ଜାତକ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ
ଜାତକ-ଅଟ୍ଠକଥା
(ଛଟ୍ଠୋ ଭାଗୋ)
୨୨. ମହାନିପାତୋ
[୫୩୮] ୧. ମୂଗପକ୍ଖଜାତକୱଣ୍ଣନା
ମାପଣ୍ଡିଚ୍ଚୟଂ ୱିଭାୱୟାତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ଏକଦିୱସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ଭଗୱତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତା ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନି ମମ ପୂରିତପାରମିସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନାମ ଅନଚ୍ଛରିୟଂ । ଅହଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ଅପରିପକ୍କେ ଞାଣେ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋପି ରଜ୍ଜଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତୋ ଅତୀତଂ ଆହରି ।
ଅତୀତେ କାସିରଟ୍ଠେ ବାରାଣସିୟଂ କାସିରାଜା ନାମ ଧମ୍ମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତସ୍ସ ସୋଳସସହସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟୋ ଅହେସୁଂ । ତାସୁ ଏକାପି ପୁତ୍ତଂ ୱା ଧୀତରଂ ୱା ନ ଲଭି । ନାଗରା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ୱଂସାନୁରକ୍ଖକୋ ଏକୋପି ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ରାଜଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କୁସଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୨୦.୧ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନେୱ ରାଜାନଂ ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ଦେୱ, ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେଥା’’ତି । ରାଜା ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋଳସସହସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତା ଚନ୍ଦାଦୀନଂ ଦେୱତାନଂ ଆୟାଚନଉପଟ୍ଠାନାଦୀନି କତ୍ୱା ପତ୍ଥେନ୍ତିୟୋପି ପୁତ୍ତଂ ୱା ଧୀତରଂ ୱା ନ ଲଭିଂସୁ । ଅଗ୍ଗମହେସୀ ପନସ୍ସ ମଦ୍ଦରାଜଧୀତା ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ନାମ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ଅହୋସି । ରାଜା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତ୍ୱମ୍ପି ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେହୀ’’ତି ଆହ । ସା ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଉପୋସଥଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଚୂଳସୟନେ ନିପନ୍ନାୱ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ଅଖଣ୍ଡସୀଲା ଇମିନା ମେ ସଚ୍ଚେନ ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକିରିୟଂ ଅକାସି ।
ତସ୍ସା ସୀଲତେଜେନ ସକ୍କସ୍ସ ଭୱନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେତି, ହନ୍ଦାହଂ ପୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପୁତ୍ତଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପସ୍ସି । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ତଦାୱୀସତିୱସ୍ସାନି ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଉସ୍ସଦନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତ୍ଥାପି ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଉପରିଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଅହୋସି । ସକ୍କୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମାରିସ, ତୟି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପାରମିୟୋ ଚ ତେ ପୂରିସ୍ସନ୍ତି, ମହାଜନସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢି ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ କାସିରଞ୍ଞୋ ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ନାମ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେତି, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଚୱନଧମ୍ମାନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଅଗମାସି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଦେୱପୁତ୍ତସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ସୟଂ ଚନ୍ଦାଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ଇତରେ ପନ ଦେୱପୁତ୍ତା ଅମଚ୍ଚଭରିୟାନଂ କୁଚ୍ଛୀସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ ।
ତଦା ଚନ୍ଦାଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛି ୱଜିରପୁଣ୍ଣା ୱିୟ ଅହୋସି । ସା ଗବ୍ଭସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଗବ୍ଭସ୍ସ ପରିହାରଂ ଦାପେସି । ସା ପରିପୁଣ୍ଣଗବ୍ଭା ଦସମାସଚ୍ଚୟେନ ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତଂ ଦିୱସମେୱ ଅମଚ୍ଚଗେହେସୁ ପଞ୍ଚ କୁମାରସତାନି ଜାୟିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରାଜା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତୋ ମହାତଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ‘‘ପୁତ୍ତୋ, ତେ ଦେୱ, ଜାତୋ’’ତି ଆରୋଚୟିଂସୁ । ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତପେମଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛୱିୟାଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ହଦୟଂ ସୀତଲଂ ଜାତଂ । ସୋ ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୁଟ୍ଠା ନୁ ଖୋ ତୁମ୍ହେ, ମମ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ’’ତି ? ‘‘କିଂ କଥେଥ, ଦେୱ, ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅନାଥା, ଇଦାନି ପନ ସନାଥା ଜାତା, ସାମିକୋ ନୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ମହାସେନଗୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆଣାପେସି ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିୱାରୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ଅମଚ୍ଚଗେହେସୁ ଅଜ୍ଜ ଜାତା ଦାରକା କିତ୍ତକା ନାମାତି ଓଲୋକେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗେହାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ କୁମାରସତାନି ଦିସ୍ୱା ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି ।
ରାଜା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଦାରକସତାନଂ କୁମାରପସାଧନାନି ପେସେତ୍ୱା ପୁନ ପଞ୍ଚ ଧାତିସତାନି ଚ ଦାପେସି । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅତିଦୀଘାଦିଦୋସୱଜ୍ଜିତା ଅଲମ୍ବତ୍ଥନିୟୋ ମଧୁରଥଞ୍ଞାୟୋ ଚତୁସଟ୍ଠି ଧାତିୟୋ ଅଦାସି । ଅତିଦୀଘାୟ ହି ଇତ୍ଥିୟା ପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପିୱତୋ ଦାରକସ୍ସ ଗୀୱା ଦୀଘା ହୋତି, ଅତିରସ୍ସାୟ ପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପିୱନ୍ତୋ ଦାରକୋ ନିପ୍ପୀଳିତଖନ୍ଧଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ଅତିକିସାୟ ପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପିୱତୋ ଦାରକସ୍ସ ଊରୂ ରୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅତିଥୂଲାୟ ପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପିୱନ୍ତୋ ଦାରକୋ ପକ୍ଖପାଦୋ ହୋତି, ଅତିକାଳିକାୟ ଖୀରଂ ଅତିସୀତଲଂ ହୋତି, ଅତିଓଦାତାୟ ଖୀରଂ ଅତିଉଣ୍ହଂ ହୋତି, ଲମ୍ବତ୍ଥନିୟା ପସ୍ସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପିୱନ୍ତୋ ଦାରକୋ ନିପ୍ପୀଳିତନାସିକୋ ହୋତି । କାସାନଞ୍ଚ ପନ ଇତ୍ଥୀନଂ ଖୀରଂ ଅତିଅମ୍ବିଲଂ ହୋତି, ସାସାନଞ୍ଚ ପନ ଇତ୍ଥୀନଂ ଖୀରଂ ଅତିକଟୁକାଦିଭେଦଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେପି ଦୋସେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଲମ୍ବତ୍ଥନିୟୋ ମଧୁରଥଞ୍ଞାୟୋ ଚତୁସଟ୍ଠି ଧାତିୟୋ ଦତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଚନ୍ଦାଦେୱିୟାପି ୱରଂ ଅଦାସି । ସାପି ଗହିତକଂ କତ୍ୱା ଠପେସି ।
