ମହାନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ମହାନିଦ୍ଦେସ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଗିଂ ଘାତେନ୍ତୋ, ନନ୍ଦିରାଗଞ୍ଚ ମୂଲତୋ ।

ଭାୱେନ୍ତଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଫୁସି ୟୋ ଅମତଂ ପଦଂ ॥

ପାପୁଣିତ୍ୱା ଜିନୋ ବୋଧିଂ, ମିଗଦାୟଂ ୱିଗାହିୟ ।

ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା, ଥେରଂ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞମାଦିତୋ ॥

ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ କୋଟୀନଂ, ବୋଧେସି ତାପସୋ ତହିଂ ।

ୱନ୍ଦେହଂ ସିରସା ତଞ୍ଚ, ସବ୍ବସତ୍ତାନମୁତ୍ତମଂ ॥

ତଥା ଧମ୍ମୁତ୍ତମଞ୍ଚେୱ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ।

ସଂଖିତ୍ତେନ ହି ୟୋ ୱୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ୱିଭାଗସୋ ॥

ସାରିପୁତ୍ତୋ ମହାପଞ୍ଞୋ, ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋ ଜିନତ୍ରଜୋ ।

ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ୱିଭାଜେତ୍ୱା, ମହାନିଦ୍ଦେସମବ୍ରୱି ।

ପାଠୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଂନାମୱିସେସିତୋ ଚ ॥

ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଜିନରାଜପୁତ୍ତଂ, ଥେରଂ ଥିରାନେକଗୁଣାଧିୱାସଂ ।

ପଞ୍ଞାପଭାୱୁଗ୍ଗତଚାରୁକିତ୍ତିଂ, ସୁନୀଚୱୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଅଥୋ ନମିତ୍ୱା ॥

ଖମାଦୟାଦିୟୁତ୍ତେନ, ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତାଦିୱାଦିନା ।

ବହୁସ୍ସୁତେନ ଥେରେନ, ଦେୱେନ ଅଭିୟାଚିତୋ ॥

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ସଜ୍ଝାୟମ୍ହି ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ଗହେତବ୍ବଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ପୋରାଣେସୁ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥

ଅୱୋକ୍କମେନ୍ତୋ ସମୟଂ ସକଞ୍ଚ, ଅନାମସନ୍ତୋ ସମୟଂ ପରଞ୍ଚ ।

ପୁବ୍ବୋପଦେସଟ୍ଠକଥାନୟଞ୍ଚ, ୟଥାନୁରୂପଂ ଉପସଂହରନ୍ତୋ ॥

ଞାଣପ୍ପଭେଦାୱହନସ୍ସ ତସ୍ସ, ୟୋଗୀହି ନେକେହି ନିସେୱିତସ୍ସ ।

ଅତ୍ଥଂ ଅପୁବ୍ବଂ ଅନୁୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ, ସୁତ୍ତଞ୍ଚ ୟୁତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁକ୍କମେନ୍ତୋ ॥

ଆରଭିସ୍ସଂ ସମାସେନ, ମହାନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନଂ।

ସଦ୍ଧମ୍ମବହୁମାନେନ, ନାତ୍ତୁକ୍କଂସନକମ୍ୟତା ॥

ୱକ୍ଖାମହଂ ଅଟ୍ଠକଥଂ ଜନସ୍ସ, ହିତାୟ ସଦ୍ଧମ୍ମଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ ।

ସକ୍କଚ୍ଚ ସଦ୍ଧମ୍ମପଜୋତିକଂ ତଂ, ସୁଣାଥ ଧାରେଥ ଚ ସାଧୁ ସନ୍ତୋତି ॥

ତତ୍ଥ ‘‘ପାଠୋ ୱିସିଟ୍ଠୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତଂନାମୱିସେସିତୋ ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ – ବ୍ୟଞ୍ଜନପାଠୋ, ଅତ୍ଥପାଠୋ ଚ । ତେସୁ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାଠୋ ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଆକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । ଅତ୍ଥପାଠୋ ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପରିସୁଦ୍ଧପୟୋଗଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧକରୁଣାନଂ ଚିତ୍ତେନ ପୱତ୍ତିତଦେସନା ୱାଚାହି ଅକଥିତତ୍ତା ଅଦେସିତତ୍ତା ଅକ୍ଖରମିତି ସଞ୍ଞିତା, ତଂ ପାରାୟନିକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମନସା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହାନଂ ୱସେନ ଭଗୱତା ରତନଘରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ମସିତପଟ୍ଠାନମହାପକରଣୱସେନ ଚ ଅକ୍ଖରଂ ନାମାତି ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ ପଦଂ ଅକ୍ଖରମିତି ଗହେତବ୍ବଂ ‘‘ସଟ୍ଠିୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପେ॰ ୱ॰ ୮୦୨; ଜା॰ ୧.୪.୫୪; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୦) ୱିୟ । ଏତ୍ଥ ହି ସକାର ନକାର ସୋକାରାଦୀନି ଅକ୍ଖରମିତି, ଏକକ୍ଖରଂ ୱା ପଦଂ ଅକ୍ଖରମିତି ଏକେ । ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୪; ୱିଭ॰ ୨୦୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୪; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ୱିଭତ୍ୟନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଜୋତକଂ ଅକ୍ଖରପିଣ୍ଡଂ ପଦଂ । ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୧୦୯; ସୁ॰ ନି॰ ୮୭୮; ମହାନି॰ ୧୦୭; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୬; ନେତ୍ତି॰ ୪୫) ବହୁଅକ୍ଖରେହି ୟୁତ୍ତଂ ପଦଂ ନାମ । ସଂଖିତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଦଂ ୱିଭାୱେତି । ପଦେନ ଅଭିହିତଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟତି ବ୍ୟତ୍ତଂ ପାକଟଂ କରୋତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ୱାକ୍ୟମେୱ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ କଥିତମତ୍ଥଂ । ‘‘କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଛନ୍ଦସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତି । ୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସସମାଧିପଧାନସଙ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୪୩୧; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୧୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୭୬) ପାକଟକରଣଭାୱେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ନାମ । ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଭାଗପକାସୋ ଆକାରୋ । ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଛନ୍ଦୋ ? ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ଛନ୍ଦିକତା କତ୍ତୁକମ୍ୟତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୪୩୩) କଥିତବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅନେକୱିଧେନ ୱିଭାଗକରଣଂ ଆକାରୋ ନାମ । ଆକାରାଭିହିତସ୍ସ ନିବ୍ବଚନଂ ନିରୁତ୍ତି । ‘‘ଫସ୍ସୋ, ୱେଦନା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଆକାରେନ କଥିତଂ ‘‘ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ । ୱେଦିୟତୀତି ୱେଦନା’’ତି ନୀହରିତ୍ୱା ୱଚନଂ ନିରୁତ୍ତି ନାମ । ନିବ୍ବଚନୱିତ୍ଥାରୋ ନିସ୍ସେସତୋ ଦେସୋତି ନିଦ୍ଦେସୋ, ୱେଦିୟତୀତି ୱେଦନାତି ନିବ୍ବଚନଲଦ୍ଧପଦଂ ‘‘ସୁଖା ଦୁକ୍ଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା, ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା, ନେୱ ଦୁକ୍ଖୟତି ନ ସୁଖୟତୀତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା’’ତି ଅତ୍ଥୱିତ୍ଥାରୋ ନିରୱସେସେନ କଥିତତ୍ତା ନିଦ୍ଦେସୋ ନାମ ।

ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧାନି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନି ଜାନିତ୍ୱା ଚ ଛସୁ ଅତ୍ଥପଦେସୁ ସଙ୍ଖେପତୋ କାସନା ଦୀପନା ସଙ୍କାସନା, ‘‘ମଞ୍ଞମାନୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ବନ୍ଧୋ ମାରସ୍ସ ଅମଞ୍ଞମାନୋ ମୁତ୍ତୋ ପାପିମତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସଙ୍ଖେପେନ ଅତ୍ଥଦୀପନା ସଙ୍କାସନା ନାମ । ଏସୋ ପନ ଥେରୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ‘ଅଞ୍ଞାତଂ ଭଗୱା, ଅଞ୍ଞାତଂ ସୁଗତା’’’ତି କଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ପଟିୱିଜ୍ଝି ।

ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଆଦିତୋ କାସନା ଦୀପନା ପକାସନା, ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ପଚ୍ଛା କଥିତବ୍ବମତ୍ଥଂ ପଠମୱଚନେନ ଦୀପନା ପକାସନା ନାମ । ଏୱଂ ପଠମଂ ଦୀପିତଂ ଅତ୍ଥଂ ପୁନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦୀପନେନ ‘‘କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଆଦିତ୍ତଂ ? ଚକ୍ଖୁଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତଂ, ରୂପା ଆଦିତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) କଥିତେସୁ ‘‘ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି କଥିତତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥପଦାନି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।

ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରାଭିଧାନଂ ସକିଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ପୁନପି ଅଭିଧାନଂ ୱିୱରଣଂ, ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ସଙ୍ଖେପେନ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ । ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିତ୍ଥାରଣଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ପୁନ କଥନଂ ୱିୱରଣଂ ନାମ ।

ତଂ ୱିଭାଗକରଣଂ ୱିଭଜନଂ, ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିୱରିତେ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି, ୱେଦନା ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ୱିଭାଗକରଣଂ ୱିଭଜନଂ ନାମ । ୱିୱରସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରାଭିଧାନେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ଉପମାଭିଧାନେନ ପଟିପାଦନଂ ଉତ୍ତାନୀକରଣଂ, ୱିୱରଣେନ ୱିୱରିତତ୍ଥସ୍ସ ‘‘କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ଫୁସନା ସମ୍ଫୁସନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨) ଅତିୱିୱରିତ୍ୱା କଥନଞ୍ଚ ୱିଭଜନେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗାୱୀ ନିଚ୍ଚମ୍ମା, ଏୱମେୱ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଫସ୍ସାହାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩) ଏୱମାଦିଉପମାକଥନଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନୀକରଣଂ ନାମ । ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନେକୱିଧେନ ସୋମନସ୍ସଉପ୍ପାଦନଞ୍ଚ ଅତିଖିଣବୁଦ୍ଧୀନଂ ଅନେକୱିଧେନ ଞାଣସ୍ସ ତିଖିଣଭାୱକରଣଞ୍ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, ତେସଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ତଂଚିତ୍ତତୋସନେନ ତଂଚିତ୍ତନିସାମନେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ପଞ୍ଞତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସୟତି, ପଦେହି ପକାସୟତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରତି, ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି, ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞାପୟତୀତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚେ ୱେନେୟ୍ୟେ ଏକସ୍ମିଂ ଦେସନେ ଅକ୍ଖରେହି ଅତ୍ଥସଙ୍କାସନଂ କରୋନ୍ତି…ପେ॰… ନିଦ୍ଦେସେହି ଅତ୍ଥପଞ୍ଞାପନଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଥ ୱା ଅକ୍ଖରେହି ସଙ୍କାସୟିତ୍ୱା ପଦେହି ପକାସୟତି, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରିତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିଭଜତି, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞାପୟତି। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଏୱରୂପେନ ଧମ୍ମଦେସନେନ ଏକଚ୍ଚେସୁ ଠାନେସୁ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟତୀତି ।

ଅଥ ୱା ଅକ୍ଖରେହି ଉଗ୍ଘାଟୟିତ୍ୱା ପଦେହି ପକାସେନ୍ତୋ ୱିନୟତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ୱିୱରିତ୍ୱା ଆକାରେହି ୱିଭଜନ୍ତୋ ୱିନୟତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୁଂ, ନିରୁତ୍ତୀହି ଉତ୍ତାନୀକତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସେହି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ୱିନୟତି ନେୟ୍ୟଂ । ଇତି ୱେନେୟ୍ୟୱସେନପି ୟୋଜେତବ୍ବମେୱ ।

ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ କତମୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାଠୋ, କତମୋ ଅତ୍ଥପାଠୋତି ? ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତାନଂ ୟୋ ଅତ୍ଥାୱଗମକୋ ସୱିଞ୍ଞତ୍ତିକସଦ୍ଦୋ, ସୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାଠୋ। ୟୋ ତେନ ଅଭିସମେତବ୍ବୋ ଲକ୍ଖଣରସାଦିସହିତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଅତ୍ଥପାଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁନପି ସନ୍ଧାୟଭାସିତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାସିତୋ ସାୱସେସପାଠୋ ଅନୱସେସପାଠୋ ନୀତୋ ନେୟ୍ୟୋତି ଛବ୍ବିଧୋ ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଅନେକତ୍ଥୱତ୍ତା ସନ୍ଧାୟଭାସିତୋ ‘‘ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା, ରାଜାନୋ ଦ୍ୱେ ଚ ଖତ୍ତିୟେ’’ତି ଏୱମାଦି (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୪) । ଏକତ୍ଥୱତ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନଭାସିତୋ ‘ମନୋପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦି (ଧ॰ ପ॰ ୧.୨; ନେତ୍ତି॰ ୮୯, ୯୨; ପେଟକୋ॰ ୧୪) । ସାୱସେସୋ ‘‘ସବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି (ମହାୱ॰ ୫୪; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮) । ୱିପରୀତୋ ଅନୱସେସୋ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦି (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) । ୟଥା ୱଚନଂ, ତଥା ଅୱଗନ୍ତବ୍ବୋ ନୀତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦି । ୟୁତ୍ତିୟା ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟୋ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଏୱମାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦) ।

ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅନେକପ୍ପକାରୋ ପାଠତ୍ଥୋ ସଭାୱତ୍ଥୋ ଞାୟତ୍ଥୋ ପାଠାନୁରୂପୋ ନପାଠାନୁରୂପୋ ସାୱସେସତ୍ଥୋ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ ନୀତତ୍ଥୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଇଚ୍ଚାଦି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅପ୍ପସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥମୁଚ୍ଚାରିୟତେ, ସୋ ପାଠତ୍ଥୋ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ୱିୟ । ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣରସାଦିସଭାୱତ୍ଥୋ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୪୮୫; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩) ୱିୟ । ୟୋ ଞାୟମାନୋ ହିତାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ସୋ ଞାତୁଂ ଅରହତୀତି ଞାୟତ୍ଥୋ – ‘‘ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଧମ୍ମୱାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯, ୧୯୪; ୩.୨୩୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୧୧) ୱିୟ । ୟଥାପାଠଂ ଭାସିତୋ ପାଠାନୁରୂପୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରାଣକମ୍ମ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୪୬) ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁମପି କମ୍ମନ୍ତି । ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାୟ ଅତ୍ଥଂ ପଟିବାହୟମାନେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ନପାଠାନୁରୂପୋ, ସୋ ପାଠତୋ ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ଅକତପଟିକ୍ଖେପୋ ୱିୟୁତ୍ତୋ । ସୋ ଚ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବମ୍ପି ଅସଙ୍ଗହେତ୍ୱା, ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବମ୍ପି ୱା କିଞ୍ଚି ଅପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପରିସେସଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ସାୱସେସତ୍ଥୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ରୂପେ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୬୦; ମହାନି॰ ୧୦୭) । ସବ୍ବେ ତସନ୍ତି ଦଣ୍ଡସ୍ସ, ସବ୍ବେ ଭାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୯) ୱିୟ । ୱିପରୀତୋ ନିରୱସେସତ୍ଥୋ ‘‘ସନ୍ଧାୱିତଂ ସଂସରିତଂ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୫; ମହାୱ॰ ୨୮୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୪) । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋ ମନ୍ତା କୋ ସଦ୍ଧାତା…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତ୍ର ଦିଟ୍ଠପଦେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୬) ୱିୟ । ସଦ୍ଦୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନୀତତ୍ଥୋ ‘‘ରୂପା ସଦ୍ଦା ରସା ଗନ୍ଧା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଚ ମନୋରମା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧, ୧୬୫; ମହାୱ॰ ୩୩) ୱିୟ । ସମ୍ମୁତିୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଲାହକୂପମା ପୁଗ୍ଗଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୧-୧୦୨) ୱିୟ । ଏୱମିଧ ପାଠଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିୱରିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅସଂହୀରୋ ଭୱତି ପରୱାଦୀହି ଦୀଘରତ୍ତଂ ତିତ୍ଥୱାସେନ ।

ଇତି ଅସଂହୀରଭାୱେନ ୟାୱ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପଦଂ, ତାୱ ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସଙ୍ଖେପୱିତ୍ଥାରନୟେନ ହେତୁଦାହରଣାଦୀହି ଅୱବୋଧୟିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ଏୱଂୱିଧୋ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ପରଞ୍ଚ ସୋଧେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଦିଟ୍ଠିମଲୱିରହିତତ୍ତା ସୁଚି । ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହି ଅତ୍ତାନଂ ଉପହନତି, ତେନ ନାଦେୟ୍ୟୱାଚୋ ଚ ଭୱତି ସବ୍ୟୋହାରମାନୋ ଇଧ ନିଚ୍ଚାତୁରୋ ୱେଜ୍ଜୋୱ । ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠି ପରଂ ଉପହନତି, ନାୱସ୍ସୟୋ ଚ ଭୱତି ୱାଳଗହାକୁଲୋ ଇୱ କମଲସଣ୍ଡୋ । ଉଭୟୱିପନ୍ନୋ ପନ ସବ୍ବଥାପି ଅନୁପାସନୀୟୋ ଭୱତି ଗୂଥଗତମିୱ ଛୱାଲାତଂ ଗୂଥଗତୋ ୱିୟ ଚ କଣ୍ହସପ୍ପୋ । ଉଭୟସମ୍ପନ୍ନୋ ପନ ସବ୍ବଥାପି ଉପାସନୀୟୋ ସେୱିତବ୍ବୋ ଚ ୱିଞ୍ଞୂହି, ନିରୁପଦ୍ଦୱୋ ଇୱ ରତନାକରୋ, ଏୱଂ ଭୂତୋ ଏୱଂ ଅମଚ୍ଛରୋ ଅହୀନାଚରିୟମୁଟ୍ଠି । ସୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁଲୋମଆଚରିୟୱାଦଅତ୍ତନୋମତିସଙ୍ଖାତାନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପରିଚ୍ଚାଗୀ, ତେସଂ ୱସେନ ବ୍ୟାଖ୍ୟାତୋ ।

‘‘ଏକଂସୱଚନଂ ଏକଂ, ୱିଭଜ୍ଜୱଚନଂ ପଦଂ ।

ତତିୟଂ ପଟିପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପନ ଠାପୟେ’’ତି ॥

ଏତେସଂ ୱା ଅପରିଚ୍ଚାଗୀ । ତତୋ ଏୱ ସୋତୂନଂ ହିତେ ନିୟୁତ୍ତତ୍ତା ନେସଂ ଅୱବୋଧନଂ ପତି ଅକିଲାସୁ ଭୱତୀତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ପାଠତ୍ଥୱିଦସଂହୀରୋ, ୱତ୍ତା ସୁଚି ଅମଚ୍ଛରୋ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ଅପରିଚ୍ଚାଗୀ, ଦେସକସ୍ସ ହିତାନ୍ୱିତୋ’’ତି ॥

ଏତ୍ଥ ଦେସକସ୍ସାତି ଦେସକୋ ଅସ୍ସ, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ହିତାନ୍ୱିତୋତି ହିତେ ଅନୁଗତୋ ହିତଚିତ୍ତୋ । ସୋ ଏସୋ ସୁଚିତ୍ତା ପିୟୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅପରିଚ୍ଚାଗିତ୍ତା ଗରୁ, ଅସଂହୀରତ୍ତା ଭାୱନୀୟୋ, ଦେସକତ୍ତା ୱତ୍ତା, ହିତାନ୍ୱିତତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ, ପାଠତ୍ଥୱିଦତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରକଥଂ କତ୍ତା, ଅମଚ୍ଛରତ୍ତା ନ ଚାଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ ଇତି –

‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚାଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) ।

‘‘ଅଭିହିତୋ ଦେସକୋ ସୋ, ତାୱ ଦାନି ଅଭିଧୀୟତେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଗରୁତ୍ତା କଥଂ ନ ପରିଭୱତି, ଆଚରିୟଗରୁତ୍ତା କଥିକଂ ନ ପରିଭୱତି, ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦିଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ନ ପରିଭୱତି, ଅସଠାମାୟାୱିତ୍ତା ଅମତାଭିମୁଖତ୍ତା ଚ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭୱତି, ସୁମେଧତ୍ତା ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଭବ୍ବୋ ନିୟାମଂ ଓକ୍କମିତୁଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତଂ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ନ କଥଂ ପରିଭୋତି, ନ କଥିକଂ ପରିଭୋତି, ନ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଭୋତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୫୧) ।

ତଂଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ଭାୱନଂ ଭଜତୀତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଧମ୍ମାଚରିୟଗରୁ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞାଦିଗୁଣମଣ୍ଡିତୋ ।

ଅସଠାମାୟାୱିକସ୍ସ, ସୁମେଧୋ ଅମତାଭିମୁଖୋ’’ ॥ –

ଇତି ୱତ୍ତା ଚ ସୋତା ଚ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋ ଅତିଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା କଥିତତ୍ତା ମହାସମୁଦ୍ଦମହାପଥୱୀ ୱିୟ ମହା ଚ ସୋ ନିଦ୍ଦେସୋ ଚାତି ମହାନିଦ୍ଦେସୋ, ତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି ।

ତଦେତଂ ମହାନିଦ୍ଦେସଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପକାସକଂ ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ପଟିପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲୱିସେସସାଧନଂ ପଟିପତ୍ତିପଟିପକ୍ଖପଟିସେଧନଂ ୟୋଗାୱଚରାନଂ ଞାଣୱରରତନାକରଭୂତଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଧମ୍ମକଥାୱିଲାସୱିସେସହେତୁଭୂତଂ ସଂସାରଭୀରୁକାନଂ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣତଦୁପାୟଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖନାସନତ୍ଥଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଅନେକେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିୱରଣେନ ସୁଜନହଦୟପରିତୋସଜନନତ୍ଥଂ, ତଥାଗତେନ ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମହାଦୀପୋଭାସେନ ସକଲଜନୱିତ୍ଥତମହାକରୁଣାସିନେହେନ ୱେନେୟ୍ୟଜନହଦୟଗତକିଲେସନ୍ଧକାରୱିଧମନତ୍ଥଂ ସମୁଜ୍ଜଲିତସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମମହାପଦୀପସ୍ସ ତଦଧିପ୍ପାୟୱିକାସନସିନେହପରିସେକେନ ପଞ୍ଚୱସ୍ସସହସ୍ସମତିଚିରସମୁଜ୍ଜଲନମିଚ୍ଛତା ଲୋକାନୁକମ୍ପକେନ ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଭାସିତଂ ସୁତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୟଥାସୁତମେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେସି ।

ସୋ ପନେସ ୱିନୟପିଟକଂ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନୋ, ଦୀଘନିକାୟୋ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚସୁ ମହାନିକାୟେସୁ ଖୁଦ୍ଦକମହାନିକାୟପରିୟାପନ୍ନୋ, ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ଗାଥା ଉଦାନଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ଜାତକଂ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସତ୍ଥୁସାସନଙ୍ଗେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଗାଥଙ୍ଗୱେୟ୍ୟାକରଣଙ୍ଗଦ୍ୱୟସଙ୍ଗହିତୋ ।

‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।

ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭) –

ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ଥେରେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଏତଦଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତେନ ପଟିଞ୍ଞାତାନଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନଂ ଭିକ୍ଖୁତୋ ଗହିତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ ଅନେକସତଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତୋ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ୱଗ୍ଗା ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗୋ ପାରାୟନୱଗ୍ଗୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଞ୍ଚ, ଏକେକସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ସୋଳସ ସୋଳସ କତ୍ୱା ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ତେତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି କାମସୁତ୍ତାଦିଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତପରିୟୋସାନାନି। ଏୱଂ ଅନେକଧା ୱୱତ୍ଥାପିତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ମହାନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବପଦତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ଅୟଞ୍ହି ମହାନିଦ୍ଦେସୋ ପାଠତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଚ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବୋ ଚ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନାପି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ ଧାରେତବ୍ବୋ ଚ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଇମସ୍ସ ମହାନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଲୋକହିତାୟ ଲୋକେ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥନ୍ତି ।

୧. ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗୋ

୧. କାମସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ତତ୍ଥ କାମସୁତ୍ତଂ ଆଦି । ତସ୍ମିମ୍ପି ‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତି ଗାଥା ଆଦି । ସା ଉଦ୍ଦେସନିଦ୍ଦେସପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ତିଧା ଠିତା । ‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦି ଉଦ୍ଦେସୋ । ‘‘କାମାତି ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା – ୱତ୍ଥୁକାମା ଚ କିଲେସକାମା ଚା’’ତି ନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ? ମନାପିକା ରୂପା’’ତି ଏୱମାଦି ପଟିନିଦ୍ଦେସୋ ।

୧. ତତ୍ଥ କାମନ୍ତି ମନାପିୟରୂପାଦିତେଭୂମକଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁକାମଂ । କାମୟମାନସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସ । ତସ୍ସ ଚେତଂ ସମିଜ୍ଝତୀତି ତସ୍ସ କାମୟମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ତଂ କାମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁ ସମିଜ୍ଝତି ଚେ, ସଚେ ସୋ ତଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତୀତି ଏକଂସଂ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ମଚ୍ଚୋତି ସତ୍ତୋ । ୟଦିଚ୍ଛତୀତି ୟଂ ଇଚ୍ଛତି । ଇଦଂ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତମେୱ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଉପରି ପାଳିୟଂ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ମିଂ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବେସୁପୀତି ।

କାମାତି ଉଦ୍ଦିସିତବ୍ବପଦଂ । ଉଦ୍ଦାନତୋତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବପଦଂ । ଉଦ୍ଦାନତୋତି ୱଗ୍ଗୱସେନ ‘‘ମଚ୍ଛୁଦ୍ଦାନଂ କିନେୟ୍ୟା’’ତି ଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅଥ ୱା ଉପରୂପରି ଦାନତୋ ଉଦ୍ଦାନଂ, ଉଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଂ ସୋଧନତୋ ବ୍ୟୱଦାନଟ୍ଠେନ ୱୋଦାନଂ ୱିୟ । ୱିତ୍ଥାରକରଣଭାୱେନ ୱା । କାମା ଇତି ପାଠସେସଂ କତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଦ୍ୱେତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ନ ଏକଂ, ନ ତୟୋ । ୱତ୍ଥୁକାମା ଚାତି ମନାପିୟରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମା ଚ । ଉପତାପନଟ୍ଠେନ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ଚ କିଲେସକାମା ଚ। ତେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, କିଲେସକାମୋ ପହାତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମୋ କିଲେସକାମେନ ପତ୍ଥୟିତବ୍ବୋତି କାମୀୟତୀତି କାମୋ । କିଲେସକାମୋ ୱତ୍ଥୁକାମାନଂ ପଚ୍ଚାସୀସନସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ କାମୀୟତେ ଅନେନାତି କାମୋ । ତତ୍ଥ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ, ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହିତୋ କିଲେସକାମୋ । ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ୱିଜାନିତବ୍ବୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ, ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତବ୍ବୋ କିଲେସକାମୋ । କିଲେସାନଂ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଆରମ୍ମଣଟ୍ଠେନ ଚ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ।

‘‘ନେତେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ ।

ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚିତ୍ରାନି ତଥେୱ ଲୋକେ, ଅଥେତ୍ଥ ଧୀରା ୱିନୟନ୍ତି ଛନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ।

ନନ୍ଦମାଣୱକ- (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୬୮ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣତ୍ଥେରୀୱତ୍ଥୁ) ସୋରେୟ୍ୟସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ୱତ୍ଥୂନି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । କିଲେସକାମୋ ତାପନଟ୍ଠେନ ବାଧନଟ୍ଠେନ ଚ ସୟଂ କାମେତୀତି କାମୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତୀ’’ତି ଚ ‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାଣମ୍ପି ହନତି, ଅଦିନ୍ନମ୍ପି ଆଦିୟତି, ପରଦାରମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ମୁସାପି ଭଣତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୪) ଚ ଏୱମାଦି ନିଦସ୍ସନଂ ।

ତମେୱ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୱତ୍ତୁକାମୋ – ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କତମେତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ପଞ୍ଚୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା, ତାସଂ ୱିଭାଗୋ ଉପରି ପାଳିୟଂୟେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତାସୁ ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ତତ୍ଥ ମନାପିକାତି ମନଂ ଅପ୍ପାୟନ୍ତି ୱଦ୍ଧେନ୍ତୀତି ମନାପା, ମନାପା ଏୱ ମନାପିକା । ରୂପାତି କମ୍ମଚିତ୍ତଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକା ରୂପାରମ୍ମଣା । ରୂପୟନ୍ତୀତି ରୂପା, ୱଣ୍ଣୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜମାନା ହଦୟଙ୍ଗତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ରୂପନ୍ତି ? ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ୱଦେଥ ? ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେନ ରୁପ୍ପତି ? ସୀତେନପି ରୁପ୍ପତି, ଉଣ୍ହେନପି ରୁପ୍ପତି, ଜିଘଚ୍ଛାୟପି ରୁପ୍ପତି, ପିପାସାୟପି ରୁପ୍ପତି, ଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସେନପି ରୁପ୍ପତି । ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ‘ରୂପ’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ।

ତତ୍ଥ ରୁପ୍ପତୀତି କୁପ୍ପତି ଘଟ୍ଟୀୟତି ପୀଳୀୟତି, ଭିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀତେନ ତାୱ ରୁପ୍ପନଂ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟେ ପାକଟଂ । ମହିଂସକରଟ୍ଠାଦୀସୁପି ହିମପାତସୀତଲେସୁ ପଦେସେସୁ ଏତଂ ପାକଟମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ସୀତେନ ଭିନ୍ନଛିନ୍ନସରୀରା ଜୀୱିତକ୍ଖୟମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତି ।

ଉଣ୍ହେନ ରୁପ୍ପନଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟେ ପାକଟଂ । ତତ୍ଥ ହି ତତ୍ତାୟ ଲୋହପଥୱିୟା ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିକରଣକାଲେ ସତ୍ତା ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି ।

ଜିଘଚ୍ଛାୟ ରୁପ୍ପନଂ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଚେୱ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ଚ ପାକଟଂ । ପେତ୍ତିୱିସୟସ୍ମିଞ୍ହି ସତ୍ତା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ବୁଦ୍ଧନ୍ତରାନି କିଞ୍ଚିଦେୱ ଆମିସଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ମୁଖେ ପକ୍ଖିପନ୍ତା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ଅନ୍ତୋଉଦରଂ ଆଦିତ୍ତସୁସିରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହୋତି । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ କଞ୍ଜିକମତ୍ତମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ମରଣସତ୍ତାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି ।

ପିପାସାୟ ରୁପ୍ପନଂ କାଲକଞ୍ଜିକାଦୀସୁ ପାକଟଂ । ତତ୍ଥ ହି ସତ୍ତା ଦ୍ୱେ ତୀଣି ବୁଦ୍ଧନ୍ତରାନି ହଦୟତେମନମତ୍ତଂ ୱା ଜିୱ୍ହାତେମନମତ୍ତଂ ୱା ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ଲଦ୍ଧୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ‘‘ପାନୀୟଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି ନଦିଂ ଗତାନଂ ଜଲଂ ୱାଲୁକାତଲଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ତାନମ୍ପି ସମୁଦ୍ଦୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋୟେୱ ହୋତି । ତେ ସୁସ୍ସନ୍ତା ବଲୱଦୁକ୍ଖପୀଳିତା ୱିରୱନ୍ତି । ଡଂସାଦୀହି ରୁପ୍ପନଂ ଡଂସମକ୍ଖିକାଦିବହୁଲେସୁ ପଦେସେସୁ ପାକଟଂ । ତଂ ପନ – ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ସନିଦସ୍ସନଂ ? ସପ୍ପଟିଘ’’ନ୍ତି ଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୫୬, ୬୫୮) ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ ।

ସପ୍ପନ୍ତୀତି ସଦ୍ଦା, ଉଦାହରୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତୁଚିତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକା ସଦ୍ଦା । ଗନ୍ଧୟନ୍ତୀତି ଗନ୍ଧା, ଅତ୍ତନୋ ୱତ୍ଥୂନି ସୂଚୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରସନ୍ତି ତେ ସତ୍ତାତି ରସା, ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁସୀୟନ୍ତୀତି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା। ଏତେ ଗନ୍ଧାଦୟୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକାୱ। ତେସଂ ୱିଭାଗୋ ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୬୨୨-୬୨୪) ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ ।

ତମେୱତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥରଣା ପାୱୁରଣା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥରଣା। ସରୀରଂ ୱେଠେତ୍ୱା ପାରୁପୀୟନ୍ତୀତି ପାୱୁରଣା। ଅନ୍ତୋଜାତାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦାସୀ ଚ ଦାସୋ ଚ ଦାସିଦାସା । ଖେତ୍ତଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ ୟସ୍ମିଂ ଅପରଣ୍ଣଂ ରୁହତି । ୟତ୍ଥ ୱା ଉଭୟମ୍ପି ରୁହତି, ତଂ ଖେତ୍ତଂ । ତଦତ୍ଥାୟ କତଭୂମିଭାଗୋ ୱତ୍ଥୁ । ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ୱାପୀତଳାକାଦୀନିପି ସଙ୍ଗହିତାନି । ହିରଞ୍ଞନ୍ତି କହାପଣୋ । ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଜାତରୂପଂ । ତେସଂ ଗହଣେନ ଲୋହମାସକୋ ଜତୁମାସକୋ ଦାରୁମାସକୋତି ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଗାମନିଗମରାଜଧାନିୟୋତି ଏକକୁଟିକାଦି ଗାମୋ। ଆପଣୟୁତ୍ତୋ ନିଗମୋ। ଏକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ରାଜଧାନୀ । ରଟ୍ଠନ୍ତି ଜନପଦେକଦେସଂ । ଜନପଦୋତି କାସିକୋସଲାଦିଜନପଦୋ । କୋସୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ କୋସୋ – ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସୋ ରଥୋ ପତ୍ତି । କୋଟ୍ଠାଗାରନ୍ତି ତିୱିଧଂ କୋଟ୍ଠାଗାରଂ – ଧନକୋଟ୍ଠାଗାରଂ ଧଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାଗାରଂ ୱତ୍ଥକୋଟ୍ଠାଗାରଂ । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱଚନଂ । ରଜନୀୟନ୍ତି ରଞ୍ଜେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ।

ଇତୋ ପରଂ ତିକୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅତୀତତ୍ତିକଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକହୀନତ୍ତିକଓକାସତ୍ତିକସଂୟୋଗତ୍ତିକକାମାୱଚରତ୍ତିକୱସେନ ଛତ୍ତିକେ ଆହ । ତତ୍ଥ ଅତୀତତ୍ତିକେ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଉପ୍ପାଦାଦିକ୍ଖଣଂ ୱା ପତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତାତି ଅତୀତା। ତଦୁଭୟମ୍ପି ନ ଆଗତାତି ଅନାଗତା। ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା। ଇଦଂ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ପଟିସନ୍ଧିତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ଅତୀତଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ଅନନ୍ତରଭୱେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା ହୋନ୍ତୁ କପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ୱା, ସବ୍ବେ ଅତୀତାୟେୱ ନାମ । ଚୁତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନାଗତଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନକା କାମା ଅନନ୍ତରଭୱେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୁ କପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ୱା, ସବ୍ବେ ଅନାଗତାୟେୱ ନାମ । ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଅନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା କାମା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତତ୍ତିକେ ‘‘ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନା ମୟଂ ଅତ୍ତାତି ଗହଣଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତା ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକା କାମା ଅଜ୍ଝତ୍ତା କାମା ନାମ । ତତୋ ବହିଭୂତା ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧା ୱା ବହିଦ୍ଧା ନାମ । ତତିୟପଦଂ ତଦୁଭୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ।

ହୀନତ୍ତିକେ ହୀନାତି ଲାମକା । ମଜ୍ଝିମାତି ହୀନପଣୀତାନଂ ମଜ୍ଝେ ଭୱାତି ମଜ୍ଝିମା । ଅୱସେସା ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପଣୀତା। ଅପି ଚ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନେରୟିକାନଞ୍ହି କାମା କୋଟିପ୍ପତ୍ତା ହୀନା ନାମ । ତେ ଉପାଦାୟ ତିରଚ୍ଛାନେସୁ ନାଗସୁପଣ୍ଣାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ସେସତିରଚ୍ଛାନଗତାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି କାମା ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ମହେସକ୍ଖପେତାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ଅୱସେସାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଜାନପଦାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ପଚ୍ଚନ୍ତୱାସୀନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଗାମଭୋଜକାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ତେସଂ ପରିଚାରିକାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଜନପଦସାମିକାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ତେସଂ ପରିଚାରିକାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ପଦେସରାଜୂନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ତେସଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ତସ୍ସ ଅମଚ୍ଚାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତସ୍ସପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଭୁମ୍ମଦେୱାନଂ କାମା ପଣୀତା ନାମ । ତେସଂ ପରିଚାରିକାନଂ ଦେୱାନଂ କାମା ମଜ୍ଝିମା ନାମ । ତେସମ୍ପି ହୀନା । ତେ ଉପାଦାୟ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନଂ କାମା ପଣୀତାତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଦେୱାନଂ କାମା ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ପଣୀତା ନାମ । ଏୱଂ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୀନମଜ୍ଝିମପଣୀତତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଓକାସତ୍ତିକେ ଆପାୟିକା କାମାତି ଅୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତେସୁ ଅପଗତଅୟେସୁ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକାମା ଆପାୟିକା। ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକାମା ମାନୁସିକା। ଦେୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତକାମା ଦିବ୍ବା।

ସଂୟୋଗତ୍ତିକେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତାନଂ କାମାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନତୋ ଠପେତ୍ୱା ନେରୟିକେ ସେସଅପାୟସତ୍ତାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ୟାୱ ତୁସିତକାୟିକାନଞ୍ଚ ଦେୱାନଂ କାମା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା କାମା ନାମ । ପକତିପଟିୟତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ଅତିରେକେନ ରମିତୁକାମତାକାଲେ ୟଥାରୁଚିତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ରମନ୍ତୀତି ନିମ୍ମାନରତୀନଂ ଦେୱାନଂ କାମା ନିମ୍ମିତା କାମା ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ପରେହି ନିମ୍ମିତେ ଆରମ୍ମଣେ ସେୱନ୍ତୀତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ କାମା ପରନିମ୍ମିତା କାମା ନାମ । ପରିଗ୍ଗହିତାତି ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଗହିତା କାମା । ଅପରିଗ୍ଗହିତାତି ତଥା ଅପରିଗ୍ଗହିତା ଉତ୍ତରକୁରୁକାନଂ କାମା । ମମାୟିତାତି ତଣ୍ହାୱସେନ ‘‘ମମ ଏତ’’ନ୍ତି ଗହିତା । ଅମମାୟିତାତି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖା ।

ସବ୍ବେପି କାମାୱଚରା ଧମ୍ମାତି ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ କାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ପରିୟାପନ୍ନା । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଉଦ୍ଦାନତୋ ଦ୍ୱେ କାମା, ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ କିଲେସକାମୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ କିଲେସକାମୋ ଅତ୍ଥତୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ । ୱତ୍ଥୁକାମୋ ତେଭୂମକଂ ୱଟ୍ଟଂ । କିଲେସକାମୋ ଚେତ୍ଥ କାମେତୀତି କାମୋ । ଇତରୋ କାମୀୟତୀତି । ୟସ୍ମିଂ ପନ ପଦେସେ ଦୁୱିଧୋପେସୋ କାମୋ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଅୱଚରତି, ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଛନ୍ନଞ୍ଚ ଦେୱଲୋକାନଂ ୱସେନ ଏକାଦସୱିଧୋ ପଦେସୋ କାମୋ ଏତ୍ଥ ଅୱଚରତୀତି କାମାୱଚରୋ । ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସବ୍ବେପି କାମାୱଚରା ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତନୋ ସଭାୱଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମା । ରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମାତି ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ଅକନିଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ ୱସେନ ସବ୍ବେପି ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରା । ଅରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମାତି ‘‘ହେଟ୍ଠତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୧) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଅରୂପାୱଚରା ଧମ୍ମା। ତତ୍ଥ ରୂପେ ଅୱଚରନ୍ତୀତି ରୂପାୱଚରା । ଅରୂପେ ଅୱଚରନ୍ତୀତି ଅରୂପାୱଚରା । ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁକାତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ତଣ୍ହାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତା । ତଣ୍ହାରମ୍ମଣାତି ତଣ୍ହାପୱତ୍ତିୱସେନ ତଣ୍ହାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା । କାମନୀୟଟ୍ଠେନାତି ପଚ୍ଚାସୀସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ । ରଜନୀୟଟ୍ଠେନାତି ରଞ୍ଜେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ । ମଦନୀୟଟ୍ଠେନାତି କୁଲମଦାଦିମଦଂ ଉପ୍ପାଦନୀୟଟ୍ଠେନ ।

ତତ୍ଥ ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ? ମନାପିକା ରୂପା’’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ରଜନୀୟଂ ୱତ୍ଥୂ’’ତି ପରିୟୋସାନଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱସେସଂ ଏକଚତୁକ୍କାଦିକଛତ୍ତିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଲେସକାମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମେ କିଲେସକାମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋତି ଦୁବ୍ବଲରାଗୋ । ରାଗୋତି ତତୋ ବଲୱତରୋ। ଉପରି ତୟୋପି ରାଗା ଇମେହି ବଲୱତରା । କାମେସୂତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋତି କାମସଙ୍ଖାତୋ ଛନ୍ଦୋ, ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ, ନ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । କାମନୱସେନ ରଜ୍ଜନୱସେନ ଚ କାମୋୟେୱ ରାଗୋ କାମରାଗୋ। କାମନୱସେନ ନନ୍ଦନୱସେନ ଚ କାମୋୟେୱ ନନ୍ଦୀ କାମନନ୍ଦୀ। ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ କାମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ କାମତଣ୍ହା। ସିନେହନଟ୍ଠେନ କାମସ୍ନେହୋ। ପରିଡୟ୍ହନଟ୍ଠେନ କାମପରିଳାହୋ। ମୁଚ୍ଛନଟ୍ଠେନ କାମମୁଚ୍ଛା। ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପନଟ୍ଠେନ କାମଜ୍ଝୋସାନଂ। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଓଘେହି ଓସୀଦାପେତୀତି କାମୋଘୋ। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୟୋଜେତୀତି କାମୟୋଗୋ। ଦଳ୍ହୱସେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣଂ ଉପାଦାନଂ। ଚିତ୍ତଂ ନୀୱରତି ପରିୟୋନନ୍ଧତୀତି ନୀୱରଣଂ।

ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ଅଦ୍ଦକ୍ଖିଂ । କାମାତି ଆଲପନଂ । ତେତି ତୱ । ମୂଲନ୍ତି ପତିଟ୍ଠଂ । ସଙ୍କପ୍ପାତି ପରିକପ୍ପେନ । ନ ତଂ ସଙ୍କପ୍ପୟିସ୍ସାମୀତି ତଂ ପରିକପ୍ପନଂ ନ କରିସ୍ସାମି । ନ ହୋହିସୀତି ନ ଭୱିସ୍ସସି ।

ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସାତି ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତସ୍ସ । ସାଦିୟମାନସ୍ସାତି ଅସ୍ସାଦିୟମାନସ୍ସ । ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସାତି ପତ୍ଥନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ପିହୟମାନସ୍ସାତି ପାପୁଣିତୁଂ ଇଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଅଭିଜପ୍ପମାନସ୍ସାତି ତଣ୍ହାୱସେନ ତିତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସ । ଅଥ ୱା ଅଭିୱଦନ୍ତସ୍ସ ।

ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ୱାତିଆଦି ଚତୁଜ୍ଜାତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱାତି ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱସ୍ସ ୱା ମନୁସ୍ସସ୍ସ ୱାତି ଉପପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଜ୍ଝତୀତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ସମିଜ୍ଝତୀତି ସମ୍ମା ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି । ଇଜ୍ଝତି ୱିସେସରୂପପଟିଲାଭୱସେନ । ଲଭତି ଦସ୍ସନୀୟରୂପପଟିଲାଭୱସେନ । ପଟିଲଭତି ପସାଦନୀୟରୂପପଟିଲାଭୱସେନ । ଅଧିଗଚ୍ଛତି ସଣ୍ଠାନରୂପପଟିଲାଭୱସେନ । ୱିନ୍ଦତି ଛୱିପ୍ପସାଦରୂପପଟିଲାଭୱସେନ । ଅଥ ୱା ପୁଞ୍ଞମହତ୍ତେନ ଇଜ୍ଝତି। ଜାତିମହତ୍ତେନ ଲଭତି। ଇସ୍ସରିୟମହତ୍ତେନ ପଟିଲଭତି। ସୁଖମହତ୍ତେନ ଅଧିଗଚ୍ଛତି। ସମ୍ପତ୍ତିମହତ୍ତେନ ୱିନ୍ଦତୀତି ।

ଏକଂସୱଚନନ୍ତି ଏକକୋଟ୍ଠାସୱଚନଂ । ‘‘ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା (ପାରା॰ ୩୪୯, ୩୬୭), ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ପଞ୍ହୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୨) ୱିୟ ଅନେକଂସଗହଣପଟିକ୍ଖେପୋ । ନିସ୍ସଂସୟୱଚନନ୍ତି ସଂସୟୱିରହିତୱଚନଂ, ସନ୍ଦେହପଟିକ୍ଖେପୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍କଙ୍ଖାୱଚନନ୍ତି ‘‘କଥମିଦଂ କଥମିଦ’’ନ୍ତି କଙ୍ଖାପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନନ୍ତି ଦ୍ୱିଧାଭାୱଂ ଦ୍ୱେଜ୍ଝଂ, ତଂଅଭାୱେନ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନଂ । ଦ୍ୱିଧାଭାୱୱିରହିତଂ ‘‘ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନା ବୁଦ୍ଧା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ୱିମତିପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅଦ୍ୱେଳ୍ହକୱଚନନ୍ତି ଦ୍ୱିହଦୟାଭାୱେନ ଅଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ । ‘‘ଇତିହାସ, ଇତିହାସା’’ତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ନିୟୋଗୱଚନନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନିୟୋଗୱଚନଂ ଦ୍ୱିଧାପଥପଟିକ୍ଖେପୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପନ ‘‘ନିୟୋଗା ଅନାଗତାରମ୍ମଣା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆଗତଂ । ଅପଣ୍ଣକୱଚନନ୍ତି ପଲାସରହିତଂ ସାରୱଚନଂ ଅୱିରଦ୍ଧକାରଣଂ ‘‘ଅପଣ୍ଣକଂ ଠାନମେକେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୧) ୱିୟ, ଅପଣ୍ଣକମଣି ୱିୟ ସପ୍ପତିଟ୍ଠୱଚନଂ । ଅୱତ୍ଥାପନୱଚନମେତନ୍ତି ଏତଂ ୱଚନଂ ଓତରିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତଂ ସନ୍ତିଟ୍ଠାପନଂ ଠପନଂ ।

ୟାନି ଇମସ୍ମିଂ ମହାନିଦ୍ଦେସେ ୱିଭତ୍ତିଂ ଆରୋପିତାନି ପଦାନି, ତାନି ୱିଭତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ତୀହି କାରଣେହି ୱିଭତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନାନା ହୋନ୍ତାନି ଚତୂହି କାରଣେହି ନାନା ଭୱନ୍ତି । ଅପରଦୀପନା ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କଥଂ ? ତାନି ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱାତି ଇମେହି ତୀହି କାରଣେହି ୱିଭତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘କୋଧୋ କୁଜ୍ଝନା କୁଜ୍ଝିତତ୍ତଂ, ଦୋସୋ ଦୁସ୍ସନା ଦୁସ୍ସିତତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୬) ଏୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ହି ଏକୋୱ କୋଧୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତିଂ ଲଭତି । ‘‘ଇଜ୍ଝତି ସମିଜ୍ଝତି ଲଭତି ପଟିଲଭତି ଗଚ୍ଛତି ଅଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ପନ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ କୋସଲ୍ଲଂ ନେପୁଞ୍ଞଂ ୱେଭବ୍ୟା ଚିନ୍ତା ଉପପରିକ୍ଖା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬) ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେସୁ ପୀତିପଦନିଦ୍ଦେସେ ତାୱ ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱିଭତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜନ୍ତି ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ୱିଭତ୍ତିଗମନଂ ହୋତି । ଆମୋଦନା ପମୋଦନା ପହାସୋତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ । ୱିତ୍ତି ତୁଟ୍ଠି ଓଦଗ୍ୟଂ ଅତ୍ତମନତାତି ଅତ୍ଥୱସେନ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦନିଦ୍ଦେସେସୁ ୱିଭତ୍ତିଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନାନା ହୋନ୍ତାନିପି ନାମନାନତ୍ତେନ ଲକ୍ଖଣନାନତ୍ତେନ କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେନ ପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତେନାତି ଇମେହି ଚତୂହି କାରଣେହି ନାନା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘କତମୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ବ୍ୟାପାଦୋ ହୋତି ? ୟୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୋସୋ ଦୁସ୍ସନା’’ତି ଏତ୍ଥ ବ୍ୟାପାଦୋତି ୱା ଦୋସୋତି ୱା ଦ୍ୱେପି ଏତେ କୋଧୋ ଏୱ, ନାମେନ ପନ ନାନତ୍ତଂ ଗତାତି ଏୱଂ ନାମନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ରାସଟ୍ଠେନ ଚ ପଞ୍ଚପି ଖନ୍ଧା ଏକୋୱ ଖନ୍ଧୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ପନ ରୂପଂ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ୱେଦନା ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା, ଚେତନା ଚେତୟିତଲକ୍ଖଣା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଇମିନା ଲକ୍ଖଣନାନତ୍ତେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ…ପେ॰… ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି ପଦହତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୩୯୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୨) ଏକମେୱ ୱୀରିୟଂ କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେନ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଆଗତଂ । ଏୱଂ କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା କୋଧଗରୁତା, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା, ମକ୍ଖଗରୁତା, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା, ଲାଭଗରୁତା, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା, ସକ୍କାରଗରୁତା, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୪) ପନ ପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ନାନତ୍ତାନି ନ ପୀତିୟାୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ସବ୍ବେସୁପି ୟଥାଲାଭୱସେନ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ପୀତିୟା ହି ପୀତୀତି ନାମଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତନ୍ତି ନାମଂ । ପୀତି ଚ ଫରଣଲକ୍ଖଣା, ୱେଦନା ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣା, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା, ଚେତନା ଚେତୟିତଲକ୍ଖଣା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।

ତଥା ପୀତି ଫରଣକିଚ୍ଚା, ୱେଦନା ଅନୁଭୱନକିଚ୍ଚା, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନକିଚ୍ଚା, ଚେତନା ଚେତୟିତକିଚ୍ଚା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ କିଚ୍ଚନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତଂ ପୀତିପଦେ ନତ୍ଥି ।

ଅଲୋଭାଦିନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ଅଲୋଭୋ ଅଲୁବ୍ଭନା ଅଲୁବ୍ଭିତତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୩୫) ନୟେନ ଲବ୍ଭତୀତି ଏୱଂ ପଟିକ୍ଖେପନାନତ୍ତେନ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦନିଦ୍ଦେସେସୁ ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରଦୀପନା ପନ ପଦତ୍ଥୁତି ୱା ହୋତି ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ୱାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି । ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତେନ ୱିୟ ହି ସକିମେୱ ‘‘ପୀତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏତଂ ପଦଂ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତୱିଭୂସିତଂ ନାମ ନ ହୋତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ ଆମୋଦନା ପମୋଦନା ହାସୋ ପହାସୋ ୱିତ୍ତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୯) ୱୁତ୍ତେ ଫୁଲ୍ଲିତମଣ୍ଡିତୱିଭୂସିତଂ ନାମ ହୋତି । ୟଥା ହି ଦହରକୁମାରଂ ନହାପେତ୍ୱା ମନୋରମଂ ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହାପେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ପିଳନ୍ଧାପେତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ଅଞ୍ଜେତ୍ୱା ଅଥସ୍ସ ନଲାଟେ ଏକମେୱ ମନୋସିଲାବିନ୍ଦୁଂ କରେୟ୍ୟ, ନ ତସ୍ସ ଏତ୍ତାୱତା ଚିତ୍ତତିଲକୋ ନାମ ହୋତି, ନାନାୱଣ୍ଣେହି ପନ ପରିୱାରେତ୍ୱା ବିନ୍ଦୂସୁ କତେସୁ ଚିତ୍ତତିଲକୋ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଦତ୍ଥୁତି ନାମ ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ପନ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭଣନମେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ନାମ । ୟଥା ହି ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ୱା ‘‘ୟକ୍ଖୋ’’ତି ୱା ‘‘ସପ୍ପୋ’’ତି ୱା ୱୁତ୍ତେ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି, ‘‘ଆୱୁସୋ ଆୱୁସୋ, ଭନ୍ତେ ଭନ୍ତେ, ୟକ୍ଖୋ ୟକ୍ଖୋ, ସପ୍ପୋ ସପ୍ପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱମେୱ ସକିଂଦେୱ ୟଟ୍ଠିକୋଟିୟା ଉପ୍ପୀଳେନ୍ତେନ ୱିୟ ‘‘ପୀତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ଅତ୍ଥୱସେନ ‘‘ପୀତି ପାମୋଜ୍ଜଂ ଆମୋଦନା ପମୋଦନା ହାସୋ ପହାସୋ ୱିତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେୟେୱ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅପରଦୀପନା ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତି । ଏତିସ୍ସାପି ୱସେନ ଲବ୍ଭମାନକପଦନିଦ୍ଦେସେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ପୀନୟତୀତି ପୀତି। ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣା, କାୟଚିତ୍ତପୀଣନରସା ଫରଣରସା ୱା, ଓଦଗ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ୟା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତାତି ୟା ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମକୋଟ୍ଠାସପଟିସଂୟୁତ୍ତା ପୀତି, ସା ପୀନୟତୀତି ପୀତି, ଇଦଂ ସଭାୱପଦଂ । ପମୁଦିତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାମୋଜ୍ଜଂ। ଆମୋଦନାକାରୋ ଆମୋଦନା। ପମୋଦନାକାରୋ ପମୋଦନା। ୟଥା ୱା ଭେସଜ୍ଜାନଂ ୱା ତେଲାନଂ ୱା ଉଣ୍ହୋଦକସୀତୋଦକାନଂ ୱା ଏକତୋ କରଣଂ ‘‘ମୋଦନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମୟମ୍ପି ପୀତିଧମ୍ମାନଂ ଏକତୋ କରଣେନ ମୋଦନା । ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପନ ମଣ୍ଡେତ୍ୱା ‘‘ଆମୋଦନା ପମୋଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ହାସେତୀତି ହାସୋ। ପହାସେତୀତି ପହାସୋ, ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠାକାରାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିତ୍ତୀତି ୱିତ୍ତଂ, ଧନସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଅୟଂ ପନ ସୋମନସ୍ସପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱିତ୍ତିସରିକ୍ଖତାୟ ୱିତ୍ତି । ୟଥା ହି ଧନିନୋ ଧନଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ପୀତିମତୋପି ପୀତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ‘‘ୱିତ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତୁଟ୍ଠୀତି ସଭାୱସଣ୍ଠିତାୟ ପୀତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ପୀତିମା ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତତ୍ତା ‘‘ଉଦଗ୍ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉଦଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱୋ ଓଦଗ୍ୟଂ।

ଅତ୍ତନୋ ମନତା ଅତ୍ତମନତା। ଅନଭିରଦ୍ଧସ୍ସ ହି ମନୋ ଦୁକ୍ଖପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ନ ଅତ୍ତନୋ ମନୋ ନାମ ହୋତି, ଅଭିରଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଖପଦଟ୍ଠାନତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ମନୋ ନାମ ହୋତି, ଇତି ଅତ୍ତନୋ ମନତା ଅତ୍ତମନତା, ସକମନତା, ସକମନସ୍ସ ଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ପନ ୟସ୍ମା ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନୋ ମନତା, ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ପନେସା ଭାୱୋ ଚେତସିକୋ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ତମନତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତା ।

ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତଂ। ଆରମ୍ମଣଂ ମିନମାନଂ ଜାନାତୀତି ମନୋ । ମାନସନ୍ତି ମନୋ ଏୱ, ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ହି ଏତ୍ଥ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଧମ୍ମୋ ‘‘ମାନସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘କଥଞ୍ହି ଭଗୱା ତୁୟ୍ହଂ, ସାୱକୋ ସାସନେ ରତୋ ।

ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେକ୍ଖୋ, କାଲଂକୟିରା ଜନେ ସୁତା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) –

ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ‘‘ମାନସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ମନୋ ଏୱ ମାନସଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ହେତଂ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ହଦୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱା ତେ ଖିପିସ୍ସାମି, ହଦୟଂ ୱା ତେ ଫାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଆଳୱକସୁତ୍ତଂ; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୭; ୨୪୬) ଏତ୍ଥ ଉରୋ ‘‘ହଦୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହଦୟା ହଦୟଂ ମଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାୟ ତଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୩) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ୱକ୍କଂ ହଦୟ’’ନ୍ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱତିଂସାକାରୋ; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦) ଏତ୍ଥ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତମେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ ‘‘ହଦୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମେୱ ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ପଣ୍ଡରଂ, ଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୯) । ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପନ ଅକୁସଲମ୍ପି ଗଙ୍ଗାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତା ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ୱିୟ ଗୋଧାୱରିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା ଗୋଧାୱରୀ ୱିୟ ଚ ‘‘ପଣ୍ଡର’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ମନୋ ମନାୟତନନ୍ତି ଇଧ ପନ ମନୋଗ୍ଗହଣଂ ମନସ୍ସେୱ ଆୟତନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ନୟିଦଂ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ମନସ୍ସ ଆୟତନତ୍ତା ମନାୟତନଂ, ଅଥ ଖୋ ମନୋ ଏୱ ଆୟତନଂ ମନାୟତନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ଇସ୍ସରାୟତନଂ, ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ, ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିଭଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୮) ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨; ୫.୨୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮) କାରଣଂ । ଇଧ ପନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଠାନଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନାତି ତିଧାପି ୱଟ୍ଟତି ।

ଫସ୍ସାଦୟୋ ହି ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନପି ଏତଂ ଆୟତନଂ । ବହିଦ୍ଧା ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଆରମ୍ମଣଭାୱେନେତ୍ଥ ଓସରନ୍ତୀତି ସମୋସରଣଠାନଟ୍ଠେନପି ଆୟତନଂ । ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣତ୍ତା କାରଣଟ୍ଠେନପି ଆୟତନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦେୱ ମନନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ମନୋ ଏୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ।

ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ। ତସ୍ସ ରାସିଆଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧) ଏତ୍ଥ ହି ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୫୫୫) ଗୁଣଟ୍ଠେନ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧-୨୪୨) ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତଟ୍ଠେନ । ଇଧ ପନ ରୁଳ୍ହିତୋ ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ରାସଟ୍ଠେନ ହି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକଦେସୋ ଏକଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଏକଦେସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତଂ ଏକମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂଳ୍ହିତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପଦେ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ମିନନଟ୍ଠେନ ମନୋ, ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସଭାୱଟ୍ଠେନ ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ୱା ଧାତୂତି ତୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତଂ । ସହଗତୋତି ଅୱିଜହିତୋ । ସହଜାତୋତି ସଦ୍ଧିଂ ନିଗ୍ଗତୋ । ସଂସଟ୍ଠୋତି ସଂସଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତୋ । କତମେହି ପକାରେହୀତି ? ଏକୁପ୍ପାଦାଦୀହି । ନତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାତି ? ଆମନ୍ତା । ଇତି ହି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ପଟିକ୍ଖେପେ ‘‘ନନୁ ଅତ୍ଥି କେଚି ଧମ୍ମା କେହିଚି ଧମ୍ମେହି ସହଗତା ସହଜାତା ସଂସଟ୍ଠା ଏକୁପ୍ପାଦା ଏକନିରୋଧା ଏକୱତ୍ଥୁକା ଏକାରମ୍ମଣା’’ତି (କଥା॰ ୪୭୩) ଏୱଂ ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀନଂ ୱସେନ ସମ୍ପୟୋଗତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇତି ଇମେହି ଏକୁପ୍ପାଦତାଦୀହି ସମଂ ପକାରେହି ୟୁତ୍ତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଏକୁପ୍ପାଦୋତି ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ନ ୱିନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକନିରୋଧୋତି ଏକତୋ ନିରୋଧୋ । ଏକୱତ୍ଥୁକୋତି ହଦୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଏକୱତ୍ଥୁକୋ । ଏକାରମ୍ମଣୋତି ରୂପାଦିୱସେନ ଏକାରମ୍ମଣୋ ।

ଏତ୍ଥ ସହଗତସଦ୍ଦୋ ତବ୍ଭାୱେ, ୱୋକିଣ୍ଣେ, ଆରମ୍ମଣେ, ନିସ୍ସୟେ, ସଂସଟ୍ଠେତି ପଞ୍ଚସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି ଜିନୱଚନେ । ‘‘ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋଭୱିକା ନନ୍ଦିରାଗସହଗତା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪; ୱିଭ॰ ୨୦୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୩୭୪; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଏତ୍ଥ ତବ୍ଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନନ୍ଦିରାଗଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱୀମଂସା କୋସଜ୍ଜସହଗତା କୋସଜ୍ଜସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୩୨) ଏତ୍ଥ ୱୋକିଣ୍ଣେ, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ କୋସଜ୍ଜେନ ୱୋକିଣ୍ଣାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଲାଭୀ ହୋତି ରୂପସହଗତାନଂ ୱା ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅରୂପସହଗତାନଂ ୱା ସମାପତ୍ତୀନ’’ନ୍ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩-୬) ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ, ରୂପାରମ୍ମଣାନଂ ଅରୂପାରମ୍ମଣାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାସହଗତଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୮) ଏତ୍ଥ ନିସ୍ସୟେ, ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଇଦଂ ସୁଖଂ ଇମାୟ ପୀତିୟା ସହଗତଂ ହୋତି ସହଜାତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୭୮) ଏତ୍ଥ ସଂସଟ୍ଠେ, ସଂମିସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ସଂସଟ୍ଠେ ଆଗତୋ ।

ସହଜାତସଦ୍ଦୋ ‘‘ସହଜାତଂ ପୁରେଜାତଂ ପଚ୍ଛାଜାତ’’ନ୍ତି (ପଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୪୩୫) ଏତ୍ଥ ୱିୟ ସହଜାତେ । ସଂସଟ୍ଠସଦ୍ଦୋ ‘‘ଗିହୀହି ସଂସଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ, ‘‘ଏୱଂ ସଂସଟ୍ଠୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩) ଚାତି ଏୱମାଦୀସୁ ସଂସଗ୍ଗେ । ‘‘କିସେ ଥୂଲେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଂସଟ୍ଠା ୟୋଜିତା ହୟା’’ତି (ଜା॰ ୨.୨୨.୭୦) ଏତ୍ଥ ସଦିସେ ।

‘‘ପୁଚିମନ୍ଦପରିୱାରୋ, ଅମ୍ବୋ ତେ ଦଧିୱାହନ ।

ମୂଲଂ ମୂଲେନ ସଂସଟ୍ଠଂ, ସାଖା ସାଖା ନିସେୱରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୭୨) –

ଏତ୍ଥ ଉପଚିତେ । ‘‘ଚିତ୍ତସଂସଟ୍ଠା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୫୯) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ। ଇଧ ପନ ୟୋ ଫଲପ୍ପଦାନେ ଅୱିୟୋଗଧମ୍ମୋ ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଧମ୍ମୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂୱିସୟୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସହଗତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗତସୁତ୍ତେନ ୱିୟ ସୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସହଜାତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏକତୋ ଉପ୍ପନ୍ନରୂପାରୂପଂ ୱିୟ ସୋପି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଂସଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଖୀରୋଦକଂ ୱିୟ ଚ ସୋପି ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନିବ୍ଭୋଗଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ହି ସହୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଅତ୍ଥି ଖୀରତେଲଂ ୱିୟ । ତଥା ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତାପି ଖୀରତୋ ଅପନୀତଂ ନୱନୀତଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଏକୁପ୍ପାଦାଦିଲକ୍ଖଣୋୟେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକୁପ୍ପାଦୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଏକୁପ୍ପାଦସହଜାତାନଂ କିଂ ନାନତ୍ତଂ ? ଉପ୍ପାଦେ ଅନ୍ତରୱିରହିତୋ ଏକୁପ୍ପାଦୋ। ଖୀରକାଲମୁତ୍ତସ୍ସାପି ଦଧିନୋ ମଥନେ ମଥନେ ପାକଟଂ ନୱନୀତଂ ୱିୟ ପୁରେଭତ୍ତପଚ୍ଛାଭତ୍ତୱସେନ ଏକଦିୱସମେୱ ଜାତୋ ୱିୟ ସୋ ନ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଏକକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ସହଜାତୋ । ଏକୱତ୍ଥୁକୋତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଏକପରିଚ୍ଛେଦେନ ଏକୱତ୍ଥୁକୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏକୱତ୍ଥୁକତା ୱିୟ ଠାନନ୍ତରୱିରହିତୋ । ଏକାରମ୍ମଣୋତି ଅନିୟତେକାରମ୍ମଣୋ ନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିୟାତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ମଚ୍ଚୋତି ମୂଲପଦଂ । ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ଲଗ୍ଗିତୋତି ସତ୍ତୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସତ୍ତୋ ସତ୍ତୋତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚତି, କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ‘ସତ୍ତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ରୂପେ ଖୋ, ରାଧ, ୟୋ ଛନ୍ଦୋ ୟୋ ରାଗୋ ୟା ନନ୍ଦୀ ୟା ତଣ୍ହା, ତତ୍ର ସତ୍ତୋ ତତ୍ର ୱିସତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ‘ସତ୍ତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧; ମହାନି॰ ୭) । ସତ୍ତୟୋଗେନ ୱା ସତ୍ତୋ । ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତିଂ ନରତୀତି ନରୋ। ମନୁନୋ ପୁତ୍ତୋତି ମାନୱୋ। ଉପକରଣେନ ସୟଂ ପୋସୟତୀତି ପୋସୋ। ପୁଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିରୟୋ, ତଂ ଗଲତୀତି ପୁଗ୍ଗଲୋ। ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧାରେତୀତି ଜୀୱୋ। ଚୁତିତୋ ଜାତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଜାଗୁ। ଜିୟତୀତି ଜନ୍ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇନ୍ଦଗୁ। ଅଥ ୱା ଇନ୍ଦଭୂତେନ କମ୍ମୁନା ଗଚ୍ଛତୀତି ଇନ୍ଦଗୁ। ‘‘ହିନ୍ଦଗୂ’’ତିପି ପାଳି । ହିନ୍ଦନ୍ତି ମରଣଂ, ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହିନ୍ଦଗୁ । ମନୁତୋ ଜାତୋତି ମନୁଜୋ। ୟଂ ସାଦିୟତୀତି ୟଂ ରୂପାଦିଂ ଅସ୍ସାଦିୟତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘କାମଂ କାମୟମାନସ୍ସ…ପେ॰… ଲଦ୍ଧା ମଚ୍ଚୋ ୟଦିଚ୍ଛତୀ’’ତି ।

ଇତୋ ପରଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।

୨.ତସ୍ସଚେ କାମୟାନସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାମେ ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସ, କାମେନ ୱା ୟାୟମାନସ୍ସ । ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସାତି ଜାତତଣ୍ହସ୍ସ । ଜନ୍ତୁନୋତି ସତ୍ତସ୍ସ । ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତି ଚେ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀତି ଅଥ ସୋ ଅୟୋମୟାଦିନା ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ପୀଳୀୟତି । ଇତୋ ପରଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତେସୁ ୟଂ ୟଂ ଅନୁତ୍ତାନଂ, ତଂ ତଦେୱ କଥୟିସ୍ସାମି ।

ଚକ୍ଖୁପୀଣନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପାପୁଣନୱସେନ ୟାୟତି ଗଚ୍ଛତି। ଦସ୍ସନୀୟୱସେନ ପିୟତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅପ୍ପାପେତୀତି ନିୟ୍ୟତି। ସୱନୀୟଂ ହୁତ୍ୱା କଣ୍ଣସୋତପୀଣନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପରିକଡ୍ଢତୀତି ୱୁୟ୍ହତି। ସରିତବ୍ବଂ ହୁତ୍ୱା ଚିତ୍ତପୀଣନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଗହେତ୍ୱା ଉପସଂହରୀୟତୀତି ସଂହରୀୟତି । ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ହତ୍ଥିନା ୟାୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ହତ୍ଥିୟାନେନ ୱା, ୱାଇତି ୱିକପ୍ପତ୍ଥେ । ଅସ୍ସେନ ୟାୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ଅସ୍ସୟାନେନ ୱା। ଗୋୟୁତ୍ତଂ ୱୟ୍ହାଦିୟାନଂ ଗୋୟାନଂ, ତେନ ଗୋୟାନେନ। ଅଜୟାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଟ୍ଠୱସେନ ଜାତୋ ସଞ୍ଜାତୋ।

ଆରମ୍ମଣପିୟତ୍ତୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ। ଆରମ୍ମଣମନାପଭାୱେନ ପାତୁଭୂତୋ। ଅଥ ୱା କାମରାଗୱସେନ ଜାତୋ ସଞ୍ଜାତୋ। କାମନନ୍ଦିୱସେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ। କାମତଣ୍ହାୱସେନ କାମସିନେହୱସେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱସେନ କାମପରିଳାହୱସେନ ଚ ପାତୁଭୂତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତେ ୱା କାମା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ତେ ୱତ୍ଥୁକାମାଦୟୋ ପରିହାୟନ୍ତି ୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ୱା କାମେହି ପରିହାୟତୀତି ଏସୋ ଖତ୍ତିୟାଦିପୁଗ୍ଗଲୋ ୱତ୍ଥୁକାମାଦିକାମେହି ପରିହାୟତି ୱିଗଚ୍ଛତି ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ମଚ୍ଚଂ ୱିଜହନ୍ତି ଭୋଗା, ମଚ୍ଚୋ ଧନେ ପୁବ୍ବତରଂ ଜହାତୀ’’ତି (ଜା॰ ୧.୫.୨) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ । କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ । ତିଟ୍ଠନ୍ତସ୍ସେୱାତି ଧରନ୍ତସ୍ସେୱ । ତେ ଭୋଗେତି ତେ ୱତ୍ଥୁକାମାଦୟୋ ଭୋଗେ । ରାଜାନୋ ୱାତି ପଥବ୍ୟାଦିରାଜାନୋ । ହରନ୍ତୀତି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅପହରନ୍ତି ୱା । ଚୋରା ୱାତି ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦିକା । ଅଗ୍ଗି ୱାତି ଦାୱଗ୍ଗିଆଦି । ଦହତୀତି ଝାପେତି ଭସ୍ମଂ କରୋତି । ଉଦକଂ ୱାତି ଓଘାଦିଉଦକଂ। ୱହତୀତି ଗହେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପାପେତି । ଅପ୍ପିୟା ୱାତି ଅକନ୍ତା ଅମନାପା । ଦାୟାଦା ହରନ୍ତୀତି ଦାୟଜ୍ଜୱିରହିତା ଅସ୍ସାମିକା ହରନ୍ତି । ନିହିତଂୱାତି ନିଧାନଂ କତ୍ୱା ଠପିତଂ । ନାଧିଗଚ୍ଛତୀତି ନ ୱିନ୍ଦତି ନ ପଟିଲଭତି, ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ୱିସମପୟୋଗେନ ୟୋଜିତା କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମନ୍ତା । ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଭେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଭଞ୍ଜନ୍ତି ରଥଂ ଅୟାନକା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୧.୨୯୬) ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୁଲେ ୱା କୁଲଙ୍ଗାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲେ କୁଲଝାପକୋ କୁଲେ ଅନ୍ତିମପୁରିସୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି। ‘‘କୁଲଙ୍କରୋ’’ତିପି ପାଳି । ୟୋ ତେ ଭୋଗେ ୱିକିରତୀତି ୟୋ ଏସୋ କୁଲେ ପଚ୍ଛିମକୋ ତେ ହିରଞ୍ଞାଦିକେ ଭୋଗେ ଖେପେତି । ୱିଧମତୀତି ୱିୟୋଗଂ କରୋତି, ଦୂରେ ଖିପତି । ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ନାସେତି ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେତି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିକିରତି। ସୁରାଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଧମତି। ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେତି। ୱିକିରତି ୱା ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଆୟଂ ଅଜାନନେନ । ୱିଧମତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମୁଖଂ ଅଜାନନେନ । ୱିଦ୍ଧଂସେତି ଠପିତଟ୍ଠାନେ ଆରକ୍ଖଂ ଅସଂୱିଧାନେନାତି ଏୱମାଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅନିଚ୍ଚତାୟେୱ ଅଟ୍ଠମୀତି ୱିନାସଭାୱୋ ଏୱ ଅଟ୍ଠମୋ । ହାୟନ୍ତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ୟନ୍ତି । ପରିହାୟନ୍ତୀତି ନ ପୁନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ପରିଧଂସେନ୍ତୀତି ଠାନତୋ ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପରିପତନ୍ତୀତି ପଗ୍ଘରନ୍ତି । ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରଧାନଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ତିଟ୍ଠନ୍ତେୱତେ ଭୋଗେତି ତେସଂ ଧନାନଂ ଠିତକାଲେ ‘‘ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ନିବ୍ବୁତେ ଚାପୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୦୬) ୱିୟ । ସୋତି ସୋ ଭୋଗସାମିକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଚୱତି ଦେୱଲୋକତୋ । ମରତି ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ । ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜତି ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିଲୋକତୋ । ଅଥ ୱା ହାୟତି ଧଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାଗାରୱସେନ । ପରିହାୟତି ଧନକୋଟ୍ଠାଗାରୱସେନ । ପରିଧଂସତି ବଲିବଦ୍ଦହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱସେନ । ପରିପତତି ଦାସିଦାସୱସେନ । ଅନ୍ତରଧାୟତି ଦାରାଭରଣୱସେନ । ନସ୍ସତି ଉଦକାଦିୱସେନାତି ଏକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଅୟୋମୟେନାତି କାଳଲୋହାଦିନିବ୍ବତ୍ତେନ । ସଲ୍ଲେନାତି କଣ୍ଡେନ । ଅଟ୍ଠିମୟେନାତି ମନୁସ୍ସଟ୍ଠିଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେନ । ଦନ୍ତମୟେନାତି ହତ୍ଥିଦନ୍ତାଦିନା । ୱିସାଣମୟେନାତି ଗୋୱିସାଣାଦିନା । କଟ୍ଠମୟେନାତି ୱେଳୁକଟ୍ଠାଦିନା । ୱିଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସଲ୍ଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ପହଟୋ । ରୁପ୍ପତୀତି ୱିକିରତି, ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି । କୁପ୍ପତୀତି ଚଲତି, କୋପଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଘଟ୍ଟୀୟତୀତି ଘଟ୍ଟିତୋ ହୋତି । ପୀଳୀୟତୀତି ପୀଳିତୋ ହୋତି, ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରୋ କୁପ୍ପତି। ‘‘ତତିୟଦିୱସେ ସଲାକଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଧୋୱନକାଲେ ଘଟ୍ଟୀୟତି। ଖାରପ୍ପଦାନେ ପୀଳୀୟତି। ପହାରଧୋୱନେ ୱା ରୁପ୍ପତି। ତସ୍ମିଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନେ କୁପ୍ପତି। ସଲାକପୱେସନେ ପୀଳୀୟତି। ଖାରପ୍ପଦାନେ ଘଟ୍ଟୀୟତୀ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ବ୍ୟାଧିତୋତି ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରୋ ହୁତ୍ୱା ପୀଳିତୋ । ଦୋମନସ୍ସିତୋତି ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ । ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱାତି ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଂ ଉପନୀତେନ, ଅନ୍ତୋସୋସାଦି ସୋକୋ ଚ ୱାଚାୱିପ୍ପଲାପୋ ପରିଦେୱୋ ଚ କାୟପୀଳନାଦି ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଚିତ୍ତପୀଳନାଦି ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ ଚ । ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସୋକାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ସମୁଦାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୩. ତତିୟଗାଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ପନ ଇମେ କାମେ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ ସପ୍ପସ୍ସ ସିରଂ ୱିୟ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବଲୋକଂ ୱିପ୍ଫାରେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ସତୋ ହୁତ୍ୱା ସମତିୱତ୍ତତୀତି ।

ୟୋତି ୱିଭଜିତବ୍ବଂ ପଦଂ । ୟୋ ୟାଦିସୋତିଆଦୀନି ତସ୍ସ ୱିଭଜନପଦାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ୟୋତି ଅତ୍ଥପଦଂ. ତଞ୍ଚ ଅନିୟମେନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନିୟମେନ ପୁଗ୍ଗଲଦୀପକଂ ୟୋ-ସଦ୍ଦମେୱ ଆହ । ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋତି ୟୋ କୋଚୀତି । ୟସ୍ମା ୟୋ ୟୋ କୋଚି ନାମ, ସୋ ଅୱସ୍ସଂ ୟଥାଲିଙ୍ଗୟଥାୟୁତ୍ତୟଥାୱିହିତୟଥାପ୍ପକାରୟଂଠାନପତ୍ତୟଂଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୱସେନ ଏକେନାକାରେନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତଂ ତତ୍ଥ ଞାପେତୁଂ ତଂ ଭେଦଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ୟାଦିସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାଦିସୋତି ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୟାଦିସୋ ୱା ତାଦିସୋ ୱା ହୋତୁ, ଦୀଘୋ ୱା ରସ୍ସୋ ୱା କାଳୋ ୱା ଓଦାତୋ ୱା ମଙ୍ଗୁରଚ୍ଛୱି ୱା କିସୋ ୱା ଥୂଲୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥାୟୁତ୍ତୋତି ୟୋଗୱସେନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୟୁତ୍ତୋ ହୋତୁ, ନୱକମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ୱା ଉଦ୍ଦେସୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱାସଧୁରୟୁତ୍ତୋ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାୱିହିତୋତି ୟଥାଠପିତୋ ନୱକମ୍ମାଧିଟ୍ଠାୟିକାଦିୱସେନ । ୟଥାପକାରୋତି ୟଥାପକାରେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ପଦୀପନାୟକାଦିୱସେନ । ୟଂଠାନପ୍ପତ୍ତୋତି ୟଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ତୋ ସେନାପତିସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ । ୟଂଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋତି ୟେନ ଧମ୍ମେନ ଉପାଗତୋ ଧୁତଙ୍ଗାଦିୱସେନ ।

ୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ୱାତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀତି କିଲେସାନଂ ଦୂରୀକରଣତୋ ୱା ଘଟପ୍ପହାରେନ ସେୱାଲାନଂ ୱିୟ । ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ୱାତି ପୁନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତତୋ ମଗ୍ଗେନ କିଲେସାନଂ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲତୋ ପହାନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ୱା । ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମାତିଆଦୀନି ଏକାଦସ ପଦାନି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି ।

ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପୀତିଆଦୀନି ଛ ପଦାନି ମରଣସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି, ଉପସମାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପୀତି ଇମାନି ଚ ଉପଚାରଜ୍ଝାନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି, କାୟଗତାସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି, ପଠମଂ ଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋପୀତିଆଦୀନି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋପୀତି ପରିୟୋସାନାନି ଅପ୍ପନାଜ୍ଝାନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମାତି ସୁନିକ୍କନ୍ତଂ ନିକ୍କନ୍ତଂ ନିମ୍ମଂସଂ ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ଉପମା ଏତେସଂ କାମାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା । ଅପ୍ପସ୍ସାଦଟ୍ଠେନାତି ‘‘ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ସୁଖସ୍ସାଦଂ ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ । ପସ୍ସନ୍ତୋତି ‘‘ୟାୱଦେୱ ପନ ସୋ କୁକ୍କୁରୋ କିଲମଥସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତୋ । ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି ଦୂରଙ୍ଗମେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, କୁକ୍କୁରୋ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତୋ ଗୋଘାତକସୂନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ଅସ୍ସ, ତମେନଂ ଦକ୍ଖୋ ଗୋଘାତକୋ ୱା ଗୋଘାତକନ୍ତେୱାସୀ ୱା ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ସୁନିକ୍କନ୍ତଂ ନିକ୍କନ୍ତଂ ନିମ୍ମଂସଂ ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ ଉପସୁମ୍ଭେୟ୍ୟ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଗହପତି, ଅପି ନୁ ଖୋ ସୋ କୁକ୍କୁରୋ ଅମ୍ହଂ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ସୁନିକ୍କନ୍ତଂ ନିକ୍କନ୍ତଂ ନିମ୍ମଂସଂ ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ ପଲେହନ୍ତୋ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ପଟିୱିନେୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ’’ ? ‘‘ଅଦୁଞ୍ହି, ଭନ୍ତେ, ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ସୁନିକ୍କନ୍ତଂ ନିକ୍କନ୍ତଂ ନିମ୍ମଂସଂ ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ, ୟାୱଦେୱ ପନ ସୋ କୁକ୍କୁରୋ କିଲମଥସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା, ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’ତି । ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ନାନତ୍ତା ନାନତ୍ତସିତା, ତଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତସିତା, ୟତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ ଲୋକାମିସୁପାଦାନା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨) ।

ଗିଜ୍ଝାଦୀହି ସାଧାରଣା ମଂସପେସି ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ମଂସପେସୂପମା। ବହୂନଂ ସାଧାରଣଟ୍ଠେନ ବହୁସାଧାରଣା। ଆଦିତ୍ତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ତିଣୁକ୍କୂପମା । ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନାତି ହତ୍ଥାଦିଝାପନଟ୍ଠେନ । ସାଧିକପୋରିସପ୍ପମାଣା ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ୱୀତଧୂମାନଂ ଅଙ୍ଗାରାନଂ ପୂରା ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା । ମହାପରିଳାହଟ୍ଠେନାତି ମହନ୍ତପରିତାପନଟ୍ଠେନ । ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟାଦିକଂ ସୁପିନଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ସୁପିନକୂପମା । ଇତ୍ତରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନାତି ଅପ୍ପତ୍ୱା, ନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନଟ୍ଠେନ । ୟାଚିତେନ ଲଦ୍ଧଂ ୟାନାଦିଭଣ୍ଡଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ୟାଚିତକୂପମା । ତାୱକାଲିକଟ୍ଠେନାତି ଅନିବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ । ସମ୍ପନ୍ନଫଲରୁକ୍ଖୋ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା । ସମ୍ଭଞ୍ଜନପରିଭଞ୍ଜନଟ୍ଠେନାତି ସାଖାଭଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଚେୱ ସମନ୍ତତୋ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖପାତନଟ୍ଠେନ ଚ । ଅସି ଚ ସୂନା ଚ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଅସିସୂନୂପମା । ଅଧିକୁଟ୍ଟନଟ୍ଠେନାତି ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ । ସତ୍ତିସୂଲଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ସତ୍ତିସୂଲୂପମା । ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନାତି ନିପତେତ୍ୱା ଗମନଟ୍ଠେନ । ଭୟଜନନଟ୍ଠେନ ସପ୍ପସିରଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ସପ୍ପସିରୂପମା । ସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନାତି ସହ ଅଭିମୁଖେ ଭୟଟ୍ଠେନ । ଦୁକ୍ଖଜନନଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପମା ଏତେସନ୍ତି ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମା । ମହାଭିତାପନଟ୍ଠେନାତି ମହନ୍ତଅଭିତାପକାୟପୀଳାଉପ୍ପାଦନଟ୍ଠେନାତି କାମଂ ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ଗିଜ୍ଝୋ ୱା କଙ୍କୋ ୱା କୁଲଲୋ ୱା ମଂସପେସିଂ ଆଦାୟ ଉଡ୍ଡୀୟେୟ୍ୟ, ତମେନଂ ଗିଜ୍ଝାପି କଙ୍କାପି କୁଲଲାପି ଅନୁପତିତ୍ୱା ଅନୁପତିତ୍ୱା ୱିତଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଗହପତି, ସଚେ ସୋ ଗିଜ୍ଝୋ ୱା କଙ୍କୋ ୱା କୁଲଲୋ ୱା ତଂ ମଂସପେସିଂ ନ ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୋ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ମଂସପେସୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା…ପେ॰… ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ପୁରିସୋ ଆଦିତ୍ତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ଆଦାୟ ପଟିୱାତଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଗହପତି, ସଚେ ସୋ ପୁରିସୋ ତଂ ଆଦିତ୍ତଂ ତିଣୁକ୍କଂ ନ ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସା ଆଦିତ୍ତା ତିଣୁକ୍କା ହତ୍ଥଂ ୱା ଦହେୟ୍ୟ, ବାହୁଂ ୱା ଦହେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଦହେୟ୍ୟ, ସୋ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ତିଣୁକ୍କୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା…ପେ॰… ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ସାଧିକପୋରିସା ପୂରା ଅଙ୍ଗାରାନଂ ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ୱୀତଧୂମାନଂ । ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଜୀୱିତୁକାମୋ ଅମରିତୁକାମୋ ସୁଖକାମୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକ୍କୂଲୋ, ତମେନଂ ଦ୍ୱେ ବଲୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ନାନାବାହାସୁ ଗହେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଉପକଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି ଗହପତି, ଅପି ନୁ ସୋ ପୁରିସୋ ଇତି ଚିତି ଚେୱ କାୟଂ ସନ୍ନାମେୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ତଂ କିସ୍ସହେତୁ’’ ? ‘‘ୱିଦିତଞ୍ହି, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ‘ଇମଞ୍ଚ ଅହଂ ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ପପତିସ୍ସାମି, ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’’’ନ୍ତି । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ ଗହପତି ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ଅଙ୍ଗାରକାସୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା…ପେ॰… ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ପୁରିସୋ ସୁପିନକଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକଂ ୱନରାମଣେୟ୍ୟକଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକଂ ପୋକ୍ଖରଣିରାମଣେୟ୍ୟକଂ, ସୋ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ନ କିଞ୍ଚି ପଟିପସ୍ସେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ସୁପିନକୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା…ପେ॰… ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ପୁରିସୋ ୟାଚିତକଂ ଭୋଗଂ ୟାଚିତ୍ୱା ୟାନଂ ୱା ପୋରିସେୟ୍ୟଂ ପୱରମଣିକୁଣ୍ଡଲଂ । ସୋ ତେହି ୟାଚିତକେହି ଭୋଗେହି ପୁରକ୍ଖତୋ ପରିୱୁତୋ ଅନ୍ତରାପଣଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତମେନଂ ଜନୋ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘ଭୋଗୀ ୱତ ଭୋ ପୁରିସୋ, ଏୱଂ କିର ଭୋ ଭୋଗିନୋ ଭୋଗାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’ତି । ତମେନଂ ସାମିକା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥେୱ ତାନି ପସ୍ସେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ତାନି ହରେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଗହପତି, ଅଲଂ ନୁ ଖୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତାୟା’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ତଂ କିସ୍ସହେତୁ’’ ? ‘‘ସାମିନୋ ହି, ଭନ୍ତେ, ତାନି ହରନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ୟାଚିତକୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା…ପେ॰… ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତି । ସେୟ୍ୟଥାପି, ଗହପତି, ଗାମସ୍ସ ୱା ନିଗମସ୍ସ ୱା ଅୱିଦୂରେ ତିବ୍ବୋ ୱନସଣ୍ଡୋ, ତତ୍ରସ୍ସ ରୁକ୍ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନଫଲୋ ଚ ଉପପନ୍ନଫଲୋ ଚ । ନ ଚସ୍ସୁ କାନିଚି ଫଲାନି ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି । ଅଥ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଫଲତ୍ଥିକୋ ଫଲଗୱେସୀ ଫଲପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ । ସୋ ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନଫଲଞ୍ଚ ଉପପନ୍ନଫଲଞ୍ଚ । ତସ୍ସ ଏୱମସ୍ସ ‘ଅୟଂ ଖୋ ରୁକ୍ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନଫଲୋ ଚ ଉପପନ୍ନଫଲୋ ଚ, ନତ୍ଥି ଚ କାନିଚି ଫଲାନି ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି, ଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋପିତୁଂ । ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଖାଦେୟ୍ୟଂ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଞ୍ଚ ପୂରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ? ସୋ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହିତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଖାଦେୟ୍ୟ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଞ୍ଚ ପୂରେୟ୍ୟ । ଅଥ ଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଫଲତ୍ଥିକୋ ଫଲଗୱେସୀ ଫଲପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ ତିଣ୍ହଂ କୁଠାରିଂ ଆଦାୟ । ସୋ ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନଫଲଞ୍ଚ ଉପପନ୍ନଫଲଞ୍ଚ । ତସ୍ସ ଏୱମସ୍ସ ‘ଅୟଂ ଖୋ ରୁକ୍ଖୋ ସମ୍ପନ୍ନଫଲୋ ଚ ଉପପନ୍ନଫଲୋ ଚ, ନତ୍ଥି ଚ କାନିଚି ଫଲାନି ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି, ନ ଖୋ ପନାହଂ ଜାନାମି ରୁକ୍ଖଂ ଆରୋହିତୁଂ । ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ରୁକ୍ଖଂ ମୂଲତୋ ଛେତ୍ୱା ୟାୱଦତ୍ଥଞ୍ଚ ଖାଦେୟ୍ୟଂ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଞ୍ଚ ପୂରେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ମୂଲତୋୱ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଗହପତି, ଅମୁକୋ ସୋ ପୁରିସୋ ପଠମଂ ରୁକ୍ଖଂ ଆରୂଳ୍ହୋ, ସଚେ ସୋ ନ ଖିପ୍ପମେୱ ଓରୋହେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ପପତନ୍ତୋ ହତ୍ଥଂ ୱା ଭଞ୍ଜେୟ୍ୟ ପାଦଂ ୱା ଭଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ଭଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ସୋ ତତୋନିଦାନଂ ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ । ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଗହପତି, ଅରିୟସାୱକୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ରୁକ୍ଖଫଲୂପମା କାମା ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା, ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’ତି । ଏୱମେତଂ ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ନାନତ୍ତା ନାନତ୍ତସିତା, ତଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟାୟଂ ଉପେକ୍ଖା ଏକତ୍ତା ଏକତ୍ତସିତା । ୟତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ ଲୋକାମିସୂପାଦାନା ଅପରିସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । ତମେୱୂପେକ୍ଖଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୩-୪୮) ।

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲାଦିକଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂପମପରିୟୋସାନତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପଚାରସମାଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସତି ଏୱ ଅନୁସ୍ସତି । ପୱତ୍ତିତବ୍ବଟ୍ଠାନମ୍ହିୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା ସତୀତିପି ଅନୁସ୍ସତି । ବୁଦ୍ଧଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତି । ଅରହତାଦିବୁଦ୍ଧଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଂ । ଭାୱେନ୍ତୋତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ବ୍ୟୂହେନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଧମ୍ମାନୁସ୍ସତି, ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଧମ୍ମଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଙ୍ଘଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତି, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିସଙ୍ଘଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୀଲଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ସୀଲାନୁସ୍ସତି, ଅତ୍ତନୋ ଅଖଣ୍ଡତାଦିସୀଲଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଚାଗଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଚାଗାନୁସ୍ସତି, ଅତ୍ତନୋ ମୁତ୍ତଚାଗତାଦିଚାଗଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦେୱତା ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି ଦେୱତାନୁସ୍ସତି, ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଆନାପାନେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ସତି ଆନାପାନସ୍ସତି, ଆନାପାନନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମରଣଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ସତି ମରଣସ୍ସତି, ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତମରଣାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦୀନଂ ପଟିକ୍କୂଲାନଂ ଆୟତ୍ତା ଆକରତ୍ତା କାୟୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେ ସରୀରେ ଗତା ପୱତ୍ତା ସତି କାୟଗତାସତି, ତାଦିସଂ ୱା କାୟଂ ଗତା ସତି ‘‘କାୟଗତସତୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ରସ୍ସଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘କାୟଗତାସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କେସାଦିକେସୁ କାୟକୋଟ୍ଠାସେସୁ ପଟିକ୍କୂଲନିମିତ୍ତାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉପସମଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନୁସ୍ସତି । ଉପସମାନୁସ୍ସତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୂପସମାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ପୀତିସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ସୁଖଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ଉପେକ୍ଖାଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେତୀତି ।

ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମୁଚ୍ଛେଦେନ କାମାନଂ ପହାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋପୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗସୋତସ୍ସ ଆପଜ୍ଜନଂ ସୋତାପତ୍ତି, ସୋତାପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ । ଅପାୟଗମନୀୟେ କାମେତି ୟେହି ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ଅପାୟଗମନୀୟେ କାମେ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସକିଂୟେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ସକଦାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୋ । ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ଓଳାରିକେତି ପରିଳାହପ୍ପତ୍ତେ । ପଟିସନ୍ଧିୱସେନେୱ କାମଭୱଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ଅନାଗାମୀ, ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ । ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ଅନୁସହଗତେତି ସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତେ । କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ଅରାନଂ ହତତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା ଚ ଅରହଂ, ଅରହତୋ ଭାୱୋ ଅରହତ୍ତଂ । କିଂ ତଂ ? ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ଅରହତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ । ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବେନାକାରେନ ସବ୍ବଂ । ସବ୍ବଥା ସବ୍ବନ୍ତି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସବ୍ବଂ । ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସନ୍ତି ନିରୱସେସଂ ଗନ୍ଧମତ୍ତମ୍ପି ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ସବ୍ବେନସବ୍ବଂ ମୂଲୱସେନ । ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ଆକାରନିପ୍ପଦେସୱସେନ । ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସଂ ଭାୱନାନିପ୍ପଦେସୱସେନ । ତଥା ପୁରିମେନ ଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱେନ । ଦୁତିୟେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାଭାୱେନ । ତତିୟେନ ଅନୁସୟାଭାୱେନ ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ସପ୍ପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅହୀତି ୟୋ କୋଚି ସରନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । କେନଟ୍ଠେନାତି କେନ ଅତ୍ଥେନ । ସଂସପ୍ପନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟସ୍ମା ସମ୍ମା ସଂସରନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ସପ୍ପୋ । ଭୁଜନ୍ତୋତି ୱଙ୍କୱଙ୍କୋ ହୁତ୍ୱା । ପନ୍ନସିରୋତି ନିପନ୍ନସୀସୋ ହୁତ୍ୱା । ସିରେନ ସୁପତୀତି ସୀସଂ ଭୋଗନ୍ତରେ କତ୍ୱା ସୁପନଭାୱେନ ସିରସା ସୁପତୀତି ସରୀସପୋ। ବିଲେ ସୟତୀତି ବିଲାସୟୋ। ‘‘ବିଲସୟୋ’’ତିପି ପାଳି, ତଂ ସୁନ୍ଦରଂ । ଗୁହାୟଂ ସେତୀତି ଗୁହାସୟୋ । ଦାଠା ତସ୍ସ ଆୱୁଧୋତି ତସ୍ସ ସପ୍ପସ୍ସ ଦୁୱେ ଦାଠା ପହରଣସତ୍ଥସଙ୍ଖାତୋ ଆୱୁଧୋ । ୱିସଂ ତସ୍ସ ଘୋରନ୍ତି ତସ୍ସ ସପ୍ପସ୍ସ ବ୍ୟାପକସଙ୍ଖାତଂ ୱିସଂ ଦାରୁଣଂ କକ୍ଖଳଂ । ଜିୱ୍ହା ତସ୍ସ ଦୁୱିଧାତି ତସ୍ସ ସପ୍ପସ୍ସ ଦ୍ୱେଧା ଜିୱ୍ହା । ଦ୍ୱୀହି ଜିୱ୍ହାହି ରସଂ ସାୟତୀତି ଦୁୱିଧାହି ଜିୱ୍ହାହି ରସଂ ଜାନାତି ଅସ୍ସାଦଂ ୱିନ୍ଦତି ସାଦିୟତୀତି । ଜୀୱିତୁଂ କାମୟତୀତି ଜୀୱିତୁକାମୋ। ଅମରିତୁଂ କାମୟତୀତି ଅମରିତୁକାମୋ। ସୁଖଂ କାମୟତୀତି ସୁଖକାମୋ । ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକ୍କୂଲୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନିଚ୍ଛମାନୋ । ପାଦେନାତି ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ । ସପ୍ପସିରନ୍ତି ସପ୍ପସ୍ସ ସୀସଂ । ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୱିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ପମାଣେନ । ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସମନ୍ତତୋ । ଅଭିନିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଚତୁତ୍ଥପ୍ପମାଣେନ । ଅଥ ୱା ପୁରିମେନ ସୀସତୋ । ଦୁତିୟତତିୟେନ ଦ୍ୱୀହି ପସ୍ସେହି । ଚତୁତ୍ଥେନ ପଚ୍ଛତୋ । ‘‘କାମେ ପନ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପରିୟେସନମୂଲଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ପତ୍ତସ୍ସ ଆରକ୍ଖମୂଲଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ୱିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ଅଞ୍ଞାଣପରିଳାହଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ୱିନାସମୁଖେ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ରଞ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ। ବଲୱରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ସାରାଗୋ। ୱିସୟେ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁ ଅନୁ ନୟନତୋ ଅନୁନୟୋ। ଅନୁରୁଜ୍ଝତୀତି ଅନୁରୋଧୋ, କାମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଭୱେ ସତ୍ତା ଏତାୟ ନନ୍ଦନ୍ତୀତି ନନ୍ଦୀ, ସୟଂ ୱା ନନ୍ଦତୀତି ନନ୍ଦୀ। ନନ୍ଦୀ ଚ ସା ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ ଚାତି ନନ୍ଦିରାଗୋ। ତତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନା ତଣ୍ହା ନନ୍ଦୀ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ନନ୍ଦିରାଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚିତ୍ତସ୍ସ ସାରାଗୋତି ୟୋ ହେଟ୍ଠା ‘‘ବଲୱରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ସାରାଗୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ସାରାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟ ଆରମ୍ମଣାନୀତି ଇଚ୍ଛା। ବହଲକିଲେସଭାୱେନ ମୁଚ୍ଛନ୍ତି ଏତାୟ ପାଣିନୋତି ମୁଚ୍ଛା। ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଅଜ୍ଝୋସାନଂ। ଇମିନା ସତ୍ତା ଗିଜ୍ଝନ୍ତି ଗେଧଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଗେଧୋ। ବହଲଟ୍ଠେନ ୱା ଗେଧୋ। ‘‘ଗେଧଂ ୱା ପନ ପୱନସଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ହି ବହଲଟ୍ଠେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ। ଅନନ୍ତରପଦଂ ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱଡ୍ଢିତଂ, ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ୱା ଗେଧୋତି ପଲିଗେଧୋ। ସଜ୍ଜନ୍ତି ଏତେନାତି ସଙ୍ଗୋ। ଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ୱା ସଙ୍ଗୋ। ଓସୀଦନଟ୍ଠେନ ପଙ୍କୋ। ଆକଡ୍ଢନୱସେନ ଏଜା। ‘‘ଏଜା ଇମଂ ପୁରିସଂ ପରିକଡ୍ଢତି ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭୱସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଞ୍ଚନଟ୍ଠେନ ମାୟା। ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସତ୍ତାନଂ ଜନନଟ୍ଠେନ ଜନିକା। ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ, ଚିତ୍ତମସ୍ସ ୱିଧାୱତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସତ୍ତେ ଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୋଜୟମାନା ଜନେତୀତି ସଞ୍ଜନନୀ। ଘଟନଟ୍ଠେନ ସିବ୍ବିନୀ। ଅୟଞ୍ହି ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସତ୍ତେ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସିବ୍ବତି ଘଟେତି ତୁନ୍ନକାରୋ ୱିୟ ପିଲୋତିକାୟ ପିଲୋତିକଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଘଟନଟ୍ଠେନ ସିବ୍ବିନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନେକପ୍ପକାରଂ ୱିସୟଜାଲଂ ତଣ୍ହାୱିପ୍ଫନ୍ଦିତନିୱେସସଙ୍ଖାତଂ ୱା ଜାଲମସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଜାଲିନୀ।

ଆକଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ସୀଘସୋତା ସରିତା ୱିୟାତି ସରିତା। ଅଲ୍ଲଟ୍ଠେନ ୱା ସରିତା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସରିତାନି ସିନେହିତାନି ଚ ସୋମନସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତି ଜନ୍ତୁନୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୧) । ଅଲ୍ଲାନି ଚେୱ ସିନିଦ୍ଧାନି ଚାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଅନୟବ୍ୟସନାପାଦନଟ୍ଠେନ କୁମ୍ମାନୁବନ୍ଧସୁତ୍ତକଂ ୱିୟାତି ସୁତ୍ତଂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସୁତ୍ତନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦିରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୯) । ରୂପାଦୀସୁ ୱିତ୍ଥତଟ୍ଠେନ ୱିସତା। ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ସତ୍ତେ ଆୟୂହାପେତୀତି ଆୟୂହିନୀ। ଉକ୍କଣ୍ଠିତୁଂ ଅପଦାନତୋ ସହାୟଟ୍ଠେନ ଦୁତିୟା। ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୁଂ ନ ଦେତି, ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ପିୟସହାୟୋ ୱିୟ ଅଭିରମାପେତି । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫; ଅ॰ ନି॰ ୪.୯; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାୟାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) ।

ପଣିଧାନକୱସେନ ପଣିଧି । ଭୱନେତ୍ତୀତି ଭୱରଜ୍ଜୁ । ଏତାୟ ହି ସତ୍ତା ରଜ୍ଜୁୟା ଗୀୱାୟଂ ବଦ୍ଧା ଗୋଣା ୱିୟ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ନିୟ୍ୟନ୍ତି । ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱନତି ଭଜତି ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ୱନଂ, ୱନତି ୟାଚତୀତି ୱା ୱନଂ । ୱନଥୋତି ବ୍ୟଞ୍ଜନେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଅନତ୍ଥଦୁକ୍ଖାନଂ ୱା ସମୁଟ୍ଠାପନଟ୍ଠେନ ଗହନଟ୍ଠେନ ଚ ୱନଂ ୱିୟାତି ୱନଂ। ବଲୱତଣ୍ହାୟେତଂ ନାମଂ । ଗହନତରଟ୍ଠେନ ପନ ତତୋ ବଲୱତରା ୱନଥୋ ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୱନଂ ଛିନ୍ଦଥ ମା ରୁକ୍ଖଂ, ୱନତୋ ଜାୟତେ ଭୟଂ ।

ଛେତ୍ୱା ୱନଞ୍ଚ ୱନଥଞ୍ଚ, ନିବ୍ବନା ହୋଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୩) ।

ସନ୍ଥୱନୱସେନ ସନ୍ଥୱୋ, ସଂସଗ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଦୁୱିଧୋ – ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ଚ । ତେସୁ ଇଧ ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସିନେହୱସେନ ସ୍ନେହୋ। ଆଲୟକରଣୱସେନ କମ୍ପମାନା ଅପେକ୍ଖତୀତି ଅପେକ୍ଖା। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଇମାନି ତେ ଦେୱ ଚତୁରାସୀତି ନଗରସହସ୍ସାନି କୁସାୱତୀରାଜଧାନିପ୍ପମୁଖାନି, ଏତ୍ଥ ଦେୱ ଛନ୍ଦଂ ଜନେହି ଜୀୱିତେ ଅପେକ୍ଖଂ କରୋହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୬୬) । ଆଲୟଂ କରୋହୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ପାଟିୟେକ୍କେ ପାଟିୟେକ୍କେ ଆରମ୍ମଣେ ବନ୍ଧତୀତି ପଟିବନ୍ଧୁ, ଞାତକଟ୍ଠେନ ୱା ପାଟିୟେକ୍କୋ ବନ୍ଧୂତିପି ପଟିବନ୍ଧୁ। ନିଚ୍ଚସନ୍ନିସ୍ସିତଟ୍ଠେନପି ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସମୋ ବନ୍ଧୁ ନାମ ନତ୍ଥି । ଆରମ୍ମଣାନଂ ଅସନତୋ ଆସା। ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣତୋ ଚେୱ ତିତ୍ତିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜନତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସୀସନୱସେନ ଆସୀସନା। ଆସୀସିତସ୍ସ ଭାୱୋ ଆସୀସିତତ୍ତଂ।

ଇଦାନି ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରୂପାସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆସୀସନୱସେନ ଆସାତି ଆସାୟ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ରୂପେ ଆସା ରୂପାସା। ଏୱଂ ନୱପି ପଦାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ପରିକ୍ଖାରଲୋଭୱସେନ ଛଟ୍ଠଂ । ତଂ ୱିସେସତୋ ପବ୍ବଜିତାନଂ, ତତୋ ପରାନି ତୀଣି ଅତିତ୍ତିୟୱତ୍ଥୁୱସେନ ଗହଟ୍ଠାନଂ । ନ ହି ତେସଂ ଧନପୁତ୍ତଜୀୱିତେହି ଅଞ୍ଞଂ ପିୟତରଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ, ଇଦଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅସୁକେନ ମେ ଇଦଂ ଦିନ୍ନଂ, ଇଦଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ସତ୍ତେ ଜପ୍ପାପେତୀତି ଜପ୍ପା। ପରତୋ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତାନି, ତତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ୱିଭଜିତୁଂ ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ପୁନ ‘‘ଜପ୍ପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜପ୍ପନାକାରୋ ଜପ୍ପନା। ଜପ୍ପିତସ୍ସ ଭାୱୋ ଜପ୍ପିତତ୍ତଂ। ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସୟେ ଲୁମ୍ପତି ଆକଡ୍ଢତୀତି ଲୋଲୁପୋ, ଲୋଲୁପସ୍ସ ଭାୱୋ ଲୋଲୁପ୍ପଂ। ଲୋଲୁପ୍ପନାକାରୋ ଲୋଲୁପ୍ପାୟନା। ଲୋଲୁପ୍ପସମଙ୍ଗିନୋ ଭାୱୋ ଲୋଲୁପ୍ପାୟିତତ୍ତଂ।

ପୁଚ୍ଛଞ୍ଜିକତାତି ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଲାଭଟ୍ଠାନେସୁ ପୁଚ୍ଛଂ ଚାଲୟମାନା ସୁନଖା ୱିୟ କମ୍ପମାନା ୱିଚରନ୍ତି, ତଂ ତସ୍ସା କମ୍ପନତଣ୍ହାୟ ନାମଂ । ସାଧୁ ମନାପମନାପେ ୱିସୟେ କାମେତୀତି ସାଧୁକାମୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସାଧୁକମ୍ୟତା। ମାତାମାତୁଚ୍ଛାତିଆଦିକେ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ରାଗୋତି ଅଧମ୍ମରାଗୋ। ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେପି ବଲୱା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲୋଭୋ ୱିସମଲୋଭୋ। ‘‘ରାଗୋ ୱିସମ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ୱା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱା ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଧମ୍ମଟ୍ଠେନ ଅଧମ୍ମରାଗୋ । ୱିସମଟ୍ଠେନ ୱିସମଲୋଭୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରମ୍ମଣାନଂ ନିକାମନୱସେନ ନିକନ୍ତି। ନିକାମନାକାରୋ ନିକାମନା। ପତ୍ଥୟନୱସେନ ପତ୍ଥନା। ପିହାୟନୱସେନ ପିହନା। ସୁଟ୍ଠୁ ପତ୍ଥନା ସମ୍ପତ୍ଥନା। ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା। ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ତଣ୍ହା ଭୱତଣ୍ହା। ଉଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତେ ୱିଭୱେ ତଣ୍ହା ୱିଭୱତଣ୍ହା। ସୁଦ୍ଧେ ରୂପଭୱସ୍ମିଂୟେୱ ତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା। ଅରୂପଭୱେ ତଣ୍ହା ଅରୂପତଣ୍ହା। ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ, ନିରୋଧେ ତଣ୍ହା ନିରୋଧତଣ୍ହା। ରୂପେ ତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା। ସଦ୍ଦେ ତଣ୍ହା ସଦ୍ଦତଣ୍ହା । ଗନ୍ଧତଣ୍ହାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଓଘାଦୟୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୱ ।

କୁସଲଧମ୍ମେ ଆୱରତୀତି ଆୱରଣଂ। ଛାଦନୱସେନ ଛଦନଂ। ସତ୍ତେ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ବନ୍ଧତୀତି ବନ୍ଧନଂ। ଚିତ୍ତଂ ଉପହନ୍ତ୍ୱା କିଲିସ୍ସତି ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ କରୋତୀତି ଉପକ୍କିଲେସୋ। ଥାମଗତଟ୍ଠେନ ଅନୁ ଅନୁ ସେତୀତି ଅନୁସୟୋ। ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାତୀତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପଦାନେନ କୁସଲୱାରଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚୋରା ମଗ୍ଗେ ପରିୟୁଟ୍ଠିଂସୁ, ଧୁତ୍ତା ମଗ୍ଗେ ପରିୟୁଟ୍ଠିଂସୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୦) ହି ମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମିଧାପି ଗହଣଟ୍ଠେନ ପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଲିୱେଠନଟ୍ଠେନ ଲତା ୱିୟାତି ଲତା। ‘‘ଲତା ଉପ୍ପଜ୍ଜ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୦) ଆଗତଟ୍ଠାନେପି ଅୟଂ ତଣ୍ହା ଲତାତି ୱୁତ୍ତା । ୱିୱିଧାନି ୱତ୍ଥୂନି ଇଚ୍ଛତୀତି ୱେୱିଚ୍ଛଂ। ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମୂଲଂ। ତସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିଦାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିଦାନଂ। ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଇତୋ ପଭୱତୀତି ଦୁକ୍ଖପ୍ପଭୱୋ। ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ପାସୋ ୱିୟାତି ପାସୋ, ମାରସ୍ସ ପାସୋ ମାରପାସୋ। ଦୁରୁଗ୍ଗିଲନଟ୍ଠେନ ବଳିସଂ ୱିୟାତି ବଳିସଂ, ମାରସ୍ସ ବଳିସଂ ମାରବଳିସଂ। ତଣ୍ହାଭିଭୂତା ମାରସ୍ସ ୱିସୟଂ ନାତିକ୍କମନ୍ତି, ତେସଂ ଉପରି ମାରୋ ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ମାରସ୍ସ ୱିସୟୋତି ମାରୱିସୟୋ। ସନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାୱ ନଦୀ ତଣ୍ହାନଦୀ। ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାୱ ଜାଲଂ ତଣ୍ହାଜାଲଂ। ୟଥା ସୁନଖା ଗଦ୍ଦୂଲବଦ୍ଧା ୟଦିଚ୍ଛକଂ ନିୟ୍ୟନ୍ତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାବଦ୍ଧା ସତ୍ତାତି ଦଳ୍ହବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ଗଦ୍ଦୂଲଂ ୱିୟାତି ଗଦ୍ଦୂଲଂ, ତଣ୍ହାୱ ଗଦ୍ଦୂଲଂ ତଣ୍ହାଗଦ୍ଦୂଲଂ। ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାୱ ସମୁଦ୍ଦୋ ତଣ୍ହାସମୁଦ୍ଦୋ। ଅଭିଜ୍ଝାୟନଟ୍ଠେନ ଅଭିଜ୍ଝା। ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଲୋଭୋ। ସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ।

ୱିସତ୍ତିକାତୀତି ୱିସତ୍ତିକା ଇତି । କେନଟ୍ଠେନାତି କେନ ସଭାୱେନ । ୱିସତାତି ୱିତ୍ଥଟା ରୂପାଦୀସୁ । ୱିସାଲାତି ୱିପୁଲା । ୱିସଟାତି ତେଭୂମକବ୍ୟାପକୱସେନ ୱିସଟା । ପୁରିମୱଚନମେୱ ତକାରସ୍ସ ଟକାରଂ କତ୍ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସକ୍କତୀତି ପରିସପ୍ପତି ସହତି ୱା । ରତ୍ତୋ ହି ରାଗୱତ୍ଥୁନା ପାଦେନ ତାଳିୟମାନୋପି ସହତି । ଓସକ୍କନଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନଂ ୱା ‘‘ୱିସକ୍କନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପତୀ’’ତି କେଚି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୱିସଂହରତୀତି ତଥା ତଥା କାମେସୁ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସନ୍ତୀ ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିମୁଖପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତଂ ସଂହରତି ସଙ୍ଖିପତି, ୱିସଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ହରତି, ୱହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସଂୱାଦିକାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଂ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିସଂୱାଦିକା ହୋତି । ଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ୱିସମୂଲା, ୱିସଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିଭୂତା ୱେଦନା ମୂଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱିସମୂଲା। ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟତ୍ତା ୱିସଂ ଫଲଂ ଏତିସ୍ସାତି ୱିସଫଲା। ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ରୂପାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ପରିଭୋଗୋ ହୋତି, ନ ଅମତସ୍ସାତି ସା ‘‘ୱିସପରିଭୋଗା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ସବ୍ବତ୍ଥ ନିରୁତ୍ତିୱସେନ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତସ୍ସା ୱିସୟଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ୱିସାଲା ୱା ପନ ସା ତଣ୍ହା ରୂପେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିସାଲା ୱା ପନାତି ମହନ୍ତୀ ଏୱ ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତା । କୁଲେ ଗଣେତିଆଦୀନି ଏକାଦସ ପଦାନି ଲୋଲୁପ୍ପାଦୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । କାମଧାତୁତ୍ତିକୋ କମ୍ମୱଟ୍ଟୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, କାମଭୱତ୍ତିକୋ ୱିପାକୱଟ୍ଟୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ସଞ୍ଞାଭୱତ୍ତିକୋ ସଞ୍ଞାୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ, ଏକୱୋକାରଭୱତ୍ତିକୋ ଖନ୍ଧୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋ । ଅତୀତତ୍ତିକୋ କାଲୱସେନ, ଦିଟ୍ଠଚତୁକ୍କୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ, ଅପାୟତ୍ତିକୋ ଓକାସୱସେନ, ଖନ୍ଧତ୍ତିକୋ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱୱସେନ ୱିଭତ୍ତୋତି ଞାତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଅତ୍ଥଦୀପନା ୱିଭାୱନା ଚ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା କାମଧାତୁ ? ହେଟ୍ଠତୋ ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା ରୂପଂ ୱେଦନା ସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ’’ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୭) ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ରୂପଧାତୁ ? ହେଟ୍ଠତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ଅକନିଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପଧାତୁ’’ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୯) ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଅରୂପଧାତୁ ? ହେଟ୍ଠତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୁପଗେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉପପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରିସ୍ସ ୱା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରୂପଧାତୂ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୧) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘କାମଧାତୂତି କାମଭୱୋ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ରୂପଧାତୂତି ରୂପଭୱୋ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅରୂପଧାତୂତି ଅରୂପଭୱୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଖନ୍ଧା ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥ ୱା କାମରାଗସଙ୍ଖାତେନ କାମେନ ୟୁତ୍ତା ଧାତୁ କାମଧାତୁ, କାମସଙ୍ଖାତା ୱା ଧାତୁ କାମଧାତୁ। କାମଂ ପହାୟ ରୂପେନ ୟୁତ୍ତା ଧାତୁ ରୂପଧାତୁ, ରୂପସଙ୍ଖାତା ୱା ଧାତୁ ରୂପଧାତୁ। କାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପହାୟ ଅରୂପେନ ୟୁତ୍ତା ଧାତୁ ଅରୂପଧାତୁ, ଅରୂପସଙ୍ଖାତା ୱା ଧାତୁ ଅରୂପଧାତୁ। ତା ଏୱ ଧାତୁୟୋ ପୁନ ଭୱପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତା । ଭୱନ୍ତୀତି ହି ଭୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଞ୍ଞାୟ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ, ସଞ୍ଞାୱତଂ ୱା ଭୱୋ, ସଞ୍ଞା ୱା ଏତ୍ଥ ଭୱେ ଅତ୍ଥୀତି ସଞ୍ଞାଭୱୋ। ସୋ କାମଭୱୋ ଚ ଅସଞ୍ଞାଭୱମୁତ୍ତୋ ରୂପଭୱୋ ଚ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱମୁତ୍ତୋ ଅରୂପଭୱୋ ଚ ହୋତି ।

ନ ସଞ୍ଞାଭୱୋ ଅସଞ୍ଞାଭୱୋ, ସୋ ରୂପଭୱେକଦେସୋ । ଓଳାରିକତ୍ତାଭାୱତୋ ନେୱସଞ୍ଞା, ସୁଖୁମତ୍ତେନ ସବ୍ଭାୱତୋ ନାସଞ୍ଞାତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା, ତାୟ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ। ଅଥ ୱା ଓଳାରିକାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱା ସୁଖୁମାୟ ଚ ଭାୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞା ଅସ୍ମିଂ ଭୱେତି ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାଭୱୋ, ସୋ ଅରୂପଭୱେକଦେସୋ । ଏକେନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ଏକୋ ୱା ୱୋକାରୋ, ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଏକୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ ଅସଞ୍ଞାଭୱୋୱ । ଚତୂହି ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧେହି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ଚତ୍ତାରୋ ୱା ୱୋକାରା ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ ଅରୂପଭୱୋ ଏୱ । ପଞ୍ଚହି ଖନ୍ଧେହି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଭୱୋ, ପଞ୍ଚ ୱା ୱୋକାରା ଅସ୍ସ ଭୱସ୍ସାତି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ, ସୋ କାମଭୱୋ ଚ ରୂପଭୱେକଦେସୋ ଚ ହୋତି । ଅତୀତତ୍ତିକୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟୋୱ । ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ । ସୁତନ୍ତି ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ । ମୁତନ୍ତି ଫୁସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବାନି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକାନି ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣାନି । ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ନାମ ମନସା ଜାନିତବ୍ବଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ତେସୁ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । ୱିସଟା ୱିତ୍ଥତାତି ମହନ୍ତା ପତ୍ଥଟା ।

ଅପାୟଲୋକେତି ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅୟସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅପାୟୋ, ତସ୍ମିଂ ଅପାୟଲୋକେ । ଖନ୍ଧଲୋକେତି ରାସଟ୍ଠେନ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଏୱ ଲୋକୋ । ଧାତୁଲୋକେତି ସୁଞ୍ଞତଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଧାତୁଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଏୱ ଲୋକୋ । ଆୟତନଲୋକେତି ଆୟତନାଦୀହି କାରଣେହି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଏୱ ଲୋକୋ । ସବ୍ବେପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଲୋକେ ୱିସଟା ୱିତ୍ଥଟାତି ୱିସତ୍ତିକା । ସତୋତି ସରତୀତି ସତୋ, ପୁଗ୍ଗଲେନ ସତି ୱୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ ସରଣଲକ୍ଖଣା ସତି। ସରନ୍ତି ତାୟ, ସୟଂ ୱା ସରତି, ସରଣମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସତି । ସା ପନେସା ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା, ଅସମ୍ମୋସନରସା, ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ୱିସୟାଭିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ଥିରସଞ୍ଞାପଦଟ୍ଠାନା, କାୟାଦିସତିପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ଆରମ୍ମଣେ ଦଳ୍ହପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ପନ ଏସିକା ୱିୟ, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀନଂ ରକ୍ଖଣତୋ ଦୋୱାରିକୋ ୱିୟ ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ତସ୍ସା ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସତିପଟ୍ଠାନମାହ । ତତ୍ଥ କାୟେତି ରୂପକାୟେ । ରୂପକାୟୋ ହି ଇଧ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଟ୍ଠେନ ହତ୍ଥିକାୟରଥକାୟାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘କାୟୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟଥା ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନ, ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟଟ୍ଠେନ । କୁଚ୍ଛିତାନଞ୍ହି ପରମଜେଗୁଚ୍ଛାନଂ ସୋ ଆୟୋତିପି କାୟୋ । ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଆୟନ୍ତି ତତୋତି ଆୟୋ । କେ ଆୟନ୍ତୀତି ? କୁଚ୍ଛିତା କେସାଦୟୋ । ଇତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ କେସାଦୀନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ।

କାୟାନୁପସ୍ସନାତି କାୟସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନା, କାୟଂ ୱା ଅନୁପସ୍ସନା, ‘‘କାୟେ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ‘‘କାୟାନୁପସ୍ସନା’’ତି ଦୁତିୟଂ କାୟଗ୍ଗହଣଂ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେନ ନ କାୟେ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା ଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ୱା, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟେୱାତି କାୟସଙ୍ଖାତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାକାରସ୍ସେୱ ଦସ୍ସନେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି, ତଥା ନ କାୟେ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା, ନାପି କେସଲୋମାଦିୱିନିମୁତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାନୁପସ୍ସନା । ୟୋପି ଚେତ୍ଥ କେସଲୋମାଦିକୋ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହସଙ୍ଖାତୋ କାୟୋ, ତତ୍ଥାପି ନ ଭୂତୁପାଦାୟୱିନିମୁତ୍ତଏକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା, ଅଥ ଖୋ ରଥସମ୍ଭାରାନୁପସ୍ସକସ୍ସ ୱିୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମୂହାନୁପସ୍ସନା, ନଗରାୱୟୱାନୁପସ୍ସକସ୍ସ ୱିୟ କେସଲୋମାଦିସମୂହାନୁପସ୍ସନା, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧପତ୍ତୱଟ୍ଟିୱିନିଭୁଜନକସ୍ସ ୱିୟ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିୱିନିୱେଠକସ୍ସ ୱିୟ ଚ ଭୂତୁପାଦାୟସମୂହାନୁପସ୍ସନାୟେୱାତି ସମୂହୱସେନେୱ କାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁନୋ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ନ ହେତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତସମୂହୱିନିମୁତ୍ତୋ କାୟୋ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଧମ୍ମୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମସମୂହମତ୍ତେୟେୱ ପନ ତଥା ତଥା ସତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ୟଂ ପସ୍ସତି ନ ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅପସ୍ସଂ ବଜ୍ଝତେ ମୂଳ୍ହୋ, ବଜ୍ଝମାନୋ ନ ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ।

ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଆଦିସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଏତସ୍ମିଂ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା । ୟଥା ଅନୁଦକଭୂତାୟପି ମରୀଚିୟା ଉଦକାନୁପସ୍ସନା ହୋତି, ନ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାସୁଭଭୂତେୟେୱ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ନିଚ୍ଚସୁଖତ୍ତସୁଭଭାୱାନୁପସ୍ସନା, ଅଥ ଖୋ କାୟାନୁପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାସୁଭାକାରସମୂହାନୁପସ୍ସନାୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାୟଂ ମହାସତିପଟ୍ଠାନେ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା…ପେ॰… ସୋ ସତୋୱ ଅସ୍ସସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭) ନୟେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାଦିଚୁଣ୍ଣିକଜାତଅଟ୍ଠିକପରିୟୋସାନୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୟଂ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଥୱୀକାୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି । ଆପୋକାୟଂ । ତେଜୋକାୟଂ । ୱାୟୋକାୟଂ । କେସକାୟଂ । ଲୋମକାୟଂ । ଛୱିକାୟଂ । ଚମ୍ମକାୟଂ । ମଂସକାୟଂ । ରୁହିରକାୟଂ । ନ୍ହାରୁକାୟଂ । ଅଟ୍ଠିକାୟଂ । ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜକାୟ’’ନ୍ତି କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ କାୟେ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅଥ ୱା କାୟେ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅନୁପସ୍ସନତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପନ କେସଲୋମାଦିକସ୍ସ ନାନାଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନତୋ କାୟେ କେସାଦିସମୂହସଙ୍ଖାତକାୟାନୁପସ୍ସନାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅପି ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ଆଗତନୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣାଦିନୋ ଆକାରସମୂହସଙ୍ଖାତସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସନତୋପି କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଂ ପନ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନସାଧାରଣୋ ଅତ୍ଥୋ ।

ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ସତିଗୋଚରୋପି, ତିଧା ପଟିପନ୍ନେସୁ ସାୱକେସୁ ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିଘାନୁନୟୱୀତିୱତ୍ତତାପି, ସତିପି । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଦେସିସ୍ସାମି, ତଂ ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ…ପେ॰… କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ? ଆହାରସମୁଦୟା କାୟସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୮) ହି ସତିଗୋଚରୋ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ତଥା ‘‘କାୟୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ନୋ ସତି, ସତି ଉପଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ସତି ଚା’’ତିଆଦୀସୁପି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପତିଟ୍ଠାତି ଅସ୍ମିନ୍ତି ପଟ୍ଠାନଂ । କା ପତିଟ୍ଠାତି ? ସତି । ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ପଧାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱା ପଟ୍ଠାନଂ, ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ, ହତ୍ଥିଟ୍ଠାନଅସ୍ସଟ୍ଠାନାଦୀନି ୱିୟ ।

‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟଦରିୟୋ ସେୱତି, ୟଦରିୟୋ ସେୱମାନୋ ସତ୍ଥା ଗଣମନୁସାସିତୁମରହତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪, ୩୧୧) ଏତ୍ଥ ତିଧା ପଟିପନ୍ନେସୁ ସାୱକେସୁ ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିଘାନୁନୟୱୀତିୱତ୍ତତା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପଟ୍ଠପେତବ୍ବତୋ ପଟ୍ଠାନଂ, ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କେନ ପଟ୍ଠପେତବ୍ବୋତି ? ସତିୟା, ସତିୟା ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନନ୍ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ପରିପୂରେନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୭) ପନ ସତିୟେୱ ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପତିଟ୍ଠାତୀତି ପଟ୍ଠାନଂ, ଉପଟ୍ଠାତି ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନନ୍ତି ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଅଥ ୱା ସରଣଟ୍ଠେନ ସତି, ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ । ଇତି ସତି ଚ ସା ପଟ୍ଠାନଞ୍ଚାତିପି ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଇଦମିଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଭାୱେନ୍ତୋତି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ତିଧା ପଟିପନ୍ନେସୁ ସାୱକେସୁ ସତ୍ଥୁନୋ ପଟିଘାନୁନୟୱୀତିୱତ୍ତତା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ତୟୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟଦରିୟୋ ସେୱତି, ୟଦରିୟୋ ସେୱମାନୋ ସତ୍ଥା ଗଣମନୁସାସିତୁମରହତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪, ୩୧୧) ଇତି ଖୋ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ, କିଞ୍ଚେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥା ସାୱକାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଅନୁକମ୍ପକୋ ହିତେସୀ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ହିତାୟ ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟା’’ତି । ତସ୍ସ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି, ନ ସୋତଂ ଓଦହନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି, ୱୋକ୍କମ୍ମ ଚ ସତ୍ଥୁ ସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ୟଦରିୟୋ…ପେ॰… ମରହତି ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ଥା…ପେ॰… ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟାତି । ତସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେ ସାୱକା ନ ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ୱତ୍ତନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ସାୱକା ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ନ ଚ ୱୋକ୍କମ୍ମ ସତ୍ଥୁ ସାସନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ନ ଚେୱ ଅନତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅନତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, ନ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଅତ୍ତମନତଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ଅନତ୍ତମନତା ଚ ଅତ୍ତମନତା ଚ ତଦୁଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟଂ…ପେ॰… ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ…ପେ॰… ଇଦଂ ୱୋ ସୁଖାୟାତି । ତସ୍ସ ସାୱକା ସୁସ୍ସୂସନ୍ତି…ପେ॰… ୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଅତ୍ତମନୋ ଚେୱ ହୋତି, ଅତ୍ତମନତଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେତି, ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୧) ।

ଏୱଂ ପଟିଘାନୁନୟେହି ଅନୱସ୍ସୁତତା ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ତଦୁଭୟଂ ୱୀତିୱତ୍ତତା ‘‘ସତିପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାନମେୱ କିର ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତା ହୋତି, ନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀନନ୍ତି ।

ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାତିଆଦୀସୁ ୱେଦନାଦୀନଂ ପୁନ ୱଚନେ ପୟୋଜନଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମ୍ପି ସାଧାରଣତ୍ଥୋ । ସୁଖାଦୀସୁ ଅନେକପ୍ପଭେଦାସୁ ୱେଦନାସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଏକେକୱେଦନାନୁପସ୍ସନା । ସରାଗାଦିକେ ସୋଳସପ୍ପଭେଦେ ଚିତ୍ତେ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଏକେକଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା । କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଏକେକଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାତି । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟେତି ଏକୱଚନଂ, ସରୀରସ୍ସ ଏକତ୍ତା। ଚିତ୍ତେତି ଏକୱଚନଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଭାୱଭେଦାଭାୱତୋ ଜାତିଗ୍ଗହଣେନ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ୱେଦନାଦୟୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା, ତଥାନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ୱେଦନାସୁ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା, ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ଧମ୍ମେସୁ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ୱେଦନା ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ? ସୁଖା ତାୱ ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୟଥାହ –

‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ।

ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପରିଜାନାତି ୱେଦନା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୩) ।

ସବ୍ବା ଏୱ ଚେତା ଦୁକ୍ଖତୋପି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) । ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋପି ଚ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ୟଥାହ ‘‘ସୁଖା ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା । ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଠିତିଦୁକ୍ଖା, ୱିପରିଣାମସୁଖା । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା, ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । ଅପି ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତୱିପସ୍ସନାୱସେନାପି ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା । ଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁପି ଚିତ୍ତଂ ତାୱ ଆରମ୍ମଣାଧିପତିସହଜାତଭୂମିକମ୍ମୱିପାକକିରିୟାଦିନାନତ୍ତଭେଦାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନଂ ସରାଗାଦିସୋଳସଭେଦାନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମା ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାନଂ ସୁଞ୍ଞତଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିସତ୍ତାନୁପସ୍ସନାନଂ ସନ୍ତାସନ୍ତାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବା ।

ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାଚିତ୍ତେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେନେୱ ହି ଚିତ୍ତେନ କାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଅଞ୍ଞେନ ୱେଦନଂ, ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞେନ ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଏକଚିତ୍ତେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀତି । ଆଦିତୋ ହି କାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି କାୟାନୁପସ୍ସନା ନାମ, ତାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ନାମ । ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି କାୟାନୁପସ୍ସନା ନାମ, ତାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ନାମ ।

ୱେଦନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ନାମ, ତାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ନାମ । ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ନାମ, ତାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସୀ ନାମ, ଏୱଂ ତାୱ ଦେସନା ପୁଗ୍ଗଲେ ତିଟ୍ଠତି, କାୟେ ପନ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନା କାୟପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ମଗ୍ଗେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି କାୟାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ୱେଦନାୟ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନା ୱେଦନାପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ମଗ୍ଗେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି ୱେଦନାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ଚିତ୍ତେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନା ଚିତ୍ତପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ମଗ୍ଗେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ଧମ୍ମେସୁ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନା ଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହିକା ସତି ମଗ୍ଗେନ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନା ନାମ । ଇତି ଏକାୱ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଏକଚିତ୍ତେୟେୱ ଲବ୍ଭନ୍ତୀ’’ତି ।

ପୁନ ଉପକାରୱସେନ ଚ ଅପରିହୀନୱସେନ ଚ ଗୁଣୱସେନ ଚ ଅପରେ ତୟୋ ଚତୁକ୍କା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଅସତିପରିୱଜ୍ଜନାୟାତି ନ ସତି ଅସତି, ସତି ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ୱା ଅସତି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପରିୱଜ୍ଜନାୟାତି ସମନ୍ତତୋ ୱଜ୍ଜନେନ । ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକସଦିସେ ହି ମୁଟ୍ଠସତିପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜନେନ ଉପଟ୍ଠିତସତିପୁଗ୍ଗଲସେୱନେନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସତିସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଚିତ୍ତତାୟ ଚ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସତିକରଣୀୟାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସତିୟା କାତବ୍ବାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । କତତ୍ତାତି କତଭାୱେନ । ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ କତତ୍ତା, ଭାୱିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିପରିବନ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ହତତ୍ତାତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ନାସିତଭାୱେନ । ସତିନିମିତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠତ୍ତାତି ସତିୟା କାରଣାନଂ କାୟାଦିଆରମ୍ମଣାନଂ ଅନଟ୍ଠଭାୱେନ ।

ସତିୟାସମନ୍ନାଗତତ୍ତାତି ସତିୟା ସମ୍ମା ଆଗତତ୍ତା ଅପରିହୀନତ୍ତା ଚ । ୱସିତତ୍ତାତି ୱସିଭାୱପ୍ପତ୍ତେନ । ପାଗୁଞ୍ଞତାୟାତି ପଗୁଣଭାୱେନ । ଅପଚ୍ଚୋରୋହଣତାୟାତି ଅନିୱତ୍ତନଭାୱେନ ଅପଚ୍ଚୋସକ୍କନଭାୱେନ ।

ସତ୍ତତ୍ତାତି ସଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ସନ୍ତତ୍ତାତି ନିବ୍ବୁତସଭାୱତ୍ତା । ସମିତତ୍ତାତି କିଲେସାନଂ ୱୂପସମିତଭାୱତ୍ତା । ସନ୍ତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତାତି ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେହି ଅପରିହୀନତ୍ତା । ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ସରଣକୱସେନ ସତି, ଇଦଂ ସତିୟା ସଭାୱପଦଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରଣତୋ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଅନୁସ୍ସତି। ଅଭିମୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୟ ସରଣତୋ ପଟିସରଣୱସେନ ପଟିସ୍ସତି। ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ୱଡ୍ଢିତମତ୍ତମେୱ । ସରଣାକାରୋ ସରଣତା। ୟସ୍ମା ପନ ସରଣତାତି ତିଣ୍ଣଂ ସରଣାନମ୍ପି ନାମଂ, ତସ୍ମା ତଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ପୁନ ସତିଗ୍ଗହଣଂ କତଂ । ସତିସଙ୍ଖାତା ସରଣତାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସୁତପରିୟତ୍ତସ୍ସ ଧାରଣଭାୱତୋ ଧାରଣତା। ଅନୁପୱିସନସଙ୍ଖାତେନ ଓଗାହନଟ୍ଠେନ ଅପିଲାପନଭାୱୋ ଅପିଲାପନତା। ୟଥା ହି ଉଦକେ ଲାବୁକଟାହାଦୀନି ପଲୱନ୍ତି, ନ ଅନୁପୱିସନ୍ତି, ନ ତଥା ଆରମ୍ମଣେ ସତି । ଆରମ୍ମଣଞ୍ହି ଏସା ଅନୁପୱିସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପିଲାପନତା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ନ ସମ୍ମୁସ୍ସନଭାୱତୋ ଅସମ୍ମୁସ୍ସନତା। ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେ ଜୋତନଲକ୍ଖଣେ ଚ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସତିସଙ୍ଖାତଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ପମାଦେ ନ କମ୍ପତୀତି ସତିବଲଂ। ୟାଥାୱସତି ନିୟ୍ୟାନସତି କୁସଲସତୀତି ସମ୍ମାସତି। ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ଅଙ୍ଗୋତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପସଟ୍ଠୋ ସୁନ୍ଦରୋ ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ସତିୟେୱ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ।

ଏକାୟନମଗ୍ଗୋତି ଏକମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ନ ଦ୍ୱେଧାପଥଭୂତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଏକେନ ଅୟିତବ୍ବୋତି ଏକାୟନୋ । ଏକେନାତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱୂପକଟ୍ଠେନ ପୱିୱିତ୍ତଚିତ୍ତେନ । ଅୟିତବ୍ବୋ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ, ଅୟନ୍ତି ୱା ଏତେନାତି ଅୟନୋ, ସଂସାରତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଏକସ୍ସ ଅୟନୋ ଏକାୟନୋ । ଏକସ୍ସାତି ସେଟ୍ଠସ୍ସ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସେଟ୍ଠୋୱ ଭଗୱା, ତସ୍ମା ‘‘ଭଗୱତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ତେନ ଅଞ୍ଞେପି ଅୟନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଭଗୱତୋୱ ସୋ ଅୟନୋ ତେନ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା । ୟଥାହ ‘‘ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୫; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) । ଅୟତୀତି ୱା ଅୟନୋ, ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଅୟନୋ ଏକାୟନୋ । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମୱିନୟେ ପୱତ୍ତତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ, ସୁଭଦ୍ଦ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪) । ଦେସନାଭେଦୋୟେୱ ହେସୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏକୋୱ । ଅପି ଚ ଏକଂ ଅୟତୀତି ଏକାୟନୋ । ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନାମୁଖଭାୱନାନୟେନ ପୱତ୍ତୋପି ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି –

‘‘ଏକାୟନଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ, ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।

ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ, ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୪, ୪୦୯) ।

ମଗ୍ଗୋତି କେନଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗୋ ? ନିବ୍ବାନଂ ଗମନଟ୍ଠେନ, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗନୀୟଟ୍ଠେନ ଚ । ଉପେତୋତି ଆସନ୍ନଂ ଗତୋ । ସମୁପେତୋତି ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଗତୋ । ଉଭୟେନପି ସତିୟା ଅପରିହୀନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଗତୋତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତୋ । ସମୁପଗତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ‘‘ଉପାଗତୋ ସମୁପାଗତୋ’’ତିପି ପାଳି । ଉଭୟେନାପି ସତିସମୀପଂ ଆଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପପନ୍ନୋତି ଅୱିୟୋଗାପନ୍ନୋ । ସମୁପପନ୍ନୋତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅୱିକଲୋ ୱିଜ୍ଜମାନୋ । ‘‘ଉପେତୋ ସମୁପେତୋତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପୱତ୍ତଂ କଥିତଂ । ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପଟିୱେଧୋ । ଉପପନ୍ନୋ ସମୁପପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ତୀହି ପଦେହି ପଟିଲାଭୋ କଥିତୋ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଲୋକେ ୱା ସା ୱିସତ୍ତିକାତି ୟା ଏସା ଅନେକପ୍ପକାରେନ ୱୁତ୍ତା ୱିସତ୍ତିକା, ସା ଖନ୍ଧଲୋକେ ଏୱ, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଖନ୍ଧେହି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକେ ୱା ତଂ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ଖନ୍ଧଲୋକେ ଏୱ ପୱତ୍ତଂ ଏତଂ ୱିସତ୍ତିକସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ । ତରତି କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ । ଉତ୍ତରତି କିଲେସେ ପଜହନ୍ତୋ । ପତରତି ତେସଂ ପତିଟ୍ଠାହେତୁଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । ସମତିକ୍କମତି ସଂସାରଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ । ୱୀତିୱତ୍ତତି ପଟିସନ୍ଧିଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକଂ କରୋନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ତରତି ଉତ୍ତରତି କାୟାନୁପସ୍ସନେନ । ପତରତି ୱେଦନାନୁପସ୍ସନେନ । ସମତିକ୍କମତି ଚିତ୍ତାନୁପସ୍ସନେନ । ଅଥ ୱା ତରତି ସୀଲେନ । ଉତ୍ତରତି ସମାଧିନା । ପତରତି ୱିପସ୍ସନାୟ । ସମତିକ୍କମତି ମଗ୍ଗେନ । ୱୀତିୱତ୍ତତି ଫଲେନାତି ଏୱମାଦିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୪. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ଏକଂ ସାଲିଖେତ୍ତାଦିଖେତ୍ତଂ ୱା ଘରୱତ୍ଥାଦିୱତ୍ଥୁଂ ୱା କହାପଣସଙ୍ଖାତଂ ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ଗୋଅସ୍ସାଦିଭେଦଂ ଗୱାସ୍ସଂ ୱା ଅନ୍ତୋଜାତାଦିଦାସେ ୱା ଭତକାଦିକମ୍ମକରେ ୱା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିତା ଥିୟୋ ୱା ଞାତିବନ୍ଧୱାଦିବନ୍ଧୂ ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ମନାପିୟରୂପାଦିକେ ପୁଥୁକାମେ ଅନୁଗିଜ୍ଝତୀତି । ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ୟତ୍ଥ ସାଲିୟୋ ୱିରୁହନ୍ତି । ୱୀହିକ୍ଖେତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୀହୀତି ଅୱସେସୱୀହୟୋ । ମୋଦୟତୀତି ମୁଗ୍ଗୋ । ଘରୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଘରପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ କତାକତଭୂମିଭାଗୋ । କୋଟ୍ଠକୱତ୍ଥାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୋଟ୍ଠକୋତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠାଦି । ପୁରେତି ଘରସ୍ସ ପୁରତୋ । ପଚ୍ଛାତି ଘରସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ । ଏତ୍ଥ ଆରାମେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ତୋସେନ୍ତୀତି ଆରାମୋ, ପୁପ୍ଫେନପି ଫଲେନପି ଛାୟାୟପି ଦକେନପି ରମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପସୁକାଦୟୋତି ଏଳକାଦୟୋ । ଅନ୍ତୋଜାତକୋତି ଅନ୍ତୋଘରଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଜାତୋ । ଧନକ୍କୀତକୋତି ଧନେନ କୀଣିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗହିତୋ । ସାମଂ ୱାତି ସୟଂ ୱା । ଦାସବ୍ୟନ୍ତି ଦାସସ୍ସ ଭାୱୋ ଦାସବ୍ୟଂ, ତଂ ଦାସବ୍ୟଂ । ଉପେତୀତି ଉପଗଚ୍ଛତି । ଅକାମକୋ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଅରୁଚିୟା ୱା କରମରାନୀତୋ ।

ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପୁନପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆମାୟ ଦାସାପି ଭୱନ୍ତି ହେକେ’’ତି ଆହ । ଆମାୟ ଦାସାତି ଅନ୍ତୋଜାତଦାସା । ‘‘ୟତ୍ଥ ଦାସୋ ଆମଜାତୋ ଠିତୋ ଥୁଲ୍ଲାନି ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଏତେୱ ୱୁତ୍ତା । ଧନେନ କୀତାତି ଧନଦାସା । ସାମଞ୍ଚ ଏକେତି ସୟଂ ଦାସା । ଭୟାପଣୁନ୍ନାତି ଅକାମଦାସା । ଭୟେନ ପଣୁନ୍ନା ଖିପିତା ।

ଭତକାତି ଭତିୟା ଜୀୱନକା । କସିକମ୍ମାଦିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀତି କମ୍ମକରା । ଉପଜୀୱିନୋତି ସମ୍ମନ୍ତନାଦିନା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତୀତି ଉପଜୀୱିନୋ ।

ଇତ୍ଥୀତି ଥିୟତି ଏତିସ୍ସଂ ଗବ୍ଭୋତି ଇତ୍ଥୀ । ପରିଗ୍ଗହୋତି ସହାୟୀ ସସ୍ସାମିକା । ମାତାପିତିବନ୍ଧୱାପି ଞାତିବନ୍ଧୁ। ସଗୋତ୍ତୋ ଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁ। ଏକାଚରିୟକୁଲେ ୱା ଏକଜାତିମନ୍ତଂ ୱା ଉଗ୍ଗହିତମନ୍ତୋ ମନ୍ତବନ୍ଧୁ। ଧନୁସିପ୍ପାଦିସଦ୍ଧିଂ ଉଗ୍ଗହିତକୋ ସିପ୍ପବନ୍ଧୁ। ‘‘ମିତ୍ତବନ୍ଧୱାତିପି ବନ୍ଧୂ’’ତି କତ୍ଥଚି ପୋତ୍ଥକେ ପାଠୋ ଦିସ୍ସତି ।

ଗିଜ୍ଝତୀତି କିଲେସକାମେନ ପତ୍ଥେତି । ଅନୁଗିଜ୍ଝତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ଗିଜ୍ଝତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ପତ୍ଥେତି । ପଲିଗିଜ୍ଝତୀତି ସମନ୍ତତୋ ପତ୍ଥେତି । ପଲିବଜ୍ଝତୀତି ୱିସେସେନ ପତ୍ଥେତି । ‘‘ଓଳାରିକତ୍ତେନ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୱସେନ ଗିଜ୍ଝତି, ଅନୁଗିଜ୍ଝତି, ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗାହୱସେନ ପଲିଗିଜ୍ଝତି, ପଲିବଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

୫. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟଂ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବଲଖ୍ୟା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି ସହନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତି । ସଦ୍ଧାବଲାଦିୱିରହେନ ୱା ଅବଲଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବଲା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି, ଅବଲତ୍ତା ବଲୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତଂ କାମଗିଦ୍ଧଂ କାମରତ୍ତଂ କାମପରିୟେସନ୍ତଞ୍ଚ ସୀହାଦୟୋ ଚ ପାକଟପରିସ୍ସୟା, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ଅପାକଟପରିସ୍ସୟା ମଦ୍ଦନ୍ତି । ତତୋ ଅପାକଟପରିସ୍ସୟେହି ଅଭିଭୂତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ଭିନ୍ନଂ ନାୱଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ଅନ୍ୱେତି ।

ଅବଲାତି ନତ୍ଥି ଏତେସଂ ବଲନ୍ତି ଅବଲା, ବଲୱିରହିତା । ଦୁବ୍ବଲାତି ମନ୍ଦପୟୋଗାବଲେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚୱିରହିତା। ଅପ୍ପବଲାତି ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ଏତେସଂ ବଲନ୍ତି ଅପ୍ପବଲା, ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା । ଅପ୍ପଥାମକାତି ଅପ୍ପୋ ପରିତ୍ତୋ ଥାମୋ ଏତେସଂ ୱାୟାମୋ ଉସ୍ସାହୋତି ଅପ୍ପଥାମକା । ହୀନା ନିହୀନା ପୟୋଗହୀନେନ । ଓମକା ଥାମହୀନେନ । ଲାମକା ପଚ୍ଚୟହୀନେନ । ଛତୁକ୍କା ଅଜ୍ଝାସୟହୀନେନ । ପରିତ୍ତା ପତ୍ତିହୀନେନ । ସହନ୍ତୀତି ମଦ୍ଦନ୍ତି ଘଟ୍ଟନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ପରିସହନ୍ତୀତି ସବ୍ବତୋ ମଦ୍ଦନ୍ତି । ଅଭିଭୱନ୍ତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ । ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ । ପରିୟାଦିୟନ୍ତି ସୁସ୍ସୋସେତ୍ୱା ଠାନେନ । ମଦ୍ଦନ୍ତି କୁସଲୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ।

ସଦ୍ଧାବଲନ୍ତି ସଦ୍ଦହନ୍ତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ସଦ୍ଦହତି, ସଦ୍ଦହନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ସଦ୍ଧା । ସା ସଦ୍ଦହନଲକ୍ଖଣା, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ୱା, ସମ୍ପସାଦନରସା ଉଦକପ୍ପସାଦକମଣି ୱିୟ । ପକ୍ଖନ୍ଦନରସା ୱା ଓଘୁତ୍ତରଣୋ ୱିୟ । ଅକାଲୁସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା । ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନା, ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗପଦଟ୍ଠାନା ୱା । ସା ହତ୍ଥୱିତ୍ତବୀଜାନି ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅସଦ୍ଧିୟେ ନ କମ୍ପତୀତି ସଦ୍ଧାବଲଂ । ୱୀରିୟବଲନ୍ତି ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ ୱୀରିୟଂ, ୱୀରାନଂ ୱା କମ୍ମଂ ୱୀରିୟଂ, ୱିଧିନା ୱା ନୟେନ ଉପାୟେନ ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବନ୍ତି ୱୀରିୟଂ । ତଂ ପନେତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ପଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ, ସହଜାତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନରସଂ, ଅସଂସୀଦନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ‘‘ସଂୱିଗ୍ଗୋ ୟୋନିସୋ ପଦହତୀ’’ତି ୱଚନତୋ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୩) ସଂୱେଗପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ସମ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୋସଜ୍ଜେ ନ କମ୍ପତୀତି ୱୀରିୟବଲଂ। ସତିୟା ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱୁତ୍ତାନେୱ ।

ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚେ ନ କମ୍ପତୀତି ସତିବଲଂ। ସହଜାତାନି ସମ୍ମା ଆଧୀୟତି ଠପେତୀତି ସମାଧି । ସୋ ପାମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣୋ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ସହଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ପିଣ୍ଡନରସୋ ନ୍ହାନିୟଚୁଣ୍ଣାନଂ ଉଦକଂ ୱିୟ, ଉପସମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଞାଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା । ‘‘ସମାହିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପସ୍ସତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସତୋ ସୁଖପଦଟ୍ଠାନୋ ନିୱାତେ ପଦୀପଚ୍ଚୀନଂ ଠିତି ୱିୟ ଚେତସୋ ଠିତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ କମ୍ପତୀତି ସମାଧିବଲଂ। ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା । କିଂ ପଜାନାତି ? ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାୱ॰ ୧୫) ନୟେନ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ସା ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ୱା କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସା ପଦୀପୋ ୱିୟ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ କମ୍ପତୀତି ପଞ୍ଞାବଲଂ । ହିରିବଲଂ ଓତ୍ତପ୍ପବଲନ୍ତି ଅହିରିକେ ନ କମ୍ପତୀତି ହିରିବଲଂ । ଅନୋତ୍ତପ୍ପେ ନ କମ୍ପତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପବଲଂ । ଅୟଂ ଉଭୟୱସେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ହିରୀୟତୀତି ହିରୀ, ଲଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେହି ଏୱ ଓତ୍ତପ୍ପତୀତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ପାପତୋ ଉବ୍ବେଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ତେସଂ ନାନାକରଣଦୀପନତ୍ଥଂ – ‘‘ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅଧିପତି, ଲଜ୍ଜାଦିଲକ୍ଖଣେନ ଚା’’ତି ଇମଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୟଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱୁତ୍ତା – ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ହିରୀ ନାମ, ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ । ଅତ୍ତାଧିପତି ହିରୀ ନାମ, ଲୋକାଧିପତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ । ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତା ହିରୀ ନାମ, ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ । ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣା ହିରୀ ନାମ, ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭୟଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ ।

ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ହିରିଂ ଚତୂହି କାରଣେହି ସମୁଟ୍ଠାପେତି – ଜାତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ୱୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ସୂରଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ବାହୁସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । କଥଂ ? ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ନ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମଂ, ହୀନଜଚ୍ଚାନଂ କେୱଟ୍ଟାଦୀନଂ ଇଦଂ କମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ଜାତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ଦହରେହି କତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ୱୟେ ଠିତସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକମ୍ମଂ ନାମେତଂ ଦୁବ୍ବଲଜାତିକାନଂ କମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ସୂରଭାୱସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୂରଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକମ୍ମଂ ନାମେତଂ ଅନ୍ଧବାଲାନଂ କମ୍ମଂ, ନ ପଣ୍ଡିତାନଂ । ମାଦିସସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ହିରିଂ ଚତୂହି କାରଣେହି ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଚ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ହିରିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ହିରୀ ନାମ ହୋତି । କଥଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ ? ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ପାପକମ୍ମଂ କରିସ୍ସସି, ଚତୂସୁ ପରିସାସୁ ଗରହପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସସି –

‘‘ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ତଂ ୱିଞ୍ଞୂ, ଅସୁଚିଂ ନାଗରିକୋ ୟଥା ।

ୱଜ୍ଜିତୋ ସୀଲୱନ୍ତେହି, କଥଂ ଭିକ୍ଖୁ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାମାୱଚରକୁସଲ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସକଥା) –

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ହି ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠିତେନ ଓତ୍ତପ୍ପେନ ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି, ଏୱଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ ହୋତି ।

କଥଂ ଅତ୍ତାଧିପତି ହିରୀ ନାମ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ‘‘ମାଦିସସ୍ସ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପାପକମ୍ମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ପାପଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତାଧିପତି ହିରୀ ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ସୋ ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି, ସାୱଜ୍ଜଂ ପଜହତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାୱେତି, ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାମାୱଚରକୁସଲ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସକଥା; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) ।

କଥଂ ଲୋକାଧିପତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଲୋକଂ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ମହା ଖୋ ପନାୟଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ମହନ୍ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସନ୍ତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୋ, ତେ ଦୂରତୋପି ପସ୍ସନ୍ତି, ଆସନ୍ନାପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଚେତସାପି ଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି । ତେପି ମଂ ଏୱଂ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତି ପାପକେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’ତି । ଦେୱତାପି ଖୋ ସନ୍ତି ଇଦ୍ଧିମନ୍ତିନିୟୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନିୟୋ, ତା ଦୂରତୋପି ପସ୍ସନ୍ତି, ଆସନ୍ନାପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଚେତସାପି ଚିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି । ତାପି ମଂ ଏୱଂ ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାୟ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତି ପାପକେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’ତି । ସୋ ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତି ‘ଆରଦ୍ଧଂ ଖୋ ପନ ମେ ୱୀରିୟଂ ଭୱିସ୍ସତି ଅସଲ୍ଲୀନଂ, ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା, ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗ’ନ୍ତି । ସୋ ଲୋକଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି, ସାୱଜ୍ଜଂ ପଜହତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାୱେତି, ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାମାୱଚରକୁସଲ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସକଥା; ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) ।

ଏୱଂ ଲୋକାଧିପତି ଓତ୍ତପ୍ପଂ ନାମ ହୋତି । ‘‘ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତା ହିରୀ, ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଲଜ୍ଜାତି ଲଜ୍ଜନାକାରୋ, ତେନ ସଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତା ହିରୀ । ଭୟନ୍ତି ଅପାୟଭୟଂ, ତେନ ସଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ପାପପରିୱଜ୍ଜନେ ପାକଟଂ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ୟଥା ନାମ ଏକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଏକଂ ଦିସ୍ୱା ଲଜ୍ଜନାକାରପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ ହୀଳିତୋ, ଏୱମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଲଜ୍ଜୀଧମ୍ମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ଅପାୟଭୟଭୀତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମଂ – ୟଥା ହି ଦ୍ୱୀସୁ ଅୟୋଗୁଳେସୁ ଏକୋ ସୀତଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ ଗୂଥମକ୍ଖିତୋ, ଏକୋ ଉଣ୍ହୋ ଆଦିତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋ ସୀତଲଂ ଗୂଥମକ୍ଖିତତ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଇତରଂ ଡାହଭୟେନ । ତତ୍ଥ ସୀତଲସ୍ସ ଗୂଥମକ୍ଖନଜିଗୁଚ୍ଛାୟ ଅଗଣ୍ହନଂ ୱିୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଲଜ୍ଜୀଧମ୍ମଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, ଉଣ୍ହସ୍ସ ଡାହଭୟେନ ଅଗଣ୍ହନଂ ୱିୟ ଅପାୟଭୟେନ ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭୟଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ପାପପରିୱଜ୍ଜନେ ଏୱ ପାକଟଂ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସତ୍ଥୁମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣଂ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟଂ ପରାନୁୱାଦଭୟଂ ଦଣ୍ଡଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟନ୍ତି ଚତୂହାକାରେହି ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭାୱଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋତି । ତତ୍ଥ ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦୀନି ଚେୱ ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟାଦୀନି ଚ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ବଲଂ ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନତ୍ଥି, ତେ କିଲେସା ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସହନ୍ତି…ପେ॰… ପରିୟାଦିୟନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତୀତି ।

ଦ୍ୱେ ପରିସ୍ସୟାତି ପାକଟାପାକଟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଏୱ ଉପଦ୍ଦୱା, ନ ଏକଂ, ନ ତୀଣି । ତେ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମେ ପାକଟପରିସ୍ସୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୋକାତି କେକା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଚୋରାତି ଚୋରିୟକମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତା । ମାଣୱାତି ସାହସିକକମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତା । କତକମ୍ମାତି ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦିକତଚୋରିକକମ୍ମା । ଅକତକମ୍ମାତି ତଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନିକ୍ଖନ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୂତି ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁରୋଗୋତି ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନରୋଗୋ, ରୁଜତୀତି ରୋଗୋ । ଚକ୍ଖୁରୋଗୋତିଆଦୟୋ ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ନିବ୍ବତ୍ତିତପସାଦାନଞ୍ହି ରୋଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି । କଣ୍ଣରୋଗୋତି ବହିକଣ୍ଣରୋଗୋ । ମୁଖରୋଗୋତି ମୁଖେ ଉପ୍ପନ୍ନରୋଗୋ । ଦନ୍ତରୋଗୋତି ଦନ୍ତସୂଲଂ । କାସୋତି ଖୟରୋଗୋ । ସାସୋତି ସ୍ୱାସୋ ଉଗ୍ଗାରରୋଗୋ । ପିନାସୋତି ବହିନାସିକାୟ ରୋଗୋ । ଡାହୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ଉଣ୍ହୋ । ମୁଚ୍ଛାତି ସତିୱିସ୍ସଜ୍ଜନକା । ପକ୍ଖନ୍ଦିକାତି ଲୋହିତପକ୍ଖନ୍ଦିକା ଅତିସାରୋ । ସୂଲାତି ଆମସୂଲା କୁଚ୍ଛିୱାତୋ । ୱିସୂଚିକାତି ମହନ୍ତୋ ୱିରେଚନକୋ । କିଲାସୋତି ସବଲୋ । ସୋସୋତି ସୁକ୍ଖନକୋ ସୋସବ୍ୟାଧି । ଅପମାରୋତି ଅମନୁସ୍ସଗ୍ଗାହୋ ୱେରିୟକ୍ଖାବାଧୋ । ଦଦ୍ଦୂତି ଦଦ୍ଦୁପୀଳକା । କଣ୍ଡୂତି ଖୁଦ୍ଦକପୀଳକା । କଚ୍ଛୂତି ମହାକଚ୍ଛୁ । ରଖସାତି ନଖେହି ୱିଲିଖିତଟ୍ଠାନେ ରୋଗୋ । ‘‘ନଖସା’’ତିପି ପାଳି । ୱିତଚ୍ଛିକାତି ହତ୍ଥତଲପାଦତଲେସୁ ହୀରଂ ହୀରଂ କତ୍ୱା ଫାଲେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୋଗୋ । ଲୋହିତପିତ୍ତନ୍ତି ସୋଣିତପିତ୍ତଂ, ରତ୍ତପିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଧୁମେହୋତି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଉକ୍କଟ୍ଠରୋଗୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅପି ଚ ମଧୁମେହୋ ଆବାଧୋ ଉକ୍କଟ୍ଠୋ’’ତି (ପାଚି॰ ୧୫) ।

ଅଂସାତି ଅରିସରୋଗୋ । ପୀଳକାତି ଲୋହିତପୀଳକା । ଭଗଂ ଦାଲୟତୀତି ଭଗନ୍ଦଲା, ୱଚ୍ଚମଗ୍ଗଂ ଫାଲେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାତି ପିତ୍ତେନ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା । ତେ କିର ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ହୋନ୍ତି । ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସନ୍ନିପାତିକାତି ୱାତପିତ୍ତସେମ୍ହାନଂ ସନ୍ନିପାତେନ ଏକୀଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଆବାଧଟ୍ଠେନ ଆବାଧା । ଉତୁପରିଣାମଜାତି ଉତୁପରିଣାମେନ । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହାତି ସୀତେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରୋଗା । ୱିସମପରିହାରଜାତି ଅତିଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିନା ୱିସମପରିହାରେନ ଜାତା । ଓପକ୍କମିକାତି ୱଧବନ୍ଧନାଦିନା ଉପକ୍କମେନ ଜାତା । କମ୍ମୱିପାକଜାତି ବଲୱକମ୍ମୱିପାକସମ୍ଭୂତା । ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ…ପେ॰… ସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଇମେ ପାକଟା ଏୱ । ଇତି ୱାତି ଏୱଂ ୱା । ଇମେ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ।

କତମେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିସ୍ସୟାତି ଅପାକଟା ଅଚ୍ଛାଦିତଉପଦ୍ଦୱା କତମେତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନମିଚ୍ଛାଚାରଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମୁସାୱାଦପିସୁଣୱାଚାଫରୁସୱାଚାସମ୍ଫପ୍ପଲାପଚେତନା ୱେଦିତବ୍ବା । ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱେଦିତବ୍ବା । କାୟେ ପୱତ୍ତଂ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ, ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ୱା ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

କାମୀୟନ୍ତୀତି କାମା, ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । କାମେସୁ ଛନ୍ଦୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ । କାମୟତୀତି ୱା କାମୋ, କାମୋ ଏୱ ଛନ୍ଦୋ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ନ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ, ନ ଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ୱା । କାମତଣ୍ହାୱ ଏୱଂନାମିକା । କୁସଲଧମ୍ମେ ନୀୱରତୀତି ନୀୱରଣଂ, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଏୱ ନୀୱରଣଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ। ଏୱଂ ସେସେସୁପି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପୂତିଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ବ୍ୟାପାଦୟତି ୱା ୱିନୟାଚାରରୂପସମ୍ପତ୍ତିହିତସୁଖାଦୀନୀତି ୱା ବ୍ୟାପାଦୋ। ଥିନନତା ଥିନଂ । ମିଦ୍ଧନତା ମିଦ୍ଧଂ, ଅନୁସ୍ସାହସଂହନନତା ଅସତ୍ତିୱିଘାତତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥିନଞ୍ଚ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ ଥିନମିଦ୍ଧଂ। ତତ୍ଥ ଥିନଂ ଅନୁସ୍ସାହନଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟୱିନୋଦନରସଂ, ସଂସୀଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ମିଦ୍ଧଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣଂ, ଓନହନରସଂ, ଲୀନଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ପଚଲାୟିକାନିଦ୍ଦାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ୱା । ଉଭୟମ୍ପି ଅରତିତନ୍ଦୀୱିଜମ୍ଭିତାଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ।

ଉଦ୍ଧତସ୍ସ ଭାୱୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ। ତଂ ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣଂ ୱାତାଭିଘାତଚଲଜଲଂ ୱିୟ, ଅନୱଟ୍ଠାନରସଂ ୱାତାଭିଘାତଚଲଧଜପଟାକଂ ୱିୟ, ଭନ୍ତତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ପାସାଣାଭିଘାତସମୁଦ୍ଧତଭସ୍ମଂ ୱିୟ, ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନଂ । ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ତଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣଂ, କତାକତାନୁସୋଚନରସଂ, ୱିପ୍ପଟିସାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କତାକତପଦଟ୍ଠାନଂ ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ। ୱିଗତା ଚିକିଚ୍ଛାତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ସଭାୱଂ ୱା ୱିଚିନନ୍ତୋ ଏତାୟ କିଚ୍ଛତି କିଲମତୀତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା, ସା ସଂସୟଲକ୍ଖଣା, ସଂସପ୍ପନରସା, ଅନିଚ୍ଛୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅନେକଂସଗ୍ଗାହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନା । ପଟିପତ୍ତିଅନ୍ତରାୟକରାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ରଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ରାଗୋ। ଦୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣୋ ଦୋସୋ। ମୁୟ୍ହନଲକ୍ଖଣୋ ମୋହୋ। କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ, ଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଆଘାତକରଣରସୋ, ଦୂସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଉପନନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ, ୱେରଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନରସୋ, କୋଧାନୁବନ୍ଧଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ପୁବ୍ବକାଲଂ କୋଧୋ, ଅପରକାଲଂ ଉପନାହୋ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୯୧) ।

ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ। ତେସଂ ୱିନାସନରସୋ, ତଦଚ୍ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଳାସୋ, ପରଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣାନଂ ସମୀକରଣରସୋ, ପରେସଂ ଗୁଣପ୍ପମାଣେନ ଉପଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।

ପରସମ୍ପତ୍ତିଖୀୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା, ତସ୍ସ ଅକ୍ଖମନଲକ୍ଖଣା ୱା, ତତ୍ଥ ଅନଭିରତିରସା, ତତୋ ୱିମୁଖଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱଂ ଅକ୍ଖମନରସଂ, ସଙ୍କୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।

କତପାପପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା, ତସ୍ସ ନିଗୂହନରସା, ତଦାୱରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣପ୍ପକାସନଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ, ତେସଂ ସମୁଦାହରଣରସଂ, ସରୀରାକାରେହିପି ତେସଂ ୱିଭୂତକରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।

ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ଥମ୍ଭୋ, ଅପ୍ପତିସ୍ସୱୱୁତ୍ତିରସୋ, ଅମଦ୍ଦୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । କରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣୋ ସାରମ୍ଭୋ, ୱିପଚ୍ଚନୀକତାରସୋ, ଅଗାରୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।

ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ, ଅହଂକାରରସୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅବ୍ଭୁଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ଅତିମାନୋ, ଅତିୱିୟ ଅହଂକାରରସୋ, ଅଚ୍ଚୁଦ୍ଧୁମାତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ।

ମତ୍ତଭାୱଲକ୍ଖଣୋ ମଦୋ, ମଦଗ୍ଗହଣରସୋ, ଉମ୍ମାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ। ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗଲକ୍ଖଣୋ ପମାଦୋ, ୱୋସ୍ସଗ୍ଗାନୁପ୍ପଦନରସୋ, ସତିୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋତି ଏୱଂ ଇମେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୮୯୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଆମିସଗିଦ୍ଧୋ ଅତ୍ତନା ଅଲଭନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲାଭିନୋ କୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ସକିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କୋଧୋ କୋଧୋୟେୱ । ତଦୁତ୍ତରି ଉପନାହୋ । ସୋ ଏୱଂ କୁଦ୍ଧୋ ଉପନୟ୍ହନ୍ତୋ ଚ ସନ୍ତେପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଲାଭିନୋ ଗୁଣଂ ମକ୍ଖେତି ‘‘ଅହମ୍ପି ତାଦିସୋ’’ତି ଚ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ମକ୍ଖୋ ଚ ପଲାସୋ ଚ, ସୋ ଏୱଂ ମକ୍ଖୀ ପଲାସୀ ତସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରାଦୀସୁ ‘‘କିଂ ଇମସ୍ସ ଇମିନା’’ତି ଇସ୍ସତି ପଦୁସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ଇସ୍ସା । ସଚେ ପନସ୍ସ କାଚି ସମ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ତସ୍ସା ତେନ ସାଧାରଣଭାୱଂ ନ ସହତି, ଇଦମସ୍ସ ମଚ୍ଛେରଂ । ଲାଭହେତୁ ଖୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତେପି ଦୋସେ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଅୟମସ୍ସ ମାୟା । ଅସନ୍ତେପି ଗୁଣେ ପକାସେତି, ଇଦମସ୍ସ ସାଠେୟ୍ୟଂ । ସୋ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସଚେ ପନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଲାଭଂ ଲଭତି, ତେନ ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି ଅମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ‘‘ନ ଇଦଂ ଏୱଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଓୱଦିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ, ଅୟମସ୍ସ ଥମ୍ଭୋ । ସଚେ ପନ ନଂ କୋଚି କିଞ୍ଚି ୱଦତି ‘‘ନ ଇଦଂ ଏୱଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି, ତେନ ସାରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ଭାକୁଟିକମୁଖୋ ‘‘କୋ ମେ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପସୟ୍ହଭାଣୀ, ଅୟମସ୍ସ ସାରମ୍ଭୋ । ତତୋ ଥମ୍ଭେନ ‘‘ଅହମେୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞନ୍ତୋ ମାନୀ ହୋତି । ସାରମ୍ଭେନ ‘‘କେ ଇମେ’’ତି ପରେ ଅତିମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଅତିମାନୀ, ଅୟମସ୍ସ ମାନୋ ଚ ଅତିମାନୋ ଚ । ସୋ ତେହି ମାନାତିମାନେହି ଜାତିମଦାଦିଅନେକରୂପଂ ମଦଂ ଜନେତି, ମତ୍ତୋ ସମାନୋ କାମଗୁଣାଦିଭେଦେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପମଜ୍ଜତି, ଅୟମସ୍ସ ମଦୋ ଚ ପମାଦୋ ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବେ କିଲେସାତି ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ଉପତାପନଟ୍ଠେନ ୱିବାଧନଟ୍ଠେନ ଚ କିଲେସା। କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ଦୁଚ୍ଚରିତା। କିଲେସଦରଥକରଣଟ୍ଠେନ ଦରଥା। ଅନ୍ତୋଡାହାଦିକରଣଟ୍ଠେନ ପରିଳାହା। ସଦା ତାପନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାପା। ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ଚ ସବ୍ବେ ଅକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରା।

କେନଟ୍ଠେନାତି କେନ ଅତ୍ଥେନ । ଅଭିଭୱନାଦିତିୱିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିସହନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା’’ତିଆଦିମାହ । ପରିସହନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି ଅଭିଭୱନ୍ତି । ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ତତ୍ରାସୟାତି ତସ୍ମିଂ ସରୀରେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଆସୟନ୍ତି ନିୱସନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ପରିସ୍ସୟାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଉପଦ୍ଦୱା । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ସମ୍ମାପଟିପଦାଦିତୋ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତରଧାନାୟ ଅଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । ସମ୍ମାପଟିପଦାୟାତି ସୁନ୍ଦରାୟ ପସଟ୍ଠାୟ ୱା ପଟିପଦାୟ, ନ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ । ଅନୁଲୋମପଟିପଦାୟାତି ଅୱିରୁଦ୍ଧପଟିପଦାୟ, ନ ପଟିଲୋମପଟିପଦାୟ । ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦାୟାତି ନ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦାୟ, ଅପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଟିପଦାୟ । ଅନ୍ୱତ୍ଥପଟିପଦାୟାତି ଅତ୍ଥଅନୁଗତାୟ ପଟିପଦାୟ, ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢିତାୟ ପଟିପଦାୟ । ୟଥା ଅତ୍ଥୋ, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବାୟ ପଟିପଦାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥପଟିପଦାୟା’’ତିପି ପାଳି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦାୟାତି ଧମ୍ମୋ ନାମ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ । ଅନୁଧମ୍ମୋ ନାମ ୱିପସ୍ସନାଦି । ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପା ଧମ୍ମପଟିପଦା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦା, ତସ୍ସା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦାୟ ।

ସୀଲେସୁ ପରିପୂରିକାରିତାୟାତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେସୁ ପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଠିତତାୟ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟାତି ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସୁଗୋପିତଦ୍ୱାରଭାୱସ୍ସ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟାତି ପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ପମାଣୟୁତ୍ତତାୟ । ଅଲଂସାଟକାଦିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ମିତଭୋଜନତାୟ ।

ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗସ୍ସାତି ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଚ ଜାଗରଣଧମ୍ମେ ଅନୁୟୋଗସ୍ସ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସାତି ସବ୍ବକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତାନଂ ସବ୍ବୟୋଗୀନଂ ସବ୍ବଦା ଉପକାରକସ୍ସ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ।

ସତିପଟ୍ଠାନାନନ୍ତି ଆରମ୍ମଣେସୁ ଓକ୍କନ୍ତିତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାନଂ, ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ପନସ୍ସା ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତାକାରଗହଣୱସେନ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚତ୍ତସଞ୍ଞାପହାନକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତିତୋ ଚତୁଧା ପଭେଦୋ ହୋତି, ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନନ୍ତି ପଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ପଧାନଂ, ସୋଭନଂ ପଧାନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ସମ୍ମା ୱା ପଦହନ୍ତି ଏତେନାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ସୋଭନଂ ୱା ତଂ କିଲେସୱିରୂପତ୍ତୱିରହତୋ, ପଧାନଞ୍ଚ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦକଟ୍ଠେନ ସେଟ୍ଠଭାୱାୱହନତୋ, ପଧାନଭାୱକରଣତୋ ଚାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ, ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲକୁସଲାନଂ ପହାନାନୁପ୍ପତ୍ତିଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିକିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତିତୋ ପନସ୍ସ ଚତୁଧା ପଭେଦୋ ହୋତି, ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ।

ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସାସୁ ଏକେକୋ ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି । ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟେୱ ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ପାଦୋତି ପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗମୁପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ହି ୟସ୍ମା ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ପାଦୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ।

ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନନ୍ତି ବୋଧିୟା, ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟା ଏସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ୟାୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବୁଜ୍ଝତୀତି କିଲେସସନ୍ତାନନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତି, ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୀନି ୱିୟ । ୟୋ ପନେସ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଏତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି । ତେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ।

ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସାତି ଅରିୟୋତି ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକା ୱିୟ ସେନା, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ୱିୟ ଚ ତୂରିୟଂ ଅଙ୍ଗମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତି, କିଲେସେ ୱା ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ । ଇମେସଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଧମ୍ମାନଂ । ଅନ୍ତରାୟାୟାତି ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଅନ୍ତରାୟାୟ ଅନ୍ତରଧାନାୟ ଲୋକିୟକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପରିଚ୍ଚାଗାୟ ।

ତେସୁ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଟ୍ଠେନ ପରିସ୍ସୟା ନାମ । ତେ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝମାନା ଉପଦ୍ଦୱଂ ନାୱହନ୍ତି । ତତ୍ଥେତେତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଏତେ । ପାପକାତି ଲାମକା । ଅତ୍ତଭାୱସନ୍ନିସ୍ସୟାତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ତଭାୱସନ୍ନିସ୍ସୟା । ଦକେତି ଉଦକେ ।

ୱୁତ୍ତଂହେତନ୍ତି କଥିତଞ୍ହି ଏତଂ । ସାନ୍ତେୱାସିକୋତି ଅନ୍ତେୱାସିକସଙ୍ଖାତେନ କିଲେସେନ ସହ ୱସତୀତି ସାନ୍ତେୱାସିକୋ । ସାଚରିୟକୋତି ସମୁଦାଚରଣସଙ୍ଖାତେନ କିଲେସେନ ସହ ୱସତୀତି ସାଚରିୟକୋ ।

ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ଉପରି ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ସରସଙ୍କପ୍ପାତି ନାନାରମ୍ମଣେ ସଂସରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ପରିକପ୍ପା । ସଂୟୋଜନିୟାତି ଆରମ୍ମଣଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସଂୟୋଜନସମ୍ବନ୍ଧନେନ ସଂୟୋଜନାନଂ ହିତା । ତ୍ୟସ୍ସାତି ତେ ପାପକା ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ । ଅନ୍ତୋ ୱସନ୍ତୀତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚିତ୍ତେ ନିୱସନ୍ତି । ଅନ୍ୱାସୱନ୍ତୀତି କିଲେସସନ୍ତାନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁସଂ ସୱନ୍ତି ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି । ତେ ନନ୍ତି ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏତେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ସମ୍ମା ଆଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କିଲିସ୍ସନଟ୍ଠେନ ମଲା। ସତ୍ତୁଅତ୍ଥେନ ଅମିତ୍ତା। ୱେରିଅତ୍ଥେନ ସପତ୍ତା। ହନନଟ୍ଠେନ ୱଧକା। ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଟ୍ଠେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା। ଅଥ ୱା ମଲା ସୂରିୟସ୍ସୋପକ୍କିଲେସୱଲାହକା ୱିୟ । ଅମିତ୍ତା ସୂରିୟସ୍ସ ଧୂମଂ ୱିୟ । ସପତ୍ତା ସୂରିୟସ୍ସ ହିମଂ ୱିୟ । ୱଧକା ସୂରିୟସ୍ସ ରଜଂ ୱିୟ । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ସୂରିୟସ୍ସ ରାହୁ ୱିୟ । ‘‘ମଲା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ମଲଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତପ୍ପଭାନାସକା । ଅମିତ୍ତା କାଳଲୋହମଲଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ସିନିଦ୍ଧଭାୱନାସକା, ସପତ୍ତା ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ୟୁଜ୍ଝନ୍ତା ସପତ୍ତା ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତଧମ୍ମଧଂସକା । ୱଧକା ମନୁସ୍ସଘାତକା ୱିୟ ଧମ୍ମଘାତକା । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ରଞ୍ଞା ଉପଗତସ୍ସ ୱିନାସୋ ୱିୟ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗସ୍ସ ପଟିସେଧକା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଅନତ୍ଥଜନନୋତି ନ ଅତ୍ଥଂ ଅନତ୍ଥଂ, ତଂ ଅନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅନତ୍ଥଜନନୋ । କୋ ସୋ ? ଲୋଭୋ । ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ପକୋପନୋ ଚଲନୋ, କୁସଲଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ରୁନ୍ଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେୟେୱ ଜାତଂ, ଅନତ୍ଥଜନନାଦିଭୟହେତୁ । ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତୀତି ତଂ ଭୟଂ ବାଲମହାଜନୋ ଅୱଗନ୍ତ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ନ ଜାନାତି । ଅତ୍ଥନ୍ତି ଲୁଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ତସ୍ସ ହେତୁଂ । ଅନ୍ଧତମନ୍ତି ବହଲନ୍ଧକାରଂ । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମା, ୟଂ ନରଂ ୱା । ସହତେତି ଅଭିଭୱତି ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ସକସନ୍ତାନେ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅହିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାୟ। ତଦୁଭୟେନ ଅଫାସୁୱିହାରାୟ । ଅହିତାୟାତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟ । ଦୁକ୍ଖାୟାତି କାୟିକଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟ । ଅଫାସୁୱିହାରାୟାତି ତଦୁଭୟେନ ନ ସୁଖୱିହାରତ୍ଥାୟ । ଅଥ ୱା ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଭୱଙ୍ଗଚଲନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନା, ତାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ନାମ । ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନଂ ପନ ପତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତନଭାୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ନାମା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ତଚସାରଂୱ ସମ୍ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲେନ ନାସିତଂ ତଚସାରସଙ୍ଖାତଂ ୱେଳୁ ୱିୟ । ଅରତୀତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉକ୍କଣ୍ଠିତତା । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେ ଅଭିରତି । ଲୋମହଂସୋତି କଣ୍ଟକସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଲୋମୋ । ଇତୋନିଦାନାତି ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିଦାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତୋନିଦାନା । ଇତୋଜାତି ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା । ଇତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ମନୋୱିତକ୍କାତି ୟଥା ଦୀଘସୁତ୍ତକେନ ପାଦେ ବଦ୍ଧଂ କାକଂ କୁମାରକା ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଓସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୂରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ପୁନ ତେସଂ ପାଦମୂଲେୟେୱ ପତତି, ଏୱମେୱ ଇତୋ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ପାପୱିତକ୍କା ଚିତ୍ତଂ ଓସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତି ।

‘‘ସାନ୍ତେୱାସିକୋ’’ତିଆଦିକଂ ପଠମସୁତ୍ତଂ କିଲେସେନ ସହୱାସଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲା’’ତିଆଦିକଂ ଦୁତିୟଂ କୁସଲଧମ୍ମମଲୀନକରଣୱସେନ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥସ୍ସ ଅଜାନନୱସେନ ଚ । ‘‘ତୟୋ ଖୋ, ମହାରାଜ, ପୁରିସସ୍ସ ଧମ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା’’ତିଆଦିକଂ ତତିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଘାତନୱସେନ । ‘‘ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚ ଇତୋନିଦାନା’’ତିଆଦିକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କିଲେସାନଂ ପତିଟ୍ଠାଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ତତୋ ପରିସ୍ସୟତୋତି ତମ୍ହା ତମ୍ହା ଉପଦ୍ଦୱା । ତଂ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରକିଲେସସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁ ଏତି ମାତୁ ପଚ୍ଛତୋ ଖୀରପିୱକୋ ୱିୟ । ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛତି ଚୋରଘାତକୋ ୱିୟ ୱଜ୍ଝପ୍ପତ୍ତସ୍ସ। ଅନ୍ୱାୟିକଂ ହୋତୀତି ସମ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି ଧମ୍ମଗନ୍ଥିକାୟ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱିୟ । ଜାତିଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିସଦ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ଅନେକେ ଅତ୍ଥା ପୱେଦିତା । ୟଥା –

ଭୱୋ କୁଲଂ ନିକାୟୋ ଚ, ସୀଲଂ ପଞ୍ଞତ୍ତି ଲକ୍ଖଣଂ ।

ପସୂତି ସନ୍ଧି ଚେୱାତି, ଜାତିଅତ୍ଥା ପୱେଦିତା ॥

ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୫୭) ଭୱୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୩) ଏତ୍ଥ କୁଲଂ । ‘‘ଅତ୍ଥି, ୱିସାଖେ, ନିଗଣ୍ଠା ନାମ ସମଣଜାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଏତ୍ଥ ନିକାୟୋ । ‘‘ୟତୋହଂ, ଭଗିନି, ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ ନାଭିଜାନାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧) ଏତ୍ଥ ଅରିୟସୀଲଂ । ‘‘ତିରିୟା ନାମ ତିଣଜାତି ନାଭିୟା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ନଭଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତା ଅହୋସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୬) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଜାତି ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତା’’ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) ଏତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଂ । ‘‘ସମ୍ପତିଜାତୋ, ଆନନ୍ଦ, ବୋଧିସତ୍ତୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ଏତ୍ଥ ପସୂତି । ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧; ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୩; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୩; ୱିଭ॰ ୨୨୫; କଥା॰ ୪୫୦) ଚ, ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୪; ୱିଭ॰ ୧୯୦; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଚ ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟତୋ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣୋ, ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ୟେ ୟେ ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି, ତେସଂ ତେସଂ ପଠମପାତୁଭାୱୋ ଜାତି ନାମ ।

କସ୍ମା ପନେସା ଜାତି ଦୁକ୍ଖାତି ଚେ ? ଅନେକେସଂ ଦୁକ୍ଖାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ଅନେକାନି ହି ଦୁକ୍ଖାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କାୟିକଚେତସିକା ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ସଭାୱତୋ ଚ ନାମତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ‘‘ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁଖୱେଦନା ୱିପରିଣାମେନ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁତୋ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ। ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଚେୱ ଅୱସେସା ଚ ତେଭୂମକା ସଙ୍ଖାରା ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳିତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ।

କଣ୍ଣସୂଲଦନ୍ତସୂଲରାଗଜପରିଳାହଦୋସମୋହଜପରିଳାହାଦି କାୟିକଚେତସିକୋ ଆବାଧୋ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବତୋ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଚ ଅପାକଟଭାୱତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ। ଅପାକଟଦୁକ୍ଖନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣାଦିସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆବାଧୋ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ଜାନିତବ୍ବତୋ ଉପକ୍କମସ୍ସ ଚ ପାକଟଭାୱତୋ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ। ପାକଟଦୁକ୍ଖନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଠପେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ସେସଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱିଭଙ୍ଗେ ଆଗତଂ ଜାତିଆଦି ସବ୍ବମ୍ପି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଜାତି ୟଂ ତଂ ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬ ଆଦୟୋ) ଭଗୱତାପି ଉପମାୱସେନ ପକାସିତଂ ଆପାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଞ୍ଚ ସୁଗତିୟମ୍ପି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା ।

ତତ୍ରିଦଂ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ – ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ନ ଉପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରିକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅଥ ଖୋ ହେଟ୍ଠା ଆମାସୟସ୍ସ ଉପରି ପକ୍କାସୟସ୍ସ ଉଦରପଟଲପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକାନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ପରମସମ୍ବାଧେ ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେ ନାନାକୁଣପଗନ୍ଧପରିଭାୱିତେ ଅସୁଚିପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୱନୱିଚରିତେ ଅଧିମତ୍ତଜେଗୁଚ୍ଛେ କୁଚ୍ଛିପ୍ପଦେସେ ପୂତିମଚ୍ଛପୂତିକୁମ୍ମାସଚନ୍ଦନିକାଦୀସୁ କିମି ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଦସ ମାସେ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱେନ ଉସ୍ମନା ପୁଟପାକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚମାନୋ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ୱିୟ ସେଦିୟମାନୋ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣାଦିୱିରହିତୋ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି, ଇଦଂ ତାୱ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ସୋ ମାତୁ ସହସା ଉପକ୍ଖଲନଗମନନିସୀଦନୱୁଟ୍ଠାନପରିୱତ୍ତନାଦୀସୁ ସୁରାଧୁତ୍ତହତ୍ଥଗତୋ ଏଳକୋ ୱିୟ ଅହିତୁଣ୍ଡିକହତ୍ଥଗତୋ ସପ୍ପପୋତକୋ ୱିୟ ଚ ଆକଡ୍ଢନପରିକଡ୍ଢନଓଧୁନନଦ୍ଧୁନନାଦିନା ଉପକ୍କମେନ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱତି, ୟଞ୍ଚ ମାତୁ ସୀତୁଦକପାନକାଲେ ସୀତନରକୁପପନ୍ନୋ ୱିୟ ଉଣ୍ହୟାଗୁଭତ୍ତାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଅଙ୍ଗାରୱୁଟ୍ଠିସମ୍ପରିକିଣ୍ଣୋ ୱିୟ ଲୋଣମ୍ବିଲାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ଖାରାପଟିଚ୍ଛକାଦିକମ୍ମକାରଣପତ୍ତୋ ୱିୟ ତିବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୋତି, ଇଦଂ ଗବ୍ଭପରିହରଣମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନସ୍ସ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାୟ ମାତୁୟା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚସୁହଜ୍ଜାଦୀହିପି ଅଦସ୍ସନାରହେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ଛେଦନଫାଲନାଦୀହି ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ଗବ୍ଭୱିପତ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ୱିଜାୟମାନାୟ ମାତୁୟା କମ୍ମଜେହି ୱାତେହି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ନରକପପାତଂ ୱିୟ ଅତିଭୟାନକଂ ୟୋନିମଗ୍ଗଂ ପଟିପାତିୟମାନସ୍ସ ପରମସମ୍ବାଧେନ ଚ ୟୋନିମୁଖେନ ତାଳଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେନ ୱିୟ ମହାନାଗସ୍ସ ନିକଡ୍ଢିୟମାନସ୍ସ ନରକସତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଚ ସଙ୍ଘାତପବ୍ବତେହି ୱିଚୁଣ୍ଣିୟମାନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ୱିଜାୟନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ଜାତସ୍ସ ତରୁଣୱଣସଦିସସୁଖୁମାଲସରୀରସ୍ସ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣନ୍ହାପନଧୋୱନଚୋଳପରିମଜ୍ଜନାଦିକାଲେ ସୂଚିମୁଖଖୁରଧାରାହି ୱିଜ୍ଝନଫାଲନସଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ବହିନିକ୍ଖମନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ତତୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିୟଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ୱଧେନ୍ତସ୍ସ ଅଚେଲକୱତାଦିୱସେନ ଆତାପନପରିତାପନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ କୋଧୱସେନ ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉବ୍ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ୟଂ ପନ ପରତୋ ୱଧବନ୍ଧନାଦୀନି ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ପରୂପକ୍କମମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ଇତି ଇମସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୟଂ ଜାତି ୱତ୍ଥୁମେୱ ହୋତି, ଇଦଂ ଜାତିଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି ।

ଜରାଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୁୱିଧା ଜରା – ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମତୋ ସନ୍ତତିୟଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନୋ ଖନ୍ଧପୁରାଣଭାୱୋ ଚ, ସା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ପନେସା ଦୁକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚେୱ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ । ୟଂ ହିଦଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିଥିଲଭାୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିକାରୱିରୂପତା ୟୋବ୍ବନୱିନାସବଲୂପଘାତସତିମତିୱିପ୍ପୱାସପରପରିଭୱାଦିଅନେକପଚ୍ଚୟଂ କାୟିକଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖମୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଜରା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଙ୍ଗାନଂ ସିଥିଲଭାୱା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିକାରତୋ ।

ୟୋବ୍ବନସ୍ସ ୱିନାସେନ, ବଲସ୍ସ ଉପଘାତତୋ ॥

‘‘ୱିପ୍ପୱାସା ସତାଦୀନଂ, ପୁତ୍ତଦାରେହି ଅତ୍ତନୋ ।

ଅପ୍ପସାଦନୀୟତୋ ଚେୱ, ଭିୟ୍ୟୋ ବାଲତ୍ତପତ୍ତିୟା ॥

‘‘ପପ୍ପୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ୟଂ ମଚ୍ଚୋ, କାୟିକଂ ମାନସଂ ତଥା ।

ସବ୍ବମେତଂ ଜରାହେତୁ, ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଜରା ଦୁଖା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୨; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୨) ।

ଇଦଂ ଜରାଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବ୍ୟାଧୀତି ୱିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆଦହତି ୱିଦହତୀତି ବ୍ୟାଧି । ବ୍ୟାଧୟତି ତାପୟତି କମ୍ପୟତୀତି ୱା ବ୍ୟାଧି।

ମରଣଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଦୁୱିଧଂ ମରଣଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜରାମରଣଂ ଦ୍ୱୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହିତ’’ନ୍ତି (ଧାତୁ॰ ୭୧) । ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦୋ ଚ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୮୧; ଜା॰ ୧.୧୧.୮୮) । ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଜାତିପଚ୍ଚୟା ମରଣଂ ଉପକ୍କମମରଣଂ ସରସମରଣଂ ଆୟୁକ୍ଖୟମରଣଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟମରଣନ୍ତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ପୁନ ଖଣିକମରଣଂ ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣନ୍ତି ଅୟମ୍ପି ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୱତ୍ତେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଭେଦୋ ଖଣିକମରଣଂ ନାମ । ତିସ୍ସୋ ମତୋ ଫୁସ୍ସୋ ମତୋତି ଇଦଂ ପରମତ୍ଥତୋ ସତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱା, ସସ୍ସଂ ମତଂ, ରୁକ୍ଖୋ ମତୋତି ଇଦମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଭାୱା ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ନାମ । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକା କାଲକିରିୟା ସମୁଚ୍ଛେଦମରଣଂ ନାମ । ବାହିରସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଇତରଂ ସମ୍ମୁତିମରଣଞ୍ଚ ଇଧ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପବନ୍ଧୱିଚ୍ଛେଦନଭାୱେନ ସଙ୍ଗହିତଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଂ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପାପସ୍ସ ପାପକମ୍ମାଦି-ନିମିତ୍ତମନୁପସ୍ସତୋ ।

ଭଦ୍ଦସ୍ସାପସହନ୍ତସ୍ସ, ୱିୟୋଗଂ ପିୟୱତ୍ଥୁକଂ ।

ମୀୟମାନସ୍ସ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ମାନସଂ ଅୱିସେସତୋ ॥

‘‘ସବ୍ବେସଞ୍ଚାପି ୟଂ ସନ୍ଧି-ବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନାଦିକଂ ।

ୱିତୁଜ୍ଜମାନମମ୍ମାନଂ, ହୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ସରୀରଜଂ ॥

‘‘ଅସୟ୍ହମପ୍ପତିକାରଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସେତସ୍ସିଦଂ ୟତୋ ।

ମରଣଂ ୱତ୍ଥୁ ତେନେତଂ, ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୩; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୩) ।

ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୋକାଦୀସୁ ସୋକୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଚେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସତ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ସୋକୋ, ସଲ୍ଲଂ ୱିୟ ୱିତୁଜ୍ଜତି ।

ଅଗ୍ଗିତତ୍ତୋୱ ନାରାଚୋ, ଭୁସଞ୍ଚ ଡହତେ ପୁନ ॥

‘‘ସମାୱହତି ଚ ବ୍ୟାଧି-ଜରାମରଣଭେଦନଂ ।

ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ୱିୱିଧଂ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୪; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୪) ।

ପରିଦେୱୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ୱଚୀପଲାପୋ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନସ୍ସ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଂ ସୋକସଲ୍ଲୱିହତୋ ପରିଦେୱମାନୋ, କଣ୍ଠୋଟ୍ଠତାଲୁତଲସୋସଜମପ୍ପସୟ୍ହଂ ।

ଭିୟ୍ୟୋଧିମତ୍ତମଧିଗଚ୍ଛତିୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁକ୍ଖୋତି ତେନ ଭଗୱା ପରିଦେୱମାହା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୫; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୫) ।

ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ କାୟପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ କାୟିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଚେୱ ମାନସଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୀଳେତି କାୟିକମିଦଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ମାନସଂ ଭିୟ୍ୟୋ ।

ଜନୟତି ୟସ୍ମା ତସ୍ମା, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୬-୧୯୭; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୬) ।

ଦୋମନସ୍ସଂ ନାମ ଚିତ୍ତପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ ମାନସଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖଂ ପନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଚେୱ କାୟିକଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଚ । ଚେତୋଦୁକ୍ଖସମପ୍ପିତା ହି କେସେ ପକିରିୟ କନ୍ଦନ୍ତି, ଉରାନି ପତିପିସେନ୍ତି, ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି, ୱିୱଟ୍ଟନ୍ତି, ଛିନ୍ନପପାତଂ ପପତନ୍ତି, ସତ୍ଥଂ ଆହରନ୍ତି, ୱିସଂ ଖାଦନ୍ତି, ରଜ୍ଜୁୟା ଉବ୍ବନ୍ଧନ୍ତି, ଅଗ୍ଗିଂ ପୱିସନ୍ତି, ନାନପ୍ପକାରଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପୀଳେତି ୟତୋ ଚିତ୍ତଂ, କାୟସ୍ସ ଚ ପୀଳନଂ ସମାୱହତି ।

ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସମ୍ପି, ଦୋମନସ୍ସଂ ତତୋ ଅହୂ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୬-୧୯୭; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୭) ।

ଉପାୟାସୋ ନାମ ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଧିମତ୍ତଚେତୋଦୁକ୍ଖପ୍ପଭାୱିତୋ ଦୋସୋୟେୱ । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନୋ ଏକୋ ଧମ୍ମୋତି ଏକେ । ଦୁକ୍ଖୋ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ପରିଦହନତୋ କାୟସ୍ସ ୱିହନନତୋ ଚ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପରିଦହନା, କାୟସ୍ସ ୱିହନନତୋ ଚ ଅଧିମତ୍ତଂ ।

ୟଂ ଦୁକ୍ଖମୁପାୟାସୋ, ଜନେତି ଦୁକ୍ଖୋ ତତୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୮; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୮) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ମନ୍ଦଗ୍ଗିନା ଅନ୍ତୋଭାଜନେ ପାକୋ ୱିୟ ସୋକୋ, ତିକ୍ଖଗ୍ଗିନା ପଚ୍ଚମାନସ୍ସ ଭାଜନତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ପରିଦେୱୋ, ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତାୱସେସସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତୁମ୍ପି ଅପ୍ପହୋନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋଭାଜନେୟେୱ ୟାୱ ପରିକ୍ଖୟା ପାକୋ ୱିୟ ଉପାୟାସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ନେରୟିକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନିରୟେ ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନାଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି, ତଂ ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଜାୟେଥ ନୋ ଚେ ନରକେସୁ ସତ୍ତୋ, ତତ୍ଥଗ୍ଗିଦାହାଦିକମପ୍ପସୟ୍ହଂ ।

ଲଭେଥ ଦୁକ୍ଖଂ ନୁ କୁହିଂ ପତିଟ୍ଠଂ, ଇଚ୍ଚାହ ଦୁକ୍ଖାତି ମୁନୀଧ ଜାତି’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୧) ।

ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିକଂଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତିରଚ୍ଛାନେସୁ କସାପତୋଦତାଳନୱିଜ୍ଝନାଦିକଂ ଅନେକୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି, ତଂ ବାଲପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ତିରଚ୍ଛେସୁ କସାପତୋଦଦଣ୍ଡାଭିଘାତାଦିଭୱଂ ଅନେକଂ ।

ୟଂ ତଂ କଥଂ ତତ୍ଥ ଭୱେୟ୍ୟ ଜାତିଂ, ୱିନା ତହିଂ ଜାତି ତତୋପି ଦୁକ୍ଖା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୧) ।

ପେତ୍ତିୱିସୟିକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପେତେସୁ ପନ ଖୁପ୍ପିପାସ ୱାତାତପାଦିନିବ୍ବତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଲୋକନ୍ତରେ ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେ ଅସୟ୍ହସୀତାଦିଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅନ୍ୱେତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପେତେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ଖୁପ୍ପିପାସାୱାତାତପାଦିପ୍ପଭୱଂ ୱିଚିତ୍ତଂ ।

ୟସ୍ମା ଅଜାତସ୍ସ ନ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମାପି ଦୁକ୍ଖଂ ମୁନି ଜାତିମାହ ॥

‘‘ତିବ୍ବନ୍ଧକାରେ ଚ ଅସୟ୍ହସୀତେ, ଲୋକନ୍ତରେ ୟଂ ଅସୁରେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ।

ନ ତଂ ଭୱେ ତତ୍ଥ ନ ଚସ୍ସ ଜାତି, ୟତୋ ଅୟଂ ଜାତି ତତୋପି ଦୁକ୍ଖା’’ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୧) ।

ମାନୁସିକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ମନୁସ୍ସେସୁ ୱଧବନ୍ଧନାଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ନ ଉପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରିକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଂ ଜାତିଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ତାୱ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ଗବ୍ଭେ ଠିତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ପନ ‘‘ସୋ ମାତୁ ସହସା ଉପକ୍ଖଲନଗମନନିସୀଦନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଂ ତିବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ଗବ୍ଭେ ଠିତିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ଗବ୍ଭା ୱୁଟ୍ଠାନମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ‘‘ୟଂ ପନସ୍ସ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାୟ ମାତୁୟା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚସୁହଜ୍ଜାଦୀହିପି ଅଦସ୍ସନାରହେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଞ୍ଚାପି ଗୂଥନରକେ ୱିୟ ମାତୁଗବ୍ଭେ,

ସତ୍ତୋ ୱସଂ ଚିରମତୋ ବହି ନିକ୍ଖମନଞ୍ଚ ।

ପପ୍ପୋତି ଦୁକ୍ଖମତିଘୋରମିଦମ୍ପି ନତ୍ଥି,

ଜାତିଂ ୱିନା ଇତିପି ଜାତି ଅୟଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖା ॥

‘‘କିଂ ଭାସିତେନ ବହୁନା ନନୁ ୟଂ କୁହିଞ୍ଚି,

ଅତ୍ଥୀଧ କିଞ୍ଚିରପି ଦୁକ୍ଖମିଦଂ କଦାଚି ।

ନେୱତ୍ଥି ଜାତିୱିରହେ ୟଦତୋ ମହେସି,

ଦୁକ୍ଖାତି ସବ୍ବପଠମଂ ଇମମାହ ଜାତି’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୯୧; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୪୧) ।

ଜାତସ୍ସୂପନିବନ୍ଧକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତସ୍ସ ଉପନିବନ୍ଧନଂ ନ୍ହାନଲେପନଖାଦନପିୱନାଦିଜଗ୍ଗନଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ଜାତସ୍ସ ପରାଧେୟ୍ୟକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପରସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆୟତ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ପରୱସଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତୂପକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ୱଧେନ୍ତସ୍ସ ଅଚେଲକୱତାଦିୱସେନ ଆତାପନପରିତାପନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ କୋଧୱସେନ ଅଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉବ୍ବନ୍ଧନ୍ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ଇଦଂ ଅତ୍ତୂପକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ପରୂପକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ପରତୋ ୱଧବନ୍ଧନାଦୀନି ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ପରୂପକ୍କମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଭାୱତୋ ଚ ନାମତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଚେୱ ଅୱସେସା ଚ ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରା ଉଦୟବ୍ବୟପୀଳିତତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସୁଖୱେଦନା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁତୋ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ, ଇଦଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି ।

ମାତୁମରଣନ୍ତି ମାତୁୟା ମରଣଂ । ପିତୁମରଣନ୍ତି ପିତୁନୋ ମରଣଂ । ଭାତୁମରଣନ୍ତି ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭାତୂନଂ ମରଣଂ । ଭଗିନିମରଣନ୍ତି ଜେଟ୍ଠକନିଟ୍ଠଭଗିନୀନଂ ମରଣଂ । ପୁତ୍ତମରଣନ୍ତି ପୁତ୍ତାନଂ ମରଣଂ । ଧୀତୁମରଣନ୍ତି ଧୀତୂନଂ ମରଣଂ । ଞାତିବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞାତୀନଂ ବ୍ୟସନଂ, ଚୋରରୋଗଭୟାଦୀହି ଞାତିକ୍ଖୟୋ, ଞାତିୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଞାତିବ୍ୟସନେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ଅଭିଭୂତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଞାତିବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ଞାତିବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଭୋଗାନଂ ବ୍ୟସନଂ ଭୋଗବ୍ୟସନଂ, ରାଜଚୋରାଦିୱସେନ ଭୋଗକ୍ଖୟୋ, ଭୋଗୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ଭୋଗବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ରୋଗବ୍ୟସନନ୍ତି ରୋଗୋ ଏୱ ବ୍ୟସନଂ ରୋଗବ୍ୟସନଂ । ରୋଗୋ ହି ଆରୋଗ୍ୟଂ ବ୍ୟସତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟସନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ରୋଗବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ସୀଲବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସୀଲସ୍ସ ବ୍ୟସନଂ ସୀଲବ୍ୟସନଂ, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ସୀଲବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନାସୟମାନା ଉପ୍ପନ୍ନା ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ବ୍ୟସନଂ ଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ତଂ ଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନ୍ୱେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ତୀଣି ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ତିଲକ୍ଖଣାହତାନି । ପୁରିମାନି ଚ ତୀଣି ନେୱ କୁସଲାନି ନାକୁସଲାନି । ସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନଦ୍ୱୟଂ ଅକୁସଲଂ ।

ୟଥାତି ଓପମ୍ମେ । ଭିନ୍ନଂ ନାୱନ୍ତି ସିଥିଲବନ୍ଧନଂ ନାୱଂ, ଜଜ୍ଜରୀଭୂତଂ ୱା ପଦରୁଗ୍ଘାଟିମଂ ୱା । ଦକମେସିନ୍ତି ଉଦକଦାୟିଂ ଉଦକପ୍ପୱେସନିଂ । ତତୋ ତତୋ ଉଦକଂ ଅନ୍ୱେତୀତି ତତୋ ତତୋ ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଉଦକଂ ପୱିସତି । ପୁରତୋପୀତି ନାୱାୟ ପୁରିମଭାଗତୋପି । ପଚ୍ଛତୋପୀତି ତସ୍ସା ପଚ୍ଛିମଭାଗତୋପି । ହେଟ୍ଠତୋପୀତି ଅଧୋଭାଗତୋପି । ପସ୍ସତୋପୀତି ଉଭୟପସ୍ସତୋପି । ୟଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଠାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତସ୍ମା କାୟଗତାସତିଆଦିଭାୱନାୟ ଜନ୍ତୁ, ସଦା ସତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ରୂପାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି କିଲେସକାମଂ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତେ କାମେ ପହାୟ ତପ୍ପହାନକରମଗ୍ଗେନେୱ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରେୟ୍ୟ ତରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ତତୋ ୟଥା ପୁରିସୋ ଗରୁକଂ ନାୱଂ ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକାୟ ନାୱାୟ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ ପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ଅତ୍ତଭାୱନାୱଂ କିଲେସୂଦକଗରୁକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସବ୍ବଧମ୍ମପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନେନାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଜାତିଆଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନ୍ୱେତି, ତସ୍ମା । ତଂକାରଣା ତଂହେତୂତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଦୁକ୍ଖଂ ଏତଂ ଅନ୍ୱେତି, ତଂହେତୁ । ୟସ୍ମା ଅନ୍ୱେତି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା, ୟସ୍ମା ଅନ୍ୱେତି ତଂନିଦାନନ୍ତି ଏୱଂ ପଦୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ହେତୂତିଆଦୀନି କାରଣୱେୱଚନାନି । କାରଣଞ୍ହି ତେନ ତସ୍ସ ଫଲଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ । ତଂ ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫଲଂ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ। ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦେତୀତି ନିଦାନଂ।

‘‘ତଂକାରଣାତି ଅକାରଣନିକ୍କାରଣପଟିସେଧୋ । ତଂହେତୂତି ଅହେତୁମହାଭୂତହେତୁପଟିସେଧୋ । ତପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅସାଧାରଣପଚ୍ଚୟପଟିସେଧୋ। ତଂନିଦାନାତି ଅନିଦାନେନ ସହ ଆଗମାଧିଗମନିଦାନପଟିସେଧୋ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଏତଂ ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଉପଦ୍ଦୱଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ସମ୍ମା ପସ୍ସମାନୋ ଦକ୍ଖମାନୋ ।

ସଦାତି ମୂଲପଦଂ । ପୁନ ସଦାତି ଅତ୍ଥପଦଂ । ସଦାତି ସବ୍ବଦିୱସେ । ସବ୍ବଦାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ । ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହାଦିସବ୍ବକାଲଂ । ନିଚ୍ଚକାଲନ୍ତି ଦିୱସେ ଦିୱସେ । ଧୁୱକାଲନ୍ତି ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନକାଲଂ । ସତତନ୍ତି ନିରନ୍ତରଂ । ସମିତନ୍ତି ଏକୀଭୂତଂ । ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଂ । ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖନ୍ତି ପଟିପାଟିୟା ଘଟିତଂ ‘‘ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ଅୱିରାଧିତଂ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୧୫) ୱିୟ । ଉଦକୂମିକଜାତନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତଉଦକଊମିତରଙ୍ଗଂ ୱିୟ । ଅୱୀଚୀତି ଅୱିରଳଂ । ସନ୍ତତୀତି ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ସହିତନ୍ତି ଘଟିତଂ ଏକୀଭୂତଂ ୱା ‘‘ସହିତଂ ମେ, ଅସହିତଂ ତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୦୨) ୱିୟ । ଫସ୍ସିତନ୍ତି ଫୁସିତଂ ‘‘ନିୱାତେ ଫୁସିତଗ୍ଗଲେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଦିୱାକାଲୱିଭାଗୱସେନ । ପୁରିମଂ ୟାମଂ ମଜ୍ଝିମଂ ୟାମଂ ପଚ୍ଛିମଂ ୟାମନ୍ତି ତୀଣି ରତ୍ତିୱିଭାଗୱସେନ । କାଳେ ଜୁଣ୍ହେତି ଅଡ୍ଢମାସୱସେନ । ୱସ୍ସେ…ପେ॰… ଗିମ୍ହେତି ତୀଣି ଉତୁୱସେନ । ପୁରିମେ ୱୟୋଖନ୍ଧେ…ପେ॰… ପଚ୍ଛିମେ ୱୟୋଖନ୍ଧେତି ତୀଣି ୱୟୋୱିଭାଗୱସେନ ୱୁତ୍ତାନୀତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ସତୋତି ଚତୂହି କାରଣେହି ସତୋ । ‘‘କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସତୋ’’ତିଆଦୀନି ‘‘ଏୱଂ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ କାମେ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ପରିୟୋସାନାନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ଅପି ଚ ସତ୍ତତ୍ତା ସତୋତି ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସତ୍ତଭାୱେନ ୱା ତୟୋ କିଲେସେ ପଟିକ୍କମାପେତୁଂ ସତ୍ତିଭାୱେନ ୱା ସତତ୍ତା ସତୋ । ସନ୍ତତ୍ତାତି କିଲେସୋପକ୍କିଲେସେ ପଲାପେତ୍ୱା ଠାନେନ ଚ ଆରମ୍ମଣେନ ଚ ପମୋଚେତ୍ୱା ସନ୍ତତ୍ତା ସତୋ । ସମିତତ୍ତାତି ଇଟ୍ଠଫଲଦାୟକପୁଞ୍ଞେନ ଚ ଅନିଟ୍ଠଫଲଦାୟକପାପେନ ଚ ସମିତତ୍ତା ସତୋ । ସନ୍ତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋତି ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମେ ଭଜନତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱନତୋ ସନ୍ତଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସତୋ।

ୱତ୍ଥୁକାମେ ପରିଜାନିତ୍ୱାତି ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ତେଭୂମକେ ୱତ୍ଥୁକାମେ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା । ପହାୟାତି କିଲେସକାମେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା । ପଜହିତ୍ୱାତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । କିଂ କଚୱରଂ ୱିୟ ପିଟକେନାତି ? ନ ହି, ଅପି ଚ ଖୋ ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ତରିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା । କିଂ ବଲିବଦ୍ଦମିୱ ପତୋଦେନାତି? ନ ହି, ଅଥ ଖୋ ତଂ ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରିତ୍ୱା ୱିଗତନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା । ୟଥାସ୍ସ ଅନ୍ତୋପି ନାୱସିସ୍ସତି, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି, ତଥା ତଂ କରିତ୍ୱା । କଥଂ ପନ ତଂ ତଥା କତନ୍ତି ? ଅନଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତ୍ୱା । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ୟଥା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ହୋତି, ତଥା କରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣାଦୀସୁ ।

କାମୋଘନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗୋ ଅୱସୀଦନଟ୍ଠେନ ‘‘କାମୋଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭୱୋଘୋତି ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ଚ । ଦିଟ୍ଠୋଘୋତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠାଦିସହଗତା ଭୱେ ପତ୍ଥନାୟେୱ, ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଭୱୋଘେ ଏୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ କାମଗୁଣେ ଅସ୍ସାଦତୋ ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମୋଘୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ କାମୋଘୋ ସଂୱଡ୍ଢତି । ମହଗ୍ଗତଧମ୍ମେ ଅସ୍ସାଦତୋ ମନସି କରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଭୱୋଘୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ସଂୱଡ୍ଢତି । ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଚତୁୱିପଲ୍ଲାସପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ସଂୱଡ୍ଢତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତନୟପଚ୍ଚନୀକତୋ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।

ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିପନ୍ନୋ କାମୋଘଂ, ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭୱୋଘଂ, ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘଞ୍ଚ ତରେୟ୍ୟ । ପଠମମଗ୍ଗୱସେନ ତରେୟ୍ୟ, ଦୁତିୟମଗ୍ଗୱସେନ ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ, ତତିୟମଗ୍ଗୱସେନ ପତରେୟ୍ୟ, ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱସେନ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ଫଲୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି । ଅଥ ୱା ‘‘କାମୋଘୱସେନ ତରେୟ୍ୟ, ଭୱୋଘୱସେନ ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ, ଦିଟ୍ଠୋଘୱସେନ ପତରେୟ୍ୟ, ଅୱିଜ୍ଜୋଘୱସେନ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ସବ୍ବୋଘୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଗରୁକନ୍ତି ନ ସଲ୍ଲହୁକଂ । ଭାରିକନ୍ତି ଭାରଭଣ୍ଡଂ ଏତ୍ଥ ଠପୟନ୍ତୀତି ଭାରିକଂ । ଉଦକଂ ସିତ୍ୱାତି ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଓସିଞ୍ଚିତ୍ୱାତି ଅତିରେକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା । ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ପାତେତ୍ୱା । ଲହୁକାୟାତି ସଲ୍ଲହୁକାୟ । ଖିପ୍ପନ୍ତି ସୀଘଂ । ଲହୁନ୍ତି ତଂଖଣଂ । ଅପ୍ପକସିରେନେୱାତି ନିଦୁକ୍ଖେନେୱ । ପାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ସକ୍କାୟଓରତୋ ପାରଭୂତଂ ପାରଂ । ତଣ୍ହାୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ କଥୀୟତି । ୟୋସୋତି ୟୋ ଏସୋ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନମେୱ । ୟସ୍ମା ହି ତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି ସମନ୍ତି ୱୂପସମନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚେତଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବେ ଉପଧୟୋ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବା ତଣ୍ହା ଖୀୟନ୍ତି, ସବ୍ବେ କିଲେସରଜ୍ଜା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ, ୱିରାଗୋ, ନିରୋଧୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ପନେସା ତଣ୍ହା ଭୱେନ ଭୱଂ, ଫଲେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମଂ ୱିନତି ସଂସିବ୍ବତୀତି କତ୍ୱା ୱାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନିମିତ୍ତୱସେନ ଏକତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗୋତ୍ରଭୁଞାଣେନ ନିବ୍ବାନପାରଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନିମିତ୍ତପୱତ୍ତେହି ଉଭତୋୱୁଟ୍ଠାନମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିବ୍ବାନପାରଂ ୱିସେସେନ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ଫୁସେୟ୍ୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଫଲଚିତ୍ତୱସେନ ନିବ୍ବାନପାରଂ ଫୁସେୟ୍ୟ । ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ ଗୁଣୱସେନ ଫୁସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ନିବ୍ବାନପାରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ‘‘ପଠମମଗ୍ଗେନ ପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଦୁତିୟେନ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତତିୟେନ ଫୁସେୟ୍ୟ, ଚତୁତ୍ଥେନ ସଚ୍ଛି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୟୋପି ପାରଂ ଗନ୍ତୁକାମୋତି ୟୋ କୋଚି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ଠିତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ସୋପି ଅୱସ୍ସଂ ତତ୍ଥ ଗମିସ୍ସତୀତି ପାରଗୂ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଓତିଣ୍ଣୋମ୍ହି ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହୀ’’ତିଆଦି। ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୟୋଗେନ ଚ, ସୋପି ପାରଗୂ ନାମ । ୟୋପି ପାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟୋପି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀ ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋପି ପାରଗୂ ନାମ । ୟୋପି ପାରଂ ଗତୋତି ୟୋପି ମଗ୍ଗେନ କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଫଲେ ଠିତୋ ନିବ୍ବାନପାରଙ୍ଗତୋ, ସୋପି ପାରଗୂ ନାମ ।

ତଂ ଜିନୱଚନେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ ଭଗୱତା – ତିଣ୍ଣୋ ପାରଙ୍ଗତୋ ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଭିଞ୍ଞାପାରଗୂତି ଅଧିଗତେନ ଞାଣେନ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଗଚ୍ଛତି, ଗତୋତି ପାରଗୂ । ପରିଞ୍ଞାପାରଗୂତି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରଗୂ । ପହାନପାରଗୂତି ସମୁଦୟପକ୍ଖିକାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାରଗୂ । ୟୋ ହି ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟାତି । ତତ୍ଥ କତମା ଞାତପରିଞ୍ଞା ? ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ଜାନାତି ‘‘ଇମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା, ଇମେ ବାହିରା, ଇଦମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, ଇମାନି ରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି, ଅୟଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା। କତମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ତୀରେତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ରୋଗତୋ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୨୨), ଅୟଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା। କତମା ପହାନପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି, ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାତି । ଇମା ପରିଞ୍ଞାୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାରଗୂ ପରିଞ୍ଞାପାରଗୂ ପହାନପାରଗୂ’’ତି ଆହ ।

ଭାୱନାପାରଗୂତି ଭାୱନାୟ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା ମଗ୍ଗୱସେନ ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗତୋ । ସଚ୍ଛିକିରିୟାପାରଗୂତି ଫଲନିବ୍ବାନୱସେନ ସଚ୍ଛି କିରିୟାଫଲନିବ୍ବାନପାରଂ ଗତୋ । ସମାପତ୍ତିପାରଗୂତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ପାରଂ ପତ୍ତୋ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନନ୍ତି ଜାତିଦୁକ୍ଖାଦିସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ । ସବ୍ବକିଲେସାନନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିସବ୍ବକିଲେସାନଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗାନନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ। ନିରୋଧସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ସବ୍ବସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ସବ୍ବାସମ୍ପି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ । ସୋତି ସୋ ଅରିୟୋ । ୱସିପ୍ପତ୍ତୋତି ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା କନ୍ତଭାୱଂ ଇସ୍ସରିୟଭାୱଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ପାରମିପ୍ପତ୍ତୋତି ପାରମୀତି ଅୱସାନଂ ନିଟ୍ଠାନଂ, ଉତ୍ତମଭାୱଂ ୱା ତଂ ପତ୍ତୋ । କତ୍ଥ ପତ୍ତୋତି ଆହ ‘‘ଅରିୟସ୍ମିଂ ସୀଲସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅରିୟସ୍ମିଂ ସୀଲସ୍ମିନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସେ ସୀଲସ୍ମିଂ । ଅରିୟସ୍ମିଂ ସମାଧିସ୍ମିନ୍ତି ନିଦ୍ଦୋସେ ସମାଧିସ୍ମିଂ । ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟାତି ନିଦ୍ଦୋସାୟ ପଞ୍ଞାୟ । ଅରିୟାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ନିଦ୍ଦୋସାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା । ପୁରିମେନ ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱା ଗହିତା, ଦୁତିୟେନ ୱାୟାମସତିସମାଧୟୋ ଗହିତା, ତତିୟେନ ୱିତକ୍କସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଗହିତା, ଚତୁତ୍ଥେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସେସଧମ୍ମା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନ୍ତଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଖାରଲୋକନ୍ତଂ ଗତୋ । ଅନ୍ତପ୍ପତ୍ତୋତି ତମେୱ ଲୋକନ୍ତଂ ଫଲେନ ପତ୍ତୋ । କୋଟିଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଖାରକୋଟିଂ ଗତୋ । କୋଟିପ୍ପତ୍ତୋତି ତମେୱ କୋଟିଂ ଫଲେନ ପତ୍ତୋ । ପରିୟନ୍ତଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଲୋକପରିୟନ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୱଟୁମଂ କତ୍ୱା ଗତୋ । ପରିୟନ୍ତପ୍ପତ୍ତୋତି ତମେୱ ଲୋକଂ ଫଲେନ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତୋ । ୱୋସାନଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ଅୱସାନଂ ଗତୋ । ୱୋସାନପ୍ପତ୍ତୋତି ଫଲେନ ଅୱସାନଂ ପତ୍ତୋ । ତାଣଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ତାୟନଂ ଗତୋ । ତାଣପ୍ପତ୍ତୋତି ଫଲେନ ତାୟନଂ ପତ୍ତୋ । ଲେଣଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ନିଲୀୟନଂ ଗତୋ । ଲେଣପ୍ପତ୍ତୋତି ତଂ ଫଲେନ ନିଲୀୟନଂ ପତ୍ତୋ । ସରଣଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ପତିଟ୍ଠଂ ଗତୋ । ସରଣପ୍ପତ୍ତୋତି ଫଲେନ ସରଣଂ ପତ୍ତୋ। ଅଭୟଗତୋତି ମଗ୍ଗେନ ନିବ୍ଭୟଂ ଗତୋ । ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋତି ଫଲେନ ନିବ୍ଭୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ । ଅଚ୍ଚୁତଗତୋତି ଚୁତିୱିରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋ । ଅଚ୍ଚୁତପ୍ପତ୍ତୋତି ତଂ ଫଲେନ ପତ୍ତୋ । ଅମତଗତୋତି ମରଣରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋ । ଅମତପ୍ପତ୍ତୋତି ତଂ ଫଲେନ ପତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଗତୋତି ତଣ୍ହାୱାନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋ । ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋତି ତମେୱ ଫଲେନ ପତ୍ତୋ । ସୋୱୁଟ୍ଠୱାସୋତି ସୋ ଅରହା ଦସସୁ ଅରିୟୱାସେସୁ ୱସି ପରିୱସି ୱୁଟ୍ଠୋ ୱୁଟ୍ଠାତି ଚ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋ । ଚିଣ୍ଣଚରଣୋତି ସୀଲେନ ସହ ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀତି ଚିଣ୍ଣଚରଣୋ । ଗତଦ୍ଧୋତି ସଂସାରଦ୍ଧାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଗତଦିସୋତି ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅଗତପୁବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ ଗତୋ । ଗତକୋଟିକୋତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନକୋଟିଂ ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ପାଲିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ରକ୍ଖିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ । ଉତ୍ତମଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପତ୍ତୋ । ପଟିୱିଦ୍ଧାକୁପ୍ପୋତି ଅକୁପ୍ପଂ ଅଚଲନଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧୋତି ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଠିତୋ ।

ଦୁକ୍ଖଂ ତସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ତିୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତେନ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ସଭାୱଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୱସେନ ସୋଭନେନ ଆକାରେନ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଅଭିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞାତଂ । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୱସେନ କିଚ୍ଚସମାପନ୍ନୱସେନ ଚ ବ୍ୟାପିତ୍ୱା ପରିଜାନିତବ୍ବଂ । ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଞାତଂ । ଭାୱେତବ୍ବନ୍ତି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବଂ । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତବ୍ବଂ । ଦୁୱିଧା ହି ସଚ୍ଛିକିରିୟା ପଟିଲାଭସଚ୍ଛିକିରିୟା ଆରମ୍ମଣସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚାତି ।

ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘୋତି ଏତ୍ଥ ପଲିଘୋତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ଅୟଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖିପନଟ୍ଠେନ ‘‘ପଲିଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେସ ତସ୍ସା ଉକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସଂକିଣ୍ଣପରିଖୋତି ପରିଖା ୱୁଚ୍ଚତି ପୁନବ୍ଭୱଦାୟକୋ ଭୱେସୁ ଜାୟନୱସେନ ଚେୱ ସଂସରଣୱସେନ ଚ ‘‘ଜାତିସଂସାରୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ପୁନବ୍ଭୱକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ସୋ ହି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକରଣୱସେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ପରିଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେସ ତସ୍ସା ସଂକିଣ୍ଣତ୍ତା ୱିକିଣ୍ଣତ୍ତା ‘‘ସଂକିଣ୍ଣପରିଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅବ୍ବୂଳ୍ହେସିକୋତି ଏସିକାତି ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ତଣ୍ହା । ଅୟଞ୍ହି ଗମ୍ଭୀରାନୁଗତଟ୍ଠେନ ‘‘ଏସିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେସ ତସ୍ସା ଅବ୍ବୂଳ୍ହତ୍ତା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ‘‘ଅବ୍ବୂଳ୍ହେସିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରଗ୍ଗଳୋତି ଅଗ୍ଗଳଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଓରମ୍ଭାଗଜନକାନି କାମଭୱେ ଉପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି । ଏତାନି ହି ମହାକୱାଟଂ ୱିୟ ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଚିତ୍ତଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ଅଗ୍ଗଳ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି। ତେନେସ ତେସଂ ନିରଗ୍ଗଳତ୍ତା ଭିନ୍ନତ୍ତା ‘‘ନିରଗ୍ଗଳୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅରିୟୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ପନ୍ନଦ୍ଧଜୋତି ପାତିତମାନଦ୍ଧଜୋ । ପନ୍ନଭାରୋତି ଖନ୍ଧଭାରକିଲେସଭାରଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭାରା ପନ୍ନା ଓରୋପିତା ଅସ୍ସାତି ପନ୍ନଭାରୋ । ଅପି ଚ ଇଧ ମାନଭାରସ୍ସେୱ ଓରୋପିତତ୍ତା ‘‘ପନ୍ନଭାରୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ଚ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଇଧ ପନ ମାନୟୋଗେନେୱ ୱିସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଥେରେନ ମଗ୍ଗେନ କିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ନିରୋଧସୟନୱରଗତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ୱିହରଣକାଲୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଥା ହି ଦ୍ୱେ ନଗରାନି ଏକଂ ଚୋରନଗରଂ, ଏକଂ ଖେମନଗରଂ । ଅଥ ଏକସ୍ସ ମହାୟୋଧସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ‘‘ୟାୱିମଂ ଚୋରନଗରଂ ତିଟ୍ଠତି, ତାୱ ଖେମନଗରଂ ଭୟତୋ ନ ମୁଚ୍ଚତି । ଚୋରନଗରଂ ଅନଗରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସନ୍ନାହଂ କତ୍ୱା ଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୋରନଗରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଉସ୍ସାପିତେ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭେ ଖଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଦ୍ୱାରବାହାହି କୱାଟଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲିଘଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ପରିଖଂ ସଂକିରିତ୍ୱା ନଗରସୋଭନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାପିତେ ଧଜେ ପାତେତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଗ୍ଗିନା ଝାପେତ୍ୱା ଖେମନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉପରିପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ଞାତିଗଣପରିୱୁତୋ ସୁରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଚୋରନଗରଂ ୱିୟ ସକ୍କାୟୋ, ଖେମନଗରଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନଂ, ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ । ତସ୍ସେୱଂ ହୋତି ‘‘ୟାୱ ସକ୍କାୟୱଟ୍ଟଂ ୱଟ୍ଟତି, ତାୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକମ୍ମକାରଣେହି ଅଟ୍ଠନୱୁତିରୋଗେହି ପଞ୍ଚୱୀସତିମହବ୍ଭୟେହି ଚ ପରିମୁଚ୍ଚନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସୋ ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ସନ୍ନାହଂ ସୀଲସନ୍ନାହଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାତିଣ୍ହଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଖଗ୍ଗେନ ଏସିକତ୍ଥମ୍ଭେ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହେସିକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ସଦ୍ୱାରବାହକଂ ନଗରକୱାଟଂ ୱିୟ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନଗ୍ଗଳଂ ଉଗ୍ଘୋଟେତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ପଲିଘଂ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାପଲିଘଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ପରିଖଂ ୱିୟ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରପାକାରଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ଜାତିସଂସାରପରିଖଂ ସଂକିରିତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ନଗରସୋଭନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାପିତେ ଧଜେ ୱିୟ ମାନଦ୍ଧଜେ ପାତେତ୍ୱା ସକ୍କାୟନଗରଂ ଝାପେତ୍ୱା, ସୋ ୟୋଧୋ ଖେମନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉପରିପାସାଦେ ସୁରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ନିବ୍ବାନନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅମତନିରୋଧାରମ୍ମଣଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ଅନୁଭୱମାନୋ କାଲଂ ୱୀତିନାମେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୧) –

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀନା ହୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମା । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସଂକିଣ୍ଣପରିଖୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୋନୋଭୱିକୋ ଜାତିସଂସାରୋ ପହୀନୋ ହୋତି…ପେ॰… ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସଂକିଣ୍ଣପରିଖୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅବ୍ବୂଳ୍ହେସିକୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଣ୍ହା ପହୀନା ହୋତି…ପେ॰… ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅବ୍ବୂଳ୍ହେସିକୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନିରଗ୍ଗଳୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟାନି ସଂୟୋଜନାନି ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନିରଗ୍ଗଳୋ ହୋତି ।

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟୋ ପନ୍ନଦ୍ଧଜୋ ପନ୍ନଭାରୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅସ୍ମିମାନୋ ପହୀନୋ ହୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତୋ ଅନଭାୱଂକତୋ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମୋ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରିୟୋ ପନ୍ନଦ୍ଧଜୋ ପନ୍ନଭାରୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ହୋତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୧) ।

‘‘ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁଂ ସଇନ୍ଦା ଦେୱା ସବ୍ରହ୍ମକା ସପଜାପତିକା ଅନ୍ୱେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ‘ଇଦଂନିସ୍ସିତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣ’’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ।

ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି ୱିୱିଧେହି ଉପାୟେହି ପଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁନୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀନୋ ହୋତି, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀନଂ ହୋତି, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀନଂ ହୋତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮, ୩୬୦) ।

ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋତି ଛନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ପଟିଘାନୁନୟଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖାୱସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରଣୱସେନ ଛଳଙ୍ଗାନି ପୂରେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ‘‘ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା…ପେ॰… ଘାନେନ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା, ଜିୱ୍ହାୟ ରସଂ ସାୟିତ୍ୱା, କାୟେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଫୁସିତ୍ୱା, ମନସା ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାୟ ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ । ଏୱଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮, ୩୬୦) ।

ଏକାରକ୍ଖୋତି ସତିଆରକ୍ଖେନ ଏକୋ ଉତ୍ତମୋ ଆରକ୍ଖୋ ଅସ୍ସାତି ଏକାରକ୍ଖୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଏକାରକ୍ଖୋ ହୋତି ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ସମନ୍ନାଗତୋ ୱିହରତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଏକାରକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮, ୩୬୦) ।

ଚତୁରାପସ୍ସେନୋତି ପଞ୍ଞାୟ ପଟିସେୱନପରିୱଜ୍ଜନୱିନୋଦନପଜହନାନଂ ୱସେନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପସ୍ସୟାନଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଅପରିୱତ୍ତମାନାନଂ ୱସେନ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ, ତେସଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ ହୋତି ? ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତି, ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ସଙ୍ଖାୟେକଂ ୱିନୋଦେତି, ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଜହତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୮, ୩୬୦) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ପଣୁନ୍ନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋତି ‘‘ଇଦମେୱ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପାଟିଏକ୍କଂ ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚେକସଙ୍ଖାତାନି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚାନି ପଣୁନ୍ନାନି ନିହଟାନି ପହୀନାନି ଅସ୍ସାତି ପଣୁନ୍ନପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ ।

ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱୟାତି ଅନୂନା । ସଟ୍ଠାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା । ସମ୍ମା ଅୱୟା ସଟ୍ଠା ଏସନା ଅସ୍ସାତି ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋ । ସମ୍ମା ୱିସ୍ସଟ୍ଠସବ୍ବଏସନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କେୱଲୀତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ୱୁସିତୱାତି ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ଗରୁସଂୱାସେ ଅରିୟମଗ୍ଗେପି ଦସସୁ ଅରିୟୱାସେସୁପି ୱୁସିତୱନ୍ତୋ । ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ଖୀଣକିଲେସତ୍ତା ୱିସେସପୁରିସୋ ଆଜଞ୍ଞପୁରିସୋ । ପରମପୁରିସୋତି ଉତ୍ତମପୁରିସୋ, ପରମଂ ୱା ପଟିଲାଭଂ ପତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତମଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତପଟିଲାଭଂ ପତ୍ତୋ ଅନୁତ୍ତରପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭୂତୋ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ, ତେନେୱତ୍ଥେନ ପରମପୁରିସୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ଅମତଂ ପଟିଲାଭଂ ପତ୍ତତ୍ତା ପରମପତ୍ତିପ୍ପତ୍ତୋ। ଅଥ ୱା ‘‘ଘରାୱାସେ ଆଦୀନୱଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ସାସନପୱିସନୱସେନ ଉତ୍ତମପୁରିସୋ। ଅତ୍ତଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପୱିସନୱସେନ ପରମପୁରିସୋ। କିଲେସେ ଆଦୀନୱଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ପରମପତ୍ତିପ୍ପତ୍ତୋତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ନେୱାଚିନତୀତି କୁସଲାକୁସଲାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତେସଂ ୱିପାକଂ ନ ୱଡ୍ଢେତି । ନାପଚିନତୀତି ଫଲେ ଠିତତ୍ତା ନ ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ଅପଚିନିତ୍ୱା ଠିତୋତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନେ ଠିତତ୍ତା କିଲେସେ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ଠିତୋ । ଇତୋ ପରଂ ତୀହିପି ପଦେହି ମଗ୍ଗଫଲୱସେନେୱ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ନେୱ ପଜହତୀତି ପହାତବ୍ବାଭାୱେନ କିଲେସେ ନ ପଜହତି । ନ ଉପାଦିୟତୀତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ଗହେତବ୍ବାଭାୱତୋ ତେହି ନ ଗଣ୍ହାତି । ପଜହିତ୍ୱା ଠିତୋତି ଚଜିତ୍ୱା ଠିତୋ । ନେୱ ସଂସିବ୍ବତୀତି ତଣ୍ହାୱସେନ ନେୱ ସଂସିବ୍ବତି । ନ ଉସ୍ସିନେତୀତି ମାନୱସେନ ନ ଉକ୍କଂସତି । ୱିସିନିତ୍ୱା ଠିତୋତି ତଣ୍ହାସଂସୀୱନଂ ଅକତ୍ୱା ଠିତୋତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ନେୱ ୱିଧୂପେତୀତି କିଲେସଗ୍ଗିଂ ନ ନିବ୍ବାପେତି । ନ ସନ୍ଧୂପେତୀତି କିଲେସଗ୍ଗିଂ ନ ଜାଲାପେତି । ୱିଧୂପେତ୍ୱା ଠିତୋତି ତଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଠିତୋ ।

ଅସେକ୍ଖେନସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବାଭାୱେନ ଅସେକ୍ଖେନ ୱାଚାକମ୍ମନ୍ତାଜୀୱସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସୀଲରାସିନା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଠିତୋ, ଅପରିହୀନଭାୱେନ ଠିତୋ । ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ୱାୟାମସତୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସମାଧିନା । ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ଫଲୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପୟୁତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧେନ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ । ସଚ୍ଚଂ ସମ୍ପଟିପାଦିୟିତ୍ୱାତି ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଂ ସଭାୱୱସେନ ସକସନ୍ତାନେ ସମ୍ପାଦିୟିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଏଜଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱାତି କମ୍ପନତଣ୍ହଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । କିଲେସଗ୍ଗିନ୍ତି ରାଗାଦିକିଲେସଗ୍ଗିଂ । ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱାତି ଖେପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା । ଅପରିଗମନତାୟାତି ସଂସାରେ ଅଗମନଭାୱେନ ପୁନାଗମନାଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କଟଂ ସମାଦାୟାତି ଜୟଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା । ମୁତ୍ତିପଟିସେୱନତାୟାତି ସବ୍ବକିଲେସେହି ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣସେୱନୱସେନ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବକିଲେସେହି ମୁତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସେୱନୱସେନ । ମେତ୍ତାୟ ପାରିସୁଦ୍ଧିୟାତି ଉପକ୍କିଲେସମୁତ୍ତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେ ଠିତାୟ ମେତ୍ତାୟ ଠିତୋ । କରୁଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତପାରିସୁଦ୍ଧିୟାତି ଅତିକ୍କନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅତମ୍ମୟତାୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନା ‘‘ତମ୍ମୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସଂ ଅଭାୱୋ ଅତମ୍ମୟତା, ତାୟ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନୱିରହିତତାୟ ଠିତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୋ ତାଦିସୋ ଲୋକୱିଦୂ ସୁମେଧୋ, ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅତମ୍ମୟୋ ମୁନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) । ଏତ୍ଥାପି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିମୁତ୍ତତ୍ତାତି ସବ୍ବକିଲେସେହି ମୁତ୍ତଭାୱେନ । ସନ୍ତୁସ୍ସିତତ୍ତାତି ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠଭାୱେନ ଠିତୋ ।

ଖନ୍ଧପରିୟନ୍ତେତି ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞଗ୍ଗୀହି ଝାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଅୱସାନେ ଠିତୋ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ୱା ପରିୟନ୍ତଂ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟନ୍ତେ । ଧାତୁପରିୟନ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଧାତୁପରିୟନ୍ତେତି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ପରିୟନ୍ତେ । ଆୟତନପରିୟନ୍ତେତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ । ଗତିପରିୟନ୍ତେତି ନିରୟାଦିପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗତୀନଂ । ଉପପତ୍ତିପରିୟନ୍ତେତି ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା । ପଟିସନ୍ଧିପରିୟନ୍ତେତି କାମରୂପାରୂପଭୱେସୁ ପଟିସନ୍ଧିୟା। ଭୱପରିୟନ୍ତେତି ଏକୱୋକାରଚତୁପଞ୍ଚସଞ୍ଞାଅସଞ୍ଞାନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାକାମରୂପଅରୂପଭୱାନଂ । ସଂସାରପରିୟନ୍ତେତି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନପୱତ୍ତିୟା । ୱଟ୍ଟପରିୟନ୍ତେତି କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୱଟ୍ଟାନଂ ପରିୟନ୍ତେ । ଅନ୍ତିମେ ଭୱେତି ଅୱସାନେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ । ଅନ୍ତିମେ ସମୁସ୍ସୟେ ଠିତୋତି ଅୱସାନେ ସମୁସ୍ସୟେ ସରୀରେ ଠିତୋ । ଅନ୍ତିମଦେହଧରୋତି ଅନ୍ତିମଂ ଅୱସାନଦେହଂ ସରୀରଂ ଧାରେତୀତି ଅନ୍ତିମଦେହଧରୋ । ଅରହାତି ଆରକତ୍ତା ଅରୀନଂ, ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱା ଅରହା ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଚ୍ଛିମକୋତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅୟଂ ସମୁସ୍ସୟୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅୱସାନୋ । ଚରିମୋତି ଅପ୍ପୋ ମନ୍ଦୋ ଚରିମୋ ଆଲୋପୋ, ଚରିମଂ କବଳଂ ୱିୟ । ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିୟା ନତ୍ଥିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଜାତିମରଣସଂସାରୋ, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି ଆହ । ଜନନଂ ଜାତି, ମରନ୍ତି ତେନାତି ମରଣଂ, ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନା ସଂସାରପୱତ୍ତି ଚ ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପୁନ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଗାଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ତସ୍ମା ଜନ୍ତୁ…ପେ॰… ନାୱଂ ସିତ୍ୱାୱ ପାରଗୂ’’ତି ।

ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୟଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ପାଠାନୁସାରେନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

କାମସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭. ଦୁତିୟେ – ସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗୋ । ଗୁହାୟନ୍ତି କାୟେ । କାୟୋ ହି ରାଗାଦୀନଂ ୱାଳାନଂ ୱସନୋକାସତୋ ‘‘ଗୁହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବହୁନାଭିଛନ୍ନୋତି ବହୁନା ରାଗାଦିକିଲେସଜାତେନ ଅଭିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ଏତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ରାଗାଦିୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ । ମୋହନସ୍ମିଂ ପଗାଳ୍ହୋତି ମୋହନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଗୁଣୋ । ଏତ୍ଥ ହି ଦେୱମନୁସ୍ସା ମୁୟ୍ହନ୍ତି ତେସୁ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହା ହୁତ୍ୱା; ଏତେନ ବାହିରବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୂରେ ୱିୱେକା ହି ତଥାୱିଧୋ ସୋତି ସୋ ତଥାରୂପୋ ନରୋ ତିୱିଧାପି କାୟୱିୱେକାଦିୱିୱେକା ଦୂରେ, ଅନାସନ୍ନେ । କିଂକାରଣା ? କାମା ହି ଲୋକେ ନ ହି ସୁପ୍ପହାୟାତି ୟସ୍ମା ଲୋକେ କାମା ସୁପ୍ପହାୟା ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସତ୍ତୋତି ହି ଖୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସତ୍ତୋ, ନରୋ, ମାନୱୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ କଥିତୋୟେୱ । ଗୁହା ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବାତି ଗୁହା ତାୱ କଥେତବ୍ବା । କାୟୋତି ୱାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ତାୱ ପଦୟୋଜନା – କାୟୋ ଇତି ୱା ଗୁହା ଇତି ୱା…ପେ॰… କୁମ୍ଭୋ ଇତି ୱାତି । ତତ୍ଥ କାୟୋତି ‘‘କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ’’ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ସତିପଟ୍ଠାନକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ରାଗାଦିୱାଳାନଂ ୱସନୋକାସଟ୍ଠେନ ଗୁହା, ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦନଟ୍ଠେନା’’ତିପି ଏକେ । ‘‘ଦୂରଙ୍ଗମଂ ଏକଚରଂ, ଅସରୀରଂ ଗୁହାସୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭) ୱିୟ । ରାଗାଦୀହି ଝାପନଟ୍ଠେନ ଦେହୋ ‘‘ତେ ହିତ୍ୱା ମାନୁସଂ ଦେହ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ୱିୟ । ପମତ୍ତକରଣଟ୍ଠେନ ସନ୍ଦେହୋ ‘‘ଭିଜ୍ଜତି ପୂତିସନ୍ଦେହୋ, ମରଣନ୍ତଞ୍ହି ଜୀୱିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୮) ୱିୟ । ସଂସାରେ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠେନ ନାୱା ‘‘ସିଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ନାୱଂ, ସିତ୍ତା ତେ ଲହୁମେସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୬୯) ୱିୟ । ଇରିୟାପଥସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଟ୍ଠେନ ରଥୋ ‘‘ରଥୋ ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋ, ଝାନକ୍ଖୋ ଚକ୍କୱୀରିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪) ୱିୟ । ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ଧଜୋ ‘‘ଧଜୋ ରଥସ୍ସ ପଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୮୪୧) ୱିୟ ।

କିମିକୁଲାନଂ ଆୱାସଭାୱେନ ୱମ୍ମିକୋ ‘‘ୱମ୍ମିକୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଇମସ୍ସେତଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୧) ୱିୟ । ୟଥେୱ ହି ବାହିରକୋ ୱମ୍ମିକୋ, ୱମତି ୱନ୍ତକୋ ୱନ୍ତୁସ୍ସୟୋ ୱନ୍ତସିନେହସମ୍ବଦ୍ଧୋତି ଚତୂହି କାରଣେହି ‘‘ୱମ୍ମିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଅହିନକୁଲଉନ୍ଦୂରଘରଗୋଳିକାଦୟୋ ନାନପ୍ପକାରେ ପାଣକେ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତକୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱମିତ୍ୱା ମୁଖତୁଣ୍ଡକେହି ଉକ୍ଖିତ୍ତପଂସୁଚୁଣ୍ଣେନ କଟିପ୍ପମାଣେନପି ପୋରିସପ୍ପମାଣେନପି ଉସ୍ସିତୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଉପଚିକାହି ୱନ୍ତଖେଳସିନେହେନ ଆବଦ୍ଧତାୟ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି ନ ୱିପ୍ପକିରୀୟତି, ନିଦାଘେପି ତତୋ ପଂସୁମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମୁଟ୍ଠିନା ପୀଳିୟମାନେ ସିନେହୋ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱଂ ୱନ୍ତସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋତି ୱମ୍ମିକୋ । ଏୱମୟଂ କାୟୋପି ‘‘ଅକ୍ଖିମ୍ହା ଅଗ୍ଗିଗୂଥକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅସୁଚିକଲିମଲଂ ୱମତୀତି ୱମ୍ମିକୋ । ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ନିକନ୍ତିପରିୟାଦାନେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗତାତି ଅରିୟେହି ୱନ୍ତକୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ୟେହି ଚାୟଂ ତୀହି ଅଟ୍ଠିସତେହି ଉସ୍ସିତୋ ନହାରୁସମ୍ବଦ୍ଧୋ ମଂସାୱଲେପନୋ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ଛୱିରଞ୍ଜିତୋ ସତ୍ତେ ୱଞ୍ଚେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅରିୟେହି ୱନ୍ତମେୱାତି ୱନ୍ତୁସ୍ସୟୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ, ଚିତ୍ତମସ୍ସ ୱିଧାୱତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫-୫୭) ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ଜନିତତ୍ତା ଅରିୟେହି ୱନ୍ତେନେୱ ତଣ୍ହାସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋ ଅୟନ୍ତି ୱନ୍ତସିନେହେନ ସମ୍ବଦ୍ଧୋତିପି ୱମ୍ମିକୋ । ୟଥା ଚ ୱମ୍ମିକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନାନପ୍ପକାରା ପାଣକା ତତ୍ଥେୱ ଜାୟନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତି, ଗିଲାନା ସୟନ୍ତି, ମତା ନିପତନ୍ତି । ଇତି ସୋ ତେସଂ ସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତି । ଏୱଂ ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦୀନମ୍ପି କାୟୋ ‘‘ଅୟଂ ଗୋପିତରକ୍ଖିତୋ ମଣ୍ଡିତପସାଦିତୋ ମହାନୁଭାୱାନଂ କାୟୋ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଛୱିନିସ୍ସିତା ପାଣା ଚମ୍ମନିସ୍ସିତା ପାଣା ମଂସନିସ୍ସିତା ପାଣା ନହାରୁନିସ୍ସିତା ପାଣା ଅଟ୍ଠିନିସ୍ସିତା ପାଣା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜନିସ୍ସିତା ପାଣାତି ଏୱଂ କୁଲଗଣନାୟ ଅସୀତିମତ୍ତାନି କିମିକୁଲସହସ୍ସାନି ଅନ୍ତୋକାୟସ୍ମିଂୟେୱ ଜାୟନ୍ତି, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କରୋନ୍ତି, ଗେଲଞ୍ଞେନ ଆତୁରିତାନି ସୟନ୍ତି, ମତାମତା ନିପତନ୍ତି । ଇତି ଅୟମ୍ପି ତେସଂ ପାଣାନଂ ସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତୀତି ‘‘ୱମ୍ମିକୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ ।

ମନାପାମନାପପତନଟ୍ଠେନ ନଗରଂ ‘‘ସକ୍କାୟନଗର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ରୋଗାଦୀନଂ ନୀଳଭାୱେନ କୁଲାୱକଭାୱେନ ନୀଳଂ ‘‘ରୋଗନୀଳଂ ପଭଙ୍ଗୁର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୮) ୱିୟ । ପଟିସନ୍ଧିୟା ନିୱାସଗେହଟ୍ଠେନ କୁଟି ‘‘ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୟଂ କୁଟିକାୟଂ ପସକ୍କିୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଥେରଗା॰ ୧୨୫) ୱିୟ । ପୂତିଭାୱେନ ଗଣ୍ଡୋ ‘‘ରୋଗୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଗଣ୍ଡୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସଲ୍ଲୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୫) ୱିୟ । ଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ କୁମ୍ଭୋ ‘‘କୁମ୍ଭୂପମଂ କାୟମିମଂ ୱିଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୪୦) ୱିୟ । କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଚତୁମହାଭୂତମୟସ୍ସ କୁଚ୍ଛିତଧମ୍ମାନଂ ଆୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ, କଥନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଗୁହାୟନ୍ତି ସରୀରସ୍ମିଂ। ସତ୍ତୋତି ଅଲ୍ଲୀନୋ । ୱିସତ୍ତୋତି ୱଣ୍ଣରାଗାଦିୱସେନ ୱିୱିଧୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ । ସଣ୍ଠାନରାଗୱସେନ ଆସତ୍ତୋ। ତତ୍ଥେୱ ‘‘ସୁଭଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଗହଣୱସେନ ଲଗ୍ଗୋ। ଅତ୍ତଗ୍ଗହଣୱସେନ ଲଗ୍ଗିତୋ । ପଲିବୁଦ୍ଧୋତି ଫସ୍ସରାଗୱସେନ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଭିତ୍ତିଖିଲେତି ଭିତ୍ତିୟଂ ଆକୋଟିତଖାଣୁକେ । ନାଗଦନ୍ତେତି ତଥେୱ ହତ୍ଥିଦନ୍ତସଦିସେ ୱଙ୍କଦଣ୍ଡକେ । ସତ୍ତନ୍ତି ଭିତ୍ତିଖିଲେ ଲଗ୍ଗଂ । ୱିସତ୍ତନ୍ତି ନାଗଦନ୍ତେ ଲଗ୍ଗଂ । ଆସତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରୱଂସେ ଲଗ୍ଗଂ । ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଚୀୱରରଜ୍ଜୁୟା ଲଗ୍ଗଂ । ଲଗ୍ଗିତନ୍ତି ପୀଠପାଦେ ଲଗ୍ଗଂ । ପଲିବୁଦ୍ଧନ୍ତି ମଞ୍ଚପାଦେ ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଲଗ୍ଗନାଧିୱଚନନ୍ତି ୱିସେସେନ ଅଲ୍ଲୀୟନକଥନଂ । ଛନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି କିଲେସେହି ଛାଦିତୋ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଉପରୂପରି ଛନ୍ନୋତି ଉଚ୍ଛନ୍ନୋ । ଆୱୁତୋତି ଆୱରିତୋ । ନିୱୁତୋତି ୱାରିତୋ । ଓଫୁତୋତି ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ଛାଦିତୋ । ପିହିତୋତି ଭାଜନେନ ଉକ୍ଖଲିମୁଖଂ ୱିୟ ପଲିଗୁଣ୍ଠିତୋ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଆୱଟୋ । ପଟିକୁଜ୍ଜିତୋତି ଅଧୋମୁଖଂ ଠପିତୋ । ତତ୍ଥ ତିଣପଣ୍ଣାଦୀହି ଛାଦିତଂ ୱିୟ ଛନ୍ନୋ । ଉଚ୍ଛନ୍ନୋ ନଦିଂ ଆୱରଣସେତୁ ୱିୟ । ଆୱୁତୋ ଜନସଞ୍ଚରଣମଗ୍ଗାୱରଣଂ ୱିୟ ।

ୱିନିବଦ୍ଧୋ ମାନୱସେନାତି ନାନାୱିଧେନ ମାନାତିମାନୱସେନ ନାନାୱିଧେ ଆରମ୍ମଣେ ବଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ପରାମଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିୱସେନାତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ପରାମଟ୍ଠୋ ଆମସିତ୍ୱା ଗହିତୋ । ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନାତି ଆରମ୍ମଣେ ଅସନ୍ତିଟ୍ଠନୱସେନ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପଂ ପତ୍ତୋ ଉପଗତୋ । ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନାତି ରତନତ୍ତୟାଦୀସୁ କଙ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ୱସେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପତ୍ତୋ । ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟୱସେନାତି ଦୁନ୍ନୀହରଣଅପ୍ପହୀନାନୁସୟୱସେନ ଥିରଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଉପଗତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ରୂପୂପୟନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୂପୟୱସେନ ରୂପଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠମାନଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି । ରୂପାରମ୍ମଣଂରୂପପତିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ରୂପମେୱ ପତିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା । ନନ୍ଦୂପସେଚନନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକତଣ୍ହୋଦକେନ ଆସିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଭାୱଂ । ୱିରୂଳ୍ହିନ୍ତି ଜୱନୱସେନ ଉପରିତୋ ୱିରୂଳ୍ହିଭାୱଂ । ୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣୱସେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ।

