ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ
ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥା
ପାରାୟନୱଗ୍ଗନିଦ୍ଦେସୋ
୧. ଅଜିତମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଜିତସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ –
‘‘କେନସ୍ସୁ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ, (ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା ଅଜିତୋ,)
କେନସ୍ସୁ ନପ୍ପକାସତି ।
କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସି, କିଂସୁ ତସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ॥ –
ଅଜିତମାଣୱସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତେ ପଠମପଞ୍ହେ ଚ ଉପରୂପରିପଞ୍ହେ ଚ ନିଦ୍ଦେସେସୁ ଚ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିସେସମେୱ ୱକ୍ଖାମ । ତତ୍ଥ ନିୱୁତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀତି କିଂ ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ ୱଦେସି ?
ଆୱୁତୋତି ଆୱରିତୋ । ନିୱୁତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । ଓୱୁତୋତି ହେଟ୍ଠା ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । ପିହିତୋତି ଉପରିଭାଗେନ ଛାଦିତୋ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଅୱିୱଟୋ । ପଟିକୁଜ୍ଜିତୋତି ଅଧୋମୁଖଂ ଛାଦିତୋ ।
ନପ୍ପକାସତୀତି ନପ୍ପକାସୋ ହୋତି । ନପ୍ପଭାସତୀତି ଞାଣପ୍ପଭାସଂ ନ କରୋତି । ନ ତପତୀତି ଞାଣତପଂ ନ କରୋତି । ନ ୱିରୋଚତୀତି ଞାଣୱିରୋଚନଂ ନ କରୋତି । ନ ଞାୟତୀତି ନ ଜାନୀୟତି । ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ନପ୍ପଞ୍ଞାୟତେ ।
କେନଲିତ୍ତୋତି କେନ ଲିମ୍ପିତୋ । ସଂଲିତ୍ତୋ ଉପଲିତ୍ତୋତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଆଚିକ୍ଖସି ନିଦ୍ଦେସୱସେନ । ଦେସେସି ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ। ପଞ୍ଞପେସି ତେନ ତେନ ପକାରେନ । ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେନ୍ତୋ ପଟ୍ଠପେସି। ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୱରସି। ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଭଜସି। ନିକୁଜ୍ଜିତଭାୱଂ ଗମ୍ଭୀରଭାୱଞ୍ଚ ହରିତ୍ୱା ସୋତୂନଂ ଞାଣସ୍ସ ପତିଟ୍ଠଂ ଜନୟନ୍ତୋ ଉତ୍ତାନୀକରୋସି। ସବ୍ବେହିପି ଇମେହି ଆକାରେହି ସୋତୂନଂ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ପକାସେସୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨.ୱେୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀତି ମଚ୍ଛରିୟହେତୁ ଚ ପମାଦହେତୁ ଚ ନପ୍ପକାସତି । ମଚ୍ଛରିୟଂ ହିସ୍ସ ଦାନାଦୀହି ଗୁଣେହି ପକାସିତୁଂ ନ ଦେତି, ପମାଦୋ ସୀଲାଦୀହି । ଜପ୍ପାଭିଲେପନନ୍ତି ତଣ୍ହା ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମକ୍କଟଲେପୋ ୱିୟ ମକ୍କଟସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।
ୟେସଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୟେସଂ ରୂପାଦିଧମ୍ମାନଂ । ଆଦିତୋ ସମୁଦାଗମନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପଠମତୋ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ନିରୋଧୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଭଙ୍ଗତୋ ନିରୁଜ୍ଝନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । କମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ୱିପାକୋତି କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୋ କମ୍ମଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ କମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ୱିପାକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପାକସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କମ୍ମନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱିପାକସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନାମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ରୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ରୂପଂ ନାମଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ନାମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ରୂପସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନାମନ୍ତି ପଞ୍ଚୱୋକାରେ ନାମଂ ରୂପଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ରୂପସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନାମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୩.ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତାତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପାଦିଆୟତନେସୁ ତଣ୍ହାଦିକା ସୋତା ସନ୍ଦନ୍ତି । କିଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ତେସଂ କିଂ ଆୱରଣଂ କା ରକ୍ଖା । ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହୀତି ତଂ ତେସଂ ନିୱାରଣସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହି । ଏତେନ ସାୱସେସପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । କେନ ସୋତା ପିଧୀୟରେତି କେନ ଧମ୍ମେନ ଏତେ ସୋତା ପିଧୀୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ।
ସୱନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଆସୱନ୍ତୀତି ଅଧୋଗାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ସୱନ୍ତି । ସନ୍ଦନ୍ତୀତି ନିରନ୍ତରଗାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦମାନା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱତ୍ତନ୍ତି ।
୪.ସତିତେସଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତା କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନା ସତି ତେସଂ ସୋତାନଂ ନିୱାରଣଂ। ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀତି ତମେୱାହଂ ସତିଂ ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେତି ରୂପାଦୀସୁ ପନ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିୱେଧସାଧିକାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଏତେ ସୋତା ସବ୍ବସୋ ପିଧୀୟନ୍ତି ।
ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ସମୁଦୟଞ୍ଚାତି ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚାତି ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅଭାୱଗମନଞ୍ଚ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦଂ ୱା । ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚାତି ଆନିସଂସଞ୍ଚ । ଆଦୀନୱଞ୍ଚାତି ଦୋସଞ୍ଚ । ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚାତି ନିକ୍ଖମନଞ୍ଚ ।
୫.ପଞ୍ଞା ଚେୱାତି ପଞ୍ହାଗାଥାୟ ୟା ଚାୟଂ ତୟା ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା, ୟା ଚ ସତି, ୟଞ୍ଚ ତଦୱସେସଂ ନାମରୂପଂ, ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି କତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝତି । ଏତଂ ମେ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି ଏତଂ ନାମରୂପଂ କତ୍ଥ ନ ଭୱତି । ୱୂପସମ୍ମତୀତି ନିବ୍ବାତି । ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ସନ୍ନିସୀଦତି ।
୬. ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ପନସ୍ସ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞାସତିୟୋ ନାମେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅଜିତ, ଏତଂ ପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛି – ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି, ତଦେତଂ ୟତ୍ଥ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେ ୱଦାମି। ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସହେୱ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ଏତ୍ଥେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତି, ତଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ କୁସଲାକୁସଲଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୱସେନ ନିରୁଜ୍ଝନେନ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ନିରୋଧୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକନିରୋଧୋ ଉପାଦିନ୍ନକନିରୋଧୋତି । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ହି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତନ୍ତି ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତାନି ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି। ତଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନକରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତାନି ଚିତ୍ତାନି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ତୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ତତ୍ଥ ସଚେ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ତାନି ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ପନ ନେସଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱାରୟମାନୋ ସେତୁସମୁଗ୍ଘାତଂ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକଭାୱଂ କୁରୁମାନୋ ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେତି ନାମ । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ଦୋମନସ୍ସସହଗତାନୀତି ଓଳାରିକକାମରାଗବ୍ୟାପାଦୱସେନ ଛ ଚିତ୍ତାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅଣୁସହଗତକାମରାଗବ୍ୟାପାଦୱସେନ ତାନି ଏୱ ଛ ଚିତ୍ତାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଅକୁସଲଚିତ୍ତାନି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଚେ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ତେ ମଗ୍ଗା ଅଭାୱିତା ଅସ୍ସୁ, ତାନି ଚିତ୍ତାନି ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ । ତେ ପନ ତେସଂ ମଗ୍ଗା ପରିୟୁଟ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱାରୟମାନା ସେତୁସମୁଗ୍ଘାତଂ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକଭାୱଂ କୁରୁମାନା ଅନୁପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେନ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନକନିରୋଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସଚେ ପନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋତି ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚ କିଲେସେ ସୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ଇଦାନି କୁତୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସତ୍ତ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱା ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି । ଏୱଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କୁରୁମାନୋ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେତି ନାମ ।
ସଚେ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଭୱେ ପଞ୍ଚସୁ ଭୱେସୁ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ଓଳାରିକାନି କାମରାଗପଟିଘସଂୟୋଜନାନି ଓଳାରିକୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପଟିଘାନୁସୟୋତି ଇମେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ ସୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ଇଦାନି କୁତୋ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଭୱେସୁ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି। ଏୱଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କୁରୁମାନୋ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେତି ନାମ ।
ସଚେ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ଭୱଂ ଦୁତିୟଭୱେ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ଅଣୁସହଗତାନି କାମରାଗପଟିଘସଞ୍ଞୋଜନାନି ଅଣୁସହଗତୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ ପଟିଘାନୁସୟୋତି ଇମେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ କିଲେସେ ସୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ଇଦାନି କୁତୋ ଅନାଗାମିସ୍ସ ଏକଂ ଭୱଂ ଠପେତ୍ୱା ଦୁତିୟଭୱେ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କୁରୁମାନୋ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେତି ନାମ ।
ସଚେ ଅରହତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅଭାୱିତୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ହେତୂନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ । ରୂପରାଗୋ ଅରୂପରାଗୋ ମାନୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅୱିଜ୍ଜା ମାନାନୁସୟୋ ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋତି ଇମେ ପନ ଅଟ୍ଠ କିଲେସେ ସୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ସମୁଗ୍ଘାତେତି । ଇଦାନି କୁତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱେ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି ? ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଉପାଦିନ୍ନକପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ କୁରୁମାନୋ ଉପାଦିନ୍ନକଂ ନିରୋଧେତି ନାମ ।
ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଚେତ୍ଥ ଅପାୟଭୱଂ ନିରୋଧେତି । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ ସୁଗତିକାମଭୱେକଦେସଂ । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ କାମଭୱଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ରୂପାରୂପଭୱଂ, ସବ୍ବଭୱେପି ନିରୋଧେତି ଏୱାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ଉପାଦିନ୍ନକନିରୋଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନା’’ତି ଏତେନ ଅନୁପାଦିନ୍ନକନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ପନ ଉପାଦିନ୍ନକନିରୋଧଂ ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱାତି କାମଭୱତୋ କାମଭୱଂ ସଂସରନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତ ଭୱେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେତି –
‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।
ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ‘ସଂସାରୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୯; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୧୯୯; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୭; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୪, ୫୮; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୯) –
ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ । ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ନମନଲକ୍ଖଣଂ ଚତୁକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ନାମଞ୍ଚ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ଭୂତୋପାଦାୟସଙ୍ଖାତଂ ରୂପଞ୍ଚ ଏତେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ଏତେ ନାମରୂପଧମ୍ମା ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୱସେନ ନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଞାଣେନାତି ଏତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଂୟେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ । ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ । ଦ୍ୱେ ଭୱେ ଠପେତ୍ୱାତି କାମଧାତୁୟାୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଦ୍ୱେ ଭୱେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ପଞ୍ଚସୁ ଭୱେସୂତି ତଦୱସିଟ୍ଠେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଭୱେସୁ । ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେ ଏତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ଏକଂ ଭୱଂ ଠପେତ୍ୱାତି ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ରୂପଧାତୁୟା ୱା ଅରୂପଧାତୁୟା ୱା ଏକଂ ଭୱଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ରୂପଧାତୁୟା ୱା ଅରୂପଧାତୁୟା ୱାତି ଦୁତିୟକଭୱେ ରୂପଧାତୁୟା ଚେୱ ଅରୂପଧାତୁୟା ଚ । ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ରୂପଭୱେ ନାମରୂପଂ, ଅରୂପଭୱେ ନାମମେୱ । ଏତ୍ଥେତେ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେ ଏତେ ନାମରୂପଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ।
ଅରହତୋତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ‘‘ଅରହା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଦୁୱିଧା ହି ନିବ୍ବାନଧାତୁ ସଉପାଦିସେସା ଚ ଅନୁପାଦିସେସା ଚ । ତତ୍ଥ ଉପାଦୀୟତି ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଭୁସଂ ଗଣ୍ହୀୟତୀତି ଉପାଦି, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉପାଦିୟେୱ ସେସୋ ଅୱସିଟ୍ଠୋ ଉପାଦିସେସୋ, ସହ ଉପାଦିସେସେନ ୱତ୍ତତୀତି ସଉପାଦିସେସା। ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଉପାଦିସେସୋତି ଅନୁପାଦିସେସା। ତାୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା । ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତସ୍ସାତି ନିରିନ୍ଧନସ୍ସ ୱିୟ ଜାତୱେଦସ୍ସ ନିବ୍ବାୟନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସ । ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିରୋଧୱସେନ । ତୟୋ ଚରିମା ଭୱଚରିମୋ ଝାନଚରିମୋ ଚୁତିଚରିମୋତି । ଭୱେସୁ ହି କାମଭୱେ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ ଭୱଚରିମୋ। ଝାନେସୁ ପୁରିମଝାନତ୍ତୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥେ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୋ ଝାନଚରିମୋ। ୟେ ପନ ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁରତୋ ସୋଳସମେନ ଚିତ୍ତେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନା, ତେ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସହ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ସୋ ଚୁତିଚରିମୋ ନାମ । ଅୟଂ ଇଧ ଚରିମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟେ ହି କେଚି ବୁଦ୍ଧା ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ୱା ଅରିୟସାୱକା ୱା ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେ ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନେୱ ଅବ୍ୟାକତେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଧେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ପଞ୍ଞାଚ ସତି ଚ ନାମଞ୍ଚାତି ଏତେହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଗହଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ରୂପଞ୍ଚାତି ଏତେନ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଚତୁୱୀସତିଉପାଦାରୂପାନଞ୍ଚ ଗହଣଂ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ, ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି । ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପହୀନନିରୋଧେନ ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି ନିରୁଜ୍ଝତି ଦୀପସିଖା ୱିୟ ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ୟାତି, ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ଅନୁପ୍ପାଦୱସେନେୱ ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୯୯) ।
୭. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପକାସିତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୟାନି ସୋତାନୀ’’ତି ଇମିନା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ‘‘ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ଇମିନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ‘‘ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିନା ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୁତ୍ୱାପି ଅରିୟଭୂମିଂ ଅନଧିଗତୋ ପୁନ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିୱୀମଂସିତଧମ୍ମା, ଅରହନ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେକ୍ଖାତି ସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖମାନା ଅୱସେସା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ପୁଥୂତି ବହୂ ସତ୍ତଜନା । ତେସଂ ମେ ନିପକୋ ଇରିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହୀତି ତେସଂ ମେ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖାନଂ ନିପକୋ ପଣ୍ଡିତୋ ତ୍ୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ବ୍ରୂହୀତି ।
ତେସଂ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାତାତି ତେସଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ କତ୍ୱା ଦେସିତା, ସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ଠପିତା ୱା । ଧାତୁଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇରିୟନ୍ତି ପୟୋଗଂ । ଚରିୟନ୍ତି କିରିୟଂ । ୱୁତ୍ତିନ୍ତି ପୱତ୍ତିଂ । ଆଚରନ୍ତି ଚରଣଂ । ଗୋଚରନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ । ୱିହାରନ୍ତି ଇରିୟାପଥପୱତ୍ତନଂ । ପଟିପଦନ୍ତି ୱିପସ୍ସନଂ ।
୮. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ସେକ୍ଖେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସା ପହାତବ୍ବା ଏୱ, ତସ୍ମା ‘‘କାମେସୂତି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ମନସୋ ଆୱିଲଭାୱକରେ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ମନସାନାୱିଲୋ ସିୟାତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସେକ୍ଖୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପରିତୁଲିତତ୍ତା କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିଆଦୀହି ଚ ସତୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ପରିବ୍ବଜତି, ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ’’ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ଅସେକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି ।
ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଗେଧଂ ନାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ପଲିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ଲୋଭଂ ନାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ପଲିବୁନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ଲୋଭୱସେନ ନ ଅଲ୍ଲୀୟେୟ୍ୟ ।
ଆୱିଲକରେ କିଲେସେ ଜହେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତାଲୁଳକରେ ଉପତାପସଙ୍ଖାତେ କିଲେସେ ଜହେୟ୍ୟ ।
ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି ନିବ୍ବାନଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସପ୍ପଚ୍ଚୟସଭାୱଂ ।
ସହ ଗାଥାପରିୟୋସାନାତି ଗାଥାୱସାନେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ । ୟେତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦାତି ୟେ ଏତେ ଅଜିତମାଣୱେନ କଲ୍ୟାଣଛନ୍ଦେନ ଏକଜ୍ଝାସୟା । ଏକପ୍ପୟୋଗାତି କାୟୱଚୀମନୋପୟୋଗେହି ଏକପ୍ପୟୋଗା । ଏକାଧିପ୍ପାୟାତି ଏକୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ରୁଚି ଏତେସନ୍ତି ଏକାଧିପ୍ପାୟା, ଏକରୁଚିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୱାସନୱାସିତାତି ଅତୀତବୁଦ୍ଧସାସନେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱିତଭାୱନା । ଅନେକପାଣସହସ୍ସାନନ୍ତି ଅନେକେସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତାନଂ ପାଣସହସ୍ସାନଂ । ୱିରଜଂ ୱୀତମଲନ୍ତି ରାଗାଦିରଜୱିରହିତଂ ରାଗାଦିମଲୱିରହିତଞ୍ଚ ।
ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଇଧ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ । ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଞ୍ହି ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱସେନ ଏୱଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ତସ୍ସ ଚ ଅଜିତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକସହସ୍ସାନଞ୍ଚ ତଣ୍ହାଦୀହି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା କାମାସୱାଦୀହି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚମାନଂ ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁଚ୍ଚି । ସହ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତାତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସହେୱ ଆୟସ୍ମତୋ ଅଜିତସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିକସହସ୍ସସ୍ସ ଚ ଅଜିନଜଟାୱାକଚୀରତିଦଣ୍ଡକମଣ୍ଡଲୁଆଦୟୋ ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ । ସବ୍ବେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସା ଏହିଭିକ୍ଖୂ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସମାନା ପଞ୍ଜଲିକା ନିସୀଦିଂସୁ । ପାଳିୟଂ ପନ ଅଜିତତ୍ଥେରୋୱ ପଞ୍ଞାୟତି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ୱତ୍ଥପଟିପତ୍ତିୟାତି ସୟଂ ପଚ୍ଚାସୀସିତଲଦ୍ଧପଟିପତ୍ତିୟା, ନିବ୍ବାନଲଦ୍ଧଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଅଜିତମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯. ଦୁତିୟେ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – କୋଧ ସନ୍ତୁସିତୋତି ନିଟ୍ଠିତେ ପନ ଅଜିତସୁତ୍ତେ ‘‘କଥଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୪; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୩) ଏୱଂ ମୋଘରାଜା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆରଭି । ‘‘ନ ତାୱସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିପାକଂ ଗତାନୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ତିଟ୍ଠ ତ୍ୱଂ, ମୋଘରାଜ, ଅଞ୍ଞୋ ପୁଚ୍ଛତୂ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ତତୋ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କୋଧାତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କୋଧ ସନ୍ତୁସିତୋତି କୋ ଇଧ ସତ୍ତୋ ତୁଟ୍ଠୋ । ଇଞ୍ଜିତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି । ଉଭନ୍ତମଭିଞ୍ଞାୟାତି ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା । ମନ୍ତା ନ ଲିପ୍ପତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ନ ଲିପ୍ପତି ।
ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପୋତି ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିୱିତକ୍କେହି ପରିପୁଣ୍ଣସଙ୍କପ୍ପତ୍ତା ପରିପୁଣ୍ଣମନୋରଥୋ ।
ତଣ୍ହିଞ୍ଜିତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଚଲିତଂ । ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଜିତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମିଞ୍ଜିତନ୍ତି କିଲେସକାମେହି ଇଞ୍ଜିତଂ ଫନ୍ଦିତଂ । ‘‘କମ୍ମିଞ୍ଜିତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ।
ମହନ୍ତୋ ପୁରିସୋତି ମହାପୁରିସୋ। ଉତ୍ତମୋ ପୁରିସୋତି ଅଗ୍ଗପୁରିସୋ। ପଧାନୋ ପୁରିସୋତି ସେଟ୍ଠପୁରିସୋ। ଅଲାମକୋ ପୁରିସୋତି ୱିସିଟ୍ଠପୁରିସୋ। ଜେଟ୍ଠକୋ ପୁରିସୋତି ପାମୋକ୍ଖପୁରିସୋ। ନ ହେଟ୍ଠିମକୋ ପୁରିସୋତି ଉତ୍ତମପୁରିସୋ। ପୁରିସାନଂ କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋ ପୁରିସୋତି ପଧାନପୁରିସୋ। ସବ୍ବେସଂ ଇଚ୍ଛିତୋ ପୁରିସୋତି ପୱରପୁରିସୋ।
ସିବ୍ବିନିମଚ୍ଚଗାତି ତଣ୍ହଂ ଅତିଅଗା, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଉପଚ୍ଚଗାତି ଭୁସଂ ଅତିଅଗା ।
୧୦. ତସ୍ସେତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘କାମେସୂ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ କାମେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାତି କାମନିମିତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱା, କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସନ୍ତୁସିତତଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ’’ତିଆଦୀହି ଅନିଞ୍ଜିତତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାୟ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଧମ୍ମେ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ରାଗାଦିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ ।
ଅସଦ୍ଧମ୍ମସମାପତ୍ତିୟାତି ନୀଚଧମ୍ମସମାୟୋଗତୋ । ଆରତୀତି ଆରକା ରମନଂ । ୱିରତୀତି ତାୟ ୱିନା ରମନଂ । ପଟିୱିରତୀତି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତାୟ ୱିନା ରମନଂ । ୱେରମଣୀତି ୱେରୱିନାସନଂ । ଅକିରିୟାତି କିରିୟାପଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ । ଅକରଣନ୍ତି କରଣପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ । ଅନଜ୍ଝାପତ୍ତୀତି ଅନାପଜ୍ଜନତା । ୱେଲାଅନତିକ୍କମୋତି ସୀମାଅନତିକ୍କମୋ । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିକସହସ୍ସେନ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି । ସେସଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପୁଣ୍ଣକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୨. ତତିୟେ ପୁଣ୍ଣକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ଅନେଜନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ପୁରିମନୟେନେୱ ମୋଘରାଜାନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲଦସ୍ସାୱିନ୍ତି ଅକୁସଲମୂଲାଦିଦସ୍ସାୱିଂ । ଇସୟୋତି ଇସିନାମକା ଜଟିଲା । ୟଞ୍ଞନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ । ଅକପ୍ପୟିଂସୂତି ପରିୟେସିଂସୁ ।
ହେତୁଦସ୍ସାୱୀତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି କାରଣୱେୱଚନାନେୱ । କାରଣଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଫଲତ୍ଥାୟ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ହେତୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ତଂ ଫଲଂ ନିଦେତି ‘ହନ୍ଦ, ଗଣ୍ହଥ ନ’ନ୍ତି ଅପ୍ପେତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ନିଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମ୍ଭୱଦସ୍ସାୱୀତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ ପଦାନି ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତନୟାନି ଏୱ । ୟସ୍ମା ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏତି ପୱତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ଫଲଂ ତତୋ ସମୁଦେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୋତି ଚ ସମୁଦୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି କାଚି ସୁଗତିୟୋତି ଚତୁଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତକା ଉତ୍ତରମାତାଦୟୋ ଅପ୍ପେସକ୍ଖା କପଣମନୁସ୍ସା ଚ ଦୁଲ୍ଲଭଘାସଚ୍ଛାଦନା ଦୁକ୍ଖପୀଳିତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟା ୱା ପନଞ୍ଞାପି କାଚି ଦୁଗ୍ଗତିୟୋତି ୟମରାଜନାଗସୁପଣ୍ଣପେତମହିଦ୍ଧିକାଦୟୋ ପଚ୍ଚେତବ୍ବା । ଅତ୍ତଭାୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ତୀସୁ ଠାନେସୁ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନାତି । ପସ୍ସତୀତି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି ।
ଅକୁସଲାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା । ଅକୁସଲଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଅକୁସଲଭାଗିୟା। ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଭୱାତି ଅକୁସଲପକ୍ଖିକା। ସବ୍ବେ ତେ ଅୱିଜ୍ଜା ମୂଲଂ କାରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲକା। ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସମୋସରନ୍ତି ସମ୍ମା ଓସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାସମୋସରଣା । ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଗ୍ଘାତାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ହତାୟ । ସବ୍ବେ ତେ ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଅକୁସଲଧମ୍ମା, ତେ ସବ୍ବେ ହତଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।
ଅପ୍ପମାଦମୂଲକାତି ସତିଅୱିପ୍ପୱାସୋ ଅପ୍ପମାଦୋ ମୂଲଂ କାରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପମାଦମୂଲକା । ଅପ୍ପମାଦେସୁ ସମ୍ମା ଓସରନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅପ୍ପମାଦସମୋସରଣା । ଅପ୍ପମାଦୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ସୟଂ କାମାୱଚରୋପି ସମାନୋ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ ।
ଅଲମତ୍ତୋତି ସମତ୍ଥଚିତ୍ତୋ । ମୟା ପୁଚ୍ଛିତନ୍ତି ମୟା ପୁଟ୍ଠଂ । ୱହସ୍ସେତଂ ଭାରନ୍ତି ଏତଂ ଆଭତଭାରଂ ୱହସ୍ସୁ । ୟେ କେଚି ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତା। ‘‘ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜା ପବ୍ବଜିତା’’ତିପି ପାଠୋ ।
ଆଜୀୱକସାୱକାନଂ ଆଜୀୱକା ଦେୱତାତି ୟେ ଆଜୀୱକୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତି ସୁସ୍ସୁସନ୍ତି, ତେ ଆଜୀୱକସାୱକା, ତେସଂ ଆଜୀୱକସାୱକାନଂ । ଆଜୀୱକା ଚ ତେସଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ଏୱ ଆଜୀୱକା ଦେୱତା । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୟେ ୟେସଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ୟେ ଆଜୀୱକାଦୟୋ ଦିସାପରିୟୋସାନା ୟେସଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାନୁଚ୍ଛୱିକା । ତେ ତେସଂ ଦେୱତାତି ତେ ଆଜୀୱକାଦୟୋ ତେସଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ଦେୱତା ।
ୟେପି ୟଞ୍ଞଂ ଏସନ୍ତୀତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଗୱେସନ୍ତୀତି ଓଲୋକେନ୍ତି । ପରିୟେସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୟଞ୍ଞା ୱା ଏତେ ପୁଥୂତି ୟଞ୍ଞା ଏୱ ୱା ଏତେ ପୁଥୁକା । ୟଞ୍ଞୟାଜକା ୱା ଏତେ ପୁଥୂତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୟାଜନକା ଏୱ ୱା ଏତେ ପୁଥୁକା । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ୱା ଏତେ ପୁଥୂତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାନୁଚ୍ଛୱିକା ଏୱ ୱା ଏତେ ପୁଥୁକା । ତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥଂ ୟଞ୍ଞା ୱା ଏତେ ପୁଥୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତି ।
୧୩.ଆସୀସମାନାତି ରୂପାଦୀନି ପତ୍ଥୟମାନା । ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଚ ପତ୍ଥୟମାନା, ମନୁସ୍ସାଦିଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜରଂ ସିତାତି ଜରଂ ନିସ୍ସିତା । ଜରାମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସିତା ତତୋ ଅପରିମୁଚ୍ଚମାନାୟେୱ କପ୍ପୟିଂସୂତି ଦୀପେତି ।
ରୂପପଟିଲାଭଂ ଆସୀସମାନାତି ୱଣ୍ଣାୟତନସମ୍ପତ୍ତିଲାଭଂ ପତ୍ଥୟମାନା । ସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଖତ୍ତିୟମହାସାଲକୁଲେ ଅତ୍ତଭାୱପଟିଲାଭନ୍ତି ସାରପ୍ପତ୍ତେ ଖତ୍ତିୟାନଂ ମହାସାଲକୁଲେ ଅତ୍ତଭାୱଲାଭଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ପତ୍ଥୟମାନା । ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ବ୍ରହ୍ମକାୟିକେସୁ ଦେୱେସୂତି ଏତ୍ଥ ପୁବ୍ବଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ।
ଜରାନିସ୍ସିତାତି ଜରଂ ଅସ୍ସିତା । ବ୍ୟାଧିନିସ୍ସିତାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତେହି ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।
୧୪.କଚ୍ଚିସୁ ତେ ଭଗୱା ୟଞ୍ଞପଥେ ଅପ୍ପମତ୍ତା, ଅତାରୁ ଜାତିଞ୍ଚ ଜରଞ୍ଚ ମାରିସାତି ଏତ୍ଥ ୟଞ୍ଞୋ ଏୱ ୟଞ୍ଞପଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କଚ୍ଚି ତେ ୟଞ୍ଞେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୟଞ୍ଞଂ କପ୍ପୟନ୍ତା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମୁତ୍ତରିଂସୂତି ।
ୟେପିୟଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତି ୟଜନ୍ତୀତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଦାନୱସେନ ୟଜନ୍ତି । ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି ।
୧୫.ଆସୀସନ୍ତୀତି ରୂପପଟିଲାଭାଦୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଥୋମୟନ୍ତୀତି ‘‘ସୁଚିଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଞ୍ଞାଦୀନି ପସଂସନ୍ତି । ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତୀତି ରୂପାଦିପଟିଲାଭାୟ ୱାଚଂ ଗୀରନ୍ତି । ଜୁହନ୍ତୀତି ଦେନ୍ତି । କାମାଭିଜପ୍ପନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭନ୍ତି ରୂପାଦିଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ କାମେ ଏୱ ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତି, ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ସିୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଣ୍ହଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାଜୟୋଗାତି ୟାଗାଧିମୁତ୍ତା । ଭୱରାଗରତ୍ତାତି ଏୱମିମେହି ଆସୀସନାଦୀହି ଭୱରାଗେନେୱ ରତ୍ତା, ଭୱରାଗରତ୍ତା ୱା ହୁତ୍ୱା ଏତାନି ଆସୀସନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ନାତରିଂସୁ ଜାତିଆଦିୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନ ଉତ୍ତରିଂସୁ ।
ୟଞ୍ଞଂ ୱା ଥୋମେନ୍ତୀତି ଦାନଂ ୱା ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଫଲଂ ୱାତି ରୂପାଦିପଟିଲାଭଂ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ୱାତି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନାଦୀସୁ । ସୁଚିଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ସୁଚିଂ କତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ । ମନାପନ୍ତି ମନୱଡ୍ଢନକଂ । ପଣୀତନ୍ତି ଓଜୱନ୍ତଂ । କାଲେନାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ। କପ୍ପିୟନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ । ଅନୱଜ୍ଜନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସଂ । ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ । ଦଦଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦିତନ୍ତି ଦଦତୋ ମୁଞ୍ଚନଚିତ୍ତଂ ପସାଦିତନ୍ତି । ଥୋମେନ୍ତି କିତ୍ତେନ୍ତୀତି ଗୁଣଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି । ୱଣ୍ଣେନ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତି । ପସଂସନ୍ତୀତି ପସାଦଂ ପାପେନ୍ତି ।
ଇତୋ ନିଦାନନ୍ତି ଇତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଦିନ୍ନକାରଣା । ଅଜ୍ଝାୟକାତି ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତା । ମନ୍ତଧରାତି ମନ୍ତେ ଧାରେନ୍ତା । ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦାନଂ । ଓଟ୍ଠପହଟକରଣୱସେନ ପାରଂ ଗତାତି ପାରଗୂ। ସହ ନିଘଣ୍ଡୁନା ଚ କେଟୁଭେନ ଚ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭାନଂ । ନିଘଣ୍ଡୂତି ନିଘଣ୍ଡୁରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱେୱଚନପ୍ପକାସକଂ ସତ୍ଥଂ । କେଟୁଭନ୍ତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରାୱହଂ ସତ୍ଥଂ। ସହ ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେନ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦାନଂ । ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋତି ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚ । ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇତିହ ଆସ, ଇତିହ ଆସା’’ତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା, ତେସଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନଂ ।
ପଦଂ ତଦୱସେସଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅଧିୟନ୍ତି, ୱେଦେନ୍ତି ୱାତି ପଦକା ୱେୟ୍ୟାକରଣା । ଲୋକାୟତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିତଣ୍ଡୱାଦସତ୍ଥଂ । ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣନ୍ତି ମହାପୁରିସାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଦୀପକଂ ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସଗନ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ସତ୍ଥଂ । ୟତ୍ଥ ସୋଳସସହସ୍ସଗାଥାପଦପରିମାଣା ବୁଦ୍ଧମନ୍ତା ନାମ ଅହେସୁଂ । ୟେସଂ ୱସେନ ‘‘ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ବୁଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଇମିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅସୀତିମହାସାୱକା (ଥେରଗା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୨୮୮), ବୁଦ୍ଧମାତା, ବୁଦ୍ଧପିତା, ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋ, ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା, ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଞାୟତି । ଅନୱୟାତି ଇମେସୁ ଲୋକାୟତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନୂନା ପରିପୂରକାରିନୋ, ଅୱୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱୟା ନାମ ୟେ ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଗନ୍ଥତୋ ଚ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୱୀତରାଗାତି ପହୀନରାଗା । ଏତେନ ଅରହତ୍ତଫଲଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତା । ରାଗୱିନୟାୟ ୱା ପଟିପନ୍ନାତି ଏତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠା । ୱୀତଦୋସାତି ଅନାଗାମିଫଲଟ୍ଠା । ଦୋସୱିନୟାୟ ୱା ପଟିପନ୍ନାତି ଏତେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଟ୍ଠା । ୱୀତମୋହାତି ଅରହତ୍ତଫଲଟ୍ଠା । ମୋହୱିନୟାୟ ୱା ପଟିପନ୍ନାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠା । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନାତି ଏତେହି ଚତୂହି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେହି ସୀଲାଦୀହି ସମ୍ପନ୍ନା । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନାତି ଏତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସମ୍ପନ୍ନା ୱୁତ୍ତାତି ଞାତବ୍ବଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଲୋକିୟମେୱ । ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତୀତି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଜପ୍ପନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ପଜପ୍ପନ୍ତୀତି ଅତୀୱ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ୟାଜୟୋଗେସୁ ୟୁତ୍ତାତି ଅନୁୟୋଗେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଅଭିୟୋଗୱସେନ ୟୁତ୍ତା ।
୧୬.ଅଥ କୋ ଚରହୀତି ଅଥ ଇଦାନି କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତାରି ।
୧୭.ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନ ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ପରୋପରାନୀତି ପରାନି ଚ ଓପରାନି ଚ, ପରତ୍ତଭାୱସକତ୍ତଭାୱାଦୀନି ପରାନି ଚ ଓପରାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଧୂମୋତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଧୂମୱିରହିତୋ। ଅନୀଘୋତି ରାଗାଦିଈଘୱିରହିତୋ । ଅତାରି ସୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଅରହା ଜାତିଜରଂ ଅତାରି ।
ସକରୂପାତି ଅତ୍ତନୋ ରୂପା । ପରରୂପାତି ପରେସଂ ରୂପା । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱିଧୂମିତନ୍ତି ତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱିଧୂମଂ କତଂ । ୱିଧମିତନ୍ତି ନାସିତଂ ।
ମାନୋ ହି ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଖାରିଭାରୋତି ୟଥା ଖାରିଭାରୋ ଖନ୍ଧେନ ୱୟ୍ହମାନୋ ଉପରିଟ୍ଠିତୋପି ଅକ୍କନ୍ତକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ପଥୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଫସ୍ସେତି ୱିୟ, ଏୱଂ ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲାଦୀନି ମାନୱତ୍ଥୂନି ନିସ୍ସାୟ ଉସ୍ସାପିତୋ ମାନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସଂସୀଦାପେତି । ତେନାହ – ‘‘ମାନୋ ହି ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଖାରିଭାରୋ’’ତି । କୋଧୋ ଧୂମୋତି ତୱ ଞାଣଗ୍ଗିସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ କୋଧୋ ଧୂମୋ । ତେନ ହି ତେ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ଞାଣଗ୍ଗି ନ ୱିରୋଚତି । ଭସ୍ମନି ମୋସୱଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୋଜଟ୍ଠେନ ମୁସାୱାଦୋ ଛାରିକା ନାମ । ୟଥା ହି ଛାରିକାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗି ନ ଜୋତତି, ଏୱଂ ତେ ମୁସାୱାଦେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଞାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଜିୱ୍ହା ସୁଜାତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତଲୋହକଟ୍ଠମତ୍ତିକାସୁ ଅଞ୍ଞତରମୟା ୟାଗୟଜନତ୍ଥାୟ ସୁଜା ହୋତି, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୟାଗୟଜନତ୍ଥାୟ ପହୁତଜିୱ୍ହା ସୁଜାତି ୱଦତି । ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ନଦୀତୀରେ ୟଜନଟ୍ଠାନଂ, ଏୱଂ ଧମ୍ମୟାଗୟଜନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ହଦୟଂ ଜୋତିଟ୍ଠାନଂ । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ ।
ଜାତୀତି ଜାୟନକୱସେନ ଜାତି । ଇଦମେତ୍ଥ ସଭାୱପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ସଞ୍ଜାୟନୱସେନ ସଞ୍ଜାତି, ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଓକ୍କମନୱସେନ ଓକ୍କନ୍ତି। ଜାୟନଟ୍ଠେନ ୱା ଜାତି। ସା ଅପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ସଞ୍ଜାୟନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତି । ସା ପରିପୁଣ୍ଣାୟତନୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ଓକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଓକ୍କନ୍ତି। ସା ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ତେ ହି ଅଣ୍ଡକୋସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଓକ୍କମନ୍ତି ପୱିସନ୍ତି ଓକ୍କମନ୍ତା ପୱିସନ୍ତା ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତି। ସା ସଂସେଦଜଓପପାତିକୱସେନ ୟୁତ୍ତା । ତେ ହି ପାକଟା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ସମ୍ମୁତିକଥା ।
ଇଦାନି ପରମତ୍ଥକଥା ହୋତି । ଖନ୍ଧା ଏୱ ହି ପରମତ୍ଥତୋ ପାତୁଭୱନ୍ତି, ନ ସତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ଏକୱୋକାରଭୱେ ଏକସ୍ସ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ଚତୁନ୍ନଂ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାତୁଭାୱୋତି ଉପ୍ପତ୍ତି । ଆୟତନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତତ୍ର ତତ୍ର ଉପପଜ୍ଜମାନାୟତନାନଂ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଟିଲାଭୋତି ସନ୍ତତିୟା ପାତୁଭାୱୋୟେୱ । ପାତୁଭୱନ୍ତାନେୱ ହି ତାନି ପଟିଲଦ୍ଧାନି ନାମ ହୋନ୍ତି । ସା ପନେସା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଜାତି, ନିୟ୍ୟାତନରସା, ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଫଲୱସେନ ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା ।
ଜରାତି ସଭାୱପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ଜୀରଣତାତି ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା, ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସା । ଅୟଞ୍ହି ଜରାତି ଇମିନା ପଦେନ ସଭାୱତୋ ଦୀପିତା । ତେନସ୍ସା ଇଦଂ ସଭାୱପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ଜୀରଣତାତି ଇମିନା ଆକାରତୋ, ତେନସ୍ସାୟଂ ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କାଲାତିକ୍କମେ ଦନ୍ତନଖାନଂ ଖଣ୍ଡିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ପାଲିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମିନା କେସଲୋମାନଂ ପଲିତଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ୱଲିତ୍ତଚତାତି ଇମିନା ମଂସଂ ମିଲାପେତ୍ୱା ତଚେ ୱଲିଭାୱକରଣକିଚ୍ଚତୋ । ତେନସ୍ସା ଇମେ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦୟୋ ତୟୋ କାଲାତିକ୍କମେ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସା । ତେହି ଇମେସଂ ୱିକାରାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ ପାକଟୀଭୂତା ପାକଟଜରା ଦସ୍ସିତା । ୟଥେୱ ହି ଉଦକସ୍ସ ୱା ୱାତସ୍ସ ୱା ଅଗ୍ଗିନୋ ୱା ତିଣରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସଂଭଗ୍ଗପଲିଭଗ୍ଗତାୟ ୱା ଝାମତାୟ ୱା ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ନ ଚ ସୋ ଗତମଗ୍ଗୋ ତାନେୱ ଉଦକାଦୀନି, ଏୱମେୱ ଜରାୟ ଦନ୍ତାଦୀନଂ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଗତମଗ୍ଗୋ ପାକଟୋ, ଚକ୍ଖୁଂ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱାପି ଗୟ୍ହତି, ନ ଚ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀନେୱ ଜରା । ନ ହି ଜରା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋତି ।
ଆୟୁନୋସଂହାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋତି ଇମେହି ପନ ପଦେହି କାଲାତିକ୍କମେୟେୱ ଅଭିବ୍ୟତ୍ତାୟ ଆୟୁକ୍ଖୟଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକସଙ୍ଖାତାୟ ପକତିୟା ଦୀପିତା, ତେନସ୍ସିମେ ପଚ୍ଛିମା ଦ୍ୱେ ପକତିନିଦ୍ଦେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟୁ ହାୟତି, ତସ୍ମା ଜରା ‘‘ଆୟୁନୋ ସଂହାନୀ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନ ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ଚ ଦହରକାଲେ ସୁପ୍ପସନ୍ନାନି ସୁଖୁମମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ସୁଖେନେୱ ଗଣ୍ହନସମତ୍ଥାନି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଜରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ପରିପକ୍କାନି ଆଲୁଳିତାନି ଅୱିସଦାନି, ଓଳାରିକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟଂ ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକୋ’’ତି ଫଲୂପଚାରେନେୱ ୱୁତ୍ତା ।
ସା ପନେସା ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ସବ୍ବାପି ଜରା ପାକଟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦନ୍ତାଦୀସୁ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱଦସ୍ସନତୋ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ଜରା ପାକଟଜରା ନାମ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନ ଜରା ତାଦିସସ୍ସ ୱିକାରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରା ନାମ । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ଖଣ୍ଡାଦିଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି, ସୋ ତାଦିସାନଂ ଦନ୍ତାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ୱଣ୍ଣୋୟେୱ । ତଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଦନ୍ତା ଜରାୟ ପହଟା’’ତି ଜରଂ ଜାନାତି । ଉଦକଟ୍ଠାନେ ବଦ୍ଧାନି ଗୋସିଙ୍ଗାଦୀନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଉଦକସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଜାନନଂ ୱିୟ ।
ପୁନ ଅୱୀଚି ସୱୀଚୀତି ଏୱମ୍ପି ଅୟଂ ଜରା ଦୁୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ମଣିକନକରଜତପୱାଳଚନ୍ଦସୂରିୟାଦୀନଂ ମନ୍ଦଦସକାଦୀସୁ ପାଣୀନଂ ୱିୟ ଚ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ଅପାଣୀନଂ ୱିୟ ଚ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ଅୱୀଚିଜରା ନାମ, ନିରନ୍ତରଜରାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱଣ୍ଣୱିସେସାଦୀନଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଜରା ସୱୀଚିଜରା ନାମ ।
ତତ୍ଥ ସୱୀଚିଜରା ଉପାଦିନ୍ନକଅନୁପାଦିନ୍ନକୱସେନ ଏୱଂ ଦୀପେତବ୍ବା – ଦହରକୁମାରକାନଞ୍ହି ପଠମମେୱ ଖୀରଦନ୍ତା ନାମ ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ନ ତେ ଥିରା । ତେସୁ ପନ ପତିତେସୁ ପୁନ ଦନ୍ତା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେ ପଠମମେୱ ସେତା ହୋନ୍ତି, ଜରାୱାତେନ ପନ ପହଟକାଲେ କାଳକା ହୋନ୍ତି । କେସା ପନ ପଠମମେୱ ତମ୍ବାପି ହୋନ୍ତି କାଳକାପି ସେତକାପି । ଛୱି ପନ ସଲୋହିତକା ହୋତି । ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ଓଦାତାନଂ ଓଦାତଭାୱୋ, କାଳକାନଂ କାଳକଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ଜରାୱାତେନ ପହଟକାଲେ ଚ ୱଲିଂ ଗଣ୍ହାତି । ସବ୍ବମ୍ପି ସସ୍ସଂ ୱପିତକାଲେ ସେତଂ ହୋତି, ପଚ୍ଛା ନୀଲଂ । ଜରାୱାତେନ ପନ ପହଟକାଲେ ପଣ୍ଡରଂ ହୋତି । ଅମ୍ବଙ୍କୁରେନାପି ଦୀପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଏୱ । ସା ପନେସା ଖନ୍ଧପରିପାକଲକ୍ଖଣା ଜରା, ମରଣୂପନୟନରସା, ୟୋବ୍ବନୱିନାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିକସହସ୍ସେନ । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପୁଣ୍ଣକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ମେତ୍ତଗୂମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୮. ଚତୁତ୍ଥେ ମେତ୍ତଗୂସୁତ୍ତେ – ମଞ୍ଞାମି ତଂ ୱେଦଗୂ ଭାୱିତତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ୱେଦଗୂ’’ତି ଚ ‘‘ଭାୱିତତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ତଂ ମଞ୍ଞାମି ।
ଅପରିତ୍ତୋତି ନ ଅପ୍ପୋ । ମହନ୍ତୋତି ନ ଖୁଦ୍ଦକୋ । ଗମ୍ଭୀରୋତି ନ ଉତ୍ତାନୋ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋତି ମିନିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାଳ୍ହୋତି ଅୱଗାହିତୁଂ ଓତରିତୁଂ ଦୁକ୍ଖୋ । ବହୁରତନୋ ସାଗରୂପମୋତି ବହୂନଂ ଧମ୍ମରତନାନଂ ଆକରତ୍ତା ଅନେକୱିଧରତନସମ୍ପନ୍ନୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ବହୁରତନୋ ସାଗରସଦିସୋ ।