ରାଜା କୁମାରସ୍ସ ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଲକ୍ଖଣପାଠକେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତେସଂ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟାଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟଂ କୁମାରୋ, ତିଟ୍ଠତୁ ଏକଦୀପୋ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିୱାରାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ମହାଦୀପାନଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ନାସ୍ସ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ରାଜା ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ନାମଂ କରୋନ୍ତୋ ୟସ୍ମା କୁମାରସ୍ସ ଜାତଦିୱସେ ସକଲକାସିରଟ୍ଠେ ଦେୱୋ ୱସ୍ସି, ୟସ୍ମା ଚ ରଞ୍ଞୋ ଚେୱ ଅମଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ହଦୟଂ ସୀତଲଂ ଜାତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ତେମୟମାନୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତେମିୟକୁମାରୋ’’ତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକାସି । ଅଥ ନଂ ଧାତିୟୋ ଏକମାସିକଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନୟିଂସୁ । ରାଜା ପିୟପୁତ୍ତଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ସୀସେ ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା ଅଙ୍କେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ରମୟମାନୋ ନିସୀଦି ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚତ୍ତାରୋ ଚୋରା ଆନୀତା । ରାଜା ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତେସୁ ଏକସ୍ସ ଚୋରସ୍ସ ସକଣ୍ଟକାହି କସାହି ପହାରସହସ୍ସଂ କରୋଥ, ଏକସ୍ସ ସଙ୍ଖଲିକାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ବନ୍ଧନାଗାରପୱେସନଂ କରୋଥ, ଏକସ୍ସ ସରୀରେ ସତ୍ତିପହାରଂ କରୋଥ, ଏକସ୍ସ ସୂଲାରୋପନଂ କରୋଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ପିତୁ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭୀତତସିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ମମ ପିତା ରଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ଅତିଭାରିୟଂ ନିରୟଗାମିକମ୍ମଂ ଅକାସୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ପୁନଦିୱସେ ପନ ତଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଅଲଙ୍କତସିରିସୟନେ ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ସୋ ଥୋକଂ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ପବୁଦ୍ଧୋ ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହନ୍ତଂ ସିରିୱିଭୱଂ ପସ୍ସି । ଅଥସ୍ସ ପକତିୟାପି ଭୀତତସିତସ୍ସ ଅତିରେକତରଂ ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ‘‘କୁତୋ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଇମଂ ଚୋରଗେହଂ ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ଜାତିସ୍ସରଞାଣେନ ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଉସ୍ସଦନିରୟେ ପକ୍କଭାୱଂ ପସ୍ସି, ତତୋ ପରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ରାଜଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାସି ।
ଅଥସ୍ସ ‘‘ଅହଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଉସ୍ସଦନିରୟେ ପଚ୍ଚିଂ, ଇଦାନି ପୁନପି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚୋରଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋମ୍ହି, ପିତା ମେ ହିୟ୍ୟୋ ଚତୂସୁ ଚୋରେସୁ ଆନୀତେସୁ ତଥାରୂପଂ ଫରୁସଂ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକଂ କଥଂ କଥେସି, ସଚାହଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସାମି, ପୁନପି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କଞ୍ଚନୱଣ୍ଣଂ ସରୀରଂ ହତ୍ଥେନ ପରିମଦ୍ଦିତଂ ପଦୁମଂ ୱିୟ ମିଲାତଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣଂ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଇମମ୍ହା ଚୋରଗେହା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାତୁଭୂତପୁବ୍ବା ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱଧୀତା ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ମା ଭାୟି, ମା ସୋଚି, ମା ଚିନ୍ତୟି । ସଚେ ଇତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋସି, ତ୍ୱଂ ଅପୀଠସପ୍ପୀପି ପୀଠସପ୍ପୀ ୱିୟ ହୋହି, ଅବଧିରୋପି ବଧିରୋ ୱିୟ ହୋହି, ଅମୂଗୋପି ମୂଗୋ ୱିୟ ହୋହି, ଇମାନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ମା ପକାସେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ମା ପଣ୍ଡିଚ୍ଚୟଂ ୱିଭାୱୟ, ବାଲମତୋ ଭୱ ସବ୍ବପାଣିନଂ ।
ସବ୍ବୋ ତଂ ଜନୋ ଓଚିନାୟତୁ, ଏୱଂ ତୱ ଅତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚୟନ୍ତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ବାଲମତୋତି ବାଲୋ ଇତି ସମ୍ମତୋ । ସବ୍ବୋ ଜନୋତି ସକଲୋ ଅନ୍ତୋଜନୋ ଚେୱ ବହିଜନୋ ଚ । ଓଚିନାୟତୂତି ‘‘ନୀହରଥେତଂ କାଳକଣ୍ଣି’’ନ୍ତି ଅୱମଞ୍ଞତୁ, ଅୱଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନେନ ଅସ୍ସାସଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା –
‘‘କରୋମି ତେ ତଂ ୱଚନଂ, ୟଂ ମଂ ଭଣସି ଦେୱତେ ।
ଅତ୍ଥକାମାସି ମେ ଅମ୍ମ, ହିତକାମାସି ଦେୱତେ’’ତି ॥ –
ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ତାନି ତୀଣି ଅଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସା ଚ ଦେୱଧୀତା ଅନ୍ତରଧାୟି । ରାଜା ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନତ୍ଥାୟ ତାନି ପଞ୍ଚ କୁମାରସତାନି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ଠପେସି । ତେ ଦାରକା ଥଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ‘‘ରଜ୍ଜତୋ ମେ ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମତମେୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ନ ରୋଦତି ନ ପରିଦେୱତି । ଅଥସ୍ସ ଧାତିୟୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଚନ୍ଦାଦେୱିୟା ଆରୋଚୟିଂସୁ । ସାପି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ନେମିତ୍ତକେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆହଂସୁ ‘‘ଦେୱ, କୁମାରସ୍ସ ପକତିୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ସୋ ରୋଦମାନୋ ଥନଂ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପିୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧାତିୟୋ କୁମାରସ୍ସ ପକତିୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତି । ଦଦମାନା ଚ କଦାଚି ଏକୱାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, କଦାଚି ସକଲଦିୱସଂ ଖୀରଂ ନ ଦେନ୍ତି ।
ୱୀମଂସନକଣ୍ଡଂ