ଅତ୍ଥିରାଗୋତିଆଦୀନି ଲୋଭସ୍ସେୱ ନାମାନି । ସୋ ହି ରଞ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ, ନନ୍ଦନୱସେନ ନନ୍ଦୀ, ତଣ୍ହାୟନୱସେନ ତଣ୍ହାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପତିଟ୍ଠିତଂ ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୂଳ୍ହନ୍ତି କମ୍ମଂ ଜୱାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଆକଡ୍ଢନସମତ୍ଥତାୟ ପତିଟ୍ଠିତଞ୍ଚେୱ ୱିରୂଳ୍ହଞ୍ଚ । ୟତ୍ଥାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ଭୁମ୍ମଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ପୁରିମପଦେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ । ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୁଦ୍ଧୀତି ଇଦଂ ଇମସ୍ମିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ ଠିତସ୍ସ ଆୟତିଂ ୱଟ୍ଟହେତୁକେ ସଙ୍ଖାରେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ପୁରିମସୁତ୍ତଂ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଲଗ୍ଗନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟସୁତ୍ତଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତତିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ଚତୁବ୍ବିଧଆହାରୱସେନ, କୁସଲାକୁସଲୱିଞ୍ଞାଣପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ପାୟେନ । ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ୱିସେସେନ ମୁୟ୍ହନ୍ତି । ସମ୍ପମୁୟ୍ହନ୍ତୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ମୁୟ୍ହନ୍ତି । ଅଥ ୱା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ମୁତାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସମ୍ପମୁୟ୍ହନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ଧୀକତାତି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞାଣାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନ୍ଧୀକତା । ‘‘ଗତା’’ତି ୱା ପାଠୋ, ଅନ୍ଧଭାୱଂ ଉପଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଗାଳ୍ହୋତି ପୱିଟ୍ଠୋ । ଓଗାଳ୍ହୋତି ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋତି ଅଧିଓଗାହିତ୍ୱା ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ପୱିଟ୍ଠୋ ନିମୁଗ୍ଗୋତି ଅଧୋମୁଖଂ ହୁତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠୋ । ଅଥ ୱା ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗେନ ଓଗାଳ୍ହୋ। ସୱନସଂସଗ୍ଗେନ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ। ୱଚନସଂସଗ୍ଗେନ ନିମୁଗ୍ଗୋ। ସପ୍ପୁରିସସଂସଗ୍ଗୱିରହିତୋ ୱା ଓଗାଳ୍ହୋ। ସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନୱିରହିତୋ ୱା ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ। ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିୱିରହିତୋ ୱା ନିମୁଗ୍ଗୋ।

ୱିୱେକାତି ୱିୱିତ୍ତି, ୱିୱିଚ୍ଚନଂ ୱା ୱିୱେକୋ । ତୟୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । କାୟୱିୱେକୋତି କାୟେନ ୱିୱିତ୍ତି, ୱିନା ଅପସକ୍କନଂ । ଚିତ୍ତୱିୱେକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧ ଭିକ୍ଖୂତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖନତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ସୁଞ୍ଞଂ, ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦେୱ ହି ସନ୍ଧାୟ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ସନ୍ତିକେ ଚେପି ସେନାସନଂ ହୋତି, ତଞ୍ଚ ଅନାକିଣ୍ଣଂ ଗହଟ୍ଠେହି ପବ୍ବଜିତେହି, ତେନ ତଂ ୱିୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୬) ୱୁତ୍ତଂ । ସେତି ଚେୱ ଆସତି ଚ ଏତ୍ଥାତି ସେନାସନଂ, ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନମେତମଧିୱଚନଂ । ତେନାହ –

‘‘ସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚୋପି ସେନାସନଂ, ପୀଠମ୍ପି… ଭିସିପି… ବିବ୍ବୋହନମ୍ପି… ୱିହାରୋପି… ଅଡ୍ଢୟୋଗୋପି… ପାସାଦୋପି… ଅଟ୍ଟୋପି… ମାଳୋପି… ଲେଣମ୍ପି… ଗୁହାପି… ରୁକ୍ଖମୂଲମ୍ପି… ୱେଳୁଗୁମ୍ବୋପି… ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ସବ୍ବମେତଂ ସେନାସନ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୭) ।

ଅପି ଚ ୱିହାରୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ପାସାଦୋ ହମ୍ମିୟଂ ଗୁହାତି ଇଦଂ ୱିହାରସେନାସନଂ ନାମ । ମଞ୍ଚୋ ପୀଠଂ ଭିସି ବିବ୍ବୋହନନ୍ତି ଇଦଂ ମଞ୍ଚପୀଠସେନାସନଂ ନାମ । ଚିମିଲିକା ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋ ତିଣସନ୍ଥାରୋ ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରୋତି ଇଦଂ ସନ୍ଥତସେନାସନଂ ନାମ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ଇଦଂ ଓକାସସେନାସନଂ ନାମାତି ଏୱଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସେନାସନଂ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସେନାସନଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତମେୱ ।

ଇଧ ପନସ୍ସ ସକୁଣସଦିସସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକସେନାସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରଞ୍ଞଂ ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅରଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ଇଦଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱସେନ ଆଗତଂ । ‘‘ଆରଞ୍ଞକଂ ନାମ ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଇଦଂ ପନ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁରୂପଂ । ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଧୁତଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧) ୱୁତ୍ତଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସନ୍ତଚ୍ଛାୟଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ । ପବ୍ବତନ୍ତି ସେଲଂ । ତତ୍ଥ ହି ଉଦକସୋଣ୍ଡୀସୁ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସୀତାୟ ରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ନାନାଦିସାସୁ ଖାୟମାନାସୁ ସୀତେନ ୱାତେନ ବୀଜିୟମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । କନ୍ଦରନ୍ତି କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ତେନ ଦାରିତଂ, ଉଦକେନ ଭିନ୍ନଂ ପବ୍ବତପଦେସଂ । ୟଂ ‘‘ନଦୀତୁମ୍ବ’’ନ୍ତିପି ‘‘ନଦୀକୁଞ୍ଜ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି ରଜତପଟ୍ଟସଦିସା ୱାଲୁକା ହୋତି, ମତ୍ଥକେ ମଣିୱିତାନଂ ୱିୟ ୱନଗହନଂ, ମଣିଖନ୍ଧସଦିସଂ ଉଦକଂ ସନ୍ଦତି । ଏୱରୂପଂ କନ୍ଦରଂ ଓରୁୟ୍ହ ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ଗତ୍ତାନି ସୀତାନି କତ୍ୱା ୱାଲୁକଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୋ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । ଗିରିଗୁହନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତାନଂ ଅନ୍ତରଂ, ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଉମଙ୍ଗସଦିସଂ ମହାୱିୱରଂ । ସୁସାନଲକ୍ଖଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୪) ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ ୟତ୍ଥ ନ କସନ୍ତି ନ ୱପନ୍ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଦୂରାନମେତଂ ସେନାସନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୫୩୧) । ଅବ୍ଭୋକାସନ୍ତି ଅଚ୍ଛନ୍ନଂ । ଆକଙ୍ଖମାନୋ ପନେତ୍ଥ ଚୀୱରକୁଟିଂ କତ୍ୱା ୱସତି । ପଲାଲପୁଞ୍ଜନ୍ତି ପଲାଲରାସିଂ । ମହାପଲାଲପୁଞ୍ଜତୋ ହି ପଲାଲଂ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପବ୍ଭାରଲେଣସଦିସେ ଆଲୟେ କରୋନ୍ତି, ଗଚ୍ଛଗୁମ୍ବାଦୀନମ୍ପି ଉପରି ପଲାଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ନିସିନ୍ନା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ସବ୍ବମେତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାୟେନ ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦି । ଏକୋ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ପୱତ୍ତୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇରିୟତୀତି ଇରିୟାପଥଂ ୱତ୍ତୟତି । ୱତ୍ତତୀତି ଇରିୟାପଥୱୁତ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ପାଲେତୀତି ଇରିୟାପଥଂ ରକ୍ଖତି । ୟପେତୀତି ୟପୟତି । ୟାପେତୀତି ୟାପୟତି ।

ପଠମଂଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି କୁସଲଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିସ୍ସ । ନୀୱରଣେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ଉପଚାରେନ ନୀୱରଣେହି ୱିୱିତ୍ତମ୍ପି ସମାନଂ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିୱିତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ନୀୱରଣେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖଦୁକ୍ଖେହି ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ସମାପନ୍ନାନନ୍ତି । ରୂପସଞ୍ଞାୟାତି କୁସଲୱିପାକକିରିୟୱସେନ ପଞ୍ଚଦସନ୍ନଂ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନଂ ସଞ୍ଞାୟ । ପଟିଘସଞ୍ଞାୟାତି ଚକ୍ଖୁରୂପାଦିସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କୁସଲାକୁସଲୱିପାକୱସେନ ଦ୍ୱିପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ଚ । ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟାତି ନାନାରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାୟ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସକାମାୱଚରସଞ୍ଞାୟ ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତି ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ।

ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ନାସ୍ସ ଅନ୍ତୋତି ଅନନ୍ତଂ, ଆକାସଂ ଅନନ୍ତଂ ଆକାସାନନ୍ତଂ, ଆକାସାନନ୍ତମେୱ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ, ତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସ ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଦେୱାନଂ ଦେୱାୟତନମିୱାତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ, କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାକାସାରମ୍ମଣଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲକିରିୟଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ । ରୂପସଞ୍ଞାୟାତି ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନତୋ ଚେୱ ତଦାରମ୍ମଣତୋ ଚ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନମ୍ପି ହି ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯), ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ‘‘ବହିଦ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସତି ସୁୱଣ୍ଣଦୁବ୍ବଣ୍ଣାନୀ’’ତିଆଦୀସୁପି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୦୯) । ତସ୍ମା ଇଧ ରୂପେ ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞାସୀସେନ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୂପେ ସଞ୍ଞା ଅସ୍ସାତି ରୂପସଞ୍ଞଂ, ରୂପମସ୍ସ ନାମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ପଥୱୀକସିଣାଦିଭେଦସ୍ସ ତଦାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତାୟ କୁସଲୱିପାକକିରିୟାୱସେନ ପଞ୍ଚଦସୱିଧାୟ ଝାନସଙ୍ଖାତାୟ ରୂପସଞ୍ଞାୟ । ଏତାୟ ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦିୱସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧାୟ ଆରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତାୟ ରୂପସଞ୍ଞାୟ ।

ପଟିଘସଞ୍ଞାୟାତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ପଟିଘାତେନ ସମୁପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ପଟିଘସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ପଟିଘସଞ୍ଞା ? ରୂପସଞ୍ଞା ସଦ୍ଦସଞ୍ଞା ଗନ୍ଧସଞ୍ଞା ରସସଞ୍ଞା ଫୋଟ୍ଠବ୍ବସଞ୍ଞା, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଟିଘସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୩) । ତା କୁସଲୱିପାକା ପଞ୍ଚ ଅକୁସଲୱିପାକା ପଞ୍ଚାତି ଏତାୟ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ।

ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟାତି ନାନତ୍ତେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ, ନାନତ୍ତାୟ ୱା ସଞ୍ଞାୟ । ୟଥାହ – ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା ? ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସମଙ୍ଗିସ୍ସ ୱା ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଜାନନା ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତଂ, ଇମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୬୦୪) ଏୱଂ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ତା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଅସମାପନ୍ନସ୍ସ ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁସଙ୍ଗହିତା ସଞ୍ଞା ରୂପସଦ୍ଦାଦିଭେଦେ ନାନତ୍ତେ ନାନାସଭାୱେ ଗୋଚରେ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚେସା ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଦ୍ୱେ ଅକୁସଲୱିପାକସଞ୍ଞା, ଏକାଦସ କାମାୱଚରକିରିୟସଞ୍ଞାତି ଏୱଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ସଞ୍ଞା ନାନତ୍ତା ନାନାସଭାୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅସଦିସା, ତସ୍ମା ‘‘ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞାୟ ।

ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ରୂପସଞ୍ଞାପଟିଘସଞ୍ଞାନାନତ୍ତସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାହି ସଞ୍ଞାହି ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତି ୱିନା ହୋତି ଅପସକ୍କନଂ ହୋତି । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ଏତଦେୱ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସାତି ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ, ଆକାସେ ପୱତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାରମ୍ମଣସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାୟ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଂ, ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅସ୍ସ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଭାୱୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୱିଞ୍ଞାଣାପଗମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନମସ୍ସାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ, ଆକାସେ ପୱତ୍ତିତୱିଞ୍ଞାଣାପଗମାରମ୍ମଣଝାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସଞ୍ଞାୟ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ।

ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଭାୱତୋ ତଂ ‘‘ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସା ସଞ୍ଞା ହୋତି, ତଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୬୨୦) ‘‘ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତଞ୍ଞେୱ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତି, ସଙ୍ଖାରାୱସେସସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତତୋ ମନସି କରୋତୀତି ‘‘ସନ୍ତୋୱତାୟଂ ସମାପତ୍ତି, ୟତ୍ର ହି ନାମ ନତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ୱସତୀ’’ତି ଏୱଂ ସନ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ନଂ ‘‘ସନ୍ତା’’ତି ମନସି କରୋତି । ତଂ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତାୟ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞାୟ ଝାନଚିତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ।

ସୋତାପନ୍ନସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ତସ୍ସ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟାତି ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକାୟ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟାତି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ କଙ୍ଖାୟ । ସୀଲବ୍ବତପରାମାସାତି ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି, ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ପରାମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠାନୁସୟାତି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟକା ଦିଟ୍ଠାନୁସୟା । ତଥା ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା । ତଦେକଟ୍ଠେହି ଚାତି ତେହି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀହି ଏକତୋ ଠିତେହି ଚ । ଉପତାପେନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତି ଚାତି କିଲେସା, ତେହି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟାଦିକିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ‘‘ତଦେକଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଏକଟ୍ଠଂ ପହାନେକଟ୍ଠଂ ସହଜେକଟ୍ଠଞ୍ଚ । ଅପାୟଗମନୀୟା ହି କିଲେସା ୟାୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ନ ପହୀୟନ୍ତି, ତାୱ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାହି ସହ ଏକସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଠିତାତି ପହାନେକଟ୍ଠା । ଦସସୁ ହି କିଲେସେସୁ ଇଧ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛା ଏୱ ଆଗତା । ଅନୁସୟେସୁ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ଆଗତା । ସେସା ପନ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଲୋଭୋ ଦୋସୋ ମୋହୋ ମାନୋ ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଅଟ୍ଠ କିଲେସା ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାହି ସହ ପହାନେକଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ଅନୁସୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ରାଗଦୋସମୋହପମୁଖେସୁ ୱା ଦିୟଡ୍ଢେସୁ କିଲେସସହସ୍ସେସୁ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀୟମାନାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀନା, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟେହି ସହ ଅପାୟଗମନୀୟା ସବ୍ବକିଲେସା ପହାନେକଟ୍ଠୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି । ସହଜେକଟ୍ଠା ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଚ ସହ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ଠିତା ଅୱସେସକିଲେସା ।

ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ହି ଚତ୍ତାରି ଦିଟ୍ଠିସହଗତାନି ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଞ୍ଚାତି ପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାନି ପହୀୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତଅସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେସୁ ପହୀୟମାନେସୁ ତେହି ସହଜାତୋ ଲୋଭୋ ମୋହୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ କିଲେସା ସହଜେକଟ୍ଠୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଦ୍ୱୀସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତସସଙ୍ଖାରିକଚିତ୍ତେସୁ ପହୀୟମାନେସୁ ତେହି ସହଜାତୋ ଲୋଭୋ ମୋହୋ ଥିନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ କିଲେସା ସହଜେକଟ୍ଠୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତଚିତ୍ତେ ପହୀୟମାନେ ତେନ ସହଜାତୋ ମୋହୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଇମେ କିଲେସା ସହଜେକଟ୍ଠୱସେନ ପହୀୟନ୍ତି । ତେହି ଦୁୱିଧେକଟ୍ଠେହି କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ହୋତୀତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ୱିୱିଚ୍ଚତି, ଫଲଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୟୁତ୍ତଂ ଅପସକ୍କିତଂ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସକଦାଗାମିସ୍ସ ଓଳାରିକା କାମରାଗସଞ୍ଞୋଜନାତି ଓଳାରିକଭୂତା କାୟଦ୍ୱାରେ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଥୂଲଭୂତା ମେଥୁନରାଗସଙ୍ଖାତା ସଞ୍ଞୋଜନା । ସୋ ହି କାମଭୱେ ସଞ୍ଞୋଜେତୀତି ‘‘ସଞ୍ଞୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିଘସଞ୍ଞୋଜନାତି ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞୋଜନା । ସୋ ହି ଆରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ‘‘ପଟିଘ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେ ଏୱ ଥାମଗତଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା । ଅଣୁସହଗତାତି ସୁଖୁମଭୂତା କାମରାଗସଞ୍ଞୋଜନା ପଟିଘସଞ୍ଞୋଜନା ଅଣୁସହଗତା କାମରାଗାନୁସୟା ପଟିଘାନୁସୟାତି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସୟନୱସେନ ସୁଖୁମଭୂତା କାମରାଗପଟିଘାନୁସୟା । ତଦେକଟ୍ଠେହି ଚାତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥେହି ଦୁୱିଧେକଟ୍ଠେହି କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ।

ଅରହତୋତି କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା ‘‘ଅରହା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ । ରୂପରାଗାତି ରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗା। ଅରୂପରାଗାତି ଅରୂପଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗା । ମାନାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ମାନା ଏୱ । ତଥା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଅୱିଜ୍ଜାମାନାନୁସୟାଦୟୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା । ଏତେସୁ ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ । ଅୱୂପସମଲକ୍ଖଣଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ । ଅନ୍ଧଭାୱଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜା । ରୂପରାଗଅରୂପରାଗୱସେନ ପୱତ୍ତା ଭୱରାଗାନୁସୟା । ତଦେକଟ୍ଠେହି ଚାତି ତେହି ଏକତୋ ଠିତେହି ଚ କିଲେସେହି । ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେହୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅକୁସଲକ୍ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ‘‘ବହିଦ୍ଧା’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତେହି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ବହିଦ୍ଧା ପୱତ୍ତେହି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତେହି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ୱିୱିଚ୍ଚତି ୱିନା ହୋତି ଅପସକ୍କତି, ଫଲଚିତ୍ତଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ୱିୟୁତ୍ତଂ ଅପସକ୍କିତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ କିଲେସପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ଅନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଲେସପଟିପାଟିୟା ହି କାମରାଗାନୁସୟପଟିଘାନୁସୟାନଂ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ଅଭାୱୋ ହୋତି, ମାନାନୁସୟସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ପଠମମଗ୍ଗେନ, ଭୱରାଗାନୁସୟାୱିଜ୍ଜାନୁସୟାନଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନେୱ । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପନ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି, ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ କାମରାଗାନୁସୟପଟିଘାନୁସୟାନଂ ତନୁଭାୱୋ, ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୋ, ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ମାନାନୁସୟଭୱରାଗାନୁସୟାୱିଜ୍ଜାନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ଚିତ୍ତୱିୱେକୋତି ମହଗ୍ଗତଲୋକୁତ୍ତରଚିତ୍ତାନଂ କିଲେସେହି ସୁଞ୍ଞଭାୱୋ, ତୁଚ୍ଛଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପଧିୱିୱେକୋତି କିଲେସକ୍ଖନ୍ଧଅଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପଧୀନଂ ସୁଞ୍ଞଭାୱୋ । ଉପଧିଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉପଧି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିଲେସା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ରାଗାଦୟୋ ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ଉପତାପେନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତୀତି କିଲେସା ଚ । ଉପାଦାନଗୋଚରା ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଚ । ଉପାଦାନସମ୍ଭୂତା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା ଚ । ଅମତନ୍ତି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ମରଣସଙ୍ଖାତଂ ମତନ୍ତି ଅମତଂ, କିଲେସୱିସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଗଦନ୍ତିପି ଅମତଂ । ସଂସାରୟୋନିଗତିଉପପତ୍ତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସଂସିବ୍ବତି ୱିନତୀତି ତଣ୍ହା ‘‘ୱାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ନିବ୍ବାନଂ । ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନନ୍ତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକାୟ ଅପଗତସରୀରାନଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମେ କାମାଦିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକେ ଅଭିରତାନଂ ତନ୍ନିନ୍ନାନଂ । ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନନ୍ତି ଉତ୍ତମପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଫଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତାନଂ । ‘‘ଉପକ୍କିଲେସାଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ, କିଲେସେହି ମୁତ୍ତଭାୱେନ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ। ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ନିରୂପଧୀନନ୍ତି ୱିଗତୂପଧୀନଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନନ୍ତି ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ଚଜିତ୍ୱା ୱିଗତସଙ୍ଖାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଉପଗତାନଂ । ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥପି ହି ନିବ୍ବାନମେୱ ‘‘ୱିସଙ୍ଖାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିଦୂରେତି ୱିୱିଧେ ଦୂରେ । ସୁୱିଦୂରେତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦୂରେ । ନ ସନ୍ତିକେତି ନ ସମୀପେ । ନ ସାମନ୍ତାତି ନ ଏକପସ୍ସେ । ଅନାସନ୍ନେତି ଅନଚ୍ଚନ୍ତସମୀପେ । ୱିୱେକଟ୍ଠେତି ଅତିଦୂରେ, ୱିଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସୋତି ତଂସଦିସୋ । ତସ୍ସଣ୍ଠିତୋତି ତେନ ଆକାରେନ ଠିତୋ । ତପ୍ପକାରୋତି ତେନ ପକାରେନ ଠିତୋ । ତପ୍ପଟିଭାଗୋତି ତଂକୋଟ୍ଠାସିକୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅତ୍ତଭାୱଗୁହାୟ ଲଗ୍ଗଭାୱେନ ତାଦିସୋ। କିଲେସେହି ଛନ୍ନଭାୱେନ ତସ୍ସଣ୍ଠିତୋ। ମୋହନସ୍ମିଂ ପଗାଳ୍ହଭାୱେନ ତପ୍ପକାରୋ। ତୀହି ୱିୱେକେହି ଦୂରଭାୱେନ ତପ୍ପଟିଭାଗୋତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଦୁପ୍ପହାୟାତି ସୁଖେନ ପହାତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି । ଦୁଚ୍ଚଜ୍ଜାତି ସୁଖେନ ଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜ୍ଜାତି ସବ୍ବାକାରେନ ଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁନ୍ନିମ୍ମଦୟାତି ନିମ୍ମଦଂ ଅମଦଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁବ୍ବିନିୱେଠୟାତି ୱିନିୱେଠନଂ ମୋଚନଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁତ୍ତରାତି ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁପ୍ପତରାତି ୱିସେସେତ୍ୱା ତରିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଦୁସ୍ସମତିକ୍କମାତି ଦୁକ୍ଖେନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବା । ଦୁବ୍ବିନିୱତ୍ତାତି ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ଅଥ ୱା ‘‘ପକତିୱସେନ ଦୁପ୍ପରିଚ୍ଚଜ୍ଜା । ଗୋଣପତାସଂ ୱିୟ ଦୁନ୍ନିମ୍ମଦୟା। ନାଗପାସଂ ୱିୟ ଦୁବ୍ବିନିୱେଠୟା। ଗିମ୍ହସମୟେ ମରୁକନ୍ତାରଂ ୱିୟ ଦୁତ୍ତରା ଦୁପ୍ପତରା। ବ୍ୟଗ୍ଘପରିଗ୍ଗହିତା ଅଟୱୀ ୱିୟ ଦୁସ୍ସମତିକ୍କମା। ସମୁଦ୍ଦୱୀଚି ୱିୟ ଦୁବ୍ବିନିୱତ୍ତାତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

୮. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଦୂରେ ୱିୱେକା ହି ତଥାୱିଧୋ’’ତି ସାଧେତ୍ୱା ପୁନ ତଥାୱିଧାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମତଂ ଆୱି କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଇଚ୍ଛାନିଦାନା’’ତିଆଦିଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାନିଦାନାତି ତଣ୍ହାହେତୁକା । ଭୱସାତବଦ୍ଧାତି ସୁଖୱେଦନାଦିମ୍ହି ଭୱସାତେନ ବଦ୍ଧା । ତେ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚାତି ତେ ଭୱସାତୱତ୍ଥୁଭୂତା ଧମ୍ମା । ତେ ୱା ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧା ଇଚ୍ଛାନିଦାନା ସତ୍ତା ଦୁପ୍ପମୋଚୟା । ନ ହି ଅଞ୍ଞମୋକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞେ ଚ ମୋଚେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । କାରଣୱଚନଂ ୱା ଏତଂ । ତେ ସତ୍ତା ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେନ ମୋଚେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି । ୟଦି ସତ୍ତା ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ସକେନ ଥାମେନ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛା ପୁରେ ୱାପି ଅପେକ୍ଖମାନାତି ଅନାଗତେ ଅତୀତେ ୱା କାମେ ଅପେକ୍ଖମାନା । ଇମେ ୱ କାମେ ପୁରିମେ ୱ ଜପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କାମେ ପୁରିମେ ୱା ଦୁୱିଧେପି ଅତୀତାନାଗତେ ବଲୱତଣ୍ହାୟ ପତ୍ଥୟମାନା । ଇମେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ‘‘ତେ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚା ନ ହି ଅଞ୍ଞମୋକ୍ଖା’’ତି ଇମିନାୱ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ଅପେକ୍ଖମାନା ଜପ୍ପଂ କିଂ କରୋନ୍ତି, କିଂ ୱା କତାତି ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ ।

ଭୱସାତବଦ୍ଧାତି ଭୱେ ସାତଂ ଭୱସାତଂ, ତେନ ଭୱସାତେନ ସୁଖସ୍ସାଦେନ ବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ଠିତା । ତଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକଂ ଭୱସାତଂ – ସୁଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦିମାହ । ୟୋବ୍ବନଭାୱୋ ୟୋବ୍ବଞ୍ଞଂ। ଅରୋଗଭାୱୋ ଆରୋଗ୍ୟଂ। ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୱତ୍ତଭାୱୋ ଜୀୱିତଂ । ଲାଭୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲାଭୋ । ୟସୋତି ପରିୱାରୋ । ପସଂସାତି କିତ୍ତି । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକଂ ସୁଖଂ । ମନାପିକା ରୂପାତି ମନୱଡ୍ଢନକା ରୂପା । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦାତି ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସମ୍ପଦା । ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚକ୍ଖୁ ସମ୍ପନ୍ନଂ ମଣିୱିମାନେ ଉଗ୍ଘାଟିତସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୟ ଖାୟତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୁଖସ୍ସାଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁସମ୍ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସୋତସମ୍ପଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସାତବଦ୍ଧା…ପେ॰… ୱିବଦ୍ଧାତି ୱିୱିଧାକାରେନ ବଦ୍ଧା । ଆବଦ୍ଧାତି ୱିସେସେନ ଆଦିତୋ ବଦ୍ଧା । ଲଗ୍ଗାତି ଆରମ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅପ୍ପିତା । ଲଗ୍ଗିତାତି ନାଗଦନ୍ତେ ଫାଣିତୱାରକୋ ୱିୟ ଲଗ୍ଗିତା । ୟମେତ୍ଥ ଚ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସତ୍ତୋ ୱିସତ୍ତୋତିଆଦିମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ନ ହି ଅଞ୍ଞମୋକ୍ଖାତି ନ ପରେହି ମୋକ୍ଖା । ତେ ୱା ଭୱସାତୱତ୍ଥୂ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚାତି ଭୱେ ସୁଖସ୍ସାଦୱତ୍ଥୁଭୂତା ଧମ୍ମା ତେ ମୁଞ୍ଚିତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ସତ୍ତା ୱା ଏତ୍ତୋ ଦୁମ୍ମୋଚୟାତି ସତ୍ତା ଏୱ ୱା ଏତସ୍ମା ଭୱସାତୱତ୍ଥୁତୋ ମୋଚେତୁଂ ଦୁକ୍ଖା ।

ଦୁରୁଦ୍ଧରାତି ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ଦୁସ୍ସମୁଦ୍ଧରାତି ସମନ୍ତତୋ ଛିନ୍ନତଟେ ନରକାୱାଟେ ପତିତୋ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠାପୟାତି ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ଦୁସ୍ସମୁଟ୍ଠାପୟାତି ସୁଖୁମଅତ୍ତଭାୱଂ ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପନଂ ୱିୟ ଉସ୍ସାପେତୁଂ ଅତିୱିୟ ଦୁକ୍ଖା ।

ତେ ଅତ୍ତନା ପଲିପପଲିପନ୍ନାତି ଗମ୍ଭୀରକଦ୍ଦମେ ୟାୱ ସୀସତୋ ନିମୁଗ୍ଗା ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ପରଂ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧରିତୁନ୍ତି ଅପରଂ ତଥେୱ ନିମୁଗ୍ଗଂ ହତ୍ଥେ ୱା ସୀସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସୋ ୱତ ଚୁନ୍ଦାତି ସୋତି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ତସ୍ସ ‘‘ୟୋ’’ତି ଇମଂ ଉଦ୍ଦେସୱଚନଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୋ ଅତ୍ତନା ପଲିପପଲିପନ୍ନୋ, ସୋ ୱତ, ଚୁନ୍ଦ, ପରଂ ପଲିପପଲିପନ୍ନଂ ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀତି । ଏୱଂ ସେସପଦେସୁ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଲିପପଲିପନ୍ନୋତି ଗମ୍ଭୀରକଦ୍ଦମେ ନିମୁଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା, ଚୁନ୍ଦ, କୋଚି ପୁରିସୋ ୟାୱ ସୀସତୋ ଗମ୍ଭୀରକଦ୍ଦମେ ନିମୁଗ୍ଗୋ, ପରମ୍ପି ତଥେୱ ନିମୁଗ୍ଗଂ ହତ୍ଥେ ୱା ସୀସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ନ ହି ତଂ କାରଣମତ୍ଥି, ୟେନ ସୋ ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟାତି । ଅଦନ୍ତୋ ଅୱିନୀତୋ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନିବ୍ବିସେୱନତାୟ ଅଦନ୍ତୋ। ଅସିକ୍ଖିତୱିନୟତାୟ ଅୱିନୀତୋ। ଅନିବ୍ବୁତକିଲେସତାୟ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ତାଦିସୋ ପରଂ ଦମେସ୍ସତି ନିବ୍ବିସେୱନଂ କରିସ୍ସତି, ୱିନେସ୍ସତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖାପେସ୍ସତି । ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସତି ତସ୍ସ କିଲେସେ ନିବ୍ବାପେସ୍ସତି ।

ନତ୍ଥଞ୍ଞୋକୋଚୀତି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୋଚେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ସକେନ ଥାମେନାତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣଥାମେନ । ବଲେନାତି ଞାଣବଲେନ । ୱୀରିୟେନାତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚେତସିକୱୀରିୟେନ । ପୁରିସପରକ୍କମେନାତି ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନେନ ମହନ୍ତୱୀରିୟେନ ।

ନାହଂ ସହିସ୍ସାମୀତି ଅହଂ ନ ସହିସ୍ସାମି ନ ସକ୍କୋମି, ନ ୱାୟମିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପମୋଚନାୟାତି ପମୋଚେତୁଂ । କଥଂକଥିନ୍ତି ସକଙ୍ଖଂ । ଧୋତକାତି ଆଲପନଂ । ତରେସୀତି ତରେୟ୍ୟାସି ।

‘‘ଅତ୍ତନା ହି କତଂ ପାପଂ, ଅତ୍ତନା ସଂକିଲିସ୍ସତି ।

ଅତ୍ତନା ଅକତଂ ପାପଂ, ଅତ୍ତନାୱ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

ସୁଦ୍ଧୀ ଅସୁଦ୍ଧି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ନାଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱିସୋଧୟେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୫; କଥା॰ ୭୪୩) –

ଏତ୍ଥାୟମତ୍ଥୋ – ୟେନ ଅତ୍ତନା ଅକୁସଲଂ କମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି, ସୋ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାୱ ସଂକିଲିସ୍ସତି । ୟେନ ପନ ଅତ୍ତନା ଅକତଂ ପାପଂ, ସୋ ସୁଗତିଞ୍ଚେୱ ଅଗତିଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାୱ ୱିସୁଜ୍ଝତି । କୁସଲକମ୍ମସଙ୍ଖାତା ସୁଦ୍ଧି ଅକୁସଲକମ୍ମସଙ୍ଖାତା ଚ ଅସୁଦ୍ଧି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ କାରକସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନିୟେୱ ୱିପଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ୱିସୋଧୟେ ନେୱ ୱିସୋଧେତି, ନ କିଲେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତିଟ୍ଠତେୱ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ତିଟ୍ଠତିୟେୱ । ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗୋତି ପୁବ୍ବଭାଗୱିପସ୍ସନାତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତିଟ୍ଠାମହଂ ସମାଦପେତାତି ଅହଂ ଗଣ୍ହାପେତା ପତିଟ୍ଠାପେତା ତିଟ୍ଠାମି । ଏୱଂଓୱଦିୟମାନା ଏୱଂ ଅନୁସାସିୟମାନାତି ମୟା ଏୱଂ ଓୱଦିୟମାନା ଏୱଂ ଅନୁସାସିୟମାନା । ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱଦନ୍ତୋ ଓୱଦତି ନାମ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ‘‘ଅୟସୋପି ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ଅନାଗତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନୁସାସତି ନାମ । ସମ୍ମୁଖା ୱଦନ୍ତୋପି ଓୱଦତି ନାମ, ପରମ୍ମୁଖା ଦୂତସାସନଂ ୱା ପେସେନ୍ତୋ ଅନୁସାସତି ନାମ । ସକିଂ ୱଦନ୍ତୋପି ଓୱଦତି ନାମ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅନୁସାସତି ନାମ । ଓୱଦନ୍ତୋ ଏୱ ୱା ଅନୁସାସତି ନାମ । ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେତି ଅପି ଏକଚ୍ଚେ, ଏକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରାଧେନ୍ତୀତି ଖୟୱୟସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ଅତୀତନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତଞ୍ଚ ତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନତ୍ତା ନିଟ୍ଠଞ୍ଚାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠଂ, ଏକନ୍ତନିଟ୍ଠଂ, ସତତନିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିବ୍ବାନଂ ଆରାଧେନ୍ତି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ନାରାଧେନ୍ତୀତି ନ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ନ ପଟିଲଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ କ୍ୟାହନ୍ତି ଏତେସୁ କିଂ ଅହଂ, କିଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗକ୍ଖାୟୀତି ପଟିପଦାମଗ୍ଗକ୍ଖାୟୀ। ଆଚିକ୍ଖତି କଥେତି । ଅତ୍ତନା ପଟିପଜ୍ଜମାନା ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ମୟଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ ।

ଅତୀତଂ ଉପାଦାୟାତି ଅତୀତଂ ପଟିଚ୍ଚ । କଥଂ ପୁରେ ଅପେକ୍ଖଂ କରୋତୀତି କେନ ପକାରେନ ଇକ୍ଖଂ ଓଲୋକନଂ କରୋତି । ଏୱଂରୂପୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଦୀଘରସ୍ସଅଣୁକଥୂଲାଦିୱସେନ ଏୱଂଜାତିକୋ ଏୱରୂପୋ ଅଭୱିଂ । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ସମନ୍ନାନେତୀତି ତସ୍ମିଂ ରୂପାରମ୍ମଣେ ତଣ୍ହଂ ସମ୍ମା ଆନୟତି ଉପନେତି । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

‘‘ଇତି ମେ ଚକ୍ଖୂ’’ତିଆଦୟୋ ୱତ୍ଥୁଆରମ୍ମଣୱସେନ ତଣ୍ହୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଇତି ରୂପାତୀତି ଏୱଂ ରୂପା ଇତି । ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପଟିବଦ୍ଧନ୍ତି ତେସୁ ଚକ୍ଖୁରୂପେସୁ ଦୁବ୍ବଲସଙ୍ଖାତୋ ଛନ୍ଦୋ ଚ ବଲୱସଙ୍ଖାତୋ ରାଗୋ ଚ, ତେନ ଛନ୍ଦରାଗେନ ପଟିବଦ୍ଧଂ ଅଲ୍ଲୀନଂ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଜୱନଚିତ୍ତଂ । ଛନ୍ଦରାଗପଟିବଦ୍ଧତ୍ତା ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଜୱନୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଛନ୍ଦରାଗେନ ବଦ୍ଧଭାୱା । ତଦଭିନନ୍ଦତୀତି ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତଣ୍ହାୱସେନ ଅଭିନନ୍ଦତି ।

ୟାନିସ୍ସତାନୀତି ୟାନି ଅସ୍ସ ତାନି । ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତେ । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ । ହସିତଲପିତକୀଳିତାନୀତି ଦନ୍ତୱିଦଂସାଦିହସିତାନି ଚ, ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଲପିତାନି ଚ, କାୟଖିଡ୍ଡାଦିକୀଳିତାନି ଚ । ତଦସ୍ସାଦେତୀତି ତଂ ଅସ୍ସାଦୟତି ଅସ୍ସାଦଂ ୱିନ୍ଦତି ସାଦିୟତି । ତଂ ନିକାମେତୀତି ତଂ ନିକାମୟତି ପଚ୍ଚାସୀସତି । ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତୁଟ୍ଠିଂ ପାପୁଣାତି ।

ସିୟନ୍ତି ଭୱେୟ୍ୟଂ । ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟାତି ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପାପୁଣନତ୍ଥାୟ । ଚିତ୍ତଂ ପଣିଦହତୀତି ଚିତ୍ତଂ ଠପେତି । ଚେତସୋ ପଣିଧାନପଚ୍ଚୟାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠପନକାରଣା ।

ସୀଲେନ ୱାତି ପଞ୍ଚସୀଲାଦିସୀଲେନ ୱା । ୱତେନ ୱାତି ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନେନ ୱା । ତପେନ ୱାତି ୱୀରିୟସମାଦାନେନ ୱା । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱାତି ମେଥୁନୱିରତିୟା ୱା । ଦେୱୋ ୱାତି ମହାନୁଭାୱୋ ଦେୱରାଜା ୱା । ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱାତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ।

ଜପ୍ପନ୍ତାତି ଗୁଣୱସେନ କଥେନ୍ତା । ପଜପ୍ପନ୍ତାତି ପକାରେନ କଥେନ୍ତା । ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତାତି ୱିସେସେନ କଥେନ୍ତା, ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ୱଡ୍ଢିତଂ ।

୯. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଦୂରେ ୱିୱେକା ହି ତଥାୱିଧୋ’’ତି ସାଧେତ୍ୱା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଚ ତଥାୱିଧାନଂ ଧମ୍ମତଂ ଆୱି କତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ପାପକରଣଂ ଆୱି କରୋନ୍ତୋ ‘‘କାମେସୁ ଗିଦ୍ଧା’’ତି ଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେ ସତ୍ତା କାମେସୁ ପରିଭୋଗତଣ୍ହାୟ ଗିଦ୍ଧା, ପରିୟେସନାଦିମନୁୟୁତ୍ତତ୍ତା ପସୁତା, ସମ୍ମୋହମାପନ୍ନତ୍ତା ପମୂଳ୍ହା, ଅୱଗମନତାୟ ମଚ୍ଛରିୟତାୟ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟତାୟ ଚ ଅୱଦାନିୟା, କାୟୱିସମାଦିମ୍ହି ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠା, ଅନ୍ତକାଲେ ମରଣଦୁକ୍ଖୂପନୀତା, ‘‘କିଂସୁ ଭୱିସ୍ସାମ ଇତୋ ଚୁତାସେ’’ତି ପରିଦେୱୟନ୍ତୀତି ।

ଗିଦ୍ଧାତି କାମରାଗେନ ଗିଦ୍ଧା । ଗଧିତାତି ସଙ୍କପ୍ପରାଗେନ ପଚ୍ଚାସୀସମାନା ହୁତ୍ୱା ଗଧିତା । ମୁଚ୍ଛିତାତି କାମତଣ୍ହାୟ ମୁଚ୍ଛାପରେତା । ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନାତି କାମନନ୍ଦିୟା ଅଧିଓସନ୍ନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା । ଲଗ୍ଗାତି କାମସିନେହେନ ଅଲ୍ଲୀନା । ଲଗ୍ଗିତାତି କାମପରିଳାହେନ ଏକୀଭୂତା । ପଲିବୁଦ୍ଧାତି କାମସଞ୍ଞାୟ ଆୱଟ୍ଟିତା । ଅଥ ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେ ଗିଦ୍ଧା। ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନେ ଗଧିତା। ସଂସଗ୍ଗକିରିୟସ୍ମିଂ ମୁଚ୍ଛିତା। ୱିସ୍ସାସକିରିୟସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନା । ସିନେହୱଳଞ୍ଜସ୍ମିଂ ଲଗ୍ଗା। ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିମ୍ହି ଲଗ୍ଗିତା। ଅପରାପରଂ ଅମୁଞ୍ଚମାନା ହୁତ୍ୱା ପଲିବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ଏସନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ଗୱେସନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗୟନ୍ତି । ପରିୟେସନ୍ତୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ସୁଭାସୁଭଂ ଅତ୍ଥି, ନତ୍ଥୀତି ଏସନ୍ତି। ସୁଭାସୁଭାରମ୍ମଣେ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ପିୟଂ କରୋନ୍ତା ଗୱେସନ୍ତି। ଚିତ୍ତୱସେନ ଏସନ୍ତି। ପୟୋଗୱସେନ ଗୱେସନ୍ତି। କରଣୱସେନ ପରିୟେସନ୍ତି। ତେ ଦୁୱିଧେ କାମେ ପଟିଚ୍ଚ ଓତରିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୀତି ତଚ୍ଚରିତା। ତେ ଚ କାମେ ବହୁଲଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି ପୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ତବ୍ବହୁଲା। ତେ ଚ କାମେ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ରହନ୍ତୀତି ତଗ୍ଗରୁକା। ତେସୁ କାମେସୁ ନିନ୍ନା ନମିତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ତନ୍ନିନ୍ନା। ତେସୁ କାମେସୁ ସନ୍ନିନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ତପ୍ପୋଣା। ତେସୁ କାମେସୁ ଅୱଲମ୍ବିତା ହୁତ୍ୱା ତେସୁୟେୱ ନମିତା ୱସନ୍ତୀତି ତପ୍ପବ୍ଭାରା। ତେସୁ କାମେସୁ ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଛାପରେତପ୍ପସଙ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୀତି ତଦଧିମୁତ୍ତା। ତେ ଚ କାମେ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ତଦଧିପତେୟ୍ୟା। ଅଥ ୱା ‘‘ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଇଟ୍ଠଭାୱେନ ତଚ୍ଚରିତା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ କନ୍ତଭାୱେନ ତବ୍ବହୁଲା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ମନାପଭାୱେନ ତଗ୍ଗରୁକା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପିୟଭାୱେନ ତନ୍ନିନ୍ନା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ କାମୁପସଂହିତଭାୱେନ ତପ୍ପୋଣା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ରଜନୀୟଭାୱେନ ତପ୍ପବ୍ଭାରା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ମୁଚ୍ଛନୀୟଭାୱେନ ତଦଧିମୁତ୍ତା। ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ବନ୍ଧନୀୟଭାୱେନ ତଦଧିପତେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ରୂପେପରିୟେସନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ପରିୟେସନ୍ତୀତି ଅଲଦ୍ଧସ୍ସ ଲାଭାୟ ଏସନୱସେନ । ପଟିଲଭନ୍ତୀତି ହତ୍ଥଗତୱସେନ । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଳଞ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ । କଲହଂ ୱିୱାଦଂ କରୋତୀତି କଲହକାରକୋ। ତସ୍ମିଂ ନିୟୁତ୍ତୋତି କଲହପସୁତୋ । କମ୍ମକାରକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗୋଚରେ ଚରନ୍ତୋତି ୱେସିୟାଦିଗୋଚରେ, ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଗୋଚରେ ୱା ଚରମାନୋ । ତେସୁ ନିୟୁତ୍ତୋ ଗୋଚରପସୁତୋ। ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନୱସେନ ଝାନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଝାୟୀ। ତସ୍ମିଂ ନିୟୁତ୍ତୋ ଝାନପସୁତୋ।

ଅୱଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମଚ୍ଛରିନୋତି ସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଗୁହନ୍ତା । ୱଚନନ୍ତି କଥନଂ । ବ୍ୟପଥନ୍ତି ୱାକ୍ୟପଥଂ । ଦେସନନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଓୱାଦଂ । ଅନୁସିଟ୍ଠିନ୍ତି ଅନୁସାସନିଂ । ନାଦିୟନ୍ତୀତି ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି ନ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ନ ପଟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ସୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁତୋ ମଚ୍ଛରିୟଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ପଞ୍ଚ ମଚ୍ଛରିୟାନି ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆୱାସେ ମଚ୍ଛରିୟଂ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଆୱାସୋ ନାମ ସକଲାରାମୋପି ପରିୱେଣମ୍ପି ଏକୋୱରକୋପି ରତ୍ତିଟ୍ଠାନାଦୀନିପି । ତେସୁ ୱସନ୍ତା ସୁଖଂ ୱସନ୍ତି, ପଚ୍ଚୟେ ଲଭନ୍ତି । ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ପେସଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତ୍ଥ ଆଗମନଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଆଗତୋପି ‘‘ଖିପ୍ପଂ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ଇଦଂ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ । ଭଣ୍ଡନକାରକାଦୀନଂ ପନ ତତ୍ଥ ୱାସଂ ଅନିଚ୍ଛତୋ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନ ହୋତି ।

କୁଲନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାକକୁଲମ୍ପି ଞାତିକୁଲମ୍ପି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଉପସଙ୍କମନଂ ଅନିଚ୍ଛତୋ କୁଲମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି । ପାପପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ଉପସଙ୍କମନଂ ଅନିଚ୍ଛତୋପି ମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନ ହୋତି । ସୋ ହି ତେସଂ ପସାଦଭେଦାୟ ପଟିପଜ୍ଜତି । ପସାଦଂ ରକ୍ଖିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସେୱ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମନଂ ଅନିଚ୍ଛତୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ହୋତି ।

ଲାଭୋତି ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭୋୱ । ତଂ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସୀଲୱନ୍ତେୟେୱ ଲଭନ୍ତେ ‘‘ମା ଲଭତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଲାଭମଚ୍ଛରିୟଂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତି, ଅପରିଭୋଗଦୁପ୍ପରିଭୋଗାଦିୱସେନ ୱିନାସେତି, ପୂତିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଦେତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଇମଂ ଏସ ନ ଲଭେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୋ ସୀଲୱା ଲଭେୟ୍ୟ, ପରିଭୋଗଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ସରୀରୱଣ୍ଣୋପି ଗୁଣୱଣ୍ଣୋପି । ତତ୍ଥ ସରୀରୱଣ୍ଣେ ମଚ୍ଛରୀ ‘‘ପରୋ ପାସାଦିକୋ ରୂପୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଂ ନ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି । ଗୁଣୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରୀ ପରସ୍ସ ସୀଲେନ ଧୁତଙ୍ଗେନ ପଟିପଦାୟ ଆଚାରେନ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି ।

ଧମ୍ମୋତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଚ ପଟିୱେଧଧମ୍ମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକା ପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ନ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମେ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପଟିୱେଧଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ପନ ପଟିୱେଧଂ ‘‘ପରେ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତନ୍ତିଧମ୍ମେୟେୱ ପନ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ ଗୁଳ୍ହଂ ଗନ୍ଥଂ ୱା କଥାମଗ୍ଗଂ ୱା ଜାନାତି, ତଂ ଅଞ୍ଞେ ନ ଜାନାପେତୁକାମୋ ହୋତି । ୟୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଧମ୍ମଂ ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାନୁଗ୍ଗହେନ ନ ଦେତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରୀ ନାମ ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଲୋଲୋ ହୋତି, କାଲେନ ସମଣୋ ହୋତି, କାଲେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, କାଲେନ ନିଗଣ୍ଠୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୱେଣିଆଗତଂ ତନ୍ତିଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମନ୍ତରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆଲୁଳେସ୍ସତୀ’’ତି ନ ଦେତି, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ନ ଦେତି ନାମ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସଣ୍ହୋ ସୁଖୁମୋ, ସଚାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଆୱି କତ୍ୱା ନସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ନ ଦେତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାନୁଗ୍ଗହେନ ନ ଦେତି ନାମ । ୟୋ ପନ ‘‘ସଚାୟଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଅମ୍ହାକଂ ସମୟଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନ ଦେତି, ଅୟଂ ଧମ୍ମମଚ୍ଛରୀ ନାମ ହୋତି ।

ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ମଚ୍ଛରିୟେସୁ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟେନ ତାୱ ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଆୱାସସ୍ସ ସଙ୍କାରଂ ସୀସେନ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚରତି । କୁଲମଚ୍ଛରିୟେନ ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦାନମାନନାଦୀନି କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭିନ୍ନଂ ୱତିଦଂ କୁଲଂ ମମା’’ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ଲୋହିତମ୍ପି ମୁଖତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି, କୁଚ୍ଛିୱିରେଚନମ୍ପି ହୋତି, ଅନ୍ତାନିପି ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡାନି ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ଲାଭମଚ୍ଛରିୟେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱା ଗଣସ୍ସ ୱା ସନ୍ତକେ ଲାଭେ ମଚ୍ଛରାୟିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲିକପରିଭୋଗଂ ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟକ୍ଖୋ ୱା ପେତୋ ୱା ମହାଅଜଗରୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସରୀରୱଣ୍ଣଗୁଣୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରେନ ପନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟେନ ଚ ଅତ୍ତନୋୱ ୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେତି, ପରେସଂ ୱଣ୍ଣେ ‘‘କିଂ ୱଣ୍ଣୋ ଏସୋ’’ତି ତଂ ତଂ ଦୋସଂ ୱଦନ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଞ୍ଚ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅଦେନ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଚେୱ ଏଳମୂଗୋ ଚ ହୋତି ।

ଅପି ଚ ଆୱାସମଚ୍ଛରିୟେନ ଲୋହଗେହେ ପଚ୍ଚତି, କୁଲମଚ୍ଛରିୟେନ ଅପ୍ପଲାଭୋ ହୋତି, ଲାଭମଚ୍ଛରିୟେନ ଗୂଥନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛରିୟେନ ଭୱେ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟେନ କୁକ୍କୁଳନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ।

ମଚ୍ଛରାୟନୱସେନ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ମଚ୍ଛରାୟନାକାରୋ ମଚ୍ଛରାୟନା। ମଚ୍ଛରେନ ଅୟିତସ୍ସ ମଚ୍ଛେରସମଙ୍ଗିନୋ ଭାୱୋ ମଚ୍ଛରାୟିତତ୍ତଂ। ‘‘ମୟ୍ହମେୱ ହୋନ୍ତୁ, ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ସବ୍ବାପି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ବ୍ୟାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ୱିୱିଚ୍ଛୋ, ୱିୱିଚ୍ଛସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେୱିଚ୍ଛଂ, ମୁଦୁମଚ୍ଛରିୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । କଦରିୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅନାଦରୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କଦରିୟଂ, ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରମ୍ପି ପରେସଂ ଦଦମାନଂ ନିୱାରେତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘କଦରିୟୋ ପାପସଙ୍କପ୍ପୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଅନାଦରୋ ।

ଦଦମାନଂ ନିୱାରେତି, ୟାଚମାନାନ ଭୋଜନ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୨) ।

ୟାଚକେ ଦିସ୍ୱା କଟୁକଭାୱେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଚତି ସଙ୍କୋଚେତୀତି କଟୁକଞ୍ଚୁକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କଟୁକଞ୍ଚୁକତା। ଅପରୋ ନୟୋ – କଟୁକଞ୍ଚୁକତା ୱୁଚ୍ଚତି କଟଚ୍ଛୁଗ୍ଗାହୋ । ସମତିତ୍ତିକପୁଣ୍ଣାୟ ହି ଉକ୍ଖଲିୟା ଭତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ସବ୍ବତୋଭାଗେନ ସଙ୍କୁଟିତେନ ଅଗ୍ଗକଟଚ୍ଛୁନା ଗଣ୍ହାତି ପୂରେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ମଚ୍ଛରିପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସଙ୍କୁଚତି, ତସ୍ମିଂ ସଙ୍କୁଚିତେ କାୟୋପି ତଥେୱ ସଙ୍କୁଚତି ପଟିକୁଟତି ପଟିନିୱଟ୍ଟତି ନ ସମ୍ପସାରୀୟତୀତି ମଚ୍ଛେରଂ ‘‘କଟୁକଞ୍ଚୁକତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଗ୍ଗହିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ପରେସଂ ଉପକାରକରଣେ ଦାନାଦିନା ଆକାରେନ ୟଥା ନ ସମ୍ପସାରୀୟତି, ଏୱଂ ଆୱରିତ୍ୱା ଗହିତଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ । ୟସ୍ମା ପନ ମଚ୍ଛରିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରେସଂ ଅଦାତୁକାମୋ ହୋତି, ପରସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ମୟ୍ହମେୱ ହୋତୁ, ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପୱତ୍ତିୱସେନସ୍ସ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିନିଗୂହନଲକ୍ଖଣତା ପରସମ୍ପତ୍ତିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଖନ୍ଧମଚ୍ଛରିୟମ୍ପି ମଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ମୟ୍ହମେୱ ହୋତୁ, ମା ଅଞ୍ଞସ୍ସା’’ତି ପୱତ୍ତଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ ଖନ୍ଧମଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ । ଧାତୁଆୟତନମଚ୍ଛରିୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାହୋତି ଗାହନିଚ୍ଛୟୱସେନ ଗହଣଂ । ଅୱଦଞ୍ଞୁତାୟାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି କଥିତଂ ଅଜାନନଭାୱେନ । ୟାଚକାନଂ ଅଦଦମାନୋ ହି ତେହି କଥିତଂ ନ ଜାନାତି ନାମ । ଜନା ପମତ୍ତାତି ସତିୱିପ୍ପୱାସା ଜନା । ୱଚନନ୍ତି ସଙ୍ଖେପୱଚନଂ । ବ୍ୟପ୍ପଥନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ । ଦେସନନ୍ତି ଉପମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥସନ୍ଦସ୍ସନୱଚନଂ । ଅନୁସିଟ୍ଠିନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂଲକ୍ଖାପନୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥନଂ ୱଚନଂ ନାମ । ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା କଥନଂ ବ୍ୟପ୍ପଥଂ ନାମ । ତୋସେତ୍ୱା କଥନଂ ଦେସନଂ ନାମ । ପଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି ନାମ । ଅଥ ୱା ପରିତାପଦୁକ୍ଖଂ ନାସେତ୍ୱା କଥନଂ ୱଚନଂ ନାମ । ପରିଳାହଦୁକ୍ଖଂ ନାସେତ୍ୱା କଥନଂ ବ୍ୟପ୍ପଥଂ ନାମ । ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ନାସେତ୍ୱା କଥନଂ ଦେସନଂ ନାମ । ଭୱଦୁକ୍ଖଂ ନାସେତ୍ୱା କଥନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି ନାମ । ଅଥ ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୟୁତ୍ତଂ ୱଚନଂ। ସମୁଦୟସଚ୍ଚପହାନପଟିୱେଧୟୁତ୍ତଂ ବ୍ୟପ୍ପଥଂ। ନିରୋଧସଚ୍ଚସଚ୍ଛିକିରିୟପଟିୱେଧୟୁତ୍ତଂ ଦେସନଂ। ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଭାୱନାପଟିୱେଧୟୁତ୍ତଂ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଏକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ନସୁସ୍ସୁସନ୍ତୀତି ନ ସୁଣନ୍ତି । ନ ସୋତଂ ଓଦହନ୍ତୀତି ସୱନତ୍ଥଂ କଣ୍ଣସୋତଂ ନ ଠପେନ୍ତି । ନ ଅଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୀତି ଜାନନତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତି । ଅନସ୍ସୱାତି ଓୱାଦଂ ଅସୁଣମାନା । ଅୱଚନକରାତି ସୁଣମାନାପି ୱଚନଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅୱଚନକରା । ପଟିଲୋମୱୁତ୍ତିନୋତି ପଟାଣୀ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନକା। ଅଞ୍ଞେନେୱ ମୁଖଂ କରୋନ୍ତୀତି କରୋନ୍ତାପି ମୁଖଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିସମେତି କାୟସୁଚରିତାଦିସମ୍ମତସ୍ସ ସମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ୱିସମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିସମେ । ନିୱିଟ୍ଠାତି ପୱିଟ୍ଠା ଦୁନ୍ନୀହରା । କାୟକମ୍ମେତି କାୟତୋ ପୱତ୍ତେ, କାୟେନ ୱା ପୱତ୍ତେ କାୟକମ୍ମେ । ୱଚୀକମ୍ମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମମନୋକମ୍ମାନି ଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନି, ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତାତି ଞାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ସାଧାରଣପଦୱଣ୍ଣନା, ଅସାଧାରଣେସୁ ପନ ପାଣସ୍ସ ଅତିପାତୋ ପାଣାତିପାତୋ, ପାଣୱଧୋ ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ୱୋହାରତୋ ସତ୍ତୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିତା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ସୋ ଗୁଣୱିରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ପାଣେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ, ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ । ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ସରୀରଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପାଣୋ ପାଣସଞ୍ଞିତା ୱଧକଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କମୋ ତେନ ମରଣନ୍ତି । ଛପ୍ପୟୋଗା – ସାହତ୍ଥିକୋ ଆଣତ୍ତିକୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ଥାୱରୋ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ଇଦ୍ଧିମୟୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ୱିତ୍ଥାରିୟମାନେ ଅତିପପଞ୍ଚୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ନଂ ନ ୱିତ୍ଥାରୟିସ୍ସାମ । ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏୱରୂପଂ, ଅତ୍ଥିକେହି ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥଂ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୨) ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ପରସ୍ସ ହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ପରୋ ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ତଂ ହୀନେ ପରସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ପଣୀତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁପଣୀତତାୟ, ୱତ୍ଥୁସମତ୍ତେ ସତି ଗୁଣାଧିକାନଂ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ତଂ ତଂ ଗୁଣାଧିକଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତତୋ ହୀନଗୁଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ।

ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କମୋ ତେନ ହରଣନ୍ତି । ଛପ୍ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋୱ । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ ପସୟ୍ହାୱହାରୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ କୁସାୱହାରୋତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅୱହାରାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ ।

କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କାମେସୂତି ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମସେୱନାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ ।

ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ତାୱ ମାତୁରକ୍ଖିତା ପିତୁରକ୍ଖିତା ମାତାପିତୁରକ୍ଖିତା ଭାତୁରକ୍ଖିତା ଭଗିନିରକ୍ଖିତା ଞାତିରକ୍ଖିତା ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ସାରକ୍ଖା ସପରିଦଣ୍ଡାତି ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ, ଧନକ୍କୀତା ଛନ୍ଦୱାସିନୀ ଭୋଗୱାସିନୀ ପଟୱାସିନୀ ଓଦପତ୍ତକିନୀ ଓଭତଚୁମ୍ବଟକା ଦାସୀ ଚ ଭରିୟା କମ୍ମକାରୀ ଚ ଭରିୟା ଧଜାହଟା ମୁହୁତ୍ତିକାତି ଏତା ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦ୍ୱୀନ୍ନଂ ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଂ ଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଧନକ୍କୀତାଦୀନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଞ୍ଞେ ପୁରିସା, ଇଦଂ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ।

ସୋ ପନେସ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୀଲାଦିଗୁଣରହିତେ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ସେୱନପୟୋଗୋ ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋ ଏୱ ।

ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପୟୋଗୋ ୱା । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ। ଅପରୋ ନୟୋ – ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ। ସୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଅପି ଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସକ୍ଖିନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପିଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ତେଲଂ ନଦୀ ମଞ୍ଞେ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ପୂରଣକଥାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ଦିଟ୍ଠନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦନ୍ତାନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ।

ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ । ସୋ ଚ କାୟେନ ୱା କାୟପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପରୱିସଂୱାଦକକିରିୟାକରଣେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତାୟ ଚେ କିରିୟାୟ ପରୋ ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ଅୟଂ କିରିୟସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି ।

ପିସୁଣୱାଚାତିଆଦୀସୁ ୟାୟ ୱାଚାୟ ୟସ୍ସ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ପିସୁଣୱାଚା। ୟାୟ ପନ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଫରୁସଂ କରୋତି, ୟା ୱାଚା ସୟମ୍ପି ଫରୁସା ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା ନ ହଦୟଙ୍ଗମା, ଅୟଂ ଫରୁସୱାଚା। ୟେନ ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ନିରତ୍ଥକଂ, ସୋ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ତେସଂ ମୂଲଭୂତାପି ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚାଦିନାମମେୱ ଲଭତି, ସା ଏୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାତି ।

ତତ୍ଥ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପରେସଂ ୱା ଭେଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକମ୍ୟତାୟ ୱା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପିସୁଣୱାଚା। ସା ୟସ୍ସ ଭେଦଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା ।

ତସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ଭିନ୍ଦିତବ୍ବୋ ପରୋ ‘‘ଇତି ଇମେ ନାନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ୱିନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଭେଦପୁରେକ୍ଖାରତା ୱା, ‘‘ଇତି ଅହଂ ପିୟୋ ଭୱିସ୍ସାମି ୱିସ୍ସାସିକୋ’’ତି ୱିୟକମ୍ୟତା ୱା, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ତସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ।

ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ଫରୁସୱାଚା। ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକୋପି ପୟୋଗୋ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି । ମାତାପିତରୋ ହି କଦାଚି ପୁତ୍ତକେ ଏୱମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ‘‘ଚୋରା ୱୋ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି, ଉପ୍ପଲପତ୍ତମ୍ପି ଚ ନେସଂ ଉପରି ପତନ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ଚ କଦାଚି ନିସ୍ସିତକେ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି ‘‘କିଂ ଇମେ ଅହିରିକା ଅନୋତ୍ତପ୍ପିନୋ ଚରନ୍ତି, ନିଦ୍ଧମଥ ନେ’’ତି । ଅଥ ଚ ନେସଂ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ୟଥା ଚ ଚିତ୍ତସଣ୍ହତାୟ ଫରୁସୱାଚା ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱଚନସଣ୍ହତାୟ ଅଫରୁସୱାଚାପି ନ ହୋତି । ନ ହି ମାରାପେତୁକାମସ୍ସ ‘‘ଇମଂ ସୁଖଂ ସୟାପେଥା’’ତି ୱଚନଂ ଅଫରୁସୱାଚା ହୋତି, ଚିତ୍ତଫରୁସତାୟ ପନେସା ଫରୁସୱାଚାୱ, ସା ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ପୱତ୍ତିତା । ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜା । ତସ୍ସା ତୟୋ ସମ୍ଭାରା – ଅକ୍କୋସିତବ୍ବୋ ପରୋ କୁପିତଚିତ୍ତଂ ଅକ୍କୋସନନ୍ତି ।

ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପିକା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ସୋ ଆସେୱନମନ୍ଦତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଆସେୱନମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିନିରତ୍ଥକକଥାପୁରେକ୍ଖାରତା ତଥାରୂପୀକଥାକଥନଞ୍ଚାତି ।

ଅଭିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଭିଜ୍ଝା, ପରଭଣ୍ଡାଭିମୁଖୀ ହୁତ୍ୱା ତନ୍ନିନ୍ନତାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇଦଂ ମମାସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣା । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ । ତସ୍ସା ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପରଭଣ୍ଡଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିଣାମନଞ୍ଚାତି । ପରଭଣ୍ଡୱତ୍ଥୁକେ ହି ଲୋଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତିଦଂ ମମାସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନ ପରିଣାମେତି ।

ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦୟତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ, ସୋ ପରୱିନାସାୟ ମନୋପଦୋସଲକ୍ଖଣୋ । ଫରୁସୱାଚା ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି – ପରସତ୍ତୋ ଚ ତସ୍ସ ଚ ୱିନାସଚିନ୍ତାତି । ପରସତ୍ତୱତ୍ଥୁକେ ହି କୋଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ନ ତାୱ କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି, ୟାୱ ‘‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ସ ୱିନାସଂ ନ ଚିନ୍ତେସି ।

ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗହଣାଭାୱେନ ମିଚ୍ଛା ପସ୍ସତୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି। ସା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ ୱିୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜା ମହାସାୱଜ୍ଜା ଚ ।

ସଞ୍ଞୀ, ଅସଞ୍ଞୀ, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀ ଭୱିସ୍ସାମାତି ରୂପାଦିୱସେନ କଙ୍ଖନ୍ତି । ଭୱିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ ମୟନ୍ତିଆଦିନା ଅତ୍ତାନଂ କଙ୍ଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭୱିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ । ନ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ତସ୍ସ ସସ୍ସତାକାରଞ୍ଚ ଉଚ୍ଛେଦାକାରଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜମାନତଞ୍ଚ କଙ୍ଖନ୍ତି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ଜାତିଲିଙ୍ଗୁପପତ୍ତିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟା ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞତରା’’ତି କଙ୍ଖନ୍ତି । କଥଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମାତି ସଣ୍ଠାନାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଦୀଘା ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମ, ରସ୍ସଓଦାତକଣ୍ହପମାଣିକଅପ୍ପମାଣିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା’’ତି କଙ୍ଖନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଭୱିସ୍ସାମା’ତି ହେତୁତୋ କଙ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କିଂ ହୁତ୍ୱା କିଂ ଭୱିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ ମୟନ୍ତି ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଖତ୍ତିୟା ହୁତ୍ୱା ନୁ ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୱିସ୍ସାମ…ପେ॰… ଦେୱା ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପରମ୍ପରଂ କଙ୍ଖନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ପନ ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି କାଲାଧିୱଚନମେତଂ ।

୧୦. ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ ତସ୍ମା ହି ସିକ୍ଖେଥ…ପେ॰… ଆହୁ ଧୀରାତି । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖେଥାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଆୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା । ତିସ୍ସୋତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାତି ଅଧିକଂ ଉତ୍ତମଂ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିସୀଲଂ, ଅଧିସୀଲଞ୍ଚ ତଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖା ଚାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା । ଏସ ନୟୋ ଅଧିଚିତ୍ତଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସୁ ।

କତମଂ ପନେତ୍ଥ ସୀଲଂ, କତମଂ ଅଧିସୀଲଂ, କତମଂ ଚିତ୍ତଂ, କତମଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, କତମା ପଞ୍ଞା, କତମା ଅଧିପଞ୍ଞାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲଂ ତାୱ ସୀଲମେୱ। ତଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି। ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ବୁଦ୍ଧାପି ସାୱକାପି ମହାଜନଂ ସମାଦପେନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ କମ୍ମୱାଦିନୋ ଚ ଧମ୍ମିକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚ ମହାରାଜାନୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚ ସମାଦପେନ୍ତି, ସାମମ୍ପି ପଣ୍ଡିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସମାଦିୟନ୍ତି । ତେ ତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋନ୍ତି ।

ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ପନ ‘‘ଅଧିସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ସୂରିୟୋ ୱିୟ ପଜ୍ଜୋତାନଂ ସିନେରୁ ୱିୟ ପବ୍ବତାନଂ ସବ୍ବଲୋକିୟସୀଲାନଂ ଅଧିକଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତମଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା । ନ ହି ତଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ଠପେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ବୁଦ୍ଧାୟେୱ ପନ ସବ୍ବସୋ କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରଅଜ୍ଝାଚାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତଂ ସୀଲସଂୱରଂ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ ।

କାମାୱଚରାନି ପନ ଅଟ୍ଠ କୁସଲଚିତ୍ତାନି ଲୋକିୟଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତାନି ଚ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦାନୁପ୍ପାଦେ ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ସମାଦପନଂ ସମାଦାନଞ୍ଚ ସୀଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଚିତ୍ତଂ ପନ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ହି ଅଧିସୀଲଂ ୱିୟ ସୀଲାନଂ, ସବ୍ବଲୋକିୟଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିକଞ୍ଚେୱ ଉତ୍ତମଞ୍ଚ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେୟେୱ ଚ ହୋତି, ନ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା । ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତମେୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ।

‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୯୪) ପନ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ପଞ୍ଞା । ସା ହି ବୁଦ୍ଧେ ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେପି ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ତସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧାପି ସାୱକାପି ମହାଜନଂ ସମାଦପେନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ କମ୍ମୱାଦିନୋ ଚ ଧମ୍ମିକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚ ମହାରାଜାନୋ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ଚ ସମାଦପେନ୍ତି, ସାମମ୍ପି ପଣ୍ଡିତା ସତ୍ତା ସମାଦିୟନ୍ତି । ତଥା ହି ଅଙ୍କୁରୋ ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ୱେଲାମୋ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ଅଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ମହାଦାନାନି ଅଦଂସୁ । ତେ ତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୂରେତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିଂସୁ ।

ତିଲକ୍ଖଣାକାରପରିଚ୍ଛେଦକଂ ପନ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ହି ଅଧିସୀଲଅଧିଚିତ୍ତାନି ୱିୟ ସୀଲଚିତ୍ତାନଂ, ସବ୍ବଲୋକିୟପଞ୍ଞାନଂ ଅଧିକା ଚେୱ ଉତ୍ତମା ଚ, ନ ଚ ୱିନା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ଲୋକେ ପୱତ୍ତତି । ତତୋପି ଚ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱ ଅଧିପଞ୍ଞା ।

ଇଦାନି ଏକେକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତମା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା ହୋତି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଇଧାତି ୱଚନଂ ପୁବ୍ବଭାଗକରଣୀୟସମ୍ପଦାୟ ସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବପକାରସୀଲପରିପୂରକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ନିସ୍ସୟଭୂତସାସନପରିଦୀପନଂ, ଅଞ୍ଞସାସନସ୍ସ ଚ ତଥାଭାୱପଟିସେଧନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ…ପେ॰… ସୁଞ୍ଞା ପରପ୍ପୱାଦା ସମଣେଭି ଅଞ୍ଞେହୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯-୧୪୦) । ଭିକ୍ଖୂତି ତସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ପରିପୂରକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିଦୀପନଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ଇଦମସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । ୱିହରତୀତି ଇଦମସ୍ସ ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗୀଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇଦମସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସ ଉପକାରକଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଇଦମସ୍ସ ପାତିମୋକ୍ଖତୋ ଅଚୱନଧମ୍ମତାପରିଦୀପନଂ । ସମାଦାୟାତି ଇଦମସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ଆଦାନପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖତୀତି ଇଦମସ୍ସ ସିକ୍ଖାୟ ସମଙ୍ଗୀଭାୱପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ଇଦମସ୍ସ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ ।

ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂତି ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ । ସୀଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ ସୀଲନ୍ତି ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ ? ସମାଧାନଂ ୱା, କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଧାରଣଂ ୱା, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟଂ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣୱିଦୂ ଅନୁଜାନନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଅଧିସେୱନଟ୍ଠେନ ଆଚାରଟ୍ଠେନ ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସିରଟ୍ଠେନ ସୀତଲଟ୍ଠେନ ସିୱଟ୍ଠେନ ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ସୀଲନଂ ଲକ୍ଖଣଂ ତସ୍ସ, ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ଅନେକଧା ।

ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ରୂପସ୍ସ, ୟଥା ଭିନ୍ନସ୍ସନେକଧା ॥

ୟଥା ହି ନୀଲପୀତାଦିଭେଦେନନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ରୂପାୟତନସ୍ସ ସନିଦସ୍ସନତ୍ତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ନୀଲାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ସନିଦସ୍ସନଭାୱାନତିକ୍କମନତୋ । ତଥା ସୀଲସ୍ସ ଚେତନାଦିଭେଦେନ ଅନେକଧା ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ୟଦେତଂ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସମାଧାନୱସେନ, କୁସଲାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ସୀଲନଂ, ତଦେୱ ଲକ୍ଖଣଂ ଚେତନାଦିଭେଦେନ ଭିନ୍ନସ୍ସାପି ସମାଧାନପତିଟ୍ଠାଭାୱାନତିକ୍କମନତୋ । ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ପନସ୍ସ –

ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନତା, ଅନୱଜ୍ଜଗୁଣୋ ତଥା ।

କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ, ରସୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

ତସ୍ମା ଇଦଂ ସୀଲଂ ନାମ କିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ରସେନ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟୱିଦ୍ଧଂସନରସଂ, ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ରସେନ ଅନୱଜ୍ଜରସନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତୟିଦଂ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୁଭି ।

ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ହିରୀ ଚେୱ, ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ॥

ତଞ୍ହିଦଂ ସୀଲଂ ‘‘କାୟସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱଚୀସୋଚେୟ୍ୟଂ ମନୋସୋଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସୋଚେୟ୍ୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସୋଚେୟ୍ୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତି ଗହଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ହିରୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ପନ ତସ୍ସ ୱିଞ୍ଞୂହି ପଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ, ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପେ ହି ସତି ସୀଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ତିଟ୍ଠତି ଚ, ଅସତି ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ନ ତିଟ୍ଠତି ଚାତି ଏୱଂୱିଧେନ ସୀଲେନ ସୀଲୱା ହୋତି । ଏତଂ ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ, ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘କିଂ ସୀଲନ୍ତି ? ଚେତନା ସୀଲଂ, ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ, ସଂୱରୋ ସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୩୯) ।

ତତ୍ଥ ଚେତନା ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା । ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ୱିରତି । ଅପି ଚ ଚେତନା ସୀଲଂ ନାମ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ପଜହନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତକମ୍ମପଥଚେତନା । ଚେତସିକଂ ସୀଲଂ ନାମ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝଂ ପହାୟ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୭) ନୟେନ ସଂୟୁତ୍ତମହାୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା ଅନଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା । ସଂୱରୋ ସୀଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧେନ ସଂୱରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ସତିସଂୱରୋ ଞାଣସଂୱରୋ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ ୱୀରିୟସଂୱରୋ । ତସ୍ସ ନାନାକରଣଂ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲନ୍ତି ସମାଦିନ୍ନସୀଲସ୍ସ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସଂୱରସୀଲଂ, ଅୱୀତିକ୍କମସୀଲନ୍ତି ଇଦମେୱ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ସୀଲଂ । ଚେତନାସୀଲଂ, ଚେତସିକଂ ସୀଲନ୍ତି ପରିୟାୟତୋ ସୀଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହି, ତସ୍ମା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଆଚାରେନ ଚେୱ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅଣୁମତ୍ତେସୂତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ । ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଦସ୍ସୀ । ସମାଦାୟାତି ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱା । ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି । ଅପି ଚ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ କାୟିକଂ ୱା ଚେତସିକଂ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ।

ଖୁଦ୍ଦକୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋତି ସଙ୍ଘାଦିସେସାଦିସାୱସେସୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ । ମହନ୍ତୋତି ପାରାଜିକାଦିନିରୱସେସୋ । ୟସ୍ମା ପନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେନ ଭିକ୍ଖୁ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠାତି ନାମ, ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ପତିଟ୍ଠା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତିଟ୍ଠହତି ୱା ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ, କୁସଲା ଧମ୍ମା ଏୱ ୱା ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠା । ଅୟମତ୍ଥୋ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨) ଚ, ‘‘ପତିଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ମହାରାଜ, ସୀଲଂ ସବ୍ବେସଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ଚ, ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଖୋ, ମହାରାଜ…ପେ॰… ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ନ ପରିହାୟନ୍ତୀ’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୯) ଚ ଆଦିସୁତ୍ତୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଦେତଂ ପୁବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ ଆଦି। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ ଉତ୍ତିୟ ଆଦିମେୱ ୱିସୋଧେହି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ । କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୨) । ୟଥା ହି ନଗରୱଡ୍ଢକୀ ନଗରଂ ମାପେତୁକାମୋ ପଠମଂ ନଗରଟ୍ଠାନଂ ସୋଧେତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ୱୀଥିଚତୁକ୍କସିଙ୍ଘାଟକାଦିପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ନଗରଂ ମାପେତି । ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆଦିତୋ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ସମାଧିୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ସଚ୍ଛିକରୋତି । ୟଥା ୱା ପନ ରଜକୋ ପଠମଂ ତୀହି ଖାରେହି ୱତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ଥେ ୟଦିଚ୍ଛକଂ ରଙ୍ଗଜାତଂ ଉପନେତି, ୟଥା ୱା ପନ ଛେକୋ ଚିତ୍ତକାରୋ ରୂପଂ ଲିଖିତୁକାମୋ ଆଦିତୋୱ ଭିତ୍ତିପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱମେୱ ୟୋଗାୱଚରୋ ଆଦିତୋୱ ସୀଲଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୟୋ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ତସ୍ମା ସୀଲଂ ‘‘ଆଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଦେତଂ ଚରଣସରିକ୍ଖତାୟ ଚରଣଂ। ଚରଣାତି ହି ପାଦା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥା ହି ଛିନ୍ନଚରଣସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଦିସଂ ଗମନାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଜାୟତି, ପରିପୁଣ୍ଣପାଦସ୍ସେୱ ଜାୟତି, ଏୱମେୱ ୟସ୍ସ ସୀଲଂ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି ଖଣ୍ଡଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଗମନାୟ ଞାଣଗମନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ପନ ତଂ ଅଭିନ୍ନଂ ହୋତି ଅଖଣ୍ଡଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନଗମନାୟ ଞାଣଗମନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ସୀଲଂ ‘‘ଚରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଦେତଂ ସଂୟମନୱସେନ ସଂୟମୋ। ସଂୱରଣୱସେନ ସଂୱରୋତି ଉଭୟେନାପି ସୀଲସଂୟମୋ ଚେୱ ସୀଲସଂୱରୋ ଚ କଥିତୋ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ସଂୟମେତି ୱୀତିକ୍କମୱିପ୍ଫନ୍ଦନଂ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ସଂୟମେତି ୱୀତିକ୍କମୱସେନ ତସ୍ସ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ସଂୟମୋ । ୱୀତିକ୍କମସ୍ସ ପୱେସନଦ୍ୱାରଂ ସଂୱରତି ପିଦହତୀତି ସଂୱରୋ ।

ମୋକ୍ଖନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ମୁଖଭୂତଂ ୱା । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆହାରୋ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଫରତି, ଏୱଂ ୟୋଗିନୋପି ଚତୁଭୂମକକୁସଲଂ ସୀଲମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପାଦେତି । ତେନ ‘‘ମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ପମୁଖେ ସାଧୂତି ପାମୋକ୍ଖଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟାତି ଚତୁଭୂମକକୁସଲାନଂ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପାମୋକ୍ଖଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପଧାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିୱିଚ୍ଚେୱକାମେହୀତି କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ୱିନା ହୁତ୍ୱା ଅପକ୍କମିତ୍ୱା । ୟୋ ପନାୟମେତ୍ଥ ଏୱକାରୋ, ସୋ ନିୟମତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ନିୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଣସମୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନାନମ୍ପି କାମାନଂ ତସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ କାମପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମଂ ଦୀପେତି । କଥଂ ? ‘‘ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଏୱଞ୍ହି ନିୟମେ କରିୟମାନେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ନୂନିମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ କାମା ପଟିପକ୍ଖଭୂତା, ୟେସୁ ସତି ଇଦଂ ନ ପୱତ୍ତତି ଅନ୍ଧକାରେ ସତି ପଦୀପୋଭାସୋ ୱିୟ, ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗେନେୱ ଚସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ହୋତି ଓରିମତୀରପରିଚ୍ଚାଗେନ ପାରିମତୀରସ୍ସେୱ । ତସ୍ମା ନିୟମଂ କରୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘କସ୍ମା ପନେସ ପୁବ୍ବପଦେୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ ନ ଉତ୍ତରପଦେ, କିଂ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚାପି ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂନିସ୍ସରଣତୋ ହି ପୁବ୍ବପଦେ ଏୱ ଏସ ୱୁତ୍ତୋ । କାମଧାତୁସମତିକ୍କମନତୋ ହି କାମରାଗପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଇଦଂ ଝାନଂ କାମାନମେୱ ନିସ୍ସରଣଂ । ୟଥାହ – ‘‘କାମାନମେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୟଦିଦଂ ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୭୨) । ଉତ୍ତରପଦେପି ପନ ୟଥା ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯) ଏତ୍ଥ ଏୱକାରୋ ଆନେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ନ ହି ସକ୍କା ଇତୋ ଅଞ୍ଞେହିପି ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ଅୱିୱିଚ୍ଚ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁଂ । ତସ୍ମା ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଏୱଂ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଦଦ୍ୱୟେପି ଚ କିଞ୍ଚାପି ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଇମିନା ସାଧାରଣୱଚନେନ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୟୋ କାୟୱିୱେକାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେପି ୱିୱେକା ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଥାପି ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସରଣୱିୱେକା ।

କାମେହୀତି ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟେ ଚ ଇଧ ‘‘କତମେ ୱତ୍ଥୁକାମା ମନାପିକା ରୂପା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱତ୍ଥୁକାମା ୱୁତ୍ତା, ୟେ ଚ ଇଧେୱ ୱିଭଙ୍ଗେ ‘‘ଛନ୍ଦୋ କାମୋ ରାଗୋ କାମୋ ଛନ୍ଦରାଗୋ କାମୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ କାମୋ ରାଗୋ କାମୋ ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ କାମୋ’’ତି ଏୱଂ କିଲେସକାମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଗହିତା ଇଚ୍ଚେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେହିପି ୱିୱିଚ୍ଚେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ କାୟୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।

ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି କିଲେସକାମେହି ସବ୍ବାକୁସଲେହି ୱା ୱିୱିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତି । ତେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ପୁରିମେନ ଚେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ ଏୱ କାମସୁଖପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ କିଲେସକାମେହି ୱିୱେକୱଚନତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖପରିଗ୍ଗହୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି। ଏୱଂ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମୱିୱେକୱଚନତୋୟେୱ ଚ ଏତେସଂ ପଠମେନ ସଂକିଲେସୱତ୍ଥୁପ୍ପହାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସଂକିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପଠମେନ ଲୋଲଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଦୁତିୟେନ ବାଲଭାୱସ୍ସ । ପଠମେନ ଚ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି, ଦୁତିୟେନ ଆସୟପୋସନଂ ୱିଭାୱିତଂ ହୋତୀତି ଞାତବ୍ବଂ। ଏସ ତାୱ ନୟୋ ‘‘କାମେହୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତକାମେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମପକ୍ଖେ।

କିଲେସକାମପକ୍ଖେ ପନ ଛନ୍ଦୋତି ଚ ରାଗୋତି ଚ ଏୱମାଦୀହି ଅନେକଭେଦୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋୱ ‘‘କାମୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ଚ ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନୋପି ସମାନୋ ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, କାମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ଝାନପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତୋ । କିଲେସକାମତ୍ତା ୱା ପୁରିମପଦେ ୱୁତ୍ତୋ, ଅକୁସଲପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ଦୁତିୟପଦେ । ଅନେକଭେଦତୋ ଚସ୍ସ କାମତୋତି ଅୱତ୍ୱା କାମେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅକୁସଲଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୬୪) ଉପରିଝାନଙ୍ଗାନଂ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନତୋ ନୀୱରଣାନେୱ ୱୁତ୍ତାନି । ନୀୱରଣାନି ହି ଝାନଙ୍ଗପଚ୍ଚନୀକାନି ତେସଂ ଝାନଙ୍ଗାନେୱ ପଟିପକ୍ଖାନି, ୱିଦ୍ଧଂସକାନି ୱିଘାତକାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ‘‘ସମାଧି କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ, ପୀତି ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ, ୱିତକ୍କୋ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ, ସୁଖଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ, ୱିଚାରୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟା’’ତି ପେଟକେ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱମେତ୍ଥ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତି ଇମିନା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀତି ଇମିନା ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ନୀୱରଣାନଂ । ଅଗ୍ଗହିତଗ୍ଗହଣେନ ପନ ପଠମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ସେସନୀୱରଣାନଂ । ତଥା ପଠମେନ ତୀସୁ ଅକୁସଲମୂଲେସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣଭେଦୱିସୟସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ, ଦୁତିୟେନ ଆଘାତୱତ୍ଥୁଭେଦାଦିୱିସୟାନଂ ଦୋସମୋହାନଂ । ଓଘାଦୀସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ପଠମେନ କାମୋଘକାମୟୋଗକାମାସୱକାମୁପାଦାନଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥକାମରାଗସଂୟୋଜନାନଂ, ଦୁତିୟେନ ଅୱସେସଓଘୟୋଗାସୱଉପାଦାନଗନ୍ଥସଂୟୋଜନାନଂ । ପଠମେନ ଚ ତଣ୍ହାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ, ଦୁତିୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଞ୍ଚ । ଅପି ଚ ପଠମେନ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଅଟ୍ଠଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ, ଦୁତିୟେନ ସେସାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାନଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପହାନଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ୱିତକ୍କୋ, ଆରମ୍ମଣାନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣୋ ୱିଚାରୋ । ସନ୍ତେପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିୟୋଗେ ଓଳାରିକଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ଚ ଘଣ୍ଡାଭିଘାତୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପଠମାଭିନିପାତୋ ୱିତକ୍କୋ, ସୁଖୁମଟ୍ଠେନ ଅନୁମଜ୍ଜନସଭାୱେନ ଚ ଘଣ୍ଡାନୁରୱୋ ୱିୟ ଅନୁପବନ୍ଧୋ ୱିଚାରୋ । ୱିପ୍ଫାରୱା ଚେତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକାଲେ ପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭୂତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତୁକାମସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖୱିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ, ପଦୁମାଭିମୁଖପାତୋ ୱିୟ ଚ ଗନ୍ଧାନୁବନ୍ଧଚେତସୋ ଭମରସ୍ସ । ସନ୍ତୱୁତ୍ତି ୱିଚାରୋ ନାତିପରିପ୍ଫନ୍ଦନଭାୱୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତସ୍ସ ପକ୍ଖିନୋ ପକ୍ଖପ୍ପସାରଣଂ ୱିୟ, ପରିବ୍ଭମନଂ ୱିୟ ଚ ପଦୁମାଭିମୁଖପତିତସ୍ସ ଭମରସ୍ସ ପଦୁମସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ।

ଦୁକନିପାତଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ଆକାସେ ଗଚ୍ଛତୋ ମହାସକୁଣସ୍ସ ଉଭୋହି ପକ୍ଖେହି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ସନ୍ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଗମନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେ ଚେତସୋ ଅଭିନିରୋପନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ୱାତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପକ୍ଖେ ଫନ୍ଦାପୟମାନସ୍ସ ଗମନଂ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜନଭାୱେନ ପୱତ୍ତୋ ୱିଚାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ସୋ ପନ ନେସଂ ୱିସେସୋ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁ ପାକଟୋ ହୋତି । ଅପି ଚ ମଲଗ୍ଗହିତଂ କଂସଭାଜନଂ ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ଇତରେନ ହତ୍ଥେନ ଚୁଣ୍ଣତେଲୱାଲଣ୍ଡୁପକେନ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ । ପରିମଜ୍ଜନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ଦଣ୍ଡପ୍ପହାରେନ ଚକ୍କଂ ଭମୟିତ୍ୱା ଭାଜନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପୀଳନହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିତକ୍କୋ । ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସଞ୍ଚରଣହତ୍ଥୋ ୱିୟ ୱିଚାରୋ । ତଥା ମଣ୍ଡଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଠିତକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅଭିନିରୋପନୋ ୱିତକ୍କୋ । ବହି ପରିବ୍ଭମନକଣ୍ଟକୋ ୱିୟ ଅନୁମଜ୍ଜମାନୋ ୱିଚାରୋ । ଇତି ଇମିନା ଚ ୱିତକ୍କେନ ଇମିନା ଚ ୱିଚାରେନ ସହ ୱତ୍ତତି ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ପୁପ୍ଫେନ ଚ ଫଲେନ ଚାତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱିୱେକଜନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୱିତ୍ତି ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିଗମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱିତ୍ତୋତି ୱା ୱିୱେକୋ, ନୀୱରଣୱିୱିତ୍ତୋ ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୱିୱେକା, ତସ୍ମିଂ ୱା ୱିୱେକେ ଜାତନ୍ତି ୱିୱେକଜଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପିଣୟତୀତି ପୀତି, ସା ସମ୍ପିୟାୟନଲକ୍ଖଣା । ସା ପନେସା ଖୁଦ୍ଦିକାପୀତି, ଖଣିକାପୀତି, ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି, ଉବ୍ବେଗାପୀତି, ଫରଣାପୀତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦିକାପୀତି ସରୀରେ ଲୋମହଂସମତ୍ତମେୱ କାତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଖଣିକାପୀତି ଖଣେ ଖଣେ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦସଦିସା ହୋତି । ଓକ୍କନ୍ତିକାପୀତି ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ୱୀଚି ୱିୟ, କାୟଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜତି । ଉବ୍ବେଗାପୀତି ବଲୱତୀ ହୋତି, କାୟଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଆକାସେ ଲଙ୍ଘାପନପ୍ପମାଣପତ୍ତା ।

ଫରଣାପୀତି ଅତିବଲୱତୀ ହୋତି । ତାୟ ହି ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସକଲସରୀରଂ ଧମିତ୍ୱା ପୂରିତୱତ୍ଥି ୱିୟ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପକ୍ଖନ୍ଦପବ୍ବତକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଚ ଅନୁପରିପ୍ଫୁଟଂ ହୋତି । ସା ପନେସା ପଞ୍ଚୱିଧା ପୀତି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦୁୱିଧଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ପରିପୂରେତି କାୟପସ୍ସଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିଞ୍ଚ, ପସ୍ସଦ୍ଧି ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସୁଖଂ ପରିପୂରେତି କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ, ସୁଖଂ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତିୱିଧଂ ସମାଧିଂ ପରିପୂରେତି ଖଣିକସମାଧିଂ ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଞ୍ଚାତି । ତାସୁ ୟା ଅପ୍ପନାସମାଧିସ୍ସ ମୂଲଂ ହୁତ୍ୱା ୱଡ୍ଢମାନା ସମାଧିସମ୍ପୟୋଗଙ୍ଗତା ଫରଣାପୀତି, ଅୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା ପୀତୀତି ।

ଇତରଂ ପନ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୁଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖନଂ ୱା ସୁଖଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖାଦତି ଖଣତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ, ସୋମନସ୍ସୱେଦନାୟେତଂ ନାମଂ । ତଂ ସାତଲକ୍ଖଣଂ । ସନ୍ତେପି ଚ ନେସଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିପ୍ପୟୋଗେ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପଟିଲାଭତୁଟ୍ଠି ପୀତି, ପଟିଲଦ୍ଧରସାନୁଭୱନଂ ସୁଖଂ । ୟତ୍ଥ ପୀତି, ତତ୍ଥ ସୁଖଂ, ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ, ତତ୍ଥ ନ ନିୟମତୋ ପୀତି । ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତା ପୀତି, ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତଂ ସୁଖଂ । କନ୍ତାରଖିନ୍ନସ୍ସ ୱନନ୍ତୋଦକଦସ୍ସନସୱନେସୁ ୱିୟ ପୀତି, ୱନଚ୍ଛାୟପ୍ପୱେସନଉଦକପରିଭୋଗେସୁ ୱିୟ ସୁଖଂ । ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାକଟଭାୱତୋ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ଅୟଞ୍ଚ ପୀତି ଇଦଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଇଦଂ ଝାନଂ ‘‘ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅଥ ୱା ପୀତି ଚ ସୁଖଞ୍ଚ ପୀତିସୁଖଂ ଧମ୍ମୱିନୟାଦୟୋ ୱିୟ । ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖଂ ଅସ୍ସ ଝାନସ୍ସ, ଅସ୍ମିଂ ୱା ଝାନେ ଅତ୍ଥୀତି ଏୱମ୍ପି ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖଂ । ୟଥେୱ ହି ଝାନଂ, ଏୱଂ ପୀତିସୁଖମ୍ପେତ୍ଥ ୱିୱେକଜମେୱ ହୋତି, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅଲୋପସମାସଂ କତ୍ୱା ଏକପଦେନେୱ ‘‘ୱିୱେକଜଂପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ପଠମନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ପଠମଂ, ଇଦଂ ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ପଠମଂ । ଝାନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଝାନଂ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଥୱୀକସିଣାଦିଆରମ୍ମଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତା । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ପନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଉପନିଜ୍ଝାନତୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ୱିପସ୍ସନାୟ କତକିଚ୍ଚସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ଇଜ୍ଝନତୋ ମଗ୍ଗୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ, ଫଲଂ ପନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ । ତେସୁ ଇଧ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ, ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମା ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଚ ଝାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା, ପାପୁଣିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସମ୍ପାଦୟିତ୍ୱା ୱା, ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିହରତୀତି ତଦନୁରୂପେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ଇରିୟତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଝାନସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଇରିୟନଂ ୱୁତ୍ତିଂ ଅଭିନିପ୍ଫାଦେତି ।

ତଂ ପନେତଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ, ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୱିପ୍ପହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ହି ଏତେସୁ ଅପ୍ପହୀନେସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନସ୍ସେତାନି ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । କିଞ୍ଚାପି ହି ଝାନକ୍ଖଣେ ଅଞ୍ଞେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, ତଥାପି ଏତାନେୱ ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରାନି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ହି ନାନାୱିସୟପ୍ପଲୋଭିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମାଧିୟତି, କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଭିଭୂତଂ ୱା, ତଂ ନ କାମଧାତୁପ୍ପହାନାୟ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟାପାଦେନ ୱା ଆରମ୍ମଣେ ପଟିହଞ୍ଞମାନଂ ନ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତତି । ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞଂ ହୋତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚପରେତଂ ଅୱୂପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପହତଂ ଝାନାଧିଗମସାଧିକଂ ପଟିପଦଂ ନାରୋହତି । ଇତି ୱିସେସେନ ଝାନନ୍ତରାୟକରତ୍ତା ଏତାନେୱ ପହାନଙ୍ଗାନୀତି ୱୁତ୍ତାନି ।

ୟସ୍ମା ପନ ୱିତକ୍କୋ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତି, ୱିଚାରୋ ଅନୁପବନ୍ଧତି, ତେହି ଅୱିକ୍ଖେପାୟ ସମ୍ପାଦିତପୟୋଗସ୍ସ ଚେତସୋ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱା ପୀତି ପୀଣନଂ ସୁଖଞ୍ଚ ଉପବ୍ରୂହନଂ କରୋତି । ଅଥସ୍ସ ସେସସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ଏତେହି ଅଭିନିରୋପନାନୁବନ୍ଧନପୀଣନୁପବ୍ରୂହନେହି ଅନୁଗ୍ଗହିତା ଏକଗ୍ଗତା ଏକତ୍ତାରମ୍ମଣେ ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଆଧିୟତି । ତସ୍ମା ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ହି ଏତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଝାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି । ତେନସ୍ସ ଏତାନି ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ନ ଏତେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ଅଞ୍ଞଦେୱ ଝାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନେୱ ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ସେନା, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ତୂରିୟଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଚ ମଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଦମ୍ପି ଅଙ୍ଗମତ୍ତୱସେନେୱ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକନ୍ତି ୱା ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତାନି ଚ ପଞ୍ଚଙ୍ଗାନି କିଞ୍ଚାପି ଉପଚାରକ୍ଖଣେପି ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଉପଚାରେ ପକତିଚିତ୍ତତୋ ବଲୱତରାନି । ଇଧ ପନ ଉପଚାରତୋପି ବଲୱତରାନି ରୂପାୱଚରଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତାନି ନିପ୍ଫନ୍ନାନି । ଏତ୍ଥ ହି ୱିତକ୍କୋ ସୁୱିସଦେନ ଆକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପୟମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିଚାରୋ ଅତିୱିୟ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁମଜ୍ଜମାନୋ । ପୀତିସୁଖଂ ସବ୍ବାୱନ୍ତମ୍ପି କାୟଂ ଫରମାନଂ। ତେନେୱାହ – ‘‘ନାସ୍ସ କିଞ୍ଚି ସବ୍ବାୱତୋ କାୟସ୍ସ ୱିୱେକଜେନ ପୀତିସୁଖେନ ଅପ୍ଫୁଟଂ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୬) । ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାପି ହେଟ୍ଠିମମ୍ହି ସମୁଗ୍ଗପଟଲେ ଉପରିମଂ ସମୁଗ୍ଗପଟଲଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଫୁସିତା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟମେତେସଂ ଇତରେହି ୱିସେସୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା କିଞ୍ଚାପି ‘‘ସୱିତକ୍କଂ ସୱିଚାର’’ନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ପାଠେ ନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା, ତଥାପି ୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୫୬୫) ‘‘ଝାନନ୍ତି ୱିତକ୍କୋ ୱିଚାରୋ ପୀତି ସୁଖଂ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅଙ୍ଗମେୱ । ୟେନ ହି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱତା ଉଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ସୋୟେୱ ତେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ପକାସିତୋତି ।

ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ

ତିୱିଧକଲ୍ୟାଣଂ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନୱସେନତିୱିଧକଲ୍ୟାଣତା । ତେସଂୟେୱ ଚ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନଂ ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଦସଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି । ଆଦିସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ଆଦିସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି – ୟୋ ତସ୍ସ ପରିପନ୍ଥୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୟଞ୍ଚ ପରିପନ୍ଥତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ଆଦି, ଆଦିସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’ତି ।

‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ । ମଜ୍ଝସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ମଜ୍ଝସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି – ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ୟଞ୍ଚ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି, ୟଞ୍ଚ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ମଜ୍ଝେ, ମଜ୍ଝସ୍ସ ଇମାନି ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି – ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ତିଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’ତି ।

‘‘ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ । ପରିୟୋସାନସ୍ସ କତି ଲକ୍ଖଣାନି ? ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି – ତତ୍ଥ ଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରାସଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ତଦୁପଗୱୀରିୟୱାହନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା, ଆସେୱନଟ୍ଠେନ ସମ୍ପହଂସନା । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ସମ୍ପହଂସନା ପରିୟୋସାନଂ, ପରିୟୋସାନସ୍ସ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ପଠମଂ ଝାନଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଚତୁଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚା’’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୫୮) ।

‘‘ତତ୍ର ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ନାମ ସସମ୍ଭାରିକୋ ଉପଚାରୋ । ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ନାମ ଅପ୍ପନା । ସମ୍ପହଂସନା ନାମ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧିପକ୍ଖନ୍ଦଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତଞ୍ଚ ଞାଣେନ ଚ ସମ୍ପହଂସିତ’’ନ୍ତି ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟମେୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା, ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନେନ ପରିୟୋଦାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସମ୍ପହଂସନା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

କଥଂ? ୟସ୍ମିଞ୍ହି ୱାରେ ଅପ୍ପନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ୟୋ ନୀୱରଣସଙ୍ଖାତୋ କିଲେସଗଣୋ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପରିପନ୍ଥୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି । ୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଆୱରଣୱିରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ମଜ୍ଝିମସମଥନିମିତ୍ତଂ ନାମ ସମପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପନାସମାଧିୟେୱ । ତଦନନ୍ତରଂ ପନ ପୁରିମଚିତ୍ତଂ ଏକସନ୍ତତିପରିଣାମନୟେନ ତଥତ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛମାନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ପଟିପଜ୍ଜତି ନାମ, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ତଥତ୍ତୁପଗମନେନ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖନ୍ଦତି ନାମ । ଏୱଂ ତାୱ ପୁରିମଚିତ୍ତେ ୱିଜ୍ଜମାନାକାରନିପ୍ଫାଦିକା ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେୟେୱ ଆଗମନୱସେନ ପଟିପଦାୱିସୁଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତସ୍ସ ପୁନ ୱିସୋଧେତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱିସୋଧନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ସମଥଭାୱୂପଗମନେନ ସମଥପଟିପନ୍ନସ୍ସ ପୁନ ସମାଧାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସମଥପଟିପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ସମଥପଟିପନ୍ନଭାୱତୋ ଏୱ ଚସ୍ସ କିଲେସସଂସଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଏକତ୍ତେନ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସ ପୁନ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନେ ବ୍ୟାପାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଏକତ୍ତୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତି ନାମ । ଏୱଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୟ କିଚ୍ଚୱସେନ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟେ ପନେତେ ଏୱଂ ଉପେକ୍ଖାନୁବ୍ରୂହିତେ ତତ୍ଥ ଜାତା ସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ୟୁଗନଦ୍ଧଧମ୍ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତମାନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତା, ୟାନି ଚ ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାନାକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିରସେନ ଏକରସାନି ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି, ୟଞ୍ଚେସ ତଦୁପଗଂ ତେସଂ ଅନତିୱତ୍ତନଏକରସଭାୱାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱୀରିୟଂ ୱାହୟତି, ୟା ଚସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତା ଆସେୱନା, ସବ୍ବେପି ତେ ଆକାରା ୟସ୍ମା ଞାଣେନ ସଂକିଲେସୱୋଦାନେସୁ ତଂ ତଂ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ତଥା ତଥା ସମ୍ପହଂସିତତ୍ତା ୱିସୋଧିତତ୍ତା ପରିୟୋଦାପିତତ୍ତା ନିପ୍ଫନ୍ନାୱ, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନାଦିଭାୱସାଧନେନ ପରିୟୋଦାପକସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୱସେନ ସମ୍ପହଂସନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମାତି ୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ୱିଚାରସ୍ସ ଚାତି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱୂପସମା ସମତିକ୍କମା, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ ଅପାତୁଭାୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ ସବ୍ବେପି ପଠମଜ୍ଝାନଧମ୍ମା ନ ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେୟେୱ ହି ପଠମଜ୍ଝାନେ ଫସ୍ସାଦୟୋ, ଅଞ୍ଞେ ଇଧ । ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୭୩) ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନି ଜାତଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ସମ୍ପସାଦନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସଦ୍ଧା । ସମ୍ପସାଦନୟୋଗତୋ ଝାନମ୍ପି ସମ୍ପସାଦନଂ, ନୀଲୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ନୀଲୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ଝାନଂ ସମ୍ପସାଦନସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱୂପସମନେନ ଚ ଚେତୋ ସମ୍ପସାଦୟତି, ତସ୍ମାପି ‘‘ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋତି ଏୱଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଚେତସୋତି ଏତଂ ଏକୋଦିଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ଏକୋ ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ୱିତକ୍କୱିଚାରେହି ଅନଜ୍ଝାରୂଳ୍ହତ୍ତା ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠୋପି ହି ଲୋକେ ଏକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତକ୍କୱିଚାରୱିରହିତୋ ୱା ଏକୋ ଅସହାୟୋ ହୁତ୍ୱାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅଥ ୱା ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଉଦାୟତୀତି ଉଦି, ଉଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଏକୋ ଚ ସୋ ଉଦି ଚାତି ଏକୋଦି, ସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇତି ଇମଂ ଏକୋଦିଂ ଭାୱେତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ଇଦଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଏକୋଦିଭାୱଂ। ସୋ ପନାୟଂ ଏକୋଦି ୟସ୍ମା ଚେତସୋ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନ ଜୀୱସ୍ସ । ତସ୍ମା ଏତଂ ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନନୁ ଚାୟଂ ସଦ୍ଧା ପଠମଜ୍ଝାନେପି ଅତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ଏକୋଦିନାମକୋ ସମାଧି, ଅଥ କସ୍ମା ଇଦମେୱ ‘‘ସମ୍ପସାଦନଂ ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଦୁଞ୍ହି ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭେନ ୱୀଚିତରଙ୍ଗସମାକୁଲମିୱ ଜଲଂ ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତିୟାପି ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ପସାଦନନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତାୟେୱ ଚେତ୍ଥ ସମାଧିପି ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୋ, ତସ୍ମା ଏକୋଦିଭାୱନ୍ତିପି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଝାନେ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଲିବୋଧାଭାୱେନ ଲଦ୍ଧୋକାସା ବଲୱତୀ ସଦ୍ଧା, ବଲୱସଦ୍ଧାସହାୟପଟିଲାଭେନେୱ ଚ ସମାଧିପି ପାକଟୋ । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଭାୱନାୟ ପହୀନତ୍ତା ଏତସ୍ମିଂ, ଏତସ୍ସ ୱା ୱିତକ୍କୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୱିତକ୍କଂ । ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅୱିଚାରଂ । ଏତ୍ଥାହ ‘‘ନନୁ ଚ ‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’ତି ଇମିନାପି ଅୟମତ୍ଥୋ ସିଦ୍ଧୋ । ଅଥ କସ୍ମା ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ ‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’’ନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱମେତଂ, ସିଦ୍ଧୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ନ ପନେତଂ ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ, ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ଓଳାରିକସ୍ସ ପନ ଓଳାରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ସମତିକ୍କମା ପଠମଜ୍ଝାନତୋ ପରେସଂ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ସମଧିଗମୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ଅପି ଚ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ସମ୍ପସାଦନଂ, ନ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟସ୍ସ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା ଏକୋଦିଭାୱଂ, ନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମିୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନା, ନ ପଠମଜ୍ଝାନମିୱ ଚ ଅଙ୍ଗପାତୁଭାୱାତି ଏୱଂ ସମ୍ପସାଦନଏକୋଦିଭାୱାନଂ ହେତୁପରିଦୀପକମିଦଂ ୱଚନଂ । ତଥା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା ଇଦଂ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରଂ, ନ ତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ୱିୟ ଚ ଅଭାୱାତି, ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କଅୱିଚାରଭାୱସ୍ସ ହେତୁପରିଦୀପକଞ୍ଚ, ନ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକଂ । ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱମତ୍ତପରିଦୀପକମେୱ ପନ ‘‘ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ତସ୍ମା ପୁରିମଂ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।

ସମାଧିଜନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ୱା ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପଠମମ୍ପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିତୋ ଜାତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେୱ ସମାଧି ‘‘ସମାଧୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରକ୍ଖୋଭୱିରହେନ ଅତିୱିୟ ଅଚଲତ୍ତା ସୁପ୍ପସନ୍ନତ୍ତା ଚ । ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇଦମେୱ ‘‘ସମାଧିଜ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୀତିସୁଖନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ଦୁତିୟଂ । ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ଦୁତିୟଂ ।

ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗାତି ୱିରାଗୋ ନାମ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ୱା ସମତିକ୍କମୋ ୱା। ଉଭିନ୍ନଂ ପନ ଅନ୍ତରା ଚ-ସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ସୋ ୱୂପସମଂ ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମଂ ୱା । ତତ୍ଥ ୟଦା ୱୂପସମମେୱ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ପୀତିୟା ୱିରାଗା ଚ, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱୂପସମା ଚାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟ ୱିରାଗୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୀତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନା ଚ ସମତିକ୍କମା ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟଦା ପନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି, ତଦା ପୀତିୟା ଚ ୱିରାଗା, କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇମିସ୍ସା ଚ ୟୋଜନାୟ ୱିରାଗୋ ସମତିକ୍କମନତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

କାମଞ୍ଚେତେ ୱିତକ୍କୱିଚାରା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେୟେୱ ୱୂପସନ୍ତା, ଇମସ୍ସ ପନ ଝାନସ୍ସ ମଗ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଞ୍ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଇଦଂ ପଞ୍ଞାୟତି ‘‘ନୂନ ୱିତକ୍କୱିଚାରୱୂପସମୋ ମଗ୍ଗୋ ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସା’’ତି । ୟଥା ଚ ତତିୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅପ୍ପହୀନାନମ୍ପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପହାନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୨-୧୩୩) ଏୱଂ ପହାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି, ତଦଧିଗମାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କାନଂ ଉସ୍ସାହଜନକଂ, ଏୱମେୱ ଇଧ ଅୱୂପସନ୍ତାନମ୍ପି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ୱୂପସମୋ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନଂ ହୋତି, ତେନାୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ପୀତିୟା ଚ ସମତିକ୍କମା ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଞ୍ଚ ୱୂପସମା’’ତି ।

ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖତୀତି ଉପେକ୍ଖା, ସମଂ ପସ୍ସତି, ଅପକ୍ଖପତିତା ହୁତ୍ୱା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୟ ୱିସଦାୟ ୱିପୁଲାୟ ଥାମଗତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଉପେକ୍ଖା ପନ ଦସୱିଧା ହୋତି – ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଝାନୁପେକ୍ଖା ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖାତି ।

ତତ୍ଥ ୟା ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି ନ ଦୁମ୍ମନୋ, ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୬.୧) ଏୱମାଗତା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଛଳାରମ୍ମଣାପାଥେ ପରିସୁଦ୍ଧପକତିଭାୱାୱିଜହନାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ମ॰ ନି॰ ୧.୭୭) ଏୱମାଗତା ସତ୍ତେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୭) ଏୱମାଗତା ସହଜାତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘କାଲେନ କାଲଂ ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂ ମନସି କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ଏୱମାଗତା ଅନଚ୍ଚାରଦ୍ଧନାତିସିଥିଲୱୀରିୟସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, କତି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ? ଅଟ୍ଠ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ସମଥୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭) ଏୱମାଗତା ନୀୱରଣାଦିପଟିସଙ୍ଖାସନ୍ତିଟ୍ଠନାଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ଉପେକ୍ଖାସହଗତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୫୦) ଏୱମାଗତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖସଙ୍ଖାତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ୟଦତ୍ଥି ୟଂ ଭୂତଂ, ତଂ ପଜହତି, ଉପେକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୧-୭୨; ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୫) ଏୱମାଗତା ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ଛନ୍ଦାଦୀସୁ ୟେୱାପନକେସୁ ଆଗତା ସହଜାତାନଂ ସମୱାହିତଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀ’’ତି ଏୱମାଗତା ଅଗ୍ଗସୁଖେପି ତସ୍ମିଂ ଅପକ୍ଖପାତଜନନୀ ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ଝାନୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ୟା ପନ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨) ଏୱମାଗତା ସବ୍ବପଚ୍ଚନୀକପରିସୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚନୀକୱୂପସମନେପି ଅବ୍ୟାପାରଭୂତା ଉପେକ୍ଖା, ଅୟଂ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ନାମ ।

ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୁପେକ୍ଖା ଚ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା ଚ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ଚ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଚ ପାରିସୁଦ୍ଧୁପେକ୍ଖା ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକା, ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି । ତେନ ତେନ ଅୱତ୍ଥାଭେଦେନ ପନସ୍ସା ଅୟଂ ଭେଦୋ। ଏକସ୍ସାପି ସତୋ ସତ୍ତସ୍ସ କୁମାରୟୁୱଥେରସେନାପତିରାଜାଦିୱସେନ ଭେଦୋ ୱିୟ, ତସ୍ମା ତାସୁ ୟତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ । ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୁପେକ୍ଖା, ନ ତତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଦୟୋ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଥା ଚେତାସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଏକୀଭାୱୋ, ଏୱଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାନମ୍ପି । ପଞ୍ଞା ଏୱ ହି ଏସା, କିଚ୍ଚୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନା, ୟଥା ହି ପୁରିସସ୍ସ ସାୟଂ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ସପ୍ପଂ ଅଜପଦଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସମାନସ୍ସ ତଂ ଥୁସକୋଟ୍ଠକେ ନିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସପ୍ପୋ ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଅୱଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସୋୱତ୍ଥିକତ୍ତୟଂ ଦିସ୍ୱା ନିବ୍ବେମତିକସ୍ସ ‘‘ସପ୍ପୋ ନ ସପ୍ପୋ’’ତି ୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱମେୱ ୟା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟେ ଦିଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱାଦିୱିଚିନନେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖା । ୟଥା ପନ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅଜପଦଦଣ୍ଡକେନ ଗାଳ୍ହଂ ସପ୍ପଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ତାହଂ ଇମଂ ସପ୍ପଂ ଅୱିହେଠେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଇମିନା ଅଡଂସାପେନ୍ତୋ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମୁଞ୍ଚନାକାରମେୱ ପରିୟେସତୋ ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟା ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ତୟୋ ଭୱେ ପସ୍ସତୋ ସଙ୍ଖାରଗ୍ଗହଣେ ମଜ୍ଝତ୍ତତା, ଅୟଂ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା । ଇତି ୱିପସ୍ସନୁପେକ୍ଖାୟ ସିଦ୍ଧାୟ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାପି ସିଦ୍ଧାୱ ହୋତି । ଇମିନା ପନେସା ୱିଚିନନଗ୍ଗହଣେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତତାସଙ୍ଖାତେନ କିଚ୍ଚେନ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନାତି । ୱୀରିୟୁପେକ୍ଖା ପନ ୱେଦନୁପେକ୍ଖା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଞ୍ଚ ଅୱସେସାହି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନାୟେୱାତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ମଜ୍ଝତ୍ତବ୍ରହ୍ମବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଛଳଙ୍ଗଝାନସୁଦ୍ଧିୟୋ ।

ୱିପସ୍ସନା ଚ ସଙ୍ଖାରୱେଦନାୱୀରିୟଂ ଇତି ॥

‘‘ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସୋପେକ୍ଖା-ଛମଜ୍ଝତ୍ତାଦିତୋ ତତୋ ।

ଦୁୱେ ପଞ୍ଞା ତତୋ ଦ୍ୱୀହି, ଚତସ୍ସୋୱ ଭୱନ୍ତିମା’’ତି ॥

ଇତି ଇମାସୁ ଉପେକ୍ଖାସୁ ଝାନୁପେକ୍ଖା ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ମଜ୍ଝତ୍ତଲକ୍ଖଣା, ଅନାଭୋଗରସା, ଅବ୍ୟାପାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ପୀତିୱିରାଗପଦଟ୍ଠାନାତି । ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ନନୁ ଚାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାୱ ହୋତି, ସା ଚ ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମା ତତ୍ରାପି ‘ଉପେକ୍ଖକୋ ଚ ୱିହରତୀ’ତି ଏୱମୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବା ସିୟା, ସା କସ୍ମା ନ ୱୁତ୍ତା’’ତି ? ଅପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ । ଅପରିବ୍ୟତ୍ତଞ୍ହି ତସ୍ସା ତତ୍ଥ କିଚ୍ଚଂ, ୱିତକ୍କାଦୀହି ଅଭିଭୂତତ୍ତା । ଇଧ ପନାୟଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତୀହି ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତସିରା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ୟତ୍ତକିଚ୍ଚା ଜାତା, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ।

ସତୋଚ ସମ୍ପଜାନୋତି ଏତ୍ଥ ସରତୀତି ସତୋ। ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜାନୋ। ଇତି ପୁଗ୍ଗଲେନ ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସରଣଲକ୍ଖଣା ସତି, ଅସମ୍ମୁସ୍ସନରସା ଆରକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଅସମ୍ମୋହଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ତୀରଣରସଂ, ପୱିଚୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ପୁରିମଜ୍ଝାନେସୁପି ଅତ୍ଥି, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିସ୍ସ ହି ଅସମ୍ପଜାନସ୍ସ ଉପଚାରମତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପ୍ପନା । ଓଳାରିକତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଝାନାନଂ ଭୂମିୟଂ ୱିୟ ପୁରିସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ସୁଖା ହୋତି, ଅବ୍ୟତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚଂ । ଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ପନ ସୁଖୁମତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଖୁରଧାରାୟଂ ୱିୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞକିଚ୍ଚପରିଗ୍ଗହିତା ଏୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବାତି ଇଧେୱ ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟଥା ଧେନୁପଗୋ ୱଚ୍ଛୋ ଧେନୁତୋ ଅପନୀତୋ ଅରକ୍ଖିୟମାନୋ ପୁନଦେୱ ଧେନୁଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ଏୱମିଦଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ ପୀତିତୋ ଅପନୀତମ୍ପି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାରକ୍ଖେନ ଅରକ୍ଖିୟମାନଂ ପୁନଦେୱ ପୀତିଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୀତିସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ସିୟା, ସୁଖେ ୱାପି ସତ୍ତା ସାରଜ୍ଜନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ଅତିମଧୁରସୁଖଂ, ତତୋ ପରଂ ସୁଖାଭାୱା । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପନେତ୍ଥ ସୁଖେ ଅସାରଜ୍ଜନା ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଇମମ୍ପି ଅତ୍ଥୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମିଧେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗିନୋ ସୁଖପଟିସଂୱେଦନାଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ନାମକାୟେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ୟଂ ୱା ତଂ ନାମକାୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ, ତଂସମୁଟ୍ଠାନେନସ୍ସ ୟସ୍ମା ଅତିପଣୀତେନ ରୂପେନ ରୂପକାୟୋ ଫୁଟୋ, ୟସ୍ସ ଫୁଟତ୍ତା ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋପି ସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖଞ୍ଚ କାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଆହ ।

ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି ଏତ୍ଥ ୟଂଝାନହେତୁ ୟଂଝାନକାରଣା ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି ଦେସେନ୍ତି ପଞ୍ଞପେନ୍ତି ପଟ୍ଠପେନ୍ତି ୱିୱରନ୍ତି ୱିଭଜନ୍ତି ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି, ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିନ୍ତି ? ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀତି । ତଂ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

କସ୍ମା ପନ ତଂ ତେ ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ? ପସଂସାରହତୋ । ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅତିମଧୁରସୁଖେ ସୁଖପାରମିପ୍ପତ୍ତେପି ତତିୟଜ୍ଝାନେ ଉପେକ୍ଖକୋ, ନ ତତ୍ଥ ସୁଖାଭିସଙ୍ଗେନ ଆକଡ୍ଢୀୟତି । ୟଥା ଚ ପୀତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ସତିମା । ୟସ୍ମା ଚ ଅରିୟକନ୍ତଂ ଅରିୟଜନସେୱିତମେୱ ଚ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ସୁଖଂ ନାମକାୟେନ ପଟିସଂୱେଦେତି, ତସ୍ମା ପସଂସାରହୋ । ଇତି ପସଂସାରହତୋ ନଂ ଅରିୟା ତେ ଏୱଂ ପସଂସାହେତୁଭୂତେ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଉପେକ୍ଖକୋ ସତିମା ସୁଖୱିହାରୀ’’ତି ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତିୟନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ତତିୟଂ, ଇଦଂ ତତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ତତିୟଂ ।

ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନାତି କାୟିକସୁଖସ୍ସ ଚ କାୟିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା । ପୁବ୍ବେୱାତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେୱ, ନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍ଖଣେ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାତି ଚେତସିକସୁଖସ୍ସ ଚ ଚେତସିକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚାତି ଇମେସମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁବ୍ବେୱ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମା, ପହାନା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କଦା ପନ ନେସଂ ପହାନଂ ହୋତି ? ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ । ସୋମନସ୍ସଞ୍ହି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟତି, ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ପଠମଦୁତିୟତତିୟଜ୍ଝାନାନଂ ଉପଚାରକ୍ଖଣେସୁ । ଏୱମେତେସଂ ପହାନକ୍କମେନ ଅୱୁତ୍ତାନଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱିଭଙ୍ଗେ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଉଦ୍ଦେସକ୍କମେନେୱ ଇଧାପି ୱୁତ୍ତାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସାନଂ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦି ପନେତାନି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରକ୍ଖଣେୟେୱ ପହୀୟନ୍ତି, ଅଥ କସ୍ମା ‘‘କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି । କତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ… ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ… ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ, ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଏତ୍ଥ ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) ଏୱଂ ଝାନେସ୍ୱେୱ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋତି । ଅତିସୟନିରୋଧତ୍ତା । ଅତିସୟନିରୋଧୋ ହି ନେସଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ, ନ ନିରୋଧୋୟେୱ । ନିରୋଧୋୟେୱ ପନ ଉପଚାରକ୍ଖଣେ ନାତିସୟନିରୋଧୋ ।

ତଥା ହି ନାନାୱଜ୍ଜନେ ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସାପି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଡଂସମକସାଦିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୱା ୱିସମାସନୁପତାପେନ ୱା ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ । ଉପଚାରେ ୱା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପେତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି, ପଟିପକ୍ଖେନ ଅୱିହତତ୍ତା । ଅନ୍ତୋଅପ୍ପନାୟଂ ପନ ପୀତିଫରଣେନ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ସୁଖୋକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ସୁଖୋକ୍କନ୍ତକାୟସ୍ସ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ନିରୁଦ୍ଧଂ ହୋତି ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଟିପକ୍ଖେନ ୱିହତତ୍ତା । ନାନାୱଜ୍ଜନେୟେୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୟସ୍ମା ଏତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରପଚ୍ଚୟେପି କାୟକିଲମଥେ ଚିତ୍ତୁପଘାତେ ଚ ସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିତକ୍କୱିଚାରାଭାୱେ ନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରଭାୱେ । ଅପ୍ପହୀନାୟେୱ ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ୱିତକ୍କୱିଚାରାତି ତତ୍ଥସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନେ, ପହୀନପ୍ପଚ୍ଚୟତ୍ତା । ତଥା ତତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନପଣୀତରୂପଫୁଟକାୟସ୍ସ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ତତିୟଜ୍ଝାନେ । ତତିୟଜ୍ଝାନେ ହି ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ପୀତି ସବ୍ବସୋ ନିରୁଦ୍ଧାତି । ତଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ ପହୀନସ୍ସାପି ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା, ଅପ୍ପନାପତ୍ତାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଅଭାୱେନ ସମ୍ମା ଅନତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଚ ସିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ । ତସ୍ମା ଏୱ ଚ ‘‘ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅପରିସେସଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ଅଥେୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଝାନସ୍ସୁପଚାରେ ପହୀନାପି ଏତା ୱେଦନା ଇଧ କସ୍ମା ସମାହଟା’’ତି ? ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ୟା ହି ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ସା ସୁଖୁମା ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଗହେତୁଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟସ୍ସ ଗୋଣସ୍ସ ସୁଖଗହଣତ୍ଥଂ ଗୋପୋ ଏକସ୍ମିଂ ୱଜେ ସବ୍ବା ଗାୱୋ ସମାହରତି, ଅଥେକେକଂ ନୀହରନ୍ତୋ ପଟିପାଟିୟା ଆଗତଂ ‘‘ଅୟଂ ସୋ ଗଣ୍ହଥ ନ’’ନ୍ତି ତମ୍ପି ଗାହାପେତି, ଏୱମେୱ ଭଗୱା ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ସବ୍ବା ଏତା ସମାହରୀତି । ଏୱଞ୍ହି ସମାହଟା ଏତା ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ନେୱ ସୁଖଂ, ନ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ସୋମନସ୍ସଂ, ନ ଦୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା’’ତି ସକ୍କା ହୋତି ଏସା ଗାହୟିତୁଂ ।

