ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ମହାକାରୁଣିକଂ ନାଥଂ, ଞେୟ୍ୟସାଗରପାରଗୁଂ ।

ୱନ୍ଦେ ନିପୁଣଗମ୍ଭୀର-ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନଂ ॥

ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନା, ୟେନ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଲୋକତୋ ।

ୱନ୍ଦେ ତମୁତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପୂଜିତଂ ॥

ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ଠିତୋ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ୟୋ ।

ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ତଂ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ॥

ୱନ୍ଦନାଜନିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ଇତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟେ ।

ହତନ୍ତରାୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ, ହୁତ୍ୱାହଂ ତସ୍ସ ତେଜସା ॥

ଠିତିଂ ଆକଙ୍ଖମାନେନ, ଚିରଂ ସଦ୍ଧମ୍ମନେତ୍ତିୟା ।

ଧମ୍ମରକ୍ଖିତନାମେନ, ଥେରେନ ଅଭିୟାଚିତୋ ॥

ପଦୁମୁତ୍ତରନାଥସ୍ସ, ପାଦମୂଲେ ପୱତ୍ତିତଂ ।

ପସ୍ସତା ଅଭିନୀହାରଂ, ସମ୍ପତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ॥

ସଂଖିତ୍ତଂ ୱିଭଜନ୍ତାନଂ, ଏସୋ ଅଗ୍ଗୋତି ତାଦିନା ।

ଠପିତୋ ଏତଦଗ୍ଗସ୍ମିଂ, ୟୋ ମହାସାୱକୁତ୍ତମୋ ॥

ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ, ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ ।

ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ ଥେରୋ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପସଂସିତୋ ॥

ତେନ ୟା ଭାସିତା ନେତ୍ତି, ସତ୍ଥାରା ଅନୁମୋଦିତା ।

ସାସନସ୍ସ ସଦାୟତ୍ତା, ନୱଙ୍ଗସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ॥

ତସ୍ସା ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି, ଓଗାହେତବ୍ବଭାୱତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କରା କାତୁଂ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥

ସହ ସଂୱଣ୍ଣନଂ ୟସ୍ମା, ଧରତେ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ତିଟ୍ଠତେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତସ୍ମା ତମୁପନିସ୍ସାୟ, ଓଗାହେତ୍ୱାନ ପଞ୍ଚପି ।

ନିକାୟେ ପେଟକେନାପି, ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ୟଥାବଲଂ ॥

ସୁୱିସୁଦ୍ଧମସଂକିଣ୍ଣଂ, ନିପୁଣତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ସମୟଂ ଅୱିଲୋମୟଂ ॥

ପମାଦଲେଖଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ପାଳିଂ ସମ୍ମା ନିୟୋଜୟଂ ।

ଉପଦେସଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥

ଇତି ଅତ୍ଥଂ ଅସଙ୍କିଣ୍ଣଂ, ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ମେ ।

ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋତି ॥

ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ନେତ୍ତି ? ସଦ୍ଧମ୍ମନୟନଟ୍ଠେନ ନେତ୍ତି। ୟଥା ହି ତଣ୍ହା ସତ୍ତେ କାମାଦିଭୱଂ ନୟତୀତି ‘‘ଭୱନେତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମୟମ୍ପି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଅରିୟଧମ୍ମଂ ନୟତୀତି ସଦ୍ଧମ୍ମନୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ନେତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ନୟନ୍ତି ତାୟାତି ନେତ୍ତି। ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣେନ ହି କରଣଭୂତେନ ଧମ୍ମକଥିକା ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଦସ୍ସନମଗ୍ଗଂ ନୟନ୍ତି ସମ୍ପାପେନ୍ତୀତି, ନୀୟନ୍ତି ୱା ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟା ନିବ୍ବାନଂ ସମ୍ପାପିୟନ୍ତୀତି ନେତ୍ତି। ନ ହି ନେତ୍ତିଉପଦେସସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ଅୱିପରୀତସୁତ୍ତତ୍ଥାୱବୋଧୋ ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ମା ନିବ୍ବାୟିତୁକାମେନା’’ତିଆଦି । ସବ୍ବାପି ହି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ନେତ୍ତିଉପଦେସାୟତ୍ତା, ନେତ୍ତି ଚ ସୁତ୍ତପ୍ପଭୱା, ସୁତ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପଭୱନ୍ତି ।

ସା ପନାୟଂ ନେତ୍ତି ପକରଣପରିଚ୍ଛେଦତୋ ତିପ୍ପଭେଦା ହାରନୟପଟ୍ଠାନାନଂ ୱସେନ । ପଠମଞ୍ହି ହାରୱିଚାରୋ, ତତୋ ନୟୱିଚାରୋ, ପଚ୍ଛା ପଟ୍ଠାନୱିଚାରୋତି । ପାଳିୱୱତ୍ଥାନତୋ ପନ ସଙ୍ଗହୱାରୱିଭାଗୱାରୱସେନ ଦୁୱିଧା । ସବ୍ବାପି ହି ନେତ୍ତି ସଙ୍ଗହୱାରୋ ୱିଭାଗୱାରୋତି ୱାରଦ୍ୱୟମେୱ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୱାରୋ ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ସବ୍ବୋ ହି ପକରଣତ୍ଥୋ ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ’’ତିଆଦୀହି ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ଅପରିଗ୍ଗହିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନନୁ ଚେତ୍ଥ ପଟ୍ଠାନଂ ଅସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ମୂଲପଦଗ୍ଗହଣେନ ପଟ୍ଠାନସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ସାସନପଟ୍ଠାନେ’’ତି । ମୂଲପଦପଟ୍ଠାନାନି ହି ଅତ୍ଥନୟସଙ୍ଖାରତ୍ତିକା ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଗହିତାନି ।

ୱିଭାଗୱାରୋ ପନ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ତିୱିଧୋ । ତେସୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସୋଳସ ହାରା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଭୱନ୍ତି ଅଟ୍ଠାରସ ପଦାନୀ’’ତି ଅୟଂ ଉଦ୍ଦେସୱାରୋ । ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ତେତ୍ତିଂସା ଏତ୍ତିକା ନେତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରୋ । ପଟିନିଦ୍ଦେସୱାରୋ ପନ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ ନୟସମୁଟ୍ଠାନୱାରୋ ସାସନପଟ୍ଠାନୱାରୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତେସୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଅୟଂ ପହାନେନ ସମାରୋପନା’’ତି ଅୟଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ । ତତ୍ଥ ‘‘କତମୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଅନୁପାଦିସେସା ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି ଅୟଂ ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ । ଏତ୍ଥାହ – ହାରୱିଭଙ୍ଗହାରସମ୍ପାତୱାରାନଂ କିଂ ନାନାକରଣନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟତ୍ଥ ଅନେକେହିପି ଉଦାହରଣସୁତ୍ତେହି ଏକୋ ହାରୋ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ଅୟଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ । ୟତ୍ଥ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନେକେ ହାରା ସମ୍ପତନ୍ତି, ଅୟଂ ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପେଟକେ –

‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବେ ହାରା, ସମ୍ପତମାନା ନୟନ୍ତି ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଧିପୁଥୁତ୍ତା, ସା ଭୂମୀ ହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ॥

ନୟସମୁଟ୍ଠାନସାସନପଟ୍ଠାନୱାରୱିଭାଗୋ ପାକଟୋ ଏୱ । ସାସନପଟ୍ଠାନୱାରୋ ପନ ସଙ୍ଗହୱାରେ ୱିୟ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସୱାରେସୁପି ନ ସରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଟୋତି । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଇଦଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ମହାସାୱକଭାସିତଂ, ଭଗୱତା ଅନୁମୋଦିତ’’ନ୍ତି ଚ କଥମେତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ? ପାଳିତୋ ଏୱ । ନ ହି ପାଳିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପମାଣତରଂ ଅତ୍ଥି । ୟା ହି ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ଅୱିରୁଦ୍ଧା ପାଳି, ସା ପମାଣଂ । ତଥା ହି ଅଗରହିତାୟ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ପେଟକୋପଦେସୋ ୱିୟ ଇଦଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ଆଭତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମାସ୍ସ ନିଦାନଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ସାୱକଭାସିତାନମ୍ପି ହି ସୁଭସୁତ୍ତ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୪ ଆଦୟୋ) ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତ- (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ) କଚ୍ଚାୟନସଂୟୁତ୍ତାଦୀନଂ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ? ନୟିଦଂ ଏକନ୍ତିକଂ । ସାୱକଭାସିତାନଂ ବୁଦ୍ଧଭାସିତାନମ୍ପି ହି ଏକଚ୍ଚାନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସାଦୀନଂ ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୀନଞ୍ଚ ନିଦାନଂ ନ ଭାସିତଂ, ନ ଚ ତାୱତା ତାନି ଅପ୍ପମାଣଂ, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନିଦାନଞ୍ଚ ନାମ ସୁତ୍ତୱିନୟାନଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଉପାଲିତ୍ଥେରାଦୀହି ମହାସାୱକେହେୱ ଭାସିତଂ, ଇଦଞ୍ଚ ମହାସାୱକଭାସିତଂ, ଥେରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞୱିସୟତ୍ତା ଇମିସ୍ସା ୱିଚାରଣାୟାତି କିମେତେନ ନିଦାନଗୱେସନେନ, ଅତ୍ଥୋୟେୱେତ୍ଥ ଗୱେସିତବ୍ବୋ, ୟୋ ପାଳିୟା ଅୱିରୁଦ୍ଧୋତି । ଅଥ ୱା ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋ ନ ଇମସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ୱିସୁଂ ନିଦାନୱଚନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସାଦୀନଂ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଏତସ୍ମିଂ ପକରଣେ ନାନପ୍ପକାରକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସବ୍ବମେୱ ଚେତଂ ପକରଣଂ ସାସନପରିୟେଟ୍ଠିଭାୱତୋ ଏକୱିଧଂ, ତଥା ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପାଦନତୋ ୱିମୁତ୍ତିରସତୋ ଚ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୱିଚାରଭାୱତୋ ଦୁୱିଧଂ, ତଥା ସଙ୍ଗହୱିଭାଗଭାୱତୋ ଧମ୍ମୱିନୟତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନତୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥସଙ୍ଗହଣତୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକତୋ ଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖିୟଭାୱତୋ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୱଚନତୋ ସଭାଗୱିସଭାଗନିଦ୍ଦେସତୋ ସାଧାରଣାସାଧାରଣଧମ୍ମୱିଭାଗତୋ ଚ ।

ତିୱିଧଂ ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟନିଦ୍ଦେସତୋ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣୱିଭାଗତୋ ପରିଞ୍ଞତ୍ତୟକଥନତୋ ପହାନତ୍ତୟୂପଦେସତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଣତୋ ତିୱିଧସଂକିଲେସୱିସୋଧନତୋ ମୂଲଗୀତିଅନୁଗୀତିସଙ୍ଗୀତିଭେଦତୋ ପିଟକତ୍ତୟତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନତୋ ହାରନୟପଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦତୋ ଚ ।

ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚତୁପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ଚତୁନୟଦେସନତୋ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ ଚ । ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଧମ୍ମୱିଭାଗତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସତୋ ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଞ୍ଚନିକାୟତ୍ଥୱିୱରଣତୋ ଚ । ଛବ୍ବିଧଂ ଛଳାରମ୍ମଣୱିଭାଗତୋ ଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନୱିଭାଗତୋ ଚ । ସତ୍ତୱିଧଂ ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିପରିଚ୍ଛେଦତୋ । ନୱୱିଧଂ ସୁତ୍ତାଦିନୱଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସତୋ । ଚୁଦ୍ଦସୱିଧଂ ସୁତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନୱିଭାଗତୋ । ସୋଳସୱିଧଂ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଞ୍ଚ ସାସନପଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦତୋ । ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସୱିଧଂ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୱିଚାରଭାୱତୋତିଆଦିନା ନୟେନ ପକରଣୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ସାସନପରିୟେଟ୍ଠିଭାୱତୋତି ସକଲଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହସ୍ସ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସତ୍ଥୁସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାଭାୱତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପାଦନତୋତି ଦସ୍ସନଭୂମିଭାୱନାଭୂମିସମ୍ପାଦନତୋ । ୱିମୁତ୍ତିରସତୋତି ସାସନସ୍ସ ଅମତପରିୟୋସାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୱିଚାରଭାୱତୋତି ହାରବ୍ୟଞ୍ଜନପଦକମ୍ମନୟାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରତ୍ତା ଅତ୍ଥପଦଅତ୍ଥନୟାନଂ ଅତ୍ଥୱିଚାରତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗହୱିଭାଗଭାୱୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଧମ୍ମୱିନୟତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନତୋତି ସକଲସ୍ସାପି ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସ ଧମ୍ମୱିନୟଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ଲକ୍ଖଣଲକ୍ଖିୟଭାୱତୋତି ନେତ୍ତିୱଚନସ୍ସ ଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଉଦାହରଣସୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲକ୍ଖିୟତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାଗୱିସଭାଗନିଦ୍ଦେସତୋତି ସମାନଜାତିୟା ଧମ୍ମା ସଭାଗା, ପଟିପକ୍ଖା ୱିସଭାଗା, ତଂୱିଚାରଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଧାରଣାସାଧାରଣଧମ୍ମୱିଭାଗତୋତି ପହାନେକଟ୍ଠସହଜେକଟ୍ଠତାଦିସାମଞ୍ଞେନ ୟେ ଧମ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ନାମୱତ୍ଥାଦିନା ସାଧାରଣା ତବ୍ବିଧୁରତାୟ ଅସାଧାରଣା ଚ, ତଂୱିଭାଗତୋ ଦୁୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟନିଦ୍ଦେସତୋତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦି ପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟନିଦ୍ଦେସତୋ । ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣୱିଭାଗତୋତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିୱିଭାଗତୋ । ମୂଲଗୀତିଅନୁଗୀତିସଙ୍ଗୀତିଭେଦତୋତି ପଠମଂ ୱଚନଂ ମୂଲଗୀତି, ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହଗାଥା ଅନୁଗୀତି, ତଂତଂସୁତ୍ତତ୍ଥୟୋଜନୱସେନ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣସ୍ସ ପକରଣସ୍ସ ସଙ୍ଗାୟନଂ ସଙ୍ଗୀତି, ସା ଥେରସ୍ସ ପରତୋ ପୱତ୍ତିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା, ଏତାସଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଭେଦତୋ ତିୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସତୋତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧନିଦ୍ଦେସତୋ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନୱିଭାଗତୋତି ଲୋଭଦୋସମୋହାନଂ ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହାନଂ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନଂ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧସ୍ସ ସୁତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ୱିଭାଗୱଚନତୋ ଚୁଦ୍ଦସୱିଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ନ ପପଞ୍ଚିତଂ ।

୧. ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଅନେକଭେଦୱିଭତ୍ତେ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣେ ୟଦିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଙ୍ଗହୱିଭାଗୱାରୱସେନ ଦୁୱିଧ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗହୱାରୋ ଆଦି । ତସ୍ସାପି ‘‘ୟଂ ଲୋକୋ ପୂଜୟତେ’’ତି ଅୟଂ ଗାଥା ଆଦି । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ଅନିୟମତୋ ଉପୟୋଗନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ସ ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ନିୟମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଲୋକୋତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ପୂଜୟତେତି କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ସଲୋକପାଲୋତି କତ୍ତୁୱିସେସନଂ । ସଦାତି କାଲନିଦ୍ଦେସୋ । ନମସ୍ସତି ଚାତି ଉପଚୟେନ କିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ। ତସ୍ସାତି ସାମିନିଦ୍ଦେସୋ । ଏତନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ । ସାସନୱରନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତନିଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ୱିଦୂହୀତି କରଣୱଚନେନ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ଞେୟ୍ୟନ୍ତି କମ୍ମୱାଚକକିରିୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ନରୱରସ୍ସାତି ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତସ୍ସ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ ।

ତତ୍ଥ ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନି ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ଲୋକୋ, ପଜା, ସତ୍ତନିକାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକ-ସଦ୍ଦୋ ହି ଜାତିସଦ୍ଦତାୟ ସାମଞ୍ଞୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ସତ୍ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଲୋକସଦ୍ଦୋ ସଙ୍ଖାରଭାଜନେସୁପି ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ, ପୂଜନକିରିୟାୟୋଗ୍ୟଭୂତତାୱସେନ ପନ ସତ୍ତଲୋକୱଚନୋ ଏୱ ଇଧ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପୂଜୟତେତି ମାନୟତି, ଅପଚାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଲୋକପାଲା, ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ । ଲୋକିୟା ପନ ଇନ୍ଦୟମୱରୁଣକୁୱେରା ଲୋକପାଲାତି ୱଦନ୍ତି । ସହ ଲୋକପାଲେହୀତି ସଲୋକପାଲୋ, ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଇମିନା ତୁଲ୍ୟାଧିକରଣଂ । ଅଥ ୱା ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚେନ ତଂତଂସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ପାଲନତୋ ରକ୍ଖଣତୋ ଖତ୍ତିୟଚତୁମହାରାଜସକ୍କସୁୟାମସନ୍ତୁସିତସୁନିମ୍ମିତପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିମହାବ୍ରହ୍ମାଦୟୋ ଲୋକପାଲା । ତେହି ସହ ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟୋ ସଲୋକପାଲୋ ଲୋକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୯; ଇତିୱୁ॰ ୪୨) ୱଚନତୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଧମ୍ମା ଲୋକପାଲା । ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଲୋକୋ ସଲୋକପାଲୋ। ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନା ହି ପାପଗରହିନୋ ସପ୍ପୁରିସା ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୱନ୍ତତାୟ ଭଗୱତି ପୂଜାନମକ୍କାରପରା ହୋନ୍ତୀତି ।

ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଦିୱା ଚ, ସଦାତି ୱା ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ତତୋ ପରଞ୍ଚ । ଅଥ ୱା ସଦାତି ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସାସନନ୍ତରଧାନା, ତତୋ ପରମ୍ପି ୱା । ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ମହାବୋଧିସତ୍ତା ବୋଧିୟା ନିୟତତାୟ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରଭୂତା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପୂଜନୀୟା ଚେୱ ୱନ୍ଦନୀୟା ଚ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ଭଗୱା ସୁମେଧଭୂତୋ –

‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ ଲୋକୱିଦୂ, ଆହୁତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ ।

ମମ କମ୍ମଂ ପକିତ୍ତେତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣଂ ପାଦମୁଦ୍ଧରି ॥

‘‘ୟେ ତତ୍ଥାସୁଂ ଜିନପୁତ୍ତା, ପଦକ୍ଖିଣମକଂସୁ ମଂ ।

ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଅସୁରା ଚ, ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାନ ପକ୍କମୁ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୭୫-୭୬) ।

ନମସ୍ସତି ଚାତି କେଚି କେସଞ୍ଚି ପୂଜାସକ୍କାରାଦୀନି କରୋନ୍ତାପି ତେସଂ ଅପାକଟଗୁଣତାୟ ନମକ୍କାରଂ ନ କରୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱତୋ, ୟଥାଭୂତଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତକିତ୍ତିସଦ୍ଦତାୟ ପନ ଭଗୱନ୍ତଂ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତି ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଦା ନରମନୁସ୍ସୋ’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ତସ୍ସାତି ୟଂ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତି ଚେୱ ନମସ୍ସତି ଚ, ତସ୍ସ । ଏତନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନଂ ସାମଞ୍ଞେନ ଦସ୍ସେତି । ସାସନୱରନ୍ତି ତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ସାସତି ୱିନେତି ଏତେନାତି ସାସନଂ, ତଦେୱ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣତାୟ ଚ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ତଂତଂଅଭିପତ୍ଥିତସମିଦ୍ଧିହେତୁତାୟ ପଣ୍ଡିତେହି ୱରିତବ୍ବତୋ ୱା ୱରଂ, ସାସନମେୱ ୱରନ୍ତି ସାସନୱରଂ । ୱିଦୂହୀତି ୟଥାସଭାୱତୋ କମ୍ମକମ୍ମଫଲାନି କୁସଲାଦିଭେଦେ ଚ ଧମ୍ମେ ୱିଦନ୍ତୀତି ୱିଦୂ, ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା, ତେହି । ଞାତବ୍ବଂ, ଞାଣମରହତୀତି ୱା ଞେୟ୍ୟଂ । ନରୱରସ୍ସାତି ପୁରିସୱରସ୍ସ, ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ପୂଜନୀୟୋ ନମସ୍ସନୀୟୋ ଚ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଲୋକେ ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏତଂ ଇଦାନି ଅମ୍ହେହି ୱିଭଜିତବ୍ବହାରନୟପଟ୍ଠାନୱିଚାରଣୱିସୟଭୂତଂ ସାସନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱରଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ ନିପୁଣଞାଣଗୋଚରତାୟ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟମେୱାତି । ଭଗୱତୋ ହି ୱଚନଂ ଏକଗାଥାମତ୍ତମ୍ପି ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଖନ୍ଧାୟତନଧାତିନ୍ଦ୍ରିୟସତିପଟ୍ଠାନାଦିସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣକ୍ଖମତାୟ ସୋଳସହାରପଞ୍ଚନୟସୋଳସଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧପଟ୍ଠାନୱିଚାରୟୋଗ୍ୟଭାୱେନ ଚ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଗାଧପାରଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଞାଣୱିସୟମେୱାତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ପଞ୍ଞୱନ୍ତସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୦) । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ପରିଞ୍ଞାକ୍କମେନ ଲକ୍ଖଣାୱବୋଧପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ସୁଞ୍ଞତମୁଖାଦୀହି ଓଗାହିତବ୍ବତ୍ତା ଅୱିଞ୍ଞୂନଂ ସୁପିନନ୍ତେନପି ନ ୱିସୟୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏତୁ ୱିଞ୍ଞୂ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦି ।

ଅପରେ ପନ ‘‘ତଂ ତସ୍ସ ସାସନୱର’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ୟଂ-ସଦ୍ଦୋ ସାସନ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନାଧିକରଣୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ୟଂ ସାସନୱରଂ ସଲୋକପାଲୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତି ନମସ୍ସତି ଚ, ତଂ ସାସନୱରଂ ୱିଦୂହି ଞାତବ୍ବନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ନୟେ ଲୋକପାଲ-ସଦ୍ଦେନ ଭଗୱାପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ହି ଲୋକଗ୍ଗତାୟକତ୍ତା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଲୋକପାଲୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସା’’ତି ଲୋକପାଲସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଲୋକପାଲୋତି ଚେତ୍ଥ ଲୋକପାଲ-ସଦ୍ଦୋ ଗୁଣୀଭୂତୋପି ସତ୍ଥୁୱିସୟତ୍ତା ସାସନ-ସଦ୍ଦାପେକ୍ଖତାୟ ସାମିଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୀୱିସେସଭୂତୋ ପଧାନଭୂତୋ ୱିୟ ପଟିନିଦ୍ଦେସଂ ଅରହତୀତି ।

କଥଂ ପନ ସୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ପୂଜୟତୀତି ? ନାୟଂ ୱିରୋଧୋ । ଧମ୍ମଗରୁନୋ ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେ ସବ୍ବକାଲଂ ଧମ୍ମଂ ଅପଚାୟମାନାୱ ୱିହରନ୍ତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ୟ୍ୱାୟଂ ଧମ୍ମୋ ମୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ।

ଅପି ଚ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମପୂଜନା ସତ୍ତସତ୍ତାହପ୍ପଟିପତ୍ତିଆଦୀହି ଦୀପେତବ୍ବା । ଧମ୍ମସ୍ସାମୀତି ଚ ଧମ୍ମେନ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାମୀତି । ଏୱମ୍ପି ନମସ୍ସତୀତି ୱଚନଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଭଗୱା କଞ୍ଚି ନମସ୍ସତୀତି, ଏସୋପି ନିଦ୍ଦୋସୋ । ନ ହି ନମସ୍ସତୀତି ପଦସ୍ସ ନମକ୍କାରଂ କରୋତୀତି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ, ଅଥ ଖୋ ଗରୁକରଣେନ ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋ ତପ୍ପବ୍ଭାରୋତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତି । ଭଗୱା ଚ ଧମ୍ମଗରୁତାୟ ସବ୍ବକାଲଂ ଧମ୍ମନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ୱିହରତୀତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ସ୍ୱାହଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଏୱମାଦୀହି ସୁତ୍ତପଦେହି ଦୀପେତବ୍ବୋ । ‘‘ୱିଦୂହି ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତେହି ସପରସନ୍ତାନେସୁ ନେତବ୍ବଂ ପାପେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସନ୍ତାନେ ପାପନଂ ବୁଜ୍ଝନଂ, ପରସନ୍ତାନେ ବୋଧନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପୂଜନୀୟୱନ୍ଦନୀୟଭାୱୋ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତଂ ଦୀପେତି, ସା ଚ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତା ମହାବୋଧିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ‘‘ମହାବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତୋ ତଥାଗତେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି। ନ ହି ସୱାସନନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅନାୱରଣଞାଣଞ୍ଚ ୱିନା ତାଦିସୀ ଧମ୍ମଦେସନା ସମ୍ଭୱତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୟୋଗୋ । ତେନ ଦସବଲଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାଦିସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣପାରିପୂରୀ ପକାସିତା ହୋତି । ଏତାଦିସୀ ଚ ଗୁଣୱିଭୂତି ମହାକରୁଣାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ପୁରସ୍ସରଂ କତ୍ୱା ସମ୍ପାଦିତଂ ସମତ୍ତିଂସପାରମିସଙ୍ଖାତଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରମନ୍ତରେନ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ହେତୁସମ୍ପଦାପି ଅତ୍ଥତୋ ୱିଭାୱିତା ହୋତୀତି ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତହିତପ୍ପଟିଲାଭହେତୁଭୂତା ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା ନିରୱସେସା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟନୟେ ପନ ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସଫଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସାସନଂ ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଞ୍ଚ ଅମତଧାତୁଂ ତଦଧିଗମୂପାୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିସାସନଂ ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନଞ୍ଚ ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ୟଥାରହଂ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୱସେନ ଅଭିସମେନ୍ତୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତତଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୱନଧାରଣପରିପୁଚ୍ଛାଦୀହି ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଚ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ପୂଜୟତି ନାମ । ଲୋକନାଥୋ ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିପ୍ପତ୍ତିୟା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଦେସନେନ ‘‘ଅରିୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଦେସେସ୍ସାମି’’ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୮; ପେଟକୋ॰ ୨୪), ‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସେଟ୍ଠୋ’’ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩; କଥା॰ ୮୭୨; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୫; ପେଟକୋ॰ ୩୦), ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି’’ (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪), ‘‘ଖୟଂ ୱିରାଗଂ ଅମତଂ ପଣୀତଂ’’ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୪; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୭), ‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୭), ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି ଆଦିକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୦; ନେତ୍ତି॰ ୫) ୱଚନେହି ଥୋମନେନ ଚ ପୂଜୟତି ନାମ । ତସ୍ମା ସାସନୱରସ୍ସ ପୂଜନୀୟଭାୱୋ ଇଧ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନୱସେସତୋ ଧମ୍ମଗୁଣେ ଦୀପେତୀତି ୟେ ଅରିୟଭାୱାଦୟୋ ନିୟ୍ୟାନାଦୟୋ ଖୟୱିରାଗାଦୟୋ ମଦନିମ୍ମଦନାଦୟୋ ଅସଙ୍ଖତାଦୟୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦୟୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣତାଦୟୋ ଚ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ପୱେଦିତା ଅନେକେ ଧମ୍ମଗୁଣା, ତେ ନିରୱସେସତୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧେନ ସମୁଗ୍ଘାଟିତସମ୍ମୋହାୟେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ପଣ୍ଡିତା ବାଲ୍ୟାଦିସମତିକ୍କମନତୋ, ତସ୍ମା ଭାୱିତଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗା ସଚ୍ଛିକତସାମଞ୍ଞଫଲା ଚ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ୱିସେସତୋ ୱିଦୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତସାସନୱରଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଞାତୁଂ ନେତୁଞ୍ଚ ସପରସନ୍ତାନେ ସକ୍କୁଣନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହସ୍ସ ପରମତ୍ଥସଙ୍ଘସ୍ସାପି ଇଧ ଗହିତତ୍ତା ୟେ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦୟୋ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ସଂୱଣ୍ଣିତା ଅରିୟସଙ୍ଘଗୁଣା, ତେପି ନିରୱସେସତୋ ଇଧ ପକାସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ସାତିସୟଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣପରିଦୀପନଂ କତ୍ୱା ଇଦାନି –

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩; ନେତ୍ତି॰ ୩୦, ୫୦, ୧୧୬, ୧୨୪) –

ୱଚନତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନଂ, ତଂ ପନ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ ଞାଣୱିସେସୱିସୟଭାୱଭେଦତୋ ଅୱତ୍ଥାଭେଦତୋ ଚ ତିୱିଧଂ ହୋତି । କଥଂ ? ସୁତମୟଞାଣଗୋଚରୋ ଚ ୟୋ ‘‘ପରିୟତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚିନ୍ତାମୟଞାଣଗୋଚରୋ ଚ ୟୋ ଆକାରପରିୱିତକ୍କଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତୀହି ଗହେତବ୍ବାକାରୋ ୱିମୁତ୍ତାୟତନୱିସେସୋ ‘‘ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପସ୍ସନାଞାଣାଦିସହଗତୋ ଭାୱନାମୟଞାଣଗୋଚରୋ ଚ ୟୋ ‘‘ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ ସାସନୱରନ୍ତି ପଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟଂ ପଠମଂ, ତଂ ଇତରେସଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ସବ୍ବସାସନମୂଲଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ପକରଣସ୍ସ ଚ ୱିସୟଭୂତଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନମେୱ ତାୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନୀ’’ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ପଦାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ତେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେହୀତି ପଦାନି । ଅତ୍ଥପଦାନି ପନ ପଜ୍ଜନ୍ତି ଞାୟନ୍ତୀତି ପଦାନି । ଉଭୟମ୍ପି ୱା ଉଭୟଥା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନମ୍ପି ଅୱିପରୀତଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା, ଅତ୍ଥପଦାନଂ ଉତ୍ତରିୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ କାରଣଭାୱତୋ, ତାନି ପଦାନି ପରତୋ ପାଳିୟଞ୍ଞେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ତତ୍ଥେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିଅତ୍ଥତୋ ସୁତ୍ତଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ସଙ୍ଗହେସୁ –

‘‘ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନତୋ, ସୁୱୁତ୍ତତୋ ସୱନତୋଥ ସୂଦନତୋ ।

ସୁତ୍ତାଣା ସୁତ୍ତସଭାଗତୋ ଚ, ‘ସୁତ୍ତ’ନ୍ତି ଅକ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) ।

ତଦେତଂ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତପିଟକୱସେନ ଆଗତଂ, ଇଧ ପନ ପିଟକତ୍ତୟୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ୟଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ସବ୍ବନ୍ତି ତଂ ‘‘ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚେୱ ତଦତ୍ଥୋ ଚ । ୟତୋ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅତ୍ଥସୂଚନାଦିତୋ ସୁତ୍ତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ, ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ଚେୱ ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ଚାତି । ଅଥ ୱା ୟଦେତଂ ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ, ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥପଦସମୁଦାୟଭାୱତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚା’’ତି । ତଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଉଭୟନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ଅତ୍ଥେ ଚ ୱଚନୱଚନୀୟଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସୁତ୍ତୱୋହାରୋ, ତଦୁଭୟଂ ସରୂପତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ତତ୍ଥ କତମଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତମୋ ଅତ୍ଥୋତି ? ତେନେୱାହ – ‘‘କୋ ଅତ୍ଥୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତମ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ‘‘ସାସନୱର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଭାୱଂ ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଭାୱେନ ୱେଦିତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ପୱିଚୟୁପାୟଂ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ପଦତ୍ଥୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋଳସହାରା’’ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ସୋଳସ ହାରା ଏତିସ୍ସାତି ସୋଳସହାରା । ପଞ୍ଚନୟା ଅଟ୍ଠାରସମୂଲପଦାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଥ ୱା ସୋଳସ ହାରା ସୋଳସହାରା । ଏୱଂ ଇତରତ୍ଥାପି । ହାରନୟମୂଲପଦାନି ଏୱ ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଭାସିତାନି ନେତ୍ତୀତି । ସାସନସ୍ସ ପରିୟେଟ୍ଠୀତି ସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେସନା, ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାତି ଅତ୍ଥୋ, ସକଲସ୍ସେୱ ୱା ସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଚାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧେପି ହି ନେତ୍ତିନୟାନୁସାରେନ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ମହକଚ୍ଚାନେନାତି କଚ୍ଚୋତି ପୁରାତନୋ ଇସି, ତସ୍ସ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତୋୟଂ ମହାଥେରୋ ‘‘କଚ୍ଚାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମହକଚ୍ଚାନୋତି ପନ ପୂଜାୱଚନଂ, ୟଥା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି, ‘‘କଚ୍ଚାୟନଗୋତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତିପି ପାଠୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଗାଥା ନେତ୍ତିଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି ପକରଣତ୍ଥସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଠପିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରେ ତଂତଂହାରନିଦ୍ଦେସନିଗମନେ ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ, ହାରାଦିସମୁଦାୟଭୂତାୟଂ ନେତ୍ତିୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥସମୁଦାୟେ ଚ ସୁତ୍ତେ କିଂ କେନ ୱିଚିୟତୀତି ୱିଚାରଣାୟଂ ଆହ – ‘‘ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସୋଳସପି ହାରା ମୂଲପଦନିଦ୍ଧାରଣମନ୍ତରେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନେୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନା ହୋନ୍ତି, ନ ନୟା ୱିୟ ମୂଲପଦସଙ୍ଖାତସଭାୱଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନାତି ତେ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ ସୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ଥନୟା ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥମୁଖେନେୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ନୟା ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ’’ତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରଣା ପରତୋପି ଆଗମିସ୍ସତି । କେଚି ‘‘ନୟୋ ଚା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଉଭୟଂ ପରିଗ୍ଗହୀତନ୍ତି ହାରା ନୟା ଚାତି ଏତଂ ଉଭୟଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ପରିସମନ୍ତତୋ ଗହିତଂ ସବ୍ବଥା ସୁତ୍ତେ ୟୋଜିତଂ । ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତ୍ତଂ ୱଦତି ସଂୱଣ୍ଣେତି । କଥଂ ? ୟଥାସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁରୂପଂ, ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୟଥା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ, ତଥା ସଂୱଣ୍ଣେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱା ୟଥାସୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନେତ୍ତିନୟେନ ହି ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ।

ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାସନୱରଂ ୱିଦୂହି ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୱିସୟଭୂତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମେୱ ପକାରନ୍ତରେନ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟା ଚେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥେସୁ କତପରିଚ୍ଛେଦୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପବନ୍ଧୋ ଦେସନା, ୟୋ ପାଠୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଦତ୍ଥୋ ଦେସିତଂ ତାୟ ଦେସନାୟ ପବୋଧିତତ୍ତା । ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେନ ପରିଚୟଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ହେତୁଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ, ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ୱା ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତଦେୱ ଦ୍ୱୟଂ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ୟା ଚେୱ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି । ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ୱିଜାନନେ ସାଧେତବ୍ବେ, ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅୟମାନୁପୁବ୍ବୀତି ଅୟଂ ୱକ୍ଖମାନା ଅନୁପୁବ୍ବି ହାରନୟାନଂ ଅନୁକ୍କମୋ, ଅନୁକ୍କମେନ ୱକ୍ଖମାନା ହାରନୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀତି ସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ପରିୟେସନା, ଅତ୍ଥୱିଚାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିଅତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠିୟା ଅନୁପୁବ୍ବୀତି । ଅଥ ୱା ଅନୁପୁବ୍ବୀତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଜାନନେ ସାଧେତବ୍ବେ ୱକ୍ଖମାନାୟ ହାରନୟାନୁପୁବ୍ବିୟା ଅୟଂ ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେସନାତି ।

ଏତ୍ଥାହ – କଥଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଭାୱୋ, ସୁତ୍ତଭାୱେ ଚ ତେସଂ କଥଂ ସାସନସ୍ସ ନୱଙ୍ଗଭାୱୋ । ୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହେସୁ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି, ତଥା ଚ ସତି ସୁତ୍ତଙ୍ଗମେୱ ନ ସିୟା । ଅଥାପି ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ସିୟା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୧ ଆଦୟୋ) ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା, ଗାଥାଭାୱତୋ ଧମ୍ମପଦାଦୀନଂ ୱିୟ, ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା, ସଗାଥକତ୍ତା ସଗାଥାୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱିୟ, ତଥା ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ –

ସୁତ୍ତନ୍ତି ସାମଞ୍ଞୱିଧି, ୱିସେସୱିଧୟୋ ପରେ ।

ସନିମିତ୍ତା ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା, ସହତାଞ୍ଞେନ ନାଞ୍ଞତୋ ॥

ସବ୍ବସ୍ସାପି ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟଂ ସାମଞ୍ଞୱିଧି। ତଥା ହି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁତ୍ତାଗତଂ ସୁତ୍ତପରିୟାପନ୍ନଂ (ପାଚି॰ ୧୨୪୨), ସାୱତ୍ଥିୟା ସୁତ୍ତୱିଭଙ୍ଗେ, ସକୱାଦେ ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତସତାନୀ’’ତିଆଦିୱଚନତୋ ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପରିୟତ୍ତିୱିସେସେପି ସୁତ୍ତୱୋହାରୋ ଦିସ୍ସତି । ତଦେକଦେସେସୁ ପନ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ୱିସେସୱିଧୟୋ ତେନ ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ପତିଟ୍ଠିତା । ତଥା ହି ଗେୟ୍ୟସ୍ସ ସଗାଥକତ୍ତଂ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ । ଲୋକେପି ହି ସସିଲୋକଂ ସଗାଥକଂ ଚୁଣ୍ଣିୟଗନ୍ଥଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଗାଥାୱିରହେ ପନ ସତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ହି ‘‘ବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ୟାକରଣମେୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସଗାଥକାଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଭାୱୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ? ନାପଜ୍ଜତି, ଗେୟ୍ୟାଦିସଞ୍ଞାନଂ ଅନୋକାସଭାୱତୋ ‘‘ଗାଥାୱିରହେ ସତୀ’’ତି ୱିସେସିତତ୍ତା ଚ । ତଥା ହି ଧମ୍ମପଦାଦୀସୁ କେୱଲଂ ଗାଥାବନ୍ଧେସୁ ସଗାଥକତ୍ତେପି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାୟୁତ୍ତେସୁ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନସମ୍ବନ୍ଧେସୁ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ଗାଥାଉଦାନଇତିୱୁତ୍ତକଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତା, ତଥା ସତିପି ଗାଥାବନ୍ଧଭାୱେ ଭଗୱତୋ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଚରିୟାନୁଭାୱପ୍ପକାସକେସୁ ଜାତକସଞ୍ଞା । ସତିପି ପଞ୍ହାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱେ ସଗାଥକତ୍ତେ ଚ କେସୁଚି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୱେଦସ୍ସ ଲଭାପନତୋ ୱେଦଲ୍ଲସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏୱଂ ତେନ ତେନ ସଗାଥକତ୍ତାଦିନା ନିମିତ୍ତେନ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତୱିସେସେସୁ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିସଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠିତାତି ୱିସେସୱିଧୟୋ ସୁତ୍ତଙ୍ଗତୋ ପରେ ଗେୟ୍ୟାଦୟୋ ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତରହିତଂ ସୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ୱିସେସସଞ୍ଞାପରିହାରେନ ସାମଞ୍ଞସଞ୍ଞାୟ ପୱତ୍ତନତୋତି । ନନୁ ଚ ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ, ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ସୁତ୍ତଙ୍ଗଂ ନ ସମ୍ଭୱତୀତି ଚୋଦନା ତଦୱତ୍ଥା ଏୱାତି ? ନ ତଦୱତ୍ଥା, ସୋଧିତତ୍ତା । ସୋଧିତଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଗାଥାୱିରହେ ସତି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଭାୱୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସ ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତନ୍ତି । ୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗାଥାଭାୱତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀନଂ ସୁତ୍ତଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ନ ସିୟା’’ତି, ତମ୍ପି ନ, ନିରୁଳ୍ହତ୍ତା । ନିରୁଳ୍ହୋ ହି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ସୁତ୍ତଭାୱୋ, ନ ହି ତାନି ଧମ୍ମପଦବୁଦ୍ଧୱଂସାଦୟୋ ୱିୟ ଗାଥାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତାନି, କିନ୍ତୁ ସୁତ୍ତଭାୱେନେୱ । ତେନେୱ ହି ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ସୁତ୍ତନାମକ’’ନ୍ତି ନାମଗ୍ଗହଣଂ କତଂ ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଗାଥକତ୍ତା ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ୱା ସିୟା’’ତି, ତଦପି ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ସହତାଞ୍ଞେନ । ସହ ଗାଥାହୀତି ହି ସଗାଥକଂ । ସହଭାୱୋ ଚ ନାମ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞେନ ହୋତି, ନ ଚ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଗାଥାୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି । ୟୋ ସହ ଗାଥାହୀତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନ ଚ ସମୁଦାୟୋ ନାମ କୋଚି ଅତ୍ଥି । ୟଦପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ ସଗାଥକପ୍ପଦେସାନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗସଙ୍ଗହୋ ସିୟା’’ତି, ତଦପି ନ ଅଞ୍ଞତୋ । ଅଞ୍ଞା ଏୱ ହି ତା ଗାଥା, ଜାତକାଦିପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା । ଅତୋ ନ ତାହି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗାଦୀନଂ ଗେୟ୍ୟଙ୍ଗଭାୱୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍କରାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥାନଂ ସୂଚନାଦିଅତ୍ଥେନ ସୁତ୍ତନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟେଟ୍ଠୀ’’ତି ।

ସଙ୍ଗହୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ଏୱଂ ସଙ୍ଗହୱାରେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସିତେ ହାରାଦୟୋ ଇଦାନି ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସୋଳସ ହାରା’’ତିଆଦିଦେସନା ଆରଦ୍ଧା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋଳସହାରା ନେତ୍ତୀ’’ତି, ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ, ତିସ୍ସଂ ୱା ଗାଥାୟଂ, ୟାନି ହାରନୟମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଧଟାନି, ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । କତମେତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା ପଞ୍ଚୱିଧା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି । ତାସୁ ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ସୋଳସାତି ଗଣନୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେନ ନେସଂ ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚାତି ଏତପରମତଂ ଦସ୍ସେତି । ସା ଚେତପରମତା ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ହାରାତି ଗଣନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସନଂ । ଦେସନା ୱିଚୟୋତିଆଦି ସରୂପଦସ୍ସନଂ ।

ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ହାରା ? ହରୀୟନ୍ତି ଏତେହି, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱିସୟା ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟୱିପଲ୍ଲାସାତି ହାରା, ହରନ୍ତି ୱା ସୟଂ ତାନି, ହରଣମତ୍ତମେୱ ୱାତି ହାରା ଫଲୂପଚାରେନ । ଅଥ ୱା ହରୀୟନ୍ତି ୱୋହରୀୟନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱଣ୍ଣକଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକେହି ଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଗ୍ଗହଣୱସେନାତି ହାରା। ଅଥ ୱା ହାରା ୱିୟାତି ହାରା। ୟଥା ହି ଅନେକରତନାୱଲିସମୂହୋ ହାରସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତରତନସମ୍ଫସ୍ସେହି ସମୁପ୍ପଜ୍ଜନୀୟମାନହିଲାଦସୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ତଦୁପଭୋଗୀଜନସରୀରସନ୍ତାପଂ ନିଦାଘପରିଳାହୁପଜନିତଂ ୱୂପସମେତି, ଏୱମେତେପି ନାନାୱିଧପରମତ୍ଥରତନପ୍ପବନ୍ଧା ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା ଅତ୍ତନୋ ଅୱୟୱଭୂତପରମତ୍ଥରତନାଧିଗମେନ ସମୁପ୍ପାଦିୟମାନନିବ୍ବୁତିସୁଖା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକଜନହଦୟପରିତାପଂ କାମରାଗାଦିକିଲେସହେତୁକଂ ୱୂପସମେନ୍ତୀତି । ଅଥ ୱା ହାରୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ହାରଂ ଅପଗମଂ କରୋନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱା ହାରା। ଅଥ ୱା ସୋତୁଜନଚିତ୍ତସ୍ସ ହରଣତୋ ରମଣତୋ ଚ ହାରା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ, ୟଥା – ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ ଭଗୱା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪; ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧ ୱେରଞ୍ଜକଣ୍ଡୱଣ୍ଣନା) । ଅୟଂ ତାୱ ହାରାନଂ ସାଧାରଣତୋ ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସାଧାରଣତୋ ପନ ଦେସୀୟତି ସଂୱଣ୍ଣୀୟତି ଏତାୟ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋତି ଦେସନା, ଦେସନାସହଚରଣତୋ ୱା ଦେସନା। ନନୁ ଚ ଅଞ୍ଞେପି ହାରା ଦେସନାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନତୋ ଦେସନାସହଚାରିନୋୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ହାରୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଦେସନାୟ ସହ ଚରତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ନ ତଥା ପରେ । ନ ହି ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାଦିସନ୍ଦସ୍ସନରହିତା ସୁତ୍ତଦେସନା ଅତ୍ଥି । ଅସ୍ସାଦାଦିସନ୍ଦସ୍ସନୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ଚାୟଂ ହାରୋତି ।

ୱିଚିୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ପଦପଞ୍ହାଦୟୋ, ୱିଚିତି ଏୱ ୱା ତେସନ୍ତି ୱିଚୟୋ। ପାଳିୟଂ ପନ ୱିଚିନତୀତି ୱିଚୟୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ୟୁତ୍ତୀତି ଉପପତ୍ତିସାଧନୟୁତ୍ତି, ଇଧ ପନ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା ୟୁତ୍ତି ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ରୂପଭୱୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ୟଥା, ୟୁତ୍ତିସହଚରଣତୋ ୱା । ଇଧାପି ଦେସନାହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।

ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଆସନ୍ନକାରଣଂ, ଇଧାପି ପଦଟ୍ଠାନୱିଚାରଣାତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲକ୍ଖୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ଏକଲକ୍ଖଣା ଧମ୍ମା ଅୱୁତ୍ତାପି ଏକୱଚନେନାତି ଲକ୍ଖଣଂ।

ୱିୟୂହୀୟନ୍ତି ୱିଭାଗେନ ପିଣ୍ଡୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ବ୍ୟୂହୋ । ନିବ୍ବଚନାଦୀନଂ ସୁତ୍ତେ ଦସ୍ସିୟମାନାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ବ୍ୟୂହୋତି ଚତୁବ୍ୟୂହୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ୱା ବ୍ୟୂହୋ ଏତ୍ଥାତି ଚତୁବ୍ୟୂହୋ।

ଆୱଟ୍ଟୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସଭାଗା ୱିସଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା, ତେସଂ ୱା ଆୱଟ୍ଟନନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟୋ।

ୱିଭଜୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସାଧାରଣାସାଧାରଣାନଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଭୂମିୟୋତି ୱିଭତ୍ତି, ୱିଭଜନଂ ୱା ଏତେସଂ ଭୂମିୟାତି ୱିଭତ୍ତି।

ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ପରିୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା, ପରିୱତ୍ତନଂ ୱା ତେସନ୍ତି ପରିୱତ୍ତନୋ।

ୱିୱିଧଂ ୱଚନଂ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ୱାଚକମେତ୍ଥାତି ୱିୱଚନଂ, ୱିୱଚନମେୱ ୱେୱଚନଂ, ୱିୱିଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଏତେନ ଅତ୍ଥୋତି ୱା ୱିୱଚନଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପକାରେହି ପଭେଦତୋ ୱା ଞାପୀୟନ୍ତି ଇମିନା, ଏତ୍ଥ ୱା ଅତ୍ଥାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି।

ଓତାରୀୟନ୍ତି ଅନୁପ୍ପୱେସୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତାଗତା ଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୂତି ଓତରଣୋ।

ସୋଧୀୟନ୍ତି ସମାଧୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭାତି ସୋଧନୋ।

ଅଧିଟ୍ଠୀୟନ୍ତି ଅନୁପୱତ୍ତୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭୂତା ଧମ୍ମା ୱିନା ୱିକପ୍ପେନାତି ଅଧିଟ୍ଠାନୋ।

ପରିକରୋତି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ଫଲନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରୋ, ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ପରିକ୍ଖାରଂ ଆଚିକ୍ଖତୀତି ପରିକ୍ଖାରୋ, ହାରୋ, ପରିକ୍ଖାରୱିସୟତ୍ତା ପରିକ୍ଖାରସହଚରଣତୋ ୱା ପରିକ୍ଖାରୋ।

ସମାରୋପୀୟନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ପଦଟ୍ଠାନାଦିମୁଖେନ ଧମ୍ମାତି ସମାରୋପନୋ। ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଭାୱସାଧନୱସେନାପି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ତସ୍ସାପି ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ହାରୁଦ୍ଦେସସ୍ସ । ଅନୁଗୀତୀତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅନୁପଚ୍ଛା ଗାୟନଗାଥା, ତାସୁ ଓସାନଗାଥାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅସଂକିଣ୍ଣାତି ପଦତ୍ଥେନ ସଙ୍କରରହିତା, ତେନ ୟଦିପି କେଚି ହାରା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅୱିସିଟ୍ଠା ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଥାପି ତେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ସଙ୍କରୋ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଚ ନେସଂ ଅସଙ୍କରୋ ଲକ୍ଖଣନିଦ୍ଦେସେ ସୁପାକଟୋ ହୋତି । ଏତେସଞ୍ଚେୱାତି ଏତେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ହାରାନଂ । ୟଥା ଅସଙ୍କରୋ, ତଥା ଚେୱ ଭୱତି । କିଂ ଭୱତି ? ୱିତ୍ଥାରତୟା ୱିତ୍ଥାରେନ । ନୟୱିଭତ୍ତି ନୟେନ ଉପାୟେନ ଞାୟେନ ୱିଭାଗୋ । ଏତେନ ତଂ ଏୱ ଅସଙ୍କିଣ୍ଣତଂ ୱିଭାୱେତି । କେଚି ‘‘ୱିତ୍ଥାରନୟା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ଅୟଞ୍ଚ ଗାଥା କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନତ୍ଥି ।

୨. ଏୱଂ ହାରେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟେ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନୟନ୍ତି ସଂକିଲେସେ ୱୋଦାନାନି ଚ ୱିଭାଗତୋ ଞାପେନ୍ତୀତି ନୟା, ନୀୟନ୍ତି ୱା ତାନି ଏତେହି, ଏତ୍ଥ ୱାତି ନୟା, ନୟନମତ୍ତମେୱ ୱାତି ନୟା, ନୀୟନ୍ତି ୱା ସୟଂ ଧମ୍ମକଥିକେହି ଉପନୀୟନ୍ତି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପୱିଚୟତ୍ଥନ୍ତି ନୟା। ଅଥ ୱା ନୟା ୱିୟାତି ନୟା। ୟଥା ହି ଏକତ୍ତାଦୟୋ ନୟା ସମ୍ମା ପଟିୱିଜ୍ଝିୟମାନା ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ସମ୍ବନ୍ଧୱିଭାଗବ୍ୟାପାରୱିରହାନୁରୂପଫଲଭାୱଦସ୍ସନେନ ଅସଙ୍କରତୋ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାନଂ ସଭାୱଂ ପୱେଦୟନ୍ତା ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମେତେପି କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗଧମ୍ମୱିଭାଗଦସ୍ସନେନ ଅୱିପରୀତସୁତ୍ତତ୍ଥାୱବୋଧାୟ ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତା ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥସ୍ସ ନୟନତୋ ସଂକିଲେସତୋ ୟମନତୋ ଚ ନୟା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ।

ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋତିଆଦୀସୁ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱିୟ ଆୱଟ୍ଟୋ ଏତସ୍ସାତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ, ୟଥା ହି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ଅନ୍ତୋଠିତେନ ପଧାନାୱୟୱେନ ବହିଦ୍ଧା ଆୱଟ୍ଟତି, ଏୱମୟମ୍ପି ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ନନ୍ଦିୟା ତଣ୍ହାୟ ପମୋଦସ୍ସ ୱା ଆୱଟ୍ଟୋ ଏତ୍ଥାତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ। ତୀହି ଅୱୟୱେହି ଲୋଭାଦୀହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଅଲୋଭାଦୀହି ଚ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ପୁକ୍ଖଲୋ ସୋଭନୋତି ତିପୁକ୍ଖଲୋ। ଅସନ୍ତାସନଜୱପରକ୍କମାଦିୱିସେସୟୋଗେନ ସୀହୋ ଭଗୱା, ତସ୍ସ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଦେସନାୱଚୀକମ୍ମଭୂତୋ ୱିହାରୋତି କତ୍ୱା ୱିପଲ୍ଲାସତପ୍ପଟିପକ୍ଖପରିଦୀପନତୋ ସୀହସ୍ସ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଏତ୍ଥାତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ, ନୟୋ । ବଲୱିସେସୟୋଗଦୀପନତୋ ୱା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସଦିସତ୍ତା ନୟୋ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ। ବଲୱିସେସୋ ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାଦିବଲଂ, ଦସବଲାନି ଏୱ ୱା । ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟଦିସାଭାୱେନ କୁସଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଆଲୋଚନଂ ଦିସାଲୋଚନଂ। ତଥା ଆଲୋଚିତାନଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟୟୋଜନେ ସମାନୟନତୋ ଅଙ୍କୁସୋ ୱିୟ ଅଙ୍କୁସୋ। ଗାଥାସୁ ଲଞ୍ଜେତି ପକାସେତି ସୁତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଲଞ୍ଜକୋ, ନୟୋ ଚ ସୋ ଲଞ୍ଜକୋ ଚାତି ନୟଲଞ୍ଜକୋ । ଗତାତି ଞାତା, ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଏୱ ୱା ପାଠୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩. ଏୱଂ ନୟେପି ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲାନି ଚ ତାନି ନୟାନଂ ପଟ୍ଠାନଭାଗାନଞ୍ଚ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ପଦାନି ଚ ଅଧିଗମୂପାୟଭାୱତୋ କୋଟ୍ଠାସଭାୱତୋ ଚାତି ମୂଲପଦାନି। କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ, କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ପାପଧମ୍ମାନଂ ସଲନତୋ ୱିଦ୍ଧଂସନତୋ, କୁସାନଂ ୱା ରାଗାଦୀନଂ ଲୱନତୋ, କୁସା ୱିୟ ୱା ଲୱନତୋ, କୁସେନ ୱା ଞାଣେନ ଲାତବ୍ବତୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତୋ କୁସଲାନି, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅକୁସଲାନୀତି ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଜାତିଭେଦତୋ ଚ ମୂଲପଦାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂୟେୱ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିସତି ‘‘ତଣ୍ହା’’ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ତସତି ପରିତସତୀତି ତଣ୍ହା। ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତି, ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଜାପଟିପକ୍ଖାତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା। ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ସୋତି ଲୋଭୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ସୁଭସଞ୍ଞା । ସୁଖସଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଗହନ୍ତି ଗଣନଂ । ସମୋସରଣନ୍ତି ସମୋରୋପନଂ ।

ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ସମେତୀତି ସମଥୋ। ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା । ଅଲୋଭାଦୟୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅସୁଭେ ‘‘ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଅସୁଭସଞ୍ଞା, କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ । ସଞ୍ଞାସୀସେନ ହି ଦେସନା । ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଇଦଂ ଉଦ୍ଦାନନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଭାୱେନ ନସ୍ସିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଦାନଂ ରକ୍ଖଣଂ ଉଦ୍ଦାନଂ, ସଙ୍ଗହୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା’’ତିପି ପାଠୋ । କିଲେସଭୂମୀତି ସଂକିଲେସଭୂମି ସବ୍ବେସଂ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନତ୍ତା । କୁସଲାନଂ ୟାନି ତୀଣି ମୂଲାନି । ‘‘କୁସଲାନୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ସତିପଟ୍ଠାନାତି ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦୟୋ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭୂମୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟୋଜୀୟନ୍ତି । ଖୋତି ପଦପୂରଣେ, ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ତେନ ଏତେ ଏୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଅଟ୍ଠାରସେୱାତି ୱା । ମୂଲପଦାତି ମୂଲପଦାନି, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱା ।

ଉଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୪. ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ହାରାଦୟୋ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଉଦ୍ଦେସପାଠେ । ସଙ୍ଖେପତୋ ନେତ୍ତି କିତ୍ତିତାତି ସମାସତୋ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ କଥିତଂ । ହାରନୟମୂଲପଦାନଞ୍ହି ସରୂପଦସ୍ସନଂ ଉଦ୍ଦେସପାଠେନ କତନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ହାରନୟାନଂ –

ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସେନ, ପଦତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣଂ କମୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ହେତ୍ୱାଦୀ, ୱେଦିତବ୍ବା ହି ୱିଞ୍ଞୁନା ॥

ତେସୁ ଅୱିସେସତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ହାରନୟାନଂ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଲକ୍ଖଣାଦୀସୁ ପନ ଅୱିସେସତୋ ସବ୍ବେପି ହାରା ନୟା ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥମୁଖେନ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଲକ୍ଖଣା । ୱିସେସତୋ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହାରସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ନିଦ୍ଦେସେ ଏୱ କଥୟିସ୍ସାମ । କମାଦୀନି ଚ ୟସ୍ମା ନେସଂ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଞାତେସୁ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାନିପି ନିଦ୍ଦେସତୋ ପରତୋ ପକାସୟିସ୍ସାମ ।

ହାରସଙ୍ଖେପୋ

୧. ୟା ପନ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତାତିଆଦିକା ନିଦ୍ଦେସଗାଥା, ତାସୁ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତାତି ଅସ୍ସାଦୋ ଆଦୀନୱତାତି ପଦୱିଭାଗୋ । ଆଦୀନୱତାତି ଚ ଆଦୀନୱୋ ଏୱ । କେଚି ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତୋ’’ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦୀୟତୀତି ଅସ୍ସାଦୋ, ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୬) । ୟଥା ଚେତଂ ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣମ୍ପି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ସୋ ତଦସ୍ସାଦେତି ତଂ ନିକାମେତୀ’’ତି ‘‘ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.୧.୪୨୪), ‘‘ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩) ଚ। ଅସ୍ସାଦେତି ଏତାୟାତି ୱା ଅସ୍ସାଦୋ, ତଣ୍ହା । ତଣ୍ହାୟ ହି କାରଣଭୂତାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଖମ୍ପି ସୁଖାରମ୍ମଣମ୍ପି ଅସ୍ସାଦେତି । ୟଥା ଚ ତଣ୍ହା, ଏୱଂ ୱିପଲ୍ଲାସାପି । ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ହି ସତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ ଇଟ୍ଠାକାରେନ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତି, ଏୱଂ ୱେଦନାୟ ସବ୍ବେସଂ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରାନଂ ତଣ୍ହାୟ ୱିପଲ୍ଲାସାନଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦୱିଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଥଂ ପନ ଦୁକ୍ଖାଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାନଂ ଅସ୍ସାଦନୀୟତାତି ? ୱିପଲ୍ଲାସତୋ ସୁଖପରିୟାୟସବ୍ଭାୱତୋ ଚ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୁଖା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା । ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଠିତିଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମସୁଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ତତ୍ଥ ୱେଦନାୟ ଅଟ୍ଠସତପରିୟାୟୱସେନ, ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରାନଂ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡରୂପକଣ୍ଡୱସେନ, ତଣ୍ହାୟ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ ନିକ୍ଖେପକଣ୍ଡେ ଚ ତଣ୍ହାନିଦ୍ଦେସୱସେନ, ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ସୁଖସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତୱସେନ ଚ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆଦୀନୱୋ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ତିସ୍ସୋପି ୱା ଦୁକ୍ଖତା । ଅଥ ୱା ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକା ସଙ୍ଖାରା ଆଦୀନୱୋ । ଆଦୀନଂ ଅତିୱିୟ କପଣଂ ୱାତି ପୱତ୍ତତୀତି ହି ଆଦୀନୱୋ, କପଣମନୁସ୍ସୋ, ଏୱଂସଭାୱା ଚ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ଅନିଚ୍ଚତାଦିୟୋଗେନ । ୟତୋ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକାନଂ ୟଥାଭୂତନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା, ଅୟଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦୀନୱୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଆଦୀନୱୋ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସଭୂତାନଂ ଜାତିୟାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ।

ନିସ୍ସରତି ଏତେନାତି ନିସ୍ସରଣଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ନିସ୍ସରତୀତି ୱା ନିସ୍ସରଣଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଉଭୟମ୍ପି ସାମଞ୍ଞନିଦ୍ଦେସେନ ଏକସେସେନ ୱା ‘‘ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପି-ସଦ୍ଦୋ ପୁରିମାନଂ ପଚ୍ଛିମାନଞ୍ଚ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗପକ୍ଖେ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୀନଞ୍ଚ ତଦନ୍ତୋଗଧଭେଦାନଂ ୱସେନ ନିସ୍ସରଣଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।

ନିବ୍ବାନପକ୍ଖେ ପନ କିଞ୍ଚାପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ୱିଭାଗୋ ନତ୍ଥି । ପରିୟାୟେନ ପନ ସୋପାଦିସେସନିରୁପାଦିସେସଭେଦେନ । ୟତୋ ୱା ତଂ ନିସ୍ସଟଂ, ତେସଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩) ଦସ୍ସିତପ୍ପଭେଦାନଂ ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱାରାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣାନଂ ତଂତଂଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନଂ ଛନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଫସ୍ସୱେଦନାସଞ୍ଞାଚେତନାତଣ୍ହାୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଦସନ୍ନଂ କସିଣାୟତନାନଂ ଅସୁଭାନଂ କେସାଦୀନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ଆକାରାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ଲୋକିୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ କାମଧାତୁଆଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ କାମଭୱାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନଂ ଆରୁପ୍ପାନଂ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନଞ୍ଚାତି ଏୱମାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ନିସ୍ସରଣଭାୱେନ ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।

ଫଲନ୍ତି ଦେସନାଫଲଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ୟଂ ଦେସନାୟ ନିପ୍ଫାଦୀୟତି । ନନୁ ଚ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ନିପ୍ଫାଦୀୟତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ‘‘ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତମେୱାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପରମ୍ପରାୟ । ଇଧ ପନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦେସନାଫଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ପନ ସୁତମୟଞାଣଂ । ଅତ୍ଥଧମ୍ମୱେଦାଦିଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଭୂତା ଛବ୍ବିସୁଦ୍ଧିୟୋ । ୟଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମଗ୍ଗଂ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତସ୍ସ କାଲନ୍ତରେ ତଦଧିଗମକାରଣଭୂତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱହେତୁ ଚ ସିୟା । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁତରୋ ସିୟାତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; କଥା॰ ୨୨୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୪, ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮; ନେତ୍ତି॰ ୫; ପେଟକୋ॰ ୨୨) ଇଦଂ ଫଲ’’ନ୍ତି, ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିନ୍ତି ଇଦଂ ଫଲ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨-୧୦୩; ୧.୧୫.୩୮୫) ଚ । ଏତେନ ନୟେନ ଦେୱେସୁ ଚ ମାନୁସେସୁ ଚ ଆୟୁୱଣ୍ଣବଲସୁଖୟସପରିୱାରଆଧିପତେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରୀ ଦେୱରଜ୍ଜସିରୀ ଚତ୍ତାରି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନି ସୀଲସମ୍ପଦା ସମାଧିସମ୍ପଦା ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସାୱକବୋଧି ପଚ୍ଚେକବୋଧି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧୀତି ସବ୍ବାପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରହେତୁକା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବତାୟ ଫଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉପାୟୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଭୂତା ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦା । ସା ହି ପୁରିମା ପୁରିମା ପଚ୍ଛିମାୟ ପଚ୍ଛିମାୟ ଅଧିଗମୂପାୟଭାୱତୋ ପରମ୍ପରାୟ ମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଚ ହେତୁଭାୱତୋ ଉପାୟୋ । ୟା ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟପଟିପତ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ ଉପାୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଫଲଂ ୱିୟ ଉପାୟୋପି ପୁବ୍ବଭାଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା, ୟଂ ପନ ୱକ୍ଖତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯; ଥେରଗା॰ ୬୭୮) ଅୟଂ ଉପାୟୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦା ଏୱ ଉଦାହଟାତି ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ତେ ପହାୟ ତରେ ଓଘନ୍ତି ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଭାୱଂ ୱକ୍ଖତି । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଓଘତରଣନ୍ତି ।

ଆଣତ୍ତୀତି ଆଣାରହସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଜନସ୍ସ ହିତସିଦ୍ଧିୟା ‘‘ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜାହୀ’’ତି ୱିଧାନଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜାତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୫; କଥା॰ ୨୨୬; ନେତ୍ତି॰ ୫; ପେଟକୋ॰ ୨୨; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୪, ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୮) ଆଣତ୍ତୀ’’ତି ।

ୟୋଗୀନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ, ଅତ୍ଥାୟାତି ୱଚନସେସୋ । ଦେସନାହାରୋତି ଏତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ୱିଭଜନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ଦେସନାହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନେତେସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଅନୱସେସାନଂ ୱଚନଂ ଦେସନାହାରୋ, ଉଦାହୁ ଏକଚ୍ଚାନନ୍ତି ? ନିରୱସେସାନଂୟେୱ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସୁତ୍ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣାନି ସରୂପତୋ ଆଗତାନି, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ଏକଦେସେନ ଆଗତାନି, ନ ୱା ସରୂପେନ । ତତ୍ଥ ଅନାଗତଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ହାରୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗମିସ୍ସତୀତି ଇଧ ନ ପପଞ୍ଚିତୋ ।

୨. ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ୟା ପୁଚ୍ଛା, ୱିଚିୟମାନାତି ୱଚନସେସୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ଅନୁଗୀତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା, ସା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ବ୍ୟାକରଣଂ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଗାଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତଂ ପଦାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତା ପନ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କସ୍ସାତି ଆହ ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ଏତେନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ୱିଚେତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟା ଚ ଅନୁଗୀତିତି ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୟା ଅନୁ ପଚ୍ଛା ଗୀତି ଅନୁଗୀତି, ସଙ୍ଗହଗାଥା, ପୁଚ୍ଛାୟ ୱା ଅନୁରୂପା ଗୀତି । ଏତେନ ପୁବ୍ବାପରଂ ଗହିତଂ । ବ୍ୟାକରଣସ୍ସ ହି ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପତା ଇଧ ପୁବ୍ବାପରଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ୟା ‘‘ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରିମଂ ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ପଦଂ ପୁବ୍ବାପେକ୍ଖନ୍ତି ପୁନ ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେ ଅସ୍ସାଦାଦିକେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱିଚୟହାରସ୍ସ ୱିସୟୋ ନିରୱସେସେନ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ପଦଂ ୱିଚିନତି…ପେ॰… ଅନୁଗୀତିଂ ୱିଚିନତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ସବ୍ବେସଂ ପଦାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅତ୍ଥସୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ଚ ୱିଚୟୋ ପଦୱିଚୟୋ। ‘‘ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଏକାଧିଟ୍ଠାନା ଅନେକାଧିଟ୍ଠାନା ସମ୍ମୁତିୱିସୟା ପରମତ୍ଥୱିସୟା ଅତୀତୱିସୟା ଅନାଗତୱିସୟା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱିସୟା’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଇଦଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣଂ ଠପନଂ ସାୱସେସଂ ନିରୱସେସଂ ସଉତ୍ତରଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ।

‘‘ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଇମିନା ସମେତି, ଏତେନ ନ ସମେତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତତ୍ଥଂ ଆନେତ୍ୱା ୱିଚୟୋ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଚ ୱିଚୟୋ ପୁବ୍ବାପରୱିଚୟୋ। ‘‘ଅୟଂ ଅନୁଗୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଗହା ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥସଙ୍ଗହା ତଦୁଭୟତ୍ଥସଙ୍ଗହା କୁସଲତ୍ଥସଙ୍ଗହା ଅକୁସଲତ୍ଥସଙ୍ଗହା’’ତିଆଦିନା ଅନୁଗୀତିୱିଚୟୋ। ଅସ୍ସାଦାଦୀସୁ ସୁଖୱେଦନାୟ ‘‘ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ତଣ୍ହାୟ ‘‘ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ‘‘ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଅୱସିଟ୍ଠାନଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ‘‘ୟଥାସକଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱାୱୀସତିୟା ତିକେସୁ ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାଧିକେ ଚ ଦୁକସତେ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ତଂତଂଅସ୍ସାଦତ୍ଥୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ ଅସ୍ସାଦୱିଚୟୋ।

ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ‘‘ଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା, ଅନିଚ୍ଚତାଦୀନଂ ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଲୋକିୟଧମ୍ମାନଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟହାନଭାଗିୟତାଦିୱସେନ ଆଦୀନୱୱୁତ୍ତିୟା ଓକାରନିଦ୍ଧାରଣେନ ଆଦୀନୱୱିଚୟୋ। ନିସ୍ସରଣପଦେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆଗମନତୋ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦାୱିଭାଗୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିୟାୟୱିଭାଗୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନାତି ଏୱଂ ନିସ୍ସରଣୱିଚୟୋ । ଫଲାଦୀନଂ ତଂତଂସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଫଲସ୍ସ ତଦୁପାୟସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତୱିଧିୱଚନସ୍ସ ଚ ୱିଭାଗନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱିଚୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପଦପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବାପରାନୁଗୀତୀନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଞ୍ଚ ୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣୱସେନେୱ ୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ୱିଚୟୋ ହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩. ସବ୍ବେସନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ । ଭୂମୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ହି ମୂଲପଦାନି ୱିୟ ନୟାନଂ ହାରାନଂ ଭୂମି ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ତେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚାରଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି – ‘‘ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ’’ତି, ପେଟକେପି ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବେ ହାରା, ସମ୍ପତମାନା ନୟନ୍ତି ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଧିପୁଥୁତ୍ତା’’ତି । ଗୋଚରୋତି ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତସ୍ସ ହି ପଦତ୍ଥୁଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ହାରୟୋଜନା । ତେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାନଂ । ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତପରିକ୍ଖାତି ୟୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅୟୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଉପପରିକ୍ଖା । ‘‘ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିପରିକ୍ଖା’’ତିପି ପାଠୋ, ୟୁତ୍ତିଅୟୁତ୍ତୀନଂ ୱିଚାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ପନ ତେସଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଜାନନା ? ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ଅୱିରୁଜ୍ଝନେନ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ତାୱ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୱାଚକଭାୱୋ ଚ ୟୁତ୍ତଭାୱୋ । ଅତ୍ଥସ୍ସ ପନ ସୁତ୍ତୱିନୟଧମ୍ମତାହି ଅୱିଲୋମନଂ। ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ହାରୋ ୟୁତ୍ତୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଭାୱୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ୟୁତ୍ତିହାରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪. ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ତାଗତଂ କୁସଲାଦିଧମ୍ମମାହ । ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ କୁସଲାଦିଧମ୍ମସ୍ସ । ୟଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟଂ କାରଣଂ, ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ୱା ଅନାଗତଂ ୱା ସମ୍ଭୱତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାତି ୟତ୍ତକା ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୟଥାନୁରୂପଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ୟାୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାତି ସୁତ୍ତାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ସପି ୟଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମ୍ଭୱତୋ ୟାୱ ସବ୍ବଧମ୍ମା ପଦଟ୍ଠାନୱିଚାରଣା କାତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସୋ ହାରୋ ପଦଟ୍ଠାନୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତା ଧମ୍ମା ତେସଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତାତି ସମ୍ଭୱତୋ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଧମ୍ମନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ନାମ ହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫. ୱୁତ୍ତମ୍ହିଏକଧମ୍ମେତି କୁସଲାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ୱା ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଏକଧମ୍ମେ, ସୁତ୍ତେ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱା କଥିତେ । ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା କେଚୀତି ୟେ କେଚି ଧମ୍ମା କୁସଲାଦିଭାୱେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦିଭାୱେନ ୱା ତେନ ଧମ୍ମେନ ସମାନଲକ୍ଖଣା । ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ସବ୍ବେତି ତେ ସବ୍ବେପି କୁସଲାଦିସଭାୱା, ଖନ୍ଧାଦିସଭାୱା ୱା ଧମ୍ମା ସୁତ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତାପି ତାୟ ସମାନଲକ୍ଖଣତାୟ ୱୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତି ଆନେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକଲକ୍ଖଣାତି ସମାନଲକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତା । ତେନ ସହଚାରିତା ସମାନକିଚ୍ଚତା ସମାନହେତୁତା ସମାନଫଲତା ସମାନାରମ୍ମଣତାତି ଏୱମାଦୀହି ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନଂ ୱିୟ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ହାରୋ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମାତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ଅନାଗତେପି ଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଆଗତେ ୱିୟ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟା ସଂୱଣ୍ଣନା, ସୋ ଲକ୍ଖଣୋ ନାମ ହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬. ନେରୁତ୍ତନ୍ତି ନିରୁତ୍ତଂ, ପଦନିବ୍ବଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାୱକାନଂ ୱା ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସକାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ, କରଣେ ହି ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । କାମଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟା, ଅୟଂ ପନ ୱିସେସତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଦ୍ୱାରେନେୱ ଅତ୍ଥପରିୟେସନାତି କତ୍ୱା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେରୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ନିଦାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧି ଚ ଗୱେସିତବ୍ବା’’ତି । ଅଥାତି ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ । ଦେସନାନିଦାନନ୍ତି ନିଦଦାତି ଫଲନ୍ତି ନିଦାନଂ, କାରଣଂ, ୟେନ କାରଣେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତା, ତଂ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧୀତି ପୁବ୍ବେନ ଚ ଅପରେନ ଚ ଅନୁସନ୍ଧି । ‘‘ପୁବ୍ବାପରେନ ସନ୍ଧୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଅପରଭାଗଂ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା କଥନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଗୀତିୱସେନ ୱା ପୁବ୍ବାପରଭୂତେହି ସୁତ୍ତନ୍ତରେହି ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନଂ ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧି । ୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବପଦେନ ପରପଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧନଂ, ଅୟମ୍ପି ପୁବ୍ବାପରାନୁସନ୍ଧି । ଏସୋ ହାରୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋତି ଏୱଂ ନିବ୍ବଚନାଧିପ୍ପାୟାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭. ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେତି ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦିକେ ପରକ୍କମଧାତୁଆଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ସତି । ପରିୟେସତି ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିସଭାଗତାୟ ଅଗ୍ଗହଣେନ ୱା ସେସକଂ ପମାଦାଦୀନଂ ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ କୋସଜ୍ଜାଦିକଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ପରିୟେସତି ପଞ୍ଞାୟ ଗୱେସତି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ୟୋଜେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ଆୱଟ୍ଟତି ପଟିପକ୍ଖେତି ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଦିମୁଖେନ ଆରଦ୍ଧସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପମାଦାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଦେସନଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ଆୱଟ୍ଟେତି ନାମ । ଆୱଟ୍ଟୋ ନାମ ସୋ ହାରୋତି ଦେସନାୟ ଗହିତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନଲକ୍ଖଣୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮. ଧମ୍ମନ୍ତି ସଭାୱଧମ୍ମଂ, ତଂ କୁସଲାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଂ । ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ଉତ୍ତରି ଗୁଣୱିସେସେ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତଂ ୱିସେସାଧିଗମନକାରଣଂ । ଭୂମିନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମି ଦସ୍ସନଭୂମୀତି ଏୱମାଦିକଂ ଭୂମିଂ । ୱିଭଜ୍ଜତେତି ୱିଭାଗେନ କଥେତି । ସାଧାରଣେତି ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବାଦିନାମୱସେନ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନାଦିୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱା ସାଧାରଣେ ଅୱିସିଟ୍ଠେ ସମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅସାଧାରଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ନେୟ୍ୟୋ ୱିଭତ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାଦୀନଂ ୱିଭଜନୋ ଅୟଂ ହାରୋ ୱିଭତ୍ତୀତି ଞାତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସଂକିଲେସଧମ୍ମେ ୱୋଦାନଧମ୍ମେ ଚ ସାଧାରଣାସାଧାରଣତୋ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ଭୂମିତୋ ଚ ୱିଭଜନଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ୱିଭତ୍ତିହାରୋ’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୯. ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେତି କଥିତେ ସୁତ୍ତେ ଆଗତେ, ସଂୱଣ୍ଣିତେ ୱା । ଭାୱିତେତି ୟଥା ଉପ୍ପନ୍ନସଦିସା ଉପ୍ପନ୍ନାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ଭାୱିତସଦିସେ ଭାୱେତବ୍ବେତି ଅତ୍ଥୋ । ପହୀନେତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପରିୱତ୍ତତି ପଟିପକ୍ଖେତି ୱୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟେ ପଟିପକ୍ଖା, ତେସଂ ୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୦. ୱିୱିଧାନି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ୱଚନାନି ୱିୱଚନାନି, ୱିୱଚନାନି ଏୱ ୱେୱଚନାନି, ପରିୟାୟସଦ୍ଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ୱେୱଚନାନି । ବହୂନୀତି ଅନେକାନି । ତୁ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ତେନ ବହୂ ଏୱ ପରିୟାୟସଦ୍ଦା ୱେୱଚନହାରୟୋଜନାୟଂ କଥେତବ୍ବା, ନ କତିପୟାତି ଦସ୍ସେତି। ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନୀତି ନୱୱିଧସୁତ୍ତନ୍ତସଙ୍ଖାତେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଭାସିତାନି । ଏତ୍ଥାପି ତୁ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ତେନ ପାଳିୟଂ ଆଗତାନିୟେୱ ୱେୱଚନାନି ଗହେତବ୍ବାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକଧମ୍ମସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ ପଦତ୍ଥସ୍ସ । ୟୋ ଜାନାତି ସୁତ୍ତୱିଦୂତି ୟଥା ‘‘ସପ୍ପିସ୍ସ ଜାନାହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସପ୍ପିନା ୱିଚାରେହି, ସପ୍ପିଂ ଦେହି, ଦେଥା’’ତି ୱା ଆଣାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ୟୋ ସୁତ୍ତକୋୱିଦୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ଏକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବହୂପି ପରିୟାୟସଦ୍ଦେ ୱିଚାରେତି ୱିଭାୱେତି ୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେୱଚନୋ ନାମ ସୋ ହାରୋତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରିୟାୟସଦ୍ଦୟୋଜନାଲକ୍ଖଣୋ ୱେୱଚନହାରୋ ନାମ । ତସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅନେକପରିୟାୟସଦ୍ଦୟୋଜନାଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ୱେୱଚନହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୧. ଧମ୍ମନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଂ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀହୀତି ପଞ୍ଞାପନେହି ପକାରେହି ଞାପନେହି, ଅସଙ୍କରତୋ ୱା ଠପନେହି । ୱିୱିଧାହୀତି ନିକ୍ଖେପପ୍ପଭୱାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧାହି । ସୋ ଆକାରୋତି ୟୋ ଏକସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିକ୍ଖେପପ୍ପଭୱପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ ଅନେକାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞାପନାକାରୋ । ଞେୟ୍ୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ ହାରୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ ନାମାତି ଞାତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଏକେକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନେକାହି ପଞ୍ଞତ୍ତୀହି ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବାକାରୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୨. ପଟିଚ୍ଚୁପ୍ପାଦୋତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଖନ୍ଧାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ଖନ୍ଧା ଚ । ଧାତୁଆୟତନାତି ଧାତୁୟୋ ଚ ଆୟତନାନି ଚ । ଏତେହୀତି ୟୋ ଦ୍ୱାଦସପଦିକୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ୟାନି ଚ ଦ୍ୱାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୟେ ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ୟା ଚ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ୟାନି ଚ ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଏତେହି ସୁତ୍ତେ ଆଗତପଦତ୍ଥମୁଖେନ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନେହି । ଓତରତି ୟୋତି ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟୋ ଓଗାହତି, ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିକେ ଅନୁପୱିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓତରଣୋ ନାମ ସୋ ହାରୋତି ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ସୋ ଓତରଣହାରୋ ନାମ । ଚ-ସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତମୁଖାଦୀନଂ ଗାଥାୟଂ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିମୁଖେହି ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଓତରଣଲକ୍ଖଣୋ ଓତରଣୋ ହାରୋ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୩. ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତମ୍ହୀତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ବ୍ୟାକତେ । ପଞ୍ହେତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତେ ଅତ୍ଥେ । ଗାଥାୟନ୍ତି ଗାଥାରୁଳ୍ହେ । ଇଦଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟମାରବ୍ଭାତି ସା ପନ ଗାଥା ୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଆରବ୍ଭ ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତା, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ସୁଦ୍ଧାସୁଦ୍ଧପରିକ୍ଖାତି ପଦଂ ସୋଧିତଂ, ଆରମ୍ଭୋ ନ ସୋଧିତୋ, ପଦଞ୍ଚ ସୋଧିତଂ ଆରମ୍ଭୋ ଚ ସୋଧିତୋତି ଏୱଂ ପଦାଦୀନଂ ସୋଧିତାସୋଧିତଭାୱୱିଚାରୋ। ହାରୋ ସୋ ସୋଧନୋନାମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଚାରୋ ସୋଧନୋ ହାରୋ ନାମ । ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥପଞ୍ହାରମ୍ଭାନଂ ସୋଧନଲକ୍ଖଣୋ ‘‘ସୋଧନୋ ହାରୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪. ଏକତ୍ତତାୟାତି ଏକସ୍ସ ଭାୱୋ ଏକତ୍ତଂ, ଏକତ୍ତମେୱ ଏକତ୍ତତା, ତାୟ ଏକତ୍ତତାୟ । ଏକ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ସମାନସଦ୍ଦପରିୟାୟୋ, ତସ୍ମା ସାମଞ୍ଞେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସିଟ୍ଠା ମତ୍ତା ୱିମତ୍ତା, ୱିମତ୍ତାୱ ୱେମତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେମତ୍ତତା, ତାୟ ୱେମତ୍ତତାୟ, ୱିସେସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ନ ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବାତି ୟେ ଧମ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ସାମଞ୍ଞେନ, ‘‘ଜାତି ଜରା କାମତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା’’ତିଆଦିନା ୱିସେସେନ ଚ ସୁତ୍ତେ ଦେସିତା, ତେ ‘‘କିମେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଂ, କୋ ୱା ୱିସେସୋ’’ତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସୱିକପ୍ପନୱସେନ ନ ୱିକପ୍ପୟିତବ୍ବା । କସ୍ମା ? ସାମଞ୍ଞୱିସେସକପ୍ପନାୟ ୱୋହାରଭାୱେନ ଅନୱଟ୍ଠାନତୋ କାଲଦିସାୱିସେସାଦୀନଂ ୱିୟ ଅପେକ୍ଖାସିଦ୍ଧିତୋ ଚ । ୟଥା ହି ‘‘ଅଜ୍ଜ ହିୟ୍ୟୋ ସ୍ୱେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା କାଲୱିସେସା ଅନୱଟ୍ଠିତସଭାୱା ‘‘ପୁରିମା ଦିସା ପଚ୍ଛିମା ଦିସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନା ଦିସାୱିସେସା ଚ, ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞୱିସେସାପି । ତଥା ହି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଜାତିଆଦିଅପେକ୍ଖାୟ ସାମଞ୍ଞମ୍ପି ସମାନଂ ସଚ୍ଚାପେକ୍ଖାୟ ୱିସେସୋ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସମୁଦୟାଦୀସୁପି । ଏସୋ ହାରୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତାଗତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିକପ୍ପନୱସେନ ସାମଞ୍ଞୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫. ୟେ ଧମ୍ମାତି ୟେ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା । ୟଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମଂ । ଜନୟନ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । ପଚ୍ଚୟାତି ସହଜାତପଚ୍ଚୟଭାୱେନ । ପରମ୍ପରତୋତି ପରମ୍ପରପଚ୍ଚୟଭାୱେନ, ଅନୁରୂପସନ୍ତାନଘଟନୱସେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପନିସ୍ସୟକୋଟି ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅୱସିଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ । ହେତୁମୱକଡ୍ଢୟିତ୍ୱାତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାତଂ ଜନକାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ହେତୁଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାସଙ୍ଖାତୋ, ଏସୋ ହାରୋ ପରିକ୍ଖାରୋତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତେ ହେତୁପଚ୍ଚୟେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନଲକ୍ଖଣୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬. ୟେ ଧମ୍ମାତି ୟେ ସୀଲାଦିଧମ୍ମା । ୟଂମୂଲାତି ୟେସଂ ସମାଧିଆଦୀନଂ ମୂଲଭୂତା, ତେ ତେସଂ ସମାଧିଆଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟେ ଚେକତ୍ଥା ପକାସିତା ମୁନିନାତି ୟେ ଚ ରାଗୱିରାଗାଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସେକ୍ଖଫଲକାମଧାତୁସମତିକ୍କମନାଦିସଦ୍ଦା ଅନାଗାମିଫଲତ୍ଥତାୟ ଏକତ୍ଥା ବୁଦ୍ଧମୁନିନା ପରିଦୀପିତା, ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନଭାୱେନ ସମାରୋପୟିତବ୍ବାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମାରୋପନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ୟଥାରୁତୱସେନ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱା ଗୟ୍ହମାନସ୍ସ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ପରିୟାୟନ୍ତରୱିଭାୱନମୁଖେନ ଭାୱନାପାରିପୂରିକଥନଂ, ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ଚ ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନେନାତି ପହାନସମାରୋପନାପି ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତା ଏୱ ହୋତି । ଏସ ସମାରୋପନୋ ହାରୋତି ଏସ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନଭାୱନାପହାନସମାରୋପନୱିଚାରଣଲକ୍ଖଣୋ ସମାରୋପନୋ ନାମ ହାରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନୟସଙ୍ଖେପୋ

୧୭. ଏୱଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସୋଳସପି ହାରେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମ୍ପି ଚାତି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱା ଗହିତଂ ତଣ୍ହଂ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ୟୋ ନେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ ତଂ ନେତି ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ପାପେତି ସଂକିଲେସୱସେନ ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୟୋଜେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସମଥେନାତି ସମାଧିନା । ୱିପସ୍ସନାୟାତି ପଞ୍ଞାୟ, ୟୋ ନେତି ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ପାପେତି, ତଥା ସୁତ୍ତତ୍ଥଂ ୟୋଜେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସଚ୍ଚେହି ୟୋଜୟିତ୍ୱାତି ନୟନ୍ତୋ ଚ ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଭୱମୂଲକତ୍ତା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଅୱସେସା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ତେନ ପତ୍ତବ୍ବା ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଇମେହି ଚତୂହି ସଚ୍ଚେହି ୟୋଜେତ୍ୱା । ଅୟଂ ନୟୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋତି ୟୋ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ ନୟୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ଗାଥାୟଂ ‘‘ନୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ଅତ୍ଥନୟୋ ସଂୱଣ୍ଣନା, ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁରୂପୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁଗାହଣନୟୋ ଅତ୍ଥନୟୋ । ତସ୍ସ ପନ ୟା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ୱସେନ ତଣ୍ହାଦିମୁଖେନ ନୟଭୂମିରଚନା, ତତ୍ଥ ନୟୱୋହାରୋ ।

୧୮. ଅକୁସଲେତି ଦ୍ୱାଦସଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଗହିତେ ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ । ସମୂଲେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ମୂଲେହି, ଲୋଭଦୋସମୋହେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲେତି ସବ୍ବେପି ଚତୁଭୂମକେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ । କୁସଲମୂଲେହୀତି କୁସଲେହି ଅଲୋଭାଦିମୂଲେହି ୟୋ ନେତି। ନୟନ୍ତୋ ଚ କୁସଲାକୁସଲଂ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତଂ ନ ହୋତୀତି ଭୂତଂ। ପଟଘଟାଦୟୋ ୱିୟ ନ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚମତ୍ତନ୍ତି ତଥଂ। ଅକୁସଲସ୍ସ ଇଟ୍ଠୱିପାକତାଭାୱତୋ କୁସଲସ୍ସ ଚ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକତାଭାୱତୋ ୱିପାକେ ସତି ଅୱିସଂୱାଦକତ୍ତା ଅୱିତଥଂ ନେତି । ଏୱମେତେସଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପଦାନଂ କୁସଲାକୁସଲୱିସେସନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଅକୁସଲମୂଲେହି ଅକୁସଲାନି କୁସଲମୂଲେହି ଚ କୁସଲାନି ନୟନ୍ତୋ ଅୟଂ ନୟୋ ଭୂତଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ନେତି, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ହି ବାଧକାଦିଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱାଭାୱେନ ଭୂତାନି, ସଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ତଥାନି, ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଅୱିତଥାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) । ତିପୁକ୍ଖଲଂ ତଂ ନୟଂ ଆହୂତି ୟୋ ଅକୁସଲମୂଲେହି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ କୁସଲମୂଲେହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନମୁଖେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ତଂ ତିପୁକ୍ଖଲଂ ନୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯. ୱିପଲ୍ଲାସେହୀତି ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେହି ଚତୂହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି । କିଲେସେତି କିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱିବାଧିୟନ୍ତୀତି କିଲେସା, ସଂକିଲିଟ୍ଠଧମ୍ମା, ସଂକିଲେସପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ସଂକିଲେସେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, କିଲେସସହିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହୀତି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି । ସଦ୍ଧମ୍ମେତି ପଟିପତ୍ତିପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମେ, ୱୋଦାନପକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ନୟନ୍ତି ୟୋ ସୁଭସଞ୍ଞାଦୀହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ସକଲସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀହି ୱୋଦାନପକ୍ଖସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନୱସେନ ନୟନଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସୋ, ଏତଂ ନୟଂ ନୟୱିଦୂ ସଦ୍ଧମ୍ମନୟକୋୱିଦା, ଅତ୍ଥନୟକୁସଲା ଏୱ ୱା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତଂ ନୟନ୍ତି ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୦. ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୂତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ୟୋଜନତ୍ଥଂ କତେସୁ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ତହିଂ ତହି’’ନ୍ତି । କୁସଲାକୁସଲାତି ୱୋଦାନିୟା ସଂକିଲେସିକା ଚ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମା । ୱୁତ୍ତାତି ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥିତା । ମନସା ୱୋଲୋକୟତେତି ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତେନେୱ ‘‘ଅୟଂ ପଠମା ଦିସା ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦିସାଭାୱେନ ଉପପରିକ୍ଖତି, ୱିଚାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଓଲୋକୟତେ ତେ ଅବହୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ତେତି ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ । ଅବହୀତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ, ଚିତ୍ତେ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଖୁ ଦିସାଲୋଚନଂ ଆହୂତି ଓଲୋକୟତେତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଓଲୋକନଂ, ତଂ ଦିସାଲୋଚନଂ ନାମ ନୟଂ ୱଦନ୍ତି । ଖୁ-ତି ଚ ନିପାତୋ ଅୱଧାରଣେ । ତେନ ଓଲୋକନମେୱ ଅୟଂ ନୟୋ, ନ କୋଚି ଅତ୍ଥୱିସେସୋତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୧. ଓଲୋକେତ୍ୱାତି ପଠମାଦିଦିସାଭାୱେନ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ଦିସାଲୋଚନେନାତି ଦିସାଲୋଚନନୟେନ କରଣଭୂତେନ । ୟେନ ହି ୱିଧିନା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟସ୍ସ ୟୋଜନାୟ ଦିସା ଓଲୋକୀୟନ୍ତି, ସୋ ୱିଧି ଦିସାଲୋଚନନ୍ତି ଏୱଂ ୱା ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉକ୍ଖିପିୟାତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେ ସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉକ୍ଖିପିୟ ୟୋ ସମାନେତୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ୟୋ ତେସଂ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମାନଂ ସମାନୟନଂ କରୋତୀ’’ତି । ୟନ୍ତି ୱା କିରିୟାପରାମସନଂ। ସମାନେତୀତି ସମଂ, ସମ୍ମା ୱା ଆନେତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ୟୋଜନାୱସେନ । କେ ପନ ଆନେତି ? ସବ୍ବେ କୁସଲାକୁସଲେ ତଂତଂନୟଦିସାଭୂତେ । ଅୟଂ ନୟୋତି ସମାନେତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ତଂତଂନୟଦିସାଭୂତଧମ୍ମାନଂ ସମାନୟନଂ, ଅୟଂ ଅଙ୍କୁସୋ ନାମ ନୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟଂ ‘‘ୱୋହାରନୟୋ, କମ୍ମନୟୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

୨୨. ଏୱଂ ହାରେ ନୟେ ଚ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ୟୋଜନକ୍କମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ସୋଳସ ହାରା ‘‘ୟୋଜେତବ୍ବା’’ତି ୱଚନସେସୋ । ହାରସଂୱଣ୍ଣନା ପଠମଂ କାତବ୍ବା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୟେଟ୍ଠିଭାୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିସଲୋଚନତୋତି ଦିସାଲୋଚନେନ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଅଙ୍କୁସେନ ହୀତି ହି-ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଦ୍ୱାଦସପଦଂ

୨୩. ଇଦାନି ୟେସଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ଅତ୍ଥପଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି ପଦାନି ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଅକ୍ଖରଂ ପଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପରିୟୋସିତେ ପଦେ ୱଣ୍ଣୋ ଅକ୍ଖରଂ ପରିୟାୟୱସେନ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅସଞ୍ଚରଣତୋ । ନ ହି ୱଣ୍ଣସ୍ସ ପରିୟାୟୋ ୱିଜ୍ଜତି, ଅଥ ୱଣ୍ଣୋତି କେନଟ୍ଠେନ ୱଣ୍ଣୋ ? ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଟ୍ଠେନ । ୱଣ୍ଣୋ ଏୱ ହି ଇତ୍ତରଖଣତାୟ ଅପରାପରଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ପଦାଦିଭାୱେନ ଗୟ୍ହମାନୋ ୟଥାସମ୍ବନ୍ଧଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି। ଏକକ୍ଖରଂ ୱା ପଦଂ ଅକ୍ଖରଂ, କେଚି ପନ ‘‘ମନସା ଦେସନାୱାଚାୟ ଅକ୍ଖରଣତୋ ଅକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ପଦନ୍ତି ପଜ୍ଜତି ଅତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ପଦଂ, ତଂ ନାମପଦଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ ନିପାତପଦନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଫସ୍ସୋ ୱେଦନା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ସତ୍ୱପ୍ପଧାନଂ ନାମପଦଂ । ‘‘ଫୁସତି ୱେଦୟତି ୱିଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ କିରିୟାପଧାନଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ । କିରିୟାୱିସେସଗ୍ଗହଣନିମିତ୍ତଂ ‘‘ପ’’ ଇତି ଏୱମାଦିକଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ । କିରିୟାୟ ସତ୍ୱସ୍ସ ଚ ସରୂପୱିସେସପ୍ପକାସନହେତୁଭୂତଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିକଂ ନିପାତପଦଂ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତଂ ପଦାଭିହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟଂ । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ପଦସମୁଦାୟୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଦମତ୍ତସୱନେପି ହି ଅଧିକାରାଦିୱସେନ ଲବ୍ଭମାନେହି ପଦନ୍ତରେହି ଅନୁସନ୍ଧାନଂ କତ୍ୱାୱ ଅତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତି ହୋତୀତି ୱାକ୍ୟମେୱ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି । ନିରୁତ୍ତୀତି ଆକାରାଭିହିତଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି ।

ନିଦ୍ଦେସୋତି ନିବ୍ବଚନୱିତ୍ଥାରୋ ନିରୱସେସଦେସନତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୋ । ପଦେହି ୱାକ୍ୟସ୍ସ ୱିଭାଗୋ ଆକାରୋ । ୟଦି ଏୱଂ ପଦତୋ ଆକାରସ୍ସ କୋ ୱିସେସୋତି ? ଅପରିୟୋସିତେ ୱାକ୍ୟେ ଅୱିଭଜ୍ଜମାନେ ୱା ତଦୱୟୱୋ ପଦଂ । ଉଚ୍ଚାରଣୱସେନ ପରିୟୋସିତେ ୱାକ୍ୟେ ୱିଭଜ୍ଜମାନେ ୱା ତଦୱୟୱୋ ଆକାରୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ଛଟ୍ଠଂ ୱଚନଂ ଛଟ୍ଠୱଚନଂ । ଆକାରୋ ଛଟ୍ଠୱଚନଂ ଏତସ୍ସାତି ଆକାରଛଟ୍ଠୱଚନଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଆକାରପଦଂ ନିଦ୍ଦେସପଦାନନ୍ତରଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ଆକାରଛଟ୍ଠୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ପଦାନୁପୁବ୍ବିକଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନନ୍ତରମେୱ କାତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅପରିମାଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନା ଅପରିମାଣା ଆକାରାତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି ଆକାରେହି ୱିଭଜତୀ’’ତି ଚ । କେଚି ପନ ‘‘ଆକାରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନନିରୁତ୍ତିୟୋ ଚ ନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସବ୍ବନ୍ତି ୟାନିମାନି ଅକ୍ଖରାଦୀନି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି, ଏତ୍ତକମେୱ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଏତେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୪. ସଙ୍କାସନାତି ସଂଖିତ୍ତେନ କାସନା । ପକାସନାତି ପଠମଂ କାସନା, କାସୀୟତି ଦୀପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ହି ଅତ୍ଥପଦଦ୍ୱୟେନ ଅକ୍ଖରପଦେହି ୱିଭାୱିୟମାନୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ଗହିତୋ । ୟସ୍ମା ଅକ୍ଖରେହି ସୁୟ୍ୟମାନେହି ସୁଣନ୍ତାନଂ ୱିସେସୱିଧାନସ୍ସ କତତ୍ତା ପଦପରିୟୋସାନେ ପଦତ୍ଥସମ୍ପଟିପତ୍ତି ହୋତି । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତି ପଦେହି ପକାସେତୀତି, ଅକ୍ଖରେହି ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘାଟେତୀ’’ତି ଚ ।

ୱିୱରଣାତି ୱିତ୍ଥାରଣା । ୱିଭଜନା ଚ ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଚ ୱିଭଜନୁତ୍ତାନୀକମ୍ମପଞ୍ଞତ୍ତି। ତତ୍ଥ ୱିଭଜନାତି ୱିଭାଗକରଣଂ, ଉଭୟେନାପି ନିଦ୍ଦିସନମାହ । ଇଧ ପୁରିମନୟେନେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରେହି ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଉତ୍ତାନୀକମ୍ମଂ ପାକଟକରଣଂ । ପକାରେହି ଞାପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି। ଦ୍ୱୟେନାପି ପଟିନିଦ୍ଦିସନଂ କଥେତି । ଏତ୍ଥାପି ନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସଙ୍ଖାତେହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ଅତ୍ଥାକାରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ପଟିନିଦ୍ଦିସୀୟତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତେହୀତି ଏତେହି ଏୱ ସଙ୍କାସନାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସନାତ୍ଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅତ୍ଥୋତି ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ । କମ୍ମନ୍ତି ଉଗ୍ଘଟନାଦିକମ୍ମଂ । ସୁତ୍ତତ୍ଥେନ ହି ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିୟମାନେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ପବୋଧନକିରିୟାନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଚ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ସଙ୍କାସନାଦିଆକାରୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ।

୨୫. ତୀଣୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୱହି ପଦେହୀତି ନୱହି କୋଟ୍ଠାସେହି। ଅତ୍ଥୋ ସମାୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ମା ୟୁତ୍ତୋ ନ ୱିନା ୱତ୍ତତି । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନତୋ ଅତ୍ଥନୟାନଞ୍ଚ ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ସବ୍ବୋ ପାଳିଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତୋ ସଙ୍କାସନାଦିଆକାରୱିସେସୱୁତ୍ତି ଚାତି ।