ନ ମଙ୍କୁ ହୋତୀତି ନ ୱିକୁଣିତମୁଖୋ ହୋତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ଦୋସୱସେନ ନ ଘନୀଭୂତଚିତ୍ତୋ । ଅଲୀନମନସୋତି ନ ସଙ୍କୁଚିତଚିତ୍ତୋ । ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚେତସୋତି ନ ପୂତିଚିତ୍ତୋ ।
ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁୱିସୟେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋୟେୱ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଭୱିସ୍ସତି, କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା ନତ୍ଥି । ୟଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ ୱଣ୍ଣାୟତନମେୱ । ସୁତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପି ଚ ଦିଟ୍ଠେତି ଦସ୍ସନୟୋଗେନ ୱଣ୍ଣାୟତନଂ, ସୱନୟୋଗେନ ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ମୁତୟୋଗେନ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟାୟତନାନି ଦସ୍ସେତି । ଘାନସ୍ସ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟ ରସାୟତନଂ, କାୟସ୍ସ ପଥୱୀ ତେଜୋ ୱାୟୂତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ, ୱିଞ୍ଞାତୟୋଗେନ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠେ ଅନୂପୟୋତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ରାଗୂପୟୱିରହିତୋ । ଅନପାୟୋତି କୋଧୱିରହିତୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ। ଅନିସ୍ସିତୋତି ତଣ୍ହାୟ ଅନଲ୍ଲୀନୋ । ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧୋତି ମାନେନ ନ ବଦ୍ଧୋ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବାରମ୍ମଣତୋ ମୁତ୍ତୋ । ୱିସଞ୍ଞୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ୱିୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ।
ସଂୱିଜ୍ଜତି ଭଗୱତୋ ଚକ୍ଖୂତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପକତିମଂସଚକ୍ଖୁ ଉପଲବ୍ଭତି । ପସ୍ସତୀତି ଦକ୍ଖତି ଓଲୋକେତି । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପନ୍ତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । ଛନ୍ଦରାଗୋତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ ।
ଦନ୍ତଂ ନୟନ୍ତି ସମିତିନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନକୀଳାମଣ୍ଡଲାଦୀସୁ ହି ମହାଜନମଜ୍ଝଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଦନ୍ତମେୱ ଗୋଣଂ ୱା ଦନ୍ତଂ ଅସ୍ସାଜାନୀୟଂ ୱା ୟାନେ ୟୋଜେତ୍ୱା ନୟନ୍ତି । ରାଜାତି ତଥାରୂପାନେୱ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରାଜାପି ଦନ୍ତମେୱ ଅଭିରୁହତି । ମନୁସ୍ସେସୂତି ମନୁସ୍ସେସୁପି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋୱ ସେଟ୍ଠୋ । ୟୋତିୱାକ୍ୟନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ଅତିକ୍କମ୍ମୱଚନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ତିତିକ୍ଖତି ନପ୍ପତିପ୍ଫରତି ନ ୱିହଞ୍ଞତି, ଏୱରୂପୋ ଦନ୍ତୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅସ୍ସତରାତି ୱଳୱାୟ ଗଦ୍ରଭେନ ଜାତା । ଆଜାନୀୟାତି ୟଂ ଅସ୍ସଦମ୍ମସାରଥି କାରଣଂ କାରେତି, ତସ୍ସ ଖିପ୍ପଂ ଜାନନସମତ୍ଥା । ସିନ୍ଧୱାତି ସିନ୍ଧୱରଟ୍ଠେ ଜାତା ଅସ୍ସା । ମହାନାଗାତି କୁଞ୍ଜରସଙ୍ଖାତା ମହାହତ୍ଥିନୋ । ଅତ୍ତଦନ୍ତୋତି ଏତେ ଅସ୍ସତରା ୱା ସିନ୍ଧୱା ୱା କୁଞ୍ଜରା ୱା ଦନ୍ତାୱ, ନ ଅଦନ୍ତା । ୟୋ ପନ ଚତୁମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ତତାୟ ଅତ୍ତଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋ, ଅୟଂ ତତୋପି ୱରଂ, ସବ୍ବେହିପି ଏତେହି ଉତ୍ତରିତରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ନ ହି ଏତେହି ୟାନେହୀତି ୟାନି ଏତାନି ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନି ଉତ୍ତମୟାନାନି, ଏତେହି ୟାନେହି କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅଗତପୁବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଗତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ ତଥା ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟଥା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଦନ୍ତେନ, ଅପରଭାଗେ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସୁଦନ୍ତେନ ଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦନ୍ତଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତଦମନମେୱ ୱରତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୨୨; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦) ।
ୱିଧାସୁ ନ ୱିକମ୍ପନ୍ତୀତି ନୱୱିଧମାନକୋଟ୍ଠାସେସୁ ନ ଚଲନ୍ତି ନ ୱେଧେନ୍ତି । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ପୁନବ୍ଭୱାତି କମ୍ମକିଲେସତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା । ଦନ୍ତଭୂମିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତା । ତେ ଲୋକେ ୱିଜିତାୱିନୋତି ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଖୀଣାସୱା ସତ୍ତଲୋକେ ୱିଜିତୱିଜୟା ନାମ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୭୬; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦) ।
ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଭାୱିତାନୀତି ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସଦ୍ଧାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାପେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତାନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଚକ୍ଖାଦିଅଜ୍ଝତ୍ତାୟତନାନି ଚ ରୂପାଦିବହିଦ୍ଧାୟତନାନି ଚ ନିବ୍ବିସେୱନାନି କତାନି । ସବ୍ବଲୋକେତି ସକଲତେଧାତୁକେ ଲୋକେ ଚ । ନିବ୍ବିଜ୍ଝ ଇମଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରଲୋକେ ଚ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ ଖୀଣାସୱୋ। କାଲଂ କଙ୍ଖତି ଭାୱିତୋ ସ ଦନ୍ତୋତି ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଚକ୍ଖାଦିତୋ ଦନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢିତଚିତ୍ତୋ ମରଣକାଲଂ ପତ୍ଥେତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୫୨୨; ମହାନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୯୦) ।
ୟେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆଦିତୋ ସମୁଦାଗମନଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୟେସଂ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ନିରୋଧୋତି ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନୱସେନ ତେସଂୟେୱ ଅଭାୱୋ ପଞ୍ଞାୟତି । କମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ୱିପାକୋତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମନିସ୍ସିତୋ ୱିପାକୋ କମ୍ମଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ୱିପାକୋପି କମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତୋୱ ନାମ । ନାମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ରୂପନ୍ତି ସବ୍ବରୂପଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ନାମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ନାମ ଜାତଂ । ଜାତିୟା ଅନୁଗତନ୍ତି ସବ୍ବଂ କମ୍ମାଦିକଂ ଜାତିୟା ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ । ଜରାୟ ଅନୁସଟନ୍ତି ଜରାୟ ପତ୍ଥଟଂ । ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତନ୍ତି ବ୍ୟାଧିଦୁକ୍ଖେନ ଅଭିମଦ୍ଦିତଂ । ମରଣେନ ଅବ୍ଭାହତନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନା ଅଭିହଟଂ ପହଟଂ । ଅତାଣନ୍ତି ପୁତ୍ତାଦୀହିପି ତାୟନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅତାୟନଂ ଅନାରକ୍ଖଂ ଅଲବ୍ଭଣେୟ୍ୟଂ ଖେମଂ ୱା । ଅଲେଣନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ନିସ୍ସୟିତୁଂ ଅନରହଂ, ଅଲ୍ଲୀନାନମ୍ପି ନ ଲେଣକିଚ୍ଚକରଣଂ । ଅସରଣନ୍ତି ନିସ୍ସିତାନଂ ନ ଭୟହାରକଂ, ନ ଭୟୱିନାସକଂ । ଅସରଣୀଭୂତନ୍ତି ପୁରେ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅଭାୱେନେୱ ଅସରଣଂ, ଉପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ଅସରଣଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୧୯.ଅପୁଚ୍ଛସୀତି ଏତ୍ଥ ଅ-ଇତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ, ପୁଚ୍ଛସିତ୍ୱେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପୱକ୍ଖାମି ୟଥା ପଜାନନ୍ତି ୟଥା ପଜାନନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତି, ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମି । ଉପଧିନିଦାନା ପଭୱନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାତି ତଣ୍ହାଦିଉପଧିନିଦାନା ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖୱିସେସା ପଭୱନ୍ତି ।
ତଣ୍ହୂପଧୀତି ତଣ୍ହା ଏୱ ତଣ୍ହୂପଧି । ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ଏୱ ଦିଟ୍ଠୂପଧି। ରାଗାଦିକିଲେସା ଏୱ କିଲେସୂପଧି। ପୁଞ୍ଞାଦିକମ୍ମାନି ଏୱ କମ୍ମୂପଧି। ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତାନିୟେୱ ଦୁଚ୍ଚରିତୂପଧି। କବଳୀକାରାଦୟୋ ଆହାରା ଏୱ ଆହାରୂପଧି। ଦୋସପଟିଘୋ ଏୱ ପଟିଘୂପଧି। କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନା କମ୍ମେନେୱ ଗହିତା ପଥୱାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋୱ ଚତସ୍ସୋ ଉପାଦିନ୍ନଧାତୁୟୋ ଉପଧୀ। ଚକ୍ଖାଦିଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି ଏୱ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି ଉପଧୀ। ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦିଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟାୱ ଛ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟା ଉପଧୀ । ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖମନଟ୍ଠେନାତି ସବ୍ବତେଭୂମକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁସ୍ସହନଟ୍ଠେନ ଉପଧି ।
୨୦. ଏୱଂ ଉପଧିନିଦାନତୋ ପଭୱନ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖେସୁ – ୟୋ ୱେ ଅୱିଦ୍ୱାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ପଜାନନ୍ତି ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଜାନନ୍ତୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିପ୍ପଭୱାନୁପସ୍ସୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିକାରଣଂ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।
୨୧.ସୋକପରିଦ୍ଦୱଞ୍ଚାତି ସୋକଞ୍ଚ ପରିଦେୱଞ୍ଚ । ତଥା ହି ତେ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ୟଥା ୟଥା ସତ୍ତା ଜାନନ୍ତି, ତଥା ତଥା ଞାପନୱସେନ ୱିଦିତୋ ଏସ ତୟା ଧମ୍ମୋତି ।
ତତ୍ଥ ତରନ୍ତୀତି ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠୋଘଂ ତରନ୍ତି । ଉତ୍ତରନ୍ତୀତି ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ କାମୋଘଂ ତନୁକରଣୱସେନ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତରନ୍ତି । ପତରନ୍ତୀତି ତମେୱ ନିରୱସେସପ୍ପହାନୱସେନ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ୱିସେସେନ ତରନ୍ତି । ସମତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଭୱୋଘଅୱିଜ୍ଜୋଘପ୍ପହାନୱସେନ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ସମ୍ମା ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ୱୀତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଫଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ।
୨୨.କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ତେ ଧମ୍ମନ୍ତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦାଧମ୍ମଞ୍ଚ ତେ ଦେସୟିସ୍ସାମି । ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୀତିହନ୍ତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ । ୟଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଥେରଗା॰ ୬୭୬; କଥା॰ ୭୫୩) ନୟେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ।
ତତ୍ଥ ଆଦିକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ହିତ୍ୱାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ତୱ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା କିତ୍ତୟନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି । ଆଦିମ୍ହି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି। ମଜ୍ଝେପି । ପରିୟୋସାନେପି ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଭଗୱା ଏକଗାଥମ୍ପି ଦେସେସି, ସା ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା, ଦୁତିୟତତିୟପାଦେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା, ପଚ୍ଛିମପାଦେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ପଠମାନୁସନ୍ଧିନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ।
ଅପି ଚ ସନିଦାନଉପ୍ପତ୍ତିତ୍ତା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତତାୟ ଚ ହେତୁଦାହରଣୟୁତ୍ତତୋ ଚ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ସୋତୂନଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭଜନନେନ ନିଗମନେନ ଚ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ ।
ସକଲୋ ହି ସାସନଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତେନ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ। ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବାୟ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସାୱକବୋଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ ।
ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଚେସ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ଭୱନେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଟିପଜ୍ଜିୟମାନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିୟାପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ତଥାପଟିପନ୍ନୋ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ଚ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ନିଟ୍ଠିତେ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିଫଲେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋତି ।
ୟଂ ପନେସ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ନାନାନୟେହି ଦୀପେତି । ତଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ। ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ। ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥଂ। ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥଂ। ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ସରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସାତ୍ଥଂ। ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥଂ। ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ।
ଅପି ଚ – ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସାତ୍ଥଂ। ପରିୟତ୍ତିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ। ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଭୂତେହି ସେଟ୍ଠେହି ଚରିତବ୍ବତୋ, ତେସଞ୍ଚ ଚରିୟଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ।
ଏୱଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ’’ତି ଆହ । ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ନିବ୍ବାନଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଞ୍ଚ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ।
ଦୁକ୍ଖେ ଦିଟ୍ଠେତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ସରସଲକ୍ଖଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପକାସେସ୍ସାମି । ସମୁଦୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୨୩.ତଞ୍ଚାହଂଅଭିନନ୍ଦାମୀତି ତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଧମ୍ମଜୋତକଂ ତୱ ୱଚନଂ ଅହଂ ପତ୍ଥୟାମି । ଧମ୍ମମୁତ୍ତମନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମମୁତ୍ତମଂ ଅଭିନନ୍ଦାମି ।
ତତ୍ଥ ମହତୋ ତମୋକାୟସ୍ସ ପଦାଲନନ୍ତି ମହତୋ ଅୱିଜ୍ଜାରାସିସ୍ସ ଛେଦନଂ । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣୱସେନ ଏସୀ। ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣୱସେନ ଗୱେସୀ। ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣୱସେନ ସମନ୍ତତୋ ପରିୟେସୀ । ମହତୋ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ପଭେଦନନ୍ତି ମହନ୍ତସ୍ସ ଅସୁଭେ ସୁଭନ୍ତିଆଦିଦ୍ୱାଦସୱିଧସ୍ସ ୱିପଲ୍ଲାସସ୍ସ ଭେଦନଂ । ମହତୋ ତଣ୍ହାସଲ୍ଲସ୍ସ ଅବ୍ବହନନ୍ତି ମହନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋତୁଦନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାକଣ୍ଟକସ୍ସ ଲୁଞ୍ଚନଂ । ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟସ୍ସ ୱିନିୱେଠନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘାଟୋ, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟସ୍ସ ନିୱତ୍ତନଂ । ମାନଧଜସ୍ସ ପାତନନ୍ତି ଉସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ମାନଦ୍ଧଜସ୍ସ ପାତନଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ୱୂପସମନ୍ତି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଉପସମନଂ । ଓଘସ୍ସ ନିତ୍ଥରଣନ୍ତି ୱଟ୍ଟେ ଓସୀଦାପନସ୍ସ କାମୋଘାଦିଓଘସ୍ସ ନିତ୍ଥରଣଂ ନିକ୍ଖମନଂ । ଭାରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପନନ୍ତି ରୂପାଦିପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାରସ୍ସ ଖିପନଂ ଛଡ୍ଡନଂ । ସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିପଟିପାଟିସଂସାରୱଟ୍ଟସ୍ସ ହେତୁନସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନଂ । ସନ୍ତାପସ୍ସ ନିବ୍ବାପନନ୍ତି କିଲେସସନ୍ତାପସ୍ସ ନିବ୍ବୁତିଂ । ପରିଳାହସ୍ସ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧନ୍ତି କିଲେସପରିଳାହସ୍ସ ୱୂପସମଂ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନଂ । ଧମ୍ମଧଜସ୍ସ ଉସ୍ସାପନନ୍ତି ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଠପନଂ । ପରମତ୍ଥଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପରମତ୍ଥଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ମରଣସଙ୍ଖାତଂ ମତନ୍ତି ଅମତଂ । କିଲେସୱିସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଗଦନ୍ତିପି ଅମତଂ । ସଂସାରଦୁକ୍ଖପଟିପକ୍ଖଭୂତତ୍ତା ନିବ୍ବୁତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ। ନତ୍ଥେତ୍ଥ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ୱାନନ୍ତିପି ନିବ୍ବାନଂ।
ମହେସକ୍ଖେହି ସତ୍ତେହୀତି ମହାନୁଭାୱେହି ସକ୍କାଦୀହି ସତ୍ତେହି । ପରିୟେସିତୋତି ପରିୟିଟ୍ଠୋ । କହଂ ଦେୱଦେୱୋତି ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ କୁହିଂ । କହଂ ନରାସଭୋତି ଉତ୍ତମପୁରିସୋ ।
୨୪.ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅନାଗତଦ୍ଧା ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧୋତି ଅତୀତଦ୍ଧା । ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା । ଏତେସୁ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ନିୱେସନଞ୍ଚ, ପନୁଜ୍ଜ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତେସୁ ଉଦ୍ଧାଦୀସୁ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ପନୁଦେହି । ପନୁଦିତ୍ୱା ଚ ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦୁୱିଧେପି ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତାୱ ପନୁଜ୍ଜସଦ୍ଦସ୍ସ ପନୁଦେହୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପନୁଦିତ୍ୱାତି ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେତି ଅୟମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତାନି ନନ୍ଦୀନିୱେସନୱିଞ୍ଞାଣାନି ପନୁଦିତ୍ୱା ଦୁୱିଧେପି ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ।
ସହୋକାସୱସେନ ଦେୱଲୋକୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅପାୟଲୋକୋ ଅଧୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ମଜ୍ଝେ । ତତ୍ଥ କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ଅପାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉପରି ପଟିସନ୍ଧିଦାନତୋ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅକୁସଲାଧମ୍ମା ଅପାୟେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଦାନତୋ ଅଧୋତି । ତଦୁଭୟୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବୋପରିୱସେନ ଅରୂପଧାତୁ ଉଦ୍ଧଂ । ସବ୍ବଅଧୋୱସେନ କାମଧାତୁ ଅଧୋ । ତଦୁଭୟନ୍ତରୱସେନ ରୂପଧାତୁ ମଜ୍ଝେ । କାୟଚିତ୍ତାବାଧଖନନୱସେନ ସୁଖା ୱେଦନା ଉଦ୍ଧଂ। ଦୁକ୍ଖମନୱସେନ ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଅଧୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ମଜ୍ଝେ । ଅତ୍ତଭାୱୱସେନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲାତି ପାଦତଲତୋ ଉପରି । ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକାତି କେସମତ୍ଥକତୋ ଅଧୋ । ମଜ୍ଝେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରଂ ।
ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସହଗତଂୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତେରସୱିଧପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସହଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରସହଗତଂ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରସହଗତଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ନୁଜ୍ଜାତି ଖିପ । ପନୁଜ୍ଜାତି ଅତୀୱ ଖିପ । ନୁଦାତି ଲୁଞ୍ଚ । ପନୁଦାତି ଅତୀୱ ଲୁଞ୍ଚ । ପଜହାତି ଛଡ୍ଡେହି । ୱିନୋଦେହୀତି ଦୂରଂ କରୋହି ।
କମ୍ମଭୱଞ୍ଚାତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଚେତନାୱ । ପଟିସନ୍ଧିକଞ୍ଚ ପୁନବ୍ଭୱନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୟା ରୂପାଦିପୁନବ୍ଭୱଞ୍ଚ । ପଜହନ୍ତୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ, ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ, ବ୍ୟନ୍ତୀ କରୋନ୍ତୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ, ଅନଭାୱଂ ଗମେନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ । କମ୍ମଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ।
୨୫. ଏତାନି ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଭୱେ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଏସୋ – ଏୱଂ ୱିହାରୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୱ ।
୨୬.ସୁକିତ୍ତିତଂ ଗୋତମନୂପଧୀକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୂପଧୀକନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁକିତ୍ତିତଂ ଗୋତମନୂପଧୀକ’’ନ୍ତି ।
ନିଦ୍ଦେସେ କିଲେସା ଚାତି ଉପତାପନଟ୍ଠେନ ରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ଚ ରାସଟ୍ଠେନ ୱିପାକଭୂତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଚ କୁସଲାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରା ଚେତନା ଚ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କଥୀୟନ୍ତି । ଉପଧିପ୍ପହାନଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ, ଉପଧିୱୂପସମଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ, ଉପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ଉପଧିପଟିପସ୍ସଦ୍ଧଂ ଫଲେନାତି ।
୨୭. ନ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ ପହାସି – ତେ ଚାପୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିତନ୍ତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ସଦା ୱା । ତଂ ତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମା ତଂ ନମସ୍ସାମି । ସମେଚ୍ଚାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । ନାଗାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ସମେଚ୍ଚାତି ଜାନିତ୍ୱା, ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ୱା । ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ସମ୍ମୁଖା ହୁତ୍ୱା । ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ସମ୍ମୁଖାତି ସମ୍ମୁଖେ । ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀତି ପାପଂ ନ କରୋତି ।
୨୮. ଇଦାନି ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ଭଗୱା ପହାସି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱିଦିତୋପି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁପନେତ୍ୱାୱ ପହୀନଦୁକ୍ଖେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ତଂ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ୱେଦେହି ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ, କିଞ୍ଚନାଭାୱା ଅକିଞ୍ଚନୋ, କାମେସୁ ଚ ଭୱେସୁ ଚ ଅସତ୍ତତ୍ତା କାମଭୱେ ଅସତ୍ତୋ’’ତି ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟାସି । ଅଦ୍ଧା ହି ସୋ ଓଘମିମଂ ଅତାରି, ତିଣ୍ଣୋ ଚ ପାରଂ ଅଖିଲୋ ଅକଙ୍ଖୋ।
ନିଦ୍ଦେସେ ରାଗକିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗପଲିବୋଧଂ । ଦୋସକିଞ୍ଚନନ୍ତିଆଦିପି ଏସେୱ ନୟୋ । କାମୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ । ଭୱୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ଦିଟ୍ଠୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ । ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ତିଣ୍ଣୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ସଂସାରପଥଂ ତିଣ୍ଣୋ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପ୍ପଭେଦେନାତି । ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ । ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ । ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ । ସମତିକ୍କନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ।ୱୀତିୱତ୍ତୋ ଫଲେନ ।
୨୯. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୱିଦ୍ୱା ଚ ୟୋତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ଅତ୍ତଭାୱେ ୱା । ୱିସଜ୍ଜାତି ୱୋସଜ୍ଜିତ୍ୱା ।
ନିଦ୍ଦେସେ ସଜ୍ଜନ୍ତି ମୁଞ୍ଚନଂ । ୱିସଜ୍ଜନ୍ତି ୱୋସଜ୍ଜନଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ମେତ୍ତଗୂମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଧୋତକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୩୦. ପଞ୍ଚମେ ଧୋତକସୁତ୍ତେ – ୱାଚାଭିକଙ୍ଖାମୀତି ୱାଚଂ ଅଭିକଙ୍ଖାମି । ସିକ୍ଖେ ନିବ୍ବାନମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ରାଗାଦୀନଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଅଧିସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ନିଦ୍ଦେସେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।
ଇତୋତି ମମ ମୁଖତୋ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଆତପ୍ପନ୍ତି କିଲେସତାପନଂ । ଉସ୍ସାହନ୍ତି ଅସଙ୍କୋଚଂ । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀନ୍ତି ବଲୱୱୀରିୟଂ । ଥାମନ୍ତି ଅସିଥିଲଂ । ଧିତିନ୍ତି ଧାରଣଂ । ୱୀରିୟଂ କରୋହୀତି ପରକ୍କମଂ କରୋହି । ଛନ୍ଦଂ ଜନେହୀତି ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେହି ।
୩୨. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତମନୋ ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱମାନୋ କଥଂକଥାପମୋକ୍ଖଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସାମହ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପସ୍ସାମହଂ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେତି ପସ୍ସାମି ଅହଂ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେ । ତଂ ତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ତଂ ନମସ୍ସାମି । ପମୁଞ୍ଚାତି ପମୋଚେହି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାତି ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧା ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତାତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା । ସୀହସୀହୋତି ଅଛମ୍ଭିତଟ୍ଠେନ ସୀହାନଂ ଅତିସୀହୋ । ନାଗନାଗୋତି ନିକ୍କିଲେସଟ୍ଠେନ, ମହନ୍ତଟ୍ଠେନ ୱା ନାଗାନଂ ଅତିନାଗୋ । ଗଣିଗଣୀତି ଗଣୱନ୍ତାନଂ ଅତୀୱ ଗଣୱା । ମୁନିମୁନୀତି ଞାଣୱନ୍ତାନଂ ଅତୀୱ ଞାଣୱା । ରାଜରାଜାତି ଉତ୍ତମରାଜା । ମୁଞ୍ଚ ମନ୍ତି ମୋଚେହି ମଂ । ପମୁଞ୍ଚ ମନ୍ତି ନାନାୱିଧେନ ମୁଞ୍ଚେହି ମଂ । ମୋଚେହି ମନ୍ତି ସିଥିଲଂ କରୋହି ମଂ । ପମୋଚେହି ମନ୍ତି ଅତୀୱ ସିଥିଲଂ କରୋହି ମଂ । ଉଦ୍ଧର ମନ୍ତି ମଂ ସଂସାରପଙ୍କା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠାପେହି । ସମୁଦ୍ଧର ମନ୍ତି ସମ୍ମା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠାପେହି ମଂ । ୱୁଟ୍ଠାପେହୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଲ୍ଲତୋ ଅପନେତ୍ୱା ୱିସୁଂ କରଣୱସେନ ଉଟ୍ଠାପେହି ।
୩୩. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅତ୍ତାଧୀନମେୱ କଥଂକଥାପମୋକ୍ଖଂ ଓଘତରଣମୁଖେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାହ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ନାହଂ ସହିସ୍ସାମୀତି ଅହଂ ନ ସହିସ୍ସାମି ନ ସକ୍କୋମି । ନ ୱାୟମିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପମୋଚନାୟାତି ପମୋଚେତୁଂ । କଥଂକଥିନ୍ତି ସକଙ୍ଖଂ । ତରେସୀତି ତରେୟ୍ୟାସି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ନ ଈହାମୀତି ପୟୋଗଂ ନ କରୋମି । ନ ସମୀହାମୀତି ଅତୀୱ ପୟୋଗଂ ନ କରୋମି । ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେତି ରତନତ୍ତୟେ ସଦ୍ଧାୱିରହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଅଚ୍ଛନ୍ଦିକେତି ମଗ୍ଗଫଲତ୍ଥଂ ରୁଚିୱିରହିତେ । କୁସୀତେତି ସମାଧିୱିରହିତେ । ହୀନୱୀରିୟେତି ନିବ୍ବୀରିୟେ । ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନେତି ପଟିପତ୍ତିୟା ନ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ।
୩୪. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତମନତରୋ ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱମାନୋ ଅନୁସାସନିଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁସାସ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମେତି ସେଟ୍ଠୱଚନମେତଂ । ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆମନ୍ତୟମାନୋ ଆହ ‘‘ଅନୁସାସ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି । ୱିୱେକଧମ୍ମନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିୱେକଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜମାନୋତି ନାନପ୍ପକାରକଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ । ଇଧେୱ ସନ୍ତୋତି ଇଧେୱ ସମାନୋ । ଅସିତୋତି ଅନିସ୍ସିତୋ ।
୩୫-୭. ଇତୋ ପରା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ମେତ୍ତଗୂସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ, ଇଧ ସନ୍ତିନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ତତିୟଗାଥାୟପି ପୁବ୍ବଡ୍ଢଂ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅପରଡ୍ଢେ ସଙ୍ଗୋତି ସଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ, ଲଗ୍ଗନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଧୋତକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଉପସୀୱମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୩୮. ଛଟ୍ଠେ ଉପସୀୱସୁତ୍ତେ – ମହନ୍ତମୋଘନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଓଘଂ । ଅନିସ୍ସିତୋତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ଅନଲ୍ଲୀନୋ । ନୋ ୱିସହାମୀତି ନ ସକ୍କୋମି । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ନିସ୍ସୟଂ । ୟଂ ନିସ୍ସିତୋତି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ନିସ୍ସିତୋ ।
ନିଦ୍ଦେସେ କାମୋଘନ୍ତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ କାମୋଘଂ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭୱୋଘଂ। ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠୋଘଂ। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ ତରେୟ୍ୟଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଆଲମ୍ବଣନ୍ତି ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠାନଂ । ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନଂ । ଉପନିସ୍ସୟନ୍ତି ଅପସ୍ସୟନଂ ।
୩୯. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭୀ ତଞ୍ଚ ସନ୍ତମ୍ପି ନିସ୍ସୟଂ ନ ଜାନାତି । ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଉତ୍ତରିଞ୍ଚ ନିୟ୍ୟାନପଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପେକ୍ଖମାନୋତି ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ସତୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପସ୍ସମାନୋ । ନତ୍ଥୀତି ନିସ୍ସାୟାତି ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପୱତ୍ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ତରସ୍ସୁ ଓଘନ୍ତି ତତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟଥାନୁରୂପଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରସ୍ସୁ । କଥାହୀତି କଥଂକଥାହି । ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ ନତ୍ତମହାଭିପସ୍ସାତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସ । ଏତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଂ କଥେସି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭାୱେତୀତି ଆକାସାଲମ୍ବଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମହଗ୍ଗତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଭାୱେତି ଅଭାୱଂ ଗମେତି । ୱିଭାୱେତୀତି ୱିୱିଧା ଅଭାୱଂ ଗମେତି । ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ପସ୍ସତୀତି ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ପସ୍ସତି ।
୪୦. ଇଦାନି ‘‘କାମେ ପହାୟା’’ତି ସୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଅତ୍ତନା ପହୀନେ କାମେ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ‘‘ସବ୍ବେସୂ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ହିତ୍ୱାମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ସମାପତ୍ତିଂ ହିତ୍ୱା । ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖେ ପରମେତି ସତ୍ତସୁ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖେସୁ ଉତ୍ତମେ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ । ତିଟ୍ଠେ ନୁ ସୋ ତତ୍ଥ ଅନାନୁୟାୟୀତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅୱିଗଚ୍ଛମାନୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ନୂତି ପୁଚ୍ଛତି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଅୱିଚ୍ଚମାନୋତି ଅୱିୟୁଜ୍ଜମାନୋ । ଅୱିଗଚ୍ଛମାନୋତି ୱିୟୋଗଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ । ଅନନ୍ତରଧାୟମାନୋତି ଅନ୍ତରଧାନଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ । ଅପରିହାୟମାନୋତି ଅନନ୍ତରା ପରିହାନଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ ।
୪୧-୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସଟ୍ଠିକପ୍ପସହସ୍ସମତ୍ତକଂୟେୱ ଠାନଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥମାହ । ଏୱଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଠାନଂ ସୁତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠେ ଚେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୂଗମ୍ପି ୱସ୍ସାନନ୍ତି ଅନେକସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି ୱସ୍ସାନଂ, ଗଣନରାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୂଗମ୍ପି ୱସ୍ସାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସାମିୱଚନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କାତବ୍ବଂ, ପୂଗନ୍ତି ୱା ଏତସ୍ସ ବହୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ପୂଗାନୀ’’ତି ୱାପି ପଠନ୍ତି, ପୁରିମପାଠୋୟେୱ ସବ୍ବସୁନ୍ଦରୋ । ତତ୍ଥେୱ ସୋ ସୀତି ସିୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥେୱାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନାନାଦୁକ୍ଖେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ସୀତିଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ସସ୍ସତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୱେଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଥାୱିଧସ୍ସାତି ‘‘ଉଦାହୁ ତଥାୱିଧସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନୁପାଦାୟ ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟା’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛତି, ‘‘ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱାପି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ପଟିସନ୍ଧିମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛତି ।
ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚୱେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚୁତିଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟାତି ୱିନାସଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଭାୱଂ ଗମେୟ୍ୟ । ଉପପନ୍ନସ୍ସାତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଉପପନ୍ନସ୍ସ ।
୪୩. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ତତ୍ଥୁପପନ୍ନସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅନୁପାଦାୟ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଚ୍ଚୀ ୟଥା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଦିସଂ ଗତୋ’’ତି ୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ମୁନୀ ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସେକ୍ଖମୁନି ପକତିୟା ପୁବ୍ବେୱ ରୂପକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ପୁନ ନାମକାୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦାନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଖିତ୍ତାତି ଚଲିତା । ଉକ୍ଖିତ୍ତାତି ଅତିଚଲିତା । ନୁନ୍ନାତି ପପ୍ଫୋଟିୟା । ପଣୁନ୍ନାତି ଦୂରୀକତା । ଖମ୍ଭିତାତି ପଟିକ୍କମାପିତା । ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାତି ନ ସନ୍ତିକେ କତା ।
୪୪. ଇଦାନି ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପଲେତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥମସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ସୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ଉଦାହୁ ନତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ୱେ ସସ୍ସତିୟା ସସ୍ସତଭାୱେନ ଅରୋଗୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ସୋତି ଏୱଂ ତଂ ମେ ମୁନୀ ସାଧୁ ବ୍ୟାକରୋହି । କିଂକାରଣା ? ତଥା ହି ତେ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ନିରୋଧଂ ପତ୍ତୋ । ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନସନ୍ତାନୋ । ୱିନଟ୍ଠୋତି ୱିନାସଂ ପତ୍ତୋ ।
୪୫. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଥା ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସ୍ସାତି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ । ନ ପମାଣମତ୍ଥୀତି ରୂପାଦିପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ୟେନ ନଂ ୱଜ୍ଜୁନ୍ତି ୟେନ ରାଗାଦିନା ନଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଅଧିୱଚନାନି ଚାତି ସିରିୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋତିଆଦୟୋ ହି ୱଚନମତ୍ତଂୟେୱ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଅଧିୱଚନା ନାମ । ଅଧିୱଚନାନଂ ପଥା ଅଧିୱଚନପଥା ନାମ । ‘‘ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ଏୱଂ ନିଦ୍ଧାରିତ୍ୱା ସହେତୁକଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଅଭିଲାପା ନିରୁତ୍ତି ନାମ । ନିରୁତ୍ତୀନଂ ପଥା ନିରୁତ୍ତିପଥା ନାମ । ‘‘ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୭) ଏୱଂ ତେନ ତେନ ପକାରେନ ପଞ୍ଞାପନତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ପଞ୍ଞତ୍ତୀନଂ ପଥା ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥା (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୧-୧୦୮) ନାମ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଉପସୀୱମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ନନ୍ଦମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୪୬. ସତ୍ତମେ ନନ୍ଦସୁତ୍ତେ – ପଠମଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ଲୋକେ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋଜନା ଆଜୀୱକନିଗଣ୍ଠାଦିକେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତି ଲୋକେ ମୁନୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତୟିଦଂ କଥଂସୂତି କିଂ ନୁ ଖୋ ତେ ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଞାଣେନ ଉପପନ୍ନତ୍ତା ଞାଣୂପପନ୍ନଂ ମୁନି ନୋ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂୱିଧଂ ନୁ ୱଦନ୍ତି, ଉଦାହୁ ୱେ ନାନପ୍ପକାରକେନ ଲୂଖଜୀୱିତସଙ୍ଖାତେନ ଜୀୱିତେନୂପପନ୍ନନ୍ତି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଞାଣେନ ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ ୱା । ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ୱାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦିଜାନନଞାଣେନ ୱା ।
୪୭. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଦୁଭୟମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁନିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ଗାଥମାହ ।
୪୮. ଇଦାନି ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦେ କଙ୍ଖାପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ୟେ କେଚିମେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଅନେକରୂପେନାତି କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାଦିନାପି । ତତ୍ଥ ୟତା ଚରନ୍ତାତି ତତ୍ଥ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ଗୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତା ।
୪୯. ଅଥସ୍ସ ତଥା ସୁଦ୍ଧିଅଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥମାହ ।
୫୦. ଏୱଂ ‘‘ନାତରିଂସୂ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋ ଅତରି, ତଂ ସୋତୁକାମୋ ‘‘ୟେ କେଚିମେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଓଘତିଣ୍ଣମୁଖେନ ଜାତିଜରାତିଣ୍ଣେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଛଟ୍ଠଂ ଗାଥମାହ ।
୫୧. ତତ୍ଥ ନିୱୁତାତି ଓୱୁଟା ପରିୟୋନଦ୍ଧା । ୟେ ସୀଧାତି ୟେ ସୁ ଇଧ, ଏତ୍ଥ ଚ ସୁ-ଇତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତଣ୍ହଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ତଣ୍ହଂ ପରିଜାନିତ୍ୱା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ ।
୫୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପନ ନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦମାନୋ ଏତାଭିନନ୍ଦାମୀତି ଗାଥମାହ । ଇଧାପି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ନନ୍ଦମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ହେମକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୩. ଅଟ୍ଠମେ ହେମକସୁତ୍ତେ – ୟେ ମେ ପୁବ୍ବେ ୱିୟାକଂସୂତି ୟେ ବାୱରିଆଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ମୟ୍ହଂ ସକଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିୟାକଂସୁ । ହୁରଂ ଗୋତମସାସନାତି ଗୋତମସାସନତୋ ପୁବ୍ବତରଂ । ସବ୍ବଂ ତଂ ତକ୍କୱଡ୍ଢନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ କାମୱିତକ୍କାଦିୱଡ୍ଢନଂ ।
ୟେ ଚଞ୍ଞେ ତସ୍ସ ଆଚରିୟାତି ୟେ ଚ ଅଞ୍ଞେ ତସ୍ସ ବାୱରିୟସ୍ସ ଆଚାରେ ସିକ୍ଖାପକା ଆଚରିୟା । ତେ ସକଂ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ତେ ଆଚରିୟା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିଂ । ସକଂ ଖନ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଖମନଂ । ସକଂ ରୁଚିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ରୋଚନଂ । ୱିତକ୍କୱଡ୍ଢନନ୍ତି କାମୱିତକ୍କାଦିୱିତକ୍କାନଂ ଉପ୍ପାଦନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୱତ୍ତନଂ । ସଙ୍କପ୍ପୱଡ୍ଢନନ୍ତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ୱଡ୍ଢନଂ । ଇମାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଇଦାନି କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମୱିତକ୍କୱଡ୍ଢନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନୱୱିତକ୍କେ ଦସ୍ସେସି ।
୫୪.ତଣ୍ହାନିଗ୍ଘାତନନ୍ତି ତଣ୍ହାୱିନାସନଂ ।
୫୫-୬. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଇଧା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଏତଦଞ୍ଞାୟ ୟେ ସତାତି ଏତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଦମଚ୍ଚୁତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଥେରଗା॰ ୬୭୬; କଥା॰ ୭୫୩) ନୟେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଜାନିତ୍ୱା ୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିଆଦୀହି ସତା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାଭିନିବ୍ବୁତାତି ୱିଦିତଧମ୍ମତ୍ତା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମା ଚ ରାଗାଦିନିବ୍ବାନେନ ଚ ଅଭିନିବ୍ବୁତା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ହେମକମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ତୋଦେୟ୍ୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୫୭. ନୱମେ ତୋଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତେ – ୱିମୋକ୍ଖୋ ତସ୍ସ କୀଦିସୋତି ତସ୍ସ କୀଦିସୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ପୁଚ୍ଛତି ।
୫୮. ଇଦାନିସ୍ସ ଅଞ୍ଞୱିମୋକ୍ଖାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖୋ ତସ୍ସ ନାପରୋତି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି ।
୫୯. ଏୱଂ ‘‘ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ଏୱ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ତମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ନିରାସସୋ ସୋ ଉଦ ଆସସାନୋ’’ତି ପୁନ ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଉଦ ପଞ୍ଞକପ୍ପୀତି ଉଦାହୁ ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଞାଣେନ ତଣ୍ହାକପ୍ପଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ୱା କପ୍ପୟତି ।
୬୦. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କାମଭୱେତି କାମେ ଚ ଭୱେ ଚ ।
ରୂପେ ନାସୀସତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ନ ପତ୍ଥେତି । ସଦ୍ଧାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ରାଗୋ ଏୱ କିଞ୍ଚନଂ ରାଗକିଞ୍ଚନଂ ମଦନଟ୍ଠେନ ୱା । ଦୋସକିଞ୍ଚନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ତୋଦେୟ୍ୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. କପ୍ପମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୬୧. ଦସମେ କପ୍ପସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ମଜ୍ଝେ ସରସ୍ମିନ୍ତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମକୋଟିପଞ୍ଞାଣାଭାୱତୋ ମଜ୍ଝଭୂତେ ସଂସାରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଟ୍ଠତନ୍ତି ତିଟ୍ଠମାନାନଂ । ୟଥାୟିଦଂ ନାପରଂ ସିୟାତି ୟଥା ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପୁନ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।
ଆଗମନନ୍ତି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଇଧାଗମନଂ । ଗମନନ୍ତି ଇତୋ ପରଲୋକଗମନଂ । ଗମନାଗମନନ୍ତି ତଦୁଭୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । କାଲନ୍ତି ମରଣକାଲଂ । ଗତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭୱାଭୱୋତି ଭୱତୋ ଭୱୋ । ଚୁତି ଚାତି ଭୱତୋ ଚୱନଞ୍ଚ । ଉପପତ୍ତି ଚାତି ଚୁତସ୍ସ ଉପପତ୍ତି ଚ । ନିବ୍ବତ୍ତି ଚାତି ପାତୁଭାୱୋ ଚ । ଭେଦୋ ଚାତି ଖନ୍ଧଭେଦୋ ଚ । ଜାତି ଚାତି ଜନନଞ୍ଚ । ଜରା ଚାତି ହାନି ଚ । ମରଣଞ୍ଚାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଚାଗୋ ଚ । ପୁରିମାପି କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପୁବ୍ବାପି କୋଟି ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ତଥା ପଚ୍ଛିମାପି କୋଟି।
ଏତ୍ତକା ଜାତିୟୋତି ଏତପରମା ଜାତିୟୋ । ୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତୀତି ସଂସାରପୱତ୍ତି । ତତୋ ପରଂ ନ ୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ହେୱଂ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ହି-ଇତି ନିପାତୋ । ଅନମତଗ୍ଗୋୟନ୍ତି ଅୟଂ ସଂସାରୋ ଅୱିଦିତଗ୍ଗୋ ।
ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆୱରିତାନଂ । ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନନ୍ତି କାମରାଗସଙ୍ଖାତତଣ୍ହାବନ୍ଧନବଦ୍ଧାନଂ । ସନ୍ଧାୱତନ୍ତି କାମଧାତୁୟା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଧାୱନ୍ତାନଂ । ସଂସରତନ୍ତି ରୂପାରୂପଧାତୁୟା ସଂସରନ୍ତାନଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୂତନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୂତଂ ୱିନ୍ଦିତଂ । ତିବ୍ବନ୍ତି ବହଲଂ । ବ୍ୟସନନ୍ତି ଅୱଡ୍ଢି ୱିନାସୋ । କଟସୀ ୱଡ୍ଢିତାତି ସୁସାନୱଡ୍ଢିତଂ । ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱ। ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୂତି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେସୁ । ନିବ୍ବିନ୍ଦିତୁନ୍ତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୁଂ । ୱିରଜ୍ଜିତୁନ୍ତି ୱିରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ । ୱିମୁଚ୍ଚିତୁନ୍ତି ମୋଚେତୁଂ । ୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ସଂସାରପୱତ୍ତଂ ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଅନାଗତେ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି । ତତୋ ପରଂ ନ ୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନାଗତେ ସଂସାରପୱତ୍ତଂ ନପ୍ପୱତ୍ତିସ୍ସତି । ଜାତିଭୟେତି ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୟେ । ଜରାଭୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
୬୨-୩. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଉପରୂପରିଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ଦୁତିୟଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ । ତତିୟଗାଥାୟ ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି କିଞ୍ଚନପଟିପକ୍ଖଂ । ଅନାଦାନନ୍ତି ଆଦାନପଟିପକ୍ଖଂ, କିଞ୍ଚନାଦାନୱୂପସମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନାପରନ୍ତି ଅପରପଟିଭାଗଦୀପୱିରହିତଂ, ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୪. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ନ ତେ ମାରସ୍ସ ପଦ୍ଧଗୂତି ତେ ମାରସ୍ସ ପଦ୍ଧଚରା ପରିଚାରିକା ସିସ୍ସା ନ ହୋନ୍ତି ।
ମହାଜନଂ ପାସେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ମାରେତୀତି ମାରୋ । ଅକୁସଲକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା କଣ୍ହୋ। ଛସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଅଧିପତିତ୍ତା ଅଧିପତି। ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତଂ ଗତତ୍ତା ଅନ୍ତଗୂ। ପାପଜନଂ ନ ମୁଞ୍ଚତୀତି ନମୁଚି। ସତିୱିପ୍ପୱାସପ୍ପମତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଞାତକୋତି ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ। ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
କପ୍ପମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଜତୁକଣ୍ଣିମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୬୫. ଏକାଦସମେ ଜତୁକଣ୍ଣିସୁତ୍ତେ – ସୁତ୍ୱାନହଂ ୱୀର ଅକାମକାମିନ୍ତି ଅହଂ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୭, ୨୫୫, ୩୦୧; ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୯୭) ନୟେନ ୱୀର କାମାନଂ ଅକାମନତୋ ଅକାମକାମିଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସୁତ୍ୱା । ଅକାମମାଗମନ୍ତି ନିକ୍କାମଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆଗତୋମ୍ହି । ସହଜନେତ୍ତାତି ସହଜାତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଚକ୍ଖୁ। ୟଥାତଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥାତଥଂ । ବ୍ରୂହି ମେତି ପୁନ ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି । ୟାଚନ୍ତୋ ହି ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଭଣେୟ୍ୟ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ।
ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ୱିଜ୍ଜାହି ପନ ଚରଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ। ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାତି ତିସ୍ସୋପି ୱିଜ୍ଜା ଅଟ୍ଠପି ୱିଜ୍ଜା । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଭୟଭେରୱସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା, ଅଟ୍ଠ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୪ ଆଦୟୋ) । ତତ୍ଥ ହି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଚ ସହ ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତା । ଚରଣନ୍ତି ସୀଲସଂୱରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ ସତ୍ତ ସଦ୍ଧମ୍ମା ଚତ୍ତାରି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନୀତି ଇମେ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମେୟେୱ ହି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୟସ୍ମା ଏତେହି ଚରତି ଅରିୟସାୱକୋ ଗଚ୍ଛତି ଅମତଂ ଦିସଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଚରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪) ସବ୍ବଂ ମଜ୍ଝିମପଣ୍ଣାସକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଭଗୱା ଇମାହି ୱିଜ୍ଜାହି ଇମିନା ଚ ଚରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତି । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା, ଚରଣସମ୍ପଦା ମହାକାରୁଣିକତଂ । ସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ମହାକାରୁଣିକତାୟ ଅନତ୍ଥଂ ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥେ ନିୟୋଜେତି, ୟଥା ତଂ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ତେନସ୍ସ ସାୱକା ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ନୋ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିପନ୍ନାନଞ୍ହି ସାୱକା ଅତ୍ତନ୍ତପାଦୟୋ ୱିୟ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧) ।
ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା ସମ୍ମା ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ। ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ପରିସୁଦ୍ଧମନୱଜ୍ଜଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେନ ହେସ ଗମନେନ ଖେମଂ ଦିସଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗତୋତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ। ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚେସ ଠାନଂ ଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚ ଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୭) ।
ସମ୍ମା ୱା ଗତୋ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ବୋଧିମଣ୍ଡା ତାୱ ସମତିଂସପାରମୀପୂରିକାୟ ସମ୍ମା ପଟିପତ୍ତିୟା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ କରୋନ୍ତୋ ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କାମସୁଖଂ ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଚ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗତୋତି ସମ୍ମା ଗତତ୍ତାପି ସୁଗତୋ। ସମ୍ମା ଚେସ ଗଦତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ୟୁତ୍ତମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋ।
ତତ୍ରିଦଂ ସାଧକସୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟ । ୟଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ । ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତି । ୟମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତମ୍ପି ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ନ ଭାସତି । ୟଞ୍ଚ ଖୋ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଜାନାତି ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ, ସା ଚ ପରେସଂ ପିୟା ମନାପା, ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତି ତସ୍ସା ୱାଚାୟ ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୬) ।
ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ପନ ଲୋକୱିଦୂ। ସୋ ହି ଭଗୱା ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ନିରୋଧତୋ ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ସବ୍ବଥା ଲୋକଂ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ୟଥାହ –
‘‘ୟତ୍ଥ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ନ ଜାୟତି ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତି ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତି, ନାହଂ ତଂ ଗମନେନ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଞାତେୟ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠେୟ୍ୟଂ ପତ୍ତେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଦାମି । ନ ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟଂ ୱଦାମି । ଅପି ଚାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମି ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଞ୍ଚ ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ।
‘‘ଗମନେନ ନ ପତ୍ତବ୍ବୋ, ଲୋକସ୍ସନ୍ତୋ କୁଦାଚନଂ ।
ନ ଚ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଲୋକନ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି ପମୋଚନଂ ॥
‘‘ତସ୍ମା ହୱେ ଲୋକୱିଦୂ ସୁମେଧୋ, ଲୋକନ୍ତଗୂ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ ।
ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସମିତାୱି ଞତ୍ୱା, ନାସୀସତୀ ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) ।
ଅପି ଚ – ତୟୋ ଲୋକା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୯; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୧୬; ୱିଭ॰ ୯୩୭) ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସତ୍ତଲୋକୋ ।
‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି, ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚମାନା ।
ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ, ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତୀ ୱସୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) –
ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଓକାସଲୋକୋ । ତମ୍ପି ଭଗୱା ସବ୍ବଥା ଅୱେଦି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ ।
ୟସ୍ମା ପନେସ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ, ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେ, ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେ, ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ । ୟଥା ଚ ସତ୍ତଲୋକୋ, ଏୱଂ ଓକାସଲୋକୋପି । ତଥା ହେସ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଆୟାମତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନାନଂ ଦ୍ୱାଦସ ସତସହସ୍ସାନି ଚତୁତିଂସ ସତାନି ଚ ପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ୟୋଜନାନି । ପରିକ୍ଖେପତୋ –
ସବ୍ବଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଛତ୍ତିଂସ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ।
ଦସ ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ସତାନି ଚ ॥
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ॥
ତସ୍ସାୟେୱ ସନ୍ଧାରକଂ –
ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଅଟ୍ଠେୱ ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ଜଲଂ ୱାତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥
ତସ୍ସାପି ସନ୍ଧାରକୋ –
ନୱ ସତସହସ୍ସାନି, ମାଲୁତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତୋ ।
ସଟ୍ଠି ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଏସା ଲୋକସ୍ସ ସଣ୍ଠିତି ॥
ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ସିନେରୁ ପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ ॥
ତତୋ ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନ, ପମାଣେନ ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତା ଦିବ୍ବା, ନାନାରତନଚିତ୍ତିତା ॥
ୟୁଗନ୍ଧରୋ ଈସଧରୋ, କରୱୀକୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ।
ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରି ବ୍ରହା ॥
ଏତେ ସତ୍ତ ମହାସେଲା, ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ।
ମହାରାଜାନମାୱାସା, ଦେୱୟକ୍ଖନିସେୱିତା ॥
ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋ ।
ୟୋଜନାନଂ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ଆୟତୱିତ୍ଥତୋ ॥
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସେହି, କୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ।
ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ପରିକ୍ଖେପା ନଗୱ୍ହୟା ॥
ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ସାଖାୟାମା ସମନ୍ତତୋ ।
ସତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା ।
ଜମ୍ବୂ ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ପକାସିତୋ ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୭; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ୟଞ୍ଚେତଂ ଜମ୍ବୁୟା ପମାଣଂ, ଏତଦେୱ ଅସୁରାନଂ ଚିତ୍ତପାଟଲିୟା, ଗରୁଳାନଂ ସିମ୍ବଲିରୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅପରଗୋୟାନେ କଦମ୍ବସ୍ସ, ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ କପ୍ପରୁକ୍ଖସ୍ସ, ପୁବ୍ବୱିଦେହେ ସିରୀସସ୍ସ, ତାୱତିଂସେସୁ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକସ୍ସାତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –
‘‘ପାଟଲୀ ସିମ୍ବଲୀ ଜମ୍ବୂ, ଦେୱାନଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ ।
କଦମ୍ବୋ କପ୍ପରୁକ୍ଖୋ ଚ, ସିରୀସେନ ଭୱତି ସତ୍ତମଂ ॥
‘‘ଦ୍ୱେ ଅସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ।
ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଲୋକଧାତୁମୟଂ ଠିତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୭; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନଂ, ତଥା ଅସୁରଭୱନଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚ । ଅପରଗୋୟାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସୟୋଜନଂ । ତଥା ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ । ଉତ୍ତରକୁରୁ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସୟୋଜନୋ । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ମହାଦୀପୋ ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ । ତଦନ୍ତରେସୁ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା। ଏୱଂ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋ ଭଗୱା ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଏୱମସ୍ସ ଓକାସଲୋକୋପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତୋ । ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ।
ଅତ୍ତନୋ ପନ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ। ତଥା ହେସ ସୀଲଗୁଣେନପି ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି ସମାଧି…ପେ॰… ପଞ୍ଞା… ୱିମୁତ୍ତି… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନପି । ସୀଲଗୁଣେନପି ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେନପି । ୟଥାହ – ‘‘ନ ଖୋ ପନାହଂ ପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଅତ୍ତନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତର’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୧) ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ଏୱଂ ଅଗ୍ଗପସାଦସୁତ୍ତାଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିକା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମହାୱ॰ ୧୧; କଥା॰ ୪୦୫; ମି॰ ପ॰ ୪.୫.୧୧) ଗାଥାୟୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବା ।
ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି, ଦମେତି ୱିନେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁରିସଦମ୍ମାତି ଅଦନ୍ତା ଦମେତୁଂ ୟୁତ୍ତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି। ତଥା ହି ଭଗୱତା ତିରଚ୍ଛାନପୁରିସାପି ଅପଲାଲୋ ନାଗରାଜା ଚୂଳୋଦରୋ ମହୋଦରୋ ଅଗ୍ଗିସିଖୋ ଧୂମସିଖୋ ଅରୱାଳୋ ନାଗରାଜା ଧନପାଲକୋ ହତ୍ଥୀତି ଏୱମାଦୟୋ ଦମିତା ନିବ୍ବିସା କତା, ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାପିତା । ମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ସଚ୍ଚକନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତଅମ୍ବଟ୍ଠମାଣୱପୋକ୍ଖରସାତିସୋଣଦନ୍ତକୂଟଦନ୍ତାଦୟୋ । ଅମନୁସ୍ସପୁରିସାପି ଆଳୱକସୂଚିଲୋମଖରଲୋମୟକ୍ଖସକ୍କଦେୱରାଜାଦୟୋ ଦମିତା ୱିନୀତା ୱିଚିତ୍ରେହି ୱିନୟନୂପାୟେହି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ କେସି ପୁରିସଦମ୍ମେ ସଣ୍ହେନପି ୱିନେମି, ଫରୁସେନପି ୱିନେମି, ସଣ୍ହଫରୁସେନପି ୱିନେମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୧) ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଅପି ଚ ଭଗୱା ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାଦୀନଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିମଗ୍ଗପଟିପଦଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦନ୍ତେପି ଦମେତିୟେୱ ।
ଅଥ ୱା ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀତି ଏକମେୱିଦଂ ଅତ୍ଥପଦଂ । ଭଗୱା ହି ତଥା ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତି, ୟଥା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ଦିସା ଅସଜ୍ଜମାନା ଧାୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ହତ୍ଥିଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥି ଦମ୍ମୋ ସାରିତୋ ଏକଂୟେୱ ଦିସଂ ଧାୱତୀ’’ତି ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ୱୀରିୟୱାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବପାପକେହି ୱିରତୋ । ପହୂତି ପଭୂ । ୱିସୱୀତି ପରସନ୍ତାନେ ୱୀରିୟୁପ୍ପାଦକୋ । ଅଲମତ୍ତୋତି ସମତ୍ଥଚିତ୍ତୋ ।
ୱିରତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱିରତତ୍ତା ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକୋ । ସବ୍ବପାପକେହି ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିଚ୍ଚାତି ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିତାୟ ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିଚ୍ଚ ଠିତୋ । ୱୀରିୟୱାସୋତି ୱୀରିୟନିକେତୋ । ସୋ ୱୀରିୟୱାତି ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ୱୀରିୟୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି । ପଧାନୱା ୱୀରୋ ତାଦୀତି ଇମାନି ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନାନି । ସୋ ହି ପଧାନୱା ମଗ୍ଗଜ୍ଝାନପଧାନେନ, ୱୀରୋ କିଲେସାରିୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥତାୟ, ତାଦି ନିବ୍ବିକାରତାୟ ପୱୁଚ୍ଚତେ ତଥତ୍ତାତି ତଥାରୂପୋ ‘‘ୱୀରିୟୱା’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ତେ କାମକାମିନୋତି ଏତେ ରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମେ ଇଚ୍ଛନ୍ତା । ରାଗରାଗିନୋତି ରାଗେନ ରଞ୍ଜିତା । ସଞ୍ଞାସଞ୍ଞିନୋତି ରାଗସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞିନୋ । ନକାମେ କାମେତୀତି ରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମେ ନ ପତ୍ଥେତି । ଅକାମୋତି କାମେହି ୱିରହିତୋ । ନିକ୍କାମୋତି ନିକ୍କନ୍ତକାମୋ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତିୟଦ୍ଧଗତଂ ସବ୍ବନେୟ୍ୟପଥଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ଏୱ ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ନେତ୍ତଞ୍ଚ ୱାସନାୟ ସହ କିଲେସେ ପରାଜେତ୍ୱା ଜିତତ୍ତା ଜିନଭାୱୋ ଚ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଅପୁରେ ଅପଚ୍ଛା ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପନ୍ନୋତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ।
୬୬.ତେଜୀ ତେଜସାତି ତେଜେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ତେଜସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ । ୟମହଂ ୱିଜଞ୍ଞଂ ଜାତିଜରାୟ ଇଧ ୱିପ୍ପହାନନ୍ତି ୟଂ ଅହଂ ଜାତିଜରାୟ ପହାନଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ଇଧେୱ ଜାନେୟ୍ୟଂ ।
ଜଗତୀତି ପଥୱୀ । ସବ୍ବଂ ଆକାସଗତନ୍ତି ସକଲଂ ଆକାସେ ପୱତ୍ତଂ ପତ୍ଥଟଂ । ତମଗତନ୍ତି ତମମେୱ ତମଗତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୟଥା ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତନ୍ତି । ଅଭିୱିହଚ୍ଚାତି ନାସେତ୍ୱା । ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରକଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ପଲାପେତ୍ୱା । ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସୟିତ୍ୱାତି ସୂରିୟାଲୋକଂ ଦସ୍ସୟିତ୍ୱା । ଆକାସେତି ଅଜଟାକାସେ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ଅନ୍ତରଧାତୁସମତ୍ଥତୁଚ୍ଛୋକାସେ । ଗଗନପଥେତି ଦେୱତାନଂ ଗମନମଗ୍ଗେ ଗଚ୍ଛତି । ସବ୍ବଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରସମୁଦୟନ୍ତି ସକଲଂ କମ୍ମଂ ସମୁଦୟଂ ଉପ୍ପାଦଂ, ତଣ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସତମଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱାତି କିଲେସତମସଙ୍ଖାତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନାସେତ୍ୱା । ଞାଣାଲୋକଂ ପଞ୍ଞାଲୋକଂ ଦସ୍ସୟିତ୍ୱା । ୱତ୍ଥୁକାମେ ପରିଜାନିତ୍ୱାତି ରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମେ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା । କିଲେସକାମେ ପହାୟାତି ଉପତାପନସଙ୍ଖାତେ କିଲେସକାମେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପଜହିତ୍ୱା ।
୬୭. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଉପରୂପରିଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ‘‘ଖେମ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା । ଉଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଗହିତଂ । ନିରତ୍ତଂ ୱାତି ନିରସ୍ସିତବ୍ବଂ ୱା, ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମା ତେ ୱିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ମା ତେ ଅହୋସି । କିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ, ତମ୍ପି ତେ ମା ୱିଜ୍ଜିତ୍ଥ ।
ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବନ୍ତି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ ପୁନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱିଜହିତବ୍ବନ୍ତି ଚଜିତବ୍ବଂ । ୱିନୋଦେତବ୍ବନ୍ତି ଖିପିତବ୍ବଂ । ବ୍ୟନ୍ତୀକାତବ୍ବନ୍ତି ୱିଗତନ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ। ଅନଭାୱଂ ଗମେତବ୍ବନ୍ତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତବ୍ବଂ ।
୬୮-୯.ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସା । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଭଗୱା ଜତୁକଣ୍ଣିଂ ଆଲପତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଜତୁକଣ୍ଣିମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଭଦ୍ରାୱୁଧମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୦. ଦ୍ୱାଦସମେ ଭଦ୍ରାୱୁଧସୁତ୍ତେ – ଓକଞ୍ଜହନ୍ତି ଆଲୟଂ ଜହଂ । ତଣ୍ହଚ୍ଛିଦନ୍ତି ତଣ୍ହାକାୟଚ୍ଛିଦଂ । ଅନେଜନ୍ତି ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିକ୍କମ୍ପଂ । ନନ୍ଦିଞ୍ଜହନ୍ତି ଅନାଗତରୂପାଦିପତ୍ଥନାଜହଂ । ଏକା ଏୱ ହି ସା ତଣ୍ହା, ଥୁତିୱସେନ ଇଧ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱୁତ୍ତା । କପ୍ପଞ୍ଜହନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ କପ୍ପଜହଂ । ଅଭିୟାଚେତି ଅତିୱିୟ ୟାଚାମି । ସୁତ୍ୱାନ ନାଗସ୍ସ ଅପନମିସ୍ସନ୍ତି ଇତୋତି ନାଗସ୍ସ ତୱ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଇତୋ ପାସାଣକଚେତିୟତୋ ବହୁଜନା ପକ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ୟେଉପୟୁପାଦାନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଗହିତା । ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନାତି ଚିତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଅଭିନିୱେସାନୁସୟାତି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୟିତା ।
୭୧.ଜନପଦେହି ସଙ୍ଗତାତି ଅଙ୍ଗାଦୀହି ଜନପଦେହି ଇଧ ସମାଗତା । ୱିୟାକରୋହୀତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେହି ।
ସଙ୍ଗତାତି ଏତେ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଏକୀଭୂତା । ସମାଗତାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ଜନପଦେହି ଆଗତା । ସମୋହିତାତି ରାସୀଭୂତା । ସନ୍ନିପତିତାତି ଅଧିୟୋଗା ।
୭୨. ଅଥସ୍ସ ଆସୟାନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଉପରୂପରିଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଆଦାନତଣ୍ହନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ଆଦାୟିକଂ ଗହଣତଣ୍ହଂ, ତଣ୍ହୁପାଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ୟଞ୍ହି ଲୋକସ୍ମିମୁପାଦିୟନ୍ତୀତି ଏତେସୁ ଉଦ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ୟଂ ୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେନେୱ ମାରୋ ଅନ୍ୱେତିଜନ୍ତୁନ୍ତି ତେନେୱ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରନିବ୍ବତ୍ତୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧମାରୋ ତଂ ସତ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ।
୭୩.ତସ୍ମା ପଜାନନ୍ତି ତସ୍ମା ଏତମାଦୀନୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ପଜାନନ୍ତୋ । ଆଦାନସତ୍ତେ ଇତି ପେକ୍ଖମାନୋ, ପଜଂ ଇମଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ୱିସତ୍ତନ୍ତି ଆଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆଦାନେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ସବ୍ବଲୋକେ ଇମଂ ପଜଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ଲଗ୍ଗଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଆଦାନସତ୍ତେ ୱା ଆଦାନାଭିନିୱିଟ୍ଠେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଦାନସଙ୍ଗହେତୁଞ୍ଚ ଇମଂ ପଜଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ଲଗ୍ଗଂ ତତୋ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ଇତି ପେକ୍ଖମାନୋ କିଞ୍ଚନଂ ସବ୍ବଲୋକେ ନ ଉପାଦିୟେଥାତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଭଦ୍ରାୱୁଧସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ଉଦୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୭୪. ତେରସମେ ଉଦୟସୁତ୍ତେ – ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଞାନୁଭାୱନିଜ୍ଝାନଂ ତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛତି ।
ପଠମେନପି ଝାନେନ ଝାୟୀତି ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକେନ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ଝାୟତୀତି ଝାୟୀ । ଦୁତିୟେନାତି ପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ତତିୟେନାତି ସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ଚତୁତ୍ଥେନାତି ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେନପି ଝାନେନ ଝାୟୀତି ଚତୁକ୍କନୟପଞ୍ଚକନୟେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନେନ ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେନପି ଝାନେନ ଝାୟତୀତି ଝାୟୀ । ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେନାତି ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟେନ ଝାନେନ । ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରେନାତି ଦୁତିୟତତିୟାଦିଅୱସେସଝାନେନ । ସପ୍ପୀତିକେନାତି ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଦୁକତିକଝାନେନ । ନିପ୍ପୀତିକେନାତି ପୀତିୱିରହିତେନ ତଦୱସେସଝାନେନ । ସାତସହଗତେନାତି ସୁଖସହଗତେନ ତିକଚତୁକ୍କଝାନେନ । ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନାତି ଚତୁକ୍କପଞ୍ଚକେନ । ସୁଞ୍ଞତେନପୀତି ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ଅନିମିତ୍ତେନପୀତି ଅନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତଂ ଧୁୱନିମିତ୍ତଂ ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧେନ ଅନିମିତ୍ତେନପି ଝାନେନ ଝାୟତୀତି ଝାୟୀ । ଅପ୍ପଣିହିତେନପୀତି ମଗ୍ଗାଗମନୱସେନ ପଣିଧିଂ ସୋଧେତ୍ୱା ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ଅପ୍ପଣିହିତେନପି । ଲୋକିୟେନପୀତି ଲୋକିୟେନ ପଠମଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥେନ ।
ଲୋକୁତ୍ତରେନପୀତି ତେନେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ଝାନରତୋତି ଝାନେସୁ ଅଭିରତୋ । ଏକତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଏକତ୍ତଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋ । ସଦତ୍ଥଗରୁକୋତି ସକତ୍ଥଗରୁକୋ, କ-କାରସ୍ସାୟଂ ଦ-କାରୋ କତୋ । ସଦତ୍ଥୋତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତୂପନିବଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥଟ୍ଠେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥତ୍ତା ସକତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ସକତ୍ଥଗରୁକୋ, ‘‘ନିବ୍ବାନଗରୁକୋ’’ତି ଏକେ । ଅରଜୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ । ୱିରଜୋତି ୱିଗତକିଲେସୋ । ନିରଜୋତି ଅପନୀତକିଲେସୋ, ‘‘ୱିତରଜୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ରଜାପଗତୋତି କିଲେସେହି ଦୂରୀଭୂତୋ । ରଜୱିପ୍ପହୀନୋତି କିଲେସପ୍ପହୀନୋ । ରଜୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ମୁତ୍ତୋ ।
ପାସାଣକେ ଚେତିୟେତି ପାସାଣପିଟ୍ଠେ ପାରାୟନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସିତଟ୍ଠାନେ । ସବ୍ବୋସ୍ସୁକ୍କପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାତି ସବ୍ବେସଂ କିଲେସଉସ୍ସୁକ୍କାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା, ନାସିତତ୍ତା ଆସୀନୋ।
କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ମନସା ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । କରଣୀୟାକରଣୀୟନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେନ ଅୱସ୍ସଂ ଇଦଂ କରଣୀୟଂ, ଇଦଂ ନ କରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ କରଣୀୟାକରଣୀୟଂ । ପହୀନନ୍ତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ । ୱସିପ୍ପତ୍ତୋତି ପଗୁଣଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ।
୭୫. ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଉଦୟୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଟିଲଦ୍ଧଝାନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉପରୂପରିଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପହାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାନନ୍ତି ୟଦିଦଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପହାନଂ, ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ପବ୍ରୂମି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗିଲାନଭାୱୋ । ଗିଲାନୋ ହି ଅକଲ୍ଲକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିନୟେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅକଲ୍ଲକୋ’’ତି (ପାରା॰ ୧୫୧) । ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାତି ଚିତ୍ତଗେଲଞ୍ଞସଙ୍ଖାତୋୱ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାକାରୋ । ଓଲୀୟନାତି ଓଲୀୟନାକାରୋ । ଇରିୟାପଥିକଚିତ୍ତଞ୍ହି ଇରିୟାପଥଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖେ ୱଗ୍ଗୁଲି ୱିୟ ଖୀଲେ ଲଗ୍ଗିତଫାଣିତୱାରକୋ ୱିୟ ଚ ଓଲୀୟତି, ତସ୍ସ ତଂ ଆକାରଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଓଲୀୟନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଦୁତିୟପଦଂ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଲୀନାତି ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ପଟିକୁଟିତଂ । ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସା । ଥିନନ୍ତି ସପ୍ପିପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଘନଭାୱେନ ଠିତଂ । ଥିୟନାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଥିୟିତଭାୱୋ ଥିୟିତତ୍ତଂ, ଅୱିପ୍ଫାରୱସେନେୱ ଥଦ୍ଧତାତି ଅତ୍ଥୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୧୬୨) ।
୭୬.ଉପେକ୍ଖାସତିସଂସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଉପେକ୍ଖାସତୀହି ସଂସୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା ଝାନଙ୍ଗାନି ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଂ ୱଦତି । ଅରହତ୍ତୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିଭେଦୋ ଧମ୍ମତକ୍କୋ ପୁରେଜୱୋ ହୋତି । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱ’’ନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନନ୍ତି ଏତମେୱ ଚ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଭେଦନସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାତତ୍ତା କାରଣୋପଚାରେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନ’’ନ୍ତି ବ୍ରୂମୀତି ।
ୟା ଚତୁତ୍ଥେ ଝାନେ ଉପେକ୍ଖାତି ଏତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ସମଂ ପସ୍ସତି ଅପକ୍ଖପତିତା ହୁତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପେକ୍ଖନାତି ଆକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଚିତ୍ତସମତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସେକଗ୍ଗଭାୱୋ । ଚିତ୍ତପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଊନାତିରିତ୍ତୱଜ୍ଜିତଭାୱୋ । ମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଠିତଭାୱୋ ।
୭୭. ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଭେଦୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିଂସୁ ସଂୟୋଜନୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କିଂସୁ ସଂୟୋଜନୋତି କିଂସଂୟୋଜନୋ । ୱିଚାରଣନ୍ତି ୱିଚାରଣକାରଣଂ । କିସ୍ସସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନାତି କିଂନାମକସ୍ସ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନ ।
୭୮. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘ନନ୍ଦିସଂୟୋଜନୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କସ୍ସାତି କାମୱିତକ୍କାଦିକୋ ୱିତକ୍କୋ ଅସ୍ସ ।
୭୯. ଇଦାନି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ସତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ।
ଅଥସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ କଥେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସତସ୍ସାତି ଏୱଂ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଉଦୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ପୋସାଲମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮୧. ଚୁଦ୍ଦସମେ ପୋସାଲସୁତ୍ତେ – ୟୋ ଅତୀତଂ ଆଦିସତୀତି ୟୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ଅତୀତଂ ଆଦିସତି ।
ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିମୂଲକଂ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋତିଆଦୀସୁ । ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତିଆଦୀସୁ ପନ ପରିହାୟମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ତଦା ସବ୍ବେସଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସନ୍ନିପତନତୋ । ୱଡ୍ଢମାନୋ କପ୍ପୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ତଦା ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିୱଟ୍ଟନତୋ । ତତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଗହିତୋ ହୋତି ତଂମୂଲକତ୍ତା, ୱିୱଟ୍ଟେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ସଂୱଟ୍ଟୋ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ୱିୱଟ୍ଟୋ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬), ତାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି । ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ଚ କପ୍ପସ୍ସ ଅଦ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ସକଲଂ କପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । କଥଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଚେ ? ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ । ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅହଂ ଅମୁମ୍ହି ଭୱେ ୱା ୟୋନିୟା ୱା ଗତିୟା ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଆସିଂ । ଏୱଂନାମୋତି ତିସ୍ସୋ ୱା ଫୁସ୍ସୋ ୱା । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି କଚ୍ଚାନୋ ୱା କସ୍ସପୋ ୱା। ଇଦମସ୍ସ ଅତୀତଭୱେ ଅତ୍ତନୋ ନାମଗୋତ୍ତାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସଚେ ପନ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ଲୂଖପଣୀତଜୀୱିତଭାୱଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖବହୁଲତଂ ୱା ଅପ୍ପାୟୁକଦୀଘାୟୁକଭାୱଂ ୱା ଅନୁସ୍ସରିତୁକାମୋ, ତମ୍ପି ଅନୁସ୍ସରତିୟେୱ । ତେନାହ – ‘‘ଏୱଂୱଣ୍ଣୋ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ଓଦାତୋ ୱା ସାମୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା । ଏୱଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନେକପ୍ପକାରେନ କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସାମିସନିରାମିସାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱସ୍ସସତପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ଚତୁରାସୀତି କପ୍ପସହସ୍ସପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ।
ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ସୋ ଅହଂ ତତୋ ଭୱତୋ ୟୋନିତୋ ଗତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିତୋ ସତ୍ତାୱାସତୋ ସତ୍ତନିକାୟତୋ ୱା ଚୁତୋ ପୁନ ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଉଦପାଦିଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଅଥ ତତ୍ରାପି ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ପୁନ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତିଆଦିୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅପି ଚ – ୟସ୍ମା ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ୟାୱଦିଚ୍ଛକଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ । ତସ୍ମା ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇମିସ୍ସା ଇଧୂପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରମେୱସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଏୱମାଦି ପନସ୍ସ ତତ୍ରା ଇମିସ୍ସା ଉପପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରେ ଉପପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ନାମଗୋତ୍ତାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ସ୍ୱାହଂ ତତୋ ଅନନ୍ତରୂପପତ୍ତିଟ୍ଠାନତୋ ଚୁତୋ ଇଧ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।
ଇତିତି ଏୱଂ । ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ସଉଦ୍ଦେସଂ, ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ସାକାରଂ । ନାମଗୋତ୍ତେନ ହି ସତ୍ତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ କସ୍ସପୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସିୟତି, ୱଣ୍ଣାଦୀହି ‘‘ଓଦାତୋ ସାମୋ’’ତି ନାନତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ତସ୍ମା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଇତରେ ଆକାରାତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଅତୀତଜାତୀସୁ ନିୱୁଟ୍ଠକ୍ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ । ନିୱୁଟ୍ଠାତି ଅଜ୍ଝାୱୁଟ୍ଠା ଅନୁଭୂତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧା, ନିୱୁଟ୍ଠଧମ୍ମା ୱା । ନିୱୁଟ୍ଠାତି ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁଟ୍ଠା, ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ପରୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତାପି ୱା ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ । ତେ ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଆଦିସତି କଥେତି । ପରେସଂ ଅତୀତନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ପରପୁଗ୍ଗଲାନଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଦିସତି ।
ମହାପଦାନିୟସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ମହାପୁରିସାନଂ ଅପଦାନନିୟୁତ୍ତଂ ମହାପଦାନସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧ ଆଦୟୋ) । ମହାସୁଦସ୍ସନିୟସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ମହାସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିୟୁତ୍ତଂ ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧ ଆଦୟୋ) । ମହାଗୋୱିନ୍ଦିୟସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ମହାଗୋୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅପଦାନନିୟୁତ୍ତଂ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୯୩ ଆଦୟୋ) । ମାଘଦେୱିୟସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ମଘଦେୱରଞ୍ଞୋ ଅପଦାନନିୟୁତ୍ତଂ ମଘଦେୱସୁତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୮ ଆଦୟୋ) । ସତାନୁସାରିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣଂ ହୋତି ।
ୟାୱତକଂ ଆକଙ୍ଖତୀତି ୟତ୍ତକଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକଂ ଜାନିସ୍ସାମୀତି ଞାଣଂ ପେସେତି । ଅଥସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲପତ୍ତପୁଟେ ପକ୍ଖନ୍ଦନାରାଧୋ ୱିୟ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଅନିୱାରିତଂ ଞାଣଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ୟାୱତକଂ ଆକଙ୍ଖତି, ତାୱତକଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ବୋଧିଜନ୍ତି ବୋଧିୟା ମୂଲେ ଜାତଂ । ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତୀତି ତେନ ଞାଣେନ ଜାତିମୂଲସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ପୁନ ‘‘ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥିଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧) ଅପରମ୍ପି ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉପରି ‘‘ସତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ପଦଂ ଇଧେୱ ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପରାନି ଚ ଅପରାନି ଚ ‘‘ପରାପରାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସନ୍ଧିୱସେନ ରୋ-କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ପରୋପରାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରୋପରାନଂ ଭାୱୋ ପରୋପରିୟଂ, ପରୋପରିୟମେୱ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ, ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରୋପରିୟତ୍ତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତସ୍ସ ଞାଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉତ୍ତମାନୁତ୍ତମଭାୱଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱରୋୱରିୟତ୍ତଞାଣ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ୱରାନି ଚ ଅୱରାନି ଚ ୱରୋୱରିୟାନି, ୱରୋୱରିୟାନଂ ଭାୱୋ ୱରୋୱରିୟତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୱରିୟାନୀତି ଚ ଉତ୍ତମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା – ପରାନି ଚ ଓପରାନି ଚ ପରୋପରାନି, ତେସଂ ଭାୱୋ ପରୋପରିୟତ୍ତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଓପରାନୀତି ଚ ଓରାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଲାମକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ପରୋପରାୟସ୍ସ ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫; ସୁ॰ ନି॰ ୪୭୯) ୱିୟ । ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଭୁମ୍ମୱଚନେନପି ପାଠୋ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୬୮) ।
ତଥାଗତସ୍ସାତି ୟଥା ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ପୁବ୍ବକା ଇସୟୋ ଆଗତା, ତଥା ଆଗତସ୍ସ । ୟଥା ଚ ତେ ଗତା, ତଥା ଗତସ୍ସ । ତଥାଗତବଲନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ବଲଂ । ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ବଲଂ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆଗତଂ, ତଥା ଆଗତବଲନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ତଥାଗତସ୍ସ ବଲଂ କାୟବଲଞ୍ଚ ଞାଣବଲଞ୍ଚ । ତେସୁ କାୟବଲଂ ହତ୍ଥିକୁଲାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘କାଳାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡରଂ ତମ୍ବପିଙ୍ଗଲଂ ।
ଗନ୍ଧମଙ୍ଗଲହେମଞ୍ଚ, ଉପୋସଥଛଦ୍ଦନ୍ତିମେ ଦସା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୮; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୦.୨୧; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୬୦; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୭୫; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୪୪) ।
ୟଦେତଂ ପକତିହତ୍ଥିଗ୍ଗଣନାୟ ହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସସ୍ସ, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସନ୍ନଂ ପୁରିସକୋଟିସହସ୍ସାନଂ ବଲଂ ହୋତି, ଇଦଂ ତାୱ ତଥାଗତସ୍ସ କାୟବଲଂ । ଞାଣବଲଂ ପନ ମହାସୀହନାଦେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୬ ଆଦୟୋ) ଆଗତଂ ଦସବଲଞାଣଂ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣଂ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ ସଂୟୁତ୍ତକେ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୩-୩୪) ଆଗତାନି ତେସତ୍ତତି ଞାଣାନି ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣାନୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାନିପି ଅନେକାନି ଞାଣସହସ୍ସାନି, ଏତଂ ଞାଣବଲଂ ନାମ । ଇଧାପି ଞାଣବଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ଞାଣଞ୍ହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉପଥମ୍ଭକଟ୍ଠେନ ଚ ବଲନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୪୪) ୱୁତ୍ତଂ ।
ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟେ ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଛନ୍ଦରାଗେନ ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତାତି ସତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ରୂପେ ଖୋ, ରାଧ, ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘ସତ୍ତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ୱେଦନାୟ… ସଞ୍ଞାୟ… ସଙ୍ଖାରେସୁ… ୱିଞ୍ଞାଣେ ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘ସତ୍ତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧; ମହାନି॰ ୭) ।
ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ‘‘ନାମମତ୍ତମେତ’’ନ୍ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେପି ଅତ୍ଥଂ ୱିଚାରେନ୍ତି, ତେ ସତ୍ୱୟୋଗେନ ସତ୍ତାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟନ୍ତି ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱା କାମାଦୀହି ନେକ୍ଖମ୍ମାଦୀହି ୱା ପରିଭାୱିତସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତି ଅନୁପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ଥାମଗତାନଂ କାମରାଗାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଆସୟୋ ଚ ଅନୁସୟୋ ଚ ଆସୟାନୁସୟୋ । ଜାତିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ଦ୍ୱନ୍ଦସମାସୱସେନ ଚ ଏକୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ଚରିତାଧିମୁତ୍ତିୟୋ ଆସୟାନୁସୟସଙ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ଉଦ୍ଦେସେ ଚରିତାଧିମୁତ୍ତୀସୁ ଞାଣାନି ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନେୱ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆସୟାନୁସୟେ ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ୟମକପାଟିହୀରେ ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଉଦକଧାରାଦୀନଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ସକିଂୟେୱ ପୱତ୍ତିତୋ ୟମକଂ, ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ହରଣତୋ ପାଟିହୀରଂ, ୟମକଞ୍ଚ ତଂ ପାଟିହୀରଞ୍ଚାତି ୟମକପାଟିହୀରଂ ।
ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପରଦୁକ୍ଖେ ସତି ସାଧୂନଂ ହଦୟକମ୍ପନଂ କରୋତୀତି କରୁଣା, କିନାତି ୱା ପରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତି ୱିନାସେତୀତି କରୁଣା, କିରୀୟତି ୱା ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଫରଣୱସେନ ପସାରୀୟତୀତି କରୁଣା, ଫରଣକମ୍ମୱସେନ କମ୍ମଗୁଣୱସେନ ଚ ମହତୀ କରୁଣା ମହାକରୁଣା, ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ଏତଂ ମହାକାରୁଣିକାତି ସମାପତ୍ତି, ମହାକରୁଣା ଚ ସା ସମାପତ୍ତି ଚାତି ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତି, ତସ୍ସଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟଂ । ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ଞାଣଂ ।
ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚନେୟ୍ୟପଥପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞାସୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁସ୍ସ ଭାୱୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା ଏୱ ଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଞାଣନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାଦିଭେଦା ସବ୍ବଧମ୍ମା ହି ସଙ୍ଖାରୋ ୱିକାରୋ ଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ପଞ୍ଚେୱ ନେୟ୍ୟପଥା ହୋନ୍ତି । ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ହି ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଆୱରଣନ୍ତି ତଦେୱ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୬୮) ।
ସବ୍ବତ୍ଥଅସଙ୍ଗମପ୍ପଟିହତମନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଅସଙ୍ଗଂ ସଙ୍ଗୱିରହିତଂ ଅପ୍ପଟିହତଂ ପଟିପକ୍ଖୱିରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଆୱରଣୱିରହିତଂ ଞାଣଂ ।
ଅନାଗତମ୍ପି ଆଦିସତୀତି –
‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଭଦ୍ଦକେ କପ୍ପେ, ତୟୋ ଆସିଂସୁ ନାୟକା ।
ଅହମେତରହି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଚାପି ହେସ୍ସତୀ’’ତି ॥ ଚ –
‘‘ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନୁସ୍ସେସୁ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୭) –
‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା ୟୋ ସୋ ୟୂପୋ ରଞ୍ଞା ମହାପନାଦେନ କାରାପିତୋ, ତଂ ୟୂପଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାୱସିତ୍ୱା ତଂ ଦତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣକପଣଦ୍ଧିକୱଣିବ୍ବକୟାଚକାନଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ମେତ୍ତେୟ୍ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୮) –
‘‘ଅନାଗତେ ଅଟ୍ଠିସ୍ସରୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୩) ଚ, ‘‘ସୁମନିସ୍ସରୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ –
ଆଦିନା ନୟେନ ଦେୱଦତ୍ତାଦୀନଂ ଅନାଗତଂ ଆଚିକ୍ଖତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଆଦିସତୀତି ଇଦଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୨.ୱିଭୂତରୂପସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ସମତିକ୍କନ୍ତରୂପସଞ୍ଞିସ୍ସ । ସବ୍ବକାୟପ୍ପହାୟିନୋତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସବ୍ବରୂପକାୟପହାୟିନୋ, ପହୀନରୂପଭୱପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ପସ୍ସତୋତି ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱଦସ୍ସନେନ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପସ୍ସତୋ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଞାଣଂ ସକ୍କାନୁପୁଚ୍ଛାମୀତି ସକ୍କାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣଂ ପୁଚ୍ଛାମି, କୀଦିସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । କଥଂ ନେୟ୍ୟାତି କଥଞ୍ଚ ସୋ ନେତବ୍ବୋ, କଥମସ୍ସ ଉତ୍ତରିଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ।
କତମାରୂପସଞ୍ଞାତି ଏତ୍ଥ ରୂପସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଝାନଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣଞ୍ଚ । ରୂପାୱଚରଝାନମ୍ପି ହି ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯) । ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୩) । ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞା, ରୂପମସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ କୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚଦସଝାନସଙ୍ଖାତା ରୂପସଞ୍ଞା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା। ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱାତି ରୂପାୱଚରକୁସଲଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ । ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱାତି ୱିପାକଜ୍ଝାନୱସେନ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଉପପନ୍ନସ୍ସ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ କିରିୟାଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତସ୍ସ । ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନି । ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସାତି ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ରୂପସଞ୍ଞା ୱିଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି ରୂପସଞ୍ଞା ଅପଗତା ହୋନ୍ତି । ୱିଗତାତି ୱିନାସିତା । ‘‘ଅଭାୱିତା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୁନ୍ଦରୋ ।
ତଦଙ୍ଗସମତିକ୍କମାତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ଅତିକ୍କମେନ । ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ପହୀନୋତି ଅରୂପଜ୍ଝାନପଟିଲାଭେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ପହୀନୋ । ତସ୍ସ ରୂପକାୟୋତି ତସ୍ସ ଅରୂପସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭିନୋ ଅରୂପପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରୂପାୱଚରକାୟୋ ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ସଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାପଗମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଇମିସ୍ସା ସଞ୍ଞାୟ ଆୟତନନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣାପଗମାରମ୍ମଣସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ସତୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସତୋକାରୀ ହୁତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ସତୋକାରୀ ହୁତ୍ୱା ତାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାୟ । ତଞ୍ଞେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତଂ ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତଂ ମହଗ୍ଗତୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅଭାୱେତୀତି ୱିନାସେତି । ୱିଭାୱେତୀତି ୱିୱିଧା ନାସେତି । ଅନ୍ତରଧାପେତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି ।
କଥଂସୋ ନେତବ୍ବୋତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କେନପ୍ପକାରେନ ଜାନିତବ୍ବୋ । ୱିନେତବ୍ବୋତି ନାନାୱିଧେନ ଜାନିତବ୍ବୋ । ଅନୁନେତବ୍ବୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଚିତ୍ତେନ କଥଂ ଗମୟିତବ୍ବୋ ।
ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତାଦିସେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତଂ ପକାସେତ୍ୱା ତଂ ଞାଣଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ସବ୍ବା, ଅଭିଜାନଂ ତଥାଗତୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସତ୍ତାତି ଏୱଂ ସବ୍ବା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ତଥାଗତୋ । ତିଟ୍ଠନ୍ତମେନଂ ଜାନାତୀତି କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ତିଟ୍ଠମେତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାନାତି – ‘‘ଆୟତିଂ ଅୟଂ ଏୱଂଗତିକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାଦୀସୁ ଅଧିମୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପରାୟଣନ୍ତି ତମ୍ମୟଂ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠାନାନି ସୱିଞ୍ଞାଣକା ଖନ୍ଧା ଏୱ । ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ୟଥା ମନୁସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରିମାଣେସୁପି ହି ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଦ୍ୱେପି ଏକସଦିସା ନତ୍ଥି । ୟେପି ହି କତ୍ଥଚି ୟମକଭାତରୋ ୱଣ୍ଣେନ ୱା ସଣ୍ଠାନେନ ୱା ସଦିସା ହୋନ୍ତି । ତେପି ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତାଦୀହି ୱିସଦିସାୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତକାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ପଟିସନ୍ଧିସଞ୍ଞା ପନ ନେସଂ ତିହେତୁକାପି ଦୁହେତୁକାପି ଅହେତୁକାପି ହୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଦେୱାତି ଛ କାମାୱଚରଦେୱା । ତେସୁ ହି କେସଞ୍ଚି କାୟୋ ନୀଲୋ ହୋତି, କେସଞ୍ଚି ପୀତକାଦିୱଣ୍ଣୋ । ସଞ୍ଞା ପନ ନେସଂ ତିହେତୁକାପି ଦୁହେତୁକାପି ହୋତି, ଅହେତୁକା ନ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକାତି ଚତୁଅପାୟୱିନିମୁତ୍ତା ପୁନବ୍ବସୁମାତା ୟକ୍ଖିନୀ ପିୟଙ୍କରମାତା ଫୁସ୍ସମିତ୍ତା ଧମ୍ମଗୁତ୍ତାତି ଏୱମାଦୟୋ ଅଞ୍ଞେ ଚ ୱେମାନିକା ପେତା । ଏତେସଞ୍ହି ଓଦାତକାଳମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱିସାମୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ଚେୱ କିସଥୂଲରସ୍ସଦୀଘୱସେନ ଚ କାୟୋ ନାନା ହୋତି, ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିୟ ତିହେତୁକଦୁହେତୁକାହେତୁକୱସେନ ସଞ୍ଞାପି । ତେ ପନ ଦେୱା ୱିୟ ନ ମହେସକ୍ଖା, କପଣମନୁସ୍ସା ୱିୟ ଅପ୍ପେସକ୍ଖା ଦୁଲ୍ଲଭଘାସଚ୍ଛାଦନା ଦୁକ୍ଖପୀଳିତା ୱିହରନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ କାଳପକ୍ଖେ ଦୁକ୍ଖିତା ଜୁଣ୍ହପକ୍ଖେ ସୁଖିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୁଖସମୁସ୍ସୟତୋ ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତିକାତି ୱୁତ୍ତା । ୟେ ପନେତ୍ଥ ତିହେତୁକା, ତେସଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋପି ହୋତି ପିୟଙ୍କରମାତାଦୀନଂ ୱିୟ ।
ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାତି ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ । ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତାତି ତେ ସବ୍ବେପି ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତା । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା ପନ ପରିତ୍ତେନ, ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା ମଜ୍ଝିମେନ, କାୟୋୱ ନେସଂ ୱିପ୍ଫାରିକତରୋ ହୋତି । ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ପଣୀତେନ, କାୟୋ ପନ ନେସଂ ଅତିୱିପ୍ଫାରିକତରୋ ହୋତି । ଇତି ତେ କାୟସ୍ସ ନାନତ୍ତା, ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ସଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଚ ତେ, ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ସତ୍ତା । ନିରୟେସୁ ହି କେସଞ୍ଚି ଗାୱୁତଂ, କେସଞ୍ଚି ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ, କେସଞ୍ଚି ତିଗାୱୁତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପନ ୟୋଜନସତିକୋ ଜାତୋ । ତିରଚ୍ଛାନେସୁପି କେଚି ଖୁଦ୍ଦକା ହୋନ୍ତି, କେଚି ମହନ୍ତା । ପେତ୍ତିୱିସୟେସୁପି କେଚି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥା, କେଚି ଅସୀତିହତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, କେଚି ସୁୱଣ୍ଣା, କେଚି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା । ତଥା କାଲକଞ୍ଚିକା ଅସୁରା । ଅପି ଚେତ୍ଥ ଦୀଘପିଟ୍ଠିକପେତା ନାମ ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକାପି ହୋନ୍ତି । ସଞ୍ଞା ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅକୁସଲୱିପାକାହେତୁକାୱ ହୋତି । ଇତି ଆପାୟିକାପି ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ଆଭସ୍ସରାତି ଦଣ୍ଡଉକ୍କାୟ ଅଚ୍ଚି ୱିୟ ଏତେସଂ ସରୀରତୋ ଆଭା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତନ୍ତୀ ୱିୟ ସରତି ୱିସରତୀତି ଆଭସ୍ସରା । ତେସୁ ପଞ୍ଚକନୟେ ଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନଦ୍ୱୟଂ ପରିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଉପପନ୍ନା ପରିତ୍ତାଭା ନାମ ହୋନ୍ତି । ମଜ୍ଝିମଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଉପପନ୍ନା ଅପ୍ପମାଣାଭା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପଣୀତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଉପପନ୍ନା ଆଭସ୍ସରା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସବ୍ବେ ଗହିତା । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ତେସଂ କାୟୋ ଏକୱିପ୍ଫାରୋୱ ହୋତି, ସଞ୍ଞା ପନ ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତା ଚ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରା ଚାତି ନାନା ।
ସୁଭକିଣ୍ହାତି ସୁଭେନ ୱୋକିଣ୍ଣା, ସୁଭେନ ସରୀରପ୍ପଭାୱଣ୍ଣେନ ଏକଗ୍ଘନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେସଞ୍ହି ନ ଆଭସ୍ସରାନଂ ୱିୟ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଭା ଗଚ୍ଛତୀତି । ଚତୁକ୍କନୟେ ତତିୟସ୍ସ ପଞ୍ଚକନୟେ ଚତୁକ୍କସ୍ସ ପରିତ୍ତମଜ୍ଝିମପଣୀତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ୱସେନ ପରିତ୍ତସୁଭଅପ୍ପମାଣସୁଭସୁଭକିଣ୍ହା ନାମ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଇତି ସବ୍ବେପି ତେ ଏକତ୍ତକାୟା ଚେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସଞ୍ଞାୟ ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱେହପ୍ଫଲାପି ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିମେୱ ଭଜନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱା ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଗହଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ସୁଦ୍ଧାୱାସା ୱିୱଟ୍ଟପକ୍ଖେ ଠିତା, ନ ସବ୍ବକାଲିକା, କପ୍ପସତସହସ୍ସମ୍ପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମ୍ପି ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେ ଲୋକେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସୋଳସକପ୍ପସହସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ବୁଦ୍ଧେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତିସ୍ସ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୩; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଭଗୱତୋ ଖନ୍ଧାୱାରସଦିସା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ, ନ ଚ ସତ୍ତାୱାସଂ ଭଜନ୍ତି । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନ ‘‘ନ ଖୋ ପନ ସୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଆୱାସୋ ସୁଲଭରୂପୋ, ୟୋ ମୟା ଅନାୱୁଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁଦ୍ଧାୱାସେହି ଦେୱେହୀତି ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୦) ସୁଦ୍ଧାୱାସାପି ଚତୁତ୍ଥୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିଂ ଚତୁତ୍ଥସତ୍ତାୱାସଞ୍ଚ ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି, ତଂ ଅପ୍ପଟିବାହିତତ୍ତା ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଞ୍ଞାତଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୭.୪୪-୪୫; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୧) ।
ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମାତି ଏତ୍ଥ ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବାକାରେନ, ସବ୍ବାସଂ ୱା ଅନୱସେସାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପସଞ୍ଞାନନ୍ତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଞ୍ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯), ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୨୨୩) । ତସ୍ମା ଇଧ ‘‘ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ୱୁତ୍ତରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୂପଂ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞା, ରୂପମସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସମତିକ୍କମାତି ୱିରାଗା ନିରୋଧା ଚ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଏତାସଂ କୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ଝାନସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ଏତେସଞ୍ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତାନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଅନୱସେସାନଂ ୱା ୱିରାଗା ଚ ନିରୋଧା ଚ ୱିରାଗହେତୁ ଚେୱ ନିରୋଧହେତୁ ଚ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ନ ହି ସକ୍କା ସବ୍ବସୋ ଅନତିକ୍କନ୍ତରୂପସଞ୍ଞେନ ଏତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଆରମ୍ମଣେ ଅୱିରତ୍ତସ୍ସ ସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମୋ ନ ହୋତି, ସମତିକ୍କନ୍ତାସୁ ଚ ସଞ୍ଞାସୁ ଆରମ୍ମଣଂ ସମତିକ୍କନ୍ତମେୱ ହୋତି । ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମଂ ଅୱତ୍ୱା –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ରୂପସଞ୍ଞା ? ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ରୂପସଞ୍ଞାୟୋ । ଇମା ରୂପସଞ୍ଞାୟୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି ୱୀତିକ୍କନ୍ତୋ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତି –
ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୦୨) ସଞ୍ଞାନଂୟେୱ ସମତିକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମେନ ପତ୍ତବ୍ବା ଏତା ସମାପତ୍ତିୟୋ, ନ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ୱିୟ, ତସ୍ମା ଅୟଂ ଆରମ୍ମଣସମତିକ୍କମୱସେନାପି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ପଟିଘାତେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଟିଘସଞ୍ଞା ? ରୂପସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା ଗନ୍ଧସଞ୍ଞା ରସସଞ୍ଞା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଞ୍ଞା, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଟିଘସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୩) । ତାସଂ କୁସଲୱିପାକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅକୁସଲୱିପାକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ଦସନ୍ନଂ ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ପହାନା ଅସମୁପ୍ପାଦା, ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କାମଞ୍ଚେତା ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନି ସମାପନ୍ନସ୍ସାପି ନ ସନ୍ତି, ନ ହି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ୱିୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ତତିୟମଗ୍ଗେ ୱିୟ ଚ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଝାନେ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପସଂସାୱସେନ ଏତାସଂ ଏତ୍ଥ ୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା – କିଞ୍ଚାପି ତା ରୂପାୱଚରଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ନ ସନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ନ ପହୀନତ୍ତା ନ ସନ୍ତି, ନ ହି ରୂପୱିରାଗାୟ ରୂପାୱଚରଭାୱନା ସଂୱତ୍ତତି, ରୂପାୟତ୍ତା ଚ ଏତାସଂ ପୱତ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଭାୱନା ରୂପୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି। ତସ୍ମା ତା ଏତ୍ଥ ‘‘ପହୀନା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱତ୍ତୁଂ, ଏକଂସେନେୱ ଏୱଂ ଧାରେତୁମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତାସଞ୍ହି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାୟେୱ ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ କଣ୍ଟକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୭୨) ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା । ଇଧ ଚ ପହୀନତ୍ତାୟେୱ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ଆନେଞ୍ଜତା ସନ୍ତୱିମୋକ୍ଖତା ଚ ୱୁତ୍ତା – ‘‘ଆଳାରୋ ଚ କାଲାମୋ ଅରୂପଂ ସମାପନ୍ନୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ସକଟସତାନି ନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତାନି ନେୱ ଅଦ୍ଦସ, ନ ପନ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୨) ।
ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରାତି ନାନତ୍ତେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଞାନଂ, ନାନତ୍ତାନଂ ୱା ସଞ୍ଞାନଂ । ୟସ୍ମା ହି ଏତା –
‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ? ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୪) –
ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଗହିତା ସଞ୍ଞା ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚେତା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତାସଂ ସବ୍ବସୋ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନାୱଜ୍ଜନା ଅସମନ୍ନାହାରା ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା । ୟସ୍ମା ତା ନାୱଜ୍ଜତି ନ ମନସିକରୋତି ନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ପୁରିମା ରୂପସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା ଚ ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଭୱେପି ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ପଗେୱ ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ଇମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଣକାଲେ, ତସ୍ମା ତାସଂ ‘‘ସମତିକ୍କମା ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା’’ତି ଦ୍ୱେଧାପି ଅଭାୱୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାସୁ ପନ ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା ନୱ କିରିୟସଞ୍ଞା ଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞାତି, ଇମା ସତ୍ତୱୀସତି ସଞ୍ଞା ଇମିନା ଝାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ତାସଂ ‘‘ଅମନସିକାରା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାପି ହି ଇମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରନ୍ତୋ ତାସଂ ଅମନସିକାରାୟେୱ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ତା ପନ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅସମାପନ୍ନୋ ହୋତୀତି । ସଙ୍ଖେପତୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମା’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରା’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବେସଂ କାମାୱଚରଚିତ୍ତଚେତସିକାନଞ୍ଚ ପହାନଂ ଅମନସିକାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୨୧୩) ।
ଇତି ଭଗୱା ପନ୍ନରସନ୍ନଂ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ ସମତିକ୍କମେନ ଦସନ୍ନଂ ପଟିଘସଞ୍ଞାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମେନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ଅମନସିକାରେନାତି ତୀହି ପଦେହି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିୟା ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି । କିଂ କାରଣାତି ଚେ ? ସୋତୂନଂ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପଲୋଭନତ୍ଥଞ୍ଚ । ସଚେ ହି କେଚି ଅପଣ୍ଡିତା ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘‘ସତ୍ଥା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେଥାତି ୱଦତି, କୋ ନୁ ଖୋ ଏତାୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ଥୋ, କୋ ଆନିସଂସୋ’’ତି । ‘‘ତେ ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭନ୍ତୂ’’ତି ଇମେହି ଆକାରେହି ସମାପତ୍ତିୟା ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି । ତଞ୍ହି ନେସଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତି – ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତା କିର ଅୟଂ ସମାପତ୍ତି ଏୱଂ ପଣୀତା, ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମ ନ’’ନ୍ତି, ଅଥସ୍ସା ନିବ୍ବତ୍ତନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ।
ପଲୋଭନତ୍ଥଞ୍ଚାପି ତେସଂ ଏତିସ୍ସା ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି ୱିସକଣ୍ଟକୱାଣିଜୋୱିୟ, ୱିସକଣ୍ଟକୱାଣିଜୋ ନାମ ଗୁଳୱାଣିଜୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ କିର ଗୁଳଫାଣିତଖଣ୍ଡସକ୍କରାଦୀନି ସକଟେନ ଆଦାୟ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥ, ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଗାମିକା ‘‘ୱିସଂ ନାମ କକ୍ଖଳଂ, ୟୋ ନଂ ଖାଦତି, ସୋ ମରତି, କଣ୍ଟକୋପି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେତି, ଉଭୋପେତେ କକ୍ଖଳା, କୋ ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ’’ତି ଗେହଦ୍ୱାରାନି ଥକେସୁଂ, ଦାରକେ ଚ ପଲାପେସୁଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱାଣିଜୋ ‘‘ଅୱୋହାରକୁସଲା ଇମେ ଗାମିକା, ହନ୍ଦ ନେ ଉପାୟେନ ଗଣ୍ହାପେମୀ’’ତି ‘‘ଅତିମଧୁରଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅତିସାଦୁଂ ଗଣ୍ହଥ, ଗୁଳଂ ଫାଣିତଂ ସକ୍କରଂ ସମଗ୍ଘଂ ଲବ୍ଭତି, କୂଟମାସକକୂଟକହାପଣାଦୀହିପି ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଗାମିକା ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠା ନିକ୍ଖନ୍ତା ବହୁମ୍ପି ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ଗହେସୁଂ ।
ତତ୍ଥ ୱାଣିଜସ୍ସ ‘‘ୱିସକଣ୍ଟକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେଥା’’ତି ୱଚନଂ । ‘‘ଉଭୋପେତେ କକ୍ଖଳା, କୋ ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ’’ତି ଗାମିକାନଂ ଚିନ୍ତନଂ ୱିୟ ‘‘ଭଗୱା ‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେଥା’ତି ଆହ, କୋ ନୁ ଖୋ ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସୋ, ନାସ୍ସ ଗୁଣଂ ଜାନାମା’’ତି ସୋତୂନଂ ଚିନ୍ତନଂ । ଅଥସ୍ସ ୱାଣିଜସ୍ସ ‘‘ଅତିମଧୁରଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ରୂପସଞ୍ଞାସମତିକ୍କମନାଦିକଂ ଆନିସଂସପ୍ପକାସନଂ । ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ୱା ତେ ବହୁମ୍ପି ମୂଲଂ ଦତ୍ୱା ଗାମିକା ୱିୟ ଗୁଳଂ ‘‘ଇମିନା ଆନିସଂସେନ ପଲୋଭିତଚିତ୍ତା ମହନ୍ତମ୍ପି ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ପଲୋଭନତ୍ଥଞ୍ଚ କଥେସି ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗାତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ, ଆକାସଂ ଅନନ୍ତଂ ଆକାସାନନ୍ତଂ, ଆକାସାନନ୍ତଂ ଏୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ । କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଭୱଂ ଉପଗତା ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗା । ଇତୋ ପରେସୁ ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬୫, ୧୪୩୬-୭) ।
ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଆୟତନମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଝାନମ୍ପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଏୱମେତଂ ଝାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅମନସିକରଣେନ ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୂପଗାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ମନସିକାତବ୍ବୱସେନ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ, ଅନନ୍ତମେୱ ଆନଞ୍ଚଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆନଞ୍ଚଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣାନଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦୋ । ତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ । ତତ୍ଥ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଭୱଂ ଉପଗତା ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୂପଗା ।
ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମାତି ଏତ୍ଥପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚଂ ଆୟତନମସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଝାନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି । ଏୱମେତଂ ଝାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ଚ ଅମନସିକରଣେନ ଚ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ସମତିକ୍କମ୍ମା’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୂପଗାତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାପଗମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ । ତତ୍ଥ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଭୱଂ ଉପଗତା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୂପଗା । ଅୟଂ ସତ୍ତମୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀତି ଇମଂ ସତ୍ତମଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଠାନଂ ଜାନାତି। ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ୟଥେୱ ସଞ୍ଞାୟ, ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାପି ସୁଖୁମତ୍ତା ନେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ନ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅଭୂତନ୍ତି ଅଭୂତତ୍ଥଂ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ । ତଂ ୱିପଲ୍ଲାସଭାୱତୋ ଅତଚ୍ଛଂ। ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟତୋ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ। ଅଥ ୱା ଅଭୂତନ୍ତି ଅସନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅଚୋରସ୍ସେୱ ‘‘ଇଦଂ ତେ ଚୋରିକାୟ ଆଭତଂ, ନ ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଘରେ ଧନ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ । ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ଅତଥାକାରଂ ଅଞ୍ଞଥା ସନ୍ତଂ । ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ନ ଇଧଲୋକତ୍ଥଂ ୱା ପରଲୋକତ୍ଥଂ ୱା ନିସ୍ସିତଂ । ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ତଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକକଥଂ ତଥାଗତୋ ନ କଥେତି । ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅନତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ରାଜକଥାଦିତିରଚ୍ଛାନକଥଂ । ଭୂତଂ ତଚ୍ଛଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତନ୍ତି ଅରିୟସଚ୍ଚସନ୍ନିସ୍ସିତଂ । ତତ୍ର କାଲଞ୍ଞୂ ତଥାଗତୋ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ତତିୟବ୍ୟାକରଣେ ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣତ୍ଥାୟ ତଥାଗତୋ କାଲଞ୍ଞୂ ହୋତି । ମହାଜନସ୍ସ ଆଦାନକାଲଂ ଗହଣକାଲଂ ଜାନିତ୍ୱା ସହେତୁକଂ ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେୟେୱ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟୁତ୍ତପତ୍ତକାଲେ ୱଦତୀତି କାଲୱାଦୀ। ଭୂତଂ ସଭାୱଂ ୱଦତୀତି ଭୂତୱାଦୀ। ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୱାଦୀ। ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମଂ ୱଦତୀତି ଧମ୍ମୱାଦୀ। ସଂୱରାଦିୱିନୟଂ ୱଦତୀତି ୱିନୟୱାଦୀ। ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେସୁ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚ ତେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ? ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୭-୬୧୮) ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥମେୱ ହୋତି ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି । ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ତେସଂ ୱିୱିଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁତନ୍ତି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତଂ ।
ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇମିନା ଏତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଞ୍ହି ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନୀଲଂ ପୀତକନ୍ତିଆଦି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଭେରିସଦ୍ଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋତିଆଦି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ସୋତଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମୂଲଗନ୍ଧୋ ତଚଗନ୍ଧୋତିଆଦି ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଘାନଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋତିଆଦି ରସାରମ୍ମଣଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, କକ୍ଖଳଂ ମୁଦୁକନ୍ତିଆଦି ପଥୱୀଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁଭେଦଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଫୁସିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ।
ୟଞ୍ହି, ଚୁନ୍ଦ, ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତତ୍ଥ ତଥାଗତେନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ୱା ଅସୁତଂ ୱା ଅମୁତଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ସ ପନ ମହାଜନସ୍ସ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ଅସମ୍ପତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଞାଣେନ ଅସଚ୍ଛିକତଂ । ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟଂ ତଥା ଲୋକେନ ଗତଂ, ତସ୍ସ ତଥେୱ ଗତତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଗତସଦ୍ଦେନ ଏକତ୍ଥଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତଥାଗତୋତି ନିଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୧୮୮; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୩) ।
‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି –
ଏତ୍ଥ ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅପ୍ପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣେ କାଲେ ପଠମବୋଧିୟାପି ମଜ୍ଝିମବୋଧିୟାପି ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟାପି ୟଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଅନୂନମନଧିକଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦନିମ୍ମଦନଂ ଦୋସମୋହମଦନିମ୍ମଦନଂ ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱାଳଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅୱକ୍ଖଲିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତଂ ୱିୟ, ଏକନାଳିୟା ମିତଂ ୱିୟ, ଏକତୁଲାୟ ତୁଲିତଂ ୱିୟ ଚ ତଥମେୱ ହୋତି ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ତେନାହ – ‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥମେୱ ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଗଦଅତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ ।
ଅପି ଚ – ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ଗତୋତି ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଚୁନ୍ଦ…ପେ॰… ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି କାୟସ୍ସପି ୱାଚା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି, ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥା ୱାଚା, କାୟୋପି ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ତଥାଗତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋତି ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିପରିୟନ୍ତଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ସୀଲେନପି ସମାଧିନାପି ପଞ୍ଞାୟପି ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି । ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ରାଜରାଜା ଦେୱଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦକ୍ଖତୀତି ଦସୋ। ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ ।
ତତ୍ରାୟଂ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ, କୋ ପନେସ ? ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ ୱିୟ ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ ଅଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ।
ଇଧତ୍ଥଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାତି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଇଧତ୍ଥଞ୍ଞେୱ ଜାନାତି । କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣାତି ଉପାଦିନ୍ନଖନ୍ଧଭେଦା ମରଣତୋ ପରଂ । ଅପାୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୁଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତସୁଖସାତତୋ ଅୟା ଅପେତତ୍ତା ଅପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି। ଦୁକ୍କରକାରିନୋ ଏତ୍ଥ ୱିନିପତନ୍ତୀତି ୱିନିପାତୋ। ନିରତିଅଟ୍ଠେନ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟୋ। ତଂ ଅପାୟଂ…ପେ॰… ନିରୟଂ । ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିନ୍ତି ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଚନ୍ତୀତି ତିରଚ୍ଛାନା, ତେସଂ ୟୋନି ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି, ତଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ । ପେତ୍ତିୱିସୟନ୍ତି ପଚ୍ଚଭାୱଂ ପତ୍ତାନଂ ୱିସୟୋତି ପେତ୍ତିୱିସୟୋ, ତଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ । ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା, ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ। ଇତୋ ପରଂ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନାତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।
ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଆସୱାନଂ ୱିନାସେନ । ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଆସୱୱିରହିତଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞଂ । ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଣ୍ହାଚରିତେନ ୱା ଅପ୍ପନାଝାନବଲେନ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତେନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । ଅନାଗାମିଫଲଂ ୱା କାମରାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ।
ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖେନାତି କେନଟ୍ଠେନ ୱିମୋକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ? ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠେନ । କୋ ଅୟଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ ନାମ ? ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଚ ଅଭିରତିୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁଚ୍ଚନଟ୍ଠୋ, ପିତୁ ଅଙ୍କେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ଦାରକସ୍ସ ସୟନଂ ୱିୟ ଅନିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱରୂପେନ ୱିମୋକ୍ଖେନ ଧିମୁତ୍ତନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନିରାସଙ୍କୱସେନ ଧିମୁତ୍ତଂ ଅଲ୍ଲୀନଂ । ତତ୍ରାଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ସମାଧିମ୍ହି ଅଲ୍ଲୀନଂ । ତଦଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ଅଧିମୁତ୍ତଂ । ତଦାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି ତଂ ଝାନଂ ଜେଟ୍ଠକଂ । ରୂପାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣଗରୁକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । କୁଲାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ତୀଣି ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲଗରୁକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଲାଭାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଧୀୱରାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ସୁତ୍ତନ୍ତାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ପିଟକତ୍ତୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଆରଞ୍ଞକଙ୍ଗାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ପଠମଜ୍ଝାନାଧିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀନି ପଟିଲାଭୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।
କମ୍ମପରାୟଣନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ । ୱିପାକପରାୟଣନ୍ତି ପୱତ୍ତିୱସେନ । କମ୍ମଗରୁକନ୍ତି ଚେତନାଗରୁକଂ । ପଟିସନ୍ଧିଗରୁକନ୍ତି ଉପପତ୍ତିଗରୁକଂ ।
୮୪.ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାସମ୍ଭୱଂ ଞତ୍ୱାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜନକକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଞତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ତି ପଲିବୋଧୋ ଅୟ’’ନ୍ତି । ନନ୍ଦିସଂୟୋଜନଂ ଇତୀତି ୟା ଚତୁତ୍ଥଅରୂପରାଗସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦୀ ତଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନଂ ଞତ୍ୱା । ତତୋ ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସତୀତି ଅଥ ତତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସତି । ଏତଂ ଞାଣଂ ତଥଂ ତସ୍ସାତି ଏତଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅରହତ୍ତଞାଣଂ ଅୱିପରୀତଂ । ୱୁସୀମତୋତି ୱୁସିତୱନ୍ତସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପୋସାଲମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ମୋଘରାଜମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮୫. ପନ୍ନରସମେ ମୋଘରାଜସୁତ୍ତେ – ଦ୍ୱାହନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଅହଂ । ସୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଅଜିତସୁତ୍ତସ୍ସ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୮ ଆଦୟୋ) ଚ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତସ୍ସ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୬ ଆଦୟୋ) ଚ ଅୱସାନେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱା ପନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ନ ବ୍ୟାକାସି । ତେନାହ – ‘‘ଦ୍ୱାହଂ ସକ୍କଂ ଅପୁଚ୍ଛିସ୍ସ’’ନ୍ତି । ୟାୱତତିୟଞ୍ଚ ଦେୱୀସି, ବ୍ୟାକରୋତୀତି ମେ ସୁତନ୍ତି ୟାୱତତିୟଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭୂତୋ ଇସି ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ । ଗୋଧାୱରୀତୀରେୟେୱ କିର ସୋ ଏୱମସ୍ସୋସି । ତେନାହ – ‘‘ବ୍ୟାକରୋତୀତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସେ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟଂ ଏୱ ।
୮୬.ଅୟଂ ଲୋକୋତି ମନୁସ୍ସଲୋକୋ । ପରୋ ଲୋକୋତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ । ସଦେୱକୋତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଉପପତ୍ତିଦେୱସମ୍ମୁତିଦେୱୟୁତ୍ତୋ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ସଦେୱକୋ’’ତି ଏତଂ ୱା ‘‘ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନୟନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ । ତେନ ସବ୍ବୋପି ତଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୭.ଏୱଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଦସ୍ସାୱିନ୍ତି ଏୱଂ ଅଗ୍ଗଦସ୍ସାୱିଂ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିଗତିପରାୟଣାଦୀନି ପସ୍ସିତୁଂ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୮୮.ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂତି ଅୱସିୟପୱତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ତୁଚ୍ଛସଙ୍ଖାରସମନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱାତି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ପସ୍ସ । ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚାତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ।
ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଭିଜ୍ଜତି । ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ। ତଦେତଂ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁନୋ ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଭିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିଦେସଭୂତେ ଦିଟ୍ଠମଣ୍ଡଲେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ରୂପୟନ୍ତୀତି ରୂପା, ୱଣ୍ଣୱିକାରମାପଜ୍ଜନ୍ତା ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଚକ୍ଖୁସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ। ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା । ୱେଦୟିତନ୍ତି ୱିନ୍ଦନଂ, ୱେଦନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୁଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି, ଖନତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ। ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସୁଖନ୍ତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ । ମ-କାରୋ ସନ୍ଧିପଦୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସେ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ଅନନ୍ତରସମନନ୍ତରୂପନିସ୍ସୟନତ୍ଥିୱିଗତୱସେନ ପଞ୍ଚଧା, ସନ୍ତୀରଣାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ଉପନିସ୍ସୟୱସେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ, ତଂ ସସମ୍ଭାରସୋତବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ତନୁତମ୍ବଲୋମାଚିତେ ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଧକସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ସଦ୍ଦୀୟନ୍ତୀତି ସଦ୍ଦା, ଉଦାହରୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ, ତଂ ସସମ୍ଭାରଘାନବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଜପଦସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ଗନ୍ଧିୟନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧା, ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୁଂ ସୂଚିୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା, ସାୟନଟ୍ଠେନ ୱା ଜିୱ୍ହା। ସା ସସମ୍ଭାରଜିୱ୍ହାୟ ଅତିଅଗ୍ଗମୂଲପସ୍ସାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପରିମତଲମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଉପ୍ପଲଦଲଗ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନା ତିଟ୍ଠତି । ରସନ୍ତି ତେ ସତ୍ତାତି ରସା, ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ। ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ସୋ ୟାୱତା ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଉପାଦିନ୍ନପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କାୟପ୍ପସାଦୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନୋ ତିଟ୍ଠତି । ଫୁସିୟନ୍ତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା। ମନତୀତି ମନୋ, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା । ମନୋତି ସହାୱଜ୍ଜନଭୱଙ୍ଗଂ । ଧମ୍ମାତି ନିବ୍ବାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅୱସେସା ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଧମ୍ମା । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଜୱନମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଫସ୍ସୋ, ସୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ ୱିପାକପଚ୍ଚୟୱଜ୍ଜେହି ସେସେହି ସତ୍ତହି ପଚ୍ଚୟେହି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅନନ୍ତରାୟ ତେହେୱ ସେସାନଂ ଉପନିସ୍ସୟେନେୱ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି ।
ଅୱସିୟପୱତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱାତି ଅୱସୋ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତସଙ୍ଖାରେ ପସ୍ସନୱସେନ ଓଲୋକନୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପେ ୱସୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ୱସୱତ୍ତିଭାୱୋ ଇସ୍ସରଭାୱୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟୋ ତୁମ୍ହାକନ୍ତି ଅତ୍ତନି ସତି ଅତ୍ତନିୟଂ ନାମ ହୋତି, ଅତ୍ତାୟେୱ ଚ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟୋ ତୁମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଆହ । ନାପି ଅଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋ ନାମ ପରେସଂ ଅତ୍ତା । ତସ୍ମିଂ ସତି ଅଞ୍ଞେସଂ ନାମ ସିୟା, ସୋପି ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ‘‘ନାପି ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ଆହ । ପୁରାଣମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କମ୍ମନ୍ତି ନୟିଦଂ ପୁରାଣକମ୍ମମେୱ, ପୁରାଣକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ପନେସ କାୟୋ । ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟୱୋହାରେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦି କମ୍ମୱୋହାରସ୍ସେୱ ୱସେନ ପୁରିମଲିଙ୍ଗସଭାୱତାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଚ୍ଚୟେହି କତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଭିସଞ୍ଚେତୟିତନ୍ତି ଚେତନାୱତ୍ଥୁକୋ, ଚେତନାମୂଲକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୱେଦନିୟନ୍ତି ୱେଦନାୟ ୱତ୍ଥୂତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ରୂପେ ସାରୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ନିଚ୍ଚାଦିସାରୋ ନ ଲବ୍ଭତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରୂପଂ ଅସ୍ସାରଂ ନିସ୍ସାରନ୍ତି ରୂପଂ ଅସ୍ସାରଂ ସାରୱିରହିତଞ୍ଚ । ସାରାପଗତନ୍ତି ସାରତୋ ଅପଗତଂ । ନିଚ୍ଚସାରସାରେନ ୱାତି ଭଙ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନେନ ନିଚ୍ଚସାରେନ ୱା । କସ୍ସଚି ନିଚ୍ଚସାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚସାରେନ ସାରୋ ନତ୍ଥି । ସୁଖସାରସାରେନ ୱାତି ଠିତିସୁଖଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ସୁଖସାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୁଖସାରସାରେନ ୱା । ଅତ୍ତସାରସାରେନ ୱାତି ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସାରସାରେନ ୱା । ନିଚ୍ଚେନ ୱାତି ଭଙ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ନିଚ୍ଚସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚେନ ୱା । ଧୁୱେନ ୱାତି ୱିଜ୍ଜମାନକାଲେପି ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଥିରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ଧୁୱେନ ୱା । ସସ୍ସତେନ ୱାତି ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବକାଲେ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ସସ୍ସତେନ ୱା । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱାତି ଜରାଭଙ୍ଗୱସେନ ଅୱିପରିଣାମପକତିକସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମେନ ୱା ।
ଚକ୍ଖୁସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱାତି ‘‘କାରକୋ ୱେଦକୋ ସୟଂୱସୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିକପ୍ପିକେନ ଅତ୍ତନା ୱା ଅତ୍ତାଭାୱତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେନ ପରିକ୍ଖାରେନ ଚ ସୁଞ୍ଞଂ । ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖାଦିଲୋକିୟଧମ୍ମଜାତଂ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତା ଚ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ତନିୟଞ୍ଚ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ସୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଲୋକୁତ୍ତରାପି ଧମ୍ମା ଅତ୍ତତ୍ତନିୟେହି ସୁଞ୍ଞାୟେୱ, ସୁଞ୍ଞାତୀତଧମ୍ମା ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟସାରସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଲୋକେ ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ଘରଂ ସୁଞ୍ଞୋ ଘଟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଘରସ୍ସ ଘଟସ୍ସ ଚ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଘଟେ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଭଗୱତା ଚ ଇତି ୟମ୍ପି କୋଚି ତତ୍ଥ ନ ହୋତି, ତେନ ତଂ ସୁଞ୍ଞଂ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ତଂ ଇଦମତ୍ଥୀତି ପଜାନାତୀତି ଅୟମେୱତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତଥା ଞାୟଗନ୍ଥେ ସଦ୍ଦଗନ୍ଥେ ଚ ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମେୱ କଥିତଂ । ଅନିସ୍ସରିୟତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟେ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ । ଅକାମକାରିୟତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅକାମଂ ଅରୁଚିକରଣୱସେନ । ଅପାପୁଣିୟତୋତି ଠାତୁଂ ପତିଟ୍ଠାଭାୱତୋ । ଅୱସୱତ୍ତନତୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଅୱତ୍ତନତୋ । ପରତୋତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ । ୱିୱିତ୍ତତୋତି ନିସ୍ସରତୋ ।
ସୁଦ୍ଧନ୍ତି କେୱଲଂ ଇସ୍ସରକାଲପକତୀହି ୱିନା କେୱଲଂ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତପୱତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନଂ ସୁଦ୍ଧଂ ନାମ । ଅତ୍ତନିୟୱିରହିତୋ ସୁଦ୍ଧଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋତି ଚ । ସୁଦ୍ଧଂ ଧମ୍ମସମୁପ୍ପାଦଂ, ସୁଦ୍ଧଂ ସଙ୍ଖାରସନ୍ତତିନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାନଂ ସନ୍ତତିଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନସଙ୍ଖାରସନ୍ତତିଂ । ତଥେୱ ସୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରାଦୀନି, ଏକଟ୍ଠାନି ଆଦରେନ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ମରଣମୁଖେ ଭୟଂ ନ ହୋତି । ଗାମଣୀତି ଆଲପନଂ । ତିଣକଟ୍ଠସମଂ ଲୋକନ୍ତି ଇମଂ ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକଂ । ୟଦା ତିଣକଟ୍ଠସମଂ ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ୟଥା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣକଟ୍ଠାଦୀସୁ ଗଣ୍ହନ୍ତେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା ଗଣ୍ହାତୀତି ନ ହୋତି, ତେସୁ ୱା ତିଣକଟ୍ଠାଦୀସୁ ସୟମେୱ ନସ୍ସନ୍ତେସୁପି ୱିନସ୍ସନ୍ତେସୁପି ଅତ୍ତା ନସ୍ସତି, ଅତ୍ତନିୟୋ ନସ୍ସତୀତି ନ ହୋତି । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେପି ନସ୍ସନ୍ତେ ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତେ ୱା ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱା ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ତିଣକଟ୍ଠସମଂ ପସ୍ସତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନାଞ୍ଞଂ ପତ୍ଥୟତେ କିଞ୍ଚି, ଅଞ୍ଞତ୍ରପ୍ପଟିସନ୍ଧିୟାତି ପଟିସନ୍ଧିୱିରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭୱଂ ୱା ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱା ନ ପତ୍ଥେତି ।
ରୂପଂ ସମନ୍ନେସତୀତି ରୂପସ୍ସ ସାରଂ ପରିୟେସତି । ଅହନ୍ତି ୱାତି ଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ମମନ୍ତି ୱାତି ତଣ୍ହାୱସେନ । ଅସ୍ମୀତି ୱାତି ମାନୱସେନ । ତମ୍ପି ତସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନ ହୋତି ।
ଇଧାତି ଦେସାପଦେସେ ନିପାତୋ, ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ଥଚି ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) । କତ୍ଥଚି ସାସନଂ। ୟଥାହ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) । କତ୍ଥଚି ଓକାସଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋ ।
ପୁନରାୟୁ ଚ ମେ ଲଦ୍ଧୋ, ଏୱଂ ଜାନାହି ମାରିସା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯) ।
କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତମେୱ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସଂ ପୱାରିତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) । ଇଧ ପନ ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଞେୟ୍ୟୋ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ଇତି । ୟସ୍ସ ହି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନପଚ୍ଚୟାକାରସତିପଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୱିନିଚ୍ଛୟରହିତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିପଟିସେଧକୋ ନେୱ ଆଗମୋ, ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ନେୱ ଅଧିଗମୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଆଗମାଧିଗମାଭାୱା ଞେୟ୍ୟୋ ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା’’ ଇତି । ସ୍ୱାୟଂ –
ପୁଥୂନଂ ଜନନାଦୀହି, କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ପୁଥୁୱାୟଂ ଜନୋ ଇତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୫୧; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦) ।
ସୋ ହି ପୁଥୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଜନନାଦୀହିପି କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ। ୟଥାହ – ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ଅୱିହତସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖୁଲ୍ଲୋକିକାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ସବ୍ବଗତୀହି ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାଭିସଙ୍ଖାରେ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାଓଘେହି ୱୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାସନ୍ତାପେହି ସନ୍ତପ୍ପେନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ନାନାପରିଳାହେହି ପରିଡୟ୍ହନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତ୍ତା ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା ମୁଞ୍ଛିତା ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନା ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁ ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଆୱୁଟା ନିୱୁଟା ଓୱୁଟା ପିହିତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା (ମହାନି॰ ୫୧, ୯୪), ପୁଥୂନଂ ୱା ଗଣନପଥମତୀତାନଂ ଅରିୟଧମ୍ମପରମ୍ମୁଖାନଂ ନୀଚଧମ୍ମସମାଚାରାନଂ ଜନାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ପୁଥୁୱ ଅୟଂ ୱିସୁଂୟେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ, ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ଅରିୟେହି ଜନୋତିପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଏୱମେତେହି ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟେ ତେ –
‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ।
ଅନ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକୋ, କଲ୍ୟାଣେକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨.୬୧; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୫୧; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭) –
ଦ୍ୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀତିଆଦୀସୁ ଅରିୟାତି ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଇରିୟନତୋ, ସଦେୱକେନ ଚ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତୋ ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧା ଏୱ ୱା ଇଧ ଅରିୟା । ୟଥାହ – ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୮) ।
ସପ୍ପୁରିସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ତଥାଗତସାୱକା ଚ ‘‘ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣୟୋଗେନ ସୋଭନା ପୁରିସାତି ସପ୍ପୁରିସା । ସବ୍ବେୱ ୱା ଏତେ ଦ୍ୱିଧାପି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାପି ହି ଅରିୟା ଚ ସପ୍ପୁରିସା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପି ବୁଦ୍ଧସାୱକାପି । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତି ।
ଦୁଖିତସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚ କରୋତି କିଚ୍ଚଂ, ତଥାୱିଧଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭) ।
‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ହି ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ୱୁତ୍ତୋ । କତଞ୍ଞୁତାଦୀହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧାତି, ୟୋ ଇମେସଂ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସନସୀଲୋ, ନ ଚ ଦସ୍ସନେ ସାଧୁକାରୀ, ସୋ ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ଚକ୍ଖୁନା ଅଦସ୍ସାୱୀ, ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀତି ଦୁୱିଧୋ, ତେସୁ ଞାଣେନ ଅଦସ୍ସାୱୀ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମଂସଚକ୍ଖୁନା ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱା ଅରିୟା ଦିଟ୍ଠାପି ଅଦିଟ୍ଠାୱ ହୋନ୍ତି ତେସଂ ଚକ୍ଖୁନା ୱଣ୍ଣମତ୍ତଗହଣତୋ, ନ ଅରିୟଭାୱଗୋଚରତୋ । ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋପି ଚକ୍ଖୁନା ଅରିୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ନ ଚ ତେ ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସାୱିନୋ ।
ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତୱାସିନୋ କିର ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତୋ ଏକଦିୱସଂ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅରିୟା ନାମ, ଭନ୍ତେ, କୀଦିସା’’ତି ? ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଅରିୟାନଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ସହ ଚରନ୍ତୋପି ନେୱ ଅରିୟେ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଦୁଜ୍ଜାନା, ଆୱୁସୋ, ଅରିୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ସୋ ନେୱ ଅଞ୍ଞାସି । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁନା ଦସ୍ସନଂ ନ ଦସ୍ସନଂ, ଞାଣେନ ଦସ୍ସନମେୱ ଦସ୍ସନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଅଲଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, କିଂ ତେ ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ, ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଞାଣେନ ଅରିୟେହି ଦିଟ୍ଠଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ, ଅରିୟାନଂ ଅଧିଗତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଅନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ଅରିୟକରଧମ୍ମାନଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅରିୟାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋତି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦେ ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୁସଲୋ । ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ –
ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ ନାମ, ଏକମେକେତ୍ଥ ପଞ୍ଚଧା ।
ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ, ‘‘ଅୱିନୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଉରଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭) ।
ଅୟଞ୍ହି ସଂୱରୱିନୟୋ ପହାନୱିନୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧେପି ୱିନୟେ ଏକମେକୋପି ୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ସଂୱରୱିନୟୋପି ହି ସୀଲସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ପହାନୱିନୟୋପି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଅୟଂ ସୀଲସଂୱରୋ। ‘‘ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ।
‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା,)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି, ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪; ନେତ୍ତି॰ ୧୧, ୪୫; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭) –
ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ। ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ। ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ଅୟଂ ୱୀରିୟସଂୱରୋ। ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ସଂୱରୋ ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ‘‘ସଂୱରୋ’’, ୱିନୟନତୋ ‘‘ୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ସଂୱରୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଥା ୟଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ, ତେନ ତେନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହସ୍ସ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଞ୍ଚିତୁକାମତାୟ, ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଟିଲୋମଭାୱସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ପହାନଂ । ଏତଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ ।
ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତୋ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ, ଏତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭; ୱିଭ॰ ୬୨୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ, ଏତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଏତଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ପହାନଂ ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟନଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ତଂ ପହାନୱତୋ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋପେତଂ ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପହାନୱିନୟୋପି ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨; ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ଉରଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦) ।
ଏୱମୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦୁୱିଧୋ ଭେଦତୋ ଚ ଦସୱିଧୋ ୱିନୟୋ ଭିନ୍ନସଂୱରତ୍ତା, ପହାତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୟସ୍ମା ଏତସ୍ସ ଅସ୍ସୁତୱତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଅୟଂ ‘‘ଅୱିନୀତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏସେୱ ନୟୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଅଦସ୍ସାୱୀ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦୋ, ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେ ଅୱିନୀତୋତି ଏତ୍ଥପି । ନିନ୍ନାନାକରଣଞ୍ହି ଏତମତ୍ଥତୋ । ୟଥାହ – ‘‘ୟେୱ ତେ ଅରିୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସା, ତେୱ ତେ ଅରିୟା । ୟୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟୋ ଏୱ ସୋ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଏୱ ସୋ ଅରିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ । ୟେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା, ତେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା । ୟେୱ ତେ ସପ୍ପୁରିସୱିନୟା, ତେୱ ତେ ଅରିୟୱିନୟା । ଅରିୟେତି ୱା, ସପ୍ପୁରିସେତି ୱା, ଅରିୟଧମ୍ମେତି ୱା, ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେତି ୱା, ଅରିୟୱିନୟେତି ୱା, ସପ୍ପୁରିସୱିନୟେତି ୱା ଏସେସେ ଏକେ ଏକଟ୍ଠେ ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେ ତଞ୍ଞେୱାତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୦୭; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୩୦) ।
ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ‘‘ୟଂ ରୂପଂ, ସୋ ଅହଂ, ୟୋ ଅହଂ, ତଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ରୂପଞ୍ଚ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ତେଲପ୍ପଦୀପସ୍ସ ଝାୟତୋ ‘‘ୟା ଅଚ୍ଚି, ସୋ ୱଣ୍ଣୋ । ୟୋ ୱଣ୍ଣୋ, ସା ଅଚ୍ଚୀ’’ତି ଅଚ୍ଚିଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ…ପେ॰… ସମନୁପସ୍ସତୀତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦-୧୩୧) ଏୱଂ ରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଦିଟ୍ଠିପସ୍ସନାୟ ପସ୍ସତି । ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଛାୟାୱନ୍ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ୱିୟ ତଂ ରୂପୱନ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ସମନୁପସ୍ସତି । ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନି ରୂପଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଅରୂପମେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଗହେତ୍ୱା କରଣ୍ଡକେ ମଣିଂ ୱିୟ ତଂ ଅତ୍ତାନଂ ରୂପସ୍ମିଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ସୁଦ୍ଧରୂପଂୟେୱ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି କଥିତଂ । ‘‘ରୂପୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ରୂପଂ, ରୂପସ୍ମିଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ । ୱେଦନଂ ଅତ୍ତତୋ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୧) ଇମେସୁ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ଅରୂପଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି କଥିତଂ, ‘‘ୱେଦନାୱନ୍ତଂ ୱା ଅତ୍ତାନଂ, ଅତ୍ତନି ୱା ୱେଦନା, ୱେଦନାୟ ୱା ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଠାନେସୁ ରୂପାରୂପମିସ୍ସକୋ ଅତ୍ତା କଥିତୋ । ତତ୍ଥ ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି । ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି କଥିତା । ଅୱସେସେସୁ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ଏୱମେତ୍ଥ ପନ୍ନରସ ଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ପଞ୍ଚ ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ହୋନ୍ତି । ତା ସବ୍ବାପି ମଗ୍ଗାୱରଣା, ନ ସଗ୍ଗାୱରଣା, ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଆରଞ୍ଞିକୋତି ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସଂ । ପୱନେତି ମହନ୍ତେ ଗମ୍ଭୀରୱନେ । ଚରମାନୋତି ତହିଂ ତହିଂ ୱିଚରମାନୋ । ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିବ୍ଭୟୋ ନିରାସଙ୍କୋ ଚରତି । ଅନାପାଥଗତୋ ଲୁଦ୍ଦସ୍ସାତି ମିଗଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ପରମ୍ମୁଖଗତୋ । ଅନ୍ତମକାସି ମାରନ୍ତି କିଲେସମାରଂ ୱା ଦେୱପୁତ୍ତମାରଂ ୱା ଅନ୍ତଂ ଅକାସି । ଅପଦଂ ୱଧିତ୍ୱାତି କିଲେସପଦଂ ହନ୍ତ୍ୱା ନାସେତ୍ୱା । ମାରଚକ୍ଖୁଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋତି ମାରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନୱିସୟଂ ପତ୍ତୋ । ଅନାପାଥଗତୋତି ମାରସ୍ସ ପରମ୍ମୁଖଂ ପତ୍ତୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ମୋଘରାଜମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ପିଙ୍ଗିୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୮୯. ସୋଳସମେ ପିଙ୍ଗିୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ – ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମି ଅବଲୋ ୱୀତୱଣ୍ଣୋତି ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜରାଭିଭୂତୋ ୱୀସୱସ୍ସସତିକୋ ଜାତିୟା, ଦୁବ୍ବଲୋ ଚ ‘‘ଇଧ ପାଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ କରୋତି, ୱିନଟ୍ଠପୁରିମଛୱିୱଣ୍ଣୋ ଚ । ତେନାହ – ‘‘ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମି ଅବଲୋ ୱୀତୱଣ୍ଣୋ’’ତି । ମାହଂନସ୍ସଂ ମୋମୁହୋ ଅନ୍ତରାୱାତି ମାହଂ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଅସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅୱିଦ୍ୱା ହୁତ୍ୱା ଅନସ୍ସିଂ । ଜାତିଜରାୟ ଇଧ ୱିପ୍ପହାନନ୍ତି ଇଧେୱ ତୱ ପାଦମୂଲେ ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ୱା ଜାତିଜରାୟ ୱିପ୍ପହାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଧମ୍ମରସଂ ଅହଂ ୱିଜଞ୍ଞଂ, ତଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖ ।
ଅବଲୋତି ବଲୱିରହିତୋ । ଦୁବ୍ବଲୋତି ଦୁବ୍ବଲବଲୋ । ଅପ୍ପବଲୋତି ପରିତ୍ତବଲୋ । ଅପ୍ପଥାମୋତି ପରିତ୍ତୱୀରିୟୋ । ୱୀତୱଣ୍ଣୋତି ପରିୱତ୍ତିତଛୱିୱଣ୍ଣୋ । ୱିଗତୱଣ୍ଣୋତି ଅପଗତଛୱିୱଣ୍ଣୋ । ୱିଗଚ୍ଛିତୱଣ୍ଣୋତି ଦୂରୀଭୂତଛୱିୱଣ୍ଣୋ । ୟା ସା ପୁରିମା ସୁଭା ୱଣ୍ଣନିଭାତି ୟା ସା ସୁଭା ସୁନ୍ଦରା ପୁରିମକାଲେ ସତି, ସା ୱଣ୍ଣନିଭା ଏତରହି ଅନ୍ତରହିତା ୱିଗତା । ଆଦୀନୱୋ ପାତୁଭୂତୋତି ଉପଦ୍ଦୱୋ ପାତୁରହୋସି । ‘‘ୟା ସା ପୁରିମା ସୁଭା ୱଣ୍ଣନିଭା’’ତି ପାଠଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟା ସୁଭା ଅସ୍ସା’’ତି ଏକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।
ଅସୁଦ୍ଧାତି ପଟଲାଦୀହି ଅସୁଦ୍ଧା । ଅୱିସୁଦ୍ଧାତି ତିମିରାଦୀହି ଅୱିସୁଦ୍ଧା । ଅପରିସୁଦ୍ଧାତି ସମନ୍ତତୋ ଫୋଟପଟଲାଦୀହି ପରିୟୋନଦ୍ଧତ୍ତା ଅପରିସୁଦ୍ଧା । ଅୱୋଦାତାତି ନପ୍ପସନ୍ନା ପସନ୍ନସଦିସା । ନୋ ତଥା ଚକ୍ଖୁନା ରୂପେ ପସ୍ସାମୀତି ୟଥା ପୋରାଣଚକ୍ଖୁନା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସାମି ଓଲୋକେମି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଇଦାନି ନ ପସ୍ସାମି । ସୋତଂ ଅସୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମାହଂ ନସ୍ସନ୍ତି ଅହଂ ମା ୱିନସ୍ସଂ ।
୯୦. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପିଙ୍ଗିୟୋ କାୟେ ସାପେକ୍ଖତାୟ ‘‘ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିମାହ। ତେନସ୍ସ ଭଗୱା କାୟେ ସିନେହପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ଦିସ୍ୱାନ ରୂପେସୁ ୱିହଞ୍ଞମାନେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ରୂପେସୂତି ରୂପହେତୁ ରୂପପଚ୍ଚୟା । ୱିହଞ୍ଞମାନେତି କମ୍ମକାରଣାଦୀହି ଉପହଞ୍ଞମାନେ । ରୁପ୍ପନ୍ତି ରୂପେସୂତି ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୀହି ଚ ରୂପହେତୁୟେୱ ଜନା ରୁପ୍ପନ୍ତି ବାଧିୟନ୍ତି ।
ହଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଘଟୀୟନ୍ତି । ୱିହଞ୍ଞନ୍ତୀତି ୱିହେସିୟନ୍ତି । ଉପୱିହଞ୍ଞନ୍ତୀତି ହତ୍ଥପାଦଚ୍ଛେଦାଦିଂ ଲଭନ୍ତି । ଉପଘାତିୟନ୍ତୀତି ମରଣଂ ଲଭନ୍ତି । କୁପ୍ପନ୍ତୀତି ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ପୀଳୟନ୍ତୀତି ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୀତି ଘଟ୍ଟନଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ବ୍ୟାଧିତାତି ଭୀତା । ଦୋମନସ୍ସିତାତି ଚିତ୍ତୱିଘାତଂ ପତ୍ତା । ୱେମାନେତି ନସ୍ସମାନେ ।
୯୧. ଏୱଂ ଭଗୱତା ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ, ତାୱ କଥିତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ପିଙ୍ଗିୟୋ ଜରାଦୁବ୍ବଲତାୟ ୱିସେସଂ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ପୁନ ‘‘ଦିସା ଚତସ୍ସୋ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ୟାଚତି ।
୯୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁନପି ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ, ତାୱ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନେ’’ତି ଗାଥମାହ ।
ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନେତି ତଣ୍ହାୟ ୱିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତେ । ତଣ୍ହାନୁଗେତି ତଣ୍ହାୟ ସହ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ । ତଣ୍ହାନୁଗତେତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତେ । ତଣ୍ହାନୁସଟେତି ତଣ୍ହାୟ ସହ ଧାୱନ୍ତେ । ତଣ୍ହାୟ ପନ୍ନେତି ତଣ୍ହାୟ ନିମୁଗ୍ଗେ । ପଟିପନ୍ନେତି ତଣ୍ହାୟ ଅୱତ୍ଥଟେ । ଅଭିଭୂତେତି ମଦ୍ଦିତେ । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତେତି ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଗହିତକୁସଲଚିତ୍ତେ ।
ସନ୍ତାପଜାତେତି ସଞ୍ଜାତଚିତ୍ତସନ୍ତାପେ । ଈତିଜାତେତି ରୋଗୁପ୍ପନ୍ନେ । ଉପଦ୍ଦୱଜାତେତି ଆଦୀନୱଜାତେ । ଉପସଗ୍ଗଜାତେତି ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖଜାତେ ।
ୱିରଜଂ ୱୀତମଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିରଜନ୍ତି ୱିଗତରାଗାଦିରଜଂ । ୱୀତମଲନ୍ତି ୱୀତରାଗାଦିମଲଂ । ରାଗାଦୟୋ ହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ ରଜୋ ନାମ, ଦୂସଟ୍ଠେନ ମଲଂ ନାମ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି କତ୍ଥଚି ପଠମମଗ୍ଗଞାଣଂ, କତ୍ଥଚି ଆଦୀନି ତୀଣି ମଗ୍ଗଞାଣାନି, କତ୍ଥଚି ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣମ୍ପି । ଇଧ ପନ ଜଟିଲସହସ୍ସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣଂ । ପିଙ୍ଗିୟସ୍ସ ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣମେୱ । ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଏୱଂ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଇଦମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ସୋ କିର ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନଂ ନାମ ଦେସନଂ ନ ଲଭତି ମୟ୍ହଂ ମାତୁଲୋ ବାୱରୀ ସୱନାୟା’’ତି । ତେନ ସିନେହୱିକ୍ଖେପେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅନ୍ତେୱାସିକା ପନସ୍ସ ସହସ୍ସଜଟିଲା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ସବ୍ବେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା ଏହିଭିକ୍ଖୁନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପିଙ୍ଗିୟମାଣୱସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୭. ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୯୩. ଇତୋ ପରଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ଦେସନଂ ଥୋମେନ୍ତା ‘‘ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଇଦମୱୋଚାତି ଇଦଂ ପାରାୟନଂ ଅୱୋଚ । ପରିଚାରକସୋଳସାନନ୍ତି ବାୱରିସ୍ସ ପରିଚାରକେନ ପିଙ୍ଗିୟେନ ସହ ସୋଳସାନଂ, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ପରିଚାରକାନଂ ସୋଳସାନନ୍ତି ପରିଚାରକସୋଳସାନଂ । ତେ ଏୱ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ତତ୍ଥ ସୋଳସସୁ ଦିସାସୁ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱାମପସ୍ସତୋ ଚ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଚ ଛ ଛ ୟୋଜନା ନିସିନ୍ନା ଉଜୁକେନ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକା ଅହୋସି । ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ୟାଚିତୋ ।
୯୪-୯୭.ଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟାତି ପାଳିଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟ । ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ପାଳିମଞ୍ଞାୟ । ପାରାୟନନ୍ତି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଧମ୍ମପରିୟାୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନାମାନି କିତ୍ତୟନ୍ତୋ ‘‘ଅଜିତୋ…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠମୁପାଗମୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପନ୍ନଚରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନପଦଟ୍ଠାନଭୂତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲାଦିନା ସମ୍ପନ୍ନଂ । ଇସିନ୍ତି ମହେସିଂ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଉପାଗମିଂସୂତି ସମୀପଂ ଗମିଂସୁ । ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି ଅୱିଦୂରଟ୍ଠାନଂ ଗମିଂସୁ । ପୟିରୁପାସିଂସୂତି ସମୀପେ ନିସୀଦିଂସୁ । ପରିପୁଚ୍ଛିଂସୂତି ପରିପୁଚ୍ଛଂ ଆହରିଂସୁ । ପରିଗଣ୍ହିଂସୂତି ତୁଲୟିଂସୁ । ‘‘ଚୋଦୟିଂସୂ’’ତି କେଚି ।
ସୀଲାଚାରନିବ୍ବତ୍ତୀତି ଉତ୍ତମସୀଲାଚାରନିବ୍ବତ୍ତି, ମଗ୍ଗେନ ନିପ୍ଫନ୍ନସୀଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଗମ୍ଭୀରେତି ଉତ୍ତାନଭାୱପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ଦୁଦ୍ଦସେତି ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦସେ, ଦୁକ୍ଖେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବେ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଦଟ୍ଠୁଂ । ଦୁଦ୍ଦସତ୍ତାୱ ଦୁରନୁବୋଧେ, ଦୁକ୍ଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତବ୍ବେ, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଅୱବୁଜ୍ଝିତୁଂ । ସନ୍ତେତି ନିବ୍ବୁତେ । ପଣୀତେତି ଅତପ୍ପକେ । ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅତକ୍କାୱଚରେତି ତକ୍କେନ ନ ଅୱଚରିତବ୍ବେ ନ ଓଗାହିତବ୍ବେ ଞାଣେନେୱ ଅୱଚରିତବ୍ବେ । ନିପୁଣେତି ସଣ୍ହେ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟେତି ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନେହି ପଣ୍ଡିତେହି ୱେଦିତବ୍ବେ ।
୯୮.ତୋସେସୀତି ତୁଟ୍ଠିଂ ଆପାଦେସି । ୱିତୋସେସୀତି ୱିୱିଧା ତେସଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ପସାଦେସୀତି ତେସଂ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଂ ଅକାସି। ଆରାଧେସୀତି ଆରାଧୟି ସିଦ୍ଧିଂ ପାପେସି । ଅତ୍ତମନେ ଅକାସୀତି ସୋମନସ୍ସୱସେନ ସକମନେ ଅକାସି ।
୯୯. ତତୋ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଚରିଂସୂତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଚରିଂସୁ ।
୧୦୧.ତସ୍ମା ପାରାୟନନ୍ତି ତସ୍ସ ପାରଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୮. ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧୦୨.ପାରାୟନମନୁଗାୟିସ୍ସନ୍ତି ଅସ୍ସ ଅୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଭଗୱତା ହି ପାରାୟନେ ଦେସିତେ ସୋଳସସହସ୍ସଜଟିଲା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଅୱସେସାନଞ୍ଚ ଚୁଦ୍ଦସକୋଟିସଙ୍ଖାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ତତୋ ପାସାଣକେ ରମ୍ମେ, ପାରାୟନସମାଗମେ ।
ଅମତଂ ପାପୟୀ ବୁଦ୍ଧୋ, ଚୁଦ୍ଦସ ପାଣକୋଟିୟୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୧୩୮) ।
ନିଟ୍ଠିତାୟ ପନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ତତୋ ତତୋ ଆଗତା ମନୁସ୍ସା ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗାମନିଗମାଦୀସ୍ୱେୱ ପାତୁରହେସୁଂ । ଭଗୱାପି ସାୱତ୍ଥିମେୱ ଅଗମାସି ପରିଚାରକସୋଳସାଦୀହି ଅନେକେହି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ । ତତ୍ଥ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ବାୱରିସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ଆରୋଚେତୁଂ, ପଟିସ୍ସୁତଞ୍ହି ତସ୍ସେୱ ମୟା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଞାଣଗମନେନେୱ ଗୋଧାୱରୀତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦଗମନେନ ଅସ୍ସମାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତମେନଂ ବାୱରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଦୂରତୋୱ ତଂ ଖାରିଜଟାଦିୱିରହିତଂ ଭିକ୍ଖୁୱେସେନାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ନିଟ୍ଠମଗମାସି । ସମ୍ପତ୍ତଞ୍ଚାପି ନଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ, ପିଙ୍ଗିୟ, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ନିସିନ୍ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତମହଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ବାୱରୀ ମହତା ସକ୍କାରେନ ସପରିସୋ ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିଙ୍ଗିୟୋ ‘‘ପାରାୟନମନୁଗାୟିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଗାୟିସ୍ସନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଗୀତଂ ଅନୁଗାୟିସ୍ସଂ । ୟଥାଦ୍ଦକ୍ଖୀତି ୟଥା ସାମଂ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧେନ ଅସାଧାରଣଞାଣେନ ଚ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ନିକ୍କାମୋତି ପହୀନକାମୋ । ‘‘ନିକ୍କମୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ୱୀରିୟୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱା ଅକୁସଲପକ୍ଖା । ନିବ୍ବନୋତି କିଲେସୱନୱିରହିତୋ, ତଣ୍ହାୱିରହିତୋ ଏୱ ୱା । କିସ୍ସ ହେତୁ ମୁସା ଭଣେତି ୟେହି କିଲେସେହି ମୁସା ଭଣେୟ୍ୟ, ଏତେ ତସ୍ସ ପହୀନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୧୩୮) ।
ଅମଲୋତି କିଲେସମଲୱିରହିତୋ । ୱିମଲୋତି ୱିଗତକିଲେସମଲୋ । ନିମ୍ମଲୋତି କିଲେସମଲସୁଦ୍ଧୋ । ମଲାପଗତୋତି କିଲେସମଲା ଦୂରୀଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି । ମଲୱିପ୍ପହୀନୋତି କିଲେସମଲପ୍ପହୀନୋ । ମଲୱିମୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବମଲୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୱାସନାଦିସବ୍ବକିଲେସମଲଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ତେ ୱନାତି ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା କିଲେସା ।
୧୦୩. ୱଣ୍ଣୂପସଂହିତନ୍ତି ଗୁଣୂପସଂହିତଂ ।
୧୦୪.ସଚ୍ଚୱ୍ହୟୋତି ବୁଦ୍ଧୋ ହି ସଚ୍ଚେନେୱ ଅୱ୍ହାନେନ ନାମେନ ୟୁତ୍ତୋ । ବ୍ରହ୍ମେତି ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆଲପତି ।
ତତ୍ଥ ଲୋକୋତି ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ । ଏକୋ ଲୋକୋ ଭୱଲୋକୋତି ତେଭୂମକୱିପାକୋ । ସୋ ହି ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ଭୱୋ ଏୱ ଲୋକୋ ଭୱଲୋକୋ । ଭୱଲୋକୋ ଚ ସମ୍ଭୱଲୋକୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଏକେକୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ହୋତି । ଭୱଲୋକୋ ହି ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୱିପତ୍ତିଭୱୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ସମ୍ଭୱଲୋକୋପି ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋତି ସୁଗତିଲୋକୋ । ସୋ ହି ଇଟ୍ଠଫଲତ୍ତା ସୁନ୍ଦରୋ ଲୋକୋତି ସମ୍ପତ୍ତି, ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ସମ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଭୱୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱୋ, ସୋ ଏୱ ଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ । ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋତି ସୁଗତୂପଗଂ କମ୍ମଂ । ତଞ୍ହି ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ସମ୍ଭୱୋ, ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱୋ ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ, ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ଲୋକୋ ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋତି ।
ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୋତି ଅପାୟଲୋକୋ । ସୋ ହି ଅନିଟ୍ଠଫଲତ୍ତା ୱିରୂପୋ ଲୋକୋତି ୱିପତ୍ତି, ଭୱତୀତି ଭୱୋ, ୱିପତ୍ତି ଏୱ ଭୱୋ ୱିପତ୍ତିଭୱୋ, ୱିପତ୍ତିଭୱୋ ଏୱ ଲୋକୋ ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ । ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋତି ଅପାୟୂପଗଂ କମ୍ମଂ । ତଞ୍ହି ସମ୍ଭୱତି ଏତସ୍ମା ଫଲନ୍ତି ସମ୍ଭୱୋ, ୱିପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ, ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ ଏୱ ଲୋକୋ ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋତି । ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଲୋକିୟା ଏୱ । ଆହାରାତି ପଚ୍ଚୟା । ପଚ୍ଚୟା ହି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରନ୍ତୀତି ଆହାରା । କବଳୀକାରାହାରୋ ଫସ୍ସାହାରୋ ମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରୋ ୱିଞ୍ଞାଣାହାରୋତି ଚତ୍ତାରୋ । ୱତ୍ଥୁୱସେନ କବଳୀକତ୍ତବ୍ବତ୍ତା କବଳୀକାରୋ, ଅଜ୍ଝୋହରିତବ୍ବତ୍ତା ଆହାରୋ, ଓଦନକୁମ୍ମାସାଦିୱତ୍ଥୁକାୟ ଓଜାୟେତଂ ନାମଂ । ସା ହି ଓଜଟ୍ଠମକରୂପାନି ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଛବ୍ବିଧୋ ଫସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ମନସୋ ସଞ୍ଚେତନା ନ ସତ୍ତସ୍ସାତି ମନୋସଞ୍ଚେତନା ୟଥା ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା, ମନସା ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସଞ୍ଚେତନା ମନୋସଞ୍ଚେତନା ୟଥା ଆଜଞ୍ଞରଥୋ, ତେଭୂମକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା । ସା ହି ତୟୋ ଭୱେ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତିଭେଦଂ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ ।
ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାତି ଉପାଦାନଗୋଚରା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ମଜ୍ଝେ ପଦଲୋପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉପାଦାନସମ୍ଭୂତା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୟଥା ତିଣଗ୍ଗି, ଥୁସଗ୍ଗି । ଉପାଦାନୱିଧେୟ୍ୟା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୟଥା ରାଜପୁରିସୋ । ଉପାଦାନପ୍ପଭୱା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ୟଥା ପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖୋ, ଫଲରୁକ୍ଖୋ । ଉପାଦାନାନି ପନ କାମୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଭୁସଂ ଆଦାନନ୍ତି ଉପାଦାନଂ । ରୂପୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱେଦନୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଙ୍ଖାରୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୱିଞ୍ଞାଣୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପଞ୍ଚ । ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ସୋତାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ, ମନାୟତନଂ । ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ତଥା ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମା। ଅପି ଚ – ଲାଭୋ, ଅଲାଭୋ, ୟସୋ, ଅୟସୋ, ନିନ୍ଦା, ପସଂସା, ସୁଖଂ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସତି ଅନୁପରିୱତ୍ତନଧମ୍ମକତ୍ତା ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମାତି ଲୋକଧମ୍ମା । ଏତେହି ମୁତ୍ତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ହୋନ୍ତିୟେୱ । ୟଥାହ –
‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକଧମ୍ମା ଲୋକଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ଲୋକୋ ଚ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମେ ଅନୁପରିୱତ୍ତତି । କତମେ ଅଟ୍ଠ ? ଲାଭୋ ଚ ଅଲାଭୋ ଚ…ପେ॰… ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ । ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ଲୋକଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, ଲୋକୋ ଚ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମେ ଅନୁପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୬) ।
ତତ୍ଥ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି ନପ୍ପଜହନ୍ତି, ଲୋକତୋ ନ ନିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲାଭୋତି ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଚୀୱରାଦି, ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ଧନଧଞ୍ଞାଦିଲାଭୋ । ସୋୟେୱ ଅଲବ୍ଭମାନୋ ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ ନ ଲାଭୋ ଅଲାଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନୋ ଚ ଅତ୍ତାଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ସିୟା । ୟସୋତି ପରିୱାରୋ । ସୋୟେୱ ଅଲବ୍ଭମାନୋ ୟସୋ ଅୟସୋ । ନିନ୍ଦାତି ଅୱଣ୍ଣଭଣନଂ । ପସଂସାତି ୱଣ୍ଣଭଣନଂ । ସୁଖନ୍ତି କାମାୱଚରକାୟିକଚେତସିକଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ କାୟିକଚେତସିକଂ, ଅନାଗାମିଅରହନ୍ତାନଂ କାୟିକମେୱ । ସତ୍ତାୱାସାତି ସତ୍ତାନଂ ଆୱାସା, ୱସନଟ୍ଠାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ପନ ତଥା ପକାସିତା ଖନ୍ଧା ଏୱ । ସତ୍ତସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତୀସୁ ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେନ ଚ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସାୟତନାନୀତି ଚକ୍ଖାୟତନଂ, ରୂପାୟତନଂ, ସୋତାୟତନଂ, ସଦ୍ଦାୟତନଂ, ଘାନାୟତନଂ, ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ଜିୱ୍ହାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ, କାୟାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନନ୍ତି ଏୱଂ ଦସ । ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନୀତି ମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସ । ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋତି ଚକ୍ଖୁଧାତୁ, ରୂପଧାତୁ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ…ପେ॰… ମନୋଧାତୁ, ଧମ୍ମଧାତୁ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଏକେକସ୍ମିଂ ତୀଣି ତୀଣି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ।
ସଦିସନାମୋତି ତେସଂ ସଦିସନାମୋ ଏକଗୁଣୱଣ୍ଣନାମୋ । ସଦିସୱ୍ହୟୋତି ଏକଗୁଣୱଣ୍ଣନାମେନ ଅୱ୍ହାୟନୋ । ସଚ୍ଚସଦିସୱ୍ହୟୋତି ଅୱିତଥଏକଗୁଣୱଣ୍ଣନାମେନ ଅୱିପରୀତେନ ଅୱ୍ହାୟନୋ ।
ଆସିତୋତି ଉପସଙ୍କମିତୋ । ଉପାସିତୋତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସେୱିତୋ । ପୟିରୁପାସିତୋତି ଭତ୍ତିୱସେନ ଅତୀୱ ସେୱିତୋ ।
୧୦୫.କୁବ୍ବନକନ୍ତି ପରିତ୍ତୱନଂ । ବହୁପ୍ଫଲଂ କାନନମାୱସେୟ୍ୟାତି ଅନେକଫଲାଦିୱିକତିଭରିତକାନନଂ ଆଗମ୍ମ ୱସେୟ୍ୟ । ଅପ୍ପଦସ୍ସେତି ବାୱରିପ୍ପଭୁତିକେ ପରିତ୍ତପଞ୍ଞେ । ମହୋଦଧିନ୍ତି ଅନୋତତ୍ତାଦିଂ ମହନ୍ତଂ ଉଦକରାସିଂ ।
ଅପ୍ପଦସ୍ସାତି ମନ୍ଦଦସ୍ସିନୋ । ପରିତ୍ତଦସ୍ସାତି ଅତିମନ୍ଦଦସ୍ସିନୋ । ଥୋକଦସ୍ସାତି ପରିତ୍ତତୋପି ଅତିପରିତ୍ତଦସ୍ସିନୋ । ଓମକଦସ୍ସାତି ହେଟ୍ଠିମଦସ୍ସିନୋ । ଲାମକଦସ୍ସାତି ଅପ୍ପଧାନଦସ୍ସିନୋ । ଛତୁକ୍କଦସ୍ସାତି ନ ଉତ୍ତମଦସ୍ସିନୋ । ଅପ୍ପମାଣଦସ୍ସନ୍ତି ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପମାଣଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସଂ । ଅଗ୍ଗଦସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଅଗ୍ଗତୋ ୱେ ପସନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ନୟେନ ଅଗ୍ଗଧମ୍ମଦସ୍ସଂ । ସେଟ୍ଠଦସ୍ସନ୍ତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦସେଟ୍ଠୋତି ସେଟ୍ଠଦସ୍ସଂ । ୱିସେଟ୍ଠଦସ୍ସନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତାନି । ଅସମନ୍ତି ନ ସମଂ ଅସମଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଂ । ଅସମସମନ୍ତି ଅସମେହି ଅତୀତବୁଦ୍ଧେହି ସମଂ ଅସମସମଂ । ଅପ୍ପଟିସମନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସଦିସୱିରହିତଂ । ଅପ୍ପଟିଭାଗନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଟିବିମ୍ବୱିରହିତଂ । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ପଟିମଲ୍ଲପୁଗ୍ଗଲୱିରହିତଂ । ଦେୱାତିଦେୱନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନମ୍ପି ଅତିଦେୱଂ । ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନ ଉସଭଂ। ଅଛମ୍ଭିତଟ୍ଠେନ ପୁରିସସୀହଂ। ନିଦ୍ଦୋସଟ୍ଠେନ ପୁରିସନାଗଂ। ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପୁରିସାଜଞ୍ଞଂ। ଅଟ୍ଠପରିସପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେନ ଅକମ୍ପିୟେ ଅଚଲଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନଟ୍ଠେନ ପୁରିସନିସଭଂ। ଧମ୍ମଦେସନାଧୁରୱହନଟ୍ଠେନ ପୁରିସଧୋରୟ୍ହଂ।
ମାନସକଂ ୱା ସରନ୍ତି ମନସା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କତଂ ପଲ୍ଲଂ ୱା ନାମମେୱ ୱା । ଅନୋତତ୍ତଂ ୱା ଦହନ୍ତି ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ଉତ୍ତରେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପବ୍ବତନ୍ତରେନ ତଂ ଓଭାସେନ୍ତି, ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ ଓଭାସେନ୍ତି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ଅନୋତତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି । ଏୱରୂପଂ ଅନୋତତ୍ତଂ ୱା ଦହଂ । ଅକ୍ଖୋଭଂ ଅମିତୋଦକନ୍ତି ଚାଲେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଅପରିମିତଂ ଉଦକଜଲରାସିଂ । ଏୱମେୱାତି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅକ୍ଖୋଭଂ ଆସଭଂ ଠାନଟ୍ଠାନେନ ଚାଲେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ଅମିତତେଜନ୍ତି ଅପରିମିତଞାଣତେଜଂ । ପଭିନ୍ନଞାଣନ୍ତି ଦସବଲଞାଣାଦିୱସେନ ପଭେଦଗତଞାଣଂ । ୱିୱଟଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଂ ।
ପଞ୍ଞାପଭେଦକୁସଲନ୍ତି ‘‘ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା ୱିଚୟୋ ପୱିଚୟୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୬; ୱିଭ॰ ୫୨୫) ନୟେନ ପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦଜାନନେ ଛେକଂ । ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦନ୍ତି ପଟିଲଦ୍ଧଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦଂ । ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିସାରଦଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧେ ଫଲସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତେ ଅଧିମୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ପୱିଟ୍ଠଂ । ସେତପଚ୍ଚତ୍ତନ୍ତି ୱାସନାୟ ୱିପ୍ପହୀନତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଆୱେଣିକଅତ୍ତଭାୱଂ । ଅଦ୍ୱୟଭାଣିନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱଚନତ୍ତା ଦ୍ୱିୱଚନୱିରହିତଂ । ତାଦିନ୍ତି ତାଦିସଂ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପନଂ ୱା । ତଥା ପଟିଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ତଥାପଟିଞ୍ଞୋ, ତଂ । ଅପରିତ୍ତନ୍ତି ନ ଖୁଦ୍ଦକଂ । ମହନ୍ତନ୍ତି ତେଧାତୁଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମହନ୍ତପ୍ପତ୍ତଂ ।
ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁପ୍ପୱେସଂ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ । ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାହନ୍ତି ପରିୟୋଗାହିତୁଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପୱେସଂ । ପହୂତରତନନ୍ତି ସଦ୍ଧାଦିରତନେହି ପହୂତରତନଂ । ସାଗରସମନ୍ତି ରତନାକରତୋ ସମୁଦ୍ଦସଦିସଂ । ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ନ ଦୁମ୍ମନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ଅତୁଲନ୍ତି ତୁଲୱିରହିତଂ, ତୁଲୟିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ୱିପୁଲନ୍ତି ଅତିମହନ୍ତଂ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟନ୍ତି ପମେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ତଂ ତାଦିସନ୍ତି ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ତାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ । ପୱଦତଂ ମଗ୍ଗୱାଦିନନ୍ତି ପୱଦନ୍ତାନଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମଂ କଥୟନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମେରୁମିୱ ନଗାନନ୍ତି ପବ୍ବତାନଂ ଅନ୍ତରେ ସିନେରୁଂ ୱିୟ । ଗରୁଳମିୱ ଦିଜାନନ୍ତି ପକ୍ଖିଜାତାନଂ ଅନ୍ତରେ ସୁପଣ୍ଣଂ ୱିୟ । ସୀହମିୱ ମିଗାନନ୍ତି ଚତୁପ୍ପଦାନମନ୍ତରେ ସୀହଂ ୱିୟ । ଉଦଧିମିୱ ଅଣ୍ଣୱାନନ୍ତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଅଣ୍ଣୱାନଂ ଅନ୍ତରେ ସମୁଦ୍ଦଂ ୱିୟ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂ । ଜିନପୱରନ୍ତି ବୁଦ୍ଧୁତ୍ତମଂ ।
୧୦୬.ୟେମେ ପୁବ୍ବେତି ୟେ ଇମେ ପୁବ୍ବେ ।
୧୦୭.ତମୋନୁଦାସୀନୋତି ତମୋନୁଦୋ ଆସୀନୋ । ଭୂରିପଞ୍ଞାଣୋତି ଞାଣଦ୍ଧଜୋ । ଭୂରିମେଧସୋତି ୱିପୁଲପଞ୍ଞୋ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ପଭଙ୍କରୋତି ତେଜଂକରୋ । ଆଲୋକକରୋତି ଅନନ୍ଧକାରକରୋ । ଓଭାସକରୋତି ଓଭାସଂ ଜୋତିଂ କରୋତୀତି ଓଭାସକରୋ । ଦୀପସଦିସଂ ଆଲୋକଂ କରୋତୀତି ଦୀପଙ୍କରୋ। ପଦୀପସଦିସଂ ଆଲୋକଂ କରୋତୀତି ପଦୀପକରୋ । ଉଜ୍ଜୋତକରୋତି ପତାପକରୋ । ପଜ୍ଜୋତକରୋତି ଦିସାୱିଦିସା ପତାପକରୋ ।
ଭୂରିପଞ୍ଞାଣୋତି ପୁଥୁଲଞାଣୋ । ଞାଣପଞ୍ଞାଣୋତି ଞାଣେନ ପାକଟୋ । ପଞ୍ଞାଧଜୋତି ଉସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାୱ ଧଜୋ ଅସ୍ସାତି ପଞ୍ଞାଧଜୋ, ଧଜୋ ରଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୪୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) ୱିୟ । ୱିଭୂତୱିହାରୀତି ପାକଟୱିହାରୋ ।
୧୦୮.ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମକାଲିକନ୍ତି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ଫଲଂ, ନ ଚ କାଲନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ । ଅନୀତିକନ୍ତି କିଲେସାଦିଈତିୱିରହିତଂ ।
ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ୟେନ ଅଧିଗତୋ ହୋତି, ତେନ ପରସଦ୍ଧାୟ ଗନ୍ତବ୍ବତଂ ହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ସୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ, ତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂଦାନଂ ସନ୍ଧାୟ ନାସ୍ସ କାଲୋତି ଅକାଲୋ, ଅକାଲୋୟେୱ ଅକାଲିକୋ । ୟୋ ଏତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସମନନ୍ତରମେୱ ଫଲଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତଂ ଅକାଲିକଂ। ଏହି ପସ୍ସ ଇମଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ଏହିପସ୍ସୱିଧିଂ ଅରହତୀତି ଏହିପସ୍ସିକୋ, ତଂ ଏହିପସ୍ସିକଂ। ଆଦିତ୍ତଂ ଚେଲଂ ୱା ସୀସଂ ୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପନୟଂ ଅରହତୀତି ଓପନେୟ୍ୟିକୋ, ତଂ ଓପନେୟ୍ୟିକଂ। ସବ୍ବେହିପି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂଆଦୀହି ‘‘ଭାୱିତୋ ମେ ମଗ୍ଗୋ, ଅଧିଗତଂ ଫଲଂ, ସଚ୍ଛିକତୋ ନିରୋଧୋ’’ତି ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞୂହି।
୧୦୯. ଅଥ ନଂ ବାୱରୀ ଆହ ‘‘କିଂ ନୁ ତମ୍ହା’’ତି ଦ୍ୱେ ଗାଥା ।
ମୁହୁତ୍ତମ୍ପୀତି ଥୋକମ୍ପି । ଖଣମ୍ପୀତି ନ ବହୁକମ୍ପି । ଲୟମ୍ପୀତି ମନମ୍ପି । ୱୟମ୍ପୀତି କୋଟ୍ଠାସମ୍ପି । ଅଦ୍ଧମ୍ପୀତି ଦିୱସମ୍ପି ।
୧୧୧-୧୧୩. ତତୋ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ଅୱିପ୍ପୱାସମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ନାହଂ ତମ୍ହା’’ତିଆଦିମାହ । ନାହଂ ୟୋ ମେ…ପେ॰… ପସ୍ସାମି ନଂ ମନସା ଚକ୍ଖୁନାୱାତି ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ମନସା ପସ୍ସାମି । ନମସ୍ସମାନୋ ୱିୱସେମି ରତ୍ତିନ୍ତି ନମସ୍ସମାନୋୱ ରତ୍ତିଂ ଅତିନାମେମି ।
୧୧୪. ତେନ ତେନେୱ ନତୋତି ୟେନ ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ତେନେୱାହମ୍ପି ନତୋ, ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୫.ଦୁବ୍ବଲଥାମକସ୍ସାତି ଅପ୍ପଥାମକସ୍ସ । ଅଥ ୱା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଦୁତ୍ଥାମକସ୍ସ ଚ, ବଲୱୀରିୟହୀନସ୍ସାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱ କାୟୋ ନ ପଲେତୀତି ତେନେୱ ଦୁବ୍ବଲତ୍ଥାମକତ୍ତେନ କାୟୋ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନ ତେନ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ନ ପରେତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ସଙ୍କପ୍ପୟନ୍ତାୟାତି ସଙ୍କପ୍ପଗମନେନ । ତେନ ୟୁତ୍ତୋତି ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ନ ପଲେତି । ଅଥ ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୟତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ନ ପଲେତି ନ ଗଚ୍ଛତି । ନ ୱଜତୀତି ପୁରତୋ ନ ୟାତି । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିୱତ୍ତତି । ନାତିକ୍କମତୀତି ନ ଉପସଙ୍କମତି ।
୧୧୬.ପଙ୍କେ ସୟାନୋତି କାମକଦ୍ଦମେ ସୟମାନୋ । ଦୀପା ଦୀପଂ ଉପଲ୍ଲୱିନ୍ତି ସତ୍ଥାରାଦିତୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛିଂ । ଅଥଦ୍ଦସାସିଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୋହଂ ଏୱଂ ଦୁଦିଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ୱାହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ଅଥ ପାସାଣକଚେତିୟେ ବୁଦ୍ଧମଦ୍ଦକ୍ଖିଂ ।
ତତ୍ଥ ସେମାନୋତି ନିସଜ୍ଜମାନୋ । ସୟମାନୋତି ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପୟମାନୋ । ଆୱସମାନୋତି ୱସମାନୋ । ପରିୱସମାନୋତି ନିଚ୍ଚଂ ୱସମାନୋ ।
ପଲ୍ଲୱିନ୍ତି ଉଗ୍ଗମିଂ । ଉପଲ୍ଲୱିନ୍ତି ଉତ୍ତରିଂ, ସମ୍ପଲ୍ଲୱିନ୍ତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ପସ୍ସିଂ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖିନ୍ତି ଓଲୋକେସିଂ । ଅପସ୍ସିନ୍ତି ଏସିଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିନ୍ତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିଂ ।
୧୧୭. ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୱସାନେ ପିଙ୍ଗିୟସ୍ସ ଚ ବାୱରିସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଠିତୋୟେୱ ସୁୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ମୁଞ୍ଚି । ପିଙ୍ଗିୟୋ ବାୱରିସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱ ତଂ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁରତୋ ଠିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା ବାୱରିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱାପି ଓଭାସଂ ଫରିତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପିଙ୍ଗିୟମେୱ ଆଲପମାନୋ ‘‘ୟଥା ଅହୂ, ୱକ୍କଲୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୋ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ସଦ୍ଧାଧୁରେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି, ୟଥା ଚ ସୋଳସନ୍ନଂ ଏକୋ ଭଦ୍ରାୱୁଧୋ ନାମ, ୟଥା ଚ ଆଳୱିଗୋତମୋ ଚ । ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୁ ସଦ୍ଧଂ, ତତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଥେରଗା॰ ୬୭୬; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୧; କଥା॰ ୭୫୩) ନୟେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗମିସ୍ସସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅରହତ୍ତେ, ବାୱରୀ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି, ବାୱରିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସିସ୍ସା ପନ ପଞ୍ଚସତା ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ ।
ତତ୍ଥ ମୁଞ୍ଚସ୍ସୂତି ମୋଚସ୍ସୁ । ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୂତି ମୋଚେହି । ଅଧିମୁଞ୍ଚସ୍ସୂତି ତତ୍ଥ ଅଧିମୋକ୍ଖଂ କରସ୍ସୁ । ଓକପ୍ପେହୀତି ବହୁମାନଂ ଉପ୍ପାଦେହୀତି । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖାତି ଦୁକ୍ଖମଟ୍ଠେନ । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ।
୧୧୮. ଇଦାନି ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ନିୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଏସ ଭିୟ୍ୟୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିଭାନୱାତି ପଟିଭାନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଉପେତୋ ।
ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋତି ଉପରୂପରି ।
୧୧୯.ଅଧିଦେୱେ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଅଧିଦେୱକରେ ଧମ୍ମେ ଞତ୍ୱା । ପରୋପରନ୍ତି ହୀନପଣୀତଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଅଧିଦେୱତ୍ତକରଂ ସବ୍ବଧମ୍ମଜାତଂ ଅୱେଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଙ୍ଖୀନଂ ପଟିଜାନତନ୍ତି କଙ୍ଖୀନଂୟେୱ ସତଂ ‘‘ନିକ୍କଙ୍ଖମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତାନଂ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ପାରାୟନିକପଞ୍ହାନନ୍ତି ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁଚ୍ଛାନଂ । ଅୱସାନଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ତକରୋ। କୋଟିଂ କରୋତୀତି ପରିୟନ୍ତକରୋ। ସୀମଂ ମରିୟାଦଂ କରୋତୀତି ପରିଚ୍ଛେଦକରୋ। ନିଗମଂ କରୋତୀତି ପରିୱଟୁମକରୋ। ସଭିୟପଞ୍ହାନନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପଞ୍ହାନଂ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ସଭିୟପରିବ୍ବାଜକାଦୀନମ୍ପି ପଞ୍ହାନଂ ଅନ୍ତଂ କରୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଭିୟପଞ୍ହାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
୧୨୦.ଅସଂହୀରନ୍ତି ରାଗାଦୀହି ଅସଂହାରିୟଂ । ଅସଙ୍କୁପ୍ପନ୍ତି ଅସଙ୍କୁପ୍ପଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ । ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ନିବ୍ବାନଂ ଭଣତି । ଅଦ୍ଧା ଗମିସ୍ସାମୀତି ଏକଂସେନେୱ ତଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଗମିସ୍ସାମି । ନ ମେତ୍ଥ କଙ୍ଖାତି ନତ୍ଥି ମେ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ କଙ୍ଖା । ଏୱଂ ମଂ ଧାରେହି ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ପିଙ୍ଗିୟୋ ‘‘ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୁ ସଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଭଗୱତୋ ଓୱାଦେନ ଅତ୍ତନି ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଧୁରେନେୱ ଚ ୱିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ମଂ ଧାରେହି ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଥା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅୱଚ, ଏୱମେୱ ମଂ ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଧାରେହୀ’’ତି ।
ନ ସଂହରିୟତୀତି ଗହେତ୍ୱା ସଂହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ନିୟୋଗୱଚନନ୍ତି ୟୁତ୍ତୱଚନଂ । ଅୱତ୍ଥାପନୱଚନନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନୱଚନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପାରାୟନୱଗ୍ଗେ ୟଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାରାୟନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ
ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା
୧. ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୨୧. ଇତୋ ପରଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନାୟ ଓକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଇତୋ ପରଂ ଅତିରେକପଦମତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୂତି ଅନୱସେସେସୁ । ଭୂତେସୂତି ସତ୍ତେସୁ । ଏତ୍ଥ ଭୂତେସୂତି କିଞ୍ଚାପି ଭୂତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୯) ୱିଜ୍ଜମାନେ, ‘‘ଭୂତମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସମନୁପସ୍ସସୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ଚତୁବ୍ବିଧେ ପଥୱୀଧାତ୍ୱାଦିରୂପେ, ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଖୀଣାସୱେ, ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦) ସବ୍ବସତ୍ତେ, ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୯୦) ରୁକ୍ଖାଦିକେ, ‘‘ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ପଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩) ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତନିକାୟଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ଇଧ ପନ ଅୱିସେସତୋ ପଥୱୀପବ୍ବତାଦୀସୁ ଜାତା ସତ୍ତା ଭୂତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେସୁ ଭୂତେସୁ । ନିଧାୟାତି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ।
ଦଣ୍ଡନ୍ତି କାୟୱଚୀମନୋଦଣ୍ଡଂ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ହି ଦଣ୍ଡୟତୀତି ଦଣ୍ଡୋ, ବାଧେତି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ଚ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ଚ । ପହରଣଦଣ୍ଡୋ ଏୱ ୱା ଦଣ୍ଡୋ, ତଂ ନିଧାୟାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିହେଠୟନ୍ତି ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରମ୍ପୀତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି । ତେସମ୍ପୀତି ତେସଂ ସବ୍ବଭୂତାନଂ । ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ରଜୋ ଖେତ୍ତଜୋ ଦିନ୍ନକୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କୁତୋ ସହାୟନ୍ତି ସହାୟଂ ପନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି କୁତୋ ଏୱ ଏତଂ ।
ଏକୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ, ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ତଣ୍ହାପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ, ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ । ସମଣସହସ୍ସସ୍ସପି ହି ମଜ୍ଝେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗିହିସଞ୍ଞୋଜନସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଏକୋ, ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ। ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଇରିୟତି ୱତ୍ତତୀତି ଏକୋ । ଏୱଂ ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ ।
‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନ ସଂସରଂ ।
ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥
‘‘ଏୱମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।
ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) –
ଏୱଂ ତଣ୍ହାପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ । ସବ୍ବକିଲେସାସ୍ସ ପହୀନା ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ । ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୂ ସାମଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ।