ସୋ ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ସୁସ୍ସନ୍ତୋପି ଥଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ନ ରୋଦତି, ନ ପରିଦେୱତି । ଅଥ ନଂ ଅରୋଦନ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଛାତୋ’’ତି ମାତା ୱା ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେତି, କଦାଚି ଧାତିୟୋ ୱା ପାୟେନ୍ତି । ସେସଦାରକା ଥଞ୍ଞଂ ଅଲଦ୍ଧୱେଲାୟମେୱ ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ନ ରୋଦତି, ନ ପରିଦେୱତି, ନ ନିଦ୍ଦାୟତି, ନ ହତ୍ଥପାଦେ ସମିଞ୍ଜତି, ନ ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ଅଥସ୍ସ ଧାତିୟୋ ‘‘ପୀଠସପ୍ପୀନଂ ହତ୍ଥପାଦା ନାମ ନ ଏୱରୂପା ହୋନ୍ତି, ମୂଗାନଂ ହନୁକପରିୟୋସାନଂ ନାମ ନ ଏୱରୂପଂ ହୋତି, ବଧିରାନଂ କଣ୍ଣସୋତାନି ନାମ ନ ଏୱରୂପାନି ହୋନ୍ତି, ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ କାରଣେନ, ୱୀମଂସିସ୍ସାମ ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଖୀରେନ ତାୱ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ସକଲଦିୱସଂ ଖୀରଂ ନ ଦେନ୍ତି । ସୋ ସୁସ୍ସନ୍ତୋପି ଖୀରତ୍ଥାୟ ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋତି । ଅଥସ୍ସ ମାତା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଛାତୋ’’ତି ସୟମେୱ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେତି । ଏୱଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଖୀରଂ ଅଦତ୍ୱା ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ଅମଚ୍ଚାଦୟୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ ‘‘ଏକୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ପୂୱଖଜ୍ଜକଂ ପିୟାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ପଞ୍ଚ କୁମାରସତାନି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ନାନାପୂୱଖଜ୍ଜକାନି ଉପନାମେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟଥାରୁଚି ତାନି ପୂୱଖଜ୍ଜକାନି ଗଣ୍ହଥା’’ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ସେସଦାରକା କଲହଂ କରୋନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରନ୍ତା ତଂ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ନିରୟଭୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୂୱଖଜ୍ଜକଂ ଇଚ୍ଛାହୀ’’ତି ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ପୂୱଖଜ୍ଜକଂ ନ ଓଲୋକେସି । ଏୱଂ ପୂୱଖଜ୍ଜକେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ଦ୍ୱିୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ଫଲାଫଲଂ ପିୟାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ନାନାଫଲାନି ଉପନାମେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠପେତ୍ୱା ୱୀମଂସିଂସୁ । ସେସଦାରକା କଲହଂ କତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝନ୍ତା ତଂ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ସୋ ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ତମ୍ପି ନ ଓଲୋକେସି । ଏୱଂ ଫଲାଫଲେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ତିୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ କୀଳନଭଣ୍ଡକଂ ପିୟାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ନାନାସୁୱଣ୍ଣମୟାନି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରୂପକାଦୀନି କାରାପେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠପେସୁଂ । ସେସଦାରକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତା ଗଣ୍ହିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନ କିଞ୍ଚି ଓଲୋକେସି । ଏୱଂ କୀଳନଭଣ୍ଡକେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ଚତୁୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ଭୋଜନଂ ପିୟାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ନାନାଭୋଜନାନି ଉପନାମେସୁଂ । ସେସଦାରକା ତଂ ପିଣ୍ଡଂ ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ଅଲଦ୍ଧଭୋଜନାନଂ ତେ ଅତ୍ତଭାୱାନଂ ଗଣନା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ତମ୍ପି ନ ଓଲୋକେସି । ଅଥସ୍ସ ମାତା ସୟମେୱ ହଦୟେନ ଭିଜ୍ଜମାନେନ ୱିୟ ଅସହନ୍ତେନ ସହତ୍ଥେନ ଭୋଜନଂ ଭୋଜେସି । ଏୱଂ ଭୋଜନେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ପଞ୍ଚୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ଅଗ୍ଗିନୋ ଭାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ରାଜଙ୍ଗଣେ ଅନେକଦ୍ୱାରୟୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଗେହଂ କାରେତ୍ୱା ତାଲପଣ୍ଣେହି ଛାଦେତ୍ୱା ତଂ ସେସଦାରକେହି ପରିୱୁତଂ ତସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦେନ୍ତି । ସେସଦାରକା ଅଗ୍ଗିଂ ଦିସ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତା ପଲାୟିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନିରୟଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପନତୋ ଇଦମେୱ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପନଂ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ସତସହସ୍ସଗୁଣେନ ୱରତର’’ନ୍ତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ମହାଥେରୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ଅପନେନ୍ତି । ଏୱଂ ଅଗ୍ଗିନାପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ଛୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ମତ୍ତହତ୍ଥିନୋ ଭାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ଏକଂ ହତ୍ଥିଂ ସୁସିକ୍ଖିତଂ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ସେସଦାରକେହି ପରିୱୁତଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ତଂ ହତ୍ଥିଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । ସୋ କୋଞ୍ଚନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ସୋଣ୍ଡାୟ ଭୂମିୟଂ ପୋଥେନ୍ତୋ ଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ସେସଦାରକା ତଂ ଦିସ୍ୱା ମରଣଭୟଭୀତା ଦିସାୱିଦିସାସୁ ପଲାୟିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ମତ୍ତହତ୍ଥିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଚଣ୍ଡନିରୟେ ପଚ୍ଚନତୋ ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିନୋ ହତ୍ଥେ ମରଣମେୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ନିରୟଭୟତଜ୍ଜିତୋ ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦି । ସୁସିକ୍ଖିତୋ ହତ୍ଥୀ ମହାସତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅପରାପରଂ କତ୍ୱା ଅକିଲମେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ହତ୍ଥିନାପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ସତ୍ତୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ସପ୍ପସ୍ସ ଭାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ବୋଧିସତ୍ତଂ ସେସଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଟଦାଠେ କତମୁଖବନ୍ଧେ ସପ୍ପେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ସେସଦାରକା ତେ ଦିସ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତା ପଲାୟିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନିରୟଭୟଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ଚଣ୍ଡସପ୍ପସ୍ସ ମୁଖେ ୱିନାସମେୱ ୱରତର’’ନ୍ତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ମହାଥେରୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ସପ୍ପୋ ସକଲସରୀରଂ ୱେଠେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ ଫଣଂ କତ୍ୱା ଅଚ୍ଛି । ତଦାପି ସୋ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଏୱଂ ସପ୍ପେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ।