୨୬. ଇଦାନି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଦେସନାହାରାଦିକେ ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ପଦତ୍ଥେ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗଣନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚତୁବ୍ବୀସାତି ସୋଳସ ହାରା ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ଦ୍ୱେ କମ୍ମନୟାତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବୀସ । ଉଭୟନ୍ତି ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ତୟୋ ଅତ୍ଥନୟାତି ଇଦଂ ନୱୱିଧଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବୀସୱିଧଞ୍ଚାତି ଏତଂ ଉଭୟଂ । ସଙ୍କଲୟିତ୍ୱାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା । ‘‘ସଙ୍ଖେପୟତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଏକତୋ କରୋନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତିକାତି ଏତପ୍ପମାଣା, ଇତୋ ୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ନେତ୍ତିପଦତ୍ଥା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସପଦତ୍ଥାୟ ନେତ୍ତିୟା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥପରିୟେସନାୟ ୟୋ ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତି ନୟେହି ପଠମଂ ହାରା ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବାତି ହାରନୟାନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ହାରନୟାନଂ ଦେସନାକ୍କମେନେୱ ସିଦ୍ଧୋ । ଏୱଂ ସିଦ୍ଧେ ସତି ଅୟଂ ଆରମ୍ଭୋ ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ସବ୍ବେପିମେ ହାରା ନୟା ଚ ଇମିନା ଦସ୍ସିତକ୍କମେନେୱ ସୁତ୍ତେସୁ ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା, ନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟାତି ।

କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ, ୟଦେତେ ହାରା ନୟା ଚ ଇମିନାୱ କମେନ ଦେସିତାତି ? ୟଦିପି ନାୟମନୁୟୋଗୋ କତ୍ଥଚି ଅନୁକ୍କମେ ନିୱିସତି, ଅପି ଚ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ନିସ୍ସୟଫଲତଦୁପାୟସରୀରଭୂତାନଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ୱିଭାୱନସଭାୱତ୍ତା ପକତିୟା ସବ୍ବସୁତ୍ତାନୁରୂପାତି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱତୋ ପରେସଞ୍ଚ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସାନଂ ୱିଚୟହାରାଦୀନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ପଠମଂ ଦେସନାହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ପଦପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବାପରାନୁଗୀତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେସନାହାରପଦତ୍ଥାନଂ ପୱିଚୟସଭାୱତାୟ ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ୱିଚୟୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ପଦଂ ୱିଚିନତି…ପେ॰… ଆଣତ୍ତିଂ ୱିଚିନତି ଅନୁଗୀତିଂ ୱିଚିନତୀ’’ତି ।

ୱିଚୟେନ ହାରେନ ପୱିଚିତାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା ୟୁତ୍ତାତି ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣଭାୱତୋ ୱିଚୟାନନ୍ତରଂ ୟୁତ୍ତିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥାନଂ ଉପପତ୍ତିଅନୁରୂପଂ କାରଣପରମ୍ପରାୟ ନିଦ୍ଧାରଣଲକ୍ଖଣଂ ପଦଟ୍ଠାନଚିନ୍ତନଂ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟୁତ୍ତିହାରାନନ୍ତରଂ ପଦଟ୍ଠାନହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ୟୋ କୋଚି ଉପନିସ୍ସୟୋ ୟୋ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ ଚ, ସବ୍ବୋ ସୋ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।

ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତାନଂ କାରଣପରମ୍ପରାୟ ପରିଗ୍ଗହିତସଭାୱାନଂୟେୱ ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ଏକଲକ୍ଖଣତାୟ ଗହଣଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଦଟ୍ଠାନାନନ୍ତରଂ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅତ୍ଥତୋ ନିଦ୍ଧାରିତାନମ୍ପି ଧମ୍ମାନଂ ନିବ୍ବଚନାଦୀନି ୱତ୍ତବ୍ବାନି, ନ ସୁତ୍ତେ ସରୂପତୋ ଆଗତାନମେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଲକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ନିରୱସେସତୋ ଅତ୍ଥାୱବୋଧୋ ହୋତି, ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୟଦା ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ନାମଂ ଜାନାତି ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ନାମଂ ଜାନାତି ତଥା ତଥା ନଂ ଅଭିନିରୋପେତୀ’’ତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ୱକ୍ଖତି । ତଥା ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭମୁପେତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୟେ ଜରାମରଣେନ ଅଟ୍ଟିୟିତୁକାମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ଅଧିପ୍ପାୟଭାୱେନ ୱକ୍ଖତି ।

ନିବ୍ବଚନାଧିପ୍ପାୟନିଦାନୱଚନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ତେ ପଦତ୍ଥାନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନସଙ୍ଖାତେ ପୁବ୍ବାପରୱିଚାରେ ଦସ୍ସିତେ ତେସଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମନ୍ତରାୱଟ୍ଟନଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଚତୁବ୍ୟୂହାନନ୍ତରଂ ଆୱଟ୍ଟୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନେୱ ହି ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’’ତି ଗାଥାୟଂ ଆରମ୍ଭନିକ୍କମନବୁଦ୍ଧସାସନୟୋଗଧୁନନେହି ୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ତଦନୁୟୋଗସ୍ସ ମୂଲଂ ‘‘ପମାଦୋ’’ତି ସୁତ୍ତନ୍ତରେ ଦସ୍ସିତୋ ପମାଦୋ ଆୱଟ୍ଟିତୋ ।

ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନେ ନିୟୋଜିତେ ସାଧାରଣାସାଧାରଣୱସେନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ଭୂମିତୋ ଚ ୱିଭାଗୋ ସକ୍କା ସୁଖେନ ୟୋଜିତୁନ୍ତି ଆୱଟ୍ଟାନନ୍ତରଂ ୱିଭତ୍ତିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟତୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା ? ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା, ନାମସାଧାରଣା ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା ଚା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ‘‘ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନିୟତାନଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନପ୍ପହାତବ୍ବା କିଲେସା ସାଧାରଣା, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ସାଧାରଣା’’ତିଆଦିନା ସଭାଗୱିସଭାଗପରିୟାୟୱନ୍ତେୟେୱ ଧମ୍ମେ ୱିଭଜିସ୍ସତି ।

ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଧମ୍ମାନଂ ସପ୍ପଟିଭାଗାଭାୱତୋ ତେସଂ ୱିଭାଗେ କତେ ସୁତ୍ତାଗତେ ଧମ୍ମେ ଅକସିରେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ସକ୍କାତି ୱିଭତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ପରିୱତ୍ତନହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତୀ’’ତି ପଟିୱିଭତ୍ତସଭାୱେ ଏୱ ଧମ୍ମେ ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗେ ଉଦାହରିସ୍ସତି ।

ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତିତାପି ଧମ୍ମା ପରିୟାୟୱଚନେହି ବୋଧେତବ୍ବା, ନ ସୁତ୍ତେ ଆଗତାୟେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିୱତ୍ତନାନନ୍ତରଂ ୱେୱଚନହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଏୱଂ ତେ ଧମ୍ମା ପରିୟାୟସଦ୍ଦତୋପି ୱିଭାୱିତା ହୋନ୍ତୀତି ପରିୟାୟତୋ ପକାସିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଭେଦତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ୱିଭଜନଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଞାତୁନ୍ତି ୱେୱଚନହାରାନନ୍ତରଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପରିୟାୟପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗଂ ସୁବୋଧନଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗେ ୱକ୍ଖତି ।

ପଭାୱପରିଞ୍ଞାଦିପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗମୁଖେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମୱିଭାଗେ କତେ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିମୁଖେନ ଅୱଧାରଣଂ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନନ୍ତରଂ ଓତରଣୋ ହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ’’ତି ଗାଥଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ପଦେନ ଅସେକ୍ଖଂ ୱିଜ୍ଜଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ‘‘ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦା ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଉଦାହରିସ୍ସତି ।

ଧାତାୟତନାଦୀସୁ ଓତାରିତାନଂ ସୁତ୍ତେ ପଦତ୍ଥାନଂ ପୁଚ୍ଛାରମ୍ଭୱିସୋଧନଂ ସକ୍କା ସୁଖେନ ସମ୍ପାଦେତୁନ୍ତି ଓତରଣାନନ୍ତରଂ ସୋଧନୋ ହାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ୟତ୍ଥ ଏୱଂ ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ଭୋ, ସୋ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଭୱତୀ’’ତିଆଦି ।

ୱିସୋଧିତେସୁ ସୁତ୍ତେ ପଦପଦତ୍ଥେସୁ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନସାମଞ୍ଞୱିସେସଭାୱୋ ସୁକରୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋଧନାନନ୍ତରଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋଧନୋ ହି ଅଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ବହୂପକାରୋ, ତତୋ ଏୱ ହି ‘‘ୟଥା ୟଥା ୱା ପନ ପୁଚ୍ଛିତଂ, ତଥା ତଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି ।

ସାମଞ୍ଞୱିସେସଭୂତେସୁ ସାଧାରଣାସାଧାରଣେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପୱେଦିତେସୁ ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସାଧାରଣାସାଧାରଣରୂପସ୍ସ ପଚ୍ଚୟହେତୁରାସିସ୍ସ ପଭେଦୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନାନନ୍ତରଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ୱୁତ୍ତୋ। ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘ଅସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ହେତୁ, ସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟଥା କିଂ ଭୱେ, ୟଥା ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ବୀଜଂ ଅସାଧାରଣଂ, ପଥୱୀ ଆପୋ ଚ ସାଧାରଣା’’ତିଆଦି ।

ଅସାଧାରଣେ ସାଧାରଣେ ଚ କାରଣେ ଦସ୍ସିତେ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲେସୁ କାରଣାକାରୋ ତେସଂ ହେତୁଫଲାନଂ ପଭେଦତୋ ଦେସନାକାରୋ ଭାୱେତବ୍ବପହାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାପହାନାନି ଚ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନାନି ସମ୍ମା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ତଥତ୍ତାୱବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତରଂ ସମାରୋପନୋ ହାରୋ ଦସ୍ସିତୋତି । ଇଦଂ ହାରାନଂ ଅନୁକ୍କମକାରଣଂ ।

ନୟାନଂ ପନ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟପ୍ପୟୋଜିତତ୍ତା ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟୂପଦେସସ୍ସ ତଦନୁକ୍କମେନେୱ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୟୋ ହି ତୟୋ ୱେନେୟ୍ୟା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦୟୋ ପୟୋଜେନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେ ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସା ୱିୟ ୟଥାକ୍କମଂ ତେସଂ ଉପକାରାୟ ସୱଂତ୍ତନ୍ତୀତି । ତଥା ହି ନେସଂ ଚତ୍ତାରୋ ଛ ଅଟ୍ଠ ଚ ମୂଲପଦା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଇତରସ୍ସ ପନ ନୟଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟସ୍ସ ଭୂମିୟା ଆଲୋଚନଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ସମାନୟନଞ୍ଚାତି ଇମିନା କାରଣେନ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସମାନେତୁନ୍ତି ।

ଏତପରମତା ଚ ହାରାନଂ ଏତ୍ତକେହି ପକାରୱିସେସେହି ଅତ୍ଥନୟତ୍ତୟସହିତେହି ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଧାରିୟମାନୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଲମନୁତ୍ତରାୟ ପଠମାୟ ଭୂମିୟା ସମଧିଗମାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦସ୍ସନଭୂମିସମନୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥା ହି ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଦେସନାତି । ଅଥ ୱା ଏତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ସବ୍ବେସଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସାନଂ ଏତ୍ତାୱତା ହାରାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟତ୍ତକା ହି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାୱିସେସା, ସବ୍ବେ ତେ ନେତ୍ତିଉପଦେସାୟତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ ।

ତଥା ହି ୟେ କେଚି ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନାପକାରା ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ଅନେକଧା ପଦତ୍ଥୋ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ, ୱିଧି ଅନୁୱାଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ୱିରୋଧୋ ସମାଧାତବ୍ବୋ, ଅନୁସନ୍ଧିୟା ଅନୁରୂପଂ ନିଗମେତବ୍ବନ୍ତି । ତଥା ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୟୋଜନଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ ପଦତ୍ଥୋ ଅନୁସନ୍ଧି ଚୋଦନା ପରିହାରୋ ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତେନ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ତଥା ଉପୋଗ୍ଘାଟପଦୱିଗ୍ଗହପଦତ୍ଥଚାଲନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ।

ତଥା ତିସ୍ସୋ କଥା ଏକନାଳିକା ଚତୁରସ୍ସା ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା । ତତ୍ଥ ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ଏକେକପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥକଥନଂ ଏକନାଳିକା ନାମ ।

ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସପକ୍ଖସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥନଂ ଚତୁରସ୍ସା ନାମ ।

ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନେୱ ପରିୟୋସାନଗମନଂ ନିସିନ୍ନୱତ୍ତିକା ନାମ ।

ଭେଦକଥାୟ ତତ୍ୱକଥାୟ ପରିୟାୟୱଚନେହି ଚ ସୁତ୍ତଂ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦୟୋ । ତେସମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ଅୱରୋଧୋ, ୟସ୍ମା ତେ ଇଧ କତିପୟହାରସଙ୍ଗହିତାତି ।

ନୟାନଂ ପନ ୟସ୍ମା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୟୋ ତୟୋ ଏୱ ୱେନେୟ୍ୟା ସଚ୍ଚାଭିସମୟଭାଗିନୋ ତଦତ୍ଥାୟ ଚ ଅତ୍ଥନୟଦେସନା, ତସ୍ମା ସତିପି ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତମୂଲପଦଭେଦତୋ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱିଭଜିତବ୍ବପ୍ପକାରେ ତଥା ମୂଲପଦାନି ଅୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟୱସେନେୱ ଏତପରମତା ୱୁତ୍ତା । ନୱସୁ ନୱସୁ ଏୱ ହି ମୂଲପଦେସୁ ସବ୍ବେସଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧଭାୱତୋ ନ ତାନି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବାନି ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟାଧିକାରତୋ ନ ହାପେତବ୍ବାନୀତି ନୟାନଂ ଏତପରମତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କମ୍ମନୟାନଂ ପନ ଆଲୋଚନସମାନୟନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପକାରନ୍ତରସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଏତପରମତା । ହେତ୍ୱାଦୀତି ଏତ୍ଥ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଫଲଭୂମିଉପନିସାସଭାଗୱିସଭାଗଲକ୍ଖଣନୟାଦୟୋ ପରିଗ୍ଗହିତା । ତେସୁ ହେତୂତି କାରଣଂ, ୟୋ ଧମ୍ମୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ପନ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଏକୱିଧୋ । କାରକୋ ସମ୍ପାପକୋତି ଦୁୱିଧୋ । ପୁନ କାରକୋ ଞାପକୋ ସମ୍ପାପକୋତି ତିୱିଧୋ । ହେତୁହେତୁ ପଚ୍ଚୟହେତୁ ଉତ୍ତମହେତୁ ସାଧାରଣହେତୂତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ କୁସଲୋ ଅକୁସଲୋ ସଦ୍ଦୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ତଥା ସଭାଗହେତୁ ଅସଭାଗହେତୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକହେତୁ ବାହିରହେତୁ ଜନକହେତୁ ପରିଗ୍ଗାହକହେତୁ ସାଧାରଣହେତୁ ଅସାଧାରଣହେତୁ ସମନନ୍ତରହେତୁ ପରମ୍ପରହେତୁ ସହଜାତହେତୁ ଅସହଜାତହେତୁ ସାସୱହେତୁ ଅନାସୱହେତୂତିଆଦିନା ଅନେକୱିଧୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଫଲମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ଏକୱିଧଂ । ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋପି ସମ୍ପାପକହେତୁୱସେନ ଫଲପରିୟାୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଭାୱତୋ ଦୁୱିଧଂ । ଞାପେତବ୍ବନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବପତ୍ତବ୍ବତୋ ତିୱିଧଂ । ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱିପାକକିରିୟାୱଚନତ୍ଥନିବ୍ବାନୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ସଭାଗହେତୁନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅସଭାଗହେତୁନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଏୱମାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି । ଲୋକିୟଫଲଂ ଦୁୱିଧଂ କାୟିକଂ ମାନସଞ୍ଚ। ତତ୍ଥ କାୟିକଂ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଂ, ଅୱସିଟ୍ଠଂ ମାନସଂ । ୟଞ୍ଚ ତାୟ ତାୟ ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ, ତଦପି ଫଲନ୍ତି ।

ଭୂମୀତି ସାସୱଭୂମି ଅନାସୱଭୂମି ସଙ୍ଖତଭୂମି ଅସଙ୍ଖତଭୂମି ଦସ୍ସନଭୂମି ଭାୱନାଭୂମି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମି ସେକ୍ଖଭୂମି ଅସେକ୍ଖଭୂମି ସାୱକଭୂମି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭୂମି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭୂମି ଝାନଭୂମି ଅସମାହିତଭୂମି ପଟିପଜ୍ଜମାନଭୂମି ପଟିପନ୍ନଭୂମି ପଠମାଭୂମି ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥୀଭୂମି କାମାୱଚରଭୂମି ୟାୱ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂମୀତି ବହୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ସାସୱଭୂମି ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତା ଧମ୍ମା । ଅନାସୱଭୂମି ଅପ୍ପମାଣା ଧମ୍ମା । ସଙ୍ଖତଭୂମି ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜା ସବ୍ବେ ସଭାୱଧମ୍ମା । ଅସଙ୍ଖତଭୂମି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା । ଦସ୍ସନଭୂମି ପଠମମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା । ଭାୱନାଭୂମି ଅୱସିଟ୍ଠମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା । ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମି ହୀନମଜ୍ଝିମା ଧମ୍ମା । ସେକ୍ଖଭୂମି ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ହେଟ୍ଠିମା ଚ ତୟୋ ଫଲଧମ୍ମା । ଅସେକ୍ଖଭୂମି ଅଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା । ସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ସାୱକାଦିଭୂମିୟୋ । ଝାନଭୂମି ଝାନଧମ୍ମା । ଅସମାହିତଭୂମି ଝାନୱଜ୍ଜିତା ଧମ୍ମା । ପଟିପଜ୍ଜମାନଭୂମି ମଗ୍ଗଧମ୍ମା । ପଟିପନ୍ନଭୂମି ଫଲଧମ୍ମା । ପଠମାଦିଭୂମିୟୋ ସହ ଫଲେନ ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଅପରିୟାପନ୍ନା ଧମ୍ମା ‘‘ପଠମାୟ ଭୂମିୟା ପତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିୱଚନତୋ । କାମାୱଚରାଦିଭୂମିୟୋ କାମାୱଚରାଦିଧମ୍ମା । ୟେ ଚ ଧମ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ହାରନୟାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ସୁତ୍ତେସୁ ନିଦ୍ଧାରୀୟନ୍ତି, ତେପି ଭୂମିୟୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ।

ଉପନିସାତି ବଲୱକାରଣଂ, ୟୋ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ସୁତ୍ତେ ‘‘ଦୁକ୍ଖୂପନିସା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧୂପନିସଂ ‘ସୀଲ’ନ୍ତି ୟାୱ ୱିମୁତ୍ତୂପନିସଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପି ଚ ଉପନିସାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସିଦ୍ଧନ୍ତେ ହଦୟଭୂତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧାପି ନେତ୍ତିହଦୟଂ, ୟଂ ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ଧମ୍ମକଥିକା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମମୁଖେନ ସବ୍ବହାରନୟୟୋଜନାୟ ସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । କିଂ ପନେତଂ ନେତ୍ତିହଦୟଂ ? ୟଦିଦଂ ଏତସ୍ସେୱ ତେତ୍ତିଂସୱିଧସ୍ସ ପକରଣପଦତ୍ଥସୋଳସସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧପଟ୍ଠାନୱିଭଙ୍ଗସହିତସ୍ସ ୱିସୟୋ ସହ ନିମିତ୍ତୱିଭାଗେନ ଅସଙ୍କରତୋ ୱୱତ୍ଥିତୋ ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦେସନାହାରସ୍ସ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ୱିସୟୋ, ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦାଦିୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତସ୍ସ ଅସ୍ସାଦୋ ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ଏୱମାଦିୱିଭାଗୋ, ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦି, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଦେସନାହାରୱିଚୟହାରନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପକାସିତୋ ଏୱ । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମସ୍ସ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱିସୟୋ ଆୱଟ୍ଟହାରୋ, ତଦୁଭୟଆୱଟ୍ଟନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ସୁତ୍ତେ ଆଗତଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମୱିସୟୋ ପରିୱତ୍ତନହାରୋ, ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମପରିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ପଦଟ୍ଠାନପରିକ୍ଖାରେସୁ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ଉପନିସ୍ସୟକାରଣଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ହେତୁ ପରିକ୍ଖାରୋତି ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ ।

ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମା ଚ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁକୂଲପଟିକୂଲଧମ୍ମା ୟଥାକ୍କମଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସଭାଗୋ, ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିସଭାଗୋତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଂ ସଭାଗୱିସଭାଗତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ସଭାୱୋ । ସୋ ହାରନୟାନଂ ନିଦ୍ଦେସେ ୱିଭାୱିତୋ ଏୱ ।

ୟଂ ପନେତଂ ହେତୁଆଦିୱିସେସୱିନିମୁତ୍ତଂ ହାରନୟାନଂ ୟୋଜନାନିବନ୍ଧନଂ, ସୋ ନୟୋ । ୟଥାହ – ଲକ୍ଖଣହାରେ ‘‘ଏୱଂ ୟେ ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣା କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ସାମଞ୍ଞତୋ ଚା’’ତିଆଦି । ତଥା ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବାତି । ତଥା ସୋଧନହାରାଦୀସୁ ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ଭୋ ହୋତି, ସୋ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ଭୱତୀତି ଏୱମାଦି । ଏକତ୍ତାଦୟୋପି ନୟା ଇଧ ନୟୋତି ଗହେତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ହେତୁଫଲାଦୀନି ଉପଧାରେତ୍ୱା ନେସଂ ୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଲବ୍ଭମାନପଦତ୍ଥନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ୟଥାଲକ୍ଖଣଂ ଏତେ ହାରା ନୟା ଚ ୟୋଜେତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନ ପଦଟ୍ଠାନପରିକ୍ଖାରା ହେତୁୱସେନ । ଦେସନାୱିଚୟଚତୁବ୍ୟୂହସମାରୋପନା ହେତୁଫଲୱସେନ । ତଥା ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତିଓତରଣସୋଧନା ଫଲୱସେନେୱାତି କେଚି । ୱିଭତ୍ତି ହେତୁଭୂମିୱସେନ । ପରିୱତ୍ତୋ ୱିସଭାଗୱସେନ । ଆୱଟ୍ଟୋ ସଭାଗୱିସଭାଗୱସେନ । ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତିଅଧିଟ୍ଠାନା ନୟୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସେନ, ପଦତ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣଂ କମୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ହେତ୍ୱାଦୀ, ୱେଦିତବ୍ବା ହି ୱିଞ୍ଞୁନା’’ତି ॥

ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ହୋତି ।

ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଟିନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନା

୧. ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫. ଏୱଂ ହାରାଦୟୋ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ସରୂପତୋ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ହାରେ ତାୱ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କତମୋତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଦେସନାହାରୋତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । କିଞ୍ଚାପି ଦେସନାହାରୋ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ପଟିନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ପନ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତି ଗାଥଂ ଏକଦେସେନ ପଚ୍ଚାମସତି । ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ ପୁବ୍ବାପରାପେକ୍ଖୋ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାପେକ୍ଖତ୍ତେ ‘‘କତମୋ ଦେସନାହାରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତା’’ତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତସ୍ସ ନିଗମନଂ ହୋତି । ପରାପେକ୍ଖତ୍ତେ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତୀ’’ତି ଦେସନାକିରିୟାୟ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତି । ତେନ ଦେସନାହାରସ୍ସ ଅନ୍ୱତ୍ଥସଞ୍ଞତଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେସୟତୀତି ସଂୱଣ୍ଣେତି, ୱିତ୍ଥାରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅନେନ ଦେସେତବ୍ବଧମ୍ମେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ସାଦ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ । ତସ୍ମା ଇତୋ ପରମ୍ପି ଅୱୁତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ‘‘କତ୍ଥ ପନ ଆଗତେ ଅସ୍ସାଦାଦିକେ ଅୟଂ ହାରୋ ସଂୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି ଅନୁୟୋଗଂ ମନସିକତ୍ୱା ଦେସନାହାରେନ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିକଂ ସବ୍ବପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକଂ ଭଗୱତୋ ଛଛକ୍କଦେସନଂ ଏକଦେସେନ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିସଚ୍ଚସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞାପତ୍ତିଞେୟ୍ୟାଦୀସୁ ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ । ତଥା ହି ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୩) ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯; ମହାୱ॰ ୧୮) ସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩, ୧୪୫) ସମାଧିମ୍ହି । ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୫୭; ୧.୨.୧୪୭-୧୪୮) ପଞ୍ଞାୟଂ । ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୧) ପକତିୟଂ। ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨; ୧.୧୫.୩୮୫) ପୁଞ୍ଞେ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପାରାଜିକା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୩) ଆପତ୍ତିୟଂ । ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲାଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧) ଞେୟ୍ୟେ । ଇଧ ପନ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡ ୧; ବୁ॰ ୱଂ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ।

ୱୋତି ପନ ଅୟଂ ୱୋ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୱାରେମି ୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫) ଏତ୍ଥ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଆଗତୋ । ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୩) କରଣତ୍ଥେ । ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ପଦପୂରଣେ । ‘‘ଆରୋଚୟାମି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୨) ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ । ଇଧାପି ସମ୍ପଦାନତ୍ଥେ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗେନ ଭିକ୍ଖୂ, ଭିନ୍ନକିଲେସତାଦିଗୁଣୟୋଗେନ ୱା । ଅଥ ୱା ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନ୍ତୀତି ଭିକ୍ଖୂ । ଭିକ୍ଖୱେତି ତେସଂ ଆଲପନଂ । ତେନ ତେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖଂ କରୋତି । ଦେସେସ୍ସାମୀତି କଥେସ୍ସାମି । ତେନ ନାହଂ ଧମ୍ମିସ୍ସରତାୟ ତୁମ୍ହେ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାରେୟ୍ୟାମି, ଅନାୱରଣଞାଣେନ ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତାୟ ପନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀତି ଇଦାନି ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ପଟିଜାନାତି । ଆଦିକଲ୍ୟାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ଆଦିକଲ୍ୟାଣମେତସ୍ସାତି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ। ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ । ସମାଧିନା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ । ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ଅଥ ୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିନୟନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ । ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁୱିନୟନେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିନୟନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ।

ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ। ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସଙ୍କାସନାଦିଛଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ୱା ସାତ୍ଥଂ। ଅକ୍ଖରାଦିଛବ୍ୟଞ୍ଜନପଦସମାୟୋଗତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଉପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନ ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଅପନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣାୟ ପୱତ୍ତିୟା ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତାୟ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ବ୍ରହ୍ମୂନଂ ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ଅରିୟାନଂ ଚରିୟଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସୟିସ୍ସାମି ପରିଦୀପୟିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଭଗୱତା ଦେସିତୋ ପକାସିତୋ ଚ ସାସନଧମ୍ମୋ ୟେସଂ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ, ତେ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭୂତା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପାଠେ ସୱିସେସଂ ୱୁତ୍ତା, ତତୋ ତତୋ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଉଦାହରଣୱସେନ ଇଧାନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କାମନ୍ତି ମନାପିୟରୂପାଦିଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁକାମଂ । କାମୟମାନସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ । ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତୀତି ତସ୍ସ କାମୟମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ତଂ କାମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁ ସମିଜ୍ଝତି ଚେ, ସଚେ ସୋ ତଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧାପୀତିମନୋହୋତୀତି ଏକଂସେନ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ମଚ୍ଚୋତି ସତ୍ତୋ । ୟଦିଚ୍ଛତୀତି ୟଂ ଇଚ୍ଛତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋତି ୟାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟସମିଜ୍ଝନା ଇଚ୍ଛିତଲାଭେ ପୀତିମନତା ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦେତବ୍ବତୋ ଅସ୍ସାଦୋ ।

ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାମେ ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସ, କାମେନ ୱା ୟାୟମାନସ୍ସ । ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସାତି ଜାତତଣ୍ହସ୍ସ । ଜନ୍ତୁନୋତି ସତ୍ତସ୍ସ । ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ତେ ୱତ୍ଥୁକାମା କେନଚି ଅନ୍ତରାୟେନ ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚେ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀତି ଅଥ ଅୟୋମୟାଦିନା ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ପୀଳିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋତି ୟାୟଂ କାମାନଂ ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱା କାମୟାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ରୁପ୍ପନା ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।

ୟୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେ କାମେ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ୱା ସବ୍ବଭାଗେନ ୱଜ୍ଜେତି । ୟଥା କିଂ ? ସପ୍ପସ୍ସେୱ ପଦା ସିରୋତି, ୟଥା କୋଚି ପୁରିସୋ ଜୀୱିତୁକାମୋ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ପଟିପଥେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ ତସ୍ସ ସିରଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସୋମଂ…ପେ॰… ସମତିୱତ୍ତତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ୱିସରିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ଇମଂ ତଣ୍ହଂ ସତିମା ହୁତ୍ୱା ସମତିକ୍କମତୀତି । ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୟଦିଦଂ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମତିୱତ୍ତନଂ, ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣଂ ।

ଖେତ୍ତନ୍ତି କେଦାରାଦିଖେତ୍ତଂ । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଘରୱତ୍ଥୁଆଦିୱତ୍ଥୁଂ । ହିରଞ୍ଞଂ ୱାତି କହାପଣସଙ୍ଖାତଂ ସୁୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ହିରଞ୍ଞଂ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ, ସୋ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଗୱାସ୍ସନ୍ତି ଗାୱୋ ଚ ଅସ୍ସେ ଚାତି ଗୱାସ୍ସଂ । ଦାସପୋରିସନ୍ତି ଦାସେ ଚ ପୋରିସେ ଚାତି ଦାସପୋରିସଂ । ଥିୟୋତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ବନ୍ଧୂତି ଞାତିବନ୍ଧୱୋ । ପୁଥୂ କାମେତି ଅଞ୍ଞେପି ୱା ମନାପିୟରୂପାଦିକେ ବହୂ କାମଗୁଣେ । ୟୋ ନରୋ ଅନୁଗିଜ୍ଝତୀତି ୟୋ ସତ୍ତୋ ଅନୁ ଅନୁ ଅଭିକଙ୍ଖତି ପତ୍ଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋତି ୟଦିଦଂ ଖେତ୍ତାଦୀନଂ ଅନୁଗିଜ୍ଝନଂ, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦେତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ଏତେନାତି ଅସ୍ସାଦୋ ।

ଅବଲାନଂ ବଲୀୟନ୍ତୀତି ଖେତ୍ତାଦିଭେଦେ କାମେ ଅନୁଗିଜ୍ଝନ୍ତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କୁସଲେହି ପହାତବ୍ବତ୍ତା ଅବଲସଙ୍ଖାତା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତି, ସଦ୍ଧାବଲାଦିୱିରହେନ ୱା ଅବଲଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବଲା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି, ଅବଲତ୍ତା ଅଭିଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଦ୍ଦନ୍ତେନଂ ପରିସ୍ସୟାତି ଏନଂ କାମଗିଦ୍ଧଂ କାମେ ପରିୟେସନ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତଞ୍ଚ ସୀହାଦୟୋ ଚ ପାକଟପରିସ୍ସୟା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ଅପାକଟପରିସ୍ସୟା ମଦ୍ଦନ୍ତି । ତତୋ ନଂ…ପେ॰… ଦକନ୍ତି ତତୋ ତେହି ପାକଟାପାକଟପରିସ୍ସୟେହି ଅଭିଭୂତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦ୍ଦେ ଭିନ୍ନନାୱଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋତି ୟ୍ୱାୟଂ ତଣ୍ହାଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସହେତୁକୋ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା କାମଗିଦ୍ଧସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦୁକ୍ଖାନୁବନ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା । ଜନ୍ତୂତି ସତ୍ତୋ । ସଦା ସତୋତି ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗେନ ସତୋ ହୁତ୍ୱା । କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ରୂପାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ସବ୍ବପ୍ପକାରଂ କିଲେସକାମଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ ପଜହେୟ୍ୟ । ତେ ପହାୟ ତରେ ଓଘନ୍ତି ଏୱଂ ତେ କାମେ ପହାୟ ତପ୍ପହାନକରଅରିୟମଗ୍ଗେନେୱ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରେୟ୍ୟ, ତରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାୱଂ ସିତ୍ୱାୱ ପାରଗୂତି ୟଥା ପୁରିସୋ ଉଦକଗ୍ଗହଣେନ ଗରୁଭାରଂ ନାୱଂ ଉଦକଂ ବହି ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକାୟ ନାୱାୟ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଅତ୍ତଭାୱନାୱଂ କିଲେସୂଦକଗରୁକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୟଂ କାମପ୍ପହାନମୁଖେନ ଚତୁରୋଘଂ ତରିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ନିବ୍ବାନଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣତୋ ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ।

ଧମ୍ମୋତି ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ । ହୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିନ୍ତି ୟୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଚରତି, ତଂ ଧମ୍ମଚାରିଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭେଦେନ ଦୁୱିଧତୋପି ଅନତ୍ଥତୋ ରକ୍ଖତି ପାଲେତି । ଛତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ୟଥ ୱସ୍ସକାଲେତି ୱସ୍ସକାଲେ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ୟଥା ମହନ୍ତଂ ଛତ୍ତଂ କୁସଲେନ ପୁରିସେନ ଧାରିତଂ ତଂ ୱସ୍ସତେମନତୋ ରକ୍ଖତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ତଂ ଛତ୍ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ଛାଦେନ୍ତଞ୍ଚ ୱସ୍ସାଦିତୋ ରକ୍ଖତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧାନେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂୟେୱ ରକ୍ଖତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସା…ପେ॰… ଚାରୀତି ଏତେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କରୋତି, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇଦଂ ଫଲନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକେହି ସମ୍ପରାୟିକେହି ଚ ଅନତ୍ଥେହି ୟଦିଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ରକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ରକ୍ଖାୱସାନସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭୁଦୟସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନଂ, ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଦେସନାୟ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବତାୟ ଫଲନ୍ତି ।

ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା । ଅନତ୍ତାତି ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ଅତ୍ତା କାରକୱେଦକସଭାୱୋ, ସୟଂ ୱା ନ ଅତ୍ତାତି ଅନତ୍ତାତି । ଇତୀତି ଏୱଂ । ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ଅଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେତି ଅଥ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ଅନିଚ୍ଚତାଦୁକ୍ଖତାନଂ ସୁପରିଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱିପସ୍ସନାଗୋଚରଭୂତେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ନିବ୍ବେଦଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ୟା ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା ସବ୍ବକିଲେସୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅମତଧାତୁୟା ମଗ୍ଗୋ ଉପାୟୋ । ଅୟଂ ଉପାୟୋତି ୟଦିଦଂ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମହେତୁଭାୱତୋ ଉପାୟୋ ।

‘‘ଚକ୍ଖୁମା…ପେ॰… ପରିୱଜ୍ଜୟେ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ସରୀରେ ୱହନ୍ତେ ୱିସମାନି ଭୂମିପ୍ପଦେସାନି ଚଣ୍ଡତାୟ ୱା ୱିସମେ ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ଏୱଂ ଲୋକେ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ସପ୍ପଞ୍ଞତାୟ ହିତାହିତଂ ଜାନନ୍ତୋ ପାପାନି ଲାମକାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ଅୟଂ ଆଣତ୍ତୀତି ୟା ଅୟଂ ‘‘ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆଣା, ଅୟଂ ଆଣତ୍ତୀତି ।

ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତା ଫଲୂପାୟାଣତ୍ତିୟୋ ଉଦାହରଣଭାୱେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତା ଏକତୋ ଆଗତା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୁ, ମୋଘରାଜାତି ଆଣତ୍ତୀତି ‘‘ମୋଘରାଜ, ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ ଅୱସୱତ୍ତିତାସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ତୁଚ୍ଛଭାୱସମନୁପସ୍ସନୱସେନ ୱା ସୁଞ୍ଞୋତି ପସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ୱଚନଂ ୱିଧାନଭାୱତୋ ଆଣତ୍ତି । ସବ୍ବଦା ସତିକିରିୟାୟ ତଂସୁଞ୍ଞତାଦସ୍ସନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ସଦା ସତୋତି ଉପାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚାତି ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକଂ ସକ୍କାୟଦସ୍ସନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଏୱଂ ମଚ୍ଚୁତରୋ ସିୟାତି । ଇଦଂ ଫଲନ୍ତି ୟଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ମଚ୍ଚୁତରଣଂ ମଚ୍ଚୁନୋ ୱିସୟାତିକ୍କମନଂ ତସ୍ସ ୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାପଟିପଜ୍ଜନଂ, ଇଦଂ ଦେସନାୟ ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ସୁତ୍ତେ କତ୍ଥଚି ସରୂପତୋ କତ୍ଥଚି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବତାୟ କତ୍ଥଚି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତ୍ଥଚି ଏକତୋ ଦସ୍ସିତା, ନ ଏୱଂ ଫଲାଦୟୋ । ଫଲାଦୟୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁତ୍ତେ ଗାଥାସୁ ୱା ଏକତୋ ଦସ୍ସେତବ୍ବାତି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉଦାହରିତ୍ୱାପି ପୁନ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏକତୋ ଉଦାହରଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୬. ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଉଦାହରଣୱସେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗେନ ଦେସନାୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟିତଂ ଘଟିତମତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ୟସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସା ନ କତା, ତଂ ଜାନାତୀତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ । ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନ ସପ୍ପଭେଦଂ ସୱିତ୍ଥାରମତ୍ଥଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଉଗ୍ଘଟିତଂ ୱା ଉଚ୍ଚଲିତଂ ଉଟ୍ଠପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଜାନାତୀତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ । ଧମ୍ମୋ ହି ଦେସିୟମାନୋ ଦେସକତୋ ଦେସନାଭାଜନଂ ସଙ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ତମେସ ଉଚ୍ଚଲିତମେୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଚଲିତମେୱ ୱା ଉଗ୍ଘଟିତଂ । ସସ୍ସତାଦିଆକାରସ୍ସ ହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଆସୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧାୱେଣିକା ଧମ୍ମଦେସନା ତଙ୍ଖଣପତିତା ଏୱ ଚଲନାୟ ହୋତି, ତତୋ ପରମ୍ପରାନୁୱତ୍ତିୟା, ତତ୍ଥାୟଂ ଉଗ୍ଘଟିତେ ଚଲିତମତ୍ତେୟେୱ ଆସୟେ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି ଅୱବୁଜ୍ଝତୀତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ, ତସ୍ସ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସୟତି, ତତ୍ତକେନେୱ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱିତ୍ଥାରିତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ୱିପଞ୍ଚିତଂ ୱା ମନ୍ଦଂ ସଣିକଂ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ, ତସ୍ସ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଦେସୟତି, ନାତିସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାୟ ଦେସନାୟ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ନେତବ୍ବୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦିସେନ ଅତ୍ଥଂ ପାପେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ, ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟତାୟ ୱା ପଟିଲୋମଗ୍ଗହଣତୋ ନେତବ୍ବୋ ଅନୁନେତବ୍ବୋତି ନେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ସ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଅସ୍ସାଦଂ ଆଦୀନୱଂ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଦେସୟତି, ଅନୱସେସେତ୍ୱାୱ ଦେସନେନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିତୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ପାଳି –

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ? ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସହ ଉଦାହଟୱେଲାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ।

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ? ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ ଅତ୍ଥେ ୱିଭଜିୟମାନେ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ।

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ ? ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସତୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୋ ୟୋନିସୋମନସିକରୋତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେୟ୍ୟୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୪୮-୧୫୦) ।

ପଦପରମୋ ପନେତ୍ଥ ନେତ୍ତିୟଂ ପଟିୱେଧସ୍ସ ଅଭାଜନନ୍ତି ନ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସ୍ସାଦୋ, ଆଦୀନୱୋ, ନିସ୍ସରଣଂ, ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ, ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ, ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ, ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚାତି ଏତେ ସତ୍ତ ପଟ୍ଠାନନୟା ।

ତେସୁ ତତିୟଛଟ୍ଠସତ୍ତମା ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟୱିନୟନେ ସମତ୍ଥତାୟ ଗହିତା, ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ନ ଗହିତା । ନ ହି କେୱଲେନ ଅସ୍ସାଦେନ ଆଦୀନୱେନ ତଦୁଭୟେନ ୱା କଥିତେନ ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନଂ ସମ୍ଭୱତି, କିଲେସାନଂ ପହାନାୱଚନତୋ । ପଞ୍ଚମୋପି ଆଦୀନୱାୱଚନତୋ ନିସ୍ସରଣସ୍ସ ଅନୁପାୟୋ ଏୱ । ନ ହି ୱିମୁତ୍ତିରସା ଭଗୱତୋ ଦେସନା ୱିମୁତ୍ତିଂ ତଦୁପାୟଞ୍ଚ ଅନାମସନ୍ତୀ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ନୟା ଅନୁଦ୍ଧଟା । ସଚେ ପନ ପଦପରମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ତଦୁଭୟଭାଗେ ଠିତଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ତେକଦେସଂ ଗାଥଂ ୱା ତାଦିସଂ ଏତେସଂ ନୟାନଂ ଉଦାହରଣଭାୱେନ ଉଦ୍ଧରତି, ଏୱଂ ସତି ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ନୟାନଂ ଗହଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନଂ ପନ ତେସଂ ସନ୍ତାନେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ । ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଏୱ ନୟେତି, ନାୱସେସେହୀତି ଇତରେ ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ପେଟକେ (ପେଟକୋ॰ ୨୩) –

‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ?

ୟାନି କରୋତି ପୁରିସୋ, ତାନି ଅତ୍ତନି ପସ୍ସତି ।

କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ, ପାପକାରୀ ଚ ପାପକ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ୟଂ କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ । ୟଂ ପାପକାରୀ ପାପଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।

ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକଧମ୍ମା । କତମେ ଅଟ୍ଠ ? ଲାଭୋତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬) । ତତ୍ଥ ଲାଭୋ ୟସୋ ସୁଖଂ ପସଂସା, ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ । ଅଲାଭୋ ଅୟସୋ ଦୁକ୍ଖଂ ନିନ୍ଦା, ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?

‘‘ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ପୁଞ୍ଞାନଂ, ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ଇଜ୍ଝତି ।

ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ପରମଂ ସନ୍ତିଂ, ନିବ୍ବାନମଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ପେଟକୋ॰ ୨୩) ।

ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାପୁରିସସ୍ସ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱେୱ ଗତିୟୋ ଭୱନ୍ତି ଅନଞ୍ଞା…ପେ॰… ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋତି ସବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ, (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୯୯) ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?

‘‘ଭାରା ହୱେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଭାରହାରୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ଭାରାଦାନଂ ଦୁଖଂ ଲୋକେ, ଭାରନିକ୍ଖେପନଂ ସୁଖଂ ॥

‘‘ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗରୁଂ ଭାରଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଭାରଂ ଅନାଦିୟ ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହ, ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୨୨) ।

ଅୟଂ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ?

‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ।

ତସ୍ମା ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି ରାଜ, ଅପଣ୍ଣକଂ ସାମଞ୍ଞମେୱ ସେୟ୍ୟୋତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୭; ଥେରଗା॰ ୭୮୭-୭୮୮; ପେଟକୋ॰ ୨୩) ।

ଅୟଂ ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେପି ନୟା ଇଧ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲାଦୀସୁପି ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି ଏୱ । ୟସ୍ମା ପେଟକେ (ପେଟକୋ॰ ୨୨) ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଞ୍ଚ ଉପାୟୋ ଚ ? ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି ଗାଥା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩), ଇଦଂ ଫଲଞ୍ଚ ଉପାୟୋ ଚ ।

ତତ୍ଥ କତମଂ ଫଲଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ?

‘‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଚେ ୱୋ ଦୁକ୍ଖମପ୍ପିୟଂ ।

ମାକତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମଂ, ଆୱି ୱା ୟଦି ୱା ରହୋତି ॥ (ଉଦା॰ ୪୪) ।

ଇଦଂ ଫଲଞ୍ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପାୟୋ ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ ?

‘‘କୁମ୍ଭୂପମଂ କାୟମିମଂ ୱିଦିତ୍ୱା, ନଗରୂପମଂ ଚିତ୍ତମିଦଂ ଠପେତ୍ୱା ।

ୟୋଧେଥ ମାରଂ ପଞ୍ଞାୱୁଧେନ, ଜିତଞ୍ଚ ରକ୍ଖେ ଅନିୱେସନୋ ସିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୪୦) ।

ଅୟଂ ଉପାୟୋ ଚ ଆଣତ୍ତି ଚ । ଏୱଂ ଫଲାଦୀନଂ ଦୁକୱସେନପି ଉଦାହରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ନିସ୍ସରଣଦେସନାୟ ୱିନେତବ୍ବୋ, ସୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତିଆଦିନା ୟଥା ଦେସନାୱିଭାଗେନ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗସିଦ୍ଧି ହୋତି, ଏୱଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ଭଗୱା ନିସ୍ସରଣଂ ଦେସେତୀତିଆଦିନା ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗେନ ଦେସନାୱିଭାଗୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ସୋ ତଥା ଦସ୍ସିତୋ ।

ଏୱଂ ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଦେସନାୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଟିପଦାଭିଞ୍ଞାକତୋ ୱିଭାଗୋ ପଟିପଦାକତୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତି । ତା ପନେତା ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିୱସେନ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ସମଥପକ୍ଖେ ତାୱ ପଠମସମନ୍ନାହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତା ସମଥଭାୱନା ‘‘ପଟିପଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଚାରତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅପ୍ପନା ତାୱ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ‘‘ଅଭିଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସା ପନାୟଂ ପଟିପଦା ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ହୋତି ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମସମୁଦାଚାରଗହଣତାୟ କିଚ୍ଛା ଅସୁଖସେୱନାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଦଭାୱେନ ସୁଖା । ଅଭିଞ୍ଞାପି ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦନ୍ଧା ହୋତି ମନ୍ଦା ଅସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଖିପ୍ପା ଅମନ୍ଦା ସୀଘପ୍ପୱତ୍ତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଆଦିତୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ହୋତି । ୟୋ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସୋ ଅପ୍ପନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ୟୋ ଖିପ୍ପଂ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ସ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ୟୋ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ସୁଖେନ ଅକିଲମନ୍ତୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ତସ୍ସ ସୁଖା ପଟିପଦା ନାମ ହୋତି ।

ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖେ ପନ ୟୋ ରୂପାରୂପମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଅରୂପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ରୂପାରୂପଂ ପନ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗହେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ନାମ ହୋତି । ପରିଗ୍ଗହିତରୂପାରୂପସ୍ସ ପନ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସେ ମଗ୍ଗପାତୁଭାୱଦନ୍ଧତାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ୟୋପି ରୂପାରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି, ୱୱତ୍ଥପିତେ ଚ ନାମରୂପେ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି ।

ଅପରୋ ନାମରୂପମ୍ପି ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ପଚ୍ଚୟେ ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି ।

ଅପରୋ ପଚ୍ଚୟେପି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ପଟିୱିଦ୍ଧଲକ୍ଖଣୋ ଚ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି ।

ଅପରୋ ଲକ୍ଖଣାନିପି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ସୁପ୍ପସନ୍ନେ ୱହନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତିଂ ପରିୟାଦିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖେନ କସିରେନ କିଲମନ୍ତୋ ପରିୟାଦିୟତି, ନିକନ୍ତିଞ୍ଚ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଚିରେନ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଏୱମ୍ପି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ନାମ ହୋତି । ଇମିନାୱୁପାୟେନ ଇତରାପି ତିସ୍ସୋ ପଟିପଦା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିପସ୍ସନାପକ୍ଖିକା ଏୱ ପନେତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଟିପନ୍ନକପୁଗ୍ଗଲା । ତଂ ପନ ପଟିପଦାୱିଭାଗଂ ସଦ୍ଧିଂ ହେତୁପାୟଫଲେହି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଚରିତନ୍ତି ଚରିୟା, ୱୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଚରିତଂ ଏତସ୍ସାତି ତଣ୍ହାଚରିତୋ, ତଣ୍ହାୟ ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ଚରିତୋ ତଣ୍ହାଚରିତୋ, ଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନ୍ଦୋତି ମନ୍ଦିୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିଜ୍ଜା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ମନ୍ଦୋ, ମୋହାଧିକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତିନ୍ଦ୍ରିୟେନାତି ସତିୟା ଆଧିପଚ୍ଚଂ କୁରୁମାନାୟ । ସତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ହିସ୍ସ ୱିସଦଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ତଣ୍ହାଚରିତତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ କୋସଜ୍ଜାଭିଭୱେନ ନ ୱୀରିୟଂ ବଲୱଂ ହୋତି, ମୋହାଧିକତାୟ ନ ପଞ୍ଞା ବଲୱତୀ । ତଦୁଭୟେନାପି ନ ସମାଧି ବଲୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସତିନ୍ଦ୍ରିୟମେୱ ହିସ୍ସ ୱିସଦଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନେହି ନିସ୍ସୟେହୀ’’ତି । ତଣ୍ହାଚରିତତାୟ ଚସ୍ସ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ନ ସୁକରନ୍ତି ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା, ଅୱିସଦଞାଣତାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନିୟ୍ୟାତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି ।

ଉଦତ୍ଥୋତି ଉଦଅତ୍ଥୋ, ଉଳାରପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାସହାୟପଟିଲାଭେନ ଚସ୍ସ ସମାଧି ତିକ୍ଖୋ ହୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତେତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନା’’ତି । ୱିସଦଞାଣତ୍ତା ‘‘ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମାଧିପଧାନତ୍ତା ଝାନାନଂ ଝାନେହି ନିସ୍ସୟେହୀତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗମ୍ପି ନିୟ୍ୟାନିକନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହବହୁଲତ୍ତା ୱୀରିୟାଧିକୋ ହୋତି । ୱୀରିୟାଧିକତାୟେୱ ଚସ୍ସ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ ସୁକରନ୍ତି ସୁଖା ପଟିପଦା, ଅୱିସଦଞାଣତାୟ ପନ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସଚ୍ଚେହୀତି ଅରିୟସଚ୍ଚେହି । ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ହି ଲୋକିୟାନି ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣସ୍ସ ସମ୍ମସନଟ୍ଠାନତାୟ ଲୋକୁତ୍ତରାନି ଅଧିମୁଚ୍ଚନତାୟ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଅଭିସମୟଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ନିସ୍ସୟାନି ହୋନ୍ତୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଉଦତ୍ଥୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ । ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମନ୍ଦୋ ନେୟ୍ୟୋ । ଇତରେ ଦ୍ୱେପି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂତି ଏୱଂ ୟେନ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟେନ ପୁବ୍ବେ ଦେସନାୱିଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ, ତଦେୱ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟଂ ଇମିନା ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ତଂ ୱେନେୟ୍ୟୁପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ଅତ୍ଥନୟୟୋଜନାୟ ୱିସୟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୋ ତଣ୍ହାଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଣ୍ହାୟ ସମାଧିପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ତଣ୍ହାଚରିତୋ ୱିସୁଜ୍ଝମାନୋ ସମାଧିମୁଖେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ – ‘‘ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟା’’ତି । ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୭୦; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧, ୩) ୱଚନତୋ ପନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସହିତେନେୱ ସମ୍ମାସମାଧିନା ନିୟ୍ୟାନଂ, ନ ସମ୍ମାସମାଧିନା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିପସ୍ସନାୟା’’ତି । ‘‘ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧୀ’’ତି ସଙ୍ଗହେସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଅନାଗାମିଫଲସମାଧୀତି ୱକ୍ଖତି । ସୋ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀତି । ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ । ସୋ ୱିରଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ରାଗୱିରାଗା, ତାୟ ରାଗୱିରାଗାୟ, ରାଗପ୍ପହାୟିକାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଚେତୋତି ଚିତ୍ତଂ, ତଦପଦେସେନ ଚେତ୍ଥ ସମାଧି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩) । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ତେନ ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ, ତତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନନ୍ତି ୱା ୱିମୁତ୍ତି, ସମାଧିୟେୱ । ୟଥା ହି ଲୋକିୟକଥାୟଂ ସଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଦେସନାସୀସଂ । ୟଥାହ – ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୨, ୩୪୧, ୩୫୭; ଅ॰ ନି॰ ୭.୪୪; ୯.୨୪) ‘‘କିଂ ଚିତ୍ତୋ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି (ପାରା॰ ୧୩୫) ଚ, ଏୱଂ ଲୋକୁତ୍ତରକଥାୟଂ ପଞ୍ଞା ସମାଧି ଚ । ୟଥାହ – ‘‘ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୦୪) ଚ ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ଚ । ତେସୁ ଇଧ ରାଗସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତୋ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୱଚନତୋ ଚ ଚେତୋଗ୍ଗହଣେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ୱିମୁତ୍ତିୱଚନେନ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମାଧିୟେୱା’’ତି । ଚେତୋ ଚ ତଂ ୱିମୁତ୍ତି ଚାତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ଅଥ ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସେୱ ଚେତସୋ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଚେତସି ୱା ଫଲୱିଞ୍ଞାଣେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୱ ୱିମୁତ୍ତୀତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଚେତସୋ ୱା ଫଲୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ସମାଧିୟେୱ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥାପି ଅୟଂ ନୟୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ଦିଟ୍ଠିୟା ସୱିସୟେ ପଞ୍ଞାସଦିସୀ ପୱତ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ୱିସୁଜ୍ଝମାନୋ ପଞ୍ଞାମୁଖେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ – ‘‘ଉଭୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ୱିପସ୍ସନା’’ତିଆଦି । ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା। ସମଥଗ୍ଗହଣେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ତଣ୍ହଂ ୱିପସ୍ସନାଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପଠମନୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୟେ ସମଥ…ପେ॰… ହାତବ୍ବା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ପଟିପଦାତି ପୁରିମା ଦ୍ୱେ ପଟିପଦା, ଇତରା ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ହାତବ୍ବାତି ଗମେତବ୍ବା, ନେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତସଞ୍ଞାଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାପରିୱାରତ୍ତା ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ସଞ୍ଞା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସାତି ସକଲସ୍ସ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୟେ ୱିପସ୍ସନା…ପେ॰… ହାତବ୍ବା’’ତି ।

୭. ଏୱଂ ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଞାଣୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଦେସନା ୟାୱଦେୱ ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନତ୍ଥା, ୱିନୟନଞ୍ଚ ନେସଂ ସୁତମୟାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ପଞ୍ଞାନଂ ଅନୁକ୍କମେନ ନିବ୍ବତ୍ତନଂ, ୟଥା ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ପୱତ୍ତିଭାୱୱିଭାୱନଞ୍ଚ ହାରନୟବ୍ୟାପାରୋ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ହାରସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠିତପ୍ପକାରଂ ତାୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟେନ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଦସ୍ସନେନ ଦେସନାଭାଜନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦେସନାୟଂ ଦେସନାହାରଂ ନିୟୋଜେତୁକାମୋ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ହାରୋ କତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସାତି ୟୋ ସୋ ଅଟ୍ଠହି ଅକ୍ଖଣେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ସୋତାୱଧାନପରିୟୋସାନାହି ଚ ସମ୍ପତ୍ତୀତି ସମନ୍ନାଗତୋ ୟସ୍ସ । ସତ୍ଥାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସନତୋ ସତ୍ଥା । ଧମ୍ମନ୍ତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ । ଦେସୟତୀତି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେହି ଭାସତି କଥେତି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଭଗୱତୋ ସାୱକେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ । ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟୋତି ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ଗରୁକରଣୀୟୋ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ବ୍ରହ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସକଲଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ସମଂ ସହ ୱା ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରତି ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତୀତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା ୟୋ ଏୱରୂପସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତା’’ତି ତଥାଗତେ, ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ୱତାୟଂ ଧମ୍ମୋ ୟୋ ଏୱଂ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣୋ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମେ ଚ ସଦ୍ଧଂ ଲଭତି ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାସୁତେ ୟଥାପରିୟତ୍ତେ ଧମ୍ମେ । ୱୀମଂସାତି ପାଳିୟା ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ୱୀମଂସନପଞ୍ଞା। ସେସଂ ତସ୍ସା ଏୱ ୱେୱଚନଂ । ସା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀମଂସନେ ସଙ୍କୋଚଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉସ୍ସହନୱସେନ ଉସ୍ସାହନା, ତୁଲନୱସେନ ତୁଲନା, ଉପପରିକ୍ଖଣୱସେନ ଉପପରିକ୍ଖାତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ଅଥ ୱା ୱୀମଂସତୀତି ୱୀମଂସା, ସା ପଦପଦତ୍ଥୱିଚାରଣା ପଞ୍ଞା । ଉସ୍ସାହନାତି ୱୀରିୟେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତା ଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣପରିଚୟସାଧିକା ପଞ୍ଞା । ତୁଲନାତି ପଦେନ ପଦନ୍ତରଂ, ଦେସନାୟ ୱା ଦେସନନ୍ତରଂ ତୁଲୟିତ୍ୱା ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହଣପଞ୍ଞା । ଉପପରିକ୍ଖାତି ମହାପଦେସେ ଓତାରେତ୍ୱା ପାଳିୟା ପାଳିଅତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଉପପରିକ୍ଖଣପଞ୍ଞା । ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଞ୍ଚ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେହି ସୁୟ୍ୟତୀତି ସୁତଂ, କାଲୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ, ୟଥା ଦୁଦ୍ଧନ୍ତି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅଧିକାରତୋ ସାମତ୍ଥିୟତୋ ୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଅଥ ୱା ସୱନଂ ସୁତଂ, ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ଉପଧାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତେନ ହେତୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ସୁତମୟୀ। ପକାରେନ ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା। ୟା ୱୀମଂସା, ଅୟଂ ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞାତି ପଚ୍ଚେକମ୍ପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଥାତି ୟଥା ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ୱୀମଂସାଦିପରିୟାୟୱତୀ ୱୀମଂସାଦିୱିଭାଗୱତୀ ଚ, ତଥା ଚିନ୍ତାମୟୀ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ୱା ସୁତମୟୀ ଓରମତ୍ତିକା ଅନୱଟ୍ଠିତା ଚ, ଏୱଂ ଚିନ୍ତାମୟୀ ଚାତି ଦସ୍ସେତି ।

ସୁତେନ ନିସ୍ସୟେନାତି ସୁତେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ୱା ଉପନିସ୍ସୟେନ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସୁତଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀମଂସାତିଆଦୀସୁ ‘‘ଇଦଂ ସୀଲଂ, ଅୟଂ ସମାଧି, ଇମେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା, ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱୱୀମଂସନଭୂତା ପଞ୍ଞା ୱୀମଂସା। ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତୁଲୟିତ୍ୱା ୱିୟ ଗହଣପଞ୍ଞା ତୁଲନା। ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତାଦିରୁପ୍ପନସପ୍ପଚ୍ଚୟାଦିଆକାରେ ଚ ତକ୍କେତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଚ ଉପପରିକ୍ଖଣପଞ୍ଞା ଉପପରିକ୍ଖା, ତଥା ଉପପରିକ୍ଖିତେ ଧମ୍ମେ ସୱିଗ୍ଗହେ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ଏୱମେତେହି ନିଜ୍ଝାନକ୍ଖମେ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନ ଅନୁ ଅନୁ ପେକ୍ଖଣା ମନସାନୁପେକ୍ଖଣା। ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ସୁତମୟୀ ପଞ୍ଞା ୟଥାସୁତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଧାରଣପରିଚୟୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଉସ୍ସାହଜାତା ‘‘ଉସ୍ସାହନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ନ ଏୱଂ ଚିନ୍ତାମୟୀତି ଇଧ ‘‘ଉସ୍ସାହନା’’ତି ପଦଂ ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିନ୍ତନଂ ଚିନ୍ତା, ନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇମାହି ଦ୍ୱୀହି ପଞ୍ଞାହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତାହି ଦ୍ୱୀହି ପଞ୍ଞାହି କାରଣଭୂତାହି । ସୁତଚିନ୍ତାମୟଞାଣେସୁ ହି ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭତୀତି । ‘‘ଇମାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପଞ୍ଞାସୂ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ‘‘ତେହି ଜାତାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାସୂ’’ତି ୱା ୱଚନସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ମନସିକାରସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହାଦିମନସିକାରେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ । ୟଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ମନସିକାରପ୍ପୟୋଗେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ ସମ୍ପ ଆଦନେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ଭାୱନାମୟୀ ପଞ୍ଞାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପନ ଦସ୍ସନଂ ଭାୱନାତି ଦୁୱିଧନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମିୟଂ ୱା ଭାୱନାଭୂମିୟଂ ୱା’’ତି । ୟଦି ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, କଥଂ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଭାୱନାମୟୀତି ? ଭାୱନାମୟମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ, ପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ପନ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ସଫଲୋ ପଠମମଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନଭୂମି । ସେସା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମା ଭାୱନାଭୂମି ।

୮. ଇଦାନି ଇମା ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରତୋଘୋସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପରତୋତି ନ ଅତ୍ତତୋ, ଅଞ୍ଞତୋ ସତ୍ଥୁତୋ ସାୱକତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଘୋସାତି ତେସଂ ଦେସନାଘୋସତୋ, ଦେସନାପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପରତୋ ଘୋସୋ ଏତିସ୍ସାତି ପରତୋଘୋସା, ୟା ପଞ୍ଞା, ସା ସୁତମୟୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚତ୍ତସମୁଟ୍ଠିତାତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା । ୟୋନିସୋମନସିକାରାତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱପରିଗ୍ଗଣ୍ହନାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଉପାୟେନ ପୱତ୍ତମନସିକାରା । ପରତୋ ଚ ଘୋସେନାତି ପରତୋଘୋସେନ ହେତୁଭୂତେନ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ଇମା ପଞ୍ଞା ଉଦ୍ଧଟା, ତମେୱ ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇମା ଦ୍ୱେତି ଗଣନୱସେନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତା ସୁତମୟୀ ଚିନ୍ତାମୟୀ ଚାତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂତି ଅୟଂ ସୁତମୟଚିନ୍ତାମୟଞାଣେହି ଆସୟପୟୋଗପବୋଧସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦିତତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ଜାନନତୋ ‘‘ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂତି ଚିନ୍ତାମୟଞାଣେନ ଆସୟସ୍ସ ଅପରିକ୍ଖତତ୍ତା ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସେହି ଜାନନତୋ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ । ଅୟଂ ନେୟ୍ୟୋତି ସୁତମୟଞାଣସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ନିରୱସେସଂ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ନେତବ୍ବତୋ ନେୟ୍ୟୋ ।

୯. ଏୱଂ ଦେସନାପଟିପଦାଞାଣୱିଭାଗେହି ଦେସନାଭାଜନଂ ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିତାୟ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଦେସନାହାରଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜେତୁଂ ‘‘ସାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ ।

ତତ୍ଥ ସାୟନ୍ତି ସା ଅୟଂ । ୟା ପୁବ୍ବେ ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା (ନେତ୍ତି॰ ୫) ପଟିନିଦ୍ଦେସୱାରସ୍ସ ଆଦିତୋ ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତା ପାଳି, ତମେୱେତ୍ଥ ଦେସନାହାରଂ ନିୟୋଜେତୁଂ ‘‘ସାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ପଚ୍ଚାମସତି । କିଂ ଦେସୟତୀତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୱସେନ ଦେସନାୟ ପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ଗଣନାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତି । ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ନତ୍ଥୀତି । ତସ୍ସା ଚ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ । ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତକନିୱତ୍ତିତଦୁପାୟୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଚତ୍ତାରି ଅୱିପରୀତଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତାନି ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟଂ ନିରୋଧଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ ଅନେକୁପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱୱିରହେନ ତୁଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ଦୁକ୍ଖଂ। ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣତ୍ତା ସମୁଦୟୋ। ସବ୍ବଗତିସୁଞ୍ଞତ୍ତା ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ସଂସାରଚାରକସଙ୍ଖାତୋ ଦୁକ୍ଖରୋଧୋ, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ସଂସାରଚାରକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖରୋଧସ୍ସ ଅଭାୱୋତିପି ନିରୋଧୋ, ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା । ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗିୟତୀତି ୱା ମଗ୍ଗୋ। ତତ୍ଥ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣଂ । ଏୱଂ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସରୂପତୋ ଆଗତାନି, ତତ୍ଥ ୟଥାରୁତୱସେନ । ୟତ୍ଥ ପନ ସୁତ୍ତେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସରୂପତୋ ନ ଆଗତାନି, ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସଂ ୱସେନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା । ୟତ୍ଥ ଚ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ସରୂପତୋ ଆଗତା, ତତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ଆଗତା, ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି । ଇଧ ପନ ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ଉଦାହରଣୱସେନ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସିତାତି ତେହି ସଚ୍ଚାନି ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ଆଦୀନୱୋ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦; ୩.୩୭୩; ୱିଭ॰ ୨୦୨) ୱଚନତୋ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତେ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱତ୍ତା ଆଦୀନୱୋ, ଫଲଞ୍ଚ ଦେସନାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଲୋକିୟଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଫଲଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଅସ୍ସାଦୋତି ତଣ୍ହାୱିପଲ୍ଲାସାନମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅସ୍ସାଦୋ ସମୁଦୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଦେସନା ଚ ଦେସନାଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଉପାୟୋ ଆଣତ୍ତି ଚ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିସ୍ସରଣପଦେ ଚାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବୋ, ନ ଚାୟଂ ସଚ୍ଚୱିଭାଗୋ ଆକୁଲୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୨୦୮) ‘‘ତଣ୍ହା ଅୱସିଟ୍ଠା କିଲେସା ଅୱସିଟ୍ଠା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସାସୱାନି କୁସଲମୂଲାନି ସାସୱା ଚ କୁସଲା ଧମ୍ମା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତା’’ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ନୟେ ତଂତଂଅୱସିଟ୍ଠା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଭାୱେନ ୱିଭତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ନିଗମନଂ। ଇଦଂ ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ୟାୟଂ ଭଗୱତୋ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ସାମୁକ୍କଂସିକା ଧମ୍ମଦେସନା, ଇଦଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ।

ଇଦାନି ତସ୍ସା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଧମ୍ମଚକ୍କଭାୱଂ ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତୱସେନ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୧ ଆଦୟୋ) ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇଦଂ ଜାତିଆଦିୱିଭାଗଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱେନ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମେତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ବାରାଣସିୟନ୍ତି ବାରାଣସୀନାମକସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଇସୀନଂ ଆକାସତୋ ଓତରଣଟ୍ଠାନତାୟ ଇସିପତନଂ। ମିଗାନଂ ତତ୍ଥ ଅଭୟସ୍ସ ଦିନ୍ନତ୍ତା ମିଗଦାୟନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମେ ଅସ୍ସମେ । ଉତ୍ତରତି ଅତିକ୍କମତି, ଅଭିଭୱତୀତି ୱା ଉତ୍ତରଂ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ। ଅନତିସୟଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗଂ ୱା । କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା ଅନେକାସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସପରିସାସୁ ଅନେକସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତେସଂ ଅରିୟସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସମ୍ପାଦନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା, ତଥାପି ସବ୍ବପଠମଂ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞପ୍ପମୁଖାୟ ଅଟ୍ଠାରସପରିମାଣାୟ ବ୍ରହ୍ମକୋଟିୟା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୱିଭାୱନୀୟା ଧମ୍ମଦେସନା, ତସ୍ସା ସାତିସୟା ଧମ୍ମଚକ୍କସମଞ୍ଞାତି ‘‘ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଧମ୍ମୋ ଏୱ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କନ୍ତି ୱା ଆଣା । ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଚକ୍କନ୍ତିପି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ। ୟଥାହ – ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଚକ୍କଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଚକ୍କଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତି ଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୧-୪୨) । ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଚ ଅନୁତ୍ତରଭାୱତୋ ଅପ୍ପଟିସେଧନୀୟଂ । କେନ ପନ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ଆହ ‘‘ସମଣେନ ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସମଣେନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତେନ । ବ୍ରାହ୍ମଣେନାତି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣେନ । ପରମତ୍ଥସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ହି ପଟିଲୋମନଚିତ୍ତଂୟେୱ ନତ୍ଥି । ଦେୱେନାତି କାମାୱଚରଦେୱେନ । କେନଚୀତି ୟେନ କେନଚି ଅୱସିଟ୍ଠପାରିସଜ୍ଜେନ । ଏତ୍ତାୱତା ଅଟ୍ଠନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ ।

ତତ୍ଥାତି ତିସ୍ସଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଦେସନାୟଂ । ଅପରିମାଣା ପଦା, ଅପରିମାଣା ଅକ୍ଖରାତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୱଚନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଦସଙ୍ଗହିତାନି ଅକ୍ଖରାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପଦା ଅକ୍ଖରା ବ୍ୟଞ୍ଜନାତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଚତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ସଙ୍କାସନାତି ସଙ୍କାସିତବ୍ବାକାରୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଚ ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ଇତିପିଦନ୍ତି ଇତୀତି ପକାରତ୍ଥୋ, ପି-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ଇମିନାପି ଇମିନାପି ପକାରେନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଜାତିଆଦିଭେଦେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ଅନେକଭେଦତଂ ତଂଦୀପକାନଂ ଅକ୍ଖରପଦାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅପରିମାଣତଞ୍ଚ ସମତ୍ଥେତି ।

ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ଅୟଂ କାମତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତଣ୍ହାୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲଭୂତା ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ଅୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟା ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ଅୟଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମୂହୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଦଭିମୁଖୀଭୂତତ୍ତା ପଟିପଦା ଚ ହୋତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧପ୍ପତ୍ତିୟାତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା । ଇତିପିଦନ୍ତି ପଦସ୍ସ ପନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚେ ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତେହି, ନିରୋଧସଚ୍ଚେ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିପରିୟାୟେହି, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେ ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେହି ଅତ୍ଥୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱାଦସ ପଦାନି ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ ସକଲସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଛନ୍ନଂ ଅତ୍ଥପଦାନଂ ଛନ୍ନଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ୱସେନ ୟା ଦ୍ୱାଦସପଦତା ୱୁତ୍ତା, ତମେୱ ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଦସ୍ସନୱସେନ ଛଛକ୍କପରିୟାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୦ ଆଦୟୋ) ଏକଦେସେନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ତଦତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଦେସନାଭାୱଂ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାରାଣସିୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୧ ଆଦୟୋ) ଉଦ୍ଦେସତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ଅପରିମାଣା ପଦା’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥପଦାନି ୱିଭଜନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସପଦଭାୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସୟିୱିସୟଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପଦାୱୟୱଗ୍ଗହଣମୁଖେନ ପଦଗ୍ଗହଣଂ, ଗହିତେ ଚ ପଦେ ପଦତ୍ଥାୱବୋଧୋ ଗହିତପୁବ୍ବସଙ୍କେତସ୍ସ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚ ପଦାୱୟୱଗ୍ଗହଣେନ ୱିୟ ପଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ, ପଦତ୍ଥାୱୟୱଗ୍ଗହଣେନାପି ପଦତ୍ଥଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସେସାଧାନଂ ଜାୟତୀତି ଆହ – ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅକ୍ଖରେହି ସଂଖିତ୍ତେନ ଦୀପିୟମାନୋ ଅତ୍ଥୋ ପଦପରିୟୋସାନେ ୱାକ୍ୟସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା ପଦେନେୱ ପକାସିତୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଦେହି ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱାକ୍ୟପରିୟୋସାନେ ପନ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିୱରିତୋ ୱିୱଟୋ କତୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ପକାରେହି ୱାକ୍ୟଭେଦେ କତେ ତଦତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆକାରେହି ୱିଭଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ୱାକ୍ୟାୱୟୱାନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ନିବ୍ବଚନୱିଭାଗେ କତେ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକରୋତୀ’’ତି । କତନିବ୍ବଚନେହି ୱାକ୍ୟାୱୟୱେହି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ନିରୱସେସତୋ ଦେସିତେହି ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଚିତ୍ତପରିତୋସନଂ ବୁଦ୍ଧିନିସାନଞ୍ଚ କତଂ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞପେତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅକ୍ଖରେହି ଏୱ ସଙ୍କାସେତୀତି ଅୱଧାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତିୟେୱାତି ଏୱଂ ଅୱଧାରଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ଅତ୍ଥପଦାନଂ ନାନାୱାକ୍ୟୱିସୟତାପି ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ତେନ ଏକାନୁସନ୍ଧିକେ ସୁତ୍ତେ ଛଳେୱ ଅତ୍ଥପଦାନି, ନାନାନୁସନ୍ଧିକେ ପନ ଅନୁସନ୍ଧିମ୍ହି ଅନୁସନ୍ଧିମ୍ହି ଛ ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି ।

‘‘ଅକ୍ଖରେହି ଚ ପଦେହି ଚ ଉଗ୍ଘଟେତୀ’’ତିଆଦିନା ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ କିଚ୍ଚସାଧନଂ ଦସ୍ସେତି । ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତୟୱିନୟମେୱ ହି ତେସଂ ବ୍ୟାପାରୋ । ଅଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଦପରମୋ ନ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ । ନେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ୱା ତସ୍ସାପି ଇଧ ଗହଣଂ ସେକ୍ଖଗ୍ଗହଣେନ ୱିୟ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅକ୍ଖରେହୀତିଆଦୀସୁ କରଣସାଧନେ କରଣୱଚନଂ, ନ ହେତୁମ୍ହି । ଅକ୍ଖରାଦୀନି ହି ଉଗ୍ଘଟନାଦିଅତ୍ଥାନି, ନ ଉଗ୍ଘଟନାଦିଅକ୍ଖରାଦିଅତ୍ଥଂ । ୟଦତ୍ଥା ଚ କିରିୟା ସୋ ହେତୁ, ୟଥା ‘‘ଅନ୍ନେନୱସତୀ’’ତି । ଉଗ୍ଘଟେତୀତି ସୋତାୱଧାନଂ କତ୍ୱା ସମାହିତଚିତ୍ତାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ସଙ୍କାସନୱସେନ ଅକ୍ଖରେହି ୱିସେସଂ ଆଦହନ୍ତୋ ୟଥା ପଦପରିୟୋସାନେ ଆସୟପ୍ପଟିବୋଧୋ ହୋତି, ତଥା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ ସଙ୍ଖେପେନ କଥେତି ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପଞ୍ଚୟତୀତି ୟଥାଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ୱିତ୍ଥାରେତୀତି ୱିତ୍ଥାରଂ କରୋତି, ୱିତ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖତି ୱା, ପଟିନିଦ୍ଦିସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟେତୀତି ଉଦ୍ଦିସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଉଦ୍ଦେସୋ ଚ ଦେସନାୟ ଆଦି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଗ୍ଘଟନା ଆଦୀ’’ତି । ତଥା ୱିପଞ୍ଚନଂ ନିଦ୍ଦିସନଂ, ୱିତ୍ଥରଣଂ ପଟିନିଦ୍ଦିସନଂ, ନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସା ଚ ଦେସନାୟ ମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିପଞ୍ଚନା ମଜ୍ଝେ, ୱିତ୍ଥାରଣା ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ‘‘ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସେତୀ’’ତିଆଦିନା ଛନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥପଦାନଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୀଲାଦିଧମ୍ମୋ ଏୱ ପରିୟତ୍ତିଅତ୍ଥଭୂତୋ ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନତୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ। ଉଗ୍ଘଟୀୟନ୍ତୋତି ଉଦ୍ଦିସିୟମାନୋ । ତେନାତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂୱିନୟନେନ । ୱିପଞ୍ଚୀୟନ୍ତୋତି ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ । ୱିତ୍ଥାରୀୟନ୍ତୋତି ପଟିନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ।

୧୦. ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଧମ୍ମଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାୟ ପାଳିୟା ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଛ ପଦାନି ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଦେସନାହାରସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପାଳିଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତିଆଦି ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ତତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠିତଂ ସବ୍ବୱିସେସାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାନଂ ୱିସେସାନଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦିୱିସେସାନଂ ୱା ଉପତିଟ୍ଠନଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଇଦଂ ନେସଂ ପଦକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ଏତସ୍ସ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଥାଗତପଦଂ ଇତିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଇଦଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଥାଗତଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ପଟିପତ୍ତିଦେସନାଗମନେହି କିଲେସଗହନଂ ଓତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗୋତିପି । ତେନ ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାହି ନିସେୱିତଂ ଭଜିତନ୍ତିପି । ତସ୍ସ ମହାୱଜିରଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଦନ୍ତେହି ଆରଞ୍ଜିତଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ଆରଞ୍ଜନଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୋ ଚେତନ୍ତି ୟତୋ ତଥାଗତପଦାଦିଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅତୋ ଅନେନେୱ କାରଣେନ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସବ୍ବସେଟ୍ଠଂ ଚରିୟନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି ୟାୱଦେୱ ମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତତ୍ତା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ଞାୟତି । ତେନାହ ଭଗୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ପାଳିଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି ।

ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥତାୟ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ୟାୱଦେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପାପନତ୍ଥୋ ଦେସନାହାରୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେସଂ ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୟୋଗୀନ’’ନ୍ତି ଆହ । ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୟୋଗିନୋ । ତେ ହି ଇମଂ ଦେସନାହାରଂ ପୟୋଜେନ୍ତୀତି । ଇଦଂ ୱଚନଂ ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗସ୍ସ ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ସମ୍ମା ଠପିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପକରଣଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି ଠପିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ’’ତି । ନିୟୁତ୍ତୋତି ପାଳିତୋ ଅସ୍ସାଦାଦିପଦତ୍ଥେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୧.ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଚୟୋ ହାରୋତିଆଦି ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା – କିଂ ୱିଚିନତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ୱିଚିନତୀ’’ତି ଏତେନ ୱିଚୟସଦ୍ଦସ୍ସ କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସତଂ ଦସ୍ସେତି । କିନ୍ତି ପନତ୍ଥସ୍ସ ହାରସ୍ସ ୱିସୟୋ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ତଂ ତସ୍ସ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଦଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଦଂ ୱିଚିନତୀତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନିଗମନା ସୁତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ପଦଂ ୱିଚିନତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚୟୋ ଦୁୱିଧୋ ସଦ୍ଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ । ତେସୁ ‘‘ଇଦଂ ନାମପଦଂ, ଇଦଂ ଆଖ୍ୟାତପଦଂ, ଇଦଂ ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ଇଦଂ ନିପାତପଦଂ, ଇଦଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଇଦଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗଂ, ଇଦଂ ନପୁଂସକଲିଙ୍ଗଂ, ଇଦଂ ଅତୀତକାଲଂ, ଇଦଂ ଅନାଗତକାଲଂ, ଇଦଂ ୱତ୍ତମାନକାଲଂ, ଇଦଂ କତ୍ତୁସାଧନଂ, ଇଦଂ କରଣସାଧନଂ, ଇଦଂ କମ୍ମସାଧନଂ, ଇଦଂ ଅଧିକରଣସାଧନଂ, ଇଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ, ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ୟାୱ ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ଇଦଂ ଏକୱଚନଂ, ଇଦଂ ଅନେକୱଚନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିୱିଭାଗୱଚନଂ, ଅୟଂ ସଦ୍ଦତୋ ପଦୱିଚୟୋ । ସୋ ପନାୟଂ ପଦୱିଚୟୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଲ୍ଲକ୍ଖଣେନେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱିଚୟୋ ତେନ ତେନ ପଦେନ ୱତ୍ତବ୍ବଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା । ସଚେ ପନ ପଦଂ ପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଚ ପୁଚ୍ଛାଦିଭାୱୋ ୱିଚେତବ୍ବୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ହଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ୟସ୍ମା ଚ ସବ୍ବୋ ଦେସନାହାରୋ ୱିଚୟହାରସ୍ସ ୱିସୟୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱିଚୟୋତି କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସ୍ସାଦଂ ୱିଚିନତୀ’’ତିଆଦି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନୁଗୀତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନୁରୂପା ଗୀତି ଅନୁଗୀତୀତି ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ତସ୍ମା ୱିଚିୟମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅନୁରୂପତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରପଦାନିପି ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱା ପଦୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱା ଆନେତ୍ୱା ୱିଚେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ନୱ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱିଚିନତୀ’’ତି ଆହ । ନୱ ସୁତ୍ତନ୍ତେତି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକେ ନୱ ସୁତ୍ତେ, ୟଥାସମ୍ଭୱତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୟଂ ୱିଚୟହାରସ୍ସ ପଦତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୋ ।

ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ୱିଚୟହାରୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ତଂ ୱିଭାଗେନ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭଜନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ପଦୱିଚୟୋ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପଦଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତାୟ ଅତିଭାରିକୋ ନ ସୁକରୋ ଚାତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟେ ତାୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା କିଂ ଭୱେତି ୟେନ ପକାରେନ ସୋ ୱିଚୟୋ ପୱତ୍ତେତବ୍ବୋ, ତଂ ପକାରଜାତଂ କିଂ ଭୱେ, କୀଦିସଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥା କିଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିପି ପାଠୋ । ପୁନ ୟଥାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ ଅଜିତୋତି ବାୱରୀବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିଚାରକଭୂତାନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ପାରାୟନେତି ପାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ଅଧିଗମୂପାୟଦେସନତ୍ତା କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ‘‘ପାରାୟନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ପନ ୱତ୍ଥୁଗାଥାନୁଗୀତିଗାଥାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଜିତସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮ ଆଦୟୋ; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୭ ଆଦୟୋ, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧ ଆଦୟୋ) ସୋଳସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଇଦଂ ନାମଂ କତନ୍ତି ତେସଞ୍ଞେୱ ପାରାୟନସମଞ୍ଞାତି ଆହ ‘‘ପାରାୟନେ’’ତି । କେଚି ‘‘ପାରାୟନିକୋ’’ତି ପଠନ୍ତି । ତେ କିର ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ପାରାୟନଂ ଅଧୀୟନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ପାରାୟନଂ ୱତ୍ତେତୀତି ପାରାୟନିକୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ପୁଚ୍ଛତୀତି କସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ପୁଚ୍ଛାନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଅତୀତାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ପୁଚ୍ଛନାକାରଂ ପନ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତମାନଂ କତ୍ୱା ଏୱମାହ ।

ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନା ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟା ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟା ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣୀୟା ଠପନୀୟା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନାତି ଅନେକୱିଧା । ତସ୍ମା ‘‘କିମୟଂ ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା’’ତିଆଦିନା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ପୁଚ୍ଛା ୱିଚେତବ୍ବା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିଭାଗୋ, ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଭାଗୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟେ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନ ହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନନ୍ତି । ଇଧ ପନ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛଂ ଉଦାହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିଚୟନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କେନାତି କତ୍ତରି କରଣୱଚନଂ । ସୂତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ସୂତି ୱା ସଂସୟେ ନିପାତୋ, ତେନସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନପୁଚ୍ଛାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୱୁତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । ଲୋକୋତି ସତ୍ତଲୋକୋ । ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋତି ସଙ୍ଗୀତିକାରକୱଚନଂ । ନପ୍ପକାସତୀତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି । କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀତି କିଂ ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ ୱଦସି । ‘‘କିଂ ସ୍ୱାଭିଲେପନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ କିଂ ସୁ ଅଭିଲେପନନ୍ତି ପଦୱିଭାଗୋ ।

ପଦାନୀତି ପଜ୍ଜତି ଏତେହି ଅତ୍ଥୋତି ପଦାନି, ୱାକ୍ୟାନି । ପୁଚ୍ଛିତାନୀତି ପୁଚ୍ଛାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ୟଦିପି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ପୁଚ୍ଛନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ଏକୋ ଏୱାତି ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ଏକୱତ୍ଥୁପରିଗ୍ଗହା’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କିଞ୍ଚାପି ନିୱାରଣଅପ୍ପକାସନଅଭିଲେପନମହାଭୟସଙ୍ଖାତା ପୁଚ୍ଛାୟ ଗହିତା ଚତ୍ତାରୋ ଏତେ ଅତ୍ଥା, ତେ ପନେକଂ ଲୋକଂ ପତିଗୁଣଭୂତା, ଲୋକୋ ପଧାନଭାୱେନ ଗହିତୋତି ତବ୍ବସେନ ଏକୋୱାୟଂ ପଞ୍ହୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଲୋକାଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି । କୋ ପନ ସୋ ଲୋକୋତି ? ଆହ ‘‘ଲୋକୋ ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ରାଗାଦିକିଲେସବହୁଲତାୟ କାମାୱଚରସତ୍ତା କିଲେସଲୋକୋ। ଝାନାଭିଞ୍ଞାପରିବୁଦ୍ଧିୟା ରୂପାୱଚରସତ୍ତା ଭୱଲୋକୋ। ଆନେଞ୍ଜସମାଧିବହୁଲତାୟ ୱିସଦିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋ। ଅଥ ୱା କିଲିସ୍ସନଂ କିଲେସୋ, ୱିପାକଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା କିଲେସଲୋକୋ। ତଦଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଭାୱତୋ ଭୱଲୋକୋ। ତତ୍ଥ ୟେ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା, ସୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲୋକୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମୱସେନ ଲୋକସମଞ୍ଞାତି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଇଧ ନ ସଙ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ।

ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ଅନ୍ଧକାରେନ ୱିୟ ରଥଘଟାଦିଧମ୍ମସଭାୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ ଲୋକୋ । ୱିୱିଚ୍ଛାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାହେତୁ । ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗହେ ୱୁତ୍ତଂ । ପମାଦାତି ପମାଦହେତୁ । ଜପ୍ପାଭିଲେପନନ୍ତି ଜପ୍ପା ତଣ୍ହା ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ ମକ୍କଟସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ ସିଲେସୋତି ବ୍ରୂମି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିକଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପାଳିୟା ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି ‘‘ଇମେହୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହି ଚତୂହି ପଦେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ପଠମ’’ନ୍ତିଆଦିଂ । ତେନ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ତଂ ୟଥାକ୍କମଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ଚ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାଥାୟ ଚ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘କେନସ୍ସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ନୀୱରଣେହୀ’’ତି ପଦେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣା ହି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟଥାହା’’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତନ୍ତରଦସ୍ସନେନ ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟେ ଅନୁଗୀତିୱିଚୟଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପରିୟାୟତୋତି କାରଣତୋ । ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନମ୍ପି କାରଣଭାୱତୋ ପଟିଚ୍ଛାଦନଭାୱତୋ ଚ ଏକଂୟେୱ ନୀୱରଣଂ ୱଦାମି, ନ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ନୀୱରଣସଭାୱାନଂ ଅଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସତି ନୀୱରଣାନଂ ଭାୱୋ, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅସତି ନ ସନ୍ତି ନୀୱରଣାନୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତେନାତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦେନ । ପଠମସ୍ସ ପଦସ୍ସାତି ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ପଦସ୍ସ । ୟୁତ୍ତାତି ୟୋଜିତା, ଅନୁରୂପାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସ୍ସ ଦସ୍ସିତାତି ପୁବ୍ବାପରୱିଚୟୋ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୀୱରଣେହି ନିୱୁତୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱିଚ୍ଛାପମାଦାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ନିୱୁତୋ ଏୱ ହି ନପ୍ପକାସତି । ୱିୱିଚ୍ଛାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱିୱିଚ୍ଛା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତି । ତତ୍ରାୟଂ ପଦସିଦ୍ଧି – ୟଥା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟୋ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏକଂସଗ୍ଗାହଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଏୱମୟଂ । ଅୟଂ ପନ ଅନେକଂସଗ୍ଗାହଭାୱତୋ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ନୁ ଖୋ ଅନିଚ୍ଚଂ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱିଧଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ଇଚ୍ଛତି ଏସତୀତି ୱିୱିଚ୍ଛାତି। ‘‘ସୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଅପ୍ପକାସନସ୍ସ ୱିୱିଚ୍ଛାପମାଦାନଂ କାରଣଭାୱଂ ୱିୱରତି । ସୁକ୍କେ ଧମ୍ମେ ନ ଉପ୍ପାଦିୟତୀତି ନ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ନପ୍ପକାସନ୍ତୀତି ତେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୁପ୍ପାଦିୟମାନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପକାସଂ ଲୋକେ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଲିମ୍ପତୀତି ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ ମକ୍କଟଂ ଦାରୁସିଲାଦୀସୁ ପୁରିସଂ ରୂପାଦିୱିସୟେ ଅଲ୍ଲୀୟାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସତ୍ତିବହୁଲସ୍ସାତି ଆସଙ୍ଗବହୁଲସ୍ସ । ଏୱଂ ଅଭିଜପ୍ପାତି କରିତ୍ୱାତି ଏୱଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୀତି ଇମିନା କାରଣେନ । ତତ୍ଥାତି ତାୟ ତଣ୍ହାୟ । ଲୋକୋ ଅଭିଲିତ୍ତୋ ସିଲେସେନ ମକ୍ଖିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ । ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ମହବ୍ଭୟଂ। ତେନେୱାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି । ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମେୱ ୱିଭତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଓଧସୋତି କଦାଚି ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲାୟ କଦାଚି ପରୂପକ୍କମମୂଲାୟାତିଆଦିନା ୱିଭାଗେନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚନକା ୱିସେସେନ ରୂପାୱଚରା । ତଥାତି ଓଧସୋ କଦାଚି କରହଚୀତି ଏୱଂ ଆକଡ୍ଢତି । ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚନକା ଉପେକ୍ଖାସମାପତ୍ତିବହୁଲା ୱିସେସେନ ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତା । ଅପ୍ପାବାଧାତି ପଦଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ମୁଚ୍ଚନସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ଦୀଘାୟୁକାତି ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ । ଅରୂପଦେୱା ହି ଲୋକେ ୱିସେସତୋ ଦୀଘାୟୁକାତି । ଇଦଞ୍ଚ ମୁଚ୍ଚନମଚ୍ଚନ୍ତିକଂ । ୟସ୍ମା ଚ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନାପି ସଙ୍ଖତତ୍ତା ଅନିଚ୍ଚତାଦିସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖସଭାୱା ଏୱ, ତସ୍ମା ୟତୋ ମୁଚ୍ଚନମଚ୍ଚନ୍ତିକଂ, ତଂ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଉପାଦିୟତୀତି ଉପାଦି, ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ଉପାଦିସ୍ସ ସେସଂ ଉପାଦିସେସଂ, ତଂ ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସାତି ଅନୁପାଦିସେସା, ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ତାୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚାୟଂ କରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଚ ନିବ୍ବାୟନମତ୍ତଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସକଲଲୋକବ୍ୟାପିନୀ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିନୀ ଚ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା, ତସ୍ମା । ଲୋକସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ତେନ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଲୋକସ୍ସ ନୀୱରଣାଦୀନି ଅଜାନନ୍ତେନ, ସମୟନ୍ତରପରିଚୟେନ ୱା ତତ୍ଥ ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦେନ ଏକଂସେନେୱ ବ୍ୟାକାତବ୍ବତ୍ତା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା କତା, ସା ଚ ଅଜାନନସ୍ସ, ସଂସୟସ୍ସ ୱା ନୀୱରଣାଦିୱିସୟତାୟ ଚତୁବ୍ବିଧା । ପାଳିୟଂ ପନ ନୀୱରଣାଦୀନଂ ଲୋକୋ ଆଧାରଭାୱେନ ଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ଦସ୍ସିତନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋପି ଅଦିଟ୍ଠଜୋତିନୀ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୱିମତିଚ୍ଛେଦିନୀ ଚାତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ଏକାଧାରଂ ପୁଚ୍ଛଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନେକାଧାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୱନ୍ତୀତି ସନ୍ଦନ୍ତି । ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଆୟତନେସୁ । ସୋତାତି ତଣ୍ହାଦିସୋତା । କିଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ତେସଂ କିଂ ଆୱରଣଂ କା ରକ୍ଖା । ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହୀତି ତଂ ନେସଂ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱରଂ କଥେହି । କେନ ସୋତା ପିଧୀୟରେତି କେନ ଧମ୍ମେନ ତଣ୍ହାଦିସୋତା ପିଧିୟ୍ୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ତେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହାତି ୟଦିପି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଚତ୍ତାରି ୱାକ୍ୟାନି । ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୁୱିଧତ୍ତା ତେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା । କସ୍ମାତି ଚେ ? ‘‘ଇମେହି ବହ୍ୱାଧିୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛିତା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଇମେ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ଗହିତା ଅତ୍ଥା ୟସ୍ମା ବହୂନି ଅଧିକିଚ୍ଚ ପୱତ୍ତୱଚନେନ ପୁଚ୍ଛିତା, ତସ୍ମା ତେ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହାତି । ଏକତୋ ଉପରି ବହୂତି ହି ସାସନୱୋହାରୋ, ତମେୱ ପୁଚ୍ଛାୟ ଦୁୱିଧତ୍ଥୱିସୟତଂ ୱିୱରିତୁଂ ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାହି ଞାତିବ୍ୟସନାଦିସଙ୍ଖାତାହି ପାଣୱଧାଦୀହି ଏୱ ୱା ଦୁଗ୍ଗତିହେତୁଭୂତାହି ଆପଦାହି ସମଂ ସହ, ସବ୍ବଥା ୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ ଆପନ୍ନୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ । ତଂନିମିତ୍ତେହି ଦସହି କିଲେସୱତ୍ଥୂହି ସଂକିଲିଟ୍ଠୋ ଚ, ତସ୍ସ ତଂ ଆପନ୍ନାକାରଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠାକାରଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧିୟଂ କତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଏୱଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠସ୍ସା’’ତି । ୱୋଦାୟତି ସୁଜ୍ଝତି ଏତେନାତି ୱୋଦାନଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନା । ୱୁଟ୍ଠାତି ଏତେନ ନିମିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତତୋ ଚାତି ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ।

ଅସମାହିତସ୍ସାତି ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ । ସୱନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅଭିଜ୍ଝାତିଆଦି ଅସମାଧାନହେତୁଦସ୍ସନଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଂ ଅସମାହିତସ୍ସା’’ତି । ‘‘ୟଥାହ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଇଧାପି ଅନୁଗୀତିୱିଚୟଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋତାନଂ ସୱନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅନୁରୋଧୱସେନେୱାତି ଆହ – ‘‘ସୱତି ମନାପିକେସୁ ରୂପେସୂ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ସୋତାନଂ ଦ୍ୱାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନା ଉପଚାରୱସେନ ସୟଂ ସୱନ୍ତା ୱିୟ ୱୁତ୍ତା । ଇତୀତି ଏୱଂ । ସବ୍ବାତି ସବ୍ବସ୍ମା । ସବ୍ବଥାତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ । ଇଦଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱିଘାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ ୱୋଦାନଂ ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନା ତେସଂ ସୋତାନଂ ନିୱାରଣନ୍ତି । ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀତି ତମେୱ ସତିଂ ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି । ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେତି ରୂପାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିୱେଧସାଧିକାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଏତେ ସୋତା ସବ୍ବସୋ ପିଧିୟ୍ୟନ୍ତି, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନାୱିଞ୍ଛତୀତି ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପୱତ୍ତିଦ୍ୱାରଭାୱେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ନାକଡ୍ଢତି । ଅନୁସୟପ୍ପହାନଂ ଇଧ ପିଧାନଂ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁସୟା ପହୀୟନ୍ତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଅନୁସୟନିମିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଅନୁସୟାଭାୱେ ନ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଅନୁସୟେସୂ’’ତିଆଦି । ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ୟଥା ଖନ୍ଧୱନ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥାପି ସୋତାନଂ ନିୱାରଣସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱରଂ ପିଧାନଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତେନ ତତ୍ଥ ୱା ସଂସୟିତେନ ଏକଂସିକତ୍ତା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ପୁଚ୍ଛା କତାତି ଇଧ ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି ଗାଥାୟ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୭, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧; ନେତ୍ତି॰ ୪୫) ସତିପି ନିୱାରଣାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଭାୱେ ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ତାୱ ସୋତାନଂୟେୱ ସଂୱରୋ ପିଧାନଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ସୋତେ ଏକତ୍ଥୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୟ ଏକାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଏକୋ ପଞ୍ହୋତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ସୋତାନଂ ୱା ବହୁଭାୱତୋ ବହୂତି ୟତ୍ତକା ସୋତା, ତତ୍ତକା ପଞ୍ହାତି । ୟେନ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତା’’ତି ଗାଥାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୦; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୯, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩; ନେତ୍ତି॰ ୪୫) ସୋତେ ଅନାମସିତ୍ୱା ସଂୱରପିଧାନାନଂ ୱସେନ ‘‘ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ପଠମଗାଥାୟଂ ସତିପି ନିୱାରଣାଦୀନଂ ଲୋକାଧାରଭାୱେ ଲୋକଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନିୱାରଣାଦୀନଂ ୱିଭାଗେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହାତିପି ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ରଚିତନିୟାମେନେୱ ପୁଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ଦେସନାକାଲେ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱାପି ପୁଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିଚେତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାନି ସୋତାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ଅନନ୍ତରଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସତି ଚା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ୟା ଚ ସତି ୟଞ୍ଚ ତଦୱସେସଂ ନାମରୂପଂ, ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି କତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଏତଂ ମେ ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହୀତି ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ପନସ୍ସ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞାସତିୟୋ ନାମେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅଜିତ, ଏତଂ ପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛି – ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୨; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୬୧, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୧, ୪୫), ୟତ୍ଥ ତଂ ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେ ୱଦାମି । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସହେୱ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ଏତ୍ଥେୱ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଏତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧଂ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ଅୟଂ ପଞ୍ହେ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟଂ ସୋତାନଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନୁସୟପ୍ପହାନକିଚ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତି ପଞ୍ଞା ଚ ୱୁତ୍ତା, ତଂ ସୁତ୍ୱା ତପ୍ପହାନେ ପଞ୍ଞାସତୀସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀସୁ ତାସଂ ସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ନାମରୂପେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତଥା ଚ ସତି ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଇମାସଂ ସନିସ୍ସୟାନଂ ପଞ୍ଞାସତୀନଂ ଅସେସନିରୋଧୋତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛା କତାତି ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ହେ…ପେ॰… ଧାତୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧୀୟତି ଦେସନା ଏତାୟାତି ଅନୁସନ୍ଧି ।

ୟାୟ ପଟିପଦାୟ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାସଙ୍ଖାତଂ ପଟିପଦଂ ସହ ୱିସୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୀଣି ଚ ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତାନୀତି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତାନୀତି ସଙ୍ଖତାନି । ନିରୋଧଧମ୍ମାନୀତି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱାନି । ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟୋ ମଗ୍ଗୋତି ତେସଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ନିରୋଧୋ ପନ କଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ନିରୋଧୋ ଅସଙ୍ଖତୋ’’ତି । ସୋ ହି କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ନ ସଙ୍ଖତୋତି ଅସଙ୍ଖତୋ। ସହ ୱିସୟେନ ପହାତବ୍ବପହାୟକସଭାୱେସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ପହାୟକୱିଭାଗମୁଖେନ ପହାତବ୍ବୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୱସେସାତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ପହୀନାୱସେସା ଅୱିଜ୍ଜାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ସେସ-ସଦ୍ଦୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ମାନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ୟଥା ହି ଅୱିଜ୍ଜା, ଏୱଂ ଏତେପି ଧମ୍ମା ଅପାୟଗମନୀୟସଭାୱା ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି ଏୱାତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୱସେସା’’ତିପି ପାଠୋ, ଏତ୍ଥାପି ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପଦେସୁପି ନିରୱସେସ-ସଦ୍ଦୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ। ସାୱସେସଞ୍ହି ପୁରିମମଗ୍ଗଦ୍ୱୟେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପହୀୟନ୍ତି, ଇତରେହି ପନ ନିରୱସେସନ୍ତି । ତେଧାତୁକେ ଇମାନି ଦସ ସଂୟୋଜନାନୀତି ଏତ୍ଥ ତେଧାତୁକେତି ସଂୟୋଜନାନଂ ୱିସୟଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ହି ତାନି ସଂୟୋଜନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

