୱଂ ୟେ ୟେ ତଂ ପୁଚ୍ଛଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସୁଂ, ତେସଂ ତେସଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଇଦାନି ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ତେହି ତଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ସନିରୋଧଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ସୁଦିଟ୍ଠଂ, ତତ୍ଥ ନିତ୍ତଣ୍ହଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇମଂ ଚେ ତୁମ୍ହେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ। ସଭାୱଦସ୍ସନେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନେନ ପରିୟୋଦାତଂ । ଅଲ୍ଲୀୟେଥାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟାଥ । କେଲାୟେଥାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି କୀଳମାନା ୱିହରେୟ୍ୟାଥ। ଧନାୟେଥାତି ଧନଂ ୱିୟ ଇଚ୍ଛନ୍ତା ଗେଧଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ । ମମାୟେଥାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାଥ । ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟାତି ୟୋ ସୋ ମୟା ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ କୁଲ୍ଲୂପମୋ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ନୋ ନିକନ୍ତିୱସେନ ଗହଣତ୍ଥାୟ । ଅପି ନୁ ତଂ ତୁମ୍ହେ ଆଜାନେୟ୍ୟାଥାତି । ୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୦୨. ଇଦାନି ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରାତିଆଦିମାହ, ତମ୍ପି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ୟଥା ପନ ଏକୋ ଇମଂ ଜାନାସୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ନ କେୱଲଂ ଇମଂ, ମାତରମ୍ପିସ୍ସ ଜାନାମି, ମାତୁ ମାତରମ୍ପୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱେଣିୱସେନ ଜାନନ୍ତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଜାନାତି ନାମ । ଏୱମେୱଂ ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ଜାନାତି, ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟମ୍ପି ତେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟାନଂ ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଂ ଜାନାତି । ସୋ ତଂ, ବୁଦ୍ଧବଲଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ଇମେ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରାତିଆଦିମାହ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକଥା ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ଭୱେୟ୍ୟ, ସା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାୱ ।
୪୦୪.ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନେୱାହ – ‘‘ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଏୱ ତୁ । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅସେସନିରୋଧା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧା । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି, ଏୱଂ ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ହୋତି, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଞ୍ଚ ନିରୋଧା ନାମରୂପାଦୀନି ନିରୁଦ୍ଧାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କେୱଲସ୍ସାତି ସକଲସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା, ସତ୍ତୱିରହିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ । ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି ।
୪୦୬.ଇମସ୍ମିଂ ଅସତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୦୭. ଏୱଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମଂ ଦ୍ୱାଦସଙ୍ଗପଚ୍ଚୟୱଟ୍ଟଂ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗେନ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ୟା ପଟିଧାୱନା ପହୀୟତି, ତସ୍ସା ଅଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତାତି ଏୱଂ ସହୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗେନ ଜାନନ୍ତା । ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପୁବ୍ବନ୍ତନ୍ତି ପୁରିମକୋଟ୍ଠାସଂ, ଅତୀତଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିଧାୱେୟ୍ୟାଥାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପଟିଧାୱେୟ୍ୟାଥ । ସେସଂ ସବ୍ବାସୱସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ।
ଇଦାନି ନେସଂ ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଲଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଅପି ନୁ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ଜାନନ୍ତା ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ସତ୍ଥା ନୋ ଗରୂତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗରୂତି ଭାରିକୋ ଅକାମା ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବୋ। ସମଣୋତି ବୁଦ୍ଧସମଣୋ । ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥାତି ଅୟଂ ସତ୍ଥା ଅମ୍ହାକଂ କିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅପି ନୁ ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବାହିରକଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥ । ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ପୁଥୂନଂ ତିତ୍ଥିୟସମଣାନଂ ଚେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚ । ୱତକୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାନୀତି ୱତସମାଦାନାନି ଚ ଦିଟ୍ଠିକୁତୂହଲାନି ଚ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲାନି ଚ । ତାନି ସାରତୋ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥାତି ଏତାନି ସାରନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ । ଏୱଂ ନିସ୍ସଟ୍ଠାନି ଚ ପୁନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମଂ ଞାତନ୍ତି ସୟଂ ଞାଣେନ ଞାତଂ । ସାମଂ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ସୟଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ । ସାମଂ ୱିଦିତନ୍ତି ସୟଂ ୱିଭାୱିତଂ ପାକଟଂ କତଂ । ଉପନୀତା ଖୋ ମେ ତୁମ୍ହେତି ମୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ ଇମିନା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାଦିସଭାୱେନ ଧମ୍ମେନ ନିବ୍ବାନଂ ଉପନୀତା, ପାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋତିଆଦୀନମତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତୋ । ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏତଂ ୱଚନମିଦଂ ତୁମ୍ହେହି ସାମଂ ଞାତାଦିଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।
୪୦୮.ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେତି କସ୍ମା ଆରଭି ? ନନୁ ହେଟ୍ଠା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଦେସନା ମତ୍ଥକଂ ପାପିତାତି ? ଆମ ପାପିତା । ଅୟଂ ପନ ପାଟିଏକ୍କୋ ଅନୁସନ୍ଧି, ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ପଟିସନ୍ଧିସମ୍ମୂଳ୍ହୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ମୋହଟ୍ଠାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ଅପିଚ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିୱଟ୍ଟମୂଲଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ଇତି ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ୱିୱଟ୍ଟମୂଲଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାପି, ‘‘ପୁନ ଏକୱାରଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଦେସନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପାତାତି ସମୋଧାନେନ ପିଣ୍ଡଭାୱେନ । ଗବ୍ଭସ୍ସାତି ଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତନକସତ୍ତସ୍ସ । ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି । କତ୍ଥଚି ହି ଗବ୍ଭୋତି ମାତୁକୁଚ୍ଛି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ୟମେକରତ୍ତିଂ ପଠମଂ, ଗବ୍ଭେ ୱସତି ମାଣୱୋ ।
ଅବ୍ଭୁଟ୍ଠିତୋୱ ସୋ ୟାତି, ସ ଗଚ୍ଛଂ ନ ନିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୬୩) ।
କତ୍ଥଚି ଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତନସତ୍ତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟଥା ଖୋ, ପନାନନ୍ଦ, ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିକା ନୱ ୱା ଦସ ୱା ମାସେ ଗବ୍ଭଂ କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରିତ୍ୱା ୱିଜାୟନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୫) । ଇଧ ସତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗବ୍ଭସ୍ସ ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି ।
ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତୀତି ଇଦଂ ଉତୁସମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ କିର ୟସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଦାରକୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତତ୍ଥ ମହତୀ ଲୋହିତପୀଳକା ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଗ୍ଘରତି, ୱତ୍ଥୁ ସୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ମାତାପିତୂସୁ ଏକୱାରଂ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ୟାୱ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଖେତ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହୱେଣିଗ୍ଗାହାଦିନା ଅଙ୍ଗପରାମସନେନପି ଦାରକୋ ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ । ଗନ୍ଧବ୍ବୋତି ତତ୍ରୂପଗସତ୍ତୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ନ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ନିପାତଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ସମୀପେ ଠିତୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । କମ୍ମୟନ୍ତୟନ୍ତିତୋ ପନ ଏକୋ ସତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଓକାସେ ନିବ୍ବତ୍ତନକୋ ହୋତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଂସୟେନାତି ‘‘ଅରୋଗୋ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି ଅହଂ ୱା, ପୁତ୍ତୋ ୱା ମେ’’ତି ଏୱଂ ମହନ୍ତେନ ଜୀୱିତସଂସୟେନ । ଲୋହିତଞ୍ହେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ତଦା କିର ମାତୁଲୋହିତଂ ତଂ ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ପୁତ୍ତସିନେହେନ ପଣ୍ଡରଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ୱଙ୍କକନ୍ତି ଗାମଦାରକାନଂ କୀଳନକଂ ଖୁଦ୍ଦକନଙ୍ଗଲଂ । ଘଟିକା ୱୁଚ୍ଚତି ଦୀଘଦଣ୍ଡେନ ରସ୍ସଦଣ୍ଡକଂ ପହରଣକୀଳା । ମୋକ୍ଖଚିକନ୍ତି ସମ୍ପରିୱତ୍ତକକୀଳା, ଆକାସେ ୱା ଦଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠୁପରିୟଭାୱେନ ପରିୱତ୍ତନକୀଳନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିଙ୍ଗୁଲକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି କତଂ ୱାତପ୍ପହାରେନ ପରିବ୍ଭମନଚକ୍କଂ। ପତ୍ତାଳ୍ହକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଣ୍ଣନାଳିକା, ତାୟ ୱାଲିକାଦୀନି ମିନନ୍ତା କୀଳନ୍ତି । ରଥକନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକରଥଂ । ଧନୁକମ୍ପି ଖୁଦ୍ଦକଧନୁମେୱ ।
୪୦୯.ସାରଜ୍ଜତୀତି ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ବ୍ୟାପାଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅନୁପଟ୍ଠିତକାୟସତୀତି କାୟେ ସତି କାୟସତି, ତଂ ଅନୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିତ୍ତଚେତସୋତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତୋ । ୟତ୍ଥସ୍ସ ତେ ପାପକାତି ୟସ୍ସଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ଏତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ନ ଜାନାତି ନାଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧନ୍ତି ରାଗଞ୍ଚେୱ ଦୋସଞ୍ଚ । ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ତଣ୍ହାୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ଅହୋ ସୁଖନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଅଭିୱଦତି । ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ତଣ୍ହାଅଜ୍ଝୋସାନଗହଣେନ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ସୁଖଂ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱା ଅଭିନନ୍ଦତୁ, ଦୁକ୍ଖଂ କଥଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ? ‘‘ଅହଂ ଦୁକ୍ଖିତୋ ମମ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଭିନନ୍ଦତି ନାମ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନନ୍ଦୀତି ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଦୁପାଦାନନ୍ତି ସାୱ ତଣ୍ହା ଗହଣଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନଂ ନାମ । ତସ୍ସ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି, ଇଦଞ୍ହି ଭଗୱତା ପୁନ ଏକୱାରଂ ଦ୍ୱିସନ୍ଧି ତିସଙ୍ଖେପଂ ପଚ୍ଚୟାକାରୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସିତଂ ।
୪୧୦-୪. ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଣଚେତସୋତି ଅପ୍ପମାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଚେତୋ ଅସ୍ସାତି ଅପ୍ପମାଣଚେତସୋ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସମଙ୍ଗୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମଂ ଖୋ ମେ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂଖିତ୍ତେନ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିଂ ଧାରେଥାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ଦେସିତଂ ମୟ୍ହଂ, ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିଦେସନଂ ତୁମ୍ହେ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଧାରେୟ୍ୟାଥ ମା ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ । ଦେସନା ହି ଏତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିପଟିଲାଭହେତୁତୋ ୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ମହାତଣ୍ହାଜାଲତଣ୍ହାସଙ୍ଘାଟପଟିମୁକ୍କନ୍ତି ତଣ୍ହାୱ ସଂସିବ୍ବିତଟ୍ଠେନ ମହାତଣ୍ହାଜାଲଂ, ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି; ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ମହାତଣ୍ହାଜାଲେ ତଣ୍ହାସଙ୍ଘାଟେ ଚ ଇମଂ ସାତିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ କେୱଟ୍ଟପୁତ୍ତଂ ପଟିମୁକ୍କଂ ଧାରେଥ । ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ ଅନ୍ତୋଗଧୋତି ନଂ ଧାରେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ମହାଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୧୫.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗେସୂତି ଅଙ୍ଗା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ଅଙ୍ଗେସୁ ଜନପଦେ । ଅସ୍ସପୁରଂ ନାମ ଅଙ୍ଗାନଂ ନିଗମୋତି ଅସ୍ସପୁରନ୍ତି ନଗରନାମେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ଅଙ୍ଗାନଂ ଜନପଦସ୍ସ ଏକୋ ନିଗମୋ, ତଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ସମଣା ସମଣାତି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜନୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତିଆଦିୱଚନମୱୋଚ ।
କସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ଅୱୋଚାତି । ତସ୍ମିଂ କିର ନିଗମେ ମନୁସ୍ସା ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା ବୁଦ୍ଧମାମକା ଧମ୍ମମାମକା ସଙ୍ଘମାମକା, ତଦହୁପବ୍ବଜିତସାମଣେରମ୍ପି ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସଂସନ୍ତି; ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ବୀଜନଙ୍ଗଲାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି, ଫରସୁଆଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସନ୍ତାପି ତାନି ଉପକରଣାନି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ ଆସନସାଲଂ ୱା ମଣ୍ଡପଂ ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୱା ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆସନାନି ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଅରଜପାନୀୟଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଦତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ତତୋ ତାନି ଉପକରଣାନି ଆଦାୟ ଖେତ୍ତଂ ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି, କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନେପି ନେସଂ ଅଞ୍ଞା କଥା ନାମ ନତ୍ଥି । ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଫଲଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠ ପୁଗ୍ଗଲା ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ନାମ; ତେ ‘‘ଏୱରୂପେନ ସୀଲେନ, ଏୱରୂପେନ ଆଚାରେନ, ଏୱରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତା ଲଜ୍ଜିନୋ ପେସଲା ଉଳାରଗୁଣା’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତି । କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁତ୍ତସାୟମାସା ଘରଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନାପି, ସୟନିଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପିଣ୍ଡପାତାପଚାୟନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ ।
ୟେ ଧମ୍ମା ସମଣକରଣା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣା ଚାତି ୟେ ଧମ୍ମା ସମାଦାୟ ପରିପୂରିତା ସମିତପାପସମଣଞ୍ଚ ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣସ୍ସ ସମଣିୟାନି ସମଣକରଣୀୟାନି। କତମାନି ତୀଣି ? ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସମାଦାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୨) ଏତ୍ଥ ପନ ସମଣେନ କତ୍ତବ୍ବଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ତେପି ଚ ସମଣକରଣା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ଇଧ ପନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦିୱସେନ ଦେସନା ୱିତ୍ଥାରିତା । ଏୱଂ ନୋ ଅୟଂ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅୟଂ ଅମ୍ହାକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହପ୍ଫଲା ମହାନିସଂସାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ଅୱଞ୍ଝାତି ଅମୋଘା । ସଫଲାତି ଅୟଂ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସା ହି ଫଲଂ ନତ୍ଥି, ସା ୱଞ୍ଝା ନାମ ହୋତି । ସଉଦ୍ରୟାତି ସୱଡ୍ଢି, ଇଦଂ ସଫଲତାୟ ୱେୱଚନଂ । ଏୱଞ୍ହି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ । ଇତି ଭଗୱା ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି । କସ୍ମା ? ୱଚନପଥପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ । ସଚେ ହି କୋଚି ଅଚିରପବ୍ବଜିତୋ ବାଲଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଭଗୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦିଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତଥାତି ୱଦତି, କୋ ନୁ ଖୋ ତେସଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନେ ଆନିସଂସୋ’’ତି ? ତସ୍ସ ୱଚନପଥପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଆନିସଂସୋ, ଇମେ ହି ଧମ୍ମା ସମାଦାୟ ପରିପୂରିତା ସମିତପାପସମଣଂ ନାମ ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନାମ କରୋନ୍ତି, ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲତଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅୱଞ୍ଝଂ ସଫଲଂ ସଉଦ୍ରୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣଂ ଅଭାସି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୱଣ୍ଣକଥା ସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୧୬.ହିରୋତ୍ତପ୍ପେନାତି ‘‘ୟଂ ହିରୀୟତି ହିରୀୟିତବ୍ବେନ, ଓତ୍ତପ୍ପତି ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୩୧) ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରିତାୟ ହିରିୟା ଚେୱ ଓତ୍ତପ୍ପେନ ଚ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ହିରୀ, ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ। ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା ହିରୀ, ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତା ହିରୀ, ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ୱିତ୍ଥାରକଥା ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲନତୋ ଲୋକପାଲଧମ୍ମା ନାମାତି କଥିତା । ୟଥାହ – ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ। ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି । ଇମେ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ନ ପାଲେୟ୍ୟୁଂ, ନୟିଧ ପଞ୍ଞାୟେଥ, ‘ମାତା’ତି ୱା, ‘ମାତୁଚ୍ଛା’ତି ୱା, ‘ମାତୁଲାନୀ’ତି ୱା, ‘ଆଚରିୟଭରିୟା’ତି ୱା, ‘ଗରୂନଂ ଦାରା’ତି ୱା, ସମ୍ଭେଦଂ ଲୋକୋ ଅଗମିସ୍ସ, ୟଥା ଅଜେଳକା କୁକ୍କୁଟସୂକରା ସୋଣସିଙ୍ଗାଲା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯) । ଇମେୟେୱ ଜାତକେ ‘‘ଦେୱଧମ୍ମା’’ତି କଥିତା । ୟଥାହ –
‘‘ହିରିଓତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନା, ସୁକ୍କଧମ୍ମସମାହିତା ।
ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା ଲୋକେ, ଦେୱଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୬) ।
ମହାଚୁନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ କିଲେସସଲ୍ଲେଖନପଟିପଦାତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ୟଥାହ – ‘‘ପରେ ଅହିରିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ହିରିମନା ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋ । ପରେ ଅନୋତ୍ତାପୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ଓତ୍ତାପୀ ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) । ଇମେୱ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଓୱାଦୂପସମ୍ପଦାତି କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ତସ୍ମା ତିହ ତେ, କସ୍ସପ, ଏୱଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତିବ୍ବଂ ମେ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ଭୱିସ୍ସତି ଥେରେସୁ ନୱେସୁ ମଜ୍ଝିମେସୂତି । ଏୱଞ୍ହି ତେ, କସ୍ସପ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) । ଇଧ ପନେତେ ସମଣଧମ୍ମା ନାମାତି ଦସ୍ସିତା ।
ୟସ୍ମା ପନ ଏତ୍ତାୱତା ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅପରେପି ସମଣକରଣଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ସିୟା ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋତି ସଂୟୁତ୍ତକେ ତାୱ, ‘‘କତମଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଞ୍ଞଂ ? ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଞ୍ଞଂ । କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ ? ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬) ମଗ୍ଗୋ ‘‘ସାମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ‘‘ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ମଗ୍ଗମ୍ପି ଫଲମ୍ପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତ୍ଥୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରୋଚୟାମୀତି କଥେମି । ପଟିୱେଦୟାମୀତି ଜାନାପେମି ।
୪୧୭.ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନୋ କାୟସମାଚାରୋତି ଏତ୍ଥ କାୟସମାଚାରୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଦୁୱିଧୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପାଣଂ ହନତି ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତି, କାମେସୁ ମିଚ୍ଛା ଚରତି, ତସ୍ସ କାୟସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ, ଅୟଂ ପନ କମ୍ମପଥୱସେନେୱ ୱାରିତୋ । ୟୋ ପନ ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ପରଂ ପୋଥେତି ୱିହେଠେତି, ତସ୍ସ କାୟସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ, ଅୟମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦବଦ୍ଧେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପରମସଲ୍ଲେଖୋ ନାମ କଥିତୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପାନୀୟଘଟେ ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତାନଂ, ପତ୍ତେ ୱା ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ କାକାନଂ ନିୱାରଣୱସେନ ହତ୍ଥଂ ୱା ଦଣ୍ଡଂ ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ୱା ଉଗ୍ଗିରତି, ତସ୍ସ କାୟସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ । ୱିପରୀତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଉତ୍ତାନୋତି ଉଗ୍ଗତୋ ପାକଟୋ । ୱିୱଟୋତି ଅନାୱଟୋ ଅସଞ୍ଛନ୍ନୋ । ଉଭୟେନାପି ପରିସୁଦ୍ଧତଂୟେୱ ଦୀପେତି । ନ ଚ ଛିଦ୍ଦୱାତି ସଦା ଏକସଦିସୋ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ଛିଦ୍ଦରହିତୋ । ସଂୱୁତୋତି କିଲେସାନଂ ଦ୍ୱାର ପିଦହନେନ ପିଦହିତୋ, ନ ୱଜ୍ଜପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥାୟ ।
୪୧୮.ୱଚୀସମାଚାରେପି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୁସା ୱଦତି, ପିସୁଣଂ କଥେତି, ଫରୁସଂ ଭାସତି, ସମ୍ଫଂ ପଲପତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୟଂ ପନ କମ୍ମପଥୱସେନ ୱାରିତୋ । ୟୋ ପନ ଗହପତିକାତି ୱା ଦାସାତି ୱା ପେସ୍ସାତି ୱା ଆଦୀହି ଖୁଂସେନ୍ତୋ ୱଦତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୟଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦବଦ୍ଧେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପରମସଲ୍ଲେଖୋ ନାମ କଥିତୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଦହରେନ ୱା ସାମଣେରେନ ୱା, ‘‘କଚ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟଂ ପସ୍ସଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ସମ୍ବହୁଲା, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିଚଦିଂସୁ, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ତେ ୱିକ୍କାୟିକସାକଭଣ୍ଡିକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହସାଧିପ୍ପାୟୋପି ଏୱରୂପଂ କଥଂ କଥେତି, ତସ୍ସ ୱଚୀସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ । ୱିପରୀତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ।
୪୧୯.ମନୋସମାଚାରେ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଭିଜ୍ଝାଲୁ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ମନୋସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୟଂ ପନ କମ୍ମପଥୱସେନେୱ ୱାରିତୋ । ୟୋ ପନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଜାତରୂପରଜତଂ ସାଦିୟତି, ତସ୍ସ ମନୋସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୟମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦବଦ୍ଧେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପରମସଲ୍ଲେଖୋ ନାମ କଥିତୋ । ୟୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ କାମୱିତକ୍କଂ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ତସ୍ସ ମନୋସମାଚାରୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ । ୱିପରୀତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ।
୪୨୦. ଆଜୀୱସ୍ମିଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆଜୀୱହେତୁ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ପହିଣଗମନଂ ଗଣ୍ଡଫାଲନଂ କରୋତି, ଅରୁମକ୍ଖନଂ ଦେତି, ତେଲଂ ପଚତୀତି ଏକୱୀସତିଅନେସନାୱସେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ୟୋ ୱା ପନ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଆଜୀୱୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ । ଅୟଂ ପନ ସିକ୍ଖାପଦବଦ୍ଧେନେୱ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପରମସଲ୍ଲେଖୋ ନାମ କଥିତୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ସପ୍ପିନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଲଭିତ୍ୱା, ‘‘ସ୍ୱେ ୱା ପୁନଦିୱସେ ୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସନ୍ନିଧିକାରକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ୟୋ ୱା ପନ ନିମ୍ବଙ୍କୁରାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ସାମଣେରେ ୱଦତି – ‘‘ଅଂଙ୍କୁରେ ଖାଦଥା’’ତି, ସାମଣେରା ଥେରୋ ଖାଦିତୁକାମୋତି କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ଦହରେ ପନ ସାମଣେରେ ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱଥ, ଆୱୁସୋତି ୱଦତି, ତେ ଥେରୋ ପାନୀୟଂ ପିୱିତୁକାମୋତି ପାନୀୟସଙ୍ଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ତମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଆଜୀୱୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ୱିପରୀତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ।
୪୨୨.ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗେସୁ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ୟୁତ୍ତଞ୍ଞୂ, ପମାଣଞ୍ଞୂ ।
୪୨୩.ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତାତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ କୋଟ୍ଠାସେ ନିଦ୍ଦାୟ ଓକାସଂ ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ଜାଗରିୟମ୍ହି ୟୁତ୍ତା ପୟୁତ୍ତା । ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା, ପେତସେୟ୍ୟା, ସୀହସେୟ୍ୟା, ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ଚତସ୍ସୋ ସେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଭୋଗୀ ସତ୍ତା ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ କାମଭୋଗିସେୟ୍ୟା, ତେସୁ ହି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପେତା ଉତ୍ତାନା ସେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ ପେତସେୟ୍ୟା, ପେତା ହି ଅପ୍ପମଂସଲୋହିତତ୍ତା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଜଟିତା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଉତ୍ତାନାୱ ସେନ୍ତି ।
‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀହୋ ମିଗରାଜା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ଅନୁପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟା। ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ଦ୍ୱେ ପୁରିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଚ୍ଛିମପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ଠପେତ୍ୱା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦପଚ୍ଛିମପାଦନଙ୍ଗୁଟ୍ଠାନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରିମପାଦାନଂ ମତ୍ଥକେ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ସୟତି। ଦିୱସମ୍ପି ସୟିତ୍ୱା ପବୁଜ୍ଝମାନୋ ନ ଉତ୍ରାସନ୍ତୋ ପବୁଜ୍ଝତି । ସୀସଂ ପନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମପାଦାନଂ ଠିତୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି । ସଚେ କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ‘‘ନୟିଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା, ନ ସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟତି, ନ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି । ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଠିତେ ପନ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଜାତିୟା ସୂରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପମିଦ’’ନ୍ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଉଟ୍ଠାୟ ସୀହୱିଜମ୍ଭିତଂ ୱିଜମ୍ଭିତ୍ୱା କେସରଭାରଂ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତି । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସେୟ୍ୟା ପନ ତଥାଗତସେୟ୍ୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାସୁ ଇଧ ସୀହସେୟ୍ୟା ଆଗତା । ଅୟଞ୍ହି ତେଜୁସ୍ସଦଇରିୟାପଥତ୍ତା ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା ନାମ । ପାଦେ ପାଦନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ୱାମପାଦଂ । ଅଚ୍ଚାଧାୟାତି ଅତିଆଧାୟ ଈସକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପେତ୍ୱା, ଗୋପ୍ଫକେନ ହି ଗୋପ୍ଫକେ, ଜାଣୁନା ୱା ଜାଣୁମ୍ହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟିୟମାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ନ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଅଫାସୁକା ହୋତି । ୟଥା ପନ ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି, ଏୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପିତେ ୱେଦନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ସେୟ୍ୟା ଫାସୁକା ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
୪୨୫.ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେତିଆଦି ଚୂଳହତ୍ଥିପଦେ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ।
୪୨୬. ୟା ପନାୟଂ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେତି ଉପମା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଇଣଂ ଆଦାୟାତି ୱଡ୍ଢିୟା ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା । ବ୍ୟନ୍ତୀ କରେୟ୍ୟାତି ୱିଗତନ୍ତାନି କରେୟ୍ୟ । ୟଥା ତେସଂ କାକଣିକମତ୍ତୋପି ପରିୟନ୍ତୋ ନାମ ନାୱସିସ୍ସତି, ଏୱଂ କରେୟ୍ୟ, ସବ୍ବସୋ ପଟିନିୟ୍ୟାତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଆଣଣ୍ୟନିଦାନଂ । ସୋ ହି ଅଣଣୋମ୍ହୀତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ବଲୱପାମୋଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ବଲୱସୋମନସ୍ସମଧିଗଚ୍ଛତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଲଭେଥ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ।
ୱିସଭାଗୱେଦନୁପ୍ପତ୍ତିୟା କକଚେନେୱ ଚତୁଇରିୟାପଥଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆବାଧତୀତି ଆବାଧୋ, ସ୍ୱାସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆବାଧିକୋ। ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ । ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନୋତି ବାଳ୍ହଗିଲାନୋ । ନଚ୍ଛାଦେୟ୍ୟାତି ଅଧିମତ୍ତବ୍ୟାଧିପରେତତାୟ ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ବଲମତ୍ତାତି ବଲମେୱ, ବଲଞ୍ଚସ୍ସ କାୟେ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଆରୋଗ୍ୟନିଦାନଂ, ତସ୍ସ ହି ଅରୋଗୋମ୍ହୀତି ଆୱଜ୍ଜୟତୋ ତଦୁଭୟଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଲଭେଥ ପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି । ନଚସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଭୋଗାନଂ ୱୟୋତି କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପି ଭୋଗାନଂ ୱୟୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ବନ୍ଧନାମୋକ୍ଖନିଦାନଂ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନତ୍ତାଧୀନୋତି ନ ଅତ୍ତନି ଅଧୀନୋ, ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ନ ଲଭତି । ପରାଧୀନୋତି ପରେସୁ ଅଧୀନୋ, ପରସ୍ସେୱ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତତି । ନ ୟେନ କାମଂ ଗମୋତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନସ୍ସ କାମୋ ହୋତି । ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଗମନାୟ, ତେନ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭତି । ଦାସବ୍ୟାତି ଦାସଭାୱା । ଭୁଜିସ୍ସୋତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକୋ। ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଭୁଜିସ୍ସନିଦାନଂ । କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗନ୍ତି କନ୍ତାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ, ନିରୁଦକଂ ଦୀଘମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋନିଦାନନ୍ତି ଖେମନ୍ତଭୂମିନିଦାନଂ ।
ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ ଅପ୍ପହୀନେତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ଅପ୍ପହୀନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ଇଣସଦିସଂ, ସେସାନି ରୋଗାଦିସଦିସାନି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତା – ୟୋ ହି ପରେସଂ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିନାସେତି । ସୋ ତେହି ଇଣଂ ଦେହୀତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ଫରୁସଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ବଜ୍ଝମାନୋପି ପହରିୟମାନୋପି କିଞ୍ଚି ପଟିବାହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସବ୍ବଂ ତିତିକ୍ଖତି, ତିତିକ୍ଖକାରଣଞ୍ହିସ୍ସ ତଂ ଇଣଂ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ୟୋ ୟମ୍ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ରଜ୍ଜତି, ତଣ୍ହାଗଣେନ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତି, ସୋ ତେନ ଫରୁସଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ବଜ୍ଝମାନୋପି ପହରିୟମାନୋପି ସବ୍ବଂ ତିତିକ୍ଖତି । ତିତିକ୍ଖକାରଣଞ୍ହିସ୍ସ ସୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ହୋତି ଘରସାମିକେହି ୱଧୀୟମାନାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ୱିୟାତି । ଏୱଂ ଇଣଂ ୱିୟ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟଥା ପନ ପିତ୍ତରୋଗାତୁରୋ ମଧୁସକ୍କରାଦୀସୁପି ଦିନ୍ନେସୁ ପିତ୍ତରୋଗାତୁରତାୟ ତେସଂ ରସଂ ନ ୱିନ୍ଦତି, ତିତ୍ତକଂ ତିତ୍ତକନ୍ତି ଉଗ୍ଗିରତିୟେୱ । ଏୱମେୱଂ ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହିତକାମେହି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଓୱଦୀୟମାନୋ ଓୱାଦଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ‘‘ଅତି ୱିୟ ମେ ତୁମ୍ହେ ଉପଦ୍ଦୱେଥା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୱିବ୍ଭମତି । ପିତ୍ତରୋଗାତୁରତାୟ ସୋ ପୁରିସୋ ମଧୁସକ୍କରାଦିରସଂ ୱିୟ, କୋଧାତୁରତାୟ ଝାନସୁଖାଦିଭେଦଂ ସାସନରସଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି । ଏୱଂ ରୋଗୋ ୱିୟ ବ୍ୟାପାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୟଥା ପନ ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ବନ୍ଧନାଗାରେ ବଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ନେୱ ଆଦିଂ, ନ ମଜ୍ଝଂ, ନ ପରିୟୋସାନଂ ପସ୍ସତି । ସୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ମୁତ୍ତୋ, ‘‘ଅହୋ ହିୟ୍ୟୋ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ମନାପଂ, ଅହୋ ନଚ୍ଚଂ, ଅହୋ ଗୀତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ୱାପି ପଟିୱଚନଂ ନ ଦେତି । କିଂ କାରଣା ? ନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଅନନୁଭୂତତ୍ତା । ଏୱମେୱଂ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱିଚିତ୍ତନୟେପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ପୱତ୍ତମାନେ ନେୱ ତସ୍ସ ଆଦିଂ, ନ ମଜ୍ଝଂ, ନ ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାତି । ସୋ ଉଟ୍ଠିତେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ, ‘‘ଅହୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ଅହୋ କାରଣଂ, ଅହୋ ଉପମା’’ତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନାନଂ ସୁତ୍ୱାପି ପଟିୱଚନଂ ନ ଦେତି । କିଂ କାରଣା ? ଥିନମିଦ୍ଧୱସେନ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅନନୁଭୂତତ୍ତାତି । ଏୱଂ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ୱିୟ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ୟଥା ପନ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳନ୍ତୋପି ଦାସୋ, ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଅଚ୍ଚାୟିକଂ କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି, ସୀଘଂ, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛ, ନୋ ଚେ ଗଚ୍ଛସି, ହତ୍ଥପାଦଂ ୱା ତେ ଛିନ୍ଦାମି କଣ୍ଣନାସଂ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛତିୟେୱ, ନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ପରାଧୀନତାୟ । ଏୱମେୱଂ ୱିନୟେ ଅପ୍ପକତଞ୍ଞୁନା ୱିୱେକତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠେନାପି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଅନ୍ତମସୋ କପ୍ପିୟମଂସେପି ଅକପ୍ପିୟମଂସସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱିୱେକଂ ପହାୟ ସୀଲୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ୱିନୟଧରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ୱିୱେକସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ନ ଲଭତି । କସ୍ମା ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଭିଭୂତତାୟାତି, ଏୱଂ ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଦଟ୍ଟବ୍ବଂ ।
ୟଥା ପନ କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ଚୋରେହି ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିଲୁତ୍ତୋକାସଂ ପହତୋକାସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଦଣ୍ଡକସଦ୍ଦେନପି ସକୁଣସଦ୍ଦେନପି ଚୋରା ଆଗତାତି ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତୋ ହୋତି, ଗଚ୍ଛତିପି, ତିଟ୍ଠତିପି, ନିୱତ୍ତତିପି, ଗତଟ୍ଠାନତୋ ଆଗତଟ୍ଠାନମେୱ ବହୁତରଂ ହୋତି । ସୋ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି ୱା, ନ ୱା ପାପୁଣାତି । ଏୱମେୱଂ ୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ନ ପାପୁଣାତୀତି ୟଥା କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗେ ‘‘ଚୋରା ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସପ୍ପନପରିସପ୍ପନଂ ଅପରିୟୋଗାହନଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଖେମନ୍ତପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ ନ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆସପ୍ପନପରିସପ୍ପନଂ ଅପରିୟୋଗାହନଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୟମାନା ଅରିୟଭୂମିପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତୀତି କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
ଇଦାନି ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଣଣ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ପହୀନକାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ଆଣଣ୍ୟସଦିସଂ, ସେସାନି ଆରୋଗ୍ୟାଦିସଦିସାନି କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତା – ୟଥା ହି ପୁରିସୋ ଇଣଂ ଆଦାୟ କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେତ୍ୱା ସମିଦ୍ଧକମ୍ମନ୍ତୋ, ‘‘ଇଦଂ ଇଣଂ ନାମ ପଲିବୋଧମୂଲ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୱଡ୍ଢିକଂ ଇଣଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ଫାଲାପେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନେୱ କୋଚି ଦୂତଂ ପେସେତି, ନ ପଣ୍ଣଂ, ସୋ ଇଣସାମିକେ ଦିସ୍ୱାପି ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ଆସନା ଉଟ୍ଠହତି, ନୋ ଚେ, ନ ଉଟ୍ଠହତି । କସ୍ମା ? ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଲ୍ଲେପତାୟ ଅଲଗ୍ଗତାୟ । ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଅୟଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନାମ ପଲିବୋଧମୂଲ’’ନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ପଜହତି । ତସ୍ସେୱଂ ପହୀନକାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୟଥା ଇଣମୁତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଇଣସାମିକେ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ଭୟଂ ନ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ପରୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନେୱ ସଙ୍ଗୋ ନ ବନ୍ଧୋ ହୋତି । ଦିବ୍ବାନିପି ରୂପାନି ପସ୍ସତୋ କିଲେସୋ ନ ସମୁଦାଚରତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଆଣଣ୍ୟମିୱ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପ୍ପହାନମାହ ।
ୟଥା ପନ ସୋ ପିତ୍ତରୋଗାତୁରୋ ପୁରିସୋ ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟ ତଂ ରୋଗଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଧୁସକ୍କରାଦୀନଂ ରସଂ ୱିନ୍ଦତି । ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଅୟଂ ବ୍ୟାପାଦୋ ନାମ ଅନତ୍ଥକାରକୋ’’ତି ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣଂ ପଜହତି । ସୋ ଏୱଂ ପହୀନବ୍ୟାପାଦୋ ୟଥା ପିତ୍ତରୋଗୱିମୁତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ମଧୁସକ୍କରାଦୀନି ମଧୁରାନି ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ପଟିସେୱତି । ଏୱମେୱଂ ଆଚାରପଣ୍ଣତ୍ତିଆଦୀନି ସିକ୍ଖାପିୟମାନୋ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସମ୍ପିୟାୟମାନୋ ସିକ୍ଖତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଆରୋଗ୍ୟମିୱ ବ୍ୟାପାଦପ୍ପହାନମାହ ।
ୟଥା ସୋ ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସିତୋ ପୁରିସୋ ଅପରସ୍ମିଂ ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ, ‘‘ପୁବ୍ବେପି ଅହଂ ପମାଦଦୋସେନ ବଦ୍ଧୋ ତଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାନୁଭୱାମି, ଇଦାନି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୟଥାସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ଓକାସଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା – ‘‘ଅହୋ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଅହୋ ନକ୍ଖତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଇଦଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ନାମ ମହାଅନତ୍ଥକର’’ନ୍ତି ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣଂ ପଜହତି । ସୋ ଏୱଂ ପହୀନଥିନମିଦ୍ଧୋ ୟଥା ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ ପୁରିସୋ ସତ୍ତାହମ୍ପି ନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅନୁଭୱତି । ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ବନ୍ଧନା ମୋକ୍ଖମିୱ ଥିନମିଦ୍ଧପ୍ପହାନମାହ ।
ୟଥା ପନ ଦାସୋ କଞ୍ଚିଦେୱ ମିତ୍ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସାମିକାନଂ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ କରେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଇଦଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମ ମହାଅନତ୍ଥକର’’ନ୍ତି ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପଜହତି । ସୋ ଏୱଂ ପହୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୋ ୟଥା ଭୁଜିସ୍ସୋ ପୁରିସୋ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ କରୋତି । ନ ତଂ କୋଚି ବଲକ୍କାରେନ ତତୋ ନିୱତ୍ତେତି । ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାସୁଖଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ବଲକ୍କାରେନ ତତୋ ନିୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଭୁଜିସ୍ସଂ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପ୍ପହାନମାହ ।