ଅପି ଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚାପି ଏତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦୁକ୍ଖପ୍ପହାନାଦୟୋ ହି ତସ୍ସା ପଚ୍ଚୟା । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା । ଇଧାୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା …ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଇମେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) । ୟଥା ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପହୀନାପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ତତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ‘‘ତତ୍ଥ ପହୀନା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଏୱଂ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥମ୍ପେତସ୍ସ ଝାନସ୍ସେତା ଇଧ ୱୁତ୍ତାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । ପଚ୍ଚୟଘାତେନ ୱା ଏତ୍ଥ ରାଗଦୋସାନଂ ଅତିଦୂରଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁମ୍ପେତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତାସୁ ହି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ରାଗସ୍ସ, ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ, ଦୋମନସ୍ସଂ ଦୋସସ୍ସ । ସୁଖାଦିଘାତେନ ଚ ତେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ରାଗଦୋସା ହତାତି ଅତିଦୂରେ ହୋନ୍ତୀତି ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ଅଦୁକ୍ଖଂ, ସୁଖାଭାୱେନ ଅସୁଖଂ । ଏତେନେତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତତିୟୱେଦନଂ ଦୀପେତି, ନ ଦୁକ୍ଖସୁଖାଭାୱମତ୍ତଂ । ତତିୟୱେଦନା ନାମ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ଉପେକ୍ଖାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା, ମଜ୍ଝତ୍ତରସା, ଅୱିଭୂତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସୁଖନିରୋଧପଦଟ୍ଠାନାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାୟ ଜନିତସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଝାନେ ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ସତି, ୟା ଚ ତସ୍ସା ସତିୟା ପାରିସୁଦ୍ଧି, ସା ଉପେକ୍ଖାୟ କତା, ନ ଅଞ୍ଞେନ । ତସ୍ମା ଏତଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୟ ଏତ୍ଥ ସତି ପାରିସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ସା ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ତାୟ ସତିୟେୱ ପରିସୁଦ୍ଧା, ଅପି ଚ ଖୋ ସବ୍ବେପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା, ସତିସୀସେନ ପନ ଦେସନା ୱୁତ୍ତା ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଉପେକ୍ଖା ହେଟ୍ଠାପି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଥା ପନ ଦିୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାଭିଭୱା ସୋମ୍ମଭାୱେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରକତ୍ତେନ ୱା ସଭାଗାୟ ରତ୍ତିୟା ଅଲାଭା ଦିୱା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ଚନ୍ଦଲେଖା ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି ଅପରିୟୋଦାତା, ଏୱମୟମ୍ପି ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ଅପଟିଲାଭା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଭେଦେସୁ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି । ତସ୍ସା ଚ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଦିୱା ଅପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେସୁ ଏକମ୍ପି ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତେଜାଭିଭୱାଭାୱା ସଭାଗାୟ ଚ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାରତ୍ତିୟା ପଟିଲାଭା ଅୟଂ ତତ୍ରମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖାଚନ୍ଦଲେଖା ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧା, ତସ୍ସା ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧଚନ୍ଦଲେଖାୟ ପଭା ୱିୟ ସହଜାତାପି ସତିଆଦୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ପରିୟୋଦାତା । ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ‘‘ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତା ଚତୁତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତିପି ଚତୁତ୍ଥଂ ।

ପଞ୍ଞୱା ହୋତୀତି ପଞ୍ଞା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପଞ୍ଞୱା । ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟାତି ଉଦୟଗାମିନିୟା ଚେୱ ଅତ୍ଥଗାମିନିୟା ଚ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ । ଅରିୟାୟାତି ନିଦ୍ଦୋସାୟ । ନିବ୍ବେଧିକାୟାତି ନିବ୍ବେଧପକ୍ଖିକାୟ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଗାମିନିୟାତି ନିବ୍ବାନଗାମିନିୟା । ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ସରସଲକ୍ଖଣପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ସରୂପତୋ ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେ ଆସୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତାସଂ ପାରିପୂରିକ୍କମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇମା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପଚ୍ଚେକଂ ପରିପୂରେତୁଂ ଆୱଜ୍ଜନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ‘‘ଅୟଂ ନାମ ସିକ୍ଖା’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଜାନିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ପସ୍ସିତ୍ୱା ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅଚଲଂ କତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ତଂତଂସିକ୍ଖାସମ୍ପୟୁତ୍ତସଦ୍ଧାୱୀରିୟସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ସକସକକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋପି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଭିଜାନନକାଲେପି ତଂ ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୋପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଅଧିସୀଲଂ ଆଚରେୟ୍ୟ, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ଚରେୟ୍ୟ, ଅଧିପଞ୍ଞଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ ।

ଇଧାତି ମୂଲପଦଂ । ଇମିସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟାତିଆଦୀହି ଦସହି ପଦେହି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସାସନମେୱ କଥିତଂ । ତଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସେୱ ଖମନୱସେନ ଖନ୍ତି, ରୁଚ୍ଚନୱସେନ ରୁଚି, ଗହଣୱସେନ ଆଦାୟୋ, ସଭାୱଟ୍ଠେନ ଧମ୍ମୋ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତଦୁଭୟେନପି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ପୱୁତ୍ତୱସେନ ପାୱଚନଂ, ସେଟ୍ଠଚରିୟଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଅନୁସିଟ୍ଠିଦାନୱସେନ ସତ୍ଥୁସାସନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ‘‘ଇମିସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ଇମିସ୍ସା ବୁଦ୍ଧଦିଟ୍ଠିୟା ଇମିସ୍ସା ବୁଦ୍ଧଖନ୍ତିୟା ଇମିସ୍ସା ବୁଦ୍ଧରୁଚିୟା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧଆଦାୟେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୱିନୟେ ।

‘‘ୟେ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି ‘ଇମେ ଧମ୍ମା ସରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ୱିରାଗାୟ, ସଞ୍ଞୋଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ୱିସଞ୍ଞୋଗାୟ, ଆଚୟାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ଅପଚୟାୟ, ମହିଚ୍ଛତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ, ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା, ସଙ୍ଗଣିକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ପୱିୱେକାୟ, କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାୟ, ଦୁବ୍ଭରତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ସୁଭରତାୟା’ତି । ଏକଂସେନ, ଗୋତମି, ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ନେସୋ ଧମ୍ମୋ, ନେସୋ ୱିନୟୋ, ନେତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’ନ୍ତି ।

‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି ‘ଇମେ ଧମ୍ମା ୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ସରାଗାୟ…ପେ॰… ସୁଭରତାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ଦୁବ୍ଭରତାୟା’ତି । ଏକଂସେନ, ଗୋତମି, ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ଏସୋ ଧମ୍ମୋ, ଏସୋ ୱିନୟୋ, ଏତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୩; ଚୂଳୱ॰ ୪୦୬) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମୱିନୟେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧପାୱଚନେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧସାସନେତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପି ଚେତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ସକଲଂ ସାସନଂ ଭଗୱତା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଚ ଦିଟ୍ଠି । ଭଗୱତୋ ଖମନୱସେନ ଖନ୍ତି । ରୁଚ୍ଚନୱସେନ ରୁଚି । ଗହଣୱସେନ ଆଦାୟୋ । ଅତ୍ତନୋ କାରକଂ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନଂ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ସୋୱ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ୱିନେତୀତି ୱିନୟୋ । ଧମ୍ମୋ ଚ ସୋ ୱିନୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । କୁସଲଧମ୍ମେହି ୱା ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଏସ ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟେ ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗୋତମି, ଧମ୍ମେ ଜାନେୟ୍ୟାସି ‘ଇମେ ଧମ୍ମା ୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ ସରାଗାୟ…ପେ॰… ଏକଂସେନ ଗୋତମି ଧାରେୟ୍ୟାସି ‘ଏସୋ ଧମ୍ମୋ, ଏସୋ ୱିନୟୋ, ଏତଂ ସତ୍ଥୁସାସନ’’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୫୩; ଚୂଳୱ॰ ୪୦୬) ।

ଧମ୍ମେନ ୱା ୱିନୟୋ, ନ ଦଣ୍ଡାଦୀହୀତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦଣ୍ଡେନେକେ ଦମୟନ୍ତି, ଅଙ୍କୁସେହି କସାହି ଚ ।

ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନ, ନାଗୋ ଦନ୍ତୋ ମହେସିନା’’ତି ॥ (ଚୂଳୱ॰ ୩୪୨; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୨) ।

ତଥା –

‘‘ଧମ୍ମେନ ନୀୟମାନାନଂ, କା ଉସୂୟା ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୬୩) ।

ଧମ୍ମାୟ ୱା ୱିନୟୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମତ୍ଥଞ୍ହେସ ୱିନୟୋ, ନ ଭୱଭୋଗାମିସତ୍ଥଂ । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ଜନକୁହନତ୍ଥ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୫) ୱିତ୍ଥାରୋ । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ଆହ ‘‘ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୯) । ୱିସିଟ୍ଠଂ ୱା ନୟତୀତି ୱିନୟୋ । ଧମ୍ମତୋ ୱିନୟୋ ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ସଂସାରଧମ୍ମତୋ ହି ସୋକାଦିଧମ୍ମତୋ ୱା ଏସ ୱିସିଟ୍ଠଂ ନିବ୍ବାନଂ ନୟତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱିନୟୋ, ନ ତିତ୍ଥକରାନନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମଭୂତୋ ହି ଭଗୱା, ତସ୍ସେୱ ୱିନୟୋ ।

ୟସ୍ମା ୱା ଧମ୍ମା ଏୱ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ପହାତବ୍ବା ଭାୱେତବ୍ବା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଚ, ତସ୍ମା ଏସ ଧମ୍ମେସୁ ୱିନୟୋ, ନ ସତ୍ତେସୁ ନ ଜୀୱେସୁ ଚାତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ସାତ୍ଥସବ୍ୟଞ୍ଜନତାଦୀହି ଅଞ୍ଞେସଂ ୱଚନତୋ ପଧାନଂ ୱଚନନ୍ତି ପୱଚନଂ, ପୱଚନମେୱ ପାୱଚନଂ । ସବ୍ବଚରିୟାହି ୱିସିଟ୍ଠଚରିୟଭାୱେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତି ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ସତ୍ଥୁଭୂତଂ ୱା ସାସନନ୍ତିପି ସତ୍ଥୁସାସନଂ । ‘‘ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ହି ଧମ୍ମୱିନୟୋୱ ସତ୍ଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ ସବ୍ବପ୍ପକାରଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିସ୍ସତି, ନ ଅଞ୍ଞତ୍ର, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିସ୍ସା’’ତି ଚ ‘‘ଇମସ୍ମି’’ନ୍ତି ଚ ଅୟଂ ନିୟମୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଜୀୱନ୍ତି ତେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମାତି ଜୀୱିତଂ । ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଜୀୱିତମେୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ତଂ ପୱତ୍ତସନ୍ତତାଧିପତେୟ୍ୟଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ପନ ଅତ୍ତନା ଅୱିନିଭୁତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତେସଂ ପୱତ୍ତନରସଂ, ତେସଂୟେୱ ଠପନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୟାପୟିତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନଂ । ସନ୍ତେପି ଚ ଅନୁପାଲନଲକ୍ଖଣାଦିମ୍ହି ୱିଧାନେ ଅତ୍ଥିକ୍ଖଣେୟେୱ ତଂ ତେ ଧମ୍ମେ ଅନୁପାଲେତି, ଉଦକଂ ୱିୟ ଉପ୍ପଲାଦୀନି । ୟଥାସକଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପନ୍ନେପି ଚ ଧମ୍ମେ ପାଲେତି, ଧାତି ୱିୟ କୁମାରଂ, ସୟଂପୱତ୍ତିତଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧେନେୱ ଚ ପୱତ୍ତତି, ନିୟାମକୋ ୱିୟ ନାୱଂ । ନ ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତୟତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପୱତ୍ତୟିତବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅଭାୱା । ନ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣେ ଠପେତି, ସୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନତ୍ତା, ଖୀୟମାନୋ ୱିୟ ୱଟ୍ଟିସିନେହୋ ପଦୀପସିଖଂ, ନ ଚ ଅନୁପାଲନପୱତ୍ତନଟ୍ଠପନାନୁଭାୱୱିରହିତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସାଧନତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଠିତିପରିତ୍ତତାୟ ୱାତି ଠିତିକ୍ଖଣସ୍ସ ମନ୍ଦତାୟ ଥୋକତାୟ । ଅପ୍ପକନ୍ତି ମନ୍ଦଂ ଲାମକଂ । ସରସପରିତ୍ତତାୟ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ୱା ଅପ୍ପତାୟ ଦୁବ୍ବଲତାୟ ।

ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କାରଣଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥଂ ଠିତିପରିତ୍ତତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିତ୍ଥାତି ଏୱମାଦି ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିରୁଜ୍ଝନକାଲେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ଅନିରୁଜ୍ଝନ୍ତେପି ରୂପତୋ ଅରୂପସ୍ସ ପଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଅରୂପଜୀୱିତଂ ସନ୍ଧାୟ, ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେସଂ ରୂପାରୂପାନଂ ନିରୁଜ୍ଝନଭାୱେନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ, ଚତୁୱୋକାରଭୱେ ରୂପସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଚତୁୱୋକାରଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତୀତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ଅତୀତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭଙ୍ଗକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀକାଲେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଜୀୱିତ୍ଥ’’ ଇତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱତୀତି ‘‘ଜୀୱତୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱିସ୍ସତୀତି ‘‘ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ଅନାଗତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଜୀୱିସ୍ସତୀତି ଅନାଗତଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀକାଲେ ‘‘ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱତୀତି ‘‘ଜୀୱତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱିତ୍ଥାତି ‘‘ଜୀୱିତ୍ଥ’’ଇତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଚିତ୍ତକ୍ଖଣେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତକ୍ଖଣସମଙ୍ଗୀକାଲେ । ଜୀୱତୀତି ‘‘ଇଦାନି ଜୀୱତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱିତ୍ଥାତି ‘‘ଜୀୱିତ୍ଥ’’ଇତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି । ନ ଜୀୱିସ୍ସତୀତି ‘‘ଜୀୱିସ୍ସତୀ’’ତିପି ୱତ୍ତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତି ।

ଜୀୱିତଂଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚାତି ଅୟଂ ଗାଥା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲବ୍ଭମାନାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଗହିତତ୍ତା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ ? ଜୀୱିତନ୍ତି ଜୀୱିତସୀସେନ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଅତ୍ତଭାୱୋତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚାତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଚିତ୍ତଂ ଇତି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ କଥିତତ୍ତାୟେୱ ଖନ୍ଧଲକ୍ଖଣେନ ଏକଲକ୍ଖଣଭାୱେନ ଲକ୍ଖଣାକାରୱସେନ ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋପି କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅରୂପଧମ୍ମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାଦିରୂପସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଭାୱେନ ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତାତି ଅରୂପପଧାନଭାୱୋ କଥିତୋ ହୋତି । କଥଂ ? ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ରୂପମ୍ପି ଇଧୁପଚିତକମ୍ମବଲଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତତି, ନିରୋଧସମାପନ୍ନାନଂ ରୂପମ୍ପି ପଠମସମାପନ୍ନସମାପତ୍ତିବଲଂ ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେପି ରୂପପୱତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମେୱ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନସଭାୱସ୍ସ ଅରୂପଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ରୂପପୱତ୍ତିୟା ପଧାନକାରଣଭାୱେନ ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତାତି ଚିତ୍ତପଧାନଭାୱୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତିୟଂ ରୂପପୱତ୍ତିୟା ପଧାନଭୂତଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ରୂପେ ଧରମାନେୟେୱ ପୱତ୍ତାନଂ ନିରୋଧୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅରୂପଧମ୍ମୱସେନ ଏୱ ‘‘ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ଚୁତିଚିତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ କଥିୟମାନେ ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚାତି କାୟିକଚେତସିକସୁଖୱେଦନା ଚ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଚ ଚୁତିଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଅହୋନ୍ତୀପି ଏକସନ୍ତତିୱସେନ ଚୁତିଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି କଥିତା । ଚତୁୱୋକାରଭୱଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ କଥିତାତିପି ୱେଦିତବ୍ବା । କଥଂ? ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱୁତ୍ତଭାୱେନ ଅତ୍ତଭାୱୋତି ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଗହିତୋ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ କାୟିକସୁଖଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସଂ ଅହୋନ୍ତମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚାତି ୱେଦନାସାମଞ୍ଞତୋ ଲବ୍ଭମାନୋ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ଇମେସୁ ଚ ତୀସୁ ୱିକପ୍ପେସୁ କେୱଲାତି ଧୁୱସୁଖସୁଭଅତ୍ତା ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ତେହି ଅୱୋମିସ୍ସା । ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତି ଖଣୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକତାୟ ଲହୁକୋ ଅତିପରିତ୍ତୋ ଜୀୱିତାଦୀନଂ ଖଣୋ ୱତ୍ତତି ।

ଏକତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଚିତ୍ତାନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି, କପ୍ପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂତି ୟେ ଦେୱଗଣା ଚତୁରାସୀତି କପ୍ପସହସ୍ସାନି ଆୟୁଂ ଗହେତ୍ୱା ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ‘‘ୟେ ନରା’’ତିପି ପାଳି । ନ ତ୍ୱେୱ ତେପି ଜୀୱନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତସମୋହିତାତି ତେପି ଦେୱା ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସମୋହିତା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ୟୁଗନଦ୍ଧେନ ଚିତ୍ତେନ ନ ତୁ ଏୱ ଜୀୱନ୍ତି, ଏକେନେକେନ ଚିତ୍ତେନ ଜୀୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ମରଣକାଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ନିରୁଦ୍ଧା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟେ ନିରୁଦ୍ଧାତି ୟେ ଖନ୍ଧା ନିରୁଦ୍ଧା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା । ମରନ୍ତସ୍ସାତି ମତସ୍ସ । ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ ୱାତି ଧରମାନସ୍ସ ୱା । ସବ୍ବେପି ସଦିସା ଖନ୍ଧାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧା ୱା ପୱତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧା ୱା ପୁନ ଘଟେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ସବ୍ବେପି ଖନ୍ଧା ସଦିସା । ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାତି ନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧାନାଭାୱେନ ଗତା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଇଦାନି ତୀସୁ କାଲେସୁ ନିରୁଦ୍ଧକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅନନ୍ତରା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତରା ଚ ୟେ ଭଗ୍ଗା, ୟେ ଚ ଭଗ୍ଗା ଅନାଗତାତି ୟେ ଖନ୍ଧା ଅନନ୍ତରାତୀତା ହୁତ୍ୱା ଭିନ୍ନା ନିରୁଦ୍ଧା, ୟେ ଚ ଅନାଗତା ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି । ତଦନ୍ତରେତି ତେସଂ ଅନ୍ତରେ ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଖନ୍ଧାନଂ । ୱେସମଂ ନତ୍ଥି ଲକ୍ଖଣେତି ୱିସମସ୍ସ ଭାୱୋ ୱେସମଂ, ତଂ ୱେସମଂ ନତ୍ଥି, ତେହି ନାନତ୍ତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣେ ।

ଇଦାନି ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧେହି ଅସମ୍ମିସ୍ସଭାୱଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ ନ ଜାତୋତି ଅଜାତେନ ଅପାତୁଭୂତେନ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧେନ ନ ଜାତୋ ନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଏତେନ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧେନ ଅସମ୍ମିସ୍ସଭାୱଂ କଥେସି । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଜୀୱତୀତି ଖଣପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧେନ ଜୀୱତି । ଏତେନ ଏକକ୍ଖଣେ ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ନ ଜୀୱତୀତି କଥିତଂ । ଚିତ୍ତଭଗ୍ଗା ମତୋତି ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ଏକକ୍ଖଣେ ଅଜୀୱନଭାୱେନ ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗେନ ମତୋ । ‘‘ଉପରିତୋ ଚିତ୍ତଭଙ୍ଗା’’ତିପି ପାଳି, ତଂ ଉଜୁକମେୱ । ପଞ୍ଞତ୍ତି ପରମତ୍ଥିୟାତି ‘‘ରୂପଂ ଜୀରତି ମଚ୍ଚାନଂ, ନାମଗୋତ୍ତଂ ନ ଜୀରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୬) ୱଚନକ୍କମେନ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତଂ ନ ଜୀରଣସଭାୱେନ ପରମା ଠିତି ଏତିସ୍ସାତି ପରମତ୍ଥିୟା, ସଭାୱଟ୍ଠିତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦତ୍ତୋ ମତୋ, ମିତ୍ତୋ ମତୋ’’ତି ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତମେୱ ହି ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ୱା ପରମତ୍ଥିୟାତି ପରମତ୍ଥିକା । ପରମୋ ଅତ୍ଥୋ ଏତିସ୍ସାତି ପରମତ୍ଥିକା । ଅଜଟାକାସୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ନତ୍ଥିଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥନଂ ୱିୟ ମତୋତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ନତ୍ଥିଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ କଥିୟତି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଭଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥିୟତି ।

ଅନିଧାନଗତାଭଗ୍ଗାତି ୟେ ଖନ୍ଧା ଭିନ୍ନା, ତେ ନିଧାନଂ ନିହିତଂ ନିଚୟଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅନିଧାନଗତା । ପୁଞ୍ଜୋ ନତ୍ଥି ଅନାଗତେତି ଅନାଗତେପି ନେସଂ ପୁଞ୍ଜଭାୱୋ ରାସିଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ନିବ୍ବତ୍ତାୟେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନା ଠିତିକ୍ଖଣେ ୱୟଧମ୍ମାୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । କିମିୱ ? ଆରଗ୍ଗେ ସାସପୂପମାତି ସୂଚିମୁଖେ ସାସପୋ ୱିୟ ।

ଇଦାନି ଖନ୍ଧାନଂ ଦସ୍ସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ଭଙ୍ଗୋ ନେସଂ ପୁରକ୍ଖତୋତି ଏତେସଂ ଭେଦୋ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ଠପିତୋ । ପଲୋକଧମ୍ମାତି ନସ୍ସନସଭାୱା । ପୁରାଣେହି ଅଧିସ୍ସିତାତି ପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନେହି ଖନ୍ଧେହି ନ ମିସ୍ସିତା ନ ସଂସଗ୍ଗା ।

ଇଦାନି ଖନ୍ଧାନଂ ଅଦସ୍ସନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦସ୍ସନତୋ ଆୟନ୍ତୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅଦସ୍ସନତୋ ଆୟନ୍ତୀତି ଅଦିସ୍ସମାନାୟେୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଭଙ୍ଗା ଗଚ୍ଛନ୍ତିଦସ୍ସନନ୍ତି ଭେଦା ଭଙ୍ଗତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଦସ୍ସନଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପାଦୋୱ ଆକାସେତି ୱିୱଟାକାସେ ୱିଜ୍ଜୁଲତାନିଚ୍ଛରଣଂ ୱିୟ । ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱୟନ୍ତି ଚାତି ପୁବ୍ବନ୍ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ଚ, ନସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଦେତି ଆପୂରତି ୱେତି ଚନ୍ଦୋ’’ତି (ଜା॰ ୧.୫.୩) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ।

ଏୱଂ ଠିତିପରିତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସରସପରିତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ସରସପରିତ୍ତତାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାସୂପନିବନ୍ଧଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରପୱିସନନାସିକୱାତପଟିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ପସ୍ସାସୋତି ବହିନିକ୍ଖମନନାସିକୱାତୋ । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋତି ତଦୁଭୟଂ । ମହାଭୂତୂପନିବନ୍ଧନ୍ତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକାନଂ ପଥୱୀଆପତେଜୱାୟାନଂ ମହାଭୂତାନଂ ପଟିବଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତଂ । କବଳୀକାରାହାରୂପନିବନ୍ଧନ୍ତି ଅସିତପୀତାଦିକବଳୀକାରଆହାରେନ ଉପନିବନ୍ଧଂ । ଉସ୍ମୂପନିବନ୍ଧନ୍ତି କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୂପନିବନ୍ଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣୂପନିବନ୍ଧନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗୱିଞ୍ଞାଣୂପନିବନ୍ଧଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟୁ ଉସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୟଦା କାୟଂ ଜହନ୍ତିମ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୯୫) ।

ଇଦାନି ନେସଂ ଦୁବ୍ବଲକାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମୂଲମ୍ପି ଇମେସଂ ଦୁବ୍ବଲ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମୂଲମ୍ପୀତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ମୂଲଭୂତମ୍ପି । ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଞ୍ହି କରଜକାୟୋ ମୂଲଂ । ମହାଭୂତାଦୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାକମ୍ମତଣ୍ହାହାରା । ଇମେସନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ଅସ୍ସାସାଦୀନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପୱତ୍ତିକାରଣୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ । ଏତେସୁ ହି ଏକେକସ୍ମିଂ ଅସତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଦୁବ୍ବଲନ୍ତି ଅପ୍ପଥାମଂ । ପୁବ୍ବହେତୂପୀତି ଅତୀତଜାତିୟଂ ଇମସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ହେତୁଭୂତା କାରଣସଙ୍ଖାତା ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରତଣ୍ହୁପାଦାନଭୱାପି । ଇମେସଂ ଦୁବ୍ବଲା ୟେ ପଚ୍ଚୟା ତେପି ଦୁବ୍ବଲାତି ୟେ ଆରମ୍ମଣାଦିସାଧାରଣପଚ୍ଚୟା । ପଭାୱିକାତି ପଧାନଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିକା ଭୱତଣ୍ହା । ସହଭୂମୀତି ସହଭୱିକାପି ରୂପାରୂପଧମ୍ମା । ସମ୍ପୟୋଗାପୀତି ଏକତୋ ୟୁତ୍ତାପି ଅରୂପଧମ୍ମା । ସହଜାପୀତି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନାପି । ୟାପି ପୟୋଜିକାତି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୟୋଜେତୁଂ ନିୟୁତ୍ତାତି ପୟୋଜିକା, ୱଟ୍ଟମୂଲକା ତଣ୍ହା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫) । ନିଚ୍ଚଦୁବ୍ବଲାତି ନିରନ୍ତରେନ ଦୁବ୍ବଲା । ଅନୱଟ୍ଠିତାତି ନ ଅୱଟ୍ଠିତା, ଓତରିତ୍ୱା ନ ଠିତା । ପରିପାତୟନ୍ତି ଇମେତି ଇମେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପାତୟନ୍ତି ଖେପୟନ୍ତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସାତି ଅଞ୍ଞୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଏକୋ ଏକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ହି-ଇତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନତ୍ଥି ତାୟିତାତି ତାୟନୋ ରକ୍ଖକୋ ନତ୍ଥି । ନ ଚାପି ଠପେନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞଂ ଠପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ୟୋପିନିବ୍ବତ୍ତକୋ ସୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋପି ଇମେସଂ ଉପ୍ପାଦକୋ ଧମ୍ମୋ, ସୋ ଇଦାନି ନତ୍ଥି ।

ନ ଚ କେନଚି କୋଚି ହାୟତୀତି କୋଚି ଏକୋପି କସ୍ସଚି ୱସେନ ନ ପରିହାୟତି । ଗନ୍ଧବ୍ବା ଚ ଇମେ ହି ସବ୍ବସୋତି ସବ୍ବେ ହି ଇମେ ଖନ୍ଧା ସବ୍ବାକାରେନ ଭଙ୍ଗଂ ପାପୁଣିତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ପୁରିମେହି ପଭାୱିତା ଇମେତି ପୁବ୍ବହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ଇମେ ୱତ୍ତମାନକା ଉପ୍ପାଦିକା । ୟେପି ପଭାୱିକାତି ୟେପି ଇମେ ୱତ୍ତମାନକା ଉପ୍ପାଦକା ପୁବ୍ବହେତୁପଚ୍ଚୟା । ତେ ପୁରେ ମତାତି ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପଚ୍ଚୟା ୱତ୍ତମାନଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ପଠମମେୱ ମରଣଂ ପତ୍ତା । ପୁରିମାପି ଚ ପଚ୍ଛିମାପି ଚାତି ପୁରିମା ପୁବ୍ବହେତୁପଚ୍ଚୟାପି ଚ ପଚ୍ଛିମା ୱତ୍ତମାନେ ପଚ୍ଚୟସମୁପ୍ପନ୍ନା ଚ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ କଦାଚି ମଦ୍ଦସଂସୂତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନନ୍ତି ଧତରଟ୍ଠୱିରୂଳ୍ହକୱିରୂପକ୍ଖକୁୱେରସଙ୍ଖାତା ଚତୁମହାରାଜା ଇସ୍ସରା ଏତେସନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକା । ରୂପାଦୀହି ଦିବ୍ବନ୍ତି କୀଳନ୍ତୀତି ଦେୱା। ତେ ସିନେରୁପବ୍ବତସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝେ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଅତ୍ଥି ପବ୍ବତଟ୍ଠକାପି, ଅତ୍ଥି ଆକାସଟ୍ଠକାପି । ତେସଂ ପରମ୍ପରା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ପତ୍ତା । ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା ମନୋପଦୋସିକା ସୀତୱଲାହକା ଉଣ୍ହୱଲାହକା ଚନ୍ଦିମା ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସୂରିୟୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଏତେ ସବ୍ବେପି ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱଲୋକଟ୍ଠା ଏୱ ତେସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଜୀୱିତଂ । ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ । ପରିତ୍ତକନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିପଟିସେଧୋ । ଥୋକନ୍ତି ମନ୍ଦକାଲଂ, ଦୀଘଦିୱସପଟିସେଧୋ । ଖଣିକନ୍ତି ମନ୍ଦକାଲଂ, କାଲନ୍ତରପଟିସେଧୋ । ଲହୁକନ୍ତି ସଲ୍ଲହୁକଂ, ଅଲସପଟିସେଧୋ । ଇତରନ୍ତି ସୀଘବଲୱପଟିସେଧୋ। ଅନଦ୍ଧନୀୟନ୍ତି କାଲୱସେନ ନ ଅଦ୍ଧାନକ୍ଖମଂ । ନଚିରଟ୍ଠିତିକନ୍ତି ଦିୱସେନ ଚିରଂ ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନଚିରଟ୍ଠିତିକଂ, ଦିୱସପଟିସେଧୋ ।

ତାୱତିଂସାନନ୍ତି ତେତ୍ତିଂସଜନା ତତ୍ଥ ଉପପନ୍ନାତି ତାୱତିଂସା । ଅପି ଚ ତାୱତିଂସାତି ତେସଂ ଦେୱାନଂ ନାମମେୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ । ତେପି ଅତ୍ଥି ପବ୍ବତଟ୍ଠକା, ଅତ୍ଥି ଆକାସଟ୍ଠକା, ତେସଂ ପରମ୍ପରା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ପତ୍ତା । ତଥା ୟାମାଦୀନଂ । ଏକଦେୱଲୋକେପି ହି ଦେୱାନଂ ପରମ୍ପରା ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ଦିବ୍ବସୁଖଂ ୟାତା ପୟାତା ସମ୍ପତ୍ତାତି ୟାମା। ତୁଟ୍ଠା ପହଟ୍ଠାତି ତୁସିତା। ପକତିପଟିୟତ୍ତାରମ୍ମଣତୋ ଅତିରେକେନ ନିମ୍ମିତୁକାମକାଲେ ୟଥାରୁଚିତେ ଭୋଗେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ରମନ୍ତୀତି ନିମ୍ମାନରତୀ। ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା ପରେହି ନିମ୍ମିତେସୁ ଭୋଗେସୁ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀ। ବ୍ରହ୍ମକାୟେ ବ୍ରହ୍ମଘଟାୟ ନିୟୁତ୍ତାତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା। ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚୱୋକାରବ୍ରହ୍ମାନୋ ଗହିତା ।

ଗମନିୟୋତି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ । ସମ୍ପରାୟୋତି ପରଲୋକୋ । ୟୋ ଭିକ୍ଖୱେ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତନ୍ତି ୟୋ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠମାନୋ, ସୋ ୱସ୍ସସତମତ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି । ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋତି ୱସ୍ସସତତୋ ଉପରି ତିଟ୍ଠମାନୋ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସସତାନି ତିଟ୍ଠମାନୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ହୀଳେୟ୍ୟ ନନ୍ତି ନଂ ଜୀୱିତଂ ଅୱଞ୍ଞାତଂ କରେୟ୍ୟ, ଲାମକତୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ । ‘‘ହୀଳେୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ଚ ପଠନ୍ତି । ଅଚ୍ଚୟନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ଅହୋରତ୍ତାତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦା । ଉପରୁଜ୍ଝତୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଅଭାୱଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଆୟୁ ଖିୟ୍ୟତି ମଚ୍ଚାନନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋ ଖୟଂ ୟାତି । କୁନ୍ନଦୀନଂୱ ଓଦକନ୍ତି ୟଥା ଉଦକଚ୍ଛିନ୍ନାୟ କୁନ୍ନଦିୟା ଉଦକଂ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚାନଂ ଆୟୁ ଖିୟ୍ୟତି । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ଅତିପରିତ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖଣୋ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକମତ୍ତୋୟେୱ । ୟଥା ନାମ ରଥଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ନେମିପଦେସେନ ପୱତ୍ତତି, ତିଟ୍ଠମାନମ୍ପି ଏକେନେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣିକଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ତସ୍ମିଂ ଚିତ୍ତେ ନିରୁଦ୍ଧମତ୍ତେ ସତ୍ତୋ ନିରୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଧୀରାତି ଧୀରା ଇତି । ପୁନ ଧୀରାତି ପଣ୍ଡିତା । ଧିତିମାତି ଧିତି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଧିତିମା । ଧିତିସମ୍ପନ୍ନାତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଧୀକତପାପାତି ଗରହିତପାପା । ତଂୟେୱ ପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଧୀ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା। କିଂ ପଜାନାତି ? ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାପନୱସେନ ପଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତା । କିନ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତି ? ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ପଞ୍ଞାପେତି । ସାୱ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିଭୱନତୋ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣେ ୱା ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ପଞ୍ଞାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ। ସା ପନେସା ଓଭାସନଲକ୍ଖଣା, ପଜାନନଲକ୍ଖଣା ଚ; ୟଥା ହି ଚତୁଭିତ୍ତିକେ ଗେହେ ରତ୍ତିଭାଗେ ଦୀପେ ଜଲିତେ ଅନ୍ଧକାରଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଆଲୋକୋ ପାତୁଭୱତି, ଏୱମେୱ ଓଭାସନଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା । ପଞ୍ଞୋଭାସସମୋ ଓଭାସୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ପଞ୍ଞୱତୋ ହି ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଏକାଲୋକା ହୋତି । ତେନାହ ଥେରୋ –

‘‘ୟଥା, ମହାରାଜ, ପୁରିସୋ ଅନ୍ଧକାରେ ଗେହେ ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ପୱେସେୟ୍ୟ, ପୱିଟ୍ଠୋ ପଦୀପୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ଓଭାସଂ ଜନେତି, ଆଲୋକଂ ୱିଦଂସେତି, ପାକଟାନି ଚ ରୂପାନି କରୋତି; ଏୱମେୱ ଖୋ, ମହାରାଜ, ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତି, ୱିଜ୍ଜୋଭାସଂ ଜନେତି, ଞାଣାଲୋକଂ ୱିଦଂସେତି, ପାକଟାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି କରୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଓଭାସନଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୫) ।

ୟଥା ପନ ଛେକୋ ଭିସକ୍କୋ ଆତୁରାନଂ ସପ୍ପାୟାସପ୍ପାୟାନି ଭୋଜନାଦୀନି ଜାନାତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା କୁସଲାକୁସଲେ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବେ ହୀନପ୍ପଣୀତକଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗଅପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ପଜାନାତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ‘‘ପଜାନାତି ପଜାନାତୀତି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ପଜାନାତି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ଏୱମସ୍ସା ପଜାନନଲକ୍ଖଣତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ପଞ୍ଞା, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ୱା, କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ । ୱିସୟୋଭାସରସା, ପଦୀପୋ ୱିୟ । ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ ।

ଖନ୍ଧଧୀରାତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁଞାଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଖନ୍ଧଧୀରା । ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଧାତୂସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଧାତୁଧୀରା। ସେସେସୁପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ । ତେ ଧୀରା ଏୱମାହଂସୂତି ଏତେ ପଣ୍ଡିତା ଏୱଂ କଥୟିଂସୁ । କଥେନ୍ତୀତି ‘‘ଅପ୍ପକଂ ପରିତ୍ତକ’’ନ୍ତି କଥୟନ୍ତି । ଭଣନ୍ତୀତି ‘‘ଥୋକଂ ଖଣିକ’’ନ୍ତି ଭାସନ୍ତି । ଦୀପୟନ୍ତୀତି ‘‘ଲହୁକଂ ଇତ୍ତର’’ନ୍ତି ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତି । ୱୋହରନ୍ତୀତି ‘‘ଅନଦ୍ଧନିକଂ ନଚିରଟ୍ଠିତିକ’’ନ୍ତି ନାନାୱିଧେନ ବ୍ୟୱହରନ୍ତି ।

୧୧. ଇଦାନି ୟେ ତଥା ନ କରୋନ୍ତି, ତେସଂ ବ୍ୟସନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପସ୍ସାମୀତି ମଂସଚକ୍ଖୁଆଦୀହି ପେକ୍ଖାମି । ଲୋକେତି ଅପାୟାଦିମ୍ହି । ପରିଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଫନ୍ଦମାନଂ । ପଜଂ ଇମନ୍ତି ଇମଂ ସତ୍ତକାୟଂ । ତଣ୍ହାଗତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଗତଂ ଅଭିଭୂତଂ ନିପାତିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୱେସୂତି କାମଭୱାଦୀସୁ । ହୀନା ନରାତି ହୀନକମ୍ମନ୍ତା ନରା । ମଚ୍ଚୁମୁଖେ ଲପନ୍ତୀତି ଅନ୍ତକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ମରଣମୁଖେ ପରିଦେୱନ୍ତି । ଅୱୀତତଣ୍ହାସେତି ଅୱିଗତତଣ୍ହା । ଭୱାତି କାମଭୱାଦିକା । ଭୱେସୂତି କାମଭୱାଦିକେସୁ । ଅଥ ୱା ଭୱାଭୱେସୂତି ଭୱଭୱେସୁ, ପୁନପ୍ପୁନଭୱେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ପସ୍ସାମୀତି ମଂସଚକ୍ଖୁନାପି ପସ୍ସାମୀତି ଦୁୱିଧଂ ମଂସଚକ୍ଖୁ – ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ପସାଦଚକ୍ଖୂତି । ତତ୍ଥ ୟୋୟଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହେଟ୍ଠା ଅକ୍ଖିକୂପକଟ୍ଠିକେନ ଉପରି ଭମୁକଟ୍ଠିକେନ ଉଭତୋ ଅକ୍ଖିକୂଟେହି ବହିଦ୍ଧା ଅକ୍ଖିଲୋମେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଅକ୍ଖିକୂପକମଜ୍ଝା ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ନ୍ହାରୁସୁତ୍ତକେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେ ଆବଦ୍ଧୋ ସେତକଣ୍ହମଣ୍ଡଲୱିଚିତ୍ତୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ, ଇଦଂ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ନାମ । ୟୋ ପନ ଏତ୍ଥ ସିତୋ ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ, ଇଦଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ନାମ । ଇଦମଧିପ୍ପେତଂ । ତଦେତଂ ତସ୍ସ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁନୋ ସେତମଣ୍ଡଲପରିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କଣ୍ହମଣ୍ଡଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଭିମୁଖେ ଠିତାନଂ ସରୀରସଣ୍ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିପଦେସେ ଦିଟ୍ଠମଣ୍ଡଲେ ସତ୍ତସୁ ପିଚୁପଟଲେସୁ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ପିଚୁପଟଲାନି ୱିୟ ସତ୍ତକ୍ଖିପଟଲାନି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ପମାଣତୋ ଊକାସିରମତ୍ତଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି ।

ତଂ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ତେନ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସାମି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାତି ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୪) ଏୱଂୱିଧେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନାତି ‘‘ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୫; ମହାୱ॰ ୧୬) ଏୱଂ ଆଗତେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା । ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩) ଏୱମାଗତେନ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା । ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନାତି ‘‘ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାଇଦ୍ଦେସ ୩୨; ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ଏୱମାଗତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା । ପସ୍ସାମୀତି ମଂସଚକ୍ଖୁନା ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତାମଲକଂ ୱିୟ ରୂପଗତଂ ମଂସଚକ୍ଖୁନା । ଦକ୍ଖାମୀତି ସଞ୍ଜାନାମି ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଚୁତୂପପାତଂ । ଓଲୋକେମୀତି ଅୱଲୋକେମି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଚତୁସଚ୍ଚଂ । ନିଜ୍ଝାୟାମୀତି ଚିନ୍ତେମି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମକାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଉପପରିକ୍ଖାମୀତି ସମନ୍ତତୋ ଇକ୍ଖାମି ପରିୟେସାମି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପଞ୍ଚ ନେୟ୍ୟପଥେ ।

ତଣ୍ହାଫନ୍ଦନାୟ ଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଚଲନାୟ ଚଲମାନଂ । ଇତୋ ପରଂ ଦିଟ୍ଠିଫନ୍ଦନାଦିଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଫନ୍ଦମାନପରିୟୋସାନଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ । ସମ୍ଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଫନ୍ଦମାନଂ । ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ନାନାୱିଧେନ ଚଲମାନଂ । ୱେଧମାନନ୍ତି କମ୍ପମାନଂ । ପୱେଧମାନନ୍ତି ପଧାନେନ କମ୍ପମାନଂ । ସମ୍ପୱେଧମାନନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କମ୍ପମାନଂ । ଉପସଗ୍ଗେନ ୱା ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ତଣ୍ହାନୁଗତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁପୱିଟ୍ଠଂ । ତଣ୍ହାୟାନୁସଟନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁପତ୍ଥଟଂ । ତଣ୍ହାୟାସନ୍ନନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ନିମୁଗ୍ଗଂ । ତଣ୍ହାୟ ପାତିତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଖିତ୍ତଂ । ‘‘ପରିପାତିତ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ଅଭିଭୂତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ମଦ୍ଦିତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ଖେପେତ୍ୱା ଗହିତଚିତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଓଘେନ ଗତଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାଗତଂ। ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପପଚ୍ଚୟେହି ପତିତ୍ୱା ଗତଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାନୁଗତଂ। ଉଦକପିଟ୍ଠିଂ ଛାଦେତ୍ୱା ପତ୍ଥଟନୀଲିକା ଉଦକପିଟ୍ଠି ୱିୟ ତଣ୍ହାନୁସଟଂ। ୱଚ୍ଚକୂପେ ନିମୁଗ୍ଗଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟାସନ୍ନଂ। ରୁକ୍ଖଗ୍ଗତୋ ପତିତ୍ୱା ନରକେ ପତିତଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାପାତିତଂ। ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପଂ ସଂୟୋଗଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଭୂତଂ । ଉପାଦିଣ୍ଣକରୂପପରିଗ୍ଗାହକସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱିପସ୍ସନଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାୟ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତଂ। ଅଥ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ତଣ୍ହାଗତଂ। କାମପିପାସାୟ ତଣ୍ହାନୁଗତଂ। କାମାସୱେନ ତଣ୍ହାନୁସଟଂ। କାମପରିଳାହେନ ତଣ୍ହାୟାସନ୍ନଂ। କାମଜ୍ଝୋସାନେନ ତଣ୍ହାୟ ପାତିତଂ। କାମୋଘେନ ତଣ୍ହାୟ ଅଭିଭୂତଂ। କାମୁପାଦାନେନ ତଣ୍ହାୟ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କାମଭୱେତି କାମାୱଚରେ । ରୂପଭୱେତି ରୂପାୱଚରେ । ଅରୂପଭୱେତି ଅରୂପାୱଚରେ । ତେସଂ ନାନତ୍ତଂ ହେଟ୍ଠା ପକାସିତଂୟେୱ ।

ଭୱାଭୱେସୂତି ଭୱାଭୱେତି ଭୱୋତି କାମଧାତୁ । ଅଭୱୋତି ରୂପାରୂପଧାତୁ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି କାମଧାତୁ ରୂପଧାତୁ । ଅଭୱୋତି ଅରୂପଧାତୁ । ତେସୁ ଭୱାଭୱେସୁ । କମ୍ମଭୱେତି କମ୍ମୱଟ୍ଟେ । ପୁନବ୍ଭୱେତି ପୋନୋଭୱିକେ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ । କାମଭୱେତି କାମଧାତୁୟା । କମ୍ମଭୱେତି କମ୍ମୱଟ୍ଟେ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଭୱୋ ଭାୱୟତୀତି ଭୱୋ । କାମଭୱେ ପୁନବ୍ଭୱେତି କାମଧାତୁୟା ଉପପତ୍ତିଭୱେ ୱିପାକୱଟ୍ଟେ । ୱିପାକଭୱୋ ଭୱତୀତି ଭୱୋ । ରୂପଭୱାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘କାମଭୱେ ରୂପଭୱେ ଅରୂପଭୱେ’’ତି ଓକାସଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତୀସୁପି ‘‘କମ୍ମଭୱେ’’ତି କମ୍ମଭୱଂ, ତଥା ‘‘ପୁନବ୍ଭୱେ’’ତି ଉପପତ୍ତିଭୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁନପ୍ପୁନବ୍ଭୱେତି ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ । ଗତିୟାତି ପଞ୍ଚଗତିୟା ଅଞ୍ଞତରାୟ । ଅତ୍ତଭାୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ତଭାୱାନଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା । ଅୱୀତତଣ୍ହାତି ମୂଲପଦଂ । ଅୱିଗତତଣ୍ହାତି ଖଣିକସମାଧି ୱିୟ ଖଣିକପ୍ପହାନାଭାୱେନ ନ ୱିଗତା ତଣ୍ହା ଏତେସନ୍ତି ଅୱିଗତତଣ୍ହା । ଅଚତ୍ତତଣ୍ହାତି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାଭାୱେନ ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତଣ୍ହା । ଅୱନ୍ତତଣ୍ହାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନାଭାୱେନ ନ ୱନ୍ତତଣ୍ହାତି ଅୱନ୍ତତଣ୍ହା । ଅମୁତ୍ତତଣ୍ହାତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାଭାୱେନ ନ ମୁତ୍ତତଣ୍ହା । ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହାତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନାଭାୱେନ ନ ପହୀନତଣ୍ହା । ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠତଣ୍ହାତି ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନାଭାୱେନ ଭୱେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଅନୁସୟକିଲେସଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠତଣ୍ହା ।

୧୨. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅୱିଗତତଣ୍ହା ଏୱଂ ଫନ୍ଦନ୍ତି ଚ ଲପନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୱିନୟେ ସମାଦପେନ୍ତୋ ‘‘ମମାୟିତେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ମମାୟିତେତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମମତ୍ତେହି ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ପସ୍ସଥାତି ସୋତାରେ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ଏତମ୍ପୀତି ଏତମ୍ପି ଆଦୀନୱଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ଦ୍ୱେ ମମତ୍ତାତି ଦ୍ୱେ ଆଲୟା । ୟାୱତାତି ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନାତି ତଣ୍ହାକୋଟ୍ଠାସେନ, ସଙ୍ଖା ସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) ୱିୟ । ସୀମକତନ୍ତି ଅପରିଚ୍ଛେଦଦୋସୱିରହିତଂ ମରିୟାଦକତଂ ‘‘ତିୟୋଜନପରମଂ ସୀମଂ ସମ୍ମନ୍ନିତୁ’’ନ୍ତି ଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୪୦) ୱିୟ । ଓଧିକତନ୍ତି ୱଚନପରିଚ୍ଛେଦଦୋସୱିରହିତଂ ପରିଚ୍ଛେଦକତଂ ସୀମନ୍ତରିକରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ପରିୟନ୍ତକତନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦକତଂ । ସୀମନ୍ତରିକରୁକ୍ଖୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାଧାରଣଂ, ଅୟଂ ପନ ଏକାବଦ୍ଧତାଲପନ୍ତି ୱିୟ କତନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକତଂ । ପରିଗ୍ଗହିତନ୍ତି କାଲନ୍ତରେପି ପରାୟତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରେନ ଗହିତଂ । ମମାୟିତନ୍ତି ଆଲୟକତଂ ୱସ୍ସୂପଗତଂ ସେନାସନଂ ୱିୟ । ଇଦଂ ମମନ୍ତି ସମୀପେ ଠିତଂ । ଏତଂ ମମନ୍ତି ଦୂରେ ଠିତଂ । ଏତ୍ତକନ୍ତି ପରିକ୍ଖାରନିୟମନଂ ‘‘ଏତ୍ତକମ୍ପି ନପ୍ପଟିଭାସେୟ୍ୟା’’ତି ୱିୟ । ଏତ୍ତାୱତାତି ପରିଚ୍ଛେଦତ୍ଥେପି ନିପାତନିୟମନଂ ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ମହାନାମା’’ତି ୱିୟ । କେୱଲମ୍ପି ମହାପଥୱିନ୍ତି ସକଲମ୍ପି ମହାପଥୱିଂ ।

ଅଟ୍ଠସତଂ ତଣ୍ହାୱିଚରିତନ୍ତି ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତଂ ତଣ୍ହାଗମନୱିତ୍ଥାରଂ । ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତଂ କଥଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଜୱନୱୀଥିୟା ପୱତ୍ତା ତଣ୍ହା ‘‘ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପିତିତୋ ଲଦ୍ଧନାମା ୱିୟ ପିତୁସଦିସାରମ୍ମଣେ ଭୂତା । ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାରମ୍ମଣା ରୂପେ ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହା । ସା କାମରାଗଭାୱେନ ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା କାମତଣ୍ହା । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ଭୱତଣ୍ହା । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତରାଗଭାୱେନ ‘‘ରୂପଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତି ପଚ୍ଛେଦଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସ୍ସାଦେନ୍ତୀ ପୱତ୍ତମାନା ୱିଭୱତଣ୍ହାତି ଏୱଂ ତିୱିଧା ହୋତି । ୟଥା ଚ ରୂପତଣ୍ହା, ତଥା ସଦ୍ଦତଣ୍ହାଦୟୋପୀତି ଏତାନି ଅଟ୍ଠାରସ ତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି । ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠସତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସ୍ସ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ହୋତି, ‘‘ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’’ତି ହୋତୀତି ୱା ଏୱମାଦୀନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସ, ବାହିରସ୍ସୁପାଦାୟ ଇମିନା ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ହୋତି, ଇମିନା ‘‘ଇତ୍ଥସ୍ମୀ’’ତି ହୋତୀତି ବାହିରରୂପାଦିନିସ୍ସିତାନି ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ । ଇତି ଅତୀତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତାନି ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନି ଛତ୍ତିଂସାତି ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାନି ହୋନ୍ତି ।

ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକାସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀତି ରୂପାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଏକେକମ୍ପି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦-୧୩୧) ନୟେନ ଚତୁଧା ଗାହୱସେନ ପୱତ୍ତାନି ୱତ୍ଥୂନି କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠେନ ସତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ କାୟେ ଦିଟ୍ଠୀତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି । ଦସୱତ୍ଥୁକା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ, ନତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ଅୟାଥାୱଦିଟ୍ଠି ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗହଣତୋ ୱା ୱିତଥା ଦିଟ୍ଠି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି, ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ପଣ୍ଡିତେହି କୁଚ୍ଛିତା ଦିଟ୍ଠୀତିପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ସା ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସଲକ୍ଖଣା, ପରାମାସରସା, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅରିୟାନମଦସ୍ସନକାମତାଦିପଦଟ୍ଠାନା, ପରମୱଜ୍ଜାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଦସୱତ୍ଥୁକା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠୀତି ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଏକେକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ପତିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଗହଣୱସେନ ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଦସୱତ୍ଥୁକା ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି । ୟା ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠୀତି ୟା ଏୱଂଜାତିକା ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିଗତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଗତଂ । ଇଦଂ ଦସ୍ସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଦୁରତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ଗହନଂ ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ତିଣଗହନୱନଗହନପବ୍ବତଗହନାନି ୱିୟ । ସାସଙ୍କସପ୍ପଟିଭୟଟ୍ଠେନ ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତାରଂ ଚୋରକନ୍ତାରୱାଳକନ୍ତାରନିରୁଦକକନ୍ତାରଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକନ୍ତାରା ୱିୟ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଲୋମନଟ୍ଠେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାୟିକଂ। ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନଞ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ସମ୍ମାଦସ୍ସନଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝତି ଚେୱ ୱିଲୋମେତି ଚ । କଦାଚି ସସ୍ସତସ୍ସ, କଦାଚି ଉଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଗହଣତୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିରୂପଂ ଫନ୍ଦିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ। ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ହି ଏକସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । କଦାଚି ସସ୍ସତଂ ଅନୁସ୍ସରତି, କଦାଚି ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନଂ। ସୁସୁମାରାଦୟୋ ୱିୟ ପୁରିସଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଳ୍ହଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଗାହୋ। ପତିଟ୍ଠହନତୋ ପତିଟ୍ଠାହୋ। ଅୟଞ୍ହି ବଲୱପୱତ୍ତିଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଅଭିନିୱିସତୀତି ଅଭିନିୱେସୋ। ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରତୋ ଆମସତୀତି ପରାମାସୋ। ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା କୁଚ୍ଛିତୋ ମଗ୍ଗୋ, କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା ଅପାୟାନଂ ମଗ୍ଗୋତି କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ। ଅୟାଥାୱପଥତୋ ମିଚ୍ଛାପଥୋ। ୟଥା ହି ଦିସାମୂଳ୍ହେନ ‘‘ଅୟଂ ଅସୁକଗାମସ୍ସ ନାମ ପଥୋ’’ତି ଗହିତୋପି ତଂ ଗାମଂ ନ ସମ୍ପାପେତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେନ ‘‘ସୁଗତିପଥୋ’’ତି ଗହିତାପି ଦିଟ୍ଠି ସୁଗତିଂ ନ ପାପେତୀତି ଅୟାଥାୱପଥତୋ ମିଚ୍ଛାପଥୋ । ମିଚ୍ଛାସଭାୱତୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତଂ। ତତ୍ଥେୱ ପରିବ୍ଭମନତୋ ତରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ବାଲାତି ତିତ୍ଥଂ, ତିତ୍ଥଞ୍ଚ ତଂ ଅନତ୍ଥାନଞ୍ଚ ଆୟତନନ୍ତି ତିତ୍ଥାୟତନଂ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱା ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନନ୍ତିପି ତିତ୍ଥାୟତନଂ। ୱିପରିୟେସଭୂତୋ ଗାହୋ, ୱିପରିୟେସତୋ ୱା ଗାହୋତି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ। ଅସଭାୱଗାହୋତି ୱିପରୀତଗ୍ଗାହୋ। ‘‘ଅନିଚ୍ଚେ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୱସେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗାହୋ ୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୋ। ଅନୁପାୟଗାହୋ ମିଚ୍ଛାଗାହୋ। ଅୟାଥାୱକସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ସଭାୱସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତଥଂ ୟାଥାୱକଂ ସଭାୱନ୍ତି ଗାହୋ ‘‘ଅୟାଥାୱକସ୍ମିଂ ୟାଥାୱକ’’ନ୍ତି ଗାହୋ । ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯ ଆଦୟୋ) ଆଗତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନି ।

ଅଚ୍ଛେଦସଂକିନୋପି ଫନ୍ଦନ୍ତୀତି ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପସୟ୍ହ ବଲକ୍କାରେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସନ୍ତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନସଂକିନୋପି ଚଲନ୍ତି । ଅଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତେପୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତେପି । ଅଚ୍ଛିନ୍ନେପୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତେପି । ୱିପରିଣାମସଂକିନୋପୀତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥାଭାୱେନ ଆସଂକିନୋପି। ୱିପରିଣାମନ୍ତେପୀତି ୱିପରିୱତ୍ତନକାଲେପି । ୱିପରିଣତେପୀତି ୱିପରିୱତ୍ତିତେପି । ଫନ୍ଦନ୍ତୀତି ଚଲନ୍ତି । ସମ୍ଫନ୍ଦନ୍ତୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ଚଲନ୍ତି । ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତୀତି ୱିୱିଧାକାରେନ ଫନ୍ଦନ୍ତି । ୱେଧନ୍ତୀତି ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା କମ୍ପନ୍ତି । ପୱେଧନ୍ତୀତି ଛମ୍ଭିତତ୍ତା ଭୟେନ ୱିସେସେନ କମ୍ପନ୍ତି । ସମ୍ପୱେଧନ୍ତୀତି ଲୋମହଂସନଭୟେନ ସବ୍ବାକାରେନ କମ୍ପନ୍ତି । ଫନ୍ଦମାନେତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ଅପ୍ପୋଦକେତି ମନ୍ଦୋଦକେ । ପରିତ୍ତୋଦକେତି ଲୁଳିତୋଦକେ । ଉଦକପରିୟାଦାନେତି ଖୀଣୋଦକେ । ବଲାକାହି ୱାତି ୱୁତ୍ତାୱସେସାହି ପକ୍ଖିଜାତୀହି । ପରିପାତିୟମାନାତି ୱିହିଂସିୟମାନା ଘଟ୍ଟିୟମାନା । ଉକ୍ଖିପିୟମାନାତି କଦ୍ଦମନ୍ତରତୋ ନୀହରିୟମାନା ଗିଲିୟମାନା ୱା । ଖଜ୍ଜମାନାତି ଖାଦିୟମାନା । ଫନ୍ଦନ୍ତି କାକେହି । ସମ୍ଫନ୍ଦନ୍ତି କୁଲଲେହି । ୱିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତି ବଲାକାହି । ୱେଧନ୍ତି ତୁଣ୍ଡେନ ଗହିତକାଲେ ମରଣୱସେନ । ପୱେଧନ୍ତି ୱିଜ୍ଝନକାଲେ । ସମ୍ପୱେଧନ୍ତି ମରଣସମୀପେ ।

ପସ୍ସିତ୍ୱାତି ଅଗୁଣଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ତୁଲୟିତ୍ୱାତି ଗୁଣାଗୁଣଂ ତୁଲୟିତ୍ୱା । ତୀରୟିତ୍ୱାତି ଗୁଣାଗୁଣଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା । ୱିଭାୱୟିତ୍ୱାତି ୱତ୍ଥୁହାନଭାଗିଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱାତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପାପେତ୍ୱା ଆୱେଣିକଂ କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ସଂକିଣ୍ଣଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁୱିଭାଗକରଣେନ ପସ୍ସିତ୍ୱା। ଅପରିଚ୍ଛେଦଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପମାଣକରଣୱସେନ ତୁଲୟିତ୍ୱା। ୱତ୍ଥୁଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ୱିଭାଗକରଣୱସେନ ତୀରୟିତ୍ୱା। ସମ୍ମୋହଦୋସଂ ମୋଚୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗୱିଭାଗକରଣୱସେନ ୱିଭାୱୟିତ୍ୱା। ଘନଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପକତିୱିଭାଗକରଣେନ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା । ପହାୟାତି ପଜହିତ୍ୱା । ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଅମମାୟନ୍ତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଆଲୟଂ ଅକରୋନ୍ତୋ । ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁବ୍ବଭାଗେ ପଞ୍ଞାୟ ତଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଅପରାମସନ୍ତୋତି ୱିତକ୍କେନ ଊହନଂ ଅକରୋନ୍ତୋ । ଅନଭିନିୱେସନ୍ତୋତି ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିଦିଟ୍ଠିୱସେନ ନପ୍ପୱିସନ୍ତୋ ।

ଅକୁବ୍ବମାନୋତି ପରିଗ୍ଗାହତଣ୍ହାୱସେନ ଅକରୋନ୍ତୋ । ଅଜନୟମାନୋତି ପୋନୋଭୱିକତଣ୍ହାୱସେନ ଅଜନୟମାନୋ । ଅସଞ୍ଜନୟମାନୋତି ୱିସେସେନ ଅସଞ୍ଜନୟମାନୋ । ଅନିବ୍ବତ୍ତୟମାନୋତି ପତ୍ଥନାତଣ୍ହାୱସେନ ନ ନିବ୍ବତ୍ତୟମାନୋ । ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତୟମାନୋତି ସବ୍ବାକାରେନ ନ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୟମାନୋ । ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ଏତାନି ପଦାନି ୱଡ୍ଢିତାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଅସ୍ସାଦଂ ।

୧୩. ତତୋ ପରାହି ଚତୂହି ଗାଥାହି ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଉପାୟଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନିସ୍ସରଣାନିସଂସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ, ସବ୍ବାହି ୱା ଏତାହି କାମାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଓକାରଂ ସଂକିଲେସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂତି ଫସ୍ସଫସ୍ସସମୁଦୟାଦୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ, ଦ୍ୱୀସୁ ପରିଚ୍ଛେଦେସୁ । ୱିନେୟ୍ୟ ଛନ୍ଦନ୍ତି ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିନେତ୍ୱା । ଫସ୍ସଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଫସ୍ସଂ, ଫସ୍ସାନୁସାରେନ ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ଅରୂପଧମ୍ମେ, ତେସଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ରୂପଧମ୍ମେ ଚାତି ସକଲମ୍ପି ନାମରୂପଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ଅନାନୁଗିଦ୍ଧୋତି ରୂପାଦୀସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅଗିଦ୍ଧୋ । ୟଦତ୍ତଗରହୀ ତଦକୁବ୍ବମାନୋତି ୟଂ ଅତ୍ତନା ଗରହତି, ତଂ ଅକୁରୁମାନୋ । ନ ଲିମ୍ପତୀ ଦିଟ୍ଠସୁତେସୁ ଧୀରୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଧୀରୋ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚ ସୁତେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେପାନଂ ଏକେନାପି ଲେପେନ ନ ଲିମ୍ପତି, ଆକାସମିୱ ନିରୁପଲିତ୍ତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଫସ୍ସୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋତି ଫସ୍ସୋ ଏକପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଞ୍ହି ଅରୂପଧମ୍ମୋପି ସମାନୋ ଆରମ୍ମଣେ ଫୁସନାକାରେନେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ । ଏକଦେସେନେୱ ଅନଲ୍ଲୀୟମାନୋପି ରୂପଂ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଂ, ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚ ସୋତଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତୀତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନତୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନପି ରସେନ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ –

‘‘ଚତୁଭୂମକଫସ୍ସୋ ନୋ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ ପନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୋୱ ହୋତି । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ହି ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋତିପି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋତିପି ନାମଂ । ମନୋଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ, ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧, କାମାୱଚରକୁସଲ, ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସକଥା) ।

ଇଦଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ (ମି॰ ପ॰ ୨.୩.୮) ଆଭତଂ –

‘‘ୟଥା, ମହାରାଜ, ଦ୍ୱେ ମେଣ୍ଡା ୟୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥା ଏକୋ ମେଣ୍ଡୋ, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ଦୁତିୟୋ ମେଣ୍ଡୋ, ଏୱଂ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ତେସଂ ସନ୍ନିପାତୋ, ଏୱଂ ଫସ୍ସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ ଚ । ୟଥା, ମହାରାଜ, ଦ୍ୱେ ସମ୍ମା ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ଦ୍ୱେ ପାଣୀ ୱଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ୟଥା ଏକୋ ପାଣି, ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ଦୁତିୟୋ ପାଣି, ଏୱଂ ରୂପଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟଥା ତେସଂ ସନ୍ନିପାତୋ, ଏୱଂ ଫସ୍ସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଚ ଫସ୍ସୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ ଚା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ୟଥା ୱା ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୨, ୧୩୫୪) ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଚକ୍ଖୁଆଦିନାମେନ ୱୁତ୍ତାନି, ଏୱମିଧାପି ତାନି ଚକ୍ଖୁଆଦିନାମେନେୱ ୱୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତସ୍ମା ‘‘ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚିତ୍ତାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନତୋ ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ କିଚ୍ଚଟ୍ଠେନେୱ ରସେନ ‘‘ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ’’ତି ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ତନୋ କାରଣସ୍ସ ୱସେନ ପୱେଦିତତ୍ତା ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋ’’ତି ଏୱଂ କାରଣସ୍ସେୱ ୱସେନ ପୱେଦିତୋତି । ଇମସ୍ସ ଚ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଫସ୍ସୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ, ନ ସଙ୍ଗତିମତ୍ତମେୱ ଫସ୍ସୋ ।

ଏୱଂ ପୱେଦିତତ୍ତା ପନ ତେନେୱାକାରେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତୀତି ‘‘ସନ୍ନିପାତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଫଲଟ୍ଠେନ ପନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନେନେସ ୱେଦନାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ନାମ ହୋତି । ୱେଦନଂ ହେସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତି, ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ଚ ୟଥା ବହିଦ୍ଧା ଉଣ୍ହପଚ୍ଚୟାପି ସମାନା ଲାଖାସଙ୍ଖାତଧାତୁନିସ୍ସିତା ଉସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟେ ମୁଦୁଭାୱକାରୀ ହୋତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତେପି ବହିଦ୍ଧା ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରସଙ୍ଖାତେ ଉଣ୍ହଭାୱେ । ଏୱଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସଙ୍ଖାତଅଞ୍ଞପଚ୍ଚୟୋପି ସମାନୋ ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଭୂତେ ଚିତ୍ତେ ଏୱ ଏସ ୱେଦନୁପ୍ପାଦକୋ ହୋତି, ନ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟଭୂତେପି ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଆରମ୍ମଣେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଜ୍ଜେନ ସମନ୍ନାହାରେନ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେନ ଚ ପରିକ୍ଖତେ ୱିସୟେ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଏସ ‘‘ଆପାଥଗତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଫସ୍ସୋ ୟତୋ ସମୁଦେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ‘‘ଫସ୍ସସମୁଦୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ୱିଭ॰ ୨୨୫) । ଅତୀତଦୁକୋ କାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱେଦନାଦୁକୋ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨) ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉପେକ୍ଖାୱେଦନଂ ସୁଖମେୱ କତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱସେନ, ନାମରୂପଦୁକୋ ରୂପାରୂପୱସେନ, ଆୟତନଦୁକୋ ସଂସାରପୱତ୍ତିୱସେନ, ସକ୍କାୟଦୁକୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା। ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା। ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ। ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ। ଚକ୍ଖାୟତନାଦୀନି ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି। ରୂପାୟତନାଦୀନି ଛ ବାହିରାନି। ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ୱିଜ୍ଜମାନଟ୍ଠେନ ସକ୍କାୟୋ। ଅୱିଜ୍ଜାକମ୍ମତଣ୍ହାଆହାରଫସ୍ସନାମରୂପା ସକ୍କାୟସମୁଦୟୋ।

ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି ୱିଭାୱେତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍ଖୁତୋ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ । ସୋ ପନ ଅତ୍ତନା ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ୱେଦନାୟ ସହଜାତଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନିସ୍ସୟୱିପାକଆହାରସମ୍ପୟୁତ୍ତଅତ୍ଥିଅୱିଗତୱସେନ ଅଟ୍ଠଧା ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ତଂ ସସମ୍ଭାରସୋତବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ତନୁତମ୍ବଲୋମାଚିତେ ଅଙ୍ଗୁଲିୱେଠକସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ସୋତତୋ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ସୋତସମ୍ଫସ୍ସୋ । ଘାନସମ୍ଫସ୍ସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ତଂ ସସମ୍ଭାରବିଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅଜପଦସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ଜୀୱିତମୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା, ସାୟନଟ୍ଠେନ ୱା ଜିୱ୍ହା। ସା ସସମ୍ଭାରଜିୱ୍ହାୟ ଅତିଅଗ୍ଗମୂଲପସ୍ସାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପରିମତଲମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନଉପ୍ପଲଦଲଗ୍ଗସଣ୍ଠାନେ ପଦେସେ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନା ତିଟ୍ଠତି । କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସାସୱଧମ୍ମାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ। ଆୟୋତି ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ୟାୱତା ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ଉପାଦିଣ୍ଣପୱତ୍ତି ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ କାୟପ୍ପସାଦୋ କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱଂ ସାଧୟମାନୋ ତିଟ୍ଠତି । ମୁନାତୀତି ମନୋ, ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋତି ସହାୱଜ୍ଜନଭୱଙ୍ଗଂ; ମନତୋ ପୱତ୍ତୋ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ।

ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ଫସ୍ସଂ ଦୁୱିଧମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ’’ତି ଆହ। ମନୋଦ୍ୱାରିକୋ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ। ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକୋ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାଦିପଟିଘେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ।

ସୁଖୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣେ ସୁଖୱେଦନୀୟୋ। ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ। ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାୟ ଆରମ୍ମଣେ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋ। ତତ୍ଥ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖଂ, ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୁଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଖନତି, ଖାଦତି ଚ କାୟଚିତ୍ତାବାଧନ୍ତି ସୁଖଂ । ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ, ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ସୁଖନ୍ତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ, ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ।

କୁସଲୋତିଆଦୟୋ ଜାତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ କୁସଲୋତି ଏକୱୀସତିକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଅକୁସଲୋତି ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ଅବ୍ୟାକତୋତି ଅୱସେସୱିପାକକିରିୟାବ୍ୟାକତଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।

ପୁନ ଭୱପ୍ପଭେଦୱସେନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘କାମାୱଚରୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଚତୁପଞ୍ଞାସକାମାୱଚରଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ କାମାୱଚରୋ। କାମଂ ପହାୟ ରୂପେ ଅୱଚରତୀତି ରୂପାୱଚରୋ, କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ପଞ୍ଚଦସରୂପାୱଚରଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ । କାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପହାୟ ଅରୂପେ ଅୱଚରତୀତି ଅରୂପାୱଚରୋ, କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଦ୍ୱାଦସାରୂପାୱଚରଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।

ଇଦାନି ଅଭିନିୱେସୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଞ୍ଞତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଞ୍ଞତୋତି ରାଗଦୋସମୋହେହି ସୁଞ୍ଞତ୍ତା ସୁଞ୍ଞତୋ । ରାଗଦୋସମୋହନିମିତ୍ତେହି ଅନିମିତ୍ତତ୍ତା ଅନିମିତ୍ତୋ। ରାଗଦୋସମୋହପଣିଧୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନି ୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନଅପରିୟାପନ୍ନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକିୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟଂ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଲୋକିୟୋ। ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋତି ଉତ୍ତରୋ, ଲୋକେ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରୋତି ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ଫୁସନାତି ଫୁସନାକାରୋ । ସମ୍ଫୁସନା ସମ୍ଫୁସିତତ୍ତନ୍ତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱାତି ଏୱଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଜାନନ୍ତୋ ତୀରେତି ତୀରୟତି, ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରେନ ଚିନ୍ତେତି । ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଆଦିଅନ୍ତୱନ୍ତତାୟ ଚ ଅନିଚ୍ଚତୋ ତୀରେତି । ଉପ୍ପାଦୱୟପଟିପୀଳନତାୟ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖତୋ। ପଚ୍ଚୟୟାପନୀୟତାୟ ରୋଗମୂଲତାୟ ଚ ରୋଗତୋ। ଦୁକ୍ଖତାସୂଲୟୋଗିତାୟ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରତାୟ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପଭିନ୍ନତାୟ ଚ ଗଣ୍ଡତୋ। ପୀଳାଜନକତାୟ ଅନ୍ତୋତୁଦନତାୟ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟତାୟ ଚ ସଲ୍ଲତୋ। ୱିଗରହଣୀୟତାୟ ଅୱଡ୍ଢିଆୱହନତାୟ ଅଘୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଅଘତୋ। ଅସେରିଭାୱଜନକତାୟ ଆବାଧପଦଟ୍ଠାନତାୟ ଚ ଆବାଧତୋ। ଅୱସତାୟ ଅୱିଧେୟ୍ୟତାୟ ଚ ପରତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନତାୟ ପଲୋକତୋ। ଅନେକବ୍ୟସନାୱହନତାୟ ଈତିତୋ। ଅୱିଦିତାନଂୟେୱ ୱିପୁଲାନଂ ଅନତ୍ଥାନଂ ଆୱହନତୋ ସବ୍ବୂପଦ୍ଦୱୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଉପଦ୍ଦୱତୋ। ସବ୍ବଭୟାନଂ ଆକରତାୟ ଚ ଦୁକ୍ଖୱୂପସମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରମସ୍ସାସସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତତାୟ ଚ ଭୟତୋ। ଅନେକେହି ଅନତ୍ଥେହି ଅନୁବଦ୍ଧତାୟ ଦୋସୂପସଟ୍ଠତାୟ, ଉପସଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଅନଧିୱାସନାରହତାୟ ଚ ଉପସଗ୍ଗତୋ। ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ଚେୱ ଲାଭାଦୀହି ଚ ଲୋକଧମ୍ମେହି ପଚଲିତତାୟ ଚଲତୋ। ଉପକ୍କମେନ ଚେୱ ସରସେନ ଚ ପଭଙ୍ଗୁପଗମନସୀଲତାୟ ପଭଙ୍ଗୁତୋ। ସବ୍ବାୱତ୍ଥାୱିନିପାତିତାୟ, ଥିରଭାୱସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତାୟ ଅଧୁୱତୋ। ଅତାୟନତାୟ ଚେୱ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଖେମତାୟ ଚ ଅତାଣତୋ। ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅନରହତାୟ, ଅଲ୍ଲୀନାନମ୍ପି ଚ ଲେଣକିଚ୍ଚାକାରିତାୟ ଅଲେଣତୋ। ନିସ୍ସିତାନଂ ଭୟସାରକତ୍ତାଭାୱେନ ଅସରଣତୋ। ୟଥାପରିକପ୍ପିତେହି ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱେହି ରିତ୍ତତାୟ ରିତ୍ତତୋ। ରିତ୍ତତାୟେୱ ତୁଚ୍ଛତୋ, ଅପ୍ପକତ୍ତା ୱା । ଅପ୍ପକମ୍ପି ହି ଲୋକେ ‘‘ତୁଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସାମିନିୱାସିୱେଦକ କାରକାଧିଟ୍ଠାୟକୱିରହିତତାୟ ସୁଞ୍ଞତୋ।

ସୟଞ୍ଚ ଅସାମିକଭାୱାଦିତାୟ ଅନତ୍ତତୋ। ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖତାୟ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଆଦୀନୱତାୟ ଆଦୀନୱତୋ। ଅଥ ୱା ଆଦୀନଂ ୱାତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ଆଦୀନୱୋ, କପଣମନୁସ୍ସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଖନ୍ଧାପି ଚ କପଣାୟେୱାତି ଆଦୀନୱସଦିସତାୟ ଆଦୀନୱତୋ। ଜରାୟ ଚେୱ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱେଧା ପରିଣାମପକତିତାୟ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତୋ। ଦୁବ୍ବଲତାୟ, ଫେଗ୍ଗୁ ୱିୟ ସୁଖଭଞ୍ଜନୀୟତାୟ ଚ ଅସାରକତୋ। ଅଘହେତୁତାୟ ଅଘମୂଲତୋ। ମିତ୍ତମୁଖସପତ୍ତୋ ୱିୟ ୱିସ୍ସାସଘାତିତାୟ ୱଧକତୋ। ୱିଗତଭୱତାୟ ୱିଭୱସମ୍ଭୂତତାୟ ଚ ୱିଭୱତୋ। ଆସୱପଦଟ୍ଠାନତାୟ ସାସୱତୋ। ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତତାୟ ସଙ୍ଖତତୋ। ମଚ୍ଚୁମାରକିଲେସମାରାନଂ ଆମିସଭୂତତାୟ ମାରାମିସତୋ। ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣପକତିତାୟ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣଧମ୍ମତୋ। ସୋକପରିଦେୱଉପାୟାସହେତୁତାୟ ସୋକପରିଦେୱଉପାୟାସଧମ୍ମତୋ। ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସାନଂ ୱିସୟଧମ୍ମତାୟ ସଂକିଲେସଧମ୍ମତୋ। ଅୱିଜ୍ଜାକମ୍ମତଣ୍ହାସଳାୟତନୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ସମୁଦୟତୋ। ତେସଂ ଅଭାୱେନ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ। ଫସ୍ସେ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ମଧୁରସ୍ସାଦେନ ଅସ୍ସାଦତୋ। ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିପରିଣାମେନ ଆଦୀନୱତୋ। ଉଭିନ୍ନଂ ନିସ୍ସରଣେନ ନିସ୍ସରଣତୋ ତୀରେତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଚ ଇମେସୁ ‘‘ତୀରେତୀ’’ତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଜହତୀତି ସକସନ୍ତାନତୋ ନୀହରତି । ୱିନୋଦେତୀତି ତୁଦତି । ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରୋତୀତି ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଂ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାମୟଂ ମୂଲମେତେସନ୍ତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା। ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ ନେସଂ ୱତ୍ଥୁ କତନ୍ତି ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା। ୟଥା ହି ତାଲରୁକ୍ଖଂ ସମୂଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ କତେ ନ ପୁନ ତସ୍ସ ତାଲସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ସମୂଲେ ରୂପାଦିରସେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଭାୱେନ ୱତ୍ଥୁମତ୍ତେ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ କତେ ସବ୍ବେପି ତେ ‘‘ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟସ୍ସେସୋତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏସୋ ଗେଧୋ । ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ୱୂପସନ୍ତୋତି ଫଲେନ ୱୂପସନ୍ତୋ । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧୋତି ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନେନ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭିତୋ । ଉପସଗ୍ଗେନ ୱା ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ପୁନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ । ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋତି ମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା ଝାପିତୋ । ଅଥ ୱା ୱିସନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଭାଜନେନ ସହ ଛଡ୍ଡିତଂ ୱିୟ ୱତ୍ଥୁନା ସହ ପହୀନୋ । ମୂଲଚ୍ଛିନ୍ନୱିସୱଲ୍ଲି ୱିୟ ସମୂଲଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ। ଉଦ୍ଧନେ ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପିତଅଙ୍ଗାରଂ ୱିୟ ୱୂପସନ୍ତୋ। ନିବ୍ବାପିତଅଙ୍ଗାରେ ପତିତଉଦକଫୁସିତଂ ୱିୟ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧୋ। ଅଙ୍କୁରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଚ୍ଛିନ୍ନବୀଜଂ ୱିୟ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକୋ। ଅସନିପାତୱିସରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢୋତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ୱୀତଗେଧୋତି ଇଦଂ ସକଭାୱପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଗତଗେଧୋତି ଇଦଂ ଆରମ୍ମଣେ ସାଲୟଭାୱପରିଚ୍ଚଜନୱସେନ । ଚତ୍ତଗେଧୋତି ଇଦଂ ପୁନ ଅନାଦିୟନଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ । ମୁତ୍ତଗେଧୋତି ଇଦଂ ସନ୍ତତିତୋ ୱିନିମୋଚନୱସେନ । ପହୀନଗେଧୋତି ଇଦଂ ମୁତ୍ତସ୍ସାପି କ୍ୱଚି ଅନୱଟ୍ଠାନଦସ୍ସନୱସେନ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଗେଧୋତି ଇଦଂ ଆଦିନ୍ନପୁବ୍ବସ୍ସ ନିସ୍ସଗ୍ଗଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୀତରାଗୋ ୱିଗତରାଗୋ ଚତ୍ତରାଗୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଗିଜ୍ଝନୱସେନ ଗେଧୋ। ରଞ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ । ନିଚ୍ଛାତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ‘‘ନିଚ୍ଛଦୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତଣ୍ହାଛଦନୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବୁତୋତି ନିବ୍ବୁତସଭାୱୋ । ସୀତିଭୂତୋତି ସୀତସଭାୱୋ । ସୁଖପଟିସଂୱେଦୀତି କାୟିକଚେତସିକସୁଖଂ ଅନୁଭୱନସଭାୱୋ । ବ୍ରହ୍ମଭୂତେନାତି ଉତ୍ତମସଭାୱେନ । ଅତ୍ତନାତି ଚିତ୍ତେନ ।

କତତ୍ତା ଚାତି ପାପକମ୍ମାନଂ କତଭାୱେନ ଚ । ଅକତତ୍ତା ଚାତି କୁସଲାନଂ ଅକତଭାୱେନ ଚ । କତଂ ମେ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଅକତଂ ମେ କାୟସୁଚରିତନ୍ତିଆଦୟୋ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଅୱିରତିୱିରତିୱସେନ କମ୍ମପଥୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତା । ସୀଲେସୁମ୍ହି ନ ପରିପୂରକାରୀତିଆଦୟୋ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱସେନ । ଜାଗରିୟମନନୁୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚଜାଗରଣୱସେନ । ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନାତି ସାତ୍ଥକାଦିସମ୍ପଜଞ୍ଞୱସେନ। ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତିଆଦୟୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ । ଦୁକ୍ଖଂ ମେ ଅପରିଞ୍ଞାତନ୍ତିଆଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟସଚ୍ଚୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେ ଅତ୍ଥତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟାୟେୱ ।

ଧୀରୋପଣ୍ଡିତୋତି ସତ୍ତ ପଦା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ । ଅପି ଚ ଦୁକ୍ଖେ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଧୀରୋ। ସୁଖେ ଅନୁପ୍ପିଲୱଟ୍ଠେନ ପଣ୍ଡିତୋ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେ କତପରିଚୟଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞୱା। ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥେ ନିଚ୍ଚଲଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧିମା। ଗମ୍ଭୀରଉତ୍ତାନତ୍ଥେ ଅପଚ୍ଚୋସକ୍କନଟ୍ଠେନ ଞାଣୀ। ଗୁଳ୍ହପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ଥେ ଓଭାସନଟ୍ଠେନ ୱିଭାୱୀ। ନିକ୍କିଲେସବ୍ୟୱଦାନଟ୍ଠେନ ତୁଲାସଦିସୋତି ମେଧାୱୀ। ନ ଲିମ୍ପତୀତି ସଜାତିୟା ନ ଲିମ୍ପତି ଆକାସେ ଲେଖା ୱିୟ । ନ ପଲିମ୍ପତୀତି ୱିସେସେନ ନ ଲିମ୍ପତି । ନ ଉପଲିମ୍ପତୀତି ସଞ୍ଞୋଗୋ ହୁତ୍ୱାପି ନ ଲିମ୍ପତି ହତ୍ଥତଲେ ଲେଖା ୱିୟ । ଅଲିତ୍ତୋତି ସଞ୍ଞୋଗୋ ହୁତ୍ୱାପି ନ କିଲିସ୍ସତି କାସିକୱତ୍ଥେ ଠପିତମଣିରତନଂ ୱିୟ । ଅପଲିତ୍ତୋତି ୱିସେସେନ ନ କିଲିସ୍ସତି ମଣିରତନେ ପଲିୱେଠିତକାସିକୱତ୍ଥଂ ୱିୟ । ଅନୁପଲିତ୍ତୋତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱାପି ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି ପୋକ୍ଖରପତ୍ତେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ । ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ବନ୍ଧନାଗାରତୋ ପଲାତୋ ୱିୟ । ନିସ୍ସଟୋତି ପାପପହୀନୋ ଅମିତ୍ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାପିତକିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁ ୱିୟ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତୋ ଗୟ୍ହୂପଗେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ରତିଂ ନାସେତ୍ୱା ପୁନ ନାଗମନଂ ୱିୟ । ୱିସଞ୍ଞୁତ୍ତୋତି କିଲେସେହି ଏକତୋ ନ ୟୁତ୍ତୋ ବ୍ୟାଧିନା ମୁତ୍ତଗିଲାନୋ ୱିୟ । ୱିମରିୟାଦିକତେନ ଚେତସାତି ୱିଗତମରିୟାଦକତେନ ଚିତ୍ତେନ, ସବ୍ବଭୱେନ ସବ୍ବାରମ୍ମଣେନ ସବ୍ବକିଲେସେହି ମୁତ୍ତଚିତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪.ସଞ୍ଞଂ ପରିଞ୍ଞାତି ଗାଥାୟ ପନ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଫସ୍ସମେୱ, ଅପି ଚ ଖୋ ପନ କାମସଞ୍ଞାଦିଭେଦଂ ସଞ୍ଞଂ, ସଞ୍ଞାନୁସାରେନ ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାମରୂପଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱିତରେୟ୍ୟ ଓଘଂ, ତତୋ ସୋ ତିଣ୍ଣୋଘୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରିଗ୍ଗହେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକିଲେସପ୍ପହାନେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱମୁନି ରାଗାଦିସଲ୍ଲାନଂ ଅବ୍ବୂଳ୍ହତ୍ତା ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ, ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଚରଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଚରନ୍ତୋ ତେନ ଅପ୍ପମାଦଚାରେନ ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ ହୁତ୍ୱା ସକପରତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦଂ ନାସୀସତି ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଚରିମଚିତ୍ତନିରୋଧା ନିରୁପାଦାନୋୱ ଜାତୱେଦୋ ପରିନିବ୍ବାତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଠପନମେୱ କରୋନ୍ତୋ; ନ ତୁ ଇମାୟ ଦେସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେସି, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତାତି ।

ନୀଲାଦିଭେଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ ସଞ୍ଜାନାତୀତି ସଞ୍ଞା। ସା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣରସା । ଚତୁଭୂମିକସଞ୍ଞା ହି ନୋସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବା ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣାୱ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ସଞ୍ଜାନାତି, ସା ପଚ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଣରସା ନାମ ହୋତି । ତସ୍ସା ୱଡ୍ଢକିସ୍ସ ଦାରୁମ୍ହି ଅଭିଞ୍ଞାଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ତେନ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ତଂ ପଚ୍ଚାଭିଜାନନକାଲେ, ପୁରିସସ୍ସ କାଳତିଲକାଦିଅଭିଞ୍ଞାଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପୁନ ତେନ ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଏସୋ’’ତି ତସ୍ସ ପଚ୍ଚାଭିଜାନନକାଲେ, ରଞ୍ଞୋ ପିଳନ୍ଧନଗୋପକଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ପିଳନ୍ଧନେ ନାମପଣ୍ଣକଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ନାମ ଆହରା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ସାରଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱାଚେତ୍ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ପିଳନ୍ଧନସ୍ସ ଆହରଣକାଲେ ଚ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ହି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣା ସଞ୍ଞା, ପୁନସଞ୍ଜାନନପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତକରଣରସା ଦାରୁଆଦୀସୁ ତଚ୍ଛକାଦୟୋ ୱିୟ, ୟଥାଗହିତନିମିତ୍ତୱସେନ ଅଭିନିୱେସକରଣପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ହତ୍ଥିଦସ୍ସକଅନ୍ଧୋ ୱିୟ, ଆରମ୍ମଣେ ଅନୋଗାଳ୍ହୱୁତ୍ତିତାୟ ଅଚିରଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା ୱିଜ୍ଜୁ ୱିୟ, ୟଥାଉପଟ୍ଠିତୱିସୟପଦଟ୍ଠାନା ତିଣପୁରିସକେସୁ ମିଗପୋତକାନଂ ପୁରିସାତି ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞା ୱିୟ । ୟା ପନେତ୍ଥ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋତି, ସା ଞାଣମେୱ ଅନୁୱତ୍ତତି, ସସମ୍ଭାରପଥୱୀଆଦୀସୁ ସେସଧମ୍ମା ପଥୱୀଆଦୀନି ୱିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କାମପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା କାମସଞ୍ଞା। ବ୍ୟାପାଦପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା। ୱିହିଂସାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ୱିହିଂସାସଞ୍ଞା। ତେସୁ ଦ୍ୱେ ସତ୍ତେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମସଞ୍ଞା ହି ପିୟେ ମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା ଅପ୍ପିୟେ ଅମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ୱିନାସନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ସଙ୍ଖାରେସୁ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଙ୍ଖାରୋ ହି ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା, ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୁ ୱା, ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ ୱା, ମା ୱା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତନକାଲେ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞା, ସା ଅସୁଭପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରା ହୋତି, ଅସୁଭଝାନେ ରୂପାୱଚରା, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରା । ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଅବ୍ୟାପାଦସଞ୍ଞା, ସା ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରା ହୋତି, ମେତ୍ତାଝାନେ ରୂପାୱଚରା, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରା । ଅୱିହିଂସାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତା ସଞ୍ଞା ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା, ସା କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରା, କରୁଣାଝାନେ ରୂପାୱଚରା, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରା । ୟଦା ଅଲୋଭୋ ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି । ୟଦା ମେତ୍ତା ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି । ୟଦା କରୁଣା ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ଭୱନ୍ତି । ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ରୂପସଞ୍ଞା । ସଦ୍ଦସଞ୍ଞାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ତସ୍ସାୟେୱ ଆରମ୍ମଣତୋ ନାମଂ । ଆରମ୍ମଣାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିୱତ୍ଥୂନିପି ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି ।

ୟା ଏୱରୂପା ସଞ୍ଞାତି ଅଞ୍ଞାପି ‘‘ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞା ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞା’’ତି ଏୱମାଦିକା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞାତିପି ପରିୟାୟେନ ଛଦ୍ୱାରିକାୟେୱ। ତୟୋ ହି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ସୟଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସହଜାତସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞା’’ତି ନାମଂ କରୋନ୍ତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞା ନାମ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକା ସଞ୍ଞା, ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସଜା ସଞ୍ଞା ନାମ ମନୋଦ୍ୱାରିକା ସଞ୍ଞା । ଏତା ଅତିରେକସଞ୍ଞା ପରିଗ୍ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସଞ୍ଞାତି ସଭାୱନାମଂ । ସଞ୍ଜାନନାତି ସଞ୍ଜାନନାକାରୋ । ସଞ୍ଜାନିତତ୍ତନ୍ତି ସଞ୍ଜାନିତଭାୱୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜୋଘନ୍ତି ପୂରେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ଅଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ତବ୍ବିପରୀତତୋ କାୟସୁଚରିତାଦି ୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ତଂ ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିୟଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା । ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ୟୋନିଗତିଭୱୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ଜୱତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ଜୱତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅପି ଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଛାଦନତୋପି ଅୱିଜ୍ଜା, ତଂ ଅୱିଜ୍ଜୋଘଂ । କାମୋଘୱସେନ ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ। ଭୱୋଘୱସେନ ପତରେୟ୍ୟ। ଦିଟ୍ଠୋଘୱସେନ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ। ଅୱିଜ୍ଜୋଘୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତେୟ୍ୟ। ଅଥ ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହାନୱସେନ ଉତ୍ତରେୟ୍ୟ। ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହାନୱସେନ ପତରେୟ୍ୟ। ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହାନୱସେନ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହାନୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତେୟ୍ୟ। ଅଥ ୱା ‘‘ତରେୟ୍ୟାଦିପଞ୍ଚପଦଂ ତଦଙ୍ଗାଦିପଞ୍ଚପହାନେନ ୟୋଜେତବ୍ବ’’ନ୍ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପଭେଦତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅମୋହୋ ଧମ୍ମୱିଚୟୋ’’ତି ପଦଂ । ଅମୋହୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଭାୱନାୟ ପଟିପକ୍ଖୋ ଭାୱନାହେତୁ । ଅମୋହେନ ଅୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହାତି ମୂଳ୍ହସ୍ସ ୱିପରୀତଗ୍ଗହଣତୋ । ଅମୋହେନ ୟାଥାୱଂ ୟାଥାୱତୋ ଧାରେନ୍ତୋ ୟଥାସଭାୱେ ପୱତ୍ତତି । ମୂଳ୍ହୋ ହି ‘‘ତଚ୍ଛଂ ଅତଚ୍ଛଂ, ଅତଚ୍ଛଞ୍ଚ ତଚ୍ଛ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି; ତଥା ଇଚ୍ଛିତାଲାଭଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି । ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ‘‘ତଂ କୁତେତ୍ଥ ଲବ୍ଭା’’ତି ଏୱମାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମ୍ଭୱତୋ ମରଣଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତି । ସମ୍ମୋହମରଣଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଚ ତଂ ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ହୋତି । ପବ୍ବଜିତାନଂ ସୁଖସଂୱାସୋ ହୋତି, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ନ ହୋତି । ମୋହେନ ହି ନିଚ୍ଚସମ୍ମୂଳ୍ହା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି। ମୋହପଟିପକ୍ଖୋ ଚ ଅମୋହୋ ମୋହୱସେନ ଅମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅଭାୱକରୋ । ଅମୋହେନ ଅୱିହିଂସାସଞ୍ଞା ଧାତୁସଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିପଜ୍ଜନଂ, ପଚ୍ଛିମଗନ୍ଥଦ୍ୱୟସ୍ସ ପଭେଦନଞ୍ଚ ହୋତି । ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ସତିପଟ୍ଠାନାନି ତସ୍ସେୱ ଆନୁଭାୱେନ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ଅମୋହୋ ଦୀଘାୟୁକତାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ଅମୂଳ୍ହୋ ହି ହିତାହିତଂ ଞତ୍ୱା ଅହିତଂ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ହିତଞ୍ଚ ପଟିସେୱମାନୋ ଦୀଘାୟୁକୋ ହୋତି, ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପରିହୀନୋ ହୋତି । ଅମୂଳ୍ହୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ହିତମେୱ କରୋନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ପାଦେତି । ଅରିୟୱିହାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ଉଦାସିନପକ୍ଖେସୁ ନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି ଅମୂଳ୍ହସ୍ସ ସବ୍ବାଭିସଙ୍ଗତାୟ ଅଭାୱତୋ । ଅମୋହେନ ଅନତ୍ତଦସ୍ସନଂ ହୋତି । ଅସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ହି ୟାଥାୱଗହଣକୁସଲୋ ଅପରିଣାୟକଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅପରିଣାୟକତୋ ବୁଜ୍ଝତି । ୟଥା ଚ ଏତେନ ଅନତ୍ତଦସ୍ସନଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ତଦସ୍ସନଂ ମୋହେନ । କୋ ହି ନାମ ଅତ୍ତସୁଞ୍ଞତଂ ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

ତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଞାଣେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ସେକ୍ଖାଦୟୋ ମୁନି । ମୋନପ୍ପତ୍ତୋତି ପଟିଲଦ୍ଧଞାଣୋ ମୁନିଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ତୀଣୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ମୋନେୟ୍ୟାନୀତି ମୁନିଭାୱକରା ମୋନେୟ୍ୟକରା ପଟିପଦା ଧମ୍ମା । କାୟମୋନେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞତ୍ତିକାୟରୂପକାୟୱସେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ। ୱିଞ୍ଞତ୍ତିୱାଚାସଦ୍ଦୱାଚାୱସେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟଂ। ମନୋଦ୍ୱାରିକଚିତ୍ତାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ମନୋମୋନେୟ୍ୟଂ । ତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ପହାନନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିୱିଧାନଂ କାୟତୋ ପୱତ୍ତାନଂ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନଂ ପଜହନଂ । କାୟସୁଚରିତନ୍ତି କାୟତୋ ପୱତ୍ତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ । କାୟାରମ୍ମଣେ ଞାଣନ୍ତି କାୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ କାୟାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ । କାୟପରିଞ୍ଞାତି କାୟଂ ଞାତତୀରଣପ୍ପହାନପରିଞ୍ଞାହି ଜାନନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣଂ । ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ ମଗ୍ଗୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ କାୟଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଉପ୍ପାଦିତମଗ୍ଗୋ ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ । କାୟେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପହାନନ୍ତି କାୟେ ତଣ୍ହାଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପଜହନଂ । କାୟସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାନଂ ନିରୋଧୋ ଆୱରଣୋ, ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ । ୱଚୀସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ୱିତକ୍କୱିଚାରାନଂ ନିରୋଧୋ ଆୱରଣୋ, ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ । ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଞ୍ଞାୱେଦନାନଂ ନିରୋଧୋ ଆୱରଣୋ, ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ।

ପଠମଗାଥାୟ କାୟମୁନିନ୍ତିଆଦୀସୁ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନୱସେନ କାୟମୁନି। ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନୱସେନ ୱାଚାମୁନି। ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନୱସେନ ମନୋମୁନି। ସବ୍ବାକୁସଲପ୍ପହାନୱସେନ ଅନାସୱମୁନି । ମୋନେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଜାନିତବ୍ବଂ ଜାନିତ୍ୱା ଫଲେ ଠିତତ୍ତା ମୋନେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନଂ । ଆହୁ ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନଂ କଥୟନ୍ତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାୟ ନିନ୍ହାତପାପକନ୍ତି ୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧସଙ୍ଖାତେ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଆୟତନେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନି ସବ୍ବପାପକାନି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିନ୍ହାୟ ଧୋୱିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ନିନ୍ହାତପାପକଂ ଆହୂତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତା ଅଗାରମୁନିନୋ। ପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗତା ଅନଗାରମୁନିନୋ। ତତ୍ଥ ସେକ୍ଖା ସେକ୍ଖମୁନିନୋ। ଅରହନ୍ତୋ ଅସେକ୍ଖମୁନିନୋ। ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକମୁନିନୋ। ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ମୁନିମୁନିନୋ।

ପୁନ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାୱସେନ ‘‘କତମେ ଅଗାରମୁନିନୋ’’ତି ଆହ । ଅଗାରିକାତି କସିଗୋରକ୍ଖାଦିଅଗାରିକକମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତା । ଦିଟ୍ଠପଦାତି ଦିଟ୍ଠନିବ୍ବାନା। ୱିଞ୍ଞାତସାସନାତି ୱିଞ୍ଞାତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସାସନଂ ଏତେସନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାତସାସନା । ଅନଗାରାତି କସିଗୋରକ୍ଖାଦିଅଗାରିୟକମ୍ମଂ ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀତି ପବ୍ବଜିତା ‘‘ଅନଗାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସତ୍ତ ସେକ୍ଖାତି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ସତ୍ତ । ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସେକ୍ଖା । ଅରହନ୍ତୋ ନ ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅସେକ୍ଖା । ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଏକକାୱ ଅନାଚରିୟକାୱ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ବୁଜ୍ଝିତୱନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକମୁନିନୋ।

ମୁନିମୁନିନୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତଥାଗତାତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ – ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି ।

କଥଂ ଭଗୱା ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଆଗତା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେନାଭିନୀହାରେନ ପୁରିମକା ଭଗୱନ୍ତୋ ଆଗତା, ତେନେୱ ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ଅଥ ୱା ୟଥା ପୁରିମକା ଭଗୱନ୍ତୋ ଦାନସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା ଦସ ପାରମିୟୋ ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗଂ ନୟନଧନରଜ୍ଜପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟଧମ୍ମକ୍ଖାନଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିଚରିୟାୟ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ୟଥା ଚ ପୁରିମକା ଭଗୱନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦେ, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ଏୱଂ ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

‘‘ୟଥା ଚ ଦୀପଙ୍କରବୁଦ୍ଧଆଦୟୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।

ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ, ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥

କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସମ୍ପତିଜାତା ପୁରିମକା ଭଗୱନ୍ତୋ ଗତା । କଥଞ୍ଚ ତେ ଗତା ? ତେ ହି ସମ୍ପତିଜାତା ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତା । ୟଥାହ –

‘‘ସମ୍ପତିଜାତୋ, ଆନନ୍ଦ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗଚ୍ଛତି, ସେତମ୍ହି ଛତ୍ତେ ଅନୁଧାରିୟମାନେ ସବ୍ବା ଚ ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତି, ଆସଭିଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭାସତି – ‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଜେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ସେଟ୍ଠୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସ, ଅୟମନ୍ତିମା ଜାତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ।

ତଞ୍ଚସ୍ସ ଗମନଂ ତଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ । ୟଞ୍ହି ସୋ ସମ୍ପତିଜାତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପତିଟ୍ଠାତି, ଇଦମସ୍ସ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦପଟିଲାଭସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ଉତ୍ତରମୁଖଭାୱୋ ପନସ୍ସ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରଭାୱସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରୋ ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗରତନପଟିଲାଭସ୍ସ । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡା ୱୀତିପତନ୍ତି ଚାମରା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୬୯୩) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଚାମରୁକ୍ଖେପୋ ପନ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟନିମ୍ମଦନସ୍ସ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଧାରଣଂ ଅରହତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୱରୱିମଲସେତଚ୍ଛତ୍ତପଟିଲାଭସ୍ସ । ସବ୍ବଦିସାନୁୱିଲୋକନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭସ୍ସ । ଆସଭିୱାଚାଭାସନଂ ପନ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୱରଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ । ତଥା ଅୟଂ ଭଗୱାପି ଗତୋ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ଗମନଂ ତଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ତେସଂୟେୱ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ମୁହୁତ୍ତଜାତୋୱ ଗୱମ୍ପତୀ ୟଥା, ସମେହି ପାଦେହି ଫୁସୀ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।

ସୋ ୱିକ୍କମୀ ସତ୍ତ ପଦାନି ଗୋତମୋ, ସେତଞ୍ଚ ଛତ୍ତଂ ଅନୁଧାରୟୁଂ ମରୂ ॥

‘‘ଗନ୍ତ୍ୱାନ ସୋ ସତ୍ତ ପଦାନି ଗୋତମୋ, ଦିସା ୱିଲୋକେସି ସମା ସମନ୍ତତୋ ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଗିରମବ୍ଭୁଦୀରୟି, ସୀହୋ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ॥ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୭; ଇତିୱୁ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୮) ।

ଏୱଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ଅଥ ୱା ୟଥା ପୁରିମକା ଭଗୱନ୍ତୋ, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥେୱ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ…ପେ॰… ପଠମଜ୍ଝାନେନ ନୀୱରଣେ…ପେ॰… ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସେ ପହାୟ ଗତୋ, ଏୱମ୍ପି ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ପଥୱୀଧାତୁୟା କକ୍ଖଳତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ, ଆପୋଧାତୁୟା ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣଂ, ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ, ଆକାସଧାତୁୟା ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟା ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।

ରୂପସ୍ସ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ, ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।

ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣଂ, ୱିଚାରସ୍ସ ଅନୁମଜ୍ଜନଲକ୍ଖଣଂ, ପୀତିୟା ଫରଣଲକ୍ଖଣଂ, ସୁଖସ୍ସ ସାତଲକ୍ଖଣଂ, ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାୟ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ, ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ ।

ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ, ସତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ, ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ପଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ।

ସଦ୍ଧାବଲସ୍ସ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟବଲସ୍ସ କୋସଜ୍ଜେ, ସତିବଲସ୍ସ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚେ, ସମାଧିବଲସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ, ପଞ୍ଞାବଲସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ ।

ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣଂ, ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଫରଣଲକ୍ଖଣଂ, ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଉପସମଲକ୍ଖଣଂ, ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣଂ ।

ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାୱାଚାୟ ପରିଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ ୱୋଦାନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାସତିୟା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମାସମାଧିସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଚେତନାଲକ୍ଖଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ନାମସ୍ସ ନମନଲକ୍ଖଣଂ, ରୂପସ୍ସ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ସଳାୟତନସ୍ସ ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ, ଫସ୍ସସ୍ସ ଫୁସନଲକ୍ଖଣଂ, ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ, ତଣ୍ହାୟ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ, ଉପାଦାନସ୍ସ ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ, ଭୱସ୍ସ ଆୟୂହନଲକ୍ଖଣଂ, ଜାତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ, ଜରାୟ ଜୀରଣଲକ୍ଖଣଂ, ମରଣସ୍ସ ଚୁତିଲକ୍ଖଣଂ ।

ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞତଲକ୍ଖଣଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ, ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ ପଦହନଲକ୍ଖଣଂ, ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ ଇଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଧିପତିଲକ୍ଖଣଂ, ବଲାନଂ ଅକମ୍ପିୟଲକ୍ଖଣଂ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ନିୟ୍ୟାନଲକ୍ଖଣଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଲକ୍ଖଣଂ ।

ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ, ସମଥସ୍ସ ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନୁପସ୍ସନାଲକ୍ଖଣଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଏକରସଲକ୍ଖଣଂ, ୟୁଗନଦ୍ଧାନଂ ଅନତିୱତ୍ତନଲକ୍ଖଣଂ ।

ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସଂୱରଣଲକ୍ଖଣଂ, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ, ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣଂ, ଖୟେ ଞାଣସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦଲକ୍ଖଣଂ, ଅନୁପ୍ପାଦେ ଞାଣସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧିଲକ୍ଖଣଂ, ଛନ୍ଦସ୍ସ ମୂଲଲକ୍ଖଣଂ ।

ମନସିକାରସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣଂ, ଫସ୍ସସ୍ସ ସମୋଧାନଲକ୍ଖଣଂ, ୱେଦନାୟ ସମୋସରଣଲକ୍ଖଣଂ, ସମାଧିସ୍ସ ପମୁଖଲକ୍ଖଣଂ, ସତିୟା ଆଧିପତେୟ୍ୟଲକ୍ଖଣଂ, ପଞ୍ଞାୟ ତତୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣଂ, ୱିମୁତ୍ତିୟା ସାରଲକ୍ଖଣଂ, ଅମତୋଗଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରିୟୋସାନଲକ୍ଖଣଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ, ଏତଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଞାଣଗତିୟା ଆଗତୋ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପତ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ? ତଥଧମ୍ମା ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’ନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ।

ତାନି ଚ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ ।

ଅପି ଚ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ । ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ଜାତିୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସାପି ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ? ଭଗୱା ୟଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଜାନାତି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚ ତେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ? ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬) ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥମେୱ ହୋତି, ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି…ପେ॰… ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ । ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ।

ଏୱଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ । ତତ୍ଥ ତଥଦସ୍ସୀଅତ୍ଥେ ତଥାଗତୋତି ପଦସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଥଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ? ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣେ କାଲେ ପଠମବୋଧିୟମ୍ପି ମଜ୍ଝିମବୋଧିୟମ୍ପି ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟମ୍ପି ୟଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଅନୂନମନଧିକଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦନିମ୍ମଦନଂ ଦୋସମୋହମଦନିମ୍ମଦନଂ, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ପକ୍ଖଲିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଏକମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତଂ ୱିୟ, ଏକନାଳିୟା ମିତଂ ୱିୟ, ଏକତୁଲାୟ ତୁଲିତଂ ୱିୟ ଚ ତଥମେୱ ହୋତି ଅୱିତଥଂ ଅନଞ୍ଞଥଂ । ୟଥାହ –

‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) ।

ଗଦଅତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ ।

ଅପି ଚ ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କଥଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ? ଭଗୱତୋ ହି ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି, କାୟସ୍ସାପି ୱାଚା । ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥା ୱାଚା, କାୟୋପି ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ତଥାଗତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ଇତି ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ‘ତସ୍ମା ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) । ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ? ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ସୀଲେନ ସମାଧିନା ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନ, ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ରାଜାତିରାଜା ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା । ତେନାହ –

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ତତ୍ଥେୱଂ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ । କୋ ପନେସ ? ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ ୱିୟ ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଦେସନାୱିଲାସମୟୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞମୟୋ ଚ ଅଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ।

ଅପି ଚ ତଥାୟ ଗତୋତିପି ତଥାଗତୋ, ତଥଂ ଗତୋତିପି ତଥାଗତୋ । ଗତୋତି ଅୱଗତୋ, ଅତୀତୋ ପତ୍ତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସକଲଂ ଲୋକଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅତୀତୋତି ତଥାଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ତଥଂ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ତେନ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଲୋକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସମୁଦୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ । ଲୋକନିରୋଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକନିରୋଧୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତା । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ତସ୍ସ ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଦମ୍ପି ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଦୀପେନ ମୁଖମତ୍ତମେୱ । ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ତଥାଗତୋୱ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧା ତଥାଗତଗୁଣେନାପି ସମସମା, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସଂ ୱସେନ ‘‘ତଥାଗତା’’ତି ଆହ ।

ଅରହନ୍ତୋତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱା ତଥାଗତୋ ଅରହଂ । ଆରକା ହି ସୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତୋ ମଗ୍ଗେନ ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତାତି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ ।

‘‘ସୋ ତତୋ ଆରକା ନାମ, ୟସ୍ସ ୟେନାସମଙ୍ଗିତା ।

ଅସମଙ୍ଗୀ ଚ ଦୋସେହି, ନାଥୋ ତେନାରହଂ ମତୋ’’ ॥

ତେ ଚାନେନ କିଲେସାରୟୋ ମଗ୍ଗେନ ହତାତି ଅରୀନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ ।

‘‘ୟସ୍ମା ରାଗାଦିସଙ୍ଖାତା, ସବ୍ବେପି ଅରୟୋ ହତା ।

ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ନାଥେନ, ତସ୍ମାପି ଅରହଂ ମତୋ’’ ॥

ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭିଂ ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଜରାମରଣନେମିଂ ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ, ତସ୍ସାନେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଂ ଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅରା ହତାତି ଅରହଂ ।

‘‘ଅରା ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ, ହତା ଞାଣାସିନା ୟତୋ ।

ଲୋକନାଥେନ ତେନେସ, ‘ଅରହ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥

ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ଅରହତି ପୂଜାୱିସେସଞ୍ଚ, ତେନେୱ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ ୟେ କେଚି ମହେସକ୍ଖା ଦେୱମନୁସ୍ସା, ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ସିନେରୁମତ୍ତେନ ରତନଦାମେନ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି, ୟଥାବଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱା ଚ ମନୁସ୍ସା ଚ ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜାଦୟୋ । ପରିନିବ୍ବୁତମ୍ପି ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୋକମହାରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତିୱିହାରସହସ୍ସାନି ପତିଟ୍ଠାପେସି । କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୂଜାୱିସେସାନନ୍ତି ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତାପି ଅରହଂ ।

‘‘ପୂଜାୱିସେସଂ ସହ ପଚ୍ଚୟେହି, ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଅରହତି ଲୋକନାଥୋ ।

ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ଅରହନ୍ତି ଲୋକେ, ତସ୍ମା ଜିନୋ ଅରହତି ନାମମେତଂ’’ ॥

ୟଥା ଚ ଲୋକେ ୟେ କେଚି ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ବାଲା ଅସିଲୋକଭୟେନ ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେସ ନ କଦାଚି ପାପଂ କରୋତୀତି ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋପି ଅରହଂ ।

‘‘ୟସ୍ମା ନତ୍ଥି ରହୋ ନାମ, ପାପକମ୍ମେସୁ ତାଦିନୋ ।

ରହାଭାୱେନ ତେନେସ, ଅରହଂ ଇତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ ॥

ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି –

‘‘ଆରକତ୍ତା ହତତ୍ତା ଚ, କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନି ।

ହତସଂସାରଚକ୍କାରୋ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋ ।

ନ ରହୋ କରୋତି ପାପାନି, ଅରହଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧା ଅରହତ୍ତଗୁଣେନାପି ସମସମା, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱସେନ ‘‘ଅରହନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତଥା ହେସ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତବ୍ବତୋ । ତେନେୱାହ –

‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।

ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯) ।

ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୂଲକାରଣଭାୱେନ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନାପି ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନେସୁ । ଏତେନେୱ ଚ ନୟେନ ରୂପାଦୀନି ଛ ଆୟତନାନି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୟୋ ଛ ୱିଞ୍ଞାଣକାୟା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ଛ ଫସ୍ସା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜା ୱେଦନାଦୟୋ ଛ ୱେଦନା, ରୂପସଞ୍ଞାଦୟୋ ଛ ସଞ୍ଞା, ରୂପସଞ୍ଚେତନାଦୟୋ ଛ ଚେତନା, ରୂପତଣ୍ହାଦୟୋ ଛ ତଣ୍ହାକାୟା, ରୂପୱିତକ୍କାଦୟୋ ଛ ୱିତକ୍କା, ରୂପୱିଚାରାଦୟୋ ଛ ୱିଚାରା, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦସ କସିଣାନି, ଦସ ଅନୁସ୍ସତିୟୋ, ଉଦ୍ଧୁମାତକସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଦସ ସଞ୍ଞା, କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, କାମଭୱାଦୟୋ ନୱ ଭୱା, ପଠମାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, ମେତ୍ତାଭାୱନାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାୟୋ, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ, ପଟିଲୋମତୋ ଜରାମରଣାଦୀନି, ଅନୁଲୋମତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଙ୍ଗାନି ଚ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଏକପଦୟୋଜନା – ଜରାମରଣଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଜାତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ନିରୋଧପଜାନନା ପଟିପଦା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକପଦୁଦ୍ଧାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ୟଂ ୱା ପନ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣୱସେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତେସଂ ପନ ୱିଭାଗୋ ଉପରି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ପନ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଗୁଣେନାପି ସମସମା, ତସ୍ମା ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱସେନ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଆହ ।

ମୋନେନାତି କାମଞ୍ହି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦାସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗଞାଣମୋନେନ ମୁନି ନାମ ହୋତି, ଇଧ ପନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନ ମୋନେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ମୂଳ୍ହରୂପୋତି ତୁଚ୍ଛରୂପୋ । ଅୱିଦ୍ଦସୂତି ଅୱିଞ୍ଞୂ । ଏୱରୂପୋ ହି ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋପି ମୁନି ନାମ ନ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମୋନେୟ୍ୟମୁନି ନାମ ନ ହୋତି, ତୁଚ୍ଛଭାୱୋ ଚ ପନ ଅଞ୍ଞାଣୀ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ଚ ତୁଲଂୱ ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ୟଥା ହି ତୁଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ଅତିରେକଂ ଚେ ହୋତି, ହରତି, ଊନଂ ଚେ ହୋତି, ପକ୍ଖିପତି; ଏୱମେୱ ସୋ ଅତିରେକଂ ହରନ୍ତୋ ୱିୟ ପାପଂ ହରତି ପରିୱଜ୍ଜେତି, ଊନକେ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ କୁସଲଂ ପରିପୂରେତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ କରୋନ୍ତୋ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତଂ ୱରଂ ଉତ୍ତମମେୱ ଆଦାୟ ପାପାନି ଅକୁସଲକମ୍ମାନି ପରିୱଜ୍ଜେତି ସ ମୁନି ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ସୋ ମୁନୀତି କସ୍ମା ପନ ସୋ ମୁନୀତି ଚେ ? ୟଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତକାରଣଂ, ତେନ ସୋ ମୁନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ମୁନାତି ଉଭୋ ଲୋକେତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧାଦିଲୋକେ ତୁଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମିନନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଇମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଖନ୍ଧା, ଇମେ ବାହିରା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇମେ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ମୁନାତି । ମୁନି ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ତେନ ପନ କାରଣେନ ‘‘ମୁନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସତଞ୍ଚାତି ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଅକୁସଲକୁସଲପ୍ପଭେଦୋ, ଅସତଞ୍ଚ ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ, ତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ସବ୍ବଲୋକେ ପୱିଚୟଞାଣେନ ଅସତଞ୍ଚ ସତଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ । ତସ୍ସ ଞାତତ୍ତା ଏୱ, ରାଗାଦିଭେଦତୋ ସତ୍ତୱିଧଂ ସଙ୍ଗଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ଜାଲଞ୍ଚ ଅତିଚ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସୋ ତେନ ମୋନସଙ୍ଖାତେନ ପୱିଚୟଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନି । ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପୂଜିତୋତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନଂ । ସୋ ହି ଖୀଣାସୱମୁନିତ୍ତା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୂଜାରହୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ସଲ୍ଲନ୍ତି ମୂଲପଦଂ । ସତ୍ତ ସଲ୍ଲାନୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ରାଗସଲ୍ଲନ୍ତି ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ ଚ ପୀଳାଜନକତାୟ ଅନ୍ତୋତୁଦନତାୟ ଦୁନ୍ନୀହରଣତାୟ ସଲ୍ଲଞ୍ଚାତି ରାଗସଲ୍ଲଂ । ଦୋସସଲ୍ଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋତି ମୂଲପଦଂ । ଅବ୍ବହିତସଲ୍ଲୋତି ନୀହଟସଲ୍ଲୋ । ଉଦ୍ଧତସଲ୍ଲୋତି ଉଦ୍ଧଂ ହଟସଲ୍ଲୋ ଉଦ୍ଧରିତସଲ୍ଲୋ । ସମୁଦ୍ଧତସଲ୍ଲୋତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପ୍ପାଟିତସଲ୍ଲୋତି ଲୁଞ୍ଚିତସଲ୍ଲୋ । ସମୁପ୍ପାଟିତସଲ୍ଲୋତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନେୱ ।

ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀତି ଦାନାଦୀନଂ କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ସକ୍କଚ୍ଚକରଣୱସେନ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ । ସତତଭାୱକରଣେନ ସାତଚ୍ଚକାରୀ। ଅଟ୍ଠିତକରଣେନ ଅଟ୍ଠିତକାରୀ। ୟଥା ନାମ କକଣ୍ଟକୋ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥୋକଂ ତିଟ୍ଠତି, ନ ନିରନ୍ତରଂ ଗଚ୍ଛତି; ଏୱମେୱ ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକଦିୱସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପୂଜଂ ୱା କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ସୁତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ୱା କତ୍ୱା ପୁନ ଚିରସ୍ସଂ କରୋତି, ତଂ ନ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତି । ସୋ ‘‘ଅସାତଚ୍ଚକାରୀ, ଅନଟ୍ଠିତକାରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ଏୱଂ ନ କରୋତୀତି ଅଟ୍ଠିତକାରୀ । ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିକୋତି ନିରନ୍ତରକରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିପ୍ଫାରସ୍ସ ଭାୱେନ ନ ଲୀନୱୁତ୍ତିକୋତି ଅନୋଲୀନୱୁତ୍ତିକୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋତି କୁସଲକରଣେ ୱୀରିୟଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ୱୀରିୟଧୁରସ୍ସ ଅନୋରୋପନେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ, ଅନୋସକ୍କିତମାନସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦୋ ଚ ୱାୟାମୋ ଚାତି ୟୋ ତେସୁ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଧମ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଚ ପୟତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ୱାୟାମୋ ଚ । ଉସ୍ସହନୱସେନ ଉସ୍ସାହୋ ଚ। ଅଧିମତ୍ତୁସ୍ସହନୱସେନ ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀ ଚ। ୱାୟାମୋ ଚେସୋ ପାରଂ ଗମନଟ୍ଠେନ । ଉସ୍ସାହୋ ଚେସୋ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମନଟ୍ଠେନ । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀ ଚେସୋ ଅଧିମତ୍ତଟ୍ଠେନ । ଅପ୍ପଟିୱାନି ଚାତି ଅନିୱତ୍ତନା ଚ । ସତି ଚ ସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ସରତୀତି ସତି । ସମ୍ପଜାନାତୀତି ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସମନ୍ତତୋ ପକାରେହି ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଗୋଚରସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ଅସମ୍ମୋହସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଇମସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ ୱସେନ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆତପ୍ପନ୍ତି କିଲେସତାପନୱୀରିୟଂ । ପଧାନନ୍ତି ଉତ୍ତମୱୀରିୟଂ । ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି କୁସଲକରଣେ ପତିଟ୍ଠାଭାୱୋ । ଅନୁୟୋଗୋତି ଅନୁୟୁଞ୍ଜନଂ । ଅପ୍ପମାଦୋତି ନପ୍ପମଜ୍ଜନଂ, ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ ।

ଇମଂ ଲୋକଂ ନାସୀସତୀତି ମୂଲପଦଂ । ସକତ୍ତଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ । ପରତ୍ତଭାୱନ୍ତି ପରଲୋକେ ଅତ୍ତଭାୱଂ । ସକରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ, ପରରୂପୱେଦନାଦୟୋ ଚ ପରଲୋକେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ । କାମଧାତୁନ୍ତି କାମଭୱଂ । ରୂପଧାତୁନ୍ତି ରୂପଭୱଂ । ଅରୂପଧାତୁନ୍ତି ଅରୂପଭୱଂ । ପୁନ ରୂପାରୂପୱସେନ ଦୁକଂ ଦସ୍ସେତୁଂ କାମଧାତୁଂ ରୂପଧାତୁଂ ଏକଂ କତ୍ୱା, ଅରୂପଧାତୁଂ ଏକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଗତିଂ ୱାତି ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ପଞ୍ଚଗତି ୱୁତ୍ତା । ଉପପତ୍ତିଂ ୱାତି ନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ଚତୁୟୋନି ୱୁତ୍ତା । ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱାତି ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ ଘଟନୱସେନ ପଟିସନ୍ଧି ୱୁତ୍ତା । ଭୱଂ ୱାତି କମ୍ମଭୱୱସେନ । ସଂସାରଂ ୱାତି ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୱସେନ । ୱଟ୍ଟଂ ୱାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ନାସୀସତୀତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୧୫. ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକେ ପଠମଗାଥାୟଂ ତାୱ ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଉପୱଦନ୍ତି । ଦୁଟ୍ଠମନାପି ଏକେ, ଅଥୋପି ୱେ ସଚ୍ଚମନାତି ଏକଚ୍ଚେ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚେ ତଥସଞ୍ଞିନୋପି ହୁତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା, ୟେ ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦହିଂସୁ, ତେ ସଚ୍ଚମନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱାଦଞ୍ଚ ଜାତନ୍ତି ଏତଂ ଅକ୍କୋସୱାଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ମୁନି ନୋ ଉପେତୀତି ଅକାରକତାୟ ଚ ଅକୁପ୍ପନତାୟ ଚ ବୁଦ୍ଧମୁନି ନ ଉପେତି । ତସ୍ମା ମୁନୀ ନତ୍ଥି ଖିଲୋ କୁହିଞ୍ଚୀତି ତେନ କାରଣେନ ଅୟଂ ମୁନି, ରାଗାଦିଖିଲେହି ନତ୍ଥି ଖିଲୋ କୁହିଞ୍ଚୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁଟ୍ଠମନାତି ଉପ୍ପନ୍ନେହି ଦୋସେହି ଦୂସିତଚିତ୍ତା । ୱିରୁଦ୍ଧମନାତି ତେହି କିଲେସେହି କୁସଲସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ଅଦତ୍ୱା ଆୱରିତଚିତ୍ତା । ପଟିୱିରୁଦ୍ଧମନାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଆହତମନାତି ପଟିଘେନ ଆହତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତେସନ୍ତି ଆହତମନା । ପଚ୍ଚାହତମନାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନେୱ । ଆଘାତିତମନାତି ୱିହିଂସାୱସେନ ଆଘାତିତଂ ମନଂ ଏତେସନ୍ତି ଆଘାତିତମନା । ପଚ୍ଚାଘାତିତମନାତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନେୱ । ଅଥ ୱା ‘‘କୋଧୱସେନ ଦୁଟ୍ଠମନା, ଉପନାହୱସେନ ପଦୁଟ୍ଠମନା, ମକ୍ଖୱସେନ ୱିରୁଦ୍ଧମନା, ପଳାସୱସେନ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧମନା, ଦୋସୱସେନ ଆହତପଚ୍ଚାହତମନା, ବ୍ୟାପାଦୱସେନ ଆଘାତିତପଚ୍ଚାଘାତିତମନା। ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅଲାଭେନ ଦୁଟ୍ଠମନା ପଦୁଟ୍ଠମନା, ଅୟସେନ ୱିରୁଦ୍ଧମନା ପଟିୱିରୁଦ୍ଧମନା, ଗରହେନ ଆହତପଚ୍ଚାହତମନା, ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମଙ୍ଗୀଭାୱେନ ଆଘାତିତପଚ୍ଚାଘାତିତମନା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଏକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଉପୱଦନ୍ତୀତି ଗରହଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅଭୂତେନାତି ଅସଂୱିଜ୍ଜମାନେନ ।

ସଦ୍ଦହନ୍ତାତି ପସାଦୱସେନ ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା । ଓକପ୍ପେନ୍ତାତି ଗୁଣୱସେନ ଓତରିତ୍ୱା ଅୱକପ୍ପୟନ୍ତା । ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତାତି ସମ୍ପସାଦନୱସେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ତେସଂ କଥଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତା । ସଚ୍ଚମନାତି ତଚ୍ଛମନା । ସଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋତି ତଚ୍ଛସଞ୍ଞିନୋ । ତଥମନାତି ଅୱିପରୀତମନା । ଭୂତମନାତି ଭୂତତ୍ଥମନା । ୟାଥାୱମନାତି ନିଚ୍ଚଲମନା । ଅୱିପରୀତମନାତି ନିଚ୍ଛୟମନା । ତତ୍ଥ ‘‘ସଚ୍ଚମନା ସଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ସଚ୍ଚୱାଦିଗୁଣଂ, ‘‘ତଥମନା ତଥସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ସଚ୍ଚସଦ୍ଧାଗୁଣଂ, ‘‘ଭୂତମନା ଭୂତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ଠିତଗୁଣଂ, ‘‘ୟାଥାୱମନା ୟାଥାୱସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ପଚ୍ଚୟିକଗୁଣଂ, ‘‘ଅୱିପରୀତମନା ଅୱିପରୀତସଞ୍ଞିନୋ’’ତି ଅୱିସଂୱାଦଗୁଣଂ କଥିତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ପରତୋଘୋସୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତିକା ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ । ଅକ୍କୋସୋତି ଜାତିଆଦୀସୁ ଦସସୁ ଅକ୍କୋସେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ । ୟୋ ୱାଦଂ ଉପେତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପୱାଦଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । କାରକୋ ୱାତି କତଦୋସୋ ୱା । କାରକତାୟାତି ଦୋସସ୍ସ କତଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋତି କଥିୟମାନୋ । ଉପୱଦିୟମାନୋତି ଦୋସଂ ଉପୱଜ୍ଜମାନୋ । କୁପ୍ପତୀତି କୋପଂ କରୋତି ।

ଖୀଲଜାତତାପିନତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତବନ୍ଧଭାୱଚିତ୍ତକଚୱରଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଘଖିଲଂ ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ଖିଲଜାତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଖିଲଜାତତା, ତାପି ନତ୍ଥି ନ ସନ୍ତି । ପଞ୍ଚପି ଚେତୋଖିଲାତି କାମେ ଅୱୀତରାଗୋ, କାୟେ ଅୱୀତରାଗୋ, ରୂପେ ଅୱୀତରାଗୋ, ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି, ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ଏୱରୂପା ପଞ୍ଚପି ଚିତ୍ତସ୍ସ ବନ୍ଧଭାୱକଚୱରଭାୱସଙ୍ଖାତା ଚେତୋଖିଲା ନତ୍ଥି ।

୧୬. ଇମଞ୍ଚ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଭଗୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଏୱଂ ଖୁଂସେତ୍ୱା ୱମ୍ଭେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଭିକ୍ଖୂ, ଆନନ୍ଦ, କିଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି, ‘‘ନ କିଞ୍ଚି ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ନ, ଆନନ୍ଦ, ‘ଅହଂ ସୀଲୱା’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଲୋକେ ହି ନାଭାସମାନଂ ଜାନନ୍ତି, ମିସ୍ସଂ ବାଲେହି ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧) ୱତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୂ, ଆନନ୍ଦ, ତେ ମନୁସ୍ସେ ଏୱଂ ପଟିଚୋଦେନ୍ତୂ’’ତି ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୬; ଉଦା॰ ୩୮; ଇତିୱୁ॰ ୪୮; ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୬) ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ଥେରୋ ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ମନୁସ୍ସା ତୁମ୍ହେହି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପଟିଚୋଦେତବ୍ବା’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତଥା ଅକଂସୁ । ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ରାଜାପି ରାଜପୁରିସେ ସବ୍ବତ୍ଥ ପେସେତ୍ୱା ୟେସଂ ଧୁତ୍ତାନଂ ଲଞ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟା ତଂ ମାରାପେସୁଂ, ତେ ଗହେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟେ ପରିଭାସି । ମନୁସ୍ସାପି ତିତ୍ଥିୟେ ଦିସ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ହନନ୍ତି, ପଂସୁନା ଓକିରନ୍ତି ‘‘ଭଗୱତୋ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେସୁ’’ନ୍ତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି, ଭଗୱା ଥେରସ୍ସ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ‘‘ସକଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଂ…ପେ॰… ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ତିତ୍ଥିୟଜନସ୍ସ ‘‘ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେତ୍ୱା ସମଣାନଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ପକାସେତ୍ୱା ଏତେନୁପାୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ସକ୍କାରଂ ସାଦିୟିସ୍ସାମା’’ତି ସୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ କଥଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ ? ଅଥ ଖୋ ସୋ ଅୟସୋ ତମେୱ ତିତ୍ଥିୟଜନଂ ପଚ୍ଚାଗତୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଚ୍ଚେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ । ୟୋ ୱା ସସ୍ସତାଦିୱାଦୀ, ସୋପି ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ କଥମଚ୍ଚୟେୟ୍ୟ, ତେନ ଦିଟ୍ଠିଛନ୍ଦେନ ଅନୁନୀତୋ ତାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିରୁଚିୟା ନିୱିଟ୍ଠୋ, ଅପି ଚ ଖୋ ପନ ସୟଂ ସମତ୍ତାନି ପକୁବ୍ବମାନୋ ଅତ୍ତନାୱ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି କରୋନ୍ତୋ ୟଥା ଜାନେୟ୍ୟ, ତଥେୱ ୱଦେୟ୍ୟାତି ।

ଅୱଣ୍ଣଂପକାସୟିତ୍ୱାତି ଅଗୁଣଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା । ସକ୍କାରନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚକରଣଂ । ସମ୍ମାନନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ ବହୁମାନନଂ । ପଚ୍ଚାହରିସ୍ସାମାତି ଏତଂ ଲାଭାଦିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମ । ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକାତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକା । ୟଥା ତଂ ‘‘ଲାଭାଦିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି ତେସଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଏତେସଂ ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚ, ଏୱଂସଭାୱମେୱ ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତଦା ତେସଂ ଦିଟ୍ଠି ୱା, ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଖନ୍ତି ୱା, ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ରୁଚି ୱା, ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଲଦ୍ଧି ୱା, ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚିଲଦ୍ଧୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ୱା, ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚିଲଦ୍ଧିଅଜ୍ଝାସୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱା ହୋତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା…ପେ॰… ଏୱଂଅଧିପ୍ପାୟା’’ତି ଆହ । ସକଂ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ । ସକଂ ଖନ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସହନଂ । ସକଂ ରୁଚିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିଂ । ସକଂ ଲଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ । ସକଂ ଅଜ୍ଝାସୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ । ସକଂ ଅଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭାୱଂ । ଅତିକ୍କମିତୁନ୍ତି ସମତିକ୍କମିତୁଂ । ଅଥ ଖୋ ସ୍ୱେୱ ଅୟସୋତି ସୋ ଏୱ ଅୟସୋ ଏକଂସେନ । ତେ ପଚ୍ଚାଗତୋତି ତେସଂ ପତିଆଗତୋ । ତେତି ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ।

ଅଥ ୱାତି ଅତ୍ଥନ୍ତରଦସ୍ସନଂ । ସସ୍ସତୋତି ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ । ଲୋକୋତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦଂ ଏୱ ତଚ୍ଛଂ ତଥଂ, ଅଞ୍ଞଂ ତୁଚ୍ଛଂ । ସମତ୍ତାତି ସମ୍ପୁଣ୍ଣା । ସମାଦିନ୍ନାତି ସମ୍ମା ଆଦିନ୍ନା । ଗହିତାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଗହିତା ।

ପରାମଟ୍ଠାତି ସବ୍ବାକାରେନ ପରାମସିତ୍ୱା ଗହିତା । ଅଭିନିୱିଟ୍ଠାତି ୱିସେସେନ ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠା । ଅସସ୍ସତୋତି ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅନ୍ତୱାତି ସଅନ୍ତୋ । ଅନନ୍ତୱାତି ୱୁଦ୍ଧିଅନନ୍ତୱା । ତଂ ଜୀୱନ୍ତି ସୋ ଜୀୱୋ, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୋ କତୋ । ଜୀୱୋତି ଚ ଅତ୍ତାୟେୱ । ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ, ‘‘ଅରହ’’ନ୍ତି ଏକେ । ପରଂ ମରଣାତି ମରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ, ପରଲୋକେତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ମରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ନ ହୋତି । ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ମରଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ହୋତି ଚ ନ ହୋତି ଚ । ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ଉଚ୍ଛେଦୱସେନ ନେୱ ହୋତି, ତକ୍କିକୱସେନ ନ ନ ହୋତି ।

ସକାୟଦିଟ୍ଠିୟାତିଆଦୟୋ କରଣୱଚନଂ । ଅଲ୍ଲୀନୋତି ଏକୀଭୂତୋ ।

ସୟଂ ସମତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ତନା ଊନଭାୱଂ ମୋଚେତ୍ୱା ସମ୍ମା ଅତ୍ତଂ ସମତ୍ତଂ କରୋତି । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅତିରେକଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ । ଅନୋମନ୍ତି ହୀନଦୋସଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଅଲାମକଂ । ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଆଦିଂ । ସେଟ୍ଠନ୍ତି ପଧାନଂ ନିଦ୍ଦୋସଂ । ୱିସେସନ୍ତି ଜେଟ୍ଠକଂ। ପାମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅଧିକଂ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ୱିସେସଂ ନ ହେଟ୍ଠିମଂ । ପୱରଂ କରୋତୀତି ଅତିରେକେନ ଉତ୍ତମଂ କରୋତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଆସୟଦୋସମୋଚନେନ ଅଗ୍ଗଂ, ସଂକିଲେସଦୋସମୋଚନେନ ସେଟ୍ଠଂ, ଉପକ୍କିଲେସଦୋସମୋଚନେନ ୱିସେସଂ, ପମତ୍ତଦୋସମୋଚନେନ ପାମୋକ୍ଖଂ, ମଜ୍ଝିମଦୋସମୋଚନେନ ଉତ୍ତମଂ, ଉତ୍ତମମଜ୍ଝିମଦୋସମୋଚନେନ ପୱରଂ କରୋତୀ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅୟଂ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଜାନନୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ । ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତୋ । ଅୟଂ ଗଣୋ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଗଣୋ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପନ୍ନୋ । ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠି ଭଦ୍ଦିକାତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ଲଦ୍ଧି ସୁନ୍ଦରା । ଅୟଂ ପଟିପଦା ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ପୁବ୍ବଭାଗା ଅତ୍ତନ୍ତ ପାଦିପଟିପଦା ସୁଟ୍ଠୁ ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋତି ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ନିୟ୍ୟାମୋକ୍କନ୍ତିକୋ ମଗ୍ଗୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋତି ସୟଂ ସମତ୍ତଂ କରୋତି।

କଥେୟ୍ୟ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି । ଭଣେୟ୍ୟ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ଦୀପେୟ୍ୟ ‘‘ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତି । ୱୋହରେୟ୍ୟ ନାନାୱିଧେନ ଗଣ୍ହାପେୟ୍ୟ ‘‘ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତୀ’’ତି ।

୧୭. ଅଥ ରାଜା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ତଂ କୁଣପଂ ଛଡ୍ଡାପେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ଈଦିସେ ଅୟସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୟ୍ହମ୍ପି ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ‘ଅହଂ ସୀଲୱା ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ’ତି ପରେସଂ ଆରୋଚେତୁଂ ଅରିୟାନଂ ପଟିରୂପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲୱତାନୀତି ଅୱସେସଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ସୀଲୱତାନୀତି ପାତିମୋକ୍ଖାଦୀନି ସୀଲାନି, ଆରଞ୍ଞିକାଦୀନି ଧୁତଙ୍ଗୱତାନି ଚ । ଅନାନୁପୁଟ୍ଠୋତି ଅପୁଚ୍ଛିତୋ । ପାୱାତି ୱଦତି । ଅନରିୟଧମ୍ମଂ କୁସଲା ତମାହୁ, ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱାତି ୟୋ ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ସୟମେୱ ୱଦତି, ତସ୍ସ ତଂ ୱାଦଂ ‘‘ଅନରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି କୁସଲା ଏୱଂ କଥେନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥି ସୀଲଞ୍ଚେୱ ୱତଞ୍ଚାତି ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥି, ସମାଦାନଟ୍ଠେନ ୱତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ୱତଂ ନ ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ଥେନ ୱତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନ ସୀଲଂ । କତମନ୍ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱାତିଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ସଂୱରଟ୍ଠେନାତି ସଂୱରଣଟ୍ଠେନ, ୱୀତିକ୍କମଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନଟ୍ଠେନ । ସମାଦାନଟ୍ଠେନାତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମ୍ମା ଆଦାନଟ୍ଠେନ । ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗନ୍ତି ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସୋ ସୀଲଂ ଅସ୍ସାତି ଆରଞ୍ଞିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ । ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗନ୍ତି ଭିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାନଂ ପରଆମିସପିଣ୍ଡାନଂ ପାତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ, ପରେହି ଦିନ୍ନାନଂ ପିଣ୍ଡାନଂ ପତ୍ତେ ନିପତନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଉଞ୍ଛତି ତଂ ତଂ କୁଲଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଗୱେସତୀତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ପତିତୁଂ ୱତମେତସ୍ସାତି ପିଣ୍ଡପାତୀ । ପତିତୁନ୍ତି ଚରିତୁଂ । ପିଣ୍ଡପାତୀ ଏୱ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ । ଅଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ୟେନ ସମାଦାନେନ ସୋ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତେନେୱ ନୟେନ ରଥିକାସୁସାନସଙ୍କାରକୂଟାଦୀନଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ତେସୁ ପଂସୁକୂଲମିୱାତି ପଂସୁକୂଲଂ । ଅଥ ୱା ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତୀତି ପଂସୁକୂଲଂ, କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନିବ୍ବଚନସ୍ସ ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ପଂସୁକୂଲଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପଂସୁକୂଲିକୋ, ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ। ସଙ୍ଘାଟିଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଅନ୍ତରୱାସକସଙ୍ଖାତଂ ତିଚୀୱରଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ତେଚୀୱରିକୋ, ତେଚୀୱରିକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଂ । ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗନ୍ତି ଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱଖଣ୍ଡନଂ, ଅପେତଂ ଦାନତୋ ଅପଦାନଂ, ଅନୱଖଣ୍ଡନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସହ ଅପଦାନେନ ସପଦାନଂ, ଅୱଖଣ୍ଡନୱିରହିତଂ, ଅନୁଘରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସପଦାନଂ ଚରିତୁଂ ଇଦମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସପଦାନଚାରୀ, ସପଦାନଚାରୀୟେୱ ସପଦାନଚାରିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ । ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗନ୍ତି ଖଲୂତି ପଟିସେଧନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପୱାରିତେନ ସତା ପଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧଂ ଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ନାମ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସ୍ସ ଭୋଜନଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଭୋଜନଂ, ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଭୋଜନେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତସଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ, ନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ, ସମାଦାନୱସେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାତିରିତ୍ତଭୋଜନସ୍ସେତଂ ନାମଂ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗଂ। ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗନ୍ତି ସୟନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜାୟ ୱିହରିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ନେସଜ୍ଜିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ । ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗନ୍ତି ୟଦେୱ ସନ୍ଥତଂ ୟଥାସନ୍ଥତଂ, ‘‘ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସେନାସନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମିଂ ୟଥାସନ୍ଥତେ ୱିହରିତୁଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ୟଥାସନ୍ଥତିକୋ, ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗଂ । ସବ୍ବାନେୱ ପନେତାନି ତେନ ତେନ ସମାଦାନେନ ଧୁତକିଲେସତ୍ତା ଧୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଙ୍ଗାନି, କିଲେସଧୁନନତୋ ୱା ଧୁତନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଞାଣଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତେସନ୍ତି ଧୁତଙ୍ଗାନି। ଅଥ ୱା ଧୁତାନି ଚ ତାନି ପଟିପକ୍ଖାନଂ ଧୁନନତୋ ଅଙ୍ଗାନି ଚ ପଟିପତ୍ତିୟାତିପି ଧୁତଙ୍ଗାନି। ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ସବ୍ବାନେୱ ଚେତାନି ସମାଦାନଚେତନାଲକ୍ଖଣାନି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୟୋ ସମାଦିୟତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ୟେନ ସମାଦିୟତି, ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଏତେ ଧମ୍ମା । ୟା ସମାଦାନଚେତନା, ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ । ୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୩) ।

ସବ୍ବାନେୱ ଚ ଲୋଲୁପ୍ପୱିଦ୍ଧଂସନରସାନି, ନିଲ୍ଲୋଲୁପ୍ପଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନାନି, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଅରିୟଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱୀରିୟସମାଦାନମ୍ପୀତି ୱୀରିୟଗ୍ଗହଣମ୍ପି । କାମନ୍ତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚାତି ଛୱି ଚ ନ୍ହାରୁୱଲ୍ଲିୟୋ ଚ । ଅଟ୍ଠି ଚାତି ସବ୍ବା ଅଟ୍ଠିୟୋ ଚ । ଅୱସିସ୍ସତୂତି ତିଟ୍ଠତୁ । ଉପସୁସ୍ସତୁ ମଂସଲୋହିତନ୍ତି ସବ୍ବଂ ମଂସଞ୍ଚ ଲୋହିତଞ୍ଚ ସୁକ୍ଖତୁ । ‘‘ତଚୋ’’ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ‘‘ନ୍ହାରୂ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଅଟ୍ଠୀ’’ତି ଏକଂ, ‘‘ଉପସୁସ୍ସତୁ ମଂସଲୋହିତ’’ନ୍ତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ । ୟଂ ତନ୍ତି ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପୁରିସଥାମେନାତି ପୁରିସସ୍ସ କାୟିକେନ ବଲେନ, ବଲେନାତି ଞାଣବଲେନ । ୱୀରିୟେନାତି ଚେତସିକଞାଣୱୀରିୟତେଜେନ । ପରକ୍କମେନାତି ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନେନ ଉସ୍ସାହପ୍ପତ୍ତୱୀରିୟେନ । ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ତଂ ପାପୁଣିତବ୍ବଂ । ନ ତଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱାତି ତଂ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ୱୀରିୟସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ସିଥିଲତ୍ତଂ ଓସୀଦନଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ପଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଚିତ୍ତଂ ଉସ୍ସାହଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ପଦହତୀତି ପତିଟ୍ଠାପେତି ।

ନାସିସ୍ସନ୍ତି ନ ଖାଦିସ୍ସାମି ନ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି । ନ ପିୱିସ୍ସାମୀତି ୟାଗୁପାନାଦୀନି ନ ପିୱିସ୍ସାମି । ୱିହାରତୋ ନ ନିକ୍ଖମେତି ସେନାସନତୋ ବହି ନ ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟଂ । ନପି ପସ୍ସଂ ନିପାତେସ୍ସନ୍ତି ପସ୍ସଂ ମଞ୍ଚେ ୱା ପୀଠେ ୱା ଭୂମିୟଂ ୱା କଟସନ୍ଥରକେ ୱା ପାତନଂ ଠପନଂ ନ କରିସ୍ସାମି । ତଣ୍ହାସଲ୍ଲେ ଅନୂହତେତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେ କଣ୍ଡେ ଅନୁଦ୍ଧଟେ, ଅୱିଗତେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମଂ ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଆଭୁଜିତଂ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀତି ନ ୱିଜହିସ୍ସାମି । ୟାୱ ମେ ନ ଅନୁପାଦାୟାତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଗହଣଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଆସୱେହୀତି କାମାସୱାଦୀହି ଚତୂହି ଆସୱେହି । ୱିମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି । ନ ତାୱାହଂ ଇମମ୍ହା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ରୁକ୍ଖମୂଲା ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମୀତି ଓକାସୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଇମସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ଅରିୟଧମ୍ମଂ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଗିମ୍ହେତି କାଲୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ପୁରିମେ ୱୟୋଖନ୍ଧେତିଆଦୟୋ ୱୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଆସନା ନ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀତି ନିସିନ୍ନାସନା ନ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସାମି । ଅଡ୍ଢୟୋଗାତି ନିକୁଣ୍ଡଗେହା । ପାସାଦାତି ଦୀଘପାସାଦା । ହମ୍ମିୟାତି ମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନଗେହା । ଗୁହାୟାତି ପଂସୁଗୁହାୟ । ଲେଣାତି ମରିୟାଦଛିନ୍ନଚ୍ଛିଦ୍ଦା ପବ୍ବତଲେଣା । କୁଟିୟାତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାଦିକୁଟିୟା । କୂଟାଗାରାତି କଣ୍ଣିକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କତଗେହତୋ । ଅଟ୍ଟାତି ଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକା । ମାଳାତି ୱଟ୍ଟଗେହା । ଉଦ୍ଦଣ୍ଡୋ ନାମ ଏକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ । ‘‘ତିଛଦନଗେହୋ’’ତିପି ଏକେ । ଉପଟ୍ଠାନସାଲାତି ସନ୍ନିପାତସାଲା ଭୋଜନସାଲା ୱା । ମଣ୍ଡପାଦୟୋ ପାକଟାୟେୱ । ଅରିୟଧମ୍ମନ୍ତି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମଂ, ଅରିୟାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଧମ୍ମଂ । ଆହରିସ୍ସାମୀତି ମମ ଚିତ୍ତସମୀପଂ ଆନୟିସ୍ସାମି ସୀଲେନ । ସମାହରିସ୍ସାମୀତି ୱିସେସେନ ଆନୟିସ୍ସାମି ସମାଧିନା । ଅଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀତି ପଟିଲାଭୱସେନ ଗମିସ୍ସାମି ତଦଙ୍ଗେନ । ଫସ୍ସୟିସ୍ସାମୀତି ଫୁସିସ୍ସାମି ମଗ୍ଗେନ । ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରିସ୍ସାମି ଫଲେନ । ଅଥ ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଆହରିସ୍ସାମି। ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମାହରିସ୍ସାମି, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଫସ୍ସୟିସ୍ସାମି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସାମି। ଦ୍ୱୀସୁପି ନୟେସୁ ଫସ୍ସୟିସ୍ସାମୀତି ନାମକାୟେନ ନିବ୍ବାନଂ ଫୁସିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପୁଟ୍ଠୋତି ମୂଲପଦଂ, ତସ୍ସ ଅପୁଚ୍ଛିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପୁଚ୍ଛିତୋତି ଅଜାନାପିତୋ । ଅୟାଚିତୋତି ଅନାୟାଚିତୋ । ଅନଜ୍ଝେସିତୋତି ଅନାଣାପିତୋ, ‘‘ନ ଇଚ୍ଛିତୋ’’ତି ଏକେ । ଅପସାଦିତୋତି ନ ପସାଦାପିତୋ । ପାୱଦତୀତି କଥୟତି । ଅହମସ୍ମୀତି ଅହଂ ଅସ୍ମି ଭୱାମି । ଜାତିୟା ୱାତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟା ୱା । ଗୋତ୍ତେନ ୱାତି ଗୋତମାଦିଗୋତ୍ତେନ ୱା । କୋଲପୁତ୍ତିୟେନ ୱାତି କୁଲପୁତ୍ତଭାୱେନ ୱା । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ୱାତି ସରୀରସୁନ୍ଦରତାୟ ୱା । ଧନେନ ୱାତି ଧନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା । ଅଜ୍ଝେନେନ ୱାତି ଅଜ୍ଝାୟକରଣେନ ୱା । କମ୍ମାୟତନେନ ୱାତି କମ୍ମମେୱ କମ୍ମାୟତନଂ, ତେନ କମ୍ମାୟତନେନ, କସିଗୋରକ୍ଖକମ୍ମାଦିନା ୱା । ସିପ୍ପାୟତନେନ ୱାତି ଧନୁସିପ୍ପାଦିନା ୱା । ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେନ ୱାତି ଅଟ୍ଠାରସୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେନ ୱା । ସୁତେନ ୱାତି ବହୁସ୍ସୁତଗୁଣେନ ୱା । ପଟିଭାନେନ ୱାତି କାରଣାକାରଣପଟିଭାନସଙ୍ଖାତଞାଣେନ ୱା । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ୱତ୍ଥୁନାତି ଜାତିଆଦୀନଂ ଏକେକେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱା ।

ଉଚ୍ଚା କୁଲାତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲା, ଏତେନ ଜାତିଗୋତ୍ତମହତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ମହାଭୋଗକୁଲାତି ଗହପତିମହାସାଲକୁଲା, ଏତେନ ଅଡ୍ଢମହତ୍ତଂ ଦୀପେତି । ଉଳାରଭୋଗକୁଲାତି ଅୱସେସୱେସ୍ସାଦିକୁଲା, ଏତେନ ପହୂତଜାତରୂପରଜତାଦିଂ ଦୀପେତି । ଚଣ୍ଡାଲାପି ହି ଉଳାରଭୋଗା ହୋନ୍ତି । ଞାତୋତି ପାକଟୋ । ୟସ୍ସସ୍ସୀତି ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତିକୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତୋ । ୱିନୟଧରୋତି ୱିନୟପିଟକଧରୋ । ଧମ୍ମକଥିକୋତି ଆଭିଧମ୍ମିକୋ । ଆରଞ୍ଞିକୋତିଆଦୟୋ ଧୁତଙ୍ଗପୁବ୍ବଙ୍ଗମପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ପଠମସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଲାଭୀତିଆଦୟୋ ରୂପାରୂପଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଟିୱେଧଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ପାୱଦତୀତି ମୂଲପଦଂ । କଥେତୀତି ‘‘ପିଟକାଚରିୟୋସ୍ମୀ’’ତି କଥୟତି । ଭଣତୀତି ‘‘ଧୁତଙ୍ଗିକୋମ୍ହୀ’’ତି ପାକଟଂ କରୋତି । ଦୀପୟତୀତି ‘‘ରୂପଜ୍ଝାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ପରିଦୀପୟତି । ୱୋହରତୀତି ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନଂ ଲାଭୀମ୍ହୀ’’ତି ୱାକ୍ୟଭେଦଂ କରୋତି ।

ଖନ୍ଧକୁସଲାତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସଲକ୍ଖଣସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣେସୁ ଛେକା, ଞାତତୀରଣପହାନୱସେନ କୁସଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାତୁଆୟତନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିବ୍ବାନକୁସଲାତି ନିବ୍ବାନେ ଛେକା । ଅନରିୟାନନ୍ତି ନ ଅରିୟାନଂ । ଏସୋ ଧମ୍ମୋତି ଏସୋ ସଭାୱୋ । ବାଲାନନ୍ତି ଅପଣ୍ଡିତାନଂ । ଅସପ୍ପୁରିସାନନ୍ତି ନ ସୋଭନପୁରିସାନଂ । ଅତ୍ତାତି ଅତ୍ତାନଂ ।

୧୮.ସନ୍ତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସୂପସମେନ ସନ୍ତୋ । ତଥା ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତୋ । ଇତି’ହନ୍ତି ସୀଲେସୁ ଅକତ୍ଥମାନୋତି ‘‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇତି ସୀଲେସୁ ଅକତ୍ଥମାନୋ, ସୀଲନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତୁପନାୟିକଂ ୱାଚଂ ଅଭାସମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତମରିୟଧମ୍ମଂ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ତଂ ଅକତ୍ଥନଂ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଖନ୍ଧାଦିକୁସଲା ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ସୁସ୍ସଦା ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେତି ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତୁସ୍ସଦା କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ ନତ୍ଥି । ତସ୍ସ ତଂ ଅକତ୍ଥନଂ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି ଏୱଂ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସନ୍ତୋତି ମୂଲପଦଂ । ରାଗସ୍ସ ସମିତତ୍ତାତି ରଞ୍ଜନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ସମିତଭାୱେନ । ଦୋସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିଜ୍ଝାତତ୍ତାତି ସବ୍ବପରିଳାହାନଂ ଝାପିତତ୍ତା । ନିବ୍ବୁତତ୍ତାତି ସବ୍ବସନ୍ତାପାନଂ ନିବ୍ବାପିତଭାୱେନ । ୱିଗତତ୍ତାତି ସବ୍ବାକୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିଗତଭାୱେନ ଦୂରଭାୱେନ । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାତି ସବ୍ବାକାରେନ ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକଭାୱେନ । ସତ୍ତନ୍ନଂଧମ୍ମାନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂତି ଉପରି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ସତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଭାୱେନ ଭିକ୍ଖୁ । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋତି ଇମେ ତୟୋ କିଲେସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଭିନ୍ନା, ରାଗୋ ଦୋସୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ କିଲେସା ଓଳାରିକା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଭିନ୍ନା, ତେ ଏୱ ଅଣୁସହଗତା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଭିନ୍ନା, ମୋହୋ ମାନୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ କିଲେସା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଭିନ୍ନା । ଅୱସେସେ କିଲେସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଭିନ୍ନାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଆହ । ସଂକିଲେସିକାତି କିଲେସପଚ୍ଚୟା । ପୋନୋଭୱିକାତି ପୁନବ୍ଭୱଦାୟିକା । ସଦରାତି କିଲେସଦରଥା ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ସଦରା । ‘‘ସଦ୍ଦରା’’ତିପି ପାଠୋ, ସହଦରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖୱିପାକାତି ଫଲକାଲେ ଦୁକ୍ଖଦାୟିକା । ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣିୟାତି ଅନାଗତେ ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ।

ପଜ୍ଜେନକତେନ ଅତ୍ତନାତି ଗାଥାୟ ଅୟଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ୟୋ ଅତ୍ତନା ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ, କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ, ପରିନିବ୍ବାନଗତତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ, ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିହାନିୱୁଦ୍ଧିଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଅପୁଞ୍ଞପୁଞ୍ଞପ୍ପଭେଦଂ ଭୱଞ୍ଚ ୱିଭୱଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟ ମଗ୍ଗୱାସଂ ୱୁସିତୱା ଖୀଣପୁନବ୍ଭୱୋତି ଏତେସଂ ଥୁତିୱଚନାନଂ ଅରହୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ।

ଇତିହନ୍ତି, ଇଦହନ୍ତୀତି ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ । ଇତୀତି ପଦସନ୍ଧିଆଦୟୋ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଦହ’’ନ୍ତି ପାଠଂ ନ ରୋଚେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଇତୀତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପଦସନ୍ଧୀତି ପଦାନଂ ସନ୍ଧି ପଦସନ୍ଧି, ପଦଘଟନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦସଂସଗ୍ଗୋତି ପଦାନଂ ଏକୀଭାୱୋ । ପଦପାରିପୂରୀତି ପଦାନଂ ପରିପୂରଣଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଏକୀଭାୱୋ । ଅକ୍ଖରସମୱାୟୋତି ଏକୀଭୂତୋପି ଅପରିପୁଣ୍ଣୋପି ହୋତି, ଅୟଂ ନ ଏୱଂ । ଅକ୍ଖରାନଂ ସମୱାୟୋ ସନ୍ନିପାତୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକ୍ଖରସମୱାୟୋ’’ତି ଆହ । ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଚ୍ଚୟୋ ପଦମୀତି ୱୁତ୍ତାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟତ୍ତିକାରଣାନଂ ୱା ମଧୁରଭାୱତ୍ତା ପାଠସ୍ସ ମୁଦୁଭାୱୋ । ପଦାନୁପୁବ୍ବତାମେତନ୍ତି ପଦାନଂ ଅନୁପୁବ୍ବଭାୱୋ ପଦାନୁପୁବ୍ବତା, ପଦପଟିପାଟିଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମେତନ୍ତି ଏତଂ । କତମନ୍ତି ଚେ ? ଇତୀତି ଇଦଂ । ମେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । କତ୍ଥୀ ହୋତୀତି ‘‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେତ୍ୱା କଥନସୀଲୋ ହୋତି । କତ୍ଥତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ କଥୟତି । ୱିକତ୍ଥତୀତି ୱିୱିଧା କଥୟତି । କତ୍ଥନାତି କଥନା । ଆରତୋତି ଦୂରତୋ ରତୋ । ୱିରତୋତି ଠାନସଙ୍କନ୍ତିୱସେନ ୱିଗତଭାୱେନ ରତୋ । ପଟିୱିରତୋତି ତତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ରତୋ । ତତ୍ଥ ପିସାଚଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା ପଲାତୋ ଆରତୋ । ହତ୍ଥିମ୍ହି ମଦ୍ଦନ୍ତେ ୱିୟ ପରିଧାୱିତ୍ୱା ଗତୋ ୱିରତୋ । ୟୋଧସମ୍ପହାରଂ ୱିୟ ପୋଥେତ୍ୱା ମଦ୍ଦେତ୍ୱା ଗତୋ ପଟିୱିରତୋ ।

ଖୀଣାସୱସ୍ସାତି ଖୀଣକିଲେସାସୱସ୍ସ । କମ୍ମୁସ୍ସଦୋତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତାନଂ କମ୍ମାନଂ ଉସ୍ସଦୋ ଉସ୍ସନ୍ନତା । ୟସ୍ସିମେତି ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଇମେ ଉସ୍ସଦା ।

୧୯. ଏୱଂ ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପକପ୍ପିତା ସଙ୍ଖତା’’ତି । ତତ୍ଥ ପକପ୍ପିତାତି ପରିକପ୍ପିତା । ସଙ୍ଖତାତି ପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖତା । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ । ଧମ୍ମାତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ପୁରକ୍ଖତାତି ପୁରତୋ କତା । ସନ୍ତୀତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୱୀୱଦାତାତି ଅୱୋଦାତା । ୟଦତ୍ତନି ପସ୍ସତି ଆନିସଂସଂ, ତଂ ନିସ୍ସିତୋ କୁପ୍ପପଟିଚ୍ଚସନ୍ତିନ୍ତି ୟସ୍ସେତେ ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା ‘ପୁରକ୍ଖତା ଅୱୋଦାତା ସନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚ ସକ୍କାରାଦିଂ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଗତିୱିସେସାଦିଂ ଆନିସଂସଂ ସମ୍ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତଞ୍ଚ ଆନିସଂସଂ, ତଞ୍ଚ କୁପ୍ପତାୟ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ଚ ସମ୍ମୁତିସନ୍ତିତାୟ ଚ କୁପ୍ପପଟିଚ୍ଚସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସିତୋ ଚ ହୋତି । ସୋ ତଂ ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଉକ୍କଂସେୟ୍ୟ, ପରେ ୱା ୱମ୍ଭେୟ୍ୟ ଅଭୂତେହିପି ଗୁଣଦୋସେହି ।

ସଙ୍ଖତାତି ମୂଲପଦଂ । ସଙ୍ଖତାତି ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତା । ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଅଭିସଙ୍ଖତାତି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିକତା । ସଣ୍ଠପିତାତି ପଚ୍ଚୟୱସେନେୱ ସମ୍ମା ଠପିତା । ଅନିଚ୍ଚାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱେନ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଖୟଧମ୍ମାତି କମେନ ଖୟସଭାୱା । ୱୟଧମ୍ମାତି ପୱତ୍ତିୱସେନ ପରିହାୟନସଭାୱା । ୱିରାଗଧମ୍ମାତି ଅନିୱତ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛନସଭାୱା । ନିରୋଧଧମ୍ମାତି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱା, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସାତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ।

ପୁରେକ୍ଖାରାତି ପୁରେ କତା । ତଣ୍ହାଧଜୋତି ଉସ୍ସାପିତଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହାଧଜୋ, ତଣ୍ହାପଟାକା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତଣ୍ହାଧଜୋ । ପୁରେଚାରିକଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା ଏୱ କେତୁ ଅସ୍ସାତି ତଣ୍ହାକେତୁ । ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟୋତି ଛନ୍ଦାଧିପତିୱସେନ, ତଣ୍ହା ଅଧିପତିତୋ ଆଗତାତି ୱା ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟୋ, ତଣ୍ହାଧିପତି ୱା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତଣ୍ହାଧିପତେୟ୍ୟୋ । ଦିଟ୍ଠିଧଜାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୱୋଦାତାତି ଅପରିସୁଦ୍ଧା । ସଂକିଲିଟ୍ଠାତି ସୟଂ କିଲିଟ୍ଠା । ସଂକିଲେସିକାତି ତପନୀୟା ।

ଦ୍ୱେ ଆନିସଂସେ ପସ୍ସତୀତି ଦ୍ୱେ ଗୁଣେ ଦକ୍ଖତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚ ଆନିସଂସନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଚ୍ଚକ୍ଖଧମ୍ମାନିସଂସଞ୍ଚ । ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ପରଲୋକେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଆନିସଂସଞ୍ଚ । ୟଂଦିଟ୍ଠିକୋ ସତ୍ଥା ହୋତୀତି ସତ୍ଥା ୟଥାଲଦ୍ଧିକୋ ଭୱତି । ତଂଦିଟ୍ଠିକା ସାୱକା ହୋନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତା ସାୱକାପି ତଥାଲଦ୍ଧିକା ହୋନ୍ତି । ସକ୍କରୋନ୍ତୀତି ସକ୍କାରପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୀତି ଗରୁକାରପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ମାନେନ୍ତୀତି ମନସା ପିୟାୟନ୍ତି । ପୂଜେନ୍ତୀତି ଚତୁପଚ୍ଚୟାଭିହାରପୂଜାୟ ପୂଜେନ୍ତି । ଅପଚିତିଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅପଚିତିପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସକ୍କରିତ୍ୱା ସୁଅଭିସଙ୍ଖତେ ପଣୀତେ କତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ସକ୍କତୋ । ୟସ୍ମିଂ ଗରୁଭାୱଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ଗରୁକତୋ । ୟଂ ମନସା ପିୟାୟନ୍ତି, ସୋ ମାନିତୋ । ୟସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ପୂଜିତୋ । ୟସ୍ସ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦିୱସେନ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଅପଚିତୋ । କେଚି ‘‘ସକ୍କରୋନ୍ତି କାୟେନ, ଗରୁଂ କରୋନ୍ତି ୱାଚାୟ, ମାନେନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ, ପୂଜେନ୍ତି ଲାଭେନା’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅଲଂ ନାଗତ୍ତାୟ ୱାତି ନାଗଭାୱାୟ ନାଗରାଜଭାୱାୟ ୱା ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ । ସୁପଣ୍ଣତ୍ତାୟ ୱାତି ସୁପଣ୍ଣରାଜଭାୱାୟ । ୟକ୍ଖତ୍ତାୟ ୱାତି ୟକ୍ଖସେନାପତିଭାୱାୟ । ଅସୁରତ୍ତାୟୱାତି ଅସୁରଭାୱାୟ । ଗନ୍ଧବ୍ବତ୍ତାୟ ୱାତି ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱଘଟେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱାୟ । ମହାରାଜତ୍ତାୟ ୱାତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱାୟ । ଇନ୍ଦତ୍ତାୟ ୱାତି ସକ୍କଭାୱାୟ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ତାୟ ୱାତି ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱାୟ । ଦେୱତ୍ତାୟ ୱାତି ସମ୍ମୁତିଦେୱାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଭାୱାୟ । ସୁଦ୍ଧିୟାତି ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ । ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ସବ୍ବମଲରହିତଅଚ୍ଚନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ । ପରିସୁଦ୍ଧିୟାତି ସବ୍ବାକାରେନ ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ।

ତତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ଅଧିପଚ୍ଚତ୍ତଂ ସୁଦ୍ଧିୟା । ଦେୱଲୋକେ ଅଧିପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅଧିପଚ୍ଚତ୍ତଂ ପରିସୁଦ୍ଧିୟା । ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସହସ୍ସାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥଂ ମୁତ୍ତିୟା। ଅନ୍ତରାୟାଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥଂ ୱିମୁତ୍ତିୟା। ସବ୍ବାକାରେନ ମୁତ୍ତିୟା ପରିମୁତ୍ତିୟା । ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପବ୍ବଜିତଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତଭାୱେନ ୱିୱିଧେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି । ପରିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପାପେତ୍ୱା ସବ୍ବାକାରେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି । ମୁଚ୍ଚନ୍ତି ତେସଂ ସମୟନ୍ତରଧମ୍ମେନ । ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଓୱାଦେନ । ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଅନୁସାସନେନ । ସୁଜ୍ଝିସ୍ସାମୀତିଆଦୟୋ ଅନାଗତୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଆୟତିଂ ଫଲପାଟିକଙ୍ଖୀତି ଅନାଗତେ ୱିପାକଫଲମାକଙ୍ଖମାନୋ । ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ଇଚ୍ଛାମତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିଗତଞ୍ହି ଇଜ୍ଝମାନଂ ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା ନିପ୍ଫାଦେତି ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତୀତି ଅତିଅନ୍ତନିସ୍ସରଣସନ୍ତି । ତଦଙ୍ଗସନ୍ତୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଗୁଣଙ୍ଗେନ ନୀୱରଣାଦିଅଗୁଣଙ୍ଗଂ ସମେତୀତି ଝାନଂ ତଦଙ୍ଗସନ୍ତି । ସମ୍ମୁତିସନ୍ତୀତି ସମାହାରୱସେନ ଦିଟ୍ଠିସନ୍ତି । ତା ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କତମା ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଅମତଂନିବ୍ବାନନ୍ତି ଏୱମାଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ । ପଠମଂ ଝାନଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ନୀୱରଣା ସନ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମାଦୟୋ ଅନ୍ତୋ ଅପ୍ପନାୟଂ ଅତିସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଅପି ଚ ସମ୍ମୁତିସନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅଧିପ୍ପେତା, ସନ୍ତୀତି ଇତରେ ଦ୍ୱେ ସନ୍ତିୟୋ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମ୍ମୁତିସନ୍ତିମେୱ ଦୀପେତି । କୁପ୍ପସନ୍ତିନ୍ତି ୱିପାକଜନକୱସେନ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଚଲସନ୍ତିଂ। ପକୁପ୍ପସନ୍ତିନ୍ତି ୱିସେସେନ ଚଲସନ୍ତିଂ । ଏରିତସନ୍ତିନ୍ତି କମ୍ପନସନ୍ତିଂ । ସମେରିତସନ୍ତିନ୍ତି ୱିସେସେନ କମ୍ପିତସନ୍ତିଂ । ଚଲିତସନ୍ତିନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଘଟ୍ଟିତସନ୍ତିନ୍ତି ପୀଳିତସନ୍ତିଂ । ସନ୍ତିଂ ନିସ୍ସିତୋତି ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ସନ୍ତିଂ ନିସ୍ସିତୋ । ଅସ୍ସିତୋତି ଆସିତୋ ୱିସେସେନ ନିସ୍ସିତୋ । ଅଲ୍ଲୀନୋତି ଏକୀଭୂତୋ ।

୨୦. ଏୱଂ ନିସ୍ସିତେ ତାୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠୀନିୱେସା…ପେ॰… ଆଦିୟତୀ ଚ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୀନିୱେସାତି ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସସଙ୍ଖାତାନି ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନାନି । ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତାତି ସୁଖେନ ଅତିୱତ୍ତିତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସମୁଗ୍ଗହୀତନ୍ତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତେସୁ ତଂ ତଂ ସମୁଗ୍ଗହିତଂ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଧମ୍ମଂ ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିନିୱେସା ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ନରୋ ତେସୁ ନିୱେସନେସୁ, ନିରସ୍ସତୀ ଆଦିୟତୀ ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟସ୍ମା ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ନରୋ ତେସୁୟେୱ ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନେସୁ ଅଜସୀଲଗୋସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲପଞ୍ଚାତପମରୁପ୍ପପାତଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନକଣ୍ଟକାପସ୍ସୟାଦିଭେଦଂ ସତ୍ଥାରଂ ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ ଗଣାଦିଭେଦଞ୍ଚ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ନିରସ୍ସତି ଚ ଆଦିୟତି ଚ ଜହତି ଚ ଗଣ୍ହାତି ଚ ୱନମକ୍କଟୋ ୱିୟ ତଂ ତଂ ସାଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂ ନିରସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ଆଦିୟନ୍ତୋ ଚ ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତ୍ତା ଅସନ୍ତେହିପି ଗୁଣଦୋସେହି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟସାୟସଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଦୁରତିୱତ୍ତାତି ଅତିକ୍କମିତୁଂ ଦୁକ୍ଖା । ଦୁତ୍ତରାତି ଦୁଉତ୍ତରା । ଦୁପ୍ପତରା ଦୁସ୍ସମତିକ୍କମା ଦୁବ୍ବିନିୱତ୍ତାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତା ।

ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାତି ସସ୍ସତୱସେନ ନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତୱସେନ ନାନାୱିଧେନ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା । ୱିଚିନିତ୍ୱାତି ପରିୟେସିତ୍ୱା । ପୱିଚିନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନିୟୱସେନ ସବ୍ବାକାରେନ ପରିୟେସିତ୍ୱା । ‘‘ନିଚିନିତ୍ୱା ୱିଚ୍ଚିନିତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ । ଓଧିଗ୍ଗାହୋତି ଅୱଧିୟିତ୍ୱା ଗାହୋ । ବିଲଗ୍ଗାହୋତି କୋଟ୍ଠାସୱସେନ ଗାହୋ ‘‘ବିଲସୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୧) ୱିୟ । ୱରଗ୍ଗାହୋତି ଉତ୍ତମଗାହୋ । କୋଟ୍ଠାସଗ୍ଗାହୋତି ଅୱୟୱୱସେନ ଗାହୋ । ଉଚ୍ଚୟଗ୍ଗାହୋତି ରାସିୱସେନ ଗାହୋ । ସମୁଚ୍ଚୟଗ୍ଗାହୋତି କୋଟ୍ଠାସୱସେନ ରାସିୱସେନ ଚ ଗାହୋ । ଇଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦମେୱ ସଭାୱଂ । ତଚ୍ଛନ୍ତି ତଥଭାୱଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱଂ । ତଥନ୍ତି ୱିପରିଣାମରହିତଂ । ଭୂତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନଂ । ୟାଥାୱନ୍ତି ୟଥାସଭାୱଂ । ଅୱିପରୀତନ୍ତି ନ ୱିପରୀତଂ ।

ନିରସ୍ସତୀତି ନିଅସ୍ସତି ୱିକ୍ଖିପତି । ପରୱିଚ୍ଛିନ୍ଦନାୟ ୱାତି ପରେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପନେନ । ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋ ୱାତି ଅସମ୍ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ପରୋ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦେତୀତି ଅଞ୍ଞୋ ୱିୟୋଗଂ କରୋତି । ନତ୍ଥେତ୍ଥାତି ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ । ସୀଲଂ ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋତି ସୀଲଂ ଅସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ । ସୀଲଂ ନିରସ୍ସତୀତି ସୀଲଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଇତୋ ପରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୨୧. ୟୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାଦିଦୋସଧୁନନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଧୋନୋ, ତସ୍ସ ଧୋନସ୍ସ ହି…ପେ॰… ଅନୂପୟୋ ସୋ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଧୋନଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମା ଧୋନସ୍ସ ଧୁତସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅରହତୋ କତ୍ଥଚି ଲୋକେ ତେସୁ ତେସୁ ଭୱେସୁ ସଂକପ୍ପନା ଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥି। ସୋ ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱା, ୟାୟ ଚ ଅତ୍ତନା କତଂ ପାପକମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତା ତିତ୍ଥିୟା ମାୟାୟ ୱା ମାନେନ ୱା ଏୱଂ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତମ୍ପି ମାୟଞ୍ଚ ମାନଞ୍ଚ ପହାୟ ଧୋନୋ ରାଗାଦୀନଂ ଦୋସାନଂ କେନଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସମ୍ପରାୟେ ୱା ନିରୟାଦୀସୁ ଗତିୱିସେସେସୁ କେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅନୂପୟୋ ସୋ, ସୋ ହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଉପୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭାୱେନ ଅନୂପୟୋତି ।

କିଂ କାରଣାତି କେନ କାରଣେନ । ଧୋନା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞାତି ଧୋନା ଇତି କିଂକାରଣା ପଞ୍ଞା କଥୀୟତି । ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ତାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପଞ୍ଞାୟ କାୟତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁ କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ୱା ଚରିତନ୍ତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ଧୂତଞ୍ଚ ଧୋତଞ୍ଚାତି କମ୍ପିତଞ୍ଚ ଧୋୱିତଞ୍ଚ । ସନ୍ଧୋତଞ୍ଚାତି ସମ୍ମା ଧୋୱିତଞ୍ଚ । ନିଦ୍ଧୋତଞ୍ଚାତି ୱିସେସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଦ୍ଧୋତଞ୍ଚ । ରାଗୋ ଧୁତୋ ଚାତିଆଦୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଧୁତା ଚାତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି କମ୍ପିତା ଚଲିତା ଧୋୱିତା । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣା ହୋତୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୦୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୬୦) ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ସମ୍ମାଞାଣେନାତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣେନ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ୱା । ମିଚ୍ଛାଞାଣନ୍ତି ୱିପରୀତଞାଣଂ ଅୟାଥାୱଞାଣଂ, ପାପକିରିୟାସୁ ଉପଚିନ୍ତାୱସେନ ପାପଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁକତଂ ମୟା’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାକାରେନ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମୋହୋ । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିୟା ମିଚ୍ଛାୱିମୁତ୍ତୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିପରୀତା ଅୟାଥାୱୱିମୁତ୍ତିୟେୱ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞିତା ।

ଅରହା ଇମେହି ଧୋନେୟ୍ୟେହି ଧମ୍ମେହୀତି ରାଗାଦୀହି କିଲେସେହି ଦୂରେ ଠିତୋ ଅରହା ଇମେହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି କିଲେସଧୋୱନେହି ଧମ୍ମେହି ଉପେତୋ ହୋତି । ଧୋନୋତି ଧୋନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତେନେୱ ‘‘ସୋ ଧୁତରାଗୋ’’ତିଆଦୟୋ ଆହ ।

ମାୟା ୱୁଚ୍ଚତି ୱଞ୍ଚନିକାଚରିୟାତି ୱଞ୍ଚନକିରିୟଂ ୱଞ୍ଚନକରଣଂ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ୱଞ୍ଚନିକାଚରିୟା । ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନହେତୂତି ତେସଂ ଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ଅପ୍ପକାସନକାରଣା । ପାପିକଂ ଇଚ୍ଛଂ ପଣିଦହତୀତି ଲାମକଂ ପତ୍ଥନଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘ମା ମଂ ଜଞ୍ଞା’’ତି ଇଚ୍ଛତୀତି ‘‘ମୟ୍ହଂ କତଂ ପାପଂ ପରେ ମା ଜାନିଂସୂ’’ତି ପଚ୍ଚାସୀସତି । ସଙ୍କପ୍ପେତୀତି ୱିତକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ଜାନଂୟେୱ ପଣ୍ଣତ୍ତିଂ ୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭାରିୟଂ କରୋତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ୱୀତିକ୍କମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଉପସନ୍ତୋ ୱିୟ ଭାସତି । କାୟେନ ପରକ୍କମତୀତି ‘‘ମୟା କତଂ ଇଦଂ ପାପକମ୍ମଂ ମା କେଚି ଜାନିଂସୂ’’ତି କାୟେନ ୱତ୍ତଂ କରୋତି । ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଚକ୍ଖୁମୋହନମାୟା ଅସ୍ସାତି ମାୟାୱୀ, ମାୟାୱିନୋ ଭାୱୋ ମାୟାୱିତା। କତ୍ୱା ପାପଂ ପୁନ ପଟିଚ୍ଛାଦନତୋ ଅତିଚ୍ଚ ଅସ୍ସରତି ଏତାୟ ସତ୍ତୋତି ଅଚ୍ଚସରା। କାୟୱାଚାକିରିୟାହି ଅଞ୍ଞଥା ଦସ୍ସନତୋ ୱଞ୍ଚେତୀତି ୱଞ୍ଚନା। ଏତାୟ ସତ୍ତା ନିକରୋନ୍ତୀତି ନିକତି, ମିଚ୍ଛା କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନାହଂ ଏୱଂ କରୋମୀ’’ତି ପାପାନଂ ୱିକ୍ଖିପନତୋ ନିକିରଣା । ‘‘ନାହଂ ଏୱଂ କରୋମୀ’’ତି ପରିୱଜ୍ଜନତୋ ପରିହରଣା। କାୟାଦୀହି ସଂହରଣତୋ ଗୂହନା। ସମଭାଗେନ ଗୂହନା ପରିଗୂହନା। ତିଣପଣ୍ଣେହି ୱିୟ ଗୂଥଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମେହି ପାପଂ ଛାଦେତୀତି ଛାଦନା। ସବ୍ବତୋ ଭାଗେନ ଛାଦନା ପରିଚ୍ଛାଦନା। ନ ଉତ୍ତାନିଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ଅନୁତ୍ତାନିକମ୍ମଂ। ନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୀତି ଅନାୱିକମ୍ମଂ। ସୁଟ୍ଠୁ ଛାଦନା ୱୋଚ୍ଛାଦନା। କତପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ପୁନପି ପାପସ୍ସ କରଣତୋ ପାପକିରିୟା । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ କତପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭସ୍ମପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ୱିୟ ଅଙ୍ଗାରୋ, ଉଦକପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ୱିୟ ଖାଣୁ, ପିଲୋତିକପଲିୱେଠିତଂ ୱିୟ ଚ ସତ୍ଥଂ ହୋତି ।

ଏକୱିଧେନମାନୋତି ଏକପରିଚ୍ଛେଦେନ ଏକକୋଟ୍ଠାସେନ ମାନୋ । ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉନ୍ନତୀତି ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ଭୁସ୍ସାପନା, ଅୟଂ ମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତମାନୋୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନମାନୋତି ଅତ୍ତାନଂ ଉପରି ଠପନମାନୋ । ପରୱମ୍ଭନମାନୋତି ପରେ ଲାମକକରଣମାନୋ । ଇମେ ଦ୍ୱେ ମାନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତଥା ପୱତ୍ତାକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା ।

‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋତି ଜାତିଆଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ‘‘ଅହମସ୍ମି ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ । ସଦିସମାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମିମେପି ତୟୋ ମାନା ପୁଗ୍ଗଲୱିସେସଂ ଅନିସ୍ସାୟ ତଥା ପୱତ୍ତାକାରୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ଏକେକୋ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସେୟ୍ୟସଦିସହୀନାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ସେୟ୍ୟସ୍ସେୱ ୟାଥାୱମାନୋ, ସେସାନଂ ଅୟାଥାୱମାନୋ । ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ସଦିସସ୍ସେୱ ୟାଥାୱମାନୋ, ସେସାନଂ ଅୟାଥାୱମାନୋ । ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ହୀନସ୍ସେୱ ୟାଥାୱମାନୋ, ସେସାନଂ ଅୟାଥାୱମାନୋ ।

ଚତୁବ୍ବିଧେନ ମାନୋ ଲୋକଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଚୱିଧେନ ମାନୋ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଛବ୍ବିଧେନ ମାନୋ ଚକ୍ଖାଦିସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ମାନଂ ଜନେତୀତି ମାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ସତ୍ତୱିଧେନ ମାନନିଦ୍ଦେସେ ମାନୋତି ଉନ୍ନମୋ । ଅତିମାନୋତି ‘‘ଜାତିଆଦୀହି ମୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ । ମାନାତିମାନୋତି ‘‘ଅୟଂ ପୁବ୍ବେ ମୟା ସଦିସୋ, ଇଦାନି ଅହଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଅୟଂ ହୀନତରୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ । ଅୟଂ ଭାରାତିଭାରୋ ୱିୟ ପୁରିମଂ ସଦିସମାନଂ ଉପାଦାୟ ମାନାତିମାନୋ ନାମାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାନାତିମାନୋ’’ତି ଆହ । ଓମାନୋତି ହୀନମାନୋ । ୟୋ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ନାମ ୱୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଓମାନୋ ନାମ । ଅପି ଚେତ୍ଥ ‘‘ତ୍ୱଂ ଜାତିମା, କାକଜାତି ୱିୟ ତେ ଜାତି । ତ୍ୱଂ ଗୋତ୍ତୱା, ଚଣ୍ଡାଲଗୋତ୍ତଂ ୱିୟ ତେ ଗୋତ୍ତଂ । ତୁୟ୍ହଂ ସରୋ ଅତ୍ଥି, କାକସରୋ ୱିୟ ତେ ସରୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ପୱତ୍ତନୱସେନ ଅୟଂ ‘‘ଓମାନୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଧିମାନୋତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଅପ୍ପତ୍ୱା ପତ୍ତସଞ୍ଞିସ୍ସ, ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତ୍ତବ୍ବେ କିଚ୍ଚେ ଅକତେୟେୱ କତସଞ୍ଞିସ୍ସ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଅନଧିଗତେ ଅଧିଗତସଞ୍ଞିସ୍ସ, ଅରହତ୍ତେ ଅସଚ୍ଛିକତେ ସଚ୍ଛିକତସଞ୍ଞିସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଧିଗତମାନୋ ଅଧିମାନୋ ନାମ । ଅୟଂ ପନ କସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, କସ୍ସ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ? ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ତାୱ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପହୀନକିଲେସାୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ଅରିୟଗୁଣପଟିୱେଧେ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ, ତସ୍ମା ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ‘‘ଅହଂ ସକଦାଗାମୀ’’ତିଆଦିୱସେନ ମାନୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ଚ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହି ଅରିୟଗୁଣାଧିଗମେ ନିରାସୋୱ । ସୀଲୱତୋପି ପରିଚ୍ଚତ୍ତକମ୍ମଟ୍ଠାନସ୍ସ ନିଦ୍ଦାରାମତାଦିମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖସ୍ସ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନେ ଚ ସୁଦ୍ଧସମଥଲାଭୀ ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ୱା ଅନ୍ତରା ଠପେତି । ସୋ ହି ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସମ୍ପି ୱସ୍ସାନି ତିଂସମ୍ପି ୱସ୍ସାନି ଅସୀତିପି ୱସ୍ସାନି କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ସୋତାପନ୍ନୋ’’ତି ୱା ‘‘ସକଦାଗାମୀ’’ତି ୱା ‘‘ଅନାଗାମୀ’’ତି ୱା ମଞ୍ଞତି, ସମଥୱିପସ୍ସନାଲାଭୀ ପନ ଅରହତ୍ତେୟେୱ ଠପେତି । ତସ୍ସ ହି ସମାଧିବଲେନ କିଲେସା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା, ୱିପସ୍ସନାବଲେନ ସଙ୍ଖାରା ସୁପରିଗ୍ଗହିତା, ତସ୍ମା ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ଅସୀତିପି ୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସସତମ୍ପି କିଲେସା ନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି, ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତାଚାରୋ ହୋତି । ସୋ ଏୱଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ କିଲେସସମୁଦାଚାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ଅଟ୍ଠତ୍ୱାୱ ‘‘ଅରହା ଅହ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତି ।

ଅସ୍ମିମାନୋତି ରୂପେ ଅସ୍ମୀତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ‘‘ଅହଂ ରୂପାଦୟୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ । ମିଚ୍ଛାମାନୋତି ପାପକେହି କମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନସୁତପଟିଭାନସୀଲବ୍ବତେହି, ପାପିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମାନୋ । ତତ୍ଥ ପାପକଂ କମ୍ମାୟତନଂ ନାମ କେୱଟ୍ଟମଚ୍ଛବନ୍ଧନେସାଦାନଂ କମ୍ମଂ । ପାପକଂ ସିପ୍ପାୟତନଂ ନାମ ମଚ୍ଛଜାଲଖିପକୁମୀନକରଣେସୁ ଚେୱ ପାସଓଡ୍ଡନସୂଲାରୋପନାଦୀସୁ ଚ ଛେକତା । ପାପକଂ ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୟା କାଚି ପରୂପଘାତୱିଜ୍ଜା । ପାପକଂ ସୁତଂ ନାମ ଭାରତୟୁଦ୍ଧସୀତାହରଣାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ପାପକଂ ପଟିଭାନଂ ନାମ ଦୁବ୍ଭାସିତୟୁତ୍ତଂ କପ୍ପନାଟକୱିଲପ୍ପନାଦିପଟିଭାନଂ। ପାପକଂ ସୀଲଂ ନାମ ଅଜସୀଲଂ ଗୋସୀଲଂ । ୱତମ୍ପି ଅଜୱତଗୋୱତମେୱ । ପାପିକା ଦିଟ୍ଠି ପନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଗତେସୁ ୟାକାଚି ଦିଟ୍ଠି । ଅଟ୍ଠୱିଧମାନୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।

ନୱୱିଧେନ ମାନନିଦ୍ଦେସେ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦୟୋ ନୱ ମାନା ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ ୱୁତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ପନ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ରାଜାନଞ୍ଚେୱ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ରାଜା ହି ‘‘ରଟ୍ଠେନ ୱା ଧନୱାହନେହି ୱା କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି । ପବ୍ବଜିତୋପି ‘‘ସୀଲଧୁତଙ୍ଗାଦୀହି କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି ।

ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋପି ଏତେସଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ରାଜା ହି ‘‘ରଟ୍ଠେନ ୱା ଧନୱାହନେହି ୱା ଅଞ୍ଞରାଜୂହି ସଦ୍ଧିଂ ମୟ୍ହଂ କିଂ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି । ପବ୍ବଜିତୋପି ‘‘ସୀଲଧୁତଙ୍ଗାଦୀହି ଅଞ୍ଞେନ ଭିକ୍ଖୁନା ମୟ୍ହଂ କିଂ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି ।

ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋପି ଏତେସଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସ ହି ରଞ୍ଞୋ ରଟ୍ଠଂ ୱା ଧନୱାହନାଦୀନି ୱା ନାତିସମ୍ପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ରାଜାତି ୱୋହାରସୁଖମତ୍ତକମେୱ, କିଂ ରାଜା ନାମ ଅହ’’ନ୍ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି । ପବ୍ବଜିତୋପି ଅପ୍ପଲାଭସକ୍କାରୋ ‘‘ଅହଂ ଧମ୍ମକଥିକୋ, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ମହାଥେରୋତି କଥାମତ୍ତମେୱ, କିଂ ଧମ୍ମକଥିକୋ ନାମାହଂ, କିଂ ବହୁସ୍ସୁତୋ ନାମାହଂ, କିଂ ମହାଥେରୋ ନାମାହଂ, ୟସ୍ସ ମେ ଲାଭସକ୍କାରୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତଂ ମାନଂ କରୋତି ।

ସଦିସସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନାଦୟୋ ଅମଚ୍ଚାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ୱା ହି ରଟ୍ଠିୟୋ ୱା ‘‘ଭୋଗୟାନୱାହନାଦୀହି କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ରାଜପୁରିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ କିଂ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘ଅମଚ୍ଚୋତି ନାମମେୱ ମୟ୍ହଂ, ଘାସଚ୍ଛାଦନମତ୍ତମ୍ପି ମେ ନତ୍ଥି, କିଂ ଅମଚ୍ଚୋ ନାମାହ’’ନ୍ତି ୱା ଏତେ ମାନେ କରୋତି ।

ହୀନସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନାଦୟୋ ଦାସାଦୀନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଦାସୋ ହି ‘‘ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ଦାସୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞେ ଜୀୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା କୁଚ୍ଛିହେତୁ ଦାସା ନାମ ଜାତା, ଅହଂ ପନ ପୱେଣୀଆଗତତ୍ତା ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱା, ‘‘ପୱେଣୀଆଗତଭାୱେନ ଉଭତୋସୁଦ୍ଧିକଦାସତ୍ତେନ ଅସୁକଦାସେନ ନାମ ସଦ୍ଧିଂ କି ମୟ୍ହଂ ନାନାକରଣ’’ନ୍ତି ୱା, ‘‘କୁଚ୍ଛିୱସେନାହଂ ଦାସବ୍ୟଂ ଉପଗତୋ, ମାତାପିତୁକୋଟିୟା ପନ ମେ ଦାସଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି, କିଂ ଦାସୋ ନାମ ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ଏତେ ମାନେ କରୋତି । ୟଥା ଚ ଦାସୋ, ଏୱଂ ପୁକ୍କୁସଚଣ୍ଡାଲାଦୟୋପି ଏତେ ମାନେ କରୋନ୍ତିୟେୱ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନମାନୋୱ ୟାଥାୱମାନୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଅୟାଥାୱମାନା । ତଥା ସଦିସସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି, ହୀନସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନମାନୋୱ ୟାଥାୱମାନୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ଅୟାଥାୱମାନା । ତତ୍ଥ ୟାଥାୱମାନା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା, ଅୟାଥାୱମାନା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ଉତ୍ତମସ୍ସ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ‘‘ଅହଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନମାନୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ଉତ୍ତମସ୍ସ ସମଟ୍ଠେନ ‘‘ଅହଂ ସଦିସୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନମାନୋ । ସେୟ୍ୟସ୍ସ ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ ଉତ୍ତମସ୍ସ ଲାମକଟ୍ଠେନ ‘‘ଅହଂ ହୀନୋ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନମାନୋ । ଏୱଂ ସେୟ୍ୟମାନୋ ସଦିସମାନୋ ହୀନମାନୋତି ଇମେ ତୟୋ ମାନା ସେୟ୍ୟସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ସଦିସସ୍ସାପି ଅହଂ ସେୟ୍ୟୋ, ସଦିସୋ, ହୀନୋତି ତୟୋ ମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ହୀନସ୍ସାପି ଅହଂ ହୀନୋ, ସଦିସୋ, ସେୟ୍ୟୋତି ତୟୋ ମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ।

ଦସୱିଧମାନନିଦ୍ଦେସେ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ମାନଂ ଜନେତୀତି ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାନଂ ଜନୟତି । ଜାତିୟା ୱାତି ଖତ୍ତିୟଭାୱାଦିଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା । ଗୋତ୍ତେନ ୱାତି ଗୋତମଗୋତ୍ତାଦିନା ଉକ୍କଟ୍ଠଗୋତ୍ତେନ ୱା । କୋଲପୁତ୍ତିୟେନ ୱାତି ମହାକୁଲଭାୱେନ ୱା । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ୱାତି ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନସରୀରତାୟ ୱା । ସରୀରଞ୍ହି ‘‘ପୋକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିରୂପଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧନେନ ୱାତି ଧନସମ୍ପନ୍ନଭାୱେନ ୱା, ମୟ୍ହଂ ନିଧାନଗତସ୍ସ ଧନସ୍ସ ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝେନେନ ୱାତି ଅଜ୍ଝାୟନୱସେନ ୱା । କମ୍ମାୟତନେନ ୱାତି ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଛିନ୍ନପକ୍ଖକାକସଦିସା, ଅହଂ ପନ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଅହଂ ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ କରୋମି, ତଂ ତଂ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ କମ୍ମାୟତନେନ ୱା । ସିପ୍ପାୟତନେନ ୱାତି ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ନିସିପ୍ପା, ଅହଂ ସିପ୍ପୱା’’ତି ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ସିପ୍ପାୟତନେନ ୱା । ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେନ ୱାତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସୁତେନ ୱାତି ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅପ୍ପସ୍ସୁତା, ଅହଂ ପନ ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତି ଏୱମାଦିସୁତେନ ୱା । ପଟିଭାନେନ ୱାତି ‘‘ଅୱସେସା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିଭାନା, ମୟ୍ହଂ ପନ ପଟିଭାନପ୍ପମାଣଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱମାଦିପଟିଭାନେନ ୱା । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱା ୱତ୍ଥୁନାତି ଅୱୁତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେନ ୱତ୍ଥୁନା ୱା । ୟୋ ଏୱରୂପୋ ମାନୋତି ମାନକରଣୱସେନ ମାନୋ । ମଞ୍ଞନା ମଞ୍ଞିତତ୍ତନ୍ତି ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ଉସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ଉନ୍ନତି। ୟସ୍ସୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉନ୍ନାମେତି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେତୀତି ଉନ୍ନାମୋ। ସମୁସ୍ସିତଟ୍ଠେନ ଧଜୋ। ଉକ୍ଖିପନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ସମ୍ପଗ୍ଗାହୋ। କେତୁ ୱୁଚ୍ଚତି ବହୂସୁ ଧଜେସୁ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଧଜୋ। ମାନୋପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅପରାପରେ ଉପାଦାୟ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ କେତୁ ୱିୟାତି କେତୁ, ତଂ କେତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି କେତୁକମ୍ୟଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କେତୁକମ୍ୟତା। ସା ପନ ଚିତ୍ତସ୍ସ, ନ ଅତ୍ତନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କେତୁକମ୍ୟତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି । ମାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ କେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ, କେତୁସଙ୍ଖାତୋ ମାନୋତି । ଧୋନୋ ମାୟଞ୍ଚ ମାନଞ୍ଚ ପହାୟ ପଜହିତ୍ୱା ୟୋ ସୋ ଧୋନୋ ଅରହା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିନୋଦନବ୍ୟନ୍ତିକରଣାଦିୱସେନ କିଲେସେ ପଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସୋ ତେନ ରାଗାଦିନା କିଲେସେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ।

ନେରୟିକୋତି ୱାତି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତକସତ୍ତୋତି ୱା । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୋ ହେତୁ ନତ୍ଥୀତି ୟେନ ଜନକହେତୁନା ଗତିୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ସୋ ହେତୁ ନତ୍ଥି । ପଚ୍ଚୟୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କାରଣନ୍ତି ଠାନଂ । କାରଣଞ୍ହି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ୟେନ ହେତୁନା ୟେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଗତିୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ତଂ କାରଣଂ ନତ୍ଥି ।

୨୨. ୟୋ ପନ ନେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଉପୟାନଂ ଭାୱେନ ଉପୟୋ ହୋତି, ସୋ ଉପୟୋ ହି…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠିମିଧେୱ ସବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପୟୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସିତୋ । ଧମ୍ମେସୁ ଉପେତି ୱାଦନ୍ତି ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉପେତି ୱାଦଂ । ଅନୂପୟଂ କେନ କଥଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପ୍ପହାନେନ ପନ ଅନୂପୟଂ ଖୀଣାସୱଂ କେନ ରାଗେନ ୱା ଦୋସେନ ୱା କଥଂ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ସୋ କିଂ ତିତ୍ଥିୟା ୱିୟ କତପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତା ନିରତ୍ତା ନ ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ୱା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱା ନତ୍ଥି, ଗହଣମୁଞ୍ଚନଂ ୱାପି ଅତ୍ତନିରତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ନତ୍ଥି । କିଂ କାରଣା ନତ୍ଥୀତି ଚେ ? ଅଧୋସି ସୋ ଦିଟ୍ଠିମିଧେୱ ସବ୍ବନ୍ତି । ୟସ୍ମା ସୋ ଇଧେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଞାଣମ୍ବୁନା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅଧୋସି ପଜହି ୱିନୋଦେସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତ୍ତମନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।

ରତ୍ତୋତି ୱାତି ରାଗେନ ରତ୍ତୋତି ୱା । ଦୁଟ୍ଠୋତି ୱାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେ ଅଭିସଙ୍ଖାରା ଅପ୍ପହୀନାତି ୟେ ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରା, ତେ ଅପ୍ପହୀନା । ଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ନ ପହୀନଭାୱେନ । ଗତିୟା ୱାଦଂ ଉପେତୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରାୟ କଥନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନେରୟିକୋତି ୱା…ପେ॰… ୱାଦଂ ଉପେତି ଉପଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ୱଦେୟ୍ୟାତି କଥେୟ୍ୟ । ଗହିତଂ ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ମୋଚେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

ୟସ୍ସତ୍ଥିଗହିତନ୍ତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗହିତଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ସତ୍ଥି ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମୋଚେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ଉପରି ପଦାନି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ଗହଣଂ ମୁଞ୍ଚନା ସମତିକ୍କନ୍ତୋତି ଗହଣମୋଚନା ଅରହା ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧିପରିହାନିୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୱଡ୍ଢିଞ୍ଚ ପରିହାନିଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ । ସୋ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢାନୀତି ପରିୟୋସାନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅଧୋସୀତି କନ୍ତେସି । ଧୁନି ସନ୍ଧୁନି ନିଦ୍ଧୁନୀତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୨୩. ଚତୁତ୍ଥେ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକେ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱତ୍ଥୋ – ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପେନ ଦସ୍ସନେନ ସୁଦ୍ଧି ହୋତି, ଅପି ଚ ଖୋ କିଲେସମଲୀନତ୍ତା ଅସୁଦ୍ଧଂ, କିଲେସରୋଗାନଂ ଅଧିଗମା ସରୋଗମେୱ ଚନ୍ଦାଭଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଏୱରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ବାଲୋ ଅଭିଜାନାତି ‘‘ପସ୍ସାମି ସୁଦ୍ଧଂ ପରମଂ ଅରୋଗଂ, ତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଦସ୍ସନେନ ସଂସୁଦ୍ଧି ନରସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି, ସୋ ଏୱଂ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ‘‘ପରମ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦସ୍ସନେ ସୁଦ୍ଧାନୁପସ୍ସୀ ସମାନୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚେତି। ତଂ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନ ହୋତି ।

ପରମଂ ଆରୋଗ୍ୟପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ନିବ୍ୟାଧିଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତଂ । ତାଣପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ତଥା ପାଲନପ୍ପତ୍ତଂ । ଲେଣପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ନିଲୀୟନପ୍ପତ୍ତଂ ।ସରଣପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ପତିଟ୍ଠାପତ୍ତଂ, ଦୁକ୍ଖନାସନଂ ୱା ପତ୍ତଂ । ଅଭୟପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ଭୟଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । ଅଚ୍ଚୁତପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ନିଚ୍ଚଲଭାୱଂ ପତ୍ତଂ । ଅମତପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅମତଂ ମହାନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତଂ । ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ୱାନୱିରହିତଂ ପତ୍ତଂ ।

ଅଭିଜାନନ୍ତୋତି ୱିସେସେନ ଜାନନ୍ତୋ । ଆଜାନନ୍ତୋତି ଆଜାନମାନୋ । ୱିଜାନନ୍ତୋତି ଅନେକୱିଧେନ ଜାନମାନୋ । ପଟିୱିଜାନନ୍ତୋତି ତଂ ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିଜାନମାନୋ । ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋତି ହଦୟେ କୁରୁମାନୋ ।

ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପଦସ୍ସନେନାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଦସ୍ସନଂ । ଞାଣନ୍ତି ପଚ୍ଚେତୀତି ପଞ୍ଞା ଇତି ସଦ୍ଦହତି । ମଗ୍ଗୋତି ପଚ୍ଚେତୀତି ‘‘ଉପାୟୋ’’ତି ସଦ୍ଦହତି । ପଥୋତି ସଞ୍ଚାରୋ । ନୀୟାନନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ୟାତୀତି ନୀୟାନଂ । ‘‘ନିୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ ।

୨୪.‘‘ଦିଟ୍ଠେନଚେ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଦୁତିୟଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେନ ରୂପଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠେନ ୟଦି କିଲେସସୁଦ୍ଧି ନରସ୍ସ ହୋତି, ତେନ ୱା ଞାଣେନ ସୋ ୟଦି ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଜହାତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେନେୱ ସୋ ସୁଜ୍ଝତି, ରାଗାଦୀହି ଉପଧୀହି ସଉପଧିକୋ ଏୱ ସମାନୋ ସୁଜ୍ଝତୀତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ଚ ଏୱଂୱିଧୋ ସୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠୀ ହି ନଂ ପାୱ ତଥା ୱଦାନଂ, ସା ନଂ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି କଥେତି, ଦିଟ୍ଠିଅନୁରୂପଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଥା ତଥା ୱଦତୀତି ।

ରାଗେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସରାଗୋ, ରାଗୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦୋସୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୨୫.ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ତତିୟଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ସୋ ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗତାସୱକ୍ଖୟୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତରୂପସଙ୍ଖାତେ ଦିଟ୍ଠେ, ତଥାୱିଧସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତେ ସୁତେ, ଅୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତେ ସୀଲେ, ହତ୍ଥିୱତାଦିଭେଦେ ୱତେ, ପଥୱିଆଦିଭେଦେ ମୁତେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମିଚ୍ଛାଞାଣେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ନ ଆହାତି । ସେସମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ତେଧାତୁକପୁଞ୍ଞେ ସବ୍ବସ୍ମିଞ୍ଚ ପାପେ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ, କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ତସ୍ସ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱା ଗହଣସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅତ୍ତଞ୍ଜହୋ, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅକରଣତୋ ‘‘ନୟିଧ ପକୁବ୍ବମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ନଂ ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ । ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ପୁରିମପାଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପୁଞ୍ଞେ ଚ ପାପେ ଚ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ ଅତ୍ତଞ୍ଜହୋ ନୟିଧ ପକୁବ୍ବମାନୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିମାହାତି । ନାତି ପଟିକ୍ଖେପୋତି ନ ଇତି ପଟିସେଧୋ ।

ବାହିତ୍ୱା ସବ୍ବପାପକାନୀତି ଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ୟୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ବାହିତ୍ୱା ସବ୍ବପାପକାନି ଠିତତ୍ତୋ ଠିତୋଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବାହିତପାପତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିମଲୋ ୱିମଲଭାୱଂ ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠସମାଧିୱିକ୍ଖେପକରକିଲେସମଲେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲସମାଧିନା ସାଧୁସମାହିତୋ, ସଂସାରହେତୁସମତିକ୍କମେନ ସଂସାରମତିଚ୍ଚ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ କେୱଲୀତି ଚ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅନିସ୍ସିତୋତି ଚ, ଲୋକଧମ୍ମେହି ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା ତାଦୀତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଥୁତିରହୋ ସ ବ୍ରହ୍ମା ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ସତିପଟ୍ଠାନେହୀତି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସନ୍ତେକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଏକଚ୍ଚେ ଲୋକସଙ୍କେତେନ ‘‘ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିକାତି ଦିଟ୍ଠେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛମାନା । ତେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ରୂପାନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତେ ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିକା ଏତେସଂ ରୂପାରମ୍ମଣାନଂ ଓଲୋକନଂ । ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧିକାରଣଂ ବୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ଅମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେନ୍ତୀତି ଅନିଦ୍ଧିକାରଣଂ ନ ବୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ନ ସମ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ତେ କାଲତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ଏତେ ଦିଟ୍ଠାଦିମଙ୍ଗଲିକା ପୁରେତରମେୱ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା । ଅଭିମଙ୍ଗଲଗତାନୀତି ୱିସେସେନ ୱୁଡ୍ଢିକାରଣଗତାନି । ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତୀତି ନାନାୱିଧାନି ରୂପାରମ୍ମଣାନି ଦକ୍ଖନ୍ତି । ଚାଟକସକୁଣନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ । ଫୁସ୍ସୱେଳୁୱଲଟ୍ଠିନ୍ତି ଫୁସ୍ସନକ୍ଖତ୍ତେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ତରୁଣବେଳୁୱଲଟ୍ଠିଂ । ଗବ୍ଭିନିତ୍ଥିନ୍ତି ସଗବ୍ଭଂ ଇତ୍ଥିଂ । କୁମାରକଂ ଖନ୍ଧେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତନ୍ତି ତରୁଣଦାରକଂ ଅଂସେ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛମାନଂ । ପୁଣ୍ଣଘଟନ୍ତି ଉଦକପୁଣ୍ଣଘଟଂ । ରୋହିତମଚ୍ଛନ୍ତି ରତ୍ତରୋହିତମଚ୍ଛଂ । ଆଜଞ୍ଞରଥନ୍ତି ସିନ୍ଧୱୟୁତ୍ତରଥଂ । ଉସଭନ୍ତି ମଙ୍ଗଲଉସଭଂ । ଗୋକପିଲନ୍ତି କପିଲଗାୱିଂ ।

ପଲାଲପୁଞ୍ଜନ୍ତି ଥୁସରାସିଂ । ତକ୍କଘଟନ୍ତି ଗୋତକ୍କାଦିପୂରିତଚାଟିଂ । ରିତ୍ତଘଟନ୍ତି ତୁଚ୍ଛଘଟଂ । ନଟନ୍ତି ନଟକାଦିଂ । ‘‘ଧୁତ୍ତକିରିୟ’’ନ୍ତି ଏକେ । ନଗ୍ଗସମଣକନ୍ତି ନିଚ୍ଚୋଳସମଣଂ। ଖରନ୍ତି ଗଦ୍ରଭଂ । ଖରୟାନନ୍ତି ଗଦ୍ରଭୟୁତ୍ତଂ ୱୟ୍ହାଦିକଂ । ଏକୟୁତ୍ତୟାନନ୍ତି ଏକେନ ୱାହନେନ ସଂୟୁତ୍ତଂ ୟାନଂ । କାଣନ୍ତି ଏକକ୍ଖିଉଭୟକ୍ଖିକାଣଂ । କୁଣିନ୍ତି ହତ୍ଥକୁଣିଂ । ଖଞ୍ଜନ୍ତି ଖଞ୍ଜପାଦଂ ତିରିୟଗତପାଦଂ । ପକ୍ଖହତନ୍ତି ପୀଠସପ୍ପିଂ । ଜିଣ୍ଣକନ୍ତି ଜରାଜିଣ୍ଣଂ । ବ୍ୟାଧିକନ୍ତି ବ୍ୟାଧିପୀଳିତଂ । ମତନ୍ତି କାଲଙ୍କତଂ ।

ସୁତସୁଦ୍ଧିକାତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ସୁତେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛମାନା । ସଦ୍ଦାନଂ ସୱନନ୍ତି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାନଂ ସୱନଂ । ୱଡ୍ଢାତି ୱାତିଆଦୟୋ ଲୋକେ ପୱତ୍ତସଦ୍ଦମତ୍ତାନି ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅମଙ୍ଗଲଂ ପନ ‘‘କାଣୋ’’ତିଆଦିନା ତେନ ତେନ ନାମେନ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦାୟେୱ । ‘‘ଛିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ୱାତି ହତ୍ଥପାଦାଦିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱା । ‘‘ଭିନ୍ଦ’’ନ୍ତି ୱାତି ସୀସାଦିଭିନ୍ନନ୍ତି ୱା । ‘‘ଦଡ୍ଢ’’ନ୍ତି ୱାତି ଅଗ୍ଗିନା ଝାପିତନ୍ତି ୱା । ‘‘ନଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱାତି ଚୋରାଦୀହି ୱିନାସିତନ୍ତି ୱା । ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱାତି ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ୱା ।

ସୀଲସୁଦ୍ଧିକାତି ସୀଲେନ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନକା । ସୀଲମତ୍ତେନାତି ସଂୱରଣମତ୍ତେନ । ସଂୟମମତ୍ତେନାତି ଉପରମମତ୍ତେନ । ସଂୱରମତ୍ତେନାତି ଦ୍ୱାରଥକନମତ୍ତେନ । ଅୱୀତିକ୍କମମତ୍ତେନାତି ନ ଅତିକ୍କମିତମତ୍ତେନ । ସମଣୋ ମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋତି ମାତିତୋ ଲଦ୍ଧନାମଂ । ସମ୍ପନ୍ନକୁସଲନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣକୁସଲଂ । ପରମକୁସଲନ୍ତି ଉତ୍ତମକୁସଲଂ । ଉତ୍ତମପତ୍ତିପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତବ୍ବତଂ ପତ୍ୱା ଠିତଂ । ଅୟୋଜ୍ଜନ୍ତି ପରାଜେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ସମଣଂ ।

ୱତସୁଦ୍ଧିକାତି ସମାଦାନେନ ୱତେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ଇଚ୍ଛନକା । ହତ୍ଥିୱତିକା ୱାତି ସମାଦିନ୍ନଂ ହତ୍ଥିୱତଂ ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି ହତ୍ଥିୱତିକା, ସବ୍ବହତ୍ଥିକିରିୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ‘‘ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥୀହି କାତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତା ହତ୍ଥୀନଂ ଗମନାକାରଂ ତିଟ୍ଠନାକାରଂ ନିସୀଦନାକାରଂ ସୟନାକାରଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱକରଣାକାରଂ, ଅଞ୍ଞେ ହତ୍ଥୀ ଦିସ୍ୱା ସୋଣ୍ଡଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗମନାକାରଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ କରୋନ୍ତୀତି ହତ୍ଥିୱତିକା । ଅସ୍ସୱତିକାଦୀସୁପି ଲବ୍ଭମାନୱସେନ ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେସୁ ଅୱସାନେ ଦିସାୱତିକା ୱାତି ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାନଂ ନମସ୍ସନୱସେନ ସମାଦିନ୍ନଦିସାୱତିକା, ଏତେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱତସମାଦାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପନେତି । ସଚେ ଖୋ ପନସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ହୋତି ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲୱତସମାଦାନବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଦେୱୋ ୱା ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା ହୋମୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୋତୀତି ଞାତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୯) –

‘‘ଇଧ, ପୁଣ୍ଣ, ଏକଚ୍ଚୋ କୁକ୍କୁରୱତଂ ଭାୱେତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରସୀଲଂ ଭାୱେତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରାକପ୍ପଂ ଭାୱେତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ । ସୋ କୁକ୍କୁରୱତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରସୀଲଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ, କୁକ୍କୁରାକପ୍ପଂ ଭାୱେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା କୁକ୍କୁରାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ସଚେ ଖୋ ପନସ୍ସ ଏୱଂଦିଟ୍ଠି ହୋତି ‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା’ତି, ସାସ୍ସ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଖୋ ଅହଂ, ପୁଣ୍ଣ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗତୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗତିଂ ୱଦାମି ନିରୟଂ ୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ୱା । ଇତି ଖୋ, ପୁଣ୍ଣ, ସମ୍ପଜ୍ଜମାନଂ କୁକ୍କୁରୱତଂ କୁକ୍କୁରାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପନେତି, ୱିପଜ୍ଜମାନଂ ନିରୟ’’ନ୍ତି ।

ଗନ୍ଧବ୍ବୱତିକାଦୟୋ ଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ନ ଗହେତବ୍ବୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ଗହିତତ୍ତା ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନିମେୱ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଗହେତବ୍ବୋ ।

ମୁତସୁଦ୍ଧିକାତି ଫୁସିତେନ ସୁଦ୍ଧିକା । ପଥୱିଂ ଆମସନ୍ତୀତି ସସମ୍ଭାରିକଂ ମହାପଥୱିଂ କାୟେନ ଫୁସନ୍ତି । ହରିତନ୍ତି ଅଲ୍ଲନୀଲସଦ୍ଦଲଂ । ଗୋମୟନ୍ତି ଗୱାଦିଗୋମୟଂ । କଚ୍ଛପନ୍ତି ଅଟ୍ଠିକଚ୍ଛପାଦିଅନେକୱିଧଂ । ଫାଲଂ ଅକ୍କମନ୍ତୀତି ଅୟଫାଲଂ ମଦ୍ଦନ୍ତି । ତିଲୱାହନ୍ତି ତିଲସକଟଂ ତିଲରାସିଂ ୱା । ଫୁସ୍ସତିଲଂ ଖାଦନ୍ତୀତି ମଙ୍ଗଲପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ତିଲଂ ଖାଦନ୍ତି । ଫୁସ୍ସତେଲଂ ମକ୍ଖେନ୍ତୀତି ତଥାରୂପଂ ତିଲତେଲଂ ସରୀରବ୍ଭଞ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତି । ଦନ୍ତକଟ୍ଠନ୍ତି ଦନ୍ତପୋଣଂ । ମତ୍ତିକାୟ ନ୍ହାୟନ୍ତୀତି କୁଙ୍କୁଟ୍ଠାଦିକାୟ ସଣ୍ହମତ୍ତିକାୟ ସରୀରଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ନ୍ହାୟନ୍ତି । ସାଟକଂ ନିୱାସେନ୍ତୀତି ମଙ୍ଗଲପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପରିଦହନ୍ତି । ୱେଠନଂ ୱେଠେନ୍ତୀତି ସୀସୱେଠନଂ ପତ୍ତୁଣ୍ଣାଦିପଟଂ ସୀସେ ଠପେନ୍ତି ପଟିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ତେଧାତୁକଂ କୁସଲାଭିସଙ୍ଖାରନ୍ତି କାମଧାତୁରୂପଧାତୁଅରୂପଧାତୂସୁ ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକଂ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଂ ପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖାରଂ । ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଂ ଅକୁସଲଂ । ୟତୋତି ୟଦା । ତେ ଦସୱିଧୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚ, ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚ, ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଚ ୟଥାନୁରୂପଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପହୀନା ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଜହୋତି ‘‘ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଗହିତଦିଟ୍ଠିଂ ଜହୋ । ଗାହଂ ଜହୋତି ‘‘ଏସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଗହଣଂ ଜହୋ । ପୁନ ଅତ୍ତଞ୍ଜହୋତି ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି ତଣ୍ହାଗହଣୱସେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିଗହଣୱସେନ ଚ ପରାମସିତ୍ୱା ଗହିତଂ, ପରତୋ ଆମଟ୍ଠଞ୍ଚ, ତସ୍ମିଂ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଞ୍ଚ, ବଲୱତଣ୍ହାୱସେନ ଗିଲିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋସିତଞ୍ଚ, ବଲୱମୁଚ୍ଛିତଞ୍ଚ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଚତ୍ତଂ ହୋତୀତିଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟାୟେୱ ।

୨୬. ଏୱଂ ‘‘ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିମାହା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିଂ ବ୍ରୁୱନ୍ତି, ତେସଂ ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନିବ୍ବାହକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁରିମଂ ପହାୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେହି ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିୱାଦା ସମାନାପି ୟସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଗହଣମୁଞ୍ଚନଂ ହୋତି, ତାୟ ପୁରିମଂ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ପହାୟ ଅପରଂ ନିସ୍ସିତା, ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଗତା ଅଭିଭୂତା ରାଗାଦିଭେଦଂ ନ ତରନ୍ତି ସଙ୍ଗଂ, ତଞ୍ଚ ଅତରନ୍ତା ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ନିରସ୍ସଜନ୍ତି ଚ ମକ୍କଟୋୱ ସାଖନ୍ତି ।

ପୁରିମଂ ସତ୍ଥାରଂ ପହାୟାତି ପୁରିମଗହିତଂ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ପରଂ ସତ୍ଥାରଂ ନିସ୍ସିତାତି ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସିତା ଅଲ୍ଲୀନା । ପୁରିମଂ ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏଜାନୁଗାତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଗା । ଏଜାନୁଗତାତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଗତା । ଏଜାନୁସଟାତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୁସଟା ପକ୍ଖନ୍ଦା ୱା । ଏଜାୟ ପନ୍ନା ପତିତାତି ତଣ୍ହାୟ ନିମୁଗ୍ଗା ଚ ନିକ୍ଖିପିତା ଚ ।

ମକ୍କଟୋତି ୱାନରୋ । ଅରଞ୍ଞେତି ୱିପିନେ । ପୱନେତି ମହାୱନେ । ଚରମାନୋତି ଗଚ୍ଛମାନୋ । ଏୱମେୱାତି ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ । ପୁଥୂତି ନାନା । ପୁଥୁଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ନାନାୱିଧାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଚାତି ଗହଣୱସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ଚଜନୱସେନ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଚ । ଆଦିୟନ୍ତି ଚ ନିରସ୍ସଜନ୍ତି ଚାତି ପଲିବୋଧଂ କରୋନ୍ତି ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି ଚ ଖିପନ୍ତି ଚ ।

୨୭. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟୋ ଚ ସୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠୀ ହି ନଂ ପାୱ ତଥା ୱଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସୟଂ ସମାଦାୟାତି । ତତ୍ଥ ସୟନ୍ତି ସାମଂ। ସମାଦାୟାତି ଗହେତ୍ୱା । ୱତାନୀତି ହତ୍ଥିୱତାଦୀନି । ଉଚ୍ଚାୱଚନ୍ତି ଅପରାପରଂ, ହୀନପଣୀତଂ ୱା ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ । ସଞ୍ଞସତ୍ତୋତି କାମସଞ୍ଞାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗୋ । ୱିଦ୍ୱା ଚ ୱେଦେହି ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ପରମତ୍ଥୱିଦ୍ୱା ଚ ଅରହା ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ସାମଂ ସମାଦାୟାତି ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା । ଆଦାୟାତି ଆଦିୟିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତ୍ୱା । ସମାଦାୟାତି ସମ୍ମା ଆଦାୟ । ଆଦିୟିତ୍ୱାତି ପଲିବୋଧଂ କତ୍ୱା । ସମାଦିୟିତ୍ୱାତି ସମ୍ମା ପଲିବୋଧଂ କତ୍ୱା । ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ପରାମସିତ୍ୱାତି ଦସ୍ସିତ୍ୱା । ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱାତି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା । କାମସଞ୍ଞାଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।

ୱିଦ୍ୱାତି ମେଧାୱୀ । ୱିଜ୍ଜାଗତୋତି ୱିଜାନନଭାୱଂ ଗତୋ । ଞାଣୀତି ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ । ୱିଭାୱୀତି ଞାଣେନ ୱୀମଂସକୋ । ମେଧାୱୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ତୁଲିତଞାଣୋ । ପଞ୍ଞାତିଆଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୟେୱ । ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱିଚିନାତୀତି ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ। ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ୱୀମଂସାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୱିଚିନନା ପଞ୍ଞାୱ । ‘‘ୱୀମଂସା ଧମ୍ମଚିନ୍ତନା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତା । ୱିପସ୍ସନାତି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିୱିଧାକାରେନ ପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାୱ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ସୋଭନା ପସଟ୍ଠା ସୁନ୍ଦରା ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ତେହି ୱେଦେହୀତି ଏତେହେୱ ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣେହି । ଅନ୍ତଗତୋତି ଜାତିଜରାମରଣସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ । କୋଟିଗତୋତିଆଦୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାୱ । ୱେଦାନଂ ୱା ଅନ୍ତଗତୋତି ଜାନିତବ୍ବାନଂ ଅୱସାନପ୍ପତ୍ତୋ । ୱେଦେହି ୱା ଅନ୍ତଗତୋତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଭାୱେନ ଅନ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ । ୱିଦିତତ୍ତାତି ୱିଦିତଭାୱେନ ଜାନିତଭାୱେନ ।

ୱେଦାନି ୱିଚେୟ୍ୟ କେୱଲାନୀତି ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟୋ ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି କିଲେସକ୍ଖୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଗତୋ, ସୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱେଦଗୂ ନାମ ହୋତି । ସୋୱ ସବ୍ବସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସତ୍ଥସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି ତାୟେୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ କିଚ୍ଚତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିଚେୟ୍ୟ। ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ତମେୱ ସବ୍ବଂ ୱେଦମତିଚ୍ଚ ୟାପି ୱେଦପଚ୍ଚୟା, ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱେଦନା, ତାସୁ ସବ୍ବୱେଦନାସୁ ୱୀତରାଗୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ପତ୍ତିନମାହୁ ୱେଦଗୁ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୩୩) ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଇଦଂ ପତ୍ତିନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଦାନି ୱିଚେୟ୍ୟ…ପେ॰… ୱେଦଗୂ ସୋ’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ୱା ୟୋ ପୱିଚୟପଞ୍ଞାୟ ୱେଦାନି ୱିଚେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ସବ୍ବଂ ୱେଦମତିଚ୍ଚ ୱତ୍ତତି । ସୋ ସତ୍ଥସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି ଗତୋ ଞାତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋୱ ହୋତି । ୟୋ ୱେଦନାସୁୱୀତରାଗୋ, ସୋପି ୱେଦନାସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି ଗତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଅତିୱେଦନଂ ଗତୋତିପି ୱେଦଗୂ। ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ପତ୍ତିନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଦାନି ୱିଚେୟ୍ୟ…ପେ॰… ୱେଦଗୂ ସୋ’’ତି ଆହ ।

ସମେଚ୍ଚାତି ଞାଣେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଧମ୍ମନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତି ସବ୍ବେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା । ତେ ହି ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା ନାମ । ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗମ୍ମ କରୀୟନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା, ତେ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗମ୍ମ କତତ୍ତା ‘‘ସଙ୍ଖତା’’ତି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ‘‘କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ତେଭୂମକରୂପାରୂପଧମ୍ମା ଅଭିସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା’’ତି (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୮୭) ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତା । ତେପି ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୧, ୨୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୬) ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେ ସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାୱ ଆଗତା । ତେଭୂମିକକୁସଲାକୁସଲଚେତନା ଅଭିସଙ୍ଖରଣକସଙ୍ଖାରା ନାମ । ‘‘ୟାୱତିକା ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗତି, ତାୱତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅକ୍ଖାହତଂ ମଞ୍ଞେ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ଆଗତଂ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ ପୟୋଗାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମଂ ନିରୁଜ୍ଝତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ତତୋ କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ତତୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୪) ଆଗତା ୱିତକ୍କୱିଚାରା ୱାଚଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ୱଚୀସଙ୍ଖାରା, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସା କାୟେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି କାୟସଙ୍ଖାରା, ସଞ୍ଞା ଚ ୱେଦନା ଚ ଚିତ୍ତେନ ସଙ୍ଖରୀୟନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା । ଇଧ ପନ ସଙ୍ଖତସଙ୍ଖାରା ଅଧିପ୍ପେତା । ଅନିଚ୍ଚା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ । ଦୁକ୍ଖା ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା । ଅନତ୍ତା ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଫଲମେତି, ସୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନ ୱିନା, ଅପଚ୍ଚକ୍ଖିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଉପକାରକଟ୍ଠୋ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା । ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ସମ୍ଭୱନ୍ତିସଦ୍ଦସ୍ସ ସେସପଦେହିପି ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ କତମା ଅୱିଜ୍ଜା ? ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅପରନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବନ୍ତାପରନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । କତମେ ସଙ୍ଖାରା ? ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ, ଅଟ୍ଠ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନା, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଦ୍ୱାଦସ ଅକୁସଲଚେତନା ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଚତସ୍ସୋ ଅରୂପାୱଚରକୁସଲଚେତନା ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, କାୟସଞ୍ଚେତନା କାୟସଙ୍ଖାରୋ, ୱଚୀସଞ୍ଚେତନା ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ, ମନୋସଞ୍ଚେତନା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ? ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱେ ଭାୱତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅପ୍ପହୀନଂ ହୋତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖେ ତାୱ ପୁବ୍ବନ୍ତାଦୀସୁ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ହେତୁଭୂତେ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି । ସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତେପି ତଣ୍ହାପରିକ୍ଖାରେ ସଙ୍ଖାରେ ସୁଖହେତୁତୋ ମଞ୍ଞମାନୋ ଆରଭତି । ନିରୋଧେ ପନ ମଗ୍ଗେ ଚ ଅଞ୍ଞାଣେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନିରୋଧଭୂତେପି ଗତିୱିସେସେ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଅମଗ୍ଗଭୂତେସୁପି ୟଞ୍ଞାମରତପାଦୀସୁ ନିରୋଧମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ୟଞ୍ଞାମରତପାଦିମୁଖେନ ତିୱିଧେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭତି ।

ଅପି ଚ ସୋ ତାୟ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅପ୍ପହୀନାୱିଜ୍ଜତାୟ ୱିସେସତୋ ଜାତିଜରାରୋଗମରଣାଦିଅନେକାଦୀନୱୱୋକିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଫଲସଙ୍ଖାତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଧିଗମାୟ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଭେଦଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ଦେୱଚ୍ଛରକାମକୋ ୱିୟ ମରୁପ୍ପପାତଂ । ସୁଖସମ୍ମତସ୍ସାପି ଚ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ଅନ୍ତେ ମହାପରିଳାହଜନିକଂ ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତଂ ଅପ୍ପସ୍ସାଦତଞ୍ଚ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ତପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ସଲଭୋ ୱିୟ ଦୀପସିଖାଭିନିପାତଂ, ମଧୁବିନ୍ଦୁଗିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଚ ମଧୁଲିତ୍ତସତ୍ଥଧାରାଲେହନଂ ।

କାମୁପସେୱନାଦୀସୁ ଚ ସୱିପାକେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଚେୱ କିଲେସାଭିଭୂତତାୟ ଚ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପ୍ପୱତ୍ତମ୍ପି ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ବାଲୋ ୱିୟ ଗୂଥକୀଳନଂ, ମରିତୁକାମୋ ୱିୟ ଚ ୱିସଖାଦନଂ । ଆରୁପ୍ପୱିପାକେସୁ ଚାପି ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତଂ ଅନୱବୁଜ୍ଝମାନୋ ସସ୍ସତାଦିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରଭୂତଂ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଆରଭତି ଦିସାମୂଳ୍ହୋ ୱିୟ ପିସାଚନଗରାଭିମୁଖମଗ୍ଗଗମନଂ । ଏୱଂ ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଭାୱତୋୱ ସଙ୍ଖାରଭାୱୋ, ନ ଅଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଇମେ ସଙ୍ଖାରା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଗଣ୍ହାମ ତାୱ ଏତଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି, କିଂ ପନାୟମେକାୱ ଅୱିଜ୍ଜା ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚୟା ସନ୍ତୀତି ? କିଂ ପନେତ୍ଥ ୟଦି ତାୱ ଏକାୱ, ଏକକାରଣୱାଦୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ଅଞ୍ଞେପି ସନ୍ତି, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ଏକକାରଣନିଦ୍ଦେସୋ ନୁପପଜ୍ଜତୀତି ? ନ ନୁପପଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା –

‘‘ଏକଂ ନ ଏକତୋ ଇଧ, ନାନେକମନେକତୋପି ନୋ ଏକଂ ।

ଫଲମତ୍ଥି ଅତ୍ଥି ପନ ଏକ-ହେତୁଫଲଦୀପନେ ଅତ୍ଥୋ’’ ॥ (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୬, ସଙ୍ଖାରପଦନିଦ୍ଦେସ; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୦୫; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୬୧୭) ।

ଭଗୱା ହି କତ୍ଥଚି ପଧାନତ୍ତା, କତ୍ଥଚି ପାକଟତ୍ତା, କତ୍ଥଚି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଦେସନାୱିଲାସସ୍ସ ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ଅନୁରୂପତୋ ଏକମେୱ ହେତୁଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ଅୟମିଧ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ଅଞ୍ଞେସୁ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣସହଜାତଧମ୍ମାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରକାରଣେସୁ ‘‘ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୨) ଚ, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାସମୁଦୟା ଆସୱସମୁଦୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୪) ଚ ୱଚନତୋ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ତଣ୍ହାଦୀନଂ ସଙ୍ଖାରହେତୂନଂ ହେତୂତି ପଧାନତ୍ତା, ‘‘ଅୱିଦ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରମ୍ପି ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତି ପାକଟତ୍ତା, ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ହେତୁଭାୱେନ ଦୀପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେନେୱ ଚ ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନପରିହାରୱଚନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକେକହେତୁଫଲଦୀପନେ ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲାୟ ସାୱଜ୍ଜାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ କଥଂ ପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି ? ନ ହି ନିମ୍ବବୀଜତୋ ଉଚ୍ଛୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । କଥଂ ନ ୟୁଜ୍ଜିସ୍ସତି ? ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି –

‘‘ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚା ୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ, ସଦିସାସଦିସୋ ତଥା ।

ଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟୋ ସିଦ୍ଧୋ, ୱିପାକା ଏୱ ତେ ଚ ନ’’ ॥

ଇତି ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିପାକୱସେନ ଏକନ୍ତାନିଟ୍ଠଫଲା, ସଭାୱୱସେନ ଚ ସାୱଜ୍ଜାପି ସମାନା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଏତେସଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଠାନକିଚ୍ଚସଭାୱୱିରୁଦ୍ଧାୱିରୁଦ୍ଧପଚ୍ଚୟୱସେନ, ସଦିସାସଦିସପଚ୍ଚୟୱସେନ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପି ଚ ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋପି ପରିୟାୟୋ –

‘‘ଚୁତୂପପାତେ ସଂସାରେ, ସଙ୍ଖାରାନଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣେ ।

ୟୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନ-ଧମ୍ମେସୁ ଚ ୱିମୁୟ୍ହତି ॥

‘‘ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି ସୋ ଏତେ, ସଙ୍ଖାରେ ତିୱିଧେ ୟତୋ ।

ଅୱିଜ୍ଜା ପଚ୍ଚୟୋ ତେସଂ, ତିୱିଧାନମ୍ପୟଂ ତତୋ ॥

‘‘ୟଥାପି ନାମ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ, ନରୋ ଅପରିଣାୟକୋ ।

ଏକଦା ୟାତି ମଗ୍ଗେନ, ଉମ୍ମଗ୍ଗେନାପି ଏକଦା ॥

‘‘ସଂସାରେ ସଂସରଂ ବାଲୋ, ତଥା ଅପରିଣାୟକୋ ।

କରୋତି ଏକଦା ପୁଞ୍ଞଂ, ଅପୁଞ୍ଞମପି ଏକଦା ॥

‘‘ୟଦା ଚ ଞତ୍ୱା ସୋ ଧମ୍ମଂ, ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମେସ୍ସତି ।

ତଦା ଅୱିଜ୍ଜୂପସମା, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣଂ ଘାନୱିଞ୍ଞାଣଂ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣଂ କାୟୱିଞ୍ଞାଣଂ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ କୁସଲୱିପାକଂ ଅକୁସଲୱିପାକନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଥା ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣାନି । ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ଦ୍ୱେ ୱିପାକମନୋଧାତୁୟୋ, ତିସ୍ସୋ ଅହେତୁକୱିପାକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋ, ଅଟ୍ଠ ସହେତୁକୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରି ଅରୂପାୱଚରୱିପାକଚିତ୍ତାନୀତି ବାୱୀସତିୱିଧଂ । ଇତି ସବ୍ବାନି ବାତ୍ତିଂସଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣାନି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ହୋତୀ’’ତି ? ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ୱିପାକାଭାୱତୋ । ୱିପାକଞ୍ହେତଂ, ୱିପାକଞ୍ଚ ନ ଉପଚିତକମ୍ମାଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବୱିପାକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ଇଦଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ସବ୍ବମେୱ ହି ଇଦଂ ପୱତ୍ତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ପୱତ୍ତତି। ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣାନି, ଦ୍ୱେ ମନୋଧାତୁୟୋ, ସୋମନସ୍ସସହଗତା ଅହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଇମାନି ତେରସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ପୱତ୍ତିୟଂୟେୱ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସେସାନି ଏକୂନୱୀସତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

‘‘ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟମିତି ଧମ୍ମ-ମତ୍ତମେତଂ ଭୱନ୍ତରମୁପେତି ।

ନାସ୍ସ ତତୋ ସଙ୍କନ୍ତି, ନ ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନା ହୋତି’’ ॥

ଇତି ହେତଂ ଲଦ୍ଧପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ‘‘ଭୱନ୍ତରମୁପେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସତ୍ତୋ ନ ଜୀୱୋ । ତସ୍ସ ଚ ନାପି ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧ ସଙ୍କନ୍ତି ଅତ୍ଥି, ନାପି ତତୋ ହେତୁଂ ୱିନା ଇଧ ପାତୁଭାୱୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମଂ ଚୱନତୋ ଚୁତି, ପଚ୍ଛିମଂ ଭୱନ୍ତରାଦିପଟିସନ୍ଧାନତୋ ପଟିସନ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ନନୁ ଏୱଂ ଅସଙ୍କନ୍ତିପାତୁଭାୱେ ସତି ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଖନ୍ଧା, ତେସଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା, ଫଲପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଗମନତୋ, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞତୋ ଚ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା, ଉପଭୁଞ୍ଜକେ ଚ ଅସତି କସ୍ସ ତଂ ଫଲଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ସୁନ୍ଦରମିଦଂ ୱିଧାନନ୍ତି ? ତତ୍ରିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ସନ୍ତାନେ ୟଂ ଫଲଂ ଏତଂ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଚ ଅଞ୍ଞତୋ ।

ବୀଜାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଏତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକୋ ॥

‘‘ଫଲସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଏୱ, ସିଦ୍ଧା ଭୁଞ୍ଜକସମ୍ମୁତି ।

ଫଲୁପ୍ପାଦେନ ରୁକ୍ଖସ୍ସ, ୟଥା ଫଲତି ସମ୍ମୁତୀ’’ତି ॥

ୟୋପି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଏତେ ସଙ୍ଖାରା ୱିଜ୍ଜମାନା ୱା ଫଲସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା ସିୟୁଂ, ଅୱିଜ୍ଜମାନା ୱା । ୟଦି ଚ ୱିଜ୍ଜମାନା, ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ନେସଂ ୱିପାକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅଥ ଅୱିଜ୍ଜମାନା, ପୱତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଛା ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା ସିୟୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ –

‘‘କତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟା ଏତେ, ନ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାୱହା ।

ପାଟିଭୋଗାଦିକଂ ତତ୍ଥ, ୱେଦିତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ॥

ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାନାମରୂପନ୍ତି ଇଧ ୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧା ନାମଂ, ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟରୂପଂ ରୂପଂ । ଅଭାୱକଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ଅଣ୍ଡଜାନଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ୱତ୍ଥୁଦସକଂ କାୟଦସକନ୍ତି ୱୀସତି ରୂପରୂପାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ତେୱୀସତି ଧମ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସଭାୱକାନଂ ଭାୱଦସକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ, ଓପପାତିକସତ୍ତେସୁ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦୀନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚକ୍ଖୁସୋତୱତ୍ଥୁଦସକାନି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନୱକଞ୍ଚାତି ଏକୂନଚତ୍ତାଲୀସ ରୂପରୂପାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ବାଚତ୍ତାଲୀସ ଧମ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାମଭୱେ ପନ ସେସଓପପାତିକାନଂ, ସଂସେଦଜାନଂ ୱା ସଭାୱକପରିପୁଣ୍ଣାୟତନାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱତ୍ଥୁଭାୱଦସକାନୀତି ସତ୍ତତି ରୂପରୂପାନି, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ଏତେ ତେସତ୍ତତି ଧମ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ଉକ୍କଂସୋ, ଅୱକଂସେନ ପନ ତଂତଂଦସକୱିକଲାନଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱସେନ ହାପେତ୍ୱା ହାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପସଙ୍ଖା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରୂପୀନଂ ପନ ତୟୋୱ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା । ଅସଞ୍ଞୀନଂ ରୂପତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନୱକମେୱାତି । ଏସ ତାୱ ପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନୟୋ ।

ପୱତ୍ତେ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ରୂପପୱତ୍ତିଦେସେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିକ୍ଖଣେ ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତେନ ସହ ପୱତ୍ତଉତୁତୋ ଉତୁସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ ପାତୁଭୱତି । ପଠମଭୱଙ୍ଗତୋ ପଭୁତି ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକଂ, ସଦ୍ଦପାତୁଭାୱକାଲେ ଉତୁତୋ ଚେୱ ଚିତ୍ତତୋ ଚ ସଦ୍ଦନୱକଂ, କବଳୀକାରାହାରୂପଜୀୱୀନଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକନ୍ତି ଏୱଂ ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସ୍ସ, ଉତୁଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନୱକାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବୀସତିୱିଧଂ, ଏକେକଚିତ୍ତେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱୁତ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ସତ୍ତତିୱିଧନ୍ତି ଛନ୍ନୱୁତିୱିଧଂ ରୂପଂ, ତୟୋ ଚ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ନୱନୱୁତିଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ପଟିସନ୍ଧିନାମରୂପଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ହୋତୀ’’ତି ? ସୁତ୍ତତୋ ୟୁତ୍ତିତୋ ଚ । ସୁତ୍ତେ ହି ‘‘ଚିତ୍ତାନୁପରିୱତ୍ତିନୋ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୬୨) ନୟେନ ବହୁଧା ୱେଦନାଦୀନଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟତା ସିଦ୍ଧା । ୟୁତ୍ତିତୋ ପନ –

‘‘ଚିତ୍ତଜେନ ହି ରୂପେନ, ଇଧ ଦିଟ୍ଠେନ ସିଜ୍ଝତି ।

ଅଦିଟ୍ଠସ୍ସାପି ରୂପସ୍ସ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଚୟୋ ଇତୀ’’ତି ॥

ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତି ନାମଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଇଧ ପନ ରୂପଂ ନିୟମତୋ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି, ଛ ୱତ୍ଥୂନି, ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏକାଦସୱିଧଂ । ସଳାୟତନଂ ପନ ଚକ୍ଖାୟତନଂ ସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନାୟତନଂ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ନାମରୂପଂ ସଳାୟତନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ? ନାମରୂପଭାୱେ ଭାୱତୋ । ତସ୍ସ ତସ୍ସ ହି ନାମସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ଚ ଭାୱେ ତଂ ତଂ ଆୟତନଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ।

ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି –

‘‘ଛଳେୱ ଫସ୍ସା ସଙ୍ଖେପା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଆଦୟୋ ।

ୱିଞ୍ଞାଣମିୱ ବାତ୍ତିଂସ, ୱିତ୍ଥାରେନ ଭୱନ୍ତି ତେ’’ ॥

ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି –

‘‘ଦ୍ୱାରତୋ ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିକା ।

ଛଳେୱ ତା ପଭେଦେନ, ଇଧ ବାତ୍ତିଂସ ୱେଦନା’’ ॥

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାତି –

‘‘ରୂପତଣ୍ହାଦିଭେଦେନ, ଛ ତଣ୍ହା ଇଧ ଦୀପିତା ।

ଏକେକା ତିୱିଧା ତତ୍ଥ, ପୱତ୍ତାକାରତୋ ମତା ॥

‘‘ଦୁକ୍ଖୀ ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟତି, ସୁଖୀ ଭିୟ୍ୟୋପି ଇଚ୍ଛତି ।

ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା ॥

‘‘ତଣ୍ହାୟ ପଚ୍ଚୟା ତସ୍ମା, ହୋନ୍ତି ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନା ।

ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା, ଇତି ୱୁତ୍ତା ମହେସିନା’’ତି ॥

ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି କାମୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନଂ । ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋତି ଇଧ କମ୍ମଭୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ପନ ପଦୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀତି କମ୍ମଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତି ପଟିସନ୍ଧିଖନ୍ଧାନଂ ପାତୁଭୱୋ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ ‘‘ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଚେ ? ବାହିରପଚ୍ଚୟସମତ୍ତେପି ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସଦସ୍ସନତୋ । ବାହିରାନଞ୍ହି ଜନକଜନନିସୁକ୍କସୋଣିତାହାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସମତ୍ତେପି ସତ୍ତାନଂ ୟମକାନମ୍ପି ସତଂ ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସୋ ଦିସ୍ସତି । ସୋ ଚ ନ ଅହେତୁକୋ ସବ୍ବଦା ଚ ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ଅଭାୱତୋ, ନ କମ୍ମଭୱତୋ ଅଞ୍ଞହେତୁକୋ ତଦଭିନିବ୍ବତ୍ତକସତ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କାରଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋତି କମ୍ମଭୱହେତୁକୋୱ । କମ୍ମଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ହୀନପଣୀତତାଦିୱିସେସସ୍ସ ହେତୁ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘କମ୍ମଂ ସତ୍ତେ ୱିଭଜତି ୟଦିଦଂ ହୀନପଣୀତତାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୯) । ତସ୍ମା ଜାନିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଭୱୋ ଜାତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ।

ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ଅସତି ଜାତିୟା ଜରାମରଣଞ୍ଚେୱ ସୋକାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ନ ହୋନ୍ତି, ଜାତିୟା ପନ ସତି ଜରାମରଣଞ୍ଚେୱ ଜରାମରଣସଙ୍ଖାତଦୁକ୍ଖଧମ୍ମଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ଜରାମରଣାଦିସମ୍ବନ୍ଧା ୱା ତେନ ତେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅନଭିସମ୍ବନ୍ଧା ୱା ସୋକାଦୟୋ ଚ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି । ସମେଚ୍ଚ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ଞାଣେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ।

ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସପଦିକଂ ପଚ୍ଚୟାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସମେଚ୍ଚ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧା ପୁନ ଅପ୍ପୱତ୍ତିନିରୋଧେନ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି । ଏୱଂ ସେସପଦେସୁପି । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଇମେ ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା ସଭାୱଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୱସେନ ସୋଭନାକାରେନ, ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ୱା ସଭାୱତୋ ଜାନିତବ୍ବା । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣାୱବୋଧୱସେନ, କିଚ୍ଚସମାପନୱସେନ ଚ ବ୍ୟାପିତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବା । ଇମେ ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବାତି ଇମେ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକା ଧମ୍ମା ତେନ ତେନ ଗୁଣଙ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବା । ଭାୱେତବ୍ବାତି ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା । ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତବ୍ବା । ଦୁୱିଧା ସଚ୍ଛିକିରିୟା ପଟିଲାଭସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ ଆରମ୍ମଣସଚ୍ଛିକିରିୟା ଚ । ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ । ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚାତି ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ନିରୋଧଞ୍ଚ ।

ଭୂରିପଞ୍ଞୋତି ଭୂରି ୱିୟାତି ଭୂରି, ତାୟ ଭୂରିପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ । ମହାପଞ୍ଞୋତିଆଦୀସୁ ମହାପଞ୍ଞାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରିଦଂ ମହାପଞ୍ଞାଦୀନଂ ନାନତ୍ତଂ – କତମା ମହାପଞ୍ଞା ? ମହନ୍ତେ ଅତ୍ଥେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା । ମହନ୍ତେ ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ମହନ୍ତା ନିରୁତ୍ତିୟୋ… ମହନ୍ତାନି ପଟିଭାନାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା । ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା । ମହନ୍ତେ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ… ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା । ମହନ୍ତାନି ଠାନାଠାନାନି…ପେ॰… ମହାୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ… ମହନ୍ତାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି… ମହନ୍ତେ ସତିପଟ୍ଠାନେ… ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ… ଇଦ୍ଧିପାଦେ… ମହନ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି … ବଲାନି… ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି… ମହନ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ… ମହନ୍ତାନି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି… ମହାଅଭିଞ୍ଞାୟୋ… ମହନ୍ତଂ ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ମହାପଞ୍ଞା ।

କତମା ପୁଥୁପଞ୍ଞା ? ପୁଥୁନାନାଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁଥୁପଞ୍ଞା । ପୁଥୁନାନାଧାତୂସୁ…ପେ॰… ପୁଥୁନାନାଆୟତନେସୁ… ପୁଥୁନାନାପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେସୁ… ପୁଥୁନାନାସୁଞ୍ଞତମନୁପଲବ୍ଭେସୁ… ପୁଥୁନାନାଅତ୍ଥେସୁ… ଧମ୍ମେସୁ… ନିରୁତ୍ତୀସୁ… ପଟିଭାନେସୁ… ପୁଥୁନାନାସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେସୁ… ପୁଥୁନାନାସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ… ପୁଥୁନାନାଠାନାଠାନେସୁ… ପୁଥୁନାନାୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ… ପୁଥୁନାନାଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ… ପୁଥୁନାନାସତିପଟ୍ଠାନେସୁ… ସମ୍ମପ୍ପଧାନେସୁ… ଇଦ୍ଧିପାଦେସୁ… ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ… ବଲେସୁ… ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ… ପୁଥୁନାନାଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ… ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ… ଅଭିଞ୍ଞାସୁ… ପୁଥୁନାନାଜନସାଧାରଣେ ଧମ୍ମେ ସମତିକ୍କମ୍ମ ପରମତ୍ଥେ ନିବ୍ବାନେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ପୁଥୁପଞ୍ଞା ।

କତମା ହାସପଞ୍ଞା ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ହାସବହୁଲୋ ୱେଦବହୁଲୋ ତୁଟ୍ଠିବହୁଲୋ ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ସୀଲଂ ପରିପୂରେତି । ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ପରିପୂରେତି । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତଂ…ପେ॰… ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗଂ… ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ… ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ… ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ… ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଂ… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧଂ ପରିପୂରେତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ…ପେ॰… ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଠାନାଠାନଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ ପରିପୂରେତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ହାସବହୁଲୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ହାସପଞ୍ଞା । ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ… ଇଦ୍ଧିପାଦେ… ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି… ବଲାନି… ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ… ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ହାସପଞ୍ଞା, ହାସବହୁଲୋ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ହାସପଞ୍ଞା, ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ହାସପଞ୍ଞା, ହାସବହୁଲୋ ପରମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ହାସପଞ୍ଞା ।

କତମା ଜୱନପଞ୍ଞା ? ୟଂ କିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା ଓଳାରିକଂ ୱା ସୁଖୁମଂ ୱା ହୀନଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ଦୁକ୍ଖତୋ, ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ୟା କାଚି ୱେଦନା…ପେ॰… ୟା କାଚି ସଞ୍ଞା… ୟେ କେଚି ସଙ୍ଖାରା… ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ୟଂ ଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ୱା, ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ… ଦୁକ୍ଖତୋ… ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ… ଦୁକ୍ଖତୋ… ଅନତ୍ତତୋ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା ।

ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ, ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ୱିଭାୱୟିତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ରୂପନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ୱେଦନା… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ଖୟଟ୍ଠେନ, ଦୁକ୍ଖଂ ଭୟଟ୍ଠେନ, ଅନତ୍ତା ଅସାରକଟ୍ଠେନାତି ତୁଲୟିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା ।

ରୂପଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ସଙ୍ଖତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଖୟଧମ୍ମଂ ୱୟଧମ୍ମଂ ୱିରାଗଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ତୁଲୟିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ରୂପନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା । ୱେଦନା…ପେ॰… ସଞ୍ଞା… ସଙ୍ଖାରା… ୱିଞ୍ଞାଣଂ… ଚକ୍ଖୁଂ…ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଂ…ପେ॰… ନିରୋଧଧମ୍ମନ୍ତି ତୁଲୟିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଜରାମରଣନିରୋଧେ ନିବ୍ବାନେ ଖିପ୍ପଂ ଜୱତୀତି ଜୱନପଞ୍ଞା ।

କତମା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା ? ଖିପ୍ପଂ କିଲେସେ ଛିନ୍ଦତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା । ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତି । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ… ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ରାଗଂ… ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଦୋସଂ… ମୋହଂ… କୋଧଂ… ଉପନାହଂ… ମକ୍ଖଂ… ପଳାସଂ… ଇସ୍ସଂ… ମଚ୍ଛରିୟଂ… ମାୟଂ… ସାଠେୟ୍ୟଂ… ଥମ୍ଭଂ… ସାରମ୍ଭଂ… ମାନଂ… ଅତିମାନଂ… ମଦଂ… ପମାଦଂ… ସବ୍ବେ କିଲେସେ… ସବ୍ବେ ଦୁଚ୍ଚରିତେ… ସବ୍ବେ ଅଭିସଙ୍ଖାରେ… ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମେ ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା । ଏକମ୍ହି ଆସନେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଚ ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ଚ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋ, ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଅଧିଗତା ହୋନ୍ତି ସଚ୍ଛିକତା ଫସ୍ସିତା ପଞ୍ଞାୟାତି ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା ।

କତମା ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଉବ୍ବେଗବହୁଲୋ ହୋତି ଉତ୍ତାସବହୁଲୋ ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ ଅରତିବହୁଲୋ ଅନଭିରତିବହୁଲୋ ବହିମୁଖୋ ନ ରମତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ, ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତି ପଦାଲେତୀତି ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା । ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଦୋସକ୍ଖନ୍ଧଂ…ପେ॰… ମୋହକ୍ଖନ୍ଧଂ… କୋଧଂ… ଉପନାହଂ…ପେ॰… ସବ୍ବେ ଭୱଗାମିକମ୍ମେ ନିବ୍ବିଜ୍ଝତି ପଦାଲେତୀତି ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞା ।

୨୮.ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିସେନିଭୂତୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂ ୱ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱାତି ସୋ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ଖୀଣାସୱୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା ମୁତଂ ୱା ତେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ମାରସେନଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଠିତଭାୱେନ ୱିସେନିଭୂତୋ । ତମେୱ ଦସ୍ସିନ୍ତି ତଂ ଏୱ ୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସିଂ । ୱିୱଟଂ ଚରନ୍ତନ୍ତି ତଣ୍ହାଛଦନାଦିୱିଗମେନ ୱିୱଟଂ ହୁତ୍ୱା ଚରନ୍ତଂ । କେନୀଧ ଲୋକସ୍ମି ୱିକପ୍ପୟେୟ୍ୟାତି କେନ ଇଧ ଲୋକେ ତଣ୍ହାକପ୍ପେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେନ ୱା କୋଚି ୱିକପ୍ପେୟ୍ୟ, ତେସଂ ୱା ପହୀନତ୍ତା ରାଗାଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନାତି ।

କାମା ତେ ପଠମା ସେନାତିଆଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଗାଥାସୁ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଆଦିତୋୱ ଅଗାରିୟଭୂତେ ସତ୍ତେ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମା ମୋହୟନ୍ତି, ତେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଉପଗତାନଂ ପନ୍ତେସୁ ୱା ସେନାସନେସୁ, ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେସୁ ୱା ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ – ‘‘ପବ୍ବଜିତେନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଭିରତି ଦୁକ୍କରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୩୧) । ତତୋ ତେ ପରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ଖୁପ୍ପିପାସା ବାଧେତି, ତାୟ ବାଧିତାନଂ ପରିୟେସନତଣ୍ହା ଚିତ୍ତଂ କିଲମୟତି, ଅଥ ନେସଂ କିଲନ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି ତତୋ ୱିସେସମନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱେସୁ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରତଂ ଉତ୍ରାସସଞ୍ଞିତା ଭୀରୁ ଜାୟତି, ତେସଂ ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତାନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱିୱେକରସମନସ୍ସାଦୟମାନାନଂ ୱିହରତଂ ‘‘ନ ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ ମାନମକ୍ଖଥମ୍ଭା ଜାୟନ୍ତି, ତେପି ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ତତୋ ଅଧିକତରଂ ୱିସେସାଧିଗମଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଲାଭାଦିମୁଚ୍ଛିତା ଧମ୍ମପଟିରୂପକାନି ପକାସେନ୍ତା ମିଚ୍ଛାୟସଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତା ଜାତିଆଦୀହି ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତି, ପରଂ ୱମ୍ଭେନ୍ତି। ତସ୍ମା କାମାଦୀନଂ ପଠମସେନାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱମେତଂ ଦସୱିଧଂ ସେନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟସ୍ମା ସା କଣ୍ହଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା କଣ୍ହସ୍ସ ନମୁଚିନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନଂ ‘‘ତୱ ସେନା’’ତି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିପ୍ପହାରିନୀତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଘାତିନୀ ନିପ୍ପୋଥିନୀ, ଅନ୍ତରାୟକରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନଂ ଅସୂରୋ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱାୱ ଲଭତେ ସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ତୱ ସେନଂ ଅସୂରୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ସାପେକ୍ଖୋ ପୁରିସୋ ନ ଜିନାତି, ସୂରୋ ପନ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱାୱ ମଗ୍ଗସୁଖଂ ଫଲସୁଖଞ୍ଚ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ।

ୟତୋଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହୀତି ୟଦା ଚତୂହି ନିଦ୍ଦୋସନିବ୍ବାନମଗ୍ଗନସଙ୍ଖାତେହି ମଗ୍ଗେହି । ମାରସେନାତି ମାରସ୍ସ ସେନା ୱଚନକରା କିଲେସା । ପଟିସେନିକରାତି ପଟିପକ୍ଖକରା । ଜିତା ଚାତି ପରାଜୟମାନା ହନିତା ଚ । ପରାଜିତା ଚାତି ନିଗ୍ଗହିତା ଚ । ଭଗ୍ଗାତି ଭିନ୍ନା । ୱିପ୍ପଲୁଗ୍ଗାତି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣା । ପରମ୍ମୁଖାତି ୱିମୁଖଭାୱଂ ପାପିତା । ୱିସେନିଭୂତୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ।

ୱୋଦାତଦସ୍ସିନ୍ତି ବ୍ୟୱଦାତଦସ୍ସିଂ । ତାନି ଛଦନାନୀତି ଏତାନି ତଣ୍ହାଦିକିଲେସଛଦନାନି । ୱିୱଟାନୀତି ପାକଟୀକତାନି । ୱିଦ୍ଧଂସିତାନୀତି ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ଅପହତାନି । ଉଗ୍ଘାଟିତାନୀତି ଉପ୍ପାଟିତାନି । ସମୁଗ୍ଘାଟିତାନୀତି ୱିସେସେନ ଉପ୍ପାଟିତାନି ।

୨୯.ନ କପ୍ପୟନ୍ତୀତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ତେ ହି ତାଦିସା ସନ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କପ୍ପାନଂ ପୁରେକ୍ଖାରାନଞ୍ଚ କେନଚି ନ କପ୍ପୟନ୍ତି, ନ ପୁରେକ୍ଖରୋନ୍ତି। ପରମତ୍ଥଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅନଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିଂୟେୱ ଅକିରିୟସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ନ ତେ ୱଦନ୍ତି । ଆଦାନଗନ୍ଥଂ ଗତିତଂ ୱିସଜ୍ଜାତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ଆଦାୟକତ୍ତା ଆଦାନଗନ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଗଥିତଂ ବଦ୍ଧଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରମତ୍ଥଂ ସୁଦ୍ଧିଂ । ସଂସାରସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ସଂସାରତୋ ସୁଦ୍ଧିଂ । ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିନ୍ତି କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପନ୍ତି ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ । ସସ୍ସତୱାଦନ୍ତି ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ୱଚନଂ । ନ ୱଦନ୍ତି ନ କଥେନ୍ତି ।

ଗନ୍ଥାତି ନାମକାୟଂ ଗନ୍ଥେନ୍ତି, ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଘଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା । ଅଭିଜ୍ଝା ଚ ସା ନାମକାୟଘଟନୱସେନ ଗନ୍ଥୋ ଚାତି ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ। ହିତସୁଖଂ ବ୍ୟାପାଦୟତୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ବ୍ୟାପାଦୋ ଚ ସୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗନ୍ଥୋ ଚାତି ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ । ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋତି ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୪୩, ୧୨୨୨) ପରତୋ ଆମାସୋ । ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୪୪) ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିନିୱେସୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ । ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ରାଗୋତି ଅତ୍ତନା ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଗହିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଛନ୍ଦରାଗୋ । ପରୱାଦେସୁ ଆଘାତୋତି ପରସ୍ସ ୱଚନେସୁ କୋପୋ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତୁଟ୍ଠାକାରୋ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ୱାତି ଅତ୍ତନା ସମାଦିନ୍ନଂ ଗୋସୀଲାଦିସୀଲଂ ୱା । ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ତନା ଗହିତା ପରାମଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠି । ତେହି ଗନ୍ଥେହୀତି ଏତେହି ୱୁତ୍ତେହି ନାମକାୟଘଟନେହି । ରୂପଂ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଆଦିୟନ୍ତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଉପାଦିୟନ୍ତୀତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି ତଣ୍ହାଗହଣେନ । ପରାମସନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଗହଣେନ । ଅଭିନିୱିସନ୍ତି ମାନଗହଣେନ । ୱଟ୍ଟନ୍ତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ଗନ୍ଥେତି ବନ୍ଧନେ ।

ୱୋସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱାତି ସମ୍ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱା । ଗଥିତେତି ବନ୍ଧନେ । ଗନ୍ଥିତେତି ଗନ୍ଥନେନ ଗନ୍ଥିତେ । ୱିବନ୍ଧେତି ୱିସେସେନ ବନ୍ଧେ । ଆବନ୍ଧେତି ଅନେକୱିଧେନ ବନ୍ଧେ । ପଲିବୁଦ୍ଧେତି ଅମୁଞ୍ଚିତେ । ବନ୍ଧନେ ପୋଟୟିତ୍ୱାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନାନି ପପ୍ପୋଟୟିତ୍ୱା । ୱିସଜ୍ଜାତି ଚଜିତ୍ୱା ।

ଇମେ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥେ କିଲେସପଟିପାଟିୟାପି ଆହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାପି – କିଲେସପଟିପାଟିୟା ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି, ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ, ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନାତି । ଏତେ ଚତ୍ତାରୋ ଗନ୍ଥା ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଗନ୍ଥେନ୍ତି ଘଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା । ତେ ଚତୁପ୍ପଭେଦା ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ଅଭିଜ୍ଝାୟତି, ଅଭିଜ୍ଝାୟନମତ୍ତମେୱ ୱା ଏସାତି ଅଭିଜ୍ଝା। ଲୋଭୋୟେୱ ନାମକାୟଂ ଗନ୍ଥେତି ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ଘଟେତୀତି କାୟଗନ୍ଥୋ। ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ତେନ ଚିତ୍ତଂ ପୂତିଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି, ବ୍ୟାପାଦୟତି ୱା ୱିନୟାଚାରରୂପସମ୍ପତ୍ତିହିତସୁଖାଦୀନୀତି ବ୍ୟାପାଦୋ। ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ପରାମସନଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଆକାରେନ ଅଭିନିୱିସତୀତି ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ । ୟଥା ୱୟ୍ହଂ ୱାତିଆଦିଂ ୱୟ୍ହାଦିୱିସଙ୍ଖରଣଂ ଗନ୍ଥାନଂ ୱିୟୋଗକରଣେ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ।

ନ ଜନେନ୍ତୀତି ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ନ ସଞ୍ଜନେନ୍ତୀତି ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । ନାଭିନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ନ ସଞ୍ଜନେନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ । ନ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି ନାଭିନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୀତି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

୩୦.ସୀମାତିଗୋତି ଗାଥା ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତା । ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ପନସ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ସୋ ଈଦିସୋ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ଚତୁନ୍ନଂ କିଲେସସୀମାନଂ ଅତୀତତ୍ତା ସୀମାତିଗୋ, ବାହିତପାପତ୍ତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ନତ୍ଥି, ପରଚିତ୍ତପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେହି ଞତ୍ୱା ୱା ମଂସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂହି ଦିସ୍ୱା ୱା କିଞ୍ଚି ସମୁଗ୍ଗହୀତଂ, ଅଭିନିୱିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ଚ କାମରାଗାଭାୱତୋ ନ ରାଗରାଗୀ ରୂପାରୂପରାଗାଭାୱତୋ ନ ୱିରାଗରତ୍ତୋ, ୟତୋ ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ପରମ’’ନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଇଧ ଉଗ୍ଗହୀତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଚତସ୍ସୋ ସୀମାୟୋତି ଚତ୍ତାରୋ ପରିଚ୍ଛେଦା । ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋତି ଦିଟ୍ଠି ଚ ସା ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟୋ ଚାତି ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟା ? ଅନୁସୟନଟ୍ଠେନ । କୋ ଏସ ଅନୁସୟଟ୍ଠୋ ନାମାତି ? ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠୋ । ଏତେ ହି ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ଅନୁସେନ୍ତି ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥାପି ସିୟା – ଅନୁସୟଟ୍ଠୋ ନାମ ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ, ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଚ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ୟୁଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ଅନୁସୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ତତ୍ରିଦଂ ପଟିୱଚନଂ – ଅପ୍ପହୀନାକାରୋ ଅନୁସୟୋ, ଅନୁସୟୋତି ପନ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଥାମଗତା କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ସହେତୁକୋ ଏକନ୍ତାକୁସଲୋ ଅତୀତୋପି ହୋତି ଅନାଗତୋପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋପି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ପମାଣଂ – ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ତାୱ ଅଭିସମୟକଥାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୨୧) ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପଜହତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅନୁସୟାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭାୱସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟଂ ପଜହତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମସଙ୍ଗଣିୟଂ ମୋହସ୍ସ ପଦଭାଜନେ (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୦) ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅୱିଜ୍ଜାପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାଲଙ୍ଗୀ ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ଅୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୋହୋ ହୋତୀ’’ତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । କଥାୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ଅନୁସୟା ଅବ୍ୟାକତା ଅନୁସୟା ଅହେତୁକା ଅନୁସୟା ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି (କଥା॰ ୬୦୫) ସବ୍ବେ ୱାଦା ପଟିସେଧିତା । ଅନୁସୟୟମକେ ସତ୍ତନ୍ନଂ ମହାୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱାରେ ‘‘ୟସ୍ସ କାମରାଗାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତସ୍ସ ପଟିଘାନୁସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଅନୁସେନ୍ତୀତି ଅନୁରୂପଂ କାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ତନ୍ତିପ୍ପମାଣେନ ସୁୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟମ୍ପି ‘‘ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସାରମ୍ମଣୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ସୁୱୁତ୍ତମେୱ । ଅନୁସୟୋ ହି ନାମେସ ପରିନିପ୍ଫନ୍ନୋ ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମୋତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସହଗତେ, ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଅକୁସଲଚିତ୍ତେସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ; ତୟୋପି ଅୱସେସତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାମୋହା । କାମରାଗାନୁସୟୋ ଚେତ୍ଥ ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ, ମନାପେସୁ ଅୱସେସକାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଲୋଭୋ । ପଟିଘାନୁସୟୋ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ, ଅମନାପେସୁ ଅୱସେସକାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଦୋସୋ । ମାନାନୁସୟୋ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେସୁ ସହଜାତୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୱଜ୍ଜେସୁ ଅୱସେସକାମାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ମାନୋ । ଭୱରାଗାନୁସୟୋ ଚତୂସୁ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ସହଜାତୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଆରମ୍ମଣୱସେନେୱ ପନ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଲୋଭୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୋତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୱିଧା ଦିଟ୍ଠି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋତି ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ତଦେକଟ୍ଠା ଚ କିଲେସାତି ସହଜେକଟ୍ଠୱସେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ, ସହଜେକଟ୍ଠୱସେନ ଏକତୋ ଠିତା । ମାନାନୁସୟୋତି ନୱୱିଧମାନୋ । ପରମତ୍ଥଞାଣେନ ୱା ଞତ୍ୱାତି ପରେସଂ ଚିତ୍ତାଚାରଜାନନପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ୱାତି ଅତୀତେ ନିୱୁଟ୍ଠକ୍ଖନ୍ଧାନୁସ୍ସରଣଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱାତି ପକତିଚକ୍ଖୁନା । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସେନ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତେନ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତ୍ୱା । ରାଗରତ୍ତାତି ରାଗେନ ରଞ୍ଜିତା । ୟେ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୂତି ୟେ ପଞ୍ଚସୁ ରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମକୋଟ୍ଠାସେସୁ । ୱିରାଗରତ୍ତାତି ୱିରାଗସଙ୍ଖାତାସୁ ରୂପାରୂପସମାପତ୍ତୀସୁ ଅତିରତ୍ତା ଅଲ୍ଲୀନା । ୟତୋ କାମରାଗୋ ଚାତି ୟଦା କାମଭୱେ ରାଗୋ ଚ । ରୂପାରୂପରାଗେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୧. ପଞ୍ଚମେ ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତେ ପରମନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପରିବ୍ବସାନୋତି ଇଦଂ ପରମନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ସକାୟ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସମାନୋ । ୟଦୁତ୍ତରିଂ କୁରୁତେତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ସେଟ୍ଠଂ କରୋତି । ହୀନାତି ଅଞ୍ଞେ ତତୋ ସବ୍ବମାହାତି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ସବ୍ବେ ‘‘ହୀନା ଇମେ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ୱିୱାଦାନି ଅୱୀତିୱତ୍ତୋତି ତେନ କାରଣେନ ସୋ ଦିଟ୍ଠିକଲହେ ଅୱୀତିୱତ୍ତୋୱ ହୋତି ।

ୱସନ୍ତୀତି ପଠମୁପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ୱସନ୍ତି । ପୱସନ୍ତୀତି ପୱିସିତ୍ୱା ୱସନ୍ତି । ଆୱସନ୍ତୀତି ୱିସେସେନ ୱସନ୍ତି । ପରିୱସନ୍ତୀତି ସବ୍ବଭାଗେନ ୱସନ୍ତି । ତଂ ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଆଗାରିକା ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଆଗାରିକା ୱାତି ଘରସାମିକା । ଘରେସୁ ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଘରେସୁ ଆସଙ୍କୱିରହିତା ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତି । ସାପତ୍ତିକା ୱାତି ଆପତ୍ତିବହୁଲା । ସକିଲେସା ୱାତି ରାଗାଦିକିଲେସବହୁଲା । ଉତ୍ତରିଂ କରୋତୀତି ଅତିରେକଂ କରୋତି । ଅୟଂ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଂ ଜାନାତି’ ।

ସବ୍ବେ ପରପ୍ପୱାଦେ ଖିପତୀତି ସବ୍ବା ପରଲଦ୍ଧିୟୋ ଛଡ୍ଡେତି । ଉକ୍ଖିପତୀତି ନୀହରତି । ପରିକ୍ଖିପତୀତି ପରମ୍ମୁଖେ କରୋତି । ଦିଟ୍ଠିମେଧଗାନୀତି ଦିଟ୍ଠିୱିହେସକାନି ।

୩୨. ଦୁତିୟଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ଅୱୀତିୱତ୍ତୋ ଚ ୟଂ ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ ସୀଲୱତେ ମୁତେତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସତି, ତଦେୱ ସୋ ତତ୍ଥ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଆନିସଂସଂ ‘‘ଇଦଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ପରସତ୍ଥାରାଦିକଂ ନିହୀନତୋ ପସ୍ସତି।

ଦ୍ୱେ ଆନିସଂସେ ପସ୍ସତୀତି ଦ୍ୱେ ଗୁଣେ ଓଲୋକେତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚାତି ଦିଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚନକରଣଂ । ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚାତି ପରଲୋକେ ପଟିଲଭିତବ୍ବଗୁଣଞ୍ଚ । ୟଂଦିଟ୍ଠିକୋ ସତ୍ଥାତି ୟଂଲଦ୍ଧିକୋ ତିତ୍ଥାୟତନସାମିକୋ । ଅଲଂ ନାଗତ୍ତାୟ ୱାତି ନାଗରାଜଭାୱାୟ ୱା ପରିୟତ୍ତଂ । ସୁପଣ୍ଣତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦେୱତ୍ତାୟ ୱାତି ସମ୍ମୁତିଦେୱାଦିଭାୱାୟ । ଆୟତିଂ ଫଲପାଟିକଙ୍ଖୀ ହୋତୀତି ଅନାଗତେ ୱିପାକଫଲଂ ପତ୍ଥୟାନୋ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିୟାପି ଦ୍ୱେ ଆନିସଂସେ ପସ୍ସତୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠରୂପାୟତନସ୍ସ ୱସେନ ସୁଦ୍ଧିୟା ହେତୁତ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ଗହିତଗହଣେନ ଦ୍ୱେ ଗୁଣେ ଓଲୋକେତି । ସୁତସୁଦ୍ଧିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୩୩. ତତିୟଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଚ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ନିସ୍ସିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରସତ୍ଥାରାଦିଂ ହୀନଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ପନ ଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ଥମେୱ କୁସଲା ୱଦନ୍ତି, ବନ୍ଧନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ହି ଦିଟ୍ଠଂ ୱ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱା, ସୀଲବ୍ବତଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ନିସ୍ସୟେୟ୍ୟ, ନାଭିନିୱେସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କୁସଲାତି ଖନ୍ଧାଦିଜାନନେ ଛେକା । ଖନ୍ଧକୁସଲାତି ରୂପାଦୀସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ କୁସଲା । ଧାତୁଆୟତନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନଇଦ୍ଧିପାଦଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗକୁସଲାତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ । ଫଲକୁସଲାତି ଚତୂସୁ ଫଲେସୁ । ନିବ୍ବାନକୁସଲାତି ଦୁୱିଧେ ନିବ୍ବାନେ ଛେକା । ତେ କୁସଲାତି ତେ ଏତେସୁ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେସୁ ଛେକା । ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଏୱଂ କଥେନ୍ତି । ଗନ୍ଥୋ ଏସୋତି ପସ୍ସତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଂ ପରସତ୍ଥାରାଦିଂ ହୀନତୋ ଦସ୍ସନଞ୍ଚ ଗନ୍ଥୋ ବନ୍ଧନୋ ଏସୋତି ୱଦନ୍ତି । ଲଗ୍ଗନଂ ଏତନ୍ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନାଗଦନ୍ତେ ଲଗ୍ଗିତଂ ୱିୟ ଅଧୋଲମ୍ବନଂ । ବନ୍ଧନଂ ଏତନ୍ତି ନିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଦୁକ୍ଖଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଖଲିକାଦିବନ୍ଧନଂ ୱିୟ ଏତଂ ବନ୍ଧନଂ । ପଲିବୋଧୋ ଏସୋତି ସଂସାରତୋ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନଟ୍ଠେନ ଏସୋ ପଲିବୋଧୋ ।

୩୪. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ନ କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦୀସୁ ନ ନିସ୍ସୟେୟ୍ୟ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଅସଞ୍ଜାତଂ ଉପରୂପରି ଦିଟ୍ଠିମ୍ପି ଲୋକସ୍ମିଂ ନ କପ୍ପୟେୟ୍ୟ, ନ ଜନେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୀଦିସଂ ? ଞାଣେନ ୱା ସୀଲୱତେନ ୱାପି, ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିଞାଣେନ ୱା ସୀଲୱତେନ ୱା ୟା କପ୍ପିୟତି, ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ କପ୍ପେୟ୍ୟ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ କପ୍ପୟେୟ୍ୟ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ମାନେନପି ଜାତିଆଦୀହି ୱତ୍ଥୂହି ସମୋତି ଅତ୍ତାନମନୂପନେୟ୍ୟ, ହୀନୋ ନ ମଞ୍ଞେଥ ୱିସେସି ୱାପୀତି ।

ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଞାଣେନ ୱାତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ୱା । ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଞାଣେନ ୱାତି ଲୋକିୟାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତପଞ୍ଞାୟ ୱା । ମିଚ୍ଛାଞାଣେନ ୱାତି ୱିପରୀତସଭାୱେନ ପୱତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅମୁତ୍ତେ ମୁତ୍ତଂ ପସ୍ସାତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମିଚ୍ଛାଞାଣେନ ୱା ।

୩୫. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ଏୱଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଂ ଅକପ୍ପେନ୍ତୋ ଅମଞ୍ଞମାନୋ ଚ ଅତ୍ତଂ ପହାୟ ଅନୁପାଦିୟାନୋ ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଗହିତଂ, ତଂ ପହାୟ ପରଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଞାଣେ ଦୁୱିଧଂ ନିସ୍ସୟଂ ନୋ କରୋତି, ଅକରୋନ୍ତୋ ଚ ସ ୱେ ୱିୟତ୍ତେସୁ ନାନାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଭିନ୍ନେସୁ ସତ୍ତେସୁ ନ ୱଗ୍ଗସାରୀ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଅଗଚ୍ଛନଧମ୍ମୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ପଚ୍ଚେତି, ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଚତୂହି ଉପାଦାନେହୀତି କାମୁପାଦାନାଦୀହି ଚତୂହି ଭୁସଂ ଗହଣେହି ସ ୱେ ୱିୟତ୍ତେସୂତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିଚ୍ଛିତେସୁ । ଭିନ୍ନେସୂତି ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନେସୁ ।

୩୬. ଇଦାନି ୟୋ ସୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ସୂଭୟନ୍ତେ’’ତିଆଦିକା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ୟସ୍ସୂଭୟନ୍ତେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେ ଫସ୍ସାଦିଭେଦେ । ପଣିଧୀତି ତଣ୍ହା । ଭୱାଭୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଭୱାୟ। ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ସକତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦେ ଇଧ ୱା ପରତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦେ ପରତ୍ଥ ୱା ।

ଫସ୍ସୋ ଏକୋ ଅନ୍ତୋତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକୋ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ । ଫସ୍ସସମୁଦୟୋତି ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣୋ । ୟତୋ ସମୁଦେତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ସମୁଦୟୋ । ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋତି ଦୁତିୟୋ କୋଟ୍ଠାସୋ । ଅତୀତନ୍ତି ଅତି ଇତଂ ଅତୀତଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନାଗତନ୍ତି ନ ଆଗତଂ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଖା ୱେଦନାଦୟୋ ୱିସଭାଗୱସେନ । ନାମରୂପଦୁକଂ ନମନରୁପ୍ପନୱସେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାଦୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତବାହିରୱସେନ । ସକ୍କାୟାଦୟୋ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକାନଂ ପୱତ୍ତିସମୁଦୟୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସକତ୍ତଭାୱୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ । ପରତ୍ତଭାୱୋତି ପରସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ।

୩୭. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଦିଟ୍ଠେ ୱାତି ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିୟା ୱା । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁ । ସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସମୁଟ୍ଠାପିକା ଦିଟ୍ଠି ।

ଅପରାମସନ୍ତନ୍ତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ନ ପରାମସନ୍ତଂ । ଅନଭିନିୱେସନ୍ତନ୍ତି ତେହେୱ ଅନଭିନିୱିସନ୍ତଂ ।

‘‘ୱିନିବଦ୍ଧୋ’’ତି ୱାତି ମାନେନ ୱିନିବଦ୍ଧୋତି ୱା । ‘‘ପରାମଟ୍ଠୋ’’ତି ୱାତି ପରତୋ ନିଚ୍ଚସୁଖସୁଭାଦୀହି ପରାମଟ୍ଠୋତି ୱା । ୱିକ୍ଖେପଗତୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ । ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ । ଥାମଗତୋତି ଅନୁସୟୱସେନ । ଗତିୟାତି ଗନ୍ତବ୍ବୱସେନ ।

୩୮. ତତିୟଗାଥାୟ ଧମ୍ମାପି ତେସଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତାସେତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମାପି ତେସଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୫୪) ଏୱଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତା । ପାରଙ୍ଗତୋ ନ ପଚ୍ଚେତି ତାଦୀତି ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ନାଗଚ୍ଛତି ପଞ୍ଚହି ଚ ଆକାରେହି ତାଦୀ ହୋତୀତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୨) ନୟେନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଖନ୍ଧେ ଚତୂହି ଚତୂହି ଆକାରେହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ପତିଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ୱିଜ୍ଜମାନେ କାୟେ ଦିଟ୍ଠି । ଦସୱତ୍ଥୁକାମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧) ଦିଟ୍ଠି । ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) ଏକେକଂ ଅନ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀତି ଗହେତ୍ୱା ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ୟା ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠୀତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଏକୂନୱୀସପଦାନଂ ସାଧାରଣଂ ମୂଲପଦଂ । ୟା ଦିଟ୍ଠି, ତଦେୱ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ; ୟା ଦିଟ୍ଠି, ତଦେୱ ଦିଟ୍ଠିଗହନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ । ୟା ଅୟାଥାୱଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଦିଟ୍ଠି, ତଦେୱ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଗତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟା ଅନ୍ତୋଗତତ୍ତାତି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ। ହେଟ୍ଠାପିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତାନଂ ଏକନ୍ତଗତତ୍ତାତିପି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ। ତତ୍ଥ ସସ୍ସତୋତି ନିଚ୍ଚୋ । ଲୋକୋତି ଅତ୍ତା । ‘‘ଇଧ ସରୀରଂୟେୱ ନସ୍ସତି, ଅତ୍ତା ପନ ଇଧ ପରତ୍ଥ ଚ ସୋୟେୱା’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସୋ ହି ସାମଞ୍ଞେୱ ଆଲୋକେତୀତି କତ୍ୱା ଲୋକୋତି ମଞ୍ଞତି । ଅସସ୍ସତୋତି ଅନିଚ୍ଚୋ । ଅତ୍ତା ସରୀରେନେୱ ସହ ନସ୍ସତୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଅନ୍ତୱାତି ପରିତ୍ତେ କସିଣେ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ପରିତ୍ତକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଚେତନଂ ‘‘ସପରିୟନ୍ତୋ ଅତ୍ତା’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ଅନନ୍ତ ୱାତି ନ ଅନ୍ତୱା ଅପ୍ପମାଣେ କସିଣେ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଅପ୍ପମାଣକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଚେତନଂ ‘‘ଅପରିୟନ୍ତୋ ଅତ୍ତା’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ଜୀୱୋ ଚ ସରୀରଞ୍ଚ ତଂୟେୱ । ଜୀୱୋତି ଅତ୍ତା, ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ନପୁଂସକୱଚନଂ କତଂ । ସରୀରନ୍ତି ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋ ଜୀୱୋ ଅଞ୍ଞଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ। ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ଖନ୍ଧା ଇଧେୱ ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ସତ୍ତୋ ମରଣତୋ ପରଂ ହୋତି ୱିଜ୍ଜତି ନ ନସ୍ସତି, ତଥାଗତୋତି ଚେତଂ ସତ୍ତାଧିୱଚନନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ତଥାଗତୋତି ଅରହା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇମେ ନ ହୋତୀତି ପକ୍ଖେ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ଖନ୍ଧାପି ଇଧେୱ ନସ୍ସନ୍ତି, ତଥାଗତୋ ଚ ମରଣତୋ ପରଂ ନ ହୋତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ଇମେ ହୋତୀତି ପକ୍ଖେ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତୀତି ଇମେ ଏକେକପକ୍ଖପରିଗ୍ଗହେ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଉଭୟପକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତୀତି ଇମେ ଉଭୟପକ୍ଖପରିଗ୍ଗହେ ଉଭୟଦୋସାପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ହୋତି ଚ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ‘‘ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଅମରାୱିକ୍ଖେପପକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠକଥାନୟୋ (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧.୧୧୩) – ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି ୱାତିଆଦୀହି ଦସହାକାରେହି ଦିଟ୍ଠିପଭେଦୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସସ୍ସତୋଲୋକୋତି ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଲୋକୋତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଲୋକୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସବ୍ବକାଲିକୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ସସ୍ସତନ୍ତି ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ଅସସ୍ସତୋତି ତମେୱ ଲୋକଂ ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ଅନ୍ତୱାତି ପରିତ୍ତକସିଣଲାଭିନୋ ସୁପ୍ପମତ୍ତେ ୱା ସରାୱମତ୍ତେ ୱା କସିଣେ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ କସିଣପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତେନ ‘‘ଅନ୍ତୱା’’ତି ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତି ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିପି ହୋତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିପି । ୱିପୁଲକସିଣଲାଭିନୋ ପନ ତସ୍ମିଂ କସିଣେ ସମାପନ୍ନସ୍ସ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ଚ କସିଣପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତେନ ଚ ‘‘ଅନନ୍ତୋ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅନନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତି ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ସା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ହୋତି, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିପି । ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ଭେଦନଧମ୍ମସ୍ସ ସରୀରସ୍ସେୱ ‘‘ଜୀୱ’’ନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସରୀରେ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେ ଜୀୱମ୍ପି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଉଚ୍ଛେଦଗ୍ଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ଦୁତିୟପଦେନ ସରୀରତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଜୀୱସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ସରୀରେ ଚ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନେପି ଜୀୱଂ ନ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ସସ୍ସତଗହଣାକାରପ୍ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି । ହୋତି ତଥାଗତୋତିଆଦୀସୁ ‘‘ସତ୍ତୋ ତଥାଗତୋ ନାମ, ସୋ ପରଂ ମରଣା ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ପଠମା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ‘‘ନ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ଦୁତିୟା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ‘‘ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ତତିୟା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ‘‘ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତୀ’’ତି ଗଣ୍ହତୋ ଚତୁତ୍ଥା ଅମରାୱିକ୍ଖେପଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଦସୱିଧା ଦିଟ୍ଠି । ୟଥାୟୋଗଂ ଭୱଦିଟ୍ଠି ଚ ୱିଭୱଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ହୋତି । ତାସୁ ଏକାପି ତେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେ କିଲେସାତି ୟେ କିଲେସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ। ନ ପୁନେତୀତି ନ ପୁନ ଏତି। ନ ପଚ୍ଚେତୀତି ପୁନ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନ ପଟିଏତି, ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ପଚ୍ଚଭୱେ ନାଗଚ୍ଛତି । ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତାଦୀତି ପଞ୍ଚହି କାରଣେହି କୋଟ୍ଠାସେହି ୱା ସଦିସୋ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଚ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଚ ଅନୁନୟପଟିଘଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଦ୍ୱୀସୁ ସଦିସୋ । ଚତ୍ତାୱୀତି କିଲେସେ ଚଜିତୱା । ତିଣ୍ଣାୱୀତି ସଂସାରଂ ଅତିକ୍କମିତୱା । ମୁତ୍ତାୱୀତି ରାଗାଦିତୋ ମୁତ୍ତୱା । ତଂନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀତି ତେନ ତେନ ସୀଲସଦ୍ଧାଦିନା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବତୋ ସଦିସୋ ।

ତଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତୁକାମୋ ‘‘କଥଂ ଅରହା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲାଭେପୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲାଭେପି । ଅଲାଭେପୀତି ତେସଂ ଅଲାଭେପି । ୟସେପୀତି ପରିୱାରେପି । ଅୟସେପୀତି ପରିୱାରୱିପତ୍ତିୟାପି । ପସଂସାୟପୀତି ୱଣ୍ଣଭଣନାୟପି । ନିନ୍ଦାୟପୀତି ଗରହାୟପି । ସୁଖେପୀତି କାୟିକସୁଖେପି । ଦୁକ୍ଖେପୀତି କାୟିକଦୁକ୍ଖେପି । ଏକଞ୍ଚେ ବାହଂ ଗନ୍ଧେନ ଲିମ୍ପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସଚେ ଏକଂ ବାହଂ ଚତୁଜାତିୟଗନ୍ଧେନ ଲେପଂ ଉପରୂପରି ଦଦେୟ୍ୟୁଂ । ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟଦି ଏକଂ ବାହଂ ୱଡ୍ଢକୀ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ତଚ୍ଛେତ୍ୱା ତନୁଂ କରେୟ୍ୟୁଂ । ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ରାଗୋତି ଅମୁସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧଲେପନେ ସିନେହୋ ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଅମୁସ୍ମିଂ ନତ୍ଥି ପଟିଘନ୍ତି ଅମୁସ୍ମିଂ ୱାସିୟା ତଚ୍ଛନେ ପଟିହନନସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଘଂ କୋପଂ ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଅନୁନୟପଟିଘୱିପ୍ପହୀନୋତି ସିନେହଞ୍ଚ କୋପଞ୍ଚ ପଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଉଗ୍ଘାତିନିଘାତିୱୀତିୱତ୍ତୋତି ଅନୁନୟୱସେନ ଅନୁଗ୍ଗହଞ୍ଚ ପଟିଘୱସେନ ନିଗ୍ଗହଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅନୁରୋଧୱିରୋଧସମତିକ୍କନ୍ତୋତି ଅନୁନୟଞ୍ଚ ପଟିଘଞ୍ଚ ସମ୍ମା ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ।

ସୀଲେ ସତୀତି ସୀଲେ ସଂୱିଜ୍ଜମାନେ । ସୀଲୱାତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ତେନ ନିଦ୍ଦେସଂ କଥନଂ ଲଭତୀତି ତାଦୀ । ସଦ୍ଧାୟ ସତି ସଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଜରାସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୩୯. ଛଟ୍ଠେ ଜରାସୁତ୍ତେ ଅପ୍ପଂ ୱତ ଜୀୱିତଂ ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ୱତ ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅପ୍ପକଂ ପରିତ୍ତଂ ଠିତିପରିତ୍ତତାୟ ସରସପରିତ୍ତତାୟାତି ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତେପି ୱୁତ୍ତନୟମେତଂ । ଓରଂ ୱସ୍ସସତାପି ମିୟ୍ୟତୀତି ୱସ୍ସସତା ଓରଂ କଲଲାଦିକାଲେପି ମିୟ୍ୟତି । ଅତିଚ୍ଚାତି ୱସ୍ସସତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଜରସାପି ମିୟ୍ୟତୀତି ଜରାୟ ମିୟ୍ୟତି । ଇତୋ ପରଂ ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅପ୍ପନ୍ତି ମନ୍ଦଂ । ଗମନୀୟୋ ସମ୍ପରାୟୋତି ପରଲୋକୋ ଗନ୍ତବ୍ବୋ । କଲଲକାଲେପୀତି ଏତ୍ଥ କଲଲକାଲଂ ନାମ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ତୀହି ଜାତିଉଣ୍ଣଂସୂହି କତସୁତ୍ତଗ୍ଗେ ଠିତତେଲବିନ୍ଦୁପ୍ପମାଣଂ ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନକଲଲଂ ହୋତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତିଲତେଲସ୍ସ ୟଥା ବିନ୍ଦୁ, ସପ୍ପିମଣ୍ଡୋ ଅନାୱିଲୋ ।

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣପ୍ପଟିଭାଗଂ, କଲଲଂ ସମ୍ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫; ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୬ ପକିଣ୍ଣକକଥା) ।

ତସ୍ମିଂ କଲଲକାଲେପି । ଚୱତୀତି ଜୀୱିତଂ ଗଳତି । ମରତୀତି ଜୀୱିତୱିୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ପାପୁଣାତି । ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ଛିଜ୍ଜତି । ‘‘ଅଣ୍ଡଜୟୋନିୟା ଚୱତି। ଜଲାବୁଜୟୋନିୟା ମରତି। ସଂସେଦଜୟୋନିୟା ଅନ୍ତରଧାୟତି। ଓପପାତିକୟୋନିୟା ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅବ୍ବୁଦକାଲେପୀତି ଅବ୍ବୁଦଂ ନାମ କଲଲତୋ ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ମଂସଧୋୱନଉଦକୱଣ୍ଣଂ ହୋତି, କଲଲନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ କଲଲଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଅବ୍ବୁଦଂ ନାମ ଜାୟତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫) ।

ତସ୍ମିଂ ଅବ୍ବୁଦକାଲେପି । ପେସିକାଲେପୀତି ତସ୍ମାପି ଅବ୍ବୁଦା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ୱିଲୀନତିପୁସଦିସା ପେସି ନାମ ସଞ୍ଜାୟତି । ସା ମରିଚଫାଣିତେନ ଦୀପେତବ୍ବା । ଗାମଦାରିକା ହି ସୁପକ୍କାନି ମରିଚାନି ଗହେତ୍ୱା ସାଟକନ୍ତେ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ପୀଳେତ୍ୱା ମଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ କପାଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆତପେ ଠପେନ୍ତି, ତଂ ସୁକ୍ଖମାନଂ ସବ୍ବଭାଗେହି ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱରୂପା ପେସି ହୋତି, ଅବ୍ବୁଦନ୍ତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ ଅବ୍ବୁଦଂ ହୋତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ପେସି ନାମ ପଜାୟତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫) ।

ତସ୍ମିଂ ପେସିକାଲେପି । ଘନକାଲେପୀତି ତତୋପି ପେସିତୋ ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡସଣ୍ଠାନୋ ଘନୋ ନାମ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପେସୀତି ନାମଂ ଅନ୍ତରଧାୟତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସତ୍ତାହଂ ପେସି ଭୱତି, ପରିପକ୍କଂ ସମୂହତଂ ।

ୱିୱଟ୍ଟମାନଂ ତବ୍ଭାୱଂ, ଘନୋତି ନାମ ଜାୟତି ॥

‘‘ୟଥା କୁକ୍କୁଟିୟା ଅଣ୍ଡଂ, ସମନ୍ତା ପରିମଣ୍ଡଲଂ ।

ଏୱଂ ଘନସ୍ସ ସଣ୍ଠାନଂ, ନିବ୍ବତ୍ତଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୩୫) ।

ତସ୍ମିଂ ଘନକାଲେପି । ପସାଖକାଲେପୀତି ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହତ୍ଥପାଦାନଂ ସୀସସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ପୀଳକା ଜାୟନ୍ତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଚମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାହେ ପଞ୍ଚ ପୀଳକା ସଣ୍ଠହନ୍ତି କମ୍ମତୋ’’ତି । ତସ୍ମିଂ ପସାଖକାଲେପି । ତତୋ ପରଂ ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାଦୀନି ସତ୍ତାହାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଦେସନଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସସତ୍ତାହେ ପରିଣତକାଲେ କେସଲୋମନଖାଦୀନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲଞ୍ଚ । ତସ୍ସ ଚ ନାଭିତୋ ଉଟ୍ଠିତୋ ନାଳୋ ମାତୁ ଉଦରପଟଲେନ ଏକାବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୋ ଉପ୍ପଲଦଣ୍ଡକୋ ୱିୟ ଛିଦ୍ଦୋ, ତେନ ଆହାରରସୋ ସଂସରିତ୍ୱା ଆହାରସମୁଟ୍ଠାନରୂପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ସୋ ଦସମାସେ ୟାପେତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସୂତିଘରେ’’ତି ଆହ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କେସା ଲୋମା ନଖାନି ଚ’’ ।

‘‘ୟଞ୍ଚସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜତୀ ମାତା, ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଂ ।

ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ମାତୁକୁଚ୍ଛିଗତୋ ନରୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫; କଥା॰ ୬୯୨) ।

ତତ୍ଥ ସୂତିଘରେତି ସୂତିକଘରେ, ୱିଜାୟନଘରେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୂତିକାଘରେ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ସୂତିକାୟାତି ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ଅଦ୍ଧମାସିକୋପୀତି ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଦ୍ଧମାସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଦ୍ଧମାସିକୋ । ଦ୍ୱେମାସିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକଂ ସଂୱଚ୍ଛରଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସଂୱଚ୍ଛରିକୋ । ଉପରି ଦ୍ୱେୱସ୍ସିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟଦା ଜିଣ୍ଣୋ ହୋତୀତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଜରାଜିଣ୍ଣୋ ଭୱତି ଜଜ୍ଜରୀଭୂତୋ । ୱୁଦ୍ଧୋତି ୱୟୋୱୁଦ୍ଧୋ । ମହଲ୍ଲକୋତି ଜାତିମହଲ୍ଲକୋ । ଅଦ୍ଧଗତୋତି ତୟୋ ଅଦ୍ଧେ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ତତିୟଂ ୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଖଣ୍ଡଦନ୍ତୋତି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ପତିତା ଦନ୍ତା ଫାଲିତା ଚ ଜରାନୁଭାୱେନ ଖଣ୍ଡା ଦନ୍ତା ଜାତା ଅସ୍ସାତି ଖଣ୍ଡଦନ୍ତୋ । ପଲିତକେସୋତି ପଣ୍ଡରକେସୋ । ୱିଲୂନନ୍ତି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗହିତକେସା ୱିୟ ଖଲ୍ଲାଟସୀସୋ। ଖଲିତସିରୋତି ମହାଖଲ୍ଲାଟସୀସୋ । ୱଲିନନ୍ତି ସଞ୍ଜାତୱଲି । ତିଲକାହତଗତ୍ତୋତି ସେତତିଲକକାଳତିଲକେହି ୱିକିଣ୍ଣସରୀରୋ । ଭୋଗ୍ଗୋତି ଭଗ୍ଗୋ, ଇମିନାପିସ୍ସ ୱଙ୍କଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଦଣ୍ଡପରାୟଣୋତି ଦଣ୍ଡପଟିସ୍ସରଣୋ ଦଣ୍ଡଦୁତିୟୋ । ସୋ ଜରାୟପୀତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଜରାୟପି ଅଭିଭୂତୋ ମରତି । ନତ୍ଥି ମରଣମ୍ହା ମୋକ୍ଖୋତି ମରଣତୋ ମୁଞ୍ଚନୁପାୟୋ ନତ୍ଥି ନୁପଲବ୍ଭତି ।

ଫଲାନମିୱ ପକ୍କାନଂ, ପାତୋ ପତନତୋ ଭୟନ୍ତି ପରିପାକଗତାନଂ ସିଥିଲୱଣ୍ଟାନଂ ପନସଫଲାଦିପକ୍କାନଂ ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ଅୱସ୍ସଂ ପତିସ୍ସନ୍ତୀତି ଫଲସାମିକାନଂ ଭାୟମାନାନଂ ୱିୟ । ଏୱଂ ଜାତାନ ମଚ୍ଚାନଂ, ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟନ୍ତି ଏୱମେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତାନଂ ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତମରଣତୋ ସତତଂ କାଲଂ ଭୟଂ ।

ୟଥାପିକୁମ୍ଭକାରସ୍ସାତି ୟଥା ନାମ ମତ୍ତିକାଭାଜନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । କତଂ ମତ୍ତିକଭାଜନନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୮୨) ତେନ ନିଟ୍ଠାପିତଭାଜନଂ । ସବ୍ବଂ ଭେଦନପରିୟନ୍ତନ୍ତି ପକ୍କାପକ୍କଂ ସବ୍ବଂ ଭେଦନଂ ଭିଜ୍ଜପରିୟନ୍ତଂ ଅୱସାନଂ ଅସ୍ସାତି ଭେଦନପରିୟନ୍ତଂ । ଏୱଂ ମଚ୍ଚାନ ଜୀୱିତନ୍ତି ଏୱମେୱ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ।

ଦହରାଚ ମହନ୍ତା ଚାତି ତରୁଣା ଚ ମହଲ୍ଲକା ଚ । ୟେ ବାଲା ୟେ ଚ ପଣ୍ଡିତାତି ୟେ ଚ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସାୟତ୍ତା ଜୀୱିତା ବାଲା ୟେ ଚ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ । ସବ୍ବେ ମଚ୍ଚୁୱସଂ ୟନ୍ତୀତି ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଦହରାଦୟୋ ସବ୍ବେ ମଚ୍ଚୁନୋ ଇସ୍ସରିୟଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ତେସଂ ମଚ୍ଚୁପରେତାନନ୍ତି ଏତେସଂ ମଚ୍ଚୁନା ପରିୱାରିତାନଂ । ଗଚ୍ଛତଂ ପରଲୋକତୋତି ଇତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ । ନ ପିତା ତାୟତେ ପୁତ୍ତନ୍ତି ପିତା ପୁତ୍ତଂ ନ ରକ୍ଖତି । ଞାତୀ ୱା ପନ ଞାତକେତି ମାତାପିତିପକ୍ଖିକା ଞାତୀ ୱା ତେୟେୱ ଞାତକେ ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି ।

ପେକ୍ଖତଞ୍ଞେୱ ଞାତୀନନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱିଧାନଂୟେୱ ଞାତୀନଂ ପେକ୍ଖନ୍ତାନଂୟେୱ ଓଲୋକେନ୍ତାନଂୟେୱ । ପସ୍ସ ଲାଲପ୍ପତଂ ପୁଥୂତି ପସ୍ସାତି ଆଲପନଂ । ଲାଲପନ୍ତାନଂ ୱିଲପନ୍ତାନଂ ପୁଥୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ । ଏକମେକୋୱ ମଚ୍ଚାନଂ, ଗୋୱଜ୍ଝୋ ୱିୟ ନିୟ୍ୟତୀତି ସତ୍ତାନଂ ଏକମେକୋ ୱଧାୟ ନିୟ୍ୟମାନଗୋଣୋ ୱିୟ ମରଣାୟ ନିୟ୍ୟତି ପାପୁଣୀୟତି । ଏୱମବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋତି ଏୱମେୱ ସତ୍ତଲୋକୋ ଭୁସଂ ଆହତୋ । ମଚ୍ଚୁନା ଚ ଜରାୟ ଚାତି ମରଣେନ ଚ ଜରାୟ ଚ ଅଭିଭୂତୋ ।

୪୦.ମମାୟିତେତି ମମାୟିତୱତ୍ଥୁକାରଣା । ୱିନାଭାୱଂ ସନ୍ତମେୱିଦନ୍ତି ସନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ୱିନାଭାୱମେୱ ଇଦଂ, ନ ସକ୍କା ଅୱିନାଭାୱେନ ଭୱିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସୋଚନ୍ତୀତି ଚିତ୍ତେନ ସୋଚନଂ କରୋନ୍ତି । କିଲମନ୍ତୀତି କାୟେନ କିଲମଥଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ପରିଦେୱନ୍ତୀତି ନାନାୱିଧଂ ୱାଚାୱିଲାପଂ ଭଣନ୍ତି । ଉରତ୍ତାଳିଂ କନ୍ଦନ୍ତୀତି ଉରଂ ତାଳେତ୍ୱା ତାଳେତ୍ୱା କନ୍ଦନ୍ତି । ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ମୋହଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।

ଅନିଚ୍ଚୋତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ । ସଙ୍ଖତୋତି ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗମ୍ମ କତୋ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଂ ପଟିଚ୍ଚ ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ସହ ସମ୍ମା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଖୟଧମ୍ମୋତି ଖୟଂ ଗମନସଭାୱୋ । ୱୟଧମ୍ମୋତି ୱୟଂ ଗମନସଭାୱୋ, ଭଙ୍ଗୱସେନ ଭଙ୍ଗଗମନସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିରାଗଧମ୍ମୋତି ୱିରଜ୍ଜନସଭାୱୋ । ନିରୋଧଧମ୍ମୋତି ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱୋ । ୟ୍ୱାୟଂ ପରିଗ୍ଗହୋତି ୟୋ ଅୟଂ ପରିଗ୍ଗହୋ । ‘‘ୟାୟ ପରିଗ୍ଗହୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱ ପଦଚ୍ଛେଦୋ । ନିଚ୍ଚୋତି ସତତକାଲିକୋ । ଧୁୱୋତି ଥିରୋ । ସସ୍ସତୋତି ଅଚୱନୋ । ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋତି ପକତିଅଜହନସଭାୱୋ । ସସ୍ସତି ସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସତୀତି ଚନ୍ଦସୂରିୟସିନେରୁମହାସମୁଦ୍ଦପଥୱୀପବ୍ବତାଦୟୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ।

ନାନାଭାୱୋତି ଜାତିୟା ନାନାଭାୱୋ । ୱିନାଭାୱୋତି ମରଣେନ ୱିୟୋଗଭାୱୋ । ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋତି ସବ୍ଭାୱତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ପୁରିମାନଂ ପୁରିମାନଂ ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ଅନନ୍ତରେ ପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ୱିପରିଣାମଞ୍ଞଥାଭାୱାତି ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥାଭାୱେନ । ପଚ୍ଛିମା ପଚ୍ଛିମା ଖନ୍ଧାଦୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସବ୍ବଂ ଘରାୱାସପଲିବୋଧନ୍ତି ସକଲଂ ଗିହିଭାୱଜଟଂ । ଞାତିମିତ୍ତାମଚ୍ଚପଲିବୋଧନ୍ତି ମାତାପିତୁପକ୍ଖିକା ଞାତୀ, ମିତ୍ତା ସହାୟା, ଅମଚ୍ଚା ଭଚ୍ଚା । ସନ୍ନିଧିପଲିବୋଧନ୍ତି ନିଧାନଜଟଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱାତି କେସେ ଚ ମସ୍ସୂନି ଚ ଓରୋପୟିତ୍ୱା । କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନୀତି କସାୟରସପୀତାନି ୱତ୍ଥାନି ।

୪୧.ମାମକୋତି ମମ ଉପାସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ବୁଦ୍ଧାଦୀନି ୱା ୱତ୍ଥୂନି ମମାୟମାନୋ ।

ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନନ୍ତି ଅନେକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ‘‘ୟଞ୍ଞଦତ୍ତସ୍ସ ମରଣଂ, ସୋମଦତ୍ତସ୍ସ ମରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଞ୍ହି ଦିୱସମ୍ପି କଥିୟମାନେ ନେୱ ସତ୍ତା ପରିୟାଦାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ସବ୍ବଂ ଅପରତ୍ତଦୀପନଂ ସିଜ୍ଝତି । ଇମେହି ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ନ କୋଚି ସତ୍ତୋ ଅପରିୟାଦିନ୍ନୋ ହୋତି, ନ କିଞ୍ଚି ଅପରତ୍ତାଦୀପନଂ ନ ସିଜ୍ଝତି । ତମ୍ହା ତମ୍ହାତି ଅୟଂ ଗତିୱସେନ ଅନେକେସଂ ନିକାୟାନଂ ସାଧାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ସତ୍ତନିକାୟାତି ସତ୍ତାନଂ ନିକାୟା, ସତ୍ତଘଟା ସତ୍ତସମୂହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୁତୀତି ଚୱନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାୟ ଚୁତିୟା ସାମଞ୍ଞୱଚନମେତଂ । ଚୱନତାତି ଭାୱୱଚନେନ ଲକ୍ଖଣନିଦସ୍ସନଂ । ଭେଦୋତି ଚୁତିଖନ୍ଧାନଂ ଭଙ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିପରିଦୀପନଂ । ଅନ୍ତରଧାନନ୍ତି ଘଟସ୍ସ ୱିୟ ଭିନ୍ନସ୍ସ ଭିନ୍ନାନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଠାନାଭାୱପରିଦୀପନଂ । ମଚ୍ଚୁମରଣନ୍ତି ମଚ୍ଚୁସଙ୍ଖାତଂ ମରଣଂ, ନ ଖଣିକମରଣଂ । କାଲୋ ନାମ ଅନ୍ତକୋ, ତସ୍ସ କିରିୟାତି କାଲଂକିରିୟା। ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମୁତିମରଣଂ ଦୀପିତଂ । ଇଦାନି ପରମତ୍ଥେନ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ’’ତିଆଦିମାହ । ପରମତ୍ଥେନ ହି ଖନ୍ଧାୟେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ସତ୍ତୋ ନାମ କୋଚି ମରତି । ଖନ୍ଧେସୁ ପନ ଭିଜ୍ଜମାନେସୁ ସତ୍ତୋ ମରତି, ଭିନ୍ନେସୁ ‘‘ମତୋ’’ତି ୱୋହାରୋ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚତୁୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ଏକୱୋକାରୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଚତୁୱୋକାରୱସେନ ୱା ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ସେସଦ୍ୱୟୱସେନ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? କାମରୂପଭୱଦ୍ୱୟେପି ରୂପକାୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ କଳେୱରସ୍ସ ସବ୍ଭାୱତୋ । ୟସ୍ମା ୱା ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ଖନ୍ଧା ଭିଜ୍ଜନ୍ତେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ୱସେନ ଖନ୍ଧାନଂ ଭେଦୋ, ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପକରଣତୋ ମରଣଂ ‘‘କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସୁପଚ୍ଛେଦୋତି ଇମିନା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସେୱ ମରଣଂ ନାମ ହୋତି, ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସ୍ସ ମରଣଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସସ୍ସଂ ମତଂ, ରୁକ୍ଖୋ ମତୋ’’ତି ଇଦଂ ପନ ୱୋହାରମତ୍ତମେୱ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏୱରୂପାନି ୱଚନାନି ସସ୍ସାଦୀନଂ ଖୟୱୟଭାୱମେୱ ଦୀପେନ୍ତି । ରୂପଗତନ୍ତି ରୂପମେୱ ରୂପଗତଂ । ୱେଦନାଗତନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେୱ ମଚ୍ଚନ୍ତି ମଚ୍ଚଂ ୱା ଭୋଗା ପୁବ୍ବେୱ ପଠମତରଞ୍ଞେୱ ୱିଜହନ୍ତି । ମଚ୍ଚୋ ୱା ତେ ଭୋଗେ ପୁବ୍ବତରଂ ଜହତି । କାମକାମୀତି ଚୋରରାଜାନଂ ଆଲପତି । ଅମ୍ଭୋ କାମେ କାମୟମାନ କାମକାମି ଭୋଗିନୋ ନାମ ଲୋକେ ଅସସ୍ସତା, ଭୋଗେସୁ ୱା ନଟ୍ଠେସୁ ଜୀୱମାନା ଚ ଅଭୋଗିନୋ ହୋନ୍ତି । ଭୋଗେ ୱା ପହାୟ ସୟଂ ନସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ମହାଜନସ୍ସ ସୋକକାଲେପି ନ ସୋଚାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଦିତାମୟା ସତ୍ତୁକ ଲୋକଧମ୍ମାତି ଚୋରରାଜାନଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ଅମ୍ଭୋ ସତ୍ତୁକ ମୟା ଲାଭୋ ଅଲାଭୋ ୟସୋ ଅୟସୋତିଆଦୟୋ ଲୋକଧମ୍ମା ୱିଦିତା । ୟଥେୱ ହି ଚନ୍ଦୋ ଉଦେତି ଚ ପୂରତି ଚ ପୁନ ଚ ଖୀୟତି, ୟଥା ଚ ସୂରିୟୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ମହନ୍ତଂ ଲୋକପ୍ପଦେସଂ ତପିତ୍ୱାନ ପୁନ ସାୟଂ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି ନ ଦିସ୍ସତି, ଏୱମେୱ ଭୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚ ୱିନସ୍ସନ୍ତି ଚ, ତତ୍ଥ କିଂ ସୋକେନ, ତସ୍ମା ନ ସୋଚାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତୀତି ତଣ୍ହାୟ ଜନିତମାନମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି । ମାନଂ କରୋତି ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟାତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ମଞ୍ଞନାୟ । ମାନମଞ୍ଞନାୟାତି ସହଜାତମାନମଞ୍ଞନାୟ । କିଲେସମଞ୍ଞନାୟାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଉପତାପନଟ୍ଠେନ କିଲେସମଞ୍ଞନାୟ ମଞ୍ଞତି ।

କୁହାତି ୱିମ୍ହାପକା । ଥଦ୍ଧାତି ଖାଣୁ ୱିୟ ଥଦ୍ଧା । ଲପାତି ପଚ୍ଚୟନିମିତ୍ତେନ ଲପନକା ।

୪୨.ସଙ୍ଗତନ୍ତି ସମାଗତଂ, ଦିଟ୍ଠଂ ଫୁଟ୍ଠଂ ୱା । ପିୟାୟିତନ୍ତି ପିୟକତଂ ।

ସଙ୍ଗତନ୍ତି ସମ୍ମୁଖୀଭୂତଂ । ସମାଗତନ୍ତି ସମୀପଂ ଆଗତଂ । ସମାହିତନ୍ତି ଏକୀଭୂତଂ । ସନ୍ନିପତିତନ୍ତି ପିଣ୍ଡିତଂ । ସୁପିନଗତୋତି ସୁପିନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ସେନାବ୍ୟୂହଂ ପସ୍ସତୀତି ସେନାସନ୍ନିୱେସଂ ଦକ୍ଖତି । ଆରାମରାମଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ପୁପ୍ଫାରାମାଦୀନଂ ରମଣୀୟଭାୱଂ । ୱନରାମଣେୟ୍ୟକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପେତନ୍ତି ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗତଂ । କାଲଙ୍କତନ୍ତି ମତଂ ।

୪୩.ନାମଂୟେୱାୱସିସ୍ସତି, ଅକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତି ସବ୍ବଂ ରୂପାଦିଧମ୍ମଜାତଂ ପହୀୟତି, ନାମମତ୍ତମେୱ ତୁ ଅୱସିସ୍ସତି ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ଏୱଂ ଅକ୍ଖାତୁଂ କଥେତୁଂ ।

ୟେଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଭିସମ୍ଭୂତାତି ୟେ ସୟଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଅଭିସମ୍ଭୂତା ରାସିକତା ଦିଟ୍ଠା ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକା ରୂପା । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଭିସମ୍ଭୂତାତି ପରତୋଘୋସେନ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ରାସିକତା ସୁତା ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନିକା ସଦ୍ଦା ।

୪୪.ମୁନୟୋତି ଖୀଣାସୱମୁନୟୋ । ଖେମଦସ୍ସିନୋତି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସିନୋ ।

ସୋକୋତି ସୋକନିଦ୍ଦେସେ – ବ୍ୟସତୀତି ବ୍ୟସନଂ, ହିତସୁଖଂ ଖିପତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାତୀନଂ ବ୍ୟସନଂ ଞାତିବ୍ୟସନଂ, ଚୋରରୋଗଭୟାଦୀହି ଞାତିକ୍ଖୟୋ ଞାତିୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଞାତିବ୍ୟସନେନ । ଫୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ, ଅଭିଭୂତସ୍ସ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଭୋଗାନଂ ବ୍ୟସନଂ ଭୋଗବ୍ୟସନଂ, ରାଜଚୋରାଦିୱସେନ ଭୋଗକ୍ଖୟୋ ଭୋଗୱିନାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରୋଗୋୟେୱ ବ୍ୟସନଂ ରୋଗବ୍ୟସନଂ। ରୋଗୋ ହି ଆରୋଗ୍ୟଂ ବ୍ୟସତି ୱିନାସେତୀତି ବ୍ୟସନଂ । ସୀଲସ୍ସ ବ୍ୟସନଂ ସୀଲବ୍ୟସନଂ, ଦୁସ୍ସିଲ୍ୟସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନାସୟମାନା ଉପ୍ପନ୍ନା ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ବ୍ୟସନଂ ଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନଂ। ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମାନି ଦ୍ୱେ ଅନିପ୍ଫନ୍ନାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ତୀଣି ନିପ୍ଫନ୍ନାନି ତିଲକ୍ଖଣବ୍ଭାହତାନି । ପୁରିମାନି ଚ ତୀଣି ନେୱ କୁସଲାନି ନାକୁସଲାନି, ସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନଦ୍ୱୟଂ ଅକୁସଲଂ ।

ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନାତି ଗହିତେସୁ ୱା ୟେନ କେନଚି ଅଗ୍ଗହିତେସୁ ୱା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚବ୍ୟସନାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି । ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ସମନୁବନ୍ଧସ୍ସ ଅପରିମୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ । ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନାତି ୟେନ କେନଚି ସୋକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁନା । ସୋକୋତି ସୋଚନକୱସେନ ସୋକୋ । ଇଦଂ ତେହି କାରଣେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୋକସ୍ସ ସଭାୱପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ସୋଚନାତି ସୋଚନାକାରୋ । ସୋଚିତତ୍ତନ୍ତି ସୋଚିତଭାୱୋ । ଅନ୍ତୋସୋକୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରସୋକୋ । ଦୁତିୟପଦଂ ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତଂ । ସୋ ହି ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ସୁକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ପରିସୁକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ‘‘ଅନ୍ତୋସୋକୋ ଅନ୍ତୋପରିସୋକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନ୍ତୋଦାହୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଦାହୋ । ଦୁତିୟପଦଂ ଉପସଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଚେତସୋ ପରିଜ୍ଝାୟନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଝାନନାକାରୋ । ସୋକୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଝାପେତି ଦହତି, ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମେ ଝାମଂ, ନ ମେ କିଞ୍ଚି ପଟିଭାତୀ’’ତି ୱଦାପେତି । ଦୁକ୍ଖିତୋ ମନୋ ଦୁମ୍ମନୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଅନୁପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ସୋକୋୱ ସଲ୍ଲନ୍ତି ସୋକସଲ୍ଲଂ।

ପରିଦେୱନିଦ୍ଦେସେ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଧୀତା, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ଆଦିସ୍ସ ଆଦିସ୍ସ ଦେୱନ୍ତି ରୋଦନ୍ତି ଏତେନାତି ଆଦେୱୋ। ତଂ ତଂ ୱଣ୍ଣଂ ପରିକିତ୍ତେତ୍ୱା ପରିକିତ୍ତେତ୍ୱା ଦେୱନ୍ତି ଏତେନାତି ପରିଦେୱୋ। ତତୋ ପରାନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ପଦାନି ପୁରିମଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ଆକାରଭାୱନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ୱାଚାତି ୱଚନଂ । ପଲାପୋତି ତୁଚ୍ଛଂ ନିରତ୍ଥକୱଚନଂ। ଉପ୍ପଡ୍ଢଭଣିତଅଞ୍ଞଭଣିତାଦିୱସେନ ୱିରୂପୋ ପଲାପୋ ୱିପ୍ପଲାପୋ । ଲାଲପ୍ପୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲପନଂ । ଲାଲପ୍ପନାକାରୋ ଲାଲପ୍ପନା। ଲାଲପ୍ପିତସ୍ସ ଭାୱୋ ଲାଲପ୍ପିତତ୍ତଂ। ମଚ୍ଛରିୟାଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ।

୪୫. ସତ୍ତମଗାଥା ଏୱଂ ମରଣବ୍ଭାହତେ ଲୋକେ ଅନୁରୂପପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପତିଲୀନଚରସ୍ସାତି ତତୋ ତତୋ ପତିଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଚରନ୍ତସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ୱା ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱା । ସାମଗ୍ଗିୟମାହୁ ତସ୍ସ ତଂ, ୟୋ ଅତ୍ତାନଂ ଭୱନେ ନ ଦସ୍ସୟେତି ତସ୍ସେତଂ ପତିରୂପମାହୁ, ୟୋ ଏୱଂପଟିପନ୍ନୋ ନିରୟାଦିଭେଦେ ଭୱନେ ଅତ୍ତାନଂ ନ ଦସ୍ସୟେ । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଇମମ୍ହା ମରଣା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପତିଲୀନଚରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ତତୋ ତତୋ ଲୀନଚିତ୍ତାଚାରା କଥୀୟନ୍ତି । ସତ୍ତ ସେକ୍ଖାତି ଅଧିସୀଲାଦୀସୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠା ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା । ଅରହାତି ଫଲଟ୍ଠୋ । ସୋ ନିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତ୍ତା ପତିଲୀନୋ। ସେକ୍ଖାନଂ ପତିଲୀନଚରଣଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତିଆଦିମାହ । ତେ ତତୋ ତତୋତି ତେ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ତେହି ତେହି ଆରମ୍ମଣେହି ଚିତ୍ତଂ ପତିଲୀନେନ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ନିଲୀନେନ୍ତା । ପତିକୁଟେନ୍ତାତି ସଙ୍କୋଚେନ୍ତା । ପତିୱଟ୍ଟେନ୍ତାତି କଟସାରକଂ ୱିୟ ଆଭୁଜେନ୍ତା । ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧନ୍ତାତି ସନ୍ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତା । ସନ୍ନିଗଣ୍ହନ୍ତାତି ନିଗ୍ଗହଂ କୁରୁମାନା । ସନ୍ନିୱାରେନ୍ତାତି ୱାରୟମାନା । ରକ୍ଖନ୍ତାତି ରକ୍ଖଂ କୁରୁମାନା । ଗୋପେନ୍ତାତି ଚିତ୍ତମଞ୍ଜୂସାୟ ଗୋପୟମାନା ।

ଇଦାନି ଦ୍ୱାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରେ । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋ, ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଭିକ୍ଖୁସଦ୍ଦସ୍ସ ୱଚନତ୍ଥଂ ଅୱତ୍ୱା ଇଧାଧିପ୍ପେତଭିକ୍ଖୁୟେୱ ଦସ୍ସିତୋ । ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚ ସୋ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା, କଲ୍ୟାଣୋ ଚ ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟୁତ୍ତତ୍ତାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣୋୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକୋ, ତସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସ୍ସ। ଅଧିସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖତୀତି ସେକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସକଦାଗାମିନୋ ୱା ଅନାଗାମିନୋ ୱା ।

ଆସନ୍ତି ନିସୀଦନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆସନଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ । ମଞ୍ଚୋତିଆଦୀନି ଆସନସ୍ସ ପଭେଦୱଚନାନି । ମଞ୍ଚୋପି ହି ନିସଜ୍ଜାୟପି ଓକାସତ୍ତା ଇଧ ଆସନେସୁ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ପନ ମସାରକବୁନ୍ଦିକାବଦ୍ଧକୁଳୀରପାଦକଆହଚ୍ଚପାଦକାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ପୀଠମ୍ପି ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରମେୱ । ଭିସୀତି ଉଣ୍ଣଭିସି ଚୋଳଭିସି ୱାକଭିସି ତିଣଭିସି ପଣ୍ଣଭିସୀନଂ ଅଞ୍ଞତରା । ତଟ୍ଟିକାତି ତାଲପଣ୍ଣାଦୀହି ୱିନିତ୍ୱା କତା । ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋତି ନିସଜ୍ଜାରହୋ ୟୋ କୋଚି ଚମ୍ମଖଣ୍ଡୋ । ତିଣସନ୍ଥାରାଦୟୋ ତିଣାଦୀନି ଗୁମ୍ବେତ୍ୱା କତା । ଅସପ୍ପାୟରୂପଦସ୍ସନେନାତି ଅସପ୍ପାୟାନଂ ଇଟ୍ଠରୂପାନଂ ଓଲୋକନେନ । ରିତ୍ତନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ତୁଚ୍ଛଂ । ୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ବହିଦ୍ଧାପୱେସନେନ ସୁଞ୍ଞଂ । ପୱିୱିତ୍ତନ୍ତି କୋଚି ଗହଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ଅତିରେକେନ ସୁଞ୍ଞଂ । ଅସପ୍ପାୟସଦ୍ଦସ୍ସୱନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହୀତି ଇତ୍ଥିରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହି ପଞ୍ଚହି କାମକୋଟ୍ଠାସେହି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ରୂପା ସଦ୍ଦା ରସା ଗନ୍ଧା, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଚ ମନୋରମା ।

ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ଲୋକେ, ଇତ୍ଥିରୂପସ୍ମିଂ ଦିସ୍ସରେ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୫) ।

ଭଜତୋତି ଚିତ୍ତେନ ସେୱନଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ସମ୍ଭଜତୋତି ସମ୍ମା ସେୱନ୍ତସ୍ସ । ସେୱତୋତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ । ନିସେୱତୋତି ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା ସେୱନ୍ତସ୍ସ । ସଂସେୱତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ସେୱନ୍ତସ୍ସ । ପଟିସେୱତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ।

ଗଣସାମଗ୍ଗୀତି ସମଣାନଂ ଏକୀଭାୱୋ ସମଗ୍ଗଭାୱୋ । ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀତି ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ସମୂହଭାୱୋ । ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତିସାମଗ୍ଗୀତି ଅନିବ୍ବତ୍ତମାନାନଂ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନାନଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ସମୂହୋ । ସମଗ୍ଗାତି କାୟେନ ଅୱିୟୋଗା । ସମ୍ମୋଦମାନାତି ଚିତ୍ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ମୋଦମାନା ତୁସ୍ସମାନା । ଅୱିୱଦମାନାତି ୱାଚାୟ ୱିୱାଦଂ ଅକୁରୁମାନା । ଖୀରୋଦକୀଭୂତାତି ଖୀରେନ ସଂସଟ୍ଠଉଦକସଦିସା ।

ତେ ଏକତୋ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୀତି ତେ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଏକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ପୱିସନ୍ତି । ପସୀଦନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆରମ୍ମଣେ ପସାଦମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅନୁପାଦିସେସାୟାତି ଉପାଦିୱିରହିତାୟ ।

ନିବ୍ବାନଧାତୁୟାତି ଅମତମହାନିବ୍ବାନଧାତୁୟା । ଊନତ୍ତଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଉନଭାୱୋ ଊନତ୍ତଂ, ଅପରିପୁଣ୍ଣଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଣ୍ଣତ୍ତଂ ୱାତି ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱୋ ପୁଣ୍ଣତ୍ତଂ, ପୁଣ୍ଣଭାୱୋ ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନେରୟିକାନନ୍ତି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନକକମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ । ନିରୟଂ ଅରହନ୍ତୀତି ନେରୟିକା, ତେସଂ ନେରୟିକାନଂ । ନିରୟୋ ଭୱନନ୍ତି ନିରୟୋ ଏୱ ତେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଘରଂ । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିକାନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ସେସା ସାମଗ୍ଗୀତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଏସା ନିବ୍ବାନସାମଗ୍ଗୀ । ଏତଂ ଛନ୍ନନ୍ତି ଏତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ପତିରୂପନ୍ତି ସଦିସଂ ପଟିଭାଗଂ, ଅସଦିସଂ ଅପ୍ପଟିଭାଗଂ ନ ହୋତି । ଅନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ଏତଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ, ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନସାସନଧମ୍ମାନଂ ୱା ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ତେସଂ ଛୱିଂ ଛାୟଂ ସୁନ୍ଦରଭାୱଂ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ଅଥ ଖୋ ସନ୍ତିକାୱ ତେହି ଧମ୍ମେହି ଅନୁଚ୍ଛୱିକତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅନୁଲୋମଂ । ତେସଞ୍ଚ ଅନୁଲୋମେତି, ଅଥ ଖୋ ନ ୱିଲୋମଂ ନ ପଚ୍ଚନୀକଭାୱେ ଠିତଂ ।

୪୬. ଇଦାନି ‘‘ୟୋ ଅତ୍ତାନଂ ଭୱନେ ନ ଦସ୍ସୟେ’’ତି ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇତୋ ପରା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ । ନ ପିୟଂ କୁବ୍ବତି ନୋପି ଅପ୍ପିୟନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସେ ପିୟାତି ଚିତ୍ତେ ପୀତିକରା । ତେ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତମେ ସତ୍ତା ପିୟା, ଇଧ ୟସ୍ସ ତେ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ତେତି ୟେ ଅସ୍ସ ତେ । ହୋନ୍ତୀତି ଭୱନ୍ତି । ଅତ୍ଥକାମାତି ୱଡ୍ଢିକାମା । ହିତକାମାତି ସୁଖକାମା । ଫାସୁକାମାତି ସୁଖୱିହାରକାମା । ୟୋଗକ୍ଖେମକାମାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ନିବ୍ଭୟଂ କାମା । ମମାୟତୀତି ମାତା। ପିୟାୟତୀତି ପିତା। ଭଜତୀତି ଭାତା। ଭଗିନୀତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଂ ତାୟତି ରକ୍ଖତୀତି ପୁତ୍ତୋ। କୁଲୱଂସଂ ଧାରେତୀତି ଧୀତା । ମିତ୍ତା ସହାୟା । ଅମଚ୍ଚା ଭଚ୍ଚା । ଞାତୀ ପିତୁପକ୍ଖିକା । ସାଲୋହିତା ମାତିପକ୍ଖିକା । ଇମେ ସତ୍ତା ପିୟାତି ଇମେ ସତ୍ତା ପୀତିଜନକା । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅପ୍ପିୟା ୱେଦିତବ୍ବା ।

୪୭.ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତେସୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ, ଏତ୍ଥ ୱା ମୁତେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ; ଏୱଂ ମୁନି ନ ଉପଲିମ୍ପତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉଦକଥେୱୋତି ଉଦକସ୍ସ ଥେୱୋ । ‘‘ଉଦକତ୍ଥେୱକୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ପଦୁମପତ୍ତେତି ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ।

୪୮.ଧୋନୋ ନ ହି ତେନ ମଞ୍ଞତି, ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତେସୁ ୱାତି ଅତ୍ରାପି ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ, ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ନ ମଞ୍ଞତି, ମୁତେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଏୱମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ସୋ ରଜ୍ଜତି, ନୋ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱିୟ ନ ରଜ୍ଜତି, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖା ୱିୟ ନ ୱିରଜ୍ଜତି, ରାଗସ୍ସ ଖୀଣତ୍ତା ‘‘ୱିରତ୍ତୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱାତି ।

ତାୟପଞ୍ଞାୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗାୟେୱ ୱା ପଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟୋଗୀ ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଧୁନାତି । ଅୟଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପନ୍ନଧମ୍ମଂ ଦେସନାଧମ୍ମେସୁ ଧୁନନ୍ତେସୁ ତଂଧମ୍ମସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋପି ଧୁନାତି ନାମ । ତେ ଚ ଧମ୍ମେ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଧୁନିତୁମାରଦ୍ଧୋ ଧୁତାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଭୁଞ୍ଜିତୁମାରଦ୍ଧୋ ଭୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଲକ୍ଖଣଂ ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଦସତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧୁତନ୍ତି କତ୍ତୁସାଧନଂ । ଧୁତଂ ପଠମମଗ୍ଗେନ । ଧୋତଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ । ସନ୍ଧୋତଂ ତତିୟମଗ୍ଗେନ । ନିଦ୍ଧୋତଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ।

ଧୋନୋ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଅରହା ମଂସଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପାୟତନଂ ନ ମଞ୍ଞତି ତୀହି ମଞ୍ଞନାହି, କଥଂ ? ରୂପାୟତନଂ ସୁଭସଞ୍ଞାୟ ସୁଖସଞ୍ଞାୟ ଚ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଜନେତି ନ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି ନାଭିନନ୍ଦତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ନ ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଇତି ମେ ରୂପଂ ସିୟା ଅନାଗତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତି ୱା ପନେତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ନ ସମନ୍ନାନେତି । ରୂପସମ୍ପଦଂ ୱା ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଦାନଂ ନ ଦେତି, ସୀଲଂ ନ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏୱମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ନ ମଞ୍ଞତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ପରସ୍ସ ଚ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ନ ଜନେତି । ‘‘ଇମିନାହଂ ସେୟ୍ୟୋସ୍ମୀତି ୱା, ସଦିସୋସ୍ମୀତି ୱା, ହୀନୋସ୍ମୀତି ୱା’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମାନମଞ୍ଞନାୟ ନ ମଞ୍ଞତି । ରୂପାୟତନଂ ପନ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଧୁୱଂ ସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ମଙ୍ଗଲଂ ‘‘ଅମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ନ ମଞ୍ଞତି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ନ ମଞ୍ଞତି । ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ରୂପସ୍ମିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସନନୟେନ ଅମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ନ ମଞ୍ଞତି । ୟଥା ୱା ଥନେ ଥଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ରୂପସ୍ମିଂ ରାଗାଦୟୋତି ଅମଞ୍ଞନ୍ତୋପି ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ନ ମଞ୍ଞତି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ଅମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ନ ମଞ୍ଞତି । ଦିଟ୍ଠତୋ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦିଟ୍ଠତୋତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ । ତସ୍ମା ସଉପକାରଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦତୋ ଦିଟ୍ଠତୋ ଉପପତ୍ତି ୱା ନିଗ୍ଗମନଂ ୱା ଦିଟ୍ଠତୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାତି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ଦିଟ୍ଠତୋ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟମସ୍ସ ନ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନା । ତସ୍ମିଂୟେୱ ପନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିମଞ୍ଞନାୟ ଅମଞ୍ଞିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିନେହଂ ମାନଞ୍ଚ ନ ଉପ୍ପାଦୟତୋ ନ ତଣ୍ହାମାନମଞ୍ଞନାପି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦିଟ୍ଠା ମେତି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ଅମମାୟମାନୋ ଦିଟ୍ଠଂ ତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାୟ ନ ମଞ୍ଞତି । ସୁତନ୍ତି ମଂସସୋତେନପି ସୁତଂ, ଦିବ୍ବସୋତେନପି ସୁତଂ, ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମୁତନ୍ତି ମୁତ୍ୱା ମୁନିତ୍ୱା ଚ ଗହିତଂ ଆହଚ୍ଚ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆରମ୍ମଣାନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂକିଲେସେ ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ମନସା ୱିଞ୍ଞାତଂ, ସେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୟତନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ୱା, ଇଧ ପନ ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନମେୱ ଲବ୍ଭତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୱାରେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଦାନି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସ୍ମୀତି ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ମୀତି ଭୱାମି, ନିଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମଞ୍ଞିତମେତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପନଂ ଏତଂ । ଅୟମହମସ୍ମୀତି ଅୟଂ ଅହଂ ଅସ୍ମି ଭୱାମି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ସତିପଟ୍ଠାନେହୀତି ଠପେତ୍ୱା ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନେ ।

ସବ୍ବେ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ରଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସକଲା ଅନ୍ଧବାଲା ନାନାଜନା ଲଗ୍ଗନ୍ତି । ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ସତ୍ତ ଅରିୟଜନା ୱିରାଗଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି। ଅରହା ନେୱ ରଜ୍ଜତି ନୋ ୱିରଜ୍ଜତୀତି କିଲେସାନଂ ପରିନିବ୍ବାପିତତ୍ତା ଉଭୟମ୍ପି ନ କରୋତି । ଖୟା ରାଗସ୍ସାତିଆଦୟୋ ତିୱିଧାପି ନିବ୍ବାନମେୱ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ଜରାସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୪୯. ସତ୍ତମେ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତେ ମେଥୁନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ମେଥୁନଧମ୍ମଂ ସମାୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଇତୀତି ଏୱମାହ । ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ । ତିସ୍ସୋତି ନାମଂ ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ । ସୋପି ହି ତିସ୍ସୋତି ନାମେନ । ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋତି ଗୋତ୍ତଂ, ଗୋତ୍ତୱସେନେୱ ଏସ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୮୨୧) ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟା ନାମ ଦ୍ୱେ ସହାୟା’’ତି । ୱିଘାତନ୍ତି ଉପଘାତଂ । ବ୍ରୂହୀତି ଆଚିକ୍ଖ । ମାରିସାତି ପିୟୱଚନମେତଂ, ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁତ୍ୱାନ ତୱ ସାସନନ୍ତି ତୱ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା । ୱିୱେକେ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମସେତି ସହାୟଂ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି, ସୋ ପନ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖୋୟେୱ ।

ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମାତି ଇଦଂ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବସ୍ସ ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ଉପଦେସପଦଂ । ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋତି ଅସତଂ ନୀଚଜନାନଂ ଧମ୍ମୋ । ଗାମଧମ୍ମୋତି ଗାମୱାସୀନଂ ସେୱନଧମ୍ମୋ । ୱସଲଧମ୍ମୋତି ୱସଲାନଂ ଧମ୍ମୋ, କିଲେସୱସ୍ସନତୋ ୱା ସୟମେୱ ୱସଲୋ ଧମ୍ମୋତି ୱସଲଧମ୍ମୋ । ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋତି ଦୁଟ୍ଠୋ ଚ କିଲେସେହି ଦୁଟ୍ଠତ୍ତା, ଥୂଲୋ ଚ ଅନିପୁଣଭାୱତୋତି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋ । ୟସ୍ମା ଚ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରିୱାରଭୂତଂ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଗହଣମ୍ପି ଆମସନମ୍ପି ଫୁସନମ୍ପି ଘଟ୍ଟନମ୍ପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ତସ୍ମାପି ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲୋ ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ । ଓଦକନ୍ତିକୋତି ଉଦକଂ ଅସ୍ସ ଅନ୍ତେ ସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଆଦିୟତୀତି ଉଦକନ୍ତୋ, ଉଦକନ୍ତୋୟେୱ ଓଦକନ୍ତିକୋ । ରହୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ କତ୍ତବ୍ବତାୟ ରହସ୍ସୋ। ୱିନୟେ ପନ ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ ଓଦକନ୍ତିକଂ ରହସ୍ସ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୩୯) ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ତୀସୁ ପଦେସୁ ୟୋ ସୋତି ପଦଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟଂ ତନ୍ତି କତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ୟଂ ତଂ ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ, ୟଂ ତଂ ଓଦକନ୍ତିକଂ ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ, ୟଂ ତଂ ରହସ୍ସଂ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି । ଇଧ ପନ ‘‘ୟୋ ସୋ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୋ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ…ପେ॰… ୟୋ ସୋ ରହସ୍ସୋ, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଦ୍ୱୟେନ ଦ୍ୱୟେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତି। ତତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟା ସା ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତି, ସୋ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ନାମାତି । କିଂକାରଣା ୱୁଚ୍ଚତି ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି କେନ କାରଣେନ କେନ ପରିୟାୟେନ ମେଥୁନଧମ୍ମୋତି କଥୀୟତି । ତଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଭିନ୍ନଂ ରତ୍ତାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭିନ୍ନଂ ରତ୍ତାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ରାଗେନ ରଞ୍ଜିତାନଂ । ସାରତ୍ତାନନ୍ତି ୱିସେସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ରଞ୍ଜିତାନଂ । ଅୱସ୍ସୁତାନନ୍ତି କିଲେସେନ ତିନ୍ତାନଂ । ପରିୟୁଟ୍ଠିତାନନ୍ତି କୁସଲାଚାରଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ‘‘ମଗ୍ଗେ ଚୋରା ପରିୟୁଟ୍ଠିତା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତାନନ୍ତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଖେପେତ୍ୱା ଠିତଚିତ୍ତାନଂ । ଉଭିନ୍ନଂ ସଦିସାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କିଲେସେନ ସଦିସାନଂ । ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱୋ । ତଂ କାରଣାତି ତେନ କାରଣେନ । ତଂ ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଉଭୋ କଲହକାରକା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭୋ କଲହକାରକାତି ପୁବ୍ବଭାଗେ କଲହକାରକା ଦ୍ୱେ । ମେଥୁନକାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ସଦିସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଭଣ୍ଡନକାରକାତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଣ୍ଡନଂ କରୋନ୍ତା । ଭସ୍ସକାରକାତି ୱାଚାକଲହଂ କରୋନ୍ତା । ୱିୱାଦକାରକାତି ନାନାୱଚନଂ କରୋନ୍ତା । ଅଧିକରଣକାରକାତି ୱିନିଚ୍ଛୟପାପୁଣନୱିସେସକାରଣଂ କରୋନ୍ତା । ୱାଦିନୋତି ୱାଦପଟିୱାଦିନୋ । ସଲ୍ଲାପକାତି ୱାଚଂ କଥେନ୍ତା ଏୱମେୱନ୍ତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ ।

ୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ସଞ୍ଞୁତ୍ତସ୍ସ । ପୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଆଦରେନ ୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଆୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ୱିସେସେନ ୟୁତ୍ତସ୍ସ । ସମାୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଏକତୋ ୟୁତ୍ତସ୍ସ । ତଚ୍ଚରିତସ୍ସାତି ତଂଚରିତଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତବ୍ବହୁଲସ୍ସାତି ତଂବହୁଲଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତଗ୍ଗରୁକସ୍ସାତି ତଂଗରୁଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ । ତନ୍ନିନ୍ନସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ନତଚିତ୍ତସ୍ସ । ତପ୍ପୋଣସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ନତକାୟସ୍ସ । ତପ୍ପବ୍ଭାରସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ଅଭିମୁଖକାୟସ୍ସ । ତଦଧିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ତସ୍ମିଂ ଅଧିହରିତସ୍ସ । ତଦଧିପତେୟ୍ୟସ୍ସାତି ତଂ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତସ୍ସ ।

ୱିଘାତନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ୱିଘାତନ୍ତି ପୀଳନଂ । ଉପଘାତନ୍ତି ସମୀପଂ କତ୍ୱା ପୀଳନଂ । ପୀଳନନ୍ତି ଘଟ୍ଟନଂ । ଘଟ୍ଟନନ୍ତି ପୀଳନଂ । ସବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନଂ । ଉପଦ୍ଦୱନ୍ତି ହିଂସନଂ । ଉପସଗ୍ଗନ୍ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୀଳନାକାରଂ । ବ୍ରୂହୀତି କଥେହି । ଆଚିକ୍ଖାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେହି । ଦେସେହୀତି ଦସ୍ସେହି । ପଞ୍ଞପେହୀତି ଞାପେହି । ପଟ୍ଠପେହୀତି ଠପେହି । ୱିୱରାତି ପାକଟଂ କରୋହି । ୱିଭଜାତି ଭାଜେହି । ଉତ୍ତାନୀକରୋହୀତି ତୀରଂ ପାପେହି । ପକାସେହୀତି ପାକଟଂ କରୋହି ।

ତୁୟ୍ହଂ ୱଚନନ୍ତି ତୱ ୱାଚଂ । ବ୍ୟପ୍ପଥନ୍ତି ୱଚନଂ । ଦେସନନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖନଂ । ଅନୁସାସନନ୍ତି ଓୱାଦଂ । ଅନୁସିଟ୍ଠନ୍ତି ଅନୁସାସନଂ । ସୁତ୍ୱାତି ସୋତେନ ସୁତ୍ୱା । ସୁଣିତ୍ୱାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ସମ୍ମା ଗହେତ୍ୱା । ଉପଧାରୟିତ୍ୱାତି ଅନାସେତ୍ୱା । ଉପଲକ୍ଖୟିତ୍ୱାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ।

୫୦.ମୁସ୍ସତେ ୱାପି ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିତୋ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ ନସ୍ସତି । ୱାପୀତି ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ । ଏତଂ ତସ୍ମିଂ ଅନରିୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏତଂ ଅନରିୟଂ, ୟଦିଦଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା । ଗାରୱାଧିୱଚନନ୍ତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।

ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୨) ।

ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱା ନାମଂ ଆୱତ୍ଥିକଂ, ଲିଙ୍ଗିକଂ, ନେମିତ୍ତିକଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ଲୋକିୟୱୋହାରେନ ‘‘ୟଦିଚ୍ଛକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛୋ, ଦମ୍ମୋ, ବଲୀବଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦି ଆୱତ୍ଥିକଂ, ଦଣ୍ଡୀ, ଛତ୍ତୀ, ସିଖୀ, କରୀତି ଏୱମାଦି ଲିଙ୍ଗିକଂ, ତେୱିଜ୍ଜୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱମାଦି ନେମିତ୍ତିକଂ, ସିରିୱଡ୍ଢକୋ, ଧନୱଡ୍ଢକୋତି ଏୱମାଦି ୱଚନତ୍ଥଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଇଦଂ ପନ ଭଗୱାତି ନାମଂ ନେମିତ୍ତିକଂ, ନ ମହାମାୟାୟ, ନ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ, ନ ଅସୀତିୟା ଞାତିସହସ୍ସେହି କତଂ, ନ ସକ୍କସନ୍ତୁସିତାଦୀହି ଦେୱତାୱିସେସେହି କତଂ । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ…ପେ॰… ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ।

‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪) ।

ତତ୍ଥ –

‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ, ଦ୍ୱେ ଚାପରେ ୱଣ୍ଣୱିକାରନାସା ।

ଧାତୂନମତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ, ତଦୁଚ୍ଚତେ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ନିରୁତ୍ତି’’ନ୍ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ରକାରାଗମୋ ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ଅକ୍ଖରସ୍ସ ଆଗମୋ ୱଣ୍ଣାଗମୋ ନାମ । ‘‘ହିଂସନା, ହିଂସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସୀହୋ’’ତି ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖରାନଂ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ପରିୱତ୍ତନଂ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ ନାମ । ‘‘ନୱେ ଛନ୍ନକେ ଦାନଂ ଦିୟ୍ୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅକାରସ୍ସ ଏକାରାପଜ୍ଜନତା ୱିୟ ଅଞ୍ଞକ୍ଖରସ୍ସ ଅଞ୍ଞକ୍ଖରାପଜ୍ଜନତା ୱଣ୍ଣୱିକାରୋ ନାମ । ‘‘ଜୀୱନସ୍ସ ମୂତୋ ଜୀୱନମୂତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଜୀମୂତୋ’’ତି ୱକାରନକାରାନଂ ୱିନାସୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜମାନକ୍ଖରୱିନାସୋ ୱଣ୍ଣୱିନାସୋ ନାମ । ‘‘ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ପକ୍ରୁବ୍ବମାନୋ ଆସଜ୍ଜ ମଂ ତ୍ୱଂ ୱଦସି କୁମାରା’’ତି ଏତ୍ଥ ପକ୍ରୁବ୍ବମାନୋତି ପଦସ୍ସ ଅଭିଭୱମାନୋତି ଅତ୍ଥପଟିପାଦନଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାୟୋଗଂ ୱିସେସତ୍ଥୟୋଗୋ ଧାତୂନଂ ଅତ୍ଥାତିସୟେନ ୟୋଗୋ ନାମ ।

ଏୱଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦନୟେନ ୱା ପିସୋଦରାଦିନିସ୍ସିତୋ ପତିଟ୍ଠାନୀତି ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଦାନସୀଲାଦିପାରପ୍ପତ୍ତଂ ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ‘‘ଭାଗ୍ୟୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଞାତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିପରୀତମନସିକାରଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଳାସଇସ୍ସା- ମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପମାଦତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାତିୱିଧାକୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତ- ସଂକିଲେସମଲୱିସମସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସଆସୱଗନ୍ଥଓଘୟୋଗଅଗତି- ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୁପାଦାନପଞ୍ଚଚେତୋଖୀଲୱିନିବନ୍ଧନୀୱରଣାଭିନନ୍ଦନଛୱିୱାଦମୂଲତଣ୍ହାକାୟସତ୍ତାନୁସୟ- ଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱତଣ୍ହାମୂଲକଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେସବ୍ବଦରଥ- ପରିଳାହକିଲେସସତସହସ୍ସାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପଞ୍ଚ କିଲେସଖନ୍ଧଅଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁମାରେ ଅଭଞ୍ଜି, ତସ୍ମା ଭଗ୍ଗତ୍ତା ଏତେସଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ‘‘ଭଗ୍ଗୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋ ଭଗ୍ଗଦୋସୋ, ଭଗ୍ଗମୋହୋ ଅନାସୱୋ ।

ଭଗ୍ଗାସ୍ସ ପାପକା ଧମ୍ମା, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୯୬; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୪) ।

ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାୟ ଚସ୍ସ ସତପୁଞ୍ଞଜଲକ୍ଖଣୱରସ୍ସ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି । ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି । ତଥା ଲୋକିୟସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା, ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ଚ ସଞ୍ଞୋଜନସମତ୍ଥତା ଦୀପିତା ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ଇସ୍ସରିୟଧମ୍ମୟସସିରିକାମପୟତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭଗସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି, ପରମଞ୍ଚସ୍ସ ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ, ଅଣିମାଲଙ୍ଘିମାଦିକଂ ୱା ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ, ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୟସୋ, ରୂପକାୟଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟଜନନୟନପ୍ପସାଦଜନନସମତ୍ଥା ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀ, ୟଂ ୟଂ ଏତେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଂ ୱା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥେୱ ଅଭିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିସଞ୍ଞିତୋ କାମୋ, ସବ୍ବଲୋକଗରୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇମେହି ଭଗେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତାପି ଭଗା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାଦୀହି ଭେଦେହି ସବ୍ବଧମ୍ମେ, ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହି ୱା କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ, ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁକ୍ଖମରିୟସଚ୍ଚଂ, ଆୟୂହନନିଦାନସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତଅମତଟ୍ଠେନ ନିରୋଧଂ, ନିୟ୍ୟାନିକହେତୁଦସ୍ସନାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭତ୍ତୱା, ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେସିତୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଭତ୍ତୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଏସ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ ସୁଞ୍ଞତପ୍ପଣିହିତାନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସି, ତସ୍ମା ‘‘ଭତ୍ତୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନଂ ଅନେନ ୱନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭକାରଂ ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗକାରଂ ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଲୋକେ ‘‘ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମେଖଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପୁନ ଅପରମ୍ପି ପରିୟାୟଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ଅପି ଚ ଭଗ୍ଗରାଗୋତି ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭଗ୍ଗୋ ରାଗୋ ଅସ୍ସାତି ଭଗ୍ଗରାଗୋ । ଭଗ୍ଗଦୋସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଣ୍ଡକୋତି ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କିଲେସା ଏୱ । ଭଜୀତି ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ଭାଜେସି । ୱିଭଜୀତି ନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିୱିଧା ଭାଜେସି । ପୱିଭଜୀତି ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ପକାରେନ ୱିଭଜି । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ ୱସେନ ଭଜି। ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ୱସେନ ୱିଭଜି। ନେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ ପୱିଭଜି।

ଧମ୍ମରତନନ୍ତି –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୬.୩; ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୩) –

ଏୱଂ ୱଣ୍ଣିତଂ ଧମ୍ମରତନଂ ତିୱିଧେନ ଭାଜେସି । ଭୱାନଂଅନ୍ତକରୋତି କାମଭୱାଦୀନଂ ନୱନ୍ନଂ ଭୱାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୟନ୍ତଂ ପରିୱଟୁମଂ କାରକୋ । ଭାୱିତକାୟୋତି ୱଡ୍ଢିତକାୟୋ । ତଥା ଇତରେସୁପି । ଭଜୀତି ସେୱି । ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀତି ଗାମସ୍ସ ୱା ନଗରସ୍ସ ୱା ଇନ୍ଦଖୀଲତୋ ବହି ଅରଞ୍ଞଂ । ୱନପତ୍ଥାନି ମନୁସ୍ସୂପଚାରାତିକ୍କନ୍ତାନି ୱନସଣ୍ଡାନି । ପନ୍ତାନୀତି ୟତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ନ କସନ୍ତି ନ ୱପନ୍ତି ଦୂରାନି ସେନାସନାନି । କେଚି ପନ ‘‘ୱନପତ୍ତାନୀତି ୟସ୍ମା ୟତ୍ଥ ବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ତଂ ୱନଂ ତେ ପାଲୟନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେହି ରକ୍ଖିତତ୍ତା ୱନପତ୍ତାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସେନାସନାନୀତି ସେତି ଚେୱ ଆସତି ଚ ଏତ୍ଥାତି ସେନାସନାନି । ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନୀତି ୱଚନସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି । ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନୀତି ଗାମନଗରନିଗ୍ଘୋସସଦ୍ଦେନ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନି । ୱିଜନୱାତାନୀତି ଅନ୍ତୋସଞ୍ଚରଣଜନସ୍ସ ସରୀରୱାତେନ ୱିରହିତାନି । ‘‘ୱିଜନୱାଦାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ‘‘ଅନ୍ତୋଜନୱାଦେନ ୱିରହିତାନୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିଜନପାତାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ‘‘ଜନସଞ୍ଚାରୱିରହିତାନୀ’’ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକାନୀତି ମନୁସ୍ସାନଂ ରହସ୍ସକରଣଟ୍ଠାନାନି । ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପାନୀତି ୱିୱେକାନୁରୂପାନି । ଭାଗୀ ୱାତି ‘‘ଭାଗୋ ଚୀୱରାଦିକୋଟ୍ଠାସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଭାଗୀ । ‘‘ପଟିଲାଭୱସେନ ଅତ୍ଥରସାଦିଭାଗୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଭାଗୀ । ଅତ୍ଥରସସ୍ସାତି ହେତୁଫଲସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥରସସ୍ସ । ଧମ୍ମରସସ୍ସାତି ହେତୁସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଧମ୍ମରସସ୍ସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୨୦) । ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସାତି ଫଲସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିରସସ୍ସ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘କିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥେନ, ରସୋ ନାମ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨ ମାତିକାୱଣ୍ଣନା; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୮) ।

ଚତୁନ୍ନଂଝାନାନନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅପ୍ପମଞ୍ଞାନନ୍ତି ମେତ୍ତାଦୀନଂ ଫରଣପ୍ପମାଣୱିରହିତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପଜ୍ଝାନାନଂ । ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନନ୍ତି ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୪୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ଆରମ୍ମଣୱିମୁତ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖାନଂ । ଅଭିଭାୟତନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଭିଭୂତାନି ଆୟତନାନି ଏତେସଂ ଝାନାନନ୍ତି ଅଭିଭାୟତନାନି, ଝାନାନି । ଆୟତନାନୀତି ଅଧିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆୟତନସଙ୍ଖାତାନି କସିଣାରମ୍ମଣାନି । ଞାଣୁତ୍ତରିକୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସଦଞାଣୋତି କିଂ ଏତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ନ ମୟି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାକରଣେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥୀତି ତାନି ଆରମ୍ମଣାନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜତି । ସହ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନେୱେତ୍ଥ ଅପ୍ପନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉପ୍ପାଦିତାନି ଝାନାନି ଅଭିଭାୟତନାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଭିଭାୟତନାନଂ । ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ପୁବ୍ବଂ ପୁବ୍ବଂ ଅନୁ ଅନୁପୁବ୍ବଂ, ଅନୁପୁବ୍ବଂ ୱିହରିତବ୍ବତୋ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତି, ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ, ତାସଂ ନୱନ୍ନଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀନଂ । ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନନ୍ତି ଗିରିମାନନ୍ଦସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୦) ଆଗତାନଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ସଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ । ଦସନ୍ନଂ କସିଣସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ସକଲଟ୍ଠେନ କସିଣସଙ୍ଖାତାନଂ ପଥୱୀକସିଣଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ଝାନାନଂ । ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିସ୍ସାତି ଆନାପାନସ୍ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତସମାଧିସ୍ସ। ଅସୁଭସମାପତ୍ତିୟାତି ଅସୁଭଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୟା । ଦସନ୍ନଂ ତଥାଗତବଲାନନ୍ତି ଦସବଲବଲାନଂ ଦସନ୍ନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ୱେସାରଜ୍ଜାନନ୍ତି ୱିସାରଦଭାୱାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱେସାରଜ୍ଜାନଂ । ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାନନ୍ତି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ । ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଅଭିଞ୍ଞାଣାନଂ । ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବଂ କାୟକମ୍ମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ନେତ୍ତି॰ ୧୫) ନୟେନ ଉପରି ଆଗତାନଂ ଛନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ।

ତତ୍ଥ ଚୀୱରାଦୟୋ ଭାଗ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ଥରସତିକୋ ପଟିୱେଧୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଧିସୀଲତିକୋ ପଟିପତ୍ତିୱସେନ । ଝାନତ୍ତିକୋ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନୱସେନ । ୱିମୋକ୍ଖତ୍ତିକୋ ସମାପତ୍ତିୱସେନ । ସଞ୍ଞାଚତୁକ୍କୋ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମୱସେନ । ତଥାଗତବଲାନନ୍ତିଆଦୟୋ ଆୱେଣିକଧମ୍ମୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇତୋ ପରଂ ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମନ୍ତିଆଦି ‘‘ଅତ୍ଥମନୁଗତା ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀ’’ତି ଞାପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମଣା ପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗତା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଭୋୱାଦିନୋ ସମିତପାପବାହିତପାପା ୱା । ଦେୱତା ସକ୍କାଦୟୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ । ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକନ୍ତି ୱିମୋକ୍ଖୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଫଲଂ, ତସ୍ମିଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତେ ଭୱଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ ନାମଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ ହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସିଜ୍ଝତି, ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମେନ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତେ ଭୱୋ ହୋତି । ତଂ ନେମିତ୍ତିକମ୍ପି ନାମଂ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତେ ଭୱଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନ’’ନ୍ତି । ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭାତି ମହାବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ୟଥାୱୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭେନ ସହ । ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ୱା ଜାତା ପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଦିଦଂ ଭଗୱାତି ୟା ଅୟଂ ଭଗୱାତି ପଞ୍ଞତ୍ତି ।

ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହୀତି ଦ୍ୱୀହି କୋଟ୍ଠାସେହି । ପରିୟତ୍ତିସାସନନ୍ତି ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ପଟିପତ୍ତୀତି ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟାତି ପଟିପତ୍ତି । ୟଂ ତସ୍ସ ପରିୟାପୁଟନ୍ତି ତେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ୟଂ ପରିୟାପୁଟଂ ସଜ୍ଝାୟିତଂ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ‘‘ପରିୟାପୁଟ୍ଟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରା, ସୁତ୍ତନିପାତେ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ- (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧ ଆଦୟୋ; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୧ ଆଦୟୋ) ରତନସୁତ୍ତ- (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧ ଆଦୟୋ) ତୁୱଟକସୁତ୍ତାନି (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୧ ଆଦୟୋ), ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚ ସୁତ୍ତନାମକଂ ତଥାଗତୱଚନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱିସେସେନ ସଂୟୁତ୍ତକେ ସକଲୋପି ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ । ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ସକଲଂ ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ନିଗ୍ଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଂ ‘‘ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗାଥାତି ଧମ୍ମପଦଂ, ଥେରଗାଥା, ଥେରୀଗାଥା, ସୁତ୍ତନିପାତେ ନୋସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ଚ ‘‘ଗାଥା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଦାନନ୍ତି ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେଅସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତିୱୁତ୍ତକନ୍ତି ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ଇତିୱୁ॰ ୧ ଆଦୟୋ) ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା ‘‘ଇତିୱୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଜାତକନ୍ତି ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦୀନି (ଜା॰ ୧.୧.୧) ପଣ୍ଣାସାଧିକାନି ପଞ୍ଚଜାତକସତାନି ‘‘ଜାତକ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମନ୍ତି ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୯) ସବ୍ବେପି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ‘‘ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲ- (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୦ ଆଦୟୋ) ମହାୱେଦଲ୍ଲ- (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯ ଆଦୟୋ) ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି- (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୯ ଆଦୟୋ) ସକ୍କପଞ୍ହ- (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୪୪ ଆଦୟୋ) ସଙ୍ଖାରଭାଜନିୟମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତାଦୟୋ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୫ ଆଦୟୋ) ସବ୍ବେପି ୱେଦଞ୍ଚ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ପୁଚ୍ଛିତସୁତ୍ତନ୍ତା ‘‘ୱେଦଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ପରିୟତ୍ତିସାସନନ୍ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପରିୟତ୍ତି, ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନନ୍ତି କତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ । ତମ୍ପି ମୁସ୍ସତୀତି ତମ୍ପି ପରିୟତ୍ତିସାସନଂ ନସ୍ସତି । ସମ୍ମୁସ୍ସତୀତି ଆଦିତୋ ନସ୍ସତି । ପରିବାହିରୋ ହୋତୀତି ପରମ୍ମୁଖୋ ହୋତି ।

କତମଂ ପଟିପତ୍ତିସାସନନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମତୋ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ତଦତ୍ଥଂ ପଟିପଜ୍ଜୀୟତୀତି ପଟିପତ୍ତି । ସାସୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱେନେୟ୍ୟାତି ସାସନଂ । ସମ୍ମାପଟିପଦାତିଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।

ପାଣମ୍ପି ହନତୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟମ୍ପି ଘାତେତି । ଅଦିନ୍ନମ୍ପି ଆଦିୟତୀତି ପରପରିଗ୍ଗହିତମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଗଣ୍ହାତି । ସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦତୀତି ଘରସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦତି । ନିଲ୍ଲୋପମ୍ପି ହରତୀତି ଗାମେ ପହରିତ୍ୱା ମହାୱିଲୋପମ୍ପି କରୋତି । ଏକାଗାରିକମ୍ପିକରୋତୀତି ପଣ୍ଣାସମତ୍ତେହିପି ସଟ୍ଠିମତ୍ତେହିପି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱାପି ଧନଂ ଆହରାପେତି । ପରିପନ୍ଥେପି ତିଟ୍ଠତୀତି ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ କରୋତି । ପରଦାରମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୀତି ପରଦାରେସୁ ଚାରିତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ମୁସାପି ଭଣତୀତି ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଂ ମୁସାପି ୱଦତି । ଅନରିୟଧମ୍ମୋତି ଅନରିୟସଭାୱୋ ।

୫୧.ଏକୋ ପୁବ୍ବେ ଚରିତ୍ୱାନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ୱା ଗଣାୱୱସ୍ସଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ୱା ପୁବ୍ବେ ଲୋକେ ୱିହରିତ୍ୱା । ୟାନଂ ଭନ୍ତଂୱ ତଂ ଲୋକେ, ହୀନମାହୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତି ତଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟଥା ହତ୍ଥିୟାନାଦିୟାନଂ ଅଦନ୍ତଂ ୱିସମମ୍ପି ଆରୋହତି, ଆରୋହନକମ୍ପି ଭଞ୍ଜତି, ପପାତେପି ପପତତି, ଏୱଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱିସମାରୋହନେନ ନିରୟାଦୀସୁ, ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନେନ ଜାତିପପାତାଦୀସୁ ପପତନେନ ଚ ୟାନଂ ଭନ୍ତଂୱ ହୀନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଆହୂତି ।

ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସେନ ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ସମଣୋ’’ତି ଗଣନାରୋପନେନ ୱା । ଗଣାୱୱସ୍ସଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ୱାତି ଗଣସଙ୍ଗଣିକାରାମତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱସ୍ସଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ୱା ।

ଏକୋପଟିକ୍କମତୀତି ଏକକୋୱ ଗାମତୋ ନିୱତ୍ତତି । ୟୋ ନିସେୱତୀତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଅପରେନ ସମୟେନାତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ କାଲେ ଅପରଭାଗେ । ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ । ସଙ୍ଘନ୍ତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଂ । ସିକ୍ଖନ୍ତି ଅଧିସୀଲାଦିସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ସିକ୍ଖଂ । ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ବୁଦ୍ଧାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ହୀନାୟାତି ହୀନତ୍ଥାୟ ଗିହିଭାୱାୟ । ଆୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ସେୱତି ଏକୱାରଂ ସେୱତି । ନିସେୱତି ଅନେକୱିଧେନ ସେୱତି । ସଂସେୱତି ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ସେୱତି । ପଟିସେୱତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସେୱତି ।

ଭନ୍ତନ୍ତି ୱିବ୍ଭନ୍ତଂ । ଅଦନ୍ତନ୍ତି ଦନ୍ତଭାୱଂ ଅନୁପନୀତଂ । ଅକାରିତନ୍ତି ସୁସିକ୍ଖିତକିରିୟଂ ଅସିକ୍ଖାପିତଂ । ଅୱିନୀତନ୍ତି ନ ୱିନୀତଂ ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅସିକ୍ଖିତଂ । ଉପ୍ପଥଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ୟାନଂ ଅଦନ୍ତାତିୟୁତ୍ତଂ ଭନ୍ତଂ ୱିସମମଗ୍ଗଂ ଉପେତି । ୱିସମଂ ଖାଣୁମ୍ପି ପାସାଣମ୍ପି ଅଭିରୁହତୀତି ୱିସମଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତଂ ଖରଖାଣୁମ୍ପି ତଥା ପବ୍ବତପାସାଣମ୍ପି ଆରୋହତି । ୟାନମ୍ପି ଆରୋହନକମ୍ପି ଭଞ୍ଜତୀତି ୱୟ୍ହାଦିୟାନଂ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ପାଜେନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥପାଦାଦିମ୍ପି ଭିନ୍ଦତି । ପପାତେପି ପପତତୀତି ଏକତୋଚ୍ଛିନ୍ନପବ୍ଭାରପପାତେପି ପାତେତି । ସୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତକୋତି ସୋ ପଟିକ୍କନ୍ତକୋ । ଭନ୍ତୟାନପଟିଭାଗୋତି ଅନୱଟ୍ଠିତୟାନସଦିସୋ । ଉପ୍ପଥଂ ଗଣ୍ହାତୀତି କୁସଲକମ୍ମପଥତୋ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଅପାୟପଥଭୂତଂ ଉପ୍ପଥଂ ମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗଂ ଉପେତି । ୱିସମଂ କାୟକମ୍ମଂ ଅଭିରୁହତୀତି ସମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଖାତଂ ୱିସମଂ କାୟକମ୍ମଂ ଆରୋହତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିରୟେ ଅତ୍ତାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ନିରସ୍ସାଦସଙ୍ଖାତେ ନିରୟେ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋତି । ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଅତ୍ତାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ୱିୱିଧକମ୍ମକାରଣୱସେନ ଭଞ୍ଜତି । ଦେୱଲୋକେ ଅତ୍ତାନଂ ଭଞ୍ଜତୀତି ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗାଦିଦୁକ୍ଖୱସେନ । ଜାତିପପାତମ୍ପି ପପତତୀତି ଜାତିପପାତେପି ପାତେତି । ଜରାପପାତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୁସ୍ସଲୋକେତି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଲୋକମେୱ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି –

ପୁଥୂନଂ ଜନନାଦୀହି, କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।

ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧତ୍ତା, ପୁଥୁୱାୟଂ ଜନୋ ଇତି ॥

ସୋ ହି ପୁଥୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କିଲେସାଦୀନଂ ଜନନାଦୀହିପି କାରଣେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ତଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପୁଥୁ କିଲେସେ ଜନେନ୍ତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବହୂନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀନଂ ଅୱିହତତ୍ତା ୱା ତା ଜନେନ୍ତି, ତାହି ଜନିତାତି ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଅୱିହତମେୱତ୍ଥଂ ଜନସଦ୍ଦୋ ୱଦତି । ପୁଥୁ ସତ୍ଥାରାନଂ ମୁଖୁଲ୍ଲୋକିକାତି ଏତ୍ଥ ପୁଥୂ ନାନାଜନା ସତ୍ଥୁପଟିଞ୍ଞା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାତି ୱଚନତ୍ଥୋ । ପୁଥୁ ସବ୍ବଗତୀହି ଅୱୁଟ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଜନେତବ୍ବା ଜନୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଜନା, ଗତିୟୋ । ପୁଥୂ ଜନା ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଇତୋ ପରେ ଜାୟନ୍ତି ଏତେହୀତି ଜନା, ଅଭିସଙ୍ଖାରାଦୟୋ । ତେ ଏତେସଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାନାସନ୍ତାପେହି ସନ୍ତପନ୍ତୀତି ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ସନ୍ତାପା । ତେ ଏୱ ୱା ସବ୍ବେପି ୱା କିଲେସା ପରିଳାହା । ପୁଥୁପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୂତି ଏତ୍ଥ ଜାୟତୀତି ଜନୋ, ରାଗୋ ଗେଧୋତି ଏୱମାଦିକୋ, ପୁଥୁ ଜନୋ ଏତେସନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ପୁଥୁ ଜାତା ରତ୍ତାତି ଏୱଂ ରାଗାଦିଅତ୍ଥୋ ଏୱ ୱା ଜନସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଲିବୁଦ୍ଧାତି ସମ୍ବଦ୍ଧା । ଆୱୁତାତି ଆୱରିତା । ନିୱୁତାତି ୱାରିତା । ଓୱୁତାତି ଉପରିତୋ ପିହିତା । ପିହିତାତି ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ ପିହିତା । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାତି ଅପାକଟା । ପଟିକୁଜ୍ଜିତାତି ଅଧୋମୁଖଗତା ।

ଅଥ ୱା ପୁଥୂନଂ ୱା ଗଣନପଥମତୀତାନଂ ଅରିୟଧମ୍ମପରମ୍ମୁଖାନଂ ନୀଚଧମ୍ମସମାଚାରାନଂ ଜନାନଂ ଅନ୍ତୋଗଧତ୍ତାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ପୁଥୁ ୱା ଅୟଂ ୱିସୁଂୟେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ୱିସଂସଟ୍ଠୋ ସୀଲସୁତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତେହି ଅରିୟେହି ଜନୋତିପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।

ଏୱଂ ୟେ ତେ –

‘‘ଦୁୱେ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ବୁଦ୍ଧେନାଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ।

ଅନ୍ଧୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏକୋ, କଲ୍ୟାଣେକୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ’’ତି ॥ –

ଦ୍ୱେୱ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫୨.ୟସୋ କିତ୍ତି ଚାତି ଲାଭସକ୍କାରୋ ପସଂସା ଚ । ପୁବ୍ବେତି ପବ୍ବଜିତଭାୱେ । ହାୟତେ ୱାପି ତସ୍ସ ସାତି ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭନ୍ତକସ୍ସ ସତୋ ସୋ ଚ ୟସୋ ସା ଚ କିତ୍ତି ହାୟତି । ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାତି ଏତମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ୟସକିତ୍ତୀନଂ ଲାଭଂ ପଚ୍ଛା ଚ ହାନିଂ ଦିସ୍ୱା । ସିକ୍ଖେଥ ମେଥୁନଂ ୱିପ୍ପହାତୱେତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ସିକ୍ଖେଥ । କିଂ କାରଣା ? ମେଥୁନଂ ୱିପ୍ପହାତୱେ, ମେଥୁନପ୍ପହାନତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କିତ୍ତିୱଣ୍ଣଗତୋତି ଭଗୱା କିତ୍ତିୱଣ୍ଣୋ, କିତ୍ତିସଦ୍ଦଞ୍ଚେୱ ଗୁଣଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱଦନ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତଂ ନାନାନୟେନ କଥନଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଚିତ୍ତକଥୀ । କଲ୍ୟାଣପଟିଭାନୋତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ ।

ହାୟତୀତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ପରିହାୟତୀତି ସମନ୍ତତୋ ହାୟତି । ପରିଧଂସତୀତି ଅଧୋପଥୱିଂ ପତତି । ପରିପତତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଅପଗଚ୍ଛତି । ଅନ୍ତରଧାୟତୀତି ଅଦସ୍ସନଂ ୟାତି । ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ।

ଖୁଦ୍ଦକୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟାଦି । ମହନ୍ତୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋତି ପାରାଜିକସଂଙ୍ଘାଦିସେସୋ ।

ମେଥୁନଧମ୍ମସ୍ସ ପହାନାୟାତି ତଦଙ୍ଗାଦିପହାନେନ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ୱୂପସମାୟାତି ମଲାନଂ ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟାତି ପକ୍ଖନ୍ଦନପରିଚ୍ଚାଗପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୟାତି ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ।

୫୩. ୟୋ ହି ମେଥୁନଂ ନ ୱିପ୍ପଜହତି ସଙ୍କପ୍ପେହି…ପେ॰… ତଥାୱିଧୋ। ତତ୍ଥ ପରେତୋତି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପରେସଂ ନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ନିନ୍ଦାୱଚନଂ । ମଙ୍କୁ ହୋତୀତି ଦୁମ୍ମନୋ ହୋତି ।

କାମସଙ୍କପ୍ପେନାତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତେନ ୱିତକ୍କେନ । ଉପରିଟ୍ଠେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଫୁଟ୍ଠୋତି ୱିତକ୍କେହି ଫୁସିତୋ । ପରେତୋତି ଅପରିହୀନୋ । ସମୋହିତୋତି ସମ୍ମା ଓହିତୋ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠୋ । କପଣୋ ୱିୟାତି ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସୋ ୱିୟ । ମନ୍ଦୋ ୱିୟାତି ଅଞ୍ଞାଣୀ ୱିୟ । ମୋମୂହୋ ୱିୟାତି ସମ୍ମୋହଭୂତୋ ୱିୟ । ଝାୟତୀତି ଚିନ୍ତେତି । ପଜ୍ଝାୟତୀତି ଭୁସଂ ଚିନ୍ତେତି । ନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅନେକୱିଧେନ ଚିନ୍ତେତି । ଅପଜ୍ଝାୟତୀତି ତତୋ ଅପଗନ୍ତ୍ୱା ଚିନ୍ତେତି । ଉଲୂକୋତି ଉଲୂକସକୁଣୋ । ରୁକ୍ଖସାଖାୟନ୍ତି ରୁକ୍ଖେ ଉଟ୍ଠିତସାଖାୟ, ୱିଟପେ ୱା । ମୂସିକଂ ମଗୟମାନୋତି ମୂସିକଂ ଗୱେସମାନୋ, ‘‘ମଗ୍ଗୟମାନୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । କୋତ୍ଥୂତି ସିଙ୍ଗାଲୋ । ବିଳାରୋତି ବବ୍ବୁ । ସନ୍ଧିସମଲସଙ୍କଟିରେତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଘରାନଂ ଅନ୍ତରେ ଚ ଉଦକନିଦ୍ଧମନଚିକ୍ଖଲ୍ଲକଚୱରନିକ୍ଖିପନଟ୍ଠାନେ ଚ ଥଣ୍ଡିଲେ ଚ । ୱହଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ପିଟ୍ଠିଗୀୱମଂସଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ଇତୋ ପରା ଗାଥା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧା ଏୱ ।

୫୪. ତାସୁ ସତ୍ଥାନୀତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି । ତାନି ହି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଛେଦନଟ୍ଠେନ ‘‘ସତ୍ଥାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସୁ ୱାୟଂ ୱିସେସେନ ତାୱ ଆଦିତୋ ମୁସାୱଚନସତ୍ଥାନେୱ କରୋତି, ‘‘ଇମିନା କାରଣେନାହଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏସ ଖ୍ୱସ୍ସ ମହାଗେଧୋ, ମୋସୱଜ୍ଜଂ ପଗାହତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଏସ ଖ୍ୱସ୍ସାତି ଏସ ଖୋ ଅସ୍ସ । ମହାଗେଧୋତି ମହାବନ୍ଧନଂ । କତମୋତି ଚେ ? ୟଦିଦଂ ମୋସୱଜ୍ଜଂ ପଗାହତି, ସ୍ୱାୟଂ ମୁସାୱାଦଜ୍ଝୋଗାହୋ ‘‘ମହାଗେଧୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତୀଣି ସତ୍ଥାନୀତି ତୟୋ ଛେଦକା । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟସତ୍ଥଂ । ୱଚୀସତ୍ଥାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟସତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଆହ । ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ତୁଚ୍ଛଂ ୱାଚଂ ଭାସତି । ଅଭିରତୋ ଅହଂ ଭନ୍ତେ ଅହୋସିଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟାତି ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅନଭିରତିୱିରହିତୋ ଅହଂ ଆସିଂ । ମାତା ମେ ପୋସେତବ୍ବାତି ମାତା ମୟା ପୋସେତବ୍ବା । ତେନମ୍ହି ୱିବ୍ଭନ୍ତୋତି ଭଣତୀତି ତେନ କାରଣେନ ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଅସ୍ମୀତିପି କଥେତି । ପିତା ମେ ପୋସେତବ୍ବୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏସୋ ତସ୍ସ ମହାଗେଧୋତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏସୋ ମହାବନ୍ଧୋ । ମହାୱନନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଦୁଟ୍ଠୱନଂ । ଗହନନ୍ତି ଦୁରତିକ୍କମଂ । କନ୍ତାରୋତି ଚୋରକନ୍ତାରାଦିସଦିସୋ । ୱିସମୋତି କଣ୍ଟକୱିସମୋ । କୁଟିଲୋତି ୱଙ୍କକଟକସଦିସୋ । ପଙ୍କୋତି ପଲ୍ଲଲସଦିସୋ । ପଲିପୋତି କଦ୍ଦମସଦିସୋ । ପଲିବୋଧୋତି ମହାଦୁକ୍ଖୋ । ମହାବନ୍ଧନନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଦୁମୋଚୟବନ୍ଧନଂ । ୟଦିଦଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋତି ୟୋ ଅୟଂ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ ।

ସଭଗ୍ଗତୋ ୱାତି ସଭାୟଂ ଠିତୋ ୱା । ପରିସଗ୍ଗତୋ ୱାତି ଗାମପରିସାୟଂ ଠିତୋ ୱା । ଞାତିମଜ୍ଝଗତୋ ୱାତି ଦାୟାଦାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ୱା । ପୂଗମଜ୍ଝଗତୋ ୱାତି ସେନୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ୱା । ରାଜକୁଲମଜ୍ଝଗତୋ ୱାତି ରାଜକୁଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ମହାୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତୋ ୱା । ଅଭିନୀତୋତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ନୀତୋ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଏହମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଆଲପନମେତଂ । ଅତ୍ତହେତୁ ୱା ପରହେତୁ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦିହେତୁ ୱା ଧନହେତୁ ୱା । ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆମିସନ୍ତି ଲାଭୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ, ଅନ୍ତମସୋ ତିତ୍ତିରୱଟ୍ଟକସପ୍ପିପିଣ୍ଡନୱନୀତପିଣ୍ଡାଦିମତ୍ତକସ୍ସପି ଲାଭସ୍ସ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସତୀତି ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମୁସାୱାଦଂ କରୋତି ।

ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପି ଚ ତୀହାକାରେହି ମୁସାୱାଦୋ ହୋତି, ପୁବ୍ବେୱସ୍ସ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତୀହାକାରେହୀତି ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତେହି ତୀହି କାରଣେହି । ପୁବ୍ବେୱସ୍ସହୋତୀତି ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ଅସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି । ଭଣନ୍ତସ୍ସ ହୋତୀତି ଭଣମାନସ୍ସ ହୋତି । ଭଣିତସ୍ସ ହୋତୀତି ଭଣିତେ ଅସ୍ସ ହୋତି । ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ତସ୍ମିଂ ୱୁତ୍ତେ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଭଣିତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତୱତୋ ନିଟ୍ଠିତୱଚନସ୍ସ ହୋତୀତି । ୟୋ ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଜାନାତି, ଭଣନ୍ତୋପି ଜାନାତି, ପଚ୍ଛାପି ଜାନାତି ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । କିଞ୍ଚାପି ଦସ୍ସିତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ପୁଚ୍ଛା ତାୱ ହୋତି, ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗୋ ଅତ୍ଥି, ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଛାଭାଗୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତମତ୍ତମେୱ ହି କୋଚି ପମୁସ୍ସତି କିଂ ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦୋ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ? ସା ଏୱଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା – ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚ, ଭଣନ୍ତସ୍ସ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଚ ଜାନତୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେ ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ନ ଭୱିତୁଂ, ସଚେପି ନ ହୋତି, ମୁସାୱାଦୋୟେୱ । ପୁରିମମେୱ ହି ଅଙ୍ଗଦ୍ୱୟଂ ପମାଣଂ । ୟସ୍ସାପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆଭୋଗୋ ନତ୍ଥି, ଭଣନ୍ତୋ ପନ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଜାନାତି । ଭଣିତେପି ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ଜାନାତି । ସୋ ମୁସାୱାଦେନ ନ କାରେତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବଭାଗୋ ହି ପମାଣତରୋ । ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଦୱା ଭଣିତଂ ୱା, ରୱା ଭଣିତଂ ୱା ହୋତୀତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ତଂଞାଣତା ଚ ଞାଣସମୋଧାନଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବଂ । ତଂଞାଣତା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବାତି ୟେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ମୁସା ଭଣିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଜାନାତି, ତେନେୱ ‘‘ମୁସା ଭଣାମୀ’’ତି ଚ, ‘‘ମୁସା ମୟା ଭଣିତ’’ନ୍ତି ଚ ଜାନାତୀତି ଏୱଂ ଏକଚିତ୍ତେନେୱ ତୀସୁ ଖଣେସୁ ଜାନାତୀତି ଅୟଂ ତଂଞାଣତା ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବା । ନ ହି ସକ୍କା ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିତୁଂ, ୟଥା ନ ସକ୍କା ତେନେୱ ଅସିନା ସୋ ଅସି ଛିନ୍ଦିତୁନ୍ତି । ପୁରିମଂ ପୁରିମଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ତଥା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ପମାଣଂ ପୁବ୍ବଭାଗୋୱ, ତସ୍ମିଂ ସତି ନ ହେସ୍ସତି ।

ସେସଦ୍ୱୟନ୍ତି ନତ୍ଥେତ, ମିତି ୱାଚା ତିୱଙ୍ଗିକା’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୦୦) ।

ଞାଣସମୋଧାନଂ ପରିଚ୍ଚଜିତବ୍ବନ୍ତି ଏତାନି ତୀଣି ଚିତ୍ତାନି ଏକକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ଗହେତବ୍ବାନି । ଇଦଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ନାମ –

‘‘ଅନିରୁଦ୍ଧମ୍ହି ପଠମେ, ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପଚ୍ଛିମଂ ।

ନିରନ୍ତରୁପ୍ପଜ୍ଜନତୋ, ଏକଂ ୱିୟ ପକାସତୀ’’ତି ॥ (ପାରା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୨୦୦) ।