୧୨.ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟାତି ତଂ ପହାୟକଂ ପତ୍ୱା । ୟଂ ପନାତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି ୟେନ ଞାଣେନ ହେତୁଭୂତେନ ‘‘ଖୀଣା ମେ ଜାତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୟା ଖୀଣଭାୱଂ ଜାନାତି, ଇଦଂ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣଂ ଖୟେ ଞାଣଂ ନାମ । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥାପି ୟନ୍ତି ଆନେତବ୍ବଂ ‘‘ୟଂ ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପଜାନାତୀ’’ତି । ଇଦଂ ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣନ୍ତି ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକ୍କଣ୍ଡ ୧୩୫-୧୪୨) ପନ ‘‘ଖୟେ ଞାଣଂ କିଲେସକ୍ଖୟକରେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅନୁପ୍ପାଦଭୂତେ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦପରିୟୋସାନେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅରିୟଫଲେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣୱସେନେୱ ୱିଭତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଞାଣାନି ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି, ‘‘ଆରମ୍ମଣସଙ୍କେତେନ ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ଚ ।

ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ତୀସୁ ଫଲେସୁ, ଉପରିମେସୁ ଚ ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିୟ ପଠମଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଆହ – ‘‘ୟଞ୍ଚ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଏତେନ ପହାତବ୍ବଧମ୍ମା ୱିୟ ଦସ୍ସନଭାୱନାହି ଅଗ୍ଗଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତଦୱସେସଫଲଧମ୍ମାପି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ତେଭୂମକଧମ୍ମାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି, ଏକା ପଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟତ୍ତା । ୟଦି ଏକା, କଥଂ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାତି ଆହ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦି । ଆରମ୍ମଣସଙ୍କେତେନାତି ଖୟେ ଅନୁପ୍ପାଦେତି ଇମାୟ ଆରମ୍ମଣସମଞ୍ଞାୟ । ସା ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାତି ୟା ପୁବ୍ବେ ସୋତାନଂ ପିଧାନକିଚ୍ଚା ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ସା ପଜାନନସଭାୱେନ ପଞ୍ଞା । ଇତରା ପନ ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୟଥାଗହିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅପିଲାପନଟ୍ଠେନ ଓଗାହନଟ୍ଠେନ ସତୀତି ।

୧୩. ଏୱଂ ‘‘ପଞ୍ଞା ଚେୱ ସତି ଚା’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଇଦଂ ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ଆହ । ନାମରୂପଞ୍ଚ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପାକଟନାମରୂପମେୱ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ତଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ସହଚରଣାଦିନା ତଦଞ୍ଞେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ରୂପଧମ୍ମା ଚ ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି । ନାମଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧତ୍ତୟମେୱ ଗହିତନ୍ତି ‘‘ନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପନ ରୂପଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ? ନୟିଦଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପଚୁରଜନସ୍ସ ପନ ଅୱିଭାଗେନ ଗହଣୀୟସଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଗାଥାୟ ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ପୁଚ୍ଛିତାତି ତଂ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦମୁଖେନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାମୂଲଭୂତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସତିପଞ୍ଞାହି ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଆହ । କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନା ସତି ସିଜ୍ଝନ୍ତୀ ଏକନ୍ତେନ ସମାଧିଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ସତିଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପହାନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସତି ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚା’’ତି । ତଥା ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତୱିଧାୟିନୀ ପଞ୍ଞା ସିଜ୍ଝମାନା ନ ୱିନା ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚା’’ତି ।

ୟା ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୂତି ଇମେସୁ ସତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେସୁ ତଂସହଜାତା ଏୱ ୟା ସଦ୍ଦହନା । ‘‘ଇମେହି ଚତୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହୀ’’ତିପି ପାଳି, ତସ୍ସା ଇମେହି ଚତୂହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୱଚନସେସୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଅଭିପ୍ପସାଦଲକ୍ଖଣା ସଦ୍ଧା କତ୍ତୁକାମତାସଭାୱସ୍ସ ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ୟା ସଦ୍ଧାଧିପତେୟ୍ୟା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ଅୟଂ ଛନ୍ଦସମାଧୀ’’ତି । ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାସମାଧିନା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ । ଇଦଂ ପହାନନ୍ତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନସାଧକୋ ସମାଧି ପହାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ପଜହତି ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ‘‘ପଧାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ‘‘ସମାଧି ଏକୋଦୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା’’ତିଆଦିନା କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରସୀସେନ ତଂସମୁଟ୍ଠାପକା ୱୀରିୟସଙ୍ଖାରାୱ ଗହିତା । ତେ ହି ୟାୱ ଭାୱନାନିପ୍ଫତ୍ତି ତାୱ ଏକରସେନ ସରଣତୋ ସଙ୍କପ୍ପେତବ୍ବତୋ ଚ ସରସଙ୍କପ୍ପା’’ତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଏୱଂ ମେ ଭାୱନା ହୋତୂ’’ତି ୟଥା ଇଚ୍ଛିତା, ତଥା ପୱତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱତୋ । ତଦୁଭୟନ୍ତି ଛନ୍ଦସମାଧିସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ପଧାନସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ୱୀରିୟନ୍ତି ତଂ ଉଭୟଂ । ଉଭୟମେୱ ହି ଉପଚାରୱସେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ଦସମାଧିପ୍ପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନ୍ନମ୍ପି ହି ଉପଚାରୱସେନ ଭିନ୍ନଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତି, ୟଥା ‘‘ସିଲାପୁତ୍ତକସ୍ସ ସରୀର’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି, ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ପାଦୋ, ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ। ତେନ ହି ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି । ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ଅୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀତି । ଏସ ନୟୋ ୱିରାଗନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ।

ୱିୱେକତ୍ତା ଏୱ ହି ୱିରାଗାଦୟୋ, କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଦୁୱିଧୋ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାନୟେ ୟୁଜ୍ଜତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ପଠମିଦ୍ଧିପାଦୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଇମିନା ପନ ୱଚନେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ପରିଣମନ୍ତଂ ପରିଣତଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିପକ୍କଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ ୟଥା ପଠମୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ପରିପକ୍କୋ ହୋତି, ତଥା ନଂ ଭାୱେତୀତି । ସେସିଦ୍ଧିପାଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ଛନ୍ଦଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ଛନ୍ଦସମାଧି। ଏୱଂ ୱୀରିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୀମଂସଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୋ ସମାଧି ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ।

୧୪. ନ କେୱଲଂ ଚତୁତ୍ଥଇଦ୍ଧିପାଦୋ ଏୱ ସମାଧିଞାଣମୂଲକୋ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବୋପୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବୋ ସମାଧି ଞାଣମୂଲକୋ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ସୋ ଏୱ ୱୀମଂସାସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତୋତି ? ୱୀମଂସଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ଞାଣମୂଲକୋ। ଅଧିଗମପଞ୍ଞାୟ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ। ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣପଞ୍ଞାୟ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି। ଅଥ ୱା ପୁବ୍ବଭାଗପଞ୍ଞାୟ ଞାଣମୂଲକୋ। ଉପଚାରପଞ୍ଞାୟ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ। ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞାୟ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି। ଉପଚାରପଞ୍ଞାୟ ୱା ଞାଣମୂଲକୋ। ଅପ୍ପନାପଞ୍ଞାୟ ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ। ଅଭିଞ୍ଞାପଞ୍ଞାୟ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଥାପୁରେତି ୟଥା ସମାଧିସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ପୁରେ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଖନ୍ଧଂ ଖନ୍ଧୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା ପଚ୍ଛା ସମାଧିସ୍ସ ଅନାଗତଂସଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ଅନାଗତାସୁ ଜାତୀସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଖନ୍ଧଂ ଖନ୍ଧୂପନିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥା ପଚ୍ଛାତି ୟଥା ସମାଧିସ୍ସ ଚେତୋପରିୟଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିଭାୱେନ ଅନାଗତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତଥା ପୁରେ ଅତୀତେସୁ ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଦିୱାତି ୟଥା ଦିୱସଭାଗେ ସୂରିୟାଲୋକେନ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ ୱିଧମିତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁମନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆପାଥଗତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ତଥା ରତ୍ତିନ୍ତି ତଥା ରତ୍ତିଭାଗେ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେପି ଅନ୍ଧକାରେ ୱତ୍ତମାନେ ସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ରୂପାୟତନଂ ନତ୍ଥି ।

ୟଥା ରତ୍ତିଂ ତଥା ଦିୱାତି ୟଥା ଚ ରତ୍ତିୟଂ ତଥା ଦିୱାପି ଅତିସୁଖୁମଂ କେନଚି ତିରୋହିତଂ ୟଞ୍ଚ ଅତିଦୂରେ, ତଂ ସବ୍ବରୂପଂ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ରୂପାୟତନେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ସମାଧିସ୍ସ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତାୟ ସଦ୍ଦାୟତନେ ଚ ନେତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇତି ୱିୱଟେନ ଚେତସା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅପରିୟୋନଦ୍ଧେନାତି ଅଭିଞ୍ଞାଞାଣସ୍ସ ପାରିବନ୍ଧକକିଲେସେହି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥଟେନ, ଅପରିୟୋନଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ସପ୍ପଭାସଂ ଚିତ୍ତଂ । ଏତେନେୱ ସମାଧିସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତିତାପି ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଇଦ୍ଧିପାଦସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ସେକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅଧିପ୍ପେତାନୀତି ଆହ ‘‘କୁସଲାନୀ’’ତି । ଚିତ୍ତସହଭୂନୀତିଆଦି ତେସଂ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ନିରୋଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତଥା ‘‘ନାମରୂପଞ୍ଚା’’ତିଆଦି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନ କେୱଲଂ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ନାମରୂପଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣହେତୁକଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।

ତସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ହେତୂତି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ । ଅନାହାରନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ଅନଭିନନ୍ଦିତନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦନଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ପହୀନତ୍ତା ଏୱ ଅପତ୍ଥିତଂ । ତତୋ ଏୱ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । ୟଥା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଏୱଂ ନାମରୂପମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ହେତୁନୋ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ ଅଭାୱା ତପ୍ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅଭାୱା ଅହେତୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ। ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟୋପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ଅନୁସନ୍ଧିପୁଚ୍ଛମ୍ପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନା ଚ ପୁଚ୍ଛା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦସ୍ସିତାତି ଇଦାନି ତା ସହ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିୱୀମଂସିତଧମ୍ମା, ଅରହତଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେକ୍ଖାତି ସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖମାନା ଅୱସେସା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ପୁଥୂତି ବହୂ ସତ୍ତଜନା । ତେସଂ ମେ ନିପକୋ ଇରିୟଂ, ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହୀତି ତେସଂ ସେଖାସେଖାନଂ ନିପକୋ ପଣ୍ଡିତୋ ତ୍ୱଂ ଭଗୱା ପଟିପତ୍ତିଂ ପୁଟ୍ଠୋ ମେ ବ୍ରୂହୀତି । ସେସଂ ପାଳିୱସେନେୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

୧୫.କିସ୍ସାତି କିସ୍ସ ହେତୁ, କେନ କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଖାସେଖୱିପସ୍ସନା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମପ୍ପହାନୟୋଗେନାତି ସେଖେ ଅସେଖେ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମପ୍ପହାନେ ଚ ପୁଚ୍ଛନୟୋଗେନ, ପୁଚ୍ଛାୱିଧିନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ କାମେସୁ ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ନ ଅଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ମନସାନାୱିଲୋ ସିୟାତି ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କାଦୟୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ମନସୋ ଆୱିଲଭାୱକରେ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ଚିତ୍ତେନ ଅନାୱିଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଅସେକ୍ଖୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦିୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପରିତୁଲିତତ୍ତା କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିଆଦୀହି ଚ ସତୋ ସବ୍ବକିଲେସାନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଉତ୍ତମଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ…ପେ॰… ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ଆହାତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ ‘‘ନିପକୋ’’ତି ପଦଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଭଗୱତୋ ଚ ନେପକ୍କଂ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ଅନାୱରଣଞାଣଦସ୍ସନେନ ଦୀପେତବ୍ବନ୍ତି ଅନାୱରଣଞାଣଂ ତାୱ କମ୍ମଦ୍ୱାରଭେଦେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ସେଖାସେଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଦସ୍ସନେନ ତଥାଗତସ୍ସ ସେଖାସେଖପଟିପତ୍ତିଦେସନାକୋସଲ୍ଲମେୱ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ କୋ ଚାତି କ୍ୱ ଚ, କସ୍ମିଂ ୱିସୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଂ ଅନିଚ୍ଚେ ଦୁକ୍ଖେ ଅନତ୍ତନି ଚା’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ପନ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ୟେନ ଅପ୍ପୱତ୍ତି, ସୋ ପଟିଘାତୋତି, ଏତେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟୱିଭାୱନେନ ହି ଭଗୱତୋ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ପଟିଜାନନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅଦସ୍ସନନ୍ତି ତଂ ପଟିଘାତଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ଛଳାରମ୍ମଣସଭାୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ହି ସମ୍ମୋହୋ ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଘାତୋତି । ୟସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହଂ, ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ପଟିଘାତେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଆହ – ‘‘ୟଂ ଅନିଚ୍ଚେ ଦୁକ୍ଖେ ଅନତ୍ତନି ଚା’’ତି । ୟଥା ଇଧ ପୁରିସୋତିଆଦି ଉପମାଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ପୁରିସୋ ୱିୟ ସବ୍ବୋ ଲୋକୋ, ତାରକରୂପାନି ୱିୟ ଛ ଆରମ୍ମଣାନି, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତାରକରୂପାନଂ ଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଲୋକସ୍ସ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀହି ୟଥାରହଂ ଛଳାରମ୍ମଣଜାନନଂ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତାରକରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସାପି ‘‘ଏତ୍ତକାନି ସତାନି, ଏତ୍ତକାନି ସହସ୍ସାନୀ’’ତିଆଦିନା ଗଣନସଙ୍କେତେନ ଅଜାନନଂ ୱିୟ ଲୋକସ୍ସ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଂ କଥଞ୍ଚି ଜାନନ୍ତସ୍ସାପି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତ୍ତୟାନୱବୋଧୋତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ଇଦାନି ୟେହି ପଦେହି ଭଗୱତା ଆୟସ୍ମତୋ ଅଜିତସ୍ସ ସେଖାସେଖପଟିପଦା ୱୁତ୍ତା, ତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସେଖେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ । ସେଖେନାତି ସିକ୍ଖା ଏତସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସେଖୋ, ତେନ ସେଖେନ । ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଦୁୱିଧେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପରିୟୁଟ୍ଠାନୀୟେସୂତି ଦୋସେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତେନ ୟତ୍ଥ ପରିୱତ୍ତିତବ୍ବଂ, ତେସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଟିଘଟ୍ଠାନୀୟେସୂ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଗେଧପଟିସେଧଚୋଦନାୟଂ ଗେଧନିମିତ୍ତୋ ଦୋସୋ ଗେଧେ ସତି ହୋତୀତି ତତୋପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖିତବ୍ବତା ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ‘‘କାମେସୁ ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୫; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୬୪, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮; ନେତ୍ତି॰ ୧୫-୧୭) ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ଇଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ଗେଧୱସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ଅଥ ୱା ଦୋସତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖିତବ୍ବତା ଗାଥାୟ ଦୁତିୟପାଦେନ ୱୁତ୍ତାୟେୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦୁତିୟପାଦେନ ହି ସେସକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା । ତଥା ହି ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନଭେଦତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ସବ୍ବେ ସଂକିଲେସୱୋଦାନଧମ୍ମେ ଚତୁଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ସମ୍ମପ୍ପଧାନମୁଖେନ ସେଖପଟିପଦଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେଖୋ ଅଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋତି ଆୱିଲାନଂ କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଅନଭିଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱାୟମତି, ୱୀରିୟଂ ପୱତ୍ତେତି । କଥଂ ୱାୟମତୀତି ଆହ – ‘‘ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସୋତି ଉତ୍ତରିୱିସେସତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ସେକ୍ଖୋ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ଅନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । ପାପକାନନ୍ତି ଲାମକାନଂ । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଅନୁପ୍ପାଦାୟାତି ନ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଛନ୍ଦଂ ଜନେତୀତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ୱାୟମତୀତି ପୟୋଗପରକ୍କମଂ କରୋତି । ୱୀରିୟଂ ଆରଭତୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ତେନେୱ ସହଜାତୱୀରିୟେନ ଚିତ୍ତଂ ଉକ୍ଖିପତି । ପଦହତୀତି ପଧାନୱୀରିୟଂ କରୋତି । ୱାୟମତୀତିଆଦୀନି ପନ ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଆସେୱନାଭାୱନାବହୁଲୀକମ୍ମସାତଚ୍ଚକିରିୟାହି ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନନ୍ତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପନ୍ନାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ । ପହାନାୟାତି ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନନ୍ତି ଅନିବ୍ବତ୍ତାନଂ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । ଉପ୍ପାଦାୟାତି ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଉପ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ । ଠିତିୟାତି ଠିତତ୍ଥଂ । ଅସମ୍ମୋସାୟାତି ଅନସ୍ସନତ୍ଥଂ। ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାୱାୟ । ୱେପୁଲ୍ଲାୟାତି ୱିପୁଲଭାୱାୟ । ଭାୱନାୟାତି ୱଡ୍ଢିୟା । ପାରିପୂରିୟାତି ପରିପୂରଣତ୍ଥାୟାତି ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ।

୧୬.‘‘କତମେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା’’ତିଆଦି ଅକୁସଲଧମ୍ମା କୁସଲଧମ୍ମା ଚ ୟାଦିସା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ୟାଦିସା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଇମେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାତି ଇମେ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅସମୁଦାଚାରୱସେନ ୱା ଅନନୁଭୂତାରମ୍ମଣୱସେନ ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ । ଅଞ୍ଞଥା ହି ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ନତ୍ଥି । ୱିତକ୍କତ୍ତୟଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ଅନୁସୟା ଏୱ ସବ୍ବେସଂ ଅକୁସଲାନଂ ମୂଲଭାୱତୋ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା, ନ ଲୋଭାଦୟୋ ଏୱ । ଇମେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସୟା ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନା ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତୁପ୍ପନ୍ନାତିଆଦିଉପ୍ପନ୍ନପରିୟାୟସବ୍ଭାୱତୋ ନାମୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ନାମ, ନ ୱତ୍ତମାନଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଇମେ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନାମ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କୁସଲସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ବାହିତିକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଅନୱଜ୍ଜପରିୟାୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମେ ଉପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଇମେ ପଠମମଗ୍ଗେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା କୁସଲା ଧମ୍ମା ନାମ ।

ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ସୁନିଗ୍ଗହିତୋ କାମୱିତକ୍କୋତି ଆହ – ‘‘ୟେନ କାମୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ଅନୱଜ୍ଜସୁଖପଦଟ୍ଠାନେନ ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଚେତୋଦୁକ୍ଖସନ୍ନିସ୍ସୟୋ ୱିକ୍ଖେପପଚ୍ଚୟୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ସୁନିଗ୍ଗହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପରାପରାଧଂ ସୁଖେନ ସହତୀତି ୱୀରିୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ସୁନିଗ୍ଗହିତୋତି ଆହ – ‘‘ୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱାରେତି, ଇଦଂ ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ସମାଧିଆଦୀନମ୍ପି ୟଥାସକଂପଟିପକ୍ଖପ୍ପହାନଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୟେନ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ’’ତିଆଦି ।

ଏତେସଂ ୟଥାନିଦ୍ଧାରିତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସୱିସୟେ ଜେଟ୍ଠକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇମେସଞ୍ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ସେଖାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା ସବ୍ବେପି ସେଖା ଧମ୍ମା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ସେଖୋ’’ତିଆଦିନା ସେଖପଟିପଦଂ ନିଗମେତି ।

୧୭. ଏୱଂ ସେଖପଟିପଦଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସେଖପଟିପଦଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ ତାୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ କୋସଲ୍ଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକୋ ନାମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । କିଲେସଲୋକେନ ଭୱଲୋକୋ ସମୁଦାଗଚ୍ଛତୀତି କାମାୱଚରଧମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେ ସମୁଦାଗମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ସୋ ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ, ପରିତ୍ତମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେସୁ ୱା ଠିତୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ସୀଲସମାଧୟୋ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେ କତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉପ୍ପାଦେତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ୱଡ୍ଢିୟମାନେସୁ ରୂପାରୂପପରିଗ୍ଗହାଦିୱସେନ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞା ଭୱତି ।

ଦସ୍ସନପରିଞ୍ଞାତି ଞାତପରିଞ୍ଞା । ଭାୱନାପରିଞ୍ଞାତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞା ଚ । ‘‘ସା ଦୁୱିଧେନା’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘‘ୟଦା ହି ସେଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତତ୍ଥ ‘‘ନିବ୍ବିଦାସହଗତେହି ସଞ୍ଞାମନସିକାରେହୀ’’ତି ଇମିନା ବଲୱୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦା ହି ସେଖୋତି ଚେତ୍ଥ ସିକ୍ଖନସୀଲତାୟ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ସେଖପଦେନ ସଙ୍ଗହିତୋତି କତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା କୋସଲ୍ଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦସ୍ସନକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପୁବ୍ବଭାଗସିକ୍ଖଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ନିବ୍ବିଦାସହଗତେହି ସଞ୍ଞାମନସିକାରେହି ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଜାନାତି, ତଦା ତସ୍ସ ତେ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା ଦସ୍ସନକୋସଲ୍ଲଂ ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସମ୍ପାପୁଣନ୍ତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଘଟେନ୍ତି । ୟଦା ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦିସେଖୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନେୟ୍ୟଂ ପରିଜାନାତି, ତଦା ତସ୍ସ ତେ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା ଭାୱନାକୋସଲ୍ଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

ତଂ ଞାଣନ୍ତି ୟା ପୁବ୍ବେ ନେୟ୍ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ତଂ ନେୟ୍ୟପରିଜାନନଞାଣଂ । ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ୱିସୟଭେଦେନ ତସ୍ସ ଭେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣେ ଞାଣନ୍ତି ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଲକ୍ଖଣେ ଞାଣଂ । ତଂ ପନ ୟସ୍ମା ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ହେତୁହେତୁଫଲଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା ଚା’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ।

ପରିଞ୍ଞାତି ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ସଲକ୍ଖଣତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା କୁସଲାଦିୱିଭାଗେହି ତେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଜାନନା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା ୟା ପରିଜାନନା, ଇଦଂ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏୱଂଗହିତାତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ଗହିତା ସମ୍ମସିତା । ଇଦଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ଇଦଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିକଂ ଫଲଂ ପଟିପାଟିୟା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଉପଚରଣତୋ ୟଥା ଅରିୟଭାୱକରାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି । ତେସନ୍ତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦୀନଂ। ଏୱଂଗହିତାନନ୍ତି ଏୱଂପୱତ୍ତିତାନଂ । ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁବୋଧପଟିୱେଧୋ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞା ସମ୍ମସିତବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମସନଧମ୍ମେ ତତ୍ଥ ସମ୍ମସନାକାରଂ ପରିଜାନାତି, ଏୱଂ ସମ୍ମସନଫଲମ୍ପି ପରିଜାନାତୀତି କତ୍ୱା ଅୟଂ ନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ୟେ ଅକୁସଲାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚମାହ । ସବ୍ବେ ହି ଅକୁସଲା ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟାତି । ୟେ କୁସଲାତି ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ । ୟଦିପି ଫଲଧମ୍ମାପି ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା, ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ପନ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା, ୟଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ଥକୁସଲୋତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ କୁସଲୋ । ଧମ୍ମକୁସଲୋତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମେସୁ କୁସଲୋ । ପାଳିଅତ୍ଥପାଳିଧମ୍ମା ୱା ଅତ୍ଥଧମ୍ମା । କଲ୍ୟାଣତାକୁସଲୋତି ୟୁତ୍ତତାକୁସଲୋ, ଚତୁନୟକୋୱିଦୋତି ଅତ୍ଥୋ, ଦେସନାୟୁତ୍ତିକୁସଲୋ ୱା । ଫଲତାକୁସଲୋତି ଖୀଣାସୱଫଲକୁସଲୋ । ‘‘ଆୟକୁସଲୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଆୟୋତି ୱଡ୍ଢି । ସା ଅନତ୍ଥହାନିତୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଦୁୱିଧା । ଅପାୟାତି ଅୱଡ୍ଢି । ସାପି ଅତ୍ଥହାନିତୋ ଅନଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଚ ଦୁୱିଧା । ଉପାୟୋତି ସତ୍ତାନଂ ଅଚ୍ଚାୟିକେ କିଚ୍ଚେ ୱା ଭୟେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ, ତତ୍ଥ କୁସଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱୋ ହି ସବ୍ବସୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପହୀନତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ଏତେସୁ ଆୟାଦୀସୁ କୁସଲୋତି । ଏୱଂ ଅସେଖସ୍ସ କୋସଲ୍ଲଂ ଏକଦେସେନ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପୁନ ଅନୱସେସତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମହତା କୋସଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଆହ ।

ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖସ୍ସ ଅସେଖସ୍ସ ସତୋକାରିତାୟ ଅଞ୍ଞଂ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ଇଦାନି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସେଖାସେଖପଟିପଦଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ଇମା ଦ୍ୱେ ଚରିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝନ୍ତି ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧନ୍ତି ତଂ ବୋଜ୍ଝଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଜାନାତୀତି ଏୱଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ୟୋ ଜାନାତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଅସେଖୋ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ସତୋ ଅଭିକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଇଧାପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ମହାଥେରୋ ୱିଚୟହାରଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଅଜିତସୁତ୍ତୱସେନ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩ ଆଦୟୋ; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୭ ଆଦୟୋ, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧ ଆଦୟୋ) ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁପି ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନୱିଚୟାନଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ । ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ପୁଚ୍ଛା କାତବ୍ବା, ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବା ୱା, ୱିୱେଚେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁତ୍ତସ୍ସ ଚାତିଆଦି ଅନୁଗୀତିୱିଚୟନିଦସ୍ସନଂ । ଅନୁଗୀତି ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସମାନେତବ୍ବାତି ସୁତ୍ତନ୍ତରଦେସନାସଙ୍ଖାତା ଅନୁଗୀତି ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେନ ସୁତ୍ତେନ ସମାନା ସଦିସୀ କାତବ୍ବା, ତସ୍ମିଂ ୱା ସୁତ୍ତେ ସମ୍ମା ଆନେତବ୍ବା । ଅତ୍ଥାପଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଅପେତଂ, ଅସମ୍ବନ୍ଧତ୍ଥଂ ୱା ଦସଦାଳିମାଦିୱଚନଂ ୱିୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ସମ୍ଫପ୍ପଲାପଂ ଭୱତୀ’’ତି । ଏତେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମାନେତବ୍ବତାୟ କାରଣମାହ । ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାତି ଅସମ୍ମାୱୁତ୍ତସ୍ସ । ଦୁନ୍ନୟୋତି ଦୁକ୍ଖେନ ନେତବ୍ବୋ, ନେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୁପେତନ୍ତି ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସମୁପେତଂ ।

ଏୱଂ ଅନୁଗୀତିୱିଚୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ‘‘ସୁତ୍ତସ୍ସ ୟୋ ପୱିଚୟୋ’’ତି ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ପୱିଚିନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିଚିନନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆହଚ୍ଚୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆହଚ୍ଚୱଚନନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଠାନକରଣାନି ଆହଚ୍ଚ ଅଭିହନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱଚନଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାମଂ ଦେସିତସୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନନ୍ତି ସାୱକଭାସିତଂ । ତଞ୍ହି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅନୁସନ୍ଧେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଅନୁସନ୍ଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ନୀତତ୍ଥନ୍ତି ୟଥାରୁତୱସେନ ଞାତବ୍ବତ୍ଥଂ । ନେୟ୍ୟତ୍ଥନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତ୍ଥଂ । ସଂକିଲେସଭାଗିୟନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ପଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ସୋଳସୱିଧେ ସାସନପଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ଭାଗଂ ଅଭଜନ୍ତୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୋପି ନୟୋ ୱିଚେତବ୍ବଭାୱେନ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ।

କୁହିଂ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ । ସବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ପସ୍ସିତବ୍ବାନୀତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ‘‘କୁହିଂ କସ୍ମିଂ ପଦେସେ କସ୍ମିଂ ୱା ପଦେ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଚେତୁଂ, ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ କୁହିଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୱିଚେତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ୱିଚେତବ୍ବାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେତି ଏୱଂ ସୁତ୍ତଂ ପୱିଚେତବ୍ବନ୍ତି ଆଦିତୋ ମଜ୍ଝତୋ ପରିୟୋସାନତୋ ଚ ଏୱଂ ଇମିନା ପୁଚ୍ଛାୱିଚୟାଦିନୟେନ ସୁତ୍ତଂ ପୱିଚିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁବ୍ବାପରାନୁଗୀତିୱିଚୟା ପାଳିୟଂ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତା । ଅସ୍ସାଦାଦିୱିଚୟୋ ପନ ସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସୋ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତବ୍ବିଚୟେନେୱ ଚ ପଦୱିଚୟୋ ସିଦ୍ଧୋତି ।

ୱିଚୟହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୮.ତତ୍ଥକତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରୋତିଆଦି ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ କିଂ ୟୋଜୟତୀତି ୟୁତ୍ତିହାରସ୍ସ ୱିସୟଂ ପୁଚ୍ଛତି । କୋ ପନେତସ୍ସ ୱିସୟୋ ? ଅତଥାକାରେନ ଗୟ୍ହମାନା ସୁତ୍ତତ୍ଥା ୱିସୟୋ, ତେ ହି ତେନ ସାତିସୟଂ ୟାଥାୱତୋ ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣେନ ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇତରେସୁପି ଅୟଂ ହାରୋ ଇଚ୍ଛିତୋ ଏୱ । ତଂ ପନ ଭୂତକଥନମତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନା ନାମ ନ ମହାପଦେସେନ ୱିନା, ତସ୍ମା ୟୁତ୍ତିହାରଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ତାୱ ଉପଦିସିତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ମହାପଦେସାତି ମହାଅପଦେସା, ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ମହନ୍ତେ ଅପଦିସିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି ମହାକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମହାପଦେସାତି ମହାଓକାସା, ମହନ୍ତାନି ଧମ୍ମସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଅପଦିସ୍ସତୀତି ଅପଦେସୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଅପଦେସୋ ଏତସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ‘‘ସମ୍ମୁଖା ମେତଂ ଭଗୱତୋ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା କେନଚି ଆଭତସ୍ସ ଗନ୍ଥସ୍ସ ଧମ୍ମୋତି ୱା ଅଧମ୍ମୋତି ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟନେ କାରଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ତସ୍ସ ତଥା ଆଭତସ୍ସ ସୁତ୍ତୋତରଣାଦି ଏୱ । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ଚତ୍ତାରୋତି ? ଅପଦିସିତପ୍ପଭେଦତୋ । ଧମ୍ମସ୍ସ ହି ଦ୍ୱେ ସମ୍ପଦାୟୋ ଭଗୱା ସାୱକା ଚ । ତେସୁ ସାୱକା ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ତିୱିଧା । ‘‘ଏୱମମୁମ୍ହା ମୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପଟିଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ଅପଦିସିତବ୍ବାନଂ ଭେଦେନ ଚତ୍ତାରୋ । ତେନାହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧାପଦେସୋ…ପେ॰… ଏକତ୍ଥେରାପଦେସୋ’’ତି । ତାନି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି କେନଚି ଆଭତସୁତ୍ତସ୍ସ ପଦାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଚ, ଅତ୍ଥପଦାନି ଚେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱଣ୍ଣକେନ ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଆହରିୟମାନାନି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାନି । ସୁତ୍ତେ ଓତାରୟିତବ୍ବାନୀତି ସୁତ୍ତେ ଅନୁପ୍ପୱେସିତବ୍ବାନି । ସନ୍ଦସ୍ସୟିତବ୍ବାନୀତି ସଂସନ୍ଦେତବ୍ବାନି । ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନୀତି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବାନି ।

ସୁତ୍ତାଦୀନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଏକଗାଥାମତ୍ତମ୍ପି ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତେତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତୀଣି ପିଟକାନି ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ନେତ୍ତିୱଚନେନ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂସନ୍ଦତି ଚେୱ ସମେତି ଚାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟାୱଦେୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥା ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ସା ଏକନ୍ତେନ ରାଗାଦିକିଲେସୱୂପସମଂ ୱଦତୀତି ୱିନୟେତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ରାଗୱିନୟେ’’ତିଆଦିମାହ । ୱିନୟୋତି ହି କାରଣଂ ରାଗାଦିୱୂପସମନିମିତ୍ତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ୟଥାହ –

‘‘ୟେ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱିରାଗାୟ, ସଞ୍ଞୋଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱିସଞ୍ଞୋଗାୟ, ଆଚୟାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଅପଚୟାୟ, ମହିଚ୍ଛତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା, ସଙ୍ଗଣିକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ପୱିୱେକାୟ, କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ, ଦୁବ୍ଭରତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ସୁଭରତାୟ, ଏକଂସେନ ଗୋତମି ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ନେସୋ ଧମ୍ମୋ, ନେସୋ ୱିନୟୋ, ନେତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’ନ୍ତି । ୟେ ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି ଇମେ ଧମ୍ମା ୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ସରାଗାୟ, ୱିସଞ୍ଞୋଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ସଞ୍ଞୋଗାୟ, ଅପଚୟାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଆଚୟାୟ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ମହିଚ୍ଛତାୟ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ପୱିୱେକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ସଙ୍ଗଣିକାୟ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ କୋସଜ୍ଜାୟ, ସୁଭରତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ଦୁବ୍ଭରତାୟ, ଏକଂସେନ ଗୋତମି ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ଏସୋ ଧମ୍ମୋ, ଏସୋ ୱିନୟୋ, ଏତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୦୬) ।

ଧମ୍ମତାୟନ୍ତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ହି ଠିତାୱ ସା ଧାତୁ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତା ଧମ୍ମନିୟାମତାତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୭) ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଧମ୍ମତାୟଂ ଉପନିକ୍ଖିପିତବ୍ବାନୀ’’ତି ଇଦଂ ପାଳିୟଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥଦସ୍ସନୱସେନ ପନ ଇଧ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତିଂ ତଦୁପାୟଞ୍ଚ ବାଧକାଦିଭାୱେ ନିୟତଂ ପରିଦୀପେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତେ ଓତରତି ନାମ । ଏକନ୍ତେନ ରାଗାଦିକିଲେସୱିନୟଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱିନୟେ ସନ୍ଦିସ୍ସତି ନାମ । ତଥା ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକତ୍ତନୟାଦିପରିଦୀପନେନ ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଧମ୍ମତଂ ନ ୱିଲୋମେତି ନାମ ।

ଏୱଂୱିଧୋ ଚ କାମାସୱାଦିକଂ ଆସୱଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ନନୁ ଚ ଅନୁଲୋମତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ପୱତ୍ତି, ପଟିଲୋମତୋ ନିୱତ୍ତୀତି ସୋ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ କସ୍ମା ଇଧ ୱିସୁଂ ଗହିତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ । ଇଧ ପନ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ଅନିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ ଅସମତ୍ଥପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଂ ନିରୀହପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତ୍ୱା ତେସଂ ଉଦୟୱନ୍ତତା ତତୋ ଏୱ ୱୟୱନ୍ତତା ତଦୁଭୟେନ ଅନିଚ୍ଚତା ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନେନ ଦୁକ୍ଖତା ଅନତ୍ତତାତି ତିଲକ୍ଖଣସମାୟୋଗପରିଦୀପନୀ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତକୁମତିୱିଦ୍ଧଂସନୀ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ପକାସିତା ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସୁତ୍ତଂ ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ଆଚରିୟୱାଦୋ ଅତ୍ତନୋମତୀତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ନାମ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହାନି ତୀଣି ପିଟକାନି । ସୁତ୍ତାନୁଲୋମଂ ନାମ ମହାପଦେସା, ୟଂ ‘‘ଅନୁଲୋମକପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଚରିୟୱାଦୋ ନାମ ଅଟ୍ଠକଥା । ଅତ୍ତନୋମତି ନାମ ନୟଗ୍ଗାହେନ ଅନୁବୁଦ୍ଧିୟା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହିୟଂ, ତଂ ପଟିବାହନ୍ତେନ ସତ୍ଥାୱ ପଟିବାହିତୋ ହୋତି । ଅନୁଲୋମକପ୍ପିୟଂ ପନ ସୁତ୍ତେନ ସମେନ୍ତମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ନ ଇତରଂ । ଆଚରିୟୱାଦୋପି ସୁତ୍ତେନ ସମେନ୍ତୋ ଏୱ ଗହେତବ୍ବୋ, ନ ଇତରୋ । ତଥା ଅତ୍ତନୋମତି, ସା ପନ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲାତି ।

ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ଇଧ ଚତ୍ତାରୋ ମହାପଦେସା ଆଭତା, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୂହି ମହାପଦେସେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୟନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ଥଜାତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଜାତଞ୍ଚ । ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଚତୂହି ମହାପଦେସେହି ୟୁଜ୍ଜତି । ୟେନ ୟେନାତି ୟେନ ୟେନ କାରଣେନ । ୟଥା ୟଥାତି ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ । ତଂ ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେ ସୁତ୍ତେ ଆଭତେନ କାରଣେନ ପସଙ୍ଗେନ ପକାରେନ ଚ ସୁତ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସଂୱଣ୍ଣନାୱସେନ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚତୁମହାପଦେସାୱିରୁଦ୍ଧାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ସୁତ୍ତତୋ ଅତ୍ଥେ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରୟୋଜନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି ।

୧୯. ଇଦାନି ତଂ ୟୁତ୍ତିନିଦ୍ଧାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତେନା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କତି ପଦାନୀତି କିତ୍ତକାନି ପଦାନି । ପରିୟୋଗାହିତବ୍ବନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ତକାନି ପଦାନି ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଭିୱଦନ୍ତି, ତତ୍ତକାନି ପଦାନି ତଦତ୍ଥସ୍ସେକସ୍ସ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ‘‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତାନି ପନ ଏକଗାଥାୟଂ ୟଦି ୱା ସବ୍ବାନି ପଦାନି ୟାୱ ୟଦି ୱା ଏକଂ ପଦଂ ଏକଂ ଅତ୍ଥଂ ଅଭିୱଦତି, ଏକୋୟେୱ ସୋ ପଞ୍ହୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଦି ସବ୍ବାନୀ’’ତିଆଦିନା । ତନ୍ତି ତଂ ପଞ୍ହଂ । ଅଞ୍ଞାତବ୍ବନ୍ତି ଆଜାନିତବ୍ବଂ । କିଂ ଇମେ ଧମ୍ମାତିଆଦି ଆଜାନନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ନାନତ୍ଥାତି ନାନା ଅତ୍ଥା ।

ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟଂ ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – କେନସ୍ସୁବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ଚୋରୋ ୱିୟ ଚୋରଘାତକେନ କେନ ଅଭିହତୋ ୱଧୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେନସ୍ସୁ ପରିୱାରିତୋତି ମାଲୁୱଲତାୟ ୱିୟ ନିସ୍ସିତରୁକ୍ଖୋ କେନ ଲୋକୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ । କେନ ସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋତି କେନ ୱିସପୀତଖୁରପ୍ପେନ ୱିୟ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରନିମୁଗ୍ଗେନ ସଲ୍ଲେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ । କିସ୍ସ ଧୂପାୟିତୋତି କିସ୍ସ କେନ କାରଣେନ ଧୂପାୟିତୋ ସନ୍ତାପିତୋ ଲୋକୋ । ସଦାତି ପଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେତି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି । ପଞ୍ହସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀ’’ତି ଏତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ତୟୋ ପଞ୍ହାତି ଞାୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୨୦.ତତ୍ଥାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟଂ ଦୁତିୟପାଦେ ୱୁତ୍ତା ଜରା ଚ ପଠମପାଦେ ୱୁତ୍ତଂ ମରଣଞ୍ଚାତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ‘‘ସଙ୍ଖତୋ’’ତି ଲକ୍ଖୀୟତି ଏତେହୀତି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୭; କଥା॰ ୨୧୪) । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଜରାୟଂ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ମରଣଂ ୱୟୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେନ ଖନ୍ଧପ୍ପବନ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବାପରୱିସେସୋ ଇଧ ଜରା, ନ ଖଣଟ୍ଠିତୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ମରଣଂ ୱୟୋ’’ତି ଇମିନା ଚ ‘‘ତିସ୍ସୋ ମତୋ, ଫୁସ୍ସୋ ମତୋ’’ତି ଏୱଂ ଲୋକେ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ନ ଖଣିକମରଣଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣଂ ୱା ।

ଇଦାନି ‘‘ତେ ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୟୁତ୍ତିୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜରାୟ ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ମରଣଦସ୍ସନତୋ ଜରାମରଣାନଂ ନାନତ୍ତଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛମାନଂ ପତି ତେସଂ ନାନତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଗବ୍ଭଗତାପି ହି ମୀୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥାଧିପ୍ପେତଜରାୱିରହିତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞା ଜରା ଅଞ୍ଞଂ ମରଣନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ଚ ତେ ଜିଣ୍ଣା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? କେୱଲସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଞ୍ଞାୱ ଜରା ଅଞ୍ଞଂ ମରଣଂ, ୟଥା ତଂ ଦେୱାନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅତ୍ଥି ଚ ଦେୱାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ଅନୁତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେନ ଚ ତିକିଚ୍ଛନେନ ସକ୍କା ଜରାୟ ପଟିକାରଂ କାତୁଂ, ନ ତଥା ମରଣସ୍ସାତି ଏୱମ୍ପି ଜରାମରଣାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକ୍କତେୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସକ୍କତେତି ସକ୍ୟତେ, ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିକମ୍ମନ୍ତି ପଟିକରଣଂ । ନନୁ ଚ ମରଣସ୍ସାପି ପଟିକାରଂ କାତୁଂ ସକ୍କା ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାୟ ୱସିଭାୱେ ସତୀତି ଚୋଦନଂ ମନସି କତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟା’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ୟାନୀକତା ୱତ୍ଥୁକତା ଅନୁଟ୍ଠିତା ପରିଚିତା ସୁସମାରଦ୍ଧା, ସୋ ଆକଙ୍ଖମାନୋ କପ୍ପଂ ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୬, ୧୮୨; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୨; କଥା॰ ୬୨୩; ଉଦା॰ ୫୧) ।

କୋ ପନେତ୍ଥ କପ୍ପୋ, କୋ ୱା କପ୍ପାୱସେସୋତି ? କପ୍ପୋତି ଆୟୁକପ୍ପୋ, ୟସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଞ୍ହି କାଲେ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତୋ କପ୍ପଂ ତିଟ୍ଠତି ନାମ । ‘‘ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୪) ୱୁତ୍ତଂ ପନ ୱସ୍ସସତାଦିତୋ ଅତିରେକଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ କପ୍ପାୱସେସଂ ତିଟ୍ଠତି ନାମ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତା ଖୀଣାସୱା ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ତଥା ନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ? ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଭାରସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଅନୁସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଚ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସବ୍ବୁସ୍ସୁକ୍କା ହି ତେ ଉତ୍ତମପୁରିସାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –

‘‘ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ୱେତନଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୫୪; ମି॰ ପ॰ ୨.୨.୪) ।

ୟଥା ଜରାମରଣାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତଂ, ଏୱଂ ତେହି ତଣ୍ହାୟ ଚ ନାନତ୍ତେ ଦସ୍ସିତେ ‘‘ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ଇଦଂ ସିଜ୍ଝତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ପନା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱେପି ସତି ଜରାମରଣଂ ଲବ୍ଭତି ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନେ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଜରାମରଣଂ ଅଞ୍ଞା ତଣ୍ହାତି ଇମମତ୍ଥମାହ ‘‘ଦିସ୍ସନ୍ତି ୱୀତରାଗା ଜୀରନ୍ତାପି ମୀୟନ୍ତାପୀ’’ତି । ନନୁ ଚ ତଣ୍ହାପି ଜୀରଣଭିଜ୍ଜନସଭାୱାତି ? ସଚ୍ଚଂ, ନ ଇଦଂ ଜରାମରଣଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଦି ଚା’’ତିଆଦିନା ଜରାମରଣତୋ ତଣ୍ହାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତି । ୟୋବ୍ବନଟ୍ଠାପି ୱିଗତତଣ୍ହା ସିୟୁଂ, ନ ଇଦଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜରାମରଣମ୍ପି ସିୟା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ତଣ୍ହାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ଚ ସିୟା ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ଜରାମରଣତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତୀତି ଭାୱୋ । ନ ହି ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଦୟୋ, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବଂ ଏତେସମତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚ ତଣ୍ହା ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ଏୱଂ ଜରାମରଣମ୍ପି ସିୟା ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ତଣ୍ହାୟ ଅନଞ୍ଞତ୍ତେ ସତି । ୟଥା ଚ ଜରାମରଣଂ ନ ମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ, ତଥା ତଣ୍ହାପି ସିୟାତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟାତି ଇମାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଉପପତ୍ତିୟା । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହୀତି ଅଞ୍ଞାହି ଅଞ୍ଞାହି କାରଣୂପପତ୍ତୀହି ଅତ୍ଥତୋ ଚେ ଅଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଦଞ୍ଞମ୍ପି ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଗୱେସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତନ୍ତି ଇମମେୱତ୍ଥଂ ‘‘ନ ହି ୟୁଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦିନା ୱିୱରତି । ତଣ୍ହାୟ ଅଧିପ୍ପାୟେ ଅପରିପୂରମାନେତି ଇଚ୍ଛିତାଲାଭମାହ । ତେନ ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି । ଏତେନ ନ ହି ୟୁଜ୍ଜତି ଇଚ୍ଛାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି । ୟଥା ଇଦଂ ୱଚନଂ ସମତ୍ଥନଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଇଚ୍ଛାୱିପରିୟାୟେ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ କୋଧୋ ଚ ଉପନାହୋ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇଦମ୍ପି ସମତ୍ଥନଂ ହୋତି, ନ ତଥା ଜରାମରଣୱିପରିୟାୟେତି ଜରାମରଣତଣ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ତମ୍ପି ସମତ୍ଥିତଂ ହୋତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିନା ।

ୟଦି ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱତା ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତାତି ? ତତ୍ଥ ପରିହାରମାହ ‘‘ୟଂ ପନିଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ । ଅଭିଲପିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଂ ଇଦଂ ଅଭିଲପନଂ, ଇଦଂ ବାହିରାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ, ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହୀତି ଦ୍ୱୀହି ପକତୀହି । କା ପନ ତା ପକତିୟୋତି ? ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟସ୍ସ ଏସନୱସେନ ଇଚ୍ଛା, ପତ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱା ପାତୁକାମତାୱସେନ ତଣ୍ହା, ଅୟମେତାସଂ ୱିସେସୋ । ୟଦିପି ଏୱଂ, ତଥାପି ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ରୂପାଦିୱିସୟଂ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହଣେନ ଏକସଭାୱା ଏୱାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବା ହି ତଣ୍ହା ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣା’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବୋ ଅଗ୍ଗୀ’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଅୟଂ ପନ ନ କେୱଲଂ ତଣ୍ହା ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ଦ୍ୱୀହି ଏୱ ନାମେହି ୱୁତ୍ତା, ଅଥ ଖୋ ଅନେକେହିପି ପରିୟାୟେହୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଇଚ୍ଛାଇତିପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ତାୟ ଆରମ୍ମଣାନୀତି ଇଚ୍ଛା। ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା। ପୀଳାଜନନତୋ ଦୁରୁଦ୍ଧାରଣତୋ ଚ ୱିସପୀତଂ ସଲ୍ଲଂ ୱିୟାତି ସଲ୍ଲଂ। ସନ୍ତାପନଟ୍ଠେନ ଧୂପାୟନା। ଆକଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ସୀଘସୋତା ସରିତା ୱିୟାତି ସରିତା, ଅଲ୍ଲଟ୍ଠେନ ୱା ସରିତା, ‘‘ସରିତାନି ସିନେହିତାନି ଚ, ସୋମନସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତି ଜନ୍ତୁନୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ସିନିଦ୍ଧାନି ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୱିସତ୍ତିକାତି ୱିସତାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସଟାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସମାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସାଲାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସକ୍କତୀତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସଂୱାଦିକାତି ୱିସତ୍ତିକା। ୱିସଂହରତୀତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସମୂଲାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସଫଲାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସପରିଭୋଗାତି ୱିସତ୍ତିକା । ୱିସତା ୱା ପନ ସା ତଣ୍ହା ରୂପେ ସଦ୍ଦେ ଗନ୍ଧେ ରସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଧମ୍ମେ କୁଲେ ଗଣେ ୱିସତା ୱିତ୍ଥତାତି ୱିସତ୍ତିକା ।

ସିନେହନୱସେନ ସିନେହୋ। ନାନାଗତୀସୁ କିଲମଥୁପ୍ପାଦନେନ କିଲମଥୋ। ପଲିୱେଠନଟ୍ଠେନ ଲତା ୱିୟାତି ଲତା। ‘‘ଲତା ଉପ୍ପଜ୍ଜ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ମମନ୍ତି ମଞ୍ଞନୱସେନ ମଞ୍ଞନା। ଦୂରଗତମ୍ପି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ବନ୍ଧୋ। ଆସୀସନଟ୍ଠେନ ଆସା। ଆରମ୍ମଣରସଂ ପାତୁକାମତାୱସେନ ପିପାସା। ଅଭିନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଅଭିନନ୍ଦନା । ଇତୀତି ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିୱିସେସେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ଗୟ୍ହମାନାପି ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ଅଜ୍ଝୋସାନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣାତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେତି ।

ପୁନ ତଣ୍ହାୟ ଅନେକେହି ନାମେହି ଗହିତଭାୱମେୱ ‘‘ୟଥା ଚା’’ତିଆଦିନା ଉପଚୟେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୱେୱଚନେତି ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗେ । ‘‘ଆସା ଚ ପିହା’’ତି ଗାଥାୟ (ନେତ୍ତି॰ ୩୭; ପେଟକୋ॰ ୧୧) ଅତ୍ଥଂ ତତ୍ଥେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଅୱିଗତରାଗସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ, ଛନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଛନ୍ଦୋ, ପିୟାୟନଟ୍ଠେନ ପେମଂ, ପରିଦହନଟ୍ଠେନ ପରିଦାହୋତି ତଣ୍ହାୱ ୱୁତ୍ତା । ତେନେୱାହ – ‘‘ତଣ୍ହାୟେତଂ ୱେୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ଇଚ୍ଛାତଣ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ‘‘ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି ୟୁତ୍ତିୟା ସଙ୍ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୧. ଏୱଂ ‘‘କେନସ୍ସୁବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୬) ଗାଥାୟ ‘‘ତୟୋ ପଞ୍ହା’’ତି ପଞ୍ହତ୍ତୟଭାୱେ ୟୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେହି ପକାରେହି ୟୁତ୍ତିଗୱେସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରୋତି ଦୁକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତି । କାମତଣ୍ହାସଙ୍ଖାରମୂଲକୋତି କାମତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟସଙ୍ଖାରହେତୁକୋତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିବ୍ବିଦୂପଚାରୋତି ନିବ୍ବିଦାପୱତ୍ତି କାମାନଂ ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନଭିରତି ଞାଣନିବ୍ବିଦା ଚ । କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲକୋତି କାମତଣ୍ହାୟ ପରିକ୍ଖାରଭୂତୱତ୍ଥୁକାମହେତୁକୋ । ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିସଙ୍ଖାତା ନିବ୍ବିଦା କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲିକା, ନ ଞାଣନିବ୍ବିଦାତି ସବ୍ବୋ ନିବ୍ବିଦୂପଚାରୋ କାମତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରମୂଲକୋତି ନ ପନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟାତି ନୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ପଞ୍ହତ୍ତୟଭାୱେ ୟୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ୟଥା ଚ ଦୁକ୍ଖୂପଚାରନିବ୍ବିଦୂପଚାରେସୁ, ଏୱଂ ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା ଇମିନା ୟୋଗେନ ନୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି କାରଣେହି ତଂତଂପାଳିପ୍ପଦେସେ ଅନୁରୂପେହି ଅଞ୍ଞଥା ଅଞ୍ଞେହି ହେତୂହି ୟୁତ୍ତି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ।

ଇଦାନି ତଂ ନୟଦସ୍ସନଂ ସଂଖିତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ହି ଭଗୱା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ରାଗଦୋସମୋହଚରିତାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ଅସୁଭମେତ୍ତାପଚ୍ଚୟାକାରକଥା ରାଗାଦିୱିନୟନତୋ ସପ୍ପାୟାତି ଅୟଂ ସାସନୟୁତ୍ତି । ଏୱମୱଟ୍ଠିତେ ୟଦି ରାଗଚରିତସ୍ସ ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ଦେସେୟ୍ୟ, ସା ଦେସନା ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଅସପ୍ପାୟଭାୱତୋ । ତଥା ସୁଖାପଟିପଦାଦୟୋତି । ନନୁ ଚ ସୁଖାପଟିପଦାଦୟୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନ ଦେସନାୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ରାଗଚରିତୋତି ତିବ୍ବକିଲେସୋ ରାଗଚରିତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଭାୱନା ସମିଜ୍ଝତି । ୟସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଭାୱନା ସମିଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଗରୁତରା ଅସୁଭଦେସନା ସପ୍ପାୟା, ୟସ୍ସ ଗରୁତରା ଅସୁଭଦେସନା ସପ୍ପାୟା, ନ ତସ୍ସ ମନ୍ଦକିଲେସସ୍ସ ୱିୟ ଲହୁକତରାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁଖଂ ୱା ପଟିପଦଂ…ପେ॰… ଦେସେୟ୍ୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନା’’ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅୟୁତ୍ତପରିହାରେନ ୟୁତ୍ତିସମଧିଗମୋତି ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣାୟ ଅୟୁତ୍ତିପି ଗୱେସିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଦି ହି…ପେ॰… ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନା’’ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ୟଂ କିଞ୍ଚୀତିଆଦି ୟୁତ୍ତିହାରୟୋଜନାୟ ନୟଦସ୍ସନମେୱ ।

ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି । ଅନୁଲୋମପ୍ପହାନନ୍ତି ପହାନସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ, ପହାନସମତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତେ ଅନୱସେସାନଂ ପଦତ୍ଥାନଂ ଅନୁପଦୱିଚାରଣା ୱିଚୟୋ ହାରୋ, ୱିଚୟହାରସଂୱଣ୍ଣନାୟ ନିଦ୍ଧାରିତେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନଂ ସୁକରନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସବ୍ବଂ ତଂ ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ୟାୱତିକା ଞାଣସ୍ସ ଭୂମୀତି ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ୟଂ ଞାଣଂ ୟଂ ପଟିଭାନଂ, ତସ୍ସ ୟତ୍ତକୋ ୱିସୟୋ, ତତ୍ତକୋ ୟୁତ୍ତିହାରୱିଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅନନ୍ତନୟୋ ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକୋ ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମୋ ୱିଚିତ୍ତଦେସନୋ ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ।

ଏୱଂ ନୟଦସ୍ସନୱସେନେୱ ୟୁତ୍ତିହାରୟୋଜନା ଦସ୍ସିତାତି ତଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଫଲସମାପତ୍ତିନୱାନୁପୁବ୍ବସମାପତ୍ତିୱସିଭାୱେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସାତି ମେତ୍ତାୱିହାରଲାଭିନୋ । ସତୋତି ସମାନସ୍ସ, ତଥାଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପାଦୋତି ପଦୋସୋ । ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ଠସ୍ସତୀତି ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୱିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ପୱତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅପରଭାଗେତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଠସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନାତି ବ୍ୟାପାଦପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ମେତ୍ତାୟ ତାଦିସୀ କଥା ନ ୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପାଦୋ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତକାରଣତୋ ଏୱ ଅୟଂ କଥା ୟୁତ୍ତାତି । ସେସୱାରେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୁତ୍ତାନଂ ଏୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ଅନିମିତ୍ତୱିହାରିସ୍ସାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ପଟିଲଦ୍ଧଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରସ୍ସ । ନିମିତ୍ତାନୁସାରୀତି ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତାନୁସାରୀ । ତେନ ତେନେୱାତି ନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ପହୀନଂ, ତେନ ତେନେୱ ନିମିତ୍ତେନ । ଅସ୍ମୀତି ୱିଗତନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଦିଟ୍ଠିମାନୱସେନ ୟଂ ଅସ୍ମୀତି ମଞ୍ଞିତଂ, ତଂ ୱିଗତଂ । ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ‘‘ଅୟମହମସ୍ମୀତି ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାକଥଂକଥାସଲ୍ଲନ୍ତି ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସାପି କଥଂ କଥନ୍ତି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାପଦେନ ୱିସେସିତଂ । ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱତୋ ନ ୟୁତ୍ତାୟଂ କଥା ।

ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ । କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ୱିସେସାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ମା ନୀୱରଣେସୁ ଅପ୍ପହୀନେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରମ୍ପି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଝାନଂ, ତସ୍ମା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ୱିସେସାୟ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନ ୟୁତ୍ତାୟଂ କଥା । ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ପରିୟୁଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତା ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି ଦେସନା ୟୁତ୍ତା କଥାତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୱିତକ୍କସହଗତା ସଞ୍ଞାମନସିକାରା ନାମ ସହ ଉପଚାରେନ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା, ଆରମ୍ମଣକରଣତ୍ଥୋ ହେତ୍ଥ ସହଗତ-ସଦ୍ଦୋ । ହାନାୟାତି ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରିହାନାୟ । ୱିସେସାୟାତି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାୟ । ଇମିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ହାନନ୍ତି, ୱିସେସୋତି ଚ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିତକ୍କୱିଚାରସହଗତାତି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା, କାମାୱଚରଧମ୍ମା ଏୱ ୱା । ଉପେକ୍ଖାସୁଖସହଗତାତି ଉପଚାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ହି ଇଧ ଉପେକ୍ଖାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପୀତିସୁଖସହଗତାତି ସହ ଉପଚାରେନ ତତିୟଜ୍ଝାନଧମ୍ମା । ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିସହଗତାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ।

ସଞ୍ଞୂପଚାରାତି ପଟୁସଞ୍ଞାକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତା ଏୱ ୟେ କେଚି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା, ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଧମ୍ମା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସହଗତାତି ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସ ପରିକମ୍ମୱସେନ ପୱତ୍ତଧମ୍ମା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟଂ ଠିତେନେୱ ସକ୍କା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ, ନ ତତୋ ପରିହୀନେନ, ତସ୍ମା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନ ୟୁତ୍ତା କଥା । ୱିସେସାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପନ ୟୁତ୍ତା କଥାତି ଆହ – ‘‘ହାନାୟ…ପେ॰… ଦେସନା’’ତି । କଲ୍ଲତାପରିଚିତନ୍ତି ସମତ୍ଥଭାୱେନ ପରିଚିତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତସମାପତ୍ତୀସୁ ୱସିଭାୱେନ ପରିଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅଭିନୀହାରଂ ଖମତୀ’’ତି । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାମୁଖେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାପତିରୂପତାୟ ବ୍ୟାପାଦୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସମାଧିମୁଖେନ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱୀରିୟାରମ୍ଭମୁଖେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସିକ୍ଖାକାମତାମୁଖେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଉଭୟପକ୍ଖସନ୍ତୀରଣମୁଖେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠସମୁପେକ୍ଖନମୁଖେନ ସମ୍ମୋହୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅତ୍ତଞ୍ଞୁତାମୁଖେନ ଅତ୍ତନି ଅପରିଭୱନେ ମାନୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱୀମଂସାମୁଖେନ ହେତୁପତିରୂପକପରିଗ୍ଗହେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱିରତ୍ତତାପତିରୂପକେନ ସତ୍ତେସୁ ଅଦୟାପନ୍ନତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅନୁଞ୍ଞାତପଟିସେୱନପତିରୂପତାୟ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପତିରୂପତାୟ ଅସଂୱିଭାଗସୀଲତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଂୱିଭାଗସୀଲତାପତିରୂପତାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅସଂସଗ୍ଗୱିହାରିତାପତିରୂପତାୟ ଅସଙ୍ଗହସୀଲତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଗହସୀଲତାପତିରୂପତାୟ ଅନନୁଲୋମିକସଂସଗ୍ଗୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଚ୍ଚୱାଦିତାପତିରୂପତାୟ ପିସୁଣୱାଚା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅପିସୁଣୱାଦିତାପତିରୂପତାୟ ଅନତ୍ଥକାମତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପିୟୱାଦିତାପତିରୂପତାୟ ଚାଟୁକମ୍ୟତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମିତଭାଣିତାପତିରୂପତାୟ ଅସମ୍ମୋଦନସୀଲତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସମ୍ମୋଦନସୀଲତାପତିରୂପତାୟ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟଞ୍ଚ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାଦିତାପତିରୂପତାୟ ଫରୁସୱାଚତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପାପଗରହିତାପତିରୂପତାୟ ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । କୁଲାନୁଦ୍ଧୟତାପତିରୂପତାୟ କୁଲମଚ୍ଛରିୟଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଆୱାସଚିରଟ୍ଠିତିକାମତାମୁଖେନ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମପରିବନ୍ଧପରିହରଣମୁଖେନ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମଦେସନାଭିରତିମୁଖେନ ଭସ୍ସାରାମତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଫରୁସୱାଚତାଗଣାନୁଗ୍ଗହକରଣମୁଖେନ ସଙ୍ଗଣିକାରାମତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ପୁଞ୍ଞକାମତାପତିରୂପତାୟ କମ୍ମାରାମତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଂୱେଗପତିରୂପେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ସଦ୍ଧାଲୁତାପତିରୂପତାୟ ଅପରିକ୍ଖତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୱୀମଂସନାପତିରୂପେନ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟପତିରୂପେନ ଗରୂନଂ ଅନୁସାସନିୟା ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟପତିରୂପେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଅଗାରୱଂ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟପତିରୂପେନ ଅତ୍ତନି ଧମ୍ମେ ଚ ପରିଭୱୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମେତ୍ତାୟନାମୁଖେନ ରାଗୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । କରୁଣାୟନାପତିରୂପେନ ସୋକୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମୁଦିତାୱିହାରପତିରୂପେନ ପହାସୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଉପେକ୍ଖାୱିହାରପତିରୂପେନ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା ୱଞ୍ଚେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ଆଗମପତିରୂପକଅଧିଗମପତିରୂପକାଦୀନମ୍ପି ତଥା ତଥା ୱଞ୍ଚନସଭାୱୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଆଗମାନୁସାରେନ ୟୁତ୍ତିଗୱେସନା କାତବ୍ବାତି ।

ୟୁତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୨.ତତ୍ଥ କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋତିଆଦି ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଧମ୍ମୱିଭାୱନଲକ୍ଖଣୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରୋ, ତସ୍ମା ପୱତ୍ତିୟା ମୂଲଭୂତଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଆସନ୍ନକାରଣଂ ନିଦ୍ଧାରେନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଭାୱଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମୟାଥାୱଅସମ୍ପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ନ ସମ୍ପଟିୱିଜ୍ଝୀୟତି ଏତେନାତି ସବ୍ବଧମ୍ମୟାଥାୱଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ । ସୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଏତିସ୍ସାତି ସା ତଥା ୱୁତ୍ତା । ଏତେନ ଧମ୍ମସଭାୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ମା ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ପଟିୱେଧୋ । ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଅସମ୍ପଟିୱେଧୋ । କତ୍ଥ ପନ ସୋ ସମ୍ପଟିୱେଧସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋତି ଆହ – ‘‘ସବ୍ବ…ପେ॰… ଲକ୍ଖଣା’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତିଆଦିୱିପଲ୍ଲାସେ ସତି ତତ୍ଥ ସମ୍ମୋହୋ ଉପରୂପରି ଜାୟତିୟେୱ ନ ହାୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ତସ୍ସା ୱିପଲ୍ଲାସା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ପିୟାୟିତବ୍ବଜାତିୟଂ ଇଟ୍ଠଜାତିୟଞ୍ଚ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ୟଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନାଦାନଚେତନା । ସା ହି ଏକୱାରଂ ଉପ୍ପନ୍ନାପି ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ଲୋଭସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୋସସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ମୋହସ୍ସ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣାତି ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା । ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଫସ୍ସସ୍ସ ଉପଗମନଲକ୍ଖଣତା ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟତାୱ ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୩) ହି ୱୁତ୍ତଂ। ଅସ୍ସାଦୋତି ତଣ୍ହା । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତାନି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗହଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣାଧୀନନ୍ତି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ୱିଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂୟେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସନ୍ଧାୱତି ସଂସରତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣୱିସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଚଗ୍ଗାହଂ ପୱେଦେସି । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୟଦି ଅନିଚ୍ଚତା ଦୁକ୍ଖତା ଚ ସୁଦିଟ୍ଠା, ଅତ୍ତସଞ୍ଞା ସୁଖସଞ୍ଞା ଅନୱକାସାତି ଆହ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାଅସମନୁପସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ଅତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି । ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ ଅରୂପଧମ୍ମେସୂତି ଆହ – ‘‘ତସ୍ସା ନାମକାୟୋ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଚତୁସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପପଟିସଂହରଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ । ଅସୁଭାତି ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନା, ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଭୂତା ଅସୁଭା ଏୱ ୱା, ତଣ୍ହାପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସମଥସ୍ସ ଅସୁଭା ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଜ୍ଝାୟ ତନୁକରଣତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାୱେରମଣୀ ଅଲୋଭସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ତନୁକରଣତୋ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣୀ ଅଦୋସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୱତ୍ଥୁଅୱିପ୍ପଟିପତ୍ତି ୱିସୟସଭାୱପଟିୱେଧୋ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି ସୀଲସମାଧିସମ୍ପଦାନଂ ନିବ୍ବିଦାଞାଣେନ ଅନଭିରତିଞାଣମେୱ ୱା ତଥା ପୱତ୍ତଂ । ସବ୍ବାପି ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାୟ ୱେଦନା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଧମ୍ମସଞ୍ଞାତି ଧମ୍ମମତ୍ତନ୍ତି ସଞ୍ଞା ।

ସତ୍ତାନଂ କାୟେ ଅୱୀତରାଗତା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନଂ ୱସେନ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରୂପୀନି ରୂପରାଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । କାୟୋ ହି ଇଧ ରୂପନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱିସେସତୋ ଝାନନିସ୍ସୟଭୂତେ ମନାୟତନେ ଚ ନିକନ୍ତି ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଛଟ୍ଠାୟତନଂ ଭୱରାଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଏଦିସଂ ମା ରୂପଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୁ, ମା ଏଦିସୀ ୱେଦନାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ରୂପାଦିଅଭିନନ୍ଦନା ନିବ୍ବତ୍ତଭୱାନୁପସ୍ସିତା । ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସାତି କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୱତୋ ହି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତି କମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ନ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ । ଇମସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ମହାନାରଦକସ୍ସପଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୧୫୩ ଆଦୟୋ), ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୮ ଆଦୟୋ) ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଚ ଉଦାହରିତବ୍ବୋ । ‘‘ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଧାପସାଦାନଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ପନ ସଦ୍ଧାୟୟେୱ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଓକପ୍ପନଂ ସଦ୍ଦହନୱସେନ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଓଗାହଣଂ ନିଚ୍ଛୟୋ । ଅନାୱିଲତା ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାପଗମେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକାଲୁସ୍ସିୟତା । ଅଭିପତ୍ଥିୟନା ସଦ୍ଦହନମେୱ । ଅୱେଚ୍ଚପସାଦୋ ପଞ୍ଞାସହିତୋ ଆୟତନଗତୋ ଅଭିପ୍ପସାଦୋ । ଅପିଲାପନଂ ଅସମ୍ମୋସୋ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିୟ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଓଗାହଣଂ ୱା, ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ପସାଦସଦ୍ଧାସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନଝାନଙ୍ଗାନି ୟଥାକ୍କମଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଦନ୍ତେନ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱସେନ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସତିସମାଧୀନଂ ୱା କାୟାଦୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି । ୱିତକ୍କାଦୟୋ ଚ ଝାନାନୀତି ପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା ।

ଅସ୍ସାଦମନସିକାରୋ ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିତା । ପୁନବ୍ଭୱୱିରୋହଣାତି ପୁନବ୍ଭୱାୟ ୱିରୋହଣା, ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତନାରହତା ୱିପାକଧମ୍ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓପପଚ୍ଚୟିକନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଭୱଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତନସଭାୱଂ । ନାମକାୟରୂପକାୟସଙ୍ଘାତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅରୂପରୂପକାୟାନଂ ସମୂହିୟଭାୱଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱୱତ୍ଥାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱୱତ୍ଥିତଭାୱୋ । ଓପପଚ୍ଚୟିକନ୍ତି ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧନିବ୍ବତ୍ତକଂ । ଉପଧୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଅତ୍ତନୋ ପିୟସ୍ସ ମରଣଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ମରଣଂ ସୋକସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଚେତସୋ ସନ୍ତାପୋ । ଓଦହନନ୍ତି ଅୱଦହନଂ । ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟସ୍ସ ସନ୍ତପନମେୱ ଭୱସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ଭୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ଭୱସଙ୍ଖାତାନି ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଭୱଙ୍ଗାନି । ତେସୁ କିଲେସା ଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି । କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ଭୱସଙ୍ଖାତାନି ଅଙ୍ଗାନି । ସମଗ୍ଗାନୀତି ସବ୍ବାନି । ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିସଂସରଣଂ ସଂସାରୋ । ତସ୍ସ ପୁରିମପୁରିମଜାତିନିପ୍ଫନ୍ନଂ କିଲେସାଦିୱଟ୍ଟଂ କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଭୱୋ ସଂସାରସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ସମ୍ପାପକହେତୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ନିରୋଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କମ୍ମଟ୍ଠାନୋଗାହକସ୍ସ ଓତରଣଟ୍ଠାନତାୟ ବହୁସ୍ସୁତୋ ତିତ୍ଥଂ ନାମ, ତସ୍ସ ସମ୍ମାପୟିରୁପାସନା ତିତ୍ଥଞ୍ଞୁତା। ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୀତଂ ନାମ, ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ବ୍ରୂହନା ପୀତଞ୍ଞୁତା, ଭାୱନାୟ ଥୋକମ୍ପି ଲୟାପତ୍ତିୟା ଉଦ୍ଧଂପତ୍ତିୟା ଚ ଜାନନା ପତ୍ତଞ୍ଞୁତା। ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚହି ପଧାନିୟଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଜାନନା ଅତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ତେସୁ ପୁରିମାନଂ ପୁରିମାନଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭାୱୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଏୱ । କତପୁଞ୍ଞସ୍ସେୱ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଇତରସ୍ସାତି ‘‘ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତା ପତିରୂପଦେସୱାସସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ତରୁଣୱିପସ୍ସନା । ନିବ୍ବିଦାତି ବଲୱୱିପସ୍ସନା । ୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲଂ । ଏୱନ୍ତି ୟଦିଦଂ ‘‘ତସ୍ସା ୱିପଲ୍ଲାସା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ, ଇମିନା ନୟେନ ଅଥାପି ୟୋ କୋଚି ଉପନିସ୍ସୟୋ ବଲୱପଚ୍ଚୟୋତି ୟୋ କୋଚି ଅୱସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସବ୍ବୋ ସୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ କାରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ଏୱଂ ୟା କାଚି ଉପନିସା ୟୋଗତୋ ଚ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚା’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପନିସାତି କାରଣଂ, ୟୋଗତୋତି ୟୁତ୍ତିତୋ, ପଚ୍ଚୟତୋତି ପଚ୍ଚୟଭାୱମତ୍ତତୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ନ ୱିଭତ୍ତଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଦଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୩.ତତ୍ଥକତମୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରୋତିଆଦି ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ କିଂ ଲକ୍ଖୟତୀତି ଲକ୍ଖଣହାରସ୍ସ ୱିସୟଂ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା ଲକ୍ଖଣହାରଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଉଦାହରଣେହି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ୱଧକଟ୍ଠେନ ଏକଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ଇମିନା ଅନୱଟ୍ଠିତଭାୱାଦିନାପି ଏକଲକ୍ଖଣତା ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଆୟତନୱସେନ ଏକଲକ୍ଖଣତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅତୀତେ, ରାଧ, ରୂପେ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ସୁତ୍ତଂ ଆଭତଂ । ୟମକୋୱାଦସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୫) ୱଧକଟ୍ଠେନ ଏକଲକ୍ଖଣା ୱୁତ୍ତାତି ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ‘‘ୱଧକଂ ରୂପଂ ୱଧକଂ ରୂପନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା ଆଗତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୀତି ଏୱଂ, ଇମିସ୍ସଂ ଗାଥାୟଂ କାୟଗତାୟ ସତିୟା ୱୁତ୍ତାୟ ସତି ୱେଦନାଗତା ସତି ଚିତ୍ତଗତା ସତି ଧମ୍ମଗତା ଚ ସତି ୱୁତ୍ତା ଭୱତି ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥଂ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

କାୟେକାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହୀତି ଏତ୍ଥ କାୟେତି ରୂପକାୟେ । ରୂପକାୟୋ ହି ଇଧ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନ କାୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନ, ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟଟ୍ଠେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଞ୍ହି ପରମଜେଗୁଚ୍ଛାନଂ ସୋ ଆୟୋତିପି କାୟୋ, ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଆୟନ୍ତି ତତୋତି ଆୟୋ । କେ ଆୟନ୍ତି ? କୁଚ୍ଛିତା କେସାଦୟୋ, ଇତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ ।

କାୟାନୁପସ୍ସୀତି କାୟଂ ଅନୁପସ୍ସନସୀଲୋ, କାୟଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସମାନୋ । ‘‘କାୟେ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ କାୟଗ୍ଗହଣଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନ ନ କାୟେ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱା, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ଏୱାତି କାୟସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତଥା ନ କାୟେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ନାପି କେସଲୋମାଦିୱିନିମୁତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାନୁପସ୍ସୀ ।

ୟୋପି ଚେତ୍ଥ କେସଲୋମାଦିକୋ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ, ତତ୍ଥପି ନ ଭୂତୁପାଦାୟୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ ରଥସମ୍ଭାରାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, ନଗରାୱୟୱାନୁପସ୍ସକୋ ୱିୟ କେସଲୋମାଦିସମୂହାନୁପସ୍ସୀ, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧପତ୍ତୱଟ୍ଟିୱିନିବ୍ଭୁଜ୍ଜକୋ ୱିୟ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିୱିନିୱେଠକୋ ୱିୟ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହାନୁପସ୍ସୀ ଏୱାତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ସମୂହୱସେନେୱ କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ଦସ୍ସନେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୂହୱିନିମୁତ୍ତୋ କାୟୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତେ ଏୱ ପନ ତଥା ତଥା ସତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ୟଂ ପସ୍ସତି ନ ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅପସ୍ସଂ ବଜ୍ଝତେ ମୂଳ୍ହୋ, ବଜ୍ଝମାନୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩) ।

ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଏତସ୍ମିଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅନୁଦକଭୂତାୟପି ମରୀଚିୟା ଉଦକାନୁପସ୍ସିନୋ ହୋନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଅସୁଭଭୂତେ ଏୱ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତସୁଭଭାୱାନୁପସ୍ସୀ, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖଅନତ୍ତଅସୁଭାକାରସମୂହାନୁପସ୍ସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪ ଆଦୟୋ) ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିଚୁଣ୍ଣିକଜାତଅଟ୍ଠିକପରିୟୋସାନୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଥୱୀକାୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ଆପୋକାୟଂ ତେଜୋକାୟଂ ୱାୟୋକାୟଂ କେସକାୟଂ…ପେ॰… ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜକାୟ’’ନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୪ ଆଦୟୋ) କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଥ ୱା କାୟେ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ଗହେତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନନୁପସ୍ସନତୋ, ତସ୍ସ ପନ କେସଲୋମାଦିକସ୍ସ ନାନାଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କେସାଦିଧମ୍ମସମୂହସଙ୍ଖାତେ କାୟାନୁପସ୍ସୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପି ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦିନା ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୪ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିକସ୍ସ ଆକାରସମୂହସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିହରାହୀତି ୱତ୍ତାହି । ଆତାପୀତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ କିଲେସେ ଆତାପେତୀତି ଆତାପୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ । ସମ୍ପଜାନୋତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତିମାତି କାୟପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁପସ୍ସତି, ନ ହି ସତିୱିରହିତା ଅନୁପସ୍ସନା ଅତ୍ଥି, ତେନେୱାହ – ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪) । ଅନାତାପିନୋ ଚ ଅନ୍ତୋ ସଙ୍କୋଚୋ ଅନ୍ତରାୟକରୋ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୱିନେୟ୍ୟାତି ତଦଙ୍ଗୱିନୟେନ ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିନୟେନ ୱା ୱିନୟିତ୍ୱା । ଲୋକେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ । କାୟୋ ହି ଇଧ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, ଦୋମନସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ୟାପାଦୋ ଗହିତୋତି ନୀୱରଣେସୁ ବଲୱଧମ୍ମଦ୍ୱୟପ୍ପହାନଦସ୍ସନେନ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦିନା ପନ ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆତାପୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାନଂ ସମଥୋ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସୱିନୟୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୀପେତୀତି ଆହ – ‘‘ୱିନେୟ୍ୟ ଲୋକେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୩୬୭) । ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଚତୁନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ୟଥା ୱୀରିୟପଞ୍ଞାସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟେହି କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଇଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନାନିପି ତେହି ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନସାଧନେ ଇମେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସଭାୱଭେଦାଭାୱତୋ ସମାନଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଇତରାନି ସତିପଟ୍ଠାନାନିପି ୱୁତ୍ତାନି ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୪. ଇଦାନି ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଗହିତେସୁ ସବ୍ବେସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଗହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବୋଧଙ୍ଗମାତି ବୋଧଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ବୋଧଙ୍ଗମା । ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ବୋଧସ୍ସ ପକ୍ଖେ ଭୱାତି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା । ନେୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣେନାତି ଏତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତତୋ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନିୟ୍ୟାନଂ, ନିୟ୍ୟାନେ ନିୟୁତ୍ତାତି ନେୟ୍ୟାନିକା, ୟଥା ଦୋୱାରିକୋତି । ନିୟ୍ୟାନସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତୀତି ନେୟ୍ୟାନିକା । ନିୟ୍ୟାନଂ ପୟୋଜନଂ ଏତେସନ୍ତି ୱା ନେୟ୍ୟାନିକା । ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକା’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ନିୟ୍ୟାନଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ନିୟ୍ୟାନିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନିୟ୍ୟାନିୟା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ନିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ନିୟ୍ୟାନିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନିୟ୍ୟାନିକଲକ୍ଖଣେନାତି ନିୟ୍ୟାନିକସଭାୱେନ ।

ଏୱଂ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମାତି ୟଥା କୁସଲା ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତା, ଏୱଂ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା । କଥଂ ? ପହାନେକଟ୍ଠତାୱସେନାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଇଦାନି ତଂ ପହାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ପହୀୟନ୍ତି, କବଳୀକାରାହାରାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ପରିଜାନନସ୍ସ ପରିବନ୍ଧିନୋ କାମରାଗାଦୟୋ ବ୍ୟନ୍ତୀକତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, କସ୍ମା ? ତେହି ପହାତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଂ ଅକୁସଲାପି ଧମ୍ମା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନ ଲକ୍ଖଣହାରସ୍ସ ଉଦାହରଣାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟତ୍ଥ ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ପନାତି ପଦପୂରଣୋ । ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ରୁପ୍ପନସଭାୱଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ । ରୂପଧାତୂତି ରୁପ୍ପନସଭାୱା ଦସ ଧାତୁୟୋ । ରୂପାୟତନନ୍ତି ରୁପ୍ପନସଭାୱଂ ଦସାୟତନଂ, ରୂପୀନି ଦସାୟତନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଇମାନି ଦେସିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦେସିତଂ ତତ୍ଥ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁଖୱେଦନାଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଚ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ଅକୁସଲସ୍ସ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସାସୱକୁସଲସ୍ସାପି ୱସେନ ୟୁଜ୍ଜତି ଏୱ । ସବ୍ବୋ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟିତତ୍ତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ହି ୱେଦନାୟ ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୁସେତୀ’’ତି । ଏତେନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୱେଦନାଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜା ଗହିତାତି ଦସ୍ସେତି । ସତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଗ୍ଗହଣେ ସବ୍ବୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଦେସିତୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକତ୍ଥୋ, ତେନ ସୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମୱସେନ ଦୁୱିଧୋତି ଇମଂ ୱକ୍ଖମାନୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ତେସୁ ଅନୁଲୋମତୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୟଥାଦସ୍ସିତୋ ସରାଗସଦୋସସମୋହସଂକିଲେସପକ୍ଖେନ ହାତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ପଟିଲୋମତୋ ପନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୟୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; ମହାୱ॰ ୧) ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱୀତରାଗୱୀତଦୋସୱୀତମୋହଅରିୟଧମ୍ମେହି ହାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ଏକଲକ୍ଖଣତାୱିଭାୱନେନ ଲକ୍ଖଣହାରୟୋଜନାୟ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏୱଂ ୟେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚତୋତି ପଥୱୀଆଦୀନଂ ଫସ୍ସାଦୀନଞ୍ଚ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ଧାରଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନାଦିକିଚ୍ଚତୋ, ତେସଂ ତେସଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାନଂ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱସଙ୍ଖାତକିଚ୍ଚତୋ । ଲକ୍ଖଣତୋତି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱତୋ । ସାମଞ୍ଞତୋତି ରୁପ୍ପନନମନାଦିତୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦିତୋ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିତୋ ଚ । ଚୁତୂପପାତତୋତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଭଙ୍ଗତୋ ଉପ୍ପାଦତୋ ଚ, ସମାନନିରୋଧତୋ ସମାନୁପ୍ପାଦତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସହଚରଣଂ ସମାନହେତୁତା ସମାନଫଲତା ସମାନଭୂମିତା ସମାନୱିସୟତା ସମାନାରମ୍ମଣତାତି ଏୱମାଦୟୋପି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୫.ତତ୍ଥ କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରୋତି ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନେରୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ନିଦାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି ଚ ଗୱେସିତବ୍ବୋତି ସଙ୍ଖେପେନ ତାୱ ଚତୁବ୍ୟୂହଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନେନା’’ତି ଇମିନା ହାରାନଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟଭାୱତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନେୱ ଏତେ ଚତୁବ୍ୟୂହହାରପଦତ୍ଥା ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେତି । ନେରୁତ୍ତନ୍ତି ନିରୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୁତ୍ତମେୱ ନେରୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୟା ନିରୁତ୍ତିପଦସଂହିତା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟା ନିରୁତ୍ତି, ଇଦଂ ନେରୁତ୍ତଂ । କା ପନ ସା ନିରୁତ୍ତି ? ପଦସଂହିତାତି ପଦେସୁ ସଂହିତା ୟୁତ୍ତା, ଲିଙ୍ଗୱଚନକାଲସାଧନପୁରିସାଦିୱିସେସୟୋଗେନ ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ୟଥା ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ତଥା ତଥା ପୱତ୍ତସଭାୱନିରୁତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ଧମ୍ମାନଂ ନାମସୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟାୟ କାରଣଭୂତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାନନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ । ନାମସୋତି ପଥୱୀ ଫସ୍ସୋ ଖନ୍ଧା ଧାତୁ ତିସ୍ସୋ ଫୁସ୍ସୋତି ଏୱମାଦିନାମୱିସେସେନ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ନାମ । ପଥୱୀତି ହି ଏୱମାଦିକଂ ସଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସଙ୍କେତଦ୍ୱାରେନ ତଦତ୍ଥପଟିପତ୍ତି ତଂତଂଅନିୟତନାମପଞ୍ଞତ୍ତିଗ୍ଗହଣୱସେନେୱ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ପଦସଂହିତାତି ପଦେନ ସଂହିତା। ପଦତୋ ହି ପଦତ୍ଥାୱବୋଧୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥେ ପୱତ୍ତିନିମିତ୍ତଭୂତାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଗହିତାୟ ଏୱ ହୋତୀତି ସା ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନିରୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତପଦେନ ସଂହିତା ପଦତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି ପଦସଂହିତାତି ୱୁତ୍ତା । ‘‘ୟଦା ହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ନାମସୋ ଞାଣ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ନାମଂ ଜାନାତୀତି ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଅୟଂ ନାମାତି ନାମଂ ଜାନାତି । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସଭାୱଧମ୍ମସ୍ସ । ତଥାତଥା ନଂ ଅଭିନିରୋପେତୀତି ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ଧମ୍ମୋ ଚ ୟଥା ୟଥା ଚ ୱୋହରିତବ୍ବୋ, ତଥା ତଥା ନଂ ନାମଂ ୱୋହାରଂ ଅଭିନିରୋପେତି ଦେସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ୟାୱ ଅନେକାଧିୱଚନକୁସଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥକୁସଲୋତି ପାଳିଅତ୍ଥେ କୁସଲୋ । ଧମ୍ମକୁସଲୋତି ପାଳିୟଂ କୁସଲୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋତି ଅକ୍ଖରେସୁ ଚ ୱାକ୍ୟେସୁ ଚ କୁସଲୋ । ନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋତି ନିବ୍ବଚନେ କୁସଲୋ । ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋତି ଦେସନାୟ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ । ଦେସନାକୁସଲୋତି ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନାୟ କୁସଲୋ । ଅତୀତାଧିୱଚନକୁସଲୋତି ଅତୀତପଞ୍ଞତ୍ତିକୁସଲୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନି କାତବ୍ବାନି, ଜନପଦନିରୁତ୍ତାନୀତି ୟତ୍ତକାନି ସତ୍ତୱୋହାରପଦାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସୁତ୍ତେ ନିବ୍ବଚନୱସେନ କାତବ୍ବାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବା ଚ ଜନପଦନିରୁତ୍ତିୟୋତି ସବ୍ବା ଚ ଲୋକସମଞ୍ଞାୟୋ ୟଥାରହଂ କାତବ୍ବା । ‘‘ସମଞ୍ଞଂ ନାତିଧାୱେୟ୍ୟା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚମୁଖେନେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚାଧିଗମୋ ହୋତୀତି ।

୨୬. ଅଧିପ୍ପାୟକଣ୍ଡେ ଅନୁତ୍ତାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।

୨୭. ନିଦାନକଣ୍ଡେ ଇମିନା ୱତ୍ଥୁନାତି ଇମିନା ପୁତ୍ତଗୱାଦିକିତ୍ତନସଙ୍ଖାତେନ କାରଣେନ । କାରଣଞ୍ହେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ନିଦାନନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିଦାନନିଦ୍ଧାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କାମନ୍ଧାତି କିଲେସକାମେନ ଅନ୍ଧା । ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନାତି ତଣ୍ହାଜାଲପଲିଗୁଣ୍ଠିତା । ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ଅନ୍ଧକାରେନ ପିହିତା । ବନ୍ଧନାବଦ୍ଧାତି କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତେନ ବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା । ‘‘ପମତ୍ତବନ୍ଧନା’’ତିପି ପାଠୋ, ପମାଦେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବାପରେନାତି ପୁବ୍ବେନ ୱା ଅପରେନ ୱା ଦେସନନ୍ତରେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋଗଂ ଉପେତି, ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେହି ପଦେହିପରିୟୁଟ୍ଠାନେହୀତି ଇମେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଗାଥାପଦେହି ତଣ୍ହାପରିୟୁଟ୍ଠାନଦୀପକେହି । ସାୟେୱ ତଣ୍ହାତି ୟା ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତା, ସାୟେୱ ତଣ୍ହା । ‘‘ୟଞ୍ଚାହା’’ତିଆଦିନା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଗାଥାନଂ ଅତ୍ଥସଂସନ୍ଦନେନ ପୁବ୍ବାପରଂ ୱିଭାୱେତି । ପୟୋଗେନାତି ସମୁଦାଚାରେନ । ତସ୍ମାତି ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ନିସ୍ସରିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୀ ନାନାରମ୍ମଣେହି ପଲୋଭୟମାନା କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା କିଲେସୱସେନ ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଚ ତଣ୍ହାବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତା ।

ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ସଂସାରେ ଚିରଂ ଠପେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା। ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏତାହୀତି ଠିତୀ। ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସନ୍ଦାନଂ ୱିୟାତି ସନ୍ଦାନଂ। ନିବ୍ବାନନଗରପ୍ପୱେସସ୍ସ ପଟିସେଧନତୋ ପଲିଘଂ ୱିୟାତି ପଲିଘଂ। ଅନୱସେସତଣ୍ହାପହାନେନ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ। ଅତ୍ତହିତପରହିତାନଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକାନଞ୍ଚ ମୁନନତୋ ମୁନୀତି ଏୱଂ ଗାଥାୟ ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପପଞ୍ଚାଦିଅତ୍ଥା ପନ ପାଳିୟଂ ୱିଭତ୍ତା ଏୱାତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସେତେ ପପଞ୍ଚାଦୟୋ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗତା, ତସ୍ସ ତଣ୍ହାୟ ଲେସୋପି ନ ଭୱତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟୋ ଏତଂ ସବ୍ବଂ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ’’ତି ।

୨୮.ପରିୟୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ତଣ୍ହାୟ ପରିୟୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି । ସଙ୍ଖାରାତି ‘‘ତଦଭିସଙ୍ଖତା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନହେତୁକା ସଙ୍ଖାରା । ତେ ପନ ୟସ୍ମା ସତ୍ତସୁ ଜୱନଚେତନାସୁ ପଠମଚେତନା ସତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଫଲଂ ଦେତି । ପଚ୍ଛିମଚେତନା ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଉଭିନ୍ନଂ ୱେମଜ୍ଝଚେତନା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଫଲଂ ଦେତି, ତସ୍ମା ୱିପଚ୍ଚନୋକାସୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟା ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତଂତଂଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତଣ୍ହାପି ଚେତନା ୱିୟ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦିୱସେନ ତିଧା ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ତଣ୍ହା ତିୱିଧଂ ଫଲଂ ଦେତୀ’’ତି । ପୁବ୍ବାପରେନ ୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟଂ ପୁବ୍ବଂ ପୁରିମଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟତାଦିୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ଅପରେନ କମ୍ମସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟତାଦିୱଚନେନ ୟୁଜ୍ଜତି ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୱିୟ ୟମୁନୋଦକେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଙ୍ଖାରା ଦସ୍ସନବଲେନାତି ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ସଙ୍ଖାରା ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞାବଲେନ । ଛତ୍ତିଂସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ଭାୱନାବଲେନାତି ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀନାୱସେସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ।

ଅନୁବନ୍ଧୋତି ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତି । ୟୋ ଚାପି ପପଞ୍ଚୋତିଆଦିନା ‘‘ପପଞ୍ଚେତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଂ ରାଧସୁତ୍ତଞ୍ଚସଂସନ୍ଦତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଇଦଂ ଏକତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ଦେସନାୟ ପନ ୱିସେସୋ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ସୁତ୍ତେନାତି ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେନ ସୁତ୍ତେନ । ସୁତ୍ତନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତରଂ । ସଂସନ୍ଦୟିତ୍ୱାତି ୱିମିସ୍ସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନଂ କତ୍ୱା । ପୁବ୍ବାପରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜୟିତ୍ୱାତି ପୁବ୍ବେନ ୱା ଅପରେନ ୱା ସୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୟୋଜେତ୍ୱା । ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି ତେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି ୱିତ୍ଥାରିତୋ ସୁତ୍ତନ୍ତରଦସ୍ସନେନ ।

ନ କେୱଲଂ ସୁତ୍ତନ୍ତରସଂସନ୍ଦନମେୱ ପୁବ୍ବାପରସନ୍ଧି, ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ଚାୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥସନ୍ଧୀତି କିରିୟାକାରକାଦିୱସେନ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋ ପନ ୟସ୍ମା ସଙ୍କାସନାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଅତ୍ଥପଦାନଂୟେୱ ହୋତି, ସବ୍ବସ୍ସାପି ପଦତ୍ଥସ୍ସ ତଦୱରୋଧତୋ ।

ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଚ ନାମ ନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥସନ୍ଧି ଛପ୍ପଦାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧୀତି ପଦସ୍ସ ପଦନ୍ତରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବମ୍ପି ନାମାଦିପଦଂ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ୟଞ୍ଜନସନ୍ଧି ଛପ୍ପଦାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦେସନାସନ୍ଧୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଦେସନନ୍ତରେନ ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦନଂ । ନ ଚ ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟାତି ପଥୱିଂ ୱିସୟସଙ୍ଖାତଂ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା, ପଥୱିଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଝାୟୀତି ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନେନ ଝାୟୀ । ସୋ ହି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିସ୍ସଟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଝାୟତି, ନ ପଥୱିଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟତୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ରୂପପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତାୟ ସବ୍ବୋ କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ ଚ ଗହିତା । ଅରୂପଭୱୋ ପନ ସରୂପେନେୱ ଗହିତୋତି ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ପୁନ ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନ ଚ ଇମଂ ଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବୋ ହି ଲୋକୋ ଇଧଲୋକୋ ପରଲୋକୋ ଚାତି ଦ୍ୱେୱ କୋଟ୍ଠାସା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଇଧଲୋକୋ’’ତି ୱିସେସତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମଭୂତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପରଲୋକୋ’’ତି ଭୱନ୍ତରସଙ୍ଖେପଗତୋ ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ତଦୁଭୟୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧୋ ରୂପସନ୍ତାନୋ । ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟମିଦଂ ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟେ ପନ ‘‘ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତି ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଭୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ମିଚ୍ଛା । ଅନ୍ତରାଭୱୋ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋତି । ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ। ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁତନ୍ତି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଞ୍ଚ । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣପରିୟାପନ୍ନରୂପଂ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ୱିତକ୍କିତଂ ୱିଚାରିତନ୍ତି ୱିତକ୍କନୱସେନ ଅନୁମଜ୍ଜନୱସେନ ଚ ଆଲମ୍ବିତଂ । ମନସାନୁଚିନ୍ତିତନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁ ଅନୁ ଚିନ୍ତିତଂ । ଅୟଂ ସଦେୱକେ…ପେ॰… ଅନିସ୍ସିତେନ ଚିତ୍ତେନ ନ ଞାୟତି ଝାୟନ୍ତୋତି ଅୟଂ ଖୀଣାସୱୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଝାନେନ ଝାୟନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେୱ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନତ୍ତା ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ମନୁସ୍ସାୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚିପି ଅନିସ୍ସିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଝାୟତି ନାମ । ତତୋ ଏୱ ଲୋକେ କେନଚିପି ନ ଞାୟତି ‘‘ଅୟଂ ଇଦଂ ନାମ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟତୀ’’ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନମୋ ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞ, ନମୋ ତେ ପୁରିସୁତ୍ତମ ।

ୟସ୍ସ ତେ ନାଭିଜାନାମ, କିଂ ତ୍ୱଂ ନିସ୍ସାୟ ଝାୟସୀ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୧୦୪) ।

ଇଦାନି ଖୀଣାସୱଚିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ଥଚିପି ଅନିସ୍ସିତଭାୱଂ ଗୋଧିକସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ୱକ୍କଲିସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ୟଥା ମାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସମନ୍ୱେସନ୍ତୋତି ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ । ‘‘ପପଞ୍ଚାତୀତୋ’’ତିଆଦିନା ଅଦସ୍ସନସ୍ସ କାରଣମାହ । ଅନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା ନ ଞାୟନ୍ତି ଝାୟମାନାତି ନ କେୱଲଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଗତିଂ ମାରାଦୟୋ ନ ଜାନନ୍ତି, ଅପି ଚ ଖୋ ସଉପାଦିସେସାୟପି ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ତସ୍ସ ତଂ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଦେସନାସନ୍ଧୀତି ଗୋଧିକସୁତ୍ତୱକ୍କଲିସୁତ୍ତାନଂ ୱିୟ ସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଅତ୍ଥସଂସନ୍ଦନା ଦେସନାସନ୍ଧି ନାମ ।

ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧୀତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ସନ୍ଧି ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧି, ନିଦ୍ଦେସେନ ୱା ସନ୍ଧି ନିଦ୍ଦେସସନ୍ଧି । ପୁରିମେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସେନ ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱା ପୁରିମସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଠମଂ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତେସନ୍ତି ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା, ପୁଗ୍ଗଲା, ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ପନ ନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତ୍ଥାତି ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତା, ନିସ୍ସିତଚିତ୍ତୱନ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୱସେନ ପୱତ୍ତା ସୁତ୍ତପଦେସା । ସେସମେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପାକଟମେୱ ।

ଚତୁବ୍ୟୂହହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୯.ତତ୍ଥକତମୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରୋତି ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ଭଥାତି ଆରମ୍ଭଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ନିକ୍କମଥାତି କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିକ୍କମଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ତଦୁତ୍ତରିୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେତି ୟସ୍ମା ସୀଲସଂୱରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୱସେନ ଆରମ୍ଭନିକ୍କମଧାତୁୟୋ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଥାଭୂତସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତେ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋଥ । ଧୁନାଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ, ନଳାଗାରଂୱ କୁଞ୍ଜରୋତି ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଚ ତେଧାତୁଇସ୍ସରସ୍ସ ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ୱସଂ ସତ୍ତେ ନେତୀତି ତସ୍ସ ସେନାସଙ୍ଖାତଂ ଅବଲଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ୟଥା ନାମ ବଲୂପପନ୍ନୋ କୁଞ୍ଜରୋ ନଳେହି କତଂ ଅଗାରଂ ଖଣେନେୱ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ଏୱମେୱ କିଲେସଗଣଂ ଧୁନାଥ ୱିଧମଥ ୱିଦ୍ଧଂସେଥାତି ଅତ୍ଥୋ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୮୫) ।

ଇଦାନି ୟଦତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଗାଥା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ୱୀରିୟପୟୋଗସ୍ସ କାରଣଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେ ନିୟୋଜନତୋ, ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତୀ ଭୂରୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) ୱଚନତୋ ୟୋଗୋ ଭାୱନା । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ୱକ୍ଖମାନତ୍ତା ସମାଧିଭାୱନା ଇଧାଧିପ୍ପେତାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେତି ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ‘‘ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୟ କିଲେସସେନାୟ ସମ୍ମା ଧୁନନଂ ଞାଣେନେୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଧୁନାଥ…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ପୁନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀରିୟସମାଧିପଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଆଧିପଚ୍ଚକିଚ୍ଚତାୟ ପପଞ୍ଚପ୍ପହାନସମତ୍ଥା ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ପାପେନ୍ତି ଚାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଦେସନାତି ‘‘ୟାନିମାନି ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୀରିୟାଦୀନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ସା ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥାତି ଆଦିଦେସନା, ନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁଆଦୀନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଚେୱ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ।