ୟଥା ବଲୱା ପୁରିସୋ ହତ୍ଥସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସଜ୍ଜାୱୁଧୋ ସପରିୱାରୋ କନ୍ତାରଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଂ ଚୋରା ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟେୟ୍ୟୁଂ । ସୋ ସୋତ୍ଥିନା ତଂ କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା ଖେମନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଅସ୍ସ । ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, ‘‘ଅୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ନାମ ଅନତ୍ଥକାରିକା’’ତି ଛ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପଜହତି । ସୋ ଏୱଂ ପହୀନୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ୟଥା ବଲୱା ସଜ୍ଜାୱୁଧୋ ସପରିୱାରୋ ପୁରିସୋ ନିବ୍ଭୟୋ ଚୋରେ ତିଣଂ ୱିୟ ଅଗଣେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱମେୱଂ ଦୁଚ୍ଚରିତକନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରମଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ୱିୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପହାନମାହ ।
୪୨୭.ଇମମେୱ କାୟନ୍ତି ଇମଂ କରଜକାୟଂ । ଅଭିସନ୍ଦେତୀତି ତେମେତି ସ୍ନେହେତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ପୱତ୍ତପୀତିସୁଖଂ କରୋତି । ପରିସନ୍ଦେତୀତି ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଦେତି । ପରିପୂରେତୀତି ୱାୟୁନା ଭସ୍ତଂ ୱିୟ ପୂରେତି । ପରିପ୍ଫରତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଫୁସତି। ସବ୍ବାୱତୋ କାୟସ୍ସାତି ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାସୱତୋ କାୟସ୍ସ । କିଞ୍ଚି ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତତିପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଛୱିମଂସଲୋହିତାନୁଗତଂ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନସୁଖେନ ଅଫୁଟ୍ଠଂ ନାମ ନ ହୋତି । ଦକ୍ଖୋତି ଛେକୋ ପଟିବଲୋ ନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣାନି କାତୁଞ୍ଚେୱ ୟୋଜେତୁଞ୍ଚ ସନ୍ନେତୁଞ୍ଚ । କଂସଥାଲେତି ୟେନ କେନଚି ଲୋହେନ କତଭାଜନେ । ମତ୍ତିକଭାଜନଂ ପନ ଥିରଂ ନ ହୋତି, ସନ୍ନେନ୍ତସ୍ସ ଭିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଦସ୍ସେତି । ପରିପ୍ଫୋସକଂ ପରିପ୍ଫୋସକନ୍ତି ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା । ସନ୍ନେୟ୍ୟାତି ୱାମହତ୍ଥେନ କଂସଥାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରିମଦ୍ଦନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡଂ କରେୟ୍ୟ । ସ୍ନେହାନୁଗତାତି ଉଦକସିନେହେନ ଅନୁଗତା । ସ୍ନେହପରେତାତି ଉଦକସିନେହେନ ପରିଗତା । ସନ୍ତରବାହିରାତି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତୋପଦେସେନ ଚେୱ ବହିପଦେସେନ ଚ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଉଦକସିନେହେନ ଫୁଟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ପଗ୍ଘରିଣୀତି ନ ବିନ୍ଦୁ ବିନ୍ଦୁ ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତି, ସକ୍କା ହୋତି ହତ୍ଥେନପି ଦ୍ୱୀହିପି ତୀହିପି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଗହେତୁଂ ଓୱଟ୍ଟିକମ୍ପି କାତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୨୮. ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଉପମାୟଂ ଉବ୍ଭିତୋଦକୋତି ଉବ୍ଭିନ୍ନଉଦକୋ, ନ ହେଟ୍ଠା ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନଉଦକୋ, ଅନ୍ତୋୟେୱ ପନ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜନଉଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟମୁଖନ୍ତି ଆଗମନମଗ୍ଗୋ । ଦେୱୋତି ମେଘୋ । କାଲେନକାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ, ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ୱା ଅନୁଦସାହଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାରନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠିଂ । ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ନ ପୱେସେୟ୍ୟ, ନ ୱସ୍ସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତା ୱାରିଧାରା ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ସୀତଂ ୱାରି ତଂ ଉଦକରହଦଂ ପୂରୟମାନଂ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା । ହେଟ୍ଠା ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନଉଦକଞ୍ହି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜନ୍ତଂ ଉଦକଂ ଖୋଭେତି । ଚତୂହି ଦିସାହି ପୱିସନଉଦକଂ ପୁରାଣପଣ୍ଣତିଣକଟ୍ଠଦଣ୍ଡକାଦୀହି ଉଦକଂ ଖୋଭେତି । ୱୁଟ୍ଠିଉଦକଂ ଧାରାନିପାତପୁପ୍ଫୁଳକେହି ଉଦକଂ ଖୋଭେତି । ସନ୍ନିସିନ୍ନମେୱ ପନ ହୁତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିନିମ୍ମିତମିୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉଦକଂ ଇମଂ ପଦେସଂ ଫରତି, ଇମଂ ପଦେସଂ ନ ଫରତୀତି ନତ୍ଥି । ତେନ ଅଫୁଟୋକାସୋ ନାମ ନ ହୋତୀତି । ତତ୍ଥ ରହଦୋ ୱିୟ କରଜକାୟୋ, ଉଦକଂ ୱିୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୨୯. ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଉପମାୟଂ ଉପ୍ପଲାନି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଲିନୀ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସେତରତ୍ତନୀଲେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଉପ୍ପଲଂ ଉପ୍ପଲମେୱ, ଊନକସତପତ୍ତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକଂ, ସତପତ୍ତଂ ପଦୁମଂ । ପତ୍ତନିୟମଂ ୱା ୱିନାପି ସେତଂ ପଦୁମଂ, ରତ୍ତଂ ପୁଣ୍ଡରୀକନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନୀତି ଉଦକତୋ ନ ଉଗ୍ଗତାନି । ଅନ୍ତୋନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀତି ଉଦକତଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗାନିୟେୱ ହୁତ୍ୱା ପୋସୀନି, ୱଡ୍ଢୀନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୩୦. ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଉପମାୟଂ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଚେତସା ପରିୟୋଦାତେନାତି ଏତ୍ଥ ନିରୁପକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ପଭସ୍ସରଟ୍ଠେନ ପରିୟୋଦାତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଓଦାତେନ ୱତ୍ଥେନାତି ଇଦଂ ଉତୁଫରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥେନ ହି ଉତୁଫରଣଂ ନ ହୋତି, ତଙ୍ଖଣଧୋତପରିସୁଦ୍ଧେନ ଉତୁଫରଣଂ ବଲୱଂ ହୋତି । ଇମିସ୍ସା ହି ଉପମାୟ ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ କରଜକାୟୋ । ଉତୁଫରଣଂ ୱିୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ସୁନ୍ହାତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱତ୍ଥଂ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସରୀରତୋ ଉତୁ ସବ୍ବମେୱ ୱତ୍ଥଂ ଫରତି, ନ କୋଚି ୱତ୍ଥସ୍ସ ଅଫୁଟୋକାସୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖେନ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରଜକାୟସ୍ସ ନ କୋଚି ଓକାସୋ ଅଫୁଟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତମେୱ ୱା ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ଉତୁଫରଣଂ ୱିୟ । ୟଥା ହି କତ୍ଥଚି ଓଦାତୱତ୍ଥେ କାୟଂ ଅପ୍ଫୁସନ୍ତେପି ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନ ଉତୁନା ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ କାୟୋ ଫୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମୁଟ୍ଠିତେନ ସୁଖୁମରୂପେନ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ କରଜକାୟୋ ଫୁଟୋ ହୋତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୪୩୧. ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଉପମାୟଂ ତଂଦିୱସଂ କତକିରିୟା ପାକଟା ହୋତୀତି ତଂଦିୱସଂ ଗତଗାମତ୍ତୟମେୱ ଗହିତଂ । ତତ୍ଥ ଗାମତ୍ତୟଂ ଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଲାଭୀ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତୟୋ ଗାମା ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତୀସୁ ଗାମେସୁ ତଂଦିୱସଂ କତକିରିୟାୟ ଆୱିଭାୱୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବେନିୱାସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ କତକିରିୟାୟ ଆୱିଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୪୩୨. ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଉପମାୟଂ ଦ୍ୱେ ଅଗାରାତି ଦ୍ୱେ ଘରା । ସଦ୍ୱାରାତି ସମ୍ମୁଖଦ୍ୱାରା । ଅନୁଚଙ୍କମନ୍ତେତି ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତେ । ଅନୁୱିଚରନ୍ତେତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତେ, ଇତୋ ପନ ଗେହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏତଂ ଗେହଂ, ଏତସ୍ମା ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଇମଂ ଗେହଂ ପୱିସନୱସେନପି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଅଗାରା ସଦ୍ୱାରା ୱିୟ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ, ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଲାଭୀ, ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗେହାନଂ ଅନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ଦ୍ୱେ ଅଗାରେ ପୱିସନକନିକ୍ଖମନକପୁରିସାନଂ ପାକଟକାଲୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଲାଭିନୋ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଚୱନକଉପପଜ୍ଜନକସତ୍ତାନଂ ପାକଟକାଲୋ । କିଂ ପନ ତେ ଞାଣସ୍ସ ପାକଟା, ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ? ଞାଣସ୍ସ । ତସ୍ସ ପାକଟତ୍ତା ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପାକଟାୟେୱାତି ।
୪୩୩. ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଉପମାୟଂ ପବ୍ବତସଙ୍ଖେପେତି ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ । ଅନାୱିଲୋତି ନିକ୍କଦ୍ଦମୋ । ସିପ୍ପିୟୋ ଚ ସମ୍ବୁକା ଚ ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକଂ। ସକ୍ଖରା ଚ କଥଲା ଚ ସକ୍ଖରକଥଲଂ। ମଚ୍ଛାନଂ ଗୁମ୍ବା ଘଟାତି ମଚ୍ଛଗୁମ୍ବଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତମ୍ପି ଚରନ୍ତମ୍ପୀତି ଏତ୍ଥ ସକ୍ଖରକଥଲଂ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ, ଇତରାନି ଚରନ୍ତିପି ତିଟ୍ଠନ୍ତିପି । ୟଥା ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଠିତାସୁପି ନିସିନ୍ନାସୁପି ୱିଜ୍ଜମାନାସୁପି, ‘‘ଏତା ଗାୱୋ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ଚରନ୍ତିୟୋ ଉପାଦାୟ ଇତରାପି ଚରନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତମେୱ ସକ୍ଖରକଥଲଂ ଉପାଦାୟ ଇତରମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ଚରନ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ସକ୍ଖରକଥଲମ୍ପି ଚରନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ତୀରେ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ସିପ୍ପିସମ୍ବୁକାଦୀନଂ ୱିଭୂତକାଲୋ ୱିୟ ଆସୱାନଂ ଖୟାୟ ଚିତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ୱିଭୂତକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୪୩୪. ଇଦାନି ସତ୍ତହାକାରେହି ସଲିଙ୍ଗତୋ ସଗୁଣତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମଣୋ ଇତିପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମଣୋହୋତୀତିଆଦୀସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋ ହୋତି । ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି । ନ୍ହାତକିଲେସତ୍ତା ନ୍ହାତକୋ ହୋତି, ଧୋତକିଲେସତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେହି ୱେଦେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ ହୋତି, ୱିଦିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱ ୱିଦିତାସ୍ସ ହୋନ୍ତୀତିଆଦିମାହ । କିଲେସାନଂ ସୁତତ୍ତା ସୋତ୍ତିୟୋ ହୋତି, ନିସ୍ସୁତତ୍ତା ଅପହତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସାନଂ ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ ହୋତି, ହତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେହି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ ହୋତି, ଦୂରୀଭୂତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଚୂଳଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୩୫.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ଦେସନାକାରଣଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ସମଣସାମୀଚିପ୍ପଟିପଦାତି ସମଣାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ସମଣାନଂ ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିପଦା ।
୪୩୬.ସମଣମଲାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏତେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ସମଣେ ମଲିନେ କରୋନ୍ତି ମଲଗ୍ଗହିତେ, ତସ୍ମା ‘‘ସମଣମଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେହି ସମଣା ଦୁସ୍ସନ୍ତି, ପଦୁସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମଣଦୋସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣେ କସଟେ ନିରୋଜେ କରୋନ୍ତି ମିଲାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ସମଣକସଟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆପାୟିକାନଂ ଠାନାନନ୍ତି ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାପକାନଂ କାରଣାନଂ । ଦୁଗ୍ଗତିୱେଦନିୟାନନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିୟଂ ୱିପାକୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ମତଜଂ ନାମାତି ମନୁସ୍ସା ତିଖିଣଂ ଅୟଂ ଅୟେନ ସୁଘଂସିତ୍ୱା ତଂ ଅୟଚୁଣ୍ଣଂ ମଂସେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା କୋଞ୍ଚସକୁଣେ ଖାଦାପେନ୍ତି । ତେ ଉଚ୍ଚାରଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ମରନ୍ତି । ନୋ ଚେ ମରନ୍ତି, ପହରିତ୍ୱା ମାରେନ୍ତି । ଅଥ ତେସଂ କୁଚ୍ଛିଂ ଫାଲେତ୍ୱା ନଂ ଉଦକେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ ଗହେତ୍ୱା ମଂସେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଖାଦାପେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତ ୱାରେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ଗହିତେନ ଅୟଚୁଣ୍ଣେନ ଆୱୁଧଂ କରୋନ୍ତି । ସୁସିକ୍ଖିତା ଚ ନଂ ଅୟକାରା ବହୁହତ୍ଥକମ୍ମମୂଲଂ ଲଭିତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ତଂ ମତସକୁଣତୋ ଜାତତ୍ତା ‘‘ମତଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତିତିଖିଣଂ ହୋତି । ପୀତନିସିତନ୍ତି ଉଦକପୀତଞ୍ଚେୱ ସିଲାୟ ଚ ସୁନିଘଂସିତଂ । ସଙ୍ଘାଟିୟାତି କୋସିୟା । ସମ୍ପାରୁତନ୍ତି ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ । ସମ୍ପଲିୱେଠିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ୱେଠିତଂ ।
୪୩୭.ରଜୋଜଲ୍ଲିକସ୍ସାତି ରଜୋଜଲ୍ଲଧାରିନୋ । ଉଦକୋରୋହକସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଦକଂ ଓରୋହନ୍ତସ୍ସ । ରୁକ୍ଖମୂଲିକସ୍ସାତି ରୁକ୍ଖମୂଲୱାସିନୋ । ଅବ୍ଭୋକାସିକସ୍ସାତି ଅବ୍ଭୋକାସୱାସିନୋ । ଉବ୍ଭଟ୍ଠକସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଂ ଠିତକସ୍ସ । ପରିୟାୟଭତ୍ତିକସ୍ସାତି ମାସୱାରେନ ୱା ଅଡ୍ଢମାସୱାରେନ ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ସବ୍ବମେତଂ ବାହିରସମୟେନେୱ କଥିତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ସାସନେ ଚୀୱରଧରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଘାଟିକୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ରଜୋଜଲ୍ଲଧାରଣାଦିୱତାନି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ନତ୍ଥିୟେୱ । ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୱଚନମେୱ ନାମଂ, ନ ମନ୍ତାତି । ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ, ଅବ୍ଭୋକାସିକୋତି ଏତ୍ତକଂୟେୱ ପନ ଲବ୍ଭତି । ତମ୍ପି ବାହିରସମୟେନେୱ କଥିତଂ । ଜାତମେୱନନ୍ତି ତଂଦିୱସେ ଜାତମତ୍ତଂୟେୱ ନଂ । ସଙ୍ଘାଟିକଂ କରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସଙ୍ଘାଟିକଂ ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଚ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ସଙ୍ଘାଟିକଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
୪୩୮.ୱିସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ପସ୍ସତି । ୱିସୁଦ୍ଧୋତି ପନ ନ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତୀତି ତୁଟ୍ଠାକାରୋ ଜାୟତି । ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତୀତି ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭୟମାନା ପୀତି ଜାୟତି । ପୀତିମନସ୍ସ କାୟୋତି ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନାମକାୟୋ । ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ୱିଗତଦରଥୋ ହୋତି । ସୁଖଂ ୱେଦେତୀତି କାୟିକମ୍ପି ଚେତସିକମ୍ପି ସୁଖଂ ୱେଦିୟତି । ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତୀତି ଇମିନା ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖେନ ସୁଖିତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସମାଧିୟତି, ଅପ୍ପନାପତ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତି । ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସାତି ହେଟ୍ଠା କିଲେସୱସେନ ଆରଦ୍ଧା ଦେସନା ପବ୍ବତେ ୱୁଟ୍ଠୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ ନଦିଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନଂ ଓତିଣ୍ଣା । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୋକ୍ଖରଣୀତି ମହାସୀହନାଦସୁତ୍ତେ ମଗ୍ଗୋ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ଉପମିତୋ, ଇଧ ସାସନଂ ଉପମିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ସମିତତ୍ତା ପରମତ୍ଥସମଣୋ ହୋତୀତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳଅସ୍ସପୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୂଳୟମକୱଗ୍ଗୋ
୧. ସାଲେୟ୍ୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୩୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସାଲେୟ୍ୟକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୋସଲେସୂତି କୋସଲା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା । ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେ । ପୋରାଣା ପନାହୁ – ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ମହାପନାଦଂ ରାଜକୁମାରଂ ନାନାନାଟକାନି ଦିସ୍ୱା ସିତମତ୍ତମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆହ – ‘‘ୟୋ ମମ ପୁତ୍ତଂ ହସାପେତି, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେନ ନଂ ଅଲଙ୍କରୋମୀ’’ତି । ତତୋ ନଙ୍ଗଲାନିପି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହାଜନକାୟେ ସନ୍ନିପତିତେ ମନୁସ୍ସା ସାତିରେକାନି ସତ୍ତୱସ୍ସାନି ନାନାକୀଳିକାୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନଂ ହସାପେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱନଟଂ ପେସେସି । ସୋ ଦିବ୍ବନାଟକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହସାପେସି । ଅଥ ତେ ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନୋକାସାଭିମୁଖା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେ ପଟିପଥେ ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜାଦୟୋ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତା, ‘‘କଚ୍ଚି, ଭୋ, କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି, ଭୋ, କୁସଲ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତସ୍ମା ତଂ ‘‘କୁସଲଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ସୋ ପଦେସୋ କୋସଲାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଅତୁରିତଚାରିକଂ ଚରମାନୋ । ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ସତସହସ୍ସଂ ୱାତି ଏୱଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନେନ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସମୋସରଣଗାମୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଗଗାମୋପି । ଇଧ ସମୋସରଣଗାମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଦୱସରୀତି ତଂ ଅୱସରି, ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହାରୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟାମିତୋ; ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଏକୋ ୱନସଣ୍ଡୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସତ୍ଥା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସୋସୁନ୍ତି ସୁଣିଂସୁ ଉପଲଭିଂସୁ । ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଜାନିଂସୁ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ୱା ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ଅସ୍ସୋସୁଂୟେୱ, ନ ନେସଂ କୋଚି ସୱନନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଦପୂରଣେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱ ।
ଇଦାନି ୟମତ୍ଥଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ତଂ ପକାସେତୁଂ ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭୋତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପନମତ୍ତଂ । ଗୋତମୋତି ଭଗୱତୋ ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିଦୀପନଂ । ତସ୍ମା ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋତି ଏତ୍ଥ ସମଣୋ କିର, ଭୋ, ଗୋତମଗୋତ୍ତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱଦୀପନଂ । କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ ତଂ କୁଲଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ତଂ ଖୋ ପନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣୋତି କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ, ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିୟେୱ, ଥୁତିଘୋସୋ ୱା । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋ । କିନ୍ତି ? ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ – ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି । ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା, ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବାନେୱ ଏତାନି ପଦାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ତତୋ ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ସାଧୁ ଖୋ ପନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନ; ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତନ୍ତି ୟଥାରୂପୋ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଏୱରୂପାନଂ ଅନେକେହିପି କପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସେହି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖିତ୍ତେହି ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନରତନପଟିମଣ୍ଡିତେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ୍ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱରେହି ସମାକିଣ୍ଣମନୋରମସରୀରାନଂ ଅତପ୍ପକଦସ୍ସନାନଂ ଅତିମଧୁରଧମ୍ମନିଗ୍ଘୋସାନଂ, ୟଥାଭୂତଗୁଣାଧିଗମେନ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋତି ଲଦ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ଅରହତଂ । ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ପସାଦସୋମ୍ମାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଏକଂ ପଦମ୍ପି ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମ, ସାଧୁତରଂୟେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା ।
ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ପହାୟ ତୁଟ୍ଠମାନସା ଆଗମଂସୁ । ଏତଦୱୋଚୁନ୍ତି ଦୁୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛା ଅନଗାରିକପୁଚ୍ଛା ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲଂ, କିଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛା ଆଗତା । ‘‘ଇମେ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅନଗାରିକପୁଚ୍ଛା । ଇମେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ଏତଂ, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚୁଂ । ତେସଂ ଭଗୱା ୟଥା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ, ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ତାୱ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟାହେତୁ ଖୋ ଗହପତୟୋତିଆଦିମାହ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ୟଥା ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ? ପଣ୍ଡିତମାନିକା ହି ତେ; ଆଦିତୋୱ ମାତିକଂ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟଥା ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରିତେ, ଦେସନଂ ଉତ୍ତାନିକାତି ମଞ୍ଞନ୍ତା ଅୱଜାନନ୍ତି, ମୟମ୍ପି କଥେନ୍ତା ଏୱମେୱ କଥେୟ୍ୟାମାତି ୱତ୍ତାରୋ ଭୱନ୍ତି । ତେନ ନେସଂ ଭଗୱା ୟଥା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ, ଏୱଂ ସଂଖିତ୍ତେନେୱ ତାୱ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତତୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେହି ୱିତ୍ଥାରଦେସନଂ ୟାଚିତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦେସେତୁଂ, ତେନ ହି ଗହପତୟୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନ ହୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟସ୍ମା ମଂ ତୁମ୍ହେ ୟାଚଥ, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୪୦.ତିୱିଧନ୍ତି ତୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି । କାୟେନାତି କାୟଦ୍ୱାରେନ । ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟାତି ଅଧମ୍ମଚରିୟସଙ୍ଖାତା ୱିସମଚରିୟା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ, ଅଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟା ଅଧମ୍ମଚରିୟା, ଅଧମ୍ମକରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସମା ଚରିୟା, ୱିସମସ୍ସ ୱା କମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟାତି ୱିସମଚରିୟା । ଅଧମ୍ମଚରିୟା ଚ ସା ୱିସମଚରିୟା ଚାତି ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟା । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବେସୁ କଣ୍ହସୁକ୍କପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଲୁଦ୍ଦୋତି କକ୍ଖଳୋ । ଦାରୁଣୋତି ସାହସିକୋ । ଲୋହିତପାଣୀତି ପରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତସ୍ସ ପାଣୀ ଲୋହିତେନ ଲିପ୍ପନ୍ତି । ସଚେପି ନ ଲିପ୍ପନ୍ତି, ତଥାୱିଧୋ ଲୋହିତପାଣୀତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ହତପ୍ପହତେ ନିୱିଟ୍ଠୋତି ହତେ ଚ ପରସ୍ସ ପହାରଦାନେ, ପହତେ ଚ ପରମାରଣେ ନିୱିଟ୍ଠୋ । ଅଦୟାପନ୍ନୋତି ନିକ୍କରୁଣତଂ ଆପନ୍ନୋ ।
ୟଂ ତଂ ପରସ୍ସାତି ୟଂ ତଂ ପରସ୍ସ ସନ୍ତକଂ । ପରୱିତ୍ତୂପକରଣନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପରସ୍ସ ୱିତ୍ତୂପକରଣଂ ତୁଟ୍ଠିଜନନଂ ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡକଂ । ଗାମଗତଂ ୱାତି ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱା ଠପିତଂ । ଅରଞ୍ଞଗତଂ ୱାତି ଅରଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖଗ୍ଗପବ୍ବତମତ୍ଥକାଦୀସୁ ୱା ଠପିତଂ । ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ତେହି ପରେହି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଅଦିନ୍ନଂ । ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଥେନୋତି ଚୋରୋ । ଥେନସ୍ସ ଭାୱୋ ଥେୟ୍ୟଂ, ଅୱହରଣଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଙ୍ଖା ସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, କୋଟ୍ଠାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଥେୟ୍ୟଞ୍ଚ ତଂ ସଙ୍ଖାତଞ୍ଚାତି ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଏକୋ ଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ। କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ତସ୍ମା ଥେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେନାତି ଅତ୍ଥତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ମାତୁରକ୍ଖିତାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ପିତରି ନଟ୍ଠେ ୱା ମତେ ୱା ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀହି ପଟିଜଗ୍ଗମାନା, ୱୟପତ୍ତଂ କୁଲଘରେ ଦସ୍ସାମୀତି ମାତା ରକ୍ଖତି, ଅୟଂ ମାତୁରକ୍ଖିତା ନାମ । ଏତେନୁପାୟେନ ପିତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋପି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଭାଗକୁଲାନି ପନ କୁଚ୍ଛିଗତେସୁପି ଗବ୍ଭେସୁ କତିକଂ କରୋନ୍ତି – ‘‘ସଚେ ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତୁୟ୍ହଂ ଧୀତା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସ୍ସେୱ ହୋତୂ’’ତି । ଏୱଂ ଗବ୍ଭେପି ପରିଗ୍ଗହିତା ସସ୍ସାମିକା ନାମ । ‘‘ୟୋ ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ ଇତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଏତ୍ତକୋ ଦଣ୍ଡୋ’’ତି ଏୱଂ ଗାମଂ ୱା ଗେହଂ ୱା ୱୀଥିଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଠପିତଦଣ୍ଡା, ପନ ସପରିଦଣ୍ଡା ନାମ । ଅନ୍ତମସୋ ମାଲାଗୁଣପରିକ୍ଖିତ୍ତାପୀତି ୟା ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ, ‘‘ଏସା ମେ ଭରିୟା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସା ଉପରି କେନଚି ମାଲାଗୁଣଂ ଖିପନ୍ତେନ ମାଲାଗୁଣମତ୍ତେନାପି ପରିକ୍ଖିତ୍ତା ହୋତି । ତଥାରୂପାସୁ ଚାରିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜିତା ହୋତୀତି ଏୱରୂପାସୁ ଇତ୍ଥୀସୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତମିଚ୍ଛାଚାରଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱୀତିକ୍କମଂ କତ୍ତା ହୋତି ।
ସଭାଗତୋତି ସଭାୟଂ ଠିତୋ । ପରିସାଗତୋତି ପରିସାୟଂ ଠିତୋ । ଞାତିମଜ୍ଝଗତୋତି ଦାୟାଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ପୂଗମଜ୍ଝଗତୋତି ସେନୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ରାଜକୁଲମଜ୍ଝଗତୋତି ରାଜକୁଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ମହାୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତୋ। ଅଭିନୀତୋତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ନୀତୋ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଏହମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଆଲପନମେତଂ । ଅତ୍ତହେତୁ ୱା ପରହେତୁ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦିହେତୁ ୱା ଧନହେତୁ ୱା । ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆମିସନ୍ତି ଲାଭୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ । ଅନ୍ତମସୋ ତିତ୍ତିରୱଟ୍ଟକସପ୍ପିପିଣ୍ଡନୱନୀତପିଣ୍ଡାଦିମତ୍ତକସ୍ସପି ଲଞ୍ଜସ୍ସ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସିତା ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ତା ହୋତି ।
ଇମେସଂଭେଦାୟାତି ୟେସଂ ଇତୋତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ ହୋତି, ତେସଂ ଭେଦାୟ । ଅମୂସଂ ଭେଦାୟାତି ୟେସଂ ଅମୁତ୍ରାତି ୱୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ ହୋତି, ତେସଂ ଭେଦାୟ । ଇତି ସମଗ୍ଗାନଂ ୱା ଭେଦକାତି ଏୱଂ ସମଗ୍ଗାନଂ ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସହାୟକାନଂ ଭେଦଂ କତ୍ତା । ଭିନ୍ନାନଂ ୱା ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ତୟା, ତଂ ପଜହନ୍ତେନ କତିପାହେନେୱ ତେ ମହନ୍ତଂ ଅନତ୍ଥଂ କରେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଭିନ୍ନାନଂ ପୁନ ଅସଂସନ୍ଦନାୟ ଅନୁପ୍ପଦାତା ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତା କାରଣଂ ଦସ୍ସେତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଗ୍ଗୋ ଆରାମୋ ଅଭିରତିଟ୍ଠାନମସ୍ସାତି ୱଗ୍ଗାରାମୋ । ୱଗ୍ଗରତୋତି ୱଗ୍ଗେସୁ ରତୋ । ୱଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ନନ୍ଦତୀତି ୱଗ୍ଗନନ୍ଦୀ । ୱଗ୍ଗକରଣିଂ ୱାଚନ୍ତି ୟା ୱାଚା ସମଗ୍ଗେପି ସତ୍ତେ ୱଗ୍ଗେ କରୋତି ଭିନ୍ଦତି, ତଂ କଲହକାରଣଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା ହୋତି ।
ଅଣ୍ଡକାତି ୟଥା ସଦୋସେ ରୁକ୍ଖେ ଅଣ୍ଡକାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଏୱଂ ସଦୋସତାୟ ଖୁଂସନାୱମ୍ଭନାଦିୱଚନେହି ଅଣ୍ଡକା ଜାତା । କକ୍କସାତି ପୂତିକା । ୟଥା ନାମ ପୂତିକରୁକ୍ଖୋ କକ୍କସୋ ହୋତି ପଗ୍ଘରିତଚୁଣ୍ଣୋ, ଏୱଂ କକ୍କସା ହୋତି, ସୋତଂ ଘଂସମାନା ୱିୟ ପୱିସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କକ୍କସା’’ତି । ପରକଟୁକାତି ପରେସଂ କଟୁକା ଅମନାପା ଦୋସଜନନୀ । ପରାଭିସଜ୍ଜନୀତି କୁଟିଲକଣ୍ଟକସାଖା ୱିୟ ମମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପରେସଂ ଅଭିସଜ୍ଜନୀ ଗନ୍ତୁକାମାନମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଲଗ୍ଗନକାରୀ । କୋଧସାମନ୍ତାତି କୋଧସ୍ସ ଆସନ୍ନା । ଅସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାତି ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ୱା ଉପଚାରସମାଧିସ୍ସ ୱା ଅସଂୱତ୍ତନିକା । ଇତି ସବ୍ବାନେୱ ତାନି ସଦୋସୱାଚାୟ ୱେୱଚନାନି ।
ଅକାଲୱାଦୀତି ଅକାଲେନ ୱତ୍ତା । ଅଭୂତୱାଦୀତି ୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତା । ଅନତ୍ଥୱାଦୀତି ଅକାରଣନିସ୍ସିତଂ ୱତ୍ତା । ଅଧମ୍ମୱାଦୀତି ଅସଭାୱଂ ୱତ୍ତା। ଅୱିନୟୱାଦୀତି ଅସଂୱରୱିନୟପଟିସଂୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତା । ଅନିଧାନୱତି ୱାଚନ୍ତି ହଦୟମଞ୍ଜୂସାୟଂ ନିଧେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା ହୋତି । ଅକାଲେନାତି ୱତ୍ତବ୍ବକାଲସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଅୟୁତ୍ତକାଲେ ୱତ୍ତା ହୋତି । ଅନପଦେସନ୍ତି ସୁତ୍ତାପଦେସୱିରହିତଂ । ଅପରିୟନ୍ତୱତିନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ, ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପଲବ୍ଭଂ ୱା ଉପମଂ ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ବାହିରକଥଂୟେୱ କଥେତି । ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତମେୱ ହୋତି । ‘‘ସୁତ୍ତଂ ନୁ ଖୋ କଥେତି ଜାତକଂ ନୁ ଖୋ, ନସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ୱା କୋଟିଂ ୱା ପସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟଥା ୱଟରୁକ୍ଖସାଖାନଂ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପାରୋହା ଓତରନ୍ତି, ଓତିଣ୍ଣୋତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନେ ସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ। ଏୱଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନମ୍ପି ୟୋଜନମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟେୱ, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ପନ ମୂଲରୁକ୍ଖୋ ୱିନସ୍ସତି, ପୱେଣିଜାତକାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଏୱମୟମ୍ପି ନିଗ୍ରୋଧଧମ୍ମକଥିକୋ ନାମ ହୋତି; ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତମେୱ କତ୍ୱା ପସ୍ସେନେୱ ପରିହରନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋ ପନ ବହୁମ୍ପି ଭଣନ୍ତୋ ଏତଦତ୍ଥମିଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଆହରିତ୍ୱା ଜାନାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ନ ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ ।
ଅଭିଜ୍ଝାତା ହୋତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଓଲୋକେତା ହୋତି । ଅହୋ ୱତାତି ପତ୍ଥନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଓଲୋକିତମତ୍ତକେନ ଚେତ୍ଥ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ନ ହୋତି । ୟଦା ପନ, ‘‘ଅହୋ ୱତିଦଂ ମମ ସନ୍ତକଂ ଅସ୍ସ, ଅହମେତ୍ଥ ୱସଂ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମେତି, ତଦା କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ଅୟମିଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ୱିପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପୂତିଭୂତଚିତ୍ତୋ । ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋତି ଦୋସେନ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋ । ହଞ୍ଞନ୍ତୂତି ଘାତିୟନ୍ତୂ । ୱଜ୍ଝନ୍ତୂତି ୱଧଂ ପାପୁଣନ୍ତୁ । ମା ୱା ଅହେସୁନ୍ତି କିଞ୍ଚିପି ମା ଅହେସୁଂ । ଇଧାପି କୋପମତ୍ତକେନ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ନ ହୋତି । ହଞ୍ଞନ୍ତୂତିଆଦିଚିନ୍ତନେନେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋତି ଅକୁସଲଦସ୍ସନୋ । ୱିପରୀତଦସ୍ସନୋତି ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଦସ୍ସନୋ । ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାୟାଗୋ । ହୁତନ୍ତି ପହେଣକସକ୍କାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତମ୍ପି ଉଭୟଂ ଫଲାଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୁକତଦୁକ୍କଟାନନ୍ତି ସୁକତଦୁକ୍କଟାନଂ, କୁସଲାକୁସଲାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ୟଂ ଫଲନ୍ତି ୱା ୱିପାକୋତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ନତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋତି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋତି ଇଧ ଲୋକେ ଠିତସ୍ସପି ପରଲୋକୋ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନତ୍ଥି ମାତା ନତ୍ଥି ପିତାତି ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀନଂ ଫଲାଭାୱୱସେନ ୱଦତି । ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକାତି ଚୱିତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେନ୍ତୀତି ୟେ ଇମଞ୍ଚ ଲୋକଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ପୱେଦେନ୍ତି, ତେ ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭାୱଂ ଦୀପେତି, ଏତ୍ତାୱତା ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି କଥିତା ହୋତି ।
୪୪୧.ପାଣାତିପାତଂପହାୟାତିଆଦୟୋ ସତ୍ତ କମ୍ମପଥା ଚୂଳହତ୍ଥିପଦେ ୱିତ୍ଥାରିତା । ଅନଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ ।
୪୪୨.ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟନ୍ତି ସହଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାନଂ ଦେୱାନନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିଦେୱାନଂ । ଆଭାନଂ ଦେୱାନନ୍ତି ଆଭା ନାମ ୱିସୁଂ ନତ୍ଥି, ପରିତ୍ତାଭଅପ୍ପମାଣାଭଆଭସ୍ସରାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପରିତ୍ତାଭାନନ୍ତିଆଦି ପନ ଏକତୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ଭେଦତୋ ଗହଣଂ । ପରିତ୍ତସୁଭାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଭଗୱା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।
ଇଧ ଠତ୍ୱା ପନ ଦେୱଲୋକା ସମାନେତବ୍ବା । ତିସ୍ସନ୍ନଂ ତାୱ ଝାନଭୂମୀନଂ ୱସେନ ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା, ପଞ୍ଚ ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଚତୂହି ଆରୂପେହି ସଦ୍ଧିଂ ନୱାତି ଅଟ୍ଠାରସ, ୱେହପ୍ଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତି, ତେ ଅସଞ୍ଞଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୀସତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଛହି କାମାୱଚରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛବ୍ବୀସତି ଦେୱଲୋକା ନାମ । ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଭଗୱତା ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥେହି ନିବ୍ବତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ।
ତତ୍ଥ ଛସୁ ତାୱ କାମାୱଚରେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ୱିପାକେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି । ଉପରିଦେୱଲୋକାନଂ ପନ ଇମେ କମ୍ମପଥା ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ କଥିତା। ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ହି ସୀଲଂ, ସୀଲୱତୋ ଚ କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଇଜ୍ଝତୀତି । ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି; ଦୁତିୟାଦୀନି ଭାୱେତ୍ୱା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଭୂମିଆଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି; ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି; ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଅରୂପେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି; ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଅସଞ୍ଞଭୱୋ ପନ ବାହିରକାନଂ ତାପସପରିବ୍ବାଜକାନଂ ଆଚିଣ୍ଣୋତି ଇଧ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ସାଲେୟ୍ୟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ୱେରଞ୍ଜକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୪୪.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱେରଞ୍ଜକାତି ୱେରଞ୍ଜୱାସିନୋ । କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନାତି କେନଚିଦେୱ ଅନିୟମିତକିଚ୍ଚେନ । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଞ୍ହି ଇଧ ଅଧମ୍ମଚାରୀ ୱିସମଚାରୀତି ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନା ଦେସନା କତା । ପୁରିମସୁତ୍ତେ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ତାଦିସମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱେରଞ୍ଜକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୪୯.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ସଗାରୱସପ୍ପତିସ୍ସୱଚନମେତଂ । ମହାକୋଟ୍ଠିକୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଦୁଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପ୍ପଞ୍ଞୋ ନିପ୍ପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋତି କାରଣପରିଚ୍ଛେଦପୁଚ୍ଛା, କିତ୍ତକେନ ନୁ ଖୋ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା, ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା, ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା, ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା, କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି । ତାସମିଦଂ ନାନାକରଣଂ –
କତମା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା? ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଅଞ୍ଞାତଂ ହୋତି ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅତୁଲିତଂ ଅତୀରିତଂ ଅୱିଭୂତଂ ଅୱିଭାୱିତଂ, ତସ୍ସ ଞାଣାୟ ଦସ୍ସନାୟ ତୁଲନାୟ ତୀରଣାୟ ୱିଭୂତାୟ ୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ।
କତମା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା? ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଞାତଂ ହୋତି ଦିଟ୍ଠଂ ତୁଲିତଂ ତୀରିତଂ ୱିଭୂତଂ ୱିଭାୱିତଂ, ଅଞ୍ଞେହି ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ।
କତମା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା? ପକତିୟା ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦୋ ହୋତି ୱିମତିପକ୍ଖନ୍ଦୋ, ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋ, ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି, ସୋ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା (ମହାନି॰ ୧୫୦; ଚୂଳନି॰ ପୁଣ୍ଣକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୨) ।
‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ? ଅନିଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୧) ଏୱରୂପା ଅନୁମତିଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାକାଲେ ପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା ନାମ ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନା, କତମେ ଚତ୍ତାରୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୯୦) ଏୱରୂପା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସୟମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୟମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁକାମସ୍ସ ପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ନାମ । ତାସୁ ଇଧ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ଅଧିପ୍ପେତା ।
ଥେରୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟମେୱ ପଞ୍ହଂ ସମୁଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପଞ୍ହଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂୟେୱ ସକ୍କୋତି ନ ନିଚ୍ଛେତୁଂ; ଏକଚ୍ଚୋ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ସକ୍କୋତି ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁଂ; ଏକଚ୍ଚୋ ଉଭୟମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି; ଏକଚ୍ଚୋ ଉଭୟମ୍ପି ସକ୍କୋତି । ତେସୁ ଥେରୋ ଉଭୟମ୍ପି ସକ୍କୋତିୟେୱ । କସ୍ମା ? ମହାପଞ୍ଞତାୟ । ମହାପଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ହି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ, ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରୋ, ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ, କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ, ଅୟମେୱ ଆୟସ୍ମାତି ସମ୍ବହୁଲା ଥେରା ୱିସେସଟ୍ଠାନଂ ଅଧିଗତା । ନ ହି ସକ୍କା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିତୁଂ, ମହାପଞ୍ଞେନ ପନ ସକ୍କାତି ମହାପଞ୍ଞତାୟ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ତଂ ଠାନଂ ଅଧିଗତୋ । ପଞ୍ଞାୟ ହି ଥେରେନ ସଦିସୋ ନତ୍ଥି । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୯) ।
ତଥା ନ ସକ୍କା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଭଗୱତା ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସମାନେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜେତୁଂ, ମହାପଞ୍ଞେନ ପନ ସକ୍କାତି ମହାପଞ୍ଞତାୟ ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରୋ ତତ୍ଥ ପଟିବଲୋ ଜାତୋ, ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାକଚ୍ଚାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭) ।
ତଥା ନ ସକ୍କା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଧମ୍ମକଥଂ କଥେନ୍ତେନ ଦସ କଥାୱତ୍ଥୂନି ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱିଭଜନ୍ତେନ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତୁଂ, ମହାପଞ୍ଞେନ ପନ ସକ୍କାତି ମହାପଞ୍ଞତାୟ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଅଲଙ୍କତଧମ୍ମାସନେ ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଲୀଳାୟନ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଂ କଥେସି । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପୁଣ୍ଣୋ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୬) ।