ଇତୋ ପରଂ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ଅଜାନଂୟେୱ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭଣତି, ୟସ୍ମା ସୋ ‘‘ଇଦଂ ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥେୱ ଅୟଂ ଲଦ୍ଧି । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ଏୱମସ୍ସ ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚ । ଏୱମସ୍ସ ସଞ୍ଞା, ଏୱଂସଭାୱମେୱ ଚସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଅଭୂତ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ମୁସା ୱତ୍ତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ଖନ୍ତିଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ ରୁଚିଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଞଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିଖନ୍ତିରୁଚିସଞ୍ଞାହି ସଦ୍ଧିଂ ଭାୱଂ ୱା ୱିନିଧାୟ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଭୂତଂ କତ୍ୱା ଭଣତି । ତସ୍ମା ତେସମ୍ପିୱସେନ ଅଙ୍ଗଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅପି ଚ ଚତୂହାକାରେହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠିନ୍ତି ବଲୱଧମ୍ମୱିନିଧାନୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିନିଧାୟ ଖନ୍ତିନ୍ତିଆଦୀନି ତତୋ ଦୁବ୍ବଲଦୁବ୍ବଲାନଂ ୱିନିଧାନୱସେନ । ୱିନିଧାୟ ସଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବଦୁବ୍ବଲଧମ୍ମୱିନିଧାନୱସେନ । ସଞ୍ଞାମତ୍ତମ୍ପି ନାମ ଅୱିନିଧାୟ ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି ।

୫୫.ମନ୍ଦୋୱ ପରିକିସ୍ସତୀତି ପାଣୱଧାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ତତୋନିଦାନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୋନ୍ତୋ ଭୋଗପରିୟେସନାରକ୍ଖଣାନି ଚ କରୋନ୍ତୋ ମୋମୂହୋ ୱିୟ ପରିକିଲିସ୍ସତି ।

ତମେନଂ ରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କାରେନ୍ତୀତି ନ ରାଜାନୋ କରୋନ୍ତି, ରାଜାଧୀନପୁରିସା ନାନାୱିଧାନି କମ୍ମକାରଣାନି କରୋନ୍ତି । କସାହିପିତାଳେନ୍ତୀତି କସାଦଣ୍ଡକେହିପି ୱିତଜ୍ଜେନ୍ତି । ୱେତ୍ତେହୀତି ୱେତ୍ତଲତାହି । ଅଦ୍ଧଦଣ୍ଡକେହୀତି ମୁଗ୍ଗରେହି, ପହାରସାଧନତ୍ଥଂ ୱା ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡଂ ଦ୍ୱେଧା ଛେତ୍ୱା ଗହିତଦଣ୍ଡକେହି । ବିଲଙ୍ଗଥାଲିକନ୍ତି କଞ୍ଜିୟଉକ୍ଖଲିକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ସୀସକପାଲଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତତ୍ତଂ ଅୟୋଗୁଳଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ତେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପକ୍କୁଟ୍ଠିତ୍ୱା ଉପରି ଉତ୍ତରତି । ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡିକନ୍ତି ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଉଭତୋକଣ୍ଣଚୂଳିକଗଲୱାଟକପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବକେସେ ଏକତୋ ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି, ସହ କେସେହି ଚମ୍ମଂ ଉଟ୍ଠହତି । ତତୋ ସୀସକଟାହଂ ଥୂଲସକ୍ଖରାହି ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱନ୍ତା ସଙ୍ଖୱଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତି । ରାହୁମୁଖନ୍ତି ରାହୁମୁଖକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ସଙ୍କୁନା ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଦୀପଂ ଜାଲେନ୍ତି, କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ୱା ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖଂ ନିଖାଦନେନ ଖନନ୍ତି, ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ମୁଖଂ ପୂରେତି ।

ଜୋତିମାଲିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପେନ୍ତି । ହତ୍ଥପଜ୍ଜୋତିକନ୍ତି ହତ୍ଥେ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଦୀପଂ ୱିୟ ପଜ୍ଜାଲେନ୍ତି । ଏରକୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏରକୱତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ହେଟ୍ଠାଗୀୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେ ପାତେନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ୟୋତ୍ତେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପତତି । ଚିରକୱାସିକନ୍ତି ଚିରକୱାସିକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ତଥେୱ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ କନ୍ତିତ୍ୱା କଟିୟଂ ଠପେନ୍ତି, କଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଠପେନ୍ତି, ଉପରିମେହି ହେଟ୍ଠିମସରୀରଂ ଚିରକନିୱାସନନିୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ହୋତି । ଏଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ଏଣେୟ୍ୟକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ଉଭୋସୁ କପ୍ପରେସୁ ଚ ଉଭୋସୁ ଜଣ୍ଣୁକେସୁ ଚ ଅୟୱଲୟାନି ଦତ୍ୱା ଅୟସୂଲାନି କୋଟ୍ଟେନ୍ତି, ସୋ ଚତୂହି ଅୟସୂଲେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହତି । ଅଥ ନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଏଣେୟ୍ୟକୋ ଜୋତିପରିଗ୍ଗହୋ ୟଥା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେପି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ସନ୍ଧିତୋ ସନ୍ଧିତୋ ସୂଲାନି ଅପନେତ୍ୱା ଚତୂହି ଅଟ୍ଠିକୋଟୀହିୟେୱ ଠପେନ୍ତି । ଏୱରୂପା କମ୍ମକାରଣା ନାମ ନତ୍ଥି ।

ବଳିସମଂସିକନ୍ତି ଉଭତୋମୁଖେହି ବଳିସେହି ପହରିତ୍ୱା ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି । କହାପଣିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତିଣ୍ହାହି ୱାସୀହି କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କହାପଣମତ୍ତଂ କହାପଣମତ୍ତଂ ପାତେନ୍ତା କୋଟ୍ଟେନ୍ତି । ଖାରାପତଚ୍ଛିକନ୍ତି ସରୀରଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୱୁଧେହି ପହରିତ୍ୱା କୋଚ୍ଛେହି ଖାରଂ ଘଂସେନ୍ତି, ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ପସୱନ୍ତି, ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୱ ତିଟ୍ଠତି । ପଲିଘପରିୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏକେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ଅୟସୂଲଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଥୱିୟା ଏକାବଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତି । ପଲାଲପୀଠକନ୍ତି ଛେକା କାରଣିକା ଛୱିଚମ୍ମଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସଦପୋତକାହି ଅଟ୍ଠୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କେସେସୁ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପନ୍ତି, ମଂସରାସିୟେୱ ହୋତି । ଅଥ ନଂ କେସେହେୱ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ପଲାଲପୀଠଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ପଲିୱେଠେନ୍ତି । ସୁନଖେହିପୀତି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି ଆହାରଂ ଅଦତ୍ୱା ଛାତସୁନଖେହି ଖାଦାପେନ୍ତି । ତେ ମୁହୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଖଲିକମେୱ କରୋନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି କିସ୍ସତୀତି ଏୱମ୍ପି ୱିଘାତଂ ପାପୁଣାତି । ପରିକିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବଭାଗେନ ୱିଘାତଂ ପାପୁଣାତି । ପରିକିଲିସ୍ସତୀତି ଉପତାପଂ ପାପୁଣାତି ।

ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା କାମତଣ୍ହାୟ ଅଭିଭୂତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାମତଣ୍ହାୟାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକଲୋଭେନ । ଅଭିଭୂତୋତି ତେନ ମଦ୍ଦିତୋ । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋତି କୁସଲାଚାରଂ ଖେପେତ୍ୱା ଗହିତଚିତ୍ତୋ । ଭୋଗେ ପରିୟେସନ୍ତୋତି ଧନଂ ଗୱେସମାନୋ । ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ତରଣୀସଙ୍ଖାତାୟ ନାୱାୟ ମହନ୍ତଂ ଲୋଣସାଗରଂ ପୱିସତି । ସୀତସ୍ସ ପୁରକ୍ଖତୋତି ସୀତଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ଉଣ୍ହସ୍ସ ପୁରକ୍ଖତୋତି ଉଣ୍ହଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ମକସାତି ମକସା ଏୱ । ପୀଳିୟମାନୋତି ଡଂସାଦିସମ୍ଫସ୍ସେହି ୱିହେସିୟମାନୋ । ଖୁପ୍ପିପାସାୟ ମିୟ୍ୟମାନୋତି ଖୁଦ୍ଦାପିପାସାୟ ମରମାନୋ । ତିଗୁମ୍ବଂ ଗଚ୍ଛତୀତିଆଦୀନି ମୂଲପଦଂ ଗଚ୍ଛତୀତିପରିୟୋସାନାନି ଚତୁୱୀସତି ପଦାନି ରଟ୍ଠନାମେନ ୱୁତ୍ତାନି । ମରୁକନ୍ତାରଂଗଚ୍ଛତୀତି ୱାଲୁକକନ୍ତାରଂ ତାରକସଞ୍ଞାୟ ଗଚ୍ଛତି। ଜଣ୍ଣୁପଥନ୍ତି ଜାଣୂହି ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଂ । ଅଜପଥନ୍ତି ଅଜେହି ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗଂ । ମେଣ୍ଡପଥେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଙ୍କୁପଥନ୍ତି ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତେହି ଉଗ୍ଗମିତବ୍ବଂ ଖାଣୁମଗ୍ଗଂ, ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପବ୍ବତପାଦେ ଠତ୍ୱା ଅୟସିଙ୍ଘାଟକଂ ୟୋତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଖିପିତ୍ୱା ପବ୍ବତେ ଲଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ୟୋତ୍ତେନାରୁୟ୍ହ ୱଜିରଗ୍ଗେନ ଲୋହଦଣ୍ଡେନ ପବ୍ବତଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଖାଣୁକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ସିଙ୍ଘାଟକଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁନ ଉପରି ଲଗ୍ଗାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତୋ ଚମ୍ମୟୋତ୍ତଂ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ଓତରିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମଖାଣୁକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱାମହତ୍ଥେନ ୟୋତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ମୁଗ୍ଗରଂ ଆଦାୟ ୟୋତ୍ତଂ ପହରିତ୍ୱା ଖାଣୁକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁନ ଅଭିରୁହତି । ଏତେନୁପାୟେନ ପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ପରତୋ ଓତରନ୍ତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ପଠମଂ ପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ଖାଣୁକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଚମ୍ମପସିବ୍ବକେ ୟୋତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଖାଣୁକେ ୱେଠେତ୍ୱା ସୟଂ ଅନ୍ତୋପସିବ୍ବକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମକ୍କଟକାନଂ ସୁତ୍ତୱିସ୍ସଜ୍ଜନାକାରେନ ୟୋତ୍ତଂ ୱିନିୱେଠେତ୍ୱା ଓତରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତେହି ଉଗ୍ଗମିତବ୍ବଂ ଖାଣୁମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଛତ୍ତପଥନ୍ତି ଚମ୍ମଛତ୍ତେନ ୱାତଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ସକୁଣେହି ୱିୟ ଓତରିତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗଂ । ୱଂସପଥନ୍ତି ୱେଣୁଗୁମ୍ବଛେଦନସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ ଫରସୁନା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ୱେଳୁୱନେ ନିସ୍ସେଣିଂ କତ୍ୱା ୱେଳୁଗୁମ୍ବେ ଆରୁୟ୍ହ ୱେଳୁଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରସ୍ସ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସ୍ସ ଉପରି ପାତେତ୍ୱା ୱେଳୁଗୁମ୍ବମତ୍ଥକେନେୱ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱଂସପଥଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗୱେସନ୍ତୋ ନ ୱିନ୍ଦତି, ଅଲାଭମୂଲକମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅୱିନ୍ଦନମୂଲକମ୍ପି କାୟିକଚେତସିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିଲଭତି ।

ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ଆରକ୍ଖମୂଲକନ୍ତି ରକ୍ଖଣମୂଲକମ୍ପି । କିନ୍ତି ମେ ଭୋଗେତି କେନ ଉପାୟେନ ମମ ଭୋଗେ । ନେୱ ରାଜାନୋ ହରେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ନ ଅପ୍ପିୟା ଦାୟାଦା ହରେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ଗୋପୟତୋତି ମଞ୍ଜୂସାଦୀହି ଗୋପୟନ୍ତସ୍ସ । ୱିପ୍ପଲୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ।

୫୬.ଏତମାଦୀନୱଂଞତ୍ୱା, ମୁନି ପୁବ୍ବାପରେ ଇଧାତି ଏତଂ ‘‘ୟସୋ କିତ୍ତି ଚ ୟା ପୁବ୍ବେ, ହାୟତେ ୱାପି ତସ୍ସ ସା’’ତି ଇତୋ ପଭୁତି ୱୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବାପରେ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପୁବ୍ବତୋ ଅପରେ ସମଣଭାୱତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତକଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ମୁନି ଞତ୍ୱା ।

ଦଳ୍ହଂ କରେୟ୍ୟାତି ନିଦ୍ଦେସପଦସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଥିରଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅସିଥିଲଂ କରେୟ୍ୟ । ଦଳ୍ହଂ ସମାଦାନୋ ଅସ୍ସାତି ଥିରପଟିଞ୍ଞୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅୱଟ୍ଠିତସମାଦାନୋତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନପଟିଞ୍ଞୋ ।

୫୭.ଏତଂଅରିୟାନମୁତ୍ତମନ୍ତି ୟଦିଦଂ ୱିୱେକଚରିୟା, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଉତ୍ତମଂ । ତସ୍ମା ୱିୱେକଂୟେୱ ସିକ୍ଖେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ତେନ ସେଟ୍ଠୋ ମଞ୍ଞେଥାତି ତେନ ଚ ୱିୱେକେନ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ସେଟ୍ଠୋ ଅହ’’ନ୍ତି ନ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତେନ ମାନଥଦ୍ଧୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଉନ୍ନତିନ୍ତି ଉସ୍ସାପନଂ । ଉନ୍ନମନ୍ତି ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟ୍ଠପନଂ । ମାନନ୍ତି ଅହଂକାରଂ । ଥାମନ୍ତି ବଲକ୍କାରଂ । ଥମ୍ଭନ୍ତି ଥଦ୍ଧକରଣଂ । ଥଦ୍ଧୋତି ଅମଦ୍ଦୱୋ । ପତ୍ଥଦ୍ଧୋତି ୱିସେସେନ ଅମଦ୍ଦୱୋ । ପଗ୍ଗହିତସିରୋତି ଉଟ୍ଠିତସୀସୋ । ସାମନ୍ତାତି ନ ଆରକା । ଆସନ୍ନେତି ନ ଦୂରେ । ଅୱିଦୂରେତି ସମୀପେ । ଉପକଟ୍ଠେତି ସନ୍ତିକେ ।

୫୮.ରିତ୍ତସ୍ସାତି ୱିୱିତ୍ତସ୍ସ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ୱିରହିତସ୍ସ । ଓଘତିଣ୍ଣସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି, କାମେସୁ ଗଧିତା ପଜାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଲଗ୍ଗା ସତ୍ତା ତସ୍ସ ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି ଇଣାୟିକା ୱିୟ ଆଣଣ୍ୟସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ରିତ୍ତସ୍ସାତି ସବ୍ବକିଲେସେହି ତୁଚ୍ଛସ୍ସ । ୱିୱିତ୍ତସ୍ସାତି ସୁଞ୍ଞସ୍ସ । ପୱିୱିତ୍ତସ୍ସାତି ଏକକସ୍ସ । ଇଦାନି ୟେହି ରିତ୍ତୋ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ରିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିଲେସପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାତି ଦ୍ୱିଧା ରିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବା । କିଲେସପଟିପାଟିୟା ତାୱ ରାଗୋ ମୋହୋ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ମାନୋ ମଦୋତି, ଇମେହି ଛହି କିଲେସେହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ରିତ୍ତୋ ହୋତି; ଦୋସୋ କୋଧୋ ଉପନାହୋ ପମାଦୋତି, ଇମେହି ଚତୂହି କିଲେସେହି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ରିତ୍ତୋ ହୋତି; ଅତିମାନୋ ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟନ୍ତି, ଇମେହି ସତ୍ତହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ରିତ୍ତୋ ହୋତି ।

ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଅତିମାନୋ ମକ୍ଖୋ ପଳାସୋ ଇସ୍ସା ମଚ୍ଛରିୟଂ ମାୟା ସାଠେୟ୍ୟନ୍ତି; ଇମେହି ସତ୍ତହି ରିତ୍ତୋ ହୋତି, ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଦୋସୋ କୋଧୋ ଉପନାହୋ ପମାଦୋତି, ଇମେହି ଚତୂହି ରିତ୍ତୋ ହୋତି; ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ରାଗୋ ମୋହୋ ଥମ୍ଭୋ ସାରମ୍ଭୋ ମାନୋ ମଦୋତି, ଇମେହି ଛହି ରିତ୍ତୋ ହୋତି । ତୀଣି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ସବ୍ବକିଲେସେହୀତିଆଦିନା ନୟେନ ଅୱସେସାପି ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ୱତ୍ଥୁକାମେପରିଜାନିତ୍ୱାତି ତେଭୂମକେ ୱତ୍ଥୁକାମେ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାହି ସମାପନୱସେନ ଜାନିତ୍ୱା । କିଲେସକାମେ ପହାୟାତି ଛନ୍ଦାଦୟୋ କିଲେସକାମେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ଜହିତ୍ୱା । ବ୍ୟନ୍ତିଂ କରିତ୍ୱାତି ୱିଗତନ୍ତଂ ୱିଗତକୋଟିଂ କରିତ୍ୱା ।

କାମୋଘଂତିଣ୍ଣସ୍ସାତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅୱସାନସଙ୍ଖାତଂ କାମୋଘଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ଭୱୋଘନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ଦିଟ୍ଠୋଘନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ । ଅୱିଜ୍ଜୋଘନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । ସବ୍ବଂ ସଂସାରପଥନ୍ତି ସବ୍ବଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନପଟିପାଟିସଙ୍ଖାତଂ ପଥଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ତରିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଉତ୍ତିଣ୍ଣସ୍ସ। ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ନିତ୍ତିଣ୍ଣସ୍ସ। ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ କାମଧାତୁଂ ଅତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ। ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବଭୱଂ ସମତିକ୍କନ୍ତସ୍ସ। ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତସ୍ସ । ପାରଂଗତସ୍ସାତିଆଦୀନି ନିବ୍ବାନୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟଥା ଇଣାୟିକା ଆଣଣ୍ୟନ୍ତି ପୱଡ୍ଢକଇଣଂ ଆଦାୟ ୱିଚରନ୍ତା ଆଣଣ୍ୟଂ । ପତ୍ଥେନ୍ତୀତି ପତ୍ଥନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଆବାଧିକା ଆରୋଗ୍ୟନ୍ତି ପିତ୍ତାଦିରୋଗାତୁରୋ ଭେସଜ୍ଜକିରିୟାୟ ତଂରୋଗୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ । ୟଥା ବନ୍ଧନବଦ୍ଧାତି ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେ ବନ୍ଧନାଗାରେ ବଦ୍ଧପୁରିସା । ୟଥା ଦାସା ଭୁଜିସ୍ସନ୍ତି ୟସ୍ମା ଭୁଜିସ୍ସା ପୁରିସା ୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ କରୋନ୍ତି, ନ ନଂ କୋଚି ବଲକ୍କାରେନ ତତୋ ନିୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ଦାସା ଭୁଜିସ୍ସଭାୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି । ୟଥା କନ୍ତାରଦ୍ଧାନପକ୍ଖନ୍ଦାତି ୟସ୍ମା ବଲୱନ୍ତୋ ପୁରିସା ହତ୍ଥଭାରଂ ଗହେତ୍ୱା ସଜ୍ଜାୱୁଧା ସପରିୱାରା କନ୍ତାରଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଚୋରା ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି । ତେ ସୋତ୍ଥିନା କନ୍ତାରଂ ନିତ୍ଥରିତ୍ୱା ଖେମନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା କନ୍ତାରପକ୍ଖନ୍ଦା ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତିସ୍ସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପସୂରସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୫୯. ଅଟ୍ଠମେ ପସୂରସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ସଙ୍ଖେପୋ – ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇଧେୱ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ଧମ୍ମେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ନାହୁ, ଏୱଂ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ନିସ୍ସିତା, ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଏସ ୱାଦୋ ସୁଭୋ’’ତି ଏୱଂ ସୁଭୱାଦା ହୁତ୍ୱା ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚେସୁ ନିୱିଟ୍ଠା ।

ସବ୍ବେପରୱାଦେ ଖିପନ୍ତୀତି ସବ୍ବା ପରଲଦ୍ଧିୟୋ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଉକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ଦୂରତୋ ଖିପନ୍ତି । ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଖିପନ୍ତି । ସୁଭୱାଦାତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ସୋଭନୱାଦାତି ‘‘ଏତଂ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି କଥେନ୍ତା । ପଣ୍ଡିତୱାଦାତି ‘‘ପଣ୍ଡିତା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କଥେନ୍ତା । ଥିରୱାଦାତି ‘‘ନିଦ୍ଦୋସୱାଦଂ ୱଦାମା’’ତି କଥେନ୍ତା । ଞାୟୱାଦାତି ‘‘ୟୁତ୍ତୱାଦଂ ୱଦାମା’’ତି କଥେନ୍ତା । ହେତୁୱାଦାତି ‘‘କାରଣସହିତଂ ୱଦାମା’’ତି କଥେନ୍ତା । ଲକ୍ଖଣୱାଦାତି ‘‘ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବଂ ୱଦାମା’’ତି ୱଦନ୍ତା । କାରଣୱାଦାତି ‘‘ଉଦାହରଣୟୁତ୍ତୱାଦଂ ୱଦାମା’’ତି କଥେନ୍ତା । ଠାନୱାଦାତି ‘‘ପକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୱାଦଂ ୱଦାମା’’ତି ୱଦନ୍ତା ।

ନିୱିଟ୍ଠାତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠା । ପତିଟ୍ଠିତାତି ତତ୍ଥେୱ ଠିତା ।

୬୦. ଏୱଂ ନିୱିଟ୍ଠା ଚ ‘‘ତେ ୱାଦକାମା’’ତି ଦୁତିୟଗାଥା । ତତ୍ଥ ବାଲଂ ଦହନ୍ତୀ ମିଥୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ବାଲୋ, ଅୟଂ ବାଲୋ’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେପି ଜନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବାଲଂ ଦହନ୍ତି, ବାଲତୋ ପସ୍ସନ୍ତି । ୱଦନ୍ତି ତେ ଅଞ୍ଞସିତା କଥୋଜ୍ଜନ୍ତି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦିନିସ୍ସିତା କଲହଂ ୱଦନ୍ତି । ପସଂସକାମା କୁସଲାୱଦାନାତି ପସଂସତ୍ଥିକା ଉଭୋପି ‘‘ମୟଂ କୁସଲାୱଦାନା ପଣ୍ଡିତୱାଦା’’ତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ।

ୱାଦତ୍ଥିକାତି ୱାଦେନ ଅତ୍ଥିକା । ୱାଦାଧିପ୍ପାୟାତି ୱାଦଜ୍ଝାସୟା । ୱାଦପୁରେକ୍ଖାରାତି ୱାଦମେୱ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ଚରମାନା। ୱାଦପରିୟେସନଂ ଚରନ୍ତାତି ୱାଦମେୱ ଗୱେସନଂ ଚରମାନା । ୱିଗୟ୍ହାତି ପୱିସିତ୍ୱା । ଓଗୟ୍ହାତି ଓତରିତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱାତି ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା । ପୱିସିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ।

ଅନୋଜୱନ୍ତୀତି ନିହୀନଓଜୱତୀ, ତେଜୱିରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା କଥାତି ଏସା ୱାଚା । କଥୋଜ୍ଜଂ ୱଦନ୍ତୀତି ନିତ୍ତେଜଂ ଭଣନ୍ତି । ଏୱଂ ୱଦାନେସୁ ଚ ତେସୁ ଏକୋ ନିୟମତୋ ଏୱ ।

୬୧.ୟୁତ୍ତୋ କଥାୟନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୋ କଥାୟନ୍ତି ୱାଦକଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ । ପସଂସମିଚ୍ଛଂ ୱିନିଘାତି ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପସଂସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁବ୍ବେୱ ୱାଦା କଥଂକଥୀ ୱିନିଘାତୀ ହୋତି । ଅପାହତସ୍ମିନ୍ତି ପଞ୍ହୱୀମଂସକେହି ‘‘ଅତ୍ଥାପଗତଂ ତେ ଭଣିତଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନାପଗତଂ ତେ ଭଣିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅପହରିତେ ୱାଦେ । ନିନ୍ଦାୟ ସୋ କୁପ୍ପତୀତି ଏୱଂ ଅପାହତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ନିନ୍ଦାୟ ସୋ କୁପ୍ପତି । ରନ୍ଧମେସୀତି ୟସ୍ସ ରନ୍ଧମେୱ ଗୱେସନ୍ତୋ ।

ଥୋମନନ୍ତି ୱଣ୍ଣଭଣନଂ । କିତ୍ତିନ୍ତି ପାକଟକରଣଂ । ୱଣ୍ଣହାରିୟନ୍ତି ଗୁଣୱଡ୍ଢନଂ । ପୁବ୍ବେୱ ସଲ୍ଲାପାତି ସଲ୍ଲାପତୋ ପୁରେତରମେୱ । ‘‘କଥମିଦଂ କଥମିଦ’’ନ୍ତି କଥଂକଥା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି କଥଂକଥୀ । ଜୟୋ ନୁ ଖୋ ମେତି ମମ ଜୟୋ । କଥଂ ନିଗ୍ଗହନ୍ତି କେନ ପକାରେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନଂ । ପଟିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀତି ମମ ଲଦ୍ଧିଂ ପରିସୁଦ୍ଧିଂ କରିସ୍ସାମି । ୱିସେସନ୍ତି ଅତିରେକଂ । ପଟିୱିସେସନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସେସଂ । ଆୱେଠିୟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ପରିୱେଠନଂ କରିସ୍ସାମି । ନିବ୍ବେଠିୟନ୍ତି ମମ ନିବ୍ବେଠନଂ ମୋଚନଂ ନିକ୍ଖମନଂ । ଛେଦନ୍ତି ୱାଦଛିନ୍ଦନଂ । ମଣ୍ଡଲନ୍ତି ୱାଦସଙ୍ଘାତଂ । ପାରିସଜ୍ଜାତି ପରିଚାରିକା । ପାସାରିକାତି କାରଣିତା । ଅପହରନ୍ତୀତି ପଟିବାହନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥାପଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଅପଗତଂ, ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି । ଅତ୍ଥତୋ ଅପହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥମ୍ହା ପଟିବାହନ୍ତି । ଅତ୍ଥୋ ତେ ଦୁନ୍ନିତୋତି ତୱ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ମା ଉପନୀତୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ତେ ଦୁରୋପିତନ୍ତି ତୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଦୁପ୍ପତିଟ୍ଠାପିତଂ । ନିଗ୍ଗହୋ ତେ ଅକତୋତି ତୟା ନିଗ୍ଗହୋ ନ କତୋ । ପଟିକମ୍ମଂ ତେ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ତୟା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନଂ ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ । ୱିସମକଥଂ ଦୁକ୍କଥିତନ୍ତି ନ ସମ୍ମା କଥିତଂ । ଦୁବ୍ଭଣିତନ୍ତି ଭଣନ୍ତେନପି ଦୁଟ୍ଠୁ ଭଣିତଂ । ଦୁଲ୍ଲପିତନ୍ତି ନ ସମ୍ମା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ । ଦୁରୁତ୍ତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଥା ଭଣିତଂ । ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ୱିରୂପଂ ଭାସିତଂ ।

ନିନ୍ଦାୟାତି ଗରହଣେନ । ଗରହାୟାତି ଦୋସକଥନେନ । ଅକିତ୍ତିୟାତି ଅଗୁଣକଥନେନ । ଅୱଣ୍ଣହାରିକାୟାତି ଅଗୁଣୱଡ୍ଢନେନ ।

କୁପ୍ପତୀତି ପକତିଭାୱଂ ଜହେତ୍ୱା ଚଲତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ଦୋସୱସେନ ପୂତିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପତିଟ୍ଠୀୟତୀତି କୋଧୱସେନ ଗଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । କୋପଞ୍ଚାତି କୁପିତଭାୱଂ । ଦୋସଞ୍ଚାତି ଦୂସନଂ । ଅପଚ୍ଚୟଞ୍ଚାତି ଅତୁଟ୍ଠାକାରଞ୍ଚ । ପାତୁକରୋତୀତି ପାକଟଂ କରୋତି । ରନ୍ଧମେସୀତି ଅନ୍ତରଗୱେସୀ । ୱିରନ୍ଧମେସୀତି ଛିଦ୍ଦଗୱେସୀ । ଅପରଦ୍ଧମେସୀତି ଗୁଣଂ ଅପନେତ୍ୱା ଦୋସମେୱ ଗୱେସୀ । ଖଲିତମେସୀତି ପକ୍ଖଲନଗୱେସୀ । ଗଳିତମେସୀତି ପତନଗୱେସୀ । ‘‘ଘଟ୍ଟିତମେସୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ପୀଳନଗୱେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱରମେସୀତି ଦୋସଗୱେସୀ ।

୬୨. ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋ କୁପ୍ପତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ‘‘ୟମସ୍ସ ୱାଦ’’ନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ପରିହୀନମାହୁ, ଅପାହତନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିତୋ ଅପାହତଂ ପରିହୀନଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିଦେୱତୀତି ତତୋନିମିତ୍ତଂ ସୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ମୟା ଆୱଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ୱିପ୍ପଲପତି । ସୋଚତୀତି ‘‘ତସ୍ସ ଜୟୋ’’ତିଆଦୀନି ଆରବ୍ଭ ସୋଚତି । ‘‘ଉପଚ୍ଚଗା ମ’’ନ୍ତି ଅନୁତ୍ଥୁନାତୀତି ‘‘ସୋ ମଂ ୱାଦେନ ୱାଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱିପ୍ପଲପତି ।

ପରିହାପିତନ୍ତି ନ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଅଞ୍ଞଂ ମୟା ଆୱଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ମୟା ଅୱନମିତଂ । ଚିନ୍ତିତନ୍ତି ୱୀମଂସିତଂ । ମହାପକ୍ଖୋତି ମହନ୍ତୋ ଞାତିପକ୍ଖୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାପକ୍ଖୋ । ମହାପରିସୋତି ମହାପରିଚାରିକପରିସୋ । ମହାପରିୱାରୋତି ମହାଦାସଦାସିପରିୱାରୋ । ପରିସା ଚାୟଂ ୱଗ୍ଗାତି ଅୟଞ୍ଚ ପରିସା ୱଗ୍ଗା, ନ ଏକା । ପୁନ ଭଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ପୁନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମି ।

୬୩.ଏତେୱିୱାଦା ସମଣେସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ସମଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବାହିରପରିବ୍ବାଜକା । ଏତେସୁ ଉଗ୍ଘାତିନିଘାତି ହୋତୀତି ଏତେସୁ ୱାଦେସୁ ଜୟପରାଜୟାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତଉଗ୍ଘାତନିଘାତଂ ୱା ପାପୁଣନ୍ତୋ ଉଗ୍ଘାତି ଚ ନିଘାତି ଚ ହୋତି । ୱିରମେ କଥୋଜ୍ଜନ୍ତି ପଜହେୟ୍ୟ କଲହଂ । ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥି ପସଂସଲାଭାତି ନ ହି ଏତ୍ଥ ପସଂସଲାଭତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି । ଉତ୍ତାନୋ ୱାତି ନ ଗମ୍ଭୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ପଞ୍ଚିମେ କାମଗୁଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ୱିୟ ।

ଗମ୍ଭୀରୋ ୱାତି ଦୁପ୍ପୱେସୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ ୱିୟ । ଗୂଳ୍ହୋ ୱାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ ‘‘ଅଭିରମ ନନ୍ଦ ଅହଂ ତେ ପାଟିଭୋଗୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୨) ୱିୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ୱାତି ଅପାକଟୋ ‘‘ମାତରଂ ପିତରଂ ହନ୍ତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୪; ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) ୱିୟ । ନେୟ୍ୟୋ ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା କଥେତବ୍ବୋ ‘‘ଅସଦ୍ଧୋ ଅକତଞ୍ଞୂ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୯୭) ୱିୟ । ନୀତୋ ୱାତି ପାଳିୟା ଠିତନିୟାମେନ କଥେତବ୍ବୋ ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟୱଂସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) ୱିୟ । ଅନୱଜ୍ଜୋ ୱାତି ନିଦ୍ଦୋସତ୍ଥୋ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧) ୱିୟ । ନିକ୍କିଲେସୋ ୱାତି କିଲେସୱିରହିତୋ ୱିପସ୍ସନା ୱିୟ । ୱୋଦାନୋୱାତି ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱିୟ । ପରମତ୍ଥୋ ୱାତି ଉତ୍ତମତ୍ଥୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନନିବ୍ବାନାନି ୱିୟ ।

୬୪. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଚ ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥି ପସଂସଲାଭା, ତସ୍ମା ପରମଂ ଲାଭଂ ଲଭନ୍ତୋପି ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୟା ପସଂସିତୋ ୱା ପନ ହୋତୀତି ତଂ ୱାଦଂ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ଦୀପେତ୍ୱା ତତୋ ସୋ ତେନ ଜୟତ୍ଥେନ ତୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଦନ୍ତୱିଦଂସକଂ ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ହସ୍ସତି, ମାନେନ ଚ ଉନ୍ନମତି। କିଂ କାରଣଂ ? ୟସ୍ମା ତଂ ଜୟତ୍ଥଂ ପପ୍ପୁୟ୍ୟ ୟଥାମନୋ ଜାତୋ ।

ଥମ୍ଭୟିତ୍ୱାତି ପୂରେତ୍ୱା । ବ୍ରୂହୟିତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋ ।

୬୫. ଏୱଂ ଉନ୍ନମତୋ ଚ ‘‘ୟା ଉନ୍ନତୀ’’ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ମାନାତିମାନଂ ୱଦତେ ପନେସୋତି ଏସୋ ପନ ତଂ ଉନ୍ନତିଂ ‘‘ୱିଘାତଭୂମୀ’’ତି ଅବୁଜ୍ଝମାନୋ ମାନଞ୍ଚ ଅତିମାନଞ୍ଚ ୱଦତି । ଏୱଂ ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋ ।

୬୬. ଏୱଂ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ୱାଦଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ସୂରୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ରାଜଖାଦାୟାତି ରାଜଖାଦନୀୟେନ, ଭତ୍ତୱେତନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିଗଜ୍ଜମେତି ପଟିସୂରମିଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥା ସୋ ପଟିସୂରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିଗଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟେନେୱ ସୋ ତେନ ପଲେହୀତି ୟେନ ସୋ ତୁୟ୍ହଂ ପଟିସୂରୋ, ତେନ ଗଚ୍ଛ । ପୁବ୍ବେୱ ନତ୍ଥି ୟଦିଦଂ ୟୁଧାୟାତି ୟଂ ପନ କିଲେସଜାତଂ ୟୁଦ୍ଧାୟ ସିୟା, ତଂ ଇଧ ପୁବ୍ବେୱ ନତ୍ଥି, ବୋଧିମୂଲେୟେୱସ୍ସ ପହୀନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ସୂରୋତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ସୁଟ୍ଠୁ ଉରୋ ସୂରୋ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠଉରୋ ନିନ୍ନଉରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୀରୋତି ପରକ୍କମୱନ୍ତୋ । ୱିକ୍କନ୍ତୋତି ସଙ୍ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତୋ । ଅଭୀରୂତିଆଦୟୋ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । ପୁଟ୍ଠୋତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ପୋସିତୋତି ଥୂଲକତୋ । ଆପାଦିତୋତି ଉପଡ୍ଢବଲିତୋ ପଟିପାଦିତୋ । ୱଡ୍ଢିତୋତି ତତୋ ତତୋ ଭାୱିତୋ ।

ଗଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଅବ୍ୟତ୍ତସରେନ ଗଜ୍ଜନ୍ତୋ । ଉଗ୍ଗଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତୋ । ଅଭିଗଜ୍ଜନ୍ତୋତି ସୀହନାଦଂ କରୋନ୍ତୋ । ଏତୀତି ଆଗଚ୍ଛତି । ଉପେତୀତି ତତୋ ସମୀପଂ ଗଚ୍ଛତି । ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ତତୋ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ନିୱତ୍ତତି । ପଟିସୂରନ୍ତି ନିବ୍ଭୟଂ । ପଟିପୁରିସନ୍ତି ସତ୍ତୁପୁରିସଂ । ପଟିସତ୍ତୁନ୍ତି ସତ୍ତୁ ହୁତ୍ୱା ଅଭିମୁଖେ ଠିତଂ । ପଟିମଲ୍ଲନ୍ତି ପଟିସେଧଂ ହୁତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତଂ । ଇଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଆକଙ୍ଖମାନୋ ।

ପଲେହୀତି ଗଚ୍ଛ । ୱଜାତି ମା ତିଟ୍ଠ । ଗଚ୍ଛାତି ସମୀପଂ ଉପସଙ୍କମ । ଅଭିକ୍କମାତି ପରକ୍କମଂ କରୋହି ।

ବୋଧିୟା ମୂଲେତି ମହାବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପେ । ୟେ ପଟିସେନିକରା କିଲେସାତି ୟେ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖକରା । ପଟିଲୋମକରାତି ପଟାଣୀକରା । ପଟିକଣ୍ଟକକରାତି ୱିନିୱିଜ୍ଝନକରା । ପଟିପକ୍ଖକରାତି ସତ୍ତୁକରା ।

୬୭. ଇତୋ ପରଂ ସେସଗାଥା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧା ଏୱ । ତତ୍ଥ ୱିୱାଦୟନ୍ତୀତି ୱିୱଦନ୍ତି । ପଟିସେନିକତ୍ତାତି ପଟିଲୋମକାରକା । ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଆଜାନାସୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିରୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱିୱାଦୋ ।

ସହିତଂ ମେତି ମମ ୱଚନଂ ଅତ୍ଥସଂହିତଂ । ଅସହିତଂ ତେତି ତୱ ୱଚନଂ ଅନତ୍ଥସଂହିତଂ । ଅଧିଚିଣ୍ଣଂ ତେ ୱିପରାୱତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ତଂ ଅଧିଚିଣ୍ଣଂ ଚିରକାଲସେୱନୱସେନ ପଗୁଣଂ, ତଂ ମମ ୱାଦଂ ଆଗମ୍ମ ନିୱତ୍ତଂ । ଆରୋପିତୋ ତେ ୱାଦୋତି ତୁୟ୍ହଂ ଉପରି ମୟା ଦୋସୋ ଆରୋପିତୋ । ଚର ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାୟାତି ଭତ୍ତପୁଟଂ ଆଦାୟ ତଂ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱାଦା ପମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଉତ୍ତରଂ ପରିୟେସମାନୋ ୱିଚର । ନିବ୍ବେଠେହି ୱାତି ଅଥ ୱା ମୟା ଆରୋପିତଦୋସତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେହି । ସଚେ ପହୋସୀତି ସଚେ ସକ୍କୋସି ।

ଆୱେଠିୟାୟ ଆୱେଠିୟନ୍ତି ଆୱେଠେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନେନ ନିୱତ୍ତନଂ । ନିବ୍ବେଠିୟାୟ ନିବ୍ବେଠିୟନ୍ତି ଦୋସତୋ ମୋଚନେନ ମୋଚନଂ । ଛେଦେନ ଛେଦନ୍ତି ଏୱମାଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ୟଥାୟୋଗଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

୬୮.ୱିସେନିକତ୍ୱାତି କିଲେସସେନଂ ୱିନାସେତ୍ୱା । କିଂ ଲଭେଥାତି ପଟିମଲ୍ଲଂ କିଂ ଲଭିସ୍ସସି । ପସୂରାତି ତଂ ପରିବ୍ବାଜକଂ ଆଲପତି । ୟେସୀଧ ନତ୍ଥୀତି ୟେସଂ ଇଧ ନତ୍ଥି । ଇମାୟପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।

୬୯.ପୱିତକ୍କନ୍ତି ‘‘ଜୟୋ ନୁ ଖୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ । ଧୋନେନ ୟୁଗଂ ସମାଗମାତି ଧୁତକିଲେସେନ ବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ସମାପନ୍ନୋ । ନ ହି ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖସି ସମ୍ପୟାତୱେତି କୋତ୍ଥୁଆଦୟୋ ୱିୟ ସୀହାଦୀହି ଧୋନେନ ସହ ୟୁଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକପଦମ୍ପି ସମ୍ପୟାତୁଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହମେୱ ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ।

ମନୋତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଚିତ୍ତନ୍ତି ଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଆରମ୍ମଣଂ ମିନମାନଂ ଜାନାତୀ’’ତି ମନୋ । ମାନସନ୍ତି ମନୋ ଏୱ । ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧) ହି ଏତ୍ଥ ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତକଧମ୍ମୋ ମାନସୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘କଥଞ୍ହି ଭଗୱା ତୁୟ୍ହଂ, ସାୱକୋ ସାସନେ ରତୋ ।

ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେକ୍ଖୋ, କାଲଂକୟିରା ଜନେସୁତା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) –

ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ମାନସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ମନୋୱ ମାନସଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନୱସେନ ହେତଂ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ ।

ହଦୟନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ୱା ତେ ଖିପିସ୍ସାମି, ହଦୟଂ ୱା ତେ ଫାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଆଳୱକସୁତ୍ତ; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୭) ଏତ୍ଥ ଉରୋ ହଦୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ହଦୟା ହଦୟଂ ମଞ୍ଞେ ଅଞ୍ଞାୟ ତଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୩) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ୱକ୍କଂ ହଦୟ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାର) ଏତ୍ଥ ହଦୟୱତ୍ଥୁ । ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତମେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରଟ୍ଠେନ ‘‘ହଦୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତମେୱ ପରିସୁଦ୍ଧଟ୍ଠେନ ପଣ୍ଡରଂ, ଭୱଙ୍ଗଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ‘‘ପଭସ୍ସରମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୯) । ତତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ପନ ଅକୁସଲମ୍ପି ଗଙ୍ଗାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତା ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ୱିୟ ଗୋଧାୱରିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତା ଗୋଧାୱରି ୱିୟ ଚ ‘‘ପଣ୍ଡର’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ ।

ମନୋ ମନାୟତନନ୍ତି ଇଧ ପନ ମନୋଗହଣଂ ମନସ୍ସେୱ ଆୟତନଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ । ତେନେତଂ ଦୀପେତି ‘‘ନୟିଦଂ ଦେୱାୟତନଂ ୱିୟ ମନସ୍ସ ଆୟତନତ୍ତା ମନାୟତନଂ, ଅଥ ଖୋ ମନୋ ଏୱ ଆୟତନଂ ମନାୟତନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ଇସ୍ସରାୟତନଂ ୱାସୁଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୮) ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮) କାରଣଂ । ଇଧ ପନ ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ କାରଣଟ୍ଠେନାତି ତିଧାପି ୱଟ୍ଟତି ।

ଫସ୍ସାଦୟୋ ହି ଧମ୍ମା ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତୀତି ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନପି ଏତଂ ଆୟତନଂ । ବହିଦ୍ଧା ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବା ଆରମ୍ମଣଭାୱେନେତ୍ଥ ଓସରନ୍ତୀତି ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନପି ଆୟତନଂ। ଫସ୍ସାଦୀନଂ ପନ ସହଜାତାଦିପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ କାରଣତ୍ତା କାରଣଟ୍ଠେନାପି ଆୟତନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମନିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ। ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଖନ୍ଧୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ। ତସ୍ସ ରାସିଆଦିୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ‘‘ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧) ଏତ୍ଥ ହି ରାସଟ୍ଠେନ ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫) ଗୁଣଟ୍ଠେନ । ‘‘ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିମତ୍ତଟ୍ଠେନ । ଇଧ ପନ ରୂଳ୍ହିତୋ ଖନ୍ଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ରାସଟ୍ଠେନ ହି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକଦେସୋ ଏକଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଏକଦେସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଏକଦେସଭୂତଂ ଏକମ୍ପି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂଳ୍ହିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଜ୍ଜା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ତେସଂ ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପଦେ ଏକମେୱ ଚିତ୍ତଂ ମିନନଟ୍ଠେନ ମନୋ, ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ସଭାୱଟ୍ଠେନ ନିସ୍ସତ୍ତଟ୍ଠେନ ୱା ଧାତୂତି ତୀହି ନାମେହି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଂ ସମାଗମନ୍ତି ଏକପ୍ପହାରେନ ସଦ୍ଧିଂ । ସମ୍ମାଗନ୍ତ୍ୱାତି ପାପୁଣିତ୍ୱା । ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱାତି ୟୁଗପଟିଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା । ସାକଚ୍ଛେତୁନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୁଂ । ସଲ୍ଲପିତୁନ୍ତି ଅଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ କାତୁଂ । ସାକଚ୍ଛଂ ସମାପଜ୍ଜିତୁନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ କଥନଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ । ନ ପଟିବଲଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ କିସ୍ସହେତୁ, ପସୂରୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ହୀନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ସୋ ହି ଭଗୱା ଅଗ୍ଗୋଚାତି ଅସଦିସଦାନଅଗ୍ଗତ୍ତା ଅସମାନପଞ୍ଞତ୍ତା ଅଗ୍ଗୋ ଚ । ସେଟ୍ଠୋ ଚାତି ସବ୍ବଗୁଣେହି ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନ ସେଟ୍ଠୋ ଚ । ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ସୱାସନେହି କିଲେସେହି ମୁତ୍ତତ୍ତା ମୋକ୍ଖୋ ଚ । ଉତ୍ତମୋ ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରୱିରହିତତ୍ତା ଉତ୍ତମୋ ଚ । ପୱରୋ ଚାତି ସବ୍ବଲୋକେନ ଅଭିପତ୍ଥନୀୟତ୍ତା ପୱରୋ ଚ । ମତ୍ତେନମାତଙ୍ଗେନାତି ପଭିନ୍ନମଦେନ ହତ୍ଥିନା ।

କୋତ୍ଥୁକୋତି ଜିରଣସିଙ୍ଗାଲୋ । ସୀହେନ ମିଗରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିନ୍ତି କେସରସୀହେନ ମିଗରାଜେନ ସହ । ତରୁଣକୋତି ଛାପକୋ । ଧେନୁପକୋତି ଖୀରପକୋ । ଉସଭେନାତି ମଙ୍ଗଲସମ୍ମତେନ ଉସଭେନ । ଚଲକକୁନା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଚଲମାନକକୁନା ସଦ୍ଧିଂ । ଧଙ୍କୋତି କାକୋ । ଗରୁଳେନ ୱେନତେୟ୍ୟେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରୁଳେନାତି ଜାତିୱସେନ ନାମଂ । ୱେନତେୟ୍ୟେନାତି ଗୋତ୍ତୱସେନ । ଚଣ୍ଡାଲୋତି ଛୱଚଣ୍ଡାଲୋ । ରଞ୍ଞା ଚକ୍କୱତ୍ତିନାତି ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକଚକ୍କୱତ୍ତିନା । ପଂସୁପିସାଚକୋତି କଚୱରଛଡ୍ଡନଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତକୋ ୟକ୍ଖୋ । ଇନ୍ଦେନ ଦେୱରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ସକ୍କେନ ଦେୱରାଜେନ ସହ । ସୋ ହି ଭଗୱା ମହାପଞ୍ଞୋତିଆଦୀନି ଛପ୍ପଦାନି ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତାନି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପଭେଦକୁସଲୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅନନ୍ତୱିକପ୍ପେ ପଞ୍ଞାଭେଦେ ଛେକୋ । ପଭିନ୍ନଞାଣୋତି ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦପତ୍ତଞାଣୋ । ଏତେନ ପଞ୍ଞାପଭେଦକୁସଲତ୍ତେପି ସତି ତାସଂ ପଞ୍ଞାନଂ ଅନନ୍ତଭେଦତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଧିଗତପଟିସମ୍ଭିଦୋତି ପଟିଲଦ୍ଧଅଗ୍ଗଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦଞାଣୋ । ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋତି ଚତ୍ତାରି ୱିସାରଦଭାୱସଙ୍ଖାତାନି ଞାଣାନି ପତ୍ତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’ତି, ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସହଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏତମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିମିତ୍ତଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମି ।

‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ‘ଇମେ ଆସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣା’ତି…ପେ॰… ‘ୟେ ଖୋ ପନ ତେ ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ତେ ପଟିସେୱତୋ ନାଲଂ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି…ପେ॰… ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି, ତତ୍ର ୱତ ମଂ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା କୋଚି ୱା ଲୋକସ୍ମିଂ ସହଧମ୍ମେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ନିମିତ୍ତମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସମନୁପସ୍ସାମି, ଏତମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିମିତ୍ତଂ ଅସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଅଭୟପ୍ପତ୍ତୋ ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ।

ଦସବଲବଲଧାରୀତି ଦସ ବଲାନି ଏତେସନ୍ତି ଦସବଲା, ଦସବଲାନଂ ବଲାନି ଦସବଲବଲାନି, ତାନି ଦସବଲବଲାନି ଧାରୟତୀତି ଦସବଲବଲଧାରୀ, ଦସବଲଞାଣବଲଧାରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେହି ତୀହି ୱଚନେହି ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ନେୟ୍ୟାନଂ ପଭେଦମୁଖମତ୍ତଂ ଦସ୍ସିତଂ । ସୋୟେୱ ପଞ୍ଞାପୟୋଗୱସେନ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନ ପୁରିସାସଭୋ। ଅସନ୍ତାସଟ୍ଠେନ ପୁରିସସୀହୋ। ମହନ୍ତଟ୍ଠେନ ପୁରିସନାଗୋ। ପଜାନନଟ୍ଠେନ ପୁରିସାଜଞ୍ଞୋ। ଲୋକକିଚ୍ଚଧୁରୱହନଟ୍ଠେନ ପୁରିସଧୋରୟ୍ହୋ।

ଅଥ ତେଜାଦିକଂ ଅନନ୍ତଞାଣତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଗୁଣୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ତେସଂ ତେଜାଦୀନଂ ଅନନ୍ତଞାଣମୂଲଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନନ୍ତଞାଣୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନନ୍ତତେଜୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତଞାଣୋତି ଗଣନୱସେନ ଚ ପଭାୱୱସେନ ଚ ଅନ୍ତୱିରହିତଞାଣୋ । ଅନନ୍ତତେଜୋତି ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ମୋହତମୱିଧମନେନ ଅନନ୍ତଞାଣତେଜୋ । ଅନନ୍ତୟସୋତି ପଞ୍ଞାଗୁଣେହେୱ ଲୋକତ୍ତୟୱିତ୍ଥତାନନ୍ତକିତ୍ତିଘୋସୋ । ଅଡ୍ଢୋତି ପଞ୍ଞାଧନସମିଦ୍ଧିୟା ସମିଦ୍ଧୋ । ମହଦ୍ଧନୋତି ପଞ୍ଞାଧନୱଡ୍ଢତ୍ତେପି ପଭାୱମହତ୍ତେନ ମହନ୍ତଂ ପୱତ୍ତପଞ୍ଞାଧନମସ୍ସାତି ମହଦ୍ଧନୋ । ‘‘ମହାଧନୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଧନୱାତି ପସଂସିତବ୍ବପଞ୍ଞାଧନୱତ୍ତା ନିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପଞ୍ଞାଧନୱତ୍ତା ଅତିସୟଭାୱେନ ପଞ୍ଞାଧନୱତ୍ତା ଧନୱା । ଏତେସୁପି ହି ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଇଦଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦୱିଦୂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଏୱଂ ପଞ୍ଞାଗୁଣେନ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ପଞ୍ଞାଗୁଣେନେୱ ଲୋକହିତସମ୍ପତ୍ତିସିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନେତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱେନେୟ୍ୟେ ସଂସାରସଙ୍ଖାତଭୟଟ୍ଠାନତୋ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଖେମଟ୍ଠାନଂ ନେତା। ତତ୍ଥ ନୟନକାଲେ ଏୱ ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟୱସେନ ୱେନେୟ୍ୟେ ୱିନେତା। ଧମ୍ମଦେସନାକାଲେ ଏୱ ସଂସୟଚ୍ଛେଦନେନ ଅନୁନେତା। ସଂସୟଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପେତା। ତଥା ପଞ୍ଞାପିତାନଂ ନିଚ୍ଛୟକରଣେନ ନିଜ୍ଝାପେତା। ତଥା ନିଜ୍ଝାପିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିପୟୋଜନୱସେନ ପେକ୍ଖେତା। ତଥାପଟିପନ୍ନେ ପଟିପତ୍ତିବଲେନ ପସାଦେତା। ସୋ ହି ଭଗୱାତି ଏତ୍ଥ ହି-କାରୋ ଅନନ୍ତରଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣୋପଦେସେ ନିପାତୋ ।

ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତାତି ସକସନ୍ତାନେ ନଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବସ୍ସ ଛଅସାଧାରଣଞାଣହେତୁଭୂତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ବୋଧିମୂଲେ ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ସକସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେତା । ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତାତି ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ଅସଞ୍ଜାତପୁବ୍ବସ୍ସ ସାୱକପାରମୀଞାଣହେତୁଭୂତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ପଭୁତି ୟାୱଜ୍ଜକାଲା ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ସଞ୍ଜନେତା । ସାୱକୱେନେୟ୍ୟାନମ୍ପି ହି ସନ୍ତାନେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱଚନେନେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନନତୋ ଭଗୱା ସଞ୍ଜନେତା ନାମ ହୋତି । ଅନକ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତାତି ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତାନଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ କଥାଭିନୀହାରାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ବ୍ୟାକରଣଂ ଦତ୍ୱା ଅନକ୍ଖାତପୁବ୍ବସ୍ସ ପାରମିତାମଗ୍ଗସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରଣମତ୍ତେନେୱ ବୋଧିମୂଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତା । ଅୟଂ ନୟୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତବ୍ୟାକରଣେପି ଲବ୍ଭତିୟେୱ । ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦିତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଞାତା । ମଗ୍ଗୱିଦୂତି ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେ ଜନେତବ୍ବସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ କୁସଲୋ । ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋତି ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅକ୍ଖାତବ୍ବମଗ୍ଗେ ୱିଚକ୍ଖଣୋ । ଅଥ ୱା ଅଭିସମ୍ବୋଧିପଟିପତ୍ତି ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିପଟିପତ୍ତି ମଗ୍ଗୱିଦୂ, ସାୱକବୋଧିପଟିପତ୍ତି ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ। ଅଥ ୱା –

‘‘ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ,

ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୪୦୯) –

ୱଚନତୋ ୟଥାୟୋଗଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ସୁଞ୍ଞତାନିମିତ୍ତଅପ୍ପଣିହିତମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ମଗ୍ଗୱସେନ ଚ ୟଥାକ୍କମେନେତ୍ଥ ୟୋଜନଂ କରୋନ୍ତି। ମଗ୍ଗାନୁଗା ଚ ପନସ୍ସାତି ଭଗୱତୋ ଗତମଗ୍ଗାନୁଗାମିନୋ ହୁତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ହେତୁଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଏତେନ ଚ ଭଗୱତା ମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦନାଦିଗୁଣାଧିଗମାୟ ହେତୁ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ପନ-ସଦ୍ଦୋ କତତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ଭଗୱତା କତମଗ୍ଗକରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତାତି ପଠମଂ ଗତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଛା ସୀଲାଦିଗୁଣେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଇତି ଥେରୋ ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା’’ତିଆଦୀହି ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଭଗୱତୋ ସୀଲାଦୟୋ ଗୁଣା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଆଗତା, ତସ୍ମା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଗୁଣଂ କଥେସି ।

ଜାନଂ ଜାନାତୀତି ଜାନିତବ୍ବଂ ଜାନାତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ୟଂକିଞ୍ଚି ପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତବ୍ବଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ପଞ୍ଚନେୟ୍ୟପଥଭୂତଂ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀତି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସତି, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ତଂୟେୱ ନେୟ୍ୟପଥଂ ଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ୱା ଏକଚ୍ଚୋ ୱିପରୀତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋପି ନ ଜାନାତି, ପସ୍ସନ୍ତୋପି ନ ପସ୍ସତି, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ୟଥାସଭାୱଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତିୟେୱ, ପସ୍ସନ୍ତୋ ପସ୍ସତିୟେୱ । ସ୍ୱାୟଂ ନୟନ ପରିଣାୟକଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ୱିଦିତତାଦିଅତ୍ଥେନ ଞାଣଭୂତୋ। ଅୱିପରୀତସଭାୱଟ୍ଠେନ ୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପୱତ୍ତନତୋ ହଦୟେନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱାଚାୟ ନିଚ୍ଛାରିତଧମ୍ମମୟୋତି ୱା ଧମ୍ମଭୂତୋ। ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ। ଞାଣଂ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଞାଣଭୂତୋ। ଅୱିପରୀତଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଭୂତୋତି ଧମ୍ମଭୂତୋ। ବ୍ରହ୍ମା ୱିୟ ଭୂତୋତି ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ। ୟ୍ୱାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱଚନତୋ ୱତ୍ତନତୋ ୱା ୱତ୍ତା। ନାନପ୍ପକାରେହି ୱଚନତୋ ୱତ୍ତନତୋ ୱା ପୱତ୍ତା। ଅତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସନତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା। ଅମତାଧିଗମାୟ ପଟିପତ୍ତିଦେସନତୋ, ଅମତପ୍ପକାସନାୟ ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅମତସ୍ସ ଅଧିଗମାପନତୋ ଅମତସ୍ସ ଦାତା। ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦିତତ୍ତା ୱେନେୟ୍ୟାନୁରୂପେନ ୟଥାସୁଖଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନେନ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଇସ୍ସରୋତି ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ। ତଥାଗତପଦଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ।

ଇଦାନି ‘‘ଜାନଂ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦୀହି ୱୁତ୍ତଗୁଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ୱିସେସେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ହି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାରମିତାପୁଞ୍ଞଫଲପ୍ପଭାୱନିପ୍ଫନ୍ନେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ସୱାସନସ୍ସ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ୱିହତତ୍ତା ଅସମ୍ମୋହତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଞାତତ୍ତା ଅଞ୍ଞାତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତଥେୱ ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଞାଣେନ ପତ୍ତତ୍ତା ଅୱିଦିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅସମ୍ମୋହସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଚ୍ଛିକତତ୍ତା ଅସଚ୍ଛିକତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅସମ୍ମୋହପଞ୍ଞାୟ ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ପଞ୍ଞାୟ ଅଫସ୍ସିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ କାଲଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା । ଉପାଦାୟାତି ଆଦାୟ, ଅନ୍ତୋକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଦାୟୱଚନେନେୱ କାଲୱିନିମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି ଗହିତମେୱ ହୋତି । ‘‘ଅତୀତା’’ଦିୱଚନାନି ଚ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନେୱ ଘଟିୟନ୍ତି, ‘‘ସବ୍ବେ’’ତିଆଦିୱଚନେନ ୱା । ସବ୍ବେ ଧମ୍ମାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମପରିୟାଦାନଂ । ସବ୍ବାକାରେନାତି ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଏକେକସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାକାରାଦିସବ୍ବାକାରପରିୟାଦାନଂ । ଞାଣମୁଖେତି ଞାଣାଭିମୁଖେ । ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଓସରଣଂ ଉପେନ୍ତି । ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ପଦଂ ନେୟ୍ୟନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅତ୍ତତ୍ଥୋ ୱାତିଆଦୀସୁ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତତ୍ଥୋତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥୋ । ପରତ୍ଥୋତି ପରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଲୋକାନଂ ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟତ୍ଥୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚାତି ସକିଂୟେୱ ଉଭିନ୍ନଂ ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମପ୍ପୟୋଜନୋ ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପରାୟେ ନିୟୁତ୍ତୋ, ସମ୍ପରାୟପ୍ପୟୋଜନୋ ୱା ସମ୍ପରାୟିକୋ । ଉତ୍ତାନୋତିଆଦୀସୁ ୱୋହାରୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସୁଖପତିଟ୍ଠତ୍ତା ଉତ୍ତାନୋ। ୱୋହାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖପତିଟ୍ଠତ୍ତା ଗମ୍ଭୀରୋ। ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତତିରୋକ୍ଖତ୍ତା ଗୂଳ୍ହୋ। ଅନିଚ୍ଚତାଦିକୋ ଘନାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ। ଅପଚୁରୱୋହାରେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୟଥାରୁତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ନେତବ୍ବତୋ ନେୟ୍ୟୋ। ପଚୁରୱୋହାରେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ୱଚନମତ୍ତେନେୱ ଅଧିପ୍ପାୟସ୍ସ ନୀତତ୍ତା ନୀତୋ। ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନତ୍ଥୋ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ୱଜ୍ଜୱିରହିତତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜୋ। କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦନତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ଥୋ ନକ୍କିଲେସୋ। କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ଅରିୟଫଲତ୍ଥୋ ୱୋଦାନୋ। ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତେସୁ ଅଗ୍ଗଧମ୍ମତ୍ତା ନିବ୍ବାନଂ ପରମତ୍ଥୋ । ପରିୱତ୍ତତୀତି ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱତୋ ଅବହିଭୂତତ୍ତା ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ବ୍ୟାପିତ୍ୱା ୱା ସମନ୍ତା ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ୱା ୱିସେସେନ ୱା ୱତ୍ତତି ।

‘‘ସବ୍ବଂକାୟକମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଭଗୱତୋ ଞାଣୱିସୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀତି ଞାଣଂ ଅନୁପରିୱତ୍ତି, ଞାଣୱିରହିତଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଟିହତନ୍ତି ନିରାୱରଣତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ଉପମାୟ ସାଧେତୁକାମୋ ‘‘ୟାୱତକ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ନେୟ୍ୟଂ। ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତୋ ନେୟ୍ୟାୱସାନମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ। ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂନଂ ପନ ନେୟ୍ୟାୱସାନମେୱ ନତ୍ଥି । ଞାଣପରିୟନ୍ତିକେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁରିମୟମକେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ଇମିନା ୟମକେନ ୱିସେସେତ୍ୱାଦସ୍ସେତି, ତତିୟୟମକେନ ପଟିସେଧୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନେୟ୍ୟଂ ଞାଣସ୍ସ ପଥତ୍ତା ନେୟ୍ୟପଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପରିୟନ୍ତଟ୍ଠାୟିନୋତି ନେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଖେପେତ୍ୱା ଠାନତୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପରିୟନ୍ତେ ଠାନସୀଲା ।

ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧାତି ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନାୟତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜିତାନନ୍ତରମେୱ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକଙ୍ଖପଟିବଦ୍ଧାତି ରୁଚିଆୟତ୍ତା, ଆୱଜ୍ଜନାନନ୍ତରଂ ଜୱନଞାଣେନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ୟଥାକ୍କମେନ ଅତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ଆସୟଂ ଜାନାତୀତି ଏତ୍ଥ ଆସୟନ୍ତି ନିସ୍ସୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆସୟୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା କାମାଦୀହି ନେକ୍ଖମ୍ମାଦୀହି ୱା ପରିଭାୱିତସ୍ସ ସନ୍ତାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅନୁସେନ୍ତି ଅନୁପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା, ଥାମଗତାନଂ କାମରାଗାଦୀନଂୱ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନୁସୟଂ ଜାନାତୀତି ଅନୁସୟକଥା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।

ଚରିତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ କତକୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ । ଅଧିମୁତ୍ତିନ୍ତି ସମ୍ପତି କୁସଲେ ଅକୁସଲେ ୱା ଚିତ୍ତୱୋସଗ୍ଗୋ । ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେତି ପଞ୍ଞାମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜୋ ଏତେସନ୍ତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା । ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦିରଜୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ଅପ୍ପରଜକ୍ଖା, ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ । ମହାରଜକ୍ଖେତି ଞାଣମୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ମହନ୍ତଂ ରାଗାଦିରଜୋ ଏତେସନ୍ତି ମହାରଜକ୍ଖା । ମହନ୍ତଂ ରାଗାଦିରଜୋ ଏତେସନ୍ତି ୱା ମହାରଜକ୍ଖା, ତେ ମହାରଜକ୍ଖେ । ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେତି ତିକ୍ଖାନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏତେସନ୍ତି ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟା । ମୁଦୂନି ସଦ୍ଧାଦୀନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏତେସନ୍ତି ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟା । ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେତି ସୁନ୍ଦରା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରା କୋଟ୍ଠାସା ଏତେସନ୍ତି ସ୍ୱାକାରା । କୁଚ୍ଛିତା ଗରହିତା ଅସଦ୍ଧାଦୟୋ ଆକାରା କୋଟ୍ଠାସା ଏତେସନ୍ତି ଦ୍ୱାକାରା । ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେତି ୟେ କଥିତଂ କାରଣଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତି ସୁଖେନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ, ତେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟା । ତବ୍ବିପରୀତା ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟା । ଭବ୍ବାଭବ୍ବେତି ଭବ୍ବେ ଚ ଅଭବ୍ବେ ଚ । ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଭୱନ୍ତି ଜାୟନ୍ତୀତି ଭବ୍ବା। ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଜାୟିସ୍ସନ୍ତି ୱାତି ଭବ୍ବା, ଭାଜନଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା, ତେ ଭବ୍ବା । ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖା ଅଭବ୍ବା।

ସତ୍ତେ ପଜାନାତୀତି ରୂପାଦିକେ ଆରମ୍ମଣେ ଲଗ୍ଗେ ଲଗ୍ଗିତେ ସତ୍ତେ ପଜାନାତି । ସଦେୱକୋଲୋକୋତି ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକୋ । ସହ ମାରେନ ସମାରକୋ। ସହ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସବ୍ରହ୍ମକୋ। ସହ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ। ପଜାତତ୍ତା ପଜା। ସହ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସଦେୱମନୁସ୍ସା। ‘‘ପଜା’’ତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ । ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ । ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ । ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକୋ । ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଲୋକୋ, ସବ୍ରହ୍ମକଗ୍ଗହଣେନ ରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁପରିସୱସେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ, ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା । ଅପି ଚେତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସବ୍ବସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତନଭାୱଂ ସାଧେତି । ତତୋ ୟେସଂ ସିୟା ‘‘ମାରୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ ୱସୱତ୍ତୀ, କିଂ ସୋପି ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି । ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ‘‘ସମାରକୋ’’ତି ଆହ । ୟେସଂ ପନ ସିୟା ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ, ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ ଫରତି । ଦ୍ୱୀହି…ପେ॰… ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, କିଂ ସୋପି ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତତୀ’’ତି । ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ରହ୍ମକୋ’’ତି ଆହ । ତତୋ ୟେସଂ ସିୟା ‘‘ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକା, କିଂ ତେପି ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି । ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଜା’’ତି ଆହ ।

ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତନଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଅଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱେ ଅୱସେସମନୁସ୍ସେ ଚ ଉପାଦାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସେସସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋବୁଦ୍ଧଞାଣେ ପରିୱତ୍ତନଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ସଦେୱମନୁସ୍ସା’’ତି ଆହ । ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିକ୍କମୋ । ପୋରାଣା ପନାହୁ ‘‘ସଦେୱକୋତି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକୋ । ସମାରକୋତି ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକୋ । ସବ୍ରହ୍ମକୋତି ବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ତୀହାକାରେହି ତୀସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ପରିୟାଦାତୁଂ ‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଜା ସଦେୱମନୁସ୍ସା’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ତେନ ତେନ ଆକାରେନ ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଅନ୍ତମସୋତି ଉପରିମନ୍ତେନ । ତିମିତିମିଙ୍ଗଲନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତିମି ନାମ ଏକା ମଚ୍ଛଜାତି, ତିମିଂ ଗିଲିତୁଂ ସମତ୍ଥା ତତୋ ମହନ୍ତସରୀରା ତିମିଙ୍ଗଲା ନାମ ଏକା ମଚ୍ଛଜାତି, ତିମିଙ୍ଗଲମ୍ପି ଗିଲିତୁଂ ସମତ୍ଥା ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକସରୀରା ତିମିତିମିଙ୍ଗଲା ନାମ ଏକା ମଚ୍ଛଜାତି । ଇଧ ଜାତିଗ୍ଗହଣେନ ଏକୱଚନଂ କତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଗରୁଳଂ ୱେନତେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରୁଳୋତି ଜାତିୱସେନ ନାମଂ । ୱେନତେୟ୍ୟୋତି ଗୋତ୍ତୱସେନ । ପଦେସେତି ଏକଦେସେ । ସାରିପୁତ୍ତସମାତି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରେ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସସାୱକା ହି ପଞ୍ଞାୟ ଧମ୍ମସେନାପତିତ୍ଥେରେନ ସମା ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମହାପଞ୍ଞାନଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮-୧୮୯) । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ଚ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୭୧; ପଟି॰ ମ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩.୫) ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଲୋକନାଥଂ ଠପେତ୍ୱାନ, ୟେ ଚଞ୍ଞେ ସନ୍ତି ପାଣିନୋ ।

ପଞ୍ଞାୟ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ, କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସି’’ନ୍ତି ॥

ଫରିତ୍ୱାତି ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ପଞ୍ଞଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠାନତୋ ତେସଂ ପଞ୍ଞଂ ଫରିତ୍ୱା ବ୍ୟାପିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଅଭିଭୱିତ୍ୱାତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ପଞ୍ଞଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା, ତେସଂ ଅୱିସୟଭୂତମ୍ପି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ପନ ‘‘ଅତିଘଂସିତ୍ୱା’’ତି ପାଠୋ, ଘଂସିତ୍ୱା ତୁଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେପି ତେତିଆଦୀହି ଏୱଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠାନସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରଣଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତାତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା। ନିପୁଣାତି ସଣ୍ହସୁଖୁମବୁଦ୍ଧିନୋ ସୁଖୁମେ ଅତ୍ଥନ୍ତରେ ପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥା । କତପରପ୍ପୱାଦାତି ୱିଞ୍ଞାତପରପ୍ପୱାଦା ଚେୱ ପରେହି ସଦ୍ଧିଂ କତୱାଦପରିଚୟା ଚ । ୱାଲୱେଧିରୂପାତି ୱାଲୱେଧିଧନୁଗ୍ଗହସଦିସା । ୱୋ ଭିନ୍ଦନ୍ତା ମଞ୍ଞେ ଚରନ୍ତି ପଞ୍ଞାଗତେନ ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ୱାଲୱେଧୀ ୱିୟ ୱାଲଂ ସୁଖୁମାନିପି ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗମନାନି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାଗମନେନ ଭିନ୍ଦନ୍ତା ୱିୟ ଚରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ୱିୟ ପଞ୍ଞା ଏୱ ପଞ୍ଞାଗତଂ। ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଦ୍ୱିପଦମ୍ପି ତିପଦମ୍ପି ଚତୁପଦମ୍ପି ପୁଚ୍ଛଂ ରଚୟିତ୍ୱା ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅତିବହୁକତ୍ତା ସବ୍ବସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଗୂଳ୍ହାନି ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନି ଚ ଅତ୍ଥଜାତାନୀତି ପାଠସେସୋ । ତେସଂ ତଥା ୱିନୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ପୁଚ୍ଛାୟ ଓକାସମେୱ ଅଦତ୍ୱା ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମନ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ୟଥାହ –

‘‘ତେ ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ‘ଇମଂ ମୟଂ ପଞ୍ହଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ସଚେ ନୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଏୱଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି, ଏୱମସ୍ସ ମୟଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମ, ଏୱଂ ଚେପି ନୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଏୱଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି, ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ମୟଂ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସାମା’ତି । ତେ ସୁଣନ୍ତି ‘ସମଣୋ ଖଲୁ ଭୋ ଗୋତମୋ ଅମୁକଂ ନାମ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଓସଟୋ’ତି । ତେ ୟେନ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ତେନୁପସଙ୍କମନ୍ତି । ତେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତି ସମାଦପେତି ସମୁତ୍ତେଜେତି ସମ୍ପହଂସେତି । ତେ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସିତା ସମାଦପିତା ସମୁତ୍ତେଜିତା ସମ୍ପହଂସିତା ନ ଚେୱ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, କୁତୋସ୍ସ ୱାଦଂ ଆରୋପେସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସମଣସ୍ସେୱ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୯) ।

କସ୍ମା ପଞ୍ହେ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚେ ? ଭଗୱା କିର ପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତି, ତତୋ ପସ୍ସତି ‘‘ଇମେ ପଣ୍ଡିତା ଗୂଳ୍ହଂ ରହସ୍ସଂ ପଞ୍ହଂ ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆଗତା’’ତି । ସୋ ତେହି ଅପୁଟ୍ଠୋୟେୱ ‘‘ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛାୟ ଏତ୍ତକା ଦୋସା, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଏତ୍ତକା, ଅତ୍ଥେ, ପଦେ, ଅକ୍ଖରେ ଏତ୍ତକାତି; ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି; ଇତି ଓୱଟ୍ଟିକସାରଂ କତ୍ୱା ଆନୀତେ ପଞ୍ହେ ଧମ୍ମକଥାୟ ଅନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ତେ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ସେୟ୍ୟା ୱତ ନୋ, ୟେ ମୟଂ ଇମେ ପଞ୍ହେ ନ ପୁଚ୍ଛିମ୍ହା । ସଚେପି ମୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ନୋ କତ୍ୱା ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଖିପେୟ୍ୟା’’ତି ଅତ୍ତମନା ଭୱନ୍ତି ।

ଅପି ଚ ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତା ପରିସଂ ମେତ୍ତାୟ ଫରନ୍ତି । ମେତ୍ତାଫରଣେନ ଦସବଲେସୁ ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି । ବୁଦ୍ଧା ନାମ ରୂପଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ହୋନ୍ତି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା ମଧୁରସ୍ସରା ମୁଦୁଜିୱ୍ହା ସୁଫୁସିତଦନ୍ତାୱରଣା, ଅମତେନ ହଦୟଂ ସିଞ୍ଚନ୍ତା ୱିୟ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି । ତତ୍ର ନେସଂ ମେତ୍ତାଫରଣେନ ପସନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ଏୱରୂପଂ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝକଥଂ ଅମୋଘକଥଂ ନିୟ୍ୟାନିକକଥଂ କଥେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ ପଚ୍ଚନୀକଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହିତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପସନ୍ନଭାୱେନେୱ ପଞ୍ହେ ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

କଥିତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ୱାତି ‘‘ଏୱଂ ତୁମ୍ହେ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି ଅପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହାନଂ ଉଚ୍ଚାରଣେନ ତେ ପଞ୍ହା ଭଗୱତା କଥିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ତେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା, ତଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣାତି ଇମିନା କାରଣେନ ଇମିନା ହେତୁନା ଏୱଂ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସହେତୁକଂ କତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଭଗୱତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକାରଣା ଏୱ ହୋନ୍ତି ତେ ପଞ୍ହା । ଉପକ୍ଖିତ୍ତକା ଚ ତେ ଭଗୱତୋ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତାଦୟୋ ଭଗୱତୋ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନେୱ ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ଖିତ୍ତକା ପକ୍ଖିତ୍ତକା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି; ସାୱକା ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପାସକା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ; ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ପାପୁଣନ୍ତି, ଉପାସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥାତି ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ, ତେସଂ ଉପକ୍ଖିତ୍ତକସମ୍ପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିକାରେ ୱା । ଅତିରୋଚତୀତି ଅତିୱିୟ ଜୋତତି ପକାସତି । ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଞାୟାତି ୟାୟଂ ଭଗୱତୋ ପଞ୍ଞା, ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଭଗୱାୱ ଅତିରୋଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି-ସଦ୍ଦୋ କାରଣତ୍ଥୋ, ଇମିନା କାରଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ପସୂରସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୭୦. ନୱମେ ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନାନାରୂପାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଅଭିକାମଂ ଆଗତଂ ମାରଧୀତରଂ ଦିସ୍ୱାନ ତଣ୍ହଂ ଅରତିଂ ରଗଞ୍ଚ ଛନ୍ଦମତ୍ତମ୍ପି ମେଥୁନସ୍ମିଂ ନାହୋସି, କିମେୱିଦଂ ଇମିସ୍ସା ଦାରିକାୟ ମୁତ୍ତକରୀସପୁଣ୍ଣଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଭୱିସ୍ସତି, ସବ୍ବଥା ପାଦାପି ନଂ ସମ୍ଫୁସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛେ, କୁତୋନେନ ସଂୱସିତୁନ୍ତି ।

ମୁତ୍ତପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଆହାରଉତୁୱସେନ ୱତ୍ଥିପୁଟନ୍ତରଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତମୁତ୍ତେନ ପୂରିତଂ । କରୀସପୁଣ୍ଣନ୍ତି ପକ୍କାସୟସଙ୍ଖାତେ ହେଟ୍ଠାନାଭିପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକମୂଲାନଂ ଅନ୍ତରେ ଉବ୍ବେଧେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ଅନ୍ତାୱସାନେ ଠିତୱଚ୍ଚେନ ପୁଣ୍ଣଂ । ସେମ୍ହପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଉଦରପଟଲେ ଠିତଏକପତ୍ତପ୍ପମାଣେନ ସେମ୍ହେନ ପୂରିତଂ । ରୁହିରପୁଣ୍ଣନ୍ତି ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ହଦୟୱକ୍କପପ୍ଫାସାନଂ ଉପରି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତେନ ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସେ ତେମୟମାନେନ ଠିତେନ ଏକପତ୍ତସ୍ସ ପୂରଣମତ୍ତେନ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତସଙ୍ଖାତେନ ଚ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଧମନୀଜାଲାନୁସାରେନ ସବ୍ବଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତସଂସରଣଲୋହିତସଙ୍ଖାତେନ ଚ ଦୁୱିଧେନ ରୁହିରେନ ପୁଣ୍ଣଂ ।

ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତନ୍ତି ସକଲସରୀରେ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠୀନଂ ଉପରିଟ୍ଠିତାନି ସାଧିକାନି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି, ତେହି ଅଟ୍ଠୀହି ଘଟିତଂ । ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧନ୍ତି ସକଲସରୀରେ ଅଟ୍ଠୀନି ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତାନି ନୱ ନ୍ହାରୁସତାନି, ତେହି ନ୍ହାରୂହି ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଆବନ୍ଧଂ । ରୁଧିରମଂସାୱଲେପନନ୍ତି ସଂସରଣଲୋହିତେନ ଚ ସାଧିକାନି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଅନୁଲିମ୍ପେତ୍ୱା ଠିତେନ ନୱମଂସପେସିସତେନ ଚ ଅନୁଲିତ୍ତଂ ସରୀରଂ । ଚମ୍ମୱିନଦ୍ଧନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ପାକଟକିଲୋମକସ୍ସ ଉପରି ଛୱିୟା ହେଟ୍ଠା ଠିତଂ ଚମ୍ମଂ, ତେନ ଚମ୍ମେନ ୱିନଦ୍ଧଂ ପରିୟୋନଦ୍ଧଂ । ‘‘ଚମ୍ମାୱନଦ୍ଧ’’ନ୍ତିପି ପାଳି । ଛୱିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ଅତିସୁଖୁମଛୱିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ । ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦନ୍ତି ଅନେକଛିଦ୍ଦଂ । ଉଗ୍ଘରନ୍ତନ୍ତି ଅକ୍ଖିମୁଖାଦୀହି ଉଗ୍ଘରନ୍ତଂ । ପଗ୍ଘରନ୍ତନ୍ତି ଅଧୋଭାଗେନ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ । କିମିସଙ୍ଘନିସେୱିତନ୍ତି ସୂଚିମୁଖାଦୀହି ନାନାପାଣକୁଲସମୂହେହି ଆସେୱିତଂ । ନାନାକଲିମଲପରିପୂରନ୍ତି ଅନେକୱିଧେହି ଅସୁଚିକୋଟ୍ଠାସେହି ପୂରିତଂ ।

୭୧. ତତୋ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ମାନୁସକେ କାମେ ପହାୟ ଦିବ୍ବକାମତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଦିବ୍ବେପି କାମେ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଇଦମ୍ପି ଇତ୍ଥିରତନଂ, କା ନୁ ଅସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏତାଦିସଂ ଚେ ରତନନ୍ତି ଦିବ୍ବିତ୍ଥିରତନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି । ନାରିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ସନ୍ଧାୟ । ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ସୀଲୱତଂ ନୁ ଜୀୱିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ସୀଲଞ୍ଚ ୱତଞ୍ଚ ଜୀୱିତଞ୍ଚ । ଭୱୂପପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱଦେସି କୀଦିସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭୱୂପପତ୍ତିଂ ୱା ତୁୱଂ କୀଦିସଂ ୱଦେସି ।

୭୨. ଇତୋ ପରା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପୁଚ୍ଛାନୟେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧାୟେୱ । ତାସୁ ପଠମଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ମାଗଣ୍ଡିୟ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭, ୩୦୧) ଏୱଂ ଇଦଂ ୱଦାମୀତି ସମୁଗ୍ଗହୀତଂ ନ ହୋତି ନତ୍ଥି ନ ୱିଜ୍ଜତି, କିଂ କାରଣା ? ଅହଞ୍ହି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଆଦୀନୱଂ କଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ପୱିଚିନନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରାଗାଦୀନଂ ସନ୍ତିଭାୱେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ।

ଆଦୀନୱନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱଂ । ସଦୁକ୍ଖନ୍ତି କାୟିକଦୁକ୍ଖେନ ସଦୁକ୍ଖଂ । ସୱିଘାତନ୍ତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ସହିତଂ । ସଉପାୟାସନ୍ତି ଉପାୟାସସହିତଂ । ସପରିଳାହନ୍ତି ସଦରଥଂ । ନ ନିବ୍ବିଦାୟାତି ନ ୱଟ୍ଟେ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ନ ୱିରାଗାୟାତି ନ ୱଟ୍ଟେ ୱିରାଗତ୍ଥାୟ । ନ ନିରୋଧାୟାତି ନ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ନିରୋଧତ୍ଥାୟ । ନ ଉପସମାୟାତି ନ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପସମତ୍ଥାୟ । ନ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ନ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅଭିଜାନନତ୍ଥାୟ । ନ ସମ୍ବୋଧାୟାତି ନ କିଲେସନିଦ୍ଦାୱିଗମେନ ୱଟ୍ଟତୋ ସମ୍ବୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ। ନ ନିବ୍ବାନାୟାତି ନ ଅମତନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ନିବ୍ବିଦାୟା’’ତି ୱିପସ୍ସନା । ‘‘ୱିରାଗାୟା’’ତି ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ନିରୋଧାୟ ଉପସମାୟା’’ତି ନିବ୍ବାନଂ । ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟା’’ତି ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ନିବ୍ବାନାୟା’’ତି ନିବ୍ବାନମେୱ । ଏୱଂ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱିପସ୍ସନା, ତୀସୁ ମଗ୍ଗୋ, ତୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ୱୱତ୍ଥାନକଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ପରିୟାୟେନ ପନ ସବ୍ବାନିପେତାନି ମଗ୍ଗୱେୱଚନାନିପି ନିବ୍ବାନୱେୱଚନାନିପି ହୋନ୍ତିୟେୱ ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରାଗସ୍ସ ସନ୍ତିନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତରାଗସ୍ସ ସନ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବୁତଭାୱେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଓଲୋକେସିଂ । ଦୋସସ୍ସ ସନ୍ତିନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚିନନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ୱିଚିନନ୍ତୋତି ସଚ୍ଚାନି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ । ପୱିଚିନନ୍ତୋତି ତାନେୱ ପଚ୍ଚେକଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ। କେଚି ‘‘ଗୱେସନ୍ତୋ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅଦସ୍ସନ୍ତି ଓଲୋକେସିଂ । ଅଦକ୍ଖିନ୍ତି ୱିନିୱିଜ୍ଝିଂ । ଅଫସ୍ସିନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଫୁସିଂ । ପଟିୱିଜ୍ଝିନ୍ତି ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅକାସିଂ ।

୭୩. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟାନିମାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ତେହି ତେହି ସତ୍ତେହି ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟା’’ତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱାଦିନା ନୟେନ ‘‘ପକପ୍ପିତାନୀ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ୱେ ମୁନୀ ଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତୀତି ୟମେତମତ୍ଥଂ ବ୍ରୂସି, ଆଚିକ୍ଖ ମେ, କଥଂ ନୁ ଧୀରେହି ପୱେଦିତଂ ତଂ କଥଂ ପକାସିତଂ ଧୀରେହୀତି ୱଦତି ।

ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋ ଠପେତ୍ୱା ପରମତ୍ଥପଦଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ପରମତ୍ଥନ୍ତି ୟଂ ଉତ୍ତମଂ ନିବ୍ବାନଂ ।

୭୪. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟଥା ୟେନ ଉପାୟେନ ତଂ ପଦଂ ଧୀରେହି ପକାସିତଂ, ତଂ ଉପାୟଂ ସପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଦିଟ୍ଠିୟାତିଆଦୀହି ଦିଟ୍ଠିସୁତିଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଞାଣବାହିରସୀଲବ୍ବତାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ସୁଦ୍ଧିମାହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଆହ-ସଦ୍ଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁରିମପଦତ୍ତୟଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଦ୍ଧିଂ ନାହ ନ କଥେମୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଦେସୁପି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଦିଟ୍ଠିୟା ନାହାତି ଦସୱତ୍ଥୁକଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନା ନ କଥେମି । ତଥା ଅସ୍ସୁତିୟାତି ନୱଙ୍ଗଂ ସୱନଂ ୱିନା । ଅଞାଣାତି କମ୍ମସ୍ସକତସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ୱିନା । ଅସୀଲତାତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ ୱିନା । ଅବ୍ବତାତି ଧୁତଙ୍ଗୱତଂ ୱିନା । ନୋପି ତେନାତି ତେସୁ ଏକମେକେନ ଦିଟ୍ଠିଆଦିମତ୍ତେନାପି ନ କଥେମୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତେ ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜ ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଏତେ ଚ ପୁରିମଦିଟ୍ଠିଆଦିଭେଦେ କଣ୍ହପକ୍ଖିକେ ଧମ୍ମେ ସମୁଗ୍ଘାତକରଣେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜ, ପଚ୍ଛିମେ ଅଦିଟ୍ଠିଆଦିଭେଦେ ସୁକ୍କପକ୍ଖିକେପି ଅତମ୍ମୟତାପଜ୍ଜନେନ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ । ସନ୍ତୋ ଅନିସ୍ସାୟ ଭୱଂ ନ ଜପ୍ପେତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ରାଗାଦିୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଏକମ୍ପି ଭୱଂ ନ ଜପ୍ପେ, ଅପିହେତୁଂ ଅପତ୍ଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ସିୟା, ଅୟମସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସୱନମ୍ପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ସୁତ୍ତାଦିୱସେନ ସୁଣନମ୍ପି ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ । ସମ୍ଭାରା ଇମେ ଧମ୍ମାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦିକା ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପକାରଟ୍ଠେନ ସମ୍ଭାରା ହୋନ୍ତି। କଣ୍ହପକ୍ଖିକାନନ୍ତି ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ଭୱାନଂ । ସମୁଗ୍ଘାତତୋ ପହାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ମା ହନନତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ପହାନଂ ଆକଙ୍ଖିତବ୍ବଂ । ତେଧାତୁକେସୁ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି କାମରୂପାରୂପସଙ୍ଖାତେସୁ ତେଭୂମକେସୁ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେସୁ । ଅତମ୍ମୟତାତି ନିତ୍ତଣ୍ହଭାୱୋ ।

୭୫. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୱଚନତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ‘‘ନୋ ଚେ କିରା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । କଣ୍ହପକ୍ଖିକାନିୟେୱ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଉଭୟତ୍ରାପି ଆହ । ଆହ-ସଦ୍ଦଂ ପନ ‘‘ନୋ ଚେ’’ତି ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ନୋ ଚେ କିର ଆହ ନୋ ଚେ କିର କଥେସୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମୋମୂହନ୍ତି ଅତିମୂଳ୍ହଂ, ମୋହନଂ ୱା । ପଚ୍ଚେନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତି । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋ ।

୭୬. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁଚ୍ଛଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତ୍ୱଂ ମାଗଣ୍ଡିୟ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୁଚ୍ଛମାନୋ ୟାନି ତେ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ସମୁଗ୍ଗହିତାନି, ତେସ୍ୱେୱ ସମୁଗ୍ଗହୀତେସୁ ପମୋହଂ ଆଗତୋ ତ୍ୱଂ ଇତୋ ଚ ମୟା ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିତୋ ପଟିପତ୍ତିତୋ ଧମ୍ମଦେସନତୋ ୱା ଅଣୁମ୍ପି ୟୁତ୍ତସଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସସି, ତେନ କାରଣେନ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ମୋମୂହତୋ ପସ୍ସସୀତି ।

ଲଗ୍ଗନଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଗ୍ଗନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଲଗ୍ଗନଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଲଗ୍ଗନଂ । ବନ୍ଧନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନଂ । ପଲିବୋଧନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିପଲିବୋଧଂ ।

ଅନ୍ଧକାରଂ ପକ୍ଖନ୍ଦୋସୀତି ବହଲନ୍ଧକାରଂ ପୱିଟ୍ଠୋସି । ୟୁତ୍ତସଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମେ ୟୁତ୍ତସଞ୍ଞଂ । ପତ୍ତସଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମେ ପଟିଲଦ୍ଧସଞ୍ଞଂ । ଲଗ୍ଗନସଞ୍ଞନ୍ତି ସଞ୍ଜାନିତସଞ୍ଞଂ । କାରଣସଞ୍ଞନ୍ତି ହେତୁସଞ୍ଞଂ । ଠାନସଞ୍ଞନ୍ତି କାରଣସଞ୍ଞଂ । ନ ପଟିଲଭସୀତି ନ ୱିନ୍ଦସି । କୁତୋ ଞାଣନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣଂ ପନ କେନ କାରଣେନ ଲଭିସ୍ସସି । ଅନିଚ୍ଚଂ ୱାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚଂ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାନୁଲୋମଂ ୱାତି ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନା ସଞ୍ଞା ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅନୁଲୋମଂ ଅପ୍ପଟିକ୍କୂଲଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞାନୁଲୋମଂ । କିଂ ତଂ ? ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନଂ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସଞ୍ଞାନୁଲୋମାନମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୭୭. ଏୱଂ ସମୁଗ୍ଗହିତେସୁ ପମୋହେନ ମାଗଣ୍ଡିୟସ୍ସ ୱିୱାଦାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ୱିଗତପ୍ପମୋହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବିୱାଦତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୋ ୱିସେସୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଏୱଂ ତିଧା ମାନେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ମଞ୍ଞତି, ସୋ ତେନ ମାନେନ ତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିୱଦେୟ୍ୟ । ୟୋ ପନ ଅମ୍ହାଦିସୋ ଇମାସୁ ତୀସୁ ୱିଧାସୁ ଅୱିକମ୍ପମାନୋ, ସମୋ ୱିସେସୀତି ନ ତସ୍ସ ହୋତି, ନ ଚ ହୀନୋତି ପାଠସେସୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋୱ ।

୭୮. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ‘‘ସଚ୍ଚନ୍ତି ସୋ’’ତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଏୱରୂପୋ ପହୀନମାନଦିଟ୍ଠିକୋ ‘‘ମାଦିସୋ ‘ବାହିତପାପତ୍ତା’ଦିନା ନୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି କିଂ ୱଦେୟ୍ୟ କିଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଭଣେୟ୍ୟ, କେନ ୱା କାରଣେନ ଭଣେୟ୍ୟ, ‘‘ମୟ୍ହଂ ସଚ୍ଚଂ, ତୁୟ୍ହଂ ମୁସା’’ତି ୱା କେନ ମାନେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ୱିୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମିଂ ମାଦିସେ ଖୀଣାସୱେ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟା ସମଂ ୱା, ଇତରଦ୍ୱୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସମଂ ୱା ମଞ୍ଞିତଂ ନତ୍ଥି, ସମାନାଦୀସୁ କେନ ୱାଦଂ ପଟିସଂୟୁଜେୟ୍ୟ ପଟିପ୍ଫରେୟ୍ୟାତି । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋ ।

୭୯. ନନୁ ଏକଂସେନେୱ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ? ‘‘ଓକଂ ପହାୟା’’ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଓକଂ ପହାୟାତି ରୂପଧାତ୍ୱାଦିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସୋକାସଂ ତତ୍ର ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ଅନିକେତସାରୀତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତାଦୀନି ତଣ୍ହାୱସେନ ଅସରନ୍ତୋ । ଗାମେ ଅକୁବ୍ବଂ ମୁନି ସନ୍ଥୱାନୀତି ଗାମେ ଗିହିସନ୍ଥୱାନି ଅକରୋନ୍ତୋ । କାମେହି ରିତ୍ତୋତି କାମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗାଭାୱେନ ସବ୍ବକାମେହି ପୁଥୁଭୂତୋ । ଅପୁରକ୍ଖରାନୋତି ଆୟତିଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ । କଥଂ ନ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ଜନେନ କୟିରାତି ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ ନ କଥେୟ୍ୟ ।

ହାଲିଦ୍ଦକାନୀତି ଏୱଂନାମକୋ ଗହପତି । ୟେନାୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୟେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ମହାକଚ୍ଚାନୋ, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ମହାକଚ୍ଚାନୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ମହାକଚ୍ଚାନୋ ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତୋ ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ମହାକଚ୍ଚାନସ୍ସ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା । ଇଦାନି ୟେନତ୍ଥେନ ମହାକଚ୍ଚାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତୋ, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ସିରସି ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭) ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନିସିନ୍ନୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଏୱଂ ନିସୀଦୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନିସୀଦୀତି ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ଗହପତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

କଥଂ ନିସିନ୍ନୋ ଚ ପନ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ? ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଅତିଦୂରଂ ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଉପରିୱାତଂ ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସଂ ଅତିସମ୍ମୁଖଂ ଅତିପଚ୍ଛାତି । ଅତିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହି ସଚେ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନିସିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋତି । ଉପରିୱାତେ ନିସିନ୍ନୋ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ବାଧତି । ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଗାରୱଂ ପକାସେତି । ଅତିସମ୍ମୁଖା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ଅତିପଚ୍ଛା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଏତେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଅୱୋଚ । ୱୁତ୍ତମିଦଂ ଭନ୍ତେ କଚ୍ଚାନ ଭଗୱତା ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିୟେ ମାଗଣ୍ଡିୟପଞ୍ହେତି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିୟମ୍ହି ମାଗଣ୍ଡିୟପଞ୍ହୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ହେ ।

ରୂପଧାତୂତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ରୂପଧାତୁରାଗୱିନିବନ୍ଧନ୍ତି ରୂପଧାତୁମ୍ହି ରାଗେନ ୱିନିବଦ୍ଧଂ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଓକସାରୀତି ଗେହସାରୀ ଆଲୟସାରୀ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଖୋ ଗହପତୀ’’ତି ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ? ସମ୍ମୋହୱିଘାତତ୍ଥଂ । ‘‘ଓକୋ’’ତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ପଚ୍ଚୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ପୁରେଜାତଞ୍ଚ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣଂ ପଚ୍ଛାଜାତସ୍ସ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି, ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସପି ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କତରଂ ନୁ ଖୋ ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ସମ୍ମୋହୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ସ ୱିଘାତତ୍ଥଂ ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୱ ଦେସନା କତାତି । ଅପିଚ ୱିପାକଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋତି ୱୁତ୍ତାତି ତା ଦସ୍ସେତୁମ୍ପି ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ଗହିତଂ ।

ଉପୟୁପାଦାନାତି ତଣ୍ହୂପୟଦିଟ୍ଠୂପୟୱସେନ ଦ୍ୱେ ଉପୟା, କାମୁପାଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଉପାଦାନାନି ଚ । ଚେତସୋ ଅଧିଟ୍ଠାନାଭିନିୱେସାନୁସୟାତି ଅକୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତା ଚେୱ ଅଭିନିୱେସଭୂତା ଚ ଅନୁସୟଭୂତା ଚ । ତଥାଗତସ୍ସାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସବ୍ବେସମ୍ପି ହି ଖୀଣାସୱାନଂ ଏତେ ପହୀନାୱ, ସତ୍ଥୁ ପନ ଖୀଣାସୱଭାୱୋ ଲୋକେ ଅତିପାକଟୋତି ଉପରିମକୋଟିୟା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟାତି ଇଧ ୱିଞ୍ଞାଣଂ କସ୍ମା ଗହିତଂ ? କିଲେସପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । କିଲେସା ହି ନ କେୱଲଂ ଚତୂସୁୟେୱ ଖନ୍ଧେସୁ ପହୀନା ପହୀୟନ୍ତି, ପଞ୍ଚସୁପି ପହୀୟନ୍ତିୟେୱାତି କିଲେସପ୍ପହାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତଂ । ଏୱଂ ଖୋ ଗହପତି ଅନୋକସାରୀ ହୋତୀତି ଏୱଂ କମ୍ମୱିଞ୍ଞାଣେନ ଓକଂ ଅସରନ୍ତେନ ଅନୋକସାରୀ ନାମ ହୋତି ।

ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତୱିସାରୱିନିବନ୍ଧାତି ରୂପମେୱ କିଲେସାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ନିମିତ୍ତଂ, ଆରମ୍ମଣକିରିୟସଙ୍ଖାତେନ ନିୱାସଟ୍ଠେନ ନିକେତନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତଂ । ୱିସାରୋ ଚ ୱିନିବନ୍ଧୋ ଚ ୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା । ଉଭୟେନପି ହି କିଲେସାନଂ ପତ୍ଥଟଭାୱୋ ଚ ୱିନିବନ୍ଧନଭାୱୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ, ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତେ ୱିସାରୱିନିବନ୍ଧାତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା, ତସ୍ମା ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେନ କିଲେସୱିସାରେନ ଚେୱ କିଲେସୱିନିବନ୍ଧନେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକେତସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ନିକେତସାରୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପହୀନାତି ତେ ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତେ କିଲେସୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା ପହୀନା ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ‘‘ଓକା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ଛ ଆରମ୍ମଣାନି ‘‘ନିକେତ’’ନ୍ତି ? ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୟ । ସମାନେପି ହି ଏତେସଂ ଆଲୟଟ୍ଠେନ ୱିସୟଭାୱେ ଓକୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧଂ ଗେହମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ନିକେତନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅସୁକଟ୍ଠାନେ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି କତସଙ୍କେତାନଂ ନିୱାସନଟ୍ଠାନଂ ଉୟ୍ୟାନାଦି । ତତ୍ଥ ୟଥା ପୁତ୍ତଦାରଧନଧଞ୍ଞପୁଣ୍ଣଗେହେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ବଲୱା ହୋତି, ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ । ୟଥା ପନ ଉୟ୍ୟାନଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ତତୋ ଦୁବ୍ବଲତରୋ ହୋତି, ଏୱଂ ବାହିରେସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୂତି ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ବଲୱଦୁବ୍ବଲତାୟ ଏୱଂ ଦେସନା କତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋତି ଉପଟ୍ଠାକେସୁ ଧନଧଞ୍ଞଲାଭାଦିୱସେନ ସୁଖିତେସୁ ‘‘ଇଦାନାହଂ ମନାପଂ ଚୀୱରଂ ମନାପଂ ଭୋଜନଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗେହସ୍ସିତସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ହୋତି, ତେହି ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ଅନୁଭୱମାନୋ ୱିୟ ଚରତି । ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋତି ତେସଂ କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ଦୁକ୍ଖେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସୟଂ ଦ୍ୱିଗୁଣେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ ହୋତି । କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୂତି କିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତେସୁ କରଣୀୟେସୁ । ୱୋୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଉପୟୋଗଂ ସୟଂ ତେସଂ କିଚ୍ଚାନଂ କତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି ।

କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ଏୱଂ ଖୋ ଗହପତି କାମେହି ଅରିତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ କିଲେସକାମେହି ଅରିତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଅନ୍ତୋ କାମାନଂ ଭାୱେନ ଅତୁଚ୍ଛୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ତେସଂ ଅଭାୱେନ ରିତ୍ତୋ ତୁଚ୍ଛୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ପୁରକ୍ଖରାନୋତି ୱଟ୍ଟଂ ପୁରତୋ କୁରୁମାନୋ । ଏୱଂରୂପୋ ସିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଦୀଘରସ୍ସକାଳୋଦାତାଦୀସୁ ରୂପେସୁ ଏୱଂରୂପୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ପତ୍ଥେତି । ସୁଖାଦୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଏୱଂୱେଦନୋ ନାମ । ନୀଲସଞ୍ଞାଦୀସୁ ସଞ୍ଞାସୁ ଏୱଂସଞ୍ଞୋ ନାମ । ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଏୱଂସଙ୍ଖାରୋ ନାମ । ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁ ୱିଞ୍ଞାଣେସୁ ଏୱଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ପତ୍ଥେତି ।

ଅପୁରକ୍ଖରାନୋତି ୱଟ୍ଟଂ ପୁରତୋ ଅକୁରୁମାନୋ । ସହିତଂ ମେ, ଅସହିତଂ ତେତି ତୁୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ଅସହିତଂ ଅସିଲିଟ୍ଠଂ, ମୟ୍ହଂ ସହିତଂ ସିଲିଟ୍ଠଂ ମଧୁରଂ ମଧୁରପାନସଦିସଂ । ଅଧିଚିଣ୍ଣଂ ତେ ୱିପରାୱତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦୀଘେନ କାଲେନ ପରିଚିତଂ ସୁପ୍ପଗୁଣଂ, ତଂ ମମ ୱାଦଂ ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବଂ ଖଣେନ ୱିପରାୱତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତଂ । ଆରୋପିତୋ ତେ ୱାଦୋତି ତୁୟ୍ହଂ ଦୋସୋ ମୟା ଆରୋପିତୋ । ଚର ୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାୟାତି ତଂ ତଂ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉତ୍ତରଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ୱାଦସ୍ସ ମୋକ୍ଖାୟ ଚର ଆହିଣ୍ଡ । ନିବ୍ବେଠେହି ୱା ସଚେ ପହୋସୀତି ଅଥ ସୟମେୱ ପହୋସି, ଇଧେୱ ନିବ୍ବେଠେହୀତି ।

୮୦. ସୋ ଏୱରୂପୋ ‘‘ୟେହି ୱିୱିତ୍ତୋ’’ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ୟେହୀତି ୟେହି ଦିଟ୍ଠିଗତାଦୀହି । ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିଚରେୟ୍ୟାତି ରିତ୍ତୋ ଚରେୟ୍ୟ । ନ ତାନିଉଗ୍ଗୟ୍ହ ୱଦେୟ୍ୟ ନାଗୋତି ‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ଭଦ୍ରାୱୁଧମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭୦; ପାରାୟନାନୁଗୀତିନିଦ୍ଦେସ ୧୦୨) ନୟେନ ନାଗୋ ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ଚରେୟ୍ୟ । ଏଲମ୍ବୁଜନ୍ତି ଏଲସଞ୍ଞିତେ ଅମ୍ବୁମ୍ହି ଜାତଂ କଣ୍ଟକନାଳଂ ୱାରିଜଂ, ପଦୁମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ଜଲେନ ପଙ୍କେନ ଚନୂପଲିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ପଦୁମଂ ୟଥା ଜଲେନ ଚ ପଙ୍କେନ ଚ ଅନୁପଲିତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ମୁନି ସନ୍ତିୱାଦୋ ଅଗିଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିୱାଦୋ ମୁନି ଗେଧାଭାୱେନ ଅଗିଦ୍ଧୋ । କାମେ ଚ ଲୋକେ ଚ ଅନୂପଲିତ୍ତୋତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ଅପାୟାଦିକେ ଚ ଲୋକେ ଦ୍ୱୀହି ସିଲେସେହି ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀତି ଅକୁସଲାଦିଦୋସଂ ନ କରୋତି । ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅଗତିୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ନାଗଚ୍ଛତୀତି ପହୀନକିଲେସେ ନ ଉପେତି । ପାପକାତି ଲାମକା । ଅକୁସଲାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା । ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତୀତି ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ପୁନ ନ ଏତି । ନ ପଚ୍ଚେତୀତି ପଟି ନ ଉପେତି । ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ପୁନ ନ ନିୱତ୍ତତି ।

ଖରଦଣ୍ଡୋତି ଖରପତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ଫରୁସଦଣ୍ଡୋ । ଚତ୍ତଗେଧୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଗେଧୋ । ୱନ୍ତଗେଧୋତି ୱମିତଗେଧୋ । ମୁତ୍ତଗେଧୋତି ଛିନ୍ନବନ୍ଧନଗେଧୋ । ପହୀନଗେଧୋତି ପଜହିତଗେଧୋ । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଗେଧୋତି ୟଥା ନ ପୁନ ଚିତ୍ତଂ ଆରୁହତି, ଏୱଂ ପଟିୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଗେଧୋ । ଉପରି ୱୀତରାଗାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବାନେୱ ତାନି ଗହିତଗ୍ଗହଣସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱୱେୱଚନାନି ।

୮୧. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ‘‘ନ ୱେଦଗୂ’’ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ନ ୱେଦଗୂ ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋତି ଚତୁମଗ୍ଗୱେଦଗୂ ମାଦିସୋ ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ ନ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା, ତଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେନ୍ତୋ ୱା ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ୟାୟତୀତି ୟାୟକୋ । କରଣୱଚନେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୟାୟତୀତି ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନେନପି ଦିଟ୍ଠିୟା ୟାତୀତିପି ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ । ନ ମୁତିୟା ସ ମାନମେତୀତି ମୁତରୂପାଦିଭେଦାୟ ମୁତିୟାପି ସୋ ମାନଂ ନ ଏତି । ନ ହି ତମ୍ମୟୋ ସୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ତମ୍ମୟୋ ହୋତି ତପ୍ପରାୟଣୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ । ନ କମ୍ମୁନା ନୋପିସୁତେନ ନେୟ୍ୟୋତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିନା କମ୍ମୁନା ୱା, ସୁତସୁଦ୍ଧିଆଦିନା ସୁତେନ ୱା ସୋ ନେତବ୍ବୋ ନ ହୋତି । ଅନୂପନୀତୋ ସ ନିୱେସନେସୂତି ସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉପୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିୱେସନେସୁ ଅନୁପନୀତୋ ।

ମୁତରୂପେନ ୱାତି ଏତ୍ଥ ମୁତରୂପଂ ନାମ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାନି । ମାନଂ ନେତୀତି ଅସ୍ମିମାନଂ ନ ଏତି । ନ ଉପେତୀତି ସମୀପଂ ନ ଏତି । ନ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠତି । ତମ୍ମୟୋତି ତପ୍ପକତୋ ।

୮୨. ତସ୍ସ ଚ ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ‘‘ସଞ୍ଞାୱିରତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱିରତ୍ତସ୍ସାତି ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଭାୱନାୟ ପହୀନକାମାଦିସଞ୍ଞସ୍ସ । ଇମିନା ପଦେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ସମଥୟାନିକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଭାୱନାୟ ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ଇମିନା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ୟେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ଘଟ୍ଟମାନା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେତି ୟେ ପନ କାମସଞ୍ଞାଦିକଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ୱିସେସତୋ ଗହଟ୍ଠା କାମାଧିକରଣଂ, ୟେ ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ୱିସେସତୋ ପବ୍ବଜିତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତୀତି ।

ୟୋ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସମଥପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା ସହୱିପସ୍ସନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ପଠମଂ ସମାଧିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସହୱିପସ୍ସନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଆଦିତୋତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନାଦିତୋ । ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ ଆଗମ୍ମ । ଗନ୍ଥା ୱିକ୍ଖମ୍ଭୀତା ହୋନ୍ତୀତି ଗନ୍ଥା ଦୂରୀକତା ଭୱନ୍ତି । ଅରହତ୍ତେ ପତ୍ତେତି ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତେ । ଅରହତୋତି ଅରହତ୍ତଫଲେ ଠିତସ୍ସ । ଗନ୍ଥା ଚ ମୋହା ଚାତିଆଦୟୋ ସବ୍ବେ କିଲେସା ପହୀନା ହୋନ୍ତି ।

ୟୋ ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି, ପଠମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସମାଧିଂ ଭାୱେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ଉପାଦାୟାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିପସ୍ସନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚ । ମୋହା ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ହୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାତି ଦୂରଂ ପାପିତା ସଞ୍ଞାୱସେନ । ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ୟେ କାମସଞ୍ଞାଦିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ସଞ୍ଞାୱସେନ ପୀଳେନ୍ତି । ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ତତୋ ତତୋ ପୀଳେନ୍ତି। ଇଦାନି ଘଟ୍ଟେନ୍ତେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ରାଜାନୋପିରାଜୂହି ୱିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପାଣୀହିପି ଉପକ୍କମନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହତ୍ଥେହି ପହରନ୍ତି । ଲେଡ୍ଡୂହୀତି କପାଲଖଣ୍ଡେହି । ଦଣ୍ଡେହୀତି ଅଡ୍ଢଦଣ୍ଡକେହି । ସତ୍ଥେହୀତି ଉଭତୋଧାରେହି ସତ୍ଥେହି ।

ଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତାତି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ । ଗତିୟା ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ଗନ୍ତବ୍ବାୟ ପତିଟ୍ଠାଭୂତାୟ ଗତିୟା ପୀଳେନ୍ତି ଘଟ୍ଟନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ନିରୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଦସମେ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ କଥଂଦସ୍ସୀତି ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଇତୋ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କଲହୱିୱାଦଚୂଳବ୍ୟୂହମହାବ୍ୟୂହତୁୱଟକଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୬୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନ ୟଥେୱ ତସ୍ମିଂ ମହାସମୟେ ରାଗଚରିତଦେୱତାନଂ ସପ୍ପାୟୱସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତନ୍ତ- (ସୁ॰ ନି॰ ୩୬୧ ଆଦୟୋ) ମଭାସି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ପୁରା ସରୀରଭେଦା କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ତାସଂ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଅଡ୍ଢତେଳସଭିକ୍ଖୁସତପରିୱାରଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ଆକାସେନ ଆନେତ୍ୱା ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।

କଥଂ ? ବୁଦ୍ଧା ନାମ ମହନ୍ତା ଏତେ ସତ୍ତୱିସେସା, ୟଂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା ନ କିଞ୍ଚି କତ୍ଥଚି ନୀଲାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତରୂପାରମ୍ମଣେସୁ ୱିଭତ୍ତରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା, ଭେରିସଦ୍ଦାଦିୱସେନ ୱିଭତ୍ତସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ସଦ୍ଦାଦିଆରମ୍ମଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଏତେସଂ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛତି । ୟଥାହ – ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣୋ ଭଗୱା ସବ୍ବାପି ତା ଦେୱତା ଭବ୍ବାଭବ୍ବୱସେନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ‘‘କମ୍ମାୱରଣେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତା’’ତିଆଦିନା (ପୁ॰ ପ॰ ୧୨) ହି ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ସତ୍ତା ଅଭବ୍ବା ନାମ । ତେ ଏକୱିହାରେ ୱସନ୍ତେପି ବୁଦ୍ଧା ନ ଓଲୋକେନ୍ତି । ୱିପରୀତା ପନ ଭବ୍ବା ନାମ । ତେ ଦୂରେ ୱସନ୍ତେପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଦେୱତାସନ୍ନିପାତେ ୟେ ଅଭବ୍ବା, ତେ ପହାୟ ଭବ୍ବେ ପରିଗ୍ଗହେସି । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ରାଗଚରିତା, ଏତ୍ତକା ଦୋସାଦିଚରିତା’’ତି ଚରିୟୱସେନ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ଅଥ ନେସଂ ସପ୍ପାୟଧମ୍ମଦେସନଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ରାଗଚରିତାନଂ ଦେୱାନଂ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୬୧ ଆଦୟୋ) କଥେସ୍ସାମି, ଦୋସଚରିତାନଂ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୬୮ ଆଦୟୋ), ମୋହଚରିତାନଂ ମହାବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୦୧ ଆଦୟୋ), ୱିତକ୍କଚରିତାନଂ ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୪ ଆଦୟୋ), ସଦ୍ଧାଚରିତାନଂ ତୁୱଟକସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୧ ଆଦୟୋ), ବୁଦ୍ଧିଚରିତାନଂ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୫୪ ଆଦୟୋ) କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେସନଂ ୱୱତ୍ଥାପେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ପରିସଂ ମନସାକାସି ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନ ନୁ ଖୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ପରଜ୍ଝାସୟେନ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକେନ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନା’’ତି । ତତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ଦେୱତାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଚରିୟୱସେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି ‘‘ତେସୁ ପଞ୍ଚସତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକୋପି ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ଅସୀତିମହାସାୱକେ, ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଚ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ‘‘ତେପି ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ନୁ ଖୋ’’ତି । ‘‘ସୋପି ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କସୁୟାମାଦୀସୁ କୋଚି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ସମନ୍ନାହରି । ସଚେ ହି ତେସୁ କୋଚି ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ତଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ପନ ତେସୁପି କୋଚି ସକ୍କୋତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମାଦିସୋ ବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ଅତ୍ଥି ପନ କତ୍ଥଚି ଅଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତଞାଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ସମଂ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ୟୋ ଜାତଦିୱସେପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୭) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତ୍ତନା ସମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧) ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ ସୀହନାଦଂ ନଦି । ଏୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନା ସମଂ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚେ ଅହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅହମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ତା ଦେୱତା ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ପନ ବୁଦ୍ଧେୟେୱ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେ ମୟି ଚ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତେ ଅଚ୍ଛେରକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଚ ଦେୱତା ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ, ତସ୍ମା ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ମାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ପତ୍ତଚୀୱରଗ୍ଗହଣଂ ଆଲୋକିତଂ ୱିଲୋକିତଂ ସମିଞ୍ଜିତଂ ପସାରିତଞ୍ଚ ମମ ସଦିସଂୟେୱ ହୋତୂ’’ତି କାମାୱଚରଚିତ୍ତେହି ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ପାଚୀନୟୁଗନ୍ଧରପରିକ୍ଖେପତୋ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘୟମାନଂ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ୱିୟ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ରୂପାୱଚରଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଦେୱସଙ୍ଘୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞୋପି ନୁ ଖୋ ଭୋ, ଚନ୍ଦୋ ଉଗ୍ଗତୋ’’ତି ଆହ । ଅଥ ଚନ୍ଦଂ ଓହାୟ ଆସନ୍ନତରେ ଜାତେ ‘‘ନ ଚନ୍ଦୋ, ସୂରିୟୋ ଉଗ୍ଗତୋ’’ତି । ପୁନ ଆସନ୍ନତରେ ଜାତେ ‘‘ନ ସୂରିୟୋ, ଦେୱୱିମାନଂ ଏତ’’ନ୍ତି । ପୁନ ଆସନ୍ନତରେ ଜାତେ ‘‘ନ ଦେୱୱିମାନଂ, ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଏସୋ’’ତି । ପୁନ ଆସନ୍ନତରେ ଜାତେ ‘‘ନ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, ମହାବ୍ରହ୍ମା ଏସୋ’’ତି । ପୁନ ଆସନ୍ନତରେ ଜାତେ ‘‘ନ ମହାବ୍ରହ୍ମା, ଅପରୋପି ଭୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋ’’ତି ଆହ ।

ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନଦେୱତା ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଏକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତାୱ ଅୟଂ ଦେୱତାସନ୍ନିପାତୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୀୱମହନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅରିୟଦେୱତା ଚିନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଦ୍ଧା ଭଗୱା ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଅଞ୍ଞଂ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ନିମ୍ମିନୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଦେୱସଙ୍ଘସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେ ସମସମଂ କତ୍ୱା ମାପିତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଭଗୱତୋ ବାତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି, ନିମ୍ମିତସ୍ସାପି, ଭଗୱତୋ ସରୀରା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ନିମ୍ମିତସ୍ସାପି, ଭଗୱତୋ ସରୀରରସ୍ମିୟୋ ନିମ୍ମିତସରୀରେ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତି, ନିମ୍ମିତସ୍ସ ରସ୍ମିୟୋ ଭଗୱତୋ କାୟେ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତି । ତା ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରତୋ ଉଗ୍ଗମ୍ମ ଭୱଗ୍ଗଂ ଆହଚ୍ଚ ତତୋ ତତୋ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦେୱତାନଂ ମତ୍ଥକମତ୍ଥକପରିୟନ୍ତେନ ଓତରିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟୱଙ୍କଗୋପାନସିୱିନଦ୍ଧମିୱ ଚେତିୟଘରଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ଏକଚକ୍କୱାଳେ ରାସିଭୂତା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ରସ୍ମିଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ନିମ୍ମିତୋ ନିସୀଦନ୍ତୋୟେୱ ‘‘କଥଂଦସ୍ସୀ କଥଂସୀଲୋ, ଉପସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଧିପଞ୍ଞାଦିକଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୟ ତାୱ ସୋ ନିମ୍ମିତୋ କଥଂଦସ୍ସୀତି ଅଧିପଞ୍ଞଂ, କଥଂସୀଲୋତି ଅଧିସୀଲଂ, ଉପସନ୍ତୋତି ଅଧିଚିତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।

ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧାଦିୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ପେଟକେ –

‘‘ଉପେତି ଧମ୍ମଂ ପରିପୁଚ୍ଛମାନୋ, କୁସଲଂ ଅତ୍ଥୁପସଞ୍ହିତଂ ।

ନ ଜୀୱତି ନ ନିବ୍ବୁତୋ ନ ମତୋ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କତମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ॥ (ପରି॰ ୪୭୯) ।

‘‘ସଂସାରଖୀଣୋ ନ ଚ ୱନ୍ତରାଗୋ, ନ ଚାପି ସେକ୍ଖୋ ନ ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ।

ଅଖୀଣାସୱୋ ଅନ୍ତିମଦେହଧାରୀ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କତମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ॥

‘‘ନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେନ ସମଙ୍ଗିଭୂତୋ, ନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ କୁତୋ ନିରୋଧୋ ।

ସମୁଦୟସଚ୍ଚତୋ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରୋ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କତମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ॥

‘‘ଅହେତୁକୋ ନୋପି ଚ ରୂପନିସ୍ସିତୋ, ଅପଚ୍ଚୟୋ ନୋପି ଚ ସୋ ଅସଙ୍ଖତୋ ।

ଅସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣୋ ନୋପି ଚ ରୂପୀ, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କତମଂ ୱଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥା ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ, ଦୁତିୟଗାଥା ପଚ୍ଛିମଭୱିକବୋଧିସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ, ତତିୟଗାଥା ଅରହତ୍ତଫଲଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାୟ, ଚତୁତ୍ଥଗାଥା ଅରୂପେ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମନୋଦ୍ୱାରପୁରେଚାରିକଚିତ୍ତସମଙ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତାତି ଞାତବ୍ବା । କୀଦିସେନ ଦସ୍ସନେନାତି କୀଦିସୱସେନ ଦସ୍ସନେନ । କିଂସଣ୍ଠିତେନାତି କିଂସରିକ୍ଖେନ । କିଂପକାରେନାତି କିଂୱିଧେନ । କିଂପଟିଭାଗେନାତି କିଂଆକାରେନ ।

ୟଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଚ୍ଛାମି, ତଂ ମୟ୍ହଂ ୱିୟାକରୋହି । ୟାଚାମୀତି ଆୟାଚାମି । ଅଜ୍ଝେସାମୀତି ଆଣାପେମି । ପସାଦେମୀତି ତୱ ସନ୍ତାନେ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେମି । ବ୍ରୂହୀତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ଆଚିକ୍ଖାତି ଦେସେତବ୍ବାନଂ ‘‘ଇମାନି ନାମାନୀ’’ତି ନାମୱସେନ କଥେହି । ଦେସେହୀତି ଦସ୍ସେହି। ପଞ୍ଞପେହୀତି ଜାନାପେହି । ଞାଣମୁଖୱସେନ ହି ଅପ୍ପନଂ ଠପେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞପେହୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟ୍ଠପେହୀତି ପଞ୍ଞାପେହି, ପୱତ୍ତାପେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣମୁଖେ ଠପେହୀତି ୱା । ୱିୱରାତି ୱିୱଟଂ କରୋହି, ୱିୱରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଭଜାତି ୱିଭାଗକିରିୟାୟ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଦସ୍ସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉତ୍ତାନୀକରୋହୀତି ପାକଟଭାୱଂ କରୋହି ।

ଅଥ ୱା ଆଚିକ୍ଖାତି ଦେସନାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ପଦାନଂ ମୂଲପଦଂ । ଦେସନାଦୀନି ଛ ପଦାନି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିୱରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ଦେସେହୀତି ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଠମଂ ଉଦ୍ଦେସୱସେନ ଦେସେହି । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ହି ସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ପଞ୍ଞପେହୀତି ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ୱସେନ ତେସଂ ଚିତ୍ତତୋସନେନ ବୁଦ୍ଧିନିସାନେନ ଚ ପଠମଂ ସଂଖିତ୍ତସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତୋ ନିଦ୍ଦେସୱସେନେୱ ପଞ୍ଞପେହି । ପଟ୍ଠପେହୀତି ତେସଂୟେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ପଟିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ୱିତ୍ଥାରିତୱସେନ ଠପେତି ପଟ୍ଠପେହି । ୱିୱରାତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଚନେନ ୱିୱରାହି । ୱିଭଜାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସାପି ୱିଭାଗକରଣେନ ୱିଭଜାହି । ଉତ୍ତାନୀକରୋହୀତି ୱିୱଟସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରତରୱଚନେନ ୱିଭତ୍ତସ୍ସ ଚ ନିଦସ୍ସନୱଚନେନ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋହି । ଅୟଂ ଦେସନା ନେୟ୍ୟାନମ୍ପି ପଟିୱେଧାୟ ହୋତୀତି ।

୮୪. ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ଭଗୱା ସରୂପେନ ଅଧିପଞ୍ଞାଦୀନି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଅଧିପଞ୍ଞାଦିପ୍ପଭାୱେନ ୟେସଂ କିଲେସାନଂ ଉପସମା ‘‘ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନାନାଦେୱତାନଂ ଆସୟାନୁଲୋମେନ ତେସଂ ଉପସମମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଗାଥାନଂ ‘‘ତଂ ବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତତୋ ପରାସଂ ‘‘ସ ୱେ ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ପଦେନ ।

ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାନୟୋ – ୱୀତତଣ୍ହୋ ପୁରାଭେଦାତି ୟୋ ସରୀରଭେଦା ପୁବ୍ବମେୱ ପହୀନତଣ୍ହୋ । ପୁବ୍ବମନ୍ତମନିସ୍ସିତୋତି ଅତୀତଦ୍ଧାଦିଭେଦଂ ପୁବ୍ବଅନ୍ତଂ ଅନିସ୍ସିତୋ । ୱେମଜ୍ଝେ ନୁପସଙ୍ଖେୟ୍ୟୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଅଦ୍ଧନି ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନ ଉପସଙ୍ଖାତବ୍ବୋ। ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପୁରକ୍ଖତନ୍ତି ତସ୍ସ ଅରହତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରେକ୍ଖାରାନଂ ଅଭାୱା ଅନାଗତେ ଅଦ୍ଧନି ପୁରକ୍ଖତମପି ନତ୍ଥି, ତଂ ବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ପୁରା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି କରଜକାୟସ୍ସ ଭେଦତୋ ପୁବ୍ବେୟେୱ । ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସାତି ସକଲତ୍ତଭାୱସ୍ସ । କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପାତି କଳେୱରସ୍ସ ନିକ୍ଖେପତୋ ସରୀରସ୍ସ ଠପନତୋ । ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦାତି ଦୁୱିଧସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦତୋ ପୁବ୍ବମେୱ ।

ପୁବ୍ବନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧାତି ପୁବ୍ବସଙ୍ଖାତୋ ଅନ୍ତୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ‘‘ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧାତି, ଅତିକ୍କନ୍ତୋ କାଲୋ’’ତି କଥୀୟତି । ଅତୀତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭାତି ଅତୀତକାଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ତଣ୍ହା ପହୀନା ।