ଏୱଂ ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତାୟ ଦେସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟେତୁକାମୋ ତସ୍ସ ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ୟୋଗେ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱା ଆରମ୍ଭୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋଗେ ଭାୱନାୟଂ ତଂ ଅୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଅପରିପକ୍କଞାଣାନଂ ୱାସନାଭାଗେନ ଆୟତିଂ ୱିଜାନନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଦେସନାରମ୍ଭୋ ୟୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱା ପରିପକ୍କଞାଣାନନ୍ତି ।

ସୋ ପମାଦୋ ଦୁୱିଧୋତି ୟେନ ପମାଦେନ ଭାୱନଂ ନାନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ପମାଦୋ ଅତ୍ତନୋ କାରଣଭେଦେନ ଦୁୱିଧୋ । ଅଞ୍ଞାଣେନାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିଚ୍ଛାଦକେନ ସମ୍ମୋହେନ । ନିୱୁତୋତି ଛାଦିତୋ । ଞେୟ୍ୟଟ୍ଠାନନ୍ତି ଞେୟ୍ୟଞ୍ଚ ତଂ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦିନା ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତି ଞେୟ୍ୟଟ୍ଠାନଂ । ଅନେକଭେଦତ୍ତା ପାପଧମ୍ମାନଂ ତବ୍ବସେନ ଅନେକଭେଦୋପି ପମାଦୋ ମୂଲଭୂତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱସେନ ଏକୋ ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ଏକୱିଧୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟା’’ତି । ଲାଭୱିନିଚ୍ଛୟପରିଗ୍ଗହମଚ୍ଛରିୟାନି ପରିୟେସନାଆରକ୍ଖାପରିଭୋଗେସୁ ଅନ୍ତୋଗଧାନି । ଛନ୍ଦରାଗଜ୍ଝୋସାନା ତଣ୍ହା ଏୱାତି ତଣ୍ହାମୂଲକେପି ଧମ୍ମେ ଏତ୍ଥେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ତିୱିଧୋ ତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ରୂପୀସୁ ଭୱେସୂତି ରୂପଧମ୍ମେସୁ । ଅଜ୍ଝୋସାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଭିନିୱେସୋ । ଏତେନ ‘‘ତଣ୍ହାୟ ରୂପକାୟୋ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିୱରତି । ଅନାଦିମତି ହି ସଂସାରେ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞରୂପାଭିରାମା, ଅୟଞ୍ଚତ୍ଥୋ ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତେନ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧-୧୦) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଅରୂପୀସୁ ସମ୍ମୋହୋତି ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଅତିସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନୱିନିବ୍ଭୋଗସ୍ସ ଦୁକ୍କରତ୍ତା ଚ ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହୋ, ସତ୍ତାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ୱଚନସେସୋ । ଏୱଂ ନିଦ୍ଧାରିତେ ରୂପକାୟନାମକାୟସଙ୍ଖାତେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ଅୱିସେସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁପାଦାନାନଂ ୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ତେସଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉପାଦାନାନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଭାୱେନ ସହପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ତତ୍ଥ ରୂପକାୟୋ’’ତିଆଦିନା ।

୩୦. ଏୱଂ ପମାଦମୁଖେନ ପୁରିମସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ପମାଦମୁଖେନେୱ ଅପରମ୍ପି ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ । ସମ୍ପଟିୱେଧେନାତି ସମ୍ମା ପରିଜାନନେନ ଅସ୍ସାଦାଦୀନଂ ଜାନନେନ । ରକ୍ଖଣା ପଟିସଂହରଣାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତା ପମାଦସ୍ସ ପଟିସଂହରଣା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ସଙ୍କୋଚନା ଅପ୍ପମାଦାନୁୟୋଗେନ ୟା ଖେପନା । ଅୟଂ ସମଥୋତି କିଚ୍ଚେନ ସମାଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନା । ‘‘ୟଦା ଜାନାତି କାମାନଂ…ପେ॰… ଆନିସଂସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମଥାଧିଗମସ୍ସ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ କାମାନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମାନଞ୍ଚ କିଲେସକାମାନଞ୍ଚ । ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦତୋତି କାମେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସୁଖସୋମନସ୍ସସଙ୍ଖାତଂ ଅସ୍ସାଦଂ ଅସ୍ସାଦତାୟ ଅସ୍ସାଦମତ୍ତତୋ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬) ୱୁତ୍ତଂ ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୭୨) । ଓକାରନ୍ତି ଲାମକଭାୱଂ । ସଂକିଲେସନ୍ତି ସଂକିଲିସ୍ସନଂ । କାମହେତୁ ହି ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି । ୱୋଦାନନ୍ତି ୱିସୁଜ୍ଝନଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ଆନିସଂସନ୍ତି ନୀୱରଣପ୍ପହାନାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗଂ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସମଥେ ସତି । ୟା ୱୀମଂସାତି ୟା ପଞ୍ଞା । ‘‘ସମାହିତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୭୧) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ତଣ୍ହାସହିତାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାସହିତାୱ ତଣ୍ହା ଉପାଦାନାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ତାସୁ ନିରୁଦ୍ଧାସୁ ଉପାଦାନାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ଏୱାତି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାପହାନେନ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପହୀନେସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏୱଂ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଆୱଟ୍ଟନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାପି ମୂଲେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ନାମ ପତିଟ୍ଠାହେତୁଭାୱେନ ମୂଲନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେ ଭୂମିଗତେ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୱୟୱେ ଫରସୁଛେଦାଦିଅନ୍ତରାୟାଭାୱେନ ଅନୁପଦ୍ଦୱେ ତତୋ ଏୱ ଦଳ୍ହେ ଥିରେ ସତି ଖନ୍ଧେ ଛିନ୍ନେପି ଅସ୍ସତ୍ଥାଦିରୁକ୍ଖୋ ରୁହତି, ଏୱମେୱ ତଣ୍ହାନୁସୟସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତଭାୱରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ମଗ୍ଗଞାଣଫରସୁନା ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନେ ତୟିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅପରାପରଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତତି ନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି । କାମତଣ୍ହାଦିନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଭୱତଣ୍ହାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ଏତସ୍ସ ଭୱତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଭୱେସୁ ଆଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନାଦିୱସେନ ଅସ୍ସାଦଗ୍ଗହଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୭) । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହି ଭୱତଣ୍ହା’’ତି । ଇଧ ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନା ଚ ମଗ୍ଗସମାଧି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଚ ଅଧିପ୍ପେତାତି ଆହ – ‘‘ୟେନ ତଣ୍ହାନୁସୟଂ ସମୂହନତୀ’’ତିଆଦି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇଦାନି ନ କେୱଲଂ ନିଦ୍ଧାରିତେହେୱ ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମେହି ଆୱଟ୍ଟନଂ, ଅଥ ଖୋ ପାଳିଆଗତେହିପି ତେହି ଆୱଟ୍ଟନଂ ଆୱଟ୍ଟହାରୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ। ତତ୍ଥ ସବ୍ବପାପସ୍ସାତି ସବ୍ବାକୁସଲସ୍ସ । ଅକରଣନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । କୁସଲସ୍ସାତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସ । ଉପସମ୍ପଦାତି ପଟିଲାଭୋ । ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦାପନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତୱୋଦାନଂ, ତଂ ପନ ଅରହତ୍ତେନ ହୋତି । ଇତି ସୀଲସଂୱରେନ ସବ୍ବପାପଂ ପହାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି କୁସଲଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲେନ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୋଦପେତବ୍ବନ୍ତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅତ୍ଥୋ ପାଳିତୋ ଏୱ ୱିଞ୍ଞାୟତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବପାପଂ ନାମା’’ତିଆଦୀସୁ ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦୋସୋ ସମୁଟ୍ଠାନମେୱ ଏତସ୍ସାତି ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନଂ, ନ ଦୋସୋ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନାୟପି ପିସୁଣୱାଚାୟ ସମ୍ଭୱତୋ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଦୋସସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନଂ ମୋହସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ସ ମୋହସମୁଟ୍ଠାନତା ୱୁତ୍ତା ।

ଏୱଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଅକୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମୱିଭାଗେନ ‘‘ସବ୍ବପାପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପାପଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ଅକୁସଲମୂଲୱସେନ ଅଗତିଗମନୱିଭାଗମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲମୂଲଂ ପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଲୋଭାଦିଅକୁସଲାନି କାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି, କାୟୱଚୀପୟୋଗଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦାତି ଛନ୍ଦହେତୁ । ୟଂ ଛନ୍ଦା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇଦଂ ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ଛନ୍ଦା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟଦେତଂ ଅଗତିଗମନଂ, ଇଦଂ ଲୋଭସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଏୱଂ ସେସେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ଅକରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋଭୋ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟା’’ତି ତୀହି କୁସଲମୂଲେହି ତିଣ୍ଣଂ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ପହାନୱସେନ ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ଅନୁପ୍ପାଦନମାହ । ତଥା ଲୋଭୋ ଉପେକ୍ଖାୟାତିଆଦିନା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେହି । ତତ୍ଥ ଅରତିଂ ୱୂପସମେନ୍ତୀ ମୁଦିତା ତସ୍ସା ମୂଲଭୂତଂ ମୋହଂ ପଜହତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମୋହୋ ମୁଦିତାୟ ପହାନଂ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

୩୧. ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନ ପାପଂ ତସ୍ସ ଅକରଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସେସପଦାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନମୁଖେନ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବପାପଂ ନାମ ଅଟ୍ଠ ମିଚ୍ଛତ୍ତାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅକିରିୟା ଅକରଣଂ ଅନଜ୍ଝାଚାରୋତି ତୀହିପି ପଦେହି ମିଚ୍ଛତ୍ତାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱ ୱଦତି । ତଥା କିରିୟା କରଣଂ ଅଜ୍ଝାଚାରୋତି ତୀହିପି ପଦେହି ଉପ୍ପାଦନମେୱ ୱଦତି । ଅଜ୍ଝାଚାରୋତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆଚରଣଂ । ଅତୀତସ୍ସାତି ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ ପୁରାଣସ୍ସ । ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପୁରାଣମଗ୍ଗଂ ପୁରାଣଂ ଅଞ୍ଜସନ୍ତି ଖୋ ଅରିୟସ୍ସେତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) । ଅତୀତେନ ୱା ୱିପସ୍ସିନା ଭଗୱତା ୟଥାଧିଗତଂ ଦେସିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅତୀତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସିନୋ ହି ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଗାଥାତି ।

ୟଂ ପଟିୱେଧେନାତି ୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ । ୟଂ ପରିୟୋଦାପିତଂ, ଅୟଂ ନିରୋଧୋତି ୟଦିପି ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ କେନଚି ସଂକିଲେସେନ ନ ସଂକିଲିସ୍ସତି, ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ୟାୱ ସଂକିଲେସା ନ ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ଅପରିୟୋଦପିତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ନିବ୍ବାନାଧିଗମେନ ୟେ ଖନ୍ଧା ୱୂପସମେତବ୍ବା, ତେସଂ ସେସଭାୱେନ ଅସେସଭାୱେନ ଚ ‘‘ସଉପାଦିସେସା’’ତି ଚ, ‘‘ଅନୁପାଦିସେସା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଇମାନି ପାଳିଆଗତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପୁନପି ପାଳିଆଗତଧମ୍ମାନଂ ସଭାଗୱିସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନେନ ଆୱଟ୍ଟହାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସା ପଦତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ଧମ୍ମୋତି ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମୋ ନାମ ଦୁୱିଧୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ମଗ୍ଗୋ ଚା’’ତି ଆହ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ସୀଲଂ ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ସବ୍ବା ଉପପତ୍ତିୟୋ ଦୁଗ୍ଗତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୟୋଗେନ ଦୁକ୍ଖା ଗତିୟୋତି କତ୍ୱା । ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦୁୱିଧେ ଧମ୍ମେ ପଠମୋ ଧମ୍ମୋ ୟଥା ସୁଚିଣ୍ଣୋ ହୋତି, ୟତୋ ଚ ସୋ ରକ୍ଖତି, ୟତ୍ଥ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟା ସଂୱରସୀଲେ ଅଖଣ୍ଡକାରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅପାୟତୋ ରକ୍ଖଣେ ଏକନ୍ତିକଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ଗାମଣିସଂୟୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୮) ଅସିବନ୍ଧକପୁତ୍ତସୁତ୍ତଂ ଆଭତଂ ।

ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ପକାରେନ । ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନେ, ଇମିନାପି ପକାରେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅସିବନ୍ଧକପୁତ୍ତୋତି ଅସିବନ୍ଧକସ୍ସ ନାମ ପୁତ୍ତୋ । ଗାମେ ଜେଟ୍ଠକତାୟ ଗାମଣୀ । ପଚ୍ଛାଭୂମକାତି ପଚ୍ଛାଭୂମିୱାସିନୋ । କାମଣ୍ଡଲୁକାତି ସକମଣ୍ଡଲୁନୋ । ସେୱାଲମାଲିକାତି ପାତୋୱ ଉଦକତୋ ସେୱାଲଞ୍ଚେୱ ଉପ୍ପଲାଦୀନି ଚ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକସୁଦ୍ଧିଭାୱଜାନନତ୍ଥଂ ମାଲଂ କତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନକା । ଉଦକୋରୋହକାତି ସାୟଂ ପାତଂ ଉଦକଂ ଓରୋହଣକା । ଉୟ୍ୟାପେନ୍ତୀତି ଉପରିୟାପେନ୍ତି । ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ସମ୍ମା ୟାପେନ୍ତି । ସଗ୍ଗଂ ନାମ ଓକ୍କାମେନ୍ତୀତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତାୱ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ, ଗଚ୍ଛ, ଭୋ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତା ସଗ୍ଗଂ ପୱେସେନ୍ତି ।

ଅନୁପରିସକ୍କେୟ୍ୟାତି ଅନୁପରିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜାତି ଉଟ୍ଠହ । ଉପ୍ଲୱାତି ଜଲସ୍ସ ଉପରିପ୍ଲୱ । ଥଲମୁପ୍ଲୱାତି ଥଲଂ ଅଭିରୁହ । ତତ୍ର ୟାସ୍ସାତି ତତ୍ର ୟଂ ଅସ୍ସ, ୟଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସକ୍ଖରକଠଲନ୍ତି ସକ୍ଖରା ୱା କଠଲା ୱା । ସା ଅଧୋଗାମୀ ଅସ୍ସାତି ସା ଅଧୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ହେଟ୍ଠାଗାମୀ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଧୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ହେଟ୍ଠା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ । ତିକ୍ଖତାତି ତିଖିଣତା । ସା ଚ ଖୋ ନ ସତ୍ଥକସ୍ସ ୱିୟ ନିସିତକରଣତା, ଅଥ ଖୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପଟୁଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଧିମତ୍ତତା’’ତି ଆହ । ନନୁ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତନା ପହାତବ୍ବକିଲେସେ ଅନୱସେସଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ଅତିଖିଣୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଥାପି ନୋ ଚ ଖୋ ‘‘ୟଥା ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱଚନତୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତାନଂ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପତି ଅତ୍ଥି କାଚି ୱିସେସମତ୍ତାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ ନ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ, ସବ୍ବୁପପତ୍ତିସମତିକ୍କମନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଓଧିସୋ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତଥାପହାନଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପାଟୱପାଟୱତରପାଟୱତମଭାୱେନ ହୋତୀତି ୟୋ ୱଜିରୂପମଧମ୍ମେସୁ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଧମ୍ମାନଂ ପଟୁତମଭାୱୋ । ଅୟଂ ଇଧ ମଗ୍ଗସ୍ସ ତିକ୍ଖତାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସବ୍ବାହି ଉପପତ୍ତୀହି ରକ୍ଖତୀ’’ତି । ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ସୁତ୍ତନ୍ତରେନ (ଉଦା॰ ୩୨) ସୁଗତିସଞ୍ଞିତାନମ୍ପି ଉପପତ୍ତୀନଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭାୱଂ ସାଧେତି ।

୩୨. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସଭାଗଧମ୍ମାନଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସଭାଗଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ଆୱଟ୍ଟହାରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ହେତୁ ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଇଦଂ ଅରିୟଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ରକ୍ଖତୀତି ସବ୍ବାହି ଦୁଗ୍ଗତୀହି ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତୋ ନିରୋଧୋ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତୋ, ନିମିତ୍ତସ୍ସ କତ୍ତୁଭାୱେନ ଉପଚରିତତ୍ତା । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୱିସଭାଗସଭାଗଧମ୍ମାୱଟ୍ଟନୱସେନ ନିଦ୍ଧାରିତାନୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଆୱଟ୍ଟହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୩.ତତ୍ଥକତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରୋତି ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୱିଭତ୍ତିଭୂମିୱିଭତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନୱିଭତ୍ତୀତି ତିୱିଧା ୱିଭତ୍ତି । ତାସୁ ୟସ୍ମା ଧମ୍ମେସୁ ୱିଭାଗତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେସୁ ତତ୍ଥ ଲବ୍ଭମାନୋ ଭୂମିୱିଭାଗୋ ପଦଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ଚ ନିଦ୍ଦିସିୟମାନୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୱିଭତ୍ତିଂ ତାୱ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ସୋଳସୱିଧେ ପଟ୍ଠାନେ ୟେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୱିସେସତୋ ୱିଭଜିତବ୍ବା, ତାନି ସୁତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତାନି ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱାସନା ପୁଞ୍ଞଭାୱନା, ତସ୍ସା ଭାଗୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ୱାସନାଭାଗୋ, ତସ୍ସ ହିତନ୍ତି ୱାସନାଭାଗିୟଂ, ସୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପଦାଲନଂ ନିବ୍ବେଧୋ, ତସ୍ସ ଭାଗୋତି ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀଣି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଦେସିତାନି, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖା ଦେସିତା, ତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ପାଳିୟଂୟେୱ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ପୁଞ୍ଞଭାଗିୟାତି ପୁଞ୍ଞଭାଗେ ଭୱା । ତଥା ଫଲଭାଗିୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଫଲନ୍ତି ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ । ସଂୱରସୀଲନ୍ତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚ ସଂୱରା ସଂୱରସୀଲଂ । ପହାନସୀଲନ୍ତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚପ୍ପହାନାନି । ତେସୁ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନୱଜ୍ଜାନଂ ପହାନାନଂ ୱସେନ ପହାନସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋତି ୟୋ ୱାସନାଭାଗିୟସୁତ୍ତସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକୋ, ସୋ । ତେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନାତି ତେନ ସଂୱରସୀଲସଙ୍ଖାତେନ ସେଟ୍ଠଚରିୟେନ କାରଣଭୂତେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ନ ପଟିକ୍ଖେପୋ, କେଚି ପନ ‘‘ତେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ସିୟା ତସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପୋ ।

ପହାନସୀଲେ ଠିତୋତି ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନାନଂ ୱସେନ ପହାନସୀଲେ ଠିତୋ । ତେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନାତି ତେନ ପହାନସୀଲେନ ୱିସେସଭୂତେନ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ । ୟେ ପନ ‘‘ତେନେୱ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ଅୟଂ ପାଠୋ ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ଦାନକଥା, ସୀଲକଥା, ସଗ୍ଗକଥା, ପୁଞ୍ଞୱିପାକକଥା’’ତି । ୟେ ପନ ‘‘ତେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ଅୟଂ ପାଠୋ – ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ଦାନକଥା, ସୀଲକଥା, ସଗ୍ଗକଥା କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସୋ’’ତି । ତତ୍ଥ କତମୋ ପାଠୋ ୟୁତ୍ତତରୋତି ? ପଚ୍ଛିମୋ ପାଠୋତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ‘‘ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ୟା ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପକାସନା’’ତି ୱକ୍ଖତି, ନ ହି ମହାଥେରୋ ସାୱସେସଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀତି ।

‘‘ନତ୍ଥି ପଜାନନା’’ତିଆଦିନା ଉଭିନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ସାତିସୟଂ ଅସଙ୍କରକାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପଜାନନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନୀତି ଇମେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାନଂ ୱକ୍ଖମାନାନଞ୍ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି । ଦେସନାୟାତି ଦେସନାନୟେନ । ସବ୍ବତୋ ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱାତି ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ଏକାଦସସୁ ଠାନେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚୟେନ ହାରେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା । ‘‘ୟୁତ୍ତିହାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନୀ’’ତି ଏତେନ ୱିଚୟହାରୟୁତ୍ତିହାରା ୱିଭତ୍ତିହାରସ୍ସ ପରିକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟାୱତିକା ଞାଣସ୍ସ ଭୂମୀ’’ତି ଇମିନା ୱିଭତ୍ତିହାରସ୍ସ ମହାୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତି ।

୩୪. ଏୱଂ ୱାସନାଭାଗିୟନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଭାୱେହି ଧମ୍ମେ ଏକଦେସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ କିଲେସଭାଗିୟଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଭାୱେହି ସାଧାରଣାସାଧାରଣଭାୱେହି ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କତମେ ଧମ୍ମାତି କତମେ ସଭାୱଧମ୍ମା । ସାଧାରଣାତି ଅୱିସିଟ୍ଠା, ସମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମାତି ଦୁୱେ ପକତିୟୋ । ପକତିଅତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୩) ୱିୟ । ନାମସାଧାରଣାତି ନାମେନ ସାଧାରଣା, କୁସଲାକୁସଲାତି ସମାନନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣାତି ୱତ୍ଥୁନା ନିସ୍ସୟେନ ସାଧାରଣା, ଏକସନ୍ତତିପତିତତାୟ ସମାନୱତ୍ଥୁକାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସତୋ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ପହାନେକଟ୍ଠା ନାମସାଧାରଣା, ସହଜେକଟ୍ଠା ୱତ୍ଥୁସାଧାରଣା । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱଂ ଜାତିୟନ୍ତି କିଚ୍ଚପଚ୍ଚୟପଟିପକ୍ଖାଦୀହି ସମାନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତାନନ୍ତି ଇଦଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ସସ୍ସତୱାଦା ଉଚ୍ଛେଦୱାଦାତି ଆଦିକୋ ସବ୍ବୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭେଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଦସନପ୍ପହାତବ୍ବା କିଲେସା ସାଧାରଣା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତାନଂ ଏୱ ଚ ସମ୍ଭୱତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟତାନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ ଚ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅରିୟସାୱକୋତି ସେକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ସବ୍ବା ସା ଅୱୀତରାଗେହି ସାଧାରଣାତି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତି ରୂପାୱଚରା ଅରୂପାୱଚରା ଦିବ୍ବୱିହାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦୀହି ପରିୟାୟେହି ସାଧାରଣା । କୁସଲସମାପତ୍ତି ପନ ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ସିୟା ଅସାଧାରଣା, ଇମଂ ପନ ଦୋସଂ ପସ୍ସନ୍ତା କେଚି ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି…ପେ॰… ସବ୍ବା ସା ଅୱୀତରାଗେହି ସାଧାରଣା’’ତି ପଠନ୍ତି । କଥଂ ତେ ଓଧିସୋ ଗହିତା, ଅଥ ଓଧିସୋ ଗହେତବ୍ବା, କଥଂ ସାଧାରଣାତି ? ଅନୁୟୋଗଂ ମନସିକତ୍ୱା ତଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସାଧାରଣା ହି ଧମ୍ମା ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣାତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସାଧାରଣା ଧମ୍ମା ନ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣତାୟ ସାଧାରଣା, କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରଂ ପରଂ ସକଂ ସକଂ ୱିସୟଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି। ପଟିନିୟତଞ୍ହି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ, ଇତରଥା ତଥା ୱୋହାରୋ ଏୱ ନ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଏତେ ଏୱ ଧମ୍ମା ଏୱଂ ନିୟତା ୱିସୟା, ତସ୍ମା ‘‘ୟୋପି ଇମେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନ ସୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଉପାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ଆହ । ନ ହି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବା କିଲେସା ନ ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସେସେପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଅସାଧାରଣୋ ନାମ ଧମ୍ମୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତନିୟତୋ ଅରିୟେସୁ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଧମ୍ମୱସେନ ଅନରିୟେସୁ ସବ୍ବାଭବ୍ବପହାତବ୍ବୱସେନ ଗୱେସିତବ୍ବୋ, ଇତରସ୍ସ ତଥା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଭାୱାଭାୱତୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସାଧାରଣାୱିଧୁରତାୟ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ତଥାୱୁତ୍ତଦେସନାନୁସାରେନାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣା ୟାୱ ଦେସନଂ ଉପାଦାୟ ଗୱେସିତବ୍ବା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖା ଭବ୍ବାଭବ୍ବା’’ତି ଇମିନା । ଅଟ୍ଠମକସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ଧମ୍ମତାତି ଧମ୍ମସଭାୱୋ ପଠମସ୍ସ ମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ଦୁତିୟସ୍ସ ଫଲଟ୍ଠତା । ପଠମସ୍ସ ୱା ପହୀୟମାନକିଲେସତା । ଦୁତିୟସ୍ସ ପହୀନକିଲେସତା । ପୁନ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସାତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ । ନାମନ୍ତି ସେକ୍ଖାତି ନାମଂ । ଧମ୍ମତାତି ତଂତଂମଗ୍ଗଟ୍ଠତା ହେଟ୍ଠିମଫଲଟ୍ଠତା ଚ । ପଟିପନ୍ନକାନନ୍ତି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ । ନାମନ୍ତି ପଟିପନ୍ନକାତି ନାମଂ । ଏୱଂ ‘‘ଅଟ୍ଠମକସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଅସାଧାରଣଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇତରେସୁ ନୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଏୱଂ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ଏୱ ହି ହୀନାଦିଭାୱୋ । ତତ୍ଥ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନାତି ଅସାଧାରଣଧମ୍ମାନୁପସ୍ସିନା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତାନଂ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତା ଧମ୍ମା ଅସାଧାରଣା । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତେସୁପି ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ଅନିୟତା ଧମ୍ମା ସାଧାରଣା । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଅସାଧାରଣାତି ଇମିନା ନୟେନ ୱିସେସାନୁପସ୍ସିନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ଧମ୍ମୱିଭତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭୂମିୱିଭତ୍ତିଂ ପଦଟ୍ଠାନୱିଭତ୍ତିଞ୍ଚ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନଭୂମୀତି ପଠମମଗ୍ଗୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅରିୟସାୱକୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତତୋ ପରଂ ଓକ୍କନ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦସ୍ସନଭୂମି ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ହେଟ୍ଠିମୋ ହେଟ୍ଠିମୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପରିଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅପ୍ପହାୟ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାଦିପ୍ପହାନସ୍ସ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ତଥାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ୱିସେସକାରଣଂ ଆସନ୍ନକାରଣଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭାୱନାଭୂମିଉତ୍ତରିକାନଂ ଫଲାନଂ ପତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଞାଣୁତ୍ତରସ୍ସ ତଥାୱିଧପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ଚ ହୋତୀତି ସା ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଇତରା ପନ ତିସ୍ସୋପି ପଟିପଦା ସମଥଂ ଆୱହନ୍ତି ଏୱ । ତାସୁ ସବ୍ବମୁଦୁତାୟ ଦସ୍ସିତାୟ ସେସାପି ଦସ୍ସିତା ଏୱାତି ଆହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।

ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂତି ଦାନମେୱ ଦାନମୟଂ, ପୁଜ୍ଜଫଲନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠେନ ପୁଞ୍ଞଂ, ତଦେୱ କତ୍ତବ୍ବତୋ କିରିୟା, ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁ ଚାତି ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ । ପରତୋଘୋସସ୍ସାତି ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ । ସାଧାରଣନ୍ତି ନ ବୀଜଂ ୱିୟ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ, ଦସ୍ସନଭୂମିଆଦୟୋ ୱିୟ ୱା ନିୟାମାୱକ୍କନ୍ତିଆଦୀନଂ ଆୱେଣିକଂ, ଅଥ ଖୋ ସାଧାରଣଂ, ତଦଞ୍ଞକାରଣେହିପି ପରତୋଘୋସସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ କେଚି ଦାୟକସ୍ସ ଦାନାନୁମୋଦନଂ ଆଚିଣ୍ଣନ୍ତି ଦାନଂ ପରତୋଘୋସସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଦାୟକୋ ପନ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ ଦାନସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସାନଂ ସୱନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଦାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱେନ ସମାହିତୋ ଧମ୍ମଚିନ୍ତାସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ସୀଲଂ ଚିନ୍ତାମୟଞାଣସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଆହ ‘‘ସୀଲମୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ଭାୱନାମୟନ୍ତି ସମଥସଙ୍ଖାତଂ ଭାୱନାମୟଂ । ଭାୱନାମୟିୟାତି ଉପରିଝାନସଙ୍ଖାତାୟ ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ଚ ଭାୱନାମୟିୟା । ପୁରିମଂ ପୁରିମଞ୍ହି ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଦାନଂ ସୀଲଂ ଲୋକିୟଭାୱନା ଚ ନ କେୱଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରତୋଘୋସାଦୀନଂୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ୟଥାକ୍କମଂ ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ଦାନମୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସି । ତଥା ପତିରୂପଦେସୱାସାଦୟୋ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକାଦୀନଂ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଇମଂ ନୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପତିରୂପଦେସୱାସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୁସଲୱୀମଂସାୟାତି ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ । ଅକୁସଲପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଇମିନା ପହାନପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତାତି । ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସାତି ମଗ୍ଗସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ୱିଭତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୫.ତତ୍ଥକତମୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରୋତି ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସଂୱଣ୍ଣିୟମାନେ ସୁତ୍ତେ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେ ଅକୁସଲକୁସଲଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବଭାୱାଦିୱସେନ ନିଦ୍ଧାରଣଂ ପଟିପକ୍ଖତୋ ପରିୱତ୍ତନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମା ପସତ୍ଥା, ସୁନ୍ଦରା ଦିଟ୍ଠି ଏତସ୍ସାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ସ । ସା ପନସ୍ସ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତା ପୁବ୍ବଭାଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ଭୱତୀତି ପୁରିମନୟେ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀନା ହୋତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛିମନୟେ ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେ ଚସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟାତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସହେତୁ ୟେ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନକାମତାଦୟୋ ଲୋଭାଦୟୋ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଚ ଅନେକେ ଲାମକଟ୍ଠେନ ପାପକା ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ଇମସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ଚ । ଧମ୍ମାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା, ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନା, ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସାତିଆଦୀନମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଆଦୀନଂ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି ଅୱିମୁତ୍ତାୱ ସମାନା ‘‘ୱିମୁତ୍ତା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ଅୱିମୁତ୍ତିୟଂ ୱା ୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିନୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ମିଚ୍ଛା ପାପିକା ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖୋ ଏତସ୍ସାତି ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି। ଅଟ୍ଠଙ୍ଗା ଚ ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନାକାରେନ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଲକ୍ଖଣା । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତି ପନ ଫଲଧମ୍ମା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକେ ସମାସେୱତୋ ମିଚ୍ଛାୱିମୋକ୍ଖୋ ୱା ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତି । ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପନ ମିଚ୍ଛାୱିମୋକ୍ଖେ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସାରନ୍ତି ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅନ୍ତମସୋ ପାପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁକତଂ ମୟା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ଉପ୍ପନ୍ନମୋହୋ ଚ । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ସେକ୍ଖାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି ଉତ୍ତରିଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତି ।

୩୬. ଏୱଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିମୁଖେନ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନକାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରାଦିତୋ ୱେରମଣିୟାଦୀହି ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କାଲୱାଦିସ୍ସାତି ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ । କାଲେନ ସାପଦେସଂ ପରିୟନ୍ତୱତିଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ସୋ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପସ୍ସ ପହାନାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁନ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିମୁଖେନେୱ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଏୱ ପରିୱତ୍ତନଂ ପକାରନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖା । ସହଧମ୍ମିକାତି ସକାରଣା । ଗାରୟ୍ହାତି ଗରହିତବ୍ବୟୁତ୍ତା । ୱାଦାନୁୱାଦାତି ୱାଦା ଚେୱ ଅନୁୱାଦା ଚ । ‘‘ୱାଦାନୁପାତା’’ତିପି ପାଠୋ, ୱାଦାନୁପୱତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଜ୍ଜାତି ପୂଜନୀୟା । ପାସଂସାତି ପସଂସିତବ୍ବା ।

ପୁନ ‘‘ୟେ ଚ ଖୋ କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବାତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ୱତ୍ଥୁକାମୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଭାୱୟିତବ୍ବା ବହୁଲୀକାତବ୍ବାତି ପଦଦ୍ୱୟଂ କିଲେସକାମୱସେନ । ତେସଂ ଅଧମ୍ମୋତି ଭାୱେତବ୍ବୋ ନାମ ଧମ୍ମୋ ସିୟା, କାମା ଚ ତେସଂ ଭାୱେତବ୍ବା ଇଚ୍ଛିତା, କାମେହି ଚ ୱେରମଣୀ କାମାନଂ ପଟିପକ୍ଖୋ, ଇତି ସା ତେସଂ ଅଧମ୍ମୋ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନିୟ୍ୟାନିକୋ ଧମ୍ମୋତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ଦୁକ୍ଖୋତି ପାପଂ ନିଜ୍ଜରାପେସ୍ସାମାତି ପୱତ୍ତିତଂ ସରୀରତାପନଂ ୱଦତି । ସୁଖୋତି ଅନୱଜ୍ଜପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସୁଖଂ । ଏତେସୁପି ୱାରେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧମ୍ମଭାୱାପତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ଇଦାନି ଅସୁଭସଞ୍ଞାଦିମୁଖେନ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିପରିୱତ୍ତନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣୱସେନ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରା ଅସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅସୁଭାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରତୋ’’ତି । ‘‘ୟଂ ୟଂ ୱା ପନା’’ତିଆଦିନା ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାପନ୍ନୋତି ଅଧିଆପନ୍ନୋ, ଅଭିଉପଗତୋ ପରିଞ୍ଞାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିୱତ୍ତନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୭.ତତ୍ଥକତମୋ ୱେୱଚନୋ ହାରୋତି ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱେୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି ୱେୱଚନେହି ନିଦ୍ଦିସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେୱଚନେହୀତି ପରିୟାୟସଦ୍ଦେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅନେକପରିୟାୟେହି ନିଦ୍ଦିସତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାକାଲେ ଆୟତିଞ୍ଚ କସ୍ସଚି କଥଞ୍ଚି ତଦତ୍ଥପଟିବୋଧୋ ସିୟାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞୱିହିତାନଂ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ତଦତ୍ଥାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ତେନେୱ ପଦେନ ପୁନ ୱଚନେ ତଦଞ୍ଞେସଂ ତତ୍ଥ ଅଧିଗତତା ସିୟାତି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧୀନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଦତ୍ଥସଲ୍ଲକ୍ଖଣେ ଅସମ୍ମୋସନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଅନେକେପି ଅତ୍ଥା ସମାନବ୍ୟଞ୍ଜନା ହୋନ୍ତୀତି ୟା ଅତ୍ଥନ୍ତରପରିକପ୍ପନା ସିୟା, ତସ୍ସା ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ଅନଞ୍ଞସ୍ସ ୱଚନେ ଅନେକାହି ତାହି ତାହି ସଞ୍ଞାହି ତେସଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥାନଂ ଞାପନତ୍ଥମ୍ପି ପରିୟାୟୱଚନଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ନିଘଣ୍ଟୁସତ୍ଥେ । ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ତନ୍ତିଅତ୍ଥୁପନିବନ୍ଧନପରାୱବୋଧନାନଂ ସୁଖସିଦ୍ଧିୟାପି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତିୟା ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ତତ୍ଥ ବୀଜାୱାପନତ୍ଥଂ ୱା ପରିୟାୟୱଚନଂ ଭଗୱା ନିଦ୍ଦିସତି ।

କିଂ ବହୁନା ୟସ୍ସା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ୟଥା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାଚାରା, ତଥା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସଦ୍ଦୱୋହାରେତି ଏକମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ବୋଧେତି, ନ ତତ୍ଥ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାୟିତତ୍ତଂ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ନାପି ଧମ୍ମଦେସନାହାନି, ଆୱେଣିକୋୱାୟଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୋତି ପରିୟାୟଦେସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆସା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ୟା ଭୱିସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୱିସ୍ସସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସାତି ଅନାଗତସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ । ‘‘ଅୱସ୍ସଂ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିୟାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନାଗତତ୍ଥୱିସୟା ତଣ୍ହା ଆସା। ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନତ୍ଥୱିସୟା ତଣ୍ହା ପିହାତି ଅୟମେତାସଂ ୱିସେସୋ ।

ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିପଟିପାଲନାତି ୟାୟ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପଟିପାଲେତି ଆଗମେତି, ୟାୟ ୱା ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ପଟିପାଲେତି ରକ୍ଖତି । ଅୟଂ ଅଭିନନ୍ଦନା ନାମ, ୟଥାଲଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କେଲାୟନା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପିୟଂ ୱା ଞାତି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ଧମ୍ମନ୍ତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଧମ୍ମଂ, ଅତିଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେହିପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲତୋ ୱା ଅଭିନନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିକ୍କୂଲେପି ହି ୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ସତ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରଂ ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲତୋ ଅଭିନନ୍ଦତି ।

ୟାସୁ ଅନେକଧାତୂସୁ ପୱତ୍ତିୟା ତଣ୍ହା ‘‘ଅନେକଧାତୂସୁ ସରା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତା ଧାତୁୟୋ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଧାତୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଧାତୁୱିଭଙ୍ଗାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୧୭୨ ଆଦୟୋ) କାମଧାତୁଆଦୟୋ ଅଞ୍ଞାପି ଅନେକଧାତୁୟୋ ଆଗତା, ତାସମ୍ପି ଏତ୍ଥେୱ ସମୱରୋଧୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠାରସେୱେତ୍ଥ ଦସ୍ସିତା । କେଚି ରୂପାଧିମୁତ୍ତାତିଆଦି ତାସୁ ଧାତୂସୁ ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଧାତୁୟୋ ସତ୍ତ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ ଧମ୍ମଧାତୁ ଚ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣେନେୱ ସଙ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଛଳେୱ ତଣ୍ହାୟ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନାନି ୱିଭତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଣ୍ହାପକ୍ଖା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତାପି ଦୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରା ତସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ‘‘ପିହପଚ୍ଚୟା ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଗେହସ୍ସିତେସୁ ଦୋମନସ୍ସୁପୱିଚାରେସୂତି ଇମାନି ଚତୁୱୀସତି ପଦାନି ‘‘ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଗେହସ୍ସିତା ପନ ଉପେକ୍ଖା ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖତାୟ ୟଥାଭିନିୱେସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ‘‘ୟା ଛ ଉପେକ୍ଖା ଗେହସ୍ସିତା, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୮. ଇଦାନି ତେସଂ ଉପୱିଚାରାନଂ ତଣ୍ହାପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାୟେୱ ପତ୍ଥନାକାରେନ ଧମ୍ମନନ୍ଦୀ’’ତିଆଦିମାହ । ପୁନ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞା ଭଗୱା ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଘୋ ସୀଲଂ ଚାଗୋତି ଇମେସଂ ପରିୟାୟୱଚନନିଦ୍ଧାରଣେନ ୱେୱଚନହାରଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱଂ ଜାତିୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ୱିଚୟୋ ପୱିଚୟୋ ଧମ୍ମୱିଚୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା ଉପଲକ୍ଖଣା ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣା ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ କୋସଲ୍ଲଂ ନେପୁଞ୍ଞଂ ୱେଭବ୍ୟା ଚିନ୍ତା ଉପପରିକ୍ଖା ଭୂରୀ ମେଧା ପରିଣାୟିକା ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପତୋଦୋ ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞାବଲଂ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପାସାଦୋ ପଞ୍ଞାଆଲୋକୋ ପଞ୍ଞାଓଭାସୋ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ ପଞ୍ଞାରତନଂ ଅମୋହୋତି (ମହାନି॰ ୧୪୯) ଏୱମାଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟ ପରିୟାୟସଦ୍ଦାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନିଲୋକୁତ୍ତରାନୀତି ଖୟେ ଞାଣନ୍ତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଲୋକୁତ୍ତରାନି, ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ ୱେୱଚନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବା ପଞ୍ଞାତି ଇତରେହି ୱେୱଚନେହି ୱୁତ୍ତା ସବ୍ବା ପଞ୍ଞା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପି ଚା’’ତିଆଦିନା ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ୱେୱଚନଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନାତି ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ । ୟଥା ଚ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂୱୁତ୍ତନ୍ତି ୟଥା ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩) ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ପାଳିୟା ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି ଅନେକେହି ୱେୱଚନେହି ଭଗୱା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ବଲନିପ୍ଫତ୍ତିଗତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୟାୱ ଧମ୍ମୋଭାସପଜ୍ଜୋତକରୋତି, ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ପଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତାନିପି କତିପୟାନି ଏୱ ଭଗୱତୋ ୱେୱଚନାନି । ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ଗୁଣନେମିତ୍ତକାନି ଚ ଭଗୱତୋ ନାମାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –

‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।

ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମ ସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୩) ।

ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତିୟଂ ‘‘ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ଅସଙ୍ଖତଂ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱିନାସୋତି ଅନନ୍ତଂ। ଆସୱାନଂ ଅନାରମ୍ମଣତୋ ଅନାସୱଂ। ଅୱିପରୀତସଭାୱତ୍ତା ସଚ୍ଚଂ। ସଂସାରସ୍ସ ପରତୀରଭାୱତୋ ପାରଂ। ନିପୁଣଞାଣୱିସୟତ୍ତା ସୁଖୁମସଭାୱତ୍ତା ଚ ନିପୁଣ । ଅନୁପଚିତଞାଣସମ୍ଭାରେହି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କାତି ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ। ଉପ୍ପାଦଜରାହି ଅନବ୍ଭାହତତ୍ତା ଅଜଜ୍ଜରଂ। ଥିରଭାୱେନ ଧୁୱଂ। ଜରାମରଣେହି ଅପଲୁଜ୍ଜନତୋ ଅପଲୋକିତଂ। ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଚ ଅପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ଅନିଦସ୍ସନଂ। ରାଗାଦିପପଞ୍ଚାଭାୱେନ ନିପ୍ପପଞ୍ଚଂ। କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୂପସମହେତୁତାୟ ସନ୍ତଂ।

ଅମତହେତୁତାୟ ଭଙ୍ଗାଭାୱତୋ ଚ ଅମତଂ। ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତଂ। ଅସିୱାନଂ କମ୍ମକିଲେସୱିପାକୱଟ୍ଟାନଂ ଅଭାୱେନ ସିୱଂ। ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୱଭାୱେନ ଖେମଂ। ତଣ୍ହା ଖୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ। କତପୁଞ୍ଞେହିପି କଦାଚିଦେୱ ପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ଅଚ୍ଛରିୟଂ। ଅଭୂତପୁବ୍ବତ୍ତା ଅବ୍ଭୁତଂ। ଅନନ୍ତରାୟତ୍ତା ଅନୀତିକଂ। ଅନନ୍ତରାୟଭାୱହେତୁତୋ ଅନୀତିକଧମ୍ମଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୫.୩୭୭-୪୦୯) ।

ଅନିବ୍ବତ୍ତିସଭାୱତ୍ତା ଅଜାତଂ। ତତୋ ଏୱ ଅଭୂତଂ। ଉଭୟେନାପି ଉପ୍ପାଦରହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କେନଚି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ଅନୁପଦ୍ଦୱଂ। ନ କେନଚି ପଚ୍ଚୟେନ କତନ୍ତି ଅକତଂ। ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ସୋକୋତି ଅସୋକଂ। ସୋକହେତୁୱିଗମେନ ୱିସୋକଂ। କେନଚି ଅନୁପସଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଅନୁପସଗ୍ଗଂ। ଅନୁପସଗ୍ଗଭାୱହେତୁତୋ ଅନୁପସଗ୍ଗଧମ୍ମଂ।

ଗମ୍ଭୀରଞାଣଗୋଚରତୋ ଗମ୍ଭୀରଂ। ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ୱିନା ପସ୍ସିତୁଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁପ୍ପସ୍ସଂ। ସବ୍ବଲୋକଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଉତ୍ତରଂ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରଂ। ସମସ୍ସ ସଦିସସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅସମଂ। ପଟିଭାଗାଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିସମଂ। ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ଜେଟ୍ଠଂ, ପାସଂସତମତ୍ତା ୱା ଜେଟ୍ଠଂ। ସଂସାରଦୁକ୍ଖଟ୍ଟିତେହି ଲେତବ୍ବତୋ ଲେଣଂ। ତତୋ ରକ୍ଖଣତୋ ତାଣଂ। ରଣାଭାୱେନ ଅରଣଂ। ଅଙ୍ଗଣାଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣଂ। ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ଅକାଚଂ। ରାଗାଦିମଲାପଗମେନ ୱିମଲଂ। ଚତୂହି ଓଘେହି ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୀୟତୋ ଦୀପୋ। ସଂସାରୱୂପସମସୁଖତାୟ ସୁଖଂ। ପମାଣକରଧମ୍ମାଭାୱତୋ ଅପ୍ପମାଣଂ, ଗଣେତୁଂ ଏତସ୍ସ ନ ସକ୍କାତି ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ। ସଂସାରସମୁଦ୍ଦେ ଅନୋସୀଦନଟ୍ଠାନତାୟ ପତିଟ୍ଠା। ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହାଭାୱେନ ଚ ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିୟଂ ସତ୍ତାନଂ ସାରୋତି ସୀଲସାରାଦିସାରଗୁଣୟୋଗତୋ ସତ୍ତେସୁ ସାରଭୂତୋ । ସତ୍ତାନଂ ମଣ୍ଡୋତି ଗୋରସେସୁ ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ୱିୟ ସତ୍ତେସୁ ମଣ୍ଡଭୂତୋ । ସାରଗୁଣୱସେନେୱ ସତ୍ତେସୁ ଉଦ୍ଧରିତବ୍ବତୋ ସତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଧାରୋ। ନିଚ୍ଚଲଗୁଣତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଏସିକା। ଗୁଣସୋଭାସୁରଭିଭାୱେନ ସତ୍ତାନଂ ପସୂନଂ ସୁରଭି କୁସୁମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗୁଣେସୁ ଉତ୍ତମଙ୍ଗଂ ପଞ୍ଞା ତସ୍ସା ଉପସୋଭାହେତୁତାୟ ସୀଲଂ ଉତ୍ତମଙ୍ଗୋପସୋଭନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ ଅନିଜ୍ଝନ୍ତା ନାମ ଗୁଣା ନତ୍ଥୀତି ‘‘ନିଧାନଞ୍ଚ ସୀଲଂ ସବ୍ବଦୋଭଗ୍ଗସମତିକ୍କମନଟ୍ଠେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଜ୍ଝତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୀଲୱତୋ ଚେତୋପଣିଧି ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୩୭; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୫) । ସିପ୍ପନ୍ତି ଧନୁସିପ୍ପଂ । ଧଞ୍ଞନ୍ତି ଧନାୟିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମୱୋଲୋକନତାୟାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ୱୋଲୋକନଭାୱେନ। ୱୋଲୋକନଟ୍ଠେନାତି ସତ୍ତଭୂମକାଦିପାସାଦେ ୱିୟ ସୀଲେ ଠତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଲୋକସ୍ସ ୱୋଲୋକେତୁଂ ସକ୍କାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଭୂମାନୁପରିୱତ୍ତି ଚ ସୀଲଂ ଚତୁଭୂମକକୁସଲସ୍ସାପି ତଦନୁୱତ୍ତନତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ୱେୱଚନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୯.ତତ୍ଥକତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ କା ପନାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ? ଆହ ‘‘ୟା ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟା ଦେସନାହାରାଦୟୋ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦାଦିପଦତ୍ଥୱିସେସନିଦ୍ଧାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସାଭାୱିକଧମ୍ମକଥାୟ ଦେସନା । ୟା ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାପନା, ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ଭଗୱତୋ ତଥା ତଥା ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ ନିକ୍ଖିପତୀତି ନିକ୍ଖେପୋ । ତସ୍ସ ଚାୟଂ ହାରୋ ଦୁକ୍ଖାଦିସଙ୍ଖାତେ ଭାଗେ ପକାରେହି ଞାପେତି, ଅସଙ୍କରତୋ ୱା ଠପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ପକତିକଥାୟ ଦେସନାତି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିଭଜିତୁଂ ‘‘କା ଚ ପକତିକଥାୟ ଦେସନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିସଭାୱେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଅତୀତାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠତାସାମଞ୍ଞେନ ୟା କୁଚ୍ଛିତଭାୱାଦିମୁଖେନ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହଣସ୍ସ କାରଣଭୂତା ପଞ୍ଞତ୍ତି, କା ପନ ସାତି ? ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିନିବନ୍ଧନା ତଜ୍ଜାପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିକାରସହିତୋ ସଦ୍ଦୋ ଏୱା’’ତି ଅପରେ । ଇମିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତସ୍ସା ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଦସନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠ ରୂପିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱେଦନିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଦସନ୍ନଂ । ଅନୁଭୱନସାମଞ୍ଞେନ ହି ୱେଦନା ଏକମିନ୍ଦ୍ରିୟଂ କତା, ତଥା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଚ ମଗ୍ଗପକ୍ଖିୟାତି ।

କବଳଂ କରୀୟତୀତି କବଳୀକାରୋତି ୱତ୍ଥୁୱସେନ ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟାୟ ଓଜାୟ ସତ୍ତା ୟାପେନ୍ତି, ତସ୍ସାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ହି ଓଜଟ୍ଠମକସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଆହରଣତୋ ଆହାରୋ । ଅତ୍ଥୀତି ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତାୟ ୱିଜ୍ଜତି । ରାଗୋତି ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ । ନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀ। ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା। ସବ୍ବାନେତାନି ଲୋଭସ୍ସେୱ ନାମାନି । ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହନ୍ତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁଳ୍ହଞ୍ଚ । ୟତ୍ଥାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ଭୁମ୍ମଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପୁରିମପୁରିମପଦେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୁଦ୍ଧୀତି ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ ଠିତସ୍ସ ଆୟତିଂ ୱଡ୍ଢନହେତୁକା ସଙ୍ଖାରା, ତେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀ’’ତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଆୟତିଂଜାତିଜରାମରଣନ୍ତି ୟତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ, ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଜାତି, ପରିପାକଲକ୍ଖଣା ଜରା, ଭେଦନଲକ୍ଖଣଂ ମରଣଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି । ଅୟଂ ପଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସମୁଦୟସ୍ସ ଚାତି ଅୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଦେସନା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନତ୍ଥି ରାଗୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ନତ୍ଥି ଚେ ରାଗୋ । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିରୁଳ୍ହନ୍ତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟାଭାୱେନ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେୱ ଅୱିରୁଳ୍ହଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

‘‘ଅୟଂ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଏକାଭିସମୟୱସେନେୱ ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୟଂ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅୟଂ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣେହି ଛଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତନଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି । ନିରୋଧପଞ୍ଞତ୍ତି ନିରୋଧସ୍ସାତି ରୋଧସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସନିରୋଧପଞ୍ଞତ୍ତି । ଉପ୍ପାଦପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା । ଓକାସପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଠାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା । ଆହଟନାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ନୀହରଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ଆସାଟିକାନନ୍ତି ଗୁନ୍ନଂ ୱଣେସୁ ନୀଲମକ୍ଖିକାହି ଠପିତଅଣ୍ଡକା ଆସାଟିକା ନାମ । ଏତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଅନୟବ୍ୟସନହେତୁତାୟ ଆସାଟିକା ୱିୟାତି ଆସାଟିକା, କିଲେସା, ତେସଂ ଆସାଟିକାନଂ । ଅଭିନିଘାତପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ସମୁଗ୍ଘାତପଞ୍ଞତ୍ତି ।

୪୧. ଏୱଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମୁଖେନ ସମ୍ମସନଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧମୁଖେନେୱ ସଚ୍ଚେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେପରିୱଟ୍ଟୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇଦଂ ‘ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ। ୟଥାସଭାୱତୋ ଜାନନଟ୍ଠେନ ଞାଣଂ। ପଟିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା। ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା। ଓଭାସନଟ୍ଠେନ ଆଲୋକୋ। ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଞାୱେୱଚନମେୱ । ଅୟଂ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି । ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ତୁଲମତୁଲଞ୍ଚାତି ଗାଥାୟ ପଚୁରଜନାନଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ତୁଲିତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ତୁଲଂ, କାମାୱଚରଂ । ନ ତୁଲନ୍ତି ଅତୁଲଂ, ତୁଲଂ ୱା ସଦିସମସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତୁଲଂ, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ । କାମାୱଚରରୂପାୱଚରକମ୍ମଂ ୱା ତୁଲଂ, ଅରୂପାୱଚରଂ ଅତୁଲଂ, ଅପ୍ପୱିପାକଂ ୱା ତୁଲଂ। ବହୁୱିପାକଂ ଅତୁଲଂ। ସମ୍ଭୱତି ଏତେନାତି ସମ୍ଭୱଂ, ସମ୍ଭୱହେତୁଭୂତଂ । ଭୱସଙ୍ଖାରଂ ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖରଣକଂ । ଅୱସ୍ସଜୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ମୁନୀତି ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତରତୋ। ସମାହିତୋତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧିୱସେନ ସମାହିତୋ । ଅଭିନ୍ଦି କୱଚମିୱାତି କୱଚଂ ୱିୟ ଭିନ୍ଦି । ଅତ୍ତସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ତନି ସଞ୍ଜାତଂ କିଲେସଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସୱିପାକଟ୍ଠେନ ସମ୍ଭୱଂ ଭୱାଭିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ଭୱସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମଂ ତୁଲାତୁଲସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଞ୍ଚ ଓସ୍ସଜି, ସଙ୍ଗାମସୀସେ ମହାୟୋଧୋ କୱଚଂ ୱିୟ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭିନ୍ଦୀତି ।

ଅଥ ୱା ତୁଲନ୍ତି ତୁଲୟନ୍ତୋ ତୀରେନ୍ତୋ । ଅତୁଲଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ଭୱଞ୍ଚ । ଭୱସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଭୱଗାମିକମ୍ମଂ । ଅୱସ୍ସଜି ମୁନୀତି ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା, ତେସଂ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ନୟେନ ତୁଲୟନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ଭୱେ ଆଦୀନୱଂ ନିବ୍ବାନେ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଖନ୍ଧାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଭୱସଙ୍ଖାରଂ କମ୍ମକ୍ଖୟକରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱସ୍ସଜି । କଥଂ ? ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ । ସୋ ହି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମଥୱସେନ ସମାହିତୋ କୱଚମିୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୱତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସବ୍ବଂ କିଲେସଜାତଂ ଅଭିନ୍ଦି, କିଲେସାଭାୱେ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅୱସ୍ସଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି, କିଲେସାଭାୱେନ କମ୍ମଂ ଜହୀତି ଅତ୍ଥୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୬୯; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୧) ।

ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧାତୁୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୁଲ…ପେ॰… ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି । ତେନ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ୱୁତ୍ତା ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦାୟା’’ତି । ଭୱସଙ୍ଖାରେ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପରିଚ୍ଚାଗପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପକ୍ଖିୟୱସେନ ‘‘ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି । ସମାଧାନୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତଭାୱସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି କାୟଗତାୟ ସତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତରତତାୱିସିଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ସମାଧାନସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଠିତିପଞ୍ଞତ୍ତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଭିନିବ୍ବିଦାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନୀହରଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ଉପାଦାନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଗହଣପଞ୍ଞତ୍ତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ । ଏତେନ ଅସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । କିଲେସାଭାୱେନ ଭଗୱା କମ୍ମଂ ଜହତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଦାଲନାପଞ୍ଞତ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜଣ୍ଡକୋସାନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ୟୋ ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ୟୋ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଦକ୍ଖି ପସ୍ସି, ତଞ୍ଚ ୟତୋନିଦାନଂ ୟଂ ହେତୁକଂ, ତମ୍ପିସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ତଣ୍ହଂ ପସ୍ସି । କାମେସୁ ସୋ ଜନ୍ତୁ କଥଂନମେୟ୍ୟାତି ସୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ସୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେସୁ ୟେନ ପକାରେନ ନମେୟ୍ୟ ଅଭିନମେୟ୍ୟ, ସୋ ପକାରୋ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? କାମା ହି ଲୋକେ ସଙ୍ଗୋତି ଞତ୍ୱା। ୟସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ କାମସଦିସଂ ବନ୍ଧନଂ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ନ ତଂ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନମାହୁ ଧୀରା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୫; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୧; ନେତ୍ତି॰ ୧୦୬; ପେଟକୋ ୧୫), ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରେ ଆସଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଗୋତି ୱିଦିତ୍ୱା । ତେସଂ ସତୀମା ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେତି କାୟଗତାସତିୟୋଗେନ ସତିମା ତେସଂ କାମାନଂ ୱୂପସମାୟ ତୀସୁପି ସିକ୍ଖାସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱେୱଚନପଞ୍ଞତ୍ତି । ଅଦକ୍ଖୀତି ପନ ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାପଞ୍ଞତ୍ତି ଚା’’ତି । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକତୋ ଦସ୍ସନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅନତ୍ଥଜନନତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକତୋ ଦସ୍ସନପଞ୍ଞତ୍ତି । ପାୱକକପ୍ପାତି ଜଲିତଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସା । ପପାତଉରଗୋପମାତି ପପାତୂପମାଉରଗୋପମା ଚ ।

ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ଲୋକୋ ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁକେହି ସଂୟୋଜନେହି ବନ୍ଧୋ । ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତୀତି ୱିପନ୍ନଜ୍ଝାସୟୋପି ମାୟାୟ ସାଠେୟ୍ୟେନ ଚ ପଟିଚ୍ଛାଦିତସଭାୱୋ ଭବ୍ବଜାତିକଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପଧିବନ୍ଧନୋ ବାଲୋ, ତମସା ପରିୱାରିତୋତି ତସ୍ସ ପନ ବାଲସ୍ସ ତଥା ଦସ୍ସନେ ସମ୍ମୋହତମସା ପରିୱାରିତତ୍ତା କାମଗୁଣେସୁ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରେହି ବନ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ଭୂତୋ ଚାୟଂ ବାଲୋ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଅସ୍ସିରୀ ୱିୟ ଖାୟତି ଅଲକ୍ଖିକୋ ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତୟିଦଂ ସବ୍ବଂ ବାଲସ୍ସ ସତୋ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନତୋ । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ମୋହସୀସେନ ୱିପଲ୍ଲାସା ଗହିତାତି ଆହ – ‘‘ଦେସନାପଞ୍ଞତ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସାନ’’ନ୍ତି । ୱିପରୀତପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ୱିପରୀତାକାରେନ ଉପଟ୍ଠହମାନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା ।

ଅତ୍ଥି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱ । ନତ୍ଥି ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ଅଲବ୍ଭମାନସଭାୱତ୍ତାତି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଂ ଭଞ୍ଜିତୁଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦି ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ନ ଅଭୱିସ୍ସ, ନ ଇଧ ସବ୍ବସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ସିୟା । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଅନୱସେସକିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ତତୋ ତିୱିଧସ୍ସପି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତୀତି ।

ତତ୍ଥାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ସଉତ୍ତରାନଂ କାମାନଂ ରୂପାନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ତଂସଭାୱାନଂ ସଙ୍ଖଭଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ତବ୍ବିଧୁରତାସଭାୱେନ ନିସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ୟଞ୍ଚ ତଂ ନିସ୍ସରଣଂ । ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ଅପି ଚ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ କିଲେସେ ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣମ୍ପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମତ୍ତମେୱ କରୋତି, କିଲେସାନଂ ନ ସମୁଚ୍ଛେଦଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ, ତସ୍ସ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚୱିପରୀତେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ତଥା ନିବ୍ବାନ-ସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ଅୱିପରୀତତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଉପଚାରୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ, ୟଥା ତଂ ‘‘ସୀହସଦ୍ଦୋ’’ତି ।

ଅଥ ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩) ୱଚନଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ, ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ । ୟଥା ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୩, ୩୫୬; କଥା॰ ୭୫୩; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୧; ନେତ୍ତି॰ ୫; ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭-୨୭୯), ଏୱମ୍ପି ୟୁତ୍ତିୱସେନ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱା ଏତାୟ ୟୁତ୍ତିଚିନ୍ତାୟ ? ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି (ଉଦା॰ ୭୩), ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମାତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭-୮) ଚ, ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅସଙ୍ଖତଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬-୩୬୭, ୩୭୭) ଚ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ଭାୱୋ ଦେସିତୋତି । ତତ୍ଥ ଉପନୟନପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଟିପକ୍ଖତୋ ହେତୁଉପନୟନସ୍ସ ପଞ୍ଞାପନା । ଜୋତନାପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଟିଞ୍ଞାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସିଦ୍ଧିୟା ପକାସନାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୨.ତତ୍ଥ କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରୋତି ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଅସେକ୍ଖା ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅୟଂ ତେଧାତୁକେ ୱୀତରାଗତା ଅସେକ୍ଖା ଫଲୱିମୁତ୍ତି । ତାନିୟେୱାତି ତାନି ଅସେକ୍ଖାୟଂ ୱିମୁତ୍ତିୟଂ ସଦ୍ଧାଦୀନି। ଅୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଓତରଣାତି ଅସେକ୍ଖାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଧାରିତେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସଂୱଣ୍ଣନାୟ ଓତରଣା ।

ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଜ୍ଜାତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ୱିୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପକାରକତ୍ତା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଜ୍ଜାୟ ଉପକାରକତ୍ତା ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସଙ୍ଖାରପରିୟାପନ୍ନାନୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନ୍ତୋଗଧାନି । ୟେ ସଙ୍ଖାରା ଅନାସୱାତି ତଂ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିସେସେତି, ଅଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଚ ନୋ ଭୱଙ୍ଗା । ଧମ୍ମଧାତୁସଙ୍ଗହିତାତି ଅଟ୍ଠାରସଧାତୂସୁ ଧମ୍ମଧାତୁସଙ୍ଗହିତା । ୟଦିପି ପୁବ୍ବେ ୱୀତରାଗତା ଅସେକ୍ଖା ୱିମୁତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ତସ୍ସା ପନ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୟଂ ଅହମସ୍ମୀତି ଅନାନୁପସ୍ସୀ’’ତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ଅହମସ୍ମୀତି ଅନାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୪୩.ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ କମ୍ମଂ ଅନୱଟ୍ଠାନଂ । ଚୁତୂପପାତୋତି ଅପରାପରଂ ଚୱନଂ ଉପପତନଞ୍ଚ । ନିସ୍ସିତପଦେ ଲବ୍ଭମାନଂ ନିସ୍ସୟନଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନିସ୍ସୟୋ ନାମା’’ତି । ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋତି ତଣ୍ହାଭିନିୱେସୋ । ସୋ ହି ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋପି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ରତ୍ତସ୍ସ ଚେତନାତି ଚେତନାପଧାନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଚେତନାସୀସେନ ତଣ୍ହଂ ଏୱ ୱଦତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅୟଂ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟୋ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ୱିପରୀତାଭିନିୱେସୋ ମୋହସ୍ସ ବଲୱଭାୱେ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ଚେତନା, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ଚେତନାସୀସେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚେତନଂୟେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଚେତନା ପନ ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଆହ । ୟା ରତ୍ତସ୍ସ ୱେଦନା, ଅୟଂ ସୁଖା ୱେଦନାତି ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ରାଗୋ ଅନୁସେତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୁସେତୀତି ଆହ – ‘‘ୟା ସମ୍ମୂଳ୍ହସ୍ସ ୱେଦନା, ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା’’ତି । ଇଧ ୱେଦନାସୀସେନ ଚେତନା ୱୁତ୍ତା । ତଣ୍ହାୟାତି ତଣ୍ହଂ । ଦିଟ୍ଠିୟାତି ଦିଟ୍ଠିଂ । ୟଥା ୱା ସେସଧମ୍ମାନଂ ତଣ୍ହାୟ ନିସ୍ସୟଭାୱେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଣ୍ହାୟ ନିସ୍ସିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ସେସଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱେ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଣ୍ହାୟ ନିସ୍ସିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆହ – ‘‘ତଣ୍ହାୟ ଅନିସ୍ସିତୋ’’ତି ।

ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନା । କାୟିକାତି କରଜକାୟସନ୍ନିସ୍ସିତା । ଚେତସିକାତି ଚିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତା । ୟସ୍ମା ପନ ସା ଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସୁଖେ ସତି ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ କାୟିକଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତାୟ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ନତିଅଭାୱସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତି ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ । ରୂପସଙ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ରୂପାନଂ ସଙ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଅତ୍ଥୀତିପି ନ ଉପେତୀତି ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତିପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଉପୟେନ ନ ଉପେତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନତ୍ଥୀତି ଅସସ୍ସତୋତି । ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀତି ଏକଚ୍ଚଂ ସସ୍ସତଂ ଏକଚ୍ଚଂ ଅସସ୍ସତନ୍ତି । ନେୱତ୍ଥି ନୋ ନତ୍ଥୀତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱସେନ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ଉତ୍ତାନଭାୱହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଗମ୍ଭୀରୋ । ନିବ୍ବୁତୋତି ଅତ୍ଥୀତିଆଦିନା ଉପଗମନକିଲେସାନଂ ୱୂପସମେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ସୀତିଭୂତୋ ।

ଇଧାଗତୀତି ପରଲୋକତୋ ଇଧ ଆଗତି । ଗତୀତି ଇଧଲୋକତୋ ପରଲୋକଗମନଂ । ତଂ ପନ ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଆହ ‘‘ପେଚ୍ଚଭୱୋ’’ତି । ଇଧ ହୁରନ୍ତି ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତାତି ‘‘ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତି ପଦେନ ଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦିତେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଫସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଫସ୍ସେନ କାରଣଭୂତେନ ଚ ସମୁଦିତେସୁ ସମ୍ଭୂତେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣୱେଦନାସଞ୍ଞାଚେତନାୱିତକ୍କୱିଚାରାଦିଧମ୍ମେସୁ । ଅତ୍ତାନଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତ୍ତଭାୱେନେୱ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତାନଂ ନ ପସ୍ସତି । ୱିରଜ୍ଜତି ୱିରାଗା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ପଦେହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଦତ୍ଥତାୟ ସୀଲାଦୀନମ୍ପି ପରିୟାୟେନ ତବ୍ଭାୱମାହ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରୋ’’ତିଆଦିନା ।

୪୪.ନାମସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ନାମେନ ମିସ୍ସିତୋ । ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାପଧାନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ୱିଜ୍ଜାତି । ସେସଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଓତରଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୫.ତତ୍ଥ କତମୋ ସୋଧନୋ ହାରୋତି ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ପଦଂ ସୋଧେତୀତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୯; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୮, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା – ‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୫୭, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧) ଆୟସ୍ମତା ଅଜିତେନ ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ ସୋଧେତି ନାମ, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତୋ । ନୋ ଚ ଆରମ୍ଭନ୍ତି ନ ତାୱ ଆରମ୍ଭଂ ସୋଧେତି, ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅପରିୟୋସିତତ୍ତା । ସୁଦ୍ଧୋ ଆରମ୍ଭୋତି ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପବୋଧିତତ୍ତା ସୋଧିତୋ ଆରମ୍ଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାଣପକ୍ଖନ୍ଦାନଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତାନଂ ୱା ପୁଚ୍ଛନକାଲେ ପୁଚ୍ଛିତାନଂ ପୁଚ୍ଛାୱିସୟୋ ଅୱିଜଟଂ ମହାଗହନଂ ୱିୟ ମହାଦୁଗ୍ଗଂ ୱିୟ ଚ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅୱିଭୂତଂ ହୋତି । ୟଦା ଚ ଭଗୱତା ପଣ୍ଡିତେହି ୱା ଭଗୱତୋ ସାୱକେହି ଅପଦେ ପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେହି ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗୁମ୍ବଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ମହତା ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଓଭଗ୍ଗପଦାଲିତୋ ଗହନପ୍ପଦେସୋ ୱିୟ ୱିଗତନ୍ଧକାରୋ ୱିଭୂତୋ ଉପଟ୍ଠହମାନୋ ୱିସୋଧିତୋ ନାମ ହୋତି ।

ସୋଧନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୬.ତତ୍ଥକତମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ତଥା ଧାରୟିତବ୍ବାତି ଏକତ୍ତୱେମତ୍ତତାସଙ୍ଖାତସାମଞ୍ଞୱିସେସମତ୍ତତୋ ଧାରୟିତବ୍ବା, ନ ପନ ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ୱିକପ୍ପେତବ୍ବାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅୱିକପ୍ପେତବ୍ବତାୟ କାରଣଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତଂ ତଂ ଫଲଂ ମଗ୍ଗତି ଗୱେସତୀତି ମଗ୍ଗୋ, ତଦତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି ଗୱେସୀୟତୀତି ୱା ମଗ୍ଗୋ। ନିରତିୟଟ୍ଠେନ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ଚ ନିରୟୋ। ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଚିତାତି ତିରଚ୍ଛାନା । ତିରଚ୍ଛାନାୱ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି। ପେତତାୟ ପେତ୍ତି, ଇତୋ ପେଚ୍ଚ ଗତଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପେତ୍ତି ଏୱ ପେତ୍ତିୱିସୟୋ। ନ ସୁରନ୍ତି ନ ଭାସନ୍ତି ନ ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଅସୁରା । ଅସୁରା ଏୱ ଅସୁରୟୋନି। ଦିବ୍ବେହି ରୂପାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗାତି ସଗ୍ଗା। ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା। ୱାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ତଂ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ନିବ୍ବାନଂ। ନିରୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିରୟଗାମୀ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅସୁରୟୋନିୟୋତି ଅସୁରୟୋନିୟା ହିତୋ, ଅସୁରଜାତିନିବ୍ବତ୍ତନକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗ୍ଗଂ ଗମେତୀତି ସଗ୍ଗଗାମିୟୋ । ମନୁସ୍ସଗାମୀତି ମନୁସ୍ସଲୋକଗାମୀ । ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋତି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପଟିପକ୍ଖଭାୱନାୟ ନିରୋଧୋ, ପଟିପକ୍ଖେ ୱା ତଥା ଅପ୍ପୱତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱୁତ୍ତିୟା ଅନୁପ୍ପାଦୋ । ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ସରସନିରୋଧୋ, ଖଣିକନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭. ରୂପନ୍ତି ଏକତ୍ତତା । ଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟାତି ୱେମତ୍ତତା । ଉପାଦାରୂପନ୍ତି ଏକତ୍ତତା । ଚକ୍ଖାୟତନଂ…ପେ॰… କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତି ୱେମତ୍ତତା । ତଥା ଭୂତରୂପନ୍ତି ଏକତ୍ତତା । ପଥୱୀଧାତୁ …ପେ॰… ୱାୟୋଧାତୂତି ୱେମତ୍ତତା । ପଥୱୀଧାତୂତି ଏକତ୍ତତା । ୱୀସତି ଆକାରା ୱେମତ୍ତତା । ଆପୋଧାତୂତି ଏକତ୍ତତା । ଦ୍ୱାଦସ ଆକାରା ୱେମତ୍ତତା । ତେଜୋଧାତୂତି ଏକତ୍ତତା । ଚତ୍ତାରୋ ଆକାରା ୱେମତ୍ତତା । ୱାୟୋଧାତୂତି ଏକତ୍ତତା । ଛ ଆକାରା ୱେମତ୍ତତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଧାତୁୟୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କେସାତି କେସା ନାମ ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଟ୍ଠକା କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ ପଥୱୀଧାତୁକୋଟ୍ଠାସୋ । ଲୋମା ନାମ…ପେ॰… ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ନାମ ସରୀରଟ୍ଠକଂ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣଂ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ପାଟିୟେକ୍କୋ କୋଟ୍ଠାସୋତି ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ଆପୋଧାତୂତିଆଦିକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପିତ୍ତାଦୀସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟେନ ଚାତି ୟେନ ତେଜୋଧାତୁନା କୁପିତେନ । ସନ୍ତପ୍ପତୀତି ଅୟଂ କାୟୋ ସନ୍ତପ୍ପତି ଏକାହିକଜରାଦିଭାୱେନ ଉସୁମଜାତୋ ହୋତି । ୟେନ ଚ ଜୀରୀୟତୀତି ୟେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଜରୀୟତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱେକଲ୍ଲତଂ ବଲକ୍ଖୟଂ ୱଲିତ୍ତଚପଲିତାଦିଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୟେନ ଚ ପରିଡୟ୍ହତୀତି ୟେନ କୁପିତେନ ଅୟଂ କାୟୋ ଡୟ୍ହତି, ସୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଡୟ୍ହାମି ଡୟ୍ହାମୀ’’ତି କନ୍ଦନ୍ତୋ ସତଧୋତସପ୍ପିଗୋସୀତଚନ୍ଦନାଦିଲେପନଂ ତାଲୱଣ୍ଟୱାତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ୟେନ ଚ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅସିତଂ ୱା ଓଦନାଦି, ପୀତଂ ୱା ପାନକାଦି, ଖାୟିତଂ ୱା ପିଟ୍ଠଖଜ୍ଜକାଦି, ସାୟିତଂ ୱା ଅମ୍ବପକ୍କମଧୁଫାଣିତାଦି ସମ୍ମା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛତି, ରସାଦିଭାୱେନ ୱିୱେକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମା ତୟୋ ତେଜୋଧାତୂ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ପଚ୍ଛିମୋ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନୋୱ ।

ଉଦ୍ଧଙ୍ଗମା ୱାତାତି ଉଗ୍ଗାରହିକ୍କାରାଦିପୱତ୍ତକା ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହନୱାତା । ଅଧୋଗମା ୱାତାତି ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦିନୀହରଣକା ଅଧୋ ଓରୋହନୱାତା । କୁଚ୍ଛିସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ବହିୱାତା । କୋଟ୍ଠାସୟା ୱାତାତି ଅନ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋୱାତା । ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନୁସାରିନୋ ୱାତାତି ଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ସକଲସରୀରେ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଅନୁସଟା ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିନିବ୍ବତ୍ତକା ୱାତା । ଅସ୍ସାସୋତି ଅନ୍ତୋପୱିସନନାସିକୱାତୋ । ପସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନନାସିକୱାତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମା ସବ୍ବେ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଏୱ । ଏୱଂ ୱେମତ୍ତତାଦସ୍ସନୱସେନ ୱିଭାଗେନ ଉଦାହଟା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରୱସେନ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ‘‘ଇମେହି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଗୟ୍ହୂପଗନ୍ତି ନ ଗହଣୟୋଗ୍ଗଂ । ସଭାୱଭାୱତୋତି ସଭାୱଲକ୍ଖଣତୋ ।

ଏୱଂ ପଟିକ୍କୂଲମନସିକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ତତ୍ଥ ସମ୍ମସନଚାରଂ ପାଳିୱସେନେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେନାହ ଭଗୱା ୟା ଚେୱ ଖୋ ପନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

୪୮. ଏୱଂ ସଚ୍ଚମଗ୍ଗରୂପଧମ୍ମୱସେନ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିଜ୍ଜାୱିଜ୍ଜାଦୀନମ୍ପି ୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାତି ଏକତ୍ତତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ୟସ୍ମା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବନ୍ତୋ ଅତୀତଦ୍ଧଭୂତା ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ । ଅପରନ୍ତୋ ଅନାଗତଦ୍ଧଭୂତା । ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତୋ ତଦୁଭୟଂ । ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ କାରଣାନି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନି । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ନିବ୍ବତ୍ତା ସଙ୍ଖାରାଦିଧମ୍ମା ।

ତତ୍ଥାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ୟସ୍ମା ଅତୀତାନଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୟାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତି ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ‘‘ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୟାୱ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା କିଚ୍ଚତୋ ଜାତିତୋପି କଥିତା । ଅୟଞ୍ହି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ଠାନାନି ଜାନିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତୀତି କିଚ୍ଚତୋ କଥିତା । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଇମେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଜାତିତୋ କଥିତା । ଏୱଂ କିଚ୍ଚତୋ ଜାତିତୋ ଚ କଥିତାପି ଲକ୍ଖଣତୋ କଥିତେ ଏୱ ସୁକଥିତା ହୋତୀତି ଲକ୍ଖଣତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ କାରଣାକାରଣଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ଅୟଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଞାଣପଚ୍ଚନୀକତୋ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଦସ୍ସନନ୍ତିପି ପଞ୍ଞା, ସା ହି ତଂ ଆକାରଂ ପସ୍ସତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ। ଅଭିସମୟୋତିପି ପଞ୍ଞା, ସା ତଂ ଆକାରଂ ଅଭିସମେତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ଅଭିସମେତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅନଭିସମୟୋ। ଅନୁବୋଧୋ ସମ୍ବୋଧୋ ପଟିୱେଧୋତିପି ପଞ୍ଞା, ସା ତଂ ଆକାରଂ ଅନୁବୁଜ୍ଝତି ସମ୍ବୁଜ୍ଝତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ଅନୁବୁଜ୍ଝିତୁଂ ସମ୍ବୁଜ୍ଝିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅନନୁବୋଧୋ ଅସମ୍ବୋଧୋ ଅପ୍ପଟିୱେଧୋ। ତଥା ସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣଂ ସମପେକ୍ଖଣନ୍ତିପି ପଞ୍ଞା, ସା ତଂ ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖତି ଉପଲକ୍ଖତି ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖତି ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଅପେକ୍ଖତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତଥା କାତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣଂ ଅନୁପଲକ୍ଖଣଂ ଅପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣଂ ଅସମପେକ୍ଖଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚକ୍ଖକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ସୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କତକମ୍ମନ୍ତି ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖକମ୍ମଂ। ଦୁମ୍ମେଧାନଂ ଭାୱୋ ଦୁମ୍ମେଜ୍ଝଂ। ବାଲାନଂ ଭାୱୋ ବାଲ୍ୟଂ। ସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ପଞ୍ଞା, ସା ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ କାରଣାକାରଣଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମ୍ପଜାନାତି । ଅୱିଜ୍ଜା ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ କାରଣଂ ପଜାନିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ମୋହନୱସେନ ମୋହୋ। ପମୋହନୱସେନ ପମୋହୋ। ସମ୍ମୋହନୱସେନ ସମ୍ମୋହୋ। ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତି, ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓହନତି ଓତରତୀତି ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୟୋଜେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋ। ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଚେୱ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ। ମଗ୍ଗେ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚୋରା ୱିୟ ଅଦ୍ଧିକେ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାତି ୱିଲୁପ୍ପତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ। ୟଥା ନଗରଦ୍ୱାରେ ପଲିଘସଙ୍ଖାତାୟ ଲଙ୍ଗିୟା ପତିତାୟ ମନୁସ୍ସାନଂ ନଗରପ୍ପୱେସୋ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ୟସ୍ସ ସକ୍କାୟନଗରେ ଅୟଂ ପତିତା, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକଂ ଞାଣଗମନଂ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଗୀ ନାମ ହୋତି । ଅକୁସଲଞ୍ଚ ତଂ ମୂଲଞ୍ଚ, ଅକୁସଲାନଂ ୱା ମୂଲନ୍ତି ଅକୁସଲମୂଲଂ । ତଂ ପନ ନ ଅଞ୍ଞଂ, ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ମୋହୋତି ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲନ୍ତି ଅୟଂ ଏକପଦିକୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ । ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତାତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱେମତ୍ତତା ।

ୱିଜ୍ଜାତି ୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା, ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା । ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ଜାନାତି ପସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଦୁକ୍ଖେ ଅରିୟସଚ୍ଚେ ୱିସୟଭୂତେ ଞାଣଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ପଞ୍ଞାତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଞାପନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞା, ତେନ ତେନ ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିନା ପକାରେନ ଧମ୍ମେ ଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା । ପଜାନନାକାରୋ ପଜାନନା। ଅନିଚ୍ଚାଦୀନି ୱିଚିନତୀତି ୱିଚୟୋ। ପକାରେହି ୱିଚିନତୀତି ପୱିଚୟୋ। ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ୱିଚିନତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟୋ। ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣା। ତେସଂୟେୱ ପତି ପତି ଉପଲକ୍ଖଣୱସେନ ପଚ୍ଚୁପଲକ୍ଖଣା। ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ। କୁସଲଭାୱୋ କୋସଲ୍ଲଂ। ନିପୁଣଭାୱୋ ନେପୁଞ୍ଞଂ। ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱିଭାୱନୱସେନ ୱେଭବ୍ୟା। ତେସଂୟେୱ ଚିନ୍ତନୱସେନ ଚିନ୍ତା। ଅନିଚ୍ଚାଦୀନି ଉପପରିକ୍ଖତୀତି ଉପପରିକ୍ଖା । ଭୂରୀତି ପଥୱିୟା ନାମଂ, ଅୟମ୍ପି ସଣ୍ହଟ୍ଠେନ ୱିତ୍ଥତଟ୍ଠେନ ଚ ଭୂରୀ ୱିୟାତି ଭୂରୀ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭୂରୀ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତାୟ ପଥୱିସମାୟ ୱିତ୍ଥତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୨୭) । ଅପି ଚ ଭୂରୀତି ପଞ୍ଞାୟେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଭୂତେ ଅତ୍ଥେ ରମତୀତି ଭୂରୀ।

କିଲେସେ ମେଧତି ହିଂସତୀତି ମେଧା, ଖିପ୍ପଂ ଗହଣଧାରଣଟ୍ଠେନ ୱା ମେଧା। ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସତ୍ତଂ ହିତପଟିପତ୍ତିୟଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ୟାଥାୱଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେ ପରିଣେତୀତି ପରିଣାୟିକା। ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଧମ୍ମେ ୱିପସ୍ସତୀତି ୱିପସ୍ସନା। ସମ୍ମା ପକାରେହି ଅନିଚ୍ଚାଦୀନି ଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ। ଉପ୍ପଥପଟିପନ୍ନେ ସିନ୍ଧୱେ ୱୀଥିଆରୋପନତ୍ଥଂ ପତୋଦୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଥେ ଧାୱନକୂଟଚିତ୍ତଂ ୱୀଥିଆରୋପନତ୍ଥଂ ୱିଜ୍ଝତୀତି ପତୋଦୋ ୱିୟାତି ପତୋଦୋ। ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ କମ୍ପତୀତି ପଞ୍ଞାବଲଂ। କିଲେସଚ୍ଛେଦନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ସତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାସତ୍ଥଂ। ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ପାସାଦୋ ପଞ୍ଞାପାସାଦୋ। ଆଲୋକନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ଆଲୋକୋ ପଞ୍ଞାଆଲୋକୋ।

ଓଭାସନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ଓଭାସୋ ପଞ୍ଞାଓଭାସୋ। ପଜ୍ଜୋତନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ପଜ୍ଜୋତୋ ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତୋ। ରତିକରଣଟ୍ଠେନ ରତିଦାୟକଟ୍ଠେନ ରତିଜନକଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱଟ୍ଠେନ ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନ ଚ ପଞ୍ଞାୱ ରତନଂ ପଞ୍ଞାରତନଂ। ନ ତେନ ସତ୍ତା ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ସୟଂ ୱା ଆରମ୍ମଣେ ନ ମୁୟ୍ହତୀତି ଅମୋହୋ। ଧମ୍ମୱିଚୟପଦଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । କସ୍ମା ପନେତଂ ପୁନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ଅମୋହସ୍ସ ମୋହପଟିପକ୍ଖଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି – ୟ୍ୱାୟଂ ଅମୋହୋ, ସୋ ନ କେୱଲଂ ମୋହତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମୋ, ମୋହସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସଙ୍ଖାତୋ ଅମୋହୋୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ୟାଥାୱନିୟ୍ୟାନିକକୁସଲଦିଟ୍ଠି । ଧମ୍ମୱିଚୟସଙ୍ଖାତୋ ପସତ୍ଥୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ମଗ୍ଗଙ୍ଗନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ କାରଣନ୍ତି ମଗ୍ଗଙ୍ଗଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ।

ଅସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀତି ସଞ୍ଞାୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ଅସଞ୍ଞଭୱୂପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନସମାପତ୍ତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ହି ବୁଦ୍ଧେ ଏକଚ୍ଚେ ତିତ୍ଥାୟତନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱାୟୋକସିଣେ ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଦୋସଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ସଞ୍ଞାୟ ସତି ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦାଦିଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ ସବ୍ବଭୟାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ‘‘ଅଲଂ ଇମାୟ ସଞ୍ଞାୟ, ସଞ୍ଞାଭାୱୋ ସନ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାୟ ଦୋସଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାୱିରାଗୱସେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନା କାଲଂ କତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଚିତ୍ତଂ ନେସଂ ଚୁତିଚିତ୍ତନିରୋଧେନେୱ ଇଧ ନିୱତ୍ତତି, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତତି ।

ତେ ୟଥା ନାମ ଜିୟାୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ୟତ୍ତକୋ ଜିୟାୱେଗୋ, ତତ୍ତକମେୱ ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱଂ ଝାନୱେଗୁକ୍ଖିତ୍ତା ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟତ୍ତକୋ ଝାନୱେଗୋ, ତତ୍ତକମେୱ କାଲଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଝାନୱେଗେ ପନ ପରିକ୍ଖୀଣେ ତତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସଞ୍ଞଭୱୂପପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନସମାପତ୍ତୀ’’ତି । ୱିଭୂତସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତି । ସା ହି ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଠମାରୁପ୍ପସଞ୍ଞାୟପି ୱିଭାୱନତୋ ‘‘ୱିଭୂତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଚି ‘‘ୱିଭୂତରୂପସଞ୍ଞା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ମତେନ ୱିଭୂତରୂପସମାପତ୍ତି ନାମ ସେସାରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟୋ । ସେସା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ ।

ନେୱସେକ୍ଖନାସେକ୍ଖୋ ଝାୟୀତି ଝାନଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଆଜାନିୟୋ ଝାୟୀତି ଅରହା, ସବ୍ବେପି ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ଅସ୍ସଖଲୁଙ୍କୋ ଝାୟୀତି ଖଲୁଙ୍କସ୍ସସଦିସୋ ଝାୟୀ । ତଥା ହି ଖଲୁଙ୍କୋ ଅସ୍ସୋ ଦମଥଂ ନ ଉପେତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୟଥାରୁଚି ଧାୱତି, ଏୱମେୱଂ ୟୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭୀ, ସୋ ଅଭିଞ୍ଞା ଅସ୍ସାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା, କତମେତ୍ତାୱତା’’ତି ଉତ୍ତରିଦମଥାୟ ଅପରିସକ୍କନ୍ତୋ ଅଭିଞ୍ଞାଚିତ୍ତୱସେନ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଧାୱତି ପୱତ୍ତତି, ସୋ ‘‘ଅସ୍ସଖଲୁଙ୍କୋ ଝାୟୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠୁତ୍ତରୋ ଝାୟୀତି ଝାନଲାଭୀ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରୋ ଝାୟୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଝାୟୀ, ସବ୍ବୋ ଏୱ ୱା ପଞ୍ଞାଧିକୋ ଝାୟୀ ।

ସରଣୋ ସମାଧୀତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ସବ୍ବୋପି ୱା ସାସୱୋ ସମାଧି । ଅରଣୋ ସମାଧୀତି ସବ୍ବୋ କୁସଲାବ୍ୟାକତୋ ସମାଧି, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଏୱ ୱା । ସୱେରୋ ସମାଧୀତି ପଟିଘଚିତ୍ତେସୁ ଏକଗ୍ଗତା । ଅୱେରୋ ସମାଧୀତି ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ଅନନ୍ତରଦୁକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାମିସୋ ସମାଧୀତି ଲୋକିୟସମାଧି । ସୋ ହି ଅନତିକ୍କନ୍ତୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସତାୟ ସାମିସୋ । ନିରାମିସୋ ସମାଧୀତି ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସମାଧି । ସସଙ୍ଖାରୋ ସମାଧୀତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦୋ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ ସୁଖାପଟିପଦୋ ଚ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞୋ । ସୋ ହି ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଚିତ୍ତେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ । ଇତରୋ ଅସଙ୍ଖାରୋ ସମାଧି । ଏକଂସଭାୱିତୋ ସମାଧୀତି ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ସମାଧି । ଉଭୟଂସଭାୱିତୋ ସମାଧୀତି ସମଥୟାନିକସ୍ସ ସମାଧି । ଉଭୟତୋ ଭାୱିତଭାୱନୋ ସମାଧୀତି କାୟସକ୍ଖିନୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସମାଧି । ସୋ ହି ଉଭୟତୋ ଭାଗେହି ଉଭୟତୋ ଭାୱିତଭାୱନୋ ।

ଆଗାଳ୍ହପଟିପଦାତି କାମାନଂ ଓରୋହନପଟିପତ୍ତି, କାମସୁଖାନୁୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଜ୍ଝାମପଟିପଦାତି କାମସ୍ସ ନିଜ୍ଝାପନୱସେନ ଖେଦନୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଟିପତ୍ତି, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖମା ପଟିପଦାତିଆଦୀସୁ ପଧାନକରଣକାଲେ ସୀତାଦୀନି ଅସହନ୍ତସ୍ସ ପଟିପଦା, ତାନି ନକ୍ଖମତୀତି ଅକ୍ଖମା । ସହନ୍ତସ୍ସ ପନ ତାନି ଖମତୀତି ଖମା। ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪; ୬.୫୮) ନୟେନ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେ ସମେତୀତି ସମା। ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଦମେତୀତି ଦମା ପଟିପଦା।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ୟୋ ଧମ୍ମୋତି ୟୋ କୋଚି ଜାତିଆଦିଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଜରାଦିଧମ୍ମସ୍ସ । ସମାନଭାୱୋତି ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱେନ ସମାନଭାୱୋ । ଏକତ୍ତତାୟାତି ସମାନତାୟ ଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱାନଂ ଏକୀଭାୱେନ । ଏକୀ ଭୱତୀତି ଅନେକୋପି ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଏକସଦ୍ଦାଭିଧେୟ୍ୟତାୟ ଏକୀ ଭୱତି । ଏତେନ ଏକତ୍ତତାୟ ଲକ୍ଖଣମାହ । ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱିଲକ୍ଖଣୋତି ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟେନ ୟେନ ଭାୱେନ ୱିସଦିସୋ । ତେନ ତେନ ୱେମତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ ତେନ ଭାୱେନ ସୋ ଧମ୍ମୋ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱେମତ୍ତତଂ ୱିସଦିସତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ସମାନୋପି ଜାତିଆଦିକୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଆଦିଭାୱେନ ଜରାଦିକସ୍ସ ୱିସିଟ୍ଠତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ୱେମତ୍ତତାୟ ଲକ୍ଖଣମାହ ।

ଇଦାନି ତାୱ ଏକତ୍ତୱେମତ୍ତତାୱିସୟେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ତେ ୱା ୱେୟ୍ୟାକରଣେ ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତସୁତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନହାରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱିସୟତାୟ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅଧିଟ୍ଠାନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୫. ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୯.ତତ୍ଥକତମୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋତି ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଧମ୍ମୋ ୟଂ ଧମ୍ମଂ ଜନୟତି, ତସ୍ସ ସୋ ପରିକ୍ଖାରୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପରିକ୍ଖାରଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ୱା ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଂଲକ୍ଖଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ହିନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ପଟିକାରଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହେତୁ। ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ। କିଞ୍ଚାପି ହେତୁପଚ୍ଚୟସଦ୍ଦେହି କାରଣମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ତତ୍ଥ ୱିସେସଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସାଧାରଣଲକ୍ଖଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସଭାୱୋ ହେତୂତି ସମାନଭାୱୋ ବୀଜଂ ହେତୁ । ନନୁ ଚ ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରାଦିସଦିସଂ ନ ହୋତୀତି ? ନୋ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞତୋ ହି ତାଦିସସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ।

‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦିନାପି ଉଦାହରଣନ୍ତରଦସ୍ସନେନ ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସମେୱ ୱିଭାୱେତି । ତତ୍ଥ ଦୁଦ୍ଧନ୍ତି ଖୀରଂ । ଦଧି ଭୱତୀତି ଏକତ୍ତନୟେନ ଅଭେଦୋପଚାରେନ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ଖୀରଂ ଦଧି ହୋତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ଚତ୍ଥି ଏକକାଲସମୱଧାନଂ ଦୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଦଧିସ୍ସ ଚା’’ତି । ଅଥ ୱା ଘଟେ ଦୁଦ୍ଧଂ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ଦଧି ଭୱତି, ଦଧି ତତ୍ଥ କାଲନ୍ତରେ ଜାୟତି ପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମାୟୋଗେନ, ତସ୍ମା ନ ଚତ୍ଥି ଏକକାଲସମୱଧାନଂ ଦୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଦଧିସ୍ସ ଚ ରସଖୀରୱିପାକାଦୀହି ଭିନ୍ନସଭାୱତ୍ତା । ଏୱମେୱନ୍ତି ୟଥା ହେତୁଭୂତସ୍ସ ଖୀରସ୍ସ ଫଲଭୂତେନ ଦଧିନା ନ ଏକକାଲସମୱଧାନଂ, ଏୱମଞ୍ଞସ୍ସାପି ହେତୁସ୍ସ ଫଲେନ ନ ଏକକାଲସମୱଧାନଂ, ନ ତଥା ପଚ୍ଚୟସ୍ସ, ନ ହି ପଚ୍ଚୟୋ ଏକନ୍ତେନ ଫଲେନ ଭିନ୍ନକାଲୋ ଏୱାତି । ଏୱମ୍ପି ହେତୁପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏୱଂ ବାହିରଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସଂସାରୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ କିଂ ଏକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ ଅନେକା ଅୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଆହ ‘‘ପୁରିମିକା ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଛିମିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହେତୂ’’ତି । ତେନ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ହେତୁଫଲାନଂ ସମୱଧାନଂ ନତ୍ଥୀତି ଏତମେୱତ୍ଥଂ ସମତ୍ଥେତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁରିମିକା ଅୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ହେତୁଫଲଭୂତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାନଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ବୀଜଙ୍କୁରୋ ୱିୟା’’ତିଆଦିନା ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଥା ବୀଜଂ ଅଙ୍କୁରସ୍ସ ହେତୁ ହୋନ୍ତଂ ସମନନ୍ତରହେତୁତାୟ ହେତୁ ହୋତି । ୟଂ ପନ ବୀଜତୋ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ ବୀଜଂ ପରମ୍ପରହେତୁତାୟ ହେତୁ ହୋତି । ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟପି ହେତୁଭାୱେ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ।

ପୁନ ‘‘ୟଥା ୱା ପନା’’ତିଆଦିନାପି ହେତୁପଚ୍ଚୟୱିଭାଗମେୱ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଥାଲକନ୍ତି ଦୀପକପଲ୍ଲିକା । ଅନଗ୍ଗିକନ୍ତି ଅଗ୍ଗିଂ ୱିନା । ଦୀପେତୁନ୍ତି ଜାଲେତୁଂ । ଇତି ସଭାୱୋ ହେତୂତି ଏୱଂ ପଦୀପୁଜ୍ଜାଲନାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଆଦିପଦୀପସଦିସଂ କାରଣଂ ସଭାୱୋ ହେତୁ । ପରଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ତତ୍ଥେୱ କପଲ୍ଲିକାୱଟ୍ଟିତେଲାଦିସଦିସୋ ଅଗ୍ଗିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ସଭାୱୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଭୱୋ । ବାହିରୋତି ତତୋ ବହିଭୂତୋ । ଜନକୋତି ନିବ୍ବତ୍ତକୋ । ପରିଗ୍ଗାହକୋତି ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୋ । ଅସାଧାରଣୋତି ଆୱେଣିକୋ । ସାଧାରଣୋତି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସମାନୋ ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା କାରଣଂ ‘‘ପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କାରଣଭାୱୋ ଚ ଫଲାପେକ୍ଖାୟ, ତସ୍ମା କାରଣସ୍ସ ୟୋ କାରଣଭାୱୋ ୟଥା ଚ ସୋ ହୋତି, ୟଞ୍ଚ ଫଲଂ ୟୋ ଚ ତସ୍ସ ୱିସେସୋ, ୟୋ ଚ କାରଣଫଲାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଅୱୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାରଣଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧତା ସନ୍ତତି। କୋ ଚ ତତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, କୋ କାରଣଫଲଭାୱୋ ଚ ? ସୋ ଏୱ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ । ୟୋ ଫଲଭୂତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅକାରଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ସୋ ୱୁପଚ୍ଛିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ହେତୁ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ସୋ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତାତି ଆହ – ‘‘ଅୱୁପଚ୍ଛେଦତ୍ଥୋ ସନ୍ତତିଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ୟସ୍ମା ଚ କାରଣତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଫଲଂ ନାମ, ନ ଅନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିଅତ୍ଥୋ ଫଲତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ପୁରିମଭୱେନ ଅନନ୍ତରଭୱପଟିସନ୍ଧାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଉପପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା ପୁନବ୍ଭୱୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଅତ୍ଥୋ ପୁନବ୍ଭୱତ୍ଥୋ’’ତି । ତଥା ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ପଲିବୁନ୍ଧେନ୍ତି ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ୟାୱ ଚ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାତିତା, ତାୱ ଅନୁସେନ୍ତି ନାମ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଲିବୋଧତ୍ଥୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନତ୍ଥୋ, ଅସମୁଗ୍ଘାତତ୍ଥୋ ଅନୁସୟତ୍ଥୋ’’ତି । ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାତେ ନ କଦାଚି ତଂ ନାମରୂପଙ୍କୁରସ୍ସ କାରଣଂ ହେସ୍ସତୀତି ଆହ – ‘‘ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ବୀଜତ୍ଥୋ’’ତି । ୟତ୍ଥ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ତତୀତି ୟତ୍ଥ ରୂପାରୂପପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅୱୁପଚ୍ଛେଦୋ, ତତ୍ଥ ସନ୍ତତିୱୋହାରୋ। ୟତ୍ଥ ସନ୍ତତି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୀତିଆଦି ପଚ୍ଚୟପରମ୍ପରଦସ୍ସନଂ ହେତୁଫଲସମ୍ବନ୍ଧୱିଭାୱନମେୱ ।

‘‘ୟଥା ୱା ପନ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ‘‘ସଭାୱୋ ହେତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସନ୍ନିସ୍ସୟତାୟାତି ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତାୟ । ମନସିକାରୋତି କିରିୟାମନୋଧାତୁ । ସା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଭାୱେନ ସମାନଜାତିତାୟ ସଭାୱୋ ହେତୁ । ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ସଭାୱୋ ହେତୂତି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରା ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତ୍ଥ ୟୋ ସଭାୱୋ, ସୋ ହେତୂତି । ସଙ୍ଖାରାତି ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବୋ ଲୋକିୟୋ କୁସଲାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପଦେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୟୋ କୋଚି ଉପନିସ୍ସୟୋ ସବ୍ବୋ ସୋ ପରିକ୍ଖାରୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ୟୋ କୋଚି ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ସବ୍ବୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ପରିକ୍ଖରଣତୋ ଅଭିସଙ୍ଖରଣତୋ ପରିକ୍ଖାରୋ । ତସ୍ସ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା କଥନଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରୋତି ।

ପରିକ୍ଖାରହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୬. ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫୦.ତତ୍ଥକତମୋ ସମାରୋପନୋ ହାରୋତି ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ପଦଟ୍ଠାନେତି ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଏକସ୍ମିଂ କାରଣଭୂତେ ଧମ୍ମେ ସୁତ୍ତେନ ଗହିତେ । ୟତ୍ତକାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ଓତରନ୍ତୀତି ୟତ୍ତକାନି ଅଞ୍ଞେସଂ କାରଣଭୂତାନି ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ସମୋସରନ୍ତି । ସବ୍ବାନି ତାନି ସମାରୋପୟିତବ୍ବାନୀତି ସବ୍ବାନି ତାନି ପଦଟ୍ଠାନାନି ପଦଟ୍ଠାନଭୂତା ଧମ୍ମା ସମ୍ମା ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ଆନେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ଆରୋପେତବ୍ବା, ଦେସନାରୁଳ୍ହେ ୱିୟ କତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଆୱଟ୍ଟେ ହାରେ ‘‘ଏକମ୍ହି ପଦଟ୍ଠାନେ, ପରିୟେସତି ସେସକଂ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ନେତ୍ତି॰ ୪ ନିଦ୍ଦେସୱାର) ୱଚନତୋ ଅନେକେସଂ ପଦଟ୍ଠାନାନଂ ପରିୟେସନା ୱୁତ୍ତା, ଏୱମିଧାପି ବହୂନଂ ପଦଟ୍ଠାନାନଂ ସମାରୋପନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଆୱଟ୍ଟେ ହାରେ’’ତି ଆହ । ନ କେୱଲଂ ପଦଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ସମାରୋପନା, ଅଥ ଖୋ ୱେୱଚନଭାୱନାପହାନୱସେନପି ସମାରୋପନା କାତବ୍ବାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସମାରୋପନା ଚତୁବ୍ବିଧା’’ତିଆଦିମାହ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନାନି ଗହିତାନି, ନନୁ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନହାରେ ଏୱ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଇଧ ପନ ପଦଟ୍ଠାନୱେୱଚନଗ୍ଗହଣଂ ଭାୱନାପହାନାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ତେସଂ ଅଧିୱଚନୱିଭାଗଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଏୱଞ୍ହି ଭାୱନାପହାନାନି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନି ହୋନ୍ତି ସୁକରାନି ଚ ପଞ୍ଞାପେତୁଂ । ଇଦଂ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇଦଂ ତିୱିଧଂ ସୁଚରିତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନସ୍ସ ଓୱାଦସ୍ସ ୱିସୟାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘କାୟିକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତୀହି ସୁଚରିତେହି ସୀଲାଦୟୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ସମଥୱିପସ୍ସନା ତତିୟଚତୁତ୍ଥଫଲାନି ଚ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ୱନୀୟତୀତି ୱନଂ, ୱନତି, ୱନୁତେ ଇତି ୱା ୱନଂ। ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା କାମତଣ୍ହାୟ, ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହସ୍ସ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି ତପ୍ପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗାଦୀନଂ, ଅନୁସୟା ଚ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନଂ କାରଣାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୧.ଅୟଂ ୱେୱଚନେନ ସମାରୋପନାତି ୟୋ ‘‘ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ସେକ୍ଖଫଲଂ, ଅନାଗାମିଫଲଂ, କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନ’’ନ୍ତି ଏତେହି ପରିୟାୟୱଚନେହି ତତିୟଫଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଥା ୟୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଅସେକ୍ଖଫଲଂ, ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ, ତେଧାତୁକସମତିକ୍କମନ’’ନ୍ତି ଏତେହି ପରିୟାୟୱଚନେହି ଚତୁତ୍ଥଫଲସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ୟୋ ଚ ‘‘ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ପରିୟାୟୱଚନେହି ପଞ୍ଞାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଅୟଂ ୱେୱଚନେହି ଚ ସମାରୋପନା ।

ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ଭିକ୍ଖୁ, କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରାହୀତିଆଦି ଲକ୍ଖଣହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କେୱଲଂ ତତ୍ଥ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା ଅୱୁତ୍ତାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନୱସେନେୱ ଆଗତଂ, ଇଧ ଭାୱନାସମାରୋପନୱସେନାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । କାୟାନୁପସ୍ସନା ୱିସେସତୋ ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନା ଏୱ କାମରାଗତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଂ ଏକନ୍ତପଟିପକ୍ଖାତି ଅସୁଭସଞ୍ଞା କବଳୀକାରାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସା କାମୁପାଦାନଂ କାମୟୋଗୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ କାମାସୱୋ କାମୋଘୋ ରାଗସଲ୍ଲଂ ରୂପଧମ୍ମପରିଞ୍ଞାୟ ପଟିପକ୍ଖକିଲେସା ରୂପଧମ୍ମେସୁ ରାଗୋ ଛନ୍ଦାଗତିଗମନନ୍ତି ଏତେସଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ।

ତଥା ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା ୱିସେସତୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାତି, ସା –

‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୩; ଇତିୱୁ॰ ୫୩) –

ଆଦିୱଚନତୋ ସବ୍ବଂ ୱେଦନଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୀ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ୱେଦନାହେତୁପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସାନଂ ଗୋସୀଲାଦୀହି ଭୱସୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ୱେଦନାସ୍ସାଦେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୱୁପାଦାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସ୍ସ ୱେଦନାୱସେନ ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୯; ୧୦.୭୯; ଧ॰ ସ॰ ୧୨୩୭; ୱିଭ॰ ୯୦୯, ୯୬୦) ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥସ୍ସ ଦୋସସଲ୍ଲସ୍ସ ୱେଦନାସ୍ସାଦୱସେନେୱ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭୱୟୋଗଭୱାଭୱଭୱୋଘସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଭୱରାଗସ୍ସ ଭୱପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକକିଲେସାନଂ ୱେଦନାୱିସୟସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ଦୋସାଗତିଗମନସ୍ସ ଚ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିନା ।

ତଥା ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ୱିସେସତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାତି, ସା ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୀ ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତା ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋତି ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାୟ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସାନଂ ନିଚ୍ଚାଭିନିୱେସପଟିପକ୍ଖତୋ ଏୱ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥଦିଟ୍ଠାସୱଦିଟ୍ଠୋଘସଙ୍ଖାତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାନିମିତ୍ତସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୩୯; ୱିଭ॰ ୮୩୨, ୮୬୬, ୯୬୨) ମାନସଲ୍ଲସ୍ସ ସଞ୍ଞାପରିଞ୍ଞାୟ ପଟିପକ୍ଖକିଲେସାନଂ ସଞ୍ଞାୟ ରାଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଭୟାଗତିଗମନସ୍ସ ଚ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦିନା ।

ତଥା ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ୱିସେସତୋ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞାତି, ସା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରପରିଞ୍ଞାୟ ପଟିପକ୍ଖକିଲେସାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୭, ୨୦୨-୨୦୩; ୩.୨୭) ପୱତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସହେତୁକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗଅୱିଜ୍ଜାସୱଅୱିଜ୍ଜୋଘମୋହସଲ୍ଲସଙ୍ଖାତାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରପରିଞ୍ଞାୟ ପରିବନ୍ଧକିଲେସାନଂ ସଙ୍ଖାରେସୁ ରାଗସ୍ସ ମୋହାଗତିଗମନସ୍ସ ଚ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସମାରୋପନହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୧. ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ସୁପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟା ନାନାୱଣ୍ଣାନି ମୁତ୍ତପୁପ୍ଫାନି ପକିରନ୍ତୋ ୱିୟ ସୁସିକ୍ଖିତସିପ୍ପାଚରିୟୱିଚାରିତେସୁ ସୁରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରେସୁ ନାନାୱିଧରଂସିଜାଲସମୁଜ୍ଜଲାନି ୱିୱିଧାନି ମଣିରତନାନି ବନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପପ୍ପଟକୋଜଂ ଖାଦାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ୟୋଜନିକମଧୁଗଣ୍ଡଂ ପୀଳେତ୍ୱା ସୁମଧୁରସଂ ପାୟେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ନାନାସୁତ୍ତପଦେସେ ଉଦାହରନ୍ତୋ ସୋଳସ ହାରେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହାରସମ୍ପାତୱାରଂ ଆରଭି । ଆରଭନ୍ତୋ ଚ ୟାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୱାରେ –

୫୨.

‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମଂ, ଦିସଲୋଚନତୋ ଦିସା ୱିଲୋକେତ୍ୱା ।

ସଙ୍ଖିପିୟ ଅଙ୍କୁସେନ ହି, ନୟେହି ତୀହି ନିଦ୍ଦିସେ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ –

ଗାଥା ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ତଂ ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ ନପ୍ପୟୋଜେତି, ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱିସୟତ୍ତା, ନୟୱିଚାରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା। ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେସେହି ହାରାନଂ ୱିଭାଗଦସ୍ସନମେୱ ହି ହାରୱିଭଙ୍ଗୱାରୋ । ହାରସମ୍ପାତୱାରୋ ପନ ତଂ ପୟୋଜେତି, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ସୁତ୍ତପଦେସେ ସୋଳସ ହାରେ ୟୋଜେତ୍ୱାୱ ତଦନନ୍ତରଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ କଥିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ‘‘ସୋଳସ ହାରା ପଠମ’’ନ୍ତି ଗାଥଂ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସା ନିଦ୍ଦେସୋ କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ହାରସମ୍ପାତେ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି । ଏତେନ ସୁତ୍ତେସୁ ହାରାନଂ ୟୋଜନାନୟଦସ୍ସନଂ ହାରସମ୍ପାତୱାରୋତି ଦସ୍ସେତି । ହାରସମ୍ପାତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

ଅରକ୍ଖିତେନଚିତ୍ତେନାତି ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ସତିଆରକ୍ଖାଭାୱେନ ଅଗୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନାତି ସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଦୂସିତେନ । ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଚ ଅକଲ୍ୟତାଲକ୍ଖଣେହି ଥିନମିଦ୍ଧେହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟେନ । ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀତି କିଲେସମାରାଦୀନଂ ୟଥାକାମଂ କରଣୀୟୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ତାୱ ଗାଥାୟ ପଦତ୍ଥୋ ।

ପମାଦନ୍ତି ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଇଦଂ ପଦଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସତିୱୋସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣଂ ପମାଦଂ କଥେତି । ତଂ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦନ୍ତି ତଂ ପମଜ୍ଜନଂ ଗୁଣମାରଣତୋ ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମାରସ୍ସ ୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠାନଂ, ତେନ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନ, ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପଠମପାଦଂ ଚତୁତ୍ଥପାଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋତି ୟଂ ଅନିଚ୍ଚସ୍ସ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନଂ, ସୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱିପରୀତଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି । ସବ୍ବଂ ୱିପଲ୍ଲାସସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କିଂ ୱିପଲ୍ଲାସୟତୀ’’ତି । ସାମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ୱିସେସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ୱୋହରୀୟତୀତି ଆହ – ‘‘ସଞ୍ଞଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିମିତୀ’’ତି । ତଂ ‘‘ୱିପଲ୍ଲାସୟତୀ’’ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତେସୁ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ସବ୍ବମୁଦୁକୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ୱିସୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତାକାରଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ମିଗପୋତକାନଂ ତିଣପୁରିସକେସୁ ପୁରିସୋତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ୱିୟ । ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ତତୋ ବଲୱତରୋ, ଅମଣିଆଦିକେ ୱିସୟେ ମଣିଆଦିଆକାରେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ତଥା ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନମତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋ ପନ ସବ୍ବବଲୱତରୋ ୟଂ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୟଥା ୟଥା ଉପଟ୍ଠାତି, ତଥା ତଥା ନଂ ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତି । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ କାରଣଂ, ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି ।

ଇଦାନି ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ କୁହିଂ ୱିପଲ୍ଲାସୟତି, ଚତୂସୁ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂସୂ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂସୂତି ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ତେ ହି ଆହିତୋ ଅହଂ ମାନୋ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ତା, ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଭୱତି ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧି ୱୋହାରୋ ଚାତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ସୋ ଏୱ ସୁଭାଦୀନଂ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ୱତ୍ଥୁ ଚାତି ‘‘ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ସବ୍ବୱିପଲ୍ଲାସମୂଲଭୂତାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଅତ୍ତଭାୱୱତ୍ଥୁତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିସୟଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପଂ ପଠମଂ ୱିପଲ୍ଲାସୱତ୍ଥୁ ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ପୁନ ମୂଲକାରଣୱସେନ ୱିପଲ୍ଲାସେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲେସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୱିଜ୍ଜାରହିତା ତଣ୍ହା ନତ୍ଥି, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସୁଭସୁଖସଞ୍ଞାନମ୍ପି ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ, ତଥାପି ତଣ୍ହା ଏତାସଂ ସାତିସୟଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାନିୱୁତଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିନିୱୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସୀସେନ ଅୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତାତି ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ତଣ୍ହାରହିତା ଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥି, ତଣ୍ହାପି ଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ଏୱ । ତଣ୍ହାପି ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ତଥାପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସ ମୋହୋ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିନିୱୁତଂ…ପେ॰… ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସୋତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚଂ, ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତା’’ତି ପୱତ୍ତମ୍ପି ୱିପଲ୍ଲାସଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ସୋ ଅତୀତଂ ରୂପଂ…ପେ॰… ଅତୀତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି । ଏତେନ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧୋପି ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁକପ୍ପିକୱାଦୋ ପଚ୍ଛିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ୱସେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଣ୍ହାୱିପଲ୍ଲାସୋତି ତଣ୍ହାମୂଲକୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭଂ, ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଦ୍ୱୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଅନାଗତଂ ରୂପଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦତି । ଅନାଗତଂ ୱେଦନଂ, ସଞ୍ଞଂ, ସଙ୍ଖାରେ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସୱିଧୋପି ଅପରନ୍ତାନୁକପ୍ପିକୱାଦୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ୱସେନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ଏୱଂ ପରମସାୱଜ୍ଜସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ମୂଲକାରଣନ୍ତି ୱିସେସତୋ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚାତି ତେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି । ତାହି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ପଟିପକ୍ଖୱସେନପି ତାସଂ ଉପକ୍କିଲେସଭାୱଂୟେୱ ୱିଭାୱେତି, ନ ହି ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାସୁ ପହୀନାସୁ କୋଚି ସଂକିଲେସଧମ୍ମୋ ନ ପହୀୟତୀତି । ୟଥା ଚ ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ମୂଲକାରଣଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା, ଏୱଂ ସକଲସ୍ସାପି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲକାରଣନ୍ତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଗାଥଂ ନିଟ୍ଠପେତୁଂ ‘‘ତେସ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତେସନ୍ତି ୟେସଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଚିତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଞ୍ଚ, ତେସଂ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ମାରସ୍ସ ୱସଗମନେନ ଅନାଦିମତିସଂସାରେ ସଂସରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଥିନଂ ନାମା’’ତିଆଦିନା ଥିନମିଦ୍ଧାନଂ ସରୂପଂ ଦସ୍ସେତି । ତେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିଭୂତତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱାତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା କିଲେସମାରଗ୍ଗହଣେନେୱ ତଂନିମିତ୍ତା ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରଖନ୍ଧମାରମଚ୍ଚୁମାରା ଗହିତା ଏୱାତି ‘‘କିଲେସମାରସ୍ସ ଚ ସତ୍ତମାରସ୍ସ ଚା’’ତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ୱା ତେସମ୍ପି ଗହଣଂ କତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୋ ହି ନିୱୁତୋ ସଂସାରାଭିମୁଖୋତି ସୋ ମାରୱସଂ ଗତୋ, ତତୋ ଏୱ ନିୱୁତୋ କିଲେସେହି ୟାୱ ନ ମାରବନ୍ଧନଂ ଛିଜ୍ଜତି, ତାୱ ସଂସାରାଭିମୁଖୋୱ ହୋତି, ନ ୱିସଙ୍ଖାରାଭିମୁଖୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଇମାନି ଭଗୱତା ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନି । କଥଂ ଦେସିତାନି ?

ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧା କଥା ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତା ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତନିସ୍ସିତା ଚ । ତାସୁ ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତା ନାମ ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ରତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତଂ, ଦୁଟ୍ଠମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତଂ, ମୂଳ୍ହମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅରକ୍ଖିତଂ । ତତ୍ଥ ରତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଦୁଟ୍ଠଂ ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟିଘଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ମୂଳ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମୋମୂହଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟାୱ ଇମେସଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଗୁତ୍ତି ଅଗୋପାୟନା ଅପାଲନା ଅନାରକ୍ଖା ସତିୱୋସଗ୍ଗୋ ପମାଦୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସଂୱରୋ, ଏୱଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସସଙ୍ଖାରିକାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦା ହୋନ୍ତି । ତେ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅକୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦକଣ୍ଡେ (ଧ॰ ସ॰ ୩୬୫) ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦଦେସନାୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା । ମାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ମାରା । ତେସୁ କିଲେସମାରସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଓଘାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୟୋଗାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଗନ୍ଥାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ନୀୱରଣାନଂ ଦସନ୍ନଂ କିଲେସୱତ୍ଥୂନଂ ୱସେନ ଆସୱଗୋଚ୍ଛକାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୪-୧୯, ୧୧୦୨) ୱୁତ୍ତନୟେନ, ତଥା ‘‘ଜାତିମଦୋ ଗୋତ୍ତମଦୋ ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ’’ତିଆଦିନା ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ଥୁୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୩୨) ଆଗତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ କିଲେସାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୱିଭାଗୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅଭିଧମ୍ମନିସ୍ସିତା କଥା ।

ସୁତ୍ତନ୍ତନିସ୍ସିତା (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୭; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୭) ପନ ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନାତି ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତି ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀ, ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁଂ, ତସ୍ସ ସଂୱରାୟ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ନ ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସୋତେନ …ପେ॰… ଘାନେନ… ଜିୱ୍ହାୟ… କାୟେନ… ମନସା…ପେ॰… ମନିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୭, ୪୧୧, ୪୨୧; ୨.୪୧୯; ୩.୧୫, ୭୫) । ଏୱଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଂ ନାମ ଚିତ୍ତଂ ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ଅପରନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତକପ୍ପନୱସେନ ୱା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା…ପେ॰… ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୩୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୪୦) ୱା ୟା ଦିଟ୍ଠି, ତାୟ ହତଂ ଉପହତଂ । ୟା ଚ ଖୋ ‘‘ଇମା ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା…ପେ॰… ପଞ୍ଚ ପରମଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦା’’ତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦ ଆଦୟୋ) ପଞ୍ଚତ୍ତୟେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୧ ଆଦୟୋ) ଚ ଆଗତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ, ତାସଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତଭାୱୋ କଥେତବ୍ବୋ ।

ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନାତି ଥିନଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା । ମିଦ୍ଧଂ ନାମ ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା । ତଥା ଥିନଂ ଅନୁସ୍ସାହସଂହନନଂ । ମିଦ୍ଧଂ ଅସତ୍ତିୱିଘାତୋ । ଇତି ଥିନେନ ମିଦ୍ଧେନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିଭୂତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ ଉପଦ୍ଦୁତଂ ସଙ୍କୋଚନପ୍ପତ୍ତଂ ଲୟାପନ୍ନଂ । ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱସୋ ନାମ ଇଚ୍ଛା ଲୋଭୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ରୁଚି ଆକଙ୍ଖା ଆଣା ଆଣତ୍ତି । ମାରୋତି ପଞ୍ଚ ମାରା – ଖନ୍ଧମାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ ମଚ୍ଚୁମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ କିଲେସମାରୋତି । ଗଚ୍ଛତୀତି ତେସଂ ୱସଂ ଇଚ୍ଛଂ…ପେ॰… ଆଣତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି ଉପଗଚ୍ଛତି ଉପେତି ୱତ୍ତତି ଅନୁୱତ୍ତତି ନାତିକ୍କମତୀତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜା ଏୱ ୱା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ୟୋ ସୋ ‘‘ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ତେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଏୱଂ ଭଗୱତା ଇଧ ଦ୍ୱେ ସଚ୍ଚାନି ଦେସିତାନି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟୋ ଚା’’ତି । ତେସଂ ଭଗୱା ପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ପହାନାୟ ଚ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟତରଂ କାତୁଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ଦେସେତୀତି ଚେ –

‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ।

ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା, ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ, ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୩୨) –

ଗାଥାୟ। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ସତିସଂୱରେନ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ରକ୍ଖଣେନ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ୟସ୍ମା କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ତଥା ତଥା ଅୟୋନିସୋ ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ନାନାୱିଧାନି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନାନି ଗଣ୍ହାତି । ତତୋ ଏୱ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଅସ୍ସ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରତାୟ ୱିଧୁତମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନୋ କମ୍ମସ୍ସକତାଲକ୍ଖଣଂ ୟଥାଭୂତଞାଣଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ସୀଲସମାଧୀସୁ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ତତୋ ଏୱ ଚ ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସମପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଉପ୍ପାଦଂ ନିରୋଧଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେତି ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ ଖୀଣାସୱୋ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାୟୋଗେନ ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବାପି ଗତିୟୋ ଜହେୟ୍ୟ, ତାସଂ ପରଭାଗେ ନିବ୍ବାନେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଂ ତଣ୍ହାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ପହାନଂ, ଅୟଂ ନିରୋଧୋତି ପହାନସ୍ସ ନିରୋଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ପହାନଂ ନିରୋଧୋତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ପୁରିମଗାଥାୟ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ, ପଚ୍ଛିମଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେତି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ଭାସିତାନି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ତେସୁ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣଂ, ସବ୍ବଗତିଜହନଂ ଫଲଂ, ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିକୋ ଉପାୟୋ, ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦିନିସେଧନମୁଖେନ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାଦୀସୁ ନିୟୋଜନଂ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଦେସନାହାରପଦତ୍ଥା ଅସ୍ସାଦାଦୟୋ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବା । ତେନେୱାହ – ‘‘ନିୟୁତ୍ତୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ’’ତି ।

ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଏୱଂ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ଦେସନାହାରପଦତ୍ଥୱିଚୟୋ ୱିଚୟହାରୋ, ତସ୍ମା ଦେସନାହାରେ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱେନ ନିଦ୍ଧାରିତାୟ ତଣ୍ହାୟ କୁସଲାଦିୱିଭାଗପୱିଚୟମୁଖେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଦୁୱିଧା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କୁସଲାତି କୁସଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣା । କୁସଲ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ବାହିତିକସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୮ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ତଣ୍ହା କୁସଲପରିୟାୟେନ ଉଦ୍ଧଟା ? ହେଟ୍ଠା ଦେସନାହାରେ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱେନ ତଣ୍ହଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସା ୱସେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୱିଚିତ୍ତପଟିଭାନତାୟ ପନ ଇଧାପି ତଣ୍ହାମୁଖେନେୱ ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କୁସଲପରିୟାୟେନ ତଣ୍ହା ଉଦ୍ଧଟା । ତତ୍ଥ ସଂସାରଂ ଗମେତୀତି ସଂସାରଗାମିନୀ, ସଂସାରନାୟିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପଚୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗମେତୀତି ଅପଚୟଗାମିନୀ। କଥଂ ପନ ତଣ୍ହା ଅପଚୟଗାମିନୀତି ? ଆହ ‘‘ପହାନତଣ୍ହା’’ତି । ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ତଣ୍ହା । କଥଂ ପନ ଏକନ୍ତସାୱଜ୍ଜାୟ ତଣ୍ହାୟ କୁସଲଭାୱୋତି ? ସେୱିତବ୍ବଭାୱତୋ । ୟଥା ତଣ୍ହା, ଏୱଂ ମାନୋପି ଦୁୱିଧୋ କୁସଲୋପି ଅକୁସଲୋପି, ନ ତଣ୍ହା ଏୱାତି ତଣ୍ହାୟ ନିଦସ୍ସନଭାୱେନ ମାନୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ମାନସ୍ସ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ କୁସଲାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ ମାନଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ମାନମହଂ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଦୁୱିଧେନ ୱଦାମି ସେୱିତବ୍ବମ୍ପି ଅସେୱିତବ୍ବମ୍ପୀ’’ତିଆଦି । ୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସନ୍ତିଆଦି ‘‘କୁସଲା’’ତି ୱୁତ୍ତତଣ୍ହାୟ ସରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମାନି ଛ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତାନି ଦୋମନସ୍ସାନି ? ରୂପାନଂତ୍ୱେୱ ଅନିଚ୍ଚତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୱିପରିଣାମୱିରାଗନିରୋଧଂ ‘ପୁବ୍ବେ ଚେୱ ରୂପା ଏତରହି ଚ, ସବ୍ବେତେ ରୂପା ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’ତି ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପେତି ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ତଦାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସାମି, ୟଦରିୟା ଏତରହି ଆୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୀ’ତି । ଇତି ଅନୁତ୍ତରେସୁ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପୟତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପିହା, ପିହାପଚ୍ଚୟା ଦୋମନସ୍ସଂ । ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୭) –

ଏୱଂ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଆପାଥଗତେ ଅନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖସଙ୍ଖାତଅରିୟଫଲଧମ୍ମେସୁ ପିହଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଦଧିଗମାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇମମ୍ପି ପକ୍ଖଂ ଇମମ୍ପି ମାସଂ, ଇମମ୍ପି ସଂୱଚ୍ଛରଂ, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ନାସକ୍ଖି’’ନ୍ତି ଅନୁସୋଚତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅନୁସ୍ସତିୱସେନ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ପଟିପତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ । ଅୟଂ ତଣ୍ହା କୁସଲାତି ଅୟଂ ‘‘ପିହା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଣ୍ହା କୁସଲା । କଥଂ ? ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ତଦାରମ୍ମଣା କୁସଲାତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ନ ସଭାୱେନ କୁସଲା, ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲା । ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ତଦାରମ୍ମଣା ପନ ତଣ୍ହା କୁସଲାରମ୍ମଣତାୟ କୁସଲାତି । ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ କୁସଲା । ତସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା। ୟାୟ ୱସେନ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥାୟଂ ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇତି ଚିରତରଂ ୱିପସ୍ସନାପରିୱାସଂ ପରିୱସିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗତାୟ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ୱସେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସା କୋ ପୱିଚୟୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗମୂଲିକା, ତସ୍ମା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକେ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତେସଂ ଆଗମନପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପାରମିତାୟାତି ଉକ୍କଂସଗତାୟ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଭାୱନାୟ । ୟେହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ପରିୟୋଦାତଂ, ପଭସ୍ସରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ୱୀତରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣତ୍ତା ଅନଙ୍ଗଣଂ। ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତା ଏୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସଂ, ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତି, ସୁଭାୱିତତ୍ତା ମୁଦୁଭୂତଂ ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ‘‘ମୁଦୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଦୁତ୍ତା ଏୱ ଚ କମ୍ମନିୟଂ, କମ୍ମକ୍ଖମଂ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଦୁଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଭାୱିତଂ ମୁଦୁଞ୍ଚ ହୋତି କମ୍ମନିୟଞ୍ଚ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨) । ଏତେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁ ଠିତତ୍ତା ଠିତଂ । ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ, ଅଚଲଂ ନିରିଞ୍ଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତଂ । ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତଂ କୋସଜ୍ଜେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସତିପରିଗ୍ଗହିତଂ ପମାଦେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି, ଓଭାସଗତଂ କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି । ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମେନ ପରିୟୋଦାତଂ। ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନୀକାନଂ ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣଂ । ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଚିତ୍ତୁପକ୍କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସଂ। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱତ୍ଥସୁତ୍ତାନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ; ୭୦ ଆଦୟୋ) ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସିପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁଭୂତଂ । ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମେନ କମ୍ମନିୟଂ। ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପଣୀତଭାୱୂପଗମେନ ଠିତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ। ୟଥା ଆନେଞ୍ଜଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି । ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସୋ ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ଚ ୱିସେସେ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସୋତି ଅଧିଗତଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୋ ୟୋଗୀ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତେ । ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଗୁଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । କୋ ପନ ସୋ ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ଗୁଣୋତି ? ଆହ ‘‘ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ଚ ୱିସେସେ’’ତି । ମନୋମୟିଦ୍ଧି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ । ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ । ‘‘ୟତୋ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ତତୋ ପରିୟୋଦାତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ କାରଣୱଚନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଦୁଭୟନ୍ତି ୟେସଂ ରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିଉପକ୍କିଲେସାନଞ୍ଚ ଅଭାୱେନ ‘‘ଅନଙ୍ଗଣଂ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତାନି ଅଙ୍ଗଣାନି ଉପକ୍କିଲେସା ଚାତି ତଂ ଉଭୟଂ । ତଦୁଭୟଂ ତଣ୍ହାସଭାୱତ୍ତା ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଲୋମନତୋ ଚ ତଣ୍ହାପକ୍ଖୋ । ୟା ଚ ଇଞ୍ଜନାତି ୟା ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅସମାଦାନେନ ଫନ୍ଦନା । ଅଟ୍ଠିତୀତି ଅନୱଟ୍ଠାନଂ । ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖୋତି ୟା ଇଞ୍ଜନା ଅଟ୍ଠିତି ଚ, ଅୟଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସହେତୁତାୟ ଦିଟ୍ଠିପକ୍ଖୋ ।

‘‘ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା ୱେଦନାତୋପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱିଭାୱେତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଉପରି ଅଭିଞ୍ଞାଧିଗମାୟ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି । ସା ଚ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମତା ଚୁଦ୍ଦସହି ଆକାରେହି ଚିଣ୍ଣୱସିଭାୱସ୍ସେୱ ହୋତି । ସୋ ଚ ୱସିଭାୱୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ, ନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମତ୍ତଲାଭିନୋତି ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିୟା ମନସିକାରୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଉପରିମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପରିମଂ ସମାପତ୍ତିନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ । ସନ୍ତତୋ ମନସିକରୋତୀତି ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟପି ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟପି ‘‘ସନ୍ତା’’ତି ମନସିକରୋତି । ୟତୋ ୟତୋ ହି ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ତତୋ ମନସିକରୋତି, ତତୋ ତତୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ ଅୱୂପସନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ତସ୍ସ ଉପରିମଂ…ପେ॰… ସଣ୍ଠହତୀ’’ତି । ଉକ୍କଣ୍ଠା ଚ ପଟିଘସଞ୍ଞାତି ପଟିଘସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାସୁ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସଞ୍ଞାସୁ ଅନଭିରତି ସଣ୍ଠହତି । ‘‘ସୋ ସବ୍ବସୋ’’ତିଆଦିନା ଏକଦେସେନ ଆରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭିଞ୍ଞାଭିନୀହାରୋ ରୂପସଞ୍ଞାତି ରୂପାୱଚରସଞ୍ଞା ନାମେତା ୟାୱଦେୱ ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥାଭିନୀହାରମତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ସନ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୋକାରୋ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ନାମେତା ନାନାରମ୍ମଣେସୁ ୱୋକାରୋ, ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆକୁଲପ୍ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମତିକ୍କମତୀତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଦସ୍ସୀ ହୁତ୍ୱା ତା ସମତିକ୍କମତି । ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚସ୍ସ ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅସ୍ସ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୟୋଗିନୋ ଦସପି ପଟିଘସଞ୍ଞା ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମିନା ପଠମାରୁପ୍ପସମାପତ୍ତିମାହ ।

ଏୱଂ ସମାହିତସ୍ସାତି ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟପି ସମତିକ୍କମେନ ସମାହିତସ୍ସ । ସମାହିତସ୍ସାତି ଆରୁପ୍ପସମାଧିନା ସନ୍ତୱୁତ୍ତିନା ସମାହିତସ୍ସ । ଓଭାସୋତି ୟୋ ପୁରେ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୋଭାସୋ । ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ସୋ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନୋଭାସୋ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସମାପଜ୍ଜନକାଲେ ୱିଗଚ୍ଛତି । ଦସ୍ସନଞ୍ଚାତି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ସୋ ସମାଧୀତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ରୂପାରୂପସମାଧି । ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ଉପକାରକପରିକ୍ଖାରସଭାୱଭୂତେହି ଛହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ପତି ଅୱେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକାରଂ ସହ ୱିସୟେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନଭିଜ୍ଝାସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଲୋକେତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପିୟରୂପେ ସାତରୂପେ ସତ୍ତଲୋକେ ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ଚ । ତେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନମାହ । ତଥା ‘‘ଅବ୍ୟାପନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ବ୍ୟାପାଦକୋସଜ୍ଜସାରମ୍ଭସାଠେୟ୍ୟୱିକ୍ଖେପସମ୍ମୋସାନଂ ପହାନଂ । ପୁନ ତାନି ଛ ଅଙ୍ଗାନି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ଚ ଅନଭିଜ୍ଝାସହଗତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

୫୪. ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ ସମାଧିମୁଖେନ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ସମାଧୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋ ସମାଧୀତି ୟୋ ସୋ ସମ୍ମାସମାଧି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସମାଧିସ୍ସ ଫଲଭୂତୋ ସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନେହି ପଞ୍ଚହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେହି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବାକାରସଙ୍ଖାତେନ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ସୁଖତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ। ପୁରିମୋ ପୁରିମୋ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ସମାଧିସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକୋ। କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ। କାମାମିସୱଟ୍ଟାମିସଲୋକାମିସାନଂ ଅଭାୱା ନିରାମିସୋ। ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ମହାପୁରିସେହି ସେୱିତତ୍ତା ଅକାପୁରିସସେୱିତୋ। ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ସବ୍ବକିଲେସଦରଥସନ୍ତତାୟ ଚ ସନ୍ତୋ। ଅତିତ୍ତିକରଟ୍ଠେନ ପଣୀତୋ। କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଲଦ୍ଧତ୍ତା, କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଭାୱେନ ୱା ଲଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧୋ। ପସ୍ସଦ୍ଧଂ ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ହି ଇଦଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିକିଲେସେନ ୱା ଅରହତା ଲଦ୍ଧତ୍ତାପି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧୋ। ଏକୋଦିଭାୱେନ ଅଧିଗତତ୍ତା, ଏକୋଦିଭାୱମେୱ ୱା ଅଧିଗତତ୍ତା ଏକୋଦିଭାୱାଧିଗତୋ। ଅପ୍ପଗୁଣସାସୱସମାଧି ୱିୟ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ କିଲେସେ ୱାରେତ୍ୱା ଅନଧିଗତତ୍ତା ନସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋତି ।

ୟତୋ ୟତୋ ଭାଗତୋ ତଞ୍ଚ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ, ତତୋ ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ସତୋୱ ସମାପଜ୍ଜତି ସତୋୱ ୱୁଟ୍ଠହତି, ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ୱା ସତୋ ସମାପଜ୍ଜତି ସତୋ ୱୁଟ୍ଠହତି । ତସ୍ମା ୟଦେତ୍ଥ ‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ଚେୱ ଆୟତିଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତମେୱ ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟମେକୋ ଆକାରୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏୱମେତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତବ୍ବାକାରାନଂ ୱସେନ ସମାଧି ପଞ୍ଚୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୁନ ‘‘ୟୋ ଚ ସମାଧୀ’’ତିଆଦିନା ଅରହତ୍ତଫଲେ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସମାଧିସୁଖସ୍ସ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ‘‘ୟୋ ଚ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ, ୟୋ ଚ ସମାଧି ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକୋ, ଅୟଂ ସମଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟନିରାମିସାଦିଭାୱୋ ପନ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଆହ – ‘‘ୟୋ ଚ ସମାଧି ଅରିୟୋ…ପେ॰… ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା’’ତି ।

ଏୱଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ସମାଧିୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ସମାଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୋ ସମାଧୀତି ୟୋ ସୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧି, ସୋ ସମାଧି । ପଞ୍ଚୱିଧେନାତି ୱକ୍ଖମାନେନ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ପୀତିଫରଣତା’’ତିଆଦୀସୁ ପୀତିଂ ଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ପୀତିଫରଣତା ନାମ । ସୁଖଂ ଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ସୁଖଫରଣତା ନାମ । ପରେସଂ ଚେତୋ ଫରମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚେତୋପରିୟପଞ୍ଞା ଚେତୋଫରଣତା ନାମ । ଆଲୋକଫରଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପଞ୍ଞା ଆଲୋକଫରଣତା ନାମ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନିମିତ୍ତଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ପୀତିଫରଣତା, ତୀସୁ ଝାନେସୁ ପଞ୍ଞା ସୁଖଫରଣତା, ପରଚିତ୍ତେ ଞାଣଂ ଚେତୋଫରଣତା, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଆଲୋକଫରଣତା, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୮୦୪) ।

ଇଧ ସମଥୱିପସ୍ସନାୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ଚ ପୀତିଫରଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଞାସୀସେନ ଦେସନା କତାତି ପଞ୍ଞାୱସେନ ସଂୱଣ୍ଣନା କତା । ପଞ୍ଞା ପୀତିଫରଣତାତିଆଦୀସୁ ସମାଧିସହଗତା ଏୱାତି ତତ୍ଥ ସମାଧିୱସେନ ସମଥୋ ଉଦ୍ଧଟୋ । ତସ୍ମା ପୀତିସୁଖଚେତୋଫରଣତା ୱିସେସତୋ ସମାଧିୱିପ୍ଫାରୱସେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତୀତି ତା ‘‘ସମଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଇତରାନି ଞାଣୱିପ୍ଫାରୱସେନାତି ତାନି ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।

୫୫. ଇଦାନି ତଂ ସମାଧିଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦସ କସିଣାୟତନାନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କସିଣଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତାନି କସିଣାନି ଚ ତାନି ୟୋଗିନୋ ସୁଖୱିସେସାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନଭାୱତୋ ଚ ଆୟତନାନି ଚାତି କସିଣାୟତନାନି । ପଥୱୀକସିଣନ୍ତି କତପରିକମ୍ମଂ ପଥୱୀମଣ୍ଡଲମ୍ପି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହପଟିଭାଗନିମିତ୍ତମ୍ପି, ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଜ୍ଝାନମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସୁ ଝାନଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ଆକାସକସିଣନ୍ତି କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସେ ପୱତ୍ତପଠମାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣକସିଣନ୍ତି ପଠମାରୁପ୍ପୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣଂ ଦୁତିୟାରୁପ୍ପଜ୍ଝାନଂ । ପଥୱୀକସିଣାଦିକେ ସୁଦ୍ଧସମଥଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତିତେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇମାନି ଅଟ୍ଠ କସିଣାନି ସମଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସକସିଣଦ୍ୱୟଂ ୱିପସ୍ସନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ । ସବ୍ବୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିଭାୱେନ ଅଭିନ୍ନୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଭେଦେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନୋ ନିରୱସେସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନାତି ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀସୁ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖତାଦୀସୁ ଚ ଆକାରେସୁ ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ତେନାତି ତେସୁ ତେସୁ ଆକାରେସୁ ୟେ ୟେ ସମଥୱସେନ, ୟେ ଚ ୟେ ଚ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୟୋଜେତୁଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତେନ ତେନ ଆକାରେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ତେତି ସମଥାଧିଟ୍ଠାନୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମା । ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତାତି ତୀହି ଅନୁପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହିତା, ଗଣନଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । କତମେହି ତୀହୀତି ? ଆହ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଦୁକ୍ଖତାୟ ଅନତ୍ତତାୟା’’ତି । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ସହଚରଣତୋ ୱିପସ୍ସନା ‘‘ଅନିଚ୍ଚତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟମାନୋ ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଭାୱୟତୀତି ସୋ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ କାଲେନ ସମଥଂ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ କାଲେନ ୱିପସ୍ସନଂ ସମ୍ମସନୱସେନ ୱଡ୍ଢୟମାନୋ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖାଦିସଙ୍ଖାତା ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ବ୍ରୂହେତି । ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟତୀତି ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ଉପରୂପରିୱିସେସଂ ପାପେନ୍ତୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଏତେ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ୱଡ୍ଢେତି । ୟସ୍ମା ପନ ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟନ୍ତୋ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟତ୍ଥ ସିକ୍ଖନ୍ତାନଂ ୱିସେସତୋ ନିୟ୍ୟାନମୁଖାନି ୟେସଞ୍ଚ କିଲେସାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାନି ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାଗଚରିତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନାତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ । ସା ହି ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତାଦିସମୁଗ୍ଘାଟନେନ ଅନିମିତ୍ତୋ, ରାଗାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ମୁଖଭାୱତୋ ଦ୍ୱାରଭାୱତୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖାୟାତି ସମାଧିସ୍ମିଂ । ସୁଖୱେଦନୀୟଂ ଫସ୍ସଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତଂ ସୁଖୱେଦନାକାରଣତୋ ଫସ୍ସଂ ତଣ୍ହାୟ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ପରିଜାନନ୍ତୋତି ‘‘ଅୟଂ ସୁଖା ୱେଦନା ୱିପରିଣାମାଦିନା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ପରିଜାନନ୍ତୋ, ସୱିସୟଂ ରାଗଂ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ । ‘‘ରାଗମଲଂ ପୱାହେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ତେହି ପରିୟାୟେହି ରାଗସ୍ସେୱ ପହାନମାହ । ‘‘ଦୋସଚରିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତିଆଦୀସୁପି ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପଞ୍ଞାଧିକସ୍ସ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣାଦିଘନୱିନିବ୍ଭୋଗେନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତା ପାକଟା ହୋତୀତି ୱିସେସତୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାପଧାନାତି ଆହ – ‘‘ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ତଥା ସଙ୍ଖାରାନଂ ସରସପଭଙ୍ଗୁତାୟ ଇତ୍ତରଖଣତ୍ତା ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନଂ ସମ୍ମା ସମାହିତସ୍ସେୱ ପାକଟଂ ହୋତୀତି ୱିସେସତୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା ସମାଧିପ୍ପଧାନାତି ଆହ – ‘‘ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ତଥା ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ ଖନ୍ତିବହୁଲସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରତିଞ୍ଚ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଦୁକ୍ଖତା ୱିଭୂତା ହୋତୀତି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ସୀଲପ୍ପଧାନାତି ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି । ଇତି ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନି ଭାୱୟନ୍ତୋ ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ତୀହି ଚ ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ତୟୋ ଖନ୍ଧେ ଭାୱୟନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ତେହି ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟା ଚ ସମ୍ମାୱାଚା’’ତିଆଦିମାହ ।

ପୁନ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଖନ୍ତିପଧାନତ୍ତା, ସମାଧିସ୍ସ ବହୂପକାରତ୍ତା ଚ ସମଥପକ୍ଖଭଜନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଭୱଙ୍ଗାନୀତି ଉପପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି । ଦ୍ୱେ ପଦାନୀତି ଦ୍ୱେ ପାଦା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ପଞ୍ଚଦସ ଚରଣଧମ୍ମା ସୀଲସମାଧିସଙ୍ଗହିତାତି । ଭାୱିତକାୟୋତି ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ଭାୱିତକାୟୋ । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକସୀଲସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ଭାୱିତସୀଲୋ। ଅଥ ୱା ଭାୱିତକାୟୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନ ଭାୱିତପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟୋ । ଭାୱିତସୀଲୋତି ଅୱସିଟ୍ଠସୀଲୱସେନ ଭାୱିତସୀଲୋ । ସମ୍ମା କାୟଭାୱନାୟ ସତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନଂ ଅନୱଜ୍ଜଞ୍ଚ ଉଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଅନୁତ୍ତରେ ସୀଲେ ସିଜ୍ଝମାନେ ଅନୱସେସତୋ ମିଚ୍ଛାୱାଚାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ଚ ପହାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଚିତ୍ତପଞ୍ଞାସୁ ଚ ଭାୱିତାସୁ ସମ୍ମାସତିସମ୍ମାସମାଧିସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ତଂସଭାୱତ୍ତା ତଦୁଭୟକାରଣତ୍ତା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘କାୟେ ଭାୱିୟମାନେ’’ତିଆଦିନା ।

ପଞ୍ଚୱିଧଂ ଅଧିଗମଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମମେୱ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଖିପ୍ପଂ ସକିଂ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ନ ତସ୍ସ ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିୟା ୱିୟ ୱସିଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥୀତି ଖିପ୍ପାଧିଗମୋ ଚ ହୋତି । ପଜହିତବ୍ବାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ପଜହନତୋ ୱିମୁତ୍ତାଧିଗମୋ ଚ। ଲୋକିୟେହି ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅଧିଗମନଭାୱତୋ ମହାଧିଗମୋ ଚ। ତେସଂୟେୱ ୱିପୁଲଫଲାନଂ ଅଧିଗମନତୋ ୱିପୁଲାଧିଗମୋ ଚ। ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନୱସେସତୋ ଅନୱସେସାଧିଗମୋ ଚ ହୋତୀତି । କେ ପନେତେ ଅଧିଗମା ? କେଚି ସମଥାନୁଭାୱେନ, କେଚି ୱିପସ୍ସନାନୁଭାୱେନାତି ଇମଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ସମଥେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୫୬. ଇତି ମହାଥେରୋ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥାୟ ୱସେନ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିମୁଖେନ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପ୍ପଦେସେହି ତସ୍ସା ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ଭାୱନାୱିସେସାନଂ ଭାୱନାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱିଭଜନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱିଚୟହାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦସନ୍ନଂ ତଥାଗତବଲାନମ୍ପି ୱସେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟୋ ଦେସୟତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଓୱାଦେନ ସାୱକେ ନ ୱିସଂୱାଦୟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁସିଟ୍ଠିୟା ଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନତୋ ‘‘ସାୱକା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ୱେନେୟ୍ୟେ ନ ୱିପ୍ପଲମ୍ଭେତି ନ ୱଞ୍ଚେତି, ୱିସଂୱାଦନହେତୂନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମୂଲେ ଏୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ତିୱିଧନ୍ତି ତିପ୍ପକାରଂ, ତୀହି ଆକାରେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ କରୋଥାତି ଇମଂ ସରଣଗମନଂ ସୀଲାଦିଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଥ । ଇମିନା ଉପାୟେନ କରୋଥାତି ଅନେନପି ୱିଧିନା ସରଣାନି ସୋଧେନ୍ତା ସୀଲାଦୀନି ପରିପୂରେନ୍ତା ସମ୍ପାଦେଥ । ଇଦଂ ୱୋ କୁରୁମାନାନନ୍ତି ଇଦଂ ସରଣଗମନଂ ସୀଲାଦିଞ୍ଚ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସମ୍ପରାୟନିବ୍ବାନାନଂ ୱସେନ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ତାନି ସମ୍ପାଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଓୱଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଓୱାଦେନ ସାୱକେ ନ ୱିସଂୱାଦୟତୀ’’ତି, ତଂ ତଥାଗତବଲେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋ ତଥା ଓୱଦିତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାତି ତେନ ପକାରେନ ‘‘ଇଦଂ କରୋଥ, ଇମିନା ଉପାୟେନ କରୋଥା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ଓୱଦିତୋତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସାସିତୋ । ଅନୁସିଟ୍ଠୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତଥା କରୋନ୍ତୋତି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ତଥା କରୋନ୍ତୋ । ତଂ ଭୂମିନ୍ତି ୟସ୍ସା ଭୂମିୟା ଅଧିଗମତ୍ଥାୟ ଓୱଦିତୋ, ତଂ ଦସ୍ସନଭୂମିଞ୍ଚ ଭାୱନାଭୂମିଞ୍ଚ । ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଏତଂ କାରଣଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । କାରଣଞ୍ହି ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ‘‘ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁତିୟୱାରେ ଭୂମିନ୍ତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତଂ ଭୂମିଂ ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାନିପି ଅୱିପରୀତସଭାୱତାୟ ପଠମଫଲଞାଣସ୍ସ ୱିସୟୱିସେସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତାନିପି ତସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ସତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ସତୋତି ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ମୟା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ପଟିଜାନନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ସତୋ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଇମେ ନାମ ତୟା ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି କୋଚି ସହଧମ୍ମେନ ସହେତୁନା ସକାରଣେନ ୱଚନେନ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬ ଆଦୟୋ) ୱିୟ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତା ପନ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତସ୍ମା ସହଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ଏତଂ କାରଣଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଏସ ନୟୋ ସେସପଦେସୁପି । ୟସ୍ସ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ରାଗାଦୀସୁ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ପହାନତ୍ଥାୟ ଅସୁଭଭାୱନାଦିଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ତକ୍କରସ୍ସାତି ତଥା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ୱିସେସାଧିଗମନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଦିୱିସେସାଧିଗମଂ ।

ଅନ୍ତରାୟିକାତି ଅନ୍ତରାୟକରଣଂ ଅନ୍ତରାୟୋ, ସୋ ସୀଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଅନ୍ତରାୟିକା । ଅନ୍ତରାୟେ ନିୟୁତ୍ତା, ଅନ୍ତରାୟଂ ୱା ଫଲଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନ୍ତରାୟପ୍ପୟୋଜନାତି ୱା ଅନ୍ତରାୟିକା । ତେ ପନ କମ୍ମକିଲେସାଦିଭେଦେନ ପଞ୍ଚୱିଧା । ଅନିୟ୍ୟାନିକାତି ଅରିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଜା ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ।

ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ଅରିୟସାୱକୋ । ସୁହତନ୍ତି ଅତିୱଧିତଂ । ଇଦମ୍ପି ଏକଦେସକଥନମେୱ । ମତକପେତାଦିଦାନମ୍ପି ସୋ ନ କରୋତି ଏୱ । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ପୁଥୂନଂ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଜନନାଦୀହି କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପୁଥୂନଂ ଜନନାଦୀହି, କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।

ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ପୁଥୁୱାୟଂ ଜନୋ ଇତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୫୧; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦) ।

‘‘ମାତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଜନିକା ମାତା। ଜନକୋ ଚ ପିତା। ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅରହାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଂ ପନ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞେ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାତି ? ଏତମ୍ପି ଅଟ୍ଠାନଂ । ସଚେପି ଭୱନ୍ତରଗତଂ ଅରିୟସାୱକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟସାୱକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତମ୍ପି କୋଚି ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଇଦଂ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭେ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜାହୀ’’ତି, ନେୱ ସୋ ନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘ସଚେ ଇମଂ ନ ଘାତେସ୍ସସି, ସୀସଂ ତେ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି, ସୀସମେୱସ୍ସ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ, ନେୱ ସୋ ତଂ ଘାତେୟ୍ୟ । ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ପନ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ବଲଦୀପନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ସାୱଜ୍ଜୋ ୱତ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ । ୟତ୍ର ହି ନାମ ମାତୁଘାକାଦୀନିପି ଆନନ୍ତରିୟାନି କରିସ୍ସତି, ମହାବଲୋୱ ଚ ଅରିୟଭାୱୋ, ୟୋ ଏତାନି କମ୍ମାନି ନ କରୋତୀତି ।

ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ସମାନସଂୱାସକଂ ସମାନସୀମାୟଂ ଠିତଂ ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପଞ୍ଚହୁପାଲି, ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି କମ୍ମେନ ଉଦ୍ଦେସେନ ୱୋହରନ୍ତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେନ ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) ।

ତତ୍ଥ କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନାଦୀସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରକମ୍ମେନ । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପଞ୍ଚସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଉଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହରନ୍ତୋତି କଥୟନ୍ତୋ, ତାହି ତାହି ଉପପତ୍ତୀହି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ଦୀପୟନ୍ତୋ । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ମୟ୍ହଂ ଉଚ୍ଚକୁଲା ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଞ୍ଚ, ମାଦିସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଗାହେୟ୍ୟାତି କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, କିମହଂ ଅପାୟତୋ ନ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନେନ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତିଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହାପନଂ ପନ ପୁବ୍ବଭାଗୋ। ଅଟ୍ଠାରସୱତ୍ଥୁଦୀପନୱସେନ ହି ୱୋହରନ୍ତେନ ତତ୍ଥ ରୁଚିଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସଲାକାୟ ଗାହିତାୟପି ଅଭିନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ । ୟଦା ପନ ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକା ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ଆୱେଣିକଂ କମ୍ମଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ତଦା ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସଙ୍ଘରାଜିଂ ୱା ଜନେୟ୍ୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ।

ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ୱଧକଚିତ୍ତେନ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟାତି ଜୀୱମାନକସରୀରେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ହି ମାତୁଘାତାଦୀନି ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି ଦସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି । ୟାନି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ କରୋତି, ନ ଅରିୟସାୱକୋ । ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ୱିନାସଚିତ୍ତେନ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଥୂପନ୍ତି ଚେତିୟଂ । ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ନାସେୟ୍ୟ ।

ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ମେ ସତ୍ଥା ସତ୍ଥୁ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ଭୱନ୍ତରେପି ଅଞ୍ଞଂ ତିତ୍ଥକରଂ । ଅପଦିସେୟ୍ୟାତି ‘‘ଅୟଂ ମେ ସତ୍ଥା’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସେୟ୍ୟାତି ସାସନତୋ ବହିଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ବାହିରକଂ ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦକ୍ଖିଣାରହୋ, ଇମସ୍ମିଂ କତା କାରା ମହପ୍ଫଲା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତସ୍ମିଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୂହଲମଙ୍ଗଲେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା କୁତୂହଲସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତମଙ୍ଗଲେନ ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱୋଦାନଂ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟ ।

୫୭.ଇତ୍ଥୀ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସିୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥିୟା କୋସୋହିତୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଲକ୍ଖଣାନି ନ ପରିପୂରନ୍ତି, ଇତ୍ଥିରତନାଭାୱେନ ଚ ସତ୍ତରତନସମଙ୍ଗିତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ସବ୍ବମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଚ ନ ଅଧିକୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଇତ୍ଥୀ…ପେ॰… ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ସକ୍କତ୍ତାଦୀନି ତୀଣି ଠାନାନି ଉତ୍ତମାନି, ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଞ୍ଚ ହୀନଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ସକ୍କତ୍ତାଦୀନିପି ପଟିସିଦ୍ଧାନୀତି । ନନୁ ଚ ୟଥା ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗଂ, ଏୱଂ ପୁରିସଲିଙ୍ଗମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପୁରିସୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ସିୟାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ? ନୋ ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଇଧ ପୁରିସସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ । ଇତ୍ଥିୟୋ ହି ଇଧ ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ । ପୁରିସୋ ପନ କତ୍ଥଚି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସମାନେପି ତତ୍ଥ ଉଭୟଲିଙ୍ଗାଭାୱେ ପୁରିସସଣ୍ଠାନାୱ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାନୋ, ନ ଇତ୍ଥିସଣ୍ଠାନା, ତସ୍ମା ସୁୱୁତ୍ତମେତଂ । ଇତ୍ଥୀ ତଥାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଲୋକାନଂ ତାରଣସମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱୋ, ପଣିଧାନମତ୍ତମ୍ପି ଇତ୍ଥିୟା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) –

ଇମାନି ହି ପଣିଧାନସମ୍ପତ୍ତିକାରଣାନି । ଇତି ପଣିଧାନମତ୍ତମ୍ପି ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାୟ ଇତ୍ଥିୟା କୁତୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱୋତି ‘‘ଇତ୍ଥୀ ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସିୟାତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବାକାରପରିପୂରୋ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ପୁରିସୋୱ ଅରହଂ ହୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।

ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟାତି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା, ୟା ଜାତିଖେତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ହି ତଥାଗତସ୍ସ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିକାଲାଦୀସୁ କମ୍ପତି । ଆଣାଖେତ୍ତଂ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ । ୟା ଏକତୋ ସଂୱଟ୍ଟତି ଚ ୱିୱଟ୍ଟତି ଚ, ୟତ୍ଥ ଚ ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତାଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୭ ଆଦୟୋ) ଆଣା ପୱତ୍ତତି । ୱିସୟଖେତ୍ତସ୍ସ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ‘‘ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ ତାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ, ୟାୱତକଂ ନେୟ୍ୟଂ ତାୱତକଂ ଞାଣଂ, ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ୱଚନତୋ ଅୱିସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତି ଇମେସୁ ତୀସୁ ଖେତ୍ତେସୁ ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୁଳ୍ହେ ତେପିଟକେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଇମଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପନ ଅତ୍ଥି ।

ଅପୁବ୍ବଂଅଚରିମନ୍ତି ଅପୁରେ ଅପଚ୍ଛା ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ପୁରେତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳକମ୍ପନେନ ଖେତ୍ତପରିଗ୍ଗହୋ କତୋ ନାମ ହୋତି, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି । ଧାତୁପରିନିବ୍ବାନତୋ ପରଂ ପନ ପଚ୍ଛା, ତତୋ ହେଟ୍ଠାପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି, ଉଦ୍ଧଂ ନ ୱାରିତା ।

କସ୍ମା ପନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଅନଚ୍ଛରିୟତ୍ତା । ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) । ୟଦି ଚ ଅନେକେ ବୁଦ୍ଧା ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ଅନଚ୍ଛରିୟା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଦେସନାୟ ଚ ୱିସେସାଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମଂ ଏକୋ ଦେସେତି, ଅଞ୍ଞେନପି ସୋ ଏୱ ଦେସେତବ୍ବୋ ସିୟା, ୱିୱାଦଭାୱତୋ ଚ । ବହୂସୁ ହି ବୁଦ୍ଧେସୁ ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ବହୂନଂ ଆଚରିୟାନଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ୱିୟ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧୋ ପାସାଦିକୋ’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ସାୱକା ୱିୱଦେୟ୍ୟୁଂ । କିଂ ୱା ଏତେନ କାରଣଗୱେସନେନ, ଧମ୍ମତାୱେସା ୟଂ ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ତଥାଗତା ଏକତୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି (ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୧) ।

ୟଥା ନିମ୍ବବୀଜକୋସାତକିବୀଜାଦୀନି ମଧୁରଂ ଫଲଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ଅସାତଂ ଅମଧୁରମେୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ଏୱଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ମଧୁରୱିପାକଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି ଅମଧୁରମେୱ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଉଚ୍ଛୁବୀଜସାଲିବୀଜାଦୀନି ମଧୁରଂ ସାଦୁରସମେୱ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି ନ ଅସାତଂ କଟୁକଂ । ଏୱଂ କାୟସୁଚରିତାଦୀନି ମଧୁରମେୱ ୱିପାକଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି ନ ଅମଧୁରଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୟାଦିସଂ ୱପତେ ବୀଜଂ, ତାଦିସଂ ହରତେ ଫଲଂ ।

କଲ୍ୟାଣକାରୀ କଲ୍ୟାଣଂ, ପାପକାରୀ ଚ ପାପକ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୬; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୨) ।

ତସ୍ମା ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଦୁଚ୍ଚରିତାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଞ୍ଞତରୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱାତି ୟୋ କୋଚି ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତେନ ସମଣୋ ୱା ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା । ପାପିଚ୍ଛୋ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱିମ୍ହାପନତୋ କୁହକୋ। ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତାୟ ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ୱସେନ ଲପକୋ। ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତକନିମିତ୍ତାୱଚରତୋ ନେମିତ୍ତକୋ । କୁହନଲପନନେମିତ୍ତକତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱାତି କୁହନାଦିଭାୱମେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସନ୍ତମାନସୋ ୱିୟ ଚରନ୍ତୋ । ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିକେ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ । ଅପ୍ପହାୟ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଚେତସୋ ଉପକ୍କିଲେସେତି ନୀୱରଣେ । ନୀୱରଣା ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲେସେନ୍ତି କିଲିଟ୍ଠଂ କରୋନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତି ଉପତାପେନ୍ତି ଚ । ତସ୍ମା ‘‘ଚେତସୋ ଉପକ୍କିଲେସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେତି ନୀୱରଣେ । ନୀୱରଣା ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନୁପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀତି ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି । ଅଭାୱୟିତ୍ୱାତି ଅୱଡ୍ଢୟିତ୍ୱା । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତପଦଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ।

ପଚ୍ଛିମୱାରେ ଅଞ୍ଞତରୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୋଧିସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଦୋସାପଗତୋତି ସବ୍ବେହି ପାରମିତାପଟିପକ୍ଖଭୂତେହି ଦୋସେହି ଅପଗତୋ । ଏତେନ ପରିପୂରିତପାରମିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସତିପଟ୍ଠାନାନି ୱିପସ୍ସନା, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ମଗ୍ଗୋ, ଅନୁତ୍ତରା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅରହତ୍ତଂ । ସତିପଟ୍ଠାନାନି ୱା ୱିପସ୍ସନା, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ମିସ୍ସକା, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧି ଅରହତ୍ତମେୱ । ସେସଂ ଅନନ୍ତରୱାରେ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ଏତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଠାନେ ଚ ଠାନଂ, ଅଟ୍ଠାନେ ଚ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ । ହେତୁସୋତି ତସ୍ସ ଠାନସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ହେତୁତୋ । ଠାନସୋତି ତଙ୍ଖଣେ ଏୱ ଆୱଜ୍ଜନସମନନ୍ତରଂ । ଅନୋଧିସୋତି ଓଧିଅଭାୱେନ, କିଞ୍ଚି ଅନୱସେସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ଠାନାଟ୍ଠାନଗତାତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ ଠାନାଟ୍ଠାନଭାୱଂ ଗତା । ସବ୍ବେତି ଖୟୱୟୱିରଜ୍ଜନନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା, ତେ ଏୱ ଚ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଉପାଦାନଭୂତା କେଚି ସଗ୍ଗୂପଗା ୟେ ଧମ୍ମଚାରିନୋ, କେଚି ଅପାୟୂପଗା ୟେ ଅଧମ୍ମଚାରିନୋ, କେଚି ନିବ୍ବାନୂପଗା ୟେ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନା ।

୫୮. ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଅରିୟା ଚ ଅନରିୟା ଚା’’ତିଆଦିନା ସୟମେୱ ନିଦ୍ଦିସତି । ତତ୍ଥ ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତୋ ମରଣପରିୟନ୍ତୋତି ଜୀୱିତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତୋ ନାମ ମରଣସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋ । ୟଥାକମ୍ମଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ସତ୍ତାନଂ ୟଥାକମ୍ମଂ ଗମନଂ, ଅୟଂ କମ୍ମସ୍ସକତାତି ଅତ୍ଥୋ। କମ୍ମାନଂ ଫଲଦସ୍ସାୱିତା ଚ ଅୱିପ୍ପୱାସୋ ଚାତି ‘‘ପୁଞ୍ଞପାପଫଲୂପଗା’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ କମ୍ମାନଂ ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତା, କତୂପଚିତାନଂ କମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଅପ୍ପଦାନାଭାୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ମମେୱ କମ୍ମନ୍ତଂ, ପାପଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଏତେସନ୍ତି ପାପକମ୍ମନ୍ତା, ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପୁଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଖାରୋ ଏତେସନ୍ତି ଅପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରା । ପାପକମ୍ମନ୍ତାତି ୱା ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ପାପକମ୍ମନ୍ତହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାରାତିଆଦୀସୁପି । ପୁନ ‘‘ନିରୟଂ ପାପକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଜ୍ଝିମପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ‘‘ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦିନା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଆଦୀନୱସ୍ସାଦନିସ୍ସରଣୱସେନ ହେତୁଫଲୱସେନ ଚ ଗାଥାୟଂ ତୟୋ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପା ଦସ୍ସିତା । ପୁନ ‘‘ନିରୟଂ ପାପକମ୍ମନ୍ତାତି ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନୱସେନ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ।

୫୯.ତେନତେନାତି ତେନ ତେନ ଅଜ୍ଝୋସିତୱତ୍ଥୁନା ରୂପଭୱଅରୂପଭୱାଦିନା । ଛତ୍ତିଂସାତି କାମତଣ୍ହା ତାୱ ରୂପାଦିୱିସୟଭେଦେନ ଛ, ତଥା ଭୱତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହା ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସ । ତା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବାହିରେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଏୱଂ ଛତ୍ତିଂସ । ୟେନ ୟେନାତି ‘‘ସୁଭଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ।

ୱୋଦାନଂ ତିୱିଧଂ ଖନ୍ଧତ୍ତୟୱସେନାତି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ମରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ଗାଥାନମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗାମିନୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନିବ୍ବାନେ ଗାମିନୀ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଗମନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁନ ତତ୍ଥତତ୍ଥଗାମିନୀସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୟୋ ରାସୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ୟନ୍ତି ୟଂ ନିରୟାଦି । ତଂ ତଂ ଠାନଂ ୟଥାରହଂ ଗମେତୀତି ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀ। ପଟିପଦାସଙ୍ଖାତେ ଅପୁଞ୍ଞକମ୍ମେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେ ଚ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଣକମ୍ମେ ଚ ୱିଭାଗସୋ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତନଞାଣଂ । ଇଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥଗାମିନୀ ପଟିପଦାଞାଣଂ ନାମ ତଥାଗତବଲଂ । ଇମିନା ହି ଞାଣେନ ଭଗୱା ସବ୍ବମ୍ପି ପଟିପଦଂ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ।

କଥଂ ? ସକଲଗାମୱାସିକେସୁପି ଏକଂ ସୂକରଂ ୱା ମିଗଂ ୱା ମାରେନ୍ତେସୁ ସବ୍ବେସଂ ଚେତନା ପରସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣାୱ ହୋତି, ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ତେସଂ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ନାନା ହୋତି । ତେସୁ ହି ଏକୋ ଆଦରେନ କରୋତି, ଏକୋ ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି କରୋହୀ’’ତି ପରେହି ନିପ୍ପୀଳିତୋ କରୋତି, ଏକୋ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିବାହମାନୋ ୱିଚରତି । ତେସୁ ଏକୋ ତେନେୱ କମ୍ମେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଏକୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ, ଏକୋ ପେତ୍ତିୱିସୟେ, ତଂ ତଥାଗତୋ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ଏୱ ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଆୟୂହିତତ୍ତା ଏସ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ, ଏସ ପେତ୍ତିୱିସୟେ’’ତି ଜାନାତି । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନକମ୍ପି ‘‘ଏସ ଅଟ୍ଠସୁ ମହାନିରୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ସୋଳସସୁ ଉସ୍ସଦେସୂ’’ତି ଜାନାତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତନକମ୍ପି ‘‘ଏସ ଅପାଦକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ଦ୍ୱିପାଦକୋ, ଏସ ଚତୁପ୍ପାଦକୋ, ଏସ ବହୁପ୍ପାଦକୋ’’ତି ଜାନାତି । ପେତ୍ତିୱିସୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନକମ୍ପି ‘‘ଏସ ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ଖୁପ୍ପିପାସିକୋ, ଏସ ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱୀ’’ତି ଜାନାତି ।

‘‘ତେସୁ ଚ କମ୍ମେସୁ ଇଦଂ କମ୍ମଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିସ୍ସତି, ଇଦଂ ନାକଡ୍ଢିସ୍ସତି ଦୁବ୍ବଲଂ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଧିୱେପକ୍କମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ତଥା ସକଲଗାମୱାସିକେସୁ ଏକତୋ ଦାନଂ ଦଦମାନେସୁ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚେତନା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାରମ୍ମଣାୱ ହୋତି, ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ତେସଂ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ଏୱ ନାନଂ ହୋତି । ତେସୁ ହି କେଚି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ମନୁସ୍ସଲୋକେ, ତଂ ତଥାଗତୋ ଆୟୂହନକ୍ଖଣେ ଏୱ ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଆୟୂହିତତ୍ତା ଏସ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ଦେୱଲୋକେ’’ତି ଜାନାତି । ତତ୍ଥପି ‘‘ଏସ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ଭୁମ୍ମଦେୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଏସ ଜେଟ୍ଠକଦେୱରାଜା ହୁତ୍ୱା, ଏସ ତସ୍ସ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ୱା ଠାନନ୍ତରଂ କରୋନ୍ତୋ ପରିଚାରକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି ।

‘‘ତେସୁ ଚ କମ୍ମେସୁ ଇଦଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଆକଡ୍ଢିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଇଦଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଦୁବ୍ବଲଂ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଉପଧିୱେପକ୍କମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ତଥା ‘‘ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେନ୍ତେସୁ ଚ ଏସ ଇମିନା ନୀହାରେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ଅରହା ଭୱିସ୍ସତି, ଏସ ଅନାଗାମୀ, ଏସ ସକଦାଗାମୀ, ଏସ ସୋତାପନ୍ନୋ, ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, ଏସ ମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୟମେୱ ଠସ୍ସତି, ଏସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେ, ଏସ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହେ, ଅରୂପପରିଗ୍ଗହେ ଚ ଠସ୍ସତି, ଏସ ମହାଭୂତମତ୍ତମେୱ ୱୱତ୍ଥପେସ୍ସତି, ଏସ କିଞ୍ଚି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ‘‘କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେସୁପି ଏସ ପରିକମ୍ମମତ୍ତେ ଏୱ ଠସ୍ସତି, ଏସ ନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନ ଅପ୍ପନଂ । ଏସ ଅପ୍ପନମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତି, ଏସ ଝାନଂ ଅଧିଗମିସ୍ସତି, ନ ଉପରିୱିସେସଂ । ଏସ ଉପରିୱିସେସମ୍ପି ଅଧିଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି ।

ଅନେକଧାତୂତି ଅନେକା ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପଥୱାଦୟୋ ଚ ଧାତୁୟୋ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଧାତୁ, ବହୁଧାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକୋତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଲୋକୋ । ଚକ୍ଖୁଧାତୂତିଆଦି ୟାହି ଧାତୂହି ‘‘ଅନେକଧାତୂ’’ତି ଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତାସଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ସଭାୱଟ୍ଠେନ ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ଚ ଧାତୁ । ଚକ୍ଖୁ ଏୱ ଧାତୁ ଚକ୍ଖୁଧାତୁ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମଧାତୂତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ କାମା କିଲେସକାମୋ ଚ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ । କିଲେସକାମପକ୍ଖେ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଧାତୁ କାମଧାତୁ, କାମୱିତକ୍କସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ ପନ କାମାୱଚରଧମ୍ମା କାମୋ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ, କାମୋ ଚ ସୋ ଧାତୁ ଚାତି କାମଧାତୁ । ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଧାତୁ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ବ୍ୟାପାଦୋୱ ଧାତୁ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ, ଦସଆଘାତୱତ୍ଥୁୱିସୟସ୍ସ ପଟିଘସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଧାତୁ ୱିହିଂସାଧାତୁ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ୱିହିଂସା ଏୱ ୱା ଧାତୁ ୱିହିଂସାଧାତୁ, ପରସତ୍ତୱିହେସନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାଧାତୁୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ସବ୍ବକୁସଲଧମ୍ମା ମେତ୍ତାକରୁଣା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପଧାତୂତି ରୂପଭୱୋ, ସବ୍ବେ ୱା ରୂପଧମ୍ମା । ଅରୂପଧାତୂତି ଅରୂପଭୱୋ, ଅରୂପଧମ୍ମା ୱା । ନିରୋଧଧାତୂତି ନିରୋଧତଣ୍ହା । ସଙ୍ଖାରଧାତୂତି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିଲକ୍ଖଣତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରା ଧାତୁୟୋ ଏତସ୍ମିନ୍ତି ନାନାଧାତୁ, ଲୋକୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଅଞ୍ଞା ଚକ୍ଖୁଧାତୁ ୟାୱ ଅଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି, ୟଥା ଚ ଇଦଂ ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦିଭେଦେନ ଉପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ୱସେନ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଲୋକଂ ପଜାନାତି, ଏୱଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସପି ୱସେନ ତଂ ପଜାନାତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହି ଦ୍ୱେ ଚ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଉପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସେୱ ନାନତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି, ତମ୍ପି ଏକଦେସେନେୱ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋ । ଅନୁପାଦିନ୍ନକସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ପନ ନାନତ୍ତଂ ନ ଜାନନ୍ତି । ଭଗୱା ପନ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନାୟ ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ସେତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ କାଳୋ, ଇମସ୍ସ ମଟ୍ଠୋ, ଇମସ୍ସ ଫରୁସୋ, ଇମସ୍ସ ବହଲୋ, ଇମସ୍ସ ତନୁତ୍ତଚୋ । ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନାୟ ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଏୱରୂପଂ ନାମ ହୋତି, ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଂ ନୀଲଂ ହୋତି ପୀତକଂ ଲୋହିତକଂ ଓଦାତଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନାୟ ଫଲଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ ମହନ୍ତଂ ଦୀଘଂ ୱଟ୍ଟଂ ସୁସଣ୍ଠାନଂ ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନଂ ମଟ୍ଠଂ ଫରୁସଂ ସୁଗନ୍ଧଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ତିତ୍ତଂ ମଧୁରଂ କଟୁକଂ ଅମ୍ବିଲଂ କସାୱଂ ହୋତି, ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନାୟ ଇମସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ କଣ୍ଟକୋ ତିଖିଣୋ ହୋତି, ଅତିଖିଣୋ ଉଜୁକୋ କୁଟିଲୋ କଣ୍ହୋ ନୀଲୋ ଓଦାତୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସାପି ୱସେନ ଅନେକଧାତୁନାନାଧାତୁଭାୱଂ ଜାନାତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଂ ଏୱ ହି ଏତଂ ବଲଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ।

୬୦.ୟଂ ୟଦେୱ ଧାତୁନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ହୀନାଦିସଭାୱଂ । ୟସ୍ମା ଅଧିମୁତ୍ତି ନାମ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ, ତସ୍ମା ଅଧିମୁଚ୍ଚନଂ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ହୀନାଦିସଭାୱେନ ପୱତ୍ତନଂ । ତଂ ପନ ତସ୍ସ ତଂ ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନଂ ଅଭିନିୱିସନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତୀ’’ତି । ଅଧିମୁଚ୍ଚନସ୍ସ ୱିସୟଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କେଚି ରୂପାଧିମୁତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାଞାଣନ୍ତି ହୀନାଦିୱସେନ ନାନାଧିମୁତ୍ତିକତାୟ ଞାଣଂ ।

ତେ ୟଥାଧିମୁତ୍ତା ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ତେ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକା ସତ୍ତା ୟଥା ୟଥା ଅଧିମୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତଂ ତଂ କମ୍ମସମାଦାନଂ ସମାଦିୟନ୍ତୀତି ଅଧିମୁତ୍ତିଅନୁରୂପଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା ସମାଦିୟିତବ୍ବଂ କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ତାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ତେ ଛବ୍ବିଧଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କେଚି ଲୋଭୱସେନ କମ୍ମଂ ସମାଦିୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ତଂ ୱିଭଜ୍ଜମାନନ୍ତି ତଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂ ପୁନ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୱସେନ ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ଦୁୱିଧଂ ।

ୟଂ ଲୋଭୱସେନ ଦୋସୱସେନ ମୋହୱସେନ ଚ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତଞ୍ହି ସଂକିଲିଟ୍ଠତାୟ କାଳକନ୍ତି କଣ୍ହଂ। ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ କାଳକୱିପାକନ୍ତି କଣ୍ହୱିପାକଂ । ୟଂ ସଦ୍ଧାୱସେନ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମଂ । ତଞ୍ହି ଅସଂକିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ପଣ୍ଡରନ୍ତି ସୁକ୍କଂ। ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାପନତୋ ପଣ୍ଡରୱିପାକତ୍ତା ସୁକ୍କୱିପାକଂ । ୟଂ ଲୋଭୱସେନ ଦୋସୱସେନ ମୋହୱସେନ ସଦ୍ଧାୱସେନ ଚ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଇଦଂ କଣ୍ହସୁକ୍କନ୍ତି ୱୋମିସ୍ସକକମ୍ମଂ । କଣ୍ହସୁକ୍କୱିପାକନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱିପାକଂ । ମିସ୍ସକକମ୍ମଞ୍ହି କତ୍ୱା ଅକୁସଲୱଲେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଭାୱଂ ଉପପନ୍ନୋ କୁସଲେନ ପୱତ୍ତେ ସୁଖଂ ଅନୁଭୱତି, କୁସଲେନ ରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋପି ଅକୁସଲେନ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦୟତି । ୟଂ ୱୀରିୟୱସେନ ପଞ୍ଞାୱସେନ ଚ କମ୍ମଂ କରୋତି, ଇଦଂ କମ୍ମଂ ଅକଣ୍ହଂ ଅସୁକ୍କଂ ଅକଣ୍ହଅସୁକ୍କୱିପାକନ୍ତି କମ୍ମକ୍ଖୟକରା ଚତୁମଗ୍ଗଚେତନା । ତଞ୍ହି ୟଦି କଣ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ, କଣ୍ହୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ୟଦି ସୁକ୍କଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁକ୍କଉପପତ୍ତିପରିୟାପନ୍ନଂ ୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ଉଭୟୱିପାକସ୍ସ ପନ ଅପ୍ପଦାନତୋ ଅକଣ୍ହଅସୁକ୍କୱିପାକନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

କମ୍ମସମାଦାନେ ପଠମଂ ଅଚେଲକପଟିପଦା କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତା, ଦୁତିୟଂ ତିବ୍ବକିଲେସସ୍ସ ଅସ୍ସୁମୁଖସ୍ସାପି ରୁଦତୋ ପରିସୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚରଣଂ, ତତିୟଂ କାମେସୁ ଅପାତବ୍ୟତା ଅଚେଲକପଟିପଦା, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୟେ ଅଲଭମାନସ୍ସାପି ଝାନୱିପସ୍ସନାସୁଖସମଙ୍ଗିନୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚରଣଂ । ୟଂ ଏୱଂ ଜାତିୟଂ କମ୍ମସମାଦାନନ୍ତି ୟଂ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱଂପକାରଂ କମ୍ମଂ । ଇମିନା ପୁଗ୍ଗଲେନାତିଆଦି ତସ୍ମିଂ କମ୍ମୱିପାକେ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଉପଚିତନ୍ତି ୟଥା କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତଂ । ଅୱିପକ୍କନ୍ତି ନ ୱିପକ୍କୱିପାକଂ । ୱିପାକାୟ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱିପାକଦାନାୟ କତୋକାସଂ । ନ ଚ ଭବ୍ବୋ ଅଭିନିବ୍ବିଧା ଗନ୍ତୁନ୍ତି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିନିବ୍ବିଜ୍ଝନତୋ ଅଭିନିବ୍ବିଧାସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ନ ଚ ଭବ୍ବୋ । ତଂ ଭଗୱା ନ ଓୱଦତୀତି ତଂ ୱିପାକାୱରଣେନ ନିୱୁତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଭଗୱା ସଚ୍ଚପଟିୱେଧଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ନ ଓୱଦତି, ୱାସନତ୍ଥଂ ପନ ତାଦିସାନମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଏୱ, ଅଜାତସତ୍ତୁଆଦୀନଂ ୱିୟ ।

ଉପଚିତନ୍ତି କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ଚ ତାୱ ପାରିପୂରିଂ ଗତ’’ନ୍ତି । ତେନ ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟାମସ୍ସ ଅସମତ୍ଥତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁରା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପାରିପୂରିଂ ଫଲନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁରା ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତତାୟ ସଜ୍ଜୁକଂ ଫଲଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାଜନଭାୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟତି ପୁରା । ତେନେୱାହ – ‘‘ପୁରା ୱେନେୟ୍ୟତ୍ତଂ ସମତିକ୍କମତୀ’’ତି । ‘‘ପୁରା ଅନିୟତଂ ସମତିକ୍କମତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ଅସମତ୍ତେତି କମ୍ମେ ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣେ, ତେ ଅସମ୍ପୁଣ୍ଣେ ୱା ।

୬୧. ଏୱଂ କିଲେସନ୍ତରାୟମିସ୍ସକଂ କମ୍ମନ୍ତରାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅମିସ୍ସକଂ କମ୍ମନ୍ତରାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସବ୍ବେସନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ବଲନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତାନଂ ସବ୍ବେସଂ କମ୍ମାନଂ । ମୁଦୁମଜ୍ଝାଧିମତ୍ତତାତି ମୁଦୁମଜ୍ଝତିବ୍ବଭାୱୋ । କମ୍ମାନଞ୍ହି ମୁଦୁଆଦିଭାୱେନ ତଂୱିପାକାନଂ ମୁଦୁମଜ୍ଝତିକ୍ଖଭାୱୋ ୱିଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ। ଉପପଜ୍ଜେ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ। ଅପରସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି ଅତ୍ତଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ। ଏକଜୱନୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ସତ୍ତସୁ ଚେତନାସୁ ପଠମଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ନାମ । ପରିୟୋସାନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ନାମ । ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚ ଚେତନା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଂ ନାମ । ୱିପାକୱେମତ୍ତତାଞାଣନ୍ତି ୱିପାକୱେମତ୍ତତାୟ ୱିପାକୱିସେସେ ଞାଣଂ । ଇମସ୍ସ ପନ କମ୍ମୱିପାକସ୍ସ ଗତିସମ୍ପତ୍ତି ଗତିୱିପତ୍ତି, ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତି ଉପଧିୱିପତ୍ତି, କାଲସମ୍ପତ୍ତି କାଲୱିପତ୍ତି, ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତି ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୟୋ କାରଣଂ । ସୋ ଚ ନେସଂ କାରଣଭାୱୋ ‘‘ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦିପାଳିୱସେନ (ୱିଭ॰ ୮୧୦) ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬୨. ଅନନ୍ତରବଲନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତକମ୍ମସମାଦାନପଦେନେୱ ଝାନାଦୀନି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥା ସମାଦିନ୍ନାନଂ କମ୍ମାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନସନ୍ତାନେସୁ ପୱତ୍ତାନି ଝାନାଦୀନି କମ୍ମଂ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଥା ସମାଦିନ୍ନାନନ୍ତି ‘‘ସୁକ୍କଂ ସୁକ୍କୱିପାକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖଂ, ଆୟତିଂ ସୁଖୱିପାକ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିପ୍ପକାରେହି ସମାଦିନ୍ନେସୁ କମ୍ମେସୁ । ସଂକିଲେସୋତି ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମୱସେନ କିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ । ୱୋଦାନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେହି ୱିସୁଜ୍ଝନଂ । ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଗୁଣୱୋଦାନଂ ଭୱଙ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । ଏୱଂ ସଂକିଲିସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁ ଅୟମେୱତ୍ଥୋ – ଇମିନା ଆକାରେନ ଝାନାଦି ସଂକିଲିସ୍ସତି ୱୋଦାୟତି ୱୁଟ୍ଠହତୀତି ଜାନନଞାଣଂ ଭଗୱତୋ ଅନାୱରଣଞାଣଂ, ନ ତସ୍ସ ଆୱରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

କତି ଝାନାନୀତିଆଦି ଝାନାଦୟୋ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ଚତ୍ତାରି ଝାନାନୀତି ଚତୁକ୍କନୟୱସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ସନ୍ଧାୟାହ । ଏକାଦସାତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯, ୧୭୪; ୩.୩୩୯, ୩୫୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୮; ୩.୩୧୨) ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖାଦୀନଂ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠାତି ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରେ ୱିମୋକ୍ଖେ ଅଟ୍ଠ । ସତ୍ତାତି ତେସୁ ଏୱ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ । ତୟୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖାଦୟୋ ତୟୋ । ଦ୍ୱେତି ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖସ୍ସାସମ୍ଭୱତୋ ଅୱସେସା ଦ୍ୱେ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ଅପ୍ପିତପ୍ପିତକ୍ଖଣେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଅଧିମୁଚ୍ଚନତୋ ଚ ୱିମୋକ୍ଖା । ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ପନ ସବ୍ବସୋ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅପଗମୱିମୋକ୍ଖୋ ନାମ । ଲୋକୁତ୍ତରା ଚ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସେହି ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସମାଧୀସୁ ଚତୁକ୍କନୟପଞ୍ଚକନୟେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧି ସୱିତକ୍କୋ ସୱିଚାରୋ ସମାଧି ନାମ । ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାଧି ଅୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ନାମ । ଚତୁକ୍କନୟେ ପଞ୍ଚକନୟେପି ସେସଝାନେସୁ ସମାଧି ଅୱିତକ୍କୋ ଅୱିଚାରୋ ସମାଧି ନାମ ।

ସମାପତ୍ତୀସୁ ପଟିପାଟିୟା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ‘‘ସମାଧୀ’’ତିପି ନାମଂ ‘‘ସମାପତ୍ତୀ’’ତିପି । କସ୍ମା ? ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସବ୍ଭାୱତୋ । ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ତଦଭାୱତୋ ନ ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ନାମଂ । ସଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ହାନଭାଗିୟୋ ସମାଧୀତି ଅପ୍ପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ କାମାଦିଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିସମାଧିସ୍ସ ହାନଭାଗିୟତା । ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦା ସଂକିଲେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । କୁକ୍କୁଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଜଞ୍ଞାଜିଗୁଚ୍ଛନମୁଖେନ ତପ୍ପରମତା । କୁକ୍କୁଟଝାୟୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଝାନାନି ୱୁତ୍ତାନି, ଦ୍ୱେ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ପଠମଂ ଦୁତିୟଂ ୱା ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅଲମେତ୍ତାୱତା’’ତି ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଉତ୍ତରି ନ ୱାୟମତି, ତସ୍ସ ତାନି ଝାନାନି ଚତ୍ତାରିପି ‘‘କୁକ୍କୁଟଝାନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ କୁକ୍କୁଟଝାୟୀ । ତେସୁ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ଆସନ୍ନବଲୱପଚ୍ଚତ୍ଥିକତ୍ତା ୱିସେସଭାଗିୟତାଭାୱତୋ ଚ ସଂକିଲେସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଇତରାନି ପନ ୱିସେସଭାଗିୟତାଭାୱେପି ମନ୍ଦପଚ୍ଚତ୍ଥିକତ୍ତା ୱୋଦାନଭାୱେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ୱିସେସଭାଗିୟୋ ସମାଧୀତି ପଗୁଣେହି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀହି ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସଞ୍ଞାମନସିକାରାନଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦିପକ୍ଖନ୍ଦନଂ, ପଗୁଣୱୋଦାନଂ ଭୱଙ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ହେଟ୍ଠିମଂ ହେଟ୍ଠିମଞ୍ହି ପଗୁଣଜ୍ଝାନଂ ଉପରିମସ୍ସ ଉପରିମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ୱୋଦାନମ୍ପି ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭୱଙ୍ଗୱସେନ ସବ୍ବଝାନେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ ୱୋଦାନଂ ୱୁଟ୍ଠାନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱୁଟ୍ଠାନୱସିଭାୱେନ ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୋସଲ୍ଲଂ ଇଧ ‘‘ୱୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୬୩.ତସ୍ସେୱସମାଧିସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରବଲନିଦ୍ଦେସେ ଝାନାଦିପରିୟାୟେହି ୱୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ । ପରିୱାରାତି ପରିକ୍ଖାରା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ସଦ୍ଧାସତିପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ବଲାନୀତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାନିୟେୱ । ୱୀରିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ ବଲାନଂ ବହୂପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୱୀରିୟୁପତ୍ଥମ୍ଭେନ ହି ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପଟିପକ୍ଖେନ ଅକମ୍ପନୀୟା ହୋନ୍ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱୀରିୟୱସେନ ବଲାନି ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ତେସନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ । ମୁଦୁମଜ୍ଝାଧିମତ୍ତତାତି ଅୱିସଦଂ ମୁଦୁ। ନାତିୱିସଦଂ ମଜ୍ଝଂ। ଅତିୱିସଦଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ବଲୱଂ ‘‘ତିକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୁରୂପଂ ଭଗୱତୋ ଦେସନାପୱତ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଂଖିତ୍ତୱିତ୍ଥାରେନାତି ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରେନ । ଅଥ ୱା ସଂଖିତ୍ତେନାତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନ । ସଂଖିତ୍ତୱିତ୍ଥାରେନାତି ଉଦ୍ଦେସେନ ନିଦ୍ଦେସେନ ଚ । ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସେହି । ମୁଦୁକନ୍ତି ଲହୁକଂ ଅପାୟଭୟୱଟ୍ଟଭୟାଦୀହି ସନ୍ତଜ୍ଜନୱସେନ ଭାରିୟଂ ଅକତ୍ୱା । ମୁଦୁତିକ୍ଖନ୍ତି ନାତିତିକ୍ଖଂ । ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂହି ସଂୱେଗଜନନାଦିୱସେନ ଭାରିୟଂ କତ୍ୱା । ସମଥଂ ଉପଦିସତୀତି ସମଥଂ ଅଧିକଂ କତ୍ୱା ଉପଦିସତି, ନ ତଥା ୱିପସ୍ସନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ହି କେୱଲେନ ସମଥେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି । ସମଥୱିପସ୍ସନନ୍ତି ସମଧୁରଂ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ । ୱିପସ୍ସନନ୍ତି ସାତିସୟଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପଦିସତି । ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୟୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୟୋୱ, ତସ୍ମା ‘‘ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଉପଦିସତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାୟାତି ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ଏତ୍ଥ ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ମୁଦୁମଜ୍ଝାଧିମତ୍ତତାୟ ୟଂ ଞାଣଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପରସତ୍ତାନଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ଇମଂ ଭୂମି’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ଇମଂ ଭୂମିଂ ଭାୱନଞ୍ଚ ଗତୋତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱମିମଂ ସଂକିଲେସୱାସନଂ ୱୋଦାନଂ ଭୱଙ୍ଗଞ୍ଚ ଗତୋ ଗଚ୍ଛତି ଗମିସ୍ସତି ଚ, କାଲୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅଭାୱତୋ, ୟଥା ଦୁଦ୍ଧନ୍ତି । ଇମାୟ ୱେଲାୟ ଇମସ୍ମିଂ ସମୟେ ଇମାୟ ମୁଦୁମଜ୍ଝତିକ୍ଖଭେଦାୟ ଅନୁସାସନିୟା । ଏୱଂଧାତୁକୋତି ହୀନାଦିୱସେନ ଏୱଂଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏୱଂଅଧିମୁତ୍ତିକୋ । ଅୟଞ୍ଚସ୍ସ ଆସୟୋତି ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦପ୍ପକାରୋ, ୟଥାଭୂତଞାଣାନୁଲୋମଖନ୍ତିପ୍ପକାରୋ ୱା ଆସୟୋ । ଇଦଞ୍ହି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଆସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତା ୱସନ୍ତୀତି ଆସୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମଂ ପନ ଭଗୱା ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣକମ୍ମସ୍ସକତଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେପି ଜାନାତି ଏୱ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାମଗରୁକୋ କାମାସୟୋ କାମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି । କାମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଗରୁକୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ’ତି । ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି… ବ୍ୟାପାଦଂ… ଅବ୍ୟାପାଦଂ… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଆଲୋକସଞ୍ଞଂ ସେୱନ୍ତଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଥିନମିଦ୍ଧଗରୁକୋ ଥିନମିଦ୍ଧାସୟୋ ଥିନମିଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ’’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ଅୟଂ ଅନୁସୟୋତି ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାମରାଗାଦିକୋ ଅପ୍ପହୀନୋୟେୱ ଅନୁସୟିତକିଲେସୋ । ଅପ୍ପହୀନୋୟେୱ ହି ଥାମଗତୋ କିଲେସୋ ଅନୁସୟୋ । ପରସତ୍ତାନନ୍ତି ପଧାନସତ୍ତାନଂ । ପରପୁଗ୍ଗଲାନନ୍ତି ତତୋ ପରେସଂ ସତ୍ତାନଂ, ହୀନସତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକତ୍ଥମେୱ ୱା ଏତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣନ୍ତି ପରଭାୱୋ ଚ ଅପରଭାୱୋ ଚ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଅ-କାରସ୍ସ ଓକାରଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ସ ୱେମତ୍ତତା ପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତା । ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାୟ ଞାଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତୱେମତ୍ତତାଞାଣନ୍ତି ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୟଂ ଅନେକୱିହିତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ, ଇଦଂ ଅଟ୍ଠମଂ ତଥାଗତବଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ, ଅନେକେହି ୱା ପକାରେହି ପୱତ୍ତିତଂ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ସମନନ୍ତରାତୀତଂ ଭୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥସନ୍ତାନଂ । ଅନୁସ୍ସରତୀତି ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାତିପଟିପାଟିୟା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରତି, ଅନୁଦେୱ ୱା ସରତି, ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତମତ୍ତେ ଏୱ ସରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତୋ ହି ପରିକମ୍ମକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତେନେୱ ସରତି । ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଆରଦ୍ଧପ୍ପକାରନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିମୂଲଂ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋତିଆଦୀସୁପି ।

ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତିଆଦୀସୁ ପନ ପରିହାୟମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଗହିତୋ ତଂମୂଲତ୍ତା, ୱିୱଟ୍ଟେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬) ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି । ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତିଆଦି ସରଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ, ଅମୁମ୍ହି ଭୱେ ୱା ୟୋନିୟଂ ୱା ଗତିୟଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟଂ ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା । ଏୱଂନାମୋତି ତିସ୍ସୋ ୱା ଫୁସ୍ସୋ ୱା । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ଭଗ୍ଗୱୋ ୱା ଗୋତମୋ ୱା । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ଓଦାତୋ ୱା ସାମୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନେକପ୍ପକାରେନ କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସାମିସନିରାମିସପ୍ପଭେଦାନଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱସ୍ସସତପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସହସ୍ସପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ସୋ ତତୋ ଭୱତୋ, ସତ୍ତନିକାୟତୋ ୱା ଚୁତୋ ପୁନ ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉଦପାଦିଂ । ଅଥ ୱା ତତ୍ରାପି ଭୱେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

୬୪.ଦିବ୍ବେନାତିଆଦୀସୁ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ। ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତମ୍ପି ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ହୋତି । ଇଦମ୍ପି ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ତାଦିସମେୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ୱା ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା, ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ, ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ, ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନେନ ମହାଗତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁ। ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୁ । ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ୟୋ ହି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଉପପାତଂ, ସୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ଉପପାତମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି ନ ଚୁତିଂ, ସୋ ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ତଦୁଭୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅତିୱତ୍ତତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁ ହୋତି । ତଦୁଭୟଞ୍ଚ ଭଗୱା ପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ।

ଏକାଦସଉପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ୟଥାହ –

‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ‘ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହିଂ । ‘ଅମନସିକାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ… ଉପ୍ପିଲଂ… ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ… ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ… ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ… ଅଭିଜପ୍ପା… ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା… ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’ତି ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହି’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୨) ଏୱମାଦି ।

ତଦେୱଂ ଏକାଦସଉପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ, ମଂସଚକ୍ଖୁଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ । ତେନ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ।

ସତ୍ତେ ପସ୍ସତୀତି ମନୁସ୍ସୋ ମନୁସ୍ସଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଓଲୋକେତି । ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାପି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା ଇଦାନି ଚୱିସ୍ସନ୍ତି, ୟେ ଚ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ସମ୍ପତି ନିବ୍ବତ୍ତା, ତେ ‘‘ଚୱମାନା ଉପପଜ୍ଜମାନା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ଏୱରୂପେ ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ । ହୀନେତି ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ହୀନଜାତିକୁଲଭୋଗାଦିୱସେନ ହୀଳିତେ ପରିଭୂତେ । ପଣୀତେତି ଅମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ତବ୍ବିପରୀତେ । ସୁୱଣ୍ଣେତି ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠାକନ୍ତାମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ ଅଭିରୂପେ ୱିରୂପେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଗତେତି ସୁଗତିଗତେ, ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ । ଦୁଗ୍ଗତେତି ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ, ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନଭୋଜନେ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗେତି ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଉପଚିତଂ, ତେନ ତେନ ଉପଗତେ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ‘‘ଚୱମାନେ’’ତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣକିଚ୍ଚଂ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଅନାଗତଂସଞାଣାନି ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି ।

କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନାତିଆଦୀସୁ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, ଦୁଟ୍ଠଂ ୱା ଚରିତଂ କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ । କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ଏୱଂ ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ସମନ୍ନାଗତାତି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା । ଅରିୟାନଂଉପୱାଦକାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଗିହିସୋତାପନ୍ନାନମ୍ପି ଅନ୍ତିମୱତ୍ଥୁନା ୱା ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ୱା ଉପୱାଦକା ଅକ୍କୋସକା ଗରହକା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହେତୁଭୂତସମାଦିନ୍ନନାନାୱିଧକମ୍ମା । ୟେ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମୂଲକେସୁ କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେପି ସମାଦପେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନ ଅରିୟୂପୱାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀସୁ ଗହିତାସୁପି ତେସଂ ପୁନ ୱଚନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହି ଅରିୟୂପୱାଦୋ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେୟ୍ୟ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱଦାମି ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୯) ।

ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ –

‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅପାୟନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିରୟୱେୱଚନଂ । ନିରୟୋ ହି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା ଅପେତତ୍ତା, ସୁଖାନଂ ୱା ଆୟସ୍ସ ଅଭାୱା ଅପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି, ଦୋସବହୁଲତାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ଗତି ଦୁଗ୍ଗତି । ୱିୱସା ନିପତନ୍ତି ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟକାରିନୋତି ୱିନିପାତୋ। ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋତି ନିରୟୋ।

ଅଥ ୱା ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ହି ଅପାୟୋ, ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା । ନ ଦୁଗ୍ଗତି, ମହେସକ୍ଖାନଂ ନାଗରାଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣେନ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଦୀପେତି, ସୋ ହି ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଗତିଭୂତତ୍ତା । ନ ତୁ ୱିନିପାତୋ ଅସୁରସଦିସଂ ଅୱିନିପତିତତ୍ତା । ପେତମହିଦ୍ଧିକାନଞ୍ହି ୱିମାନାନିପି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ୱିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ ଅସୁରକାୟଂ ଦୀପେତି, ସୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସୁଖସମୁସ୍ସୟେହି ୱିନିପାତତ୍ତା ୱିନିପାତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱୀଚିଆଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ ନିରୟମେୱ ଦୀପେତି । ଉପପନ୍ନାତି ଉପଗତା, ତତ୍ଥ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଏତ୍ଥ ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିମ୍ପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱଗତିଂ ଏୱ । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରା ଗତୀତି ସୁଗତି। ରୂପାଦୀହି ୱିସୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ। ସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ଅୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ । ଅମୁକାୟ କପ୍ପକୋଟିୟଂ ଉପଚିତଂ ତେନାୟଂ ଏତରହି, ଅନାଗତେ ୱା ସଗ୍ଗୂପଗୋ ଅପାୟୂପଗୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠମନୱମବଲଞାଣକିଚ୍ଚଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ତଥା କପ୍ପସତସହସ୍ସେୱାତିଆଦୀସୁପି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଇମାନି ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱେ ଞାଣାନୀ’’ତି ।

ନିହତୋ ମାରୋ ବୋଧିମୂଲେତି ନିହତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ କିଲେସମାରୋ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ । ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ଦସମଂ ବଲନ୍ତି ଇଦଂ କିଲେସମାରସ୍ସ ହନନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ ଭଗୱତୋ ଦସମଂ ବଲଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସବ୍ବାସୱପରିକ୍ଖୟଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ୟଦା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସୱାସନା ସବ୍ବେ ଆସୱା ଖେପିତା, ତଦା ଭଗୱତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ପତ୍ତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ଆଚରିୟାନଂ ସମାନତ୍ଥକଥା । ପରୱାଦୀ ପନାହ – ‘‘ଦସବଲଞାଣଂ ନାମ ପାଟିଏକ୍କଂ ନତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ପତ୍ତା ୱିଦିତା ସବ୍ବଧମ୍ମା’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସେୱାୟଂ ପଭେଦୋ’’ତି, ତଂ ନ ତଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞମେୱ ହି ଦସବଲଞାଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଦସବଲଞାଣଞ୍ହି ସକସକକିଚ୍ଚମେୱ ଜାନାତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ତମ୍ପି ତତୋ ଅୱସେସମ୍ପି ଜାନାତି । ଦସବଲଞାଣେସୁ ହି ପଠମଂ କାରଣାକାରଣମେୱ ଜାନାତି । ଦୁତିୟଂ କମ୍ମପରିଚ୍ଛେଦମେୱ, ତତିୟଂ ଧାତୁନାନତ୍ତକାରଣମେୱ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିମେୱ, ପଞ୍ଚମଂ କମ୍ମୱିପାକନ୍ତରମେୱ, ଛଟ୍ଠଂ ଝାନାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତେସଂ ସଂକିଲେସାଦିମେୱ, ସତ୍ତମଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁଭାୱମେୱ, ଅଟ୍ଠମଂ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତତିମେୱ, ନୱମଂ ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତମେୱ, ଦସମଂ ସଚ୍ଚପରିଚ୍ଛେଦମେୱ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଏତେହି ଜାନିତବ୍ବଞ୍ଚ ତତୋ ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ପଜାନାତି । ଏତେସଂ ପନ କିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବଂ ନ କରୋତି। ତଞ୍ହି ଝାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଇଦ୍ଧି ହୁତ୍ୱା ୱିକୁବ୍ବିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ମଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା କିଲେସେ ଖେପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