ତତୋ ‘‘ଅଟ୍ଠୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ନଟସମଜ୍ଜଂ ପିୟାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ତଂ ପଞ୍ଚଦାରକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ନଟସମଜ୍ଜଂ କାରାପେସୁଂ । ସେସଦାରକା ତଂ ନଟସମଜ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ୱଦନ୍ତା ମହାହସିତଂ ହସନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ‘‘ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲେ ତୱ ଖଣମତ୍ତମ୍ପି ହାସୋ ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ନିରୟଭୟଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି, ତଂ ନ ଓଲୋକେସି । ଏୱଂ ନଟସମଜ୍ଜେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ‘‘ନୱୱସ୍ସିକଦାରକା ନାମ ଅସିନୋ ଭାୟନ୍ତି, ତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ତଂ ପଞ୍ଚଦାରକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଦାରକାନଂ କୀଳନକାଲେ ଏକୋ ପୁରିସୋ ଫଲିକୱଣ୍ଣଂ ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମନ୍ତୋ ନଦନ୍ତୋ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ତାସେନ୍ତୋ ଲଙ୍ଘନ୍ତୋ ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତୋ ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘କାସିରଞ୍ଞୋ କିର କାଳକଣ୍ଣୀ ଏକୋ ପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ କୁହିଂ, ସୀସମସ୍ସ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିଧାୱତି । ତଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ସେସଦାରକା ଭୀତତସିତା ହୁତ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତା ଦିସାୱିଦିସାସୁ ପଲାୟିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନିରୟଭୟଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ସୋ ପୁରିସୋ ଅସିନା ସୀସେ ପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ସୀସଂ ତେ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ତାସେନ୍ତୋପି ତାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅପଗମି । ଏୱଂ ଖଗ୍ଗେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ଦସୱସ୍ସିକକାଲେ ପନସ୍ସ ବଧିରଭାୱୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ସିରିସୟନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଛିଦ୍ଦାନି କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାସୟନେ ସଙ୍ଖଧମକେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସଙ୍ଖେ ଧମାପେନ୍ତି, ଏକନିନ୍ନାଦଂ ଅହୋସି । ଅମଚ୍ଚା ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଠତ୍ୱା ସାଣିୟା ଛିଦ୍ଦେହି ଓଲୋକେନ୍ତାପି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଏକଦିୱସମ୍ପି ସତିସମ୍ମୋସଂ ୱା ହତ୍ଥପାଦୱିକାରଂ ୱା ଫନ୍ଦନମତ୍ତଂ ୱା ନ ପସ୍ସିଂସୁ । ଏୱଂ ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦେନପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ପରମ୍ପି ଏକାଦସୱସ୍ସିକକାଲେ ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ତଥେୱ ଭେରିସଦ୍ଦେନ ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକକାଲେ ‘‘ଦୀପେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ‘‘ରତ୍ତିଭାଗେ ଅନ୍ଧକାରେ ହତ୍ଥଂ ୱା ପାଦଂ ୱା ଫନ୍ଦାପେତି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଘଟେସୁ ଦୀପେ ଜାଲେତ୍ୱା ସେସଦୀପେ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଅନ୍ଧକାରେ ସୟାପେତ୍ୱା ଘଟେହି ଦୀପେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଆଲୋକଂ କତ୍ୱା ଇରିୟାପଥଂ ଉପଧାରେନ୍ତି । ଏୱଂ ଦୀପେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଫନ୍ଦନମତ୍ତମ୍ପି ନ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ତେରସୱସ୍ସିକକାଲେ ‘‘ଫାଣିତେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ସକଲସରୀରଂ ଫାଣିତେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ବହୁମକ୍ଖିକେ ଠାନେ ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ମକ୍ଖିକା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ତା ତସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ସୂଚୀହି ୱିଜ୍ଝମାନା ୱିୟ ଖାଦନ୍ତି । ସୋ ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ମହାଥେରୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଫାଣିତେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଫନ୍ଦନମତ୍ତମ୍ପି ନ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ଅଥସ୍ସ ଚୁଦ୍ଦସୱସ୍ସିକକାଲେ ‘‘ଇଦାନି ପନେସ ମହଲ୍ଲକୋ ଜାତୋ ସୁଚିକାମୋ ଅସୁଚିଜିଗୁଚ୍ଛକୋ, ଅସୁଚିନା ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଂ ନେୱ ନ୍ହାପେନ୍ତି ନ ଚ ଆଚମାପେନ୍ତି । ସୋ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପଲିପନ୍ନୋ ସୟତି । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱେନ ପନସ୍ସ ଅନ୍ତରୁଧୀନଂ ନିକ୍ଖମନକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ଅସୁଚିଗନ୍ଧେନ ମକ୍ଖିକା ଖାଦନ୍ତି । ସୋ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି। ଅଥ ନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଧାତିୟୋ ଆହଂସୁ ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ତ୍ୱଂ ମହଲ୍ଲକୋ ଜାତୋ, କୋ ତଂ ସବ୍ବଦା ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସତି, କିଂ ନ ଲଜ୍ଜସି, କସ୍ମା ନିପନ୍ନୋସି, ଉଟ୍ଠାୟ ତେ ସରୀରଂ ପଟିଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ଅକ୍କୋସନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି । ସୋ ତଥାରୂପେ ପଟିକୂଲେ ଗୂଥରାସିମ୍ହି ନିମୁଗ୍ଗୋପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱେନ ୟୋଜନସତମତ୍ଥକେ ଠିତାନମ୍ପି ହଦୟୁପ୍ପତନସମତ୍ଥସ୍ସ ଗୂଥନିରୟସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଅସୁଚିନାପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ତତୋ ପନ୍ନରସୱସ୍ସିକକାଲେ ‘‘ଅଙ୍ଗାରେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ଅଥସ୍ସ ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚକେ ଅଗ୍ଗିକପଲ୍ଲାନି ଠପୟିଂସୁ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଉଣ୍ହେନ ପୀଳିତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅସହନ୍ତୋ ୱିପ୍ଫନ୍ଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଥସ୍ସ ସରୀରେ ଫୋଟାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୱୀଚିନିରୟସନ୍ତାପୋ ୟୋଜନସତମତ୍ଥକେ ଫରତି, ତମ୍ହା ଦୁକ୍ଖତୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ସତସହସ୍ସଗୁଣେନ ୱରତର’’ନ୍ତି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଭିଜ୍ଜମାନହଦୟା ୱିୟ ମନୁସ୍ସେ ପଟିକ୍କମାପେତ୍ୱା ତଂ ତତୋ ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପନତୋ ଅପନେତ୍ୱା ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ମୟଂ ତୱ ଅପୀଠସପ୍ପିଆଦିଭାୱଂ ଜାନାମ । ନ ହି ଏତେସଂ ଏୱରୂପାନି ହତ୍ଥପାଦକଣ୍ଣସୋତାନି ହୋନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହେହି ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପୁତ୍ତକୋ, ମା ନୋ ନାସେହି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱସନ୍ତାନଂ ରାଜୂନଂ ସନ୍ତିକେ ଗରହତୋ ନୋ ମୋଚେହୀ’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ଏୱଂ ସୋ ତେହି ୟାଚିତୋପି ଅସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋୱ ନିପଜ୍ଜି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ରୋଦମାନା ପରିଦେୱମାନା ପଟିକ୍କମନ୍ତି। ଏକଦା ମାତା ଏକିକା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚତି, ଏକଦା ପିତା ଏକକୋୱ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚତି । ଏୱଂ ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ଅଥସ୍ସ ସୋଳସୱସ୍ସିକକାଲେ ଅମଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଚିନ୍ତୟିଂସୁ ‘‘ପୀଠସପ୍ପୀ ୱା ହୋତୁ, ମୂଗୋ ୱା ବଧିରୋ ୱା ହୋତୁ, ୱୟେ ପରିଣତେ ରଜନୀୟେ ଅରଜ୍ଜନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଦୁସ୍ସନୀୟେ ଅଦୁସ୍ସନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ସମୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପୁପ୍ଫୱିକସନଂ ୱିୟ ହି ଧମ୍ମତା ଏସା, ନାଟକାନମ୍ପିସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତାହି ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ଉତ୍ତମରୂପଧରା ଦେୱକଞ୍ଞାୟୋ ୱିୟ ୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ୟା କୁମାରଂ ହସାପେତୁଂ ୱା କିଲେସେହି ବନ୍ଧିତୁଂ ୱା ସକ୍କୋତି, ସା ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କୁମାରଂ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଦେୱପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଦେୱୱିମାନସଦିସେ ସିରିଗବ୍ଭେ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିରିସୟନେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧଦାମପୁପ୍ଫଦାମଧୂମୱାସଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭଂ ଏକଗନ୍ଧସମୋଦକଂ କତ୍ୱା ପଟିକ୍କମିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନଚ୍ଚଗୀତେହି ଚେୱ ମଧୁରୱଚନାଦୀହି ଚ ନାନପ୍ପକାରେହି ଅଭିରମାପେତୁଂ ୱାୟମିଂସୁ । ସୋ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନତାୟ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇମା ଇତ୍ଥିୟୋ ମମ ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଂ ମା ୱିନ୍ଦନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭି, ଅଥସ୍ସ ସରୀରଂ ଥଦ୍ଧଂ ଅହୋସି । ତା ତସ୍ସ ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଥଦ୍ଧସରୀରୋ ଏସ, ନାୟଂ ମନୁସ୍ସୋ, ୟକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଭୀତତସିତା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତିୟୋ ପଲାୟିଂସୁ । ଏୱଂ ନାଟକେନପି ଏକସଂୱଚ୍ଛରଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ୱୀମଂସନ୍ତାପିସ୍ସ ନେୱ ଅନ୍ତରଂ ପସ୍ସିଂସୁ ।
ଏୱଂ ସୋଳସ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ସୋଳସହି ମହାୱୀମଂସାହି ଚେୱ ଅନେକାହି ଖୁଦ୍ଦକୱୀମଂସାହି ଚ ୱୀମଂସମାନାପି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ।
ୱୀମଂସନକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ରଜ୍ଜୟାଚନକଣ୍ଡଂ
ତତୋ ରାଜା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣପାଠକେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ କୁମାରସ୍ସ ଜାତକାଲେ ‘ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଅୟଂ କୁମାରୋ, ନାସ୍ସ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ପଞ୍ଞାୟତୀ’ତି ମେ କଥୟିତ୍ଥ, ଇଦାନି ପନ ସୋ ପୀଠସପ୍ପୀ ମୂଗବଧିରୋ ଜାତୋ, କଥା ୱୋ ନ ସମେତୀ’’ତି ଆହ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱଦିଂସୁ ‘‘ମହାରାଜ, ଆଚରିୟେହି ଅଦିଟ୍ଠକଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ, ଦେୱ, ‘ରାଜକୁଲେହି ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପୁତ୍ତକୋ କାଳକଣ୍ଣୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ତୁମ୍ହାକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ସିୟା’ତି ନ କଥୟିମ୍ହା’’ତି । ଅଥ ନେ ରାଜା ଏୱମାହ ‘‘ଇଦାନି ପନ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ କୁମାରେ ଇମସ୍ମିଂ ଗେହେ ୱସନ୍ତେ ତୟୋ ଅନ୍ତରାୟା ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି – ଜୀୱିତସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତରାୟୋ, ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତରାୟୋ, ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ୱା ଅନ୍ତରାୟୋ’’ତି । ‘‘ତସ୍ମା, ଦେୱ, ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଅୱମଙ୍ଗଲରଥେ ଅୱମଙ୍ଗଲଅସ୍ସେ ୟୋଜେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ଚତୁବ୍ଭିତ୍ତିକଂ ଆୱାଟଂ ଖଣିତ୍ୱା ନିଖଣିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ରାଜା ଅନ୍ତରାୟଭୟେନ ଭୀତୋ ତେସଂ ୱଚନଂ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
ତଦା ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ତୁରିତତୁରିତାୱ ଏକିକା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହେହି ମୟ୍ହଂ ୱରୋ ଦିନ୍ନୋ, ମୟା ଚ ଗହିତକୋ କତ୍ୱା ଠପିତୋ, ଇଦାନି ତଂ ମେ ଦେଥା’’ତି ୟାଚି । ‘‘ଗଣ୍ହାହି, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘କିଂକାରଣା, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ପୁତ୍ତୋ, ତେ ଦେୱି, କାଳକଣ୍ଣୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ୟାୱଜୀୱଂ ଅଦଦନ୍ତାପି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଛ ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଚତ୍ତାରି ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସାନି ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଏକୱସ୍ସଂ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ସତ୍ତ ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଛ ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ପଞ୍ଚ ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଚତ୍ତାରି ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ତୀଣି ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଦ୍ୱେ ମାସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଏକମାସଂ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଅଡ୍ଢମାସଂ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଦେୱୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି । ରାଜା ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱି, ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । ସା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁତ୍ତଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ‘‘ତେମିୟକୁମାରସ୍ସ ଇଦଂ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ କାରାପେତ୍ୱା ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ତଂ ସିରିସୟନେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପିୟପୁତ୍ତଂ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ୟାଚି ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ନିଦ୍ଦଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ରୋଦମାନାୟ ମେ ଅକ୍ଖୀନି ଉପକ୍କାନି, ସୋକେନ ମେ ହଦୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ଅହଂ ତୱ ଅପୀଠସପ୍ପିଆଦିଭାୱଂ ଜାନାମି, ମା ମଂ ଅନାଥଂ କରୀ’’ତି । ସା ଇମିନା ଉପାୟେନେୱ ପୁନଦିୱସେପି ପୁନଦିୱସେପୀତି ପଞ୍ଚ ଦିୱସାନି ୟାଚି ।