ଅପରମ୍ପି ଭଦ୍ଦେକରତ୍ତପରିୟାୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨ ଆଦୟୋ) ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂରୂପୋ ଅହୋସିନ୍ତି କାଳୋପି ସମାନୋ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଏୱଂ ମନୁଞ୍ଞରୂପୱସେନେୱ ଏୱଂରୂପୋ ଅହୋସିଂ । କୁସଲସୁଖସୋମନସ୍ସୱେଦନାୱସେନେୱ ଏୱଂୱେଦନୋ। ତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂୟେୱ ସଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱସେନ ଏୱଂସଞ୍ଞୋ । ଏୱଂସଙ୍ଖାରୋ । ଏୱଂୱିଞ୍ଞାଣୋ ଅହୋସିଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନନ୍ତି ତତ୍ଥ ନନ୍ଦିଂ ନ ସମନ୍ନାନେତୀତି ତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ତଣ୍ହଂ ୱା ତଣ୍ହାସମ୍ପୟୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ୱା ନାନୁପୱତ୍ତୟତି । ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ ମହାକଚ୍ଚାନଭଦ୍ଦେକରତ୍ତପରିୟାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥ ୱା ଇତି ମେ ଚକ୍ଖୁ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୂତି ଚକ୍ଖୁପସାଦୋ । ରୂପାତି ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକରୂପା । ଇମିନା ନୟେନ ସେସାୟତନାନିପି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ନିସ୍ସୟୱିଞ୍ଞାଣଂ । ନ ତଦଭିନନ୍ଦତୀତି ତଂ ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ନାଭିନନ୍ଦତି । ଇତି ମେ ମନୋ ଅହୋସି ଇତି ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ପନ ମନୋତି ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତଂ । ଧମ୍ମାତି ତେଭୂମକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ହସିତଲପିତକୀଳିତାନୀତି ଦନ୍ତୱିଦଂସକହସିତଞ୍ଚ ୱାଚାଲପିତଞ୍ଚ କାୟକୀଳାଦିକୀଳିତଞ୍ଚାତି ହସିତଲପିତକୀଳିତାନି । ନ ତଦସ୍ସାଦେତୀତି ତାନି ହସିତାଦୀନି ନାଭିନନ୍ଦତି । ନ ତଂ ନିକାମେତୀତି କନ୍ତଂ ନ କରୋତି । ନ ଚ ତେନ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତେନ ଚ ତୁଟ୍ଠିଂ ନ ପାପୁଣାତି ।

ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ । ରତ୍ତୋତି ନୁପସଙ୍ଖେୟ୍ୟୋତି ରାଗେନ ରତ୍ତୋତି ଗଣନଂ ନ ଉପନେତବ୍ବୋ । ଉପରିପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱରୂପୋ ସିୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ପଣୀତମନୁଞ୍ଞରୂପାଦିୱସେନେୱ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପୱତ୍ତନସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦୀ ସମନ୍ନାନୟନା ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ପଣିଦହତୀତି ପତ୍ଥନାୱସେନ ନ ଠପେତି । ଅପ୍ପଣିଧାନପଚ୍ଚୟାତି ନ ପତ୍ଥନାଠପନକାରଣେନ ।

୮୫.ଅସନ୍ତାସୀତି ତେନ ତେନ ଅଲାଭତୋ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ । ଅୱିକତ୍ଥୀତି ସୀଲାଦୀହି ଅୱିକତ୍ଥନସୀଲୋ । ଅକୁକ୍କୁଚୋତି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିୱିରହିତୋ । ମନ୍ତଭାଣୀତି ମନ୍ତାୟ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାଚଂ ଭାସିତା । ଅନୁଦ୍ଧତୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହିତୋ । ସ ୱେ ୱାଚାୟତୋତି ସୋ ୱାଚାୟ ୟତୋ ସଂୟତୋ ଚତୁଦୋସୱିରହିତଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା ହୋତି ।

ଅକ୍କୋଧନୋତି ୟଞ୍ହି ଖୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ‘‘ନ କୋଧନୋ ଅକୋଧନୋ କୋଧୱିରହିତୋ’’ତି ୟଂ କଥିତଂ, ତଂ ପଠମଂ ତାୱ କୋଧଂ କଥେତୁକାମୋ ‘‘ଅପିଚ କୋଧୋ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । କୋଧୋ ତାୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ପଠମଂ କୋଧୋ କଥେତବ୍ବୋ । ଦସହାକାରେହି କୋଧୋ ଜାୟତୀତି ଦସହି କାରଣେହି କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀତି ଅୱଡ୍ଢିଂ ମେ ଅକାସି, ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠାନେ ୱା ପନ କୋଧୋ ଜାୟତୀତି ଅକାରଣେ କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ‘‘ଦେୱୋ ଅତିୱସ୍ସତୀ’’ତି କୁପ୍ପତି, ‘‘ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି କୁପ୍ପତି, ‘‘ସୂରିୟୋ ତପ୍ପତୀ’’ତି କୁପ୍ପତି, ‘‘ନ ତପ୍ପତୀ’’ତି କୁପ୍ପତି, ୱାତେ ୱାୟନ୍ତେପି କୁପ୍ପତି, ଅୱାୟନ୍ତେପି କୁପ୍ପତି, ସମ୍ମଜ୍ଜିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ବୋଧିପଣ୍ଣାନଂ କୁପ୍ପତି, ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱାତସ୍ସ କୁପ୍ପତି, ଉପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ଖାଣୁକସ୍ସ କୁପ୍ପତି । ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଟ୍ଠାନେ ୱା ପନ କୋଧୋ ଜାୟତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ନୱସୁ ଠାନେସୁ ସତ୍ତେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା କମ୍ମପଥଭେଦୋ ହୋତି ।

ଅଟ୍ଠାନଘାତୋ ପନ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କମ୍ମପଥଭେଦଂ ନ କରୋତି । ଚିତ୍ତଂ ଆଘାତେନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଘାତୋ। ତତୋ ବଲୱତରୋ ପଟିଘାତୋ। ପଟିହଞ୍ଞନୱସେନ ପଟିଘଂ। ପଟିୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ପଟିୱିରୋଧୋ। କୁପ୍ପନୱସେନ କୋପୋ । ପକୋପୋ ସମ୍ପକୋପୋତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଦୁସ୍ସନୱସେନ ଦୋସୋ । ପଦୋସୋ ସମ୍ପଦୋସୋତି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସବ୍ୟାପତ୍ତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପନ୍ନତା ୱିପରିୱତ୍ତନାକାରୋ । ମନଂ ପଦୂସୟମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ମନୋପଦୋସୋ। କୁଜ୍ଝନୱସେନ କୋଧୋ। କୁଜ୍ଝନାକାରୋ କୁଜ୍ଝନା। କୁଜ୍ଝିତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁଜ୍ଝିତତ୍ତଂ। ଦୁସ୍ସତୀତି ଦୋସୋ । ଦୁସ୍ସନାତି ଦୁସ୍ସନାକାରୋ । ଦୁସ୍ସିତତ୍ତନ୍ତି ଦୁସ୍ସିତଭାୱୋ । ପକତିଭାୱୱିଜହନଟ୍ଠେନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜନଂ ବ୍ୟାପତ୍ତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜନାତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜନାକାରୋ । ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱିରୋଧୋ। ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିରୁଜ୍ଝତୀତି ପଟିୱିରୋଧୋ। ୱିରୁଦ୍ଧାକାରପଟିୱିରୁଦ୍ଧାକାରୱସେନ ୱା ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚଣ୍ଡିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚଣ୍ଡୋ, ଥଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ। ନ ଏତେନ ସୁରୋପିତଂ ୱଚନଂ ହୋତି, ଦୁରୁତ୍ତଂ ଅପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ହୋତୀତି ଅସୁରୋପୋ। କୁଦ୍ଧକାଲେ ହି ପରିପୁଣ୍ଣୱଚନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ସଚେପି କସ୍ସଚି ହୋତି, ତଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅସ୍ସୁଜନନଟ୍ଠେନ ଅସ୍ସୁରୋପନତୋ ଅସ୍ସୁରୋପୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅକାରଣଂ ସୋମନସ୍ସସ୍ସାପି ଅସ୍ସୁଜନନତୋ । ହେଟ୍ଠାୱୁତ୍ତଅତ୍ତମନତାପଟିପକ୍ଖତୋ ନ ଅତ୍ତମନତାତି ଅନତ୍ତମନତା। ସା ପନ ୟସ୍ମା ଚିତ୍ତସ୍ସେୱ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମା ‘‘ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଧିମତ୍ତପରିତ୍ତତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ଅଧିମତ୍ତଭାୱୋ ପରିତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ବଲୱଭାୱୋ ମନ୍ଦଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଞ୍ଚି କାଲେତି ଏକଦା । ‘‘କଞ୍ଚି କାଲ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଚିତ୍ତାୱିଲକରଣମତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱିଲକରଣପ୍ପମାଣୋ, ଚିତ୍ତକିଲିଟ୍ଠକରଣପ୍ପମାଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚିତ୍ତାଲସକରଣମତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ତସ୍ସ ଚିତ୍ତକିଲମଥକରଣମତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ତାୱ ମୁଖକୁଲାନୱିକୁଲାନୋ ହୋତୀତି ମୁଖସ୍ସ ସଙ୍କୋଚନୱିସଙ୍କୋଚନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ହନୁସଞ୍ଚୋପନୋ ହୋତୀତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ହନୂନଂ ଅପରାପରଂ ଚଲନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଫରୁସୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରଣୋ ହୋତୀତି ପରେସଂ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକଂ ଫରୁସୱାଚଂ ମୁଖତୋ ନୀହରଣେନ ବହି ନିକ୍ଖମନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଦିସାୱିଦିସାନୁୱିଲୋକନୋ ହୋତୀତି ପରସ୍ସ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରଣତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡାଦିଅତ୍ଥାୟ ଦିସଞ୍ଚ ଅନୁଦିସଞ୍ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଲୋକନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି ।

ନ ଚ ତାୱ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥପରାମସନୋ ହୋତୀତି ଆଘାତନତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡଞ୍ଚ ଏକତୋଧାରାଦିସତ୍ଥଞ୍ଚ ଆଦିୟନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥଅବ୍ଭୁକ୍କିରଣୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପହରଣୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱଦଣ୍ଡସତ୍ଥଅଭିନିପାତନୋ ହୋତୀତି ଏତଂ ଦୁୱିଧଂ ପରସ୍ସ ପହରଣତ୍ଥଂ ନ ଚ ତାୱ ଖିପନୋ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଛିନ୍ନୱିଚ୍ଛିନ୍ନକରଣୋ ହୋତୀତି ଦଣ୍ଡସତ୍ଥାଦିଖିପନେନ ପରସରୀରଂ ଦ୍ୱିଧାକରଣୋ ଚ ୱିୱିଧାକାରେନ ୱଣକରଣୋ ଚ ନ ତାୱ ହୋତି । ‘‘ଛିଦ୍ଦୱିଚ୍ଛିଦ୍ଦକରଣୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ନ ଚ ତାୱ ସମ୍ଭଞ୍ଜନପଲିଭଞ୍ଜନୋ ହୋତୀତି ସରୀରଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣକରଣୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗଅପକଡ୍ଢନୋ ହୋତୀତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ସମ୍ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା କଡ୍ଢନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନୋ ହୋତୀତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ୱୋରୋପନୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ନ ଚ ତାୱ ସବ୍ବଚାଗପରିଚ୍ଚାଗାୟ ସଣ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ସବ୍ବଂ ପରସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ନାସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତନାସନତ୍ଥାୟ ସଣ୍ଠିତୋ ନ ଚ ତାୱ ହୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦା ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନତ୍ଥାୟ ଠିତୋ, ତଦା ସବ୍ବଚାଗପରିଚ୍ଚାଗା ନାମ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କୋଧଂ ଛେତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି, କୋଧଂ ଛେତ୍ୱା ନ ସୋଚତି ।

କୋଧସ୍ସ ୱିସମୂଲସ୍ସ, ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣ ।

ୱଧଂ ଅରିୟା ପସଂସନ୍ତି, ତଞ୍ହି ଛେତ୍ୱା ନ ସୋଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭, ୨୬୭) ।

ୟତୋତି ୟଦା । ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ଘାଟେତ୍ୱାତି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ନାସେତ୍ୱା । ଅତ୍ତାନଂ ଘାଟେତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ମାରେତି । ପରମୁସ୍ସଦଗତୋତି ଅତିବଲୱଭାୱଂ ଗତୋ । ପରମୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତିୱିପୁଲଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । କୋଧସ୍ସ ପହୀନତ୍ତାତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ କୋଧସ୍ସ ପହୀନଭାୱେନ । କୋଧୱତ୍ଥୁସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତାତି କୋଧସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାଭୂତସ୍ସ କାରଣଭୂତସ୍ସ ପିୟାପିୟଅଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାହି ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଞାତଭାୱେନ । କୋଧହେତୁସ୍ସ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି କୋଧସ୍ସ ଜନକହେତୁନୋ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭାୱେନ ।

ତାସୀତି ଭାୟନସୀଲୋ ହୋତି । ଉତ୍ତାସୀତି ଅତିଭାୟନସୀଲୋ । ପରିତ୍ତାସୀତି ସମନ୍ତତୋ ଭାୟନସୀଲୋ । ଭାୟତୀତି ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିରୂପଭାୱଂ ପାପୁଣାତି । କତ୍ଥୀହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣଭଣନସୀଲୋ ହୋତି । ୱିକତ୍ଥୀତି ୱିୱିଧା ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱଣ୍ଣଭଣନସୀଲୋ । ଜାତିୟା ୱାତି ଖତ୍ତିୟଭାୱାଦିଜାତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା । ଗୋତ୍ତେନ ୱାତି ଗୋତମଗୋତ୍ତାଦିନା ଉକ୍କଟ୍ଠଗୋତ୍ତେନ ୱା । କୋଲପୁତ୍ତିୟେନ ୱାତି ମହାକୁଲଭାୱେନ ୱା । ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ୱାତି ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନସରୀରତାୟ ୱା । ସରୀରଞ୍ହି ‘‘ପୋକ୍ଖର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭିରୂପଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧନେନ ୱାତିଆଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ତତ୍ଥ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ତଂ ପଚ୍ଛାନୁତାପଲକ୍ଖଣଂ, କତାକତାନୁସୋଚନରସଂ, ୱିପ୍ପଟିସାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, କତାକତପଦଟ୍ଠାନଂ, ଦାସବ୍ୟଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚମ୍ପୀତି ହତ୍ଥେହି କୁଚ୍ଛିତଂ କତଂ କୁକତଂ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ । ପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅକପ୍ପିୟେକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାତି ଅଚ୍ଛମଂସଂ ସୂକରମଂସନ୍ତି ଖାଦତି, ଦୀପିମଂସଂ ମିଗମଂସନ୍ତି ଖାଦତି, ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନଂ କପ୍ପିୟଭୋଜନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜତି, ୱିକାଲେ କାଲସଞ୍ଞିତାୟ ଭୁଞ୍ଜତି, ଅକପ୍ପିୟପାନକଂ କପ୍ପିୟପାନକନ୍ତି ପିୱତି । ଅୟଂ ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା । କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତାତି ସୂକରମଂସଂ ଅଚ୍ଛମଂସନ୍ତି ଖାଦତି, ମିଗମଂସଂ ଦୀପିମଂସନ୍ତି ଖାଦତି, କପ୍ପିୟଭୋଜନଂ ଅକପ୍ପିୟଭୋଜନନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜତି, କାଲେ ୱିକାଲସଞ୍ଞିତାୟ ଭୁଞ୍ଜତି, କପ୍ପିୟପାନକଂ ଅକପ୍ପିୟପାନକନ୍ତି ପିୱତି । ଅୟଂ କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞିତା । ଅୱଜ୍ଜେ ୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାତି ନିଦ୍ଦୋସେ ଦୋସସଞ୍ଞିତା । ୱଜ୍ଜେ ଅୱଜ୍ଜସଞ୍ଞିତାତି ସଦୋସେ ନିଦ୍ଦୋସସଞ୍ଞିତା । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନାତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟନାକାରୋ । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତତ୍ତନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତଭାୱୋ । ଚେତସୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିରୂପୋ ପଟିସରଣଭାୱୋ । ମନୋୱିଲେଖୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିଲେଖୋ ।

କତତ୍ତା ଚ ଅକତତ୍ତା ଚାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ କତଭାୱେନ ଚ କାୟସୁଚରିତାଦୀନଂ ଅକତଭାୱେନ ଚ । କତଂ ମେ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମୟା କାୟେନ କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ କାୟେନ କତଂ । ଅକତଂ ମେ କାୟସୁଚରିତନ୍ତି ମୟା କାୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ ନ କତଂ । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତୱଚୀସୁଚରିତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ନିରୋଧପରିୟୋସାନେସୁ।

ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ନ ସତ୍ତସ୍ସ ନ ପୋସସ୍ସ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧତାକାରୋ । ଅୱୂପସମୋତି ନ ୱୂପସମୋ । ଚେତୋ ୱିକ୍ଖିପତୀତି ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ, ଭନ୍ତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଭନ୍ତଭାୱୋ ଭନ୍ତୟାନଭନ୍ତଗୋଣାଦୀନଂ ୱିୟ । ଇମିନା ଏକାରମ୍ମଣସ୍ମିଂୟେୱ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନଂ କଥିତଂ । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ହି ଏକାରମ୍ମଣେ ୱିପ୍ଫନ୍ଦତି, ୱିଚିକିଚ୍ଛା ନାନାରମ୍ମଣେତି । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନ୍ତି ଅୟଂ ଉଦ୍ଧତଭାୱୋ କଥୀୟତି ।

ମୁସାୱାଦଂ ପହାୟାତି ଏତ୍ଥ ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପୟୋଗୋ ୱା । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ୱତ୍ଥୁ । ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ, ତଂ ମୁସାୱାଦଂ । ପହାୟାତି ଇମଂ ମୁସାୱାଦଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା। ପଟିୱିରତୋତି ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଓରତୋ ୱିରତୋୱ । ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମିସ୍ସାମୀତି ଚକ୍ଖୁସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା, ପଗେୱ କାୟୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଞ୍ଞେସୁପି ଏୱରୂପେସୁ ପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଚ୍ଚଂ ୱଦତୀତି ସଚ୍ଚୱାଦୀ। ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତି ଘଟେତୀତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ, ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମୁସା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ପୁରିସୋ କଦାଚି ମୁସା ୱଦତି, କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ, ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦେନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଚେନ ନ ଘଟିୟତି, ତସ୍ମା ସୋ ନ ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ, ଜୀୱିତହେତୁପି ମୁସା ଅୱତ୍ୱା ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସନ୍ଦହତିୟେୱାତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ ।

ଥେତୋତି ଥିରୋ, ଥିରକଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ, ଥୁସରାସିମ୍ହି ନିଖାତଖାଣୁ ୱିୟ, ଅସ୍ସପିଟ୍ଠେ ଠପିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡମିୱ ଚ ନ ଥିରକଥୋ ହୋତି, ଏକୋ ପାସାଣଲେଖା ୱିୟ, ଇନ୍ଦଖୀଲା ୱିୟ ଚ ଥିରକଥୋ ହୋତି, ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତେପି ଦ୍ୱେ କଥା ନ କଥେତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଥେତୋ ।

ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକୋ, ସଦ୍ଧାୟିତବ୍ବକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକୋ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟଦି ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ପମାଣଂ, ଇଦାନି ଉପପରିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟିକୋ ।

ଅୱିସଂୱାଦକୋ ଲୋକସ୍ସାତି ତାୟ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଲୋକଂ ନ ୱିସଂୱାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପିସୁଣଂ ୱାଚଂ ପହାୟାତିଆଦୀସୁ ୟାୟ ୱାଚାୟ ୟସ୍ସ ତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ତସ୍ସ ହଦୟେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ପରସ୍ସ ଚ ସୁଞ୍ଞଭାୱଂ କରୋତି, ସା ପିସୁଣା ୱାଚା। ୟାୟ ପନ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଫରୁସଂ କରୋତି, ୟା ୱାଚା ସୟମ୍ପି ଫରୁସା, ନେୱ କଣ୍ଣସୁଖା ନ ହଦୟଙ୍ଗମା, ଅୟଂ ଫରୁସା ୱାଚା। ୟେନ ସମ୍ଫଂ ପଲପତି ନିରତ୍ଥକଂ, ସୋ ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। ୟା ତେସଂ ମୂଲଭୂତା ଚେତନାପି ପିସୁଣୱାଚାଦିନାମମେୱ ଲଭତି, ସା ଏୱ ଚ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା ।

ଇମେସଂଭେଦାୟାତି ୟେସଂ ଇତୋ ୱୁତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତଂ, ତେସଂ ଭେଦାୟ । ଭିନ୍ନାନଂ ୱା ସନ୍ଧାତାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମିତ୍ତାନଂ ୱା ସମାନୁପଜ୍ଝାୟକାଦୀନଂ ୱା କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ଭିନ୍ନାନଂ ଏକମେକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଈଦିସେ କୁଲେ ଜାତାନଂ ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଇଦଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ସନ୍ଧାନଂ କତ୍ତା ଅନୁକତ୍ତା ।

ଅନୁପ୍ପଦାତାତି ସନ୍ଧାନାନୁପ୍ପଦାତା । ଦ୍ୱେ ଜନେ ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପେ କୁଲେ ଜାତାନଂ ଏୱରୂପେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମଂ କତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗୋ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ସମଗ୍ଗାରାମୋ, ୟତ୍ଥ ସମଗ୍ଗା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱସିତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମଗ୍ଗରାମୋ’’ତିପି ପାଳି, ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗରତୋତି ସମଗ୍ଗେସୁ ରତୋ, ତେ ପହାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗନ୍ତୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଗ୍ଗେ ଦିସ୍ୱାପି ସୁତ୍ୱାପି ନନ୍ଦତୀତି ସମଗ୍ଗନନ୍ଦୀ । ସମଗ୍ଗକରଣିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ୟା ୱାଚା ସତ୍ତେ ସମଗ୍ଗେୟେୱ କରୋତି, ତଂ ସାମଗ୍ଗିଗୁଣପରିଦୀପିକମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ଇତରନ୍ତି ।

ପରସ୍ସ ମମ୍ମଚ୍ଛେଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଏକନ୍ତଫରୁସଚେତନା ଫରୁସା ୱାଚା, ନେଲାତି ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ନସ୍ସା ଏଲନ୍ତି ନେଲା, ନିଦ୍ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି ଏତ୍ଥ (ଉଦା॰ ୬୫; ପେଟକୋ॰ ୨୫) ୱୁତ୍ତନେଲଂ ୱିୟ । କଣ୍ଣସୁଖାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ କଣ୍ଣାନଂ ସୁଖା, ସୂଚିୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ କଣ୍ଣସୂଲଂ ନ ଜନେତି ॥ ଅତ୍ଥମଧୁରତାୟ ସକଲସରୀରେ କୋପଂ ଅଜନେତ୍ୱା ପେମଂ ଜନେତୀତି ପେମନୀୟା। ହଦୟଂ ଗଚ୍ଛତି ଅପଟିହଞ୍ଞମାନା ସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତୀତି ହଦୟଙ୍ଗମା। ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପୁରେ ଭୱାତି ପୋରୀ, ପୁରେ ସଂୱଡ୍ଢନାରୀ ୱିୟ ସୁକୁମାରାତିପି ପୋରୀ, ପୁରସ୍ସ ଏସାତିପି ପୋରୀ, ନଗରୱାସୀନଂ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଗରୱାସିନୋ ହି ୟୁତ୍ତକଥା ହୋନ୍ତି, ପିତିମତ୍ତଂ ପିତାତି ଭାତିମତ୍ତଂ ଭାତାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱରୂପୀ କଥା ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ କନ୍ତା ହୋତୀତି ବହୁଜନକନ୍ତା। କନ୍ତଭାୱେନେୱ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ମନାପା ଚିତ୍ତୱୁଡ୍ଢିକରାତି ବହୁଜନମନାପା।

ଅନତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପିକା କାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଅକୁସଲଚେତନା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋ। କାଲେନ ୱଦତୀତି କାଲୱାଦୀ, ୱତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତଂ ତଥଂ ତଚ୍ଛଂ ସଭାୱମେୱ ୱଦତୀତି ଭୂତୱାଦୀ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥସନ୍ନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଅତ୍ଥୱାଦୀ। ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ଧମ୍ମୱାଦୀ। ସଂୱରୱିନୟପହାନୱିନୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ୱଦତୀତି ୱିନୟୱାଦୀ।

ନିଧାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଠପନୋକାସୋ, ନିଧାନମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ନିଧାନୱତୀ, ହଦୟେ ନିଧାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନାତି ଏୱରୂପିଂ ଭାସମାନୋପି ଚ ‘‘ଅହଂ ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଅକାଲେନ ଭାସତି, ୟୁତ୍ତକାଲଂ ପନ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱାୱ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାପଦେସନ୍ତି ସଉପମଂ, ସକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୟନ୍ତୱତିନ୍ତି ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟଥାସ୍ସା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ଅନେକେହିପି ନୟେହି ୱିଭଜନ୍ତେନ ପରିୟାଦାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ଭାସତି । ୟଂ ୱା ସୋ ଅତ୍ଥୱାଦୀ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତି, ତେନ ଅତ୍ଥେନ ସହିତତ୍ତା ଅତ୍ଥସଂହିତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଭାସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚତୁଦ୍ଦୋସାପଗତଂ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ମୁସାୱାଦାଦୀହି ଚତୂହି ଦୋସେହି ଅପଗତଂ ୱାଚଂ ଭାସତି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ତିରଚ୍ଛାନକଥାୟାତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖାନଂ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତାୟ କଥାୟ ।

ଦସକଥାୱତ୍ଥୂନୀତି ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୀନି ଦସ ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତାୟ କଥାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତାନି କାରଣାନି । ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଇଚ୍ଛାୱିରହିତୋ ଅନିଚ୍ଛୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ଏତ୍ଥ ହି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସାୱସେସଂ ୱିୟ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋ । ନ ହି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅଣୁମତ୍ତାପି ଇଚ୍ଛା ନାମ ଅତ୍ଥି ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ପାପିଚ୍ଛତା ମହିଚ୍ଛତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାତି ଅୟଂ ଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ତତ୍ଥ ସକଲାଭେ ଅତିତ୍ତସ୍ସ ପରଲାଭପତ୍ଥନା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ନାମ, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଏକଭାଜନେ ପକ୍କପୂୱେପି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ପତିତେ ନ ସୁପକ୍କୋ ୱିୟ ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି, ସ୍ୱେୱ ପନ ପରସ୍ସ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ସୁପକ୍କୋ ୱିୟ ମହନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଖାୟତି । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ପାପିଚ୍ଛତା ନାମ, ସା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ନୟେନ ଅତ୍ରେୱ ଆଗତାୟେୱ । ତାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୋହଞ୍ଞେ ପତିଟ୍ଠାତି । ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନତା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ମହିଚ୍ଛତା ନାମ, ସାପି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା ସମାନୋ ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ଇମିନା ନୟେନ ଆଗତାୟେୱ । ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁସ୍ସନ୍ତପ୍ପୟୋ ହୋତି, ୱିଜାତମାତାପିସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ସକଟେନ ପଚ୍ଚୟେ ଦେତୁ, ତୟୋପେତେ ଅତପ୍ପୟା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୨; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୬୩; ଉଦା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୩୧) ।

ସନ୍ତଗୁଣନିଗୂହନତା ପନ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ନାମ, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମତାୟ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି । ସୀଲୱା… ପୱିୱିତ୍ତୋ… ବହୁସ୍ସୁତୋ… ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ… ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ… ପଞ୍ଞୱା… ଖୀଣାସୱୋ ସମାନୋ ‘‘ଖୀଣାସୱୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି ସେୟ୍ୟଥାପି ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରୋ। ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଚ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଥାୱରଂ କରୋତି, ଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି, ୟଥା ୟଥା ହି ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି, ତଥା ତଥା ତସ୍ସ ୱତ୍ତେ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ବହୂ ଦେନ୍ତି ।

ଅପରୋପି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି। ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ସୋ ଦାୟକସ୍ସ ୱସଂ ଜାନାତି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସଂ ଜାନାତି, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଜାନାତି । ୟଦି ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣେନେୱ ଗଣ୍ହାତି ।

ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଜାନାପେତୁକାମୋ ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ନ ଜାନାପେତୁକାମୋ, ଅୟଂ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୁତ୍ୱା ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ଖୀଣାସୱୋ ପନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତଂ ପାପିଚ୍ଛତଂ ମହିଚ୍ଛତଂ ପହାୟ ସବ୍ବସୋ ଇଚ୍ଛାପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ଅଲୋଭସଙ୍ଖାତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ନାମ । ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛତା ପାପିଚ୍ଛତା ମହିଚ୍ଛତାତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବାତି, ତେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଂ କଥେତି ନାମ ।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀକଥନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିସେସତ୍ଥମେୱ ଦୀପୟିସ୍ସାମ, ୟୋଜନା ପନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀକଥନ୍ତି ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଂ ନିସ୍ସିତଂ କଥଂ । ସୋ ପନେସ ସନ୍ତୋସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ । ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁପି ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଭେଦୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା । ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ୟୋ ପକତିଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ହୋତି, ଆବାଧଜରାଭିଭୂତୋ ୱା, ଗରୁଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ କିଲମତି । ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି । ସୋ ପତ୍ତୁଣ୍ଣଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ, ବହୂନି ୱା ପନ ଚୀୱରାନି ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ, ଇଦଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁରୂପଂ, ଇଦଂ ଗିଲାନାନଂ, ଇଦଂ ଅପ୍ପଲାଭୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ଦତ୍ୱା ତେସଂ ପୁରାଣଚୀୱରଂ ୱା ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋ ୱା ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ତେହି ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ୟେନସ୍ସ ପରିଭୁତ୍ତେନ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ବହୁଂ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଥେରଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭୀଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ୱା ସେସକଂ ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ସେନାସନଂ ଲଭତି ମନାପଂ ୱା ଅମନାପଂ ୱା, ସୋ ତେନ ନେୱ ସୋମନସ୍ସଂ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଅନ୍ତମସୋ ତିଣସନ୍ଥାରକେନାପି ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ତୁସ୍ସତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସେନାସନଂ ଲଭତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱସତୋ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ସପ୍ପାୟସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ।

ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ଲେଣମଣ୍ଡପକୂଟାଗାରାଦୀନି ବହୂନି ପଣୀତସେନାସନାନି ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଥେରଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭୀଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ। ୟୋପି ‘‘ଉତ୍ତମସେନାସନଂ ନାମ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସ ପୁନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ ପାପୱିତକ୍କା ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ୟଂ ଲଭତି, ତେନେୱ ତୁସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ୟୋ ପନ ତେଲେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଦେୱ ୱା ପରିୟେସିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ।

ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ବହୁଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିପଣୀତଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରଂ ୱିୟ ଥେରଚିରପବ୍ବଜିତବହୁସ୍ସୁତଅପ୍ପଲାଭୀଗିଲାନାନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଭତେନ ୟେନ କେନଚି ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ଚତୁମଧୁରଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ‘‘ଗଣ୍ହ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ସଚସ୍ସ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ଚତୁମଧୁରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ। ଇମେସଂ ପନ ପଚ୍ଚେକପଚ୍ଚୟେସୁ ତିଣ୍ଣଂ ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ତୋସାନଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋୱ ଅଗ୍ଗୋ । ଅରହା ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ଇମେହି ତୀହିପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ।

ପୱିୱେକକଥନ୍ତି ପୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ କଥଂ । ତୟୋ ହି ୱିୱେକା କାୟୱିୱେକୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଉପଧିୱିୱେକୋତି । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏକୋ ପଟିକ୍କମତି, ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି, ଏକୋ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ଚରତି, ଏକୋ ୱିହରତୀତି ଅୟଂ କାୟୱିୱେକୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ନାମ । ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିୱିୱେକୋ ନାମ ।

ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହେତଂ – ‘‘କାୟୱିୱେକୋ ଚ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନଂ । ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ । ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୫୭) ।

ଅସଂସଗ୍ଗକଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ । ତେସୁ ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା କୁମାରୀ ୱା ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ପରେହି କଥିୟମାନରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ୱା ହସିତଲପିତଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ ।

‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ନ ହେୱ ଖୋ ସୁଣାତି, ଅପି ଚ ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା କୁମାରିଂ ୱା ଅଭିରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ପାସାଦିକଂ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖାଦୁବ୍ବଲ୍ୟଂ ଅନାୱିକତ୍ୱା ହୀନାୟାୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ୱିସଭାଗରୂପଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ପନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ପନ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ସନ୍ତକଂ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୋଗକରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ପନ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଅରହା ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ସଂସଗ୍ଗେହି ଚତୂହିପି ପରିସାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ଗାହମୁତ୍ତକୋ ଚେୱ ସଂସଗ୍ଗମୁତ୍ତକୋ ଚ । ଅସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତୋ ଅସଂସଗ୍ଗକଥଂ କଥେତି ନାମ ।

ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣକାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟୋ ହୋତି, ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଂ ଠାନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଂ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଂ ସୟନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ଦଣ୍ଡେନ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଅମିତ୍ତଂ ଗୀୱାୟ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ୱିଚରତି, ତାଦିସସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥଂ କଥେତି ନାମ ।

ସୀଲକଥନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୀଲନ୍ତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ । ସମାଧୀତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ । ପଞ୍ଞାତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଞାଣଂ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ସୀଲାଦୀନଂ ଗୁଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସୀଲାଦିକଥଂ କଥେତି ନାମ ।

ସତିପଟ୍ଠାନକଥନ୍ତିଆଦୀନି ସଙ୍ଗଜାଲମତିଚ୍ଚ ସୋ ମୁନୀତିପରିୟୋସାନାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୮୬.ନିରାସତ୍ତୀତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ୱିୱେକଦସ୍ସୀ ଫସ୍ସେସୂତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଅତ୍ତାଦିଭାୱୱିୱେକଂ ପସ୍ସତି । ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଚ ନ ନୀୟତୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ କାୟଚି ଦିଟ୍ଠିୟା ନ ନୀୟତି ।

ୱିପରିଣତଂୱା ୱତ୍ଥୁଂ ନ ସୋଚତୀତି ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା ନଟ୍ଠେ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ସୋକଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୱିପରିଣତସ୍ମିଂ ୱାତି ୱିନସ୍ସମାନେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ।

ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁଂ ୱତ୍ଥୁଂ କତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମା ଚକ୍ଖୁପସାଦାଦିୱତ୍ଥୁକାୱ, ମନୋସମ୍ଫସ୍ସୋ ହଦୟୱତ୍ଥୁକୋପି ଅୱତ୍ଥୁକୋପି ସବ୍ବୋ ଚତୁଭୂମକୋ ଫସ୍ସୋ । ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋତି ପରିୟାୟେନ ଏତସ୍ସ ନାମଂ ହୋତିୟେୱ। ତୟୋ ହି ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ସୟଂ ପିଟ୍ଠିୱଟ୍ଟକା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସହଜାତସମ୍ଫସ୍ସସ୍ସ ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋତି ନାମଂ କରୋନ୍ତି । ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋତି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ପଟିଘସମ୍ଫସ୍ସୋ ନାମ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସୋ । ଅଧିୱଚନସମ୍ଫସ୍ସୋ ନାମ ମନୋଦ୍ୱାରିକଫସ୍ସୋ । ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋତି ସୁଖୱେଦନାୟ ହିତୋ ଉପ୍ପାଦକୋ ଫସ୍ସୋ । ଇତରଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୁସଲୋ ଫସ୍ସୋତି ଏକୱୀସତିକୁସଲଚିତ୍ତସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ । ଅକୁସଲୋତି ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ । ଅବ୍ୟାକତୋତି ଛପ୍ପଞ୍ଞାସଅବ୍ୟାକତସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ । କାମାୱଚରୋତି ଚତୁପଞ୍ଞାସକାମାୱଚରସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ । ରୂପାୱଚରୋତି କୁସଲାଦିପଞ୍ଚଦସରୂପାୱଚରସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ। ଅରୂପାୱଚରୋତି କୁସଲାବ୍ୟାକତୱସେନ ଦ୍ୱାଦସଅରୂପାୱଚରସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ।

ସୁଞ୍ଞତୋତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଗ୍ଗୋ ସୁଞ୍ଞତୋ, ତେନ ସହଜାତୋ ଫସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଫସ୍ସୋ । ଇତରଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନିମିତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଗ୍ଗୋ ଅନିମିତ୍ତୋ । ଅପ୍ପଣିହିତୋତି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଗ୍ଗୋ ଅପ୍ପଣିହିତୋ । ଲୋକିୟୋତି ଲୋକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ୱଟ୍ଟୋ, ତସ୍ମିଂ ପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନ ଲୋକେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ଲୋକିୟୋ, ତେଭୂମକୋ ଧମ୍ମୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୋତି ଲୋକତୋ ଉତ୍ତରୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋତି ଲୋକୁତ୍ତରୋ, ଲୋକେ ଅପରିୟାପନ୍ନଭାୱେନପି ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ଅତ୍ତେନ ୱାତି ଅତ୍ତଭାୱେନ ୱା । ଅତ୍ତନିୟେନ ୱାତି ଅତ୍ତାୟତ୍ତେନ ୱା ।

୮୭.ପତିଲୀନୋତି ରାଗାଦୀନଂ ପହୀନତ୍ତା ତତୋ ଅପଗତୋ । ଅକୁହକୋତି ଅୱିମ୍ହାପକୋ ତୀହି କୁହନୱତ୍ଥୂହି । ଅପିହାଲୂତି ଅପିହନସୀଲୋ, ପତ୍ଥନାତଣ୍ହାୟ ରହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅମଚ୍ଛରୀତି ପଞ୍ଚମଚ୍ଛେରୱିରହିତୋ । ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋତି କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦିୱିରହିତୋ । ଅଜେଗୁଚ୍ଛୋତି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଦିତାୟ ଅଜେଗୁଚ୍ଛନୀୟୋ ଅସେଚନକୋ ମନାପୋ । ପେସୁଣେୟ୍ୟେ ଚ ନୋ ୟୁତୋତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଉପସଂହରିତବ୍ବେ ପିସୁଣକମ୍ମେ ଅୟୁତ୍ତୋ ।

ରାଗସ୍ସ ପହୀନତ୍ତାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ରାଗକିଲେସସ୍ସ ପହୀନଭାୱେନ । ଅସ୍ମିମାନୋ ପହୀନୋ ହୋତୀତି ଅସ୍ମୀତି ଉନ୍ନତିମାନୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହୀନୋ ହୋତି ।

ତୀଣି କୁହନୱତ୍ଥୂନୀତି ତୀଣି ୱିମ୍ହାପନକାରଣାନି । ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତିଆଦୀସୁ ଚୀୱରାଦୀହି ନିମନ୍ତିତସ୍ସ ତଦତ୍ଥିକସ୍ସେୱ ସତୋ ପାପିଚ୍ଛତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିକ୍ଖିପନେନ ତେ ଚ ଗହପତିକେ ଅତ୍ତନି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପସାଦେ ଞତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ନ କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ନୋ ଅସ୍ସ, ସଚେ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି କିଞ୍ଚି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ନାନାୱିଧେହି ଉପାୟେହି ପଣୀତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ଉପନେନ୍ତାନଂ ତଦନୁଗ୍ଗହକାମତଂୟେୱ ଅୱିକତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଚ ତତୋ ପଭୁତି ଅପି ସକଟଭାରେହି ଉପନାମନହେତୁଭୂତଂ ୱିମ୍ହାପନଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ କତେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିମ୍ହାପନଂ ଇରିୟାପଥସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ପନ ସତୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମପରିଦୀପନୱାଚାୟ ତଥା ତଥା ୱିମ୍ହାପନଂ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନସଙ୍ଖାତଂ କୁହନୱତ୍ଥୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କତମଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାତଂ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତଂ । ନିମନ୍ତେନ୍ତୀତି ଇଧ ଗହପତିକା ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତେନ୍ତି । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘ନିମନ୍ତେତୀ’’ତି ୱା ‘‘ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱା କେଚି ପଠନ୍ତି । ତାଦିସେ ନିମନ୍ତାପେନ୍ତି । ନିମନ୍ତେନ୍ତୀତି ପାଠସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଚୀୱରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତୀତି ଚୀୱରଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ, ୟଂ ସମଣୋତି ୟଂ ଚୀୱରଧାରଣଂ ସମଣୋ କରୋତି, ଏତଂ ସାରୁପ୍ପଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ପାପଣିକା ୱା ନନ୍ତକାନୀତି ଆପଣଦ୍ୱାରେ ପତିକାନି ଅନ୍ତୱିରହିତାନି ପିଲୋତିକାନି । ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱାତି ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା । ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟାତି ଭିକ୍ଖାଚରଣେନ । ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପେନାତି ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଆଲୋପେନ । ପୂତିମୁତ୍ତେନ ୱାତି ଗୋମୁତ୍ତେନ ୱା । ଓସଧଂ କରେୟ୍ୟାତି ଭେସଜ୍ଜକିଚ୍ଚଂ କରେୟ୍ୟ । ତଦୁପାଦାୟାତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଧୁତୱାଦୋତି ଧୁତଗୁଣୱାଦୀ । ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ନିମନ୍ତେନ୍ତୀତି ଉପରୂପରି ନିମନ୍ତେନ୍ତି । ସମ୍ମୁଖୀଭାୱାତି ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେନ, ୱିଜ୍ଜମାନତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପସୱତୀତି ପଟିଲଭତି । ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମା ସୁଲଭା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ଚ, ସଦ୍ଧା ପନ ଦୁଲ୍ଲଭା । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ହି ସଦ୍ଧା ଅଥାୱରା, ପଦୱାରେ ପଦୱାରେ ନାନା ହୋତି । ତେନେୱସ୍ସ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଦିସୋପି ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୋ ନେସଂ ଆୱୁସୋ ଧମ୍ମାନଂ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୋଗାନଞ୍ଚ ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ, ସଦ୍ଧାୟ ପନ ତ୍ୱଂ ପାଟିଭୋଗୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ତୁମ୍ହେ ପୁଞ୍ଞେନ ପରିବାହିରା ଭୱିସ୍ସଥାତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞେନାତି ନିସ୍ସକ୍କତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ପୁଞ୍ଞତୋ ପରିହୀନା ପରମ୍ମୁଖା ଭୱିସ୍ସଥ । ଭାକୁଟିକାତି ମୁଖାନଂ ପଧାନପୁରିମଟ୍ଠିତଭାୱଦସ୍ସନେନ ଭାକୁଟିକରଣଂ, ମୁଖସଙ୍କୋଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭାକୁଟିକରଣଂ ସୀଲମସ୍ସାତି ଭାକୁଟିକୋ, ଭାକୁଟିକସ୍ସ ଭାୱୋ ଭାକୁଟିୟଂ । କୁହନାତି ୱିମ୍ହାପନା । କୁହସ୍ସ ଆୟନା କୁହାୟନା। କୁହିତସ୍ସ ଭାୱୋ କୁହିତତ୍ତଂ।

ପାପିଚ୍ଛୋତି ଅସନ୍ତଗୁଣଦୀପନକାମୋ । ଇଚ୍ଛାପକତୋତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅପକତୋ, ଉପଦ୍ଦୁତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋତି ବହୁମାନଜ୍ଝାସୟୋ । ଗମନଂ ସଣ୍ଠପେତୀତି ଅଭିକ୍କମାଦିଗମନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି, ପାସାଦିକଭାୱଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଣିଧାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ପତ୍ଥନଂ ଠପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମାହିତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉପଚାରପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଗଚ୍ଛତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଆପାଥକଜ୍ଝାୟୀୱ ହୋତୀତି ସମ୍ମୁଖା ଆଗତାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ସନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଇରିୟାପଥସ୍ସାତି ଚତୁଇରିୟାପଥସ୍ସ । ଆଠପନାତି ଆଦିଟ୍ଠପନା, ଆଦରେନ ୱା ଠପନା । ଠପନାତି ଠପନାକାରୋ । ସଣ୍ଠପନାତି ଅଭିସଙ୍ଖରଣଂ, ପାସାଦିକଭାୱକରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରିୟଧମ୍ମସନ୍ନିସ୍ସିତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମପଟିବଦ୍ଧଂ । କୁଞ୍ଚିକନ୍ତି ଅୱାପୁରଣଂ । ମିତ୍ତାତି ସିନେହୱନ୍ତୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତା । ସମ୍ଭତ୍ତାତି ଦଳ୍ହମିତ୍ତା । ଉଦ୍ଦଣ୍ଡେତି ଏକୋ ପତିସ୍ସୟୱିସେସୋ ।

କୋରଜିକକୋରଜିକୋତି ସଙ୍କୋଚସଙ୍କୋଚକୋ, ଅତିସଙ୍କୋଚକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କୋରଚକକୋରଚକୋ’’ତି ୱା ପାଠୋ । ଭାକୁଟିକଭାକୁଟିକୋତି ଅତିୱିୟ ମୁଖସଙ୍କୋଚନସୀଲୋ । କୁହକକୁହକୋତି ଅତିୱିୟ ୱିମ୍ହାପକୋ । ଲପକଲପକୋତି ଅତିୱିୟ ସଲ୍ଲାପକୋ । ମୁଖସମ୍ଭାୱିକୋତି ଅତ୍ତନୋ ମୁଖୱସେନ ଅଞ୍ଞେହି ସହ ସମ୍ଭାୱିକୋ, ଅପ୍ପିତଚିତ୍ତୋତି ଏକେ । ସନ୍ତାନନ୍ତି କିଲେସସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତାନଂ । ସମାପତ୍ତୀନନ୍ତି ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବାନଂ । ଗମ୍ଭୀରନ୍ତି ନିନ୍ନପତିଟ୍ଠାନଂ । ଗୂଳ୍ହନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ନିପୁଣନ୍ତି ସୁଖୁମଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ପଦତ୍ଥେନ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝାଧିପ୍ପାୟଂ । ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଧମ୍ମଦୀପକଂ । ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୁଞ୍ଞତାପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଭୂତନିବ୍ବାନପଟିସଞ୍ଞୁତ୍ତଂ ।

କାୟିକଂ ପାଗବ୍ଭିୟନ୍ତି କାୟେ ଭୱଂ କାୟିକଂ । ୱାଚସିକଚେତସିକେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଚିତ୍ତୀକାରକତୋତି ବହୁମାନକିରିୟରହିତୋ । ଅନୁପାହନାନଂ ଚଙ୍କମନ୍ତାନନ୍ତି ଉପାହନୱିରହିତାନଂ ଚଙ୍କମନ୍ତାନଂ ସମୀପେ, ଅନାଦରେ ୱା ସାମିୱଚନଂ । ସଉପାହନୋତି ଉପାହନାରୂଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ଚଙ୍କମତି । ନୀଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତାନନ୍ତି ଅକତପରିଚ୍ଛେଦାୟ ଭୂମିୟା ଚଙ୍କମନ୍ତେ ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୱାଲୁକଂ ଆକିରିତ୍ୱା ଆଲମ୍ବନଂ ୟୋଜେତ୍ୱା କତଚଙ୍କମେ ନୀଚେପି ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତେ । ଉଚ୍ଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମତୀତି ଇଟ୍ଠକଚୟନସମ୍ପନ୍ନେ ୱେଦିକାପରିକ୍ଖିତ୍ତେ ଉଚ୍ଚେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମତି । ସଚେ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୟୁତ୍ତୋ, ପବ୍ବତନ୍ତରୱନନ୍ତରଭୂମନ୍ତରସ୍ସ ୱା ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ତାଦିସେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେପି ଉପଚାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟତି । ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତିସମୀପେ ତିଟ୍ଠତି । ପୁରତୋପିତିଟ୍ଠତୀତି ପୁରତ୍ଥିମତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ଠିତକୋପି ଭଣତୀତି ଖାଣୁକୋ ୱିୟ ଅନୋନମିତ୍ୱା ଭଣତି । ବାହାୱିକ୍ଖେପକୋତି ବାହୁଂ ଖିପିତ୍ୱା ଖିପିତ୍ୱା ଭଣତି ।

ଅନୁପଖଜ୍ଜାତି ସବ୍ବେସଂ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା । ନୱେପି ଭିକ୍ଖୂ ଆସନେନ ପଟିବାହତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁରେ ୱା ପଚ୍ଛା ୱା ପୱିସନ୍ତୋ ଆସନେନ ପଟିବାହତି ନାମ ।

ଅନାପୁଚ୍ଛମ୍ପି କଟ୍ଠଂ ପକ୍ଖିପତୀତି ଅନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଦାରୁଂ ଖିପତି । ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହତୀତି ଜନ୍ତାଘରେ ପିଦହତି ।

ଓତରତୀତି ଉଦକତିତ୍ଥଂ ପୱିସତି । ନ୍ହାୟତୀତି ସରୀରଂ ସିନେହେତି । ଉତ୍ତରତୀତି ଉଦକତିତ୍ଥତୋ ତୀରଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛତି ।

ୱୋକ୍କମ୍ମାପୀତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି । ଓୱରକାନୀତି ଗବ୍ଭେ ପତିଟ୍ଠିତସୟନଘରାନି ।

ଗୂଳ୍ହାନୀତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନୀତି ଅଞ୍ଞେହି ପଟିଚ୍ଛାଦିତାନି ।

ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ୱାତି ଥେରେହି ‘‘ଧମ୍ମଂ ଭଣାହୀ’’ତି ଅନାଣତ୍ତୋ ଅନାୟାଚିତୋ ଚ ।

ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଅସୁଚିସଙ୍କସରସମାଚାରୋତି ଅଞ୍ଞେହି ‘‘ଅୟଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବୋ ଆଚାରୋ ସଂୟୋଗୋ ଏତସ୍ସାତି ଅସୁଚିସଙ୍କସରସମାଚାରୋ । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋତି ସକାରଂ ସଂୟୋଗଂ କତ୍ୱାପି ପଠନ୍ତି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତକାୟୱଚୀକମ୍ମନ୍ତୋ । ଅସ୍ସମଣୋତି ନ ସମଣୋ । ସମଣପଟିଞ୍ଞୋତି ‘‘ଅହଂ ସମଣୋ’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ସେଟ୍ଠଚରିୟା ୱିରହିତୋ । ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୋ । ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କୁସଲଧମ୍ମୱିରହିତତ୍ତା ଅନ୍ତୋପୂତିଭାୱମାପନ୍ନୋ । ଅୱସ୍ସୁତୋତି ରାଗେନ ତିନ୍ତୋ । କସମ୍ବୁଜାତୋତି ସଙ୍କାରସଭାୱୋ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଆଚାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗୋଚରୋ ପନ ତିୱିଧୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି । ତତ୍ଥ କତମୋ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ? ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି; ୟସ୍ସ ୱା ପନ ଅନୁସିକ୍ଖମାନୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ।

କତମୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସୁସଂୱୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ।

କତମୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ? ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ୟତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ ? ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨), ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି । ଇତି ଇମିନା ଚ ଆଚାରେନ ଇମିନା ଚ ଗୋଚରେନ ଉପେତୋ…ପେ॰… ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନପି ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ।

ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ମା ଆଦାୟ ସିକ୍ଖତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ଦସ୍ସିତଂ । ‘‘ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦି ପନ ସବ୍ବଂ ୟଥାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ତଂ ସୀଲଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮୮.ସାତିୟେସୁ ଅନସ୍ସାୱୀତି ସାତୱତ୍ଥୂସୁ କାମଗୁଣେସୁ ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୱିରହିତୋ । ସଣ୍ହୋତି ସଣ୍ହେହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଟିଭାନୱାତି ପରିୟତ୍ତିପରିପୁଚ୍ଛାଧିଗମପଟିଭାନେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ନ ସଦ୍ଧୋତି ସାମଂ ଅଧିଗତଧମ୍ମଂ ନ କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦହତି । ନ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱିରତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ନ ୱିରଜ୍ଜତି ।

ୟେସଂ ଏସାତି ୟେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସାତୱତ୍ଥୂସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଇଚ୍ଛା ତଣ୍ହା । ଅପ୍ପହୀନାତି ସନ୍ଥୱସମ୍ପୟୁତ୍ତା ତଣ୍ହା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନା । ତେସଂ ଚକ୍ଖୁତୋ ରୂପତଣ୍ହା ସୱତୀତି ଏତେସଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରତୋ ପୱତ୍ତଜୱନୱୀଥିସମ୍ପୟୁତ୍ତା ରୂପାରମ୍ମଣା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆସୱତୀତି ଓକାସତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଧମ୍ମତୋ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୂ ସୱତି । ସନ୍ଦତୀତି ନଦୀସୋତଂ ୱିୟ ଅଧୋମୁଖଂ ସନ୍ଦତି । ପୱତ୍ତତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତତି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ତଣ୍ହା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସୁପ୍ପହୀନା । ତେସଂ ଚକ୍ଖୁତୋ ରୂପତଣ୍ହା ନ ସୱତି ।

ସଣ୍ହେନକାୟକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅଫରୁସେନ ମୁଦୁନା କାୟକମ୍ମେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ଏକୀଭୂତୋ । ୱଚୀକମ୍ମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଣ୍ହେହି ସତିପଟ୍ଠାନେହୀତିଆଦୀସୁ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା । ପରିୟାପୁଣନଅତ୍ଥାଦିପରିପୁଚ୍ଛାଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାଧିଗମୱସେନ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥା ତିସ୍ସୋ ପଟିଭାନପ୍ପଭେଦସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞା ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ସୋ ପଟିଭାନୱା । ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପଟିଭାୟତୀତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପରିୟାପୁଣନଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ଞାଣଂ ଜାୟତି ଞାଣଂ ଅଭିମୁଖଂ ହୋତି । ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନାତି ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତିତଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ । ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋ ଛ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକୱସେନ ୱୁତ୍ତାତି ଞାତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଞାଣପ୍ପଭେଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଆସୱକ୍ଖୟପରିୟୋସାନାନି ଅଧିକାନି ଛ ଞାଣାନି । ତସ୍ସାତି ପରସ୍ସ, ଅତ୍ଥୋ ପଟିଭାୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ଥୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲଂ । ତଞ୍ହି ୟସ୍ମା ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରୀୟତି ଅଧିଗମୀୟତି ପାପୁଣୀୟତି, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଭାସିତତ୍ଥୋ ୱିପାକୋ କିରିୟାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପଭେଦତୋ ଞାତୋ ପାକଟୋ ହୋତି । ଧମ୍ମୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଭାସିତଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱେଦିତବ୍ବା, ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସୋ ଧମ୍ମୋ ପଭେଦତୋ ଞାତୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ୟା ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ଅବ୍ୟଭିଚାରୀ ୱୋହାରୋ, ତସ୍ସ ଅଭିଲାପେ ଭାସନେ ଉଦୀରଣେ ତଂ ଲପିତଂ ଭାସିତଂ ଉଦୀରିତଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିସଦ୍ଦଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସା ନିରୁତ୍ତି ଞାତା ପାକଟା ହୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ଞାତେ ଅତ୍ଥୋ ପଟିଭାୟତୀତି ଇଦାନି ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଅତ୍ଥେ ପାକଟୀଭୂତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ଅତ୍ଥୋ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଟିଭାୟତି ଞାଣାଭିମୁଖୋ ହୋତି । ଧମ୍ମେ ଞାତେଧମ୍ମୋ ପଟିଭାୟତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଧମ୍ମେ ପାକଟୀଭୂତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ଧମ୍ମୋ ପଟିଭାୟତି । ନିରୁତ୍ତିୟା ଞାତାୟ ନିରୁତ୍ତି ପଟିଭାୟତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାୟ ନିରୁତ୍ତିୟା ପାକଟାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦା ନିରୁତ୍ତି ପଟିଭାୟତି । ଇମେସୁ ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ଞାଣନ୍ତି ଅତ୍ଥଧମ୍ମନିରୁତ୍ତୀସୁ ଇମେସୁ ତୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥକଞାଣମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତେସୁ ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ୱା ତେସୁ ତୀସୁ ଞାଣେସୁ ଗୋଚରକିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ଇମାୟ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟାତି ଇମାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତୱିତ୍ଥାରପଞ୍ଞାୟ ଉପେତୋ ହୋତି । ସୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଟିଭାନୱାତି ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ । ୟସ୍ସ ପରିୟତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ପରିୟତ୍ତି ନାମ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱରୂପା ପରିୟତ୍ତି ନତ୍ଥି । ପରିପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥୀତି ପରିପୁଚ୍ଛା ନାମ ପାଳିଅଟ୍ଠକଥାଦୀସୁ ଗଣ୍ଠିପଦଅତ୍ଥପଦୱିନିଚ୍ଛୟକଥା । ଉଗ୍ଗହିତପାଳିଆଦୀସୁ ହି ଅତ୍ଥଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ଅଧିଗମୋ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିଗମୋ ନାମ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି । ଅରହତ୍ତଞ୍ହି ପତ୍ତସ୍ସ ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିସଦା ହୋନ୍ତି । ୟସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ତିୱିଧା ସମ୍ପତ୍ତି ନତ୍ଥି । କିଂ ତସ୍ସ ପଟିଭାୟିସ୍ସତୀତି କେନ କାରଣେନ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସତି ।

ସାମନ୍ତି ସୟମେୱ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତନ୍ତି ସୟମେୱ ତେନ ଞାଣେନ ଅୱଗମିତଂ । ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଜ୍ଝିତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତଂ ଧମ୍ମଂ । ନ କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦହତୀତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତାୟ ପରେସଂ ନ ସଦ୍ଦହତି, ସଦ୍ଧାୟ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତିଆଦିକଂ ଦ୍ୱାଦସପଦିକପଚ୍ଚୟାକାରଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାତିଆଦୟୋ ସଂସାରନିୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦି ସଚ୍ଚଦସ୍ସନୱସେନ । ଇମେ ଆସୱାତିଆଦୟୋ ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ କିଲେସୱସେନ ପଚ୍ଚୟଦସ୍ସନୱସେନ । ଇମେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାତିଆଦୟୋ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପହାତବ୍ବଭାୱେତବ୍ବସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଦସ୍ସନୱସେନ । ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନନ୍ତିଆଦୟୋ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଉପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ଦସ୍ସନୱସେନ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱିଧେନ ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ, ତେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୱସେନ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ, ତେସଂ ୱିପରିଣାମଂ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ, ନିସ୍ସରଣସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିସମୁଦୟଞ୍ଚ, ଅୱିଜ୍ଜାଦିନିରୋଧେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଏୱମାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ଏତେ ଧମ୍ମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅମତୋଗଧନ୍ତି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ମରଣସଙ୍ଖାତଂ ମତନ୍ତି ଅମତଂ । କିଲେସୱିସପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ଅଗଦନ୍ତିପି ଅମତଂ । ତସ୍ମିଂ ନିନ୍ନତାୟ ଅମତୋଗଧଂ । ଅମତପରାୟନନ୍ତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଅମତଂ ପରଂ ଅୟନଂ ଗତି ପତିଟ୍ଠା ଅସ୍ସାତି ଅମତପରାୟନଂ । ଅମତପରିୟୋସାନନ୍ତି ତଂ ଅମତଂ ସଂସାରସ୍ସ ନିଟ୍ଠାଭୂତତ୍ତା ପରିୟୋସାନମସ୍ସାତି ଅମତପରିୟୋସାନଂ ।

୮୯.ଲାଭକମ୍ୟା ନ ସିକ୍ଖତୀତି ଲାଭପତ୍ଥନାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତାଦୀନି ନ ସିକ୍ଖତି । ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ତଣ୍ହାୟ, ରସେସୁ ନାନୁଗିଜ୍ଝତୀତି ୱିରୋଧାଭାୱେନ ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ତଣ୍ହାୟ ମୂଲରସାଦୀସୁ ଗେଧଂ ନାପଜ୍ଜତି ।

କେନ ନୁ ଖୋତି ଲାଭପତ୍ଥନାୟ କାରଣଚିନ୍ତେନ ପିହସ୍ସ ପରିୟେସନେ ନିପାତୋ । ଲାଭାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ୱିସେସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ଲାଭଂ ପରିପାଚେନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚୟେ ପରିପାଚୟନ୍ତୋ ।

ଅତ୍ତଦମତ୍ଥାୟାତି ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନୋ ଦମନତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ତସମତ୍ଥାୟାତି ସମାଧିସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନୋ ସମାଧାନତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ତପରିନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟାତି ଦୁୱିଧେନାପି ଞାଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥଂ ଖୋ ଆୱୁସୋ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୯) । ଅପ୍ପିଚ୍ଛଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟାତି ଏତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅଧିଗମଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଧୁତଙ୍ଗଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା, ତେସଂ ନାନତ୍ଥଂ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତଂ ଏୱ, ତଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଞେୱାତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଚ ତିୱିଧଂ ସନ୍ତୋସଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା, ଏତେସଂ ୱିଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ । ସଲ୍ଲେଖଞ୍ଞେୱାତି କିଲେସଲେଖନଂ । ଇଦମତ୍ଥିତଞ୍ଞେୱାତି ଇମେହି କୁସଲଧମ୍ମେହି ଅତ୍ଥି ଇଦମତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ଇଦମତ୍ଥିତା, ତଂ ଇଦମତ୍ଥିତଂୟେୱ ନିସ୍ସାୟ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ।

ରସୋତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ମୂଲରସୋତି ୟଂକିଞ୍ଚି ମୂଲଂ ପଟିଚ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତରସୋ । ଖନ୍ଧରସାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅମ୍ବିଲନ୍ତି ତକ୍କମ୍ବିଲାଦି । ମଧୁରନ୍ତି ଏକନ୍ତତୋ ଗୋସପ୍ପିଆଦି । ମଧୁ ପନ କସାୱୟୁତ୍ତଂ ଚିରନିକ୍ଖିତ୍ତଂ କସାୱଂ ହୋତି, ଫାଣିତଂ ଖାରିୟୁତ୍ତଂ ଚିରନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଖାରିୟଂ ହୋତି । ସପ୍ପି ପନ ଚିରନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧେ ଜହନ୍ତମ୍ପି ରସଂ ନ ଜହତୀତି ତଦେୱ ଏକନ୍ତମଧୁରଂ । ତିତ୍ତକନ୍ତି ନିମ୍ବପଣ୍ଣାଦି । କଟୁକନ୍ତି ସିଙ୍ଗିୱେରମରିଚାଦି । ଲୋଣିକନ୍ତି ସାମୁଦ୍ଦିକଲୋଣାଦି । ଖାରିକନ୍ତି ୱାତିଙ୍ଗଣକଳୀରାଦି । ଲମ୍ବିକନ୍ତି ବଦରାମଲକକପିଟ୍ଠସାଲୱାଦି । କସାୱନ୍ତି ହରୀତକାଦି । ଇମେ ସବ୍ବେପି ରସା ୱତ୍ଥୁୱସେନ ୱୁତ୍ତା । ତଂତଂୱତ୍ଥୁକୋ ପନେତ୍ଥ ରସୋ ଚ ଅମ୍ବିଲାଦୀନି ନାମେହି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସାଦୂତି ଇଟ୍ଠରସୋ । ଅସାଦୂତି ଅନିଟ୍ଠରସୋ । ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ ସବ୍ବୋପି ରସୋ ପରିୟାଦିନ୍ନୋ । ସୀତନ୍ତି ସୀତରସୋ । ଉଣ୍ହନ୍ତି ଉଣ୍ହରସୋ । ଏୱମୟଂ ମୂଲରସାଦିନା ଭେଦେନ ଭିନ୍ନୋପି ରସୋ ଲକ୍ଖଣାଦୀହି ଅଭିନ୍ନୋୟେୱ । ସବ୍ବୋପି ହେସ ଜିୱ୍ହାପଟିହନନଲକ୍ଖଣୋ, ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଭାୱରସୋ, ତସ୍ସେୱ ଗୋଚରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ତେ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେନ ରସଗ୍ଗାନୀତି ଏତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ପସାଦଜିୱ୍ହଗ୍ଗେନ ଉତ୍ତମରସାନି । ପରିୟେସନ୍ତାତି ଗୱେସମାନା । ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତି । ତେ ଅମ୍ବିଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅନମ୍ବିଲଂ ପରିୟେସନ୍ତୀତି ତକ୍କାଦିଅମ୍ବିଲଂ ଲଦ୍ଧା ଅନମ୍ବିଲଂ ଗୱେସନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟୋଜିତଂ ।

ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଆହାରଂ ଆହାରେତୀତି ପଟିସଙ୍ଖାନପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଉପାୟେନ ଆହାରଂ ଆହାରେତି । ଇଦାନି ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ନେୱ ଦୱାୟାତି ଦୱତ୍ଥାୟ ନ ଆହାରେତି । ତତ୍ଥ ନଟଲଙ୍ଘକାଦୟୋ ଦୱତ୍ଥାୟ ଆହାରେନ୍ତି ନାମ । ୟଞ୍ହି ଭୋଜନଂ ଭୁତ୍ତସ୍ସ ନଚ୍ଚଗୀତକବ୍ବସିଲୋକସଙ୍ଖାତୋ ଦୱୋ ଅତିରେକତରେନ ପଟିଭାତି, ତଂ ଭୋଜନଂ ଅଧମ୍ମେନ ୱିସମେନ ପରିୟେସିତ୍ୱା ତେ ଆହାରେନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଏୱମାହାରେତି ।

ନମଦାୟାତି ମାନମଦପୁରିସମଦାନଂ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ ନ ଆହାରେତି । ତତ୍ଥ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତା ମଦତ୍ଥାୟ ଆହାରେନ୍ତି ନାମ । ତେ ହି ଅତ୍ତନୋ ମାନମଦପୁରିସମଦାନଂ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ ପିଣ୍ଡରସଭୋଜନାଦୀନି ପଣୀତଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ନାହାରେତି ।

ନମଣ୍ଡନାୟାତି ସରୀରମଣ୍ଡନତ୍ଥାୟ ନ ଆହାରେତି । ତତ୍ଥ ରୂପୂପଜୀୱିନିୟୋ ମାତୁଗାମା ଅନ୍ତେପୁରିକାଦୟୋ ଚ ସପ୍ପିଫାଣିତାଦୀନି ପିୱନ୍ତି, ସିନିଦ୍ଧମୁଦୁମଦ୍ଦୱଭୋଜନଂ ଆହାରେନ୍ତି । ଏୱଂ ନୋ ଅଙ୍ଗଲଟ୍ଠି ସୁସଣ୍ଠିତା ଭୱିସ୍ସତି, ସରୀରେ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ପସନ୍ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ନ ଆହାରେତି ।

ନ ୱିଭୂସନାୟାତି ସରୀରେ ମଂସୱିଭୂସନତ୍ଥାୟ ନ ଆହାରେତି । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବୁଦ୍ଧମଲ୍ଲମୁଟ୍ଠିକମଲ୍ଲଚେଟକାଦୟୋ ସୁସିନିଦ୍ଧେହି ମଚ୍ଛମଂସାଦୀହି ସରୀରଂ ପୀଣେନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ନୋ ମଂସଂ ଉସ୍ସଦଂ ଭୱିସ୍ସତି ପହାରସହନତ୍ଥାୟା’’ତି । ଅୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ସରୀରେ ମଂସୱିଭୂସନତ୍ଥାୟ ନ ଆହାରେତି ।

ୟାୱଦେୱାତି ଆହାରାହରଣପୟୋଜନସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦନିୟମଦସ୍ସନଂ । ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟାତି ଇମସ୍ସ ଚତୁମହାଭୂତିକସ୍ସ କରଜକାୟସ୍ସ ଠପନତ୍ଥାୟ ଆହାରେତି, ଇଦମସ୍ସ ଆହାରାହରଣେ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାପନାୟାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୟାପନତ୍ଥାୟ ଆହାରେତି । ୱିହିଂସୂପରତିୟାତି ୱିହିଂସା ନାମ ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଖୁଦ୍ଦା, ତସ୍ସା ଉପରତିୟା ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ଆହାରେତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସକଲସାସନଂ, ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହତ୍ଥାୟ ଆହାରେତି ।

ଇତୀତି ଉପାୟନିଦସ୍ସନଂ, ଇମିନା ଉପାୟେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମୀତି ପୁରାଣୱେଦନଂ ନାମ ଅଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା, ତଂ ପଟିହନିସ୍ସାମୀତି ଆହାରେତି । ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ନୱୱେଦନା ନାମ ଅତିଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା, ନ ତଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଆହାରେତି । ଅଥ ୱା ନୱୱେଦନା ନାମ ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱେଦନା, ତସ୍ସା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନତ୍ଥମେୱ ଆହାରେତି ।

ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟାପନା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତି । ଅନୱଜ୍ଜତା ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅତ୍ଥି ଅନୱଜ୍ଜଂ । ତତ୍ଥ ଅଧମ୍ମିକପରିୟେସନା ଅଧମ୍ମିକପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଅଧମ୍ମେନ ପରିଭୋଗୋତି ଇଦଂ ସାୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ଧମ୍ମେନ ପନ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ନାମ । ଏକଚ୍ଚୋ ଅନୱଜ୍ଜେୟେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋତି, ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ମେ’’ତି କତ୍ୱା ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତଂ ଜୀରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନଅଧୋୱିରେଚନାଦୀହି କିଲମତି, ସକଲୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଭେସଜ୍ଜପରିୟେସନାଦୀସୁ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ଉଦରଂ ଉଦ୍ଧୁମାତ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏସ ନିଚ୍ଚକାଲମ୍ପି ଏୱଂ ପକତିକୋୟେୱ, ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିପ୍ପମାଣଂ ନାମ ନ ଜାନାତୀ’’ତି ନିନ୍ଦନ୍ତି ଗରହନ୍ତି । ଅୟଂ ଅନୱଜ୍ଜେୟେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋତି ନାମ । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହାରେତି ।

ଫାସୁୱିହାରୋ ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଅତ୍ଥି ଫାସୁୱିହାରୋ, ଅତ୍ଥି ନ ଫାସୁୱିହାରୋ । ତତ୍ଥ ଆହରହତ୍ଥକୋ ଅଲଂସାଟକୋ ତତ୍ରୱଟ୍ଟକୋ କାକମାସକୋ ଭୁତ୍ତୱମିତକୋତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଜନଂ ନ ଫାସୁୱିହାରୋ ନାମ । ଏତେସୁ ହି ଆହରହତ୍ଥକୋ ନାମ ବହୁଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଆହର ହତ୍ଥ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଅଲଂସାଟକୋ ନାମ ଅଚ୍ଚୁଦ୍ଧୁମାତକୁଚ୍ଛିତାୟ ଉଟ୍ଠିତୋପି ସାଟକଂ ନିୱାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତତ୍ରୱଟ୍ଟକୋ ନାମ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ରେୱ ପରିୱଟ୍ଟତି । କାକମାସକୋ ନାମ ୟଥା କାକେହି ଆମସିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ଏୱଂ ୟାୱ ମୁଖଦ୍ୱାରା ଆହାରେତି । ଭୁତ୍ତୱମିତକୋ ନାମ ମୁଖେନ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ୱମତି । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ‘‘ଫାସୁୱିହାରୋ ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହାରେତି । ଫାସୁୱିହାରୋ ନାମ ଚତୂହି ପଞ୍ଚହି ଆଲୋପେତି ଊନୂଦରତା । ଏତ୍ତକଞ୍ହି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱତୋ ଚତ୍ତାରୋ ଇରିୟାପଥା ସୁଖେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ଏୱମାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।

ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩; ମି॰ ପ॰ ୬.୫.୧୦) ।

ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଅଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତବ୍ବାନି । ନେୱ ଦୱାୟାତି ହି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ନ ମଦାୟାତି ଏକଂ, ନ ମଣ୍ଡନାୟାତି ଏକଂ, ନ ୱିଭୂସନାୟାତି ଏକଂ, ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା ୟାପନାୟାତି ଏକଂ, ୱିହିଂସୂପରତିୟା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଏକଂ, ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମି ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଏକଂ, ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଅନୱଜ୍ଜତା ଚ ଫାସୁୱିହାରୋ ଚାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଭୋଜନାନିସଂସୋ ।

ମହାସିୱତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ପଟିକ୍ଖେପୋ ନାମ, ଉପରି ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତବ୍ବାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟାତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ୟାପନାୟାତି ଏକଂ, ୱିହିଂସୂପରତିୟାତି ଏକଂ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଏକଂ, ଇତି ପୁରାଣଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ପଟିହଙ୍ଖାମୀତି ଏକଂ, ନୱଞ୍ଚ ୱେଦନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମୀତି ଏକଂ, ୟାତ୍ରା ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏକଂ, ଅନୱଜ୍ଜତା ଚାତି ଏକଂ, ଫାସୁୱିହାରୋ ପନ ଭୋଜନାନିସଂସୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେତି ।

୯୦.ଉପେକ୍ଖକୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତୋତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିସତିୟୁତ୍ତୋ ।

ଉପେକ୍ଖକୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାଧମ୍ମୋ ନାମ କୋତି ? ଞାଣାଦୟୋ । ‘‘ଞାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ କିରିୟତୋ ଚତ୍ତାରି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ‘‘ସତତୱିହାରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ମହାଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି, ‘‘ରଜ୍ଜନଦୁସ୍ସନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦସ ଚିତ୍ତାନି ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସୋମନସ୍ସଂ ଆସେୱନୱସେନ ଲବ୍ଭତି । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି କାରଣୱସେନ ଚକ୍ଖୂତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ରୂପଦସ୍ସନସମତ୍ଥେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା । ପୋରାଣା ପନାହୁ – ଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ ନ ପସ୍ସତି ଅଚିତ୍ତକତ୍ତା, ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ପସ୍ସତି ଅଚକ୍ଖୁକତ୍ତା । ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣସଙ୍ଘଟ୍ଟନେନ ପନ ପସାଦୱତ୍ଥୁକେନ ଚିତ୍ତେନ ପସ୍ସତି । ଈଦିସେସୁ ପନ ଠାନେସୁ ‘‘ଧନୁନା ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସସମ୍ଭାରକଥା ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତୀତି ଲୋଭୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଛନ୍ଦରାଗୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ସୋମନସ୍ସୋ ନ ହୋତି । ନ ଦୁମ୍ମନୋତି ପଟିଘୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ଉପେକ୍ଖକୋତି ଉପପତ୍ତିତୋ ଇକ୍ଖକୋ ହୋତି, ଅପକ୍ଖପତିତୋ ହୁତ୍ୱା ଇରିୟାପଥଂ ପୱତ୍ତେତି । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସତିମା ଞାଣସମ୍ପନ୍ନୋ । ମନାପଂ ନାଭିଗିଜ୍ଝତୀତି ମନୱଡ୍ଢନକଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନାଭିଗିଜ୍ଝତି ନ ପତ୍ଥେତି । ନାଭିହଂସତୀତି ନ ତୁସ୍ସତି । ନ ରାଗଂ ଜନେତୀତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ତସ୍ସଠିତୋୱ କାୟୋ ହୋତୀତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦିକାୟୋ କମ୍ପାରହିତତ୍ତା ଠିତୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋତି । ଅମନାପନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ। ନ ମଙ୍କୁ ହୋତୀତି ଦୋମନସ୍ସିତୋ ନ ହୋତି । ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି କୋଧୱସେନ ଠିତମନୋ ନ ହୋତି । ଅଲୀନମନସୋତି ଅଲୀନଚିତ୍ତୋ । ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚେତସୋତି ବ୍ୟାପାଦରହିତଚିତ୍ତୋ ।

ରଜନୀୟେ ନ ରଜ୍ଜତୀତି ରଜନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଦୁସ୍ସନୀୟେ ନ ଦୁସ୍ସତୀତି ଦୋସୁପ୍ପାଦେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ଦୋସଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ମୋହନୀୟେ ନ ମୁୟ୍ହତୀତି ମୋହନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ମୋହଂ ଉପ୍ପାଦେତି । କୋପନୀୟେ ନ କୁପ୍ପତୀତି କୋଧନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ଚଲତି । ମଦନୀୟେ ନ ମଜ୍ଜତୀତି ମଦନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ସଂସୀଦତି । କିଲେସନୀୟେ ନ କିଲିସ୍ସତୀତି ଉପତପନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ଉପତପ୍ପତି । ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋତି ରୂପାରମ୍ମଣେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତୋ । ସୁତେ ସୁତମତ୍ତୋତି ସଦ୍ଦାୟତନେ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣେନ ସୁତେ ସୁତମତ୍ତୋ । ମୁତେ ମୁତମତ୍ତୋତି ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟୱିଞ୍ଞାଣେନ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଗହିତେ ଗହିତମତ୍ତୋ । ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତୋତି ମନୋୱିଞ୍ଞାଣେନ ଞାତେ ଞାତମତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠେ ନ ଲିମ୍ପତୀତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠେ ରୂପାରମ୍ମଣେ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେନ ନ ଲିମ୍ପତି । ଦିଟ୍ଠେ ଅନୂପୟୋତି ରୂପାରମ୍ମଣେ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ହୋତି । ଅନପାୟୋତି ଅପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ।

ସଂୱିଜ୍ଜତୀତି ଲବ୍ଭତି । ପସ୍ସତୀତି ଓଲୋକେତି । ଛନ୍ଦରାଗୋତି ସିନେହୋ । ରୂପାରାମନ୍ତି ରୂପଂ ଆରାମଂ ଅସ୍ସାତି ରୂପାରାମଂ । ରୂପେ ରତନ୍ତି ରୂପରତଂ। ରୂପେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ରୂପସମ୍ମୁଦିତଂ।

ଦନ୍ତଂ ନୟନ୍ତି ସମିତିନ୍ତି ଉୟ୍ୟାନକୀଳାମଣ୍ଡଲାଦୀସୁ ମହାଜନମଜ୍ଝଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଦନ୍ତମେୱ ଗୋଣଜାତିଂ ୱା ଅସ୍ସଜାତିଂ ୱା ୟାନେ ୟୋଜେତ୍ୱା ନୟନ୍ତି । ରାଜାତି ତଥାରୂପାନେୱ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ରାଜାପି ଦନ୍ତମେୱ ଅଭିରୁହତି । ମନୁସ୍ସେସୂତି ମନୁସ୍ସେସୁପି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋୱ ସେଟ୍ଠୋ । ୟୋତିୱାକ୍ୟନ୍ତି ୟୋ ଏୱରୂପଂ ଅତିକ୍କମୱଚନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ତିତିକ୍ଖତି ନ ପଟିପ୍ଫନ୍ଦତି ନ ୱିହଞ୍ଞତି, ଏୱରୂପୋ ଦନ୍ତୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅସ୍ସତରାତି ୱଳୱାୟ ଗଦ୍ରଭେନ ଜାତା । ଆଜାନୀୟାତି ୟଂ ଅସ୍ସଦମ୍ମସାରଥି କାରଣଂ କାରେତି, ତସ୍ସ ଖିପ୍ପଂ ଜାନନସମତ୍ଥା । ସିନ୍ଧୱାତି ସିନ୍ଧୱରଟ୍ଠେ ଜାତା ଅସ୍ସା । ମହାନାଗାତି କୁଞ୍ଜରସଙ୍ଖାତା ମହାହତ୍ଥିନୋ । ଅତ୍ତଦନ୍ତୋତି ଏତେ ଅସ୍ସତରା ୱା ଆଜାନୀୟା ୱା ସିନ୍ଧୱା ୱା କୁଞ୍ଜରା ୱା ୱରା ଦନ୍ତା, ନ ଅଦନ୍ତା । ୟୋ ପନ ଚତୁମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତଦନ୍ତେନ ଦନ୍ତତାୟ ଅତ୍ତଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋ, ଅୟଂ ତତୋପି ୱରଂ, ସବ୍ବେହିପି ଏତେହି ଉତ୍ତରିତରୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନ ହି ଏତେହି ୟାନେହୀତି ୟାନି ଏତାନି ହତ୍ଥିୟାନାଦିୟାନାନି, ନ ହି ଏତେହି ୟାନେହି କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅଗତପୁବ୍ବତ୍ତା ‘‘ଅଗତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଦିସଂ, ତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ୟଥା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଦନ୍ତେନ ଅପରଭାଗେ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସୁଦନ୍ତେନ ଦନ୍ତୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ଅଗତପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦନ୍ତଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତଦମନମେୱ ୱରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିଧାସୁ ନ ୱିକମ୍ପନ୍ତୀତି ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତିଆଦୀସୁ ମାନୱିଧାସୁ ନ ଚଲନ୍ତି ନପ୍ପୱେଧନ୍ତି । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ପୁନବ୍ଭୱାତି ପୁନବ୍ଭୱପଟିସନ୍ଧିୟା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଠିତା । ଦନ୍ତଭୂମିମନୁପ୍ପତ୍ତାତି ଏକନ୍ତଦମନଂ ଅରହତ୍ତଫଲଭୂମିଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତା । ତେ ଲୋକେ ୱିଜିତାୱିନୋତି ତେ ଅରହନ୍ତୋ ସତ୍ତଲୋକେ ୱିଜିତୱିଜୟା ୱିଜିତୱନ୍ତୋ ନାମ ହୋନ୍ତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନିବ୍ଭୟୋ ନିବ୍ବିକାରୋ ଦନ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗୋଚରଭାୱନାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସନାଭାୱନାୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଗନ୍ଧଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଭାୱିତାନି, ତାନି ଚ ଖୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଗୋଚରଭାୱନାୟ, ଏୱଂ ପନ ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବଲୋକେତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱେକଲ୍ଲତା ୱେକଲ୍ଲତୋ ୱା ସମ୍ଭୱୋ, ତତ୍ଥ ନାଭିଜ୍ଝାଦିୱସେନ ଭାୱିତାନୀତି ଏୱଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝ ଞତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇମଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ସକସନ୍ତତିଖନ୍ଧଲୋକଂ ପରସନ୍ତତିଖନ୍ଧଲୋକଞ୍ଚ ଦନ୍ତମରଣଂ ମରିତୁକାମୋ କାଲଂ କଙ୍ଖତି, ଜୀୱିତକ୍ଖୟକାଲଂ ଆଗମେତି ପତିମାନେତି, ନ ଭାୟତି ମରଣସ୍ସ । ୟଥାହ –

‘‘ମରଣେ ମେ ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ନିକନ୍ତି ନତ୍ଥୀ ଜୀୱିତେ’’ ॥ (ଥେରଗା॰ ୨୦) ।

‘‘ନାଭିକଙ୍ଖାମି ମରଣଂ, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପତିମାନେମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୦୬, ୬୫୪, ୧୦୦୨; ମି॰ ପ॰ ୨.୨.୪ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ।

ଭାୱିତୋସ ଦନ୍ତୋତି ଏୱଂ ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସୋ ଦନ୍ତୋ ।

୯୧.ନିସ୍ସୟତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟା । ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ଆକାରେହି ଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଅନିସ୍ସିତୋତି ଏୱଂ ତେହି ନିସ୍ସୟେହି ଅନିସ୍ସିତୋ । ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମଞାଣା ନତ୍ଥି ନିସ୍ସୟାନଂ ଅଭାୱୋତି ଦୀପେତି । ଭୱାୟ ୱିଭୱାୟ ୱାତି ସସ୍ସତାୟ ଉଚ୍ଛେଦାୟ ୱା । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋ ।

୯୨.ତଂ ବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ଏକେକଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଉପସନ୍ତୋତି କଥେମି । ଅତରୀ ସୋ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ସୋ ଇମଂ ୱିସତାଦିଭାୱେନ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ମହାତଣ୍ହଂ ଅତରି ।

ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ରାଗୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋତି ସୟଂ ଗହିତଦିଟ୍ଠିୟା ରଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତୋ ରାଗୋ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ । ପରୱାଦେସୁ ଆଘାତୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ପରେସଂ ୱାଦପଟିୱାଦେସୁ କୋପୋ ଚ ଅତୁଟ୍ଠାକାରୋ ଚ ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ୱା ୱତଂ ୱାତି ସୟଂ ଗହିତମେଥୁନୱିରତିସଙ୍ଖାତଂ ସୀଲଂ ୱା ଗୋୱତାଦିୱତଂ ୱା । ସୀଲବ୍ବତଂ ୱାତି ତଦୁଭୟଂ ୱା । ପରାମାସୋତି ଇମିନା ସୁଦ୍ଧୀତିଆଦିୱସେନ ପରତୋ ଆମସତି । ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠି ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋତି ସୟଂ ଗହିତଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୫୪; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭, ୩୦୧) ଅୟୋନିସୋ ଅଭିନିୱେସୋ ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସୋ କାୟଗନ୍ଥୋ । ଗନ୍ଥା ତସ୍ସ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଦିଟ୍ଠିଗନ୍ଥା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ନ ସନ୍ତି । ବ୍ୟାପାଦୋ କାୟଗନ୍ଥୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ । ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ।

୯୩. ଇଦାନି ତମେୱ ଉପସନ୍ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦି । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତା ଅତ୍ରଜାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁତ୍ତପରିଗ୍ଗହାଦୟୋ ପୁତ୍ତାଦିନାମେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହିସ୍ସ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ୱା ଅଭାୱେନ ପୁତ୍ତାଦୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ଅତ୍ତାତି ‘‘ଅତ୍ତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଗହିତା ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ନତ୍ଥି । ନିରତ୍ତାତି ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଗହିତା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ।

ନତ୍ଥୀତି ଗହେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ମୋଚେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି ଗହିତନ୍ତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଗହିତଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଗାହମୁଞ୍ଚନସମତିକ୍କନ୍ତୋତି ଗହଣଞ୍ଚ ମୋଚନଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ । ୱୁଦ୍ଧିପରିହାନିୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୱୁଡ୍ଢିଞ୍ଚ ହାନିଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ।

୯୪.ୟେନ ନଂ ୱଜ୍ଜୁଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ଅଥୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟେନ ତଂ ରାଗାଦିନା ୱଜ୍ଜେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସବ୍ବେପି ଦେୱମନୁସ୍ସା ଇତୋୱ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ରତ୍ତୋତି ୱା ଦୁଟ୍ଠୋତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ ତସ୍ସ ଅପୁରକ୍ଖତନ୍ତି ତଂ ରାଗାଦିୱଜ୍ଜଂ ତସ୍ସ ଅରହତୋ ଅପୁରକ୍ଖତଂ । ତସ୍ମା ୱାଦେସୁ ନେଜତୀତି ତଂକାରଣା ନିନ୍ଦାୱଚନେସୁ ନ କମ୍ପତି ।

ନେଜତୀତି ନିଦ୍ଦେସସ୍ସ ଉଦ୍ଦେସପଦଂ । ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଚଲନଂ ନ କରୋତି । ନ ଚଲତୀତି ନ ତତ୍ଥ ନମତି । ନ ୱେଧତୀତି କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ନ ଫନ୍ଦତି । ନପ୍ପୱେଧତୀତି ନ କମ୍ପତି । ନ ସମ୍ପୱେଧତୀତି ନ ପରିୱତ୍ତତି ।

୯୫.ନ ଉସ୍ସେସୁ ୱଦତେତି ୱିସିଟ୍ଠେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ’’ତି ଅତିମାନୱସେନ ନ ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । କପ୍ପଂ ନେତି ଅକପ୍ପିୟୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଦୁୱିଧମ୍ପି କପ୍ପଂ ନ ଏତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟୋ, ପହୀନକପ୍ପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋୱ ।

୯୬.ସକନ୍ତି ମୟ୍ହନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତଂ । ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତୀତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାଦିନା ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତି । ଧମ୍ମେସୁ ଚ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସ ୱେ ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ନରୁତ୍ତମୋ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନୋୱ । ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ଗଣନା ନତ୍ଥୀତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

୯୭. ଏକାଦସମେ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ କୁତୋପହୂତା କଲହା ୱିୱାଦାତି କଲହୋ ଚ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱିୱାଦୋ ଚାତି ଇମେ କୁତୋ ଜାତା । ପରିଦେୱସୋକା ସହମଚ୍ଛରା ଚାତି ପରିଦେୱସୋକା ଚ ସହମଚ୍ଛରା ଚ କୁତୋ ପହୂତା । ମାନାତିମାନା ସହପେସୁଣା ଚାତି ମାନା ଚ ଅତିମାନା ଚ ପେସୁଣା ଚ କୁତୋ ପହୂତା । ତେତି ତେ ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠ କିଲେସଧମ୍ମା । ତଦିଙ୍ଘ ବ୍ୟୂହୀତି ତଂ ମୟା ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ବ୍ରୂହି, ୟାଚାମି ତଂ ଅହନ୍ତି । ୟାଚନତ୍ଥୋ ହି ଇଙ୍ଘାତି ନିପାତୋ ।

ଏକେନ ଆକାରେନାତି ଏକେନ କାରଣେନ । ଅପରେନ ଆକାରେନାତି ଅପରେନ କାରଣେନ । ଆଗାରିକା ଦଣ୍ଡପସୁତାତି ଗହପତିନୋ ୱିହେସମାନା । ପବ୍ବଜିତା ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତାତି ଅନଗାରିକା ସତ୍ତସୁ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପଜ୍ଜମାନା ।

କୁତୋପହୂତାତି କୁତୋଭୂତା । କୁତୋଜାତାତି କୁତୋ ପଟିଲଦ୍ଧଭାୱା । କୁତୋସଞ୍ଜାତାତି ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । କୁତୋନିବ୍ବତ୍ତାତି କୁତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ପତ୍ତା । ଉପସଗ୍ଗେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ‘‘କୁତୋଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କୁତୋପାତୁଭୂତାତି କୁତୋପାକଟୀଭୂତା । କିଂ ନିଦାନାତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦେତୀତି ନିଦାନଂ। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମୁଦେତୀତି ସମୁଦୟୋ। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ଜାୟତୀତି ଜାତି। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ପଭୱତୀତି ପଭୱୋ । ମୂଲଂ ପୁଚ୍ଛତୀତି କଲହସ୍ସ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । କାରଣଞ୍ହି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ମୂଲଂ । ଅତ୍ତନୋ ଫଲନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ହିନୋତି ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ। ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ନିଦେତୀତି ନିଦାନଂ। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମ୍ଭୱତୀତି ସମ୍ଭୱୋ। ପଭୱତି ଫଲଂ ଏତସ୍ମାତି ପଭୱୋ। ସମୁଟ୍ଠାତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ, ଏତେନ ୱା ସମୁଟ୍ଠାତୀତି ସମୁଟ୍ଠାନଂ। ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆହରତୀତି ଆହାରୋ। ଅପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଆରମେତୀତି ଆରମ୍ମଣଂ। ଏତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଫଲଂ ଏତି ପୱତ୍ତତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ। ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ସମୁଦେତୀତି ସମୁଦୟୋତି ଏୱମେତେସଂ ପଦାନଂ ୱଚନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘କଲହସ୍ସ ଚ ୱିୱାଦସ୍ସ ଚ ମୂଲଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସନା ୱୁତ୍ତା ।

୯୮.ପିୟପ୍ପହୂତାତି ପିୟୱତ୍ଥୁତୋ ଜାତା । ମଚ୍ଛେରୟୁତ୍ତା କଲହା ୱିୱାଦାତି ଇମିନା କଲହୱିୱାଦାଦୀନଂ ନ କେୱଲଂ ପିୟୱତ୍ଥୁମେୱ, ମଚ୍ଛରିୟମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତି । କଲହୱିୱାଦସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଏତେସଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ତଥା ପେସୁଣାନଞ୍ଚ ୱିୱାଦଂ । ତେନାହ ‘‘ୱିୱାଦଜାତେସୁ ଚ ପେସୁଣାନୀ’’ତି । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱ ।

୯୯.ପିୟା ସୁ ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନା, ୟେ ଚାପି ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେତି ‘‘ପିୟପ୍ପହୂତା କଲହା’’ତି ୟେ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା, ତେ ପିୟା ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନା, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପିୟା, ୟେ ଚାପି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଲୋକେ ୱିଚରନ୍ତି ଲୋଭହେତୁ ଲୋଭେନାଭିଭୂତା ୱିଚରନ୍ତି, ତେସଂ ସୋ ଲୋଭୋ ଚ କୁତୋନିଦାନୋତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ଏକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଚ୍ଛତି । କୁତୋନିଦାନାତି ଚେତ୍ଥ କିଂନିଦାନା କିଂହେତୁକାତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ତୋଆଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସମାସେ ଚସ୍ସ ଲୋପାଭାୱୋ । ଅଥ ୱା ନିଦାନାତି ଜାତା, ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା କୁତୋ ଜାତା କୁତୋ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆସା ଚ ନିଟ୍ଠା ଚାତି ଆସା ଚ ତସ୍ସା ଆସାୟ ସମିଦ୍ଧି ଚ । ୟେ ସମ୍ପରାୟାୟ ନରସ୍ସ ହୋନ୍ତୀତି ୟେ ନରସ୍ସ ସମ୍ପରାୟାୟ ହୋନ୍ତି, ପରାୟନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକା ଏୱାୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛା ।

ଦୀପା ହୋନ୍ତୀତି ପତିଟ୍ଠା ଭୱନ୍ତି । ସରଣା ହୋନ୍ତୀତି ଦୁକ୍ଖନାସନା ହୋନ୍ତି । ନିଟ୍ଠାପରାୟନା ହୋନ୍ତୀତି ସମିଦ୍ଧିପରାୟନା ହୋନ୍ତି ।

୧୦୦.ଛନ୍ଦାନିଦାନାନୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଛନ୍ଦନିଦାନାନି । ୟେ ଚାପି ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତୀତି ୟେ ଚାପି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତି, ତେସଂ ଲୋଭୋପି ଛନ୍ଦନିଦାନୋତି ଦ୍ୱେପି ଅତ୍ଥେ ଏକତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଇତୋନିଦାନାତି ଛନ୍ଦନିଦାନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ଇତୋନିଦାନା’’ତି ହି ଛନ୍ଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଛନ୍ଦନିଦାନା ହି ଲୋଭାଦୟୋ । ‘‘ଇତୋନିଦାନା’’ତି ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଚେତ୍ଥ ‘‘କୁତୋନିଦାନା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆସାୟ ସମିଦ୍ଧି ୱୁଚ୍ଚତି ନିଟ୍ଠାତି ଅଜ୍ଝାସୟନିବ୍ବତ୍ତିପଟିଲାଭୋ କଥୀୟତି ।

୧୦୧.ୱିନିଚ୍ଛୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟା । ୟେ ଚାପି ଧମ୍ମା ସମଣେନ ୱୁତ୍ତାତି ୟେ ଚ ଅଞ୍ଞେପି କୋଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଥାରୂପା ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ କୁତୋପହୂତାତି ।

ଅଞ୍ଞଜାତିକାତି ଅଞ୍ଞସଭାୱା । ଅଞ୍ଞୱିହିତକାତି ଅଞ୍ଞେନାକାରେନ ଠିତା । ସମିତପାପେନାତି ନିବ୍ବାପିତପାପେନ । ବାହିତପାପଧମ୍ମେନାତି ପହୀନଲାମକଧମ୍ମେନ । ଭିନ୍ନକିଲେସମୂଲେନାତି କିଲେସମୂଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତେନ । ସବ୍ବାକୁସଲମୂଲବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତେନାତି ଦ୍ୱାଦସଅକୁସଲବନ୍ଧନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଠିତେନ । ୱୁତ୍ତାତି କଥିତା । ପୱୁତ୍ତାତି ପକାରେନ କଥିତା ।

୧୦୨.ତମୂପନିସ୍ସାୟ ପହୋତି ଛନ୍ଦୋତି ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ତଦୁଭୟୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ସାତାସାତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସଂୟୋଗୱିୟୋଗପତ୍ଥନାୱସେନ ଛନ୍ଦୋ ପହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଛନ୍ଦୋ ନୁ ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନୋ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି । ରୂପେସୁ ଦିସ୍ୱା ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚାତି ରୂପେସୁ ୱୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କୁବ୍ବତି ଜନ୍ତୁ ଲୋକେତି ଅପାୟାଦିକେ ଲୋକେ ଅୟଂ ଜନ୍ତୁ ଭୋଗାଧିଗମତ୍ଥଂ ତଣ୍ହାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ‘‘ଅତ୍ତା ମେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ କୁରୁତେ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟା ଚାପି କୁତୋପଭୂତା’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି ।

ସାତାସାତଂ ନିସ୍ସାୟାତି ମଧୁରଞ୍ଚ ଅମଧୁରଞ୍ଚ ଉପନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠନ୍ତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଞ୍ଚ ।

ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁରାତି ପିଟ୍ଠସୁରା ପୂୱସୁରା ଓଦନସୁରା କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଚ ସୁରା । ମେରୟନ୍ତି ପୁପ୍ଫାସୱୋ ଫଲାସୱୋ ମଧ୍ୱାସୱୋ ଗୁଳାସୱୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚ ଆସୱା । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ମଦକରଣୱସେନ ମଜ୍ଜଂ । ପମାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ପମାଦକାରଣଂ, ୟାୟ ଚେତନାୟ ତଂ ମଜ୍ଜଂ ପିୱତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନୁୟୋଗନ୍ତି ତଂ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁଆୟୋଗଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ କରଣଂ । ୟସ୍ମା ଚ ପନ ତଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଭୋଗା ପରିହାୟନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ମେ ଭୋଗା ପରିକ୍ଖୟଂ ଖୀଣଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ଜାନାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ୱିକାଲୱିସିଖାଚରିୟାନୁୟୋଗନ୍ତି ଅୱେଲାୟ ୱିସିଖାସୁ ଚରିୟାନୁୟୁତ୍ତଂ । ସମଜ୍ଜାଭିଚରଣନ୍ତି ନଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନୱସେନ ସମଜ୍ଜାଭିଗମନଂ । ଆଲସ୍ୟାନୁୟୋଗନ୍ତି କାୟାଲସିୟତାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତଂ । ଅପାୟମୁଖାନି ନ ସେୱତୀତି ଭୋଗାନଂ ୱିନାସଦ୍ୱାରାନି ନ ସେୱତି ।

କସିୟା ୱାତି କସିକମ୍ମେନ ୱା । ୱଣିଜ୍ଜାୟ ୱାତି ଧମ୍ମିକୱଣିଜ୍ଜକମ୍ମେନ ୱା । ଗୋରକ୍ଖେନ ୱାତି ଗୋପାଲକମ୍ମେନ ୱା । ଇସ୍ସତ୍ଥେନ ୱାତି ଧନୁସିପ୍ପେନ ୱା । ରାଜପୋରିସେନ ୱାତି ରାଜସେୱକକମ୍ମେନ ୱା । ସିପ୍ପଞ୍ଞତରେନ ୱାତି କୁମ୍ଭକାରାଦିସିପ୍ପାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱା । ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ପୟୋଗଂ କରୋତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଜାନାତୀତି ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଜାନାତି । ‘‘ଅତ୍ତା ମେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରହିତେତି ତସ୍ମିଂ ୱିନଟ୍ଠେ । ଅତ୍ତାମେ ଅନ୍ତରହିତୋତି ‘‘ମମ ଅତ୍ତା ୱିନଟ୍ଠୋ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୱିଗତୋ ମେ ଅତ୍ତାତି ୱୀତିକ୍କନ୍ତୋ ମମ ଅତ୍ତା । ସୋତସ୍ମିନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୧୦୩.ଏତେପି ଧମ୍ମା ଦ୍ୱୟମେୱ ସନ୍ତେତି ଏତେ କୋଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସାତାସାତଦ୍ୱୟେ ସନ୍ତେ ଏୱ ହୋନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ତତିୟପଞ୍ହୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି । ଇଦାନି ୟୋ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଏତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ କଥଂକଥୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କଥଂକଥାପହାନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଥଂକଥୀ ଞାଣପଥାୟ ସିକ୍ଖେ’’ତି, ଞାଣଦସ୍ସନଞାଣାଧିଗମନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂକାରଣା ? ଞତ୍ୱା ପୱୁତ୍ତା ସମଣେନ ଧମ୍ମା। ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ହି ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଞାଣାନୁଭାୱେନ ତେ ଅଜାନନ୍ତୋ ନ ଜାନେୟ୍ୟ, ନ ଦେସନାଦୋସେନ । ତସ୍ମା କଥଂକଥୀ ଞାଣପଥାୟ ସିକ୍ଖେ, ଞତ୍ୱା ପୱୁତ୍ତା ସମଣେନ ଧମ୍ମାତି ।

ପକ୍ଖେପବନ୍ଧନେନ ୱା ବଦ୍ଧୋତି ନାଗରିକବନ୍ଧେନ ବଦ୍ଧୋ । ପରିକ୍ଖେପବନ୍ଧନେନ ୱାତି ୱତିପରିକ୍ଖେପବନ୍ଧନେନ ୱା । ଗାମବନ୍ଧନେନାତିଆଦୀସୁ ତସ୍ମା ତସ୍ମା ଠାନତୋ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଗାମବନ୍ଧନାଦୀହି ବଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ସ ବନ୍ଧନସ୍ସ ମୋକ୍ଖତ୍ଥାୟାତି ଏତସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ବନ୍ଧନସ୍ସ ମୋଚନତ୍ଥଂ ।

ଞାଣମ୍ପି ଞାଣପଥୋତି ପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଞାଣଂ ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଞାଣମ୍ପି ଞାଣସ୍ସ ସଞ୍ଚରଣମଗ୍ଗୋତି ଞାଣମ୍ପି ଞାଣପଥୋ । ଞାଣସ୍ସ ଆରମ୍ମଣମ୍ପି ଞାଣପଥୋତି ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋପି ତଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଞାଣପଥୋ । ଞାଣସହଭୁନୋପି ଧମ୍ମା ଞାଣପଥୋତି ଞାଣେନ ସହୁପ୍ପନ୍ନା ଅୱସେସା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମାପି ଞାଣପଥୋ । ଇଦାନି ଉପମାୟ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅରିୟପଥୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

କଥଂକଥୀପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ସକଙ୍ଖୋତି ସଦ୍ୱେଳ୍ହକୋ । ସୱିଲେଖୋତି ଚିତ୍ତରାଜିୱନ୍ତୋ । ସଦ୍ୱେଳ୍ହକୋତି କଙ୍ଖାୱନ୍ତୋ । ସୱିଚିକିଚ୍ଛୋତି ସନ୍ଦେହୱନ୍ତୋ । ଞାଣାଧିଗମାୟାତି ଞାଣପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଞାଣଫୁସନାୟାତି ଞାଣପଟିୱିଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ । ଅଥ ୱା ଞାଣୱିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ଞାଣସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ଞାଣସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥାୟ । ସନିଦାନାହନ୍ତି ଅହଂ ସନିଦାନଂ ସପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋମି । ସପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନିକଂ କତ୍ୱା । ନୋ ଅପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ଅକତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋମି ।

୧୦୪.ସାତଂ ଅସାତଞ୍ଚ କୁତୋନିଦାନାତି ଏତ୍ଥ ସାତାସାତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା। ନ ଭୱନ୍ତି ହେତେତି ନ ଭୱନ୍ତି ଏତେ । ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚାପି ୟମେତମତ୍ଥଂ, ଏତଂ ମେ ପବ୍ରୂହି ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚ ଏତମ୍ପି ୟଂ ଅତ୍ଥଂ । ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟୋ ଏତ୍ଥ କତୋ । ଇଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱୋ ଭୱୋ ଚାତି ୟୋ ଏସ ଅତ୍ଥୋ, ଏତଂ ମେ ପବ୍ରୂହି ୟତୋନିଦାନନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱଭୱୱତ୍ଥୁକା ୱିଭୱଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ୱିଭୱଭୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପକ୍ଖେ ‘‘ଭୱଦିଟ୍ଠିପି ଫସ୍ସନିଦାନା, ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିପି ଫସ୍ସନିଦାନା’’ତି ଉପରି ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୦୫) ୱକ୍ଖତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦେସେ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

୧୦୫.ଇତୋନିଦାନନ୍ତି ଫସ୍ସନିଦାନଂ । ଇମାୟପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

୧୦୬.କିସ୍ମିଂୱିଭୂତେ ନ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସାତି କିସ୍ମିଂ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଫସ୍ସା ନ ଫୁସନ୍ତି । ଇମାୟପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

୧୦୭.ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକନାମଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣରୂପଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ । ରୂପେ ୱିଭୂତେ ନ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସାତି ରୂପେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଫସ୍ସା ନ ଫୁସନ୍ତି ।

ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତି ଫସ୍ସୋତି ଚକ୍ଖୁରୂପୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ତିଣ୍ଣନ୍ନଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଫସ୍ସୋ ଜାୟତି । ଚକ୍ଖୁ ଚ ରୂପା ଚ ରୂପସ୍ମିନ୍ତି ପସାଦଚକ୍ଖୁଞ୍ଚ ରୂପାରମ୍ମଣାନି ଚ ରୂପଭାଗେ ରୂପକୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ ଠପେତ୍ୱାତି ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଗତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନଫସ୍ସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା । ସମ୍ପୟୁତ୍ତକା ଧମ୍ମା ନାମସ୍ମିନ୍ତି ଅୱସେସା ୱେଦନାଦୟୋ ଫସ୍ସେନ ସହଜାତା ଧମ୍ମା ନାମଭାଗେ । ସୋତଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଚତୂହାକାରେହି ରୂପଂ ୱିଭୂତଂ ହୋତୀତି ଚତୂହି କାରଣେହି ରୂପଂ ୱୀତିୱତ୍ତଂ ହୋତି । ଞାତୱିଭୂତେନାତି ପାକଟଂ କତ୍ୱା ୱୀତିୱତ୍ତେନ । ତୀରଣୱିଭୂତେନାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ତୀରୟିତ୍ୱା ୱୀତିୱତ୍ତେନ । ପହାନୱିଭୂତେନାତି ଛନ୍ଦରାଗପହାନତୋ ୱୀତିୱତ୍ତେନ । ସମତିକ୍କମୱିଭୂତେନାତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରୂପସମାପତ୍ତୀନଂ ପଟିଲାଭୱସେନ ୱୀତିୱତ୍ତେନ ।

୧୦୮.କଥଂ ସମେତସ୍ସାତି କଥଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ୱିଭୋତି ରୂପନ୍ତି ରୂପଂ ୱିଭୱତି, ନ ଭୱେୟ୍ୟ ୱା । ସୁଖଂ ଦୁଖଞ୍ଚାତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠରୂପମେୱ ପୁଚ୍ଛତି ।

ଜାନେୟ୍ୟାମାତି ଜାନିସ୍ସାମ । ଆଜାନେୟ୍ୟାମାତି ୱିସେସେନ ଜାନିସ୍ସାମ । ୱିଜାନେୟ୍ୟାମାତି ଅନେକୱିଧେନ ଜାନିସ୍ସାମ । ପଟିୱିଜାନେୟ୍ୟାମାତି ସମ୍ମା ଜାନିସ୍ସାମ । ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାମାତି ଚିତ୍ତେନ ବୁଜ୍ଝିସ୍ସାମ ।

୧୦୯.ନ ସଞ୍ଞସଞ୍ଞୀତି ୟଥା ସମେତସ୍ସ ୱିଭୋତି ରୂପଂ, ସୋ ପକତିସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞୀପି ନ ହୋତି । ନ ୱିସଞ୍ଞସଞ୍ଞୀତି ୱିସଞ୍ଞାୟପି ୱିରୂପାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱିସଞ୍ଞୀ ନ ହୋତି ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱା । ନୋପି ଅସଞ୍ଞୀତି ସଞ୍ଞାୱିରହିତୋପି ନ ହୋତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୋ ୱା । ନ ୱିଭୂତସଞ୍ଞୀତି ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ନୟେନ ସମତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀପି ନ ହୋତି ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ । ଏୱଂ ସମେତସ୍ସ ୱିଭୋତି ରୂପନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସଞ୍ଞସଞ୍ଞିତାଦିଭାୱେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୟଦେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତୀ’’ତି, ଏୱଂ ସମେତସ୍ସ ଅରୂପମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ୱିଭୋତି ରୂପଂ । ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାପି ଚ ୟା ସଞ୍ଞା, ତଂନିଦାନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚାସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅସଞ୍ଞିନୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନାତି ସଞ୍ଞାୱେଦନା ନିରୋଧେତ୍ୱା ନିରୋଧସମାପନ୍ନା ସଞ୍ଞାଭାୱେନ ଅସଞ୍ଞିନୋତି କଥୀୟନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞସତ୍ତାତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସଞ୍ଞାଭାୱେନ ଅସଞ୍ଞଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତା ।

ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ତତ୍ଥ ସୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ । ଏୱନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନକ୍କମନିଦସ୍ସନମେତଂ, ଇମିନା କମେନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତେତି ଇମିନା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ । ପରିସୁଦ୍ଧେତିଆଦୀସୁ ପନ ଉପେକ୍ଖାସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ । ପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତାୟେୱ ପରିୟୋଦାତେ, ପଭସ୍ସରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଘାତେନ ୱିହତରାଗାଦିଅଙ୍ଗଣତ୍ତା ଅନଙ୍ଗଣେ। ଅନଙ୍ଗଣତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ। ଅଙ୍ଗଣେନ ହି ଚିତ୍ତଂ ଉପକ୍କିଲିସ୍ସତି । ସୁଭାୱିତତ୍ତା ମୁଦୁଭୂତେ, ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱସେ ୱତ୍ତମାନଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମୁଦୂତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମୁଦୁତ୍ତାୟେୱ ଚ କମ୍ମନିୟେ, କମ୍ମକ୍ଖମେ କମ୍ମୟୋଗ୍ଗେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁ ହି ଚିତ୍ତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି ସୁଦ୍ଧନ୍ତମିୱ ସୁୱଣ୍ଣଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଚ ସୁଭାୱିତତ୍ତାୟେୱ । ୟଥାହ ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ଭାୱିତଂ କମ୍ମନିୟଂ ହୋତି ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨) ।

ଏତେସୁ ହି ପରିସୁଦ୍ଧଭାୱାଦୀସୁ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ। ଠିତତ୍ତାୟେୱ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ ଅଚଲେ ନିରିଞ୍ଜନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁଦୁକମ୍ମଞ୍ଞଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ଠିତତ୍ତା ଠିତେ। ସଦ୍ଧାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ। ସଦ୍ଧାପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ୱୀରିୟପରିଗ୍ଗହିତଂ କୋସଜ୍ଜେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସତିପରିଗ୍ଗହିତଂ ପମାଦେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ସମାଧିପରିଗ୍ଗହିତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ନ ଇଞ୍ଜତି, ପଞ୍ଞାପରିଗ୍ଗହିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତି, ଓଭାସଗତଂ କିଲେସନ୍ଧକାରେନ ନ ଇଞ୍ଜତି । ଇମେହି ଛହି ଧମ୍ମେହି ପରିଗ୍ଗହିତୁଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସମାହିତେ। ନୀୱରଣଦୂରୀଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧେ। ୱିତକ୍କାଦିସମତିକ୍କମେନ ପରିୟୋଦାତେ। ଝାନପଟିଲାଭପଚ୍ଚନିକାନଂ ପାପକାନଂ ଇଚ୍ଛାୱଚରାନଞ୍ଚ ଅଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣେ। ଇଚ୍ଛାୱଚରାନନ୍ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଅୱଚରାନଂ, ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ପୱତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରାନଂ କୋପଅପ୍ପଚ୍ଚୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଚିତ୍ତୂପକ୍କିଲେସାନଂ ୱିଗମେନ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅଙ୍ଗଣସୁତ୍ତୱତ୍ଥସୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୭ ଆଦୟୋ, ୭୦ ଆଦୟୋ) ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱସିପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁଦୁଭୂତେ। ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱୂପଗମନେନ କମ୍ମନିୟେ। ଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପଣୀତଭାୱୂପଗମେନ ଠିତେ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ, ୟଥା ଆନେଞ୍ଜଭାୱଂ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଠିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହାରକ୍ଖମଂ ହୋତି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ପାଦକଂ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତଂ ।

ଆରୁପ୍ପମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀତି ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟା ଗମନମଗ୍ଗେନ ଅପରିହୀନୋ । ପପଞ୍ଚାୟେୱ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ତଣ୍ହାଦିପପଞ୍ଚାୟେୱ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା ।

୧୧୦.ଏତ୍ତାୱତଗ୍ଗଂ ନୁ ୱଦନ୍ତି ହେକେ, ୟକ୍ଖସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାସେ । ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ଏତ୍ତୋତି ଏତ୍ତାୱତା ନୁ ଇଧ ପଣ୍ଡିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଗ୍ଗଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତସ୍ସ ୱଦନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏତ୍ତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ଅଧିକଞ୍ଚ ୱଦନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଏତ୍ତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋତି ଏତସ୍ମା ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ।

୧୧୧.ଏତ୍ତାୱତଗ୍ଗମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ହେକେତି ଏକେ ସସ୍ସତୱାଦା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ଏତ୍ତାୱତାପି ଅଗ୍ଗଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ପନେକେ ସମୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ତେସଞ୍ଞେୱ ଏକେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ସମୟଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତି । ଅନୁପାଦିସେସେ କୁସଲାୱଦାନାତି ଅନୁପାଦିସେସେ କୁସଲୱାଦା ସମାନା ।

ଭୱତଜ୍ଜିତାତି ଭୱତୋ ଭୀତା । ୱିଭୱଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ପଟିଚ୍ଚ ତୁସ୍ସନ୍ତି । ତେ ସତ୍ତସ୍ସ ସମନ୍ତି ତେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସମଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତି । ଉପସମନ୍ତି ଅତୀୱ ସମଂ । ୱୂପସମନ୍ତି ସନ୍ତଂ । ନିରୋଧନ୍ତି ଅନୁପ୍ପାଦଂ । ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅପୁନୁପ୍ପତ୍ତିଂ ।

୧୧୨.ଏତେ ଚ ଞତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସିତାତି ଏତେ ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିସ୍ସିତାତି ଞତ୍ୱା । ଞତ୍ୱା ମୁନୀ ନିସ୍ସୟେ ସୋ ୱୀମଂସୀତି ନିସ୍ସୟେ ଚ ଞତ୍ୱା ସୋ ୱୀମଂସୀ ପଣ୍ଡିତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଞତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଧମ୍ମେ ଞତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଭୱାଭୱାୟ ନ ସମେତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପତ୍ତିୟା ନ ସମାଗଚ୍ଛତି । ଅପରାମସନ୍ତି ଅପରାମସନ୍ତୋ । ପରାମାସଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଜ୍ଜୋତିକାୟ ମହାନିଦ୍ଦେସଟ୍ଠକଥାୟ

କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସୱଣ୍ଣନା

ଦ୍ୱାଦସମେ ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସେ ସକଂସକଂଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ଇଦମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘ସାଧୁରୂପାମ୍ହା’ତି ଭଣନ୍ତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ସାଧୁରୂପାୱ ଇମେ ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଦିଟ୍ଠିୟା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୧୩. ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱେପି ଗାଥା ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟେୱ । ତାସୁ ସକଂ ସକଂ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସମାନା । ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ନାନା କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ବଲୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ କୁସଲାମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନମାନା ପୁଥୁ ପୁଥୁ ୱଦନ୍ତି, ଏକଂ ନ ୱଦନ୍ତି । ୟୋ ଏୱଂ ଜାନାତି ସ ୱେଦି ଧମ୍ମଂ, ଇଦଂ ପଟିକ୍କୋସମକେୱଲୀ ସୋତି ତଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ଏୱଂ ଜାନାତି, ସୋ ଧମ୍ମଂ ୱେଦିୟି । ଇଦଂ ପନ ପଟିକ୍କୋସନ୍ତୋ ହୀନୋ ହୋତୀତି ଚ ୱଦନ୍ତି ।

ନାନା ୱଦନ୍ତୀତି ନାନାକାରଣଂ ଭଣନ୍ତି । ୱିୱିଧଂ ୱଦନ୍ତୀତି ନାନାୱିଧଂ ଭଣନ୍ତି । ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଏକଂ ଅୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି । ଅକେୱଲୀ ସୋତି ୟୋ ଅକୁସଲୋ ଅୟଂ । ଅସମତ୍ତୋତି ନ ପରିପୂରୋ । ଅପରିପୁଣ୍ଣୋତି ନ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ।

୧୧୪.ବାଲୋତି ହୀନୋ । ଅକ୍କୁସଲୋତି ଅୱିଦ୍ୱା ।

୧୧୫. ଇଦାନି ତିସ୍ସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥା ହୋନ୍ତୀତି । ତା ପୁରିମଡ୍ଢେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢେନ ପଟିବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ଠିତା । ତେନ ବ୍ୟୂହେନ ଉତ୍ତରସୁତ୍ତତୋ ଚ ଅପ୍ପକତ୍ତା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୂଳବ୍ୟୂହ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭି । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟଂ ତାୱ ପରସ୍ସ ଚେ ଧମ୍ମନ୍ତି ପରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଂ । ସବ୍ବେୱିମେ ବାଲାତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସବ୍ବେୱ ଇମେ ବାଲା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂକାରଣା ? ସବ୍ବେୱିମେ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ।

୧୧୬.ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟାଚେୱ ନ ୱୀୱଦାତା, ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତୀମାତି ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୱୀୱଦାତା ଅୱୋଦାତା ସଂକିଲିଟ୍ଠାୱ ସମାନା ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା ଚ କୁସଲା ଚ ମୁତିମନ୍ତୋ ଚ ତେ ହୋନ୍ତି ଚେ । ଅଥ ୱା ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଚେ ୱଦାତା’’ତି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସକାୟ ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱୋଦାତା ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତିମନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଚେ, ନ ତେସଂ କୋଚୀତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେସଂ ଏକୋପି ନିହୀନପଞ୍ଞୋ ନ ହୋତି, କିଂକାରଣା ? ଦିଟ୍ଠୀ ହି ତେସମ୍ପି ତଥା ସମତ୍ତା, ୟଥା ଇତରେସନ୍ତି ।

୧୧୭.ନ ୱାହମେତନ୍ତି ଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ତେ ମିଥୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ଆହୁ, ଅହଂ ଏତଂ ତଥିୟନ୍ତି ତଚ୍ଛନ୍ତି ନେୱ ବ୍ରୂମି। କିଂକାରଣା ? ୟସ୍ମା ସବ୍ବେୱ ତେ ସକଂ ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅକଂସୁ, ତେନ ଚ କାରଣେନ ପରଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ଦହନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ତଥିୟଂ, ତଥେୱନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୮୮୯) ଦ୍ୱେପି ପାଠା ।

ତଚ୍ଛନ୍ତି ଅତୁଚ୍ଛଂ । ତଥନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ, ଭୂତନ୍ତି ସନ୍ତଂ । ୟାଥାୱନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ । ଅୱିପରିତନ୍ତି ନ ୱିସଙ୍କେତଂ ।

୧୧୮.ୟମାହୂତି ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ‘‘ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ ତଥିୟ’’ନ୍ତି ଏକେ ଆହୁ।

୧୧୯.ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧୋ ମଗ୍ଗୋ ୱା । ୟସ୍ମିଂ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେ ପଜାନନ୍ତି ୟମ୍ହି ସଚ୍ଚେ ପଜାନନ୍ତୋ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ସୟଂ ଥୁନନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନା ୱଦନ୍ତି ।

୧୨୦.କସ୍ମା ନୂତି ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ପୱାଦିୟାସେତି ୱାଦିନୋ । ଉଦାହୁ ତେ ତକ୍କମନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ତେ ୱାଦିନୋ ଉଦାହୁ ଅତ୍ତନୋ ତକ୍କମତ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ତକ୍କପରିୟାହତନ୍ତି ୱିତକ୍କେନ ସମନ୍ତତୋ ଆହତଂ । ୱୀମଂସାନୁଚରିତନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠିତପଞ୍ଞାୟ ୱିଚରିତଂ । ସୟଂପଟିଭାନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନଂ ।

୧୨୧.ନହେୱାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଞ୍ଞାୟ ନିଚ୍ଚାନୀତି ଠପେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଗହିତଗ୍ଗହଣାନି । ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ନିଚ୍ଚସଙ୍କପ୍ପମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଜନେତ୍ୱା ।

ୟସ୍ମା ପନ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ୱିତକ୍କଂ ଜନେନ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ସଞ୍ଜନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଜନେନ୍ତି ସଞ୍ଜନେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଜନେନ୍ତୀତି ଉପରୂପରି ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ଜନେନ୍ତି । ସଞ୍ଜନେନ୍ତୀତିଆଦୀନି ଉପସଗ୍ଗୱସେନ ପଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି । ମୟ୍ହଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ମମ ୱଚନଂ ତଚ୍ଛଂ ।

୧୨୨. ଇଦାନି ଏୱଂ ନାନାସଚ୍ଚେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ ତକ୍କମତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠଂ, ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁ । ଏତେ ଚ ନିସ୍ସାୟ ୱିମାନଦସ୍ସୀତି ଏତେ ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେ ନିସ୍ସୟିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ୱିମାନଂ ଅସମ୍ମାନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି । ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ପହସ୍ସମାନୋ, ବାଲୋ ପରୋ ଅକ୍କୁସଲୋତି ଚାହାତି ଏୱଂ ୱିମାନଦସ୍ସୀପି ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିଜାତୋ ହାସଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ପରୋ ‘‘ହୀନୋ ଚ ଅୱିଦ୍ୱା ଚା’’ତି ଏୱଂ ୱଦତିୟେୱ ।

ନ ସମ୍ମାନେତୀତିପି ୱିମାନଦସ୍ସୀତି ନ ବହୁମାନଂ କରୋତୀତି ଏୱମ୍ପି ୱିମାନଦସ୍ସୀ ନ ବହୁମାନଦସ୍ସୀ । ଦୋମନସ୍ସଂ ଜନେତୀତି ପଠମଂ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତକାଲେ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିନିଚ୍ଛୟଦିଟ୍ଠିୟା ଠତ୍ୱାତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗହିତଦିଟ୍ଠିୟା ଠତ୍ୱା ।

୧୨୩. ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟେନେୱାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସୟମତ୍ତନାତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ । ୱିମାନେତୀତି ଗରହତି । ତଦେୱ ପାୱାତି ତଦେୱ ୱଚନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱଦତି, ତଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ।

୧୨୪.ଅତିସାରଦିଟ୍ଠିୟାତି ଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ସୋ ଏୱଂ ତାୟ ଲକ୍ଖଣାତିସାରିନିୟା ଅତିସାରଦିଟ୍ଠିୟା ସମତ୍ତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଉଦ୍ଧୁମାତୋ, ତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିମାନେନ ମତ୍ତୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅହଂ କେୱଲୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣମାନୀ । ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ମନସା ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଅଭିସିଞ୍ଚତି । କିଂକାରଣା ? ଦିଟ୍ଠୀ ହି ସା ତସ୍ସ ତଥା ସମତ୍ତାତି ।

ସବ୍ବା ତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଲକ୍ଖଣାତିକ୍କନ୍ତାତି ତା ସବ୍ବା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ଲକ୍ଖଣଂ ଅତୀତା ଅତିସରନ୍ତୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତା । ଅନୋମୋତି ଅନୂନୋ ।

୧୨୫.ପରସ୍ସ ଚେତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ୟୋ ସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ପହସ୍ସମାନୋ ‘‘ବାଲୋ ପରୋ ଅକ୍କୁସଲୋ’’ତି ଚାହ, ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଚେ ହି ୱଚସା ସୋ ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନିହୀନୋ ହୋତି, ତୁମୋ ସହା ହୋତି ନିହୀନପଞ୍ଞୋ, ସୋପି ତେନେୱ ସହ ନିହୀନପଞ୍ଞୋ ହୋତି । ସୋପି ହି ତଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ୱଦତି । ଅଥ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ସୋ ପନ ସୟମେୱ ୱେଦଗୂ ଚ ଧୀରୋ ଚ ହୋତି। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ କୋଚି ବାଲୋ ସମଣେସୁ ଅତ୍ଥି। ସବ୍ବେପି ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ପଣ୍ଡିତା ।