ଅପିଚ ପରୱାଦୀ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ‘‘ଦସବଲଞାଣଂ ନାମେତଂ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ଅରୂପାୱଚରଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ଜାନନ୍ତୋ ‘‘ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରାନୀ’’ତି ୱକ୍ଖତି, ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରାନୀତି, ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ ସିୟା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ, ସିୟା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରନ୍ତି । ତଥା ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ କାମାୱଚରାନି, ତତୋ ଦ୍ୱେ ରୂପାୱଚରାନି, ଅୱସାନେ ଏକଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରମେୱ କାମାୱଚରମେୱ ଲୋକିୟମେୱାତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତାଦୀନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥାୟ ପଦତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ । ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟୁଜ୍ଜତୀତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଦ୍ୱାରାନି ସତିକୱାଟେନ ପିଦହିତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତସ୍ସ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାନଂ ଅୱସରୋ ଏୱ ନତ୍ଥୀତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦିକୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ଏୱ ତସ୍ସ ଗୋଚରୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟୁତ୍ତିୟା ଘଟେତି ସଂସନ୍ଦତି ସମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱିପରୀତମେୱ ୱିତକ୍କତୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଭୱିସ୍ସତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସତି । ତଥା ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବା ଭୱଗତିୟୋ ଜହିସ୍ସତି, ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବଂ ୱିନିପାତଭୟଂ ସଂସାରଭୟଞ୍ଚ ସମତିକ୍କମିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବୋପି ଚାୟମତ୍ଥୋ ୟୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ।

ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ସକସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିୟ ସୁସଂୱିହିତସଙ୍କପ୍ପୋ ଭୱତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ସୁଚରିତପାରିପୂରିୟା ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ତିଣ୍ଣଂ ସୁଚରିତାନଂ ପଦଟ୍ଠାନୱଚନନ୍ତି । ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିବହୁଲସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ସୁକରନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ସମଥସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ସମଥସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । କମ୍ମସ୍ସକତାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଂ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟଞ୍ଚ ଠିତୋ ଅତ୍ତାଧୀନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଦତିକ୍କମନୁପାୟଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭତୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମତୀତି ତଂ ପଠମମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି ଦସ୍ସନଭୂମିୟା ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରାଦୀହି ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିଭୱନଂ ୱୀରିୟସ୍ସ ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୀରିୟସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ୟଦିପି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପହାନଭାୱନା ସମାନକାଲା ଏକାଭିସମୟସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା, ତଥାପି ପହାତବ୍ବସ୍ସ ପହାନାଭାୱେ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ନତ୍ଥୀତି ପହାନନିମିତ୍ତା ୱିୟ କତ୍ୱା ଭାୱନା ୱୁତ୍ତା ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେତି ଭାୱନାୟ ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ’’ତି ଇଦଂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ୟୋଗୀନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ଆନିସଂସକିତ୍ତନଂ ହୋତୀତି ଭାୱନାୟ ୱିସେସକାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବା…ପେ॰… ପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ।

ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ସତିସଂୱରୋ, ସତିବଲେନ ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ଇଦଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାୟ ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରତା କାରଣୂପଚାରେନ ଇଦଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଗହିତାନି ଭୱନ୍ତି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲକ୍ଖଣେନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନଭାୱେନ ୱା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗହିତୋ ଭୱତୀତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗଲକ୍ଖଣେନ ଗହଣଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା କାରଣତୋ ଗହଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତୋ ହି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପଭୱତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ଏୱ ଗହିତୋ ଭୱତି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ୱତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନାନିପି ୱୁତ୍ତାନି ।

ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ରକ୍ଖୀୟତୀତି ରକ୍ଖିତଂ। ଇଦଂ ପଦୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଅତ୍ଥୱସେନ ନିବ୍ବଚନେ ୱୁତ୍ତେ ପଦୱସେନ ନିବ୍ବଚନଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ରକ୍ଖିତଂ ପରିପାଲୀୟତୀତି ଏସା ନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ଆଦ୍ୟତ୍ଥୋ, ପକାରେ ୱା । ତେନ ଏୱମାଦିକା ଏୱଂପକାରା ୱା ଏସା ନିରୁତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଚିନ୍ତେତୀତି ଚିତ୍ତଂ। ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ଚିନୋତୀତି ଚିତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚୟେହି ଚିତନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତକରଣଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ । ସମ୍ମା ସଙ୍କପ୍ପେତୀତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋତିଆଦିନା ନିରୁତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୟଂ ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରାଦୟୋ ଦୁଗ୍ଗତିପହାନଞ୍ଚ ୱଦତୋ ଭଗୱତୋ ଏତ୍ଥ ଗାଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କୋକାଲିକୋ ହୀତିଆଦି ନିଦାନନିଦ୍ଦେସୋ । ତତ୍ଥ ହି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା କୋକାଲିକୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୮୯; ସୁ॰ ନି॰ କୋକାଲିକସୁତ୍ତ) ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତତାୟ ଅଗ୍ଗସାୱକେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପଦୋସେତ୍ୱା ପଦୁମନିରୟଂ ଉପପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହିତୁକାମୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ଭଗୱା ସତିଆରକ୍ଖେନ ଚେତସା ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତିୟା ଚିତ୍ତଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦେସନାନୁସନ୍ଧିଦସ୍ସନଂ ।

ଚତୁବ୍ୟୂହହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପବହୁଲୋ କସିଣୱସେନ ମେତ୍ତାଦିୱସେନ ୱା ଲଦ୍ଧାୟ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସଙ୍ଖାତାୟ ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସାୟ ଚିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସମାଧିଂୟେୱ ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ସଂକିଲେସତୋ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ଅୟଂ ସମଥୋ’’ତି । ପଞ୍ଞାପଧାନା ୱିପସ୍ସନାତି ଆହ – ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋତି ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନା’’ତି । ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ପରିଞ୍ଞାତେ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା’’ତି । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ହି ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନାତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନୀତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନଂ ନିଟ୍ଠପେତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଟ୍ଠପନେନ ୱିସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ, ପଚ୍ଛିମେନ ସଭାଗଧମ୍ମୱସେନ ଆୱଟ୍ଟନନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଆୱଟ୍ଟହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୭୦.କୁସଲପକ୍ଖୋକୁସଲପକ୍ଖେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋତି ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ସତିସଂୱରୋ, ସୋ ଛବ୍ବିଧୋ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସଂୱରୋ ୟାୱ ମନୋଦ୍ୱାରସଂୱରୋତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ତିୱିଧୋ – ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅବ୍ୟାପାଦସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୱିହିଂସାସଙ୍କପ୍ପୋତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅଟ୍ଠୱିଧା ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ…ପେ॰… ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣନ୍ତି । ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପଞ୍ଞାସୱିଧଂ ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ…ପେ॰… ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୱନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚତୁମଗ୍ଗୱସେନ । ତତ୍ଥ ସତିସଂୱରୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତେସୁ ଲୋକିୟୋ କାମାୱଚରୋୱ, ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଦସ୍ସନଭାୱନାଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଭେଦତୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀସୁପି ।

ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ରୂପାୱଚରୋତିପି ନୀହରିତବ୍ବୋ । ପଦଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ। ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଅସଂୱରୋ ଚକ୍ଖୁଅସଂୱରୋ…ପେ॰… କାୟଅସଂୱରୋ, ଚୋପନକାୟଅସଂୱରୋ, ୱାଚାଅସଂୱରୋ, ମନୋଅସଂୱରୋତି ଅଟ୍ଠୱିଧୋ । ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୱିତକ୍କାଦିୱସେନ ତିୱିଧୋ । ଅଞ୍ଞାଣଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଟ୍ଠୱିଧା ୱିଭତ୍ତଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଟିପକ୍ଖତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୱିଧେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଭୂମିତୋ ପଞ୍ଚୱିଧନ୍ତି ଏୱଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ୱିଭତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ପରିୱତ୍ତନହାରେ ଆୱଟ୍ଟହାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାନିଦ୍ଧାରଣଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ଭାୱିତାୟା’’ତି ଆହ । ଲୋକିୟା ଚେତ୍ଥ ସମଥୱିପସ୍ସନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ପଟିପକ୍ଖେନାତି ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ଗାଥାୟ ପଟିପକ୍ଖେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ୱିଭତ୍ତିହାରେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଅକୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିୱତ୍ତନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ‘‘ମାନସଂ ହଦୟଂ ପଣ୍ଡରଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬) ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱେୱଚନଂ । ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଅପ୍ପନା ବ୍ୟପ୍ପନା ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନା’’ତି ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ । ‘‘ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ୱିଚୟୋ ପୱିଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା । ‘‘ଥିନଂ ଥିୟନା ଥିୟିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଓନାହୋ ପରିନାହୋ ଅନ୍ତୋସଙ୍କୋଚୋ’’ତି ଥିନସ୍ସ । ‘‘ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା କାୟାଲସିୟଂ ସୁପ୍ୟଂ ସୁପ୍ୟନା ସୁପିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୩) ମିଦ୍ଧସ୍ସ । ‘‘ଭିକ୍ଖକୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୫) ଭିକ୍ଖୁପଦସ୍ସ । ‘‘ଦୁଗ୍ଗତି ଅପାୟୋ ୱିନିପାତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସଂସାରୋ’’ତିଆଦିନା ଦୁଗ୍ଗତିୟା ୱେୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱେୱଚନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତିୟା ସତିୟା ରକ୍ଖିୟମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ତସ୍ସା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ପଦଟ୍ଠାନପଞ୍ଞତ୍ତି ସତିୟା’’ତି । ସେସଂ ଇମସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତେ ଇତୋ ପରେସୁ ଓତରଣସୋଧନହାରସମ୍ପାତେସୁପି ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୪. ଅଧିଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ଅଧିଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ନାମ ୟଂ ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣନ୍ତିଆଦିନା ଚତୁସଚ୍ଚହେତୁହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିସୟସ୍ସ ୱସେନ ୱେମତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ପାଳିପାଳିଅତ୍ଥାନଂ ଅୱସିଟ୍ଠୱିସୟୱସେନେୱ ୱେମତ୍ତତଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ସଚ୍ଚାଗମନନ୍ତି ୟଂ ସଚ୍ଚତୋ ଅୱିପରୀତତୋ ୱିସୟସ୍ସ ଆଗମନଂ, ଅଧିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂ ପଚ୍ଚାଗମନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ୟଂ ପଟିପାଟିୱିସୟସ୍ସ ଆଗମନଂ, ତଂତଂୱିସୟାଧିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ। ସେସମେତ୍ଥ ପରିକ୍ଖାରସମାରୋପନହାରସମ୍ପାତେସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ଅଧିଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ମିସ୍ସକହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା

ଅପି ଚେତ୍ଥ ହାରସମ୍ପାତନିଦ୍ଦେସୋ ଇମିନାପି ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ –

‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟା ।

ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ, ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା ।

ତତୋ ନଂ ସୁଖମନ୍ୱେତି, ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨) ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମାତି ମନୋତି ଖନ୍ଧୱୱତ୍ଥାନେନ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦେସେତି । ଆୟତନୱୱତ୍ଥାନେନ ମନାୟତନଂ, ଧାତୁୱୱତ୍ଥାନେନ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱୱତ୍ଥାନେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । କତମେ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ? ଛ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, କୁସଲାନଂ କୁସଲମୂଲାନି, ଅକୁସଲାନଂ ଅକୁସଲମୂଲାନି, ସାଧିପତିକାନଂ ଅଧିପତି, ସବ୍ବଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଅପି ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ମନୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ବଲଗ୍ଗସ୍ସ ରାଜା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ, ଏୱମେୱଂ ଧମ୍ମାନଂ ମନୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ । ତତ୍ଥ ତିୱିଧେନ ମନୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଛନ୍ଦେନ ଅବ୍ୟାପାଦଛନ୍ଦେନ ଅୱିହିଂସାଛନ୍ଦେନ । ତତ୍ଥ ଅଲୋଭସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମଛନ୍ଦେନ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ଅଦୋସସ୍ସ ଅବ୍ୟାପାଦଛନ୍ଦେନ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ, ଅମୋହସ୍ସ ଅୱିହିଂସାଛନ୍ଦେନ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ।

ମନୋସେଟ୍ଠାତି ମନୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ସେଟ୍ଠଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ପୱରଂ ମୂଲଂ ପମୁଖଂ ପାମୋକ୍ଖଂ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମନୋସେଟ୍ଠା’’ତି । ମନୋମୟାତି ମନେନ କତା, ମନେନ ନିମ୍ମିତା, ମନେନ ନିବ୍ବତ୍ତା, ମନୋ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ମନୋମୟା’’ତି । ତେ ପନ ଧମ୍ମା ଛନ୍ଦସମୁଦାନିତା ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପସମୁଟ୍ଠାନା ଫସ୍ସସମୋଧାନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନାତି ୟା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଦହନା ଓକପ୍ପନା ଅଭିପ୍ପସାଦୋ । ଇତି ଇମିନା ପସାଦେନ ଉପେତୋ ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପସନ୍ନେନା’’ତି ଇଦଂ ମନୋକମ୍ମଂ। ଭାସତି ୱାତି ୱଚୀକମ୍ମଂ । କରୋତି ୱାତି କାୟକମ୍ମଂ । ଇତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥା ଦସ୍ସିତା ।

ତତୋତି ଦସୱିଧସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା । ନନ୍ତି ୟୋ ସୋ କତପୁଞ୍ଞୋ କତକୁସଲୋ କତଭୀରୁତ୍ତାଣୋ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ସୁଖନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ସୁଖଂ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ । ଅନ୍ୱେତୀତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି ।

ଇଧସ୍ସୁ ପୁରିସୋ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟୋ ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଂ ଅନୁପସ୍ସତି, ସୋ ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୟଥାସୁତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ପତ୍ଥେତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଭୱତଣ୍ହା ଚ ଅନୁବଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସୋ ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୟଥାସୁତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ପସାଦନୀୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି ସଦ୍ଦହତି ଓକପ୍ପେତି । ସୋ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ତିୱିଧଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁତିଟ୍ଠତି ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟଂ ଭାୱନାମୟଂ କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା । ସୋ ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଉପପଜ୍ଜେ ୱା ଅପରାପରେ ୱା ପରିୟାୟେ । ଇତି ଖୋ ପନସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା, ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନଂ, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି ଏୱଂ ସନ୍ତଂ ତଂ ସୁଖମନ୍ୱେତି । ତସ୍ସେୱଂ ୱେଦନାୟ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତମାନାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତଣ୍ହା । ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନଂ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ମନୋ, ୟେ ଚ ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ୟଞ୍ଚ ସୁଖଂ, ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ତେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ। ତେସଂ ପୁରିମକାରଣଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ଭୱତଣ୍ହା ଚ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ। ତେସଂ ପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନାୟ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାୟ ସମୁଦୟସ୍ସ ପହାନାୟ । ୟେନ ପରିଜାନାତି, ୟେନ ପଜହତି, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ। ୟତ୍ଥ ଚ ମଗ୍ଗୋ ପୱତ୍ତତି, ଅୟଂ ନିରୋଧୋ। ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏୱଂ ଆୟତନଧାତୁଇନ୍ଦ୍ରିୟମୁଖେନାପି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟେନ ଅସ୍ସାଦୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଆଦୀନୱୋ, ମଗ୍ଗନିରୋଧେହି ନିସ୍ସରଣଂ, ସୁଖସ୍ସ ଅନ୍ୱୟୋ ଫଲଂ, ମନସା ପସନ୍ନେନ କାୟୱଚୀସମୀହା ଉପାୟୋ, ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖକାମେନ ପସନ୍ନେନ ମନସା ୱଚୀକମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତି । ଅୟଂ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ? ମନନତୋ ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନତୋ ମନୋ। ମନନଲକ୍ଖଣେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଆଧିପଚ୍ଚକରଣତୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଈହାଭାୱତୋ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମା। ଗାମେସୁ ଗାମଣି ୱିୟ ପଧାନଟ୍ଠେନ ମନୋ ସେଟ୍ଠୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୋସେଟ୍ଠା। ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ମନସା ନିବ୍ବତ୍ତାତି ମନୋମୟା। ଅକାଲୁସ୍ସିୟତୋ, ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଓକପ୍ପନତୋ ଚ ପସନ୍ନେନ ୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱିପ୍ଫାରତୋ ତଥା ସାଦିୟନତୋ ଚ ଭାସତି। ଚୋପନକାୟୱିପ୍ଫାରତୋ ତଥା ସାଦିୟନତୋ ଚ କରୋତି। ତଥା ପସୁତତ୍ତା ଅନଞ୍ଞତ୍ତା ଚ ‘‘ତତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୁଖନତୋ ସାତଭାୱତୋ ଇଟ୍ଠଭାୱତୋ ଚ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କତୂପଚିତତ୍ତା ଅୱିପକ୍କୱିପାକତ୍ତା ଚ ‘‘ଅନ୍ୱେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କାରଣାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ ଅସଙ୍କନ୍ତିତୋ ଚ ‘‘ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଅନୁପଦୱିଚୟତୋ ୱିଚୟହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ? ମନସ୍ସ ଧମ୍ମାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚୟୋଗତୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମତା ୟୁଜ୍ଜତି । ତତୋ ଏୱ ତେସଂ ମନସ୍ସ ଅନୁୱତ୍ତନତୋ ଧମ୍ମାନଂ ମନୋସେଟ୍ଠତା ୟୁଜ୍ଜତି । ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟୱସେନ ମନସା ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଧମ୍ମାନଂ ମନୋମୟତା ୟୁଜ୍ଜତି । ମନସା ପସନ୍ନେନ ସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ କୁସଲଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟେନ କୁସଲକମ୍ମଂ ଉପଚିତଂ, ତଂ ଛାୟା ୱିୟ ସୁଖଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ୟୁଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋ ମନୋପୱିଚାରାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା ସବ୍ବସ୍ସ କୁସଲପକ୍ଖସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଭାସତୀ’’ତି ସମ୍ମାୱାଚା, ‘‘କରୋତୀ’’ତି ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ତେ ସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ମନସା ପସନ୍ନେନା’’ତି ଏତ୍ଥ ପସାଦୋ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତଂ ସୀଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୀଲଂ ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସମାଧି ପଞ୍ଞାୟାତି ୟାୱ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଲକ୍ଖଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାୱଚନେନ ଧମ୍ମାନଂ ଛନ୍ଦପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାପି ୱୀରିୟପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାପି ୱୀମଂସାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାପି ୱୁତ୍ତା ହୋତି ଆଧିପତେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣେନ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ମନସା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ନେସଂ ସଦ୍ଧାଦିପୁବ୍ବଙ୍ଗମତାପି ୱୁତ୍ତା ହୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଲକ୍ଖଣେନ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ମନସା ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନା’’ତି ୟଥା ମନସ୍ସ ପସାଦସମନ୍ନାଗମୋ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମାନଂ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱଲକ୍ଖଣଂ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସତିଆଦିସମନ୍ନାଗମୋପି ନେସଂ ଅନୱଜ୍ଜଭାୱଲକ୍ଖଣଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରସମୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ସୁଖମନ୍ୱେତୀ’’ତି ସୁଖାନୁଗମନୱଚନେନ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ ମନାପିୟରୂପାଦୀନଂ ଅନୁଗମୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ତେସମ୍ପି କମ୍ମପଚ୍ଚୟତାୟ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି । ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ମନୋ’’ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତଂ, ତଂ ପଦତ୍ଥନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଦତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋୱ । ୟେ ସୁଖେନ ଅତ୍ଥିକା, ତେହି ପସନ୍ନେନ ମନସା କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମାନି ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତେସଂ ସମ୍ମା ଉପନେତାରୋ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ନିଦାନଂ । ‘‘ଛଦ୍ୱାରାଧିପତୀ ରାଜା (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୮୧ ଏରକପତ୍ତନାଗରାଜୱତ୍ଥୁ), ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୬୨; ୧୨୦୫-୧୨୦୬), ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକଧମ୍ମସ୍ସ, ସବ୍ବେୱ ୱସମନ୍ୱଗୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୨) ଏୱମାଦିସମାନୟନେନ ଇମିସ୍ସା ଦେସନାୟ ସଂସନ୍ଦନା ଦେସନାନୁସନ୍ଧି । ପଦାନୁସନ୍ଧିୟୋ ପନ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱାତି । ଅୟଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ତତ୍ଥ ୟାନି ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତାନି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମ୍ମତ୍ତାନଂ ହେତୁ । ୟେ ସମ୍ମତ୍ତା, ଅୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ୟଂ ମନୋସହଜନାମରୂପଂ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନା ଅୱିଜ୍ଜା ଭୱତଣ୍ହା, ଅୟଂ ସମୁଦୟୋ । ୟତ୍ଥ ତେସଂ ପହାନଂ, ଅୟଂ ନିରୋଧୋତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି । ଅୟଂ ଆୱଟ୍ଟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ? ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ, ତତୋ ନଂ ସୁଖମନ୍ୱେତୀ’’ତି ନୟିଦଂ ୟଥାରୁତୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟୋ ହି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ପାଣାତିପାତିମ୍ହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକେ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନେ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ପସନ୍ନେନ ଚ ଚିତ୍ତେନ ଅଭୂତଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ଭାସତି ୱା ନିପଚ୍ଚକାରଂ ୱାସ୍ସ ୟଂ କରୋତି, ନ ତତୋ ନଂ ସୁଖମନ୍ୱେତି । ଦୁକ୍ଖମେୱ ପନ ତଂ ତତୋ ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦମନ୍ୱେତି । ଇତି ହି ଇଦଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟଂ । ୟଂ ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନ ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା, ତଞ୍ଚେ ୱଚୀକମ୍ମଂ କାୟକମ୍ମଞ୍ଚ ସୁଖୱେଦନୀୟନ୍ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ସମ୍ମତ୍ତଗତେହି ସୁଖୱେଦନୀୟଂ ମିଚ୍ଛାଗତେହି ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟନ୍ତି । କଥଂ ପନାୟଂ ପସାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ? ନାୟଂ ପସାଦୋ, ପସାଦପତିରୂପକୋ ପନ ମିଚ୍ଛାଧିମୋକ୍ଖୋତି ୱଦାମି । ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତିଆଦି । ୟଂ ମନସା ପଦୁଟ୍ଠେନ ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସାନୁଗାମୀ । ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଏତସ୍ସ ଉଜୁପଟିପକ୍ଖୋ । ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ୱେୱଚନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା’’ତି ମନୋ ଚିତ୍ତଂ ମନାୟତନଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ପୁରେଚାରିନୋ ପୁରେଗାମିନୋତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଧମ୍ମା ଅତ୍ତା ସଭାୱାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ସେଟ୍ଠଂ ପଧାନଂ ପୱରନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ମନୋମୟା ମନୋନିବ୍ବତ୍ତା ମନୋସମ୍ଭୂତାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ପସନ୍ନେନ ସଦ୍ଦହନ୍ତେନ ଓକପ୍ପେନ୍ତେନାତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ସୁଖଂ ସାତଂ ୱେଦୟିତନ୍ତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ଅୟଂ ମନସୋ କିଚ୍ଚପଞ୍ଞତ୍ତି । ଧମ୍ମାତି ସଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତି, କୁସଲକମ୍ମପଥପଞ୍ଞତ୍ତି । ମନୋସେଟ୍ଠାତି ପଧାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ମନୋମୟାତି ସହଜାତପଞ୍ଞତ୍ତି । ପସନ୍ନେନାତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି । ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱାତି ସମ୍ମାୱାଚାସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତାନଂ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି । ତତୋ ନଂ ସୁଖମନ୍ୱେତୀତି କମ୍ମସ୍ସ ଫଲାନୁବନ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତି, କମ୍ମସ୍ସ ଅୱିନାସପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଧମ୍ମାତି ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା । ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱାତି କାୟୱଚୀୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ । ତାସଂ ନିସ୍ସୟା ଚତ୍ତାରୋ ମହାଭୂତାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅୟଂ ଖନ୍ଧେହି ଓତରଣୋ । ମନୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ମନୋଗ୍ଗହଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ଗହିତାତି । ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେନ ଓତରଣୋତି । ଅୟଂ ଓତରଣୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ସୋଧନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋତି ଆରମ୍ଭୋ ନେୱ ପଦସୁଦ୍ଧି, ନ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ତଥା ଧମ୍ମାତି ୟାୱ ସୁଖନ୍ତି ପଦସୁଦ୍ଧି, ନ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ସୁଖମନ୍ୱେତୀତି ପନ ପଦସୁଦ୍ଧି ଚେୱ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚାତି । ଅୟଂ ସୋଧନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା, ମନୋସେଟ୍ଠା ମନୋମୟାତି ଏକତ୍ତତା । ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନାତି ୱେମତ୍ତତା, ତଥା ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନାତି ଏକତ୍ତତା । ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱାତି ୱେମତ୍ତତା, ତଥା ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନାତି ଏକତ୍ତତା । ସୋ ପସାଦୋ ଦୁୱିଧୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବ୍ୟାପାଦୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ଓକପ୍ପନତୋ । ତଥା ସମ୍ପତ୍ତିଭୱହେତୁଭୂତୋପି ୱଡ୍ଢିହେତୁଭୂତୋୱାତି ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ତୟିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ହେତୁନା ଚ ୟୋ ପସନ୍ନମାନସୋ, ୱିପାକେନ ଚ ୟୋ ସୁଖୱେଦନୀୟୋତି । ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ଏତ୍ଥ ମନୋତି କୁସଲୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ସ ଚ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋ ଅମୋହୋତି ତୟୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହେତୂ, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭୋ ଅଦୋସୋତି ଦ୍ୱେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହେତୂ । ସବ୍ବେସଂ ଅୱିସେସେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ହେତୁ, ଚତ୍ତାରି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନି ପଚ୍ଚୟୋ । ତଥା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ, ତସ୍ସ ଚ ଦାନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ଧମ୍ମାତି ଚେତ୍ଥ ୱେଦନାଦୀନଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୟୋ । ତଥା ତୟୋ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ୱେଦନାଦୟୋ ପସାଦସ୍ସ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରୋ ୱିପାକସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ସମାରୋପନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ? ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମାତି ମନୋତି ପୁଞ୍ଞଚିତ୍ତଂ, ତଂ ତିୱିଧଂ – ଦାନମୟଂ, ସୀଲମୟଂ, ଭାୱନାମୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦାନମୟସ୍ସ ଅଲୋଭୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସୀଲମୟସ୍ସ ଅଦୋସୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ଭାୱନାମୟସ୍ସ ଅମୋହୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସବ୍ବେସଂ ଅଭିପ୍ପସାଦୋ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । କୁସଲଚିତ୍ତଂ ସୁଖସ୍ସ ଇଟ୍ଠୱିପାକସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ୟୋନିସୋ ହି ମନସି କରୋନ୍ତୋ କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତି, ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି, ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ପଦହତି । ତସ୍ସେୱଂ ଚତୂସୁ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ ଭାୱିୟମାନେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟାୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟଂ ଭାୱନାୟ ସମାରୋପନା । ସତି ଚ ଭାୱନାୟ ପହାନଞ୍ଚ ସିଦ୍ଧମେୱାତି । ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ତଥା –

‘‘ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି, ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି ।

କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକଂ, ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୭; ଉଦା॰ ୭୫; ପେଟକୋ॰ ୧୬) ।

ତତ୍ଥ ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ଲୋଭସ୍ସ ଚ ଦୋସସ୍ସ ଚ ମୋହସ୍ସ ଚ ପହାନମାହ । ତେନ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନମାହ ।

ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ଅମୋହୋ କୁସଲମୂଲଂ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ତେସଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଦାନେନ ଓଳାରିକାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନଂ, ସୀଲେନ ମଜ୍ଝିମାନଂ, ପଞ୍ଞାୟ ସୁଖୁମାନଂ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି କତାୱୀଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ସେକ୍ଖଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଥା ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ନ ଚୀୟତୀତି ଲୋକିୟକୁସଲମୂଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲମୂଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ କୁସଲମୂଲସ୍ସ ଫଲଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଦଦତୋ…ପେ॰… ନ ଚୀୟତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମି ଦସ୍ସିତା । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ସେକ୍ଖଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅସେକ୍ଖଭୂମି ଦସ୍ସିତା ।

ଦଦତୋ …ପେ॰… ନ ଚୀୟତୀତି ସଗ୍ଗଗାମିନୀ ପଟିପଦା ୱୁତ୍ତା । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅସେକ୍ଖୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଦଦତୋ…ପେ॰… ନ ଚୀୟତୀତି ଦାନକଥଂ ସୀଲକଥଂ ସଗ୍ଗକଥଂ ଲୋକିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଦେସନମାହ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ଲୋକେ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସାମୁକ୍କଂସିକଂ ଧମ୍ମଦେସନମାହ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ଫଲମାହ ।

ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଧମ୍ମଦାନଂ ଆମିସଦାନଞ୍ଚ ୱଦତି । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୟା ସତ୍ତାନଂ ଅଭୟଦାନଂ ୱଦତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ତେନ ଚ ସୀଲସଂୟମେନ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଚିତ୍ତଂ ସଂୟମେତି, ତସ୍ସ ସମଥୋ ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ସୋ ସମଥେ ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନାକୋସଲ୍ଲୟୋଗତୋ କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକଂ ରାଗଂ ଜହାତି, ଦୋସଂ ଜହାତି, ମୋହଂ ଜହାତି, ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବେପି ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଜହାତି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ରାଗାଦୀନଂ ପରିକ୍ଖୟା ଦ୍ୱେପି ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟଂ ସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ? ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ କିଂ ଦେସିତଂ ? ଦ୍ୱେ ସୁଗତିୟୋ ଦେୱା ଚ ମନୁସ୍ସା ଚ, ଦିବ୍ବା ଚ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା, ମାନୁସକା ଚ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା, ଦିବ୍ବା ଚ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ମାନୁସକା ଚ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ପୁରିମପୁରିମନିପ୍ଫନ୍ନା ତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ତୟିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅସ୍ସାଦୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ଚ । ସବ୍ବସ୍ସ ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ଦଦତୋ…ପେ॰… ନ ଚୀୟତୀ’’ତି । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଦ୍ୱେ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ ସଉପାଦିସେସା ଚ ଅନୁପାଦିସେସା ଚ । ଇଦଂ ନିସ୍ସରଣଂ । ଫଲାଦୀନି ପନ ୟଥାରହଂ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି । ଅୟଂ ଦେସନାହାରସମ୍ପାତୋ ।

ୱିଚୟୋତି ‘‘ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ଇମିନା ପଠମେନ ପଦେନ ତିୱିଧମ୍ପି ଦାନମୟଂ ସୀଲମୟଂ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସୱିଧସ୍ସପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ଛବ୍ବିଧସ୍ସପି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣସ୍ସ । ‘‘ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀ’’ତି ଦୁତିୟେନ ପଦେନ ଅୱେରା ଅସପତ୍ତା ଅବ୍ୟାପାଦା ଚ ପଟିପଦା ୱୁତ୍ତା । ‘‘କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକ’’ନ୍ତି ତତିୟେନ ପଦେନ ଞାଣୁପ୍ପାଦୋ ଅଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ ସବ୍ବୋପି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସବ୍ବେପି ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା। ‘‘ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ରାଗକ୍ଖୟେନ ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ମୋହକ୍ଖୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି । ଅୟଂ ୱିଚୟୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ୟୁତ୍ତୀତି ଦାନେ ଠିତୋ ଉଭୟଂ ପରିପୂରେତି ମଚ୍ଛରିୟପ୍ପହାନଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥେସା ୟୁତ୍ତି । ସୀଲସଂୟମେ ଠିତୋ ଉଭୟଂ ପରିପୂରେତି ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥେସା ୟୁତ୍ତି । ପାପକେ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନାତି, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥେସା ୟୁତ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହେସୁ ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣେସୁ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଅତ୍ଥେସା ୟୁତ୍ତୀତି । ଅୟଂ ୟୁତ୍ତିହାରସମ୍ପାତୋ ।

ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଅୟଂ ପଦଟ୍ଠାନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ଲକ୍ଖଣୋତି ‘‘ଦଦତୋ’’ତି ଏତେନ ପେୟ୍ୟୱଜ୍ଜଂ ଅତ୍ଥଚରିୟଂ ସମାନତ୍ତତା ଚ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ସଂୟମତୋ’’ତି ଏତେନ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାଅୱିହିଂସାଅନୁଦ୍ଦୟାଦୟୋ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ୱେରାନୁପ୍ପାଦନଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀ’’ତି ଏତେନ ହିରୀଓତ୍ତପ୍ପଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦୟୋ ଦସ୍ସିତା ୱେରାୱଡ୍ଢନେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ତଥା ଅହିରୀକାନୋତ୍ତପ୍ପାଦୟୋ ଅଚେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘କୁସଲୋ’’ତି ଏତେନ କୋସଲ୍ଲଦୀପନେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ଦସ୍ସିତା ମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦିଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ଜହାତି ପାପକ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦୟୋପି ଦସ୍ସିତା ଅଭିସମୟଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତା । ‘‘ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା’’ତି ଏତେନ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାଦୀନମ୍ପି ଖୟା ଦସ୍ସିତା ଖେପେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକଲକ୍ଖଣତ୍ତାତି ଅୟଂ ଲକ୍ଖଣୋ ।

ଚତୁବ୍ୟୂହୋତି ଦଦତୋତି ଗାଥାୟଂ ଭଗୱତୋ କୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ? ୟେ ମହାଭୋଗତଂ ପତ୍ଥୟିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଦାନଂ ଦସ୍ସନ୍ତି ଦାଲିଦ୍ଦିୟପ୍ପହାନାୟ । ୟେ ଅୱେରତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ପଜହିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ କୁସଲଧମ୍ମେହି ଛନ୍ଦକାମା, ତେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ନିବ୍ବାୟିତୁକାମା, ତେ ରାଗଦୋସମୋହଂ ପଜହିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ନିବ୍ବଚନନିଦାନସନ୍ଧୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ଅୟଂ ଚତୁବ୍ୟୂହୋ ।

ଆୱଟ୍ଟୋତି ୟଞ୍ଚ ଅଦଦତୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ୟଞ୍ଚ ଅସଂୟମତୋ ୱେରଂ, ୟଞ୍ଚ ଅକୁସଲସ୍ସ ପାପସ୍ସ ଅପ୍ପହାନଂ, ଅୟଂ ପଟିପକ୍ଖନିଦ୍ଦେସେନ ସମୁଦୟୋ । ତସ୍ସ ଅଲୋଭେନ ଚ ଅଦୋସେନ ଚ ଅମୋହେନ ଚ ଦାନାଦୀହି ପହାନଂ, ଇମାନି ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି । ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ । ୟୋ ରାଗଦୋସମୋହାନଂ ଖୟୋ, ଅୟଂ ନିରୋଧୋତି । ଅୟଂ ଆୱଟ୍ଟୋ ।

ୱିଭତ୍ତୀତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଏକଂସେନ ୟୋ ଭୟହେତୁ ଦେତି, ରାଗହେତୁ ଦେତି, ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୁ ଦେତି, ନ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଂ ୱଡ୍ଢତି । ୟଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡଦାନଂ ସତ୍ଥଦାନଂ ପରୱିହେଠନତ୍ଥଂ ଅପୁଞ୍ଞଂ ଅସ୍ସ ପୱଡ୍ଢତି । ୟଂ ପନ କୁସଲେନ ଚିତ୍ତେନ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ୱା ଅପଚାୟମାନୋ ୱା ଅନ୍ନଂ ଦେତି, ପାନଂ ୱତ୍ଥଂ ୟାନଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ସେୟ୍ୟାୱସଥଂ ପଦୀପେୟ୍ୟଂ ଦେତି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱା ଅଭୟଦାନଂ ଦେତି, ମେତ୍ତଚିତ୍ତୋ ହିତଜ୍ଝାସୟୋ ନିସ୍ସରଣସଞ୍ଞୀ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ଏକଂସେନ ଅଭୟୂପରତସ୍ସ ଚୀୟତି, କିଂକାରଣଂ ? ୟଂ ଅସମତ୍ଥୋ, ଭୟୂପରତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସ୍ସ ଭାୟତି ‘‘ମା ମଂ ରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ୱା ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ଜୀୱନ୍ତମ୍ପି ସୂଲେ ଉତ୍ତାସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି, ତେନ ସଂୟମେନ ଅୱେରଂ ଚୀୟତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ସମାନୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ସମାଦିୟତି, ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପାପକୋ ୱିପାକୋ ଦିଟ୍ଠେ ଚେୱ ଧମ୍ମେ ଅଭିସମ୍ପରାୟେ ଚ, ଏୱଂ ସବ୍ବସ୍ସ ଅକୁସଲସ୍ସ, ସୋ ତତୋ ଆରମତି, ଇମିନା ସଂୟମେନ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି । ସଂୟମୋ ନାମ ସୀଲଂ । ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଚେତନା ସୀଲଂ, ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ, ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲନ୍ତି । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ପାପପହାୟକା ସତ୍ତତ୍ତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା ୱତ୍ତବ୍ବାତି । ଅୟଂ ୱିଭତ୍ତି ।

ପରିୱତ୍ତନୋତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି, ଅଦଦତୋପି ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି, ନ ଦାନମୟିକଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି ଅସଂୟମତୋପି ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି, ୟଂ ଦାନେନ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ଭାୱନାବଲେନ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକଂ, ଅକୁସଲୋ ପନ ନ ଜହାତି । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋ, ତେସଂ ଅପରିକ୍ଖୟା ନତ୍ଥି ନିବ୍ବୁତୀତି । ଅୟଂ ପରିୱତ୍ତନୋ ।

ୱେୱଚନୋତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି । ପରିଚ୍ଚାଗତୋ କୁସଲଂ ଉପଚୀୟତି । ଅନୁମୋଦତୋପି ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦତୋପି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକିରିୟାୟପି । ସଂୟମତୋତି ସୀଲସଂୱରତୋ ସୋରଚ୍ଚତୋ । ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ପାପଂ ନ ୱଡ୍ଢତି, ଅକୁସଲଂ ନ ୱଡ୍ଢତି । କୁସଲୋତି ପଣ୍ଡିତୋ ନିପୁଣୋ ମେଧାୱୀ ପରିକ୍ଖକୋ । ଜହାତୀତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି ସମୁଗ୍ଘାଟେତି । ଅୟଂ ୱେୱଚନୋ ।

ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଲୋଭସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଲୋଭସ୍ସ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ଦୋସସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଦୋସସ୍ସ ନିକ୍ଖେପପଞ୍ଞତ୍ତି । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ମୋହସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅମୋହସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହସ୍ସ ପହାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହସ୍ସ ଭାୱନାପଞ୍ଞତ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପଞ୍ଞତ୍ତି, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟପଞ୍ଞତ୍ତୀତି । ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଓତରଣୋତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଦାନଂ ନାମ ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ହୋତୀତି ଅୟଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ଓତରଣୋ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ସଂୟମୋ ନାମ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଅୟଂ ଖନ୍ଧେହି ଓତରଣୋ । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ପାପପ୍ପହାନଂ ନାମ ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖେହି ହୋତି । ତେସଂ ଉପାୟଭୂତାନି ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନୀତି ଅୟଂ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ଓତରଣୋ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧୋ । ସୋ ଚ ଧମ୍ମଧାତୁ ଧମ୍ମାୟତନଞ୍ଚାତି ଅୟଂ ଧାତୂହି ଚ ଆୟତନେହି ଚ ଓତରଣୋତି । ଅୟଂ ଓତରଣୋ ।

ସୋଧନୋତି ଦଦତୋତିଆଦିକା ପଦସୁଦ୍ଧି, ନୋ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅୟଂ ପଦସୁଦ୍ଧି ଚ ଆରମ୍ଭସୁଦ୍ଧି ଚାତି । ଅୟଂ ସୋଧନୋ ।

ଅଧିଟ୍ଠାନୋତି ଦଦତୋତି ଅୟଂ ଏକତ୍ତତା, ଚାଗୋ ପରିଚ୍ଚାଗୋ ଧମ୍ମଦାନଂ ଆମିସଦାନଂ ଅଭୟଦାନଂ, ଅଟ୍ଠ ଦାନାନି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ସଂୟମୋତି ଅୟଂ ଏକତ୍ତତା । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋତି ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ଅୟଂ ଏକତ୍ତତା । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପଜହତୀତିଆଦିକା ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତା । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅୟଂ ଏକତ୍ତତା । ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଅୟଂ ୱେମତ୍ତତାତି । ଅୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୋ ।

ପରିକ୍ଖାରୋତି ଦାନସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପଚ୍ଚୟୋ । ଅଲୋଭୋ ହେତୁ, ସଂୟମସ୍ସ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଅଦୋସୋ ଚ ହେତୁ, ପାପପ୍ପହାନସ୍ସ ସମାଧି ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୋ । ତିସ୍ସୋ ଅନୁପସ୍ସନା ହେତୁ, ନିବ୍ବୁତିୟା ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ହେତୁ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟୋତି । ଅୟଂ ପରିକ୍ଖାରୋ ।

ସମାରୋପନୋହାରସମ୍ପାତୋତି ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ତଂ ସୀଲସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସଂୟମତୋ ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ତଂ ସମାଧିସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ । ସୀଲେନ ହି ଝାନେନପି ରାଗାଦିକିଲେସା ନ ଚୀୟନ୍ତି । ୟେପିସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ଆସୱା ୱିଘାତପରିଳାହା, ତେପିସ୍ସ ନ ହୋନ୍ତି । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି ପହାନପରିଞ୍ଞା, ତଂ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ରାଗସ୍ସପି ଖୟା ଦୋସସ୍ସପି ଖୟା ମୋହସ୍ସପି ଖୟା । ତତ୍ଥ ରାଗୋତି ୟୋ ରାଗୋ ସାରାଗୋ ଚେତସୋ ସାରଜ୍ଜନା ଲୋଭୋ ଲୁବ୍ଭନା ଲୁବ୍ଭିତତ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝା ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ଦୋସୋତି ୟୋ ଦୋସୋ ଦୁସ୍ସନା ଦୁସ୍ସିତତ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦୋ ଚେତସୋ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନା ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ମୋହୋତି ୟଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅନଭିସମୟୋ ଅସମ୍ବୋଧୋ ଅପ୍ପଟିୱେଧୋ ଦୁମ୍ମେଜ୍ଝଂ ବାଲ୍ୟଂ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ଇତି ଇମେସଂ ରାଗାଦୀନଂ ଖୟୋ ନିରୋଧୋ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବୁତି ନିବ୍ବାୟନା ପରିନିବ୍ବାନଂ ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ଅନୁପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୂତି । ଅୟଂ ସମାରୋପନୋ ହାରସମ୍ପାତୋ ।

ମିସ୍ସକହାରସମ୍ପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନୟସମୁଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା

୭୯. ଏୱଂ ନାନାସୁତ୍ତୱସେନ ଏକସୁତ୍ତୱସେନ ଚ ହାରୱିଚାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନୟୱିଚାରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଦେସନାହାରୋ, ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱତାତି ଗାଥା । ଅୟଂ ଦେସନାହାରୋ କିଂ ଦେସୟତୀ’’ତିଆଦିନା ହାରନିଦ୍ଦେସୋ ଆରଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ, ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମ୍ପି ଚାତି ଗାଥା, ଅୟଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟୋ କିଂ ନୟତୀ’’ତିଆଦିନା ଅନାରଭିତ୍ୱା ସମୁଟ୍ଠାନମୁଖେନ ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ହାରନୟାନଂ ୱିସୟଭେଦତୋ । ୟଥା ହି ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନମୁଖେନ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା, ନ ଏୱଂ ନୟା । ନୟା ପନ ନାନାସୁତ୍ତତୋ ନିଦ୍ଧାରିତେହି ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାଦୀହି ମୂଲପଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନାୟ ନୟତୋ ଅନୁବୁଜ୍ଝିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖାଦିଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନୟତି ସମ୍ପାପେତୀତି ନୟୋ। ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ପନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ ମୂଲପଦୱିଭାଗତୋ ତିଧା ୱିଭତ୍ତା । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ୟତୋ ନେତି, ୟଞ୍ଚ ନେତି, ତେସଂ ସଂକିଲେସୱୋଦାନାନଂ ୱିଭାଗତୋ ଦ୍ୱିସଙ୍ଗହୋ ଚତୁଛଅଟ୍ଠଦିସୋ ଚାତି ଭିନ୍ନୋ ହାରନୟାନଂ ୱିସୟୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ହାରା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚୟୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନୟା ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) । ଏୱଂ ୱିସିଟ୍ଠୱିସୟତ୍ତା ହାରନୟାନଂ ହାରେହି ଅଞ୍ଞଥା ନୟେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତେନାତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ। କେ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି ? ନୟା । ନୟାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ। କିଂ ପନ ତଂ ? ତଂତଂମୂଲପଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା । ସା ହି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟାଦୀନଂ ନୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଭୂମୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ଚ ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୮୧) । ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଭୱତଣ୍ହାୟ ଚାତିଆଦି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ଅସୁକସ୍ସ ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ କାଲେ ଅୱିଜ୍ଜା ଭୱତଣ୍ହା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ନାହୋସୀତି ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାନଂ ନ କାଚି ପୁରିମା ମରିୟାଦା ଉପଲବ୍ଭତି । କସ୍ମା ? ଅନମତଗ୍ଗତ୍ତା ସଂସାରସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଅନମତଗ୍ଗୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଂସାରୋ, ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪; କଥା॰ ୭୫) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତତ୍ଥାତି ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାସୁ । ୟଦିପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଂୟୋଜନଭାୱୋ, ତଣ୍ହାୟ ଚ ନୀୱରଣଭାୱୋ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ତଥାପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେହି ଭୱେହି ତଣ୍ହା ସଂୟୋଜେତୀତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୁତ୍ତାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମିସ୍ସିତା, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱା ଅଭିନିୱେସୱତ୍ଥୂସୁ ବଦ୍ଧା । ଅୱିଜ୍ଜାପକ୍ଖେନ ୱିଚରନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାପକ୍ଖେନ ଅୱିଜ୍ଜାସହାୟେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅଭିନିୱେସୱତ୍ଥୁଭୂତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଚରିତାତି ତେ ଅୱିଜ୍ଜାଭିଭୂତା ରୂପାଦୀନି ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଅଭିନିୱିସନ୍ତା ଦିଟ୍ଠିଚରିତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାପକ୍ଖେନାତି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତେନ । ଦିଟ୍ଠିୱିଚରିତେ ତଣ୍ହାୱିଚରିତେ ଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାୟସ୍ସ କିଲିସ୍ସନପୟୋଗଂ ଅତ୍ତପରିତାପନପଟିପତ୍ତିଂ । କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗନ୍ତି କାମସୁଖସ୍ସ ଅଲ୍ଲୀୟନପୟୋଗଂ କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ।

ୟଦିପି ବାହିରକା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ତଣ୍ହା’’ତି ଚ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି, ‘‘ଅୟଂ ତଣ୍ହା, ଅୟଂ ତସ୍ସା ୱିରାଗୋ’’ତି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବଭାୱେନ ପନ ନ ଜାନନ୍ତି, ଇତି ପୱତ୍ତିପୱତ୍ତିହେତୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି । କା ପନ କଥା ନିୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିହେତୂସୂତି ଆହ – ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ନତ୍ଥି ସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚପ୍ପକାସନାତି ସଚ୍ଚଦେସନା । ସମଥୱିପସ୍ସନାକୋସଲ୍ଲନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଭାୱନାକୋସଲ୍ଲଂ, ତାସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାସୱନମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ୱା । ୱିପସ୍ସନାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ସମଥଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଉପସମସୁଖପ୍ପତ୍ତୀତି କିଲେସାନଂ ୱୂପସମସୁଖାଧିଗମୋ । ୱିପରୀତଚେତାତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠଚେତା । ନତ୍ଥି ସୁଖେନ ସୁଖନ୍ତି ୟଂ ଅନୱଜ୍ଜପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସୁଖେନ କାୟଂ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥଂ କତ୍ୱା ଅରିୟେହି ପତ୍ତବ୍ବଂ ଉପସମସୁଖଂ, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁକ୍ଖେନାତି କାୟଖେଦନଦୁକ୍ଖେନ ।

ସୋ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢୟତୀତି ସୋ କାମେ ପଟିସେୱେନ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତି ପୀନେତି । ପୁତ୍ତନତ୍ତୁପରମ୍ପରାୟ ୱା ସଂସାରସ୍ସ ଅନୁପଚ୍ଛେଦନତୋ ସତ୍ତଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତି । ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସନ୍ତପ୍ପନେନ ପୁତ୍ତମୁଖଦସ୍ସନେନ ଚ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅଭିନିୱେସସ୍ସ ନାତିଦଳ୍ହତାୟ ଏୱଂସଞ୍ଞୀ। ଦଳ୍ହତାୟ ଏୱଂଦିଟ୍ଠୀ ଦୁକ୍ଖେନ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା କାମେସୁ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଞୀ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ଚ ୱିହରନ୍ତୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତଦଭିଞ୍ଞା ସନ୍ତାତି ତଥାସଞ୍ଞିନୋ ସମାନା । ରୋଗମେୱ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ତଭାୱରୋଗମେୱ କିଲେସରୋଗମେୱ ୱା ଅପରାପରଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ଗଣ୍ଡସଲ୍ଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରୋଗାଭିତୁନ୍ନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୋଗବ୍ୟାଧିତା । ଗଣ୍ଡପଟିପୀଳିତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଗଣ୍ଡବାଧିତା । ସଲ୍ଲାନୁୱିଦ୍ଧାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଲ୍ଲେନ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜାନୀତି ଉପପଜ୍ଜନଚୱନାନି । ଉଗ୍ଘାତନିଗ୍ଘାତନ୍ତି ଉଚ୍ଚାୱଚଭାୱଂ । ରୋଗଗଣ୍ଡସଲ୍ଲଭେସଜ୍ଜନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତରୋଗାଦିତିକିଚ୍ଛନଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ସମଥୱିପସ୍ସନା ରୋଗନିଗ୍ଘାତକଭେସଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ରୋଗନିଗ୍ଘାତକନ୍ତି ରୋଗୱୂପସମନଂ । ‘‘ସଂକିଲେସୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସଚ୍ଚାନି ତେସଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱେନ କଥେତି ।

ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗକାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗସଂକିଲେସୱନ୍ତୋ, ତେହି ୱା ସଂକିଲିସ୍ସମାନୋ ରୂପାରୂପକାୟୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ । ତଦଭିସଙ୍ଗୋ ତଣ୍ହାତି ତତ୍ଥ ଅଭିସଙ୍ଗୋ ଆସଙ୍ଗୋତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଣ୍ହା ।

୮୦. ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠିଚରିତତଣ୍ହାଚରିତାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେ ପୱତ୍ତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେସଞ୍ହି ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ ବଲୱା, ନ ତଥା ଅତ୍ତନିୟାଭିନିୱେସୋ । ଏସ ନୟୋ ୱେଦନନ୍ତିଆଦୀସୁପି । ତଣ୍ହାଚରିତା ରୂପୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଚରିତା ତଣ୍ହାଭିନିୱେସସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ କିଞ୍ଚନପଲିବୋଧଭାୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ୱେଦନାଦିଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅତ୍ତାଧାରଂ ୱା ରୂପଂ । ରୂପସ୍ମିଂ ୱାଅତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପାଧାରଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ । ୱେଦନାୱନ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେସଞ୍ହି ଅତ୍ତନିୟାଭିନିୱେସୋ ବଲୱା, ନ ତଥା ଅତ୍ତାଭିନିୱେସୋ । ତସ୍ମା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନିୟନ୍ତି କପ୍ପେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀତି ଅୟଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଗାହାନଂ ୱସେନ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସତି ୱିଜ୍ଜମାନେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ କାୟେ, ସତୀ ୱା ୱିଜ୍ଜମାନା ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୀତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ।

ଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ପଠମମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ଅନ୍ୱାୟିକାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁଗାମିନୋ । ୟଦା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତା, ତଦା ତସ୍ସା ଅନୁଗୁଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନକାତି ଅତ୍ଥୋ । କେ ପନ ତେତି ? ଆହ ‘‘ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦି । ‘‘ତେ ତୟୋ ଖନ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଖନ୍ଧମୁଖେନ ସମଥୱିପସ୍ସନା ନିଦ୍ଧାରେତି । ‘‘ତତ୍ଥ ସକ୍କାୟୋ’’ତିଆଦି ଚତୁସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ସକ୍କାୟଦସ୍ସନମୁଖେନ ଉଚ୍ଛେଦାଦିଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ, ମଜ୍ଝିମଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ନିଦ୍ଧାରେତି । ତତ୍ଥ ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋତି ଇମେ ରୂପାଦିକେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା ରୂପାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱତୋ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା ୱିନସ୍ସତି ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣାତି ଏୱଂ ଅଭିନିୱିସନତୋ ‘‘ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସସ୍ସତୱାଦିନୋତି ଇମେ ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ତାତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ସୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅଭିନିୱିସନତୋ ‘‘ସସ୍ସତୱାଦିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତୱାଦା ଉଭୋ ଅନ୍ତା, ଅୟଂ ସଂସାରପୱତ୍ତୀ’’ତିଆଦି ସଚ୍ଚନିଦ୍ଧାରଣଂ, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଂ ସମାସତୋ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ତା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା ନିଚ୍ଚୋତି ଚ ଆଦିପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ଏୱ ହୋତି । ସବ୍ବୋପି ହି ଅତ୍ତୱାଦୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଅନ୍ତୋଗଧୋ ଏୱାତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮ ଆଦୟୋ) ଆଗତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ତେସନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରୱନ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଦସ୍ସନାନଂ । ପଟିପକ୍ଖୋତି ପହାୟକପଟିପକ୍ଖୋ । ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ପହାନସଞ୍ଞା ୱିରାଗସଞ୍ଞା ନିରୋଧସଞ୍ଞା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ଏତେ ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା ।

ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ସମଥୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ଦସ ଚ କସିଣାୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ମୋହଜାଲନ୍ତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ମୋହଜାଲହେତୁକତ୍ତା ମୋହଜାଲଞ୍ଚ । ଅନାଦିଅନିଧନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଅନାଦି । ଅସତି ପଟିପକ୍ଖାଧିଗମେ ସନ୍ତାନୱସେନ ଅନୁପଚ୍ଛେଦେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଅନିଧନପ୍ପୱତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମୋହଜାଲହେତୁକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ମୋହଜାଲେ ପଦାଲିତେ ପଦାଲିତାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା ଞାଣୱଜିରଂ ମୋହଜାଲପ୍ପଦାଲନ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଞାଣୱଜିରନ୍ତି ୱଜିରୂପମଞାଣଂ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତେଜେତ୍ୱା ତିକ୍ଖସଭାୱଂ ଆପାଦିତଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚ ଞାଣୱଜିରଂ । ଇଦମେୱ ହି ଞାଣଂ ଭଗୱତୋ ପୱତ୍ତଂ ‘‘ମହାୱଜିରଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପନ ସସମ୍ଭାରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେଚତ୍ତାଲୀସଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ମୋହଜାଲପ୍ପଦାଲନନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାନଂ ପଦାଲନଂ । ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ସକଅତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ଚ ସଂସିବ୍ବନୱସେନ ପୱତ୍ତନତୋ ଜାଲଂ ଭୱତଣ୍ହା । ତସ୍ସା ହି ତଣ୍ହା ଜାଲିନୀ ସିବ୍ବିନୀ ଜାଲନ୍ତି ଚ ଅଧିୱଚନନ୍ତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗକାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାଭିନିୱେସସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାନଂ ନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ମୋହଜାଲପରିୟାୟୱିସେସତୋ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହା ୱିଭଜିତ୍ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ‘‘ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁବ୍ବା କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଭୱତଣ୍ହାୟ ଚା’’ତି ଆହ ।

୮୧.‘‘ତତ୍ଥଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ’’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ସଲ୍ଲେଖାନୁସନ୍ତତୱୁତ୍ତୀତି ଅନୁପଦ୍ଦୁତସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସଲ୍ଲେଖେ ତିବ୍ବଗାରୱୋ। ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ହି ତପୋଜିଗୁଚ୍ଛାଦିନା ଅନୁପାୟେନପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କିଲେସାନଂ ସଲ୍ଲେଖନାଧିପ୍ପାୟେନ ଚରତି, ତସ୍ମା ସୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ ଧୁତଧମ୍ମୱସେନ ସଲ୍ଲେଖପଟିପଦଂ ପୂରେତି । ସିକ୍ଖାନୁସନ୍ତତୱୁତ୍ତୀତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱୁତ୍ତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୱିସୟେ ପଞ୍ଞାସଦିସୀ ପୱତ୍ତୀତି ସୋ ୱିସୁଜ୍ଝମାନୋ ପଞ୍ଞାଧିକୋ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ଭୱତୀ’’ତି । ତଣ୍ହାୱସେନ ମିଚ୍ଛାୱିମୋକ୍ଖୋ ହୋତୀତି ତଣ୍ହାଚରିତୋ ୱିସୁଜ୍ଝମାନୋ ସଦ୍ଧାଧିକୋୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଣ୍ହାଚରିତୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଂ ଓକ୍କମନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ଭୱତୀ’’ତି । ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟାତିଆଦି ପଟିପଦାନିଦ୍ଦେସୋ ହେଟ୍ଠା ଦେସନାହାରୱିଭଙ୍ଗେ (ନେତ୍ତି॰ ୫ ଆଦୟୋ) ଆଗତୋ ଏୱ, ଅତ୍ଥୋପି ତତ୍ଥ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

ଅପୁବ୍ବପଦେସୁ ପନ ୱିୱେଚିୟମାନୋତି ୱିମୋଚିୟମାନୋ । ପଟିନିସ୍ସରତୀତି ନିୟ୍ୟାତି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାତୀତି ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ପନ ଖିପ୍ପଂ ଧମ୍ମଂ ଆଜାନାତୀତି । ‘‘ସତ୍ତାପି ଦୁୱିଧା’’ତିଆଦିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭାଗେନ ପୁନ ପଟିପଦାୱିଭାଗଂ ଦସ୍ସେତି, ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ।

‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିନା ତାସଂ ପଟିପଦାନଂ ନିୟ୍ୟାନେ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଏକନ୍ତିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ଇମାହି ଏୱ ଚତୂହି ପଟିପଦାହୀତି ଇମାହି ଏୱ ଚତୂହି ପଟିପଦାହି, ତବ୍ବିନିମୁତ୍ତାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଭାୱତୋ । ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗନ୍ତି ପଟିପଦାଚତୁକ୍କଂ, ପଟିପଦା ହି ମଗ୍ଗୋତି । ଅଥ ୱା ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗନ୍ତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ଚତୁଦ୍ଦିସାସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ । ତା ପନ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଦିସାଲୋଚନନୟେ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତି । କିମତ୍ଥଂ ପନ ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଅବୁଧଜନସେୱିତାୟା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅବୁଧଜନସେୱିତାୟାତି ଅପଣ୍ଡିତଜନସେୱିତାୟ । ବାଲକନ୍ତାୟାତି ବାଲଜନକାମିତାୟ । ରତ୍ତୱାସିନିୟାତି ରତ୍ତେସୁ ରାଗାଭିଭୂତେସୁ ୱସତୀତି ରତ୍ତୱାସିନୀ, ତସ୍ସା । ନନ୍ଦିୟାତି ତତ୍ର ତତ୍ରାଭିନନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ନନ୍ଦୀସଙ୍ଖାତାୟ । ଅୱଟ୍ଟନତ୍ଥନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀତି ଅୟଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ୱସେନ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦ୍ୱେ ଦିସା ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ୱସେନ ୱୋଦାନପକ୍ଖେପି ଦ୍ୱେ ଦିସା ଚତୁସଚ୍ଚୟୋଜନା ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନତାୟ ଭୂମୀତି ।

୮୨. ଏୱଂ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଚସ୍ସ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେସୁ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦିସାଲୋଚନନୟୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ହି ୟେ କୁସଲାକୁସଲା’’ତି ଦିସାଲୋଚନଲକ୍ଖଣଂ ଏକଦେସେନ ପଚ୍ଚାମସିତ୍ୱା ‘‘ତେ ଦୁୱିଧା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ତେତି ଦିସାଭୂତଧମ୍ମା । ଦୁୱିଧାତି ‘‘ଇମେ ସଂକିଲେସଧମ୍ମା, ଇମେ ୱୋଦାନଧମ୍ମା’’ତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧେନ । ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ଉପପତ୍ତିତୋ ପରିତୋ ଇକ୍ଖିତବ୍ବା, ଧମ୍ମୟୁତ୍ତିତୋ ତଂତଂଦିସାଭାୱେନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବା ଆଲୋଚିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଂ ପକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦୁୱିଧା ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ ଚ ଲୋକୱିୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ ଚା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଲୋକୋ ଏୱ ୱଟ୍ଟଂ ଲୋକୱଟ୍ଟଂ । ଲୋକୱଟ୍ଟଭାୱେନ ଅନୁସରତି ପୱତ୍ତତୀତି ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ, ସଂକିଲେସଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକସ୍ସ, ଲୋକତୋ ୱା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଲୋକୱିୱଟ୍ଟଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ଅନୁସରତି ଅନୁଲୋମନୱସେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଲୋକୱିୱଟ୍ଟାନୁସାରୀ, ୱୋଦାନଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୱଟ୍ଟଂ ନାମ ସଂସାରୋ, ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ।

ତଂକଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ତଂ କଥଂ କେନ ପକାରେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ଉପଚୟେନ। ୟଥା କତଂ କମ୍ମଂ ଫଲଦାନସମତ୍ଥଂ ହୋତି, ତଥା କତଂ ଉପଚିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଉପଚିତଭାୱେ କମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେପି କିଲେସା ଚତୂହି ୱିପଲ୍ଲାସେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଦସନ୍ନମ୍ପି କିଲେସାନଂ ୱିପଲ୍ଲାସହେତୁଭାୱତୋ । ତେ କତ୍ଥ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ତେ ପନ ୱିପଲ୍ଲାସା କତ୍ଥ ପସ୍ସିତବ୍ବାତି ଆହ – ‘‘ଦସ ୱତ୍ଥୁକେ କିଲେସପୁଞ୍ଜେ’’ତି । ଦସୱିଧକାରଣେ କିଲେସସମୂହେତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିଲେସାପି କିଲେସୱତ୍ଥୁ, କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମାପି କିଲେସୱତ୍ଥୁ । ତେସୁ କାରଣଭାୱେନ ପୁରିମସିଦ୍ଧା କିଲେସା ପରତୋ ପରେସଂ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ କିଲେସାପି କିଲେସୱତ୍ଥୁ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପରିକ୍ଖତା ଚ ଧମ୍ମା କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭାୱତୋ କିଲେସପ୍ପଚ୍ଚୟାପି କିଲେସୱତ୍ଥୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଚତ୍ତାରୋଆହାରାତି ଏତ୍ଥ ଆହାରସୀସେନ ତବ୍ବିସୟା କିଲେସାପି ଅଧିପ୍ପେତା । ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ପଠମେ ଆହାରେ’’ତିଆଦିନା ଦସୱତ୍ଥୁକେ କିଲେସପୁଞ୍ଜେ ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପଠମେ ଆହାରେତି ୱିସୟଭୂତେ ପଠମେ ଆହାରେ ପଠମୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସାହାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେତି ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଅପ୍ପହୀନେ ସତି ପଠମଂ ଉପାଦାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦେସେୟେୱ କଥୟିସ୍ସାମ ।

୮୩. ଇଦାନି ଦସୱତ୍ଥୁକଂ କିଲେସପୁଞ୍ଜଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କବଳୀକାରାହାରଂ ଫସ୍ସାହାରଞ୍ଚ ଅପରିଜାନନ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ କାୟୱେଦନାସୁ ତିବ୍ବୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ ହୋତି, ଇତି ଉପକ୍କିଲେସସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ୟୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ଆହାରୋ, ଇମେ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରଂ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରଞ୍ଚ ଅପରିଜାନନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ତେସୁ ଅତ୍ତସଞ୍ଞୀ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞୀ ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ପୁରିମକା ଦ୍ୱେ ୱିପଲ୍ଲାସା ପୁରିମକାନି ଏୱ ଚ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେଉପାଦାନୟୋଗଗନ୍ଥାସୱଓଘସଲ୍ଲୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଅଗତିଗମନାନି ତଣ୍ହାପଧାନତ୍ତା ତଣ୍ହାସଭାୱତ୍ତା ତଣ୍ହାୱିସୟତ୍ତା ଚ ତଣ୍ହାଚରିତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତା । ପଚ୍ଛିମକାନି ପନ ତାନି ଦିଟ୍ଠିପଧାନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିସଭାୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୱିସୟତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱୁତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୮୪.କବଳୀକାରେ ଆହାରେ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ କବଳୀକାରେ ଆହାରେ ଚତୂସୁ ଚ ୱିପଲ୍ଲାସେସୁ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ କବଳୀକାରାହାରସ୍ସ ଅସୁଭସଭାୱତ୍ତା ଅସୁଭସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ଚ । ତଥା ଫସ୍ସାହାରସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସଭାୱତ୍ତା ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ୱିସେସତୋ ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ତଥା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣେ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ଚ ଅତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ଚେତନାପଧାନା ଚ ସଙ୍ଖାରାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣେ ଆହାରେ…ପେ॰… ଅତ୍ତାତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି । ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ କାମେ ଉପାଦିୟତୀତି ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମେ ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତି। ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମୁପାଦାନନ୍ତି ୟଂ ତଥା କାମାନଂ ଗହଣଂ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମୁପାଦାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ‘‘ସୀଲବ୍ବତେହି ଅନାଗତେ ଭୱୱିସୁଦ୍ଧୀତି ତଂ ନିବ୍ବୁତିସୁଖ’’ନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ‘‘ସବ୍ବେ ଭୱା ନିଚ୍ଚା ଧୁୱା ସସ୍ସତା ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ସଂସାରାଭିନନ୍ଦିନିଂ ଭୱଦିଟ୍ଠିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୀ ‘‘ଅସତି ଅତ୍ତନି କସ୍ସିଦଂ କମ୍ମଫଲଂ, ତସ୍ମା ସୋ କରୋତି, ସୋ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦୁତିୟେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ’’ତିଆଦିନା ।

ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମୟୋଗୋତି ୟେନ କାମରାଗସଙ୍ଖାତେନ କାମୁପାଦାନେନ ୱତ୍ଥୁକାମେହି ସହ ସତ୍ତୋ ସଂୟୋଜୀୟତି, ଅୟଂ କାମରାଗୋ ‘‘କାମୟୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭୱୟୋଗୋତି ୟତୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନସଙ୍ଖାତେନ ଭୱୁପାଦାନେନ ଭୱେନ ସହ ସତ୍ତୋ ସଂୟୋଜୀୟତି, ଅୟଂ ଭୱରାଗୋ ‘‘ଭୱୟୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋତି ୟାୟ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଆଦିସଙ୍ଖାତାୟ ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା, ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦିଅୱସିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠିୟା ଚ ସତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖେନ ସହ ସଂୟୋଜୀୟତି, ଅୟଂ ପାପିକା ଦିଟ୍ଠି ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋତି ୟାୟ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନେନ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେନ ଚ ସହ ସତ୍ତୋ ସଂୟୋଜୀୟତି, ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ପନ କାମୟୋଗାଦୟୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମେ ୟୋଗେ ଠିତୋ ଅଭିଜ୍ଝାୟ କାୟଂ ଗନ୍ଥତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାୟ କାୟଂ ଗନ୍ଥତୀତି ପରାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣାୟ ଅଭିଜ୍ଝାୟ ନାମକାୟଂ ଗନ୍ଥତି ଘଟ୍ଟେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଭୱପତ୍ଥନାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଭୱଦିଟ୍ଠିଭୱରାଗୱସେନ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ସତ୍ତା ଚିତ୍ତାନି ପଦୂସେନ୍ତୀତି ଆହ – ‘‘ଦୁତିୟେ ୟୋଗେ ଠିତୋ ବ୍ୟାପାଦେନ କାୟଂ ଗନ୍ଥତୀ’’ତି । ତଥା ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାୱସେନ ଚ ସୀଲବ୍ବତେହି ସୁଜ୍ଝତି, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଚ ଅଭିନିୱିସତୀତି ଆହ – ‘‘ତତିୟେ…ପେ॰… ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସେନ କାୟଂ ଗନ୍ଥତୀ’’ତି ।

ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଏୱଂ ଗନ୍ଥିତାତି ଏୱଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟନାଦିୱସେନ ନାମକାୟଂ ଗନ୍ଥିତ୍ୱା ଠିତା । ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । କୁତୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ଆସୱନ୍ତୀତି କୁତୋ ପନ ହେତୁତୋ ତେ କିଲେସା ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱହେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ପନ କିଲେସା କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତା, ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ଏୱ ୱା ଆସୱାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସୟତୋ ୱା ପରିୟୁଟ୍ଠାନତୋ ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥେନ କାମାସୱୋତି ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥେନ ସିଦ୍ଧେନ କାମରାଗସଭାୱତ୍ତା କାମାସୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । କତ୍ଥଚିଦେୱ ୱିସୟେ ଦୋମନସ୍ସିତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେ ୱିସୟେ ତବ୍ବିସୟବହୁଲେ ଚ ଭୱେ ପତ୍ଥେତୀତି ଆହ – ‘‘ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥେନ ଭୱାସୱୋ’’ତି । ପରାମାସକାୟଗନ୍ଥେନ ଦିଟ୍ଠାସୱୋତି ସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାୟଗନ୍ଥେନ ସିଦ୍ଧେନ ତଂସଭାୱତ୍ତା ଅପରାପରଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଗନ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥେନ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରତୋ ଅନେକେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବେସଂ ୱା ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥେନ ସିଦ୍ଧେନ ତସ୍ସ ହେତୁଭୂତୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ଆସୱା ଏୱ ପରିବୁଦ୍ଧା ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓହନନ୍ତି ଓସାଦେନ୍ତୀତି ‘‘ଓଘା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତସ୍ସ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା’’ତିଆଦି ।

ଅନୁସୟସହଗତାତି ଅନୁସୟଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତା ପୱତ୍ତା, ଅନୁସୟଭୂତା ୱା । ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ଅନୁପୱିଟ୍ଠାତି ଓଗାଳ୍ହା । ହଦୟଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଙ୍ଖାତଂ ହଦୟଂ ଆହନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ‘‘ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ ହଦୟ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସଲ୍ଲାତି ୟସ୍ମା ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ହଦୟଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ସଲ୍ଲା’’ତି । ପୀଳାଜନନଂ ଦୁରୁଦ୍ଧରଣତା ଚ ସଲ୍ଲଟ୍ଠୋ । ‘‘ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଗହଣମୁଖେନ ‘‘ଏସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟପି ମାନଂ ଜପ୍ପେନ୍ତୀତି ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠୋଘେନ ମାନସଲ୍ଲୋ’’ତି ।

ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଗହିତଂ । ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସଣ୍ଠହତୀତି ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟତାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠହତି । ତାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତି ‘‘ରୂପେ ୱେଦନାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରେସୂ’’ତି । ନନ୍ଦୂପସେଚନେନାତି ଲୋଭସହଗତସ୍ସ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ନନ୍ଦୀ ସହଜାତକୋଟିୟା, ଇତରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ଉପସେଚନନ୍ତି ନନ୍ଦୂପସେଚନଂ, ତେନ ନନ୍ଦୂପସେଚନେନ । କେନ ପନ ତଂ ନନ୍ଦୂପସେଚନନ୍ତି ଆହ – ‘‘ରାଗସଲ୍ଲେନ ନନ୍ଦୂପସେଚନେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ରାଗସଲ୍ଲେନାତି ରାଗସଲ୍ଲେନ ହେତୁଭୂତେନ ନନ୍ଦୂପସେଚନେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ । ରୂପୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀତି ରୂପମେୱ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ ଚ ରୂପୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି । ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥାତି ଠିତି । ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱସ୍ମିଞ୍ହି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠତି । ଦୋସସଲ୍ଲେନାତି ସହଜାତେନ ଦୋସସଲ୍ଲେନ । ୟଦା ୱେଦନୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦା ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟାୱ ନନ୍ଦିୟା ଉପସିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦନାପି ଦୋମନସ୍ସୱେଦନାୱ । ୟଦା ଚ ଉପନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଦୋସସଲ୍ଲେନ ୱେଦନୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦା ସହଜାତକୋଟିୟା, ଉପନିସ୍ସୟକୋଟିୟା ୱା ନନ୍ଦିୟା ଉପସିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱେଦନା ପନ ତିସ୍ସୋପି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ । ତତ୍ଥ ପଠମନୟୋ ଦୋମନସ୍ସାରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁତିୟୋ ସବ୍ବୱେଦନାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନାପି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ମାନସଲ୍ଲେନାତି ମାନସଲ୍ଲେନ ସହଜାତେନ, ଉପନିସ୍ସୟଭୂତେନ ୱା । ମୋହସଲ୍ଲେନାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅନାଦିମତିସଂସାରେ ଇତ୍ଥିପୁରିସା ରୂପାଭିରାମାତି ରାଗସଲ୍ଲୱସେନ ପଠମା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ୟୋଜିତା । ସବ୍ବାୟପି ୱେଦନାୟ ଦୁକ୍ଖପରିୟାୟସବ୍ଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ଚ ଦୋସୋ ଅନୁସେତୀତି ଦୋସସଲ୍ଲୱସେନ ଦୁତିୟା, ସଞ୍ଞାୱସେନ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମଞ୍ଞନା ହୋତୀତି ମାନସଲ୍ଲୱସେନ ତତିୟା, ସଙ୍ଖାରେସୁ ସମୂହଘନଂ ଦୁବ୍ବିନିବ୍ଭୋଗନ୍ତି ମୋହସଲ୍ଲୱସେନ ଚତୁତ୍ଥୀ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ୟୋଜିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଉପତ୍ଥଦ୍ଧନ୍ତି ଓଲୁବ୍ଭାରମ୍ମଣଭୂତାହି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀହି ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତଂ । ତଞ୍ଚ କମ୍ମନ୍ତି ୟଂ ‘‘ଚେତନା ଚେତସିକ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ (ନେତ୍ତି॰ ୮୨) ୱୁତ୍ତଂ । ଇମେ ଚ କିଲେସାତି ଇମେ ଚ ଦସୱତ୍ଥୁକା କିଲେସା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୮୫. ଇଦାନି ଆହାରାଦୟୋ ନୟାନଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦିସାଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ‘‘ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ପୁନ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋତିଆଦି ଆହାରାଦୀସୁୟେୱ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏକଦେସେସୁ ସମୁଦାୟୱୋହାରେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମୁଦାୟେସୁ ହି ପୱତ୍ତା ସମଞ୍ଞା ଅୱୟୱେସୁପି ଦିସ୍ସତି, ‘‘ୟଥା ପଟୋ ଦଡ୍ଢୋ, ସମୁଦ୍ଦୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ । ଏକୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏକସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତୋ ୱୁତ୍ତଂ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥୋପି ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦସହିପି ସୁତ୍ତପଦେହି ସୱତ୍ଥୁକା ତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା । ତଣ୍ହା ଚ ରାଗଚରିତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଖିପ୍ପଂ ଦୂସେତୀତି ଆହ – ‘‘ଇମେ ରାଗଚରିତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା’’ତି । ୟଥା ଚ ପଠମଦିସାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ରାଗଚରିତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସା, ଏୱଂ ଦୁତିୟଦିସାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ଦୋସଚରିତସ୍ସ । ତତିୟଚତୁତ୍ଥଦିସାଭାୱେନ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମା ୟଥାକ୍କମଂ ଦିଟ୍ଠିଚରିତସ୍ସ ମନ୍ଦସ୍ସ ତିକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଉପକ୍କିଲେସା ୱୁତ୍ତା । ତେସଂ ଉପକ୍କିଲେସଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆହାରୱିପଲ୍ଲାସାଦୟୋ ୟଦିପି ସବ୍ବେହି ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୟଥାରହଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପହାତବ୍ବା ଚ । ୟସ୍ସ ପନ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା ପୁରିମେ ଆହାରଦ୍ୱୟେ ଦୁକ୍ଖାକାରେନ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ୟୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ଆହାରୋ, ଇମେ ଅପ୍ପଣିହିତେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ପରିଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ୱିୟ ପହାତବ୍ବେସୁ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବେସୁ କୋଚି ନିୟମୋ ସମ୍ଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବେ ଲୋକୱଟ୍ଟାନୁସାରିନୋ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ତେ ଲୋକା ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହୀତି ନିଗମନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସବ୍ବେ ଆହାରାଦୟୋ ଲୋକସଙ୍ଖାତୱଟ୍ଟାନୁସାରିନୋ ଧମ୍ମା ତେ ଲୋକଭୂତା ୱଟ୍ଟତୋ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ତୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେହୀତି ।

୮୬. ଏୱଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟଆନେଞ୍ଜୱିହାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ୱିହାରା। ମାନପ୍ପହାନଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତଅୱିଜ୍ଜାପହାନଭୱୂପସମା ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା। ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି। ଛନ୍ଦସମାଧିଭାୱନାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ସମାଧିଭାୱନା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ତପସଙ୍ଖାତୋ ପୁଞ୍ଞଧମ୍ମୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନା ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ସୁଖଭାଗିୟା ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ପଠମା ପଟିପଦାତିଆଦି ପଟିପଦାସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅଭେଦସନ୍ଦସ୍ସନଂ । ୟଦି ଏୱଂ କସ୍ମା ୱିସୁଂ ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ଦସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ କିଲେସପୁଞ୍ଜସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଟିପଦାଦିଦସକନିଦ୍ଦେସୋ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖୋ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦି (ନେତ୍ତି॰ ୮୭) । କିଞ୍ଚାପି ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଇମାୟ ଏୱ ପଟିପଦାୟ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ପଠମାୟ ପଟିପଦାୟ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଆହାରୱିପଲ୍ଲାସାଦୀନଂ ୱିୟ ପଟିପଦାସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥି । ସତିପଟ୍ଠାନାନିୟେୱ ହି ତଥା ତଥା ପଟିପଜ୍ଜମାନାନି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦିନାମକାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଥା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ‘‘ପଠମେ ଆହାରେ ପଠମୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତିଆଦିନା ଅଧିକରଣଭେଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ଅଧିକରଣଭେଦଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅନ୍ଧସ୍ସ ପବ୍ବତାରୋହନଂ ୱିୟ କଦାଚିଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅଚ୍ଛରାୟୋଗ୍ଗଂ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ପୋରାଣା । ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତନ୍ତି ଅବ୍ଭୁତଂ। ଉଭୟମ୍ପେତଂ ୱିମ୍ହୟାୱହସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ । ନ ହି ମାନପ୍ପହାନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତରଂ ୱିମ୍ହନୀୟଞ୍ଚ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅଧିତିଟ୍ଠତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଂ। ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ, ସଚ୍ଚସ୍ସ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ସଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ୱା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମାଧି ଏୱ ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ସମାଧିଭାୱନା। ସୁଖଂ ଭଜତୀତି ସୁଖଭାଗିୟୋ, ସୁଖଭାଗସ୍ସ ୱା ସୁଖକୋଟ୍ଠାସସ୍ସ ହିତୋତି ସୁଖଭାଗିୟୋ । ଏକସ୍ସପି ସତ୍ତସ୍ସ ଅସୁଭଭାୱନାଦୟୋ ୱିୟ ଏକଦେସେ ଅୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅନୱସେସପରିୟାଦାନତୋ ନତ୍ଥି ଏତିସ୍ସା ପମାଣନ୍ତି ଅପ୍ପମଞ୍ଞା।

ପଠମା ପଟିପଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପରିପୂରେତୀତି ପଠମାୟ ପଟିପଦାୟ ଭାୱନାବହୁଲୀକାରୋ ପଠମସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନସ୍ସ ଭାୱନାପାରିପୂରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ହି ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଭାୱିତେ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ସବ୍ବେପି ଭାୱିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ କାମରାଗସ୍ସ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭାୱତୋ ‘‘ପଠମୋ ସତିପଟ୍ଠାନୋ ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ କାମପଟିପକ୍ଖଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିପୂରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ପୀତିପଟିସଂୱେଦନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦୁତିୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ସପ୍ପୀତିକସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିପ୍ପମୋଦନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ତତିୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଉକ୍କଂସଗତସୁଖସ୍ସ ତତିୟଜ୍ଝାନସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚୱିରାଗାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପେକ୍ଖକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱତୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ପାରିପୂରିୟା ସଂୱତ୍ତତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ରୂପାୱଚରପଠମଜ୍ଝାନଂ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତୀନଂ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କାଦିଦୂରୀଭାୱେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ପୀତିୱିରାଗେନ ସୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଅରିୟୱିହାରାନଂ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରାନଂ ୱିସେସତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଭାୱିତଂ ବହୁଲୀକତଂ ପଠମଂ ୱିହାରଂ ପରିପୂରେତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ୟୋ ୟସ୍ସ ୱିସେସପଚ୍ଚୟୋ, ସୋ ତଂ ପରିପୂରେତୀତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୮୭. ଇଦାନି ପଟିପଦାଦୟୋ ୱୋଦାନପକ୍ଖେ ଦିସାଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ପୁନ ‘‘ପଠମା ପଟିପଦା’’ତିଆଦି ପଟିପଦାଚତୁକ୍କାଦୀସୁ ୟେନ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୋଦାନଂ, ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟଦିପି ତୀସୁ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେସୁ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖଂ ଇମାୟ ଏୱ ପଟିପଦାୟ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ନିୟମୋ ନତ୍ଥି । ୟେସଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୁରିମାହି ଦ୍ୱୀହି ପଟିପଦାହି ଅପ୍ପଣିହିତେନ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୋ । ତଥା ୟସ୍ସ ତତିୟାୟ ପଟିପଦାୟ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ, ୟସ୍ସ ଚ ଚତୁତ୍ଥାୟ ପଟିପଦାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖମୁଖେନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୋ, ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନ ଅୟଂ ପଟିପଦାୱିମୋକ୍ଖମୁଖସଂସନ୍ଦନା । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀହି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖସଂସନ୍ଦନାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତେସଂ ୱିକ୍କୀଳିତନ୍ତି ତେସଂ ଅସନ୍ତାସନଜୱପରକ୍କମାଦିୱିସେସୟୋଗେନ ସୀହାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଞ୍ଚ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ୱିହରଣଂ । ୟଦିଦଂ ଆହାରାଦିକିଲେସୱତ୍ଥୁସମତିକ୍କମନମୁଖେନ ସପରସନ୍ତାନେ ପଟିପଦାଦିସମ୍ପାଦନା । ଇଦାନି ଆହାରାଦୀନଂ ପଟିପଦାଦୀହି ୟେନ ସମତିକ୍କମନଂ, ତଂ ନେସଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖୋ ଚତସ୍ସୋପଟିପଦା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖଭାୱୋ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ପହାୟକଭାୱୋ ଚ ଆହାରୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀନଞ୍ଚେତ୍ଥ ପହାତବ୍ବଭାୱୋ ତପ୍ପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ୱିକ୍କୀଳିତଂ ଭାୱନା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚା’’ତିଆଦି ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତେସଂ ୱିକ୍କୀଳିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ନାମ ଭାୱେତବ୍ବାନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନା, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବାନଂ ଫଲନିବ୍ବାନାନଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ । ତଥା ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଦସୱତ୍ଥୁକସ୍ସ କିଲେସପୁଞ୍ଜସ୍ସ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପହାନଂ ବ୍ୟନ୍ତୀକିରିୟା ଅନୱସେସନନ୍ତି । ଇଦାନି ତଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱିକ୍କୀଳିତଂ ୱିପରିୟାସାନଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପୱତ୍ତନଂ ଭାୱନା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ । ୱିପରିୟାସାନଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସାନଂ ଅପୱତ୍ତନଂ ପହାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନଂ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସଦ୍ଧମ୍ମଗୋଚରୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଗୋଚରଭୂତାନି ପୱତ୍ତିହେତୂତି ଅଧିପ୍ପେତାନି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପରିୟାସା କିଲେସଗୋଚରୋତି ୱିପଲ୍ଲାସା ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ପୱତ୍ତିହେତୂତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମୀତି ୟାୟଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା’’ତିଆଦିନା ସଂକିଲେସପକ୍ଖେ ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ, ‘‘ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା’’ତିଆଦିନା ୱୋଦାନପକ୍ଖେପି ଦସନ୍ନଂ ଚତୁକ୍କାନଂ ତଣ୍ହାଚରିତାଦୀନଂ ଉପକ୍କିଲେସୱୋଦାନୱିଭାୱନାମୁଖେନ ନିଦ୍ଧାରଣା, ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଭୂମି ନାମ ।

୮୮. ଇଦାନି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟୱସେନ ତିପୁକ୍ଖଲନୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ୱିଭାୱେତୁକାମୋ ୟସ୍ମା ପନ ନୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞାନୁପ୍ପୱେସସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତତ୍ତା ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟତୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ପଟିପଦାୱିଭାଗତୋ ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲେ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟସ୍ସ ଭୂମିଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତତୋ ଏୱ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟେ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଇମେ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲାତି ଇମେ ପୁରିମାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା । ଏସ ନୟୋ ଇତରତ୍ଥାପି । ପୁନ ‘‘ତତ୍ଥ ୟେ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟା’’ତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଚତୁକ୍କତୋ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଆଦିପୁଗ୍ଗଲତ୍ତୟଂ ନିଦ୍ଧାରେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ସାଧାରଣାୟାତି ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ, ସୁଖାପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ପନ ପଟିପଦାଦ୍ୱୟଂ ଏକସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ନୟିଦମେୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ପଟିପଦା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି । ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁ ପଟିପଦାସୁ ୟୋ ୟାୟ କାୟଚି ନିୟ୍ୟାତି, ଅୟଂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୫୦) ପଟିପଦା ଚଲତି ନ ଚଲତୀତି ୱିଚାରଣାୟଂ ‘‘ଚଲତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏକସ୍ସପି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଝାନନ୍ତରମଗ୍ଗନ୍ତରେସୁ ପଟିପଦାଭେଦୋ ଇଚ୍ଛିତୋୱାତି ।

‘‘ତତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଦେସନାୱିଭାଗେହିପି ତମେୱ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗଂ ୱିଭାୱେତି । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥ ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଚ-ସଦ୍ଦୋ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ତେନ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଞ୍ଚ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଞ୍ଚ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ପଞ୍ଞପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଧିସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଂ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଞ୍ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଚତ୍ତାରି ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ହୁତ୍ୱା ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂସଂକିଲେସୋତି ଅୟଂ ଅକୁସଲମୂଲାଦିଦ୍ୱାଦସତ୍ତିକସଙ୍ଗହୋ ସଂକିଲିସ୍ସତି ଏତେନାତି ସଂକିଲେସୋତି କତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱୋଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀତି ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟସ୍ସ ଦିସାଭୂତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’’ତିଆଦି, ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ନୟାନଂ ଉଦ୍ଦେସାନୁକ୍କମେନ ନିଦ୍ଦେସୋ ନ କତୋତି ? ନୟାନଂ ନୟେହି ସମ୍ଭୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ପଠମନୟତୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ତତିୟନୟସ୍ସ, ତତିୟନୟତୋ ଚ ଦୁତିୟନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପଠମନୟାନନ୍ତରଂ ତତିୟନୟୋ, ତତିୟନୟାନନ୍ତରଞ୍ଚ ଦୁତିୟନୟୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ । ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ପନ ତତିୟନୟତୋ ଦୁତିୟନୟୋ, ଦୁତିୟନୟତୋ ପଠମନୟୋପି ସମ୍ଭୱତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅନ୍ତେ ‘‘ତଣ୍ହା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚା’’ତିଆଦିନା ପଠମନୟସ୍ସ ଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ତେନେୱ ହି ‘‘ଚତ୍ତାରି ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତି, ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଦି ଏୱଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ହୁତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଭୱନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ହୁତ୍ୱା ତୀଣି ଭୱନ୍ତି, ତୀଣି ହୁତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଅୟମ୍ପି ନୟୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସିୟାତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ଅୟଂ ପନ ନୟୋ ଅତ୍ଥତୋ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱାତି କତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ତିଣ୍ଣଂ ଅତ୍ଥନୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୁପ୍ପୱେସୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ସତି ଚ ଅନୁପ୍ପୱେସେ ତତୋ ୱିନିଗ୍ଗମୋପି ସମ୍ଭୱତି ଏୱାତି । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ପେଟକୋପଦେସେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଭାୱନା – ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଦୁୱିଧୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚ । ତଥା ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋତି । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ପନ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି । ଇତି ଇମାସୁ ପଟିପଦାସୁ ୟଥାରହଂ ଠିତେହି ତଣ୍ହାଚରିତଦିଟ୍ଠିଚରିତେହି ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ତପ୍ପଟିବନ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପହାତବ୍ବା । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ସବ୍ବୋ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟୋ ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ପାଳି – ତତ୍ଥ ୟେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା, ତେ କାମେସୁ ଦୋସଦିଟ୍ଠୀ, ନ ଚ ୟେ କାମେସୁ ଅନୁସୟା ସମୂହତା, ତେ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ତେସଂ ସତ୍ଥା ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ‘‘କାମେହି ନତ୍ଥି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ତେ ଚ ପୁବ୍ବେୟେୱ କାମେହି ଅନତ୍ଥିକା, ଇତି କାମେ ଅପ୍ପକସିରେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଚେତସିକେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଅନଜ୍ଝୋସିତା । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୁଖା ପଟିପଦା’’ତି । ୟେ ପନ ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା, ତେ କାମେସୁ ଅଜ୍ଝୋସିତା, ତେସଂ ସତ୍ଥା ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଭିକ୍ଖୁ ‘‘କାମେହି ନତ୍ଥି ଅତ୍ଥୋ’’ତି, ତେ ପିୟରୂପଂ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା’’ତି । ଇତି ଇମେ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଦ୍ୱୀସୁ ପଟିପଦାସୁ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାୟଞ୍ଚ ସୁଖାୟଞ୍ଚ ।

ତତ୍ଥ ୟେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା, ତେ ଦ୍ୱିଧା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ୟେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା, ତେ ସୁଖେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ଅଭିସମେନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ସୁଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତା ସତ୍ତା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ପଠମଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପାଦାୟ ଦନ୍ଧତରଂ ଅଭିସମେନ୍ତି, ତେ ସୁଖେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ଅଭିସମେନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ସୁଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା’’ତି । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା ଦୁୱିଧା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ୟେ ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା, ତେ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ଖିପ୍ପଞ୍ଚ ଅଭିସମେନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ତଣ୍ହାଚରିତା ସତ୍ତା ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା ପଠମଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପାଦାୟ ଦନ୍ଧତରଂ ଅଭିସମେନ୍ତି, ତେ ଦୁକ୍ଖେନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ଦନ୍ଧଞ୍ଚ ଅଭିସମେନ୍ତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘‘ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା’’ତି । ଇମା ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦାୟୋ ଅପଞ୍ଚମା ଅଛଟ୍ଠା । ୟେ ହି କେଚି ନିବ୍ବୁତା ନିବ୍ବାୟନ୍ତି ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି ୱା ଇମାହି ଚତୂହି ପଟିପଦାହି ଅନଞ୍ଞାହି, ଅୟଂ ପଟିପଦା ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗେନ କିଲେସେ ନିଦ୍ଦିସତି । ୟା ଚତୁକ୍କମଗ୍ଗେନ ଅରିୟଧମ୍ମେସୁ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ନାମ ନୟୋ ।

ତତ୍ରିମେ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ଉପାଦାନା ୟୋଗା ଗନ୍ଥା ଆସୱା ଓଘା ସଲ୍ଲା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଅଗତିଗମନାନୀତି ଏୱଂ ଇମାନି ସବ୍ବାନି ଦସ ପଦାନି । ଅୟଂ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସଂସନ୍ଦନା ।

ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ, ୟୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ଆହାରୋ, ଇମେ ତଣ୍ହାଚରିତେନ ପହାତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟୋ ଚ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ, ୟୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ, ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଚରିତେନ ପହାତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ପଠମୋ ଆହାରୋ ପଠମୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଦୁତିୟୋ ଆହାରୋ ଦୁତିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ତତିୟୋ ଆହାରୋ ତତିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଆହାରୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ଅପଞ୍ଚମା ଅଛଟ୍ଠା । ଇଦଞ୍ଚ ପମାଣା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ।

ତତ୍ଥ ପଠମେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ କାମେ ଉପାଦିୟତି, ଇଦଂ କାମୁପାଦାନଂ । ଦୁତିୟେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ ଅନାଗତଂ ଭୱଂ ଉପାଦିୟତି, ଇଦଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ । ତତିୟେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ ୱିପରୀତଦିଟ୍ଠିଂ ଉପାଦିୟତି, ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ । ଚତୁତ୍ଥେ ୱିପଲ୍ଲାସେ ଠିତୋ ଖନ୍ଧେ ଅତ୍ତତୋ ଉପାଦିୟତି, ଇଦଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ।

ତତ୍ଥ କାମୁପାଦାନେ ଠିତୋ କାମେ ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଗନ୍ଥତି, ଅୟଂ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ । ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନେ ଠିତୋ ବ୍ୟାପାଦଂ ଗନ୍ଥତି, ଅୟଂ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନେ ଠିତୋ ପରାମାସଂ ଗନ୍ଥତି, ଅୟଂ ପରାମାସକାୟଗନ୍ଥୋ । ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନେ ଠିତୋ ପପଞ୍ଚେନ୍ତୋ ଗନ୍ଥତି, ଅୟଂ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସ ଗନ୍ଥଗନ୍ଥିତା କିଲେସା ଆସୱନ୍ତି । କିଂ ପନ ୱୁଚ୍ଚତି ଆସୱନ୍ତୀତି ? ୱିପ୍ପଟିସାରା । ୟେ ୱିପ୍ପଟିସାରା, ତେ ଅନୁସୟା । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥେନ କାମାସୱୋ, ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥେନ ଭୱାସୱୋ, ପରାମାସକାୟଗନ୍ଥେନ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ, ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସକାୟଗନ୍ଥେନ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ।

ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗତା ଓଘା ହୋନ୍ତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଓଘା’’ତି । ତତ୍ଥ କାମାସୱୋ କାମୋଘୋ, ଭୱାସୱୋ ଭୱୋଘୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ, ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ।

ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଓଘା ଆସୟମନୁପୱିଟ୍ଠା ଅନୁସୟସହଗତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସଲ୍ଲାତି ହଦୟମାହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମୋଘୋ ରାଗସଲ୍ଲଂ, ଭୱୋଘୋ ଦୋସସଲ୍ଲଂ, ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ମୋହସଲ୍ଲଂ, ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲଂ ।

ଇମେହି ଚତୂହି ସଲ୍ଲେହି ପରିୟାଦିନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ତିଟ୍ଠତି ରୂପେ ୱେଦନାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରେସୁ । ଇମା ଚତସ୍ସୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ତତ୍ଥ ରାଗସଲ୍ଲେନ ନନ୍ଦୂପସେଚନଂ ରୂପୂପଗଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି । ଦୋସସଲ୍ଲେନ ୱେଦନୂପଗଂ । ମୋହସଲ୍ଲେନ ସଞ୍ଞୂପଗଂ । ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲେନ ନନ୍ଦୂପସେଚନଂ ସଙ୍ଖାରୂପଗଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠତି ।

ଚତୂହି ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀହି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଛନ୍ଦା ଦୋସା ଭୟା ମୋହା । ରାଗେନ ଛନ୍ଦା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୋସେନ ଦୋସା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ମୋହେନ ମୋହା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦିଟ୍ଠିୟା ଭୟା ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଇତି ଇମାନି ଚ କମ୍ମାନି ଇମେ ଚ କିଲେସା ଅୟଂ ସଂସାରହେତୁ ।

ତତ୍ଥିମା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା କବଳୀକାରୋ ଆହାରୋ ‘‘ଅସୁଭେ ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ କାମୁପାଦାନଂ କାମୟୋଗୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ କାମାସୱୋ କାମୋଘୋ ରାଗସଲ୍ଲଂ ରୂପୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ଛନ୍ଦା ଅଗତିଗମନଂ, ଅୟଂ ପଠମା ଦିସା ।

ଫସ୍ସୋ ଆହାରୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଭୱୟୋଗୋ ବ୍ୟାପାଦକାୟଗନ୍ଥୋ ଭୱାସୱୋ ଭୱୋଘୋ ଦୋସସଲ୍ଲଂ ୱେଦନୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ଦୋସା ଅଗତିଗମନଂ, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା ।

ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ‘‘ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ ପରାମାସକାୟଗନ୍ଥୋ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲଂ ସଞ୍ଞୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ଭୟା ଅଗତିଗମନଂ, ଅୟଂ ତତିୟା ଦିସା ।

ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସୋ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋକାୟଗନ୍ଥୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ମୋହସଲ୍ଲଂ ସଙ୍ଖାରୂପଗା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତି ମୋହା ଅଗତିଗମନଂ, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୀ ଦିସା । ଇତି ଇମେସଂ ଦସନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ପଠମେନ ପଦେନ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ଆଲୋକନଂ, ଦୁତିୟେନ ପଦେନ ଦୁତିୟାୟ ଦିସାୟ, ତତିୟେନ ପଦେନ ତତିୟାୟ ଦିସାୟ, ଚତୁତ୍ଥେନ ପଦେନ ଚତୁତ୍ଥିୟା ଦିସାୟ ଆଲୋକନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିସା ଆଲୋକନା । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବେ କିଲେସା ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ଅୟଂ ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ ।

ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା, ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ୱିହାରା ଦିବ୍ବୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅରିୟୋ ଆନେଞ୍ଜୋ, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମାଧୟୋ ଛନ୍ଦସମାଧି ୱୀରିୟସମାଧି ଚିତ୍ତସମାଧି ୱୀମଂସାସମାଧି, ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ସୁଖଭାଗିୟା ନାଞ୍ଞତ୍ର ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ନାଞ୍ଞତ୍ର ତପସା ନାଞ୍ଞତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରା ନାଞ୍ଞତ୍ର ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଅପ୍ପମାଣାନି ।

ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖା ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ଭାୱିୟମାନା ବହୁଲୀକରିୟମାନା ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଠମଂ ୱିହାରଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମୋ ୱିହାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ପଠମଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଠମଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଅବ୍ଭୁତଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମୋ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ପଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୂରେତି, ପଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଛନ୍ଦସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି, ଛନ୍ଦସମାଧି ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ପରିପୂରେତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ପଠମଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ପରିପୂରେତି । ଏୱଂ ୟାୱ ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗା ଚତୁତ୍ଥଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ପରିପୂରେତି ।