ରଜ୍ଜୟାଚନକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅଥ ଛଟ୍ଠେ ଦିୱସେ ରାଜା ସୁନନ୍ଦଂ ନାମ ସାରଥିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ସୁନନ୍ଦସାରଥି ସ୍ୱେ ପାତୋୱ ଅୱମଙ୍ଗଲରଥେ ଅୱମଙ୍ଗଲଅସ୍ସେ ୟୋଜେତ୍ୱା କୁମାରଂ ତତ୍ଥ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ଚତୁବ୍ଭିତ୍ତିକଂ ଆୱାଟଂ ଖଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୁଦ୍ଦାଲପିଟ୍ଠେନ ମତ୍ଥକଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତ୍ୱା ଉପରି ପଂସୁଂ ଦତ୍ୱା ପଥୱିୱଡ୍ଢନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅଥ ଛଟ୍ଠମ୍ପି ରତ୍ତିଂ ଦେୱୀ କୁମାରଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ତୱ ପିତା କାସିରାଜା ତଂ ସ୍ୱେ ପାତୋୱ ଆମକସୁସାନେ ନିଖଣିତୁଂ ଆଣାପେସି, ସ୍ୱେ ପାତୋୱ ମରଣଂ ପାପୁଣିସ୍ସସି ପୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ତାତ ତେମିୟକୁମାର, ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ତୟା କତୋ ୱାୟାମୋ ଇଦାନି ମତ୍ଥକଂ ପକ୍କୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ମାତୁୟା ପନସ୍ସ ହଦୟଂ ଭିଜ୍ଜମାନଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ମାତୁୟା ସଦ୍ଧିଂ ନାଲପି ।
ଅଥସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ ପାତୋୱ ସୁନନ୍ଦୋ ସାରଥି ରଥଂ ୟୋଜେନ୍ତୋ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ଚ ମଙ୍ଗଲରଥେ ମଙ୍ଗଲଅସ୍ସେ ୟୋଜେତ୍ୱା ରଥଂ ରାଜଦ୍ୱାରେ ଠପେତ୍ୱା ମହାତଲଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସିରିଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦେୱିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଦେୱି, ମୟ୍ହଂ ମା କୁଜ୍ଝ, ରଞ୍ଞୋ ଆଣା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ନିପନ୍ନଂ ଦେୱିଂ ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥେନ ଅପନେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ୱିୟ କୁମାରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାସାଦା ଓତରି । ତଦା ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପରିଦେୱିତ୍ୱା ମହାତଲେ ଓହୀୟି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ମୟି ଅକଥେନ୍ତେ ମାତା ହଦୟେନ ଫଲିତେନ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି କଥେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାପି ‘‘ସଚେ ଅହଂ କଥେସ୍ସାମି, ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି କତୋ ୱାୟାମୋ ମେ ମୋଘୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅକଥେନ୍ତୋ ପନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ମହାଜନସ୍ସ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିୱାସେସି ।
ଅଥ ନଂ ସାରଥି ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରାଭିମୁଖଂ ରଥଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଥଂ ପେସେସି । ତଦା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାରମିତାନୁଭାୱେନ ଦେୱତାୱିଗ୍ଗହିତୋ ହୁତ୍ୱା ରଥଂ ନିୱତ୍ତାପେତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରାଭିମୁଖଂ ରଥଂ ପେସେସି, ଅଥ ରଥଚକ୍କଂ ଉମ୍ମାରେ ପତିହଞ୍ଞି । ମହାସତ୍ତୋପି ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମନୋରଥୋ ମେ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ରଥୋ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ତିୟୋଜନିକଂ ଠାନଂ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ୱନଘଟଂ ସାରଥିସ୍ସ ଆମକସୁସାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ‘‘ଇଦଂ ଠାନଂ ଫାସୁକ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ରଥଂ ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ରଥା ଓରୁୟ୍ହ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆଭରଣଭଣ୍ଡଂ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା କୁଦ୍ଦାଲଂ ଆଦାୟ ରଥସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଠାନେ ଚତୁବ୍ଭିତ୍ତିକଂ ଆୱାଟଂ ଖଣିତୁଂ ଆରଭି ।
ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ମେ ୱାୟାମକାଲୋ, ଅହଞ୍ହି ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ହତ୍ଥପାଦେ ନ ଚାଲେସିଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ମେ ବଲଂ ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି । ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ୱାମହତ୍ଥେନ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ, ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ୱାମହତ୍ଥଂ ପରାମସନ୍ତୋ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପାଦେ ସମ୍ବାହିତ୍ୱା ରଥା ଓତରିତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତାୱଦେୱସ୍ସ ପାଦପତିତଟ୍ଠାନେ ୱାତପୁଣ୍ଣଭସ୍ତଚମ୍ମଂ ୱିୟ ମହାପଥୱୀ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ରଥସ୍ସ ପଚ୍ଛିମନ୍ତଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠାସି । ମହାସତ୍ତୋ ରଥା ଓତରିତ୍ୱା କତିପୟେ ୱାରେ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇମିନାୱ ନିୟାମେନ ଏକଦିୱସଂ ୟୋଜନସତମ୍ପି ମେ ଗନ୍ତୁଂ ବଲଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ସଚେ, ସାରଥି, ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ମେ ତେନ ସହ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝିତୁଂ ବଲ’’ନ୍ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ରଥସ୍ସ ପଚ୍ଛିମନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କୁମାରକାନଂ କୀଳନୟାନକଂ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରଥଂ ପରିବ୍ଭମେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ତେନ ସହ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝିତୁଂ ବଲ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପସାଧନତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ସକ୍କସ୍ସ ଭୱନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତେମିୟକୁମାରସ୍ସ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ଇଦାନି ପସାଧନତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, କିଂ ଏତସ୍ସ ମାନୁସକେନ ପସାଧନେନା’’ତି ଦିବ୍ବପସାଧନଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ ୱିସ୍ସକମ୍ମ ଦେୱପୁତ୍ତ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛ, କାସିରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ତେମିୟକୁମାରଂ ଅଲଙ୍କରୋହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନତୋ ଓତରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସହି ଦୁସ୍ସସହସ୍ସେହି ୱେଠନଂ କତ୍ୱା ଦିବ୍ବେହି ଚେୱ ମାନୁସକେହି ଚ ଅଲଙ୍କାରେହି ସକ୍କଂ ୱିୟ ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ସୋ ଦେୱରାଜଲୀଲାୟ ସାରଥିସ୍ସ ଖଣନୋକାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆୱାଟତୀରେ ଠତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ତତିୟଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କିଂ ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, କାସୁଂ ଖଣସି ସାରଥି ।
ପୁଟ୍ଠୋ ମେ ସମ୍ମ ଅକ୍ଖାହି, କିଂ କାସୁୟା କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କାସୁନ୍ତି ଆୱାଟଂ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାରଥି ଆୱାଟଂ ଖଣନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱାୱ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥାମାହ –
‘‘ରଞ୍ଞୋ ମୂଗୋ ଚ ପକ୍ଖୋ ଚ, ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ଅଚେତସୋ ।
ସୋମ୍ହି ରଞ୍ଞା ସମଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ, ପୁତ୍ତଂ ମେ ନିଖଣଂ ୱନେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପକ୍ଖୋତି ପୀଠସପ୍ପୀ । ‘‘ମୂଗୋ’’ତି ୱଚନେନେୱ ପନସ୍ସ ବଧିରଭାୱୋପି ସିଜ୍ଝତି ବଧିରସ୍ସ ହି ପଟିୱଚନଂ କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା । ଅଚେତସୋତି ଅଚିତ୍ତକୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ଅକଥିତତ୍ତା ଏୱମାହ। ସମଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ଆଣତ୍ତୋ, ପେସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଖଣଂ ୱନେତି ୱନେ ନିଖଣେୟ୍ୟାସି ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନ ବଧିରୋ ନ ମୂଗୋସ୍ମି, ନ ପକ୍ଖୋ ନ ଚ ୱୀକଲୋ ।
ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା, ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେ ॥
‘‘ଊରୂ ବାହୁଞ୍ଚ ମେ ପସ୍ସ, ଭାସିତଞ୍ଚ ସୁଣୋହି ମେ ।
ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା, ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ବଧିରୋତି ସମ୍ମ ସାରଥି, ସଚେ ତଂ ରାଜା ଏୱରୂପଂ ପୁତ୍ତଂ ମାରାପେତୁଂ ଆଣାପେସି, ଅହଂ ପନ ଏୱରୂପୋ ନ ଭୱାମୀତି ଦୀପେତୁଂ ଏୱମାହ । ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେତି ସଚେ ବଧିରଭାୱାଦିୱିରହିତଂ ଏୱରୂପଂ ମଂ ୱନେ ନିଖଣେୟ୍ୟାସି, ଅଧମ୍ମଂ କମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଊରୂ’’ତି ଇଦଂ ସୋ ପୁରିମଗାଥଂ ସୁତ୍ୱାପି ନଂ ଅନୋଲୋକେନ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଲଙ୍କତସରୀରମସ୍ସ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମ୍ମ ସାରଥି, ଇମେ କଞ୍ଚନକଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସେ ଊରୂ, କନକଚ୍ଛୱିଂ ବାହୁଞ୍ଚ ମେ ପସ୍ସ, ମଧୁରୱଚନଞ୍ଚ ମେ ସୁଣାହୀତି ।
ତତୋ ସାରଥି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଏସ, ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତାନମେୱ ୱଣ୍ଣେତୀ’’ତି । ସୋ ଆୱାଟଖଣନଂ ପହାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ କୋ ନୁ ଖୋ, ମନୁସ୍ସୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଦେୱତା ନୁସି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ଅଦୁ ସକ୍କୋ ପୁରିନ୍ଦଦୋ ।
କୋ ୱା ତ୍ୱଂ କସ୍ସ ୱା ପୁତ୍ତୋ, କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟ’’ନ୍ତି ॥
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନମ୍ହି ଦେୱୋ ନ ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ନମ୍ହି ସକ୍କୋ ପୁରିନ୍ଦଦୋ ।
କାସିରଞ୍ଞୋ ଅହଂ ପୁତ୍ତୋ, ୟଂ କାସୁୟା ନିହଞ୍ଞସି ॥
‘‘ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅହଂ ପୁତ୍ତୋ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ସମ୍ମୂପଜୀୱସି ।
ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା, ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେ ॥
‘‘ୟସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ, ନିସୀଦେୟ୍ୟ ସୟେୟ୍ୟ ୱା ।
ନ ତସ୍ସ ସାଖଂ ଭଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୋ ହି ପାପକୋ ॥
‘‘ୟଥା ରୁକ୍ଖୋ ତଥା ରାଜା, ୟଥା ସାଖା ତଥା ଅହଂ ।
ୟଥା ଛାୟୂପଗୋ ପୋସୋ, ଏୱଂ ତ୍ୱମସି ସାରଥି ।
ଅଧମ୍ମଂ ସାରଥି କୟିରା, ମଂ ଚେ ତ୍ୱଂ ନିଖଣଂ ୱନେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିହଞ୍ଞସୀତି ନିହନିସ୍ସସି । ୟଂ ତ୍ୱଂ ଏତ୍ଥ ନିହନିସ୍ସାମୀତି ସଞ୍ଞାୟ କାସୁଂ ଖଣସି, ସୋ ଅହନ୍ତି ଦୀପେତି । ସୋ ‘‘ରାଜପୁତ୍ତୋ ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ସଦ୍ଦହତିୟେୱ, ମଧୁରକଥାୟ ପନସ୍ସ ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୋତି ପରିଭୁତ୍ତଛାୟସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତ୍ତଂ ୱା ସାଖଂ ୱା ଅଙ୍କୁରଂ ୱା ଭଞ୍ଜନ୍ତୋ ମିତ୍ତଘାତକୋ ହୋତି ଲାମକପୁରିସୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସାମିପୁତ୍ତଘାତକୋ । ଛାୟୂପଗୋତି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ଛାୟଂ ଉପଗତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ରାଜାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱମାନୋ ତ୍ୱନ୍ତି ୱଦତି ।
ସୋ ଏୱଂ କଥେନ୍ତେପି ବୋଧିସତ୍ତେ ନ ସଦ୍ଦହତିୟେୱ । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଦହାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଦେୱତାନଂ ସାଧୁକାରେନ ଚେୱ ଅତ୍ତନୋ ଘୋସେନ ଚ ୱନଘଟଂ ଉନ୍ନାଦେନ୍ତୋ ଦସ ମିତ୍ତପୂଜଗାଥା ନାମ ଆରଭି –
‘‘ପହୂତଭକ୍ଖୋ ଭୱତି, ୱିପ୍ପୱୁଟ୍ଠୋ ସକଂଘରା ।
ବହୂ ନଂ ଉପଜୀୱନ୍ତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ୟଂ ୟଂ ଜନପଦଂ ୟାତି, ନିଗମେ ରାଜଧାନିୟୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ପୂଜିତୋ ହୋତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ନାସ୍ସ ଚୋରା ପସାହନ୍ତି, ନାତିମଞ୍ଞନ୍ତି ଖତ୍ତିୟା ।
ସବ୍ବେ ଅମିତ୍ତେ ତରତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ଅକ୍କୁଦ୍ଧୋ ସଘରଂ ଏତି, ସଭାୟଂ ପଟିନନ୍ଦିତୋ ।
ଞାତୀନଂ ଉତ୍ତମୋ ହୋତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ସକ୍କତ୍ୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି, ଗରୁ ହୋତି ସଗାରୱୋ ।
ୱଣ୍ଣକିତ୍ତିଭତୋ ହୋତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ପୂଜକୋ ଲଭତେ ପୂଜଂ, ୱନ୍ଦକୋ ପଟିୱନ୍ଦନଂ ।
ୟସୋକିତ୍ତିଞ୍ଚ ପପ୍ପୋତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ଅଗ୍ଗି ୟଥା ପଜ୍ଜଲତି, ଦେୱତାୱ ୱିରୋଚତି ।
ସିରିୟା ଅଜହିତୋ ହୋତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ଗାୱୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତି ।
ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ଦରିତୋ ପବ୍ବତାତୋ ୱା, ରୁକ୍ଖତୋ ପତିତୋ ନରୋ ।
ଚୁତୋ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି ॥
‘‘ୱିରୂଳ୍ହମୂଲସନ୍ତାନଂ, ନିଗ୍ରୋଧମିୱ ମାଲୁତୋ ।
ଅମିତ୍ତା ନପ୍ପସାହନ୍ତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସକଂ ଘରାତି ସକଘରା, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ନ ଦୁବ୍ଭତୀତି ନ ଦୁସ୍ସତି । ମିତ୍ତାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ପୂଜିତୋ ହୋତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୀୱଲିୱତ୍ଥୁନା ୱଣ୍ଣେତବ୍ବଂ । ନ ପସାହନ୍ତୀତି ପସୟ୍ହକାରଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଇଦଂ ସଂକିଚ୍ଚସାମଣେରୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ‘‘ନାତିମଞ୍ଞନ୍ତି ଖତ୍ତିୟା’’ତି ଇଦଂ ଜୋତିକସେଟ୍ଠିୱତ୍ଥୁନା ଦୀପେତବ୍ବଂ । ତରତୀତି ଅତିକ୍କମତି । ସଘରନ୍ତି ଅତ୍ତଘରଂ । ମିତ୍ତାନଂ ଦୁବ୍ଭନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଘରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଘଟ୍ଟିତଚିତ୍ତୋ କୁଦ୍ଧୋୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପନ ଅକୁଦ୍ଧୋୱ ସକଘରଂ ଏତି । ପଟିନନ୍ଦିତୋତି ବହୂନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେ ଅମିତ୍ତଦୁବ୍ଭିନୋ ଗୁଣକଥଂ କଥେନ୍ତି, ତାୟ ସୋ ପଟିନନ୍ଦିତୋ ହୋତି ପମୁଦିତଚିତ୍ତୋ ।