ତଥା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ଅନୁକ୍କମିତ୍ୱା ୟଟ୍ଠିକୋଟିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ, ଏକପଦିକଂ ଦଣ୍ଡକସେତୁଂ ଆରୁଳ୍ହୋ ୱିୟ ଚ ଗଚ୍ଛତି । ମହାପଞ୍ଞୋ ପନ ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପମା ଚ କାରଣାନି ଚ ଆହରିତ୍ୱା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠୁପରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ କଥେସି । ମହାପଞ୍ଞତାୟ ପନ କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଚତୁପ୍ପଦିକଂ ଗାଥଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପମା ଚ କାରଣାନି ଚ ଆହରିତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେନ୍ତୋ ଜାତସ୍ସରେ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି କୁସୁମାନି ଫୁଲ୍ଲାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ୱଟ୍ଟିସହସ୍ସଂ ତେଲପଦୀପଂ ଜାଲେନ୍ତୋ ୱିୟ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ କଥେସି । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତକଥିକାନଂ ୟଦିଦଂ କୁମାରକସ୍ସପୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୭) ।
ତଥା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚତୂହି ମାସେହି ଚତୁପ୍ପଦିକମ୍ପି ଗାଥଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ମହାପଞ୍ଞୋ ପନ ଏକପଦେ ଠତ୍ୱା ପଦସତମ୍ପି ପଦସହସ୍ସମ୍ପି ଗଣ୍ହାତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ମହାପଞ୍ଞତାୟ ଏକପଦୁଦ୍ଧାରେ ଠତ୍ୱା ସକିଂୟେୱ ସୁତ୍ୱା ପୁନ ଅପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଟ୍ଠି ପଦସହସ୍ସାନି ପନ୍ନରସ ଗାଥାସହସ୍ସାନି ୱଲ୍ଲିୟା ପୁପ୍ଫାନି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଗହିତଗହିତଂ ପାସାଣେ ଖତଲେଖା ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣଘଟେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ଚ ଗହିତାକାରେନେୱ ତିଟ୍ଠତି । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗତିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ବହୁସ୍ସୁତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ।
ନ ହି ସକ୍କା ୟାୟ ୱା ତାୟ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିତୁଂ । ମହାପଞ୍ଞେନ ପନ ସକ୍କାତି ମହାପଞ୍ଞତାୟ ମହାକୋଟ୍ଠିତତ୍ଥେରୋ ଅଧିଗମପରିପୁଚ୍ଛାସୱନପୁବ୍ବୟୋଗାନଂ ୱସେନ ଅନନ୍ତନୟୁସ୍ସଦଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଂ ପତ୍ତୋ । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାକୋଟ୍ଠିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୮) ।
ଇତି ଥେରୋ ମହାପଞ୍ଞତାୟ ପଞ୍ହଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତୁମ୍ପି ନିଚ୍ଛେତୁମ୍ପୀତି ଉଭୟମ୍ପି ସକ୍କୋତି । ସୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟମେୱ ସବ୍ବପଞ୍ହେ ସମୁଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା, ‘‘ସୋଭନା ୱତ ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା, ଜେଟ୍ଠଭାତିକେନ ନଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦିସ୍ସାମି, ତତୋ ଅୟଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଏକମତିୟା ଏକଜ୍ଝାସୟେନ ଚ ଠପିତା ଅତିଗରୁକା ଭୱିସ୍ସତି ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତସଦିସା, ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥିକାନଂ ତିତ୍ଥେ ଠପିତନାୱା ୱିୟ, ମଗ୍ଗଗମନତ୍ଥିକାନଂ ସହସ୍ସୟୁତ୍ତଆଜଞ୍ଞରଥୋ ୱିୟ ବହୁପକାରା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନତ୍ଥଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତାସୁ ଇଧ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ।
ନପ୍ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନପ୍ପଜାନାତି, ତସ୍ମା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନପ୍ପଜାନାତୀତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ନ ପଜାନାତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ଇତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦେତୀତି ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖପଭାୱିକା ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ନ ପଜାନାତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଚ ଇଦଂ ନାମ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ନ ପଜାନାତି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ଅୟଂ ପଟିପଦା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ନ ପଜାନାତୀତି । ଅନନ୍ତରୱାରେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଖେପତୋ ପନେତ୍ଥ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅୟଞ୍ହି ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୱନତୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଜହନ୍ତୋ ନିରୋଧପାପନୋ ମଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ୱଟ୍ଟଂ, ପଚ୍ଛିମାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ, ୱଟ୍ଟେ ଅଭିନିୱେସୋ ହୋତି, ନୋ ୱିୱଟ୍ଟେ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଅଭିନିୱିସମାନୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ଅଭିନିୱିସତି ।
ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାତି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ଓତରିତ୍ୱା, ‘‘ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ରୂପଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତଦାରମ୍ମଣା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମନ୍ତି ଏୱଂ ୟମକତାଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଦ୍ୱେୱ ଇମେ ଧମ୍ମା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତଂ ପନେତଂ ନ ଅହେତୁକଂ ସହେତୁକଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ, କୋ ଚସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟେ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମେ ଚ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି, ତତୋ ଉଦୟୱୟପ୍ପଟିପୀଳନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖା, ଅୱସୱତ୍ତନାକାରେନ ଅନତ୍ତାତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି ।
ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏକପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏକାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ସମୁଦୟଂ ପହାନପଟିୱେଧେନ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି, ସମୁଦୟଂ ପହାନାଭିସମୟେନ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ସୋ ତୀଣି ସଚ୍ଚାନି କିଚ୍ଚତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚସ୍ସ ଖଣେ ଅହଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାମି, ସମୁଦୟଂ ପଜହାମି, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋମି, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେମୀତି ଆଭୋଗସମନ୍ନାହାରମନସିକାରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ନତ୍ଥି । ଏତସ୍ସ ପନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱ ମଗ୍ଗୋ ତୀସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତୋୱ ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ।
ତସ୍ମା ପଞ୍ଞୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ହେଟ୍ଠିମକୋଟିୟା ସୋତାପନ୍ନୋ, ଉପରିମକୋଟିୟା ଖୀଣାସୱୋ ପଞ୍ଞୱାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ୟୋ ପନ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପାଳିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅନୁସନ୍ଧିତୋ ଚ ପୁବ୍ବାପରତୋ ଚ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠୁପରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱସେନ ପରିଗ୍ଗହମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ପଞ୍ଞୱା ନାମ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ନାମାତି ? ୱିଞ୍ଞାଣଚରିତୋ ନାମେସ, ପଞ୍ଞୱାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଥ ୟୋ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅଜ୍ଜ ଅଜ୍ଜେୱ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଚରତି, ଅୟଂ ପଞ୍ଞୱା ନାମ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ନାମାତି ? ଭଜାପିୟମାନୋ ପଞ୍ଞୱାପକ୍ଖଂ ଭଜତି । ସୁତ୍ତେ ପନ ପଟିୱେଧୋୱ କଥିତୋ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ୟେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଏସ ପଞ୍ଞୱା ନାମ ଜାତୋ, ତସ୍ସ ଆଗମନୱିପସ୍ସନା ୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମକାରକଚିତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ସୁଖନ୍ତିପି ୱିଜାନାତୀତି ସୁଖୱେଦନମ୍ପି ୱିଜାନାତି । ଉପରିପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା ଥେରୋ ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟମାନୋ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟାମୀତି ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୦) ନୟେନ ଆଗତୱେଦନାୱସେନ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଂସଟ୍ଠାତି ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣେନ ସଂୟୋଗଟ୍ଠେନ ସଂସଟ୍ଠା, ଉଦାହୁ ୱିସଂସଟ୍ଠାତି ପୁଚ୍ଛତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଥେରୋ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ମିସ୍ସେତ୍ୱା ଭୂମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସମୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ପୁଚ୍ଛତୀତି ନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପନ ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣେନ, ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଟ୍ଠଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଥେରୋପିସ୍ସ ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ସଂସଟ୍ଠାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଚ ଲବ୍ଭା ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇମେସଂ ଲୋକିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱା ୱିନିବ୍ଭୁଜିତ୍ୱାତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା, ଆରମ୍ମଣତୋ ୱା ୱତ୍ଥୁତୋ ୱା ଉପ୍ପାଦତୋ ୱା ନିରୋଧତୋ ୱା ନାନାକରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ତେସଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ୱିସୟୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ପତ୍ୱା ହି ଚିତ୍ତଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପତ୍ୱା ପଞ୍ଞା ।
ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ହି ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ତ୍ୱଂ କତମଂ ପଞ୍ଞଂ ଅଧିଗତୋ, କିଂ ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟ ତତିୟ ଚତୁତ୍ଥ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ନ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । କିଂ ଫସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, କିଂ ୱେଦନୋ, କିଂ ସଞ୍ଞୋ, କିଂ ଚେତନୋତି ନ ଚ ପୁଚ୍ଛତି, ଚିତ୍ତୱସେନ ପନ, ‘‘କିଞ୍ଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩୫) ପୁଚ୍ଛତି । କୁସଲାକୁସଲଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋପି ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧, ୨) ଚ, ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଚ ଏୱଂ ଚିତ୍ତୱସେନେୱ ପଞ୍ଞାପେତି । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ କିଂ ଫସ୍ସୋ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ, କିଂ ୱେଦନୋ, କିଂ ସଞ୍ଞୋ, କିଂ ଚେତନୋତି ନ ପୁଚ୍ଛତି । କତମା ତେ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞା ଅଧିଗତା, କିଂ ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞା, ଉଦାହୁ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୱସେନେୱ ପୁଚ୍ଛତି ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୟୁତ୍ତେପି ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । କତମାନି ପଞ୍ଚ ? ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । କତ୍ଥ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେସୁ ଏତ୍ଥ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କତ୍ଥ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କତ୍ଥ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଏତ୍ଥ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କତ୍ଥ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ଏତ୍ଥ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କତ୍ଥ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ? ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୭୮) । ଏୱଂ ସୱିସୟସ୍ମିଂୟେୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ଧମ୍ମା କଥିତା ।
ୟଥା ହି ଚତ୍ତାରୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତା ରାଜାତି ରାଜପଞ୍ଚମେସୁ ସହାୟେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମାତି ୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣେସୁ ଏକସ୍ସ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗତକାଲେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ, ‘‘ଇମେସଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦେଥ, ଗନ୍ଧମାଲାଲଙ୍କାରାଦୀନି ଦେଥା’’ତି ଗେହେ ୱିଚାରେତି । ଦୁତିୟସ୍ସ ତତିୟସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଗେହଂ ଗତକାଲେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ, ‘‘ଇମେସଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦେଥ, ଗନ୍ଧମାଲାଲଙ୍କାରାଦୀନି ଦେଥା’’ତି ଗେହେ ୱିଚାରେତି । ଅଥ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ରଞ୍ଞୋ ଗେହଂ ଗତକାଲେ କିଞ୍ଚାପି ରାଜା ସବ୍ବତ୍ଥ ଇସ୍ସରୋୱ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଗେହେୟେୱ, ‘‘ଇମେସଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦେଥ, ଗନ୍ଧମାଲାଲଙ୍କାରାଦୀନି ଦେଥା’’ତି ୱିଚାରେତି । ଏୱମେୱଂ ଖୋ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମକେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ତେସୁ ସହାୟେସୁ ଏକତୋ ୱୀଥିଂ ଓତରନ୍ତେସୁ ୱିୟ ଏକାରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁପି ୟଥା ପଠମସ୍ସ ଗେହେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ ୱିଚାରେତି, ଏୱଂ ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି ପତ୍ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ସେସାନି ତଦନ୍ୱୟାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଦୁତିୟସ୍ସ ଗେହେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ ୱିଚାରେତି, ଏୱଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନି ପତ୍ୱା ପଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ସେସାନି ତଦନ୍ୱୟାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ତତିୟସ୍ସ ଗେହେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ ୱିଚାରେତି, ଏୱଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନି ପତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ସେସାନି ତଦନ୍ୱୟାନି ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ଗେହେ ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ଗେହସାମିକୋୱ ୱିଚାରେତି, ଏୱଂ ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ପତ୍ୱା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ସେସାନି ତଦନ୍ୱୟାନି ହୋନ୍ତି । ସବ୍ବପଚ୍ଛା ରଞ୍ଞୋ ଗେହଂ ଗତକାଲେ ପନ ୟଥା ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦନ୍ତି, ରାଜାୱ ଗେହେ ୱିଚାରେତି, ଏୱମେୱ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପତ୍ୱା ପଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ଜେଟ୍ଠକଂ ହୋତି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ସେସାନି ତଦନ୍ୱୟାନି ହୋନ୍ତି ।
ଇତି ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ମହାକୋଟ୍ଠିତତ୍ଥେରୋ ଲୋକିୟଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି; ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ଞଂ ଜେଟ୍ଠକଂ ପଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ତଥେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି ।
ୟଂ ହାୱୁସୋ, ପଜାନାତୀତି ୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମମିଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ପଜାନାତି । ତଂ ୱିଜାନାତୀତି ମଗ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ତଥେୱ ତଂ ୱିଜାନାତି । ୟଂ ୱିଜାନାତୀତି ୟଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନାତି । ତଂ ପଜାନାତୀତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାପି ତଥେୱ ତଂ ପଜାନାତି । ତସ୍ମା ଇମେ ଧମ୍ମାତି ତେନ କାରଣେନ ଇମେ ଧମ୍ମା । ସଂସଟ୍ଠାତି ଏକୁପ୍ପାଦଏକନିରୋଧଏକୱତ୍ଥୁକଏକାରମ୍ମଣତାୟ ସଂସଟ୍ଠା ।
ପଞ୍ଞା ଭାୱେତବ୍ବାତି ଇଦଂ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱେତବ୍ବମେୱ ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ପଞ୍ଞା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପରିଜାନିତବ୍ବାୱ ହୋତି ।
୪୫୦.ୱେଦନା ୱେଦନାତି ଇଦଂ କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତି ? ୱେଦନାଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେଭୂମିକସମ୍ମସନଚାରୱେଦନାୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ସୁଖମ୍ପି ୱେଦେତୀତି ସୁଖଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱେଦେତି ଅନୁଭୱତି । ପରତୋ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ରୂପଞ୍ଚ ହିଦଂ, ମହାଲି, ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ଅଭୱିସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖାନୁପତିତଂ ଦୁକ୍ଖାୱକ୍କନ୍ତଂ ଅନୱକ୍କନ୍ତଂ ସୁଖେନ, ନୟିଦଂ ସତ୍ତା ରୂପସ୍ମିଂ ସାରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତଂ ସୁଖାୱକ୍କନ୍ତଂ ଅନୱକ୍କନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖେନ, ତସ୍ମା ସତ୍ତା ରୂପସ୍ମିଂ ସାରଜ୍ଜନ୍ତି, ସାରାଗା ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ସଂୟୋଗା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି । ୱେଦନା ଚ ହିଦଂ… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ହିଦଂ, ମହାଲି, ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ଅଭୱିସ୍ସ…ପେ॰… ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୦) ଇମିନା ହି ମହାଲିସୁତ୍ତପରିୟାୟେନ ଇଧ ଆରମ୍ମଣଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି କଥିତଂ । ଅପିଚ ପୁରିମଂ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅପରା ସୁଖା ୱେଦନା ୱେଦେତି; ପୁରିମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅପରା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ୱେଦେତି; ପୁରିମଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅପରା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ୱେଦେତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱେଦନାୟେୱ ହି ୱେଦେତି, ନ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ୱେଦିତା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତମେତଂ ।
ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞାତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ସବ୍ବସଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣଂ । କିଂ ସବ୍ବତ୍ଥକସଞ୍ଞାୟାତି ? ସବ୍ବସଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣନ୍ତିପି ସବ୍ବତ୍ଥକସଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣନ୍ତିପି ଏକମେୱେତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତେଭୂମିକସମ୍ମସନଚାରସଞ୍ଞାୱ ଅଧିପ୍ପେତାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବା । ନୀଲକମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତୀତି ନୀଲପୁପ୍ଫେ ୱା ୱତ୍ଥେ ୱା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉପଚାରଂ ୱା ଅପ୍ପନଂ ୱା ପାପେନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନାତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ପରିକମ୍ମସଞ୍ଞାପି ଉପଚାରସଞ୍ଞାପି ଅପ୍ପନାସଞ୍ଞାପି ୱଟ୍ଟତି । ନୀଲେ ନୀଲନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞାପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ପୀତକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ୟା ଚାୱୁସୋ, ୱେଦନାତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଞା କସ୍ମା ନ ଗହିତାତି ? ଅସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକତ୍ତା । ପଞ୍ଞାୟ ହି ଗହିତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ୱେଦନାଦୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ନୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା । ତଂ ପନ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇମେସୁ ଗହିତେସୁ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ଅନ୍ତମସୋ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧମ୍ମାପି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ୟଥା ହି ତୟୋ ପୁରିସା ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ, ଚତୁତ୍ଥୋ ରତନାୱୁତସୁତ୍ତନ୍ତି । ତେସୁ ପୁରିମା ତୟୋ ତକ୍କଗତମ୍ପି ପଟ୍ଟିୱଟ୍ଟକାଦିଗତମ୍ପି ୟଂକିଞ୍ଚି ବହୁଂ ସୁତ୍ତଂ ଲଭନ୍ତି ଅନ୍ତମସୋ ମକ୍କଟକସୁତ୍ତମ୍ପି । ରତନାୱୁତସୁତ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ମନ୍ଦଂ ଲଭତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହେଟ୍ଠତୋ ୱା ପଞ୍ଞା ୱିଞ୍ଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଗଂ ଲଭାପିତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠତ୍ତାୱ ଇଧ ନ ଗହିତାତି ୱଦନ୍ତି । ୟଂ ହାୱୁସୋ, ୱେଦେତୀତି ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱେଦନା ୱେଦେତି, ସଞ୍ଞାପି ତଦେୱ ସଞ୍ଜାନାତି । ୟଂ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନାତି, ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ତଦେୱ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ସଞ୍ଜାନାତି ୱିଜାନାତି ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ । ଜାନାତୀତି ପଦଂ ପନ ଅୱିସେସୋ । ତସ୍ସାପି ଜାନନତ୍ଥେ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଞ୍ଞା ହି ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ସଞ୍ଜାନନମତ୍ତମେୱ, ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧଞ୍ଚ ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ପନ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପଞ୍ଞା ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପେତୁମ୍ପି ସକ୍କୋତି ।
ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକଫଲକେ କହାପଣରାସିମ୍ହି କତେ ଅଜାତବୁଦ୍ଧି ଦାରକୋ ଗାମିକପୁରିସୋ ମହାହେରଞ୍ଞିକୋତି ତୀସୁ ଜନେସୁ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ଅଜାତବୁଦ୍ଧି ଦାରକୋ କହାପଣାନଂ ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଚତୁରସ୍ସମଣ୍ଡଲଭାୱମେୱ ଜାନାତି, ଇଦଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ରତନସମ୍ମତନ୍ତି ନ ଜାନାତି । ଗାମିକପୁରିସୋ ଚିତ୍ତାଦିଭାୱଞ୍ଚେୱ ଜାନାତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗରତନସମ୍ମତଭାୱଞ୍ଚ । ‘‘ଅୟଂ କୂଟୋ ଅୟଂ ଛେକୋ ଅୟଂ କରତୋ ଅୟଂ ସଣ୍ହୋ’’ତି ପନ ନ ଜାନାତି । ମହାହେରଞ୍ଞିକୋ ଚିତ୍ତାଦିଭାୱମ୍ପି ରତନସମ୍ମତଭାୱମ୍ପି କୂଟାଦିଭାୱମ୍ପି ଜାନାତି, ଜାନନ୍ତୋ ଚ ପନ ନଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାପି ଜାନାତି, ଆକୋଟିତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି, ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱାପି, ରସଂ ସାୟିତ୍ୱାପି, ହତ୍ଥେନ ଗରୁକଲହୁକଭାୱଂ ଉପଧାରେତ୍ୱାପି ଅସୁକଗାମେ କତୋତିପି ଜାନାତି, ଅସୁକନିଗମେ ଅସୁକନଗରେ ଅସୁକପବ୍ବତଚ୍ଛାୟାୟ ଅସୁକନଦୀତୀରେ କତୋତିପି, ଅସୁକାଚରିୟେନ କତୋତିପି ଜାନାତି । ଏୱମେୱଂ ସଞ୍ଞା ଅଜାତବୁଦ୍ଧିଦାରକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ସଞ୍ଜାନାତି । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଗାମିକପୁରିସସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି । ପଞ୍ଞା ମହାହେରଞ୍ଞିକସ୍ସ କହାପଣଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ନୀଲାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧମ୍ପି ପାପେତି, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱମ୍ପି ପାପେତି । ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝୋ ।
ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ନାଗସେନୋ – ‘‘ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତନ୍ତି । କିଂ, ଭନ୍ତେ, ନାଗସେନ ଭଗୱତା ଦୁକ୍କରଂ କତନ୍ତି ? ଦୁକ୍କରଂ, ମହାରାଜ, ଭଗୱତା କତଂ, ଇମେସଂ ଅରୂପୀନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକ୍ଖାତଂ, ଅୟଂ ଫସ୍ସୋ, ଅୟଂ ୱେଦନା, ଅୟଂ ସଞ୍ଞା, ଅୟଂ ଚେତନା, ଇଦଂ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୭.୧୬) । ୟଥା ହି ତିଲତେଲଂ, ସାସପତେଲଂ, ମଧୁକତେଲଂ, ଏରଣ୍ଡକତେଲଂ, ୱସାତେଲନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ତେଲାନି ଏକଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦିୱସଂ ୟମକମନ୍ଥେହି ମନ୍ଥେତ୍ୱା ତତୋ ଇଦଂ ତିଲତେଲଂ, ଇଦଂ ସାସପତେଲନ୍ତି ଏକେକସ୍ସ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଉଦ୍ଧରଣଂ ନାମ ଦୁକ୍କରଂ, ଇଦଂ ତତୋ ଦୁକ୍କରତରଂ । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଧମ୍ମରାଜା ଇମେସଂ ଅରୂପୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଅକ୍ଖାସି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମହାନଦୀନଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ, ‘‘ଇଦଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦକଂ, ଇଦଂ ୟମୁନାୟା’’ତି ଏୱଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଉଦକଉଦ୍ଧରଣେନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୫୧.ନିସ୍ସଟ୍ଠେନାତି ନିସ୍ସଟେନ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନ ୱା । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଟେନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥେ ସତି କରଣୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ନିସ୍ସରିତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତେନ ପଞ୍ଚହି ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱଂ ଅନୁପଗମନତାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତେନାତି । ପରିସୁଦ୍ଧେନାତି ନିରୁପକ୍କିଲେସେନ । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେନ । କିଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି କିଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୬୯) ହି ଜାନିତବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି କଥଂ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେନ ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତି ନେୟ୍ୟାତି ? ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଠିତେନ ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ହି ସା ଇଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଥ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅଭିନିୱେସାଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି କଲାପତୋ ନୟତୋ ସମ୍ମସନଂ ଲବ୍ଭତି, ଧମ୍ମସେନାପତିସଦିସସ୍ସାପି ହି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅଭିନିୱେସୋ ନ ଜାୟତି । ତସ୍ମା ଥେରୋପି, ‘‘ଏୱଂ କିରମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୪) କଲାପତୋ ନୟତୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୀତି । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହତ୍ଥଗତତ୍ତା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟମ୍ପି ପରୋପଞ୍ଞାସ ଧମ୍ମେ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅଂଗୁଦ୍ଧାରେନେୱ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ‘‘ୟାୱତା ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ, ତାୱତା ଅଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋ’’ତି ଆହ ।
ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପଜାନାତୀତି ଦସ୍ସନପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଜାନାତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଞା ସମାଧିପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଚ । ସମାଧିପଞ୍ଞାୟ କିଚ୍ଚତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ପଜାନାତି । ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ଜାନନଂ କଥିତଂ । କିମତ୍ଥିୟାତି କୋ ଏତିସ୍ସା ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥାତିଆଦୀସୁ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଜାନାତୀତି ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥା। ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ପରିଜାନାତୀତି ପରିଞ୍ଞତ୍ଥା। ପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପଜହତୀତି ପହାନତ୍ଥା। ସା ପନେସା ଲୋକିୟାପି ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥା ଚ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥା ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ପହାନତ୍ଥା । ଲୋକୁତ୍ତରାପି ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥା ଚ ପରିଞ୍ଞତ୍ଥା ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ପହାନତ୍ଥା । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟା କିଚ୍ଚତୋ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ପଜାନାତି, ଲୋକୁତ୍ତରା ଅସମ୍ମୋହତୋ ।
୪୫୨.ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପାଦାୟାତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ । ପରତୋ ଚ ଘୋସୋତି ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ୟୋନିସୋ ଚ ମନସିକାରୋତି ଅତ୍ତନୋ ଉପାୟମନସିକାରୋ । ତତ୍ଥ ସାୱକେସୁ ଅପି ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟେୱ । ଥେରୋ ହି କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି କିଲେସଂ ପଜହିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୦) ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱାୱସ୍ସ ପଟିୱେଧୋ ଜାତୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପରତୋଘୋସକମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ମିଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞ୍ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି ।
ଅନୁଗ୍ଗହିତାତି ଲଦ୍ଧୂପକାରା । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଫଲକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଫଲଂ ଅସ୍ସାତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଫଲା। ତଦେୱ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଫଲଂ ଆନିସଂସୋ ଅସ୍ସାତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଫଲାନିସଂସା । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁତ୍ଥଫଲପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ନାମ, ଅୱସେସା ଧମ୍ମା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀଲାନୁଗ୍ଗହିତାତିଆଦୀସୁ ସୀଲନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ସୁତନ୍ତି ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ସାକଚ୍ଛାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଖଲନପକ୍ଖଲନଚ୍ଛେଦନକଥା । ସମଥୋତି ୱିପସ୍ସନାପାଦିକା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ୱିପସ୍ସନାତି ସତ୍ତୱିଧା ଅନୁପସ୍ସନା । ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଞ୍ହି ପୂରେନ୍ତସ୍ସ, ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ, କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଖଲନପକ୍ଖଲନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ୱିପସ୍ସନାପାଦିକାସୁ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତୀସୁ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ, ସତ୍ତୱିଧଂ ଅନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଫଲଂ ଦେତି ।
ୟଥା ହି ମଧୁରଂ ଅମ୍ବପକ୍କଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ଅମ୍ବପୋତକସ୍ସ ସମନ୍ତା ଉଦକକୋଟ୍ଠକଂ ଥିରଂ କତ୍ୱା ବନ୍ଧତି । ଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା କାଲେନ କାଲଂ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚତି । ଉଦକସ୍ସ ଅନିକ୍ଖମନତ୍ଥଂ ମରିୟାଦଂ ଥିରଂ କରୋତି । ୟା ହୋତି ସମୀପେ ୱଲ୍ଲି ୱା ସୁକ୍ଖଦଣ୍ଡକୋ ୱା କିପିଲ୍ଲିକପୁଟୋ ୱା ମକ୍କଟକଜାଲଂ ୱା, ତଂ ଅପନେତି । ଖଣିତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା କାଲେନ କାଲଂ ମୂଲାନି ପରିଖଣତି । ଏୱମସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଇମାନି ପଞ୍ଚ କାରଣାନି କରୋତୋ ସୋ ଅମ୍ବୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ଫଲଂ ଦେତି । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ କୋଟ୍ଠକବନ୍ଧନଂ ୱିୟ ହି ସୀଲଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, କାଲେନ କାଲଂ ଉଦକସିଞ୍ଚନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ମରିୟାଦାୟ ଥିରଭାୱକରଣଂ ୱିୟ ସମଥୋ, ସମୀପେ ୱଲ୍ଲିଆଦୀନଂ ହରଣଂ ୱିୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଖଲନପକ୍ଖଲନଚ୍ଛେଦନଂ, କାଲେନ କାଲଂ ଖଣିତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା ମୂଲଖଣନଂ ୱିୟ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ଭାୱନା । ତେହି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖସ୍ସ ମଧୁରଫଲଦାନକାଲୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ଧମ୍ମେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅରହତ୍ତଫଲଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୫୩.କତିପନାୱୁସୋ, ଭୱାତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ମୂଲମେୱ ଗତୋ ଅନୁସନ୍ଧି, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ୟେହି ଭୱେହି ନ ଉଟ୍ଠାତି, ତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ କାମଭୱୋତି କାମଭୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧାପୀତି ଉଭୟମେକତୋ କତ୍ୱା କାମଭୱୋତି ଆହ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆୟତିନ୍ତି ଅନାଗତେ । ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି। ଇଧ ୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ରାତତ୍ରାଭିନନ୍ଦନାତି ରୂପାଭିନନ୍ଦନା ସଦ୍ଦାଭିନନ୍ଦନାତି ଏୱଂ ତହିଂ ତହିଂ ଅଭିନନ୍ଦନା, କରଣୱଚନେ ଚେତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦନାୟ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ହି ଗମନଂ ହୋତି, ଆଗମନଂ ହୋତି, ଗମନାଗମନଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତତୀତି ୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ପନାୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଖୟନିରୋଧେନ । ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପାଦେନ । କିଂ ଅୱିଜ୍ଜା ପୁବ୍ବେ ନିରୁଦ୍ଧା, ଅଥ ୱିଜ୍ଜା ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ? ଉଭୟମେତଂ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପଦୀପୁଜ୍ଜଲନେନ ଅନ୍ଧକାରୱିଗମୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦେନ ଅୱିଜ୍ଜା ନିରୁଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ତଣ୍ହାନିରୋଧାତି ତଣ୍ହାୟ ଖୟନିରୋଧେନ । ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ନ ହୋତି, ଗମନଂ ଆଗମନଂ ଗମନାଗମନଂ ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ୱଟ୍ଟଂ ନ ୱତ୍ତତୀତି ୱିୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।
୪୫୪.କତମଂ ପନାୱୁସୋତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ କାଲେନ କାଲଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ନିରୋଧପାଦକଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ପଠମଂ ଝାନନ୍ତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ କୋଟ୍ଠାସପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ଜାନିତବ୍ବୋ, ଇଦଂ ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକଂ ତିୱଙ୍ଗିକଂ ଦୁୱଙ୍ଗିକନ୍ତି ଅଙ୍ଗୱୱତ୍ଥାନଂ କୋଟ୍ଠାସପରିଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୱିତକ୍କୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ, ଅନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ୱିଚାରୋ, ଫରଣଲକ୍ଖଣା ପୀତି, ସାତଲକ୍ଖଣଂ ସୁଖଂ, ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତି । କତଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନନ୍ତି ଇଧ ପନ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜନକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଉପକାରାନୁପକାରାନି ଅଙ୍ଗାନି ଜାନିତବ୍ବାନି, ତାନି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ପନେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଇତି ହେଟ୍ଠା ନିରୋଧପାଦକଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଗହିତଂ, ଉପରି ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ଅନ୍ତରା ପନ ଛ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସଂଖିତ୍ତା, ନୟଂ ୱା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୫୫. ଇଦାନି ୱିଞ୍ଞାଣନିସ୍ସୟେ ପଞ୍ଚ ପସାଦେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଞ୍ଚିମାନି, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗୋଚରୱିସୟନ୍ତି ଗୋଚରଭୂତଂ ୱିସୟଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁ ସୋତସ୍ସ ସୋତଂ ୱା ଚକ୍ଖୁସ୍ସାତି ଏୱଂ ଏକେକସ୍ସ ଗୋଚରୱିସୟଂ ନ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ସଚେ ହି ନୀଲାଦିଭେଦଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପନେୟ୍ୟ, ‘‘ଇଙ୍ଘ ତାୱ ନଂ ୱୱତ୍ଥପେହି ୱିଭାୱେହି, କିଂ ନାମେତଂ ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ୱିନାପି ମୁଖେନ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଅରେ ଅନ୍ଧବାଲ, ୱସ୍ସସତମ୍ପି ୱସ୍ସସହସ୍ସମ୍ପି ପରିଧାୱମାନୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୟା କୁହିଂ ଏତସ୍ସ ଜାନନକଂ ଲଭିସ୍ସସି, ଆହର ନଂ ଚକ୍ଖୁପସାଦେ ଉପନେହି, ଅହମେତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଜାନିସ୍ସାମି, ୟଦି ୱା ନୀଲଂ ୟଦି ୱା ପୀତକଂ, ନ ହି ଏସୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିସୟୋ, ମୟ୍ହେୱେସୋ ୱିସୟୋ’’ତି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଗୋଚରଂ ୱିସୟଂ ନ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତି ନାମ । କିଂ ପଟିସରଣନ୍ତି ଏତେସଂ କିଂ ପଟିସରଣଂ, କିଂ ଏତାନି ପଟିସରନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ମନୋ ପଟିସରଣନ୍ତି ଜୱନମନୋ ପଟିସରଣଂ । ମନୋ ଚ ନେସନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକଜୱନମନୋ ୱା ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଜୱନମନୋ ୱା ଏତେସଂ ଗୋଚରୱିସୟଂ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଅନୁଭୋତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ହି ରୂପଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ, ଏତ୍ଥ ରଜ୍ଜନଂ ୱା ଦୁସ୍ସନଂ ୱା ମୁୟ୍ହନଂ ୱା ନତ୍ଥି । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଦ୍ୱାରେ ଜୱନଂ ରଜ୍ଜତି ୱା ଦୁସ୍ସତି ୱା ମୁୟ୍ହତି ୱା । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ପଞ୍ଚ କିର ଦୁବ୍ବଲଭୋଜକା ରାଜାନଂ ସେୱିତ୍ୱା କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ଏକସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚକୁଲିକେ ଗାମେ ପରିତ୍ତକଂ ଆୟଂ ଲଭିଂସୁ । ତେସଂ ତତ୍ଥ ମଚ୍ଛଭାଗୋ ମଂସଭାଗୋ ୟୁତ୍ତିକହାପଣୋ ୱା, ବନ୍ଧକହାପଣୋ ୱା, ମାପହାରକହାପଣୋ ୱା, ଅଟ୍ଠକହାପଣୋ ୱା, ସୋଳସକହାପଣୋ ୱା, ବାତ୍ତିଂସକହାପଣୋ ୱା, ଚତୁସଟ୍ଠିକହାପଣୋ ୱା, ଦଣ୍ଡୋତି ଏତ୍ତକମତ୍ତମେୱ ପାପୁଣାତି । ସତୱତ୍ଥୁକଂ ପଞ୍ଚସତୱତ୍ଥୁକଂ ସହସ୍ସୱତ୍ଥୁକଂ ମହାବଲିଂ ରାଜାୱ ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକୁଲିକଗାମୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବା; ପଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଲଭୋଜକା ୱିୟ ପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାନି; ରାଜା ୱିୟ ଜୱନଂ; ଦୁବ୍ବଲଭୋଜକାନଂ ପରିତ୍ତକଂ ଆୟପାପୁଣନଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ରୂପଦସ୍ସନାଦିମତ୍ତଂ । ରଜ୍ଜନାଦୀନି ପନ ଏତେସୁ ନତ୍ଥି । ରଞ୍ଞୋ ମହାବଲିଗ୍ଗହଣଂ ୱିୟ ତେସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଜୱନସ୍ସ ରଜ୍ଜନାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୪୫୬.ପଞ୍ଚିମାନି, ଆୱୁସୋତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଅନ୍ତୋନିରୋଧସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚ ପସାଦେ । କିରିୟମୟପୱତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱତ୍ତମାନେ ଅରୂପଧମ୍ମା ପସାଦାନଂ ବଲୱପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି । ୟୋ ପନ ତଂ ପୱତ୍ତଂ ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା କିଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଆୟୁଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି। ଉସ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କମ୍ମଜତେଜଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ୟସ୍ମା ପନ କମ୍ମଜତେଜୋପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୱିନା ନ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉସ୍ମା ଆୟୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଆହ । ଝାୟତୋତି ଜଲତୋ । ଅଚ୍ଚିଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଜାଲସିଖଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଆଭା ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଆଲୋକୋ ନାମ ପଞ୍ଞାୟତି । ଆଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅଚ୍ଚୀତି ତଂ ଆଲୋକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାଲସିଖା ପଞ୍ଞାୟତି ।
ଏୱମେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଆୟୁ ଉସ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି ଏତ୍ଥ ଜାଲସିଖା ୱିୟ କମ୍ମଜତେଜୋ । ଆଲୋକୋ ୱିୟ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଜାଲସିଖା ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଆଲୋକଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସା ତେନ ଅତ୍ତନା ଜନିତଆଲୋକେନେୱ ସୟମ୍ପି ଅଣୁ ଥୂଲା ଦୀଘା ରସ୍ସାତି ପାକଟା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଜାଲପୱତ୍ତିୟା ଜନିତଆଲୋକେନ ତସ୍ସାୟେୱ ଜାଲପୱତ୍ତିୟା ପାକଟଭାୱୋ ୱିୟ ଉସ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେନ କମ୍ମଜମହାଭୂତସମ୍ଭୱେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଉସ୍ମାୟ ଅନୁପାଲନଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ହି ଦସପି ୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ୱସ୍ସସତମ୍ପି କମ୍ମଜତେଜପୱତ୍ତଂ ପାଲେତି । ଇତି ମହାଭୂତାନି ଉପାଦାରୂପାନଂ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟାଦିୱସେନ ପଚ୍ଚୟାନି ହୋନ୍ତୀତି ଆୟୁ ଉସ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମହାଭୂତାନି ପାଲେତୀତି ଉସ୍ମା ଆୟୁଂ ପଟିଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୫୭.ଆୟୁସଙ୍ଖାରାତି ଆୟୁମେୱ । ୱେଦନିୟା ଧମ୍ମାତି ୱେଦନା ଧମ୍ମାୱ । ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅରୂପପୱତ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱେଦନଞ୍ଚ ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପଚ୍ଚୟା ଅରୂପଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ଏକୋ ପୁରିସୋ ଜାଲାପୱତ୍ତେ ଉକ୍ଖଣ୍ଠିତୋ ଉଦକେନ ପହରିତ୍ୱା ଜାଲଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଛାରିକାୟ ଅଙ୍ଗାରେ ପିଧାୟ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦତି । ୟଦା ପନସ୍ସ ପୁନ ଜାଲାୟ ଅତ୍ଥୋ ହୋତି, ଛାରିକଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରେ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ମୁଖୱାତଂ ୱା ତାଲୱଣ୍ଟୱାତଂ ୱା ଦଦାତି । ଅଥ ଜାଲାପୱତ୍ତଂ ପୁନ ପୱତ୍ତତି । ଏୱମେୱ ଜାଲାପୱତ୍ତଂ ୱିୟ ଅରୂପଧମ୍ମା । ପୁରିସସ୍ସ ଜାଲାପୱତ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ଉଦକପ୍ପହାରେନ ଜାଲଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଛାରିକାୟ ଅଙ୍ଗାରେ ପିଧାୟ ତୁଣ୍ହୀଭୂତସ୍ସ ନିସଜ୍ଜା ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରୂପପୱତ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱେଦନଞ୍ଚ ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନଂ । ଛାରିକାୟ ପିହିତଅଙ୍ଗାରା ୱିୟ ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ପୁରିସସ୍ସ ପୁନ ଜାଲାୟ ଅତ୍ଥେ ସତି ଛାରିକାପନୟନାଦୀନି ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲାପଗମନଂ । ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟ ପୱତ୍ତି ୱିୟ ପୁନ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ରୂପାରୂପପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆୟୁ ଉସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ, ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ୟଦା ଇମଂ ରୂପକାୟଂ ଜହନ୍ତି, ଅଥାୟଂ ଅଚେତନଂ କଟ୍ଠଂ ୱିୟ ପଥୱିୟଂ ଛଡ୍ଡିତୋ ସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ଆୟୁ ଉସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତିମଂ ।
ଅପୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସେତି, ପରଭତ୍ତଂ ଅଚେତନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ।
କାୟସଙ୍ଖାରାତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା । ୱଚୀସଙ୍ଖାରାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରା । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାତି ସଞ୍ଞାୱେଦନା । ଆୟୂତି ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ପରିଭିନ୍ନାନୀତି ଉପହତାନି, ୱିନଟ୍ଠାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କେଚି ‘‘ନିରୋଧସମାପନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରାୱ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସଚିତ୍ତକା ଅୟଂ ସମାପତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରାପିସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ ୱାଚା ଅନିରୁଦ୍ଧା ହୋତି, ତସ୍ମା ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନେନ ଧମ୍ମମ୍ପି କଥେନ୍ତେନ ସଜ୍ଝାୟମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ ସିୟା । ‘‘ୟୋ ଚାୟଂ ମତୋ କାଲଙ୍କତୋ, ତସ୍ସାପି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ୱଚନତୋ ଚିତ୍ତଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା କାଲଙ୍କତେ ମାତାପିତରୋ ୱା ଅରହନ୍ତେ ୱା ଝାପୟନ୍ତେନ ଅନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ କତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଅଭିନିୱେସଂ ଅକତ୍ୱା ଆଚରିୟାନଂ ନୟେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥୋ ହି ପଟିସରଣଂ, ନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି କିରିୟମୟପୱତ୍ତସ୍ମିଞ୍ହି ୱତ୍ତମାନେ ବହିଦ୍ଧା ଆରମ୍ମଣେସୁ ପସାଦେ ଘଟ୍ଟେନ୍ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି କିଲମନ୍ତାନି ଉପହତାନି ମକ୍ଖିତାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ୱାତାଦୀହି ଉଟ୍ଠିତେନ ରଜେନ ଚତୁମହାପଥେ ଠପିତଆଦାସୋ ୱିୟ । ୟଥା ପନ ଥୱିକାୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଞ୍ଜୂସାଦୀସୁ ଠପିତୋ ଆଦାସୋ ଅନ୍ତୋୟେୱ ୱିରୋଚତି, ଏୱଂ ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ପଞ୍ଚ ପସାଦା ଅତିୱିରୋଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀ’’ତି ।
୪୫୮.କତିପନାୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟାତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ନିରୋଧସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନାତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପଗମନପଚ୍ଚୟା କଥିତା । ଅନିମିତ୍ତାୟାତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକଫଲସମାପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅୱସେସସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗେନ ହୋତି, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସନ୍ଦାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟାତି ତମେୱ ପୁଚ୍ଛତି । ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ସବ୍ବାରମ୍ମଣାନଂ । ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋତି ସବ୍ବନିମିତ୍ତାପଗତାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ମନସିକାରୋ । ଫଲସମାପତ୍ତିସହଜାତଂ ମନସିକାରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇତି ହେଟ୍ଠା ନିରୋଧପାଦକଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଗହିତଂ, ନିରୋଧସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଗହିତଂ, ଇଧ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକଫଲସମାପତ୍ତି ଗହିତାତି ।
ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିରୋଧକଥା କଥେତବ୍ବା ହୋତି । ସା, ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତାପଞ୍ଞା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୩) ଆଗତା । ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ପନସ୍ସା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିନିଚ୍ଛୟକଥା କଥିତା ।
ଇଦାନି ୱଲଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କତି ପନାୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟାତିଆଦିମାହ । ନିରୋଧତୋ ହି ୱୁଟ୍ଠାନକଫଲସମାପତ୍ତିୟା ଠିତି ନାମ ନ ହୋତି, ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତୱାରମେୱ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି । ଅୟଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଅରୂପପୱତ୍ତଂ ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ନିରୋଧୱୁଟ୍ଠାନକଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ନ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତି । ୱଲଞ୍ଜନସମାପତ୍ତିୟଂ ପନ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ପମାଣଂ । ତସ୍ମା ସା ଠିତି ନାମ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଠିତିୟା’’ତି । ତସ୍ସା ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ କତି ପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁଟ୍ଠାନାୟାତି ଇଧ ଭୱଙ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେପିସ୍ସା ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚମନସିକାରୋତି ରୂପାଦିନିମିତ୍ତୱସେନ ଭୱଙ୍ଗସହଜାତମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।
୪୫୯.ୟା ଚାୟଂ, ଆୱୁସୋତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଇଧ ଅଞ୍ଞଂ ଅଭିନୱଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ହେଟ୍ଠା କଥିତଧମ୍ମେୟେୱ ଏକତୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । କତ୍ଥ ପନ ତେ କଥିତା ? ‘‘ନୀଲମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତି ପୀତକମ୍ପି, ଲୋହିତକମ୍ପି, ଓଦାତକମ୍ପି ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୦) ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି କଥିତା । ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୧) ଏତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ । ‘‘ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୧) ଏତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତା । ‘‘କତି ପନାୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଠିତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତା । ଏୱଂ ହେଟ୍ଠା କଥିତାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକତୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ତଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାୱାତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଏକନାମକା ଅତ୍ଥି । ଏକୋ ଧମ୍ମୋ ଚତୁନାମକୋ ଅତ୍ଥି, ଏତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା କଥାପେତୁଂ ଇଧ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତଂ । ତସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ, ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଅୟଂ ଫରଣଅପ୍ପମାଣତାୟ ଅପ୍ପମାଣା ନାମ । ଅୟଞ୍ହି ଅପ୍ପମାଣେ ୱା ସତ୍ତେ ଫରତି, ଏକସ୍ମିମ୍ପି ୱା ସତ୍ତେ ଅସେସେତ୍ୱା ଫରତି ।
ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତାୱୁସୋ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାତି ଆରମ୍ମଣକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା । ଅତ୍ତେନ ୱାତି ଅତ୍ତ ଭାୱପୋସପୁଗ୍ଗଲାଦିସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତେନ ସୁଞ୍ଞଂ । ଅତ୍ତନିୟେନ ୱାତି ଚୀୱରାଦିପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନିୟେନ ସୁଞ୍ଞଂ । ଅନିମିତ୍ତାତି ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନେୱ ଅନିମିତ୍ତା, ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନାନତ୍ଥା ଚେୱ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା ଚାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ନେସଂ ନାନା ଅତ୍ଥୋପି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ନାନତା ପାକଟାୱ । ଅତ୍ଥୋ ପନ, ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଭୂମନ୍ତରତୋ ମହଗ୍ଗତା ଏୱ ହୋତି ରୂପାୱଚରା; ଆରମ୍ମଣତୋ ସତ୍ତ ପଞ୍ଞତ୍ତିଆରମ୍ମଣା । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଭୁମ୍ମନ୍ତରତୋ ମହଗ୍ଗତା ଅରୂପାୱଚରା; ଆରମ୍ମଣତୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବାରମ୍ମଣା । ସୁଞ୍ଞତା ଭୁମ୍ମନ୍ତରତୋ କାମାୱଚରା; ଆରମ୍ମଣତୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣା । ୱିପସ୍ସନା ହି ଏତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଅନିମିତ୍ତା ଭୁମ୍ମନ୍ତରତୋ ଲୋକୁତ୍ତରା; ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବନାରମ୍ମଣା ।
ରାଗୋଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପମାଣକରଣୋତିଆଦୀସୁ ୟଥା ପବ୍ବତପାଦେ ପୂତିପଣ୍ଣରସଉଦକଂ ନାମ ହୋତି କାଳୱଣ୍ଣଂ; ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ ବ୍ୟାମସତଗମ୍ଭୀରଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ୟଟ୍ଠିଂ ୱା ରଜ୍ଜୁଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ମିନନ୍ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିପାଦୋତ୍ଥରଣମତ୍ତମ୍ପି ନ ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ୟାୱ ରାଗାଦୟୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସଞ୍ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି, ସୋତାପନ୍ନୋ ୱିୟ, ସକଦାଗାମୀ ୱିୟ, ଅନାଗାମୀ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି । ୟଦା ପନସ୍ସ ରାଗାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ରତ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠୋ ମୂଳ୍ହୋତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଇତି ଏତେ ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପମାଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପମାଣକରଣା ନାମ ୱୁତ୍ତା । ୟାୱତା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋତି ୟତ୍ତକା ଅପ୍ପମାଣା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋ । କିତ୍ତକା ପନ ତା ? ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନୀତି ଦ୍ୱାଦସ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା ଫରଣଅପ୍ପମାଣତାୟ ଅପ୍ପମାଣା । ସେସା ପମାଣକରଣାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପମାଣା । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅପ୍ପମାଣମେୱ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ । ଅକୁପ୍ପାତି ଅରହତ୍ତଫଲଚେତୋୱିମୁତ୍ତି; ସା ହି ତାସଂ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠିକା, ତସ୍ମା ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ୱୁତ୍ତା । ରାଗୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, କିଞ୍ଚନୋତି ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ କିଞ୍ଚତି ମଦ୍ଦତି ପଲିବୁନ୍ଧତି । ତସ୍ମା କିଞ୍ଚନୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସା କିର ଗୋଣେହି ଖଲଂ ମଦ୍ଦାପେନ୍ତୋ କିଞ୍ଚେହି କପିଲ, କିଞ୍ଚେହି କାଳକାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ମଦ୍ଦନତ୍ଥୋ କିଞ୍ଚନତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟୋ ନାମ ନୱ ଧମ୍ମା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଫଲାନି ଚ । ତତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ କିଞ୍ଚନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ । ମଗ୍ଗଫଲାନି କିଞ୍ଚନାନଂ ମଦ୍ଦନାନଂ ପଲିବୁନ୍ଧନକିଲେସାନଂ ନତ୍ଥିତାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାନି । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପନ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ ।
ରାଗୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନିମିତ୍ତକରଣୋତିଆଦୀସୁ ୟଥା ନାମ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ସଦିସା ଦ୍ୱେ ୱଚ୍ଛକା ହୋନ୍ତି । ୟାୱ ତେସଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନ କତଂ ହୋତି, ତାୱ ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକକୁଲସ୍ସ ୱଚ୍ଛକୋ, ଅୟଂ ଅସୁକକୁଲସ୍ସା’’ତି ନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଜାନିତୁଂ । ୟଦା ପନ ତେସଂ ସତ୍ତିସୂଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଲକ୍ଖଣଂ କତଂ ହୋତି, ତଦା ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଜାନିତୁଂ । ଏୱମେୱ ୟାୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରାଗୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଜାନିତୁଂ ଅରିୟୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱାତି । ରାଗୋ ପନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସରାଗୋ ନାମ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସଞ୍ଜାନନନିମିତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିମିତ୍ତକରଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅନିମିତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନାମ ତେରସ ଧମ୍ମା – ୱିପସ୍ସନା, ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନୀତି । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ସୁଖନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଘାଟେତୀତି ଅନିମିତ୍ତା ନାମ । ଚତ୍ତାରୋ ଆରୁପ୍ପା ରୂପନିମିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନିମିତ୍ତା ନାମ । ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିମିତ୍ତକରଣାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନିମିତ୍ତାନି । ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅନିମିତ୍ତମେୱ, ତଂ ପନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନ ଗହିତଂ । ଅଥ କସ୍ମା ସୁଞ୍ଞତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନ ଗହିତାତି ? ସା, ‘‘ସୁଞ୍ଞା ରାଗେନା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନୁପୱିଟ୍ଠାୱ, ତସ୍ମା ୱିସୁଂ ନ ଗହିତା। ଏକତ୍ଥାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଏକତ୍ଥା । ଅପ୍ପମାଣଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ହି ସବ୍ବାନେତାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନାମାନି । ଇତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଏକତ୍ଥା । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅପ୍ପମାଣା ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସୁଞ୍ଞତା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅନିମିତ୍ତାତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନା । ଇତି ଥେରୋ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସୀତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୬୦.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିସାଖୋ ଉପାସକୋତି ୱିସାଖୋତି ଏୱଂନାମକୋ ଉପାସକୋ । ୟେନ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାତି ୟେନ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୀ ତେନୁପସଙ୍କମି । କୋ ପନାୟଂ ୱିସାଖୋ ? କା ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ? କସ୍ମା ଉପସଙ୍କମୀତି ? ୱିସାଖୋ ନାମ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ଗିହିକାଲେ ଘରସାମିକୋ । ସୋ ୟଦା ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ୟସାଦୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ୱିନେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଜଟିଲସହସ୍ସଂ ୱିନେତ୍ୱା ପୁରାଣଜଟିଲେହି ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାଦସନହୁତାୟ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତସ୍ସ ବିମ୍ବିସାରମହାରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତଦା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତେସୁ ଦ୍ୱାଦସନହୁତେସୁ ଏକଂ ନହୁତଂ ଉପାସକତ୍ତଂ ପଟିୱେଦେସି, ଏକାଦସ ନହୁତାନି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ ସଦ୍ଧିଂ ରଞ୍ଞା ବିମ୍ବିସାରେନ । ଅୟଂ ଉପାସକୋ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଠମଦସ୍ସନେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ, ପୁନ ଏକଦିୱସଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସକଦାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା, ତତୋ ଅପରଭାଗେପି ଏକଦିୱସଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ସୋ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ଗେହଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସିତଂ କୁରୁମାନୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ୱୀଥିଂ ଓଲୋକୟମାନା ତସ୍ସ ଆଗମନାକାରଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କୁରୁମାନା ସୋପାନସୀସେ ଠତ୍ୱା ଓଲମ୍ବନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ଉପାସକୋ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଂ ସମିଞ୍ଜେସି । ସା ‘‘ପାତରାସଭୋଜନକାଲେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଉପାସକୋ ପୁବ୍ବେ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ତଂ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ୟୋଗାୱଚରଭିକ୍ଖୁ ୱିୟ ଏକକୋୱ ଭୁଞ୍ଜି । ସା, ‘‘ସାୟନ୍ହକାଲେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଉପାସକୋ ତଂଦିୱସଂ ସିରିଗବ୍ଭଂ ନ ପାୱିସି, ଅଞ୍ଞଂ ଗବ୍ଭଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟମଞ୍ଚକଂ ପଞ୍ଞପାପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଉପାସିକା, ‘‘କିଂ ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ବହିଦ୍ଧା ପତ୍ଥନା ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ କେନଚିଦେୱ ପରିଭେଦକେନ ଭିନ୍ନୋ, ଉଦାହୁ ମୟ୍ହେୱ କୋଚି ଦୋସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ବଲୱଦୋମନସ୍ସା ହୁତ୍ୱା, ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ୱସିତକାଲେ ସକ୍କା ଞାତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।
ଉପାସକୋ, ‘‘କିଂ ଧମ୍ମଦିନ୍ନେ ଅକାଲେ ଆଗତାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଆମ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଆଗତାମ୍ହି, ନ ତ୍ୱଂ ୟଥା ପୁରାଣୋ, କିଂ ନୁ ତେ ବହିଦ୍ଧା ପତ୍ଥନା ଅତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି ଧମ୍ମଦିନ୍ନେତି । ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପରିଭେଦକୋ ଅତ୍ଥୀତି ? ଅୟମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମୟ୍ହେୱ କୋଚି ଦୋସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ତୁୟ୍ହମ୍ପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ କସ୍ମା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୟଥା ପକତିୟା ଆଲାପସଲ୍ଲାପମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋଥାତି ? ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନାମ ଗରୁ ଭାରିୟୋ ନ ପକାସେତତବ୍ବୋ, ସଚେ ଖୋ ପନାହଂ ନ କଥେସ୍ସାମି, ଅୟଂ ହଦୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ କାଲଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ସାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ କଥେସି – ‘‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନେ ଅହଂ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ନାମ ଅଧିଗତୋ, ତଂ ଅଧିଗତସ୍ସ ଏୱରୂପା ଲୋକିୟକିରିୟା ନ ୱଟ୍ଟତି । ୟଦି ତ୍ୱଂ ଇଚ୍ଛସି, ତୱ ଚତ୍ତାଲୀସ କୋଟିୟୋ ମମ ଚତ୍ତାଲୀସ କୋଟିୟୋତି ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ଅତ୍ଥି, ଏତ୍ଥ ଇସ୍ସରା ହୁତ୍ୱା ମମ ମାତିଟ୍ଠାନେ ୱା ଭଗିନିଟ୍ଠାନେ ୱା ଠତ୍ୱା ୱସ । ତୟା ଦିନ୍ନେନ ଭତ୍ତପିଣ୍ଡମତ୍ତକେନ ଅହଂ ୟାପେସ୍ସାମି । ଅଥେୱଂ ନ କରୋସି, ଇମେ ଭୋଗେ ଗହେତ୍ୱା କୁଲଗେହଂ ଗଚ୍ଛ, ଅଥାପି ତେ ବହିଦ୍ଧା ପତ୍ଥନା ନତ୍ଥି, ଅହଂ ତଂ ଭଗିନିଟ୍ଠାନେ ୱା ଧିତୁଟ୍ଠାନେ ୱା ଠପେତ୍ୱା ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ସା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପକତିପୁରିସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ଅଦ୍ଧା ଏତେନ ଲୋକୁତ୍ତରୱରଧମ୍ମୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ସୋ ପନ ଧମ୍ମୋ କିଂ ପୁରିସେହେୱ ପଟିବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ଉଦାହୁ ମାତୁଗାମୋପି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ୱିସାଖଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏସୋ ଧମ୍ମୋ ପୁରିସେହେୱ ଲଭିତବ୍ବୋ, ମାତୁଗାମେନପି ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁ’’ନ୍ତି ? କିଂ ୱଦେସି ଧମ୍ମଦିନ୍ନେ, ୟେ ପଟିପନ୍ନକା, ତେ ଏତସ୍ସ ଦାୟାଦା, ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ସୋ ଏତଂ ପଟିଲଭତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନାଥାତି । ସାଧୁ ଭଦ୍ଦେ, ଅହମ୍ପି ତଂ ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ମଗ୍ଗେ ୟୋଜେତୁକାମୋ, ମନଂ ପନ ତେ ଅଜାନମାନୋ ନ କଥେମୀତି ତାୱଦେୱ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।
ରାଜା, ‘‘କିଂ, ଗହପତି, ଅକାଲେ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଧମ୍ମଦିନ୍ନା, ‘‘ମହାରାଜ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତୀତି । କିଂ ପନସ୍ସ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥି, ସୋୱଣ୍ଣସିୱିକଂ ଦେୱ, ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି ନଗରଞ୍ଚ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତୁନ୍ତି । ରାଜା ସୋୱଣ୍ଣସିୱିକଂ ଦତ୍ୱା ନଗରଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେସି । ୱିସାଖୋ ଧମ୍ମଦିନ୍ନଂ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନହାପେତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ସୋୱଣ୍ଣସିୱିକାୟ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଞାତିଗଣେନ ପରିୱାରାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜୟମାନୋ ନଗରୱାସନଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନଂ ପବ୍ବାଜେଥାୟ୍ୟେ’’ତି ଆହ । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ‘‘ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ଦୋସେ ସହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଗହପତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ନତ୍ଥୟ୍ୟେ କୋଚି ଦୋସୋ, ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜତୀତି । ଅଥେକା ବ୍ୟତ୍ତା ଥେରୀ ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା କେସେ ଓହାରେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି । ୱିସାଖୋ, ‘‘ଅଭିରମୟ୍ୟେ, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ତସ୍ସା ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେନେୱ ପଲିବୁଦ୍ଧା ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ଓକାସଂ ନ ଲଭତି । ଅଥାଚରିୟ-ଉପଜ୍ଝାୟଥେରିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଚିତ୍ତରୁଚିତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧା, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପନ ନାତିଚିରଂ କିଲମିତ୍ଥ ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉଦପାଦି । ତଦା ଏସା ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ଦାସୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କେସେ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ସୁଜାତତ୍ଥେରସ୍ସ ନାମ ଅଗ୍ଗସାୱକସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନମକାସି । ସା ତାୟ ପତ୍ଥନାଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ନାତିଚିରଂ କିଲମିତ୍ଥ, କତିପାହେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ୟେନତ୍ଥେନ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତା, ସୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, କିଂ ମେ ଜନପଦୱାସେନ, ମୟ୍ହଂ ଞାତକାପି ପୁଞ୍ଞାନି କରିସ୍ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋପି ପଚ୍ଚୟେହି ନ କିଲମିସ୍ସତି, ରାଜଗହଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜଗହମେୱ ଅଗମାସି । ୱିସାଖୋ, ‘‘ଧମ୍ମଦିନ୍ନା କିର ଆଗତା’’ତି ସୁତ୍ୱା, ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଜନପଦଂ ଗତା, ଗନ୍ତ୍ୱାପି ନଚିରସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚାଗତା, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦୁତିୟଗମନେନ ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ୱିସାଖୋ ଉପାସକୋ ୟେନ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ଭିକ୍ଖୁନୀ ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।
ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ସକ୍କାୟୋତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । କସ୍ମା ଅୱୋଚାତି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅଭିରମସି ନାଭିରମସି, ଅୟ୍ୟେ’’ତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ନାମ ନ ପଣ୍ଡିତକିଚ୍ଚଂ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପନେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ତସ୍ସା ଅଭିରତିଂ ୱା ଅନଭିରତିଂ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀତି, ତସ୍ମା ଅୱୋଚ । ତଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ଅହଂ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଅଚିରପବ୍ବଜିତା ସକାୟଂ ୱା ପରକାୟଂ ୱା କୁତୋ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ଥେରିୟୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାତି ୱା ଅୱତ୍ୱା ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନା ୱିୟ, ଏକପାସକଗଣ୍ଠିଂ ମୋଚେନ୍ତୀ ୱିୟ ଗହନଟ୍ଠାନେ ହତ୍ଥିମଗ୍ଗଂ ନୀହରମାନା ୱିୟ ଖଗ୍ଗମୁଖେନ ସମୁଗ୍ଗଂ ୱିୱରମାନା ୱିୟ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟେ ଠତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜମାନା, ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମେ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଖନ୍ଧାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧକଥା ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବା । ସା ପନେସା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତା ଏୱାତି ତତ୍ଥ ୱିତ୍ତାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସକ୍କାୟସମୁଦୟାଦୀସୁପି ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଇଦଂ ପନ ଚତୁସଚ୍ଚବ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ୱିସାଖୋ ଥେରିୟା ଅଭିରତଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି । ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୋତି ଅନଭିରତୋ, ସୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଏକେକଂ ପଲିତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ, ସିନେରୁପାଦତୋ ୱାଲୁକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଲୋକେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ୱିୟ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପାକଟାନି, ପରିସମଜ୍ଝେ ଗତୋ ହି ଭଗୱାପି ମହାଥେରାପି ସଚ୍ଚାନେୱ ପକାସେନ୍ତି; ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୁଲପୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ନାମ କିଂ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ପଞ୍ହଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି । ଅୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ଉପାୟକୋସଲ୍ଲେ ଠିତା ପଣ୍ଡିତା ବ୍ୟତ୍ତା ନୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁତେନପି କଥେତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତସ୍ମା ‘‘ନ ସକ୍କା ଏତିସ୍ସା ଏତ୍ତାୱତା ସଚ୍ଚାନଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଭାୱୋ ଞାତୁଂ, ସଚ୍ଚୱିନିବ୍ଭୋଗପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ସକ୍କା ଞାତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା କଥିତାନି ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ପଟିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗୁଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ଠିପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଞ୍ଞେୱ ନୁ ଖୋ, ଅୟ୍ୟେତିଆଦିମାହ ।
ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ତଞ୍ଞେୱ ଉପାଦାନନ୍ତି ଉପାଦାନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେକଦେସଭାୱତୋ ନ ତଂୟେୱ ଉପାଦାନଂ ତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ନାପି ଅଞ୍ଞତ୍ର ପଞ୍ଚହି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେହି ଉପାଦାନଂ । ୟଦି ହି ତଞ୍ଞେୱ ସିୟା, ରୂପାଦିସଭାୱମ୍ପି ଉପାଦାନଂ ସିୟା । ୟଦି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସିୟା, ପରସମୟେ ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅନୁସୟୋ ୱିୟ ପଣ୍ଣତ୍ତି ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଚ ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଂ ୱା ସିୟା, ଛଟ୍ଠୋ ୱା ଖନ୍ଧୋ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସା ବ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅଧିଗତପତିଟ୍ଠା ଅୟ’’ନ୍ତି ୱିସାଖୋ ନିଟ୍ଠମଗମାସି । ନ ହି ସକ୍କା ଅଖୀଣାସୱେନ ଅସମ୍ବଦ୍ଧେନ ଅୱିତ୍ଥାୟନ୍ତେନ ପଦୀପସହସ୍ସଂ ଜାଲେନ୍ତେନ ୱିୟ ଏୱରୂପୋ ଗୁଳ୍ହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ତିଲକ୍ଖଣାହତୋ ଗମ୍ଭୀରୋ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ । ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପନ, ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ସାସନେ ଲଦ୍ଧପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦା ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତା ଭୱମତ୍ଥକେ ଠିତା ମହାଖୀଣାସୱା, ସମତ୍ଥା ମୟ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ କଥେତୁଂ, ଇଦାନି ପନ ନଂ ଓୱତ୍ତିକସାରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, କଥଂ ପନାୟ୍ୟେତିଆଦିମାହ ।
୪୬୧. ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଅସ୍ସୁତୱାତିଆଦି ମୂଲପରିୟାୟେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି, ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ୟଂ ରୂପଂ ସୋ ଅହଂ, ୟୋ ଅହଂ ତଂ ରୂପନ୍ତି ରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ତଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ତେଲପ୍ପଦୀପସ୍ସ ଝାୟତୋ ୟା ଅଚ୍ଚି ସୋ ୱଣ୍ଣୋ, ୟୋ ୱଣ୍ଣୋ ସା ଅଚ୍ଚୀତି ଅଚ୍ଚିଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଏୱମେୱ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି…ପେ॰… ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୧) ଏୱଂ ରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିପସ୍ସନାୟ ପସ୍ସତି । ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ଛାୟାୱନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ରୂପୱନ୍ତଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ରୂପଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ଅତ୍ତାତି ଗହେତ୍ୱା କରଣ୍ଡାୟ ମଣିଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ, ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ସୁଦ୍ଧରୂପମେୱ ଅତ୍ତାତି କଥିତଂ । ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ । ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଇମେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଅରୂପଂ ଅତ୍ତାତି କଥିତଂ । ୱେଦନାୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ୱେଦନଂ, ୱେଦନାୟ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଠାନେସୁ ରୂପାରୂପମିସ୍ସକୋ ଅତ୍ତା କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି… ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି କଥିତା, ଅୱସେସେସୁ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପନ୍ନରସ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ହୋନ୍ତି । ନ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋତି ଏତ୍ଥ ରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ନ ସମନୁପସ୍ସତି । ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ପନ ସମନୁପସ୍ସତି । ନ ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନଂ…ପେ॰… ନ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅତ୍ତତୋ ନ ସମନୁପସ୍ସତି, ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତାତି ସମନୁପସ୍ସତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ଥେରିୟା, ‘‘ଏୱଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁରିମପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତିୟା ଏତ୍ତକେନ ଗମନଂ ହୋତି, ଆଗମନଂ ହୋତି, ଗମନାଗମନଂ ହୋତି, ୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତତୀତି ୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ଏୱଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ନ ହୋତୀତି ପଚ୍ଛିମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତିୟା ଏତ୍ତକେନ ଗମନଂ ନ ହୋତି, ଆଗମନଂ ନ ହୋତି, ଗମନାଗମନଂ ନ ହୋତି, ୱଟ୍ଟଂ ନାମ ନ ୱତ୍ତତୀତି ୱିୱଟ୍ଟଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ।
୪୬୨.କତମୋ ପନାୟ୍ୟେ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଥେରିୟା ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟ – ‘‘ଉପାସକ, ତୟା ହେଟ୍ଠା ମଗ୍ଗୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ଇଧ କସ୍ମା ମଗ୍ଗମେୱ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି । ସା ପନ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି – ‘‘ଇମିନା ଉପାସକେନ ହେଟ୍ଠା ପଟିପତ୍ତିୱସେନ ମଗ୍ଗୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଧ ପନ ତଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସଙ୍ଗହିତାସଙ୍ଗହିତୱସେନ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଅପ୍ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ୟଂ ୟଂ ପୁଚ୍ଛି, ତଂ ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତୋତି ଚେତିତୋ କପ୍ପିତୋ ପକପ୍ପିତୋ ଆୟୂହିତୋ କତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ । ତୀହି ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗୋ ସପ୍ପଦେସୋ, ତୟୋ ଖନ୍ଧା ନିପ୍ପଦେସା, ତସ୍ମା ଅୟଂ ସପ୍ପଦେସତ୍ତା ନଗରଂ ୱିୟ ରଜ୍ଜେନ ନିପ୍ପଦେସେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତୋ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ସୀଲମେୱ, ତସ୍ମା ତେ ସଜାତିତୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତାତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ପାଳିୟଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେତି ଭୁମ୍ମେନ ୱିୟ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ଅତ୍ଥୋ ପନ କରଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମ୍ମାୱାୟାମାଦୀସୁ ପନ ତୀସୁ ସମାଧି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୱୀରିୟେ ପନ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତେ ସତିୟା ଚ ଅପିଲାପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୂପକାରୋ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କୋତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉପମା – ୟଥା ହି ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ତୀସୁ ସହାୟେସୁ ଏକୋ ସୁପୁପ୍ଫିତଂ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ଅଥସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ଓନମିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ସୋ ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱାପି କମ୍ପମାନୋ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ। ଅଥସ୍ସ ଇତରୋ ଅଂସକୂଟଂ ଉପନାମେୟ୍ୟ, ସୋ ଏକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଅଂସକୂଟଂ ଓଲୁବ୍ଭ ୟଥାରୁଚି ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳେୟ୍ୟ । ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକତୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିଟ୍ଠା ତୟୋ ସହାୟକା ୱିୟ ହି ଏକତୋ ଜାତା ସମ୍ମାୱାୟାମାଦୟୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା । ସୁପୁପ୍ଫିତଚମ୍ପକୋ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ । ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସମାଧି । ପିଟ୍ଠିଂ ଦତ୍ୱା ଓନତସହାୟୋ ୱିୟ ୱାୟାମୋ । ଅଂସକୂଟଂ ଦତ୍ୱା ଠିତସହାୟୋ ୱିୟ ସତି । ୟଥା ତେସୁ ଏକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଅଂସକୂଟଂ ଓଲୁବ୍ଭ ଇତରୋ ୟଥାରୁଚି ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱମେୱଂ ୱୀରିୟେ ପଗ୍ଗହକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତେ, ସତିୟା ଚ ଅପିଲାପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧୁପକାରୋ ସମାଧି ସକ୍କୋତି ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ଅପ୍ପେତୁଂ । ତସ୍ମା ସମାଧିୟେୱେତ୍ଥ ସଜାତିତୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତୋ । ୱାୟାମସତିୟୋ ପନ କିରିୟତୋ ସଙ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି ।
ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେସୁପି ପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିତକ୍କେ ପନ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଆକୋଟେତ୍ୱା ଦେନ୍ତେ ସକ୍କୋତି । କଥଂ ? ୟଥା ହି ହେରଞ୍ଞିକୋ କହାପଣଂ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଭାଗେସୁ ଓଲୋକେତୁକାମୋ ସମାନୋପି ନ ଚକ୍ଖୁଦଲେନେୱ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେହି ପନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଏୱମେୱ ନ ପଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଆରମ୍ମଣଂ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣେନ ପନ ଆହନନପରିୟାହନନରସେନ ୱିତକ୍କେନ ଆକୋଟେନ୍ତେନ ୱିୟ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତେନ ୱିୟ ଚ ଆଦାୟା ଦିନ୍ନମେୱ ୱିନିଚ୍ଛେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ଇଧାପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱ ସଜାତିତୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ସଙ୍ଗହିତା । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପନ କିରିୟତୋ ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି । ଇତି ଇମେହି ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତୀହି ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତି ।
ଇଦାନି ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ମଗ୍ଗସମାଧିଂ ସନିମିତ୍ତଂ ସପରିକ୍ଖାରଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, କତମୋ ପନାୟ୍ୟେତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସତି, ସା ସମାଧିସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥେନ ନିମିତ୍ତଂ । ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱୀରିୟଂ, ତଂ ପରିୱାରଟ୍ଠେନ ପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି । ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ତେସଂ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ । ଆସେୱନାତିଆଦୀସୁ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୟେୱ ଆସେୱନାଦୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ।
ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ପନ, ‘‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ନାମ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ‘ଏୱଂ ଭାୱେୟ୍ୟ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀ’ତି ହି ୱଚନତୋ ସତ୍ତପି ୱସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଭାୱନା ହୋତି, କିଲେସା ପନ ଲହୁ ଛିଜ୍ଜନ୍ତା ସତ୍ତହି ଞାଣେହି ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି । ସୋ ‘‘ସୁତ୍ତଂ ଆହରା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ, ‘‘ୟା ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ଆସେୱନା ଭାୱନା ବହୁଲୀକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇଦମେୱ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା, ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ଆସେୱତି, ଅଞ୍ଞେନ ଭାୱେତି, ଅଞ୍ଞେନ ବହୁଲୀକରୋତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ତତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘କିଂ ପନିଦଂ, ସୁତ୍ତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ନୀତତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତତୋ ୱକ୍ଖତି – ‘‘ନୀତତ୍ଥଂ ୟଥା ସୁତ୍ତଂ ତଥେୱ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଇଦଂ ଉତ୍ତରଂ – ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଏକଂ ଚିତ୍ତଂ ଆସେୱମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅପରମ୍ପି ଆସେୱମାନଂ, ଅପରମ୍ପି ଆସେୱମାନନ୍ତି ଏୱଂ ଦିୱସମ୍ପି ଆସେୱନାୱ ଭୱିସ୍ସତି, କୁତୋ ଭାୱନା, କୁତୋ ବହୁଲୀକମ୍ମଂ ? ଏକଂ ୱା ଭାୱୟମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅପରମ୍ପି ଭାୱୟମାନଂ ଅପରମ୍ପି ଭାୱୟମାନନ୍ତି ଏୱଂ ଦିୱସମ୍ପି ଭାୱନାୱ ଭୱିସ୍ସତି, କୁତୋ ଆସେୱନା କୁତୋ ବହୁଲୀକମ୍ମଂ ? ଏକଂ ୱା ବହୁଲୀକରୋନ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅପରମ୍ପି ବହୁଲୀକରୋନ୍ତଂ, ଅପରମ୍ପି ବହୁଲୀକରୋନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଦିୱସମ୍ପି ବହୁଲୀକମ୍ମମେୱ ଭୱିସ୍ସତି କୁତୋ ଆସେୱନା, କୁତୋ ଭାୱନାତି ।
ଅଥ ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ଏକେନ ଚିତ୍ତେନ ଆସେୱତି, ଦ୍ୱୀହି ଭାୱେତି, ତୀହି ବହୁଲୀକରୋତି । ଦ୍ୱୀହି ୱା ଆସେୱତି, ତୀହି ଭାୱେତି, ଏକେନ ବହୁଲୀକରୋତି। ତୀହି ୱା ଆସେୱତି, ଏକେନ ଭାୱେତି, ଦ୍ୱୀହି ବହୁଲୀକରୋତୀ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ମା ସୁତ୍ତଂ ମେ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅୱଚ । ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ନାମ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ୱସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅତ୍ଥରସଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି । ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକାୱ ଅୟଂ ଆସେୱନା, ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକା ଭାୱନା, ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ବହୁଲୀକମ୍ମଂ । ଖୟଗାମିଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ବହୁଲଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ‘ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋୟେୱା’ତି ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସଞ୍ଜାନାତି, ସଞ୍ଜାନାତୁ, ନୋ ଚେ ସଞ୍ଜାନାତି, ଗଚ୍ଛ ପାତୋୱ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପିୱାହୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।
୪୬୩.କତି ପନାୟ୍ୟେ ସଙ୍ଖାରାତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ୟେ ସଙ୍ଖାରେ ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତେନେୱସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଥେରୀ, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି, କାୟସଙ୍ଖାରାଦୟୋୱ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀ, ତୟୋମେ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାୟପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି କରୀୟତି ନିବ୍ବତ୍ତୀୟତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରୋ। ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋତି କରୋତି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ । ଚିତ୍ତପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟତି କରୀୟତି ନିବ୍ବତ୍ତୀୟତୀତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ । କତମୋ ପନାୟ୍ୟେତି ଇଧ କିଂ ପୁଚ୍ଛତି ? ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମିସ୍ସା ଆଲୁଳିତା ଅୱିଭୂତା ଦୁଦ୍ଦୀପନା । ତଥା ହି, କାୟଦ୍ୱାରେ ଆଦାନଗହଣମୁଞ୍ଚନଚୋପନାନି ପାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନାତି ଏୱଂ କୁସଲାକୁସଲା ୱୀସତି ଚେତନାପି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାପି କାୟସଙ୍ଖାରାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ହନୁସଂଚୋପନଂ ୱଚୀଭେଦଂ ପାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ ୱୀସତି ଚେତନାପି ୱିତକ୍କୱିଚାରାପି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଚୋପନଂ ଅପତ୍ତା ରହୋ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚିନ୍ତୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା କୁସଲାକୁସଲା ଏକୂନତିଂସ ଚେତନାପି ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚାତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାପି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମିସ୍ସା ଆଲୁଳିତା ଅୱିଭୂତା ଦୁଦ୍ଦୀପନା । ତେ ପାକଟେ ୱିଭୂତେ କତ୍ୱା କଥାପେସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
କସ୍ମା ପନାୟ୍ୟେତି ଇଧ କାୟସଙ୍ଖାରାଦିନାମସ୍ସ ପଦତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି କାୟନିସ୍ସିତା, କାୟେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି । ଚିତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତା, ଚିତ୍ତେ ସତି ହୋନ୍ତି, ଅସତି ନ ହୋନ୍ତି ।