ଚରେତି ୟା ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୟା ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଇରିୟାପଥଚରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଆୟତନଚରିୟା, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀନଂ ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସତିଚରିୟା, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ସମାଧିଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣଚରିୟା, ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ମଗ୍ଗଚରିୟା, ଅଧିଗତଫଲାନଂ ଚତୂସୁ ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ ପଟିପତ୍ତିଚରିୟା, ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ତତ୍ଥ ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚରିୟାତି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ୟା ଇରିୟାପଥଚରିୟା’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୮) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାହି ଚରିୟାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟା ଇମା ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଚରତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱୀରିୟେନ ଚରତି, ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସତିୟା ଚରତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାଧିନା ଚରତି, ପଜାନନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଚରତି, ୱିଜାନନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟାପେନ୍ତୀତି ଆୟତନଚରିୟାୟ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିସେସଚରିୟାୟ ଚରତୀ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୯) ଏୱଂ ଅପରାପି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟା ୱୁତ୍ତା । ତାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣୋ ନାମ ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗଂ ।
କପ୍ପ -ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନୱୋହାରକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଚ୍ଛେଦୱିକପ୍ପଲେସସମନ୍ତଭାୱସଦିସାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନୀୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ । ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅଭିସଦ୍ଦହନତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୯୮; ଚୂଳନି॰ କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୧୭, କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬୧) ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୬୮) ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱୋ । ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ କିର, ଭୋ, ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା ନ ଜାନିମ୍ହା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ସଦିସୋ, ପଟିଭାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସଦିସୋ ପଟିଭାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଖଗ୍ଗୱିସାଣସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଅଧିପ୍ପାୟାନୁସନ୍ଧିତୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଦଣ୍ଡୋ ଭୂତେସୁ ପୱତ୍ତିୟମାନୋ ଅହିତୋ ହୋତି, ତଂ ତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟମାନେସୁ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ମେତ୍ତାୟ ହିତୂପସଂହାରେନ ଚ ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ, ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ଏୱ ଚ ୟଥା ଅନିହିତଦଣ୍ଡା ସତ୍ତା ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ୱିହେଠେନ୍ତି, ତଥା ଅୱିହେଠୟଂ, ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ ଇମଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନମାଗମ୍ମ ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ୱେଦନାଗତଂ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଗତଂ ତଞ୍ଚ ତଦନୁସାରେନେୱ ତଦଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଇମଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଅୟଂ ତାୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅନୁସନ୍ଧି – ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଦାନି, ଭନ୍ତେ, କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ? ତତୋ ତେନ ‘‘ପୁବ୍ବପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା କତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ‘‘ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁନାହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ, ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି । ଅଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆହ – ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ସବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇଦାନି ଅତ୍ରଜାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, କୁତୋ ପନ ତୁମ୍ହାଦିସଂ ସହାୟଂ । ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେସୁପି ୟୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ମାଦିସୋ ୱା ହୋତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅଥ ୱା ତେହି ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ, ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କୁତୋ ସହାୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନଟ୍ଠେନ ଏକଚରିୟାୟ ଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୫) ।
ତତ୍ଥ ତସାତି ୱିପାସକିରିୟା । ଥାୱରାତି ଖୀଣାସୱା । ଭୟଭେରୱାତି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସା । ନିଧାୟାତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ନିଦହିତ୍ୱାତି ଠପେତ୍ୱା । ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି ଅଧୋକରିତ୍ୱା । ସମୋରୋପୟିତ୍ୱାତି ଅଧୋଗତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ତତୋ ଅପନେତ୍ୱା । ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭିତ୍ୱାତି ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ।
ଆଲପନନ୍ତି ଆଦିତୋ ଲପନଂ । ସଲ୍ଲପନନ୍ତି ସମ୍ମା ଲପନଂ । ଉଲ୍ଲପନନ୍ତି ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଲପନଂ । ସମୁଲ୍ଲପନନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଲପନଂ ।
ଇରିୟାପଥଚରିୟାତି ଇରିୟାପଥାନଂ ଚରିୟା, ପୱତ୍ତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଆୟତନଚରିୟା ପନ ଆୟତନେସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ଚରିୟା । ପତ୍ତୀତି ଫଲାନି । ତାନି ହି ପାପୁଣୀୟନ୍ତୀତି ‘‘ପତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା ଅତ୍ଥା ଲୋକତ୍ଥାତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ।
ଇଦାନି ତାସଂ ଚରିୟାନଂ ଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୂ’’ତିଆଦିମାହ। ସତିପଟ୍ଠାନେସୂତି ଆରମ୍ମଣସତିପଟ୍ଠାନେସୁପି ୱୁଚ୍ଚମାନେସୁ ସତିତୋ ଅନଞ୍ଞାନି, ୱୋହାରୱସେନ ପନ ଅଞ୍ଞାନି ୱିୟ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟସଚ୍ଚେସୂତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଲୋକିୟସଚ୍ଚଞାଣେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ସାମଞ୍ଞଫଲେସୂତି ଚ ୱୋହାରୱସେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦେସତୋତି ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାୟ ଏକଦେସେ । ନିପ୍ପଦେସତୋ ହି ଲୋକତ୍ଥଚରିୟଂ ବୁଦ୍ଧା ଏୱ କରୋନ୍ତି । ପୁନ ତା ଏୱ ଚରିୟାୟୋ କାରକପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନା ନାମ ଇରିୟାପଥାନଂ ସନ୍ତତ୍ତା ଇରିୟାପଥାୱ ଠିତିୟା ସମ୍ପନ୍ନା ଅକମ୍ପିତଇରିୟାପଥା ଭିକ୍ଖୁଭାୱାନୁରୂପେନ ସନ୍ତେନ ଇରିୟାପଥେନ ସମ୍ପନ୍ନା ।
ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତଂ ଏକେକଦ୍ୱାରୱସେନ ଗୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରଂ ଏତେସନ୍ତି ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରା, ତେସଂ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ । ଦ୍ୱାରନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିଦ୍ୱାରୱସେନ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ଏୱ । ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀନନ୍ତି ସୀଲାଦୀସୁ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୱତଂ । ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭାୱେନ ଅଧିଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ସମାଧିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତାନଂ । ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନନ୍ତି ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁ, ତାୱ ପୱତ୍ତେନ ଞାଣେନ ସମ୍ପନ୍ନାନଂ। ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନାନନ୍ତି ଚତୁମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ । ଅଧିଗତଫଲାନନ୍ତି ଚତୁଫଲକ୍ଖଣେ । ତଥାଗତାନନ୍ତି ତଥା ଆଗତାନଂ । ଅରହନ୍ତାନନ୍ତି ଦୂରକିଲେସାନଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମବୁଦ୍ଧାନଂ । ଇମେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ପକାସିତୋ ଏୱ ।
ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଏକଦେସତୋ । ସାୱକାନନ୍ତି ସାୱକାନମ୍ପି ଏକଦେସତୋ । ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋତି ଅଧିମୋକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋ । ସଦ୍ଧାୟ ଚରତୀତି ସଦ୍ଧାୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟେନ ପଦହନ୍ତୋ । ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୋତି ସତିୟା ଆରମ୍ମଣଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋତି ସମାଧିୱସେନ ୱିକ୍ଖେପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ । ପଜାନନ୍ତୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଜାନନପଞ୍ଞାୟ ପକାରେନ ଜାନନ୍ତୋ । ୱିଜାନନ୍ତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଜୱନପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ଆୱଜ୍ଜନୱିଞ୍ଞାଣେନ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନନ୍ତୋ । ୱିଞ୍ଞାଣଚରିୟାୟାତି ଆୱଜ୍ଜନୱିଞ୍ଞାଣଚରିୟାୱସେନ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ସହାୱଜ୍ଜନାୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଚରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । କୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟାପେନ୍ତୀତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପୱତ୍ତା କୁସଲା ଧମ୍ମା ଭୁସଂ ୟାପେନ୍ତି, ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟତନଚରିୟାୟାତି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭୁସଂ ୟତନଚରିୟାୟ, ପୱତ୍ତନଚରିୟାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତଦଙ୍ଗସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଦସ୍ସନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାତିଆଦୀସୁ ସମ୍ମା ପସ୍ସତି, ସମ୍ମା ୱା ତାୟ ପସ୍ସନ୍ତି, ପସଟ୍ଠା ସୁନ୍ଦରା ୱା ଦିଟ୍ଠୀତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ସା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ଦସ୍ସନଚରିୟା । ସମ୍ମା ସଙ୍କପ୍ପେତି, ସମ୍ମା ୱା ତେନ ସଙ୍କପ୍ପେନ୍ତି, ପସଟ୍ଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ସଙ୍କପ୍ପୋତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ। ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଚରିୟା । ସମ୍ମା ୱଦତି, ସମ୍ମା ୱା ତାୟ ୱଦନ୍ତି, ପସଟ୍ଠା ସୁନ୍ଦରା ୱା ୱାଚାତି ସମ୍ମାୱାଚା, ମିଚ୍ଛାୱାଚାୱିରତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ତସ୍ସା ଚତୁବ୍ବିଧୱଚୀସଂୱରପରିଗ୍ଗହଚରିୟା । ସମ୍ମା କରୋତି, ସମ୍ମା ୱା ତେନ କରୋନ୍ତି, ପସଟ୍ଠଂ ସୁନ୍ଦରଂ ୱା କମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ମାକମ୍ମଂ, ସମ୍ମାକମ୍ମମେୱ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ମିଚ୍ଛାକମ୍ମନ୍ତୱିରତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ତସ୍ସ ତିୱିଧକାୟସଂୱରସମୁଟ୍ଠାନଚରିୟା । ସମ୍ମା ଆଜୀୱତି, ସମ୍ମା ୱା ତେନ ଆଜୀୱନ୍ତି, ପସଟ୍ଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ଆଜୀୱୋତି ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୱିରତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ତସ୍ସ ୱୋଦାନଚରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧଚରିୟା । ସମ୍ମା ୱାୟମତି, ସମ୍ମା ୱା ତେନ ୱାୟମନ୍ତି, ପସଟ୍ଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ୱାୟାମୋତି ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ତସ୍ସ ପଗ୍ଗହଚରିୟା । ସମ୍ମା ସରତି, ସମ୍ମା ୱା ତାୟ ସରନ୍ତି, ପସଟ୍ଠା ସୁନ୍ଦରା ୱା ସତୀତି ସମ୍ମାସତି, ତସ୍ସା ଉପଟ୍ଠାନଚରିୟା । ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି, ସମ୍ମା ୱା ତେନ ସମାଧିୟନ୍ତି, ପସଟ୍ଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ସମାଧୀତି ସମ୍ମାସମାଧି, ତସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଚରିୟା ।
ତକ୍କପ୍ପୋତି ତେନ କପ୍ପୋ, ଏୱରୂପୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସଦିସୋତି ତେନ ସଦିସୋ, ‘‘ତସ୍ସଦିକୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ତପ୍ପଟିଭାଗୋତି ତେନ ପଟିଭାଗୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ, ଏଦିସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଦୁରସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ଲୋଣଂ ଅତିଲୋଣଂ । ଲୋଣକପ୍ପୋତି ଲୋଣସଦିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତିତିତ୍ତକନ୍ତି ଅତିକ୍କନ୍ତତିତ୍ତକଂ, ପୁଚିମନ୍ଦାଦିକପ୍ପୋ ତିତ୍ତକସଦିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତିମଧୁରନ୍ତି ଖୀରପାୟାସାଦିକଂ । ହିମକପ୍ପୋତି ହିମୋଦକସଦିସୋ । ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋତି ସତ୍ଥୁନା ବୁଦ୍ଧେନ ସଦିସୋ । ଏୱମେୱାତି ଓପମ୍ମସମ୍ପଟିପାଦନଂ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଏତସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସଙ୍ଖେପେନ ୱିପସ୍ସନାଆଚିକ୍ଖନୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମ । ତତ୍ଥ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହଂ କାତୁକାମୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ରୂପାରୂପଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କାଦୀନି ଝାନଙ୍ଗାନି ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ ନମନଟ୍ଠେନ ନାମ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତୋ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ‘‘ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ପସ୍ସତି । ପୁନ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନି ଚ ଉପାଦାରୂପାନି ଚ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବଂ ରୁପ୍ପନତୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ପୁନ ତଦୁଭୟଂ ‘‘ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ, ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତି । ସମଥୟାନିକୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପସ୍ସନାୟାନିକୋ ପନ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ ଭୂତୁପାଦାୟରୂପାନି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ରୁପ୍ପନତୋ ରୂପ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତି । ତତୋ ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନରୂପସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତମାନା ଅରୂପଧମ୍ମା ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତୋ ସବ୍ବେପି ତେ ଅରୂପଧମ୍ମେ ନମନଲକ୍ଖଣେନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମ’’ନ୍ତି ପସ୍ସତି, ସୋ ‘‘ଇଦଂ ନାମଂ, ଇଦଂ ରୂପ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେଧା ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ‘‘ନାମରୂପତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପସ୍ସତି ।
ୟଥା ହି ଅଙ୍ଗସମ୍ଭାରା, ହୋତି ସଦ୍ଦୋ ରଥୋ ଇତି ।
ଏୱଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ, ହୋତି ‘‘ସତ୍ତୋ’’ତି ସମ୍ମୁତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧; କଥା॰ ୨୩୩) ।
ଏୱମେୱ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସନ୍ତେସୁ ‘‘ସତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ୱୋହାରମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ନାମରୂପାନଂ ୟାଥାୱଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିଭୂତେନ ଞାଣେନ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟମ୍ପି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅହେତୁୱାଦୱିସମହେତୁୱାଦେସୁ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ରୋଗଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ପରିୟେସନ୍ତୋ ୱେଜ୍ଜୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ହେତୁଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ତଣ୍ହା ଉପାଦାନଂ କମ୍ମନ୍ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମେ ନାମରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ହେତୂ’’ତି। ଆହାରଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚ ପସ୍ସତି । ଇମସ୍ସ ହି କାୟସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ତୟୋ ଧମ୍ମା ମାତା ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି, କମ୍ମଂ ପିତା ୱିୟ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଜନକଂ, ଆହାରୋ ଧାତି ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ସନ୍ଧାରକୋତି । ଏୱଂ ରୂପକାୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; କଥା॰ ୪୬୫) ନୟେନ ନାମକାୟସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅତୀତାନାଗତାପି ଧମ୍ମା ଏୱମେୱ ୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କରୋତି ।
ତସ୍ସ ୟା ସା ପୁବ୍ବନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଅହୋସିଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ।
ୟାପି ଅପରନ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ, ନ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଭୱିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅନାଗତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ପଞ୍ଚୱିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା ।
ୟାପି ଏତରହି ୱା ପନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂକଥୀ ହୋତି ‘‘ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କିଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, କଥଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି, ଅୟଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ତୋ କୁତୋ ଆଗତୋ, ସୋ କୁହିଂ ଗାମୀ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ଛବ୍ବିଧା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତା, ସା ସବ୍ବାପି ପହିୟ୍ୟତି । ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଣେନ ତୀସୁ ଅଦ୍ଧାସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ ‘‘କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତିପି ‘‘ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିଞାଣ’’ନ୍ତିପି ‘‘ୟଥାଭୂତଞାଣ’’ନ୍ତିପି ‘‘ସମ୍ମାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏତ୍ଥ ପନ ତିସ୍ସୋ ହି ଲୋକିୟପରିଞ୍ଞା ଞାତପରିଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା ୱେଦନା’’ତି ଏୱଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପଞ୍ଞା ଞାତପରିଞ୍ଞା ନାମ । ‘‘ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ, ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ପନ ନୟେନ ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ନାମ । ତେସୁ ଏୱ ପନ ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପଜହନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକୱିପସ୍ସନାୱ ପଞ୍ଞା ପହାନପରିଞ୍ଞା ନାମ ।
ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହା ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ତଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ହୋତି । କଲାପସମ୍ମସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନା ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧସ୍ସେୱ ଆଧିପଚ୍ଚଂ ହୋତି । ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଭୂମି । ତତୋ ଚ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞଂ, ଅନତ୍ତତୋ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ, ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ନନ୍ଦିଂ, ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ ରାଗଂ, ନିରୋଧେନ୍ତୋ ସମୁଦୟଂ, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ଆଦାନଂ ପଜହତୀତି ଏୱଂ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦିପହାନସାଧିକାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଅନୁପସ୍ସନାନଂ ଆଧିପଚ୍ଚଂ । ଇତି ଇମାସୁ ତୀସୁ ପରିଞ୍ଞାସୁ ସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ଚ ସାଧିତତ୍ତା ଇମିନା ୟୋଗିନା ଞାତପରିଞ୍ଞାୱ ଅଧିଗତା ।
ପୁନ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା…ପେ॰… ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତିତ୍ତା ଅନତ୍ତା । ୟା କାଚି ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ୟେ କେଚି ସଙ୍ଖାରା … ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା ହୀନଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତିତ୍ତା ଅନତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୪୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ନୟେନ କଲାପସମ୍ମସନଂ କରୋତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି ।
ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱସେନ କଲାପସମ୍ମସନଂ କତ୍ୱା ପୁନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟମେୱ ପସ୍ସତି । କଥଂ? ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହାକମ୍ମଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) । ଏୱଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତତାଦସ୍ସନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ, ତଣ୍ହାକମ୍ମଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚହାକାରେହି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି ।
ତଥା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ, ତଣ୍ହାକମ୍ମଫସ୍ସସମୁଦୟା ୱେଦନାସମୁଦୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତତାଦସ୍ସନେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି, ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଉଦୟଂ ପସ୍ସତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ, ତଣ୍ହାକମ୍ମଫସ୍ସନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୦) ପଚ୍ଚୟନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି, ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୟଂ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁପି ।
ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଫସ୍ସଟ୍ଠାନେ ‘‘ନାମରୂପସମୁଦୟା, ନାମରୂପନିରୋଧା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟସମୁଦୟୱସେନ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟନିରୋଧୱସେନ ଚ ୱିପରିଣାମଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚ ଉଦୟବ୍ବୟଦସ୍ସନେନ ଚ ଦସ ଦସ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାସ ଲକ୍ଖଣାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ୱସେନ ‘‘ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ଉଦୟୋ, ଏୱମ୍ପି ରୂପସ୍ସ ୱୟୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟତୋ ଚେୱ ଖଣତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ମନସିକାରଂ କରୋତି ।
ତସ୍ସେୱଂ କରୋତୋ ‘‘ଇତି କିର ଇମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତୀ’’ତି ଞାଣଂ ୱିସଦଂ ହୋତି । ‘‘ଏୱଂ କିର ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ନିଚ୍ଚନୱା ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚନୱା, ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ଉଦକବୁବ୍ବୁଳୋ ୱିୟ ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜି ୱିୟ ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦୋ ୱିୟ ଚ ପରିତ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋ, ମାୟାମରୀଚିସୁପିନାଲାତଚକ୍କଗନ୍ଧବ୍ବନଗରଫେଣକଦଲିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅସାରା ନିସ୍ସାରା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପନ ଅନେନ ‘‘ୱୟଧମ୍ମମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ୱୟଂ ଉପେତୀ’’ତି ଇମିନା ଆକାରେନ ସମ୍ମସନପଞ୍ଞାୟ ଲକ୍ଖଣାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତଂ ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନଂ ନାମ ପଠମଂ ତରୁଣୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅଧିଗତଂ ହୋତି । ୟସ୍ସାଧିଗମା ‘‘ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଅଥସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଓଭାସୋ ଞାଣଂ ପୀତି ପସ୍ସଦ୍ଧି ସୁଖଂ ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ପଗ୍ଗହୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଉପେକ୍ଖା ନିକନ୍ତୀତି ଦସ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଓଭାସୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନକ୍ଖଣେ ଞାଣସ୍ସ ବଲୱତ୍ତା ଲୋହିତଂ ସନ୍ନିସୀଦତି, ତେନ ଚ ଚିତ୍ତୋଭାସୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅକୁସଲୋ ୟୋଗୀ ‘‘ମଗ୍ଗୋ ମେ ପତ୍ତୋ’’ତି ତମେୱ ଓଭାସଂ ଅସ୍ସାଦେତି । ଞାଣମ୍ପି ୱିପସ୍ସନାଞାଣମେୱ । ତଂ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ‘‘ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଅସ୍ସାଦେତି । ପୀତିପି ୱିପସ୍ସନାପୀତି ଏୱ । ତସ୍ସ ହି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ୱିପସ୍ସନାପସ୍ସଦ୍ଧି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ନେୱ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଦରଥୋ, ନ ଗାରୱଂ, ନ କକ୍ଖଳତା, ନ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା, ନ ଗେଲଞ୍ଞତା, ନ ୱଙ୍କତା ହୋତି । ସୁଖମ୍ପି ୱିପସ୍ସନାସୁଖମେୱ । ତସ୍ସ କିର ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସକଲସରୀରଂ ଅଭିସନ୍ଦୟମାନଂ ଅତିପଣୀତଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଅଧିମୋକ୍ଖୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତା ସଦ୍ଧା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅତିୱିୟ ପସାଦଭୂତା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପଗ୍ଗହୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ଅସିଥିଲଂ ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ସୁପଗ୍ଗହିତଂ ୱୀରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ସୁପଟ୍ଠିତା ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଉପେକ୍ଖା ଦୁୱିଧା ୱିପସ୍ସନାୱଜ୍ଜନୱସେନ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଖଣେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତଂ ଞାଣଂ ବଲୱନ୍ତଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନୁପେକ୍ଖା ଚ । ସା ଚ ତଂ ତଂ ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ସୂରା ତିଖିଣା ହୁତ୍ୱା ୱହତି । ନିକନ୍ତୀତି ୱିପସ୍ସନାନିକନ୍ତି । ଓଭାସାଦୀସୁ ହି ଆଲୟଂ କୁରୁମାନା ସୁଖୁମା ସନ୍ତାକାରା ନିକନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଓଭାସାଦୟୋ କିଲେସୱତ୍ଥୁତାୟ ‘‘ଉପକ୍କିଲେସା’’ତି ୱୁତ୍ତା ନ ଅକୁସଲତ୍ତା । ନିକନ୍ତି ପନ ଉପକ୍କିଲେସୋ ଚେୱ କିଲେସୱତ୍ଥୁ ଚ ।
ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଓଭାସାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱିକ୍ଖେପଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନ ମଗ୍ଗୋ, ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ପନ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଅମଗ୍ଗଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତସ୍ସେୱଂ ‘‘ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ନ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଠିତଂ ଞାଣଂ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନଂ ୱସେନ ସିଖାପତ୍ତୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ନୱମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ଞାଣନ୍ତି ଅୟଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ହୋତି । ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ଞାଣାନି ନାମ । ନୱମଂ ସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଂ ଞାଣନ୍ତି ଅନୁଲୋମସ୍ସେତଂ ନାମଂ ।
ତସ୍ମା ତଂ ସମ୍ପାଦେତୁକାମେନ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ଆଦିଂକତ୍ୱା ଏତେସୁ ଞାଣେସୁ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋ । ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ହି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ୟଥାଭୂତଂ ଉପଟ୍ଠାତି, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳନଂ ପସ୍ସତୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ, ‘‘ଦୁକ୍ଖମେୱ ହି ସମ୍ଭୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ତିଟ୍ଠତି ୱେତି ଚା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; କଥା॰ ୨୩୩) ପସ୍ସତୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିଚ୍ଚଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଅନତ୍ତା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଭାୱା, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ୱା । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ ଜରା । ଉପ୍ପାଦୱୟଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଆକାରୱିକାରୋ । ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଦୁକ୍ଖଂ। କସ୍ମା ? ଅଭିଣ୍ହଂ ପଟିପୀଳନତୋ । ଅଭିଣ୍ହଂ ପଟିପୀଳନାକାରୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ। ‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫-୧୬) ୱଚନତୋ ତଦେୱ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନତ୍ତା। କସ୍ମା ? ଅୱସୱତ୍ତନତୋ। ଅୱସୱତ୍ତନାକାରୋ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ। ଇମାନି ତୀଣିପି ଲକ୍ଖଣାନି ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆରମ୍ମଣାନି ହୋନ୍ତି ।
ପୁନପି ସୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରା ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତୋ ଉପ୍ପାଦଂ ୱା ଠିତିଂ ୱା ପୱତ୍ତଂ ୱା ନିମିତ୍ତଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ ଅକତ୍ୱା ତେସଂ ଖୟୱୟନିରୋଧେ ଏୱ ସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଇଦଂ ଭଙ୍ଗଞାଣଂ ନାମ । ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅୟଂ ୟୋଗୀ ‘‘ୟଥା ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତୀତେପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ଭିଜ୍ଜି, ଅନାଗତେପି ଭିଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ନିରୋଧମେୱ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଭୱୟୋନି ଗତିଟ୍ଠିତି ସତ୍ତାୱାସେସୁ ପଭେଦକା ସଙ୍ଖାରା ଜଲିତଅଙ୍ଗାରକାସୁଆଦୟୋ ୱିୟ ମହାଭୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏତଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ନାମ ।
ତସ୍ସ ତଂ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବେ ଭୱାଦୟୋ ଆଦିତ୍ତଅଙ୍ଗାରଂ ୱିୟ ସମୁସ୍ସିତଖଗ୍ଗୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଅପ୍ପଟିସରଣା ସାଦୀନୱା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଇଦଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନାମ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରେ ଆଦୀନୱତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଭୱାଦୀସୁପି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଆଦୀନୱତ୍ତା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉକ୍କଣ୍ଠନା ଅନଭିରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନାମ ।
ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଉକ୍କଣ୍ଠନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଞ୍ଚିତୁକାମତା ନିସ୍ସରିତୁକାମତା ହୋତି । ଇଦଂ ମୁଞ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣଂ ନାମ । ପୁନ ତସ୍ମା ସଙ୍ଖାରଗତା ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ପନ ତେ ଏୱ ସଙ୍ଖାରେ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତୀରଣଂ ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନାମ ।
ସୋ ଏୱଂ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତେସୁ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱା ‘‘ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ୱା ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୟଞ୍ଚ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ପହାୟ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉଦାସୀନୋ ହୋତି ମଜ୍ଝତ୍ତୋ, ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ନ ଗଣ୍ହାତି, ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଉପେକ୍ଖକୋ, ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ନାମ ।
ତଂ ପନେସ ଚେ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପୱତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦଂ ହୋତି । ନୋ ଚେ ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତତୋ ପସ୍ସତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ୱା ତିୱିଧାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣମେୱ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନଞ୍ଚ ଏତଂ ତିୱିଧୱିମୋକ୍ଖମୁଖଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତିସ୍ସୋ ହି ଅନୁପସ୍ସନା ‘‘ତୀଣି ୱିମୋକ୍ଖମୁଖାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲୋ ଅନିମିତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିବହୁଲୋ ଅପ୍ପଣିହିତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି, ଅନତ୍ତତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱେଦବହୁଲୋ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅନିମିତ୍ତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଅନିମିତ୍ତାୟ ଧାତୁୟା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ, କିଲେସେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖୋ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ଅପ୍ପଣିହିତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ, ସୁଞ୍ଞତାକାରେନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ଅଧିଗତସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନା ସିଖାପ୍ପତ୍ତା ହୋତି । ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାତି ଏତଦେୱ । ଅସ୍ସ ତଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣଂ ଆସେୱନ୍ତସ୍ସ ତିକ୍ଖତରା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ‘‘ଇଦାନି ମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ସଙ୍ଖାରେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୱା ‘‘ଅନତ୍ତା’’ତି ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ଭୱଙ୍ଗାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୟ କଥିତନୟେନେୱ ଅନିଚ୍ଚାଦିଆକାରେନ ମନସିକରିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ, ତଥେୱ ମନସିକରୋତୋ ପଠମଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ପରିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତଦେୱ ଦୁତିୟଜୱନଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଂ ଉପଚାରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦନନ୍ତରମ୍ପି ତଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତତିୟଂ ଜୱନଚିତ୍ତଂ । ୟଂ ଅନୁଲୋମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦଂ ତେସଂ ପାଟିଏକ୍କଂ ନାମ ।
ଅୱିସେସେନ ପନ ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ‘‘ଆସେୱନ’’ନ୍ତିପି ‘‘ପରିକମ୍ମ’’ନ୍ତିପି ‘‘ଉପଚାର’’ନ୍ତିପି ‘‘ଅନୁଲୋମ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ପନ ଅନୁଲୋମଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାୟ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିୟୋସାନଂ ହୋତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣମେୱ ୱିପସ୍ସନାୟ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ପରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କୁରୁମାନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଗୋତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମମାନଂ ଅରିୟଗୋତ୍ତଂ ଓକ୍କମମାନଂ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣେ ପଠମସମନ୍ନାହାରଭୂତଂ ଅପୁନରାୱଟ୍ଟକଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇଦଂ ପନ ଞାଣଂ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ନ ଭଜତି । ଅନ୍ତରା ଅବ୍ବୋହାରିକମେୱ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନାସୋତେ ପତିତତ୍ତା ‘‘ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱା ‘‘ୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେ ନିରୁଦ୍ଧେ ତେନ ଦିନ୍ନସଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଂୟୋଜନନ୍ତି ତୀଣି ସଂୟୋଜନାନି ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦନନ୍ତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱିପାକଭୂତାନି ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱା ଫଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅନନ୍ତରୱିପାକତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ, ଫଲପରିୟୋସାନେ ପନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭୱଙ୍ଗଂ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ‘‘ଇମିନା ୱତାହଂ ମଗ୍ଗେନ ଆଗତୋ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତତୋ ‘‘ମେ ଅୟଂ ଆନିସଂସୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଫଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ କିଲେସା ପହୀନା’’ତି ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ନାମ କିଲେସା ଅୱସିଟ୍ଠା’’ତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟୱଜ୍ଝକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅୱସାନେ ଚ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ମୟା ପଟିୱିଦ୍ଧୋ’’ତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଇତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି । ତଥା ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲାୱସାନେ । ଅରହତ୍ତଫଲାୱସାନେ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଏକୂନୱୀସତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି ।
ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ତନୁଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି, ତଦନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଫଲଞ୍ଚ । ତତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ କରୋନ୍ତୋ ତତିୟମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫଲଞ୍ଚ । ତତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱାସନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ରୂପରାଗାରୂପରାଗମାନୁଦ୍ଧଚ୍ଚାୱିଜ୍ଜାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ କରୋନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ଫଲଞ୍ଚ । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସ ହୋତି ଅରହା ମହାଖୀଣାସୱୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ । ଇତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିସୀଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି । ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟ’’ନ୍ତି ଏତେନ ପଟିଘାନୁନୟୱିୱଜ୍ଜନୱସେନ ମେତ୍ତାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି । ‘‘ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ନାମରୂପପରିଗ୍ଗହାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀତି ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୬୨, ୬୭୮, ୬୯୨, ୭୩୭, ୮୦୬ ଆଦୟୋ) ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚେସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ –
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି, ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ।
ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) –
ପସଂସିୟାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତଂ ଉପସୋଭୟମାନୋ ୱିହାସିନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ।
ପଠମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୨. ଦୁତିୟେ ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସାତି ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନସୱନକାୟସମୁଲ୍ଲପନସମ୍ଭୋଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୀହଳଦୀପେ କାଳଦୀଘୱାପୀଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣୱିହାରୱାସିଂ ଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା କେନଚି ଉପାୟେନ ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା କାଲକତା କୁଟୁମ୍ବିୟଧୀତା ତସ୍ସା ନିୱାସନଚୋଳକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପାୟ ୱତ୍ଥଧାରିନିୟା ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନାଲତ୍ଥ’’ନ୍ତି ହଦୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା କାଲକତୋ ସୋ ଏୱ ଚ ଦହରୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ପରେହି ପନ କଥିୟମାନଂ ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ୱା ହସିତଲପିତଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ରାପି ଗିରିଗାମୱାସୀକମ୍ମାରଧୀତାୟ ପଞ୍ଚହି କୁମାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଦୁମସ୍ସରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ମାଲଂ ସୀସେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ ଗାୟନ୍ତିୟା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା କାମରାଗେନ ଝାନା ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚଗ୍ଗଳଲେଣୱାସୀ ତିସ୍ସଦହରୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଙ୍ଗପରାମସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଧମ୍ମଗାୟନଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ମହାୱିହାରେ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତତ୍ଥ ମହାଜନେ ଆଗତେ ରାଜାପି ଅଗମାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେପୁରେନ । ତତୋ ରାଜଧୀତାୟ ତସ୍ସ ରୂପଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଚ ଦହରସ୍ସାପି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପାପେସି, ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଆଲିଙ୍ଗିସୁ । ପୁନ ସାଣିପାକାରଂ ଅପନେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତା ଦ୍ୱେପି କାଲକତେୟେୱ ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପନସମୁଲ୍ଲପନେ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ପନ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗକରଣେ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଚ ଏତେସୁ ମରିଚୱଟ୍ଟିୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ମରିଚୱଟ୍ଟିମହାୱିହାରମହେ କିର ଦୁଟ୍ଠଗାମଣି ଅଭୟମହାରାଜା ମହାଦାନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଉଭତୋସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସତି । ତତ୍ଥ ଉଣ୍ହୟାଗୁୟା ଦିନ୍ନାୟ ସଙ୍ଘନୱକସାମଣେରୀ ଅନାଧାରକସ୍ସ ସତ୍ତୱସ୍ସିକସଙ୍ଘନୱକସାମଣେରସ୍ସ ଦନ୍ତୱଲୟଂ ଦତ୍ୱା ସମୁଲ୍ଲାପଂ ଅକାସି, ତେ ଉଭୋପି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ପରତୀରଂ ଗତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୁଲ୍ଲାପେନ ପୁବ୍ବସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ଜାତସିନେହା ସିକ୍ଖାପଦାନି ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ପାରାଜିକା ଅହେସୁନ୍ତି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ସଂସଗ୍ଗେ ୟେନ କେନଚି ସଂସଗ୍ଗେନ ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ସ୍ନେହା, ପୁରିମରାଗପଚ୍ଚୟା ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତୀତି ତମେୱ ସ୍ନେହଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକସୋକପରିଦେୱାଦିନାନପ୍ପକାରକଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି ନିବ୍ବତ୍ତତି ଭୱତି ଜାୟତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତୱୋସଗ୍ଗୋ ସଂସଗ୍ଗୋ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ତତୋ ସ୍ନେହୋ ସ୍ନେହଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।
ଏୱମତ୍ଥପ୍ପଭେଦଂ ଇମଂ ଅଡ୍ଢଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆହ – ‘‘ସ୍ୱାହଂ ୟମିଦଂ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଂ ଖନନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେହି ଦାନି, ଭନ୍ତେ, କିଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ସୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ୟୋ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ତଂ ‘‘ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ସ୍ନେହା, ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି, ଏୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଅହଂ ଅଧିଗତୋତି ଏୱମ୍ପି ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୬) ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଅନୁପ୍ପାଦେତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଦିସ୍ୱା ଅଲ୍ଲୀୟତି । ଅନୁବନ୍ଧତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ସ୍ନେହୱସେନ ବନ୍ଧତି । ଭୱନ୍ତୀତି ହୋନ୍ତି । ଜାୟନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ୱତ୍ତନ୍ତି । ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ସମ୍ଭୱନ୍ତି ସଞ୍ଜାୟନ୍ତି ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ତୀଣି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତାନି । ଇତୋ ପରଂ ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗେ (ମହାନି॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଦୁତିୟଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୩. ତତିୟେ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ମିତ୍ତା। ସୁହଦଭାୱେନ ସୁହଜ୍ଜା। କେଚି ହି ଏକନ୍ତହିତକାମତାୟ ମିତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ସୁହଜ୍ଜା । କେଚି ଗମନାଗମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସମୁଲ୍ଲାପାଦୀସୁ ହଦୟସୁଖଜନନେନ ସୁହଜ୍ଜାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ମିତ୍ତା । କେଚି ତଦୁଭୟୱସେନ ସୁହଜ୍ଜା ଚେୱ ମିତ୍ତା ଚ । ତେ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି ଅଗାରିୟା ଚ ଅନଗାରିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟା ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ଉପକାରା ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖା ଅନୁକମ୍ପକାତି । ଅନଗାରିୟା ୱିସେସେନ ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟିନୋ। ଏୱଂ ତେ ଚତୂହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି ।
ୟଥାହ –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଉପକାରୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପମତ୍ତଂ ରକ୍ଖତି, ପମତ୍ତସ୍ସ ସାପତେୟ୍ୟଂ ରକ୍ଖତି, ଭୀତସ୍ସ ସରଣଂ ହୋତି, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ତଦ୍ଦିଗୁଣଂ ଭୋଗଂ ଅନୁପ୍ପଦେତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ପରିଗୂହତି, ଆପଦାସୁ ନ ୱିଜହତି, ଜୀୱିତମ୍ପିସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ହୋତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୨) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅନୁକମ୍ପକୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭୱେନସ୍ସ ନ ନନ୍ଦତି, ଭୱେନସ୍ସ ନନ୍ଦତି, ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ନିୱାରେତି, ୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ପସଂସତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୪) ।
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାପା ନିୱାରେତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେତି, ଅସ୍ସୁତଂ ସାୱେତି, ସଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୩) ।
ତେସୁ ଇଧ ଅଗାରିୟା ଅଧିପ୍ପେତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେ । ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି ଅନୁଦୟମାନୋ, ତେସଂ ସୁଖଂ ଉପସଂହରିତୁକାମୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପହରିତୁକାମୋ ।
ହାପେତିଅତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥୱସେନ ତିୱିଧଂ, ତଥା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥୱସେନାପି ତିୱିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଲଦ୍ଧୱିନାସନେନ ଅଲଦ୍ଧାନୁପ୍ପାଦନେନାତି ଦ୍ୱିଧାପି ହାପେତି ୱିନାସେତି । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱାମି, ଏସୋ ମେ ଗତି, ଏସୋ ମେ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ନୀଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ‘‘ଇମେ ମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱନ୍ତି, ଅହଂ ତେସଂ ଗତି, ଅହଂ ତେସଂ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଏୱଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ ଅତ୍ଥହାପନଭୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମାପତ୍ତିହାନିଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି । ସନ୍ଥୱେତି ତିୱିଧୋ ସନ୍ଥୱୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦାପି ତଣ୍ହା ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିପ୍ପଭେଦାପି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିସନ୍ଥୱୋ, ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ମିତ୍ତାନୁକମ୍ପନା ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ । ସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ। ତେନ ହିସ୍ସ ସମାପତ୍ତି ପରିହୀନା । ତେନାହ – ‘‘ଏତଂ ଭୟଂ ସନ୍ଥୱେ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି । ସେସଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନିଦ୍ଦେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୭; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୯୩-୯୪) ।
ତତିୟଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ୱଂସୋତି ୱେଳୁ । ୱିସାଲୋତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ । ୱ-କାରୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ଏୱକାରୋ ୱା ଅୟଂ । ସନ୍ଧିୱସେନେତ୍ଥ ଏ-କାରୋ ନଟ୍ଠୋ । ତସ୍ସ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଂ ପଚ୍ଛା ୟୋଜେସ୍ସାମ । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ୱିସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗୋ ଜଟିତୋ ସଂସିବ୍ବିତୋ । ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚାତି ପୁତ୍ତଧୀତୁଭରିୟାସୁ । ୟା ଅପେକ୍ଖାତି ୟା ତଣ୍ହା ୟୋ ସ୍ନେହୋ। ୱଂସକ୍କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ୱଂସକଳୀରୋ ୱିୟ ଅଲଗ୍ଗମାନୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ୱଂସୋ ୱିସାଲୋ ୱିସତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି, ପୁତ୍ତେସୁ ଚ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା, ସାପି ଏୱଂ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ଏୱ । ସ୍ୱାହଂ ତାୟ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅପେକ୍ଖୱା ୱିସାଲୋ ୱଂସୋ ୱିୟ ୱିସତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଅପେକ୍ଖଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅୟଂ ୱଂସକଳୀରୋୱ ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱା ଲାଭାଦୀସୁ ୱା କାମଭୱାଦୀସୁ ୱା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମାୟପି ନିଦ୍ଦେସେ ଅତିରେକଂ ନତ୍ଥି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୮) ।
ଚତୁତ୍ଥଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୫. ପଞ୍ଚମେ ମିଗୋତି ସବ୍ବେସଂ ଆରଞ୍ଞିକଚତୁପ୍ପଦାନଂ ଏୱ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ପସଦମିଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅରଞ୍ଞମ୍ହୀତି ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ, ଇଧ ପନ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଉୟ୍ୟାନମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ଅବଦ୍ଧୋତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଅବଦ୍ଧୋ । ଏତେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚରିୟଂ ଦୀପେତି । ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟାତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତେନ ଗୋଚରତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛତି ଗନ୍ତୁଂ, ତତ୍ତକଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଂ ଇଚ୍ଛତି ଖାଦିତୁଂ, ତଂ ଖାଦତୀତି ଦୀପେତି । ୱିଞ୍ଞୂ ନରୋତି ପଣ୍ଡିତପୁରିସୋ । ସେରିତନ୍ତି ସଚ୍ଛନ୍ଦୱୁତ୍ତିତଂ ଅପରାୟତ୍ତଭାୱଂ । ପେକ୍ଖମାନୋତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକୟମାନୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମସେରିତଂ ପୁଗ୍ଗଲସେରିତଞ୍ଚ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ହି କିଲେସୱସଂ ଅଗମନତୋ ସେରିନୋ ତେହି ସମନ୍ନାଗତା ପୁଗ୍ଗଲା ଚ, ତେସଂ ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ୟଥା ଅବଦ୍ଧୋ, ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ। କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ତଣ୍ହାବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟନ୍ତି ଇତି ମେ ତୁମ୍ହେହି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେହି ବଦ୍ଧସ୍ସ ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ୟେନିଚ୍ଛକଗମନାଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ୟେନିଚ୍ଛକଗମନେ ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାପାରିପୂରିଂ ଅଗମିଂ । ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ୱିଞ୍ଞୂ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୯ ଆଦୟୋ) ।
ପଞ୍ଚମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୬. ଛଟ୍ଠେ ଅୟଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ସହାୟମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ ଦିୱାସେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେ ୱାସେ ଚ ମହାଉପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଠାନେ ଚ ଉୟ୍ୟାନଗମନସଙ୍ଖାତେ ଗମନେ ଚ ଜନପଦଚାରିକସଙ୍ଖାତାୟ ଚାରିକାୟ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ ସୁଣ, ଇଦଂ ମେ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଥା ତଥା ଆମନ୍ତନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୟଂ ଅରିୟଜନସେୱିତା ଅନେକାନିସଂସା ଏକନ୍ତସୁଖା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଲୋଭାଭିଭୂତେହି ସବ୍ବକାପୁରିସେହି ଅନଭିଜ୍ଝିତା ଅପତ୍ଥିତା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଂ ଅନଭିଜ୍ଝିତଂ ପରେସଂ ଅୱସୱତ୍ତନେନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନେୱ ଚ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୩୯-୪୨) ।
ଛଟ୍ଠଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୭. ସତ୍ତମେ ଖିଡ୍ଡାତି କୀଳନା । ସା ଦୁୱିଧା ହୋତି କାୟିକା ଚ ୱାଚସିକା ଚ । ତତ୍ଥ କାୟିକା ନାମ ହତ୍ଥୀହିପି କୀଳନ୍ତି, ଅସ୍ସେହିପି ରଥେହିପି ଧନୂହିପି ଥରୂହିପୀତି ଏୱମାଦି । ୱାଚସିକା ନାମ ଗୀତଂ ସିଲୋକଭଣନଂ ମୁଖଭେରିକନ୍ତି ଏୱମାଦି । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ୱିପୁଲନ୍ତି ୟାୱ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଠାନେନ ସକଲତ୍ତଭାୱବ୍ୟାପକଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନାପି ଚେତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୧) ।
ସତ୍ତମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୟଥାସୁଖୱିହାରୀ, ‘‘ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ୩.୩୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୫; ୱିଭ॰ ୬୪୩; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ୱା ନୟେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାଫରିତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତିପି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ତାସୁ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ଭୟେନ ନ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଅପ୍ପଟିଘୋ। ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ । ଇତରୀତରେନାତି ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀତି ଏତ୍ଥ ପରିସ୍ସୟନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତାନି, ପରିହାପେନ୍ତି ୱା ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତାନି ୱା ପଟିଚ୍ଚ ସୟନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ବାହିରାନଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଞ୍ଚ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ କାୟଚିତ୍ତୁପଦ୍ଦୱାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ପରିସ୍ସୟେ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଚ ୱୀରିୟାଦୀହି ଚ ଧମ୍ମେହି ସହତୀତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା। ଥଦ୍ଧଭାୱକରଭୟାଭାୱେନ ଅଛମ୍ଭୀ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତେ ଚତ୍ତାରୋ ସମଣା, ଏୱଂ ଇତରୀତରେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଏତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନେ ସନ୍ତୋସେ ଠିତୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ପଟିହନନକରଭୟାଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି । ସୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା, ଅପ୍ପଟିଘତ୍ତା ଅଛମ୍ଭୀ ଚ ହୋତୀତି ଏତଂ ପଟିପତ୍ତିଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।
ଅଥ ୱା ତେ ସମଣା ୱିୟ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ହୋତୀତି ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ଚାତୁଦ୍ଦିସଭାୱଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋମ୍ହି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଈଦିସଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତାୟ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅପ୍ପଟିଘତାୟ ଚ ଅଛମ୍ଭୀ ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୨) ।
ନିଦ୍ଦେସେ ମେତ୍ତାତି ଅତ୍ଥତୋ ତାୱ ମିଜ୍ଜତୀତି ମେତ୍ତା, ସିନେହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତେ ୱା ଭୱା, ମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଏସା ପୱତ୍ତୀତିପି ମେତ୍ତା । ମେତ୍ତାସହଗତେନାତି ମେତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତେନ । ଚେତସାତି ଚିତ୍ତେନ । ଏକଂ ଦିସନ୍ତି ଏକିସ୍ସା ଦିସାୟ ପଠମପରିଗ୍ଗହିତଂ ସତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ଏକଂ ଦିସଂ ପରିୟାପନ୍ନସତ୍ତଫରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଫରିତ୍ୱାତି ଫୁସିତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ୱିହରତୀତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାଧିଟ୍ଠିତଂ ଇରିୟାପଥୱିହାରଂ ପୱତ୍ତେତି । ତଥା ଦୁତିୟନ୍ତି ୟଥା ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥେୱ ତଦନନ୍ତରଂ ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଏତେନେୱ ଚ ନୟେନ ଉପରିମଂ ଦିସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ଅଧୋଦିସମ୍ପି ତିରିୟଂ ଦିସମ୍ପି ଏୱମେୱ । ତତ୍ଥ ଚ ଅଧୋତି ହେଟ୍ଠା । ତିରିୟନ୍ତି ଅନୁଦିସା । ଏୱଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅସ୍ସମଣ୍ଡଲେ ଅସ୍ସମିୱ ମେତ୍ତାସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ସାରେତିପି ପଚ୍ଚାସାରେତିପୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ଏକମେକଂ ଦିସଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଓଧିସୋ ମେତ୍ତାଫରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ । ସବ୍ବଧୀତିଆଦି ପନ ଅନୋଧିସୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେସୁ ହୀନମଜ୍ଝିମଉକ୍କଟ୍ଠମିତ୍ତସପତ୍ତମଜ୍ଝତ୍ତାନିପ୍ପଭେଦେସୁ ଅତ୍ତତାୟ, ‘‘ଅୟଂ ପରସତ୍ତୋ’’ତି ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତସମତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ୱା ସବ୍ବତ୍ତତାୟାତି ସବ୍ବେନ ଚିତ୍ତଭାୱେନ, ଈସକମ୍ପି ବହି ଅୱିକ୍ଖିପମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବସତ୍ତୱନ୍ତଂ, ସବ୍ବସତ୍ତୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକଂ । ୱିପୁଲେନାତି ଏୱମାଦିପରିୟାୟଦସ୍ସନତୋ ପନେତ୍ଥ ପୁନ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଏତ୍ଥ ଓଧିସୋ ଫରଣେ ୱିୟ ପୁନ ତଥା-ସଦ୍ଦୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ୱା ନ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ପୁନ ‘‘ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ନିଗମନୱସେନ ୱା ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିପୁଲେନାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଫରଣୱସେନ ୱିପୁଲତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭୂମିୱସେନ ପନ ତଂ ମହଗ୍ଗତଂ। ପଗୁଣୱସେନ ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ। ବ୍ୟାପାଦପଚ୍ଚତ୍ଥିକପ୍ପହାନେନ ଅୱେରଂ। ଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନେନ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ। ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୫୪) । କରୁଣା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ । ମୋଦନ୍ତି ତାୟ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ, ସୟଂ ୱା ମୋଦତି, ମୋଦନମତ୍ତମେୱ ୱା ସାତି ମୁଦିତା। ‘‘ଅୱେରା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିବ୍ୟାପାଦପ୍ପହାନେନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୂପଗମନେନ ଚ ଉପେକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା।
ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନେତ୍ଥ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା, ହିତୂପସଂହାରରସା, ଆଘାତୱିନୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ମନାପଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ବ୍ୟାପାଦୂପସମୋ ଏତିସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ସିନେହସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ଦୁକ୍ଖାପନୟନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା କରୁଣା, ପରଦୁକ୍ଖାସହନରସା, ଅୱିହିଂସାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତାନଂ ଅନାଥଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ୱିହିଂସୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ସୋକସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ପମୋଦଲକ୍ଖଣା ମୁଦିତା, ଅନିସ୍ସାୟନରସା, ଅରତିୱିଘାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ଅରତିୱୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ପହାନସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଉପେକ୍ଖା, ସତ୍ତେସୁ ସମଭାୱଦସ୍ସନରସା, ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ‘‘କମ୍ମସ୍ସକା ସତ୍ତା, ତେ କସ୍ସ ରୁଚିୟା ସୁଖିତା ୱା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖତୋ ୱା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସନ୍ତି, ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିତୋ ୱା ନ ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତକମ୍ମସ୍ସକତାଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ପଟିଘାନୁନୟୱୂପସମୋ ତସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ଗେହସ୍ସିତାୟ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟ ସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନାତି ନ ଥୂଲସୁଖୁମଲୂଖପଣୀତଥିରଜିଣ୍ଣାନଂ ୟେନ କେନଚି ଚୀୱରେନ, ଅଥ ଖୋ ୟଥାଲଦ୍ଧାନଂ ଇତରୀତରେନ ୟେନ କେନଚି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରସ୍ମିଞ୍ହି ତୟୋ ସନ୍ତୋସା – ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଇମେ ତୟୋ ସନ୍ତୋସେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନ । ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଚୀୱରେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଚୀୱରଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ପଂସୁକୂଲଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଚୀୱରସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ଜାନିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଖୋମାଦୀନି ଛ ଚୀୱରାନି ଦୁକୂଲାଦୀନି ଛ ଅନୁଲୋମଚୀୱରାନିପି ଜାନିତବ୍ବାନି । ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସ କପ୍ପିୟଚୀୱରାନି । କୁସଚୀରଂ ୱାକଚୀରଂ ଫଲକଚୀରଂ କେସକମ୍ବଲଂ ୱାଳକମ୍ବଲଂ ପୋତ୍ଥକୋ ଚମ୍ମଂ ଉଲୂକପକ୍ଖଂ ରୁକ୍ଖଦୁସ୍ସଂ ଲତାଦୁସ୍ସଂ ଏରକଦୁସ୍ସଂ କଦଲିଦୁସ୍ସଂ ୱେଳୁଦୁସ୍ସନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ପନ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରାନି ।
ଚୀୱରଖେତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଛ ଖେତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ମାତିକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଖେତ୍ତାନି ଜାନିତବ୍ବାନି ।
ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ସୋସାନିକଂ ପାପଣିକଂ ରଥିୟଂ ସଙ୍କାରକୂଟଂ ସୋତ୍ଥିୟଂ ସିନାନଂ ତିତ୍ଥଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ ଅଗ୍ଗିଡଡ୍ଢଂ ଗୋଖାୟିତଂ ଉପଚିକାଖାୟିତଂ ଉନ୍ଦୂରଖାୟିତଂ ଅନ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଦସଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଧଜାହଟଂ ଥୂପଂ ସମଣଚୀୱରଂ ସାମୁଦ୍ଦିୟଂ ଆଭିସେକିୟଂ ପନ୍ଥିକଂ ୱାତାହଟଂ ଇଦ୍ଧିମୟଂ ଦେୱଦତ୍ତିୟନ୍ତି ତେୱୀସତି ପଂସୁକୂଲାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୋତ୍ଥିୟନ୍ତି ଗବ୍ଭମଲହରଣଂ । ଗତପଚ୍ଚାଗତନ୍ତି ମତକସରୀରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସୁସାନଂ ନେତ୍ୱା ଆନୀତଚୀୱରଂ । ଧଜାହଟନ୍ତି ଧଜଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତତୋ ଆନୀତଂ । ଥୂପନ୍ତି ୱମ୍ମିକେ ପୂଜିତଚୀୱରଂ । ସାମୁଦ୍ଦିୟନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦୱୀଚୀହି ଥଲଂ ପାପିତଂ । ପନ୍ଥିକନ୍ତି ପନ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଚୋରଭୟେନ ପାସାଣେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପାରୁତଚୀୱରଂ । ଇଦ୍ଧିମୟନ୍ତି ଏହିଭିକ୍ଖୁଚୀୱରଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
ଚୀୱରସନ୍ତୋସୋତି ୱୀସତି ଚୀୱରସନ୍ତୋସା – ଚୀୱରେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ଉଦକସନ୍ତୋସୋ ଧୋୱନସନ୍ତୋସୋ କରଣସନ୍ତୋସୋ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ସୁତ୍ତସନ୍ତୋସୋ ସିବ୍ବନସନ୍ତୋସୋ ରଜନସନ୍ତୋସୋ କପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋତି । ତତ୍ଥ ସାଦକଭିକ୍ଖୁନୋ ତେମାସଂ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସିତ୍ୱା ଏକମାସମତ୍ତଂ ୱିତକ୍କିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୋ ହି ପୱାରେତ୍ୱା ଚୀୱରମାସେ ଚୀୱରଂ କରୋତି । ପଂସୁକୂଲିକୋ ଅଦ୍ଧମାସେନେୱ କରୋତି । ଇଦଂ ମାସଦ୍ଧମାସମତ୍ତଂ ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ। ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ‘‘କତ୍ଥ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଗମନଂ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ପନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିଂ ପେସଲଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସନଂ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଏୱଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଆହରିୟମାନଂ ଚୀୱରଂ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମନାପଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତଂ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଥୂଲସୁଖୁମାଦୀସୁ ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସନଂ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁପଟ୍ଟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତ୍ତକଂ ଏକପଟ୍ଟସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକମତ୍ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସନଂ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଚୀୱରଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ମନାପଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଚରଣଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
ଲୂଖପଣୀତେସୁ ୟେନ କେନଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ୟାପନଂ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଜାନିତ୍ୱା ୟେନ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତେନ ୟାପନଂ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ମନାପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ୟେନ କେନଚି ୟାପନଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ‘‘କତ୍ଥ ଉଦକଂ ମନାପଂ, କତ୍ଥ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟେନ କେନଚି ଧୋୱନୁପଗେନ ଉଦକେନ ଧୋୱନଂ ଉଦକସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ତଥା ପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକଗେରୁକପୂତିପଣ୍ଣରସକିଲିଟ୍ଠାନି ପନ ଉଦକାନି ୱଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଧୋୱନ୍ତସ୍ସ ପନ ମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ଅପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଧୋୱନଂ ଧୋୱନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ତଥା ଅସୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ପଣ୍ଣାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତାପିତଉଦକେନାପି ଧୋୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଧୋୱିତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଥୂଲଂ, ଇଦଂ ସୁଖୁମ’’ନ୍ତି ଅକୋପେତ୍ୱା ପହୋନକନୀହାରେନେୱ କରଣଂ କରଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ତିମଣ୍ଡଲପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତସ୍ସେୱ କରଣଂ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଚୀୱରକରଣତ୍ଥାୟ ପନ ‘‘ମନାପଂ ସୁତ୍ତଂ ପରିୟେସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ରଥିକାଦୀସୁ ୱା ଦେୱଟ୍ଠାନେ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ୱା ଠପିତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କରଣଂ ସୁତ୍ତସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
କୁସିବନ୍ଧନକାଲେ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତେ ସତ୍ତୱାରେ ନ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସହାୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତଭେଦୋପି ନତ୍ଥି । ତିୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ପନ ସତ୍ତୱାରେ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନେନାପି ସହାୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତଭେଦୋ । ଅୟଂ ସିବ୍ବନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ରଜନ୍ତେନ ପନ କାଳକଚ୍ଛକାଦୀନି ପରିୟେସନ୍ତେନ ନ ରଜିତବ୍ବଂ, ସୋମୱକ୍କଲାଦୀସୁ ୟଂ ଲଭତି, ତେନ ରଜିତବ୍ବଂ । ଅଲଭନ୍ତେନ ପନ ମନୁସ୍ସେହି ଅରଞ୍ଞେ ୱାକଂ ଗହେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତରଜନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ପଚିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତକସଟଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ରଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ରଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ନୀଲକଦ୍ଦମକାଳସାମେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟମାନକପ୍ପକରଣଂ କପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଦୁସ୍ସଂ ପନ ଲଭିତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱା ସୂଚିଂ ୱା କାରକଂ ୱା ଅଲଭନ୍ତେନ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଲଭନ୍ତେନ ନ ୱଟ୍ଟତି । କତମ୍ପି ଚେ ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୀନଂ ଦାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେ ଚ ଅସନ୍ନିହିତା, ୟାୱ ଆଗମନା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଆଗତମତ୍ତେସୁ ତେସୁ ଦାତବ୍ବଂ । ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ସତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହି ସନ୍ନିଧି ହୋତି । ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ନ ହୋତୀତି ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଅୟଂ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ପନ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ନ ଦାତବ୍ବଂ, ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠତ୍ୱାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ନାମ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଞ୍ଚେୱ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଞ୍ଚ । ଇତି ଚୀୱରସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି, ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ଚୀୱରସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ।
ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତି । ଏକୋ ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି। ଏକୋ ନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ତଥାରୂପୋ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଅନେସନନ୍ତି ଦୂତେୟ୍ୟପହିଣଗମନାନୁୟୋଗପ୍ପଭେଦଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅନେସନଂ । ଅପ୍ପତିରୂପନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ । ଅଲଦ୍ଧା ଚାତି ଅଲଭିତ୍ୱା । ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତସତି ପରିତସ୍ସତି, ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏୱଂ ଅଲଦ୍ଧା ଚ ଚୀୱରଂ ନ ପରିତସ୍ସତି । ଲଦ୍ଧାଚାତି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଭିତ୍ୱା । ଅଧିଗତୋତି ୱିଗତଲୋଭଗିଦ୍ଧୋ । ଅମୁଚ୍ଛିତୋତି ଅଧିମତ୍ତତଣ୍ହାୟ ମୁଚ୍ଛନଂ ଅନାପନ୍ନୋ । ଅନଜ୍ଝାପନ୍ନୋତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୋତ୍ଥଟୋ ଅପରିୟୋନଦ୍ଧୋ । ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀତି ଅନେସନାପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଗଧିତପରିଭୋଗେ ଚ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସମାନୋ । ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋତି ‘‘ୟାୱଦେୱ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ୱୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସରଣମେୱ ପଜାନନ୍ତୋ ।
ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟାତି ୟେନ କେନଚି ଚୀୱରେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା । ନେୱତ୍ତାନୁକ୍କଂସେତୀତି ୟଥା ପନିଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ଅହଂ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ମୟା ଉପସମ୍ପଦମାଳେୟେୱ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ଗହିତଂ, କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଂ କରୋତି । ଏୱଂ ସୋ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଂ ନ କରୋତି । ନ ପରଂ ୱମ୍ଭେତୀତି ‘‘ଇମେ ପନଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ପଂସୁକୂଲିକାତି ୱା ପଂସୁକୂଲିକମତ୍ତମ୍ପି ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ପରଂ ନ ୱମ୍ଭେତି । ୟୋ ହି ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋତି ୟୋ ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ । ତାସୁ ୱା ଦକ୍ଖୋ ଛେକୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ । ଅନଲସୋତି ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଆଲସିୟୱିରହିତୋ । ସମ୍ପଜାନୋ ପତିସ୍ସତୋତି ସମ୍ପଜାନପଞ୍ଞାୟ ଚେୱ ସତିୟା ଚ ୟୁତ୍ତୋ । ଅରିୟୱଂସେ ଠିତୋତି ଅରିୟୱଂସେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।
ଇତରୀତରେନ ପିଣ୍ଡପାତେନାତି ୟେନ କେନଚି ପିଣ୍ଡପାତେନ । ଏତ୍ଥପି ପିଣ୍ଡପାତୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ପିଣ୍ଡପାତଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତୋତି ଓଦନୋ କୁମ୍ମାସୋ ସତ୍ତୁ ମଚ୍ଛୋ ମଂସଂ ଖୀରଂ ଦଧି ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତଂ ୟାଗୁ ଖାଦନୀୟଂ ସାୟନୀୟଂ ଲେହନୀୟନ୍ତି ସୋଳସ ପିଣ୍ଡପାତା ।
ପିଣ୍ଡପାତଖେତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ ଉପୋସଥିକଂ ପାଟିପଦିକଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ ଗମିକଭତ୍ତଂ ଗିଲାନଭତ୍ତଂ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଭତ୍ତଂ ଧୁରଭତ୍ତଂ କୁଟିଭତ୍ତଂ ୱାରଭତ୍ତଂ ୱିହାରଭତ୍ତନ୍ତି ପନ୍ନରସ ପିଣ୍ଡପାତଖେତ୍ତାନି ।
ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସୋତି ପିଣ୍ଡପାତେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ଉପକାରସନ୍ତୋସୋ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋତି ପନ୍ନରସ ସନ୍ତୋସା । ତତ୍ଥ ସାଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତି । ପିଣ୍ଡପାତିକେନ ପନ ଗଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚରତା ସାୟଂ ଥେରୁପଟ୍ଠାନକାଲେ ‘‘ସ୍ୱେ କତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ‘‘ଅସୁକଗାମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱିତକ୍କେତବ୍ବଂ । ଏକଚାରିକେନ ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତବ୍ବଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ପନ ଅରିୟୱଂସା ଚୁତୋ ହୋତି ପରିବାହିରୋ । ଅୟଂ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତେନ ପନ ‘‘କୁହିଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପରିୟେସନ୍ତେନ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିଂ ପେସଲମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଦୂରତୋୱ ଆହରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମନାପଂ, ଏତଂ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ‘‘ଇଦଂ ମନାପଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ଅମନାପଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଂ କିଞ୍ଚି ୟାପନମତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ । ଅୟଂ ପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
ଏତ୍ଥ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅପ୍ପଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଦାତୁକାମୋ, ପମାଣେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ନ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅପ୍ପଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନ ବହୁ, ଦାୟକୋ ପନ ବହୁଦାତୁକାମୋ, ପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ମିଞ୍ହି ମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପସାଦଂ ମକ୍ଖେତି, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତି, ସାସନଂ ନ କରୋତି । ୱିଜାତମାତୁୟାପିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତି ମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଅଡ୍ଢକୁଲାନିୟେୱ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସାଦୟୋ ଚୀୱରେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।
ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସମଣଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପକାରଂ ଞତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଉପକାରସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆନୀତଂ ନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ସତି ତେନ ଗାହାପେତବ୍ବଂ, ଅସତି ଆହରାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣପରିମାଣମତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଜିଘଚ୍ଛାୟ ପଟିୱିନୋଦନଂ ‘‘ନ ଇଦମେତ୍ଥ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ନିଦହିତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ମୁଖଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠିତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।
ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗନ୍ତି । ଇତି ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି, ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ୱଣ୍ଣୱାଦୀତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ସେନାସନାନୀତି ଇଧ ସେନାସନଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ସେନାସନଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ସେନାସନସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତଧୁତଙ୍ଗଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚୋ ପୀଠଂ ଭିସି ବିମ୍ବୋହନଂ ୱିହାରୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ପାସାଦୋ ହମ୍ମିୟଂ ଗୁହା ଲେଣଂ ଅଟ୍ଟୋ ମାଳୋ ୱେଳୁଗୁମ୍ବୋ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତୀତି ଇମାନି ପନ୍ନରସ ସେନାସନାନି ।
ସେନାସନଖେତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱାତି ଛ ଖେତ୍ତାନି ।
ସେନାସନସନ୍ତୋସୋତି ସେନାସନେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସାଦୟୋ ପନ୍ନରସ ସନ୍ତୋସା । ତେ ପିଣ୍ଡପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗନ୍ତି । ଇତି ସେନାସନସନ୍ତୋସଂ ମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି, ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ସେନାସନସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ।
ଇତି ଆୟସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପଥୱିଂ ପତ୍ଥରମାନୋ ୱିୟ ସାଗରକୁଚ୍ଛିଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିୟ ଆକାସଂ ୱିତ୍ଥାରୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ପଠମଂ ଚୀୱରସନ୍ତୋସଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତ୍ୱା ଚନ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ସୂରିୟଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଦୁତିୟପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସଂ କଥେତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପେନ୍ତୋ ୱିୟ ତତିୟଂ ସେନାସନସନ୍ତୋସଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତୁଂ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ଇତରୀତରେନ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଗତିକମେୱ । ତତ୍ଥ ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସିତବ୍ବଂ । ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସୋ ପନ ଇଧ ଅନାଗତୋ, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସଂ ଭଜତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୮) । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ପଞ୍ଚ ସେନାସନେ ୱୁତ୍ତା, ପଞ୍ଚ ଆହାରନିସ୍ସିତା ।
ଏକୋ ୱୀରିୟସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦ୍ୱେ ଚ ଚୀୱରନିସ୍ସିତା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩.୩୦୯; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୮) ।
ପୋରାଣେ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞେ ଅରିୟୱଂସେ ଠିତୋତି ଏତ୍ଥ ପୋରାଣେତି ନ ଅଧୁନୁପ୍ପତ୍ତିକେ । ଅଗ୍ଗଞ୍ଞେତି ଅଗ୍ଗେହି ଜାନିତବ୍ବେ । ଅରିୟୱଂସେତି ଅରିୟାନଂ ୱଂସେ । ୟଥା ହି ଖତ୍ତିୟୱଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଂସୋ ୱେସ୍ସୱଂସୋ ସୁଦ୍ଦୱଂସୋ ସମଣୱଂସୋ କୁଲୱଂସୋ ରାଜୱଂସୋ, ଏୱମୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠମୋ ଅରିୟୱଂସୋ, ଅରିୟତନ୍ତି ଅରିୟପୱେଣି ନାମ ହୋତି । ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ୱଂସୋ ଇମେସଂ ୱଂସାନଂ ମୂଲଗନ୍ଧାଦୀନଂ କାଲାନୁସାରିଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କେ ପନ ତେ ଅରିୟା, ୟେସଂ ଏସୋ ୱଂସୋତି ? ଅରିୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ତଥାଗତସାୱକା ଚ, ଏତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସୋତି ଅରିୟୱଂସୋ । ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ହି ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ତଣ୍ହଙ୍କରୋ ମେଧଙ୍କରୋ ସରଣଙ୍କରୋ ଦୀପଙ୍କରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେ ଅରିୟା, ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସୋତି ଅରିୟୱଂସୋ । ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଅପରଭାଗେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ କକୁସନ୍ଧୋ କୋଣାଗମନୋ କସ୍ସପୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଗୋତମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସୋତି ଅରିୟୱଂସୋ । ଅପି ଚ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସୋତି ଅରିୟୱଂସୋ, ତସ୍ମିଂ ଅରିୟୱଂସେ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୮) । ଠିତୋତି ପତିଟ୍ଠିତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଠମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୨୯. ନୱମେ ଅୟଂ ୟୋଜନା – ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପବ୍ବଜିତାପି ଏକେ, ୟେ ଅସନ୍ତୋସାଭିଭୂତା, ତଥାୱିଧା ଏୱ ଚ ଅଥୋ ଗହଟ୍ଠା ଘରମାୱସନ୍ତା। ଏତମହଂ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହଭାୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ଅନସ୍ସୱାତି ୱଚନଂ ଅସ୍ସୱନକା । ଅୱଚନକରାତି ଦୁବ୍ବଚା । ପଟିଲୋମୱୁତ୍ତିନୋତି ପଚ୍ଚନୀକଂ କଥନସୀଲା, ପଟିମଲ୍ଲା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞେନେୱ ମୁଖଂ କରୋନ୍ତୀତି ଓୱାଦଦାୟକେ ଦିସ୍ୱା ମୁଖଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦିସାଭାଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତି । ଅବ୍ୟାୱଟୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅୱାୱଟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅନଲ୍ଲୀନୋ ହୁତ୍ୱା ।
ନୱମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
୧୩୦. ଦସମେ ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି କେସମସ୍ସୁଓଦାତୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଇତ୍ଥିପୁତ୍ତଦାସିଦାସାଦୀନି । ଏତାନି ଗିହିଭାୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋତି ପତିତପତ୍ତୋ । ଛେତ୍ୱାନାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୱୀରୋତି ମଗ୍ଗୱୀରିୟସମନ୍ନାଗତୋ । ଗିହିବନ୍ଧନାନୀତି କାମବନ୍ଧନାନି । କାମା ହି ଗିହୀନଂ ବନ୍ଧନାନି । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଓରୋପୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା କୋୱିଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଞ୍ହି ଚିନ୍ତୟମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୪) । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଜାନିତବ୍ବଂ ।
ନିଦ୍ଦେସେ ସାରାସନଞ୍ଚାତି ସାରଂ ଆସନଂ । ଛିନ୍ନାନୀତି ଗଳିତାନି । ସଞ୍ଛିନ୍ନାନୀତି ନିପଣ୍ଣାନି । ପତିତାନୀତି ୱଣ୍ଟତୋ ମୁତ୍ତାନି । ପରିପତିତାନୀତି ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି ।
ଦସମଗାଥାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ।
ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୩୧-୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମଦ୍ୱୟେ ନିପକନ୍ତି ପକତିନିପୁଣଂ ପଣ୍ଡିତଂ କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀସୁ କୁସଲଂ । ସାଧୁୱିହାରିନ୍ତି ଅପ୍ପନାୱିହାରେନ ୱା ଉପଚାରେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତଂ । ଧୀରନ୍ତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ନିପକତ୍ତେନ ଧିତିସମ୍ପଦା ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧିତି ନାମ ଅସିଥିଲପରକ୍କମତା, ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅପି ଚ ଧିକ୍କତପାପୋତିପି ଧୀରୋ । ରାଜାୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟାତି ୟଥା ପଟିରାଜା ‘‘ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଅନତ୍ଥାୱହ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରତି ଏୱଂ ବାଲସହାୟଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ । ଅଥ ୱା ରାଜାୱ ରଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥା ସୁତସୋମୋ ରାଜା ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରି, ୟଥା ଚ ମହାଜନକୋ ଏୱଂ ଏକୋୱ ଚରେତି ଅୟମ୍ପି ଏତସ୍ସତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୫-୪୬) । ନିଦ୍ଦେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।
ପଠମଦ୍ୱୟଂ ।
୧୩୩. ତତିୟଗାଥା ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନା ଏୱ । କେୱଲଞ୍ଚ ପନ ସହାୟସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସେକ୍ଖେହି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପନ୍ନା ସହାୟା ଏୱ ‘‘ସହାୟସମ୍ପଦା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତା ସହାୟସମ୍ପଦା, ତଂ ସହାୟସମ୍ପଦଂ ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମ, ଏକଂସେନେୱ ଥୋମେମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ସେଟ୍ଠା ସମାସେୱିତବ୍ବା ସହାୟାତି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦୀହି ସେଟ୍ଠେ ସେୱମାନସ୍ସ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ସମେ ସେୱମାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସମଧାରଣେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିନୋଦନେନ ଚ ଲଦ୍ଧା ନ ପରିହାୟନ୍ତି। ଏତେ ପନ ସହାୟକେ ସେଟ୍ଠେ ଚ ସମେ ଚ ଅଲଦ୍ଧା କୁହନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ପଟିଘାନୁନୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅହମ୍ପି ହି ଏୱଂ ଚରନ୍ତୋ ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୭) । ନିଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ।
ତତିୟଂ ।
୧୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଦିସ୍ୱାତି ଓଲୋକେତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କଞ୍ଚନସ୍ସ । ‘‘ୱଲୟାନୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ସାୱସେସପାଠୋ ହି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ । ପଭସ୍ସରାନୀତି ପଭାସନସୀଲାନି, ଜୁତିମନ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଦିସ୍ୱା ଭୁଜସ୍ମିଂ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଲୟାନି ‘‘ଗଣୱାସେ ସତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା, ଏକୱାସେ ସତି ଅଘଟ୍ଟନା’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୮) । ନୂପୁରାନୀତି ୱଲୟାନି । ‘‘ନିୟୁରା’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହନନ୍ତି ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୧୩୫. ପଞ୍ଚମଗାଥା ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନା ଏୱ । ଅୟଂ ପନ ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଏତେନ ଦୁତୀୟେନ କୁମାରେନ ସୀତୁଣ୍ହାଦୀନି ନିୱେଦେନ୍ତେନ ସହୱାସେନ ତଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱାଚାଭିଲାପୋ, ତସ୍ମିଂ ସିନେହୱସେନ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା ଜାତା । ସଚେ ଅହଂ ଇମଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ତତୋ ଆୟତିମ୍ପି ତଥେୱ ହେସ୍ସତି । ୟଥା ଇଦାନି, ଏୱଂ ଦୁତୀୟେନ ସହ ମମସ୍ସ, ୱାଚାଭିଲାପୋ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସାତି ଏତଂ ଭୟଂ ଆୟତିଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୪୯) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୩୬. ଛଟ୍ଠେ କାମାତି ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମା ଚ କିଲେସକାମା ଚ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମା ମନାପିୟା ରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା, କିଲେସକାମା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ରାଗପ୍ପଭେଦା । ଇଧ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମା ଅଧିପ୍ପେତା। ରୂପାଦିଅନେକପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ରା। ଲୋକସ୍ସାଦୱସେନ ମଧୁରା। ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ମନଂ ରମେନ୍ତୀତି ମନୋରମା । ୱିରୂପରୂପେନାତି ୱିରୂପେନ ରୂପେନ, ଅନେକୱିଧେନ ସଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ହି ରୂପାଦିୱସେନ ଚିତ୍ରା, ରୂପାଦୀସୁପି ନୀଲାଦିୱସେନ ୱିୱିଧରୂପା । ଏୱଂ ତେନ ୱିରୂପରୂପେନ ତଥା ତଥା ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଭିରମିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ୱା ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁରିମଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୦) ।
କାମଗୁଣାତି କାମୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କାମା । ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଗୁଣା । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହତାନଂ ୱତ୍ଥାନଂ ଦିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୪୮) ଏତ୍ଥ ପଟଲଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅଚ୍ଚେନ୍ତି କାଲା ତରୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟୋ, ୱୟୋଗୁଣା ଅନୁପୁବ୍ବଂ ଜହନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪) ଏତ୍ଥ ରାସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୯) ଏତ୍ଥ ଆନିସଂସଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାର), କୟିରା ମାଲାଗୁଣେ ବହୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ବନ୍ଧନଟ୍ଠୋ ଗୁଣଟ୍ଠୋ । ଇଧାପି ଏସେୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଗୁଣା’’ତି । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏତେନୁପାୟେନ ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦୀସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଟ୍ଠାତି ପରିୟିଟ୍ଠା ୱା ହୋନ୍ତୁ, ମା ୱା, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । କନ୍ତାତି କାମନୀୟା । ମନାପାତି ମନୱଡ୍ଢନକା । ପିୟରୂପାତି ପିୟଜାତିକା । କାମୂପସଂହିତାତି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ କାମେନ ଉପସଂହିତା । ରଜନୀୟାତି ରଜ୍ଜନିୟା, ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିକାରଣଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟଦି ମୁଦ୍ଦାୟାତିଆଦୀସୁ ମୁଦ୍ଦାତି ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବେସୁ ସଞ୍ଞଂ ଠପେତ୍ୱା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦା । ଗଣନାତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦଗଣନା । ସଙ୍ଖାନନ୍ତି ପିଣ୍ଡଗଣନା । ୟାୟ ଖେତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ଏତ୍ତକା ୱୀହୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି’’, ରୁକ୍ଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ଏତ୍ତକାନି ଫଲାନି ଭୱିସ୍ସନ୍ତି’’, ଆକାସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଆକାସେ ସକୁଣା ଏତ୍ତକା ନାମ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତି । କସୀତି କସିକମ୍ମଂ । ୱଣିଜ୍ଜାତି ଜଙ୍ଘୱଣିଜ୍ଜଥଲୱଣିଜ୍ଜାଦିୱଣିପ୍ପଥୋ । ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ଗାୱୋ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଗୋରସୱିକ୍କୟେନ ଜୀୱନକମ୍ମଂ । ଇସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଆୱୁଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନକମ୍ମଂ । ରାଜପୋରିସନ୍ତି ୱିନା ଆୱୁଧେନ ରାଜକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ । ସିପ୍ପଞ୍ଞତରନ୍ତି ଗହିତାୱସେସହତ୍ଥିଅସ୍ସସିପ୍ପାଦି ।
ସୀତସ୍ସ ପୁରକ୍ଖତୋତି ଲକ୍ଖଂ ୱିୟ ସରସ୍ସ ସୀତସ୍ସ ପୁରତୋ ଠିତୋ, ସୀତେନ ବାଧିୟମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଣ୍ହେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଡଂସାଦୀସୁ ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ମକସାତି ସବ୍ବମକ୍ଖିକା । ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ସରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରିସ୍ସମାନୋତି ପୀଳିୟମାନୋ ରୁପ୍ପମାନୋ ଘଟ୍ଟିୟମାନୋ । ମୀୟମାନୋତି ମରମାନୋ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ମୁଦ୍ଦାଦୀହି ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ ଆଗମ୍ମ ସୀତାଦିପଚ୍ଚୟୋ ଆବାଧୋ । କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋତି କାମେସୁ ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଉପସଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଦୁକ୍ଖରାସି । କାମହେତୂତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାମା ଅସ୍ସ ହେତୂତି କାମହେତୁ। ମୂଲଟ୍ଠେନ କାମା ନିଦାନମସ୍ସାତି କାମନିଦାନୋ। ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ପନ ‘‘କାମନିଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାରଣଟ୍ଠେନ କାମା ଅଧିକରଣଂ ଅସ୍ସାତି କାମାଧିକରଣୋ। ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନେୱ ପନ ‘‘କାମାଧିକରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । କାମାନମେୱ ହେତୂତି ଇଦଂ ନିୟମୱଚନଂ କାମପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଉଟ୍ଠହତୋତି ଆଜୀୱସମୁଟ୍ଠାପକୱୀରିୟେନ ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ । ଘଟତୋତି ତଂ ୱୀରିୟଂ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଘଟେନ୍ତସ୍ସ । ୱାୟମତୋତି ୱାୟାମଂ ପରକ୍କମଂ ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ନାଭିନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନ୍ତି, ହତ୍ଥଂ ନାଭିରୁହନ୍ତି । ସୋଚତୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକେନ ସୋଚତି । କିଲମତୀତି କାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖେନ କିଲମତି । ପରିଦେୱତୀତି ୱାଚାୟ ପରିଦେୱତି । ଉରତ୍ତାଳିନ୍ତି ଉରଂ ତାଳେତ୍ୱା । କନ୍ଦତୀତି ରୋଦତି । ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିସଞ୍ଞୀ ୱିୟ ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ହୋତି । ମୋଘନ୍ତି ତୁଚ୍ଛଂ । ଅଫଲୋତି ନିପ୍ଫଲୋ ।
ଆରକ୍ଖାଧିକରଣନ୍ତି ଆରକ୍ଖକାରଣା । କିନ୍ତି ମେତି କେନ ନୁ ଖୋ ମେ ଉପାୟେନ । ୟମ୍ପି ମେତି ୟମ୍ପି ମୟ୍ହଂ କସିକମ୍ମାଦୀନି କତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତଂ ଧନଂ ଅହୋସି । ତମ୍ପି ନୋ ନତ୍ଥୀତି ତମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଇଦାନି ନତ୍ଥି ।
ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମହେତୂତିଆଦିନାପି କାରଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଆଦୀନୱଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ କାମହେତୂତି କାମପଚ୍ଚୟା ରାଜାନୋପି ରାଜୂହି ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମନିଦାନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକଂ, କାମେ ନିଦାନଂ କତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାଧିକରଣନ୍ତିପି ଭାୱନପୁଂସକମେୱ, କାମେ ଅଧିକରଣଂ କତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାନମେୱ ହେତୂତି ଗାମନିଗମସେନାପତିପୁରୋହିତଟ୍ଠାନନ୍ତରାଦୀନଂ କାମାନଂୟେୱ ହେତୁ ୱିୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପକ୍କମନ୍ତୀତି ପହରନ୍ତି ।
ଅସିଚମ୍ମନ୍ତି ଅସିଞ୍ଚେୱ ଖେଟକଫଲକାଦୀନି ଚ ।
ଧନୁକଲାପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱାତି ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସରକଲାପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା । ଉଭତୋବ୍ୟୂଳ୍ହନ୍ତି ଉଭତୋରାସିଭୂତଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ପୱିସନ୍ତି । ଉସୂସୂତି କଣ୍ଡେସୁ । ୱିଜ୍ଜୋତଲନ୍ତେସୂତି ପରିୱତ୍ତମାନେସୁ । ତେ ତତ୍ଥାତି ତେ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଗାମେ ।
ଅଦ୍ଦାୱଲେପନାଉପକାରିୟୋତି ଚେତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ପାକାରପାଦଂ ଅସ୍ସଖୁରସଣ୍ଠାନେନ ଇଟ୍ଠକାହି ଚିନିତ୍ୱା ଉପରି ସୁଧାୟ ଲିମ୍ପନ୍ତି । ଏୱଂ କତପାକାରପାଦା ‘‘ଉପକାରିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତା ତିନ୍ତେନ କଲଲେନ ସିତ୍ତା ଅଦ୍ଦାୱଲେପନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ତାସଂ ହେଟ୍ଠା ତିଖିଣଅୟସୂଲରୁକ୍ଖସୂଲାଦୀହି ୱିଜ୍ଝିୟମାନା ପାକାରସ୍ସ ପିଚ୍ଛିଲ୍ଲଭାୱେନ ଆରୋହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତାପି ଉପଧାୱନ୍ତିୟେୱ । ଛକଣକାୟାତି କୁଥିତଗୋମୟେନ । ଅଭିୱଗ୍ଗେନାତି ସତଦନ୍ତେନ । ତଂ ଅଟ୍ଠଦନ୍ତାକାରେନ କତ୍ୱା ‘‘ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ଆଗତେ ଉପରିଦ୍ୱାରେ ଠିତା ତସ୍ସ ବନ୍ଧନୟୋତ୍ତାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତେନ ଅଭିୱଗ୍ଗେନ ଓମଦ୍ଦନ୍ତି ।
ସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦନ୍ତୀତି ଘରସନ୍ଧିମ୍ପି । ନିଲ୍ଲୋପନ୍ତି ଗାମେ ପହରିତ୍ୱା ମହାୱିଲୋପଂ କରୋନ୍ତି । ଏକାଗାରିକନ୍ତି ପଣ୍ଣାସମତ୍ତାପି ସଟ୍ଠିମତ୍ତାପି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ଧନଂ ଆହରାପେନ୍ତି । ପରିପନ୍ଥେପି ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକେହୀତି ମୁଗ୍ଗରେହି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୬୯) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୧୩୭. ସତ୍ତମେ ଏତୀତି ଈତି, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅକୁସଲଭାଗିୟାନଂ ବ୍ୟସନହେତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପି ଏତେ ଅନେକବ୍ୟସନାୱହଟ୍ଠେନ ଦଳ୍ହସନ୍ନିପାତଟ୍ଠେନ ଚ ଈତି । ଗଣ୍ଡୋପି ଅସୁଚିଂ ପଗ୍ଘରତି, ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏତେ କିଲେସା ଅସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନଭାୱତୋ ଚ ଗଣ୍ଡୋ। ଉପଦ୍ଦୱତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଅନତ୍ଥଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅଭିଭୱତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରାଗଗଣ୍ଡାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପେତେ ଅୱିଦିତନିବ୍ବାନତ୍ଥାୱହହେତୁତାୟ ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ । ୟସ୍ମା ପନେତେ କିଲେସାତୁରଭାୱଂ ଜନେନ୍ତା ସୀଲସଙ୍ଖାତମାରୋଗ୍ୟଂ ଲୋଲୁପ୍ପଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ପାକତିକମେୱ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ଆରୋଗ୍ୟୱିଲୁମ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୋଗୋ। ଅବ୍ଭନ୍ତରମନୁପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପନ ଅନ୍ତୋତୁଦନଟ୍ଠେନ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ସଲ୍ଲଂ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟାୱହନତୋ ଭୟଂ । ମେତନ୍ତି ଏତଂ ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୧) ।
କାମରାଗରତ୍ତାୟନ୍ତି କାମରାଗେନ ରତ୍ତୋ ଅୟଂ । ଛନ୍ଦରାଗୱିନିବଦ୍ଧୋତି ଛନ୍ଦରାଗେନ ସ୍ନେହେନ ବଦ୍ଧୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାପି ଗବ୍ଭାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱତ୍ତମାନସଳାୟତନଗବ୍ଭା । ସମ୍ପରାୟିକାପି ଗବ୍ଭାତି ପରଲୋକେପି ସଳାୟତନଗବ୍ଭା । ନ ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ପରିମୁଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଓତିଣ୍ଣୋ ସାତରୂପେନାତି ମଧୁରସଭାୱେନ ରାଗେନ ଓତିଣ୍ଣୋ ଓଗାହିତୋ । ପଲିପଥନ୍ତି କାମକଲଲମଗ୍ଗଂ । ଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗମଂ ।
ସତ୍ତମଂ ।
୧୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ସୀତଂ ଦୁବ୍ବିଧଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ବାହିରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ । ତଥା ଉଣ୍ହଂ। ତତ୍ଥ ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ସରୀସପେତି ୟେ କେଚି ଦୀଘଜାତିକା ସରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୧୩୯. ନୱମଗାଥା ପଦତ୍ଥତୋ ପାକଟା ଏୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ସା ଚ ଖୋ ୟୁତ୍ତିୱସେନ, ନ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ । ୟଥା ଅୟଂ ହତ୍ଥୀ ମନୁସ୍ସକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ୱା, ସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ। ଏୱଂ କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରିୟକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗମନେନ, ଆଗୁଂ ଅକରଣେନ, ପୁନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗମନେନ ଚ ଗୁଣସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ୟୂଥାନି ୱିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଏକଚରିୟସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରେ ଅରଞ୍ଞେ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଗଣଂ ୱିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଏକତ୍ତାଭିରତିସୁଖେନ ଝାନସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ଅରଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ୟଥା ୟଥା ସୁଖଂ, ତଥା ତଥା ୟତ୍ତକଂ ୱା ଇଚ୍ଛାମି, ତତ୍ତକଂ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସଂ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ଏକୋ ଚରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚେସ ସୁସଣ୍ଠିତକ୍ଖନ୍ଧମହନ୍ତତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଅସେକ୍ଖସୀଲକ୍ଖନ୍ଧମହନ୍ତତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ପଦୁମସଦିସଗତ୍ତତାୟ ୱା, ପଦୁମକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପଦୁମସଦିସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମହନ୍ତତାୟ ୱା, ଅରିୟଜାତିପଦୁମେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ଥାମବଲଜୱାଦୀହି ଉଳାରୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରତାଦୀହି ସୀଲସମାଧିନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାଦୀହି ୱା ଉଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।
ନୱମଂ ।
୧୪୦. ଦସମେ ଅଟ୍ଠାନତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ଅକାରଣଂ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁନାସିକସ୍ସ ଲୋପୋ କତୋ ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୦) ୱିୟ । ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସାତି ଗଣାଭିରତସ୍ସ । ୟନ୍ତି କାରଣୱଚନମେତଂ ‘‘ୟଂ ହିରୀୟତି ହିରୀୟିତବ୍ବେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୩୦) ୱିୟ । ଫସ୍ସୟେତି ଅଧିଗଚ୍ଛେ । ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଂ । ସା ହି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତସମୟେ ଏୱ ପଚ୍ଚନୀକେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ସାମୟିକା ୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ । ‘‘ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ନ ତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟେନ କାରଣେନ ଫସ୍ସୟେ ଇତି ଏତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚୋ ନିସମ୍ମ ସଙ୍ଗଣିକାରତିଂ ପହାୟ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୪; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୧୦) ।
ନିଦ୍ଦେସେ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁଖଂ । ପୱିୱେକସୁଖନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ ସୁଖଂ । ଉପସମସୁଖନ୍ତି କିଲେସୁପସମଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ । ସମ୍ବୋଧିସୁଖନ୍ତି ମଗ୍ଗସୁଖଂ । ନିକାମଲାଭୀତି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ ୟଥାକାମଲାଭୀ । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ଅଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ଅକସିରଲାଭୀତି ୱିପୁଲଲାଭୀ । ଅସାମୟିକନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଂ । ଅକୁପ୍ପନ୍ତି କୁପ୍ପୱିରହିତଂ ଅଚଲିତଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଂ ।
ଦସମଂ ।
ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୪୧. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ତାନି ହି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଲୋମଟ୍ଠେନ ଚ ୱିସୂକାନି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକାନୀତି ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି, ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ୱା ୱିସୂକାନି ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି । ଉପାତିୱତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ପତ୍ତୋ ନିୟାମନ୍ତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତାୟ ସମ୍ବୋଧିପରାୟନତାୟ ଚ ନିୟତଭାୱଂ ଅଧିଗତୋ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ୱା ପଠମମଗ୍ଗନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଠମମଗ୍ଗକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ଚ ତସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋତି ଇମିନା ସେସମଗ୍ଗପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋମ୍ହୀତି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣୋ ଅମ୍ହି । ଏତେନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋତି ଅଞ୍ଞେହି ‘‘ଇଦଂ ସଚ୍ଚଂ ଇଦଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ନନେତବ୍ବୋ । ଏତେନ ସୟମ୍ଭୁତଂ ଦୀପେତି । ପତ୍ତେ ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେ ଅଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ଅଭାୱା ସୟଂୱସିତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ, ଆଦିମଗ୍ଗେନ ପତ୍ତୋ ନିୟାମଂ, ସେସେହି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ, ଫଲଞାଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅଧିଗତୋତି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୪; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୧୧) ।
ନ ପରନେୟ୍ୟୋତି ନ ଅଞ୍ଞେହି ନେତବ୍ବୋ । ନ ପରପ୍ପତ୍ତିୟୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମତ୍ତା ନ ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଦହାପେତବ୍ବୋ । ନ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ନ ଅସ୍ସ ପରୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ୱତ୍ତତୀତି ନ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ । ନ ପରପଟିବଦ୍ଧଗୂତି ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଟିବଦ୍ଧଞାଣଗମନୋ ।
ପଠମଂ ।
୧୪୨. ଦୁତିୟେ ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋତି ଅଲୋଲୁପୋ । ୟୋ ହି ରସତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ହୋତି, ସୋ ଭୁସଂ ଲୁପ୍ପତି ପୁନପ୍ପୁନଞ୍ଚ ଲୁପ୍ପତି, ତେନ ‘‘ଲୋଲୁପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଏସ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋ’’ତି । ନିକ୍କୁହୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟସ୍ସ ତିୱିଧକୁହନୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥି, ସୋ ‘‘ନିକ୍କୁହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇମିସ୍ସା ପନ ଗାଥାୟ ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦୀସୁ ୱିମ୍ହୟମନାପଜ୍ଜନତୋ ନିକ୍କୁହୋତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ । ନିପ୍ପିପାସୋତି ଏତ୍ଥ ପାତୁମିଚ୍ଛା ପିପାସା, ତସ୍ସା ଅଭାୱେନ ନିପ୍ପିପାସୋ, ସାଦୁରସଲୋଭେନ ଭୋତ୍ତୁକମ୍ୟତାୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମ୍ମକ୍ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପରଗୁଣୱିନାସନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନିମ୍ମକ୍ଖୋ । ଅତ୍ତନୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ସୂଦସ୍ସ ଗୁଣମକ୍ଖନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଆହ । ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ତୟୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ଚ ତୀଣୀତି ଛ ଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅପ୍ପସନ୍ନଟ୍ଠେନ ସକଭାୱଂ ୱିଜହାପେତ୍ୱା ପରଭାୱଂ ଗଣ୍ହାପନଟ୍ଠେନ କସଟଟ୍ଠେନ ଚ ‘‘କସାୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ –
‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ତୟୋ କସାୱା ? ରାଗକସାୱୋ ଦୋସକସାୱୋ ମୋହକସାୱୋ, ଇମେ ତୟୋ କସାୱା । ତତ୍ଥ କତମେ ଅପରେପି ତୟୋ କସାୱା ? କାୟକସାୱୋ ୱଚୀକସାୱୋ ମନୋକସାୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ।
ତେସୁ ମୋହଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କସାୱାନଂ ତେସଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ, ତିଣ୍ଣଂ ଏୱ ୱା କାୟୱଚୀମନୋକସାୱାନଂ ମୋହସ୍ସ ଚ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ । ଇତରେସୁ ନିଲ୍ଲୋଲୁପତାଦୀହି ରାଗକସାୱସ୍ସ, ନିମ୍ମକ୍ଖତାୟ ଦୋସକସାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱ । ନିରାସସୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ସବ୍ବଲୋକେତି ସକଲଲୋକେ, ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ୱା ଆୟତନେସୁ ଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱିରହିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ। ଅଥ ୱା ତୟୋପି ପାଦେ ୱତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେତି ଏକୋ ଚରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଏୱମ୍ପି ଏତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୬) ।
ଦୁତିୟଂ ।
୧୪୩. ତତିୟେ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ପାପଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପୋ। ପରେସମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୀତି ଅନତ୍ଥଦସ୍ସୀ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିମ୍ହି ଚ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠୋ। ତଂ ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ପାପଂ ସହାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେଥ, ଅନତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠଂ । ସୟଂ ନ ସେୱେତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ ତଂ ନ ସେୱେୟ୍ୟ । ୟଦି ପନ ପରୱସୋ ହୋତି, କିଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପସୁତନ୍ତି ପସଟଂ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପମତ୍ତନ୍ତି କାମଗୁଣେସୁ ୱୋସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ, କୁସଲଭାୱନାରହିତଂ ୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ନ ସେୱେ ନ ଭଜେ ନ ପୟିରୁପାସେ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।
ନିଦ୍ଦେସେ ସୟଂ ନ ସେୱେୟ୍ୟାତି ସାମଂ ନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ । ସାମଂ ନ ସେୱେୟ୍ୟାତି ଚିତ୍ତେନପି ନ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ । ନ ସେୱେୟ୍ୟାତି ନ ଭଜେୟ୍ୟ । ନନିସେୱେୟ୍ୟାତି ସମୀପମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ନ ସଂସେୱେୟ୍ୟାତି ଦୂରେ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ପରିସଂସେୱେୟ୍ୟାତି ପଟିକ୍କମେୟ୍ୟ ।
ତତିୟଂ ।
୧୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ବହୁସ୍ସୁତନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଅତ୍ଥତୋ ନିଖିଲୋ ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ ମଗ୍ଗଫଲୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାନଂ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ । ଆଗତାଗମୋ ଧମ୍ମଧରୋ। ଉଳାରେହି ପନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉଳାରୋ। ୟୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ପଟିଭାନୱା। ପରିୟତ୍ତିପରିପୁଚ୍ଛାଧିଗମୱସେନ ୱା ତିଧା ପଟିଭାନୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ହି ପରିୟତ୍ତି ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିଭାନୱା । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଞାୟଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛା ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛାପଟିଭାନୱା । ୟେନ ମଗ୍ଗାଦୟୋ ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଧିଗମପଟିଭାନୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ ଭଜେଥ, ମିତ୍ତଂ ଉଳାରଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତଂ। ତତୋ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଅନେକପ୍ପକାରାନି ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥାନି, ତତୋ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) କଙ୍ଖାଟ୍ଠାନେସୁ ୱିନେୟ୍ୟ କଙ୍ଖଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ୱିନେତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା ଏୱଂ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୮) ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୧୪୫. ପଞ୍ଚମେ ଖିଡ୍ଡା ଚ ରତି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୱ । କାମସୁଖନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମସୁଖଂ । ୱତ୍ଥୁକାମାପି ହି ସୁଖସ୍ସ ୱିସୟାଦିଭାୱେନ ସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) । ଏୱମେତଂ ଖିଡ୍ଡଂ ରତିଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସଲୋକେ ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅଲନ୍ତି ଅକତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ତପ୍ପକ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସାରଭୂତ’’ନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅନପେକ୍ଖମାନୋତି ତେନ ଅନଲଙ୍କରଣେନ ଅନପେକ୍ଖନସୀଲୋ ଅପିହାଲୁକୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ୱିଭୂସଟ୍ଠାନାୱିରତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀ ଏକୋ ଚରେତି । ତତ୍ଥ ୱିଭୂସା ଦୁୱିଧା ଅଗାରିକୱିଭୂସା ଚ ଅନଗାରିକୱିଭୂସା ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକୱିଭୂସା ସାକଟୱେଠନମାଲାଗନ୍ଧାଦି, ଅନଗାରିକୱିଭୂସା ଚ ପତ୍ତମଣ୍ଡନାଦି । ୱିଭୂସା ଏୱ ୱିଭୂସଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ୱିଭୂସଟ୍ଠାନା ତିୱିଧାୟପି ୱିରତିୟା ୱିରତୋ। ଅୱିତଥୱଚନତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୫୯) ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୪୬. ଛଟ୍ଠେ ଧନାନୀତି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟସଙ୍ଖସିଲାପୱାଳରଜତଜାତରୂପାଦୀନି ରତନାନି । ଧଞ୍ଞାନୀତି ସାଲିୱୀହିୟୱଗୋଧୁମକଙ୍କୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକପ୍ପଭେଦାନି ସତ୍ତ ସେସାପରଣ୍ଣାନି ଚ । ବନ୍ଧୱାନୀତି ଞାତିବନ୍ଧୁ, ଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁ, ମିତ୍ତବନ୍ଧୁ, ସିପ୍ପବନ୍ଧୁୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧବନ୍ଧୱେ । ୟଥୋଧିକାନୀତି ସକସକଓଧିୱସେନ ଠିତାନିୟେୱ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୦) ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୧୪୭. ସତ୍ତମେ ସଙ୍ଗୋ ଏସୋତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ସୋ ହି ସଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାଣିନୋ କଦ୍ଦମେ ପୱିଟ୍ଠୋ ହତ୍ଥୀ ୱିୟାତି ସଙ୍ଗୋ । ପରିତ୍ତମେତ୍ଥ ସୋଖ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଭୋଗକାଲେ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ କାମାୱଚରଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତୋ ୱା ଲାମକଟ୍ଠେନ ସୋଖ୍ୟଂ ପରିତ୍ତଂ, ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପଭାୟ ଓଭାସିତନଚ୍ଚଦସ୍ସନସୁଖଂ ୱିୟ ଇତ୍ତରଂ, ତାୱକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟମିଦଂ ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ, ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଲପୁତ୍ତୋ ୟେନ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି ୟଦି ମୁଦ୍ଦାୟ ୟଦି ଗଣନାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୨) ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉପନିଧାୟ ଅପ୍ପୋଦକବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଭିୟ୍ୟୋ ବହୁ, ଚତୂସୁ ସମୁଦ୍ଦେସୁ ଉଦକସଦିସୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି । ଗଳୋ ଏସୋତି ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନୱସେନ ବଳିସୋ ୱିୟ ଏସୋ, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଇତି ଞତ୍ୱା ମତିମାତି ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିମା ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୧) ।
ସତ୍ତମଂ ।
୧୪୮. ଅଟ୍ଠମଗାଥାୟ ଦୁତିୟପାଦେ ଜାଲନ୍ତି ସୁତ୍ତମୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମ୍ବୂତି ଉଦକଂ, ତତ୍ଥ ଚରତୀତି ଅମ୍ବୁଚାରୀ, ମଚ୍ଛସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଲିଲେ ଅମ୍ବୁଚାରୀ ସଲିଲମ୍ବୁଚାରୀ। ତସ୍ମିଂ ନଦୀସଲିଲେ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଗତଅମ୍ବୁଚାରୀୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟପାଦେ ଦଡ୍ଢନ୍ତି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଅଗ୍ଗି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ନ ନିୱତ୍ତତି, ନ ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ କାମଗୁଣଟ୍ଠାନଂ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ, ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସଂୟୋଜନାନୀତି ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି । ଇମାନି ପନ ସଂୟୋଜନାନି କିଲେସପଟିପାଟିୟାପି ଆହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାପି । କାମରାଗପଟିଘସଂୟୋଜନାନି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ମାନସଂୟୋଜନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ, ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ, ଭୱରାଗସଂୟୋଜନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ, ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାନି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ, ଅୱିଜ୍ଜା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, କାମରାଗପଟିଘା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ମାନଭୱରାଗଅୱିଜ୍ଜା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନାତି । ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଭେଦଂ ପାପେତ୍ୱା । ପଭିନ୍ଦିତ୍ୱାତି ଛିନ୍ଦଂ କତ୍ୱା । ଦାଲୟିତ୍ୱାତି ଫାଲେତ୍ୱା । ପଦାଲୟିତ୍ୱାତି ହୀରେତ୍ୱା । ସମ୍ପଦାଲୟିତ୍ୱାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୧୪୯. ନୱମେ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ହେଟ୍ଠାଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ପରିୱଜ୍ଜନପହାତବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତୁ ହନୁକଟ୍ଠିନା ହଦୟଟ୍ଠିଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତା ନ ସମଣସାରୂପ୍ପା ହୋତି । ନ ଚ ପାଦଲୋଲୋତି ଏକସ୍ସ ଦୁତିୟୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତତିୟୋତି ଏୱଂ ଗଣମଜ୍ଝଂ, ପୱିସିତୁକାମତାୟ କଣ୍ଡୂୟମାନପାଦୋ ୱିୟ ଅଭୱନ୍ତୋ, ଦୀଘଚାରିକଅନୱଟ୍ଠିତଚାରିକୱିରତୋ ୱା । ଗୁତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଇଧ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାୱସେସୱସେନ ଗୋପିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ରକ୍ଖିତମାନସାନୋତି ମାନସଂୟେୱ ମାନସାନଂ, ତଂ ରକ୍ଖିତମସ୍ସାତି ରକ୍ଖିତମାନସାନୋ । ୟଥା କିଲେସେତି ନ ୱିଲୁପ୍ପତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କିଲେସଅନ୍ୱାସ୍ସୱୱିରହିତୋ । ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋତି ଏୱଂ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱୱିରହିତା ଏୱ କିଲେସଗ୍ଗୀହି ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ, ବହିଦ୍ଧା ୱା ଅନୱସ୍ସୁତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୩) ।
ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି କାରଣୱସେନ ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା । ପୋରାଣା ପନାହୁ –
‘‘ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା, ଚିତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସତି ଅଚକ୍ଖୁକତ୍ତା, ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନେ ପନ ପସାଦୱତ୍ଥୁକେନ ଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି । ଈଦିସୀ ପନେସା ‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସସମ୍ଭାରକଥା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୫; ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫୨) ।
ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀତି ଇତ୍ଥିପୁରିସନିମିତ୍ତଂ ୱା ସୁଭନିମିତ୍ତାଦିକଂ ୱା କିଲେସୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ଗଣ୍ହାତି, ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୱସେନ ନ ସଣ୍ଠାତି । ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୀତି କିଲେସାନଂ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପାକଟଭାୱକରଣତୋ ‘‘ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ହତ୍ଥପାଦହସିତଲପିତୱିଲୋକିତାଦିଭେଦଂ ଆକାରଂ ଗଣ୍ହାତି ।
ୟତ୍ୱାଧିକରଣମେନନ୍ତିଆଦିମ୍ହି ୟଂକାରଣା ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରସ୍ସ ହେତୁ । ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସତିକୱାଟେନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅସଂୱୁତଂ ଅପିହିତଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରଂ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତଂ ଏତେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁଂ । ତସ୍ସ ସଂୱରାୟ ନ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ସତିକୱାଟେନ ପିଦହନତ୍ଥାୟ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି । ଏୱଂଭୂତୋୟେୱ ଚ ‘‘ନ ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ନ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ସତି ୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅପି ଚ ୟଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଭୱଙ୍ଗେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ କିରିୟମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ ତତୋ ୱିପାକମନୋଧାତୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ ତତୋ ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ ତତୋ କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠପନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଜୱନଂ ଜୱତି । ତତ୍ରାପି ନେୱ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ, ନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସମୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ଅତ୍ଥି, ଜୱନକ୍ଖଣେ ପନ ସଚେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱା ଅକ୍ଖନ୍ତି ୱା କୋସଜ୍ଜଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅସଂୱରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ହୋନ୍ତୋ ପନ ସୋ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ଅସଂୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରେ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଗବ୍ଭାଦୟୋ ସୁସଂୱୁତା, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଅଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେନ ହି ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋରା ୟଦିଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ହରେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱମେୱ ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପୀତି ।
ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୀ ହୋତୀତି ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନିମିତ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ସେସପଦାନିପି ୱୁତ୍ତପଟିକ୍ଖେପେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୟଥା ଚ ହେଟ୍ଠା ‘‘ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱମିଧ ତସ୍ମିଂ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରାଦୟୋ ଅସଂୱୁତା ହୋନ୍ତି । ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ସୁଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ପିହିତେସୁ ଚୋରାନଂ ପୱେସୋ ନତ୍ଥି । ଏୱମେୱ ଜୱନେ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ତସ୍ମା ଜୱନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋତି ୱୁତ୍ତୋ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୩୫୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୫) ।
ଅୱସ୍ସୁତପରିୟାୟଞ୍ଚାତି କିଲେସେହି ତିନ୍ତକାରଣଞ୍ଚ । ଅନୱସ୍ସୁତପରିୟାୟଞ୍ଚାତି କିଲେସେହି ଅତିନ୍ତକାରଣଞ୍ଚ ।
ପିୟରୂପେରୂପେତି ଇଟ୍ଠଜାତିକେ ରୂପାରମ୍ମଣେ । ଅପ୍ପିୟରୂପେ ରୂପେତି ଅନିଟ୍ଠସଭାୱେ ରୂପାରମ୍ମଣେ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସୱସେନ ପୂତିଭାୱମାପଜ୍ଜତି । ଓତାରନ୍ତି ଛିଦ୍ଦଂ ଅନ୍ତରଂ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଂ ।
ଅଧିଭଂସୂତି ମଦ୍ଦଂସୁ । ନ ଅଧିଭୋସୀତି ନ ମଦ୍ଦି । ବହଲମତ୍ତିକାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦାନୱସେନ ଉଦ୍ଧମାୟିକା ବହଲମତ୍ତିକା । ଅଦ୍ଦାୱଲେପନାତି ଅସୁକ୍ଖମତ୍ତିକଦାନା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନଂ ।
ନୱମଂ ।
୧୫୦. ଦସମେ କାସାୟୱତ୍ଥୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଗେହା ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କାସାୟୱତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ଦସମଂ ।
ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା
୧୫୧. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ରସେସୂତି ଅମ୍ବିଲମଧୁରତିତ୍ତକକଟୁକଲୋଣିକଖାରିକକସାୱାଦିଭେଦେସୁ ସାୟନୀୟେସୁ । ଗେଧଂ ଅକରନ୍ତି ଗିଦ୍ଧିଂ ଅକରୋନ୍ତୋ, ତଣ୍ହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲୋଲୋତି ‘‘ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ରସୱିସେସେସୁ ଅନାକୁଲୋ । ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ପୋସେତବ୍ବକସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିୱିରହିତୋ, କାୟସନ୍ଧାରଣମତ୍ତେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବେ ଉୟ୍ୟାନେ ରସେସୁ ଗେଧକରଣଲୋଲୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞପୋସୀ ଆସିଂ, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଲୋଲୋ ହୁତ୍ୱା ରସେସୁ ଗେଧଂ କରୋତି, ତଂ ତଣ୍ହଂ ହିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଟ୍ଠେନ କିଲେସା ‘‘ଅଞ୍ଞେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅପୋସନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସପଦାନଚାରୀତି ଅୱୋକ୍କମ୍ମଚାରୀ ଅନୁପୁବ୍ବଚାରୀ, ଘରପଟିପାଟିଂ ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଡ୍ଢକୁଲଞ୍ଚ ଦଲିଦ୍ଦକୁଲଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କିଲେସୱସେନ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ଚନ୍ଦୂପମୋ ନିଚ୍ଚନୱକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୫; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୨୧) ।
ପଠମଂ ।
୧୫୨. ଦୁତିୟେ ଆୱରଣାନୀତି ନୀୱରଣାନେୱ, ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଉରଗସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ପନ ୟସ୍ମା ଅବ୍ଭାଦୟୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦଂ ସୂରିୟଂ ୱା ଚେତୋ ଆୱରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୱରଣାନି ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ପହାୟ । ଉପକ୍କିଲେସେତି ଉପଗମ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ୱିବାଧେନ୍ତେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ, ୱତ୍ଥୋପମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୦ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱା । ବ୍ୟପନୁଜ୍ଜାତି ପନୁଦିତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେନ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସେ । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସମ୍ପନ୍ନୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅନିସ୍ସିତୋ। ସେସମଗ୍ଗେହି ଛେତ୍ୱା ତେଧାତୁକଗତଂ ସିନେହଦୋସଂ, ତଣ୍ହାରାଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିନେହୋ ଏୱ ହି ଗୁଣପଟିପକ୍ଖତୋ ସିନେହଦୋସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୬) ।
ଦୁତିୟଂ ।
୧୫୩. ତତିୟେ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନାତି ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖଂ ଦୁଖଞ୍ଚାତି କାୟିକଂ ସାତାସାତଂ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚେତସିକଂ ସାତାସାତଂ । ଉପେକ୍ଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖଂ । ସମଥନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମଥମେୱ । ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସଙ୍ଖାତେହି ନୱହି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିସୁଦ୍ଧଂ, ନିଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣମିୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେୱ, ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରଭୂମିୟଂୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରଭୂମିୟଞ୍ଚ ସୁଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଚ-କାରଂ ପରତୋ ନେତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ପୁବ୍ବେୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ । ତେନ ସୋମନସ୍ସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ, ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଏତାନି ହି ଏତେସଂ ପରିୟାୟତୋ ପହାନଟ୍ଠାନାନି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୁଖସ୍ସ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପହାନଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) । ତଂ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ପରତୋ ପୁବ୍ବେୱାତି ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ଚ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସୋମନସ୍ସଂ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଲଦ୍ଧାନୁପେକ୍ଖଂ ସମଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଏକୋ ଚରେ ଇତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୭; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୨୩) ।
ତତିୟଂ ।
୧୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଆରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ ଅସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱିରିୟୋ। ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭଂ ଆଦିୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପରମତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତତ୍ଥ ପତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥପତ୍ତିୟା। ଏତେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲୀନଚିତ୍ତୋତି ଏତେନ ୱୀରିୟୁପତ୍ଥମ୍ଭାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅଲୀନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅକୁସୀତୱୁତ୍ତୀତି ଏତେନ ଠାନାସନଚଙ୍କମାଦୀସୁ କାୟସ୍ସ ଅନୱସୀଦନଂ । ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋତି ଏତେନ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୪; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୨; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ପଦହନୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଂ ତଂ ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦୀସୁ ପଦହନ୍ତୋ ‘‘କାୟେନ ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ନଂ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଏତେନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତଞ୍ହି ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ଭାୱନାପାରିପୂରିଗତତ୍ତା, ନିକ୍କମୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋପି ଦଳ୍ହୋ ନିକ୍କମୋ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କାୟଥାମେନ ଞାଣବଲେନ ଚ ଉପପନ୍ନୋ । ଅଥ ୱା ଥାମଭୂତେନ ବଲେନ ଉପପନ୍ନୋତି ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋ, ଥିରଞାଣବଲୂପପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୋଗଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଦହନଭାୱଂ ସାଧେତି । ପୁବ୍ବଭାଗମଜ୍ଝିମଉକ୍କଟ୍ଠୱୀରିୟୱସେନ ୱା ତୟୋପି ପାଦା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୮) ।
ଚତୁତ୍ଥଂ ।
୧୫୫. ପଞ୍ଚମେ ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି ତେହି ତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲୀନଂ, ଏକତ୍ତସେୱିତା ଏକୀଭାୱୋ କାୟୱିୱେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଝାନନ୍ତି ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ‘‘ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ସତ୍ତସଞ୍ଞାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ‘‘ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ। ଏୱମେତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଞ୍ଚ ଝାନଞ୍ଚ ଅରିଞ୍ଚମାନୋତି ଅଜହମାନୋ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜମାନୋ । ଧମ୍ମେସୂତି ୱିପସ୍ସନୁପଗେସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସତତଂ ସମିତଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ । ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନେନ ଅନୁଗତଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ଚରମାନୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମେସୂତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମୋ ଧମ୍ମୋତି ଅନୁଧମ୍ମୋ, ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ‘‘ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ମସିତା ଭୱେସୂତି ତାୟ ଅନୁଧମ୍ମଚାରିତାସଙ୍ଖାତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନିଚ୍ଚାକାରାଦିଦୋସଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଇମାୟ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ଅରିଞ୍ଚମାନୋ ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏକୋ ଚରେତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୯; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୨୫) ।
ପଞ୍ଚମଂ ।
୧୫୬. ଛଟ୍ଠେ ତଣ୍ହକ୍ଖୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱାୟ ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ସାତଚ୍ଚକାରୀ । ଅନେଳମୂଗୋତି ଅଲାଲାମୁଖୋ । ଅଥ ୱା ଅନେଳୋ ଚ ଅମୂଗୋ ଚ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତସୁଖସମ୍ପାପକଂ ସୁତମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁତୱା, ଆଗମସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତୀମାତି ଚିରକତାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରିତା । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋତି ଧମ୍ମୂପପରିକ୍ଖାୟ ପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମୋ । ନିୟତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିୟାମଂ ପତ୍ତୋ । ପଧାନୱାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଏସ ପାଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱମେତେହି ଅପ୍ପମାଦାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନିୟାମସମ୍ପାପକେନ ପଧାନେନ ପଧାନୱା, ତେନ ପଧାନେନ ପତ୍ତନିୟାମତ୍ତା ନିୟତୋ, ତତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ । ଅରହା ହି ପୁନ ସଙ୍ଖାତବ୍ବାଭାୱତୋ ‘‘ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ, ୟେ ଚ ସେକ୍ଖା ପୁଥୂ ଇଧା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୪; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୬୩, ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୪; ପେଟକୋ॰ ୪୫) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୦) ।
ଛଟ୍ଠଂ ।
୧୫୭. ସତ୍ତମେ ସୀହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା – ତିଣସୀହୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ, କାଳସୀହୋ, କେସରସୀହୋତି । ତେସଂ କେସରସୀହୋ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ଏସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱାତୋ ପୁରତ୍ଥିମାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ । ପଦୁମଂ ରତ୍ତସେତାଦିୱସେନ । ତେସୁ ୟୋ କୋଚି ୱାତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଦୁମଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସନ୍ତାସୋ ଅତ୍ତସିନେହେନ ହୋତି, ଅତ୍ତସିନେହୋ ଚ ତଣ୍ହାଲେପୋ, ସୋପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଲୋଭେନ ହୋତି, ସୋପି ଚ ତଣ୍ହାୟେୱ । ସଜ୍ଜନଂ ପନ ତତ୍ଥ ଉପପରିକ୍ଖାୱିରହିତସ୍ସ ମୋହେନ ହୋତି, ମୋହୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା । ତତ୍ଥ ସମଥେନ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ ହୋତି, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ତସ୍ମା ସମଥେନ ଅତ୍ତସିନେହଂ ପହାୟ ସୀହୋ ୱିୟ ସଦ୍ଦେସୁ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦୀସୁଅସନ୍ତସନ୍ତୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ମୋହଂ ପହାୟ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ, ସମଥେନେୱ ଲୋଭଂ, ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପହାୟ, ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ସବ୍ବଭୱଭୋଗଲୋଭେନ ଅଲିପ୍ପମାନୋ।
ଏତ୍ଥ ଚ ସମଥସ୍ସ ସୀଲଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମଥୋ ସମାଧି, ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ତୟୋପି ଖନ୍ଧା ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସୁରତୋ ହୋତି, ସୋ ସୀହୋୱ ସଦ୍ଧେସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ଅକୁଜ୍ଝିତୁକାମତାୟ ନ ସନ୍ତସତି, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସଭାୱୋ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଭେଦେ ନ ସଜ୍ଜତି, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୀତରାଗୋ ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ରାଗେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ, ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ପହାନୱସେନ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଅଲିପ୍ପମାନୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୧; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୨୭) ।
ସତ୍ତମଂ ।
୧୫୮. ଅଟ୍ଠମେ ସହନା ଚ ହନନା ଚ ସୀଘଜୱତ୍ତା ଚ ସୀହୋ। କେସରସୀହୋୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦାଠା ବଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦାଠବଲୀ । ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ଉଭୟଂ ଚାରୀସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ପସୟ୍ହଚାରୀ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀତି । ତତ୍ଥ ପସୟ୍ହ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ପୱାହେତ୍ୱା ଚରଣେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ। ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସନ୍ତାସେତ୍ୱା ୱସୀକତ୍ୱା ଚରଣେନ ଅଭିଭୁୟ୍ହଚାରୀ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟବଲେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ, ତେଜସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ । ତତ୍ଥ ସଚେ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘କିଂ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ’’ତି । ତତୋ ମିଗାନନ୍ତି ସାମିୱଚନଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କତ୍ୱା ‘‘ମିଗେ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ’’ତି ପଟିୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପନ୍ତାନୀତି ଦୂରାନି । ସେନାସନାନୀତି ୱସନଟ୍ଠାନାନି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୨) ।
ଅଟ୍ଠମଂ ।
୧୫୯. ନୱମେ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ଭୱନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖୂପନୟନକାମତା ମେତ୍ତା। ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅହିତଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତା କରୁଣା। ‘‘ମୋଦନ୍ତି ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା, ମୋଦନ୍ତି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖାୱିପ୍ପୟୋଗକାମତା ମୁଦିତା। ‘‘ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି ସକେନ କମ୍ମେନା’’ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା ଉପେକ୍ଖା। ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ମେତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ମୁଦିତା ଚ ପଚ୍ଛା । ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଚତସ୍ସୋପି ହି ୱିମୁତ୍ତୀ । ଏତା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖଂ କରୁଣଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆସେୱମାନୋ ମୁଦିତଞ୍ଚ କାଲେ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଆସେୱମାନୋତି ତିସ୍ସୋ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱୟମାନୋ, ଉପେକ୍ଖଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱୟମାନୋ । କାଲେତି ମେତ୍ତଂ ଆସେୱିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କରୁଣଂ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ମୁଦିତଂ, ତତୋ ଇତରତୋ ୱା ନିପ୍ପୀତିକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପେକ୍ଖଂ ଆସେୱମାନୋୱ ‘‘କାଲେ ଆସେୱମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆସେୱିତୁଂ ଫାସୁକାଲେ ୱା । ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋତି ଦସସୁ ଦିସାସୁ ସବ୍ବେନ ସତ୍ତଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ । ମେତ୍ତାଦୀନଞ୍ହି ଭାୱିତତ୍ତା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲା ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତେସୁପି ୱିରୋଧଭୂତୋ ପଟିଘୋ ୱୂପସମ୍ମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୩) ।
ନୱମଂ ।
୧୬୦. ଦସମେ ସଂୟୋଜନାନୀତି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି, ତାନି ଚ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନ । ଅସନ୍ତସଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟମ୍ହୀତି ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଭେଦୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟେ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିୟା ପହୀନତ୍ତା ଅସନ୍ତସନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୪) ।
ଦସମଂ ।
୧୬୧. ଏକାଦସମେ ଭଜନ୍ତୀତି ସରୀରେନ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତି । ସେୱନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦୀହି କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିତାୟ ଚ ପରିଚରନ୍ତି । କାରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତେସନ୍ତି କାରଣତ୍ଥା, ଭଜନାୟ ସେୱନାୟ ଚ ନାଞ୍ଞଂ କାରଣମତ୍ଥି, ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ତେସଂ କାରଣଂ, ଅତ୍ଥହେତୁ ସେୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍କାରଣା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତାତି ‘‘ଇତୋ କିଞ୍ଚି ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତପଟିଲାଭକାରଣେନ ନିକ୍କାରଣା, କେୱଲଂ –
‘‘ଉପକାରୋ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ, ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଚ ୟୋ ସଖା ।
ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ମିତ୍ତାନୁକମ୍ପକୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୫; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଅରିୟେନ ମିତ୍ତଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତା । ଅତ୍ତନି ଠିତା ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା, ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଓଲୋକେନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ତଟ୍ଠପଞ୍ଞା। ‘‘ଦିଟ୍ଠତ୍ଥପଞ୍ଞା’’ତି ଅୟମ୍ପି କିର ପୋରାଣପାଠୋ। ସମ୍ପତି ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା, ଆୟତିଂ ନ ପେକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସୁଚୀତି ଅସୁଚିନା ଅନରିୟେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତାତି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପାଠାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭୫; ଅପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୩୧) । ଏକାଦସମଂ ।
ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଗମନକଥା
ୟୋ ସୋ ସୁଗତପୁତ୍ତାନଂ, ଅଧିପତିଭୂତେନ ହିତରତିନା ।
ଥେରେନ ଥିରଗୁଣୱତା, ସୁୱିଭତ୍ତୋ ମହାନିଦ୍ଦେସୋ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟା, ପୁବ୍ବଟ୍ଠକଥାନୟଂ ତଥା ।
ୟୁତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟାରଦ୍ଧା, ନିଟ୍ଠାନମୁପଗତା ଏସା ॥
ୟଂ ପୁରଂ ପୁରୁତ୍ତମଂ, ଅନୁରାଧପୁରୱ୍ହୟଂ।
ୟୋ ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣେ ଭାଗେ, ମହାୱିହାରୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ ॥
ୟୋ ତସ୍ସ ତିଲକୋ ଭୂତୋ, ମହାଥୂପୋ ସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ।
ୟଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେ ଭାଗେ, ଲେଖୋ କଥିକସଞ୍ଞିତୋ ॥
କିତ୍ତିସେନୋତି ନାମେନ, ସଜୀୱୋ ରାଜସମ୍ମତୋ ।
ସୁଚିଚାରିତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ, ଲେଖୋ କୁସଲକମ୍ମିକୋ ॥
ସୀତଚ୍ଛାୟତରୁପେତଂ, ସଲିଲାସୟସମ୍ପଦଂ ।
ଚାରୁପାକାରସଞ୍ଚିତଂ, ପରିୱେଣମକାରୟି ॥
ଉପସେନୋ ମହାଥେରୋ, ମହାପରିୱେଣୱାସିୟୋ ।
ତସ୍ସାଦାସି ପରିୱେଣଂ, ଲେଖୋ କୁସଲକମ୍ମିକୋ ॥
ୱସନ୍ତେନେତ୍ଥ ଥେରେନ, ଥିରସୀଲେନ ତାଦିନା ।
ଉପସେନୱ୍ହୟେନ ସା, କତା ସଦ୍ଧମ୍ମଜୋତିକା ॥
ରଞ୍ଞୋ ସିରିନିୱାସସ୍ସ, ସିରିସଙ୍ଘସ୍ସ ବୋଧିନୋ ।
ଛବ୍ବୀସତିମ୍ହି ୱସ୍ସମ୍ହି, ନିଟ୍ଠିତା ନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା॥
ସମୟଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତୀ, ଥେରାନଂ ଥେରୱଂସଦୀପାନଂ ।
ନିଟ୍ଠଂ ଗତା ୟଥାୟଂ, ଅଟ୍ଠକଥା ଲୋକହିତଜନନୀ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅନୁଲୋମେନ୍ତା, ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଞ୍ଚ ସାଧେନ୍ତା ।
ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ତଥା, ମନୋରଥା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ, ଅଟ୍ଠକଥାୟେତ୍ଥ ଗଣିତକୁସଲେହି ।
ଗଣିତା ତୁ ଭାଣୱାରା, ଞେୟ୍ୟାତିରେକଚତ୍ତାରିସା ॥
ଆନୁଟ୍ଠୁଭେନ ଅସ୍ସା, ଛନ୍ଦୋ ବଦ୍ଧେନ ଗଣିୟମାନା ତୁ ।
ଅତିରେକଦସସହସ୍ସ-ସଙ୍ଖା ଗାଥାତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ॥
ସାସନଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ, ଲୋକହିତତ୍ଥଞ୍ଚ ସାଦରେନ ମୟା ।
ପୁଞ୍ଞଂ ଇମଂ ରଚୟତା, ୟଂ ପତ୍ତମନପ୍ପକଂ ୱିପୁଲଂ ॥
ପୁଞ୍ଞେନ ତେନ ଲୋକୋ, ସଦ୍ଧମ୍ମରସାୟନଂ ଦସବଲସ୍ସ ।
ଉପଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିମଲଂ, ପପ୍ପୋତୁ ସୁଖଂ ସୁଖେନେୱାତି ॥
ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକା ନାମ
ଚୂଳନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।