ତତ୍ଥ ପଠମା ଚ ପଟିପଦା ପଠମଞ୍ଚ ଝାନଂ ପଠମଞ୍ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଦିବ୍ବୋ ଚ ୱିହାରୋ ପଠମଞ୍ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ପଠମୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଛନ୍ଦସମାଧି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଚ ମେତ୍ତା ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅୟଂ ପଠମା ଦିସା ।

ଦୁତିୟା ଚ ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଦୁତିୟଞ୍ଚ ଝାନଂ ଦୁତିୟଞ୍ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ୱିହାରୋ ଦୁତିୟଞ୍ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ଦୁତିୟୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସମାଧି ଚ ତପୋ ଚ କରୁଣା ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା ।

ତତିୟା ଚ ପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ତତିୟଞ୍ଚ ଝାନଂ ତତିୟଞ୍ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଅରିୟୋ ଚ ୱିହାରୋ ତତିୟଞ୍ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ତତିୟୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱୀରିୟସମାଧି ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଚ ମୁଦିତା ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅୟଂ ତତିୟା ଦିସା ।

ଚତୁତ୍ଥୀ ଚ ପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ଝାନଂ ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ସତିପଟ୍ଠାନଂ ଆନେଞ୍ଜୋ ଚ ୱିହାରୋ ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ୱୀମଂସାସମାଧି ଚ ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ଉପେକ୍ଖା ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୀ ଦିସା । ଇମାସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଦିସାନଂ ୟା ଆଲୋକନା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିସାଲୋଚନୋ ନାମ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଆହାରା, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିପଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ୱିପଲ୍ଲାସା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଉପାଦାନାନି, ଚତ୍ତାରି ଚ ଝାନାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ୟୋଗା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ୱିହାରା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଗନ୍ଥା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଆସୱା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଓଘା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଚତ୍ତାରି ଚ ସଲ୍ଲାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ସମାଧୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଚ ସୁଖଭାଗିୟା ଧମ୍ମା, ଚତ୍ତାରି ଚ ଅଗତିଗମନାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ଅପ୍ପମାଣାନି । ଇତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପକ୍ଖପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୟୋଜନା । ଅୟଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତେ ଦିସାଲୋଚନୋ ନୟୋ ।

ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପରିୟୋସାନଂ, ତତ୍ଥ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ, ଦୁତିୟାୟ ସକଦାଗାମିଫଲଂ, ତତିୟାୟ ଅନାଗାମିଫଲଂ, ଚତୁତ୍ଥିୟା ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କତମୋ ତିପୁକ୍ଖଲନୟୋ? ପଟିପଦାୱିଭାଗେନ ଚତୂସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ୟୋ ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଅୟଂ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ। ୟୋ ସୁଖାୟ ୱା ପଟିପଦାୟ, ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱା ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଅୟଂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ। ୟୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ନିୟ୍ୟାତି, ଅୟଂ ନେୟ୍ୟୋ। ଇତି ଚତ୍ତାରୋ ହୁତ୍ୱା ତୟୋ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ୱିପସ୍ସନା ସପ୍ପାୟା। ନେୟ୍ୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମଥୋ, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନା ୟୁଗନଦ୍ଧା । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ମୁଦୁକା ଦେସନା, ନେୟ୍ୟସ୍ସ ତିକ୍ଖା ଦେସନା, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ତିକ୍ଖମୁଦୁକା ଦେସନା ।

ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଚ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ଚ, ନେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ଚ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ଚ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ଚ । ଇତି ଇମେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଚତୂହି ପଟିପଦାହି ନିୟ୍ୟାନଂ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ସଂକିଲେସପକ୍ଖୋ, ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ତୟୋ ଫସ୍ସା, ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ତୟୋ ଉପୱିଚାରା, ତୟୋ କିଲେସା, ତୟୋ ୱିତକ୍କା, ତୟୋ ପରିଳାହା, ତୀଣି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନି, ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତା ।

ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ । ତୟୋ ଫସ୍ସାତି ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ । ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା । ତୟୋ ଉପୱିଚାରାତି ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରୋ, ଦୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରୋ, ଉପେକ୍ଖୂପୱିଚାରୋ । ତୟୋ କିଲେସାତି ଲୋଭୋ, ଦୋସୋ, ମୋହୋ । ତୟୋ ୱିତକ୍କାତି କାମୱିତକ୍କୋ, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ତୟୋ ପରିଳାହାତି ରାଗଜୋ, ଦୋସଜୋ, ମୋହଜୋ । ତୀଣି ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନୀତି ଉପ୍ପାଦୋ, ଠିତି, ୱୟୋ । ତିସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖତାତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା ।

ତତ୍ଥ ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ମନାପିକେନ ଆରମ୍ମଣେନ ସମୁଟ୍ଠହତି । ତଦେୱ ମନାପିକାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ସୁଖୱେଦନୀୟଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖା ୱେଦନା, ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରୋ, ସୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରାଗୋ, ରାଗଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ, କାମୱିତକ୍କଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରାଗଜୋ ପରିଳାହୋ, ରାଗଜଂ ପରିଳାହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପ୍ପାଦୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ, ଉପ୍ପାଦଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା ।

ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ଅମନାପିକେନ ଆରମ୍ମଣେନ ସମୁଟ୍ଠହତି । ତଦେୱ ଅମନାପିକାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରୋ, ଦୋମନସ୍ସୂପୱିଚାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋସୋ, ଦୋସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୋସଜୋ ପରିଳାହୋ, ଦୋସଜଂ ପରିଳାହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ, ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା ।

ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ ଉପେକ୍ଖାଠାନିୟଂ ଆରମ୍ମଣେନ ସମୁଟ୍ଠହତି । ତଦେୱ ଉପେକ୍ଖାଠାନିୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟଂ ଫସ୍ସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ୱେଦନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଉପେକ୍ଖୂପୱିଚାରୋ, ଉପେକ୍ଖୂପୱିଚାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମୋହୋ, ମୋହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମୋହଜୋ ପରିଳାହୋ, ମୋହଜଂ ପରିଳାହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ୱୟୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ, ୱୟଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା । ଇତି ଅୟଂ ତୀହି ଆକାରେହି କିଲେସାନଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟୋ କୋଚି ଅକୁସଲପକ୍ଖୋ, ସବ୍ବୋ ସୋ ତୀସୁ ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ସମୋସରତୀତି ।

ତତ୍ଥ କତମୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ? ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି ଅଲୋଭୋ, ଅଦୋସୋ, ଅମୋହୋ । ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ସୁତମୟୀ, ଚିନ୍ତାମୟୀ, ଭାୱନାମୟୀ । ତୟୋ ସମାଧୀ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ, ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ । ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା । ତୀଣି ନିମିତ୍ତାନି ସମଥନିମିତ୍ତଂ, ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ, ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ । ତୟୋ ୱିତକ୍କା ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ, ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ । ତୀଣି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତୟୋ ଉପୱିଚାରା ନେକ୍ଖମ୍ମୂପୱିଚାରୋ, ଅବ୍ୟାପାଦୂପୱିଚାରୋ, ଅୱିହିଂସୂପୱିଚାରୋ ତିସ୍ସୋ ଏସନା କାମେସନା, ଭୱେସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା । ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ଅଲୋଭୋ କୁସଲମୂଲଂ ସୁତମୟିପଞ୍ଞଂ ପରିପୂରେତି । ସୁତମୟି ପଞ୍ଞା ପରିପୁଣ୍ଣା ସୱିତକ୍କସୱିଚାରଂ ସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି, ସୱିତକ୍କସୱିଚାରୋ ସମାଧି ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେତି, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା ପରିପୁଣ୍ଣା ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପରିପୂରେତି, ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କଂ ପରିପୂରେତି, ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୂରେତି, ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସିତୂପୱିଚାରଂ ପରିପୂରେତି, ନେକ୍ଖମ୍ମୂପୱିଚାରଂ ପରିପୁଣ୍ଣୋ କାମେସନଂ ପଜହତି । କାମେସନପ୍ପହାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିପୂରେତି ।

ଅଦୋସୋ କୁସଲମୂଲଂ ଚିନ୍ତାମୟିପଞ୍ଞଂ ପରିପୂରେତି, ଚିନ୍ତାମୟିପଞ୍ଞା ପରିପୁଣ୍ଣା ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତଂ ସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି, ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତୋ ସମାଧି ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେତି, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା ପରିପୁଣ୍ଣା ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ପରିପୂରେତି, ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ପରିପୂରେତି, ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୂରେତି, ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ୟାପାଦୂପୱିଚାରଂ ପରିପୂରେତି, ଅବ୍ୟାପାଦୂପୱିଚାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଭୱେସନଂ ପଜହତି, ଭୱେସନପ୍ପହାନଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିପୂରେତି ।

ଅମୋହୋ କୁସଲମୂଲଂ ଭାୱନାମୟିପଞ୍ଞଂ ପରିପୂରେତି, ଭାୱନାମୟିପଞ୍ଞା ପରିପୁଣ୍ଣା ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଂ ସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି, ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରୋ ସମାଧି ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖଂ ପରିପୂରେତି, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ପରିପୁଣ୍ଣା ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପରିପୂରେତି, ପଗ୍ଗହନିମିତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ପରିପୂରେତି, ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୂରେତି, ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅୱିହିଂସୂପୱିଚାରଂ ପରିପୂରେତି, ଅୱିହିଂସୂପୱିଚାରୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନଂ ପରିପୂରେତି, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ପରିପୁଣ୍ଣା ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିପୂରେତି ।

ଇତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲପକ୍ଖିକା କୁସଲପକ୍ଖିକା ଚ ତିକନିଦ୍ଦେସେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ତିପୁକ୍ଖଲନୟସ୍ସ ଦିସା ନାମ । ତସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ତୟୋ ୱିମୋକ୍ଖା ଅପ୍ପଣିହିତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଅନିମିତ୍ତୋ, ଅୟଂ ତିପୁକ୍ଖଲୋ ନାମ ଦୁତିୟୋ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ନେୟ୍ୟୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଦ୍ୱେ ପୁଗ୍ଗଲା ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ, ସୁଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଦ୍ୱେୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାୟ, ଦୁକ୍ଖାୟ ପଟିପଦାୟ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ । ତେ ୱିସେସେନ ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଚରିତୋ ଚ ତଣ୍ହାଚରିତୋ ଚ । ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ହୁତ୍ୱା ତୟୋ ହୋନ୍ତି, ତୟୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ହୋନ୍ତି । ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅୟଂ ସଂକିଲେସୋ – ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ତଣ୍ହା ଚ ଅହିରୀକଞ୍ଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ଅସତି ଚ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ଚ ସଂୟୋଜନାନି ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଞ୍ଚ ଅଭିନିୱେସୋ ଚ ଅହଂକାରୋ ଚ ମମଂକାରୋ ଚ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ ଦୋୱଚସ୍ସତା ଚ କୋସଜ୍ଜଞ୍ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଅସମାପତ୍ତି ଚ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଅହିରୀକଞ୍ଚ ଅସତି ଚ ନୀୱରଣାନି ଚ ଅଜ୍ଝୋସାନଞ୍ଚ ଅହଂକାରୋ ଚ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଞ୍ଚ କୋସଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ, ଅୟଂ ଏକା ଦିସା ।

ତଣ୍ହା ଚ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନି ଚ ଅଭିନିୱେସୋ ଚ ମମଂକାରୋ ଚ ଦୋୱଚସ୍ସତା ଚ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ଅସମାପତ୍ତି ଚ, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା । ଦସନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ ଦସ ପଦାନି ପଠମା ଦିସାତି କାତବ୍ବାନି । ସଂଖିତ୍ତେନ ଅତ୍ଥଂ ଞାପେନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖେ କଣ୍ହପକ୍ଖସ୍ସ ଦସନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ ଦସ ପଦାନି ଦୁତିୟକାନି, ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଦିସା ।

ତତ୍ଥ କତମୋ କୁସଲପକ୍ଖୋ ? ସମଥୋ ଚ ୱିପସ୍ସନା ଚ ୱିଜ୍ଜା ଚ ଚରଣଞ୍ଚ ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ଅହଂକାରପ୍ପହାନଞ୍ଚ ମମଂକାରପ୍ପହାନଞ୍ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ଚ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଚ ସମ୍ମାସତି ଚ ସମ୍ମାସମାଧି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ନିବ୍ବିଦା ଚ ସମାପତ୍ତି ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ସୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତି ଚ ।

ଦସନ୍ନଂ ଦୁକାନଂ ସମଥାଦୀନି ସୋମନସ୍ସପରିୟୋସାନାନି ପଠମାନି ଦସ ପଦାନି ପଠମା ଦିସା, ୱିପସ୍ସନାଦୀନି ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିପରିୟୋସାନାନି ଦୁତିୟାନି ଦସ ପଦାନି ଦୁତିୟା ଦିସା । ଇତି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ କୁସଲପକ୍ଖେ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ।

ତାସୁ କୁସଲପକ୍ଖେ ସମଥାଦୀହି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ତଣ୍ହାଦୟୋ ପହାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ପହାନା ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, କୁସଲପକ୍ଖେ ୱିପସ୍ସନାଦୀହି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପହାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ପହାନା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । ଇତି ଇମା ଦ୍ୱେ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟେ ପରିୟୋସାନଂ ।

ତତ୍ଥ ତଣ୍ହା ଅୱିଜ୍ଜା ସମଥୋ ୱିପସ୍ସନାତି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି, ତେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି ସମୋସରନ୍ତି । କଥଂ ? ସମଥୋ ଚ ଅଲୋଭୋ ଚ ଅଦୋସୋ ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ସମଥଂ ଭଜନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନା ଚ ଅମୋହୋ ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ୱିପସ୍ସନଂ ଭଜନ୍ତି । ଏୱଂ ନୱ ପଦାନି କୁସଲାନି ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ତଣ୍ହା ଚ ଲୋଭୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ ସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ସୁଖସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ତଣ୍ହଂ ଭଜନ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ମୋହୋ ଚ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ ଅତ୍ତସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଅୱିଜ୍ଜଂ ଭଜନ୍ତି । ଏୱଂ ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନି ଦ୍ୱୀସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ଇତି ତିପୁକ୍ଖଲୋ ଚ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତୋ ଚ ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟନୟଂ ଅନୁପ୍ପୱିସନ୍ତି ।

କଥଂ ତିପୁକ୍ଖଲେ ନୟେ ଇତରେ ଦ୍ୱେ ନୟା ଅନୁପ୍ପୱିସନ୍ତି ? ୱିପସ୍ସନା ଚ ଅମୋହୋ ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଅମୋହୋ, ସମଥୋ ଚ ଅଲୋଭୋ ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଅଲୋଭୋ, ଅଦୋସୋ ଅଦୋସୋ ଏୱ । ଏୱଂ ନୱ ପଦାନି କୁସଲାନି ତୀସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ତଣ୍ହା ଚ ଲୋଭୋ ଚ ସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ସୁଖସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ଲୋଭୋ, ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ମୋହୋ ଚ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ ଅତ୍ତସଞ୍ଞା ଚାତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଦାନି ମୋହୋ, ଦୋସୋ ଦୋସୋ ଏୱ । ଏୱଂ ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନି ତୀସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ଇତି ତିପୁକ୍ଖଲେ ନୟେ ଇତରେ ଦ୍ୱେ ନୟା ଅନୁପ୍ପୱିସନ୍ତି ।

କଥଂ ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି ସମୋସରନ୍ତି ? ତଣ୍ହା ଚ ସୁଭସଞ୍ଞା ଚ, ଅୟଂ ପଠମୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଲୋଭୋ ଚ ସୁଖସଞ୍ଞା ଚ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ, ଅୟଂ ତତିୟୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ମୋହୋ ଚ ଅତ୍ତସଞ୍ଞା ଚ, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ୱିପଲ୍ଲାସୋ । ଇତି ନୱ ପଦାନି ଅକୁସଲାନି ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ସମଥୋ ଚ ଅସୁଭସଞ୍ଞା ଚ ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ଅଲୋଭୋ ଚ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଚ ଦୁତିୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ୱିପସ୍ସନା ଚ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଚ ତତିୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ଅମୋହୋ ଚ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚ ଚତୁତ୍ଥଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଇତି ନୱ ପଦାନି କୁସଲାନି ଚତୂସୁ ପଦେସୁ ସମୋସରନ୍ତି । ଏୱଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତନୟେ ଇତରେ ଦ୍ୱେ ନୟା ଅନୁପ୍ପୱିସନ୍ତି । ତିଣ୍ଣଞ୍ହି ନୟାନଂ ୟା ଭୂମିୟୋ ଗୋଚରୋ, ସୋ ଏକେକଂ ନୟଂ ଅନୁପ୍ପୱିସତି । ତସ୍ମା ଏକେକସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଅକୁସଲେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱିଞ୍ଞାତେ କୁସଲେ ୱା ପଟିପକ୍ଖୋ ଅନ୍ୱେସିତବ୍ବୋ । ପଟିପକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେସିତ୍ୱା ସୋ ନୟୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ । ତମ୍ହି ନୟେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ୟଥା ଏକମ୍ହି ନୟେ ଇତରେସଂ ନୟାନଂ ମୂଲପଦାନି ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠାନି, ତତୋ ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବାନି । ଏକେକସ୍ମିଞ୍ହି ନୟେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦାନି ଅନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠାନି ।

ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ୱିଞ୍ଞାତେ ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ୱିଞ୍ଞାତା ହୋନ୍ତି । ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ନୟାନଂ ସୀହୱିକ୍କୀଳିତସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି ପରିୟୋସାନଂ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ପଠମଂ ଫଲଂ, ଦୁତିୟାୟ ଦିସାୟ ଦୁତିୟଂ ଫଲଂ, ତତିୟାୟ ଦିସାୟ ତତିୟଂ ଫଲଂ, ଚତୁତ୍ଥାୟ ଦିସାୟ ଚତୁତ୍ଥଂ ଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ ।

ତିପୁକ୍ଖଲସ୍ସ ନୟସ୍ସ ତୟୋ ୱିମୋକ୍ଖା ପରିୟୋସାନଂ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ଦୁତିୟାୟ ସୁଞ୍ଞତୋ, ତତିୟାୟ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ପରିୟୋସାନଂ ।

ନନ୍ଦିୟାୱଟ୍ଟସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦ୍ୱେ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ପରିୟୋସାନଂ ପଠମାୟ ଦିସାୟ ତଣ୍ହାୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଦୁତିୟାୟ ଦିସାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ପରିୟୋସାନଂ । ଇମେସୁ ତୀସୁ ନୟେସୁ ୟା ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଆଲୋଚନା, ଅୟଂ ଦିସାଲୋଚନୋ ନୟୋ । ୟା ଆଲୋକେତ୍ୱା କୁସଲପକ୍ଖେ ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଚ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଭଜତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତେନ ସମ୍ମା ୟୋଜନା, ଅୟଂ ଅଙ୍କୁସୋ ନୟୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ନୟା ।

ନୟସମୁଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ସାସନପଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ନୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଗହୱାରାଦୀସୁ ମୂଲପଦେହେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ସରୂପତୋ ନ ଦସ୍ସିତଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ମୂଲପଦେହି ପଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପଟ୍ଠାନତୋପି ମୂଲପଦାନି ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା କୁହିଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ? ସାସନପଟ୍ଠାନେ’’ତି ଆହ । ମୂଲପଦସାସନପଟ୍ଠାନାନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଙ୍ଗହୋ ପୁବ୍ବେ ଦସ୍ସିତୋ ଏୱାତି । ଅଥ ସାସନପଟ୍ଠାନନ୍ତି କୋ ୱଚନତ୍ଥୋ ? ସାସନସ୍ସ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ, ସାସନଂ ଦେସନା, ତସ୍ସା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ତେସଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ପକାରେହି ଠାନଂ ପୱତ୍ତି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ । ଇଧ ପନ ତସ୍ସ ତଥାଭାୱଦୀପନଂ ‘‘ସାସନପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ସାସନଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋ । ତେସଂ ପୱତ୍ତନୁପାୟଭାୱତୋ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତେହୀତି ପଟ୍ଠାନାନି, ସଂକିଲେସାଦିଧମ୍ମା । ତେସଂ ପୱେଦନତୋ ତଦୁପଚାରେନ ସୁତ୍ତାନି ପଟ୍ଠାନାନି । ତେସଂ ପନ ସମୂହଭାୱତୋ ଅୟଂ ପକରଣପ୍ପଦେସୋ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – କେନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ ? ପଟ୍ଠିତଟ୍ଠେନ ଗମନଟ୍ଠେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ତେ ଗୋଟ୍ଠା ପଟ୍ଠିତଗାୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୬) ଆଗତଟ୍ଠାନସ୍ମିଞ୍ହି ୟେନ ପଟ୍ଠାନେନ ତେ ‘‘ଗୋଟ୍ଠା ପଟ୍ଠିତଗାୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଗମନଂ ହୋତି । ଇତି ନାତିୱିତ୍ଥାରିତନୟେସୁ ହାରନୟେସୁ ଅନିସ୍ସଙ୍ଗଗମନସ୍ସ ଦେସନାଞାଣସ୍ସ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିଭେଦେସୁ ତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସକଭେଦେସୁ ଚ ୱିତ୍ଥାରିତନୟଲାଭତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗୱସେନ ପୱତ୍ତଗମନତ୍ତା ତେ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୟୋ ଲୋକିୟାଦୟୋ ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱୋମିସ୍ସା ଚ ଅଧିକରଣୱସେନ ପଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ତେସଂ ପକାସନତୋ ଅୟଂ ପକରଣପ୍ପଦେସୋ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସଂକିଲେସଭାଗିୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଂକିଲିସ୍ସତି ଏତେନାତି ସଂକିଲେସୋ । ସଂକିଲେସଭାଗେ ସଂକିଲେସକୋଟ୍ଠାସେ ପୱତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ। ୱାସନା ପୁଞ୍ଞଭାୱନା, ୱାସନାଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ, ୱାସନଂ ଭଜାପେତୀତି ୱା ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝନଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ପଦାଲନଂ ନିବ୍ବେଧୋ । ନିବ୍ବେଧଭାଗେ ପୱତ୍ତଂ, ନିବ୍ବେଧଂ ଭଜାପେତୀତି ୱା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ। ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖାଧମ୍ମା ଅସେକ୍ଖା, ଅସେକ୍ଖଭାୱେ ପୱତ୍ତଂ, ଅସେକ୍ଖେ ଭଜାପେତୀତି ୱା ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ। ତେସୁ ୟତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱିଭତ୍ତଂ, ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ଇଦଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ଅସେକ୍ଖା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ୱିଭତ୍ତା, ଇଦଂ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ । ଇତରାନି ତେସଂ ୱୋମିସ୍ସକନୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।

ତାନି ପନ ଛ ଦୁକା ଚତ୍ତାରୋ ତିକା ଏକଂ ଚତୁକ୍କଂ ଅପରମ୍ପି ଏକଂ ଚତୁକ୍କନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକା ଦ୍ୱେ ଚ ତିକା ଉଦ୍ଧଟା, ଇତରେ ନ ଉଦ୍ଧଟା, ଅନୁଦ୍ଧରଣେ କାରଣଂ ନତ୍ଥି । ଇମିନା ନୟେନ ତେପି ଗହେତୁଂ ସକ୍କାତି ପାଳିୟଂ ସଂଖିତ୍ତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି – ‘‘ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି, ସାଧାରଣାନି କତାନି ଅଟ୍ଠ ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସୋୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, କତ୍ଥଚି ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସୋୱ, କତ୍ଥଚି ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୋୱ ନିଦ୍ଦିସୀୟତି, ତସ୍ମା ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ତିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ତଣ୍ହାସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତଥା ୱୋଦାନଂ ନାମ ସଂକିଲେସେ ସତି ହୋତୀତି ୱୋଦାନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସୱିଭାଗେନ ତିଧାୱ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ତଣ୍ହାୱୋଦାନଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ତଂ ପନ ଅତ୍ଥତୋ ୱାସନାଭାଗିୟାଦି ଏୱ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନତ୍ଥି ।

‘‘ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସୋ ତିୱିଧୋ’’ତିଆଦି ସଂକିଲେସପଟିପକ୍ଖତୋ ସମଥାଦିନିଦ୍ଧାରଣୱସେନ ୱାସନାଭାଗିୟାଦିସୁତ୍ତାନଂ ୱିସୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଦି ଆସତ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୱେସୂତି ଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ୟଦି ଭୱପତ୍ଥନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସାୟନ୍ତି ଏୱମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଭୱତି ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ । ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତତୀତି ତତ୍ର ତତ୍ର ଭୱେ ଉପପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତତି । ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନୀତି ଇମାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସୁତ୍ତାନି । ସାଧାରଣାନି କତାନୀତି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ପଦନ୍ତରସଂୟୋଜନୱସେନ ମିସ୍ସିତାନି କତାନି । ଅଟ୍ଠ ଭୱନ୍ତୀତି ପୁରିମାନି ଚତ୍ତାରି ଇମାନି ଚତ୍ତାରୀତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ଭୱନ୍ତି ।

ତାନିୟେୱ ଅଟ୍ଠ ସୁତ୍ତାନି ସାଧାରଣାନି କତାନି ସୋଳସ ଭୱନ୍ତୀତି ତାନିୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠ ସୁତ୍ତାନି ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ, ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚ ନେୱସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ଚ, ନୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ନନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଞ୍ଚ ନ ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ସାଧାରଣାନି କତାନି ପୁରିମାନି ଅଟ୍ଠ ଇମାନି ଅଟ୍ଠାତି ସୋଳସ ଭୱନ୍ତି । ତେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଏକକା, ଛ ଦୁକା, ଚତ୍ତାରୋ ତିକା, ଏକୋ ଚତୁକ୍କୋ, ଅପରୋପି ଏକୋ ଚତୁକ୍କୋତି ଅୟମ୍ପି ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥାପି ଦ୍ୱେ ଦୁକା, ଦ୍ୱେ ତିକା, ଦ୍ୱେ ଚତୁକ୍କା ଚ ପାଳିୟଂ ଅନାଗତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ପଟ୍ଠାନସ୍ସ ସକଲସାସନସଙ୍ଗହିତଭାୱଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଇମେହି ସୋଳସହି ସୁତ୍ତେହି ଭିନ୍ନେହି ନୱୱିଧଂ ସୁତ୍ତଂ ଭିନ୍ନଂ ଭୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇମେହି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ସୋଳସହି ସୁତ୍ତେହି ପଟ୍ଠାନନୟେନ ୱିଭତ୍ତେହି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିନୱୱିଧଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନସଙ୍ଖାତଂ ସୁତ୍ତଂ ଭିନ୍ନଂ ସୋଳସଧା ୱିଭତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ସୋଳସୱିଧେନ ପଟ୍ଠାନେନ ଅସଙ୍ଗହିତୋ ପରିୟତ୍ତିସାସନସ୍ସ ପଦେସୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କଥଂ ପନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଭାୱୋ ଗହେତବ୍ବୋତି ? ଆହ ‘‘ଗାଥାୟ ଗାଥା ଅନୁମିନିତବ୍ବା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଗାଥାୟ ଗାଥା ଅନୁମିନିତବ୍ବାତି ଅୟଂ ଗାଥା ୱିୟ ଗାଥା ସଂକିଲେସଭାଗିୟାତି ୱା ୱାସନାଭାଗିୟାତି ୱା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାତି ୱା ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟାତି ୱା ଅନୁମିନିତବ୍ବା, ଅନୁ ଅନୁ ମିନିତ୍ୱା ତକ୍କେତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଗାଥାୱେୟ୍ୟାକରଣୱିନିମୁତ୍ତା ସବ୍ବା ପରିୟତ୍ତି ‘‘ସୁତ୍ତେନା’’ତିପଦେନ ସଙ୍ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

୯୦. ଇଦାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀନି ସୁତ୍ତାନି ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନି ଉଦାହରଣୱସେନ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ‘‘କାମନ୍ଧା ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନା’’ତି ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥା ଇମସ୍ସ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରାନମ୍ପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ଉତ୍ତାନପଦାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ନ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ଅଗତିଗମନାନୀତି କାୟାଦୀହି ଅୟୁତ୍ତଗମନାନି, ଅକତ୍ତବ୍ବକରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦାତି ଛନ୍ଦହେତୁ ଇଚ୍ଛାପଚ୍ଚୟା । ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗନ୍ତବ୍ବଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ସାଧୂନଂ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମଂ । ଅତିୱତ୍ତତୀତି ଅତିମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀତିକ୍କମତି । ନିହୀୟତୀତି ହାୟତି । ୟସୋତି କିତ୍ତି ଚ ପରିୱାରୋ ଚ ।

‘‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ଗାଥାୟଂ ମନୋତି ୟଦିପି କାମାୱଚରକୁସଲାଦିଭେଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଚତୁଭୂମକଚିତ୍ତଂ ମନୋ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଚକ୍ଖୁପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ (ଧ॰ ପ॰ ୧-୨; ଥେରଗା॰ ୯୫) ପୁରିମଜାତିୟଂ ୱେଜ୍ଜଭୂତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱସେନ ନିୟମିୟମାନଂ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତମେୱ ଲବ୍ଭତି । ସୋ ମନୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା, ମନସା ପଠମଗାମିନା ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାତି ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମା, ତେ ପନ ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ଏତେ ହି ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା । କଥଂ ପନେତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣେ ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମନୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ନାମ ହୋତୀତି ? ଉପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ । ୟଥା ହି ବହୂସୁ ଏକତୋ ଗାମଘାତାଦିକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତେସୁ ‘‘କୋ ଏତେସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟୋ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ୟଂ ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ତେ ତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଦତ୍ତୋ ୱା ମିତ୍ତୋ ୱା ତେସଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇତି ଉପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ମନୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା । ନ ହି ତେ ମନେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ମନୋ ପନ ଏକଚ୍ଚେସୁ ଚେତସିକେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏୱ ।

ଅଧିପତିୱସେନ ମନୋ ସେଟ୍ଠୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୋସେଟ୍ଠା। ୟଥା ହି ଚୋରାଦୀନଂ ଚୋରଜେଟ୍ଠକାଦୟୋ ଅଧିପତିନୋ ସେଟ୍ଠା, ତଥା ତେସମ୍ପି ମନୋ ସେଟ୍ଠୋ । ୟଥା ପନ ଦାରୁଆଦୀହି ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ଭଣ୍ଡାନି ଦାରୁମୟାଦୀନି ନାମ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଏତେପି ମନତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ମନୋମୟା ନାମ । ପଦୁଟ୍ଠେନାତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଦୋସେହି ପଦୁଟ୍ଠେନ ଦୂସିତେନ ଭାସତି ୱା କରୋତି ୱା । ସୋ ହି ଭାସନ୍ତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତମେୱ ଭାସତି, କରୋନ୍ତୋପି ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତମେୱ କରୋତି, ଅଭାସନ୍ତୋ ଅକରୋନ୍ତୋ ତେହି ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ପଦୁଟ୍ଠମନତାୟ ତିୱିଧଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ପୂରେତି । ଏୱମସ୍ସ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତୋ ନଂ ଦୁକ୍ଖମନ୍ୱେତୀତି ତତୋ ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତତୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି ଦୁଚ୍ଚରିତାନୁଭାୱେନ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି । ୟଥା କିଂ ? ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦନ୍ତି, ୟଥା ନାମ ସକଟଂ ୱହତୋ ବଲୀବଦ୍ଦସ୍ସ ପଦଂ ପହରନ୍ତଂ ଚକ୍କଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଗଚ୍ଛତୀତି ।

‘‘ମିଦ୍ଧୀ ୟଦା ହୋତୀ’’ତି ଗାଥାୟଂ ମିଦ୍ଧୀତି ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତୋ । ମହଗ୍ଘସୋତି ମହାଭୋଜନୋ ଆହରହତ୍ଥକଅଲଂସାଟକତତ୍ରୱଟ୍ଟକକାକମାସକଭୁତ୍ତୱମିତକାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ । ନିଦ୍ଦାୟିତାତି ସୁପନସୀଲୋ । ସମ୍ପରିୱତ୍ତସାୟୀତି ସେୟ୍ୟସୁଖପସ୍ସସୁଖାନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନୱସେନ ସମ୍ପରିୱତ୍ତକସୟନସୀଲୋ। ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋତି କୁଣ୍ଡକାଦିନା ସୂକରଭତ୍ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ । ଘରସୂକରୋ ହି ବାଲକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୋସିୟମାନୋ ଥୂଲସରୀରକାଲେ ଗେହତୋ ବହି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚାଦୀସୁ ସମ୍ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅସ୍ସସନ୍ତୋ ପସ୍ସସନ୍ତୋ ସୟତେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦା ପୁରିସୋ ମିଦ୍ଧୀ ଚ ହୋତି ମହଗ୍ଘସୋ ଚ, ନିୱାପପୁଟ୍ଠୋ ମହାୱରାହୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୟାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦାସୀଲୋ ସଂପରିୱତ୍ତସାୟୀ, ତଦା ସୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ମନସି କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେସଂ ଅମନସିକାରା ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭଂ ଉପେତି, ଗବ୍ଭୱାସତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ।

‘‘ଅୟସାୱ ମଲ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟଂ ଅୟସାତି ଅୟତୋ । ସମୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ଜାତଂ । ତତୁଟ୍ଠାୟାତି ତତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଅତିଧୋନଚାରିନନ୍ତି ଧୋନା ୱୁଚ୍ଚତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଇଦମତ୍ଥିତାୟ ଅଲମେତେନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନପଞ୍ଞା, ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ ଅତିଧୋନଚାରୀ ନାମ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅୟତୋ ମଲଂ ସମୁଟ୍ଠାୟ ୟତୋ ତଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ, ତମେୱ ଖାଦତି ୱିନାସେତି, ଏୱମେୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଅପ୍ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ଅତିଧୋନଚାରିନଂ ସାନି କମ୍ମାନି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାନେୱ ତାନି କମ୍ମାନି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନୟନ୍ତୀତି ।

‘‘ଚୋରୋ ୟଥା’’ତି ଗାଥାୟଂ ଚୋରୋ ୟଥା ସନ୍ଧିମୁଖେ ଗହୀତୋତି ୟଥା ଚୋରୋ ଘରସନ୍ଧିଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗେହଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଘରସନ୍ଧିମୁଖେ ଏୱ ରାଜପୁରିସେହି ଗହିତୋ । ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ବଜ୍ଝତେ ଚାତି ତେନ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମେନ କସାଭିତାଳନାଦିନା ହଞ୍ଞତି ଚେୱ ଅଦ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦିନା ବଜ୍ଝତି ଚ । ଏୱଂ ଅୟଂ ପେଚ୍ଚ ପଜା ପରତ୍ଥାତି ଏୱମ୍ପି ଅୟଂ ପାପକାରିନୀ ପଜା ଇତୋ ଚୱିତ୍ୱା ପରଲୋକେ । ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ବଜ୍ଝତେ ଚାତି ଅତ୍ତନାୱ କତେନ ପାପକମ୍ମେନ ନିରୟାଦୀସୁ ନାନପ୍ପକାରେହି କମ୍ମକାରଣାଦୀହି ହଞ୍ଞତି ଚେୱ ପରିବଜ୍ଝତି ଚାତି ।

‘‘ସୁଖକାମାନୀ’’ତି ଗାଥାୟଂ ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱା ଲେଡ୍ଡୁଆଦୀହି ୱା ୱିବାଧତି । ପେଚ୍ଚ ସୋ ନ ଲଭେ ସୁଖନ୍ତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରଲୋକେ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ ୱା ଦିବ୍ବସୁଖଂ ୱା ନ ଲଭତି, ନିବ୍ବାନସୁଖେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ।

ଗୁନ୍ନଂଚେ ତରମାନାନନ୍ତି ଗାୱୀସୁ ମହୋଘଂ ତରନ୍ତୀସୁ । ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛତି ପୁଙ୍ଗୱୋତି ୟଦି ୟୂଥପତି ଉସଭୋ କୁଟିଲଂ ଗଚ୍ଛତି । ସବ୍ବା ତା ଜିମ୍ହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସବ୍ବାପି ତା ଗାୱିୟୋ କୁଟିଲମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କସ୍ମା ? ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଂ ଗତେ ସତୀତି ନେତ୍ତରି କୁଟିଲଂ ଗତେ ସତି, ନେତ୍ତସ୍ସ କୁଟିଲଂ ଗତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ତାସଂ ପଚ୍ଚୟିକୋ ଉପଦ୍ଦୱହରୋ ଚ ।

‘‘ଏୱମେୱ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟଂ ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱମେୱଂ ୟୋ ମନୁସ୍ସେସୁ ପଧାନସମ୍ମତୋ, ୟଦି ସୋ ଅଧମ୍ମଚାରୀ ସିୟା । ୟେ ତସ୍ସ ଅନୁଜୀୱିନୋ, ସବ୍ବେପି ଅଧମ୍ମିକାୱ ହୋନ୍ତି । ସାମିସମ୍ପଦା ହି ପକତିସମ୍ପଦଂ ସମ୍ପାଦେତି । ୟସ୍ମା ଚ ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଂ ରଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସେତି, ରାଜା ଚେ ହୋତି ଅଧମ୍ମିକୋ । ସୁକିଚ୍ଛରୂପା ୱତାତି ସୁଟ୍ଠୁ କିଚ୍ଛାପନ୍ନରୂପା ୱତ । ଉପଧୀସୂତି କାମଗୁଣୂପଧୀସୁ । ରତ୍ତାତି ରାଗାଭିଭୂତା । କଟୁକନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ ।

କୁକ୍କୁଚ୍ଚଜନକେନେୱ ପତ୍ତୱଟ୍ଟିପ୍ପଭୱସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଫଲୁପ୍ପତ୍ତି କଦଲିୟା ପରାଭୱାୟ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଫଲଂ ୱେ କଦଲିଂ ହନ୍ତୀ’’ତି । ତଥା ଫଲପରିୟୋସାନତ୍ତା ଓସଧୀନଂ ‘‘ଫଲଂ ୱେଳୁଂ ଫଲଂ ନଳ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଳୱାୟ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ଜାତା ଅସ୍ସତରୀ ନାମ, ସା ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିଜାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପାଦେହି ଭୂମିଂ ପହରନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ଚତୂସୁ ଖାଣୁକେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପୋତକଂ ନୀହରନ୍ତି, ସା ତତ୍ଥେୱ ମରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସତରିଂ ୟଥା’’ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ କଦଲିୱେଳୁନଳେପି ୱିନାସେତି, ଗବ୍ଭୋ ଚ ଅସ୍ସତରିଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଫଲଭୂତୋ ସକ୍କାରୋ ଅସପ୍ପୁରିସଂ ୱିନାସେତୀତି ।

କୋଧମକ୍ଖଗରୂତି କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣଂ କୋଧଂ, ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣଂ ମକ୍ଖଞ୍ଚ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ । ସୁଖେତ୍ତେତି ସୁଖେତ୍ତେପି । ପୂତିବୀଜଂୱାତି ପୂତିଭାୱଂ ଗତଂ ବୀଜଂ ୱିୟ । ଛକଣରସାଦିପରିଭାୱନସୁକ୍ଖାପନସୁଖସୟାଦୀନି ଅକରଣେନ ବୀଜଦୋସଦୁଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୧.ଚେତସାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ । ଚେତୋତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ପରିଚ୍ଚାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଇରିୟତୀତି ପୱତ୍ତତି । ୟଥାଭତନ୍ତି ୟଥା କିଞ୍ଚି ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ।

ମାକତ୍ଥାତି ମା ଅକତ୍ଥ । ନ ପମୁତ୍ୟତ୍ଥୀତି ପମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ଉପେଚ୍ଚାପୀତି ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାପି, ବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବେନାପୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅଧମ୍ମେନା’’ତି ୱତ୍ୱାପି ‘‘ମୁସାୱାଦେନା’’ତି ୱଚନଂ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସା’’ତିଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୬), ତଥା ‘‘ଏୱଂ ପରିତ୍ତଂ ଖୋ, ରାହୁଲ, ତେସଂ ସାମଞ୍ଞଂ, ୟେସଂ ନତ୍ଥି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦେ ଲଜ୍ଜା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୮) । ତଂ କଥଂ ନୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତଂ ଧନଂ କେନ ନୁ ପକାରେନ ତେସଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଧମ୍ମେନ ତେସଂ ସମ୍ଭତତ୍ତା ତେସୁ ନଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତରାୟା ସୁ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧମ୍ମିୟୱୋହାରାଦିତୋ ରାଜନ୍ତରାୟାଦୟୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ସୂତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସମ୍ଭତସ୍ସ ୱିନସ୍ସତୀତି ଇମସ୍ସ ସମ୍ଭତଂ ସଜ୍ଜିତଂ ୱିନସ୍ସତି । ସଗ୍ଗନ୍ତି ସୁଗତିଂ । ସା ହି ରୂପାଦୀହି ସୋଭନେହି ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଏତ୍ତାୱତାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ ହାନିୟା । ହତାତି ୱିନଟ୍ଠା ।

ୱିୱଟ୍ଟତେତି ନିୱଟ୍ଟତି । ଲୋଭା ଖଣତି ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଲୋଭହେତୁ ଅପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ କାୟୱିସମାଦିୟୋଗେନ ଅତ୍ତାନଂ ଖଣତି ନାମ । ମିତ୍ତେହି ଜୀରତୀତି ମିତ୍ତଭାୱେହି ହାୟତି ।

ଚରନ୍ତୀତି ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ଅକୁସଲମେୱ କରୋନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ବାଲାତି ଇଧଲୋକତ୍ଥଂ ପରଲୋକତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତା ଇଧ ବାଲା ନାମ । ଦୁମ୍ମେଧାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞା । ନ ହି ପଞ୍ଞାୟ ଦୁଟ୍ଠତ୍ତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅମିତ୍ତେନେୱାତି ଅମିତ୍ତଭୂତେନ ୱିୟ ୱେରିନା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା । କଟୁକପ୍ଫଲନ୍ତି ତିଖିଣଫଲଂ, ଦୁକ୍ଖଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ତଂ କମ୍ମଂ କତଂ ସାଧୁ, ୟଂ କତ୍ୱା ଅନୁତପ୍ପତୀତି ୟଂ କମ୍ମଂ ନିରୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନସମତ୍ଥଂ ଦୁକ୍ଖୁଦୟଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସରିତାନୁସ୍ସରିତକ୍ଖଣେ ଅନୁତପ୍ପତି ଅନୁସୋଚତି, ତଂ କତଂ ନ ସାଧୁ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ନ ଭଦ୍ଦକଂ । ୟସ୍ସ ଅସ୍ସୁମୁଖୋତି ୟସ୍ସ ଅସ୍ସୂହି ତିନ୍ତମୁଖୋ ରୋଦନ୍ତୋ ୱିପାକଂ ପଟିସେୱତି ଅନୁଭୋତି ।

ଦୁକ୍କରନ୍ତି ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତପୂରଣାଦିୱସେନ ଆଭିସମାଚାରିକସୀଲସ୍ସ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍କରଂ । ସମାଦାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖଣ୍ଡଂ ଅକତ୍ୱା ୱିସେସତୋ ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକସ୍ସ ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖଂ, ସୀଲସଂୱରାଦୟୋ ୱା ଅପରିକ୍ଖତେ କତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍କରଂ । ଅଧିୱାସେତବ୍ବାନଂ ପନ ଦୁସ୍ସହନତୋ ଖନ୍ତିସଂୱରଂୱସେନ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖଂ । ଅବ୍ୟତ୍ତେନାତି ମନ୍ଦପଞ୍ଞେନ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଭାୱୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସ ସାମଞ୍ଞସ୍ସ । ସମ୍ବାଧାତି ଦୁନ୍ନିୱତ୍ଥଦୁପ୍ପାରୁତମାତୁଗାମାଦିସମ୍ମଦ୍ଦା । ୟତ୍ଥାତି ସୀଲସଂୱରାଦୀନଂ ପରିବନ୍ଧଭୂତେସୁ ସମ୍ବାଧସଙ୍ଖାତେସୁ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣାଦୀସୁ। ଅଥ ୱା ଦୁକ୍କରନ୍ତିପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମଂ ଦୁରଧିୱାସିୟଂ । ଅବ୍ୟତ୍ତେନାତି ବାଲେନ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ପଣ୍ଡିତା କୁଲପୁତ୍ତା ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିପି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ଦନ୍ତେଭି ଦନ୍ତମାଧାୟ ଜିୱ୍ହାୟ ତାଲୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଚେତସା ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏକାସନଂ ଏକଭତ୍ତଂ ପଟିସେୱମାନା ଆପାଣକୋଟିକଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତା ସାମଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ବାଲା ଅବ୍ୟତ୍ତା କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି । ବହୂହି ତତ୍ଥ ସମ୍ବାଧାତି ତସ୍ମିଂ ସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ବହୂ ସମ୍ବାଧା, ମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ବହୂ ପରିସ୍ସୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ପମିନନ୍ତୋତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଏତ୍ତକସୀଲୋ ଅୟଂ ଏତ୍ତକସମାଧି ଏତ୍ତକପଞ୍ଞୋ’’ତି ଏୱଂ ମିନନ୍ତୋ । କୋଧ ୱିଦ୍ୱା ୱିକପ୍ପୟେତି କୋ ଇଧ ୱିଦ୍ୱା ମେଧାୱୀ ୱିକପ୍ପେୟ୍ୟ, ଖୀଣାସୱୋୱ ଖୀଣାସୱଂ ମିନନ୍ତୋ ୱିକପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଦୀପେତି । ନିୱୁତଂ ମଞ୍ଞେତି ୟୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ମିନେତୁଂ ଆରଭତି, ତଂ ନିୱୁତଂ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞଂ ମଞ୍ଞାମି । ଅକିସ୍ସୱନ୍ତି କିସ୍ସୱା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ନିପ୍ପଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କୁଠାରୀତି ଅତ୍ତଚ୍ଛେଦକଟ୍ଠେନ କୁଠାରିସଦିସୀ ଫରୁସୱାଚା । ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତେ ମୂଲେୟେୱ ନିକନ୍ତତି । ୱିସଂ ହଲାହଲଂ ଇୱାତି ହଲାହଲସଙ୍ଖାତଂ ୱିସଂ ଇୱ । ଏୱଂ ୱିରଦ୍ଧଂ ପାତେତୀତି ୱିରଦ୍ଧଂ ଅପରଦ୍ଧଂ ଖଲିତପୁଗ୍ଗଲଂ ଏୱଂ ଅପାୟେସୁ ୱିନିପାତେତି । ୱାଚା ଦୁବ୍ଭାସିତା ୟଥାତି ୟଥା ୱାଚା ଅରିୟୂପୱାଦନୱସେନ ଦୁବ୍ଭାସିତା ।

୯୨.ନିନ୍ଦିୟନ୍ତି ନିନ୍ଦନୀୟଂ । ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋତି ୟୋ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ପସଂସାରହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ୱା ସୋ ପାପିଚ୍ଛତାଦୀନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଗରହତି । ୱିଚିନାତୀତି ଉପଚିନାତି । କଲିନ୍ତି ଅପରାଧଂ । ଅୟଂ କଲୀତି ଅୟଂ ଅପରାଧୋ । ଅକ୍ଖେସୂତି ଜୂତକୀଳନକ୍ଖେସୁ । ସବ୍ବସ୍ସାପି ସହାପି ଅତ୍ତନାତି ସବ୍ବେନ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନାପି ଅତ୍ତନାପି ସଦ୍ଧିଂ । ସୁଗତେସୂତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତସଙ୍ଖାତେସୁ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ । ମନଂ ପଦୋସୟେତି ୟୋ ମନଂ ପଦୋସେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅୟଂ ମନୋପଦୋସୋ ଏୱ ମହତ୍ତରୋ କଲୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ…ପେ॰… ପାପକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତି ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ସତସହସ୍ସଂ । ଛତ୍ତିଂସତୀତି ଅପରାନି ଛତ୍ତିଂସତି ନିରବ୍ବୁଦାନି । ପଞ୍ଚ ଚାତି ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ପଞ୍ଚ ଚ ଅବ୍ବୁଦାନି । ତସ୍ମା ୱସ୍ସଗଣନାୟ ଏତ୍ତକୋ ସୋ କାଲୋ, ୟଂ କାଲଂ ଅରିୟଗରହିୱାଚଂ ମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ ପାପକଂ ନିରୟଂ ଉପେତି, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ସଙ୍ଖେପେନ ପଦୁମନିରୟେ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ପରତୋ ଆଗମିସ୍ସତି ।

ଲୋଭଗୁଣେତି ‘‘ଗୁଣୋ’’ତି ବାଲେହି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା ଚ ଲୋଭୋୟେୱ ଲୋଭଗୁଣୋ, ତସ୍ମିଂ ଲୋଭଗୁଣେ, ତଣ୍ହାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅନୁ ଅନୁ ୟୁତ୍ତୋ । ଅୱଦଞ୍ଞୂତି ଅୱଚନଞ୍ଞୂ, ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଓୱାଦସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣତୋ । ମଚ୍ଛରୀତି ପଞ୍ଚୱିଧମଚ୍ଛରିୟେନ ମଚ୍ଛରୀ । ପେସୁଣିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ପେସୁଣିୟସ୍ମିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଭେଦନେନ । କୋକାଲିକଞ୍ହି ମୀୟମାନଂ ଓୱଦନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ଭାସିତା ଇମା ଗାଥାତି । ମୁଖଦୁଗ୍ଗାତି ମୁଖୱିସମ । ୱିଭୂତାତି ୱିଗତଭୂତ ଅଲିକୱାଦି । ଅନରିୟାତି ଅସପ୍ପୁରିସ । ଭୂନହୂତି ଭୂତିହନକ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧିୱିନାସକ । ପୁରିସନ୍ତାତି ପୁରିସାଧମ । କଲୀତି ଅଲକ୍ଖିପୁରିସ । ଅୱଜାତକପୁତ୍ତାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୱଜାତପୁତ୍ତ । ମା ବହୁଭାଣିଧ ନେରୟିକୋସୀତି ଇଦାନି ବହୁଭାଣୀ ମା ହୋହି, ନେରୟିକୋ ଅସି ଜାତୋ । ରଜମାକିରସୀତି କିଲେସରଜଂ ଅତ୍ତନି ପକ୍ଖିପସି । ସନ୍ତେତି ସମିତକିଲେସେ ଖୀଣାସୱେ । କିବ୍ବିସକାରୀତି ପାପକାରି । ପପତନ୍ତି ନରକଂ ।

ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟନ୍ତି ଇଦଂ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ସଭାୱଭେଦତୋ ଅୱତ୍ଥାଭେଦତୋ ଚ ଅନେକଭେଦକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପସନ୍ନେନାତି କମ୍ମକମ୍ମଫଲାଦୀନି ସଦ୍ଦହନ୍ତେନ ।

୯୩.ଇଦ୍ଧନ୍ତି ହତ୍ଥୂପଗସୀସୂପଗାଦିଅଲଙ୍କାରେହି ମଣିକନକାଦୀହି ଚ ସମିଦ୍ଧଂ । ଫୀତନ୍ତି ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦୀହି ଚ ଧନଧଞ୍ଞାଦୀହି ଚ ୱିପୁଲଂ । ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସନ୍ତି ନିରନ୍ତରମନୁସ୍ସଂ । ସମ୍ବାଧବ୍ୟୂହନ୍ତି ବ୍ୟୂହା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧରଚ୍ଛାୟୋ । ୟେସୁ ପୱିଟ୍ଠମଗ୍ଗେନେୱ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ସମ୍ବାଧା ବ୍ୟୂହକା ଏତ୍ଥାତି ସମ୍ବାଧବ୍ୟୂହଂ । ଇମିନାପି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଘନୱାସମେୱ ଦୀପେତି । ଭନ୍ତେନାତି ଦମଥଂ ଅନୁପଗତେନ, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିବ୍ଭମନ୍ତେନ ୱା । ଅପାପକନ୍ତି ଅଲାମକଂ । ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନାତି ଅଚଲପ୍ପସାଦେନ, ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧତୋ ଆଗତେନ ପସାଦେନ ।

ପେଚ୍ଚସୋ ଲଭତେତି ୟୋ ଭୂତେ ଦଣ୍ଡେନ ନ ହିଂସତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରଲୋକେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ ଦେୱଭୂତୋ ଦିବ୍ବସୁଖଂ ଉଭୟଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୪.ଚାରିକଂ ପକ୍କମିସ୍ସତୀତି ଜନପଦଚାରିକଂ ଗମିସ୍ସତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରତୀତି ? ସତ୍ତହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତି – ଦେସନ୍ତରଗତାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତ୍ତଂ, ତତ୍ର ଠିତାନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କସମୁପ୍ପାଦନଂ, ଭାୱକାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିବଦ୍ଧୱାସପରିହରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ତତ୍ଥ ଅନାସଙ୍ଗଦସ୍ସନଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱସିତଟ୍ଠାନତାୟ ଦେସାନଂ ଚେତିୟଭାୱସମ୍ପାଦନଂ, ବହୂନଂ ସତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନୂପସଙ୍କମନାଦୀହି ପୁଞ୍ଞୋଘପ୍ପସୱନଂ, ଅୱୁଟ୍ଠିଆଦିଉପଦ୍ଦୱୂପସମନଞ୍ଚାତି ଇମେହି ସତ୍ତହି କାରଣେହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇସିଦତ୍ତପୁରାଣାତି ଇସିଦତ୍ତୋ ଚ ପୁରାଣୋ ଚ, ତେସୁ ଇସିଦତ୍ତୋ ସକଦାଗାମୀ । ପୁରାଣୋ ସୋତାପନ୍ନୋ । ସାକେତେତି ‘‘ସାକେତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗଗାମକେ । ମଗ୍ଗେ ପୁରିସଂ ଠପେସୁନ୍ତି ତେସଂ କିର ଗାମଦ୍ୱାରେନ ଭଗୱତୋ ଗମନମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସଚେ ଭଗୱା ଅମ୍ହାକଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱା ପମତ୍ତାନଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅଥ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି ମଗ୍ଗମଜ୍ଝେ ପୁରିସଂ ଠପେସୁଂ । ଅନୁବନ୍ଧିଂସୂତି ନ ଦୂରତୋୱ, ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ଭଗୱା ହି ସକଟମଗ୍ଗସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗେନ ଅଗମାସି, ଇତରେ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅଗମଂସୁ । ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମାତି ବୁଦ୍ଧା ହି କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାୱ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତି କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ଠିତା କେନଚି ସଦ୍ଧିଂ ଦିୱସଭାଗମ୍ପି ନିସିନ୍ନା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ ସାସନେ ୱଲ୍ଲଭା ଆଗତଫଲା, ଇମେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଦିୱସଭାଗଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମଗ୍ଗତୋ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ୟେନଞ୍ଞତରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ତେନୁପସଙ୍କମି । ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦୀତି ତେ କିର ଛତ୍ତୁପାହନକତ୍ତରଦଣ୍ଡପାଦବ୍ଭଞ୍ଜନତେଲାନି ଚେୱ ଅଟ୍ଠୱିଧଞ୍ଚ ପାନକଂ ସରଭପାଦପଲ୍ଲଙ୍କଞ୍ଚ ଗାହାପେତ୍ୱା ଆଗମଂସୁ । ଅଥ ନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଅଦଂସୁ । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥ ନିସୀଦି । ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୂତି ‘‘ଛତ୍ତୁପାହନାଦୀନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ ।

ସାୱତ୍ଥିୟାକୋସଲେସୁ ଚାରିକଂ ପକ୍କମିସ୍ସତୀତିଆଦି ସବ୍ବଂ ମଜ୍ଝିମଦେସୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ନିୟତାଚିଣ୍ଣତ୍ତା । ଭଗୱତୋ ହି ଚାରିକଚରଣଂ ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ । ସଚେପି ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ଗଚ୍ଛତି, ମଜ୍ଝିମଦେସେୟେୱ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ନିୟତାଚିଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ମଜ୍ଝିମଦେସୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କାସୀସୂତି କାସିରଟ୍ଠତୋ । ତଥା ମଗଧେସୂତି ମଗଧରଟ୍ଠତୋ । ଆସନ୍ନେ ନୋ ଭଗୱା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ନ କେୱଲଂ ଆସନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ତେସଂ ସୋମନସ୍ସଂ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଇଦାନି ଦାନଂ ଦାତୁଂ ଗନ୍ଧମାଲାଦିପୂଜଂ କାତୁଂ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ନେସଂ ସୋମନସ୍ସଂ ହୋତି ।

ତସ୍ମାତିହ ଥପତୟୋ ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋତି ଥପତୟୋ ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହାକଂ ମୟି ଦୂରୀଭୂତେ ଅନପ୍ପକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ଆସନ୍ନେ ଅନପ୍ପକଂ ସୋମନସ୍ସଂ ହୋତି, ତସ୍ମାପି ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ’’ତି । ଘରାୱାସସ୍ସ ହି ଦୋସେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱଂ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଘରାୱାସଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା ଅସ୍ସଥ, ଏୱଂ ୱୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଚ ତଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ସମ୍ବାଧତା ୱେଦିତବ୍ବା । ମହାଘରେ ୱସନ୍ତସ୍ସାପି ହି ସକିଞ୍ଚନସପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଘରାୱାସୋ ସମ୍ବାଧୋୱ । ରଜୋପଥୋତି ରାଗାଦିରଜାନଂ ଆଗମନପଥୋ, ଆଗମନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ପବ୍ବଜ୍ଜା ପନ ଅକିଞ୍ଚନଅପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଅବ୍ଭୋକାସୋ । ଚତୁରତନିକେପି ହି ଗବ୍ଭେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନମ୍ପି ଅକିଞ୍ଚନାପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅବ୍ଭୋକାସୋ ନାମ ହୋତି । ଅଲଞ୍ଚ ପନ ୱୋ ଥପତୟୋ ଅପ୍ପମାଦାୟାତି ଏୱଂ ସମ୍ବାଧଘରାୱାସେ ୱସନ୍ତାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅପ୍ପମାଦମେୱ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନାଗାତି ହତ୍ଥିନୋ । ଓପୱୟ୍ହାତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋହନୟୋଗ୍ଗା । ଏକଂ ପୁରତୋ ଏକଂ ପଚ୍ଛତୋ ନିସୀଦାପେମାତି ତେ କିର ଦ୍ୱେପି ଜନା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତା ଦ୍ୱୀସୁ ନାଗେସୁ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ଏୱଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନାଗଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମାହଂସୁ । ନାଗୋପି ରକ୍ଖିତବ୍ବୋତି ୟଥା କିଞ୍ଚି ୱିସେସିତଂ ନ କରୋତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବୋ ହୋତି । ତାପି ଭଗିନିୟୋତି ୟଥା ପମାଦଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତବ୍ବା ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ତାପୀତି ସିତକଥିତୱିକ୍ଖେପିତାଦୀନି ଅକରୋନ୍ତେହି ଅତ୍ତାପି ରକ୍ଖିତବ୍ବୋ ହୋତି। ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି ‘‘ସାମିଦୁବ୍ଭକୋ ଏସୋ’’ତି ନିଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ହୋତି ।

ତସ୍ମାତିହ ଥପତୟୋତି ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ରାଜା ନିଚ୍ଚଂ ରାଜଭଣ୍ଡଂ ପଟିଚ୍ଛାପେତି, ତସ୍ମାପି ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ ରଜୋପଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପଂସୁକୂଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛାପେନ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅବ୍ଭୋକାସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାପି । ଅଲଞ୍ଚ ଖୋ ଥପତୟୋ ଅପ୍ପମାଦାୟ, ଅପ୍ପମାଦମେୱ କରୋଥାତି ଦସ୍ସେତି ।

ମୁତ୍ତଚାଗୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗୋ । ପୟତପାଣୀତି ଆଗତାଗତାନଂ ଦାନତ୍ଥାୟ ଧୋତହତ୍ଥୋ । ୱୋସଗ୍ଗରତୋତି ୱୋସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ଚାଗେ ରତୋ । ୟାଚୟୋଗୋତି ୟାଚିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ୟାଜୟୋଗୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଦାନୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋତି ଏତେନ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ତତୋପି ସଂୱିଭାଗେ ରତୋ । ଅପ୍ପଟିୱିଭତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦଂ ଅୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅକତୱିଭାଗଂ, ସବ୍ବଂ ଦାତବ୍ବମେୱ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେହି ଖୋ ଥପତୟୋ ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ସୋତାପନ୍ନୋ ଇମେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସୋତାପନ୍ନେନ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଏକନ୍ତତୋ ଲବ୍ଭମାନତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ତେସଂ ଥପତୀନଂ ଇମେହି ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଖୋ ଥପତୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

୯୫.ସହସ୍ସଂ କପ୍ପକୋଟିୟୋତି ସହସ୍ସଂ ଅତ୍ତଭାୱା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସୀତି କପ୍ପକୋଟିୟୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅସୀତିଆୟୁକପ୍ପକୋଟିୟୋ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ଥ ପନ ତେ ଅହେସୁନ୍ତି ? ଆହ ‘‘ଦେୱେ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେ ଚା’’ତି, ଦେୱେସୁ ଚେୱ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱିରୁଳ୍ହମ୍ହୀତି ସମନ୍ତତୋ ପଲ୍ଲୱଗ୍ଗହଣେନ ୱିରୁଳ୍ହେ । ଅଲଭିଂହନ୍ତି ଅଲଭିଂ ଅହଂ । ଅଜ୍ଜ ତିଂସଂ ତତୋ କପ୍ପାତି ତତୋ କପ୍ପତୋ ଅଜ୍ଜ ସମ୍ପତି ଅୟଂ କପ୍ପୋ ତିଂସତିମୋ । ତସ୍ସା ସଞ୍ଞାୟ ୱାସନାତି ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଗତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱାସନତୋ ।

ତଣ୍ହାନିଘାତକୋତି ତଣ୍ହାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦକୋ । ୱଟଂସକୋତି ପୁପ୍ଫମୟକଣ୍ଣିକୋ । ସବ୍ବପୁପ୍ଫେହିଲଙ୍କତୋତି ନାନାପୁପ୍ଫେହି ଅଲଙ୍କତୋ । ଲପନନ୍ତରାତି ଉତ୍ତରାଧରୋଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତରତୋ । ଓକ୍କାତି ପଭା । ମୁଦ୍ଧନନ୍ତରଧାୟଥାତି ମୁଦ୍ଧନି ଅନ୍ତରଧାୟଥ । କଙ୍ଖଂ ୱିତରାତି ୱିମତିଂ ୱିନୋଦେହି । ୟସ୍ସ ତଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ, ସଦା ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଆକଙ୍ଖପ୍ପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ସଦା ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଭଗୱା ଥେରଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦବ୍ରୱୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରାଜା ରଟ୍ଠେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି । ଚରିମନ୍ତି ଚରିମଭୱଂ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଧମ୍ମତନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ୱା ।

୯୬.ସୁୱଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ନାୱନ୍ତି ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୱସେନ ଛାଦିତଂ ସୁୱଣ୍ଣନାୱଂ । ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠା ୱିୟାକାସି, ସକ୍କସ୍ସ ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ୟଥା ସା ଦେୱତା ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠା ସକ୍କସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି, ଏୱଂ ମୟାପି ସୁତନ୍ତି ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଅତ୍ତନା ୟଥାସୁତଂ ତଂ ଭଗୱତୋ ୱଦତି ।

ପଂସୁଥୂପେସୂତି ସରୀରଧାତୁଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠପେତ୍ୱା ପଂସୂହି କତଥୂପେସୁ । ଏୱଞ୍ହି ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତେନେୱାହ – ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତେସୁ ଦସବଲଧରାନ’’ନ୍ତି ।

୯୭.ଦେୱପୁତ୍ତସରୀରୱଣ୍ଣାତି ଦେୱପୁତ୍ତସରୀରସଦିସୱଣ୍ଣା । ସୁଭଗସଣ୍ଠିତୀତି ସୋଭଗ୍ଗୟୁତ୍ତସଣ୍ଠାନା । ଉଳାରଂ ୱତ ତଂ ଆସୀତି ତଂ ମୟା କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉଳାରଂ ୱତ ଅହୋସି । ୟାହନ୍ତି ୟା ଅହଂ । ସତସହସ୍ସଂ କପ୍ପେ, ମୁଦିତୋ ଥୂପଂ ଅପୂଜେସୀତି ଥୂପଂ ପୂଜେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଂ ଆୟୁକପ୍ପେ ଅହଂ ମୁଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗନ୍ତୁନ ୱିନିପାତନ୍ତି ଅପାୟୁପପତ୍ତିଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା । ୟଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ୟଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ । ପଣିହିତନ୍ତି ଠପିତଂ । ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତମ୍ହୀତି ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅମ୍ହି । ୱିଧୂତଲତୋତି ୱିଧୂତତଣ୍ହାଲତୋ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୮.ସାମାକପତ୍ଥୋଦନମତ୍ତନ୍ତି ସାମାକତିଣାନଂ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଂ । ଅଖିଲେତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚେତୋଖିଲାନଂ ଅଭାୱେନ ଅଖିଲେ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଓକପ୍ପୟି ଧମ୍ମମୁତ୍ତମନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଉତ୍ତମଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ‘‘ଉତ୍ତମଧମ୍ମେନ ନାମ ଇମସ୍ମିଂ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଦହିଂ । ‘‘ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଧମ୍ମେ ପଣିଧେସିଂ ମାନସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଟିଲଦ୍ଧଧମ୍ମଂ ଅହମ୍ପି ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହିଂ । ଭୱେ କୁଦାସୁପି ଚ ମା ଅପେକ୍ଖୱାତି କତ୍ଥଚି ଭୱେ ଅପେକ୍ଖୱା ମା ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଚ ପଣିଧେସିଂ ମାନସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କୁରୂସୂତି ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ । ଦୀଘାୟୁକେସୂତି ତେସଂ ୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅମମେସୂତି ଅପରିଗ୍ଗହେସୁ । ପାଣୀସୂତି ସତ୍ତେସୁ । ଅହୀନଗାମୀସୂତି ୟଥାଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତୀହି ୟାୱତାୟୁକଂ ଅପରିହୀନସଭାୱେସୁ। ତିଦସୋପପଜ୍ଜଥାତି ତାୱତିଂସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପପଜ୍ଜିଂ, ତିଦସେ ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଉପପଜ୍ଜିଂ । ୱିସିଟ୍ଠକାୟୂପଗତୋତି ୱିସିଟ୍ଠକାୟେସୁ ନାନାୱଣ୍ଣକାୟେସୁ ଉପଗତୋ । ୟସସ୍ସିସୂତି ପରିୱାରୱନ୍ତେସୁ । ହିତାହିତାସିହୀତି କୁସଲାକୁସଲେ ୱୀତିୱତ୍ତୀହି । ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଖ୍ୱିମନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଖୋ ଇମଂ ୱଚନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସକାସୀତି ସୋ ଅକାସି । ବଲିମାଭିହାରୀତି ପୂଜାବଲିଂ ଅଭିହରି । ପତିତସ୍ସ ଏକନ୍ତି ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଏକପୁପ୍ଫଂ ପତିତଂ ।

ଉପରିଟ୍ଠନ୍ତି ଉପରି ୱେହାସେ ଠିତଂ । ଅରିଟ୍ଠନ୍ତି ଅରିଟ୍ଠଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତୱିସୟା ଚ ବହିଦ୍ଧୱିସୟା ଚ । ୟେ ମେ ୱିଜ୍ଜିଂସୂତି ୟେ ମେ ପୁବ୍ବେ ୱିଜ୍ଜମାନା ଅହେସୁଂ । ଜାତିମରଣସଂସାରୋ, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାୟନମୀୟନଭୂତୋ ସଂସାରୋ ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଦାନି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ୱାସନାଭାଗପୁଞ୍ଞୱିଭାୱନାନଂ ନାନାସୁତ୍ତପଦାନଂ ଉଦାହରଣୱସେନ ଦସ୍ସିତଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୯୯.‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ…ପେ॰… ଅପୁନବ୍ଭୱାୟା’’ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଓଘତରଣସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗକିଚ୍ଚତ୍ତା । ନ ଚେତନା କରଣୀୟାତି ନ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମତାତି ଧମ୍ମସଭାୱୋ ।

୧୦୦.ୟଦା ହୱେତି ୟସ୍ମିଂ ହୱେ କାଲେ । ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମାତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧସାଧକା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ୱା ପକାସେନ୍ତି, ଅଭିସମୟୱସେନ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମାତି ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମା । ଆତାପୋ ୱୁଚ୍ଚତି କିଲେସସନ୍ତାପନଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ । ଆତାପିନୋତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୱତୋ । ଝାୟତୋତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେନ ଚ ଝାନେନ ଝାୟନ୍ତସ୍ସ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ବାହିତପାପସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ଅଥସ୍ସ କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତି ସବ୍ବାତି ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ପାତୁଭୂତଧମ୍ମସ୍ସ ୟା ତା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଫୁସତୀତି ? ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ନୟେନ ‘‘କତମଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଜରାମରଣଂ, କସ୍ସ ପନିଦଂ ଜରାମରଣନ୍ତି ? ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ଚ ନୟେନ ପଚ୍ଚୟାକାରକଙ୍ଖା ୱୁତ୍ତା । ୟା ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସେୱ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିକା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୋଳସକଙ୍ଖା ‘‘ବୁଦ୍ଧେ କଙ୍ଖତି ଧମ୍ମେ କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିକା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮) ଅଟ୍ଠ ଚ କଙ୍ଖା ଆଗତା, ତା ସବ୍ବା ୱପୟନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, କସ୍ମା ? ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମଂ, ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେନ ହେତୁନା ସହେତୁକଂ ଇମଂ ସଙ୍ଖାରାଦିଂ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ପଜାନାତି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝତି ।

ୟତୋ ଖୟଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱେଦୀହି ୟସ୍ମା ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତସ୍ମା ୟଦାସ୍ସ ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଧମ୍ମା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ୟା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୱିଦିତତ୍ତା କଙ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ସବ୍ବାପି ତା କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତୀତି ।

ଆରଞ୍ଞନ୍ତି ଆରଞ୍ଞକଂ । ଅଞ୍ଞାତୁଞ୍ଛେନ ୟାପେନ୍ତନ୍ତି କୁଲେସୁ ଅଞ୍ଞାତୋ ନିଚ୍ଚନୱୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଉଞ୍ଛେନ ପିଣ୍ଡଚରିୟାୟ ୟାପେନ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ଇସ୍ସରଜନଗେହେସୁ କଟୁକଭଣ୍ଡସମ୍ଭାରଂ ସୁଗନ୍ଧଭୋଜନଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଉଞ୍ଛନଂ ଞାତୁଞ୍ଛନଂ ନାମ, ଘରପଟିପାଟିୟା ପନ ଦ୍ୱାରେ ଠିତେନ ଲଦ୍ଧମିସ୍ସକଭୋଜନଂ ଅଞ୍ଞାତୁଞ୍ଛନଂ ନାମ । ଇଦଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ୟାପେନ୍ତଂ । କାମେସୁ ଅନପେକ୍ଖିନନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ନିରପେକ୍ଖଂ ।

ଛେତ୍ୱାତି ୱଧିତ୍ୱା । ସୁଖଂ ସେତୀତି କୋଧପରିଳାହେନ ଅପରିଦୟ୍ହମାନତ୍ତା ସୁଖଂ ସୟତି । ନ ସୋଚତୀତି କୋଧୱିନାସେନ ୱିନଟ୍ଠଦୋମନସ୍ସତ୍ତା ନ ସୋଚତି । ୱିସମୂଲସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱିପାକସ୍ସ । ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସାତି ୟଂ ଅକ୍କୁଟ୍ଠସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍କୋସିତ୍ୱା ପହଟସ୍ସ ପଟିପ୍ପହରିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋ ‘‘ମଧୁରଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଠାନେ ପରିୟୋସାନଂ ‘‘ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟାତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ।

ହନେତି ହନେୟ୍ୟ । ଉପ୍ପତିତନ୍ତି ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତଂ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତଂ । ୱିନୋଦୟେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ନୀହରେୟ୍ୟ ।

୧୦୧.ସତ୍ତିୟାତି ଦେସନାସୀସମେତଂ, ଏକତୋଧାରାଦିନା ସତ୍ଥେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓମଟ୍ଠୋତି ପହଟୋ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ପହାରା ଓମଟ୍ଠୋ ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ ମଟ୍ଠୋ ୱିମଟ୍ଠୋତି । ତତ୍ଥ ଉପରି ଠତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଂ ଦିନ୍ନପ୍ପହାରୋ ଓମଟ୍ଠୋ ନାମ, ଅଧୋ ଠତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ମୁଖଂ ଦିନ୍ନପ୍ପହାରୋ ଉମ୍ମଟ୍ଠୋ ନାମ, ଅଗ୍ଗଳସୂଚି ୱିୟ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କତୋ ମଟ୍ଠୋ ନାମ, ସେସୋ ସବ୍ବୋପି ୱିମଟ୍ଠୋ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଓମଟ୍ଠୋ ଗହିତୋ । ସୋ ହି ସବ୍ବଦାରୁଣୋ ଦୁରୁଦ୍ଧରଣସଲ୍ଲୋ ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛୋ ଅନ୍ତୋଦୋସୋ ଅନ୍ତୋପୁବ୍ବଲୋହିତୋ ଚ ହୋତି । ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ଅନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱଣମୁଖଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ନୀହରିତୁକାମେହି ମଞ୍ଚେନ ସଦ୍ଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅଧୋସିରୋ କାତବ୍ବୋ ହୋତି, ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣାତି । ପରିବ୍ବଜେତି ୱିହରେୟ୍ୟ ।

ଇମାୟ ଗାଥାୟ କିଂ କଥିତଂ ? ୟଥା ସତ୍ତିୟା ଓମଟ୍ଠପୁରିସୋ ସଲ୍ଲୁବ୍ବାହନୱଣତିକିଚ୍ଛନାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ପୟୋଗଂ କରୋତି ପରକ୍କମତି । ୟଥା ଚ ଦୟ୍ହମାନେ ମତ୍ଥକେ ଆଦିତ୍ତସିରୋ ତସ୍ସ ନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଭତି ପୟୋଗଂ କରୋତି ପରକ୍କମତି, ଏୱମେୱଂ ଭିକ୍ଖୁ କାମରାଗପ୍ପହାନାୟ ସତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟ ଭଗୱାତି କଥେସି ।

ଏୱଂ ଦେୱତାୟ କଥିତେ ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମାୟ ଦେୱତାୟ ଉପମା ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଆନୀତା, ଅତ୍ଥଂ ପନ ପରିତ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥେନ୍ତୀପି ହି ଏସା କାମରାଗସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନମେୱ କଥେୟ୍ୟ, ୟାୱ ଚ କାମରାଗୋ ମଗ୍ଗେନ ନ ସମୁଗ୍ଘାଟିୟ୍ୟତି, ତାୱ ଅନୁବନ୍ଧୋୱ ହୋତୀ’’ତି ତମେୱ ଉପମଂ ଗହେତ୍ୱା ପଠମମଗ୍ଗୱସେନ ଦେୱତାୟ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତିୟା ୱିୟ ଓମଟ୍ଠୋ’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁରିମନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଲୋକାମିସନ୍ତି କାମଗୁଣୋ । ସନ୍ତିପେକ୍ଖୋତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ । ପଞ୍ଞୱାତି ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ । ପହିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ପତିପେସିତଚିତ୍ତୋ । ୱିରତୋ କାମସଞ୍ଞାୟାତି ୟାୟ କାୟଚି ସବ୍ବତୋ କାମସଞ୍ଞାୟ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୟା ୱିରତୋ । ‘‘ୱିରତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । କାମସଞ୍ଞାୟାତି ପନ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ହୋତି । ସଗାଥାୱଗ୍ଗେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ‘‘କାମସଞ୍ଞାସୂ’’ତି ପାଠୋ । ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ଦସନ୍ନମ୍ପି ସଂୟୋଜନାନଂ ଅତୀତତ୍ତା ସବ୍ବସଂୟୋଜନାତୀତୋ। ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନେୱ ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାତୀତୋ ତତ୍ର ତତ୍ରାଭିନନ୍ଦନତୋ ନନ୍ଦିସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଭୱାନଂ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ନନ୍ଦିଭୱପରିକ୍ଖୀଣୋ। ସୋ ତାଦିସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମ୍ଭୀରେ ସଂସାରଣ୍ଣୱେ ନ ସୀଦତି।

ସଦ୍ଦହାନୋତି ୟେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟସୁଚରିତାଦିଭେଦେନ, ଅପରଭାଗେ ଚ ସତ୍ତତ୍ତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଭେଦେନ ଧମ୍ମେନ ଅରହନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକା ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତା । ତଂ ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞଂ ଲଭତି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନେୱ । ୟସ୍ମା ପନ ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତି, ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ସୋତଂ ଓଦହତି, ଓଦହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞଂ।

କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତଂ ଧମ୍ମଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାପି ୱତ୍ତକରଣେନ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୟଦା ପୟିରୁପାସନାୟ ଆରାଧିତଚିତ୍ତା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ଅଧିଗତାୟ ସୋତୁକାମତାୟ ସୋତଂ ଓଦହିତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତୋ ଲଭତୀତି ଏୱଂ ସୁସ୍ସୂସମ୍ପି ଚ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଞ୍ଞୁତାୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ଏୱ ଲଭତି, ନ ଇତରୋ । ତେନାହ – ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ।

ପତିରୂପକାରୀତି ଦେସକାଲାଦୀନି ଅହାପେତ୍ୱା ଲୋକିୟସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପତିରୂପଂ ଅଧିଗମୂପାୟଂ କରୋତୀତି ପତିରୂପକାରୀ । ଧୁରୱାତି ଚେତସିକୱୀରିୟୱସେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ । ଉଟ୍ଠାତାତି କାୟିକୱୀରିୟୱସେନ ଉଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ ଅସିଥିଲପରକ୍କମୋ । ୱିନ୍ଦତେ ଧନନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ସଚ୍ଚେନାତି ୱଚୀସଚ୍ଚେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନ ଚ । ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକା ନିବ୍ବୁତିଂ ପାପୁଣନ୍ତା କିତ୍ତିମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତିୟେୱ । ଦଦନ୍ତି ପରେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଦେନ୍ତୋ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତି ସମ୍ପାଦେତି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଦ୍ଦଦଂ ୱା ଦଦନ୍ତୋ ଗନ୍ଥତି, ଦାନମୁଖେନ ଚତ୍ତାରିପି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେହି ମିତ୍ତାନି କରୋନ୍ତି । ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ, ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇମେ ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଇମସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ସୋକକାରଣଂ ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା, ସଦ୍ଧସ୍ସ ଘରମେସିନୋ ।

ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୦) –

ଗାଥଂ ଅୱସେସଂ କତ୍ୱା ଉଦାହଟଂ । ଆଳୱକସୁତ୍ତେ ହି ଇମା ଗାଥା ଆଳୱକେନ ‘‘କଥଂ ସୁ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୭) ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ଭାସିତାତି ।

ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନାତି ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ, ପକାରେନ ୱା । ସଂୱାସୋତି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସହୱାସୋ ସମାଗମୋ । ତନ୍ତି ତଥା ସମାଗତଂ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବଂ ପୁରିସଂ । ମନସା ଚେ ପସନ୍ନେନାତି କରୁଣାସମୁସ୍ସାହିତେନ ପସାଦେନ ପସନ୍ନେନ ମନସା । ନ ତେନ ହୋତି ସଂୟୁତ୍ତୋତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅନୁସାସନେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ସଂୟୋଜନୱସେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ନାମ ନ ହୋତି । ୟାନୁକମ୍ପା ଅନୁଦ୍ଦୟାତି ୟା ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପାପନୱସେନ କରୁଣାୟନା, ମେତ୍ତାୟନା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୨.ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚାତି ରାଗଦୋସା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱ । କୁତୋନିଦାନାତି କିଂନିଦାନା କିଂହେତୁକା । ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ହି ଅୟଂ ତୋ-ଆଦେସୋ, ସମାସେ ଚସ୍ସ ଲୋପାଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରତୀ ରତୀ ଲୋମହଂସୋ କୁତୋଜାତି ୟାୟଂ ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ, ଅଧିକୁସଲେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଅରତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତା, ୟା ଚ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତି ଅଭିରତି ଆସତ୍ତି କୀଳନାଦି, ୟୋ ଚ ଲୋମହଂସସମୁଟ୍ଠାନତୋ ଲୋମହଂସସଙ୍ଖାତୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ, ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା କୁତୋ ଜାତା କୁତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାତି ପୁଚ୍ଛା । କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟାତି କୁତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ମନୋତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ । ୱିତକ୍କାତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ । କୁମାରକା ଧଙ୍କମିୱୋସଜନ୍ତୀତି ୟଥା କୁମାରକା କୀଳନ୍ତା କାକଂ ସୁତ୍ତେନ ପାଦେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓସଜନ୍ତି ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ କୁସଲମନଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଓସଜନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛା ।

ରାଗୋଚାତି ଦୁତିୟଗାଥା ତସ୍ସା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । ତତ୍ଥ ଇତୋତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅତ୍ତଭାୱନିଦାନା ହି ରାଗଦୋସା, ଅରତି ରତି ଲୋମହଂସା ଚ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା । କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଏୱ ସମୁଟ୍ଠାୟ କୁସଲମନଂ ଓସଜନ୍ତି । ତେନ ତଦଞ୍ଞଂ ପକତିଆଦିକାରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇତୋନିଦାନା ଇତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟା’’ତି । ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଇତୋନିଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ତଭାୱନିଦାନା ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା ଅତ୍ତଭାୱତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସ୍ନେହଜା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ଏତେ ହି ରାଗାଦୟୋ ୱିତକ୍କପରିୟୋସାନା ତଣ୍ହାସ୍ନେହେନ ଜାତା । ତଥା ଜାୟନ୍ତା ଚ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା । ତେନାହ – ‘‘ସ୍ନେହଜା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ଇଦାନି ତଦତ୍ଥଜୋତିକଂ ଉପମଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧଜା’’ତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧଜାତି ଖନ୍ଧେସୁ ଜାତା ପାରୋହା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ଖନ୍ଧଜସଙ୍ଖାତା ପାରୋହା ଆପୋରସସଙ୍ଖାତେ ସ୍ନେହେ ସତି ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତା ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିଗ୍ରୋଧେ ତେସୁ ତେସୁ ସାଖପ୍ପଦେସେସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ଏତେ ରାଗାଦୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ତଣ୍ହାସ୍ନେହେ ସତି ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତା ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ତେସୁ ତେସୁ ଚକ୍ଖାଦିପ୍ପଦେସେସୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସ୍ନେହଜା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ପୁଥୁ ୱିସତ୍ତା କାମେସୂତି ୟସ୍ମା ରାଗୋପି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକାଦିୱସେନ, ଦୋସୋପି ଆଘାତୱତ୍ଥୁଆଦିୱସେନ ଅରତିଆଦୟୋପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭେଦସ୍ସ ୱସେନାତି ସବ୍ବଥା ସବ୍ବେପିମେ କିଲେସା ପୁଥୁ ଅନେକପ୍ପକାରା ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ତେସୁ ତେସୁ କାମେସୁ ତଥା ତଥା ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତା । କିମିୱ ? ମାଲୁୱାୱ ୱିତତା ୱନେ ୟଥା ୱନେ ୱିତତା ମାଲୁୱା ତେସୁ ତେସୁ ରୁକ୍ଖସାଖପ୍ପସାଖାଦିଭେଦେସୁ ୱିସତ୍ତା ହୋତି ଲଗ୍ଗା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତା, ଏୱଂ ଏତେ କିଲେସା ଧମ୍ମା, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ପୁଥୁପଭେଦେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ୱିସତ୍ତଂ କିଲେସଗହନଂ ।

ୟେ ନଂ ପଜାନନ୍ତି ୟତୋନିଦାନଂ, ତେ ନଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି ସୁଣୋହି ୟକ୍ଖ। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ସତ୍ତା ନଂ କିଲେସଗହନଂ ‘‘ଇତୋନିଦାନଂ ଏସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତି, ତେ ନଂ ତଣ୍ହାସିନେହସିନେହିତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଞତ୍ୱା ତଂ ତଣ୍ହାସିନେହଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱନାଞାଣଗ୍ଗିନା ୱିସୋସେନ୍ତା ୱିନୋଦେନ୍ତି ପଜହନ୍ତି, ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଭାସିତଂ ସୁଣୋହି ୟକ୍ଖାତି । ତେ ଦୁତ୍ତରଂ ଓଘମିମଂ ତରନ୍ତି, ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ୟେ ହି ସଂକିଲେସଗହନଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ତେ ଏକନ୍ତେନ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତି । ନ ହି ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ୱିନା କିଲେସୱିନୋଦନଂ ଅତ୍ଥି । ଏୱଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତା ତେ ପକତିଞାଣେନ ଦୁତ୍ତରଂ କାମୋଘାଦିଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତପୁବ୍ବଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ତରନ୍ତି ।

ଦୁକ୍କରଂ ଭଗୱାତି ଏକୋ କିର ଦେୱପୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରୋ ବହଲକିଲେସତାୟ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବହେତୁମନ୍ଦତାୟ ଅରିୟଭୂମିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ତଥାଗତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦୁକ୍କରଭାୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଦସପି ୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ କରଣଂ ନାମେତଂ ଦୁକ୍କରଂ । ସେକ୍ଖାତି ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା । ସୀଲସମାହିତାତି ସୀଲେନ ସମାହିତା ସମୁପେତା । ଠିତତ୍ତାତି ପତିଟ୍ଠିତସଭାୱା । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉପରିପଞ୍ହଂ ସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ‘‘ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସାତି ଅନଗାରିୟଂ ନିଗ୍ଗେହଭାୱଂ ଉପଗତସ୍ସ, ପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁଟ୍ଠୀତି ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ ।

ଭାୱନାୟାତି ଚିତ୍ତୱୂପସମଭାୱନାୟ । ତେ ଛେତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲନ୍ତି ୟେ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେ ରତା, ତେ ଦୁସ୍ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହନ୍ତି । ୟେ ସମାହିତଚିତ୍ତା, ତେ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି । ୟେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ତେ ସୀଲଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି । ୟେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତା ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା, ତେ ଅରିୟା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସଜାଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଦୁଗ୍ଗମୋତି ସଚ୍ଚମେତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୂପସମେ ରତା, ତେ ଦୁସ୍ସମାଦହଂ ଚିତ୍ତଂ ସମାଦହନ୍ତି । ୟେ ସମାହିତଚିତ୍ତା, ତେ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି । ୟେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ତେ ସୀଲଂ ପୂରେନ୍ତା ନ କିଲମନ୍ତି । ୟେ ସୀଲେ ପରମଗ୍ଗାହିନୋ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା, ତେ ଅରିୟା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲସଙ୍ଖାତଂ କିଲେସଜାଲଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି। କିଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଦୁଗ୍ଗମୋ ‘‘ଭଗୱାୱିସମୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନେୱ ଦୁଗ୍ଗମୋ ନ ୱିସମୋ, ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାୟ ପନସ୍ସ ବହୂ ପରିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅୱଂସିରାତି ଞାଣସିରେନ ଅଧୋସିରା ହୁତ୍ୱା ପପତନ୍ତି। ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆରୋହିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଏୱ ତେ ମଗ୍ଗେ ପପତନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅରିୟାନଂ ସମୋ ମଗ୍ଗୋତି ସ୍ୱେୱ ମଗ୍ଗୋ ଅରିୟାନଂ ସମୋ ହୋତି । ୱିସମେ ସମାତି ୱିସମେପି ସତ୍ତକାୟେ ସମା ଏୱ ।

୧୦୩.ଇଦଞ୍ହି ତଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଜେତୱନସ୍ସ ଚେୱ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱମାହ । ଇସିସଙ୍ଘନିସେୱିତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନିୱେସିତଂ । ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ଜେତୱନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘କମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗଚେତନା । ୱିଜ୍ଜାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା । ଧମ୍ମୋତି ସମାଧି, ସମାଧିପକ୍ଖିକା ୱା ଧମ୍ମା । ସୀଲଂ ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ୱିଜ୍ଜାତି ଦିଟ୍ଠିସଙ୍କପ୍ପା । ଧମ୍ମୋତି ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ । ସୀଲନ୍ତି ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା । ଜୀୱିତମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ନାମ ଉତ୍ତମନ୍ତି । ‘‘ଏତେନ ମଚ୍ଚା ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଏତେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଗୋତ୍ତଧନେହି, ତସ୍ମା । ୟୋନିସୋ ୱିଚିନେ ଧମ୍ମନ୍ତି ଉପାୟେନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ୟୋନିସୋ ୱିଚିନେ ଧମ୍ମନ୍ତି ଉପାୟେନ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱିଚିନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏୱଂ ତେସୁ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ଇଦାନି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସାରିପୁତ୍ତୋୱାତି ଅୱଧାରଣୱଚନଂ, ଏତେହି ପଞ୍ଞାଦୀହି ସାରିପୁତ୍ତୋୱ ସେୟ୍ୟୋତି ୱଦତି । ଉପସମେନାତି କିଲେସୱୂପସମେନ । ପାରଙ୍ଗତୋତି ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ, ୟୋ କୋଚି ନିବ୍ବାନପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ନ ତାଦିସୋ । ଏତାୱପରମୋ ସିୟା, ନ ଥେରା ଉତ୍ତରିତରୋ ନାମ ସାୱକୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱଦତି ।

ଅତୀତନ୍ତି ଅତୀତେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ । ନାନ୍ୱାଗମେୟ୍ୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନାନୁଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ନପ୍ପଟିକଙ୍ଖେତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ । ୟଦତୀତନ୍ତି ଇଦମେତ୍ଥ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ୟଂ ଅତୀତଂ, ତଂପହୀନଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ନାନୁଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଚ ୟଂ ତତ୍ଥ ଅନାଗତଂ, ତଂ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ଅଜାତଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ନଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ସତ୍ତହି ଅନୁପସ୍ସନାହି ୱିପସ୍ସତି, ଅରଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସତି । ଅସଂହୀରଂ ଅସଂକୁପ୍ପନ୍ତି ଇଦଂ ୱିପସ୍ସନାପଟିୱିପସ୍ସନାଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନା ହି ରାଗାଦୀହି ନ ସଂହିରତି ନ କୁପ୍ପତୀତି ଅସଂହୀରା ଅସଂକୁପ୍ପା, ତଂ ଅନୁବ୍ରୂହୟେ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ ପଟିୱିପସ୍ସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ରାଗାଦୀହି ନ ସଂହିରତି ନ କୁପ୍ପତୀତି ଅସଂହୀରଂ ଅସଂକୁପ୍ପଂ, ତଂ ୱିଦ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁବ୍ରୂହୟେ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଦାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସ ପନ ଅନୁବ୍ରୂହନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚମାତପ୍ପନ୍ତି କିଲେସାନଂ ଆତାପନପରିତାପନେନ ‘‘ଆତପ୍ପ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ୱୀରିୟଂ ଅଜ୍ଜେୱ କାତବ୍ବଂ । କୋ ଜଞ୍ଞା ମରଣଂ ସୁୱେତି ସ୍ୱେ ଜୀୱିତଂ ୱା ମରଣଂ ୱା କୋ ଜାନାତି । ଅଜ୍ଜେୱ ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ସୀଲଂ ୱା ରକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ପନ କୁସଲଂ କରିସ୍ସାମି, ‘‘ଅଜ୍ଜ ତାୱ ପପଞ୍ଚୋ ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱେ ୱା ପୁନଦିୱସେ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୀରିୟଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ମହାସେନେନାତି ଅହିୱିଚ୍ଛିକୱିସସତ୍ଥାଦୀନି ହି ଅନେକାନି ମରଣକାରଣାନି ତସ୍ସ ସେନାତି ତାୟ ମହତିୟା ସେନାୟ ୱସେନ ମହାସେନେନ ଏୱରୂପେନ ମଚ୍ଚୁନା ସଦ୍ଧିଂ ‘‘କତିପାହଂ ତାୱ ଆଗମେହି, ୟାୱାହଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦିଂ ଅତ୍ତନୋ ଅୱସ୍ସୟଂ କମ୍ମଂ କରୋମୀ’’ତି ଏୱଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱାକାରସଙ୍ଖାତୋ ୱା ‘‘ଇଦଂ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା କତିପାହଂ ଆଗମେହୀ’’ତି ଏୱଂ ଲଞ୍ଜାନୁପ୍ପଦାନସଙ୍ଖାତୋ ୱା ‘‘ଇମିନା ବଲରାସିନା ପଟିବାହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ବଲରାସିସଙ୍ଖାତୋ ୱା ସଙ୍ଗରୋ ନତ୍ଥି । ସଙ୍ଗରୋତି ହି ମିତ୍ତକରଣଲଞ୍ଜଦାନବଲରାସିସଙ୍କଡ୍ଢନାନଂ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅତନ୍ଦିତନ୍ତି ଅନଲସଂ ଉଟ୍ଠାହକଂ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଭଦ୍ଦୋ ଏକରତ୍ତୋ ଅସ୍ସାତି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ରାଗାଦିସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ଆଚିକ୍ଖତି।

ଚକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଞାୟ ଚାତି ଚକ୍ଖୁନା ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ । ଚକ୍ଖୁଭୂତାୟ ୱା ପଞ୍ଞାୟ । ସତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ଚାତି ସତିୟା ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ, ସତିୱିସିଟ୍ଠାୟ ୱା ପଞ୍ଞାୟ । କାୟେନାତି ନାମକାୟେନ ।

ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସୁୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ, ୟଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସାତି ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧା । ଇଦ୍ଧିୱିଧାତି ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସା । ନିରୋଧୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୧୦୪.ୟସ୍ସସେଲୂପମଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏକଘନଂ ସେଲଂ ୱିୟ ପକତିୱାତେହି ଲୋକଧମ୍ମୱାତେହି ଅକମ୍ପନୀୟତୋ ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସେଲୂପମଂ । ତେନାହ – ‘‘ଠିତଂ ନାନୁପକମ୍ପତୀ’’ତି । ରଜନୀୟେସୂତି ଲାଭାଦୀସୁ । କୋପନେୟ୍ୟେତି ଅଲାଭାଦିକେ । କୁତୋ ନଂ ଦୁକ୍ଖମେସ୍ସତୀତି ତଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଚିତ୍ତଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଲୋକଧମ୍ମଂ ଉତ୍ତମପୁରିସଂ ଲୋକଧମ୍ମହେତୁକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନାନୁଗମିସ୍ସତି ।

ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ବାହିତପାପଧମ୍ମତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକତାୟ ହୁଂହୁଙ୍କାରକସାୱାଦିପାପଧମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ପଟିଜାନାତି । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବାହିତପାପଧମ୍ମତ୍ତା ହୁଂହୁଙ୍କାରପ୍ପହାନେନ ନିହୁଂହୁଙ୍କୋ। ରାଗାଦିକସାୱାଭାୱେନ ନିକ୍କଭାୱୋ। ସୀଲସଂୱରେନ ସଂୟତଚିତ୍ତତାୟ ୟତତ୍ତୋ। ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେହି ୱେଦେହି ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ୱେଦାନଂ ୱା ଅନ୍ତଂ ଗତତ୍ତା ୱେଦନ୍ତଗୂ। ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱୁସିତତ୍ତା ୱୂସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ । ଧମ୍ମେନ ସୋ ବ୍ରହ୍ମୱାଦଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ସୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱାଦଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ସ ସକଲଲୋକସନ୍ନିୱାସେ କୁହିଞ୍ଚି ଏକାରମ୍ମଣେପି ରାଗୁସ୍ସଦୋ ଦୋସୁସ୍ସଦୋ ମୋହୁସ୍ସଦୋ ମାନୁସ୍ସଦୋ ଦିଟ୍ଠୁସ୍ସଦୋତି ଇମେ ଉସ୍ସଦା ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ ଗାଧତୀତି ନ ପତିଟ୍ଠହତି । ସୁକ୍କାତି ସୁକ୍କସଙ୍ଖାତା ଗହା । ୟଦି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୀନଂ ପଭା ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତମୋ ଏୱ ଚ ସିୟାତି ଆସଙ୍କମାନେ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତମୋ ତତ୍ଥ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ୟଦା ଚ ଅତ୍ତନାୱେଦୀତିଆଦୀସୁ ଏୱଂୱିଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ଞାଣେନ ୟଦା ୱିନ୍ଦତି, ଅଥ ରୂପାରୂପଧମ୍ମତୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ।

ସକେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ସକଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସୋ ହୋତୀତି । ଏତଂ ପିସାଚନ୍ତି ଅଜକଲାପକ, ଏତଂ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ ପିସାଚଂ କିଲେସପିସାଚଞ୍ଚ । ପକ୍କୁଲନ୍ତି ତୟା କତଂ ଅକ୍କୁଲଂ ପକ୍କୁଲକରଣଞ୍ଚ । ଅତିୱତ୍ତତୀତି ଅତିକ୍କମତି ।

ନାଭିନନ୍ଦତିଆୟନ୍ତିନ୍ତି ପୁରାଣଦୁତିୟିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ନ ଅଭିନନ୍ଦତି ଚିତ୍ତେନ ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି । ତମେୱ ପକ୍କମନ୍ତିଂ ନ ସୋଚତି । ସଙ୍ଗା ସଙ୍ଗାମଜିଂ ମୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧାପି ସଙ୍ଗତୋ ମୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗାମଜିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ।

ବହ୍ୱେତ୍ଥାତି ବହୁ ଏତ୍ଥ ନ୍ହାୟତି ଜନୋ, ନ ତେନ ସୋ ସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଜାତିବଲଂନିସେଧନ୍ତି ଜାତିବଲସ୍ସ ନିସେଧକଂ । ସହାୟା ୱତାତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ସହ ଅୟନୱସେନ ସହାୟା ୱତ । କାଲେନ କାଲଂ ସପ୍ପାୟଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନୱସେନ ଚିରରତ୍ତଂ ସମେତି ସମାଗମୋ ଏତେସନ୍ତି ଚିରରତ୍ତସମେତିକା । ସିଥିଲମାରବ୍ଭାତି ସିଥିଲଂ ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ।

୧୦୫.ତତ୍ର ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋ ୱିସେସୋତି ସତ୍ଥୁ ସାୱକସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚସ୍ୱେୱ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ନିବ୍ବିଦାଦୟୋତି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅନୁପାଦାୱିମୁତ୍ତିୟଞ୍ଚ ହେଟ୍ଠା ଉପରି ଚ ୱିସେସାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ନତ୍ଥି ୱିମୁତ୍ତିୟା ନାନତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୧; କଥା॰ ୩୫୫ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) । ତତ୍ଥ ୱିସେସାଭାୱଂ ପଚ୍ଚାମସତି ‘‘ତତ୍ର କୋ ୱିସେସୋ’’ତି । ଅଧିପ୍ପୟାସୋତି ଅଧିକପୟୋଗୋ । ନାନାକରଣନ୍ତି ଚ ୱିସେସୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିସେସୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦିପି ସାୱକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଚ ୱିମୁତ୍ତିୟଂ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ପନ ସୱାସନସବ୍ବକିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପରସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନାଦିସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣସମାୟୋଗୋ । ଅୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତତୋ ୱିସେସୋତି । ତତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅୱତ୍ତମାନସ୍ସ । ଅରିୟମଗ୍ଗଞ୍ହି କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ଥା ଉପ୍ପାଦେତା ନାମ ନାହୋସି, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା ନାମ । ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅନକ୍ଖାତସ୍ସାତି ଅକଥିତସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଜାନାତୀତି ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ। ମଗ୍ଗଂ ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ ଅକାସୀତି ମଗ୍ଗୱିଦୂ। ମଗ୍ଗେ ଚ ଅମଗ୍ଗେ ଚ କୋୱିଦୋତି ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ । ମଗ୍ଗାନୁଗାତି ମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା । ପଚ୍ଛାସମନ୍ନାଗତାତି ଅହଂ ପଠମଂ ସମନ୍ନାଗତୋ, ସାୱକା ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା ।