୪୬୪. ଇଦାନି କିଂ ନୁ ଖୋ ଏସା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ୱଲଞ୍ଜେତି, ନ ୱଲଞ୍ଜେତି । ଚିଣ୍ଣୱସୀ ୱା ତତ୍ଥ ନୋ ଚିଣ୍ଣୱସୀତି ଜାନନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, କଥଂ ପନାୟ୍ୟେ, ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ହୋତୀତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି ୱା ସମାପଜ୍ଜାମୀତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିକାଲୋ କଥିତୋ । ସମାପନ୍ନୋତି ପଦେନ ଅନ୍ତୋନିରୋଧୋ । ତଥା ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ସଚିତ୍ତକକାଲୋ କଥିତୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ଅଚିତ୍ତକକାଲୋ । ପୁବ୍ବେୱ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକାଲେୟେୱ, ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତି । ୟଂ ତଂ ତଥତ୍ତାୟ ଉପନେତୀତି ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତଥତ୍ତାୟ ଅଚିତ୍ତକଭାୱାୟ ଉପନେତି ।
ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ସେସସଙ୍ଖାରେହି ପଠମଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ନିରୁଜ୍ଝତି । ତତୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ଅନ୍ତୋନିରୋଧେ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି ୱା ୱୁଟ୍ଠହାମୀତି ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅନ୍ତୋନିରୋଧକାଲୋ କଥିତୋ । ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ପଦେନ ଫଲସମାପତ୍ତିକାଲୋ । ତଥା ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଅଚିତ୍ତକକାଲୋ କଥିତୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ସଚିତ୍ତକକାଲୋ । ପୁବ୍ବେୱ ତଥା ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦକାଲେୟେୱ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଚିତ୍ତକୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସଚିତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ ହୋତି । ୟଂ ତଂ ତଥତ୍ତାୟ ଉପନେତୀତି ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତଥତ୍ତାୟ ସଚିତ୍ତକଭାୱାୟ ଉପନେତି । ଇତି ହେଟ୍ଠା ନିରୋଧସମାପଜ୍ଜନକାଲୋ ଗହିତୋ, ଇଧ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକାଲୋ ।
ଇଦାନି ନିରୋଧକଥଂ କଥେତୁଂ ୱାରୋତି ନିରୋଧକଥା କଥେତବ୍ବା ସିୟା, ସା ପନେସା, ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତୟୋ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତାପଞ୍ଞା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣ’’ନ୍ତି ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ କଥିତା । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କଥିତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବା। କୋ ପନାୟଂ ନିରୋଧୋ ନାମ ? ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ପଟିସଙ୍ଖା ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଅଥ କିମତ୍ଥମେତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୱତ୍ତେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ସତ୍ତାହଂ ଅଚିତ୍ତକା ହୁତ୍ୱା ସୁଖଂ ୱିହରିସ୍ସାମ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନଂ ନାମେତଂ, ୟଦିଦଂ ନିରୋଧୋତି ଏତଦତ୍ଥଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ହି ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱେଦନଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ, ‘‘ପଠମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତି ଆହ । ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ କାୟସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କିଂ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ? ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଇମସ୍ସ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ଫଲସମାପତ୍ତି, ସା ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । କିଂ ୱା ଏତେନ ଫଲସମାପତ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନିକା ୱା ହୋତୁ, ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକା ୱା, ସନ୍ତାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅବ୍ବୋହାରିକା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ଅବ୍ବୋହାରିକଭାୱୋ ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁନା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଞ୍ଜୀୱତ୍ଥେରସ୍ସ ହି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କିଂସୁକପୁପ୍ଫସଦିସେ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରେ ମଦ୍ଦମାନସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଚୀୱରେ ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ଝାୟି, ଉସୁମାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନାହୋସି, ସମାପତ୍ତିଫଲଂ ନାମେତନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ସନ୍ତାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଅବ୍ବୋହାରିକା ହୋନ୍ତୀତି ଭୱଙ୍ଗସମୟେନେୱେତଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋତି ତତୋ ପରଂ କିରିୟମୟପୱତ୍ତୱଳଞ୍ଜନକାଲେ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କିଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରେ ନ ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ? ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱାଚଂ ଅଭିସଙ୍ଖାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି କିରିୟମୟପୱତ୍ତୱଳଞ୍ଜନକାଲେନେୱତଂ କଥିତଂ । ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋତିଆଦୟୋ ସଗୁଣେନାପି ଆରମ୍ମଣେନାପି କଥେତବ୍ବା । ସଗୁଣେନ ତାୱ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ ଫଲସମାପତ୍ତି, ତାୟ ସହଜାତଂ ଫସ୍ସଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନିମିତ୍ତାପଣିହିତେସୁପିଏସେୱ ନୟୋ । ଆରମ୍ମଣେନ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦୀହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞଂ ନାମ, ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱା ଅନିମିତ୍ତଂ, ରାଗଦୋସମୋହପ୍ପଣିଧୀନଂ ଅଭାୱା ଅପ୍ପଣିହିତଂ । ସୁଞ୍ଞତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ଫସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ନାମ । ଅନିମିତ୍ତାପଣିହିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅପରା ଆଗମନିୟକଥା ନାମ ହୋତି, ସୁଞ୍ଞତା, ଅନିମିତ୍ତା, ଅପ୍ପଣିହିତାତି ହି ୱିପସ୍ସନାପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦିସ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନା ଅନିମିତ୍ତା ନାମ ହୋତି । ୟୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଣିହିତା ନାମ । ୟୋ ଅନତ୍ତତୋ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନତ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱା ଅନତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାତି, ତସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତା ନାମ । ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ନାମ, ଅନିମିତ୍ତମଗ୍ଗସ୍ସ ଫଲଂ ଅନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ଅନିମିତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସହଜାତେ ଫସ୍ସେ ଫୁସନ୍ତେ ଅନିମିତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ ଫୁସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପ୍ପଣିହିତସୁଞ୍ଞତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆଗମନିୟେନ କଥିତେ ପନ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱା ଫସ୍ସୋ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱା ଫସ୍ସୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ ୱା ଫସ୍ସୋତି ୱିକପ୍ପୋ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ସଗୁଣେନ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣେନ ଚ କଥେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ତୟୋ ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତୀତି ସମେତି ।
ୱିୱେକନିନ୍ନନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୱେକୋ ନାମ, ତସ୍ମିଂ ୱିୱେକେ ନିନ୍ନଂ ଓନତନ୍ତି ୱିୱେକନିନ୍ନଂ। ଅଞ୍ଞତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟେନ ୱିୱେକୋ, ତେନ ୱଙ୍କଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ୱିୱେକପୋଣଂ। ୟେନ ୱିୱେକୋ, ତେନ ପତମାନଂ ୱିୟ ଠିତନ୍ତି ୱିୱେକପବ୍ଭାରଂ।
୪୬୫. ଇଦାନି ୟା ୱେଦନା ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କତି ପନାୟ୍ୟେ, ୱେଦନାତି ଆହ । କାୟିକଂ ୱାତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଂ ସୁଖଂ କାୟିକଂ ନାମ, ମନୋଦ୍ୱାରିକଂ ଚେତସିକଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ସଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ସାତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ମଧୁରଭାୱଦୀପକଂ ୱେୱଚନଂ । ୱେଦୟିତନ୍ତି ୱେଦୟିତଭାୱଦୀପକଂ, ସବ୍ବୱେଦନାନଂ ସାଧାରଣୱଚନଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖାତିଆଦୀସୁ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖଂ, ନତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ନତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖଂ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଜାନନଭାୱୋ ସୁଖଂ, ଅଜାନନଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
କିଂ ଅନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି କତମୋ ଅନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସୟିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅନୁସୟପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛତି । ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ସବ୍ବାୟ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ନ ସବ୍ବାୟ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ନ ସବ୍ବାୟ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସୋ ଅପ୍ପହୀନୋ, ନ ସବ୍ବଂ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କିଂ ପହାତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ପହାନପୁଚ୍ଛା ନାମ ।
ରାଗଂ ତେନ ପଜହତୀତି ଏତ୍ଥ ଏକେନେୱ ବ୍ୟାକରଣେନ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ରାଗାନୁସୟଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ରାଗାନୁସୟଂ ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମେୱ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ସୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀନୋପି ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତାୱ ପଠମଜ୍ଝାନେ ନାନୁସେତି ନାମ । ତେନାହ – ‘‘ନ ତତ୍ଥ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି । ତଦାୟତନନ୍ତି ତଂ ଆୟତନଂ, ପରମସ୍ସାସଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଅନୁତ୍ତରେସୂତି ଏୱଂ ଅନୁତ୍ତରା ୱିମୋକ୍ଖାତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଅରହତ୍ତେ । ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋତି ପତ୍ଥନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତସ୍ସ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପିହାପଚ୍ଚୟା ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ପତ୍ଥନାୟ ପଟ୍ଠପନମୂଲକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ପନେତଂ ନ ପତ୍ଥନାୟ ପଟ୍ଠପନମୂଲକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ପନ ଅଲାଭମୂଲକଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପିହାପଚ୍ଚୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ ଏକନ୍ତେନ ଅକୁସଲଂ, ଇଦଂ ପନ ସେୱିତବ୍ବଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱଦନ୍ତି । ୟୋଗିନୋ ହି ତେମାସିକଂ ଛମାସିକଂ ୱା ନୱମାସିକଂ ୱା ପଟିପଦଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ ତଂ ତଂ ପଟିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋକାଲପରିଚ୍ଛେଦେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀତି ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ନ ସକ୍କୋତି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲେନ ପାପୁଣିତୁଂ, ତସ୍ସ ବଲୱଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଆଳିନ୍ଦିକୱାସିମହାଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ ଅସ୍ସୁଧାରା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଥେରୋ କିର ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେସି । ତସ୍ସ, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ଅରହତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଇମସ୍ମିଂ ୱାରେ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ମାନସଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଅତିକ୍କନ୍ତାନି । ପୱାରଣାଦିୱସେ ଆଗତେ ଥେରସ୍ସ ଅସ୍ସୁପାତେନ ମୁତ୍ତଦିୱସୋ ନାମ ନାହୋସି । ୱୀସତିମେ ପନ ୱସ୍ସେ ଅରହତ୍ତଂ ପାଣୁଣି ।
ପଟିଘଂତେନ ପଜହତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୋମନସ୍ସେନେୱ ପଟିଘଂ ପଜହତି । ନ ହି ପଟିଘେନେୱ ପଟିଘପ୍ପହାନଂ, ଦୋମନସ୍ସେନ ୱା ଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ତେମାସିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଟିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି – ‘‘ପସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁ, କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ସୀଲେନ ହୀନଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ୱୀରିୟେନ, ଉଦାହୁ ପଞ୍ଞାୟ, ନନୁ ତେ ସୀଲଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ପଞ୍ଞା ସୂରା ହୁତ୍ୱା ୱହତୀ’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତ୍ୱା, ‘‘ନ ଦାନି ପୁନ ଇମସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋତେମାସେ ୱା ଅନ୍ତୋଛମାସେ ୱା ଅନ୍ତୋନୱମାସେ ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ତଂ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ପଟିଘେନେୱ ପଟିଘଂ, ଦୋମନସ୍ସେନେୱ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଜହତି ନାମ ।
ନ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀତି ତତ୍ଥ ଏୱରୂପେ ଦୋମନସ୍ସେ ପଟିଘାନୁସୟୋ ନାନୁସେତି । ନ ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପହୀନୋୱ ତତ୍ଥ ପଟିଘାନୁସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜଂ ତେନ ପଜହତୀତି ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ଝାନୱିକ୍ଖମ୍ଭିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟଂ ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମେୱ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ସୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀନୋପି ତଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତାୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ନାନୁସେତି ନାମ । ତେନାହ – ‘‘ନ ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ।
୪୬୬. ଇଦାନି ପଟିଭାଗପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୁଖାୟ ପନାୟ୍ୟେତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ୟସ୍ମା ସୁଖସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସୁଖଂ ପଚ୍ଚନୀକଂ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁ ୱେଦନାସୁ ୱିସଭାଗପଟିଭାଗୋ କଥିତୋ । ଉପେକ୍ଖା ପନ ଅନ୍ଧକାରା ଅୱିଭୂତା ଦୁଦ୍ଦୀପନା, ଅୱିଜ୍ଜାପି ତାଦିସାୱାତି ତେନେତ୍ଥ ସଭାଗପଟିଭାଗୋ କଥିତୋ । ୟତ୍ତକେସୁ ପନ ଠାନେସୁ ଅୱିଜ୍ଜା ତମଂ କରୋତି, ତତ୍ତକେସୁ ୱିଜ୍ଜା ତମଂ ୱିନୋଦେତୀତି ୱିସଭାଗପଟିଭାଗୋ କଥିତୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଉଭୋପେତେ ଧମ୍ମା ଅନାସୱା ଲୋକୁତ୍ତରାତି ସଭାଗପଟିଭାଗୋୱ କଥିତୋ । ୱିମୁତ୍ତିୟା ଖୋ, ଆୱୁସୋତି ଏତ୍ଥ ଅନାସୱଟ୍ଠେନ ଲୋକୁତ୍ତରଟ୍ଠେନ ଅବ୍ୟାକତଟ୍ଠେନ ଚ ସଭାଗପଟିଭାଗୋୱ କଥିତୋ । ଅଚ୍ଚୟାସୀତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ହଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗତୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାସକ୍ଖି ପଞ୍ହାନଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗହେତୁନ୍ତି ପଞ୍ହାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦପମାଣଂ ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଅପ୍ପଟିଭାଗଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଭାଗଂ ପୁଚ୍ଛି । ନିବ୍ବାନଂ ନାମେତଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗଂ, ନ ସକ୍କା ନୀଲଂ ୱା ପୀତକଂ ୱାତି କେନଚି ଧମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ । ତଞ୍ଚ ତ୍ୱଂ ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ଚାୟଂ ଉପାସକୋ ୟଥା ନାମ ସତ୍ତମେ ଘରେ ସଲାକଭତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତ ଘରାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ସବ୍ବାନିପି ସତ୍ତ ଗେହାନି ୱିରଦ୍ଧୋୱ ନ ଅଞ୍ଞାସି, ଏୱମେୱଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଭାଗଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବାସୁପି ସତ୍ତସୁ ସପ୍ପଟିଭାଗପୁଚ୍ଛାସୁ ୱିରଦ୍ଧୋୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନିବ୍ବାନୋଗଧନ୍ତି ନିବ୍ବାନବ୍ଭନ୍ତରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ । ନିବ୍ବାନପରାୟନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପରଂ ଅୟନମସ୍ସ ପରା ଗତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ଅୱସାନଂ ଅସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନଂ।
୪୬୭.ପଣ୍ଡିତାତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା, ଧାତୁକୁସଲା ଆୟତନକୁସଲା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲା ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାପଞ୍ଞାତି ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ମହନ୍ତେ ଧମ୍ମେ ମହନ୍ତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ ମହନ୍ତାନି ପଟିଭାନାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନସମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ୟଥା ତଂ ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟାତି ୟଥା ଧମ୍ମଦିନ୍ନାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ବ୍ୟାକତଂ, ଅହମ୍ପି ତଂ ଏୱମେୱଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନ ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ ଜିନଭାସିତୋ ନାମ ଜାତୋ, ନ ସାୱକଭାସିତୋ । ୟଥା ହି ରାଜୟୁତ୍ତେହି ଲିଖିତଂ ପଣ୍ଣଂ ୟାୱ ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ନ ଲଞ୍ଛିତଂ ହୋତି, ନ ତାୱ ରାଜପଣ୍ଣନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି; ଲଞ୍ଛିତମତ୍ତଂ ପନ ରାଜପଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତି, ତଥା, ‘‘ଅହମ୍ପି ତଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ଜିନୱଚନମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତତ୍ତା ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ ଆହଚ୍ଚୱଚନେନ ଜିନଭାସିତୋ ନାମ ଜାତୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୂଳଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୬୮.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଚୂଳଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସମାଦାନାନୀତି ଧମ୍ମୋତି ଗହିତଗହଣାନି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ସୁଖଂ, ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ସୁଖଂ ସୁକରଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ପୂରେତୁଂ । ଆୟତିଂ ଦୁକ୍ଖୱିପାକନ୍ତି ଅନାଗତେ ୱିପାକକାଲେ ଦୁକ୍ଖୱିପାକଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୬୯.ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁପି କିଲେସକାମେସୁପି ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ପାତବ୍ୟତଂ ପିୱିତବ୍ବତଂ, ୟଥାରୁଚି ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋଳିବଦ୍ଧାହୀତି ମୋଳିଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧକେସାହି । ପରିବ୍ବାଜିକାହୀତି ତାପସପରିବ୍ବାଜିକାହି । ଏୱମାହଂସୂତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ପହାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ମାଲୁୱାସିପାଟିକାତି ଦୀଘସଣ୍ଠାନଂ ମାଲୁୱାପକ୍କଂ । ଫଲେୟ୍ୟାତି ଆତପେନ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସାଲମୂଲେତି ସାଲରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପେ । ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି କସ୍ମା ଆପଜ୍ଜତି ? ଭୱନୱିନାସଭୟା । ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପତିତମାଲୁୱାବୀଜତୋ ହି ଲତା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁହତି । ସା ମହାପତ୍ତା ଚେୱ ହୋତି ବହୁପତ୍ତା ଚ, କୋୱିଳାରପତ୍ତସଦିସେହି ପତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଅଥ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିନନ୍ଧମାନା ସବ୍ବୱିଟପାନି ସଞ୍ଛାଦେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଭାରଂ ଜନେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସା ୱାତେ ୱା ୱାୟନ୍ତେ ଦେୱେ ୱା ୱସ୍ସନ୍ତେ ଓଘନଂ ଜନେତ୍ୱା ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବସାଖାପସାଖଂ ଭଞ୍ଜତି, ଭୂମିୟଂ ନିପାତେତି । ତତୋ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ପତିଟ୍ଠିତୱିମାନଂ ଭିଜ୍ଜତି ନସ୍ସତି । ଇତି ସା ଭୱନୱିନାସଭୟା ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜତି ।
ଆରାମଦେୱତାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁପ୍ଫାରାମଫଲାରାମେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ୱନଦେୱତାତି ଅନ୍ଧୱନସୁଭଗୱନାଦୀସୁ ୱନେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ରୁକ୍ଖଦେୱତାତି ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ନଳେରୁପୁଚିମନ୍ଦାଦୀସୁ ରୁକ୍ଖେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ଓସଧିତିଣୱନପ୍ପତୀସୂତି ହରୀତକୀଆମଲକୀଆଦୀସୁ ଓସଧୀସୁ ତାଲନାଳିକେରାଦୀସୁ ତିଣେସୁ ୱନଜେଟ୍ଠକେସୁ ଚ ୱନପ୍ପତିରୁକ୍ଖେସୁ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା । ୱନକମ୍ମିକାତି ୱନେ କସନଲାୟନଦାରୁଆହରଣଗୋରକ୍ଖାଦୀସୁ କେନଚିଦେୱ କମ୍ମେନ ୱା ୱିଚରକମନୁସ୍ସା । ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଖାଦେୟ୍ୟୁଂ । ୱିଲମ୍ବିନୀତି ୱାତେନ ପହତପହତଟ୍ଠାନେସୁ କେଳିଂ କରୋନ୍ତୀ ୱିୟ ୱିଲମ୍ବନ୍ତୀ । ସୁଖୋ ଇମିସ୍ସାତି ଏୱରୂପାୟ ମାଲୁୱାଲତାୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋପି ସୁଖୋ, ଦସ୍ସନମ୍ପି ସୁଖଂ । ଅୟଂ ମେ ଦାରକାନଂ ଆପାନମଣ୍ଡଲଂ ଭୱିସ୍ସତି, କୀଳାଭୂମି ଭୱିସ୍ସତି, ଦୁତିୟଂ ମେ ୱିମାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ଲତାୟ ଦସ୍ସନେପି ସମ୍ଫସ୍ସେପି ସୋମନସ୍ସଜାତା ଏୱମାହ ।
ୱିଟଭିଂ କରେୟ୍ୟାତି ସାଖାନଂ ଉପରି ଛତ୍ତାକାରେନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଓଘନଂ ଜନେୟ୍ୟାତି ହେଟ୍ଠା ଘନଂ ଜନେୟ୍ୟ । ଉପରି ଆରୁୟ୍ହ ସକଲଂ ରୁକ୍ଖଂ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ପୁନ ହେଟ୍ଠା ଭସ୍ସମାନା ଭୂମିଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦାଲେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଓଘନଂ କତ୍ୱା ପୁନ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମୂଲା ଓତିଣ୍ଣସାଖାହି ଅଭିରୁହମାନା ସବ୍ବସାଖା ପଲିୱେଠେନ୍ତୀ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ ନିୟାମେନ ପୁନ ଓରୋହିତ୍ୱା ଚ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଚ ସକଲରୁକ୍ଖଂ ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୀ ସବ୍ବସାଖା ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ସୟଂ ଉପରି ଠତ୍ୱା ୱାତେ ୱା ୱାୟନ୍ତେ ଦେୱେ ୱା ୱସ୍ସନ୍ତେ ପଦାଲେୟ୍ୟ । ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖାଣୁମତ୍ତମେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ୟଂ ସାଖଟ୍ଠକୱିମାନଂ ହୋତି, ତଂ ସାଖାସୁ ଭିଜ୍ଜମାନାସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବସାଖାସୁ ଭିନ୍ନାସୁ ସବ୍ବଂ ଭିଜ୍ଜତି । ରୁକ୍ଖଟ୍ଠକୱିମାନଂ ପନ ୟାୱ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲମତ୍ତମ୍ପି ତିଟ୍ଠତି, ତାୱ ନ ନସ୍ସତି । ଇଦଂ ପନ ୱିମାନଂ ସାଖଟ୍ଠକଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବସାଖାସୁ ସଂଭିଜ୍ଜମାନାସୁ ଭିଜ୍ଜିତ୍ଥ । ଦେୱତା ପୁତ୍ତକେ ଗହେତ୍ୱା ଖାଣୁକେ ଠିତା ପରିଦେୱିତୁଂ ଆରଦ୍ଧା ।
୪୭୧.ତିବ୍ବରାଗଜାତିକୋତି ବହଲରାଗସଭାୱୋ । ରାଗଜଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ତିବ୍ବରାଗଜାତିକତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠେ ଆରମ୍ମଣେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଥସ୍ସ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆଣାପେନ୍ତି । ସୋ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ନତ୍ୱେୱ ୱୀତିକ୍କମଂ କରୋତି । ତିବ୍ବଦୋସଜାତିକୋତି ଅପ୍ପମତ୍ତିକେନେୱ କୁପ୍ପତି, ଦହରସାମଣେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ହତ୍ଥପରାମାସାଦୀନି କରୋନ୍ତୋୱ କଥେତି । ସୋପି ଦଣ୍ଡକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ମୋହଜାତିକୋ ପନ ଇଧ କତଂ ୱା କତତୋ ଅକତଂ ୱା ଅକତତୋ ନ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ତାନି ତାନି କିଚ୍ଚାନି ୱିରାଧେତି । ସୋପି ଦଣ୍ଡକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତି ।
୪୭୨.ନ ତିବ୍ବରାଗଜାତିକୋତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ କୋଚି ତିବ୍ବରାଗାଦିଜାତିକୋ ହୋତି, କୋଚି ନ ତିବ୍ବରାଗାଦିଜାତିକୋ ? କମ୍ମନିୟାମେନ । ୟସ୍ସ ହି କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭୋ ବଲୱା ହୋତି, ଅଲୋଭୋ ମନ୍ଦୋ, ଅଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ, ଦୋସମୋହା ମନ୍ଦା, ତସ୍ସ ମନ୍ଦୋ ଅଲୋଭୋ ଲୋଭଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଦୋସାମୋହା ପନ ବଲୱନ୍ତୋ ଦୋସମୋହେ ପରିୟାଦାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଲୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୁଖସୀଲୋ ଅକ୍କୋଧନୋ ପଞ୍ଞୱା ୱଜିରୂପମଞାଣୋ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭଦୋସା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଲୋଭାଦୋସା ମନ୍ଦା, ଅମୋହୋ ବଲୱା, ମୋହୋ ମନ୍ଦୋ, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ, ପଞ୍ଞୱା ପନ ହୋତି ୱଜିରୂପମଞାଣୋ ଦତ୍ତାଭୟତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଲୋଭାଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦନ୍ଧୋ ଚ, ସୁଖସୀଲକୋ ପନ ହୋତି ଅକ୍କୋଧନୋ ।
ତଥା ୟସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ତୟୋପି ଲୋଭଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଅଲୋଭାଦୟୋ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ ମୂଳ୍ହୋ ଚ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅପ୍ପକିଲେସୋ ହୋତି, ଦିବ୍ବାରମ୍ମଣମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋ, ଦୁଟ୍ଠୋ ପନ ହୋତି ଦନ୍ଧପଞ୍ଞୋ ଚ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭାଦୋସମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ସୁଖସୀଲକୋ ଚ, ମୂଳ୍ହୋ ପନ ହୋତି ।
ତଥା ୟସ୍ସ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ଅଲୋଭଦୋସାମୋହା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଇତରେ ମନ୍ଦା, ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଚେୱ ହୋତି ପଞ୍ଞୱା ଚ, ଦୁଟ୍ଠୋ ପନ ହୋତି କୋଧନୋ ।
ୟସ୍ସ ପନ କମ୍ମାୟୂହନକ୍ଖଣେ ତୟୋପି ଅଲୋଭାଦୟୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଲୋଭାଦୟୋ ମନ୍ଦା, ସୋ ମହାସଙ୍ଘରକ୍ଖିତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ଅଦୁଟ୍ଠୋ ପଞ୍ଞୱା ଚ ହୋତି ।
ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ଚୂଳଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ମହାଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୭୩.ଏୱଂମେ ସୁତ୍ତନ୍ତି ମହାଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂକାମାତି ଏୱଂଇଚ୍ଛା । ଏୱଂଛନ୍ଦାତି ଏୱଂଅଜ୍ଝାସୟା । ଏୱଂଅଧିପ୍ପାୟାତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଅନିଟ୍ଠୱଡ୍ଢନେ ଚେୱ ଇଟ୍ଠପରିହାନେ ଚ । ଭଗୱଂମୂଲକାତି ଭଗୱା ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଗୱଂମୂଲକା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଉପ୍ପାଦିତା, ତସ୍ମିଂ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇମେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସି, ଭଗୱତା ପନ ନୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପାଦିତା । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ଇମେ ଧମ୍ମେ ଆଜାନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝାମାତି ଏୱଂ ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମାତି । ଭଗୱଂନେତ୍ତିକାତି ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମାନଂ ନେତା ୱିନେତା ଅନୁନେତାତି । ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତା ଧମ୍ମା ଭଗୱଂନେତ୍ତିକା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱଂପଟିସରଣାତି ଚତୁଭୂମକା ଧମ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛମାନା ଭଗୱତି ପଟିସରନ୍ତି ନାମାତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ପଟିସରନ୍ତୀତି ଓସରନ୍ତି ସମୋସରନ୍ତି । ଅପିଚ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧୱସେନ ଫସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମୋତି ? ତ୍ୱଂ ଫୁସନଟ୍ଠେନ ଫସ୍ସୋ ନାମ । ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମନ୍ତି ? ତ୍ୱଂ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମାତି ଏୱଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମେ ପଟିସରତୀତିପି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ପଟିଭାତୂତି ଭଗୱତୋୟେୱ ଏତସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠାତୁ, ତୁମ୍ହେୟେୱ ନୋ କଥେତ୍ୱା ଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୭୪.ସେୱିତବ୍ବେତି ନିସ୍ସୟିତବ୍ବେ । ଭଜିତବ୍ବେତି ଉପଗନ୍ତବ୍ବେ । ୟଥା ତଂ ଅୱିଦ୍ଦସୁନୋତି ୟଥା ଅୱିଦୁନୋ ବାଲସ୍ସ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ । ୟଥା ତଂ ୱିଦ୍ଦସୁନୋତି ୟଥା ୱିଦୁନୋ ମେଧାୱିନୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ।
୪୭୫.ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମସମାଦାନନ୍ତି ପୁରିମସୁତ୍ତେ ଉପ୍ପଟିପାଟିଆକାରେନ ମାତିକା ଠପିତା, ଇଧ ପନ ୟଥାଧମ୍ମରସେନେୱ ସତ୍ଥା ମାତିକଂ ଠପେସି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମସମାଦାନନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗହଣଂ ।
୪୭୬.ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ।
୪୭୭.ୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପଞ୍ଞୱା ।
୪୭୮.ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନାତି ଏତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଅଭିଜ୍ଝା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ତାୱ ତୟୋ ପୁବ୍ବଚେତନାୟ ଚ ଅପରଚେତନାୟ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚେତନାନଂ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ହୋନ୍ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ଉପେକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ହୋତି । ସେସା ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ସତ୍ତ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଚେତନାନଂ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ହୋନ୍ତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ସହାପି ଦୋମନସ୍ସେନା’’ତି । ଦୋମନସ୍ସମେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିୟେଟ୍ଠିଂ ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗେସୁ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
୪୭୯.ସହାପିସୁଖେନାତି ଏତ୍ଥ ପାଣାତିପାତୋ ଫରୁସୱାଚା ବ୍ୟାପାଦୋତି ଇମେ ତାୱ ତୟୋ ପୁବ୍ବଚେତନାୟ ଚ ଅପରଚେତନାୟ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚେତନାନଂ ୱସେନ ସୁଖୱେଦନା ହୋନ୍ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ଦୁକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ହୋତି । ସେସା ସତ୍ତ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ଚେତନାନଂ ୱସେନ ସୁଖୱେଦନା ହୋନ୍ତିୟେୱ । ସହାପି ସୋମନସ୍ସେନାତି ସୋମନସ୍ସମେୱ ଚେତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବସମଙ୍ଗିନୋ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗେସୁ କାୟିକଂ ସୁଖମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ ।
୪୮୦. ତତିୟଧମ୍ମସମାଦାନେ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ମଚ୍ଛବନ୍ଧୋ ୱା ହୋତି, ମାଗୱିକୋ ୱା, ପାଣୁପଘାତଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ତସ୍ସ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅକାମକସ୍ସେୱ ପାଣାତିପାତେ ଆଦୀନୱଂ, ପାଣାତିପାତୱିରତିୟା ଚ ଆନିସଂସଂ କଥେତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଦେତି । ସୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଦୁକ୍ଖିତୋ ଦୋମନସ୍ସିତୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଅପରଭାଗେ କତିପାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋପି ଦୁକ୍ଖିତୋୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରଚେତନା ଦୁକ୍ଖସହଗତାୱ ହୋନ୍ତି । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ପନ ସୁଖସହଗତା ୱା ଉପେକ୍ଖାସହଗତା ୱାତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଇତି ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗଚେତନାୱ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ସହାପି ଦୋମନସ୍ସେନା’’ତି । ଦୋମନସ୍ସମେୱ ଚେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୮୧. ଚତୁତ୍ଥଧମ୍ମସମାଦାନେ ଦସସୁପି ପଦେସୁ ତିସ୍ସୋପି ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନା ସୁଖସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତିୟେୱ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସହାପି ସୁଖେନ ସହାପି ସୋମନସ୍ସେନା’’ତି । ସୋମନସ୍ସମେୱ ଚେତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୪୮୨.ତିତ୍ତକାଲାବୂତି ତିତ୍ତକରସଅଲାବୁ । ୱିସେନ ସଂସଟ୍ଠୋତି ହଲାହଲୱିସେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ମିସ୍ସିତୋ ଲୁଳିତୋ । ନଚ୍ଛାଦେସ୍ସତୀତି ନ ରୁଚ୍ଚିସ୍ସତି ନ ତୁଟ୍ଠିଂ କରିସ୍ସତି । ନିଗଚ୍ଛସୀତି ଗମିସ୍ସସି । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପିୱେୟ୍ୟାତି ତଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପିୱେୟ୍ୟ ।
୪୮୩.ଆପାନୀୟକଂସୋତି ଆପାନୀୟସ୍ସ ମଧୁରପାନକସ୍ସ ଭରିତକଂସୋ । ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ପାନକୱଣ୍ଣାଦୀହି ସମ୍ପନ୍ନୱଣ୍ଣୋ, କଂସେ ପକ୍ଖିତ୍ତପାନକୱସେନ ପାନକକଂସୋପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଛାଦେସ୍ସତୀତି ତଞ୍ହି ହଲାହଲୱିସଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ରସଂ ଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛାଦେସ୍ସତୀ’’ତି ।
୪୮୪.ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ମୁତ୍ତମେୱ । ୟଥା ହି ମନୁସ୍ସଭାୱୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ପୂତିକାୟୋତ୍ୱେୱ, ତଦହୁଜାତାପି ଗଲୋଚିଲତା ପୂତିଲତାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତଙ୍ଖଣଂ ଗହିତଂ ତରୁଣମ୍ପି ମୁତ୍ତଂ ପୂତିମୁତ୍ତମେୱ । ନାନାଭେସଜ୍ଜେହୀତି ହରୀତକାମଲକାଦୀହି ନାନୋସଧେହି । ସୁଖୀ ଅସ୍ସାତି ଅରୋଗୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ସୁଖୀ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୪୮୫.ଦଧି ଚ ମଧୁ ଚାତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦଧି ଚ ସୁମଧୁରଂ ମଧୁ ଚ । ଏକଜ୍ଝଂ ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଏକତୋ କତ୍ୱା ମିସ୍ସିତଂ ଆଲୁଳିତଂ । ତସ୍ସ ତନ୍ତି ତସ୍ସ ତଂ ଚତୁମଧୁରଭେସଜ୍ଜଂ ପିୱତୋ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଇଦଞ୍ଚ ୟଂ ଭଗନ୍ଦରସଂସଟ୍ଠଂ ଲୋହିତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ନ ତସ୍ସ ଭେସଜ୍ଜଂ, ଆହାରଂ ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଅୱଲଞ୍ଜଂ କରୋତି । ୟଂ ପନ ପିତ୍ତସଂସଟ୍ଠଂ ଲୋହିତଂ, ତସ୍ସେତଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ସୀତଲକିରିୟାୟ ପରିୟତ୍ତଭୂତଂ ।
୪୮୬.ୱିଦ୍ଧେତି ଉବ୍ବିଦ୍ଧେ । ମେଘୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତୱଲାହକେତି ଅପଗତମେଘେ, ଦେୱେତି ଆକାସେ । ଆକାସଗତଂ ତମଗତନ୍ତି ଆକାସଗତଂ ତମଂ । ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରପ୍ପୱାଦେତି ପୁଥୂନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସଙ୍ଖାତାନଂ ପରେସଂ ୱାଦେ । ଅଭିୱିହଚ୍ଚାତି ଅଭିହନ୍ତ୍ୱା । ଭାସତେ ଚ ତପତେ ଚ ୱିରୋଚତେ ଚାତି ସରଦକାଲେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚତି ତପତି ୱିଜ୍ଜୋତତୀତି ।
ଇଦଂ ପନ ସୁତ୍ତଂ ଦେୱତାନଂ ଅତିୱିୟ ପିୟଂ ମନାପଂ । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଦକ୍ଖିଣଦିସାୟଂ କିର ହତ୍ଥିଭୋଗଜନପଦେ ସଙ୍ଗରୱିହାରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ସ ଭୋଜନସାଲଦ୍ୱାରେ ସଙ୍ଗରରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ରତ୍ତିଭାଗେ ଏକସ୍ସ ଦହରସ୍ସ ସରଭଞ୍ଞୱସେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଓସାରେନ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ୱା ସାଧୁକାରଂ ଅଦାସି । ଦହରୋ କିଂ ଏସୋତି ଆହ । ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତାତି । କସ୍ମିଂ ଦେୱତେ ପସନ୍ନାସି, କିଂ ସଦ୍ଦେ, ଉଦାହୁ ସୁତ୍ତେତି ? ସଦ୍ଦୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ହୋତିୟେୱ, ସୁତ୍ତେ ପସନ୍ନାମ୍ହି । ସତ୍ଥାରା ଜେତୱନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କଥିତଦିୱସେ ଚ ଅଜ୍ଜ ଚ ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନେପି ନାନଂ ନତ୍ଥୀତି । ଅସ୍ସୋସି ତ୍ୱଂ ଦେୱତେ ସତ୍ଥାରା କଥିତଦିୱସେତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ । କତ୍ଥ ଠିତା ଅସ୍ସୋସୀତି ? ଜେତୱନଂ, ଭନ୍ତେ, ଗତାମ୍ହି, ମହେସକ୍ଖାସୁ ପନ ଦେୱତାସୁ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀସୁ ତତ୍ଥ ଓକାସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଇଧେୱ ଠତ୍ୱା ଅସ୍ସୋସିନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଠିତାୟ ସକ୍କା ସୁତ୍ଥୁ ସଦ୍ଦୋ ସୋତୁନ୍ତି ? ତ୍ୱଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣସୀତି ? ଆମ ଦେୱତେତି । ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କଥନକାଲୋ ୱିୟ, ଭନ୍ତେ, ହୋତୀତି । କିଂ ପନ ଦେୱତେ ସତ୍ଥୁ ରୂପଂ ପସ୍ସସୀତି ? ସତ୍ଥା ମମେୱ ଓଲୋକେତୀତି ମଞ୍ଞମାନା ସଣ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ଭନ୍ତେତି । ୱିସେସଂ ପନ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍ଖିତ୍ଥ ଦେୱତେତି । ଦେୱତା ତତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତରଧାୟି । ତଂ ଦିୱସଂ କିରେସ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଏୱମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେୱତାନଂ ପିୟଂ ମନାପଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମହାଧମ୍ମସମାଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ୱୀମଂସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୮୭.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱୀମଂସକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱୀମଂସକେନାତି ତୟୋ ୱୀମଂସକା – ଅତ୍ଥୱୀମଂସକୋ ସଙ୍ଖାରୱୀମଂସକୋ ସତ୍ଥୁୱୀମଂସକୋତି । ତେସୁ, ‘‘ପଣ୍ଡିତା ହାୱୁସୋ, ମନୁସ୍ସା ୱୀମଂସକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨) ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱୀମଂସକୋ ଆଗତୋ । ‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ଧାତୁକୁସଲୋ ଚ ହୋତି, ଆୟତନକୁସଲୋ ଚ ହୋତି, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦକୁସଲୋ ଚ ହୋତି, ଠାନାଟ୍ଠାନକୁସଲୋ ଚ ହୋତି, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୀମଂସକୋତି ଅଲଂ ୱଚନାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୪) ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରୱୀମଂସକୋ ଆଗତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ସତ୍ଥୁୱୀମଂସକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଚେତୋପରିୟାୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୱାରଂ ଚିତ୍ତପରିଚ୍ଛେଦଂ । ସମନ୍ନେସନାତି ଏସନା ପରିୟେସନା ଉପପରିକ୍ଖା । ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣାୟାତି ଏୱଂ ୱିଜାନନତ୍ଥାୟ ।
୪୮୮.ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତଥାଗତୋ ସମନ୍ନେସିତବ୍ବୋତି ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସେତି । ମହା ହି ଏସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟୋ ନାମ । ତସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଏକସ୍ମିଂ ହି ସମୟେ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଉପଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ହୋତି, ଉପଡ୍ଢଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନୁଭାୱେନାତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ନିଚ୍ଛେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି, – ‘‘ଉପଡ୍ଢମିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ, ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା କଲ୍ୟାଣସହାୟତା କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କତା’’ତି । ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ସକଲମେୱିଦଂ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା କଲ୍ୟାଣସହାୟତା, କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କତା । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ କଲ୍ୟାଣସହାୟସ୍ସ କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କସ୍ସ, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସତି, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରିସ୍ସତି । କଥଞ୍ଚାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ…ପେ॰… ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରୋତି । ଇଧାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ଏୱଂ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ…ପେ॰… ବହୁଲୀକରୋତି, ତଦମିନାପେତଂ, ଆନନ୍ଦ, ପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ସକଲମେୱିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା କଲ୍ୟାଣସହାୟତା କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କତା । ମମଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଜରାଧମ୍ମା…ପେ॰… ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସଧମ୍ମା ସତ୍ତା ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସେହି ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨) ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ବାହିରଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତୋପି ଆହ – ‘‘ବାହିରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗନ୍ତି କରିତ୍ୱା ନାଞ୍ଞଂ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୧୩) । ମହାଚୁନ୍ଦସ୍ସ କିଲେସସଲ୍ଲେଖପଟିପଦଂ କଥେନ୍ତୋପି, ‘‘ପରେ ପାପମିତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଲ୍ଲେଖୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) ଆହ । ମେଘିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟଧମ୍ମେ କଥେନ୍ତୋପି, ‘‘ଅପରିପକ୍କାୟ, ମେଘିୟ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ଇଧ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ହୋତି’’ତି (ଉଦା॰ ୩୧) କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟମେୱ ୱିସେସେସି । ପିୟପୁତ୍ତସ୍ସ ରାହୁଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହୋୱାଦଂ ଦେନ୍ତୋପି –
‘‘ମିତ୍ତେ ଭଜସ୍ସୁ କଲ୍ୟାଣେ, ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ ।
ୱିୱିତ୍ତଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ, ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୋହି ଭୋଜନେ ॥
ଚୀୱରେ ପିଣ୍ଡପାତେ ଚ, ପଚ୍ଚୟେ ସୟନାସନେ ।
ଏତେସୁ ତଣ୍ହଂ ମାକାସି, ମା ଲୋକଂ ପୁନରାଗମୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୪୦, ୩୪୧) –
କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟମେୱ ସବ୍ବପଠମଂ କଥେସି । ଏୱଂ ମହା ଏସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟୋ ନାମ । ଇଧାପି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତଥାଗତୋ ସମନ୍ନେସିତବ୍ବୋତି ଦେସନଂ ଆରଭି । ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତଥାଗତଂ ଏସତୁ ଗୱେସତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଭଗୱା ଅୟଂ ମହାଜଚ୍ଚୋତି ୱା, ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱା, ଅଭିରୂପୋ ଦସ୍ସନୀୟୋତି ୱା, ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ଅଭିଲକ୍ଖିତୋତି ୱା, ଇମଂ ନିସ୍ସାୟାହଂ ଚୀୱରାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟେ ଲଭିସ୍ସାମୀତି ୱା, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତି, ‘‘ପହୋତି ମେ ଏସ ସତ୍ଥା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତୁ’’ନ୍ତି, ସୋ ମଂ ଭଜତୂତି ସୀହନାଦଂ ନଦତି । ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦୋ କିର ନାମେସ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ।
ଇଦାନି ତେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୂତି ଆହ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁ କାୟିକୋ ସମାଚାରୋ ୱୀମଂସକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ । ୱାଚସିକୋ ସମାଚାରୋ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ । ଇଦାନି ତେସୁ ସମନ୍ନେସିତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟେ ସଂକିଲିଟ୍ଠାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଂକିଲିଟ୍ଠାତି କିଲେସସମ୍ପୟୁତ୍ତା । ତେ ଚ ନ ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । ୟଥା ପନ ଉଦକେ ଚଲନ୍ତେ ୱା ପୁପ୍ଫୁଳକେ ୱା ମୁଞ୍ଚନ୍ତେ ଅନ୍ତୋ ମଚ୍ଛୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦାଦୀନି ୱା ଭଣନ୍ତସ୍ସ କାୟୱଚୀସମାଚାରେ ଦିସ୍ୱା ଚ ସୁତ୍ୱା ଚ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ହି କାୟୱଚୀସମାଚାରାପି ସଂକିଲିଟ୍ଠାୟେୱ ନାମ । ନ ତେ ତଥାଗତସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ତେ ତଥାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥି । ନ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନତ୍ଥିତାୟେୱ ହି ତେ ନ ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି ନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତାୟ । ତଥା ହି ଭଗୱା ଏକଦିୱସଂ ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୱାରେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରେମି ୱୋ, ନ ଚ ମେ କିଞ୍ଚି ଗରହଥ କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ ଖୋ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତୋ କିଞ୍ଚି ଗରହାମ କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା । ଭଗୱା ହି, ଭନ୍ତେ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜାନେତା, ଅନକ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତା, ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ ମଗ୍ଗୱିଦୂ ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ । ମଗ୍ଗାନୁଗା ଚ, ଭନ୍ତେ, ଏତରହି ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି ପଚ୍ଛାସମନ୍ନାଗତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫) । ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧା ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୱଚୀସମାଚାରା । ଉତ୍ତରୋପି ସୁଦଂ ମାଣୱୋ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ ଅନାରାଧନୀୟଂ କିଞ୍ଚି ପସ୍ସିସ୍ସାମୀତି ସତ୍ତ ମାସେ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଲିକ୍ଖାମତ୍ତମ୍ପି ନ ଅଦ୍ଦସ । ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ୱା ଏସ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେ କିଂ ଅନାରାଧନୀୟଂ ପସ୍ସିସ୍ସତି ? ମାରୋପି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଗୱେସମାନୋ କିଞ୍ଚି ଅନାରାଧନୀୟଂ ନାଦ୍ଦସ, ଅନ୍ତମସୋ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମତ୍ତମ୍ପି । ମାରୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚସ୍ସ ୱିତକ୍କିତମତ୍ତମ୍ପି ଅକୁସଲଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ତତ୍ଥେୱ ନଂ ମୁଦ୍ଧନି ପହରିତ୍ୱା ପକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଅଦିସ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭୂତମ୍ପି ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱଜ୍ଜଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଗମନସମୟେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା –
‘‘ମହାୱୀର ମହାପୁଞ୍ଞଂ, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ସବ୍ବୱେରଭୟାତୀତଂ, ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି ଗୋତମ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) –
ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଗତୋ ।
ୱୀତିମିସ୍ସାତି କାଲେ କଣ୍ହା, କାଲେ ସୁକ୍କାତି ଏୱଂ ୱୋମିସ୍ସକା । ୱୋଦାତାତି ପରିସୁଦ୍ଧା ନିକ୍କିଲେସା । ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୋଦାତା ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ପରିସୁଦ୍ଧା କାୟସମାଚାରାଦୟୋ । ତେନାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ ଅରକ୍ଖେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’ତି । ପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରୋ… ପରିସୁଦ୍ଧମନୋସମାଚାରୋ… ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୮) ।
ଇମଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଇମଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ । ‘‘ଅୟମାୟସ୍ମା ସତ୍ଥା କିଂ ନୁ ଖୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସମାପନ୍ନୋ ଅତିଚିରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମିନା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଉଦାହୁ ଇତ୍ତରସମାପନ୍ନୋ ହିୟ୍ୟୋ ୱା ପରେ ୱା ପରସୁୱେ ୱା ଦିୱସେ ସମାପନ୍ନୋ’’ତି ଏୱଂ ଗୱେସତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚେନ ହି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସନ୍ତେନ ବହୁ ମିଚ୍ଛାଜୀୱକମ୍ମଂ କତଂ, ତଂ ତତ୍ଥ କାଲାତିକ୍କମେ ପଞ୍ଞାୟତି, ପାକଟଂ ହୋତି । ସୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ୱା ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ କାରେତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି । ମନୁସ୍ସା ସମ୍ଭାୱନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତି । ଜନପଦୱାସିନୋ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ପରିହାରଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅତିଦପ୍ପିତୋ ୱତାୟଂ ଆୟସ୍ମା, କୋ ନୁ ଖୋ ଏସୋ’’ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା, ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଅସୁକଂ ନାମ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ କତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଞତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା କାତୁନ୍ତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉକ୍ଖେପନୀୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱରୂପାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପଟିପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱଂ ୱା ୱୀମଂସାପେତୁଂ ଏୱମାହ ।
ଏୱଂଜାନାତୀତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ସମାପନ୍ନୋ, ନ ଇତ୍ତରସମାପନ୍ନୋତି ଜାନାତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ଚେତଂ । ୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏତରହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତକାଲେପି ଏୱଂ ଅହୋସି ।
ଅତୀତେ କିର ଗନ୍ଧାରରାଜା ଚ ୱେଦେହରାଜା ଚ ଦ୍ୱେପି ସହାୟକା ହୁତ୍ୱା କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ରଜ୍ଜାନି ପୁତ୍ତାନଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞଗାମକେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତି । ପଚ୍ଚନ୍ତୋ ନାମ ଦୁଲ୍ଲଭଲୋଣୋ ହୋତି । ତତୋ ଅଲୋଣଂ ୟାଗୁଂ ଲଭିତ୍ୱା ଏକିସ୍ସାୟ ସାଲାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତି । ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ମନୁସ୍ସା ଲୋଣଚୁଣ୍ଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ଏକଦିୱସଂ ଏକୋ ୱେଦେହିସିସ୍ସ ପଣ୍ଣେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲୋଣଚୁଣ୍ଣଂ ଅଦାସି। ୱେଦେହିସି ଗହେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ଗନ୍ଧାରିସିସ୍ସ-ସନ୍ତିକେ ଠପେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ଠପେସି । ତତୋ ଥୋକଂ ପରିଭୁତ୍ତାୱସେସଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମା ଇଦଂ ନସ୍ସୀ’’ତି ପଣ୍ଣେନ ୱେଠେତ୍ୱା ତିଣଗହନେ ଠପେସି । ପୁନ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ୟାଗୁପାନକାଲେ ସତିଂ କତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ଧାରିସିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଇତୋ ଥୋକଂ ଗଣ୍ହଥ ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । କୁତୋ ତେ ଲଦ୍ଧଂ ୱେଦେହିସୀତି ? ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପରିଭୁତ୍ତାୱସେସଂ ‘‘ମା ନସ୍ସୀ’’ତି ମୟା ଠପିତନ୍ତି । ଗନ୍ଧାରିସି ଗହେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅଲୋଣକଂୟେୱ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱେଦେହଂ ଇସିଂ ଅୱୋଚ –
‘‘ହିତ୍ୱା ଗାମସହସ୍ସାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନି ସୋଳସ ।
କୋଟ୍ଠାଗାରାନି ଫୀତାନି, ସନ୍ନିଧିଂ ଦାନି କୁବ୍ବସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୬) ।
ୱେଦେହିସି ଅୱୋଚ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା, ଇଦାନି କସ୍ମା ଲୋଣଚୁଣ୍ଣମତ୍ତସନ୍ନିଧିକାରଣା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନ କରୋଥା’’ତି ? କିଂ ମୟା କତଂ ୱେଦେହିସୀତି ? ଅଥ ନଂ ଆହ –
‘‘ହିତ୍ୱା ଗନ୍ଧାରୱିସୟଂ, ପହୂତଧନଧାରିୟଂ ।
ପସାସନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଇଧ ଦାନି ପସାସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୭) ।
ଗନ୍ଧାରୋ ଆହ –
‘‘ଧମ୍ମଂ ଭଣାମି ୱେଦେହ, ଅଧମ୍ମୋ ମେ ନ ରୁଚ୍ଚତି ।
ଧମ୍ମଂ ମେ ଭଣମାନସ୍ସ, ନ ପାପମୁପଲିମ୍ପତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୮) ।
‘‘ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ, ପରୋ ଲଭତି ରୁପ୍ପନଂ ।
ମହତ୍ଥିୟମ୍ପି ଚେ ୱାଚଂ, ନ ତଂ ଭାସେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୯) ।
ଗନ୍ଧାରୋ ଆହ –
‘‘କାମଂ ରୁପ୍ପତୁ ୱା ମା ୱା, ଭୁସଂୱ ୱିକିରୀୟତୁ ।
ଧମ୍ମଂ ମେ ଭଣମାନସ୍ସ, ନ ପାପମୁପଲିମ୍ପତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୮୦) ।
ତତୋ ୱେଦେହିସି ୟସ୍ସ ସକାପି ବୁଦ୍ଧି ନତ୍ଥି, ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ୱିନୟଂ ନ ସିକ୍ଖତି, ସୋ ଅନ୍ଧମହିଂସୋ ୱିୟ ୱନେ ଚରତୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ନୋ ଚେ ଅସ୍ସ ସକା ବୁଦ୍ଧି, ୱିନୟୋ ୱା ସୁସିକ୍ଖିତୋ ।
ୱନେ ଅନ୍ଧମହିଂସୋୱ, ଚରେୟ୍ୟ ବହୁକୋ ଜନୋ ॥
ୟସ୍ମା ଚ ପନିଧେକଚ୍ଚେ, ଆଚେରମ୍ହି ସୁସିକ୍ଖିତା ।
ତସ୍ମା ୱିନୀତୱିନୟା, ଚରନ୍ତି ସୁସମାହିତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୮୧-୮୨) ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ୱେଦେହିସି ଅଜାନିତ୍ୱା ମୟା କତନ୍ତି ଗନ୍ଧାରିସିଂ ଖମାପେସି । ତେ ଉଭୋପି ତପଂ ଚରିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଅଗମଂସୁ । ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତକାଲେପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅହୋସି ।
ଉତ୍ତଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ଅୟମାୟସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁ ୟସପତ୍ତୋତି ଅୟମାୟସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁ ଞତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାତଭାୱଂ ପାକଟଭାୱଂ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋ ନୁ ଖୋ, ସୟଞ୍ଚ ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ ନୋତି । ତେନ ଚସ୍ସ ପଞ୍ଞାତଜ୍ଝାପନ୍ନଭାୱେନ ୟସସନ୍ନିସ୍ସିତଭାୱେନ ଚ କିଂ ଏକଚ୍ଚେ ଆଦୀନୱା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ଉଦାହୁ ନୋତି ଏୱଂ ସମନ୍ନେସନ୍ତୂତି ଦସ୍ସେତି । ନ ତାୱ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱ ଭିକ୍ଖୁ ନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀସୁ ଅଭିଞ୍ଞାତଭାୱଂ ୱା ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ତାୱ ଏକଚ୍ଚେ ମାନାତିମାନାଦୟୋ ଆଦୀନୱା ନ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପସନ୍ତୂପସନ୍ତୋ ୱିୟ ସୋତାପନ୍ନୋ ୱିୟ ସକଦାଗାମୀ ୱିୟ ଚ ୱିହରତି । ଅରିୟୋ ନୁ ଖୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ନୁ ଖୋତିପି ଞାତୁଂ ନ ସକ୍କା ହୋତି ।
ୟତୋଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ୟଦା ପନ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ଞାତୋ ହୋତି ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନୋ ୱା, ତଦା ତିଣ୍ହେନ ସିଙ୍ଗେନ ଗୋଗଣଂ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଦୁଟ୍ଠଗୋଣୋ ୱିୟ, ମିଗସଙ୍ଘଂ ଅଭିମଦ୍ଦମାନୋ ଦୀପି ୱିୟ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅଗାରୱୋ ଅସଭାଗୱୁତ୍ତି ଅଗ୍ଗପାଦେନ ଭୂମିଂ ଫୁସନ୍ତୋ ୱିୟ ଚରତି । ଏକଚ୍ଚୋ ପନ କୁଲପୁତ୍ତୋ ୟଥା ୟଥା ଞାତୋ ହୋତି ୟସସ୍ସୀ, ତଥା ତଥା ଫଲଭାରଭରିତୋ ୱିୟ ସାଲି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଓନମତି, ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀସୁ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେସୁ ଅକିଞ୍ଚନଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଣସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଛିନ୍ନୱିସାଣଉସଭୋ ୱିୟ, ଚଣ୍ଡାଲଦାରକୋ ୱିୟ ଚ ସୋରତୋ ନିୱାତୋ ନୀଚଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚେୱ ସଦେୱକସ୍ସ ଚ ଲୋକସ୍ସ, ହିତାୟ ସୁଖାୟ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଏୱରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନାସ୍ସ ଇଧେକଚ୍ଚେ ଆଦୀନୱା’’ତି ଆହ ।
ତଥାଗତୋ ପନ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ତାଦୀ, ସୋ ହି ଲାଭେପି ତାଦୀ, ଅଲାଭେପି ତାଦୀ, ୟସେପି ତାଦୀ, ଅୟସେପି ତାଦୀ, ପସଂସାୟପି ତାଦୀ, ନିନ୍ଦାୟପି ତାଦୀ, ସୁଖେପି ତାଦୀ, ଦୁକ୍ଖେପି ତାଦୀ, ତସ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ନାସ୍ସ ଇଧେକଚ୍ଚେ ଆଦୀନୱା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଭୟୂପରତୋତି ଅଭୟୋ ହୁତ୍ୱା ଉପରତୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପରତୋ ସତତୂପରତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୱା ଭୟେନ ଉପରତୋତିପି ଅଭୟୂପରତୋ । ଚତ୍ତାରି ହି ଭୟାନି କିଲେସଭୟଂ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ ଉପୱାଦଭୟନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚତୂହିପି ଭୟେହି ଭାୟତି । ସେକ୍ଖା ତୀହି, ତେସଞ୍ହି ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ ପହୀନଂ, ଇତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ଭୟୂପରତା, ଖୀଣାସୱୋ ଅଭୟୂପରତୋ ନାମ, ତସ୍ସ ହି ଏକମ୍ପି ଭୟଂ ନତ୍ଥି । କିଂ ପରୱାଦଭୟଂ ନତ୍ଥୀତି ? ନତ୍ଥି । ପରାନୁଦ୍ଦୟଂ ପନ ପଟିଚ୍ଚ, ‘‘ମାଦିସଂ ଖୀଣାସୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଉପୱାଦଂ ରକ୍ଖତି । ମୂଲୁପ୍ପଲୱାପିୱିହାରୱାସୀ ୟସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।
ଥେରୋ କିର ମୂଲୁପ୍ପଲୱାପିଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅଥସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଥଣ୍ଡିଲପୀଠକଂ ନିସ୍ସାୟ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେସୁଂ । ଅମଚ୍ଚଧୀତାପି ତଂୟେୱ ପୀଠକଂ ନିସ୍ସାୟ ପରତୋଭାଗେ ନୀଚତରଂ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଏକୋ ନେୱାସିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଚ୍ଛା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱାୱ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଥେରୋ ଅମଚ୍ଚଧୀତରା ସଦ୍ଧିଂ ଏକମଞ୍ଚେ ନିସିନ୍ନୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ପଂସୁକୂଲିକୋ ୱିହାରେୱ ଉପସନ୍ତୂପସନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିହରତି, ଅନ୍ତୋଗାମେ ପନ ଉପଟ୍ଠାୟିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକମଞ୍ଚେ ନିସୀଦତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମୟା ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଥାସଞ୍ଞୀୱ ହୁତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଥେରୋପି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଧାୟ ନିସୀଦି । ନେୱାସିକୋପି କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ତଂ ପଂସୁକୂଲିକଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିହାରା ନିକ୍କଡ୍ଢିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅସଞ୍ଞତନୀହାରେନ ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିଭୋଗଘଟତୋ ଉଲୁଙ୍କେନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ପାଦେ ଧୋୱି । ଥେରୋ, ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଅସଞ୍ଞତଚାରିକୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ଞତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ମୟି ମନଂ ପଦୋସେତ୍ୱା ଅପାୟୂପଗୋ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା କଣ୍ଣିକାମଣ୍ଡଲସମୀପେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ନେୱାସିକୋ ଦୁଟ୍ଠାକାରେନ ଘଟିକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୋ ଥେରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ, ‘‘ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଓଲୋକେତ୍ୱା ତତ୍ଥାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଆରଭି । ଥେରୋ ଉକ୍କାସି । ଇତରୋ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ – ‘‘ପତିରୂପଂ ତେ, ଆୱୁସୋ, ପଂସୁକୂଲିକ ଏୱଂ ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାୟିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକମଞ୍ଚେ ନିସୀଦିତୁ’’ନ୍ତି । ପବ୍ବଜିତା ନାମ, ଭନ୍ତେ, ମାତୁଗାମେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ଏକମଞ୍ଚେ ନିସୀଦନ୍ତି, ତୁମ୍ହେହି ପନ ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠମେତନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୀଣାସୱା ପରାନୁଦ୍ଦୟାୟ ଉପୱାଦଂ ରକ୍ଖନ୍ତି ।
ଖୟା ରାଗସ୍ସାତି ରାଗସ୍ସ ଖୟେନେୱ । ୱୀତରାଗତ୍ତା କାମେ ନ ପଟିସେୱତି, ନ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ୱାରେତ୍ୱାତି । ତଞ୍ଚେତି ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠିତନିସିନ୍ନକାଲାଦୀସୁପି ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଅଲଙ୍କତଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱାପି ଇତିପି ସତ୍ଥା ୱୀତରାଗୋ ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତମୋହୋ ୱନ୍ତକିଲେସୋ ପହୀନମଲୋ ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୁପରିସୁଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନେ ୱଣ୍ଣଂ କଥୟମାନଂ ତଂ ୱୀମଂସକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପରେ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ଚେତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆକାରାତି କାରଣାନି । ଅନ୍ୱୟାତି ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟୋ । ସଙ୍ଘେ ୱା ୱିହରନ୍ତୋତି ଅପ୍ପେକଦା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ୱିହରନ୍ତୋ । ଏକୋ ୱା ୱିହରନ୍ତୋତି ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଡ୍ଢମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁନ୍ତି, ତେମାସଂ ପଟିସଲ୍ଲୀୟିତୁନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିସଲ୍ଲାନେ ଚେୱ ପାଲିଲେୟ୍ୟକୱନସଣ୍ଡେ ଚ ଏକକୋ ୱିହରନ୍ତୋ । ସୁଗତାତି ସୁଟ୍ଠୁଗତା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା କାରକା ୟୁତ୍ତପୟୁତ୍ତା । ଏୱରୂପାପି ହି ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ଥି । ଦୁଗ୍ଗତାତି ଦୁଟ୍ଠୁଗତା ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା କାୟଦଳ୍ହିବହୁଲା ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନା । ଏୱରୂପାପି ଏକଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥି । ଗଣମନୁସାସନ୍ତୀତି ଗଣବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ଗଣାରାମା ଗଣବହୁଲିକା ହୁତ୍ୱା ଗଣଂ ପରିହରନ୍ତି । ଏୱରୂପାପି ଏକଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥି । ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ଗଣତୋ ନିସ୍ସଟା ୱିସଂସଟ୍ଠା ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୱିହାରିନୋପି ଅତ୍ଥି ।
ଆମିସେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆମିସଗିଦ୍ଧା ଆମିସଚକ୍ଖୁକା ଚତୁପଚ୍ଚୟଆମିସତ୍ଥମେୱ ଆହିଣ୍ଡମାନା ଆମିସେସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସମାନକଭିକ୍ଖୂପି ଅତ୍ଥି । ଆମିସେନ ଅନୁପଲିତ୍ତା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନିୱତ୍ତମାନସା ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତଚନ୍ଦସଦିସା ହୁତ୍ୱା ୱିହରମାନାପି ଅତ୍ଥି । ନାୟମାୟସ୍ମା ତଂ ତେନ ଅୱଜାନାତୀତି ଅୟଂ ଆୟସ୍ମା ସତ୍ଥା ତାୟ ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନାୱଜାନାତି, ଅୟଂ ପଟିପନ୍ନୋ କାରକୋ, ଅୟଂ ଗଣତୋ ନିସ୍ସଟୋ ୱିସଂସଟ୍ଠୋ । ଅୟଂ ଆମିସେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୟେହି ୱିନିୱତ୍ତମାନସୋ ଅବ୍ଭା ମୁତ୍ତୋ ଚନ୍ଦିମା ୱିୟାତି ଏୱମସ୍ସ ଗେହସିତୱସେନ ଉସ୍ସାଦନାପି ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଅକାରକୋ କାୟଦଳ୍ହିବହୁଲୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ, ଅୟଂ ଗଣବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋ, ଅୟଂ ଆମିସଗିଦ୍ଧୋ ଲୋଲୋ ଆମିସଚକ୍ଖୁକୋତି ଏୱମସ୍ସ ଗେହସିତୱସେନ ଅପସାଦନାପି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା କିଂ କଥିତଂ ହୋତି ? ତଥାଗତସ୍ସ ସତ୍ତେସୁ ତାଦିଭାୱୋ କଥିତୋ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି –
‘‘ୱଧକସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ, ଚୋରସ୍ସଙ୍ଗୁଲିମାଲିନୋ ।
ଧନପାଲେ ରାହୁଲେ ଚ, ସବ୍ବେସଂ ସମକୋ ମୁନୀ’’ତି ॥ (ମି॰ ପ॰ ୬.୬.୫) ।
୪୮୯.ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱୀମଂସକେସୁ । ୟୋ, ‘‘କେ ପନାୟସ୍ମତୋ ଆକାରା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟଂ ଆଗତୋ ଗଣ୍ଠିୱୀମଂସକୋ ଚ, ୟୋ ‘‘ଅଭୟୂପରତୋ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି ଆଗତୋ ମୂଲୱୀମଂସକୋ ଚ । ତେସୁ ମୂଲୱୀମଂସକେନ ତଥାଗତୋୱ ଉତ୍ତରି ପଟିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ପୁବ୍ବେ ପରସ୍ସେୱ କଥାୟ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ । ପରୋ ଚ ନାମ ଜାନିତ୍ୱାପି କଥେୟ୍ୟ ଅଜାନିତ୍ୱାପି । ଏୱମସ୍ସ କଥା ଭୂତାପି ହୋତି ଅଭୂତାପି, ତସ୍ମା ପରସ୍ସେୱ କଥାୟ ନିଟ୍ଠଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଉତ୍ତରି ତଥାଗତୋୱ ପଟିପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ବ୍ୟାକରମାନୋତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସମ୍ମା ମିଚ୍ଛାତି ଅୱତ୍ୱା ବ୍ୟାକରମାନୋତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ପଥୋହମସ୍ମିଏତଂ ଗୋଚରୋତି ଏସ ମୟ୍ହଂ ପଥୋ ଏସ ଗୋଚରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏତାପାଥୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ମୟ୍ହଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସ୍ୱାହଂ ତସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ୱୀମଂସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଞାଣମୁଖେ ଏତାପାଥୋ, ଏୱଂ ଆପାଥଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୋ ଚ ତେନ ତମ୍ମୟୋତି ତେନପି ଚାହଂ ପରିସୁଦ୍ଧେନ ସୀଲେନ ନ ତମ୍ମୟୋ, ନ ସତଣ୍ହୋ, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲତ୍ତାୱ ନିତ୍ତଣ୍ହୋହମସ୍ମୀତି ଦୀପେତି ।
ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିଂପଣୀତପଣୀତନ୍ତି ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିଂ ଚେୱ ପଣୀତତରଞ୍ଚ କତ୍ୱା ଦେସେତି । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି କଣ୍ହଂ ଚେୱ ସୁକ୍କଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସପ୍ପଟିଭାଗଂ ସୱିପକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, କଣ୍ହଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୁକ୍କନ୍ତି ସୁକ୍କଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା କଣ୍ହନ୍ତି ଏୱଂ ସପ୍ପଟିଭାଗଂ କତ୍ୱା କଣ୍ହସୁକ୍କଂ ଦେସେତି । କଣ୍ହଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ସଉସ୍ସାହଂ ସୱିପାକଂ ଦେସେତି, ସୁକ୍କଂ ଦେସେନ୍ତୋପି ସଉସ୍ସାହଂ ସୱିପାକଂ ଦେସେତି । ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଇଧେକଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମେସୁ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ମିଂ ଦେସିତେ ଧମ୍ମେ ଏକଚ୍ଚଂ ପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ତେନ ପଟିୱେଧଧମ୍ମେନ ଦେସନାଧମ୍ମେ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତି । ସତ୍ଥରି ପସୀଦତୀତି ଏୱଂ ଧମ୍ମେ ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ଭଗୱାତି ସତ୍ଥରି ପସୀଦତି । ତେନ ପନ ଭଗୱତା ୟୋ ଧମ୍ମୋ ଅକ୍ଖାତୋ, ସୋପି ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ ନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା । ୟ୍ୱାସ୍ସ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ, ସୋପି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱଙ୍କାଦିଦୋସରହିତଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତାତି ଏୱଂ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଘେପି ପସୀଦତି । ତଞ୍ଚେତି ତଂ ଏୱଂ ପସନ୍ନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ।
୪୯୦.ଇମେହି ଆକାରେହୀତି ଇମେହି ସତ୍ଥୁୱୀମଂସନକାରଣେହି । ଇମେହି ପଦେହୀତି ଇମେହି ଅକ୍ଖରସମ୍ପିଣ୍ଡନପଦେହି । ଇମେହି ବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ଇମେହି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଅକ୍ଖରେହି । ସଦ୍ଧା ନିୱିଟ୍ଠାତି ଓକପ୍ପନା ପତିଟ୍ଠିତା । ମୂଲଜାତାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱସେନ ସଞ୍ଜାତମୂଲା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ହି ସଦ୍ଧାୟ ମୂଲଂ ନାମ । ଆକାରୱତୀତି କାରଣଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ସକାରଣା । ଦସ୍ସନମୂଲିକାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗମୂଲିକା । ସୋ ହି ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦଳ୍ହାତି ଥିରା । ଅସଂହାରିୟାତି ହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ସମଣେନ ୱାତି ସମିତପାପସମଣେନ ୱା । ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱାତି ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା । ଦେୱେନ ୱାତି ଉପପତ୍ତିଦେୱେନ ୱା । ମାରେନ ୱାତି ୱସୱତ୍ତିମାରେନ ୱା, ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ହି ୱସୱତ୍ତିମାରେନାପି ସଦ୍ଧା ଅସଂହାରିୟା ହୋତି ସୂରମ୍ବଟ୍ଠସ୍ସ ୱିୟ ।
ସୋ କିର ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଗେହଂ ଆଗତୋ । ଅଥ ମାରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ବୁଦ୍ଧରୂପଂ ମାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା – ‘‘ସତ୍ଥା ଆଗତୋ’’ତି ସାସନଂ ପହିଣି । ସୂରୋ ଚିନ୍ତେସି, ‘‘ଅହଂ ଇଦାନେୱ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଆଗତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁସଞ୍ଞାୟ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ମାରୋ ଆହ – ‘‘ୟଂ ତେ ମୟା, ସୂରମ୍ବଟ୍ଠ, ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି କଥିତଂ, ତଂ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱାୱ ସହସା ମୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି । ସୂରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ୟଂ ବୁଦ୍ଧା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା କିଞ୍ଚି କଥେୟ୍ୟୁଂ, ଅଦ୍ଧା ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ୱିବାଧନତ୍ଥଂ ମାରୋ ଆଗତୋ’’ତି । ତତୋ ନଂ ତ୍ୱଂ ମାରୋତି ଆହ । ସୋ ମୁସାୱାଦଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଆମ ମାରୋସ୍ମୀତି ପଟିଜାନି । କସ୍ମା ଆଗତୋସୀତି ୱୁତ୍ତେ ତୱ ସଦ୍ଧାଚାଲନତ୍ଥନ୍ତି ଆହ । କଣ୍ହ ପାପିମ, ତ୍ୱଂ ତାୱ ଏକକୋ ତିଟ୍ଠ, ତାଦିସାନଂ ମାରାନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ମମ ସଦ୍ଧଂ ଚାଲେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ, ମଗ୍ଗେନ ଆଗତା ସଦ୍ଧା ନାମ ସିଲାପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତସିନେରୁ ୱିୟ ଅଚଲା ହୋତି, କିଂ ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥାତି ଅଚ୍ଛରଂ ପହରି । ସୋ ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱନ୍ତରଧାୟି । ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱାତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା । କେନଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଏତେ ସମଣାଦୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନପି କେନଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଧମ୍ମସମନ୍ନେସନାତି ସଭାୱସମନ୍ନେସନା । ଧମ୍ମତାସୁସମନ୍ନିଟ୍ଠୋତି ଧମ୍ମତାୟ ସୁସମନ୍ନିଟ୍ଠୋ, ସଭାୱେନେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ନେସିତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ୱୀମଂସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୯୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୋସମ୍ବିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ସ କିର ନଗରସ୍ସ ଆରାମପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୀସୁ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କୋସମ୍ବରୁକ୍ଖାୱ ଉସ୍ସନ୍ନା ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା କୋସମ୍ବୀତି ସଙ୍ଖଂ ଅଗମାସି । କୁସମ୍ବସ୍ସ ନାମ ଇସିନୋ ଅସ୍ସମତୋ ଅୱିଦୂରେ ମାପିତତ୍ତାତିପି ଏକେ । ଘୋସିତାରାମେତି ଘୋସିତସେଟ୍ଠିନା କାରିତେ ଆରାମେ ।
ପୁବ୍ବେ କିର ଅଦ୍ଦିଲରଟ୍ଠଂ ନାମ ଅହୋସି । ତତୋ କୋତୂହଲକୋ ନାମ ଦଲିଦ୍ଦୋ ଛାତକଭୟେନ ସପୁତ୍ତଦାରୋ କେଦାରପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସୁଭିକ୍ଖଂ ରଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁତ୍ତଂ ୱହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ମାତା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତା । ତେ ଏକଂ ଗୋପାଲକଗାମକଂ ପୱିସିଂସୁ, ଗୋପାଲକାନଞ୍ଚ ତଦା ପହତପାୟସୋ ପଟିୟତ୍ତୋ ହୋତି, ତତୋ ପାୟସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଅଥ ସୋ ପୁରିସୋ ପହୂତପାୟସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଜିରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ରତ୍ତିଭାଗେ କାଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୁନଖିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା କୁକ୍କୁରୋ ଜାତୋ । ସୋ ଗୋପାଲକସ୍ସ ପିୟୋ ଅହୋସି ମନାପୋ, ଗୋପାଲକୋ ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋପି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ କୁକ୍କୁରସ୍ସ ଏକଂ ପିଣ୍ଡଂ ଦେତି । ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଗୋପାଲକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଣ୍ଣସାଲମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି ।
ସୋ ଗୋପାଲକେ ଅସନ୍ନିହିତେ ଭତ୍ତୱେଲାୟ ସୟମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା କାଲାରୋଚନତ୍ଥଂ ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ଭୁସ୍ସତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେପି ଚଣ୍ଡମିଗେ ଦିସ୍ୱା ଭୁସ୍ସିତ୍ୱା ପଲାପେତି । ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ମୁଦୁକେନ ଚିତ୍ତେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ରସ୍ସ ଘୋସକଦେୱପୁତ୍ତୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା କୋସମ୍ବିୟଂ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଂ ଅପୁତ୍ତକୋ ସେଟ୍ଠି ତସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି । ଅଥ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତେ ଜାତେ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ମାରାପେତୁଂ ଉପକ୍କମି । ସୋ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତତାୟ ସତ୍ତସୁପି ଠାନେସୁ ମରଣଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଏକାୟ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ଲଦ୍ଧଜୀୱିକୋ ଅପରଭାଗେ ପିତୁଅଚ୍ଚୟେନ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଘୋସିତସେଟ୍ଠି ନାମ ଜାତୋ । ଅଞ୍ଞେପି କୋସମ୍ବିୟଂ କୁକ୍କୁଟସେଟ୍ଠି ପାୱାରିକସେଟ୍ଠୀତି ଦ୍ୱେ ସେଟ୍ଠିନୋ ସନ୍ତି । ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ତୟୋ ଅହେସୁଂ ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ତେସଂ ସହାୟକାନଂ ସେଟ୍ଠୀନଂ କୁଲୂପକା ପଞ୍ଚସତା ଇସୟୋ ପବ୍ବତପାଦେ ୱସିଂସୁ । ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଲୋଣମ୍ବିଲସେୱନତ୍ଥାୟ ମନୁସ୍ସପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥେକସ୍ମିଂ ୱାରେ ଗିମ୍ହସମୟେ ମନୁସ୍ସପଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ନିରୁଦକମହାକନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କନ୍ତାରପରିୟୋସାନେ ମହନ୍ତଂ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ୟାଦିସୋ ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ଅଦ୍ଧା ଏତ୍ଥ ମହେସକ୍ଖାୟ ଦେୱତାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ନୋ ପାନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଦେୱତା ଇସୀନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ୱିଟପନ୍ତରତୋ ନଙ୍ଗଲସୀସମତ୍ତଂ ଉଦକଧାରଂ ପୱତ୍ତେସି । ଇସିଗଣୋ ରଜତକ୍ଖନ୍ଧସଦିସଂ ଉଦକୱଟ୍ଟିଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭାଜନେହି ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଦେୱତାୟ ଅମ୍ହାକଂ ପରିଭୋଗଉଦକଂ ଦିନ୍ନଂ, ଇଦଂ ପନ ଅଗାମକଂ ମହାଅରଞ୍ଞଂ, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ନୋ ଆହାରମ୍ପି ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଦେୱତା ଇସୀନଂ ଉପସଂକପ୍ପନୱସେନ ଦିବ୍ବାନି ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଦତ୍ୱା ସନ୍ତପ୍ପେସି । ଇସୟୋ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଦେୱତାୟ ଅମ୍ହାକଂ ପରିଭୋଗଉଦକମ୍ପି ଭୋଜନମ୍ପି ସବ୍ବଂ ଦିନ୍ନଂ, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ନୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ।
ଦେୱତା ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢକାୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଦେୱତେ, ମହତୀ ତେ ସମ୍ପତ୍ତି, କିଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଧିଗତାସୀ’’ତି ? ଭନ୍ତେ, ନାତିମହନ୍ତଂ ପରିତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱାତି । ଉପଡ୍ଢଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ହି ଦେୱତାୟ ସା ସମ୍ପତ୍ତି ଲଦ୍ଧା ।
ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ କିର ଗେହେ ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତୋ କମ୍ମକାରୋ ଅହୋସି । ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ହି ଗେହେ ଉପୋସଥଦିୱସେସୁ ଅନ୍ତମସୋ ଦାସକମ୍ମକାରେ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ଉପୋସଥିକୋ ହୋତି । ଏକଦିୱସଂ ଅୟଂ କମ୍ମକାରୋ ଏକକୋୱ ପାତୋ ଉଟ୍ଠାୟ କମ୍ମନ୍ତଂ ଗତୋ । ମହାସେଟ୍ଠି ନିୱାପଂ ଲଭନମନୁସ୍ସେ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ଏତସ୍ସେୱେକସ୍ସ ଅରଞ୍ଞଂ ଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅସ୍ସ ସାୟମାସତ୍ଥାୟ ନିୱାପଂ ଅଦାସି । ଭତ୍ତକାରିକା ଦାସୀ ଏକସ୍ସେୱ ଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଗତସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଦାସି, କମ୍ମକାରୋ ଆହ – ‘‘ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଗେହଂ ଏକସଦ୍ଦଂ ଅହୋସି, ଅଜ୍ଜ ଅତିୱିୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି? ତସ୍ସ ସା ଆଚିକ୍ଖି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଇମସ୍ମିଂ ଗେହେ ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା ଉପୋସଥିକା, ମହାସେଟ୍ଠି ତୁୟ୍ହେୱେକସ୍ସ ନିୱାପଂ ଅଦାସୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅମ୍ମାତି ? ଆମ ସାମୀତି । ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପୋସଥଂ ସମାଦିନ୍ନସ୍ସ ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ହୋତି ନ ହୋତୀତି ମହାସେଟ୍ଠିଂ ପୁଚ୍ଛ ଅମ୍ମାତି ? ତାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ମହାସେଟ୍ଠି ଆହ – ‘‘ସକଲଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନ ହୋତି, ଉପଡ୍ଢକମ୍ମଂ ପନ ହୋତି, ଉପୋସଥିକୋ ହୋତୂ’’ତି। କମ୍ମକାରୋ ଭତ୍ତଂ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ଉପୋସଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ତସ୍ସ ଆହାରପରିକ୍ଖୀଣକାୟସ୍ସ ରତ୍ତିଂ ୱାତୋ କୁପ୍ପି । ସୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ କାଲଂ କତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଉପୋସଥକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ମହାୱଟ୍ଟନିଅଟୱିୟଂ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଇସୀନଂ ଆରୋଚେସି ।
ଇସୟୋ ତୁମ୍ହେହି ମୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ, ସଙ୍ଘୋତି ଅସୁତପୁବ୍ବଂ ସାୱିତା, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନୁ ଖୋ ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧୋତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଉପ୍ପନ୍ନୋତି । ଇଦାନି କୁହିଂ ୱସତୀତି ? ସାୱତ୍ଥିଂ ନିସ୍ସାୟ ଜେତୱନେ, ଭନ୍ତେତି । ଇସୟୋ ତିଟ୍ଠଥ ତାୱ ତୁମ୍ହେ ମୟଂ ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମାତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ କୋସମ୍ବିନଗରଂ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ । ମହାସେଟ୍ଠିନୋ, ‘‘ଇସୟୋ ଆଗତା’’ତି ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା, ‘‘ସ୍ୱେ ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଇସିଗଣସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ଇସୟୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛାମାତି ଆପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକମ୍ପି ମାସଂ ଦ୍ୱେପି ତୟୋପି ଚତ୍ତାରୋପି ମାସେ ୱସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛଥ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ୱାରେ ହିୟ୍ୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେୱ ଗଚ୍ଛାମାତି ୱଦଥ, କିମିଦନ୍ତି ? ଆମ ଗହପତୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନ ଖୋ ପନ ସକ୍କା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ୱିଦିତୁଂ, ତେନ ମୟଂ ତୁରିତା ଗଚ୍ଛାମାତି । ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ମୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛାମ, ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଗଚ୍ଛଥାତି । ତୁମ୍ହେ ଅଗାରିୟା ନାମ ମହାଜଟା, ତିଟ୍ଠଥ ତୁମ୍ହେ, ମୟଂ ପୁରେତରଂ ଗମିସ୍ସାମାତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଦ୍ୱେପି ଦିୱସାନି ଅୱସିତ୍ୱା ତୁରିତଗମନେନେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନୱିହାରେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକମେୱ ଅଗମଂସୁ । ସତ୍ଥୁ ମଧୁରଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।
ତେପି ତୟୋ ସେଟ୍ଠିନୋ ପଞ୍ଚହି ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଚେୱ ପଟ୍ଟୁନ୍ନଦୁକୂଲାଦୀନି ଚ ଆଦାୟ କୋସମ୍ବିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନସାମନ୍ତେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସହାୟକାନଂ ମଧୁରଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ତେ ବଲୱସୋମନସ୍ସଜାତା ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ମହାଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ପୁନ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେତି ଏୱଂ ଅଡ୍ଢମାସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଜନପଦଂ ଆଗମନାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେଥା’’ତି ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିଂସୁ । ଭଗୱା, ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ଖୋ ଗହପତୟୋ ତଥାଗତା ଅଭିରମନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଏତ୍ତାୱତା ପଟିଞ୍ଞା ଦିନ୍ନା ନାମ ହୋତୀତି ଗହପତୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଦିନ୍ନା ନୋ ଭଗୱତା ପଟିଞ୍ଞାତି ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ଠାନେ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ କୋସମ୍ବିଂ ପତ୍ୱା, ‘‘ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି କଥୟିଂସୁ । ତୟୋପି ଜନା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆରାମେ ମହନ୍ତଂ ଧନପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ୱସନତ୍ଥାୟ ୱିହାରେ କାରାପୟିଂସୁ । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଟସେଟ୍ଠିନା କାରିତୋ କୁକ୍କୁଟାରାମୋ ନାମ ଅହୋସି । ପାୱାରିକସେଟ୍ଠିନା ଅମ୍ବୱନେ କାରିତୋ ପାୱାରିକମ୍ବୱନୋ ନାମ ଅହୋସି । ଘୋସିତେନ କାରିତୋ ଘୋସିତାରାମୋ ନାମ ଅହୋସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଘୋସିତସେଟ୍ଠିନା କାରିତେ ଆରାମେ’’ତି ।
ଭଣ୍ଡନଜାତାତିଆଦୀସୁ କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଭଣ୍ଡନଂ ନାମ, ତଂ ଜାତଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଣ୍ଡନଜାତା। ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ କଲହୋ ଜାତୋ ଏତେସନ୍ତି କଲହଜାତା। ୱିରୁଦ୍ଧଭୂତଂ ୱାଦନ୍ତି ୱିୱାଦଂ, ତଂ ଆପନ୍ନାତି ୱିୱାଦାପନ୍ନା । ମୁଖସତ୍ତୀହୀତି ୱାଚାସତ୍ତୀହି । ୱିତୁଦନ୍ତାତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତା । ତେ ନ ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତି ନ ଚ ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପେନ୍ତୀତି ତେ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଜାନାପେନ୍ତି । ସଚେପି ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଆରଭନ୍ତି, ତଥାପି ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ନ ଉପେନ୍ତି, ଜାନିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଜ୍ଝତ୍ତିୟାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନିଜ୍ଝତ୍ତୀତି ସଞ୍ଞତ୍ତିୱେୱଚନମେୱେତଂ । କସ୍ମା ପନେତେ ଭଣ୍ଡନଜାତା ଅହେସୁନ୍ତି ? ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ କାରଣେନ ।
ଦ୍ୱେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଏକସ୍ମିଂ ଆୱାସେ ୱସନ୍ତି ୱିନୟଧରୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ ଚ । ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକଦିୱସଂ ୱଚ୍ଚକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଆଚମନଉଦକାୱସେସଂ ଭାଜନେ ଠପେତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖମି । ୱିନୟଧରୋ ପଚ୍ଛା ପୱିଟ୍ଠୋ ତଂ ଉଦକଂ ଦିସ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛି, ଆୱୁସୋ, ତୟା ଇଦଂ ଉଦକଂ ଠପିତନ୍ତି ? ଆମ, ଆୱୁସୋତି । ତ୍ୱମେତ୍ଥ ଆପତ୍ତିଭାୱଂ ନ ଜାନାସୀତି ? ଆମ ନ ଜାନାମୀତି । ହୋତି, ଆୱୁସୋ, ଏତ୍ଥ ଆପତ୍ତୀତି । ସଚେ ହୋତି ଦେସେସ୍ସାମୀତି । ସଚେ ପନ ତେ, ଆୱୁସୋ, ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଅସତିୟା କତଂ, ନତ୍ଥି ତେ ଆପତ୍ତୀତି । ସୋ ତସ୍ସା ଆପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିଦିଟ୍ଠି ଅହୋସି ।
ୱିନୟଧରୋ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକାନଂ, ‘‘ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜମାନୋପି ନ ଜାନାତୀ’’ତି ଆରୋଚେସି । ତେ ତସ୍ସ ନିସ୍ସିତକେ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ଆପତ୍ତିଭାୱଂ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ଏୱମାହ – ‘‘ଅୟଂ ୱିନୟଧରୋ ପୁବ୍ବେ ‘ଅନାପତ୍ତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘ଆପତ୍ତୀ’ତି ୱଦତି, ମୁସାୱାଦୀ ଏସୋ’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ମୁସାୱାଦୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଲହଂ ୱଡ୍ଢୟିଂସୁ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ, ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, କୋସମ୍ବିୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭଣ୍ଡନଜାତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ନେୱ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ନ ଭେଦାଧିପ୍ପାୟେନ, ଅଥ ଖୋ ଅତ୍ଥକାମତାୟ ହିତକାମତାୟ । ସାମଗ୍ଗିକାରକୋ କିରେସ ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୟଥା ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୱାଦଂ ଆରଦ୍ଧା, ନ ସକ୍କା ମୟା, ନାପି ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସମଗ୍ଗା କାତୁଂ, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଭଗୱା ସୟଂ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ୱା ସନ୍ତିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଏତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ସାରଣୀୟଧମ୍ମଦେସନଂ କଥେତ୍ୱା ସାମଗ୍ଗିଂ କରେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ଥକାମତାୟ ହିତକାମତାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱୋଚ ।