୧୦୬. ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮୫; ପୁ॰ ପ॰ ୧୬୮) ତମେନ ୟୁତ୍ତୋତି ତମୋ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ପୁନ ନିରୟତମୁପଗମନତୋ ତମପରାୟଣୋ। ଇତି ଉଭୟେନପି ଖନ୍ଧତମୋୱ କଥିତୋ ହୋତି । ‘‘ଅଡ୍ଢେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮୫; ପୁ॰ ପ॰ ୧୬୮) ଜୋତିନା ୟୁତ୍ତୋତି ଜୋତି, ଆଲୋକଭୂତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟସୁଚରିତାଦୀହି ପୁନ ସଗ୍ଗୂପପତ୍ତିଭୱୂପଗମନତୋ ଜୋତିପରାୟଣୋ। ଇମିନା ନୟେନ ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ନ ତଂ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧନମାହୁ ଧୀରାତି ଏତ୍ଥ ଧୀରାତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତପୁରିସା । ୟଂ ସଙ୍ଖଲିକସଙ୍ଖାତଂ ଅୟେନ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଆୟସଂ ଅଦ୍ଦୁବନ୍ଧନସଙ୍ଖାତଂ ଦାରୁମୟଞ୍ଚ ପବ୍ବଜତିଣେହି ରଜ୍ଜୁଂ କତ୍ୱା କତରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଞ୍ଚ, ତଂ ଅସିଆଦୀହି ଛିନ୍ଦିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ‘‘ଥିର’’ନ୍ତି ନ ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରତ୍ତରତ୍ତାତି ରତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତା । ବଲୱରାଗରତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମଣିକୁଣ୍ଡଲେସୂତି ମଣୀସୁ ଚ କୁଣ୍ଡଲେସୁ ଚ, ମଣିଚିତ୍ତେସୁ ୱା କୁଣ୍ଡଲେସୁ । ଏତଂ ଦଳ୍ହନ୍ତି ୟେ ମଣିକୁଣ୍ଡଲେସୁ ସାରତ୍ତରତ୍ତା, ତେସୁ ୟୋ ରାଗୋ, ୟା ଚ ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ଅପେକ୍ଖା ତଣ୍ହା, ଏତଂ କିଲେସମୟଂ ବନ୍ଧନଂ ପଣ୍ଡିତପୁରିସା ‘‘ଦଳ୍ହ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଓହାରିନନ୍ତି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ପାତନତୋ ଅୱହରତି ହେଟ୍ଠା ହରତୀତି ଓହାରିନଂ । ସିଥିଲନ୍ତି ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନେ ଛୱିଆଦୀନି ଅକୋପେତ୍ୱା ବନ୍ଧନଭାୱମ୍ପି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଜଲପଥଥଲପଥାଦୀସୁ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ଦେତୀତି ସିଥିଲଂ । ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଲୋଭୱସେନ ହି ଏକୱାରମ୍ପି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସବନ୍ଧନଂ ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ କଚ୍ଛପୋ ୱିୟ ଦୁମ୍ମୋଚୟଂ ହୋତୀତି ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚଂ । ଏତମ୍ପି ଛେତ୍ୱାନାତି ଏତଂ ଦଳ୍ହମ୍ପି କିଲେସବନ୍ଧନଂ ଞାଣଖଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖିନୋ ହୁତ୍ୱା କାମସୁଖଂ ପହାୟ ପରିବ୍ବଜନ୍ତି ପକ୍କମନ୍ତି ପବ୍ବଜନ୍ତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୭.ଚେତେତୀତି ଅକୁସଲଚେତନାୱସେନ ଚେତେତି । ପକପ୍ପେତୀତି ତମେୱ ଅକୁସଲଚେତନଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଭାୱଂ ପାପନୱସେନ କପ୍ପେତି । ଅନୁସେତୀତି ରାଗାଦିଅନୁସୟୋୱ ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଅନୁସେତି । ଆରମ୍ମଣମେତଂ ହୋତି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟାତି ୟଦେତଂ ଚେତନଂ ପକପ୍ପନଂ ଅନୁସୟନଞ୍ଚ, ଏତଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠିତିୟା ପୱତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆରମ୍ମଣେ ସତି ପତିଟ୍ଠା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ହୋତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେ ସତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାସମ୍ପାଦନତୋ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତା ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତି ।

‘‘ନୋ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତେତୀ’’ତିଆଦିନା ଅକୁସଲକମ୍ମମେୱ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ, ୟଦିପି କଦାଚି ୟୋନିସୋମନସିକାରା ଅକୁସଲଚେତନା ନପ୍ପୱତ୍ତତି, ଅନୁସୟା ପନ ଅପ୍ପହୀନାତି, ତେ କୁସଲସ୍ସ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି ୟେୱାତି । ସତି ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣେ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତିୟୱାରୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୦୮.‘‘ନେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦି ୟଦି ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ସଂସୀଦନଟ୍ଠେନ ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ସାଗରୋ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ତତୋ ସତଭାଗେନପି ସହସ୍ସଭାଗେନପି ଚକ୍ଖୁଆଦୀସ୍ୱେୱ ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦୋ, ତସ୍ସ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋ’’ତି, ରୂପେସୁ ସତ୍ତାନଂ ଆୱିଞ୍ଛନତୋ ରୂପାୟତନମେୱ ୱେଗୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱେଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟୋ ତଂ ରୂପମୟଂ ୱେଗଂ ସହତୀତି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସହ ୱିସୟେନ ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧତୋ କିଲେସଜାଲତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ଅଭିଭୱତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତରି ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦନ୍ତି ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ତିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସମୁଦ୍ଦୋତି ୟଦିପି ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ୟଦି ୱା ସମୁଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ, ଚକ୍ଖୁମେୱ ସମୁଦ୍ଦୋ । ତସ୍ସ ହି ପଥୱିତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଲୋକା ନୀଲାଦିଆରମ୍ମଣଂ ସମୋସରନ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନପି ସମୁଦ୍ଦୋ । ଚକ୍ଖୁ ଚ ତେସୁ ତେସୁ ନୀଲାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ ସମୁଦେତି ଅସଂୱୁତଂ ହୁତ୍ୱା ଓସରମାନଂ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିୟା କାରଣଭାୱେନ ସଦୋସଭାୱେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ସମୁଦନଟ୍ଠେନପି ସମୁଦ୍ଦୋ । ତଥା ଚକ୍ଖୁଂ ତଣ୍ହାସୋତାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରତାୟ ତେହି ସନ୍ତାନସ୍ସ ସମୁଦନଟ୍ଠେନ ତେମନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ । ତସ୍ସ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋତି ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଅପ୍ପମାଣୋ ଊମିମୟୋ ୱେଗୋ ୱିୟ ତସ୍ସାପି ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ସମୋସରନ୍ତସ୍ସ ନୀଲାଦିଭେଦସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ରୂପମୟୋ ୱେଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ତଂ ରୂପମୟଂ ୱେଗଂ ସହତୀତି ୟୋ ତଂ ଚକ୍ଖୁସମୁଦ୍ଦେ ସମୋସରନ୍ତଂ ରୂପମୟଂ ୱେଗଂ ମନାପେ ରୂପେ ରାଗଂ, ଅମନାପେ ଦୋସଂ, ଅସମପେକ୍ଖନେ ମୋହନ୍ତି ଏୱଂ ରାଗାଦିକିଲେସେ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଉପେକ୍ଖକଭାୱେନ ସହତି ।

ସଊମିନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଲେସଊମୀହି ସଊମିଂ । କିଲେସୱଟ୍ଟେହି ସାୱଟ୍ଟଂ। କିଲେସଗହେହି ସଗହଂ। କିଲେସରକ୍ଖସେହି ସରକ୍ଖସଂ। କୋଧୁପାୟାସସ୍ସ ୱା ୱସେନ ସଊମିଂ। କାମଗୁଣୱସେନ ସାୱଟ୍ଟଂ। ମାତୁଗାମୱସେନ ସଗହଂ ସରକ୍ଖସଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଊମିଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଧୁପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) । ତଥା ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) । ଗହରକ୍ଖସୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତୁଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯) । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଊମିଭୟଂଦୁତ୍ତରଂ ଅଚ୍ଚତରୀତି ଅନିଚ୍ଚତାଦିଊମିଭୟେନ ସଭୟଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ ଅତିକ୍କମି । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ସଂସାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଗତୋ । ପାରଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି କଥୀୟତି ।

ବଳିସାତି ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥହେତୁତାୟ ବଳିସା ୱିୟ ବଳିସା । ଅନୟାୟାତି ଅନତ୍ଥାୟ । ବ୍ୟାବାଧାୟାତି ଦୁକ୍ଖାୟ । ଇଟ୍ଠାତି ପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ଅପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ସୁଖାରମ୍ମଣତାୟ ଇଟ୍ଠା । କାମନୀୟଟ୍ଠେନ କନ୍ତା। ମନସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ମନାପା। ପିୟସଭାୱତାୟ ପିୟରୂପା। କିଲେସକାମସହିତତ୍ତା କାମୂପସଂହିତା। ରାଗଜନନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଜନତୋ ରଜନୀୟା । ତଞ୍ଚେତି ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ, ନୀଲାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନମ୍ପି ହି ରୂପାୟତନଂ ରୂପାରମ୍ମଣଭାୱେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱେନ ଚ ଏକୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ତଂସଭାୱସାମଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତଞ୍ଚେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ଅଭିନନ୍ଦନଭୂତାୟ ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହାୟ ଅଭିମୁଖୋ ନନ୍ଦତି । ଅଭିୱଦତୀତି ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱଦାପେନ୍ତିୟା ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ଅଭିୱଦତି । ଅଜ୍ଝୋସାୟ ତିଟ୍ଠତୀତି ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗିଲିତବଳିସୋ ମାରସ୍ସାତି ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୁ, କିଲେସମାରସ୍ସ ବଳିସଭୂତଂ ରୂପତଣ୍ହଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଠିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସୱାରେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭେଦୀତି ଭିନ୍ଦି । ପରିଭେଦୀତି ସବ୍ବଭାଗେନ ଭିନ୍ଦି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୧୦୯.ଅୟଂ ଲୋକୋ ସନ୍ତାପଜାତୋତି ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ଜାତସନ୍ତାପୋ ଞାତିବ୍ୟସନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନସୋକସନ୍ତାପୋ ଚ ରାଗାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନପରିଳାହସନ୍ତାପୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଫସ୍ସପରେତୋତି ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖଫସ୍ସେହି ଅଭିଭୂତୋ । ରୋଦଂ ୱଦତି ଅତ୍ତତୋତି ତଂ ତଂ ଅତ୍ତନା ଫୁଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଭାୱିତକାୟତାୟ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ତୁନୋପି ମା ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ୱିଲପନ୍ତୋ ୱଦତି । କସ୍ମା ? ୟେନ ୟେନ ହି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତୋ ତଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥା, ୟସ୍ମା ଏତେ ସତ୍ତା ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିକାରଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି ଆସୀସନ୍ତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତତୋ ଅଞ୍ଞେନ ପକାରେନ ତିକିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ହୋତି । ୟେନ ୱା ପକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଡ୍ଢିଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ଅୱଡ୍ଢି ଏୱ ପନ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱିତଂ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଂ ଏୱ ପାପୁଣାତି । ଅୟଂ ଭୱସତ୍ତୋ କାମାଦିଭୱେସୁ ସତ୍ତୋ ସତ୍ତଲୋକୋ, ତଥାପି ଭୱମେୱାଭିନନ୍ଦତି, ନ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି । ୟଦଭିନନ୍ଦତି ତଂ ଭୟନ୍ତି ୟଂ କାମାଦିଭୱଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଜରାମରଣାଦିଅନେକବ୍ୟସନାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଅତିୱିୟ ଭୟାନକଟ୍ଠେନ ଭୟଂ । ୟସ୍ସ ଭାୟତୀତି ୟତୋ ଜରାମରଣାଦିତୋ ଭାୟତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟାତି ଭୱସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକନ୍ତେନେୱ କାମାଦିଭୱସ୍ସ ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ପହାନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ମୟା ଅଧିଗତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ।

ଏୱଂ ଅରିୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଂସେନେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୱେନାତି ରୂପଭୱେନ ୱା ଅରୂପଭୱେନ ୱା । ଭୱସ୍ସାତି ସଂସାରସ୍ସ । ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖନ୍ତି ଭୱତୋ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ସଂସାରସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଞ୍ଚାପି ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞିନୋ, ଭୱଗାମିକମ୍ମେନ ପନ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନେନ, ତଂନିବ୍ବତ୍ତେନ ଚ ଉପପତ୍ତିଭୱେନ ଭୱୱିସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତା ଭୱେନ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ୱଦନ୍ତି ନାମ । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ଅୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ଭୱସ୍ମାତି ୱଦାମୀ’’ତି । ଅଥ ୱା ଭୱେନାତି ଭୱଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୱତି ତିଟ୍ଠତି ସସ୍ସତନ୍ତି ହି ପୱତ୍ତନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ‘‘ଭୱଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଭୱତଣ୍ହାତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଭୱଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହି ଇଧେକଚ୍ଚେ ଭୱୱିସେସଂୟେୱ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ୟଥା ତଂ ବକୋ ବ୍ରହ୍ମା ଆହ – ‘‘ଇଦଂ ନିଚ୍ଚଂ, ଇଦଂ ଧୁୱଂ, ଇଦଂ ସସ୍ସତଂ, ଇଦଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୫) । ୱିଭୱେନାତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା । ୱିଭୱତି ୱିନସ୍ସତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ହି ପୱତ୍ତନତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ୱିଭୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱସ୍ସ ନିସ୍ସରଣମାହଂସୂତି ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦିଂସୁ । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହି ଇଧେକଚ୍ଚେ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟତୋ ଖୋ, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଭୋ, ଅୟଂ ଅତ୍ତା ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୧) ।

ଅନିସ୍ସଟାତି ଅନିକ୍ଖନ୍ତା । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ – ‘‘ଉପଧିଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ସମ୍ଭୋତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଉପଧିନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଉପଧିଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟତ୍ଥ ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ନିବ୍ବାନସଞ୍ଞିନୋ, ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧୂପଧିକିଲେସୂପଧିଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୟୋ ଅଧିଗତା ଞାତା । କୁତୋ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତାତି । ୟଂ ପନ ପରମତ୍ଥତୋ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟା ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଲୋକମିମଂ ପସ୍ସାତି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଆଲପତି । ପୁଥୂତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତନ୍ତି ମୋହେନ ଅଭିଭୂତଂ । ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଭୂତରତନ୍ତି ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସେ, ପୁରିସୋ ଇତ୍ଥିୟାତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସତ୍ତେସୁ ରତଂ, ତତୋ ଏୱ ଭୱା ଅପରିମୁତ୍ତା । ୟେ ହି କେଚି ଭୱାତି ଇତ୍ତରଖଣା ୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱା ସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଅସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଭୱା । ସବ୍ବଧୀତି ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବତ୍ଥତାୟାତି ସବ୍ବଭାୱେନ । ସବ୍ବେ ତେ ଭୱାତିଆଦୀସୁ ‘‘ସବ୍ବେପି ଭୱା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅୱିପରୀତଂ ପସ୍ସତୋ ଭୱତଣ୍ହାପି ପହୀୟତି ନିରୁଜ୍ଝତି, ୱିଭୱଂ ଉଚ୍ଛେଦମ୍ପି ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ପତ୍ଥେତି, ତସ୍ସ ସବ୍ବ ତଣ୍ହାନଂ ଅନୱସେସତୋ ମଗ୍ଗେନ ନିରୁଜ୍ଝନତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବୁତି ହୋତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁପାଦା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପାଦାନତୋ ଅଗ୍ଗହଣତୋ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନ ହୋତି। ଏୱଂଭୂତେନ ଚ ଅଭିଭୂତୋ ପଞ୍ଚୱିଧୋପି ମାରୋ ୱିଜିତୋ ଅସ୍ସ ଅନେନ ମାରେନ ସଙ୍ଗାମୋ, ସବ୍ବେପି ଭୱେ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୋତି ।

ଅନୁସୋତଗାମୀ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପଟିସୋତଗାମୀ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଠିତତ୍ତୋ ସେକ୍ଖୋ । ଇତରୋ ଅସେକ୍ଖୋ ।

୧୧୦.ଅଭିଜାତିକୋତି ଜାତିୟୋ । କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋତି କଣ୍ହେ ନୀଚେ କୁଲେ ଜାତୋ । କଣ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାୟତୀତି କାଳକଂ ଦସୱିଧଂ ଦୁସ୍ସୀଲଧମ୍ମଂ ପସୱତି କରୋତି, ସୋ ତଂ ଅଭିଜାୟିତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୁକ୍କଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେପି ପୁଞ୍ଞାନଂ ଅକତତ୍ତା ନୀଚେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଇଦାନି ପୁଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାତଂ ସୁକ୍କଂ ପଣ୍ଡରଂ ଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାୟତି, ସୋ ତେନ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଅକଣ୍ହଂ ଅସୁକ୍କଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ସଚେ କଣ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ, କଣ୍ହୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ସୁକ୍କଂ, ସୁକ୍କୱିପାକଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅପ୍ପଦାନତୋ ପନ ‘‘ଅକଣ୍ହଂ ଅସୁକ୍କ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ହି କିଲେସନିବ୍ବାନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ନାମ । ତଂ ଏସ ଅଭିଜାୟତି ପସୱତି କରୋତି । ସୁକ୍କାଭିଜାତିକୋତି ସୁକ୍କେ ଉଚ୍ଚେ କୁଲେ ଜାତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘କଣ୍ହଂ କଣ୍ହୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦିକସ୍ସ କମ୍ମଚତୁକ୍କସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ହାରସମ୍ପାତୱାରେ ୱିଭତ୍ତୋ ଏୱ ।

୧୧୧.ମାନୁସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଭାୱଂ, ମନୁସ୍ସୟୋନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେତି କିଚ୍ଚଂ ଅକିଚ୍ଚମେୱ ଚାତି ଦ୍ୱେ । କିଚ୍ଚାନି ତ୍ୱେୱ କତ୍ତବ୍ବାନି, ନ ଚାକିଚ୍ଚଂ କିଞ୍ଚି କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସୁକିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦି ‘‘କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ତେସଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ ।

ପଧାନାନୀତି ଉତ୍ତମାନି ୱିସିଟ୍ଠାନି । ପୁରିମସ୍ମିଂ ପବ୍ବଜିତେସୂତି ୱିସୟେ ଭୁମ୍ମଂ । ଦୁତିୟେ ଅଧିକରଣେ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଆମିସପରିଚ୍ଚାଗୋ ଅରହତ୍ତେନ ସମଧୁରୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ? ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ଦକ୍ଖିଣାୟ ମହପ୍ଫଲଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁନାତି ଉଚ୍ଛେଦାଦିୱତ୍ଥୁନା । ଅଜ୍ଝୋସିତାତି ଭୱତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଅଜ୍ଝୋସିତା । ଦୁତିୟେ ୟେନ ୟେନ ୱା ପନ ୱତ୍ଥୁନାତି ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱତ୍ଥୁଆଦିନା ।

ଇମିନାଅସୁଭେନ କମ୍ମୱିପାକେନାତି ଅସୁଭସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକତ୍ତା ଅସୁଭେନ ଅସିୱେନ କମ୍ମୱିପାକେନ । ଇଦଂ ବାଲଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେ ଦୁଚ୍ଚରିତସମଙ୍ଗିତାୟ ବାଲୋ ଅୟଂ ଭୱତୀତି ଉପଲକ୍ଖଣଂ ଜାୟତି । ଇଦଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ନାମ ସୁତ୍ତଂ ।

ଇମିନା ସୁଭେନାତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣନ୍ତି ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣଂ । କିଲେସଭୂମୀହୀତି କିଲେସଟ୍ଠାନେହି କିଲେସାୱତ୍ଥାହି ୱା । ସାନୁସୟସ୍ସ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ଜାୟତୀତି ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେ ରାଗାଦୟୋ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ସଂୟୁଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ରାଗାଦୀହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ, ସୋ କାମରାଗାଦୀହି ସଂୟୁଜ୍ଜତି ନାମ । ସଂୟୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ଉପାଦିୟତୀତି ୟୋ କାମରାଗସଂୟୋଜନାଦୀହି ସଂୟୁତ୍ତୋ, ସୋ କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଅକୁସଲକମ୍ମାନି ଚ ଉପାଦିୟତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୧୧୨. ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେନ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାନାସୁତ୍ତେହି ଉଦାହରଣୱସେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେନ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ମୂଲପଦେହି ସଙ୍ଗହିତୋ, ନ ଇମସ୍ସାପି ତେହି ଅସଙ୍ଗହିତୋ ପଦେସୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମୂଲପଦଂ ୱିଭଜିତବ୍ବତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅଟ୍ଠାରସ ମୂଲପଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ମୂଲପଦାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ‘‘ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୱତିକା, ଥୱୋ ଚାତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟନ୍ତି ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ଲୋକେ ୱା ୱିଦିତୋ ଲୋକିୟୋ । ଇଧ ପନ ଲୋକିୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟଂ । ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରଂ। ୟସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ପଦେସେନ ଲୋକିୟୋ, ପଦେସେନ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ। ୟଞ୍ଚ ସତ୍ତେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନ ଦେସିତଂ, ତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ। ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଦେସିତଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ। ଉଭୟୱସେନ ଦେସିତଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ। ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ପନ ଗୁଣାଭିତ୍ଥୱନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଥୱୋ ନାମ ।

ତତ୍ଥ ସଜ୍ଜୁଖୀରନ୍ତି ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ଧେନୁୟା ଥନେହି ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଅବ୍ଭୁଣ୍ହଖୀରଂ । ମୁଚ୍ଚତୀତି ପରିଣମତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଧେନୁୟା ଥନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଖୀରଂ ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ନ ମୁଚ୍ଚତି ନ ପରିଣମତି ନ ଦଧିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ତକ୍କାଦିଅମ୍ବିଲସମାୟୋଗତୋ ପନ ପରତୋ କାଲନ୍ତରେନ ପକତିଂ ଜହତି ଦଧିଭାୱଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱମେୱଂ ପାପକମ୍ମମ୍ପି କିରିୟକ୍ଖଣେୟେୱ ନ ୱିପଚ୍ଚତି । ୟଦି ୱିପଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ନାନାଗତୀନଂ ସଭାୱଟ୍ଠାନଂ ସିୟା, ନ କୋଚି ପାପକମ୍ମଂ କାତୁଂ ୱିସହେୟ୍ୟ । ୟାୱ ପନ କୁସଲାଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଚରନ୍ତି, ତାୱ ତଂ ତେ ରକ୍ଖନ୍ତି, ତେସଂ ଭେଦା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ୱିପଚ୍ଚତି । ୱିପଚ୍ଚମାନଞ୍ଚ ଡହନ୍ତଂ ବାଲମନ୍ୱେତି, କିଂ ୱିୟ ? ଭସ୍ମଚ୍ଛନ୍ନୋୱ ପାୱକୋ। ୟଥା ହି ଛାରିକାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରୋ ଅକ୍କନ୍ତୋପି ଛାରିକାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ନ ତାୱ ଡହତି, ଛାରିକଂ ପନ ତାପେତ୍ୱା ଚମ୍ମାଦୀନି ଡହନୱସେନ ୟାୱ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗା ଡହନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱଂ ପାପକମ୍ମମ୍ପି ୟେନ କତଂ, ତଂ ବାଲଂ ଦୁତିୟେ ୱା ତତିୟେ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ ନିରୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ଡହନ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ।

ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଛେକେନ ସାରଥିନା ସୁଦନ୍ତା ଅସ୍ସା ୱିୟ ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମଥଂ ଦନ୍ତଭାୱଂ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱଂ ଗତାନି, ତସ୍ସ ନୱୱିଧଂ ମାନଂ ପହାୟ ଠିତତ୍ତା ପହୀନମାନସ୍ସ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାସୱସ୍ସ ତାଦିଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ତଥାରୂପସ୍ସ ଦେୱାପି ପିହୟନ୍ତି, ମନୁସ୍ସାପି ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଆଗମନଞ୍ଚ ପତ୍ଥେନ୍ତିୟେୱାତି । ଆହାରେ ସତୀତି ଆହାରପଟିବଦ୍ଧେ ଛନ୍ଦରାଗେ ଅପ୍ପହୀନେ ସତି ।

୧୧୩.ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁପରିଗମ୍ମ ଚେତସାତି ପରିତୋ ଦସପି ଦିସା ଚିତ୍ତେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ନେୱଜ୍ଝଗାତି ନେୱ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ପିୟତରନ୍ତି ଅତିସୟେନ ପିୟଂ । ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ତତୋ । ଏୱଂ ପିୟୋ ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ପରେସନ୍ତି ଏୱଂ କସ୍ସଚିପି ଅତ୍ତନା ପିୟତରସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ପରେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ପିୟୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ନ ହିଂସେ ପରଂ ଅତ୍ତକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖକାମୋତି ।

ଭୂତାତି ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି । ଭୂତାତି ୱା ଖୀଣାସୱା । ତେ ହି ପହୀନଭୱତ୍ତା ଭୂତା ଏୱ । ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ପରଲୋକଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଖୀଣାସୱା ପନ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଂ ।

ପିୟୋଚ ହୋତୀତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧାୟ ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା, ସୁପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପିୟୋ ପିୟାୟିତବ୍ବୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୀଲଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଧମ୍ମଟ୍ଠଂ ସଚ୍ଚୱାଦିନଂ ।

ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମକୁବ୍ବାନଂ, ତଂ ଜନୋ କୁରୁତେ ପିୟ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୭) ।

ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁକାତବ୍ବତାୟ ଗରୁ। ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱସେନ ସମ୍ଭାୱେତବ୍ବତାୟ ଭାୱନୀୟୋ। ସୀଲଗୁଣେନ ୱା ପିୟଗରୁଆଦିଭାୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚ ଅସ୍ସଂ ମନାପୋ ଚ ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚା’ତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ।

ୱତ୍ତାତି ‘‘କାଲେନ ୱକ୍ଖାମୀ’’ତିଆଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନି ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନଭାୱେ ଠତ୍ୱା ୱତ୍ତା । ୱଚନକ୍ଖମୋତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ୟେନ କେନଚି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସୁବ୍ବଚୋ ହୁତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତାୟ ତେସଂ ୱଚନଂ ଖମତୀତି ୱଚନକ୍ଖମୋ । ୱତ୍ତାତି ୱା ଧମ୍ମକଥାୱସେନ ୱଚନସୀଲୋ । ୱଚନକ୍ଖମୋତି ଧମ୍ମଂ ସଂୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ପରେହି ଅସଂହୀରୋ ହୁତ୍ୱା ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୱଚନକ୍ଖମତାୟ ୱଚନକ୍ଖମୋ । ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତାତି ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଗମ୍ଭୀରକଥଂ କତ୍ତା । ନ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋତି ଧମ୍ମୱିନୟାଦିଂ ଅଧମ୍ମାୱିନୟାଦିୱସେନ ଅୱତ୍ୱା ଧମ୍ମୱିନୟାଦିୱସେନେୱ ଦୀପନତୋ ନ ଚ ଅଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ ।

ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫-୫୭) ୱଚନତୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସତ୍ତାନଂ ଜନନତୋ ତଣ୍ହା ମାତା ନାମ । ‘‘ଅହଂ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ରଞ୍ଞୋ, ରାଜମହାମତ୍ତସ୍ସ ୱା ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପିତରଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ମିମାନସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ପିତା ନାମ । ଲୋକୋ ୱିୟ ରାଜାନଂ ୟସ୍ମା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଦ୍ୱେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ଭଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦ୍ୱେ ଖତ୍ତିୟା ରାଜାନୋ ନାମ । ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ୱିତ୍ଥତଟ୍ଠେନ ରଟ୍ଠସଦିସତ୍ତା ରଟ୍ଠଂ ନାମ । ଆୟସାଧକୋ ଆୟୁତ୍ତକପୁରିସୋ ୱିୟ ତଂନିସ୍ସିତୋ ନନ୍ଦିରାଗୋ ଅନୁଚରୋ ନାମ ।

ଅନୀଘୋତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଖୀଣାସୱୋ । ଏତେନ ହି ତଣ୍ହାଦୟୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣାସିନା ହତା ବାହିତା । ୟାତୀତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟାତୀତି ।

କାୟେତି କରଜକାୟେ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ । ସମୋଦହତୀତି ପକ୍ଖିପତି । ୟଦା ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା କାୟଗତିକଂ ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତେପି କାୟଂ ସମୋଦହତୀତି ୟଦା ସୀଘଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ପାଦକଜ୍ଝାନଚିତ୍ତେ କାୟଂ ପକ୍ଖିପତି, ଚିତ୍ତଗତିକଂ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱାତି ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସମିଞ୍ଜିତଂ ୱା ବାହଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ପସାରିତଂ ୱା ବାହଂ ସମିଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ (ମହାୱ॰ ୮, ୧୩୭; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୨; ୨.୩୩୮; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨) ଇଦ୍ଧିମା କାୟେ ସୁଖସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଲହୁସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପରେସଂ ଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକାଦୀନି ପେକ୍ଖମାନୋ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନେୱ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ।

୧୧୪.ୟଂ ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରଭୂମିକତ୍ତା । ସବ୍ବକାଲେ ପୱତ୍ତତୀତି ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସତତଂ ସମିତଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ନ ହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।

କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ତେ ସନ୍ତିନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସୱୂପସମହେତୁତାୟ ସନ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମି । ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେତି ଦିଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମେ, ଇମସ୍ମିଂ ଏୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୀତିହନ୍ତି ଇତିହାସାତି ଏୱଂ ନ ଇତିକିରାୟ ପୱତ୍ତଂ, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସତୋ ଚରନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଥେରଗା॰ ୬୭୬; ନେତ୍ତି॰ ୫) ନୟେନ ସତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୟଂ ସନ୍ତିଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ତରେ ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ୱିସପ୍ପନତୋ ୱିସତ୍ତିକସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ତରେ ତରେୟ୍ୟ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଞ୍ଚାହଂ ଅଭିନନ୍ଦାମୀତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସନ୍ତିଜୋତକଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ଅହଂ ପତ୍ଥୟାମି, ତଂ ଏୱ ୱା ସନ୍ତିଂ ଉତ୍ତମଂ ଅଭିନନ୍ଦାମୀତି ଧୋତକୋ ୱଦତି । ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅନାଗତଂ ଉପରି ଚ । ଅଧୋତି ଅତୀତଂ ହେଟ୍ଠା ଚ । ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ପରିତୋ ଚ । ଏତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସଙ୍ଗୋତୀତି ଏତଂ ଅନାଗତାଦିଂ ସଙ୍ଗଜନନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଞତ୍ୱା । ଭୱାଭୱାୟାତି ଖୁଦ୍ଦକାନଞ୍ଚେୱ ମହନ୍ତାନଞ୍ଚ ଭୱାନଂ ଅତ୍ଥାୟ, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦାୟ ୱା ।

ଅରିୟସଚ୍ଚାନନ୍ତି ଅରିୟଭାୱକରାନଂ ସଚ୍ଚାନଂ । ଅନନୁବୋଧାତି ଅବୁଜ୍ଝନେନ ଅଜାନନେନ । ଅପ୍ପଟିୱେଧାତି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ । ସନ୍ଧାୱିତନ୍ତି ଭୱତୋ ଭୱସ୍ସ ଗମନେନ ସନ୍ଧାୱିତଂ । ସଂସରିତନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗମନୱସେନ ସଂସରିତଂ । ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚାତି ମୟା ଚେୱ ତୁମ୍ହେହି ଚ । ଅଥ ୱା ସନ୍ଧାୱିତଂ ସଂସରିତନ୍ତି ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱନେତ୍ତୀତି ଭୱାଭୱଂ ନୟନସମତ୍ଥା ତଣ୍ହାରଜ୍ଜୁ । ସଂସିତନ୍ତି ସଂସରିତଂ । ସମୂହତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ହତା ଛିନ୍ନା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକତା ।

ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ‘‘ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତୋ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ଖଣପରିତ୍ତତୋ ଚ ନ ନିଚ୍ଚାତି ଅନିଚ୍ଚା । ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ୟଦା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ଅଥ ଇମସ୍ମିଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନାଦିୱସେନ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ୟ୍ୱାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧୋ, ଏସ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ଥାୟ ମଗ୍ଗୋ । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖାତି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅଭିଣ୍ହସମ୍ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଖୟଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁକ୍ଖାତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକଧମ୍ମା ପରତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଅସାରତୋ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଚ ଅନତ୍ତାତି । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।

ସେୟ୍ୟୋତି ୱିସିଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ । ସଦିସୋତି ସମାନୋ । ହୀନୋତି ଲାମକୋ । ଓମାନୋପି ହି ଅତ୍ତନୋ ଅୱଙ୍କରଣମୁଖେନପି ସଂପଗ୍ଗଣ୍ହନୱସେନେୱ ପୱତ୍ତତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି । କିମଞ୍ଞତ୍ର ୟଥାଭୂତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନାତି ସରସପଭଙ୍ଗୁତାୟ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅନୱଟ୍ଠିତସଭାୱେହି ରୂପଧମ୍ମେହି ସେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଉକ୍ଖିପନସ୍ସ ତେସଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱିନା କିଂ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ସିୟା, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୧୫.ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱିଭାୱୟନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖାଦୀନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଞ୍ଞାଓଭାସେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକକିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକାସାନି ପାକଟାନି କରୋନ୍ତି । ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞେନାତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟପଞ୍ଞତାୟ ସଦେୱକସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠପଞ୍ଞେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଦେସିତାନୀତି ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରାଦୀହି ତେହି ତେହି ନୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଦେସିତାନି । କିଞ୍ଚାପି ତେ ହୋନ୍ତି ଭୁସଂ ପମତ୍ତାତି ତେ ୱିଭାୱିତଅରିୟସଚ୍ଚା ପୁଗ୍ଗଲା କାମଂ ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ତେସଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ନ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ଆଦିୟନ୍ତି, ସତ୍ତମଭୱେୟେୱ ପନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥିନ୍ଦଖୀଲୋତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଉପମାୱଚନଂ । ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ନଗରଦ୍ୱାରଥିରକରଣତ୍ଥଂ ଉମ୍ମାରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ହତ୍ଥେ ପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା ଆକୋଟିତସ୍ସ ସାରଦାରୁମୟସ୍ସ ଥମ୍ଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଥୱିସ୍ସିତୋ ସିୟାତି ଗମ୍ଭୀରନେମିତାୟ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଭୂମିନିସ୍ସିତୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । ଚତୁବ୍ଭି ୱାତେହୀତି ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗତୱାତେହି । ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋତି କମ୍ପେତୁଂ ୱା ଚାଲେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତଥୂପମଂ…ପେ॰… ପସ୍ସତୀତି ୟୋ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଞ୍ଞାୟ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ତଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସଂ ତଥା ଦସ୍ସନତୋ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟୱାଦୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟତାୟ ତଥୂପମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଇନ୍ଦଖୀଲୂପମଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗେହୀତି ଅରିୟସୋତାପଜ୍ଜନସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତେହି । ଅରିୟସାୱକୋତି ଅରିୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ଅରିୟସାୱକୋ । ଖୀଣନିରୟୋମ୍ହୀତି ଖୀଣନିରୟୋ ଅମ୍ହି । ଖୀଣାପାୟଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତୋତି ଇଦଂ ନିରୟାଦୀନଂୟେୱ ୱେୱଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ନିରୟାଦୟୋ ହି ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତତୋ ଅୟତୋ ଅପେତତ୍ତା ଅପାୟା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ। ଦୁକ୍କଟକାରିନୋ ୱିୱସା ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତୀତି ୱିନିପାତା। ସୋତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆଦିତୋ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ସୋତାପନ୍ନୋ। ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମତାୟ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସଙ୍ଖାତେ ୱିରୂପେ ନ ନିପତନସଭାୱୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ। ତତୋ ଏୱ ଧମ୍ମନିୟାମେନ ନିୟତତାୟ ନିୟତୋ। ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତା ସମ୍ବୋଧି ଅୱସ୍ସଂ ପତ୍ତବ୍ବତାୟ ଅସ୍ସ ପରଂ ଅୟନଂ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ।

ନିୱିଟ୍ଠାତିଆଦୀନି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନେୱ । ସହଧମ୍ମିୟାତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ । ଅରିୟକନ୍ତେହୀତି ଅରିୟାନଂ କନ୍ତେହି ପିୟେହି ମନାପେହି । ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ହି ଅରିୟସାୱକାନଂ କନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଭୱନ୍ତରେପି ଅୱିଜହନତୋ । ତାନି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବୋପି ପନେତ୍ଥ ସଂୱରୋ ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ସୋତାପନ୍ନୋହମସ୍ମୀତି ଇଦଂ ଦେସନାସୀସମେୱ । ସକଦାଗାମିଆଦୟୋପି ‘‘ସକଦାଗାମୀହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତିୟେୱ । ୟତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସିକ୍ଖାପଦାୱିରୋଧେନ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାତମେୱାତି ।

ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ସୁଭାୱିତାନୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାୱିତାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନଂ ପଜହନୱସେନ । ତେନାହ ‘‘ସବ୍ବଲୋକେ’’ତି । ନିବ୍ବିଜ୍ଝାତି ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ।

ଧମ୍ମପଦାନୀତି ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସାନି । ଅନଭିଜ୍ଝା ଧମ୍ମପଦଂ ନାମ ଅଲୋଭୋ ୱା ଅଲୋଭସୀସେନ ଅଧିଗତଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ୱା ଦସଅସୁଭୱସେନ ୱା ଅଧିଗତଝାନାଦୀନି ଅନଭିଜ୍ଝା ଧମ୍ମପଦଂ। ଚତୁବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ଅଧିଗତାନି ଅବ୍ୟାପାଦୋ ଧମ୍ମପଦଂ। ଦସାନୁସ୍ସତିଆହାରେପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞାୱସେନ ଅଧିଗତାନି ସମ୍ମାସତି ଧମ୍ମପଦଂ। ଦସକସିଣଆନାପାନୱସେନ ଅଧିଗତାନି ସମ୍ମାସମାଧି ଧମ୍ମପଦଂ ।

ପଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦେତି ହେଟ୍ଠା ଅପାୟୁପପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିକାନି ପଞ୍ଚ ଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ପାଦେ ବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁଂ ୱିୟ ପୁରିସୋ ସତ୍ଥେନ ହେଟ୍ଠା ମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଚ ଜହେତି ଉପରିଦେୱଲୋକସମ୍ପାପକାନି ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ପୁରିସୋ ଗୀୱାୟ ବଦ୍ଧରଜ୍ଜୁଂ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଜହେୟ୍ୟ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚ ଚୁତ୍ତରି ଭାୱୟେତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନତ୍ଥାୟ ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉତ୍ତରି ଭାୱେୟ୍ୟ । ପଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାତିଗୋତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗାନଂ ଅତିକ୍କମନେନ ପଞ୍ଚସଙ୍ଗାତିଗୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଓଘତିଣ୍ଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନିତ୍ତିଣ୍ଣଚତୁରୋଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ, ଅମତପଦଂୟେୱ ୱା ଞସ୍ସାମି ଜାନିସ୍ସାମୀତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ତଂପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଜାନାତି ପଠମମଗ୍ଗେନ ଞାତମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞୋ, ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ହେଟ୍ଠା ତୀସୁ ଫଲେସୁ, ଉପରି ତୀସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଚ ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅରହତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଅଗ୍ଗଫଲଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନଭିସମେତସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧସ୍ସ । ଅଭିସମୟାୟାତି ପଟିୱେଧାୟ ।

୧୧୬.ବାଲଲକ୍ଖଣାନୀତି ବାଲସ୍ସ ଉପଲକ୍ଖଣକାରଣାନି । ବାଲନିମିତ୍ତାନୀତି ‘‘ବାଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଗହେତୁଂ ନିମିତ୍ତାନି କାରଣାନି । ବାଲାପଦାନାନୀତି ବାଲସ୍ସ ପୋରାଣାନି ୱିରୁଳ୍ହାନି କମ୍ମାନି । ‘‘ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଅଭିଜ୍ଝଂ ବ୍ୟାପାଦଂ ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେତୀତି ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ। ଦୁବ୍ଭାସିତଂ ମୁସାୱାଦାଦିଂ ଭାସତୀତି ଦୁବ୍ଭାସିତଭାସୀ। ଦୁକ୍କଟଂ ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମଂ କରୋତୀତି ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀ। ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭିୟ୍ୟୋତି ଉପରୂପରି । ପକୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । ‘‘ପକୁପ୍ପେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଭୁସେନାତି ଦଳ୍ହେନ । ଦଣ୍ଡେନାତି ଦଣ୍ଡଦାନେନ । ଧୀରୋତି ପଣ୍ଡିତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋ । ନିସେଧୟେତି ପଟିବାହେୟ୍ୟ । ପୁନ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱା ଅସମତ୍ଥଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ । ୟୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତୀତି ୟୋ ସତିମା ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ମତି, ତସ୍ସ ଉପସମଂୟେୱାହଂ ବାଲସ୍ସ ପଟିସେଧନଂ ମଞ୍ଞାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଦୋସଂ । ୟଦା ନଂ ମଞ୍ଞତୀତି ୟସ୍ମା ନଂ ମଞ୍ଞତି । ଅଜ୍ଝାରୁହତୀତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ଗୋୱ ଭିୟ୍ୟୋ ପଲାୟିନନ୍ତି ୟଥା ଗୋୟୂଥେ ତାୱଦେୱ ଦ୍ୱେ ଗାୱୋ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଗୋଗଣୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି ୟାୱ ନ ଏକୋ ପଲାୟତି, ୟଦା ପନ ପଲାୟତି, ଅଥ ତଂ ପଲାୟୀନଂ ସବ୍ବୋ ଗୋଗଣୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ଏୱଂ ଦୁମ୍ମେଧୋ ଖମନ୍ତଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦତ୍ଥପରମାତି ସକତ୍ଥପରମା । ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେସୁ ସକତ୍ଥପରମେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଖନ୍ତିତୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ତମାହୁ ପରମଂ ଖନ୍ତିନ୍ତି ୟୋ ବଲୱା ତିତିକ୍ଖତି, ତସ୍ସ ତଂ ଖନ୍ତିଂ ପରମଂ ଆହୁ । ବାଲବଲଂ ନାମ ଅଞ୍ଞାଣବଲଂ । ତଂ ୟସ୍ସ ବଲଂ, ଅବଲମେୱ ତଂ, ନ ତଂ ବଲନ୍ତି ଆହୁ କଥେନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତି । ଧମ୍ମଗୁତ୍ତସ୍ସାତି ଧମ୍ମେନ ରକ୍ଖିତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ୱା ରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ପଟିୱତ୍ତାତି ପଟିପ୍ଫରିତ୍ୱା ୱତ୍ତା, ପଟିପ୍ପରିତ୍ୱା ୱା ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ୱଦେୟ୍ୟାସି । ଧମ୍ମଟ୍ଠଂ ପନ ଚାଲେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋତି ତେନ କୋଧେନ ତସ୍ସେୱ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପାପଂ ହୋତି । କତରସ୍ସାତି? ୟୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଟିକୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ । ତତ୍ଥ କୁଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ପଦାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, କୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିକିଚ୍ଛନ୍ତାନନ୍ତି ଏକୱଚନେ ବହୁୱଚନଂ, ତିକିଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନା ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ‘‘ବାଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅନ୍ଧବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ଏୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ୟେ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦାତି ୟେ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଅକୋୱିଦା ଅଚ୍ଛେକା, ତେ ଏୱଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୭.ପତ୍ତନ୍ତି ଅଧିଗତଂ ଏତରହି ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନଂ କାମୂପକରଣଂ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ତଦେୱ ଅନାଗତେ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ, ଉଭୟମେତଂ ରଜାନୁକିଣ୍ଣନ୍ତି ତଦୁଭୟମ୍ପି ରାଗରଜାଦୀହି ଅୱକିଣ୍ଣଂ। ଆତୁରସ୍ସାତି ରାଗାଦିକିଲେସାତୁରସ୍ସ । ଅନୁସିକ୍ଖତୋତି କିଲେସବହୁଲପୁଗ୍ଗଲେ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ । ୟେ ଚ ସିକ୍ଖାସାରାତି ୟେ ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲୱତାଦିସଙ୍ଖାତଂ ସିକ୍ଖଂ ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ତେନାହ – ‘‘ସୀଲଂ ୱତଂ ଜୀୱିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ‘‘ନ କରୋମୀ’’ତି ଓରମତି, ତଂ ସୀଲଂ। ୟଂ ୱେସଭୋଜନକିଚ୍ଚଚରଣାଦି, ତଂ ୱତଂ । ଜୀୱିତନ୍ତି ଆଜୀୱୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତି । ଉପଟ୍ଠାନସାରାତି ଏତେସଂ ସୀଲାଦୀନଂ ଅନୁଟ୍ଠାନସାରା । ଏତେହି ଏୱ ସଂସାରସୁଦ୍ଧୀତି ତାନି ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଚ୍ଚେତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତାତି ଇତି ସୀଲବ୍ବତପରାମାସମୁଖେନ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ, କାମେସୁ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାମୁଖେନ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଚାତି ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତା । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାକ୍କମଂ ଆୟତିଂ ପତ୍ତବ୍ବେ, ଏତରହି ପତ୍ତେ ଚ ରାଗରଜାଦିଓକିଣ୍ଣେ କାମଗୁଣେ ଅଲ୍ଲୀନେହି କିଲେସାତୁରାନଂ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତେହି, ସୟଞ୍ଚ କିଲେସାତୁରେହେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବା, ତତୋ ଏୱ ଚ ତେ କଟସିୱଡ୍ଢନା ଅପରାପରଂ ଜରାମରଣେହି ସିୱଥିକାୟ ୱଡ୍ଢନସୀଲା ଏକନ୍ତେନେୱ କଟସିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି, ସୟଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତା ପରେ ଚ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ସମାଦପେନ୍ତା ୱଡ୍ଢାପେନ୍ତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନଭିଞ୍ଞାୟାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅଜାନିତ୍ୱା । ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଓଲୀୟନତଣ୍ହାଭିନିୱେସୱସେନ ଅୱଲୀୟନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେ । ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେତି ଏକଚ୍ଚେ – ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଅତିଧାୱନାଭିନିୱେସୱସେନ ଅତିକ୍କମନ୍ତି ।

ନଅମଞ୍ଞିଂସୁ ତେସଞ୍ଚ ତଣ୍ହାଦିମଞ୍ଞନାନଂ ପହୀନତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତୋ ତିୱିଧମ୍ପି ୱଟ୍ଟଂ ତେସଂ ପଞ୍ଞାପନାୟ ନତ୍ଥୀତି ।

ଜଞ୍ଞାତି ଜାନେୟ୍ୟ । ସଂୟୁଜେତି ସଂୟୋଜେୟ୍ୟ । ମାନୁସନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦନ୍ତି ମାନୁସଂ, ମନୁସ୍ସଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ । କିଞ୍ହି ତସ୍ସ ସକଂ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ମଚ୍ଚୁମୁଖଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କିଂ ଅଞ୍ଞଂ ସକଂ ନାମ ଅଞ୍ଞତ୍ର କଲ୍ୟାଣକମ୍ମତୋ । କମ୍ମସ୍ସକା ହି ସତ୍ତା । ତେନାହ – ‘‘ତସ୍ମା କରେୟ୍ୟ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ ।

୧୧୮.ଇମେ ଧମ୍ମାତି ଇମେ କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା ଧମ୍ମା । ଏୱଂଗହିତାତି ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନା ଉପ୍ପାଦିତା । ଇଦଂ ଫଲନ୍ତି ଇଦଂ ଇଟ୍ଠୱିପାକଂ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକଞ୍ଚ ଫଲଂ । ଅୟମତ୍ଥୋତି ଅୟଂ ୱୁଡ୍ଢି, ଅୟଂ ହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱଂଜାତିୟନ୍ତି ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟଂ ୱଦତି ।

ଆକଙ୍ଖତୋ ନ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତତ୍ଥ ୟେନ ହେତୁନା ଭଗୱତୋ ୟା ଆକଙ୍ଖା, ସା ଅଞ୍ଞେସଂ ଅୱିସୟୋତି ଆହ – ‘‘କିନ୍ତଂ ଭଗୱା ଆକଙ୍ଖତୀତି । ଇଦଂ ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତି ।

ଏତ୍ତକୋତି ଏତପରିମାଣୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେତି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧହେତୁ । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତିପି ପାଠୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇରିୟାୟନ୍ତି କାୟୱଚୀସମାଚାରେ । ପଭାୱେତି ଆନୁଭାୱେ । ହିତେସିତାୟନ୍ତି ମେତ୍ତାୟ । ଇଦ୍ଧିୟନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାୟ । ଏତ୍ତକା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା, ତେ ଚ ପଚ୍ଚେକଂ ଏୱଂପଭାୱା । ତଥା ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଏୱମାନୁଭାୱାନି । ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ଏୱଂୱିଧଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ମହାନୁଭାୱତା ନ ସବ୍ବଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱିସୟୋ, ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱିସୟୋତି ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟୋ’’ତି । ତେନ ୟୋ ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ସୋ ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟୋତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ, ୟଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) । କତମା ପୁବ୍ବା କୋଟୀତି ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟନ୍ତି ‘‘କତମା ପୁବ୍ବା କୋଟୀ’’ତି କେନଚି କତଂ ପୁଚ୍ଛନଂ ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟଂ । କସ୍ମା ? ସଂସାରସ୍ସ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ତତ୍ଥ ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନ ଦିସ୍ସତି, ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଞାଣୱିସୟୋ ନ ହୋତୀତି ପନ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ସାୱକାନଂ ଞାଣୱେକଲ୍ଲେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତୂପନାୟିକାତି ଅତ୍ତା ଉପନେତବ୍ବୋ ଏତିସ୍ସାତି ଅତ୍ତୂପନାୟିକା । ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଅୱିଜାନନାତି ଏତେନ ପୁରିମାୟ କୋଟିୟା ଅଭାୱତୋ ଏୱ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ତତ୍ଥ ଞାଣସ୍ସ ପଟିଘାତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟଂ ପନ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟନ୍ତି ଭଗୱତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞ୍ଞାଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥା ଭଗୱା କୋକାଲିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟଂ । ‘‘କୀୱ ଦୀଘଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଦୁମେ ନିରୟେ ଆୟୁପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏୱମାହାତି । ଏତ୍ଥାୟଂ ପାଠସେସୋ – ଦୀଘଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଦୁମେ ନିରୟେ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ତଂ ନ ସୁକରଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତକାନି ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ୱସ୍ସସତାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନୀ’’ତି ୱାତି । ସକ୍କା ପନ, ଭନ୍ତେ, ଉପମା କାତୁନ୍ତି । ‘‘ସକ୍କା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୁ, ୱୀସତିଖାରିକୋ କୋସଲକୋ ତିଲୱାହୋ । ତତୋ ପୁରିସୋ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ୱସ୍ସସତସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଏକମେକଂ ତିଲଂ ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ । ଖିପ୍ପତରଂ ଖୋ ସୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ୱୀସତିଖାରିକୋ କୋସଲକୋ ତିଲୱାହୋ ଇମିନା ଉପକ୍କମେନ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ନ ତ୍ୱେୱ ଏକୋ ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୁ, ୱୀସତି ଅବ୍ବୁଦା ନିରୟା, ଏୱମେକୋ ନିରବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୮୯; ସୁ॰ ନି॰ କୋକାଲିକସୁତ୍ତ) ।

ତତ୍ଥ ୱୀସତିଖାରିକୋତି ମାଗଧକେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା କୋସଲରଟ୍ଠେ ଏକୋ ପତ୍ଥୋ ହୋତି । ତେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଆଳ୍ହକଂ, ଚତ୍ତାରି ଆଳ୍ହକାନି ଦୋଣଂ, ଚତୁଦୋଣା ମାନିକା, ଚତୁମାନିକା ଖାରୀ । ତାୟ ଖାରିୟା ୱୀସତିଖାରିକୋ ତିଲୱାହୋ । ତିଲୱାହୋତି ତିଲସକଟଂ । ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋତି ଅବ୍ବୁଦୋ ନାମ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକନିରୟୋ ନତ୍ଥି, ଅୱୀଚିମ୍ହି ଏୱ ପନ ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ପଚ୍ଚନୋକାସୋ ‘‘ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ନିରବ୍ବୁଦାଦୀସୁପି ।

ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଗଣନାପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ୟଥା ହି ସତଂସତସହସ୍ସାନି କୋଟି ହୋତି । ଏୱଂ ସତଂସତସହସ୍ସକୋଟିୟୋ ପକୋଟି ନାମ । ସତଂସତସହସ୍ସପକୋଟିୟୋ କୋଟିପକୋଟି ନାମ । ସତଂସତସହସ୍ସକୋଟିପକୋଟିୟୋ ନହୁତଂ। ସତଂସତସହସ୍ସନହୁତାନି ନିନ୍ନହୁତଂ। ସତଂସତସହସ୍ସାନି ନିନ୍ନହୁତାନି ଏକୋ ଅବ୍ବୁଦୋ। ତତୋ ୱୀସତିଗୁଣୋ ନିରବ୍ବୁଦୋ। ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅୟଞ୍ଚ ଗଣନା ଅପରିଚିତାନଂ ଦୁକ୍କରାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂ ନ ସୁକରଂ ସଙ୍ଖାତୁ’’ନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଦେୱନାନତ୍ତେନ କମ୍ମକାରଣନାନତ୍ତେନପି ଇମାନି ନାମାନି ଲଦ୍ଧାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ସୀତନରକା ଏତେ’’ତି । ଚିତ୍ତଂ ଆଘାତେତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତଂ ପଦୂସେତ୍ୱା ।

୧୧୯.କଥଂ ଜିନୋତି ପକାରପୁଚ୍ଛା । କେନ ଜିନୋତି କାରଣପୁଚ୍ଛା । କେନ କାରଣେନ କେନ ହେତୁନା କାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଜିନୋତି ପୁଚ୍ଛତି । କଥନ୍ତି ପନ କେନ ପକାରେନ କିଂ ଅତୀତାନଂ, ଉଦାହୁ ଅନାଗତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନେନ ଜିନୋତି ପୁଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ୱିସଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । କତମୋ ଜିନୋତି କିଂ ରୂପଂ ଜିନୋ, ଉଦାହୁ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଜିନୋ । ରୂପାଦିୱିନିମୁତ୍ତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଜିନୋ, ୟୋ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତି । କିତ୍ତକୋତି ପମାଣତୋ କିଂପରିମାଣୋ ।

ଅତ୍ଥିତଥାଗତୋତି ଅତ୍ଥି ସତ୍ତୋ । ୟ୍ୱାୟମାୟସ୍ମା ‘‘ଏୱଂନାମୋ ଏୱଂଗୋତ୍ତୋ’’ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞପୀୟତି, ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିସଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତି । ରୂପଂ ତଥାଗତୋତି ରୂପଂ ଅତ୍ତାତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱସେନ ପୁଚ୍ଛତୀତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅୱିସଜ୍ଜନୀୟ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୨୦.ବାଲଂ ପୀଠସମାରୁଳ୍ହନ୍ତିଆଦୀନି ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନାନି । କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତାନୀତି କାୟେନ ଦୁଟ୍ଠୁ କତାନି । ଓଲବ୍ଭନ୍ତୀତି ଅୱଲମ୍ବନ୍ତି ଅୱତ୍ଥରିୟନ୍ତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଓଲମ୍ବନାଦିଆକାରେନ ହି ତାନି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହତନ୍ତି ମହନ୍ତାନଂ । ପଥୱିୟଂ ଓଲମ୍ବନ୍ତୀତି ପଥୱିତଲେ ପତ୍ଥରନ୍ତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପତ୍ଥରଣାକାରୋୟେୱ ହେସ । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ଉପଟ୍ଠହନାକାରେ ବାଲସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ।

ଲାଭାୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେ ଇମେ ତୁମ୍ହେହି ପଟିଲଦ୍ଧା ମନୁସ୍ସତ୍ତସଦ୍ଧାପଟିଲାଭାଦୟୋ, ଲାଭା ୱୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଲାଭା ଏୱ । ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି ୟମ୍ପିଦଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିସମ୍ପାଦନଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତମ୍ପି ସୁଲଦ୍ଧଂ । ଖଣୋ ୱୋ ପଟିଲଦ୍ଧୋତି ଅଟ୍ଠଅକ୍ଖଣୱଜ୍ଜିତୋ ନୱମୋୟଂ ଖଣୋ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟ । ‘‘ଦିଟ୍ଠା ମୟା’’ତିଆଦିନା ଏକଦେସନିଦସ୍ସନେନ ଅଟ୍ଠ ଅକ୍ଖଣେ ୱିଭାୱେତି ।

୧୨୧.ୟହିଂ ୟହିନ୍ତି ୟଂ ୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୟୋ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ନଂ ଅଧମ୍ମୋତି ୟୋ ଅଧମ୍ମୋ ତେନ ଚରିତୋ, ସୋ ନଂ ଅଧମ୍ମଚାରିଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ । ହନାତୀତି ବାଧତି ।

ଅପ୍ପେସକ୍ଖତାତି ଅପ୍ପାନୁଭାୱତା । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାତି ୱିରୂପତା ବୀଭଚ୍ଛତା । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞତାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞତା ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଏଳମୂଗତା ।

୧୨୨.ୱାଚାନୁରକ୍ଖୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ୱାଚାନୁରକ୍ଖୀ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନେନ ମନସା ସୁଟ୍ଠୁ ସଂୱୁତୋ। ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ପଜହନ୍ତୋ କାୟେନ ଚ ଅକୁସଲଂ ନ କୟିରା, ଏତେ ତୟୋ କମ୍ମପଥେ ୱିସୋଧୟେ। ଏୱଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ ହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସକେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଇସୀହି ପୱେଦିତଂ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେୟ୍ୟାତି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ଚ ଦୁକ୍କଟଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ଦୁକ୍ଖୁଦ୍ରୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିସଂୱତ୍ତନିୟଂ କମ୍ମଂ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି । ସଂୱୁତଂ ତୀହିଠାନେହୀତି ଏତେହି ତୀହି କାରଣେହି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ପୱେସନିୱାରଣତୋ ପିହିତଂ, ତଂ ଅହଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ୱଦାମୀତି ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟନ୍ତି ଏକନ୍ତଦୁସ୍ସୀଲଭାୱୋ । ଗିହୀ ୱାପି ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେ କରୋନ୍ତୋ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱାପି ଉପସମ୍ପନ୍ନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜମାନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଦୁସ୍ସୀଲୋ ନାମ । ଇଧ ପନ ୟୋ ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଦୁସ୍ସୀଲୋ, ତସ୍ସ ଗତିୟା ଆଗତଂ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱୋତି ଚେତ୍ଥ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଛ ଦ୍ୱାରାନି ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନା ତଣ୍ହା ୱେଦିତବ୍ବା । ମାଲୁୱା ସାଲମିୱୋତ୍ଥତନ୍ତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଂ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ । ୟଥା ନାମ ମାଲୁୱା ସାଲଂ ଓତ୍ଥତଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ପତ୍ତେହି ଉଦକଂ ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଂଭଞ୍ଜନୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପରିୟୋନନ୍ଧତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଓତ୍ଥତଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ ସୋ ମାଲୁୱାୟ ସଂଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପାତିୟମାନୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ତାୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ସଂଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅପାୟେସୁ ପାତିୟମାନୋ, ୟଥା ନଂ ଅନତ୍ଥକାମୋ ଦିସୋ ଇଚ୍ଛତି, ତଥା ଅତ୍ତାନଂ କରୋତି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

‘‘ଅତ୍ତନା ହି କତ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ପାସାଣମୟଂ ପାସାଣସମ୍ଭୱଂ ୱଜିରଂ ତମେୱ ଅସ୍ମମୟଂ ମଣିଂ ଅତ୍ତନୋ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଂ ପାସାଣମଣିଂ ଖାୟିତ୍ୱା ଛିଦ୍ଦାଛିଦ୍ଦଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଅପରିଭୋଗଂ କରୋତି, ଏୱମେୱଂ ଅତ୍ତନା କତଂ ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ ପାପଂ ଦୁମ୍ମେଧଂ ନିପ୍ପଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅଭିମତ୍ଥତି କନ୍ତତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ।

ନିସେୱିୟାତି କତ୍ୱା । ଗରହାତି ଗାରୟ୍ହା । ବାଲମତୀତି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧିନୋ । ଖୟା ଚ କମ୍ମସ୍ସାତି କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣେନ କମ୍ମସ୍ସ ଖେପନତୋ । ୱିମୁତ୍ତଚେତସୋତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟା ଚ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ନିବ୍ବନ୍ତି ତେ ଜୋତିରିୱିନ୍ଧନକ୍ଖୟାତି ୟଥା ନାମ ଅନୁପାଦାନୋ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟତି, ଏୱମେୱଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନୱସେସକ୍ଖୟା ନିବ୍ବାୟତି ।

୧୨୩.‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ’’ତି ଗାଥାୟଂ ଭମରୋତି ୟା କାଚି ମଧୁକରଜାତି । ପୁପ୍ଫନ୍ତି ପୁପ୍ଫାରାମେ ଚରନ୍ତୋ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଗନ୍ଧଞ୍ଚ ଅହେଠୟଂ ଅହେଠୟନ୍ତୋ ଅୱିନାସେନ୍ତୋ ଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚରିତ୍ୱା ଚ ପଲେତି ରସମାଦାୟାତି ୟାୱଦତ୍ଥଂ ରସଂ ପିୱିତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ମଧୁକରଣତ୍ଥାୟ ରସଂ ଗହେତ୍ୱା ଡେତି । ସୋ ଏକଂ ୱନଗହନଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ରୁକ୍ଖସୁସିରାଦୀସୁ ତଂ ରଜମିସ୍ସକଂ ରସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମଧୁରରସଂ ମଧୁଂ କରୋତି, ନ ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫାରାମେ ଚରିତପଚ୍ଚୟା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ୱା ଗନ୍ଧୋ ୱା ୱିନସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ପୁପ୍ଫଂ ପାକତିକମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଗାମେ ମୁନୀ ଚରେତି ଏୱଂ ସେକ୍ଖୋ ଅସେକ୍ଖୋ ୱା ଅନଗାରିୟମୁନି କୁଲପଟିପାଟିୟା ଗାମେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ତସ୍ସ ଗାମେ ଚରଣପଚ୍ଚୟା ସଦ୍ଧାହାନି ୱା ଭୋଗହାନି ୱା ହୋତି, ସଦ୍ଧାପି ଭୋଗାପି ପାକତିକାୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଚରିତ୍ୱା ଚ ପନ ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହିଗାମେ ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଅକ୍ଖଭଞ୍ଜନ- (ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୨) ୱଣଲେପନପୁତ୍ତମଂସୂପମୱସେନ (ମି॰ ପ॰ ୬.୧.୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତଥାରୂପଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଫଲାନି ହତ୍ଥଗତାନେୱ କରୋତି । ଅସେକ୍ଖମୁନି ପନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରମନୁୟୁଞ୍ଜତି । ଅୟମସ୍ସ ଭମରେନ ମଧୁକରେନ ସରିକ୍ଖତା । ଖୀଣାସୱୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀତି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ସୋ ଏୱ କାୟିକୱାଚସିକସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ସଂୱରଣତୋ ପିଦହନତୋ ସଂୱରୋ । ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସଂୱୁତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଚରତି । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଆଚାରେନ ଚ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅଣୁମତ୍ତେସୂତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ । ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଂ ଦସ୍ସୀ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି ।

କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, କୁସଲେନ ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋତି ଏତ୍ଥ ଆଚାରଗୋଚରଗ୍ଗହଣେନେୱ କୁସଲେ କାୟକମ୍ମେ ୱଚୀକମ୍ମେ ଚ ଗହିତେପି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ନ ଆକାସାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରେସୁ ଏୱ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାୟୱଚୀକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, କୁସଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତସ୍ମା ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିପି ସୀଲମେୱାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କତମେ ଚ ଥପତି କୁସଲା ସୀଲା ? କୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ କୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଆଜୀୱମ୍ପି ଖୋ ଅହଂ ଥପତି ସୀଲସ୍ମିଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୫) । ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ୟସ୍ସ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି, ସୋ ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଅଟ୍ଠଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୁୱସେନ ଏକକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ କାୟିକଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି । ୟୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଗଣିକଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନ ଏକକୋ ହୋତି, ଗମନାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଟ୍ଠାନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ତସ୍ସ ଚେତସିକଂ ୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ । ଥାମୱାତି ଠିତିମା । ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋତି ଥିରପରକ୍କମୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ପହାନତ୍ଥଂ ୱୋଦାନଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଧୁରଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୀରିୟଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତୋ ୱିହରତି । ପଞ୍ଞୱାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟପରିଗ୍ଗାହିକାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟା’’ତି ।

ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମନ୍ତି ମାତାପିତରୋ ୱିରୂପେପି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତକେ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବକଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞନ୍ତି ମାଲାଗୁଳେ ୱିୟ ସୀସାଦୀସୁ କତ୍ୱା ପରିହରମାନା । ତେହି ଉହଦିତାପି ଓମୁତ୍ତିତାପି ଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ସୋମନସ୍ସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ନତ୍ଥି ପୁତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତି । ପୁତ୍ତପେମେନ ସମଂ ପେମଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗୋସମିତନ୍ତି ଗୋହି ସମଂ ଗୋଧନସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୂରିୟସମା ଆଭାତି ସୂରିୟାଭାୟ ସମା ଅଞ୍ଞା ଆଭା ନାମ ନତ୍ଥି । ସମୁଦ୍ଦପରମାତି ୟେ କେଚି ଅଞ୍ଞେ ସରା ନାମ, ସବ୍ବେ ତେ ସମୁଦ୍ଦପରମା । ସମୁଦ୍ଦୋ ତେସଂ ଉତ୍ତମୋ, ସମୁଦ୍ଦସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉଦକଂ ନିଦାନଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଭଗୱାତି ୱଦତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ଅତ୍ତପେମେନ ସମଂ ପେମଂ ନତ୍ଥି । ମାତାପିତରୋ ହି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାପି ପୁତ୍ତଧୀତରୋ ଅପୋସେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନମେୱ ପୋସେନ୍ତି । ଧଞ୍ଞେନ ଚ ସମଂ ଧନଂ ନାମ ନତ୍ଥି। ତଥାରୂପେ ହି କାଲେ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନିପି ଗୋମହିଂସାଦୀନିପି ଧଞ୍ଞଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଧଞ୍ଞସାମିକାନମେୱ ସନ୍ତିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମା ଆଭା ନାମ ନତ୍ଥି। ସୂରିୟାଦୟୋ ହି ଏକଦେସଂୟେୱ ଓଭାସେନ୍ତି, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ଚ ତମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ପଞ୍ଞା ପନ ଦସସହସ୍ସିମ୍ପି ଲୋକଧାତୁଂ ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଅତୀତଂସାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକଞ୍ଚ ତମଂ ୱିଧମତି । ମେଘୱୁଟ୍ଠିୟା ଚ ସମୋ ସରୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ନଦୀ ୱା ହି ହୋତୁ ତଳାକାଦୀନି ୱା, ୱୁଟ୍ଠିସମୋ ସରୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ମେଘୱୁଟ୍ଠିୟା ହି ପଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବତେମନମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନ ହୋତି, ୱୁଟ୍ଠିୟା ପନ ପୱତ୍ତମାନାୟ ୟାୱ ଆଭସ୍ସରଭୱନାପି ଏକୋଦକଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦେୱତାୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପନୱସେନ ପଟିଗାଥଂ ୱଦନ୍ତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଅତ୍ତସମଂ ପେମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

୧୨୪.କିଂସୂଧ ଭୀତାତି କିଂ ନୁ ଭୀତା । ମଗ୍ଗୋ ଚନେକାୟତନୋ ପୱୁତ୍ତୋତି ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣୱସେନ ଅନେକେହି କାରଣେହି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ କିସ୍ସ ଭୀତା ହୁତ୍ୱା ଅୟଂ ଜନତା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଅଗ୍ଗହେସୀତି ୱଦତି । ଭୂରିପଞ୍ଞାତି ବହୁପଞ୍ଞ ଉସ୍ସନ୍ନପଞ୍ଞ । ପରଲୋକଂ ନ ଭାୟେତି ଇମସ୍ମା ଲୋକା ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ ।

ପଣିଧାୟାତି ଠପେତ୍ୱା । ଘରମାୱସନ୍ତୋତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ ୱିୟ ବହ୍ୱନ୍ନପାନେ ଘରେ ୱସନ୍ତୋ । ସଂୱିଭାଗୀତି ଅଚ୍ଛରାୟ ଗହିତମ୍ପି ନଖେନ ଫାଲେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଦତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜନସୀଲୋ । ୱଦଞ୍ଞୂତି ୟାଚକାନଂ ୟାଚନୱସେନ ୱୁତ୍ତୱଚନଞ୍ଞୂ, ୱଚନୀୟୋ ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ୱାଚନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ୱଚୀସୁଚରିତାନି ଗହିତାନି । ମନନ୍ତି ତୀଣି ମନୋସୁଚରିତାନି । କାୟେନାତି ତୀଣି କାୟସୁଚରିତାନି । ଇମେ ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା ପୁବ୍ବସୁଦ୍ଧିଅଙ୍ଗଂ ନାମ । ‘‘ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରମାୱସନ୍ତୋ’’ତି ଇମିନା ୟଞ୍ଞଉପକ୍ଖରୋ ଗହିତୋ । ସଦ୍ଧୋତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ମୁଦୂତି ଏକଂ, ସଂୱିଭାଗୀତି ଏକଂ, ୱଦଞ୍ଞୂତି ଏକନ୍ତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଚତୂସୂ’’ତି ଆହ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ୱାଚ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି, ‘‘ବହ୍ୱନ୍ନପାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୟଞ୍ଞଉପକ୍ଖରୋୱ ଗହିତୋ, ‘‘ସଦ୍ଧୋ ମୁଦୁ ସଂୱିଭାଗୀ ୱଦଞ୍ଞୂ’’ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ ।

ଅପରୋ ଦୁକନୟୋ ନାମ ହୋତି – ‘‘ୱାଚଂ ମନଞ୍ଚା’’ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘କାୟେନ ପାପାନି ଅକୁବ୍ବମାନୋ ବହ୍ୱନ୍ନପାନଂ ଘରମାୱସନ୍ତୋ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ସଦ୍ଧୋ ମୁଦୂ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ସଂୱିଭାଗୀ ୱଦଞ୍ଞୂ’’ତି ଏକନ୍ତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଠିତୋ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋନ ଭାୟତି ।

କାୟସମାଚାରମ୍ପୀତିଆଦି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧେନାତି ଦ୍ୱିୱିଧେନ, ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜଞ୍ଞାତି ଜାନେୟ୍ୟ । ସୀଲକଥା ଚ ନାମେସା କମ୍ମପଥୱସେନ ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ ୱା କଥେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ କମ୍ମପଥୱସେନ ତାୱ କଥେନ୍ତେନ ଅସେୱିତବ୍ବକାୟସମାଚାରୋ ପାଣାତିପାତାଦିନ୍ନାଦାନମିଚ୍ଛାଚାରେହି କଥେତବ୍ବୋ । ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମୱସେନ । ସେୱିତବ୍ବକାୟସମାଚାରୋ ପାଣାତିପାତାଦିୱେରମଣୀହି ଚେୱ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଅୱୀତିକ୍କମେନ ଚ କଥେତବ୍ବୋ ।

ଅସେୱିତବ୍ବୱଚୀସମାଚାରୋ ମୁସାୱାଦାଦିୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ଚେୱ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦୱୀତିକ୍କମେନ ଚ କଥେତବ୍ବୋ । ସେୱିତବ୍ବୱଚୀସମାଚାରୋ ମୁସାୱାଦାଦିୱେରମଣୀହି ଚେୱ ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଅୱୀତିକ୍କମେନ ଚ କଥେତବ୍ବୋ ।

ପରିୟେସନା ପନ କାୟୱାଚାହି ପରିୟେସନା ଏୱ, ସା କାୟୱଚୀସମାଚାରଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତାପି ୟସ୍ମା ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ନାମ ଏତସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱାରଦ୍ୱୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଆକାସେ, ତସ୍ମା ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ନସେୱିତବ୍ବପରିୟେସନା ଅନରିୟପରିୟେସନାୟ କଥେତବ୍ବା, ସେୱିତବ୍ବପରିୟେସନା ଅରିୟପରିୟେସନାୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନରିୟପରିୟେସନା ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତନା ଜାତିଧମ୍ମୋ ସମାନୋ ଜାତିଧମ୍ମଂୟେୱ ପରିୟେସତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୪) । ତଥା ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟପରିୟେସନା ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତନା ଜାତିଧମ୍ମୋ ସମାନୋ ଜାତିଧମ୍ମେ ଆଦୀନୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଅଜାତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟେସତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୫) ।

୧୭୦.ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋତି ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତୁ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତମଗ୍ଗା ୱା, ସବ୍ବେସମ୍ପି ମଗ୍ଗାନଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହାନକରୋ ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁପି ସଚ୍ଚେସୁ ଦୁକ୍ଖପରିଜାନନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ । ସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁରୋ ପଦାତି ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୪) ଆଗତଂ ୱଚୀସଚ୍ଚଂ ୱା ହୋତୁ, ‘‘ସଚ୍ଚୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସଚ୍ଚୋ ଖତ୍ତିୟୋ’’ତିଆଦିଭେଦଂ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚଂ ୱା, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୩୧; ଉଦା॰ ୫୪; ମହାନି॰ ୨୦) ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ ୱା, ‘‘ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତିୟମତ୍ଥୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦; ମହାନି॰ ୧୧୯) ୱୁତ୍ତଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ୱା ହୋତୁ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଇମେସଂ ସଚ୍ଚାନଂ ପରିଜାନିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପହାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଭାୱେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଏକପଟିୱେଧଟ୍ଠେନ ତଥପଟିୱେଧଟ୍ଠେନ ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦୟୋ (ମହାୱ॰ ୧୪; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୨୦) ଚତୁରୋ ପଦା ସେଟ୍ଠା ନାମ । ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ୱଚନତୋ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ୱିରାଗୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସେଟ୍ଠୋ । ଦ୍ୱିପଦାନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁମାତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭେଦାନଂ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା ଭଗୱାୱ ସେଟ୍ଠୋତି ।

ଅଗ୍ଗାନୀତି ଉତ୍ତମାନି । ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ଅପଦାତି ନିପ୍ପଦା ଅହିମଚ୍ଛାଦୟୋ । ଦ୍ୱିପଦାତି ମନୁସ୍ସପକ୍ଖିଜାତାଦୟୋ । ଚତୁପ୍ପଦାତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ। ବହୁପ୍ପଦାତି ସତପଦିଆଦୟୋ । ରୂପିନୋତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରସତ୍ତା । ଅସଞ୍ଞିନୋତି ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା । ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋତି ଭୱଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା । ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ଗୁଣେହି ଅଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋ ଅକ୍ଖାୟତି ।

ଅସଙ୍ଖତାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରାଗୋତିଆଦୀନି ଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନାମାନି । ତଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବେ କିଲେସା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବେ ରାଗମଦାଦୟୋ ମଦା ନିମ୍ମଦା ହୋନ୍ତି ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସବ୍ବା ପିପାସା ୱିନୟଂ ଉପେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଆଲୟା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱଟ୍ଟାନି ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଣ୍ହା ଖୀୟତି, ସବ୍ବପରିଳାହା ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ନିବ୍ବାୟତି । ତସ୍ମା ତଂ ଏତାନି ନାମାନି ଲଭତୀତି ।

ଧମ୍ମୋ ଚ କୁସଲକ୍ଖତୋତି ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଧମ୍ମୋ ଚ କୁସଲୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ, ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତା ଏୱ ପଟିପକ୍ଖେହି ରାଗାଦୀହି କିଲେସେହି ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟୱାଦେହି ଚ ଅପରିକ୍ଖତୋ । ତାନି ତୀଣି ୱିସିସ୍ସରେତି ଏତାନି ତୀଣି ରତନାନି ଲୋକେ ସବ୍ବରତନେହି ୱିସିସ୍ସନ୍ତି ଗୁଣୱସେନ ସବ୍ବଲୋକଂ ଅତିସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମଣପଦୁମସଞ୍ଚୟୋ ଗଣୋତି ପଦୁମସଦିସାନଂ ଅରିୟସମଣାନଂ ସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ଗଣୋ । ପଦୁମନ୍ତି ହି ପରିପୁଣ୍ଣସତପତ୍ତସ୍ସ ସରୋରୁହସ୍ସ ନାମଂ । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଚ ସବ୍ବଥାପି ପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣାତି ପଦୁମସଦିସା ୱୁତ୍ତା । ୱିଦୂନଂ ସକ୍କତୋତି ୱିଦୂହି ପଣ୍ଡିତେହି ସକ୍କତୋ । ନରୱରଦମକୋତି ନରୱରୋ ଚ ପୁରିସାନଂ ଦମକୋ ନାୟକୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକସ୍ସ ଉତ୍ତରୀତି ଲୋକସ୍ସ ଉପରି ଠିତାନି, ସବ୍ବଲୋକେ ଉତ୍ତମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନିରୁପଦାହୋତି ରାଗପରିଳାହାଦୀହି ଅନୁପଦାହୋ । ସଚ୍ଚନାମୋତି ଅୱିତଥନାମୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣେହି ଆଗତନାମୋ । ସବ୍ବାଭିଭୂତି ସବ୍ବଲୋକଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସଚ୍ଚଧମ୍ମୋତି ୱଟ୍ଟତୋ ଏକନ୍ତନିସ୍ସରଣଭାୱେନ ଅୱିତଥୋ ସହ ପରିୟତ୍ତିୟା ନୱୱିଧୋପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ, ତତୋ ଏୱ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ ତସ୍ସ ଉତ୍ତରୀତି ତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ଅଧିକଗୁଣୋ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରିୟସଙ୍ଘୋୱ ନିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିଦୂହି ସବ୍ବପଣ୍ଡିତେହି ପୂଜିତୋ।

‘‘ଏକାୟନ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ ଏକାୟନନ୍ତି ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ । ମଗ୍ଗସ୍ସ ହି –

‘‘ମଗ୍ଗୋ ପନ୍ଥୋ ପଥୋ ପଜ୍ଜୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନଂ ।

ନାୱା ଉତ୍ତରସେତୁ ଚ, କୁଲ୍ଲୋ ଚ ଭିସି ସଙ୍ଗମୋ’’ତି ॥ (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୧) –

ବହୂନି ନାମାନି, ସ୍ୱାୟଂ ଇଧ ଅୟନନାମେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଏକାୟନନ୍ତି ଏକମଗ୍ଗଂ, ନ ଦ୍ୱେଧାପଥଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଏକେନ ଅୟିତବ୍ବନ୍ତି ଏକାୟନଂ। ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱିୱେକଟ୍ଠେନ ପୱିୱିତ୍ତେନ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟନ୍ତି ୱା ଏତେନାତି ଅୟନୋ, ସଂସାରତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ସ ୱା ସବ୍ବସତ୍ତସେଟ୍ଠସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅୟନୋତି ଏକାୟନୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ତେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅୟନ୍ତି, ତଥାପି ଭଗୱତୋୱ ସୋ ଅୟନୋ, ତେନ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ସୋ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଅୟତୀତି ୱା ଅୟନୋ, ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅୟନୋ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ଏକାୟନୋ । ୟଥାହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) । ଅପି ଚ ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାମୁଖଭାୱନାୟ ପୱତ୍ତୋପି ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଅୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏକାୟନୋ, ତଂ ଏକାୟନଂ ।

ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀତି ଜାତିୟା ଖୟସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋ ଜାତିଖୟନ୍ତୋ । ଜାତିୟା ଅଚ୍ଚନ୍ତଖୟନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ପସ୍ସୀତି ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ । ‘‘ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଏକାୟନସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଭଗୱା ପଜାନାତି, ଜାନନ୍ତୋ ଚ ତେନ ତେନ ହିତେନ ସତ୍ତେ ଅନୁକମ୍ପତୀତି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକାୟନଭାୱଂ, ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନତଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ, ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ କାମୋଘାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ ତରିଂସୁ, ୟେ ତଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ତରିସ୍ସନ୍ତି, ଏତରହି ଚ ତରନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ଏତେନେୱ ମଗ୍ଗେନ, ନ ଅଞ୍ଞେନାତି । ୱିସୁଦ୍ଧିପେକ୍ଖାତି ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅପେକ୍ଖନ୍ତା, ପରିନିବ୍ବାୟିତୁକାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସାସନପଟ୍ଠାନଂ ନାନାସୁତ୍ତପଦାନି ଉଦାହରନ୍ତେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନଭାଗିୟେନ ଚ ଭାୱନାଭାଗିୟେନ ଚାତି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେନ । ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟମେୱ ହି ଦସ୍ସନଭାଗିୟଂ ଭାୱନାଭାଗିୟନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚାତି ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ, ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ଦସ୍ସନଭାଗିୟାଦୀହି ଚାତି ଉଭୟେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେତିଆଦି ନିଦ୍ଦିସନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ସଂକିଲେସଭାଗିୟନ୍ତି ସଂକିଲେସକୋଟ୍ଠାସସହିତଂ, ସଂକିଲେସତ୍ଥଦୀପନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଏୱଂ ଲୋକିୟତ୍ତିକସ୍ସ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀହି ଚତୂହି ପଦେହି ସଂସନ୍ଦନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇମିନା ନୟେନ ସେସତିକାନଂ ସେସପଦାନଞ୍ଚ ସଂସନ୍ଦନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ତଂ ଅନୁଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀନଂ ସମତିକ୍କମନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଦିପି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ, ୱାସନାଭାଗିୟଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟମେୱ । ତଥାପି ଲୋକୁତ୍ତରସୁତ୍ତାନି ୱିୟ ଲୋକିୟସୁତ୍ତାନଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟସ୍ସ ସମତିକ୍କମାୟ ହୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଘାତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନିଗ୍ଘାତାୟାତି ପହାନାୟ । ସୁତ୍ତସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତତ୍ଥୋ ଗହିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚ ୱୋଦାନଧମ୍ମା ୱିୟ ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନଭୂମିସମତିକ୍କମନେନେୱ ଭାୱନାଭୂମି ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା, ତସ୍ମା ‘‘ଭାୱନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସନଭାଗିୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଝାନଭାୱନାପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥା ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଭାୱନାଭାଗିୟସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟ, ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦାନି ତିକପଦେହେୱ ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକବୀଜିନାତିଆଦୀସୁ ୟୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଏକମେୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଜନେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଏକବୀଜୀ ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକବୀଜୀ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ସୋ ଏକଂୟେୱ ମାନୁସକଂ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକବୀଜୀ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୩) ।

ୟୋ ପନ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନି ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଲଂକୋଲୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ପରାୟଣୋ । ସୋ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନି ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଲଂକୋଲୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୨) ।

ତତ୍ଥ କୁଲାନୀତି ଭୱେ । ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱାତି ଇଦମେତ୍ଥ ଦେସନାମତ୍ତମେୱ । ୟାୱ ଛଟ୍ଠଭୱା ସଂସରନ୍ତୋପି କୋଲଂକୋଲୋ ହୋତି ଏୱ ।

ୟୋ ପନ ସତ୍ତ ଭୱେ ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘କତମୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ…ପେ॰… ପରାୟଣୋ । ସୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେ ଚେୱ ମାନୁସେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୧) ।

କୋ ପନ ତେସଂ ଏତଂ ପଭେଦଂ ନିୟମେତୀତି ? କେଚି ତାୱ ‘‘ପୁବ୍ବହେତୁ ନିୟମେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ‘‘ପଠମମଗ୍ଗୋ’’, କେଚି ‘‘ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା’’ । କେଚି ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା’’ତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବହେତୁ ନିୟମେତୀତି ୱାଦେ ପଠମମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ କତୋ ନାମ ହୋତି । ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ନିରୁପନିସ୍ସୟା ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଆପଜ୍ଜତି । ପଠମମଗ୍ଗୋ ନିୟମେତୀତି ୱାଦେ ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ନିରତ୍ଥକତା ଆପଜ୍ଜତି । ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ନିୟମେନ୍ତୀତି ୱାଦେ ‘‘ପଠମମଗ୍ଗେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ଉପରି ତୟୋ ମଗ୍ଗା ଉପ୍ପନ୍ନା’’ତି ଆପଜ୍ଜତି । ୱିପସ୍ସନା ନିୟମେତୀତି ୱାଦୋ ପନ ୟୁଜ୍ଜତି । ସଚେ ହି ଉପରି ତିଣ୍ଣଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱିପସ୍ସନା ବଲୱତୀ ହୋତି, ଏକବୀଜୀ ନାମ ହୋତି । ତତୋ ମନ୍ଦତରା କୋଲଂକୋଲୋ । ତତୋ ମନ୍ଦତରା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ମନୁସ୍ସେସୁ ଏୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ୟୋ ଚ ଦେୱେସୁୟେୱ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଂସରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଇମେ ନ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ୟୋ ପନ କାଲେନ ଦେୱେସୁ, କାଲେନ ମନୁସ୍ସେସୂତି ୱୋମିସ୍ସକନୟେନ ସଂସରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତି ଇଦଂ ଇଧଟ୍ଠକୱୋକିଣ୍ଣୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଟ୍ଟଜ୍ଝାସୟୋ ହି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି ।

ତତ୍ଥ ୟୋ ସଦ୍ଧଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ସୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି । ଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକବୀଜିଆଦିଭେଦୋ ହୋତି । ୟୋ ପନ ପଞ୍ଞଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ସୋ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ । ଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ଏକବୀଜିଆଦିଭେଦୋ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଲାଭିନୋ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଲାଭୀ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ କାୟସକ୍ଖୀ ନାମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟେ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତକାୟସକ୍ଖିନାମକା ତୟୋ ସୋତାପନ୍ନା, ତେ ଏକବୀଜିଆଦୀହି ତୀହେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଚହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ଏକବୀଜିନା…ପେ॰… ଧମ୍ମାନୁସାରିନା’’ତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ।

ଦ୍ୱାଦସହିପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ, ସକଦାଗାମୀ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ, ଅଭେଦେନ ଅନାଗାମୀ, ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିଆଦୟୋ ପଞ୍ଚ, ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତକାୟସକ୍ଖିନୋ ତୟୋତି ଭେଦେନ ଅଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସହି । ତତ୍ଥ ହି ୟୋ ଅୱିହାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ। ୟୋ ପନ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ। ତଥା ୟୋ ଅୱିହାଦୀସୁ ଉପପନ୍ନୋ ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ। ୟୋ ପନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ। ଉଦ୍ଧଂ ଉପରୂପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପତ୍ତିସୋତୋ ଏତସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ। ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅକନିଟ୍ଠେ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଅତ୍ଥି ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ଅତ୍ଥି ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଇଧ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଅୱିହାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଉପରୂପରି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅପରିନିବ୍ବାୟିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠମ୍ପି ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପରୂପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ଇତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ ୱୁତ୍ତୱିଭାଗାୟେୱ ।

ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ ଅଲାଭୀ ଅରହା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ତେସଂ ପନ ଲାଭୀ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୋକ୍ଖୱସେନ ଉଭୋହି ଭାଗେହି ରୂପକାୟନାମକାୟସଙ୍ଖାତତୋ ଉଭତୋ ଭାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ସମସୀସିନାତି ଏତ୍ଥ ତିୱିଧୋ ସମସୀସୀ – ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ, ରୋଗସମସୀସୀ, ଜୀୱିତସମସୀସୀତି ।

ତତ୍ର ୟୋ ଠାନାଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ୟେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭତି, ତେନେୱ ଇରିୟାପଥେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଇରିୟାପଥସମସୀସୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଏକଂ ରୋଗଂ ପତ୍ୱା ଅନ୍ତୋରୋଗେ ଏୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ରୋଗସମସୀସୀ ନାମ । ପଲିବୋଧସୀସଂ ତଣ୍ହା, ବନ୍ଧନସୀସଂ ମାନୋ, ପରାମାସସୀସଂ ଦିଟ୍ଠି, ୱିକ୍ଖେପସୀସଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ, କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜା, ଅଧିମୋକ୍ଖସୀସଂ ସଦ୍ଧା, ପଗ୍ଗହସୀସଂ ୱୀରିୟଂ, ଉପଟ୍ଠାନସୀସଂ ସତି, ଅୱିକ୍ଖେପସୀସଂ ସମାଧି, ଦସ୍ସନସୀସଂ ପଞ୍ଞା, ପୱତ୍ତସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଗୋଚରସୀସଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ, ସଙ୍ଖାରସୀସଂ ନିରୋଧୋତି ତେରସସୁ ସୀସେସୁ କିଲେସସୀସଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ପରିୟାଦିୟତି, ପୱତ୍ତସୀସଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟତି । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟାଦାୟକଂ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟାଦାୟକଂ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟାଦାୟକଂ । ୟସ୍ସ ଚେତଂ ସୀସଦ୍ୱୟଂ ସମଂ ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଜୀୱିତସମସୀସୀ ନାମ ।

କଥଂ ପନିଦଂ ସମଂ ହୋତୀତି ? ୱାରସମତାୟ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ମଗ୍ଗୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି, ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେ ଚତ୍ତାରୀତି ଏକୂନୱୀସତିମେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତୋ ଇମାୟ ୱାରସମତାୟ ଇଦଂ ଉଭୟସୀସପରିୟାଦାନମ୍ପି ସମଂ ହୋତି ନାମ । ତେନାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଜୀୱିତସମସୀସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତୱିମୁତ୍ତାଦୟୋ ତୟୋ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ସମସୀସୀତି ସତ୍ତ ସାୱକା ଅରହନ୍ତୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମେହି ନୱହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ ।

ରାଗଚରିତୋତି ରାଗସହିତଂ ଚରିତଂ ଏତସ୍ସାତି ରାଗଚରିତୋ । ରାଗେନ ୱା ଚରିତୋ ପୱତ୍ତିତୋ ରାଗଚରିତୋ, ରାଗଜ୍ଝାସୟୋ ରାଗାଧିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ରାଗମୁଖେ ଠିତୋତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ, ପରିୟୁଟ୍ଠିତରାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ଲୋକିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ୱାସନାଭାଗିୟଂ ସୁତ୍ତଂ । ଲୋକିୟଂ ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଂକିଲେସଭାଗିୟଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ରାଗଚରିତେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଲୋକିୟଂ, ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଅନୁୱତ୍ତମାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱାସନାଭାଗିୟ’’ନ୍ତି । ସୀଲୱନ୍ତେହୀତି ସୀଲୱନ୍ତାଦୀହି ପୁଗ୍ଗଲେହି । ପକତିସୀଲନ୍ତିଆଦି ୟେହି ସମନ୍ନାଗତା, ତେ ପୁଗ୍ଗଲା । ତେସଂ ଦସ୍ସନେନ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଉପଲକ୍ଖଣଂ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନଂ ପକତିସୀଲାଦିୱସେନ, ସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନଂ ପକତିସୀଲୱନ୍ତାଦିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ସୀଲୱନ୍ତେହି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପକତିସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ପକତିସୀଲାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଏୱ ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ପତ୍ତିଦାନଅବ୍ଭନୁମୋଦନଧମ୍ମସ୍ସୱନଦେସନାଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମାଦୀନମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ସମ୍ଭୱତୋ । ତେସମ୍ପି ୱା ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପକତିସୀଲନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସୀଲଂ । ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦୋତି କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧା ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧା ଚ । ଞାଣଂ ପଞ୍ଞାୟ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ପଞ୍ଞା ଆଗତା, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଞାଣନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ନ କେୱଲଂ ପଞ୍ଞାପରିୟାୟେନେୱ, ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିପରିୟାୟେନପି ୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଆଗତା, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଞାଣନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟେନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ । ୟଂ ୱା ପନାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିୱଚନଂ । ସବ୍ବଂ ତଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ଆଗତଂ, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ଞାଣନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେହୀତି ୟସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ବାହିରାନି ଚ ଆୟତନାନି ଆଗତାନି, ତଂ ସୁତ୍ତଂ ତେହି ଆୟତନେହି ଞାଣଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାପି ଆରମ୍ମଣଭୂତା ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଞେୟ୍ୟତୋ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ପଞ୍ଞା ଞାଣନ୍ତରସ୍ସ ଆରମ୍ମଣନ୍ତି କତ୍ଥଚି ସୁତ୍ତେ ଞେୟ୍ୟଭାୱେନପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ କିଞ୍ଚି ଆରମ୍ମଣଭୂତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ରୂପାଦି । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ୱା ବାହିରଂ ୱାତି ୱା-ସଦ୍ଦେନ ଓଳାରିକାଦିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ସଙ୍ଖତେନ ଅସଙ୍ଖତେନ ଚାତି ସବ୍ବଂ ତଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ସଙ୍ଖତଭାୱେନ ଅସଙ୍ଖତଭାୱେନ ଚ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସେନ ହି ଞେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ୟଂ ୱା ପନ କିଞ୍ଚି ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରୱଚନଂ ଭାସତୀତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାଦିସୁତ୍ତେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଦ୍ୱେ । ତେସୁ ୟଂ ୱା ପନ କିଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞତରୱଚନଂ ଏକସ୍ସେୱ କଥନଂ ଭାସତି ନିଦ୍ଦିସତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ୟଥାନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଧାରୟିତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ୟଥା ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ ଲୋକିୟାଦୀସୁ ୟଦି ଅଞ୍ଞତରୱସେନ, ଅଥ ଉଭୟୱସେନ ୟଥା ୟଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତଥା ତଥା ଗହେତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ପଧାନଭାୱେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଲେସସହିତଞ୍ଞେୱ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ହେତୁ, ନ ଇତରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁୱିଧୋ ହେତୁ ୟଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ୟେ ଚ କିଲେସା’’ତି । ସମୁଦୟୋ କିଲେସାତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସମୁଦୟୋ’’ତି ଏତେନ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟା ୱୁତ୍ତା । ‘‘କିଲେସା’’ତି ଚ କିଲେସୱନ୍ତୋ, ସଂକିଲିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ଦିସ୍ସତୀତି ୟଂ ୟଂ ଦିସ୍ସତି । ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୂତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭୂମିଆଦୀସୁ । କପ୍ପିୟାନୁଲୋମେନାତି କପ୍ପିୟେନ ଚ କପ୍ପିୟାନୁଲୋମେନ ଚ । ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟଂ ପାଳିୟଂ ସରୂପତୋ ୱୁତ୍ତଂ, କପ୍ପିୟାନୁଲୋମଂ ମହାପଦେସୱସେନ ନୟତୋ ଦସ୍ସିତଂ । ପଟିକ୍ଖିତ୍ତକାରଣେନାତି ୟେନ କାରଣେନ ଭଗୱତା ୟଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତେନ କାରଣେନ ତଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ । ଏକନ୍ତେନ ସରାଗାଦିସଂୱତ୍ତନମେୱ ହି ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତଂ ସରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନାଦିକାରଣେନ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଂ। ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମସ୍ସ । ଅରିୟଧମ୍ମାନନ୍ତି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଗ୍ଗତୋ ଅନେକୱିଧୋ ପଟ୍ଠାନଭେଦୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ଏୱଂ ଲୋକିୟସତ୍ତାଧିଟ୍ଠାନାଦିସଂସଗ୍ଗତୋପି ଅନେକୱିଧୋ ପଟ୍ଠାନଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି । ପାଳିୟଂ ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ଏକଦେସଦସ୍ସନୱସେନ ଆଗତତ୍ତା ନୟଦସ୍ସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସକ୍କା ହି ଇମିନା ନୟେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ତେ ନିଦ୍ଧାରେତୁନ୍ତି । ୟଥା ଚ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦୀନଂ ଲୋକିୟାଦୀନଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୱସେନ ଅୟଂ ପଟ୍ଠାନଭେଦୋ ଅନେକୱିଧୋ ଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ସଂସଗ୍ଗୱସେନ ଅୟଂ ନୟୋ ୟଥାରହଂ ଲବ୍ଭତେୱ । ଲବ୍ଭତି ହି ଲୋକିୟଂ ସୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ସଂକିଲେସଭାଗିୟଂ, କିଞ୍ଚି ୱାସନାଭାଗିୟଂ । ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ, କିଞ୍ଚି ଅସେକ୍ଖଭାଗିୟନ୍ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧେ ପଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧଂ ପଟ୍ଠାନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠୱୀସତିୱିଧେ ଚ ପଟ୍ଠାନେ ସୋଳସୱିଧଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାରହଂ ଦୁକତିକାଦିଭେଦେନ ସମ୍ଭୱତୋ ପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ୱସେନ । ୟସ୍ମା ପନ ତାନି ତାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ଉଦାହରଣୱସେନ ନିଦ୍ଧାରେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ଅତିଭାରିୟା ଚ ନେତ୍ତିସଂୱଣ୍ଣନା, ସକ୍କା ଚ ଇମିନା ନୟେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ତସ୍ମା ନ ତଂ ୱିତ୍ଥାରୟିମ୍ହ । ତେନେୱ ହି ପାଳିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପଟ୍ଠାନୱିଭାଗୋ ଏକଦେସେନେୱ ଦସ୍ସିତୋ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋତି ।

ସାସନପଟ୍ଠାନୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନକଥା

ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

ହାରେ ନୟେ ଚ ପଟ୍ଠାନେ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ୱିଭଜନ୍ତୋ ନୱଙ୍ଗସ୍ସ, ସାସନସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥

ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣଂ ଧୀରୋ, ଗମ୍ଭୀରଂ ନିପୁଣଞ୍ଚ ୟଂ ।

ଅଦେସୟି ମହାଥେରୋ, ମହାକଚ୍ଚାୟନୋ ୱସୀ ॥

ସଦ୍ଧମ୍ମାୱତରଟ୍ଠାନେ, ପଟ୍ଟନେ ନାଗସୱ୍ହୟେ ।

ଧମ୍ମାସୋକମହାରାଜ-ୱିହାରେ ୱସତା ମୟା ॥

ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ୟା ତସ୍ସ, ଆରଦ୍ଧା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା।

ଉଦାହରଣସୁତ୍ତାନଂ, ଲକ୍ଖଣାନଞ୍ଚ ସବ୍ବସୋ ॥

ଅତ୍ଥଂ ପକାସୟନ୍ତୀ ସା, ଅନାକୁଲୱିନିଚ୍ଛୟା ।

ସମତ୍ତା ସତ୍ତୱୀସାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରତୋ ॥

ଇତି ତଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ, ୟଂ ତଂ ଅଧିଗତଂ ମୟା ।

ପୁଞ୍ଞଂ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସାସନଂ ॥

ଓଗାହେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ।

ସବ୍ବେପି ଦେହିନୋ ହୋନ୍ତୁ, ୱିମୁତ୍ତିରସଭାଗିନୋ ॥

ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ।

ତସ୍ମିଂ ସଗାରୱା ନିଚ୍ଚଂ, ହୋନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ॥

ସମ୍ମା ୱସ୍ସତୁ କାଲେନ, ଦେୱୋପି ଜଗତୀପତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମନିରତୋ ଲୋକଂ, ଧମ୍ମେନେୱ ପସାସତୂତି ॥

ଇତି ବଦରତିତ୍ଥୱିହାରୱାସିନା ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲେନ କତା

ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତାତି ।

ନେତ୍ତିପ୍ପକରଣ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।