୪୯୨.ଛୟିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସାରଣୀୟାତି ହେଟ୍ଠା କଲହଭଣ୍ଡନୱସେନ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଛ ସାରଣୀୟା ଧମ୍ମା ଆଗତାତି ଏୱମିଦଂ କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଗତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସାରଣୀୟାତି ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତା ଅଦ୍ଧାନେ ଅତିକ୍କନ୍ତେପି ନ ପମୁସ୍ସିତବ୍ବା । ୟୋ ତେ ଧମ୍ମେ ପୂରେତି, ତଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ପିୟକରଣା। ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୀତି ଗରୁକରଣା । ସଙ୍ଗହାୟାତି ସଙ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ । ଅୱିୱାଦାୟାତି ଅୱିୱାଦନତ୍ଥାୟ । ସାମଗ୍ଗିୟାତି ସମଗ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟ। ଏକୀଭାୱାୟାତି ଏକୀଭାୱତ୍ଥାୟ ନିନ୍ନାନାକରଣାୟ । ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭୱନ୍ତି । ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ । ୱଚୀକମ୍ମମନୋକମ୍ମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ଆଗତାନି, ଗିହୀସୁପି ଲବ୍ଭନ୍ତିୟେୱ । ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ହି ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଆଭିସମାଚାରିକଧମ୍ମପୂରଣଂ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଗିହୀନଂ ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ବୋଧିୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଘନିମନ୍ତନତ୍ଥାୟ ଗମନଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ପତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଆସନପଞ୍ଞାପନଂ ଅନୁଗମନନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଆଚାରପଞ୍ଞତ୍ତିସିକ୍ଖାପଦଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନକଥନଂ ଧମ୍ମଦେସନା ତେପିଟକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । ଗିହୀନଞ୍ଚ, ‘‘ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛାମ, ବୋଧିୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛାମ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କରିସ୍ସାମ, ପଦୀପମାଲାପୁପ୍ଫପୂଜଂ କରିସ୍ସାମ, ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିସ୍ସାମ, ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ଦସ୍ସାମ, ୱସ୍ସାୱାସିକଂ ଦସ୍ସାମ, ଅଜ୍ଜ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦସ୍ସାମ, ସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଖାଦନୀୟାଦୀନି ସଂୱିଦହଥ, ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେଥ, ପାନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠପେଥ, ସଙ୍ଘଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆନେଥ, ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଛନ୍ଦଜାତା ଉସ୍ସାହଜାତା ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋଥା’’ତିଆଦିକଥନକାଲେ ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ ।
ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀନି ଚ କତ୍ୱା ୱିୱିତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ସୁଖୀ ହୋନ୍ତୁ, ଅୱେରା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝା’’ତି ଚିନ୍ତନଂ ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ । ଗିହୀନଂ ‘‘ଅୟ୍ୟା ସୁଖୀ ହୋନ୍ତୁ, ଅୱେରା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝା’’ତି ଚିନ୍ତନଂ ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ।
ଆୱି ଚେୱ ରହୋ ଚାତି ସମ୍ମୁଖା ଚ ପରମ୍ମୁଖା ଚ । ତତ୍ଥ ନୱକାନଂ ଚୀୱରକମ୍ମାଦୀସୁ ସହାୟଭାୱୂପଗମନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଥେରାନଂ ପନ ପାଦଧୋୱନୱନ୍ଦନବୀଜନଦାନାଦିଭେଦମ୍ପି ସବ୍ବଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଉଭୟେହିପି ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ଦାରୁଭଣ୍ଡାଦୀନଂ ତେସୁ ଅୱମଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତାନଂ ୱିୟ ପଟିସାମନଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ନାମ । ଦେୱତ୍ଥେରୋ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋତି ଏୱଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱଚନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । ୱିହାରେ ଅସନ୍ତଂ ପନ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, କୁହିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦେୱତ୍ଥେରୋ, ଅମ୍ହାକଂ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ କଦା ନୁ ଖୋ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ମମାୟନୱଚନଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ନାମ । ମେତ୍ତାସିନେହସିନିଦ୍ଧାନି ପନ ନୟନାନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ସୁପ୍ପସନ୍ନେନ ମୁଖେନ ଓଲୋକନଂ ସମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ । ଦେୱତ୍ଥେରୋ, ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ଅରୋଗୋ ହୋତୁ ଅପ୍ପାବାଧୋତି ସମନ୍ନାହରଣଂ ପରମ୍ମୁଖା ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ନାମ ।
ଲାଭାତି ଚୀୱରାଦୟୋ ଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟା । ଧମ୍ମିକାତି କୁହନାଦିଭେଦଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଭିକ୍ଖାଚରିୟୱତ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଅନ୍ତମସୋ ପତ୍ତପରିୟାପନ୍ନମତ୍ତମ୍ପୀତି ପଚ୍ଛିମକୋଟିୟା ପତ୍ତେ ପରିୟାପନ୍ନଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗତଂ ଦ୍ୱତ୍ତିକଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାମତ୍ତମ୍ପି । ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପଟିୱିଭତ୍ତାନି ନାମ ଆମିସପଟିୱିଭତ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲପଟିୱିଭତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦସ୍ସାମି, ଏତ୍ତକଂ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେନ ୱିଭଜନଂ ଆମିସପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଦସ୍ସାମି, ଅସୁକସ୍ସ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିତ୍ତେନ ୱିଭଜନଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲପଟିୱିଭତ୍ତଂ ନାମ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ଅୟଂ ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତଭୋଗୀ ନାମ ।
ସୀଲୱନ୍ତେହିସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ସାଧାରଣଭୋଗୀତି ଏତ୍ଥ ସାଧାରଣଭୋଗିନୋ ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣଂ, ୟଂ ୟଂ ପଣୀତଂ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ତଂ ନେୱ ଲାଭେନ ଲାଭଂ ଜିଗୀସନାମୁଖେନ ଗିହୀନଂ ଦେତି, ନ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜତି; ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋୱ ସଙ୍ଘେନ ସାଧାରଣଂ ହୋତୂତି ଗହେତ୍ୱା ଗଣ୍ଡିଂ ପହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ସଙ୍ଘସନ୍ତକଂ ୱିୟ ପସ୍ସତି । ଇଦଂ ପନ ସାରଣୀୟଧମ୍ମଂ କୋ ପୂରେତି, କୋ ନ ପୂରେତୀତି ? ଦୁସ୍ସୀଲୋ ତାୱ ନ ପୂରେତି । ନ ହି ତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସୀଲୱନ୍ତା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ପନ ୱତ୍ତଂ ଅଖଣ୍ଡେନ୍ତୋ ପୂରେତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ତଂ – ୟୋ ହି ଓଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ମାତୁ ୱା ପିତୁ ୱା ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ୱା ଦେତି, ସୋ ଦାତବ୍ବଂ ଦେତି, ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ପନସ୍ସ ନ ହୋତି, ପଲିବୋଧଜଗ୍ଗନଂ ନାମ ହୋତି । ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ହି ମୁତ୍ତପଲିବୋଧସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟତି, ତେନ ପନ ଓଦିସ୍ସକଂ ଦେନ୍ତେନ ଗିଲାନଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଆଗନ୍ତୁକଗମିକାନଞ୍ଚେୱ ନୱପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଘାଟିପତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ । ଏତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଅଦତ୍ୱା ୟୋ ୟତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସ ତତ୍ତକଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅୱସିଟ୍ଠେ ଅସତି ପୁନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଥେରାସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଂ ୟଂ ପଣୀତଂ, ତଂ ତଂ ଦତ୍ୱା ସେସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ‘‘ସୀଲୱନ୍ତେହୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଅଦାତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।
ଅୟଂ ପନ ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ସୁସିକ୍ଖିତାୟ ପରିସାୟ ସୁପୂରୋ ହୋତି, ନୋ ଅସିକ୍ଖିତାୟ ପରିସାୟ । ସୁସିକ୍ଖିତାୟ ହି ପରିସାୟ ୟୋ ଅଞ୍ଞତୋ ଲଭତି, ସୋ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅଞ୍ଞତୋ ଅଲଭନ୍ତୋପି ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି, ନ ଅତିରେକଂ । ଅୟଞ୍ଚ ପନ ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ଦେନ୍ତସ୍ସାପି ଦ୍ୱାଦସହି ୱସ୍ସେହି ପୂରତି, ନ ତତୋ ଓରଂ । ସଚେ ହି ଦ୍ୱାଦସମେପି ୱସ୍ସେ ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକୋ ପିଣ୍ଡପାତପୂରଂ ପତ୍ତଂ ଆସନସାଲାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ନହାୟିତୁଂ ଗଚ୍ଛତି, ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଚ କସ୍ସେସୋ ପତ୍ତୋତି ? ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତେ – ‘‘ଆହରଥ ନ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚ ରିତ୍ତପତ୍ତଂ ଠପେତି । ଅଥ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ରିତ୍ତପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅସେସେତ୍ୱାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୂ’’ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ଭିଜ୍ଜତି, ପୁନ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ପୂରେତବ୍ବୋ ହୋତି, ତିତ୍ଥିୟପରିୱାସସଦିସୋ ହେସ । ସକିଂ ଖଣ୍ଡେ ଜାତେ ପୁନ ପୂରେତବ୍ବୋୱ । ୟୋ ପନ, ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେ, ୟସ୍ସ ମେ ପତ୍ତଗତଂ ଅନାପୁଚ୍ଛାୱ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଂ ଜନେତି, ତସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୋ ନାମ ହୋତି ।
ଏୱଂ ପୂରିତସାରଣୀୟଧମ୍ମସ୍ସ ପନ ନେୱ ଇସ୍ସା, ନ ମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି, ସୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ସୁଲଭପଚ୍ଚୟୋ; ପତ୍ତଗତମସ୍ସ ଦୀୟମାନମ୍ପି ନ ଖୀୟତି, ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗଭଣ୍ଡଂ ଲଭତି, ଭୟେ ୱା ଛାତକେ ୱା ସମ୍ପତ୍ତେ ଦେୱତା ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି ।
ତତ୍ରିମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ଲେଣଗିରିୱାସୀ ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ କିର ମହାଗିରିଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସତି । ପଞ୍ଞାସ ମହାଥେରା ନାଗଦୀପଂ ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଗିରିଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଲଦ୍ଧା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ଥେରୋ ପୱିସନ୍ତୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଲଦ୍ଧଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ୱିଚରିମ୍ହା, ଆୱୁସୋତି । ସୋ ଅଲଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ୟାୱାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଗଚ୍ଛାମି, ତାୱ ଇଧେୱ ହୋଥା’’ତି । ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ପଞ୍ଞାସ ଜନା ପତ୍ତତେମନମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭିମ୍ହାତି । ନେୱାସିକା ନାମ, ଭନ୍ତେ, ପଟିବଲା ହୋନ୍ତି, ଅଲଭନ୍ତାପି ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗସଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀତି । ଥେରା ଆଗମିଂସୁ । ଥେରୋ ଗାମଂ ପାୱିସି । ଧୁରଗେହେୟେୱ ମହାଉପାସିକା ଖୀରଭତ୍ତଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଥେରଂ ଓଲୋକୟମାନା ଠିତା ଥେରସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଆଦାୟ ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସଙ୍ଘତ୍ଥେରମାହ । ଥେରୋ, ‘‘ଅମ୍ହେହି ଏତ୍ତକେହି କିଞ୍ଚି ନ ଲଦ୍ଧଂ, ଅୟଂ ସୀଘମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ସେସାନଂ ମୁଖଂ ଓଲୋକେସି । ଥେରୋ ଓଲୋକନାକାରେନେୱ ଞତ୍ୱା – ‘‘ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତୋ, ନିକ୍କୁକ୍କୁଚ୍ଚା ଗଣ୍ହଥ ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବେସଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜି ।
ଅଥ ନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ଥେରା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘କଦା, ଆୱୁସୋ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝୀ’’ତି ? ନତ୍ଥି ମେ, ଭନ୍ତେ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋତି । ଝାନଲାଭୀସି, ଆୱୁସୋତି ? ଏତମ୍ପି ମେ, ଭନ୍ତେ, ନତ୍ଥୀତି । ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ? ସାରଣୀୟଧମ୍ମୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ପୂରିତୋ, ତସ୍ସ ମେ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୂରିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଚେପି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସଂ ହୋତି, ପତ୍ତଗତଂ ନ ଖୀୟତୀତି । ସାଧୁ ସାଧୁ, ସପ୍ପୁରିସ, ଅନୁଚ୍ଛୱିକମିଦଂ ତୁୟ୍ହନ୍ତି । ଇଦଂ ତାୱ ପତ୍ତଗତଂ ନ ଖୀୟତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ।
ଅୟମେୱ ପନ ଥେରୋ ଚେତିୟପବ୍ବତେ ଗିରିଭଣ୍ଡମହାପୂଜାୟ ଦାନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କିଂ ୱରଭଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଦ୍ୱେ ସାଟକା, ଭନ୍ତେତି । ଏତେ ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତୀତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଏକୋ ଦହରୋ ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି । ‘‘ଦହରସ୍ସେୱଂ ଚିତ୍ତଂ, ମହାଥେରାନଂ ପନ ସୁଖୁମସାଟକା ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ମହାଥେରାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଠପେସି । ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ପଟିପାଟିୟା ଠିତେ ଦେନ୍ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଠପିତାପି ତେ ସାଟକା ହତ୍ଥଂ ନାରୋହନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେୱ ଆରୋହନ୍ତି । ଦହରସ୍ସ ଦାନକାଲେ ପନ ହତ୍ଥଂ ଆରୁଳ୍ହା । ସୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦହରଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦହରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ‘‘କଦା, ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ପରିୟାୟେନପି ଅସନ୍ତଂ ଅୱଦନ୍ତୋ, ‘‘ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ, ମହାରାଜ, ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ’’ତି ଆହ । ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ପୁବ୍ବେୱ ଅୱଚୁତ୍ଥାତି ? ଆମ, ମହାରାଜ, ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରକୋ ଅହଂ, ତସ୍ସ ମେ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୂରିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗଭଣ୍ଡଂ ପାପୁଣାତୀତି । ସାଧୁ ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁଚ୍ଛୱିକମିଦଂ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଇଦଂ ଭାଜନୀୟଭଣ୍ଡଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗଭଣ୍ଡଂ ପାପୁଣାତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣତିସ୍ସଭୟେ ପନ ଭାତରଗାମୱାସିନୋ ନାଗତ୍ଥେରିୟା ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ପଲାୟିଂସୁ । ଥେରୀ ପଚ୍ଚୂସକାଲେ, ‘‘ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସୋ ଗାମୋ, ଉପଧାରେଥ ତାୱା’’ତି ଦହରଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଆହ । ତା ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ଥେରିୟା ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ସୁତ୍ୱା, ‘‘ମା ତୁମ୍ହେ ତେସଂ ଗତଭାୱଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଅତ୍ତନୋ ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାୟୋନିସୋମନସିକାରେସୁୟେୱ ୟୋଗଂ କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅତ୍ତଦ୍ୱାଦସମା ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅଟ୍ଠାସି । ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଦ୍ୱାଦସନ୍ନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା, ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମା ଗଚ୍ଛଥ, ନିଚ୍ଚଂ ଇଧେୱ ଏଥା’’ତି ଆହ । ଥେରିୟା ପନ କନିଟ୍ଠଭାତା ନାଗତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ସୋ, ‘‘ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ, ନ ସକ୍କା ଇଧ ୟାପେତୁଂ, ପରତୀରଂ ଗମିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ତଦ୍ୱାଦସମୋୱ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଥେରିଂ ଦିସ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭାତରଗାମଂ ଆଗତୋ । ଥେରୀ, ‘‘ଥେରା ଆଗତା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, କିଂ ଅୟ୍ୟାତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସା, ‘‘ଅଜ୍ଜ ଏକଦିୱସଂ ୱିହାରେୟେୱ ୱସିତ୍ୱା ସ୍ୱେୱ ଗମିସ୍ସଥା’’ତି ଆହ । ଥେରା ୱିହାରଂ ଅଗମଂସୁ ।
ଥେରୀ ପୁନଦିୱସେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଇମଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ, ‘‘ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଥେରୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅଟ୍ଠାସି । ଧମ୍ମିକୋ ତାତା ପିଣ୍ଡପାତୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜଥାତି । ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଥେରୀତି । ସା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେ ଖିପି, ପତ୍ତୋ ଆକାସେ ଅଟ୍ଠାସି । ଥେରୋ, ‘‘ସତ୍ତତାଲମତ୍ତେ ଠିତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁନୀଭତ୍ତମେୱ, ଥେରୀତି ୱତ୍ୱା ଭୟଂ ନାମ ସବ୍ବକାଲଂ ନ ହୋତି, ଭୟେ ୱୂପସନ୍ତେ ଅରିୟୱଂସଂ କଥୟମାନୋ, ‘ଭୋ ପିଣ୍ଡପାତିକ ଭିକ୍ଖୁନୀଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱୀତିନାମୟିତ୍ଥା’ତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁୱଦିୟମାନୋ ସନ୍ଥମ୍ଭେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୋଥ ଥେରିୟୋ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଆରୁହି ।
ରୁକ୍ଖଦେୱତାପି, ‘‘ସଚେ ଥେରୋ ଥେରିୟା ହତ୍ଥତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ନ ନଂ ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମି, ସଚେ ପନ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତି, ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟମାନା ଠତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଗମନଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖା ଓରୁୟ୍ହ ପତ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ଦେଥାତି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂୟେୱ ଆନେତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ, ଦ୍ୱାଦସ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠହି । ଇଦଂ ଦେୱତା ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ, ତତ୍ର ହି ଥେରୀ ସାରଣୀୟଧମ୍ମପୂରିକା ଅହୋସି ।
ଅଖଣ୍ଡାନୀତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦିମ୍ହି ୱା ଅନ୍ତେ ୱା ସିକ୍ଖାପଦଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ସୀଲଂ ପରିୟନ୍ତେ ଛିନ୍ନସାଟକୋ ୱିୟ ଖଣ୍ଡଂ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ୱେମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଛିଦ୍ଦସାଟକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ପଟିପାଟିୟା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱା କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱା ଉଟ୍ଠିତେନ ୱିସଭାଗୱଣ୍ଣେନ କାଳରତ୍ତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱଣ୍ଣା ଗାୱୀ ୱିୟ ସବଲଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱିସଭାଗବିନ୍ଦୁଚିତ୍ରା ଗାୱୀ ୱିୟ କମ୍ମାସଂ ନାମ ହୋତି । ୟସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ତାନି ସୀଲାନି ଅଖଣ୍ଡାନି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦାନି ଅସବଲାନି ଅକମ୍ମାସାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ତାନି ପନେତାନି ତଣ୍ହାଦାସବ୍ୟତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ଭୁଜିସ୍ସଭାୱକରଣତୋ ଭୁଜିସ୍ସାନି। ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱିଞ୍ଞୂହି ପସତ୍ଥତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥାନି। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅପରାମଟ୍ଠତ୍ତା, ‘‘ଇଦଂ ନାମ ତ୍ୱଂ ଆପନ୍ନପୁବ୍ବୋ’’ତି କେନଚି ପରାମଟ୍ଠୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଅପରାମଟ୍ଠାନି। ଉପଚାରସମାଧିଂ ୱା ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ସଂୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତୋୱିହରତୀତି ତେସୁ ତେସୁ ଦିସାଭାଗେସୁ ୱିହରନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାନଭାୱୂପଗତସୀଲୋ ୱିହରତି। ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ହି ସୀଲଂ ସମୁଦ୍ଦନ୍ତରେପି ଦେୱଲୋକେପି ୱସନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ସୀଲେନ ସମାନମେୱ ହୋତି, ନତ୍ଥି ମଗ୍ଗସୀଲେ ନାନତ୍ତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅରିୟାତି ନିଦ୍ଦୋସା । ନିୟ୍ୟାତୀତି ନିୟ୍ୟାନିକା । ତକ୍କରସ୍ସାତି ୟୋ ତଥାକାରୀ ହୋତି । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟତ୍ଥଂ । ଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞଗତୋତି ସମାନଦିଟ୍ଠିଭାୱଂ ଉପଗତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଜେଟ୍ଠକଂ । ସବ୍ବଗୋପାନସିୟୋ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସଙ୍ଗାହିକଂ। ସବ୍ବଗୋପାନସୀନଂ ସଙ୍ଘାଟଂ କରୋତୀତି ସଙ୍ଘାଟନିକଂ। ସଙ୍ଘାଟନିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିଦଂ କୂଟନ୍ତି ୟମେତଂ କୂଟାଗାରକଣ୍ଣିକାସଙ୍ଖାତଂ କୂଟଂ ନାମ । ପଞ୍ଚଭୂମିକାଦିପାସାଦା ହି କୂଟବଦ୍ଧାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ ପତିତେ ମତ୍ତିକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ପତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ୟଥା କୂଟଂ କୂଟାଗାରସ୍ସ, ଏୱଂ ଇମେସମ୍ପି ସାରଣୀୟଧମ୍ମାନଂ ୟା ଅୟଂ ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠି, ସା ଅଗ୍ଗା ଚ ସଙ୍ଗାହିକା ଚ ସଙ୍ଘାଟନିୟା ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।
୪୯୩.କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠୀତି ଏତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୟଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠି ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ୱୁତ୍ତା, ସା କଥଂ କେନ କାରଣେନ ନିୟ୍ୟାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋୱ ହୋତୀତି ଏତ୍ତାୱତାପି ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋୟେୱ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସୁପ୍ପଣିହିତଂ ମେ ମାନସନ୍ତି ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ । ସଚ୍ଚାନଂ ବୋଧାୟାତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୋଧତ୍ଥାୟ । ଅରିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ତଂ ଞାଣଂ ୟସ୍ମା ଅରିୟାନଂ ହୋତି, ନ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ତସ୍ମା ଅରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟେସଂ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ଥି, ତେସଂୟେୱ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ, ତସ୍ମା ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ପନ ଅଭାୱତୋ ଅସାଧାରଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
୪୯୪.ଲଭାମି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ସମଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ସମଥଂ ଲଭାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବୁତିୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମଥୋତି ଏକଗ୍ଗତା । ନିବ୍ବୁତୀତି କିଲେସୱୂପସମୋ ।
୪୯୫.ତଥାରୂପାୟ ଦିଟ୍ଠିୟାତି ଏୱରୂପାୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ।
୪୯୬.ଧମ୍ମତାୟାତି ସଭାୱେନ । ଧମ୍ମତା ଏସାତି ସଭାୱୋ ଏସ । ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ସଙ୍ଘକମ୍ମୱସେନ ୱା ଦେସନାୟ ୱା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ସତି । ଅରିୟସାୱକୋ ହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଗରୁକାପତ୍ତୀସୁ କୁଟିକାରସଦିସଂ, ଲହୁକାପତ୍ତୀସୁ ସହସେୟ୍ୟାଦିସଦିସଂ ଅଚିତ୍ତକାପତ୍ତିଂୟେୱ ଆପଜ୍ଜତି, ତମ୍ପି ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ, ନୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ, ଆପନ୍ନଂ ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି । ତସ୍ମା ଅଥ ଖୋ ନଂ ଖିପ୍ପମେୱାତିଆଦିମାହ । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । କୁମାରୋତି ନ ମହଲ୍ଲକୋ । ମନ୍ଦୋତି ଚକ୍ଖୁସୋତାଦୀନଂ ମନ୍ଦତାୟ ମନ୍ଦୋ । ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋତି ଅତିଦହରତାୟ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ, ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ୱାମେନ ୱା ପସ୍ସେନ ସୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଙ୍ଗାରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱାତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପସାରିତେନ ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ଫୁସିତ୍ୱା । ଏୱଂ ଫୁସନ୍ତାନଂ ପନ ମନୁସ୍ସାନଂ ନ ସୀଘଂ ହତ୍ଥୋ ଝାୟତି, ତଥା ହି ଏକଚ୍ଚେ ହତ୍ଥେନ ଅଙ୍ଗାରଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତମାନା ଦୂରମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦହରସ୍ସ ପନ ହତ୍ଥପାଦା ସୁଖୁମାଲା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଫୁଟ୍ଠମତ୍ତେନେୱ ଦୟ୍ହମାନୋ ଚିରୀତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଖିପ୍ପଂ ପଟିସଂହରତି, ତସ୍ମା ଇଧ ଦହରୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ମହଲ୍ଲକୋ ଚ ଦୟ୍ହନ୍ତୋପି ଅଧିୱାସେତି, ଅୟଂ ପନ ଅଧିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମାପି ଦହରୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ଦେସେତୀତି ଆପତ୍ତିପଟିଗ୍ଗାହକେ ସଭାଗପୁଗ୍ଗଲେ ସତି ଏକଂ ଦିୱସଂ ୱା ରତ୍ତିଂ ୱା ଅନଧିୱାସେତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଚତୁରଙ୍ଗେପି ତମେ ସଭାଗଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେସେତିୟେୱ ।
୪୯୭.ଉଚ୍ଚାୱଚାନୀତି ଉଚ୍ଚନୀଚାନି । କିଂ କରଣୀୟାନୀତି କିଂ କରୋମୀତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମାନି । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚକମ୍ମଂ ନାମ ଚୀୱରସ୍ସ କରଣଂ ରଜନଂ ଚେତିୟେ ସୁଧାକମ୍ମଂ ଉପୋସଥାଗାରଚେତିୟଘରବୋଧିଘରେସୁ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମନ୍ତି ଏୱମାଦି । ଅୱଚକମ୍ମଂ ନାମ ପାଦଧୋୱନମକ୍ଖନାଦିଖୁଦ୍ଦକକମ୍ମଂ, ଅଥ ୱା ଚେତିୟେ ସୁଧାକମ୍ମାଦି ଉଚ୍ଚକମ୍ମଂ ନାମ । ତତ୍ଥେୱ କସାୱପଚନଉଦକାନୟନକୁଚ୍ଛକରଣ ନିୟ୍ୟାସବନ୍ଧନାଦି ଅୱଚକମ୍ମଂ ନାମ । ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଉସ୍ସୁକ୍କଭାୱଂ କତ୍ତବ୍ବତଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତିବ୍ବାପେକ୍ଖୋ ହୋତୀତି ବହଲପତ୍ଥନୋ ହୋତି । ଥମ୍ବଞ୍ଚଆଲୁମ୍ପତୀତି ତିଣଞ୍ଚ ଆଲୁମ୍ପମାନା ଖାଦତି । ୱଚ୍ଛକଞ୍ଚ ଅପଚିନାତୀତି ୱଚ୍ଛକଞ୍ଚ ଅପଲୋକେତି । ତରୁଣୱଚ୍ଛା ହି ଗାୱୀ ଅରଞ୍ଞେ ଏକତୋ ଆଗତଂ ୱଚ୍ଛକଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିପନ୍ନଂ ପହାୟ ଦୂରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୱଚ୍ଛକସ୍ସ ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଚରମାନା ତିଣଂ ଆଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକନ୍ତଂ ୱଚ୍ଛକମେୱ ଚ ୱିଲୋକେତି, ଏୱମେୱ ସୋତାପନ୍ନୋ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂ କରଣୀୟାନି କରୋନ୍ତୋ ତନ୍ନିନ୍ନୋ ହୋତି, ଅସିଥିଲପୂରକୋ ତିବ୍ବଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବହଲପତ୍ଥନୋ ହୁତ୍ୱାୱ କରୋତି ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ମହାଚେତିୟେ କିର ସୁଧାକମ୍ମେ କରିୟମାନେ ଏକୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ସୁଧାଭାଜନଂ, ଏକେନ କୁଚ୍ଛଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଧାକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଆରୁଳ୍ହୋ । ଏକୋ କାୟଦଳ୍ହିବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠାସି । ଥେରୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସତି ପପଞ୍ଚୋ ହୋତୀତି ତସ୍ମା ଠାନା ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗତୋ । ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ତତ୍ଥେୱ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନନ୍ତି ଏୱଂ କତିପୟଟ୍ଠାନେ ଆଗତଂ, – ‘‘ସପ୍ପୁରିସ ମହନ୍ତଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ କିଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଓକାସଂ ନ ଲଭଥା’’ତି ଆହ । ନ ଇତରୋ ପକ୍କାମୀତି ।
୪୯୮.ବଲତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥିକଭାୱଂ କତ୍ୱା, ଅତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନସିକତ୍ୱାତି ମନସ୍ମିଂ କରିତ୍ୱା । ସବ୍ବଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ୱିକ୍ଖେପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସକଲଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା । ଓହିତସୋତୋତି ଠପିତସୋତୋ । ଅରିୟସାୱକା ହି ପିୟଧମ୍ମସ୍ସୱନା ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟମାନା ୱା ୟେନ କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପମାନା ୱା ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା ୱା ନ ନିସୀଦନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ଅମତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ୱିୟ ଅତିତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ, ଅଥ ଅରୁଣଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
୫୦୦.ଧମ୍ମତାସୁସମନ୍ନିଟ୍ଠା ହୋତୀତି ସଭାୱୋ ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ନେସିତୋ ହୋତି । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି କରଣୱଚନଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକତଞାଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସତ୍ତଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ଏୱଂ ଇମେହି ସତ୍ତହି ମହାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୟଂ ତାୱ ଆଚରିୟାନଂ ସମାନକଥା । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ହି ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ପନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ନାମ ମଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥି, ‘‘ଏୱଂ ଭାୱେୟ୍ୟ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ହି ୱଚନତୋ ସତ୍ତପି ୱସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଭାୱନା ହୋନ୍ତି । କିଲେସା ପନ ଲହୁ ଛିଜ୍ଜନ୍ତା ସତ୍ତହି ଞାଣେହି ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଦତି । ସୋ ସୁତ୍ତଂ ଆହରାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ସୁତ୍ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ, ‘‘ଇଦମସ୍ସ ପଠମଂ ଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି, ଇଦମସ୍ସ ଦୁତିୟଂ ଞାଣଂ…ପେ॰… ଇଦମସ୍ସ ସତ୍ତମଂ ଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତୀ’’ତି ଇମମେୱ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସତି । ତତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ କିଂ ପନିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ନୀତତ୍ଥନ୍ତି । ତତୋ ୱକ୍ଖତି – ‘‘ନୀତତ୍ଥତ୍ଥଂ, ୟଥାସୁତ୍ତଂ ତଥେୱ ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – ‘‘ଧମ୍ମତା ସୁସମନ୍ନିଟ୍ଠା ହୋତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ଏତ୍ଥ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ଅଦ୍ଧା ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟତ୍ଥୋତି ୱକ୍ଖତି । ତତୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ‘‘ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଫଲସମଙ୍ଗୀ’’ତି । ଜାନନ୍ତୋ, ‘‘ଫଲସମଙ୍ଗୀ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି । ତତୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ, – ‘‘ଏୱଂ ସତ୍ତଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀତି ଇଧ ମଗ୍ଗଂ ଅଭାୱେତ୍ୱା ମଣ୍ଡୂକୋ ୱିୟ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ଫଲମେୱ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି । ମା ସୁତ୍ତଂ ମେ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅୱଚ । ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ନାମ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ୱସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅତ୍ଥରସଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଇମାନି ସତ୍ତ ଞାଣାନି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନେୱ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ବହୁଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକୋୟେୱା’’ତି ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବୋ । ସଚେ ସଞ୍ଜାନାତି ସଞ୍ଜାନାତୁ । ନୋ ଚେ ସଞ୍ଜାନାତି, ‘‘ଗଚ୍ଛ ପାତୋୱ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପିୱାହୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
କୋସମ୍ବିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୦୧.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନିକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଲାମକା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ଇଦଂ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ସହ କାୟେନ ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଧୁୱାଦୀନି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ତତ୍ଥ ଧୁୱନ୍ତି ଥିରଂ । ସସ୍ସତନ୍ତି ସଦା ୱିଜ୍ଜମାନଂ । କେୱଲନ୍ତି ଅଖଣ୍ଡଂ ସକଲଂ । ଅଚୱନଧମ୍ମନ୍ତି ଅଚୱନସଭାୱଂ । ଇଦଞ୍ହି ନ ଜାୟତୀତିଆଦୀସୁ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କୋଚି ଜାୟନକୋ ୱା ଜୀୟନକୋ ୱା ମୀୟନକୋ ୱା ଚୱନକୋ ୱା ଉପପଜ୍ଜନକୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଇତୋ ଚ ପନଞ୍ଞନ୍ତି ଇତୋ ସହ କାୟକା ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନା ଉତ୍ତରି ଅଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମସ୍ସ ଥାମଗତା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ଏୱଂୱାଦୀ ପନ ସୋ ଉପରି ତିସ୍ସୋ ଝାନଭୂମିୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଟିବାହତି । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଗତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଞ୍ଞାଣୀ ଅନ୍ଧୀଭୂତୋ । ୟତ୍ର ହି ନାମାତି ୟୋ ନାମ ।
୫୦୨.ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାରୋ ପାପିମାତି ମାରୋ କଥଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ ? ସୋ କିର ଅତ୍ତନୋ ଭୱନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କାଲେନ କାଲଂ ସତ୍ଥାରଂ ଆୱଜ୍ଜେତି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ସମଣୋ ଗୋତମୋ କତରସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ୱସତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ, ‘‘ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ନିସ୍ସାୟ ସୁଭଗୱନେ ୱିହରତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା, ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଗତୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟାୱ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଗଣଂ ମମ ୱିସୟା ନାତିକ୍କମେତି, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟଂ ୱିଛନ୍ଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତ୍ଥୁ ପଦାନୁପଦିକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ, ‘‘ସତ୍ଥାରା ବକବ୍ରହ୍ମା ଅପସାଦିତୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାରୋ ପାପିମା’’ତି ।
ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜଂ ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱାତି ଏକସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜସ୍ସ ସରୀରଂ ପୱିସିତ୍ୱା । ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତାନଂ ୱା ଅନ୍ୱାୱିସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ମେତମାସଦୋତି ମା ଏତଂ ଅପସାଦୟିତ୍ଥ । ଅଭିଭୂତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ ଜେଟ୍ଠକୋ । ଅନଭିଭୂତୋତି ଅଞ୍ଞେହି ଅନଭିଭୂତୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ଦସ୍ସନୱସେନ ଦସୋ, ସବ୍ବଂ ପସ୍ସତୀତି ଦୀପେତି । ୱସୱତ୍ତୀତି ସବ୍ବଜନଂ ୱସେ ୱତ୍ତେତି । ଇସ୍ସରୋତି ଲୋକେ ଇସ୍ସରୋ । କତ୍ତା ନିମ୍ମାତାତି ଲୋକସ୍ସ କତ୍ତା ଚ ନିମ୍ମାତା ଚ, ପଥୱୀହିମୱନ୍ତସିନେରୁଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଚ ଇମିନା ନିମ୍ମିତାତି ଦୀପେତି ।
ସେଟ୍ଠୋ ସଜିତାତି ଅୟଂ ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତମୋ ଚ ସଜିତା ଚ । ‘‘ତ୍ୱଂ ଖତ୍ତିୟୋ ନାମ ହୋହି, ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ, ୱେସ୍ସୋ ନାମ, ସୁଦ୍ଦୋ ନାମ, ଗହଟ୍ଠୋ ନାମ, ପବ୍ବଜିତୋ ନାମ, ଅନ୍ତମସୋ ଓଟ୍ଠୋ ହୋହି, ଗୋଣୋ ହୋହୀ’’ତି ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିସଜ୍ଜେତା ଅୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୱସୀ ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନନ୍ତି ଅୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ୱସୀ, ଅୟଂ ପିତା ଭୂତାନଞ୍ଚ ଭବ୍ୟାନଞ୍ଚାତି ୱଦତି । ତତ୍ଥ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ଅନ୍ତୋଅଣ୍ଡକୋସେ ଚେୱ ଅନ୍ତୋୱତ୍ଥିମ୍ହି ଚ ଭବ୍ୟା ନାମ, ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତା। ସଂସେଦଜା ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଭବ୍ୟା, ଦୁତିୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତା । ଓପପାତିକା ପଠମଇରିୟାପଥେ ଭବ୍ୟା, ଦୁତିୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ସବ୍ବେପି ଏତସ୍ସ ପୁତ୍ତାତି ସଞ୍ଞାୟ, ‘‘ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ପଥୱୀଗରହକାତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଏତରହି, ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି ପଥୱିଂ ଗରହସି ଜିଗୁଚ୍ଛସି, ଏୱଂ ତେପି ପଥୱୀଗରହକା ଅହେସୁଂ, ନ କେୱଲଂ ତ୍ୱଂୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଆପଗରହକାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ହୀନେ କାୟେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା । ପଥୱୀପସଂସକାତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଗରହସି, ଏୱଂ ଅଗରହିତ୍ୱା, ‘‘ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜା ଅଭେଜ୍ଜା ଅକ୍ଖୟା’’ତି ଏୱଂ ପଥୱୀପସଂସକା ପଥୱିୟା ୱଣ୍ଣୱାଦିନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ୱଦତି । ପଥୱାଭିନନ୍ଦିନୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପଥୱିୟା ଅଭିନନ୍ଦିନୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଣୀତେ କାୟେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତଂ ତାହନ୍ତି ତେନ କାରଣେନ ତଂ ଅହଂ । ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଉପାତିୱତ୍ତିତ୍ଥୋତି ଅତିକ୍କମିତ୍ଥ । ‘‘ଉପାତିୱତ୍ତିତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଦଣ୍ଡେନ ପଟିପ୍ପଣାମେୟ୍ୟାତି ଚତୁହତ୍ଥେନ ମୁଗ୍ଗରଦଣ୍ଡେନ ପୋଥେତ୍ୱା ପଲାପେୟ୍ୟ । ନରକପପାତେତି ସତପୋରିସେ ମହାସୋବ୍ଭେ । ୱିରାଧେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେନ ଗହଣୟୁତ୍ତେ ୱା ପାଦେନ ପତିଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେ ୱା ଠାନେ ଗହଣପତିଟ୍ଠାନାନି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ନନୁ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସସୀତି ଭିକ୍ଖୁ ନନୁ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ବ୍ରହ୍ମପରିସଂ ସନ୍ନିପତିତଂ ଓଭାସମାନଂ ୱିରୋଚମାନଂ ଜୋତୟମାନଂ ପସ୍ସସୀତି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଓୱାଦେ ଠିତାନଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇତି ଖୋ ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାରୋ ପାପିମା ବ୍ରହ୍ମପରିସଂ ଉପନେସୀତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାରୋ ପାପିମା ନନୁ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ପସ୍ସସି ବ୍ରହ୍ମପରିସଂ ୟସେନ ଚ ସିରିୟା ଚ ଓଭାସମାନଂ ୱିରୋଚମାନଂ ଜୋତୟମାନଂ, ୟଦି ତ୍ୱମ୍ପି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ୱଚନଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟଦେୱ ତେ ବ୍ରହ୍ମା ୱଦତି, ତଂ କରେୟ୍ୟାସି, ତ୍ୱମ୍ପି ଏୱମେୱଂ ୟସେନ ଚ ସିରିୟା ଚ ୱିରୋଚେୟ୍ୟାସୀତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ମଂ ବ୍ରହ୍ମପରିସଂ ଉପନେସି ଉପସଂହରି । ମା ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥୋତି ମା ତ୍ୱଂ ମଞ୍ଞି । ମାରୋ ତ୍ୱମସି ପାପିମାତି ପାପିମ ତ୍ୱଂ ମହାଜନସ୍ସ ମାରଣତୋ ମାରୋ ନାମ, ପାପକଂ ଲାମକଂ ମହାଜନସ୍ସ ଅୟସଂ କରଣତୋ ପାପିମା ନାମାତି ଜାନାମି ।
୫୦୩.କସିଣଂ ଆୟୁନ୍ତି ସକଲଂ ଆୟୁଂ । ତେ ଖୋ ଏୱଂ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତେ ଏୱଂ ମହନ୍ତେନ ତପୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା, ତ୍ୱଂ ପନ ପୁରିମଦିୱସେ ଜାତୋ, କିଂ ଜାନିସ୍ସସି, ୟସ୍ସ ତେ ଅଜ୍ଜାପି ମୁଖେ ଖୀରଗନ୍ଧୋ ୱାୟତୀତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱଦତି । ପଥୱିଂ ଅଜ୍ଝୋସିସ୍ସସୀତି ପଥୱିଂ ଅଜ୍ଝୋସାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ଗଣ୍ହିସ୍ସସି । ଓପସାୟିକୋ ମେ ଭୱିସ୍ସସୀତି ମୟ୍ହଂ ସମୀପସୟୋ ଭୱିସ୍ସସି, ମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛିସ୍ସସି, ଠିତଂ ଉପତିଟ୍ଠିସ୍ସସି, ନିସିନ୍ନଂ ଉପନିସୀଦିସ୍ସସି, ନିପନ୍ନଂ ଉପନିପଜ୍ଜିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁସାୟିକୋତି ମମ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୟନକୋ । ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ବାହିତେୟ୍ୟୋତି ମୟା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ୟଂ ଇଚ୍ଛାମି, ତଂ କତ୍ତବ୍ବୋ, ବାହିତ୍ୱା ଚ ପନ ଜଜ୍ଝରିକାଗୁମ୍ବତୋପି ନୀଚତରୋ ଲକୁଣ୍ଡଟକତରୋ କାତବ୍ବୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇମିନା ଏସ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଲାପେତି ୱା ଅପସାଦେତି ୱା । ଉପଲାପେତି ନାମ ସଚେ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, ତଣ୍ହାଦୀହି ପଥୱିଂ ଅଜ୍ଝୋସିସ୍ସସି, ଓପସାୟିକୋ ମେ ଭୱିସ୍ସସି, ମୟି ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗମିସ୍ସସି, ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ଠସ୍ସସି, ନିସିନ୍ନେ ନିସୀଦିସ୍ସସି, ନିପନ୍ନେ ନିପଜ୍ଜିସ୍ସସି, ଅହଂ ତଂ ସେସଜନଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ୱିସ୍ସାସିକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରିକଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ତାୱ ଉପଲାପେତି ନାମ । ସେସପଦେହି ପନ ଅପସାଦେତି ନାମ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସଚେ ତ୍ୱଂ ପଥୱିଂ ଅଜ୍ଝୋସିସ୍ସସି, ୱତ୍ଥୁସାୟିକୋ ମେ ଭୱିସ୍ସସି, ମମ ଗମନାଦୀନି ଆଗମେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସସି ୱା ଠସ୍ସସି ୱା ନିସୀଦିସ୍ସସି ୱା ନିପଜ୍ଜିସ୍ସସି ୱା, ମମ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମୟ୍ହଂ ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସସି, ଅହଂ ପନ ତଂ ୟଥାକାମଂ କରିସ୍ସାମି ବାହିତ୍ୱା ଚ ଜଜ୍ଝରିକାଗୁମ୍ବତୋପି ଲକୁଣ୍ଡକତରନ୍ତି ଏୱଂ ଅପସାଦେତି ନାମ । ଅୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମା ମାନନିସ୍ସିତୋ, ତସ୍ମା ଇଧ ଅପସାଦନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ଅପିଚତେ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତି ଇଦାନି ଭଗୱା, ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ମାନନିସ୍ସିତୋ ‘ଅହଂ ଜାନାମୀ’ତି ମଞ୍ଞତି, ଅତ୍ତନୋ ୟସେନ ସମ୍ମତ୍ତୋ ସରୀରଂ ଫୁସିତୁମ୍ପି ସମତ୍ଥଂ କିଞ୍ଚି ନ ପସ୍ସତି, ଥୋକଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଗତିଞ୍ଚ ପଜାନାମୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଞ୍ଚ ପଜାନାମି । ଜୁତିଞ୍ଚାତି ଆନୁଭାୱଞ୍ଚ ପଜାନାମି । ଏୱଂ ମହେସକ୍ଖୋତି ଏୱଂ ମହାୟସୋ ମହାପରିୱାରୋ ।
ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ୱିଚରନ୍ତି । ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚନାତି ଦିସାସୁ ୱିରୋଚମାନା ଓଭାସନ୍ତି, ଦିସା ୱା ତେହି ୱିରୋଚମାନା ଓଭାସନ୍ତି । ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋତି ତତ୍ତକେନ ପମାଣେନ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ, ଇମିନା ଚକ୍କୱାଳେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତେ ୱସୋତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ତୁୟ୍ହଂ ୱସୋ ୱତ୍ତତି । ପରୋପରଞ୍ଚ ଜାନାସୀତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ପରୋପରେ ଉଚ୍ଚନୀଚେ ହୀନପ୍ପଣୀତେ ସତ୍ତେ ଜାନାସି । ଅଥୋ ରାଗୱିରାଗିନନ୍ତି ନ କେୱଲଂ, ‘‘ଅୟଂ ଇଦ୍ଧୋ ଅୟଂ ପକତିମନୁସ୍ସୋ’’ତି ପରୋପରଂ, ‘‘ଅୟଂ ପନ ସରାଗୋ ଅୟଂ ୱୀତରାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ରାଗୱିରାଗିନମ୍ପି ଜନଂ ଜାନାସି । ଇତ୍ଥଂଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ଇତ୍ଥଂଭାୱୋତି ଇଦଂ ଚକ୍କୱାଳଂ । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋତି ଇତୋ ସେସଂ ଏକୂନସହସ୍ସଂ । ସତ୍ତାନଂ ଆଗତିଂ ଗତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସତ୍ତାନଂ ଆଗତିଂ, ଚୁତିୱସେନ ଗତିଂ ଚ ଜାନାସି । ତୁୟ୍ହଂ ପନ ଅତିମହନ୍ତୋହମସ୍ମୀତି ସଞ୍ଞା ହୋତି, ସହସ୍ସିବ୍ରହ୍ମା ନାମ ତ୍ୱଂ, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ତୟା ଉତ୍ତରି ଦ୍ୱିସହସ୍ସାନଂ ତିସହସ୍ସାନଂ ଚତୁସହସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚସହସ୍ସାନଂ ଦସସହସ୍ସାନଂ ସତସହସ୍ସାନଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି, ଚତୁହତ୍ଥାୟ ପିଲୋତିକାୟ ପଟପ୍ପମାଣଂ କାତୁଂ ୱାୟମନ୍ତୋ ୱିୟ ମହନ୍ତୋସ୍ମୀତି ସଞ୍ଞଂ କରୋସୀତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
୫୦୪.ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇଧ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ଉପପନ୍ନୋ । ତେନ ତଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସୀତି ତେନ କାରଣେନ ତଂ କାୟଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସି । ନେୱ ତେ ସମସମୋତି ଜାନିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱାପି ତୟା ସମସମୋ ନ ହୋମି । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଅଞ୍ଞାୟ । କୁତୋ ନୀଚେୟ୍ୟନ୍ତି ତୟା ନୀଚତରଭାୱୋ ପନ ମୟ୍ହଂ କୁତୋ ।
ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିକୋ କିରେସ ବ୍ରହ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ ୱେହପ୍ଫଲବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତିକଂ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ହେଟ୍ଟୂପପତ୍ତିକଂ କତ୍ୱା ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ପଣୀତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚତୁସଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଆଭସ୍ସରେସୁ ଅଟ୍ଠକପ୍ପଂ ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିୟଂ କପ୍ପାୟୁକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି, ସୋ ପଠମକାଲେ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞାସି, କାଲେ ପନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଉଭୟଂ ପମୁସ୍ସିତ୍ୱା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତେନ ନଂ ଭଗୱା, ‘‘ତେନ ତଂ ତ୍ୱଂ ନ ଜାନାସି…ପେ॰… କୁତୋ ନୀଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମୟ୍ହଂ ଆୟୁଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମଞ୍ଚ ଜାନାତି, ହନ୍ଦ ନଂ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ଥା କଥେସି ।
ପୁବ୍ବେ କିରେସ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମ୍ମ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଲାଭୀ ହୁତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଣ୍ଣସାଲଂ କାରେତ୍ୱା ଝାନରତିୟା ୱୀତିନାମେତି । ତଦା ଚ କାଲେନ କାଲଂ ସତ୍ଥୱାହା ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ମରୁକନ୍ତାରଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ମରୁକନ୍ତାରେ ପନ ଦିୱା ନ ସକ୍କା ଗନ୍ତୁଂ, ରତ୍ତିଂ ଗମନଂ ହୋତି । ଅଥ ପୁରିମସକଟସ୍ସ ଅଗ୍ଗୟୁଗେ ୟୁତ୍ତବଲିବଦ୍ଦା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗାଭିମୁଖାୱ ଅହେସୁଂ । ଇତରସକଟାନି ତଥେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ନିୱତ୍ତିତଭାୱଂ ଜାନିଂସୁ । ତେସଞ୍ଚ ତଦା କନ୍ତାରଂ ଅତିକ୍କମନଦିୱସୋ ଅହୋସି । ସବ୍ବଂ ଦାରୁଦକଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ, ତସ୍ମା, ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ଅମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗୋଣେ ଚକ୍କେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ସକଟପଚ୍ଛାୟାୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିଂସୁ। ତାପସୋପି କାଲସ୍ସେୱ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଗଙ୍ଗଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ଅଦ୍ଦସ ଗଙ୍ଗଂ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ପୱତ୍ତିତମଣିକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ । ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଏୱରୂପସ୍ସ ମଧୁରୋଦକସ୍ସ ଅଲାଭେନ କିଲିସ୍ସମାନା ସତ୍ତା’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ମରୁକନ୍ତାରେ ତଂ ସତ୍ଥଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି, ‘‘ଇତୋ ମହା ଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ମରୁକନ୍ତାରେ ସତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସହଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ମାତିକାରୁଳ୍ହଂ ୱିୟ ଉଦକଂ ତତ୍ଥ ଅଗମାସି । ମନୁସ୍ସା ଉଦକସଦ୍ଦେନ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉଦକଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥତୁଟ୍ଠା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ପିୱିତ୍ୱା ଗୋଣେପି ପାୟେତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିନା ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଅଗମଂସୁ । ସତ୍ଥା ତଂ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –
‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ଅପାୟେସି ବହୂ ମନୁସ୍ସେ,
ପିପାସିତେ ଘମ୍ମନି ସମ୍ପରେତେ ।
ତଂ ତେ ପୁରାଣଂ ୱତସୀଲୱତ୍ତଂ,
ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋୱ ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୧) –
ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ଅପରସ୍ମିଂ ସମୟେ ତାପସୋ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ପଣ୍ଣସାଲଂ ମାପେତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକଂ ଗାମଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଚୋରା ତଂ ଗାମଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାୱିୟୋ ଚ କରମରେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗାୱୋପି ସୁନଖାପି ମନୁସ୍ସାପି ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱନ୍ତି । ତାପସୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ, ‘‘ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା, ‘‘ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ଇମେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତେନ ଚୋରାନଂ ପଟିପଥେ ଚତୁରଙ୍ଗିନିସେନଂ ମାପେସି କମ୍ମସଜ୍ଜଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ । ଚୋରା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ରାଜା’’ତି ତେ ମଞ୍ଞମାନା ୱିଲୋପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତାପସୋ ‘‘ୟଂ ୟସ୍ସ ସନ୍ତକଂ, ତଂ ତସ୍ସେୱ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ତଂ ତଥେୱ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –
ଅମୋଚୟୀ ଗୟ୍ହକ ନୀୟମାନଂ ।
ତଂ ତେ ପୁରାଣଂ ୱତସୀଲୱତ୍ତଂ,
ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋୱ ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୨) –
ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଏତ୍ଥ ଏଣିକୂଲସ୍ମିନ୍ତି ଗଙ୍ଗାତୀରେ ।
ପୁନ ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ଉପରିଗଙ୍ଗାୱାସିକଂ କୁଲଂ ହେଟ୍ଠାଗଙ୍ଗାୱାସିକେନ କୁଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ କତ୍ୱା ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ବହୁଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଞ୍ଚେୱ ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଚ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାସୋତେନ ଆଗଚ୍ଛତି । ମନୁସ୍ସା ଖାଦମାନା ଭୁଞ୍ଜମାନା ନଚ୍ଚନ୍ତା ଗାୟନ୍ତା ଦେୱୱିମାନେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ବଲୱସୋମନସ୍ସା ଅହେସୁଂ । ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟକୋ ନାଗୋ ଦିସ୍ୱା କୁପିତୋ, ‘‘ଇମେ ମୟି ସଞ୍ଞମ୍ପି ନ କରୋନ୍ତି, ଇଦାନି ନେ ସମୁଦ୍ଦମେୱ ପାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ମାପେତ୍ୱା ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଫଣଂ କତ୍ୱା ସୁସ୍ସୂକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ମହାଜନୋ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ୱିସ୍ସରମକାସି । ତାପସୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ନିସିନ୍ନୋ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ଇମେ ଗାୟନ୍ତା ନଚ୍ଚନ୍ତା ସୋମନସ୍ସଜାତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇଦାନି ପନ ଭୟରୱଂ ରୱିଂସୁ, କିଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ନାଗରାଜଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ଇମେ ସତ୍ତା ମା ନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ମାପେତ୍ୱା ନାଗରାଜସ୍ସ ଦସ୍ସେସି । ନାଗରାଜା ଭୀତୋ ଫଣଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଉଦକଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ମହାଜନୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –
‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତସ୍ମିଂ ଗହୀତନାୱଂ,
ଲୁଦ୍ଦେନ ନାଗେନ ମନୁସ୍ସକପ୍ପା ।
ଅମୋଚୟିତ୍ଥ ବଲସା ପସୟ୍ହ,
ତଂ ତେ ପୁରାଣଂ ୱତସୀଲୱତ୍ତଂ ।
ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋୱ ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୩) –
ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ଅପରସ୍ମିଂ ସମୟେ ଏସ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କେସୱୋ ନାମ ତାପସୋ ଅହୋସି । ତେନ ସମୟେନ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ କପ୍ପୋ ନାମ ମାଣୱୋ କେସୱସ୍ସ ବଦ୍ଧଚରୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ହୁତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱୀ ମନାପଚାରୀ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ଥଚରୋ ଅହୋସି । କେସୱୋ ତଂ ୱିନା ୱତ୍ତିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ତଂ ନିସ୍ସାୟେୱ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ସତ୍ଥା ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –
ସମ୍ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତଂ ୱତିନଂ ଅମଞ୍ଞି ।
ତଂ ତେ ପୁରାଣଂ ୱତସୀଲୱତ୍ତଂ,
ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋୱ ଅନୁସ୍ସରାମୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୪) –
ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ନାନତ୍ତଭାୱେସୁ କତକମ୍ମଂ ସତ୍ଥା ପକାସେସି । ସତ୍ଥରି କଥେନ୍ତେୟେୱ ବ୍ରହ୍ମା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି, ଦୀପସହସ୍ସେ ଉଜ୍ଜଲିତେ ରୂପାନି ୱିୟ ସବ୍ବକମ୍ମାନିସ୍ସ ପାକଟାନି ଅହେସୁଂ । ସୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଦ୍ଧା ପଜାନାସି ମମେତମାୟୁଂ,
ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଜାନାସି ତଥା ହି ବୁଦ୍ଧୋ ।
ତଥା ହି ତାୟଂ ଜଲିତାନୁଭାୱୋ,
ଓଭାସୟଂ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୭.୭୫) ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଉତ୍ତରି ଅସମସମତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଥୱିଂ ଖୋ ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଥୱିୟା ପଥୱତ୍ତେନ ଅନନୁଭୂତନ୍ତି ପଥୱିୟା ପଥୱିସଭାୱେନ ଅନନୁଭୂତଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଖତା ନିସ୍ସଟତ୍ତା ପଥୱିସଭାୱେନ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ନାମ । ତଦଭିଞ୍ଞାୟାତି ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଜାନିତ୍ୱା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା । ପଥୱିଂ ନାପହୋସିନ୍ତି ପଥୱିଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନଗାହେହି ନ ଗଣ୍ହିଂ । ଆପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ମୂଲପରିୟାୟେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଚେ ଖୋ ତେ, ମାରିସ, ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ତେନାତି ଇଦମେୱ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ୱାଦିତାୟ ସବ୍ବନ୍ତି ଅକ୍ଖରଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅକ୍ଖରେ ଦୋସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ । ସତ୍ଥା ପନ ସକ୍କାୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦତି, ବ୍ରହ୍ମା ସବ୍ବସବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ । ତ୍ୱଂ ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦସି, ‘‘ସବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ତେନ ଅନନୁଭୂତ’’ନ୍ତି ୱଦସି, ୟଦି ସବ୍ବଂ ଅନନୁଭୂତଂ ନତ୍ଥି, ଅଥସ୍ସ ଅନନୁଭୂତଂ ଅତ୍ଥି । ମା ହେୱ ତେ ରିତ୍ତକମେୱଅହୋସିତୁଚ୍ଛକମେୱ ଅହୋସୀତି ତୁୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ରିତ୍ତକଂ ମା ହୋତୁ, ତୁଚ୍ଛକଂ ମା ହୋତୂତି ସତ୍ଥାରଂ ମୁସାୱାଦେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ସତ୍ଥା ପନ ଏତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମୁନା ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ସତସହସ୍ସଗୁଣେନ ୱାଦୀତରୋ, ତସ୍ମା ଅହଂ ସବ୍ବଞ୍ଚ ୱକ୍ଖାମି, ଅନନୁଭୂତଞ୍ଚ ୱକ୍ଖାମି, ସୁଣାହି ମେତି ତସ୍ସ ୱାଦମଦ୍ଦନତ୍ଥଂ କାରଣଂ ଆହରନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱିଜାନିତବ୍ବଂ । ଅନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଅନୁପଗମନତୋ ଅନିଦସ୍ସନଂ ନାମ, ପଦଦ୍ୱୟେନପି ନିବ୍ବାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଅନନ୍ତନ୍ତି ତୟିଦଂ ଉପ୍ପାଦୱୟଅନ୍ତରହିତତ୍ତା ଅନନ୍ତଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ –
‘‘ଅନ୍ତୱନ୍ତାନି ଭୂତାନି, ଅସମ୍ଭୂତଂ ଅନନ୍ତକଂ ।
ଭୂତେ ଅନ୍ତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତେ ଅନ୍ତା ପକାସିତା’’ତି ॥
ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପଭାସମ୍ପନ୍ନଂ । ନିବ୍ବାନତୋ ହି ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ ସପଭତରୋ ୱା ଜୋତିୱନ୍ତତରୋ ୱା ପରିସୁଦ୍ଧତରୋ ୱା ପଣ୍ଡରତରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ସବ୍ବତୋ ୱା ତଥା ପଭୂତମେୱ, ନ କତ୍ଥଚି ନତ୍ଥୀତି ସବ୍ବତୋପଭଂ । ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଦୀସୁ ହି ଅସୁକଦିସାୟ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ ନତ୍ଥୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପଭନ୍ତି ତିତ୍ଥସ୍ସ ନାମଂ, ସବ୍ବତୋ ପଭମସ୍ସାତି ସବ୍ବତୋପଭଂ। ନିବ୍ବାନସ୍ସ କିର ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ୟତୋ ୟତୋ ଓତରିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ତିତ୍ଥଂ, ଅତିତ୍ଥଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱମେୱଂ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟେନ ୟେନ ମୁଖେନ ନିବ୍ବାନଂ ଓତରିତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ତିତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତିତ୍ଥଂ ନାମ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି । ତଂ ପଥୱିୟା ପଥୱତ୍ତେନାତି ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଥୱିୟା ପଥୱୀସଭାୱେନ ତତୋ ପରେସଂ ଆପାଦୀନଂ ଆପାଦିସଭାୱେନ ଚ ଅନନୁଭୂତଂ । ଇତି ୟଂ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ୱିସୟଭୂତଂ ସବ୍ବତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ତେନ ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଦସ୍ସନଂ ଅନନ୍ତଂ ସବ୍ବତୋପତଂ ଅନନୁଭୂତନ୍ତି ୱାଦଂ ପତିଟ୍ଠପେସି ।
ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଗହିତଗହିତଂ ସତ୍ଥାରା ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପିତୋ କିଞ୍ଚି ଗହେତବ୍ବଂ ଅଦିସ୍ୱା ଲଳିତକଂ କାତୁକାମୋ ହନ୍ଦ ଚରହି ତେ, ମାରିସ, ଅନ୍ତରଧାୟାମୀତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରଧାୟାମୀତି ଅଦିସ୍ସମାନକପାଟିହାରିୟଂ କରୋମୀତି ଆହ । ସଚେ ୱିସହସୀତି ୟଦି ସକ୍କୋସି ମୟ୍ହଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତୁଂ, ଅନ୍ତରଧାୟସି, ପାଟିହାରିୟଂ କରୋହୀତି । ନେୱସ୍ସୁ ମେ ସକ୍କୋତି ଅନ୍ତରଧାୟିତୁନ୍ତି ମୟ୍ହଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତୁଂ ନେୱ ସକ୍କୋତି । କିଂ ପନେସ କାତୁକାମୋ ଅହୋସୀତି ? ମୂଲପଟିସନ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସି । ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ହି ମୂଲପଟିସନ୍ଧିକଅତ୍ତଭାୱୋ ସୁଖୁମୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ଅନାପାଥୋ, ଅଭିସଙ୍ଖତକାୟେନେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ମୂଲପଟିସନ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଅଦାସି । ମୂଲପଟିସନ୍ଧିଂ ୱା ଅଗନ୍ତ୍ୱାପି ୟେନ ତମେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା ଅଦିସ୍ସମାନକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସତ୍ଥା ତଂ ତମଂ ୱିନୋଦେସି, ତସ୍ମା ଅନ୍ତରଧାୟିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ସୋ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିମାନେ ନିଲୀୟତି, କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟତି, ଉକ୍କୁଟିକୋ ନିସୀଦତି । ବ୍ରହ୍ମଗଣୋ କେଳିମକାସି – ‘‘ଏସ ଖୋ ବକୋ ବ୍ରହ୍ମା ୱିମାନେ ନିଲୀୟତି, କପ୍ପରୁକ୍ଖେ ନିଲୀୟତି, ଉକ୍କୁଟିକୋ ନିସୀଦତି, ବ୍ରହ୍ମେ ତ୍ୱଂ ଅନ୍ତରହିତୋମ୍ହୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେସି ନାମାତି । ସୋ ବ୍ରହ୍ମଗଣେନ ଉପ୍ପଣ୍ଡିତୋ ମଙ୍କୁ ଅହୋସି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା, ‘‘ହନ୍ଦ ଚରହି ତେ, ମାରିସ, ଅନ୍ତରଧାୟାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତଂ ଅନ୍ତରଧାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ଏତଦୱୋଚଂ । ଇମଂ ଗାଥମଭାସିନ୍ତି କସ୍ମା ଭଗୱା ଗାଥମଭାସୀତି ? ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱା ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱା କଥଂ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ୱଚନୋକାସୋ ମା ହୋତୂତି ଅନ୍ତରହିତୋୱ ଗାଥମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଭୱେୱାହଂ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅହଂ ଭୱେ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱାୟେୱ । ଭୱଞ୍ଚ ୱିଭୱେସିନନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ କାମଭୱାଦିତିୱିଧମ୍ପି ସତ୍ତଭୱଂ ୱିଭୱେସିନଂ ୱିଭୱଂ ଗୱେସମାନଂ ପରିୟେସମାନମ୍ପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱେୟେୱ ଦିସ୍ୱା । ଭୱଂ ନାଭିୱଦିନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କିଞ୍ଚି ଭୱଂ ନ ଅଭିୱଦିଂ, ନ ଗୱେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ନ ଉପାଦିୟିନ୍ତି ଭୱତଣ୍ହଂ ନ ଉପଗଞ୍ଛିଂ, ନ ଅଗ୍ଗହେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଦେସନାନୁସାରେନ ୱିପସ୍ସନାଗବ୍ଭଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦସମତ୍ତାନି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲାମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ ।
ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତାତି ଅଚ୍ଛରିୟଜାତା ଅବ୍ଭୁତଜାତା ତୁଟ୍ଠିଜାତା ଚ ଅହେସୁଂ । ସମୂଲଂ ଭୱଂ ଉଦବ୍ବହୀତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅତ୍ତନୋ ତାୟ ତାୟ ଦେସନାୟ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ବହୂନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସମୂଲକଂ ଭୱଂ ଉଦବ୍ବହି, ଉଦ୍ଧରି ଉପ୍ପାଟେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୦୫. ତସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ ମାରୋ ପାପିମା କୋଧାଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା, ‘‘ମୟି ୱିଚରନ୍ତେୟେୱ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା ଦସମତ୍ତାନି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସାନି ମମ ୱସଂ ଅତିୱତ୍ତିତାନୀ’’ତି କୋଧାଭିଭୂତତାୟ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜସ୍ସ ସରୀରେ ଅଧିମୁଚ୍ଚି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଚେ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି ସଚେ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ । ମା ସାୱକେ ଉପନେସୀତି ଗିହିସାୱକେ ୱା ପବ୍ବଜିତସାୱକେ ୱା ତଂ ଧମ୍ମଂ ମା ଉପନୟସି । ହୀନେ କାୟେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା । ପଣୀତେ କାୟେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଇଦଂ କେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ? ବାହିରପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତେ ତାପସପରିବ୍ବାଜକେ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ହି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ କୁଲପୁତ୍ତା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ଏକଚରା ହୁତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ତେ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଅନକ୍ଖାତଂ କୁସଲଞ୍ହି ମାରିସାତି ପରେସଂ ଅନକ୍ଖାତଂ ଅନୋୱଦନଂ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅକଥନଂ କୁସଲଂ ଏତଂ ସେୟ୍ୟୋ । ମା ପରଂ ଓୱଦାହୀତି କାଲେନ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ, କାଲେନ ଦେୱଲୋକଂ, କାଲେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ, କାଲେନ ନାଗଲୋକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ମା ୱିଚରି, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଝାନମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନ ୱୀତିନାମେହୀତି । ଅନାଲପନତାୟାତି ଅନୁଲ୍ଲପନତାୟ । ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ଅଭିନିମନ୍ତନତାୟାତି ବକବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ଇଦଞ୍ହି, ମାରିସ, ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସହ କାୟକେନ ବ୍ରହ୍ମଟ୍ଠାନେନ ନିମନ୍ତନୱଚନେନ । ତସ୍ମାତି ତେନ କାରଣେନ । ଇମସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନିକଂତ୍ୱେୱ ଅଧିୱଚନଂ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ଜାତା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ବ୍ରହ୍ମନିମନ୍ତନିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ମାରତଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୦୬.ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମାରତଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କୋଟ୍ଠମନୁପୱିଟ୍ଠୋତି କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ, ପକ୍କାସୟଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ । ଗରୁଗରୋ ୱିୟାତି ଗରୁକଗରୁକୋ ୱିୟ ଥଦ୍ଧୋ ପାସାଣପୁଞ୍ଜସଦିସୋ । ମାସାଚିତଂମଞ୍ଞେତି ମାସଭତ୍ତଂ ଭୁତ୍ତସ୍ସ କୁଚ୍ଛି ୱିୟ ମାସପୂରିତପସିବ୍ବକୋ ୱିୟ ତିନ୍ତମାସୋ ୱିୟ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱାତି ସଚେ ଆହାରଦୋସେନ ଏସ ଗରୁଭାୱୋ, ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚଙ୍କମିତୁଂ ନ ସପ୍ପାୟନ୍ତି ଚଙ୍କମା ଓରୋହିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପକତିପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୟୋନିସୋ ମନସାକାସୀତି, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଉପାୟେନ ମନସି ଅକାସି । ସଚେ ପନ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ‘‘ୟଂ ହିୟ୍ୟୋ ୱା ପରେ ୱା ପରସୁୱେ ୱା ପରିଭୁତ୍ତଂ ଅୱିପକ୍କମତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ୱିସଭାଗଦୋସୋ, ସବ୍ବଂ ଜୀରତୁ ଫାସୁକଂ ହୋତୂ’’ତି ହତ୍ଥେନ କୁଚ୍ଛିଂ ପରାମସିସ୍ସ, ମାରୋ ପାପିମା ୱିଲୀୟିତ୍ୱା ଅଗମିସ୍ସ । ଥେରୋ ପନ ତଥା ଅକତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ମନସି ଅକାସି । ମା ତଥାଗତଂ ୱିହେସେସୀତି ୟଥା ହି ପୁତ୍ତେସୁ ୱିହେସିତେସୁ ମାତାପିତରୋ ୱିହେସିତାୱ ହୋନ୍ତି, ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ୱିହେସିତେସୁ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ୱିହେସିତାୱ, ଜନପଦେ ୱିହେସିତେ ରାଜା ୱିହେସିତୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସାୱକେ ୱିହେସିତେ ତଥାଗତୋ ୱିହେସିତୋୱ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ମା ତଥାଗତଂ ୱିହେସେସୀ’’ତି ।
ପଚ୍ଚଗ୍ଗଳେ ଅଟ୍ଠାସୀତି ପତିଅଗ୍ଗଳେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଗ୍ଗଳଂ ୱୁଚ୍ଚତି କୱାଟଂ, ମୁଖେନ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହିପଣ୍ଣସାଲାୟ କୱାଟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୦୭.ଭୂତପୁବ୍ବାହଂ ପାପିମାତି କସ୍ମା ଇଦଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ? ଥେରୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଆକାସଟ୍ଠକଦେୱତାନଂ ତାୱ ମନୁସ୍ସଗନ୍ଧୋ ୟୋଜନସତେ ଠିତାନଂ ଆବାଧଂ କରୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘ୟୋଜନସତଂ ଖୋ ରାଜଞ୍ଞ ମନୁସ୍ସଗନ୍ଧୋ ଦେୱେ ଉବ୍ବାଧତୀ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୧୫) । ଅୟଂ ପନ ମାରୋ ନାଗରିକୋ ପରିଚୋକ୍ଖୋ ମହେସକ୍ଖୋ ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ ଦେୱରାଜା ସମାନୋ ମମ କୁଚ୍ଛିୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋ ପକ୍କାସୟୋକାସେ ନିସିନ୍ନୋ ଅତିୱିୟ ପଦୁଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଏୱରୂପଂ ନାମ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ପଟିକୂଲଂ ଓକାସଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ କିମଞ୍ଞଂ ଅକରଣୀୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, କିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଲଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତ୍ୱଂ ମମ ଞାତିକୋତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ମୁଦୁଭାୱଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ହନ୍ଦସ୍ସ ଞାତିକୋଟିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୁଦୁକେନେୱ ନଂ ଉପାୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଦେସନମାରଭି ।
ସୋ ମେ ତ୍ୱଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ହୋସୀତି ସୋ ତ୍ୱଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ମୟ୍ହଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ହୋସି । ଇଦଂ ପୱେଣିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱଲୋକସ୍ମିଂ ପନ ମାରସ୍ସ ପିତୁ ୱଂସୋ ପିତାମହସ୍ସ ୱଂସୋ ରଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଦେୱଲୋକେ ଦେୱରାଜା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଚୱତି । ଅଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଅତ୍ତନା କତେନ କମ୍ମେନ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଇତି ଅୟଂ ମାରୋପି ତଦା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ପୁନ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ତସ୍ମିଂ ଅଧିପତିଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିଧୁରୋତି ୱିଗତଧୁରୋ, ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପକସିରେନାତି ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ । ପସୁପାଲକାତି ଅଜେଳକପାଲକା । ପଥାୱିନୋତି ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନା । କାୟେ ଉପଚିନିତ୍ୱାତି ସମନ୍ତତୋ ଚିତକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୂତି ଏତ୍ତକେନ ସରୀରଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗମିସ୍ସତୀତି ଚିତକସ୍ସ ପମାଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଚିତକୋ ପଦୀପସିଖା ୱିୟ ପଜ୍ଜଲି, ଥେରସ୍ସ ଉଦକଲେଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଚୀୱରାନି ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱାତି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିଗତଧୂମେ କିଂସୁକୱଣ୍ଣେ ଅଙ୍ଗାରେ ମଦ୍ଦମାନୋ ଚୀୱରାନି ୱିଧୁନିତ୍ୱା । ସରୀରେ ପନସ୍ସ ଉସୁମମତ୍ତମ୍ପି ନାହୋସି, ଚୀୱରେସୁ ଅଂସୁମତ୍ତମ୍ପି ନଜ୍ଝାୟି, ସମାପତ୍ତିଫଲଂ ନାମେତଂ ।
୫୦୮.ଅକ୍କୋସଥାତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସଥ । ପରିଭାସଥାତି ୱାଚାୟ ପରିଭାସଥ । ରୋସେଥାତି ଘଟ୍ଟେଥ । ୱିହେସେଥାତି ଦୁକ୍ଖାପେଥ । ସବ୍ବମେତଂ ୱାଚାୟ ଘଟ୍ଟନସ୍ସେୱ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥା ତଂ ଦୂସୀ ମାରୋତି ୟଥା ଏତେସଂ ଦୂସୀ ମାରୋ । ଲଭେଥ ଓତାରନ୍ତି ଲଭେଥ ଛିଦ୍ଦଂ, କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଣ୍ଡକାତିଆଦୀସୁ ମୁଣ୍ଡେ ମୁଣ୍ଡାତି ସମଣେ ଚ ସମଣାତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ଇମେ ପନ ହୀଳେନ୍ତା ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକାତି ଆହଂସୁ । ଇବ୍ଭାତି ଗହପତିକା । କିଣ୍ହାତି କଣ୍ହା, କାଳକାତି ଅତ୍ଥୋ । ବନ୍ଧୁପାଦାପଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧୂତି ବ୍ରହ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତୋ। ତଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା ପିତାମହୋତି ୱୋହରନ୍ତି । ପାଦାନଂ ଅପଚ୍ଚା ପାଦାପଚ୍ଚା, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ ଜାତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ କିର ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ଖତ୍ତିୟା ଉରତୋ, ୱେସ୍ସା ନାଭିତୋ, ସୁଦ୍ଦା ଜାଣୁତୋ, ସମଣା ପିଟ୍ଠିପାଦତୋ’’ତି ।
ଝାୟିନୋସ୍ମା ଝାୟିନୋସ୍ମାତି ଝାୟିନୋ ମୟଂ ଝାୟିନୋ ମୟନ୍ତି । ମଧୁରକଜାତାତି ଆଲସିୟଜାତା । ଝାୟନ୍ତୀତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତି । ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତିଆଦୀନି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱଡ୍ଢିତାନି । ମୂସିକଂ ମଗ୍ଗୟମାନୋତି ସାୟଂ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ସୁସିରରୁକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖସାଖାୟ ମୂସିକଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ । ସୋ କିର ଉପସନ୍ତୂପସନ୍ତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ତିଟ୍ଠତି, ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ମୂସିକଂ ସହସା ଗଣ୍ହାତି । କୋତ୍ଥୂତି ସିଙ୍ଗାଲୋ, ସୋଣୋତିପି ୱଦନ୍ତି । ସନ୍ଧିସମଲସଙ୍କଟିରେତି ସନ୍ଧିମ୍ହି ଚ ସମଲେ ଚ ସଙ୍କଟିରେ ଚ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଧି ନାମ ଘରସନ୍ଧି । ସମଲୋ ନାମ ଗୂଥନିଦ୍ଧମନପନାଳି । ସଙ୍କଟିରଂ ନାମ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନଂ । ୱହଚ୍ଛିନ୍ନୋତି କନ୍ତାରତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଛିନ୍ନୱହୋ । ସନ୍ଧିସମଲସଙ୍କଟିରେତି ସନ୍ଧିମ୍ହି ୱା ସମଲେ ୱା ସଙ୍କଟିରେ ୱା । ସୋପି ହି ବଦ୍ଧଗତ୍ତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋ ଝାୟତି ।
ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସଚେ ମାରୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ସରୀରେ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଏୱଂ କରେୟ୍ୟ, ମନୁସ୍ସାନଂ ଅକୁସଲଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ମାରସ୍ସେୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ସରୀରେ ପନ ଅନଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିସଭାଗୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପଟିସାରାରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତି, ତଦା କିର ସୋ ଭିକ୍ଖୂ ଖିପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତେ ୱିୟ, ଜାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ୱିୟ, ଲେପୟଟ୍ଠିଂ ଓଡ୍ଡେତ୍ୱା ସକୁଣେ ବନ୍ଧନ୍ତେ ୱିୟ, ସୁନଖେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅରଞ୍ଞେ ମିଗୱଂ ଚରନ୍ତେ ୱିୟ, ମାତୁଗାମେ ଗହେତ୍ୱା ଆପାନଭୂମିୟଂ ନିସିନ୍ନେ ୱିୟ, ନଚ୍ଚନ୍ତେ ୱିୟ, ଗାୟନ୍ତେ ୱିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ୱିସଭାଗମନୁସ୍ସେ ନିସିନ୍ନେ ୱିୟ, ଠିତେ ୱିୟ ଚ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ମନୁସ୍ସା ଅରଞ୍ଞଗତାପି ୱନଗତାପି ୱିହାରଗତାପି ୱିପ୍ପଟିସାରାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ କଥେନ୍ତି – ‘‘ସମଣା ଏୱରୂପଂ ଅସ୍ସମଣକଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ କରୋନ୍ତି, ଏତେସଂ ଦିନ୍ନେ କୁତୋ କୁସଲଂ, ମା ଏତେସଂ କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ଥା’’ତି । ଏୱଂ ତେ ମନୁସ୍ସା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ସୀଲୱନ୍ତେ ଅକ୍କୋସନ୍ତା ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱିତ୍ୱା ଅପାୟପୂରକା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।
୫୦୯.ଅନ୍ୱାୱିଟ୍ଠାତି ଆୱଟ୍ଟିତା । ଫରିତ୍ୱା ୱିହରିଂସୂତି ନ କେୱଲଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରିଂସୁ । କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପଦଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ ।
୫୧୦.ଆଗତିଂୱା ଗତିଂ ୱାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆଗମନଟ୍ଠାନଂ ୱା, ଚୁତିୱସେନ ଗମନଟ୍ଠାନଂ ୱା ନ ଜାନାମି । ସିୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ପୁବ୍ବେ ୱିପ୍ପଟିସାରକରଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱମିଧାପି ପସାଦକରଂ । ସୋ କିର ତଦା ମନୁସ୍ସାନଂ ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖୂ ଆକାସେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ୱିୟ, ଠିତେ ୱିୟ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନେ ୱିୟ, ଆକାସେ ସୂଚିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ୱିୟ, ପୋତ୍ଥକଂ ୱାଚେନ୍ତେ ୱିୟ, ଆକାସେ ଚୀୱରଂ ପସାରେତ୍ୱା କାୟଂ ଉତୁଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତେ ୱିୟ, ନୱପବ୍ବଜିତେ ଆକାସେନ ଚରନ୍ତେ ୱିୟ, ତରୁଣସାମଣେରେ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ମନୁସ୍ସା ଅରଞ୍ଞଗତାପି ୱନଗତାପି ୱିହାରଗତାପି ପବ୍ବଜିତାନଂ ତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ କଥେନ୍ତି – ‘‘ଭିକ୍ଖୂସୁ ଅନ୍ତମସୋ ସାମଣେରାପି ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱା, ଏତେସଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ନାମ ହୋତି, ଏତେସଂ ଦେଥ ସକ୍କରୋଥା’’ତି । ତତୋ ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କରୋନ୍ତା ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗପଥପୂରକା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ।
୫୧୧.ଏଥ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭାନୁପସ୍ସିନୋ କାୟେ ୱିହରଥାତି ଭଗୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ଅନ୍ତମସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା –
‘‘ଅସୁଭସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ମେଥୁନଧମ୍ମସମାପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି ।
ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ରସତଣ୍ହାୟ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି ।
ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ଲୋକଚିତ୍ରେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତି ।
ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାପରିଚିତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଚେତସା ବହୁଲଂ ୱିହରତୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀୟତି ପତିକୁଟତି ପତିୱତ୍ତତି ନ ସମ୍ପସାରିୟତି, ଉପେକ୍ଖା ୱା ପାଟିକୁଲ୍ୟତା ୱା ସଣ୍ଠାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୯) ଏୱଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା –
ଏଥ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀ କାୟେ ୱିହରଥ, ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞିନୋ ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତିସଞ୍ଞିନୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସିନୋତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି କଥେସି । ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଇମେସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସବ୍ବାସୱେ ଖେପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ଇମାନିପି ଚତ୍ତାରି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ରାଗସନ୍ତାନି ଦୋସମୋହସନ୍ତାନି ରାଗପଟିଘାତାନି ଦୋସମୋହପଟିଘାତାନି ଚାତି ।
୫୧୨.ସକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋମୁଟ୍ଠିୟଂ ତିଟ୍ଠନପମାଣଂ ପାସାଣଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅୟଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକେହି ଭିକ୍ଖୂ ଅକ୍କୋସାପେତ୍ୱାପି, ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ୱସେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଉପ୍ପାଦାପେତ୍ୱାପି, ଓତାରଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଇଦାନି ସହତ୍ଥା ଉପକ୍କମିତୁକାମୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ସରୀରେ ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ପାସାଣଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକ୍ଖରଂ ଗହେତ୍ୱା’’ତି ।
ସୀସଂ ୱୋ ଭିନ୍ଦୀତି ସୀସଂ ଭିନ୍ଦି, ମହାଚମ୍ମଂ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଂସଂ ଦ୍ୱେଧା ଅହୋସି । ସକ୍ଖରା ପନସ୍ସ ସୀସକଟାହଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିଂ ଆହଚ୍ଚେୱ ନିୱତ୍ତା । ନାଗାପଲୋକିତଂ ଅପଲୋକେସୀତି ପହାରସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥା ନାମ ହତ୍ଥିନାଗୋ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ଅପଲୋକେତୁକାମୋ ଗୀୱଂ ଅପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସକଲସରୀରେନେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅପଲୋକେତି । ଏୱଂ ସକଲସରୀରେନେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅପଲୋକେସି । ୟଥା ହି ମହାଜନସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀନି କୋଟିୟା କୋଟିଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତାନି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଙ୍କୁସଲଗ୍ଗାନି, ନ ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସଙ୍ଖଲିକାନି ୱିୟ ଏକାବଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱା ଠିତାନି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛତୋ ଅପଲୋକନକାଲେ ନ ସକ୍କା ହୋତି ଗୀୱଂ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ । ୟଥା ପନ ହତ୍ଥିନାଗୋ ପଚ୍ଛାଭାଗଂ ଅପଲୋକେତୁକାମୋ ସକଲସରୀରେନେୱ ପରିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ପରିୱତ୍ତିତବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ୟନ୍ତେନ ପରିୱତ୍ତିତା ସୁୱଣ୍ଣପଟିମା ୱିୟ ସକଲସରୀରେନେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅପଲୋକେସି, ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଠିତୋ ପନ, ‘‘ନ ୱାୟଂ ଦୂସୀ ମାରୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଦୂସୀ ମାରୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତୋ ନେୱ ପମାଣଂ ଅଞ୍ଞାସି, ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତମକାସୀତି ।
ସହାପଲୋକନାୟାତି କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପଲୋକନେନେୱ ସହ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ । ତମ୍ହା ଚ ଠାନା ଚୱୀତି ତମ୍ହା ଚ ଦେୱଟ୍ଠାନା ଚୁତୋ, ମହାନିରୟଂ ଉପପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୱମାନୋ ହି ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତୋ ଚୱତି, ତସ୍ମା ୱସୱତ୍ତିଦେୱଲୋକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚୁତୋ, ‘‘ସହାପଲୋକନାୟା’’ତି ଚ ୱଚନତୋ ନ ଭଗୱତୋ ଅପଲୋକିତତ୍ତା ଚୁତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଚୁତିକାଲଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ହେତଂ । ଉଳାରେ ପନ ମହାସାୱକେ ୱିରଦ୍ଧତ୍ତା କୁଦାରିୟା ପହଟଂ ୱିୟସ୍ସ ଆୟୁ ତତ୍ଥେୱ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତୟୋ ନାମଧେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତୀତି ତୀଣି ନାମାନି ହୋନ୍ତି । ଛଫସ୍ସାୟତନିକୋତି ଛସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ ପାଟିୟେକ୍କାୟ ୱେଦନାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ।
ସଙ୍କୁସମାହତୋତି ଅୟସୂଲେହି ସମାହତୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତୱେଦନିୟୋତି ସୟମେୱ ୱେଦନାଜନକୋ । ସଙ୍କୁନା ସଙ୍କୁ ହଦୟେ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅୟସୂଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୟସୂଲଂ ହଦୟମଜ୍ଝେ ସମାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଂ କିର ନିରୟେ ଉପପନ୍ନାନଂ ତିଗାୱୁତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ଥେରସ୍ସାପି ତାଦିସୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ହି ନିରୟପାଲା ତାଲକ୍ଖନ୍ଧପମାଣାନି ଅୟସୂଲାନି ଆଦିତ୍ତାନି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାନି ସଜୋତିଭୂତାନି ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିୱତ୍ତମାନା, – ‘‘ଇମିନା ତେ ଠାନେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପାପଂ କତ’’ନ୍ତି ପୂୱଦୋଣିୟଂ ପୂୱଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ହଦୟମଜ୍ଝଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା, ପଣ୍ଣାସ ଜନା ପାଦାଭିମୁଖା ପଣ୍ଣାସ ଜନା ସୀସାଭିମୁଖା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପଞ୍ଚହି ୱସ୍ସସତେହି ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ପତ୍ୱା ପୁନ ନିୱତ୍ତମାନା ପଞ୍ଚହି ୱସ୍ସସତେହି ହଦୟମଜ୍ଝଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ୱୁଟ୍ଠାନିମନ୍ତି ୱିପାକୱୁଟ୍ଠାନୱେଦନଂ । ସା କିର ମହାନିରୟେ ୱେଦନାତୋ ଦୁକ୍ଖତରା ହୋତି, ୟଥା ହି ସିନେହପାନସତ୍ତାହତୋ ପରିହାରସତ୍ତାହଂ ଦୁକ୍ଖତରଂ, ଏୱଂ ମହାନିରୟଦୁକ୍ଖତୋ ଉସ୍ସଦେ ୱିପାକୱୁଟ୍ଠାନୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତରାତି ୱଦନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ମଚ୍ଛସ୍ସାତି ପୁରିସସୀସଞ୍ହି ୱଟ୍ଟଂ ହୋତି, ସୂଲେନ ପହରନ୍ତସ୍ସ ପହାରୋ ଠାନଂ ନ ଲଭତି ପରିଗଲତି, ମଚ୍ଛସୀସଂ ଆୟତଂ ପୁଥୁଲଂ, ପହାରୋ ଠାନଂ ଲଭତି, ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା କମ୍ମକାରଣା ସୁକରା ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱରୂପଂ ସୀସଂ ହୋତି ।
୫୧୩.ୱିଧୁରଂ ସାୱକମାସଜ୍ଜାତି ୱିଧୁରଂ ସାୱକଂ ଘଟ୍ଟୟିତ୍ୱା । ପଚ୍ଚତ୍ତୱେଦନାତି ସୟମେୱ ପାଟିୟେକ୍କୱେଦନାଜନକା । ଈଦିସୋ ନିରୟୋ ଆସୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିରୟୋ ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । କଣ୍ହ-ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛସୀତି କାଳକ-ମାର, ଦୁକ୍ଖଂ ୱିନ୍ଦିସ୍ସସି । ମଜ୍ଝେ ସରସ୍ସାତି ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଉଦକଂ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୱିମାନାନି କପ୍ପଟ୍ଠିତିକାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ୱେଳୁରିୟସ୍ସ ୱିୟ ୱଣ୍ଣୋ ହୋତି, ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ଜଲିତନଳଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ନେସଂ ଅଚ୍ଚିୟୋ ଜୋତନ୍ତି, ପଭସ୍ସରା ପଭାସମ୍ପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେସୁ ୱିମାନେସୁ ନୀଲଭେଦାଦିୱସେନ ନାନତ୍ତୱଣ୍ଣା ଅଚ୍ଛରା ନଚ୍ଚନ୍ତି । ୟୋ ଏତମଭିଜାନାତୀତି ୟୋ ଏତଂ ୱିମାନୱତ୍ଥୁଂ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ୱିମାନପେତୱତ୍ଥୁକେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପୟୀତି ଇଦଂ ପାସାଦକମ୍ପନସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ୟୋ ୱେଜୟନ୍ତଂ ପାସାଦନ୍ତି ଇଦଂ ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ସକ୍କଂ ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୀତି ଇଦମ୍ପି ତେନେୱ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ସୁଧମ୍ମାୟାଭିତୋ ସଭନ୍ତି ସୁଧମ୍ମସଭାୟ ସମୀପେ, ଅୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୁଧମ୍ମସଭାୱ, ନ ତାୱତିଂସଭୱନେ । ସୁଧମ୍ମସଭାୱିରହିତୋ ହି ଦେୱଲୋକୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଭସ୍ସରନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପାଦୀହି ସାୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ସ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଓଭାସଂ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୁଧମ୍ମାୟ ଦେୱସଭାୟ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା, – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ । ୟୋ ଇଧ ଆଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସେୱ ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଗଣସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ନିସିନ୍ନୋ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୀନଂ ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେସି । ତେପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ଦିସାସୁ ନିସୀଦିଂସୁ, ସକଲବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଏକୋଭାସୋ ଅହୋସି । ସତ୍ଥା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅନେକାନି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟିମା ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ସୋ ପନାୟମତ୍ଥୋ ଅଞ୍ଞତରବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।
ୱିମୋକ୍ଖେନଅଫସ୍ସୟୀତି ଝାନୱିମୋକ୍ଖେନ ଫୁସି । ୱନନ୍ତି ଜମ୍ବୁଦୀପଂ । ପୁବ୍ବୱିଦେହାନନ୍ତି ପୁବ୍ବୱିଦେହାନଞ୍ଚ ଦୀପଂ । ୟେ ଚ ଭୂମିସୟା ନରାତି ଭୂମିସୟା ନରା ନାମ ଅପରଗୋୟାନକା ଚ ଉତ୍ତରକୁରୁକା ଚ । ତେପି ସବ୍ବେ ଫୁସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱତ୍ଥୁ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଇଦ୍ଧିକଥାୟ ୱିତ୍ଥାରିତଂ । ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱୀତି ଅପୁଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭି । ଆସଂ ମା ଅକାସି ଭିକ୍ଖୂସୂତି ଭିକ୍ଖୂ ୱିହେସେମୀତି ଏତଂ ଆସଂ ମା ଅକାସି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।
ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ
ମାରତଜ୍ଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ମୂଲପଣ୍ଣାସଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।