ସକ୍କତ୍ୱା ସକ୍କତୋ ହୋତୀତି ପରଂ ସକ୍କତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ପରେହି ସକ୍କତୋ ହୋତି । ଗରୁ ହୋତି ସଗାରୱୋତି ପରେସୁ ସଗାରୱୋ ସୟମ୍ପି ପରେହି ଗରୁକୋ ହୋତି । ୱଣ୍ଣକିତ୍ତିଭତୋତି ଭତୱଣ୍ଣକିତ୍ତି, ଗୁଣଞ୍ଚେୱ କିତ୍ତିସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଜକୋତି ମିତ୍ତାନଂ ପୂଜକୋ ହୁତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ପୂଜଂ ଲଭତି । ୱନ୍ଦକୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ୱନ୍ଦକୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନବ୍ଭୱେ ପଟିୱନ୍ଦନଂ ଲଭତି । ୟସୋକିତ୍ତିଞ୍ଚାତି ଇସ୍ସରିୟପରିୱାରଞ୍ଚେୱ ଗୁଣକିତ୍ତିଞ୍ଚ ପପ୍ପୋତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଚିତ୍ତଗହପତିନୋ ୱତ୍ଥୁ (ଧ॰ ପ॰ ୭୩-୭୪) କଥେତବ୍ବଂ ।
ପଜ୍ଜଲତୀତି ଇସ୍ସରିୟପରିୱାରେନ ପଜ୍ଜଲତି । ସିରିୟା ଅଜହିତୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୯-୧୨୦) କଥେତବ୍ବଂ । ଅସ୍ନାତୀତି ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ‘‘ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତୀ’’ତି ଇଦଂ ଚୂଳପଦୁମଜାତକେନ (ଜା॰ ୧.୨.୮୫-୮୬) ଦୀପେତବ୍ବଂ । ୱିରୂଳ୍ହମୂଲସନ୍ତାନନ୍ତି ୱଡ୍ଢିତମୂଲପାରୋହଂ । ଅମିତ୍ତା ନପ୍ପସାହନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କୁରରଘରିୟସୋଣତ୍ଥେରସ୍ସ ମାତୁ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠଚୋରୱତ୍ଥୁ କଥେତବ୍ବଂ ।
ସୁନନ୍ଦୋ ସାରଥି ଏତ୍ତକାହି ଗାଥାହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତମ୍ପି ତଂ ଅସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଆୱାଟଖଣନଂ ପହାୟ ରଥସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତଞ୍ଚ ପସାଧନଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ଅଦିସ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଦେସୁ ପତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୟାଚନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଏହି ତଂ ପଟିନେସ୍ସାମି, ରାଜପୁତ୍ତ ସକଂ ଘରଂ ।
ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅଲଂ ମେ ତେନ ରଜ୍ଜେନ, ଞାତକେହି ଧନେନ ୱା ।
ୟଂ ମେ ଅଧମ୍ମଚରିୟାୟ, ରଜ୍ଜଂ ଲବ୍ଭେଥ ସାରଥୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଲନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ ।
ସାରଥି ଆହ –
‘‘ପୁଣ୍ଣପତ୍ତଂ ମଂ ଲାଭେହି, ରାଜପୁତ୍ତ ଇତୋ ଗତୋ ।
ପିତା ମାତା ଚ ମେ ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟୀ ଗତେ ॥
‘‘ଓରୋଧା ଚ କୁମାରା ଚ, ୱେସିୟାନା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ।
ତେପି ଅତ୍ତମନା ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟୀ ଗତେ ॥
‘‘ହତ୍ଥାରୋହା ଅନୀକଟ୍ଠା, ରଥିକା ପତ୍ତିକାରକା ।
ତେପି ଅତ୍ତମନା ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟୀ ଗତେ ॥
‘‘ବହୁଧଞ୍ଞା ଜାନପଦା, ନେଗମା ଚ ସମାଗତା ।
ଉପାୟନାନି ମେ ଦଜ୍ଜୁଂ, ରାଜପୁତ୍ତ ତୟୀ ଗତେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପୁଣ୍ଣପତ୍ତନ୍ତି ତୁଟ୍ଠିଦାୟଂ । ଦଜ୍ଜୁନ୍ତି ସତ୍ତରତନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସନ୍ତା ୱିୟ ମମ ଅଜ୍ଝାସୟପୂରଣଂ ତୁଟ୍ଠିଦାୟଂ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ । ଇଦଂ ସୋ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ମୟି ଅନୁକମ୍ପାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ । ୱେସିୟାନା ଚାତି ୱେସ୍ସା ଚ । ଉପାୟନାନୀତି ପଣ୍ଣାକାରାନି ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ପିତୁ ମାତୁ ଚହଂ ଚତ୍ତୋ, ରଟ୍ଠସ୍ସ ନିଗମସ୍ସ ଚ ।
ଅଥୋ ସବ୍ବକୁମାରାନଂ, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ସକଂ ଘରଂ ॥
‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଅହଂ ମତ୍ୟା, ସଞ୍ଚତ୍ତୋ ପିତରା ମହଂ ।
ଏକୋରଞ୍ଞେ ପବ୍ବଜିତୋ, ନ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପିତୁ ମାତୁ ଚାତି ପିତରା ଚ ମାତରା ଚ ଅହଂ ଚତ୍ତୋ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମତ୍ୟାତି ସମ୍ମ ସାରଥି, ଅହଂ ସତ୍ତାହଂ ରଜ୍ଜଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ମାତରା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ନାମ । ସଞ୍ଛତ୍ତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଚତ୍ତୋ । ପବ୍ବଜିତୋତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱସନତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତତୋ ପୀତିୱେଗେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ଫଲାସାୱ ସମିଜ୍ଝତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ଏୱଂ ଜାନାହି ସାରଥି ॥
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ସମ୍ମଦତ୍ଥୋ ୱିପଚ୍ଚତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅକୁତୋଭୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଫଲାସାୱାତି ଅତରମାନସ୍ସ ମମ ସୋଳସୱସ୍ସେହି କତୱାୟାମସ୍ସ ସମିଦ୍ଧଂ ଅଜ୍ଝାସୟଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱମାହ । ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମୀତି ନିଟ୍ଠପ୍ପତ୍ତମନୋରଥୋ । ସମ୍ମଦତ୍ଥୋ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ମା ଉପାୟେନ କାରଣେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ।
ସାରଥି ଆହ –
‘‘ଏୱଂ ୱଗ୍ଗୁକଥୋ ସନ୍ତୋ, ୱିସଟ୍ଠୱଚନୋ ଚସି ।
କସ୍ମା ପିତୁ ଚ ମାତୁଚ୍ଚ, ସନ୍ତିକେ ନ ଭଣୀ ତଦା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଗ୍ଗୁକଥୋତି ସଖିଲକଥୋ ।
‘‘ନାହଂ ଅସନ୍ଧିତା ପକ୍ଖୋ, ନ ବଧିରୋ ଅସୋତତା ।
ନାହଂ ଅଜିୱ୍ହତା ମୂଗୋ, ମା ମଂ ମୂଗମଧାରୟି ॥
‘‘ପୁରିମଂ ସରାମହଂ ଜାତିଂ, ୟତ୍ଥ ରଜ୍ଜମକାରୟିଂ ।
କାରୟିତ୍ୱା ତହିଂ ରଜ୍ଜଂ, ପାପତ୍ଥଂ ନିରୟଂ ଭୁସଂ ॥
‘‘ୱୀସତିଞ୍ଚେୱ ୱସ୍ସାନି, ତହିଂ ରଜ୍ଜମକାରୟିଂ ।
ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ନିରୟମ୍ହି ଅପଚ୍ଚିସଂ ॥
‘‘ତସ୍ସ ରଜ୍ଜସ୍ସହଂ ଭୀତୋ, ମା ମଂ ରଜ୍ଜାଭିସେଚୟୁଂ ।
ତସ୍ମା ପିତୁ ଚ ମାତୁଚ୍ଚ, ସନ୍ତିକେ ନ ଭଣିଂ ତଦା ॥
‘‘ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ମଂ ନିସାଦେତ୍ୱା, ପିତା ଅତ୍ଥାନୁସାସତି ।
ଏକଂ ହନଥ ବନ୍ଧଥ, ଏକଂ ଖାରାପତଚ୍ଛିକଂ ।
ଏକଂ ସୂଲସ୍ମିଂ ଉପ୍ପେଥ, ଇଚ୍ଚସ୍ସ ମନୁସାସତି ॥
‘‘ତାୟାହଂ ଫରୁସଂ ସୁତ୍ୱା, ୱାଚାୟୋ ସମୁଦୀରିତା ।
ଅମୂଗୋ ମୂଗୱଣ୍ଣେନ, ଅପକ୍ଖୋ ପକ୍ଖସମ୍ମତୋ ।
ସକେ ମୁତ୍ତକରୀସସ୍ମିଂ, ଅଚ୍ଛାହଂ ସମ୍ପରିପ୍ଲୁତୋ ॥
‘‘କସିରଞ୍ଚ ପରିତ୍ତଞ୍ଚ, ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୁତଂ ।
କୋମଂ ଜୀୱିତମାଗମ୍ମ, ୱେରଂ କୟିରାଥ କେନଚି ॥
‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅଲାଭେନ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଦସ୍ସନା ।
କୋମଂ ଜୀୱିତମାଗମ୍ମ, ୱେରଂ କୟିରାଥ କେନଚି ॥
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ଫଲାସାୱ ସମିଜ୍ଝତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ଏୱଂ ଜାନାହି ସାରଥି ॥
‘‘ଅପି ଅତରମାନାନଂ, ସମ୍ମଦତ୍ଥୋ ୱିପଚ୍ଚତି ।
ୱିପକ୍କବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋସ୍ମି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅକୁତୋଭୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅସନ୍ଧିତାତି ସନ୍ଧୀନଂ ଅଭାୱେନ । ଅସୋତତାତି ସୋତାନଂ ଅଭାୱେନ । ଅଜିୱ୍ହତାତି ସମ୍ପରିୱତ୍ତନଜିୱ୍ହାୟ ଅଭାୱେନ ମୂଗୋ ଅହଂ ନ ଭୱାମି । ୟତ୍ଥାତି ୟାୟ ଜାତିୟା ବାରାଣସିନଗରେ ରଜ୍ଜଂ ଅକାରୟିଂ । ପାପତ୍ଥନ୍ତି ପାପତଂ । ପତିତୋ ଅସ୍ମୀତି ୱଦତି । ରଜ୍ଜାଭିସେଚୟୁନ୍ତି ରଜ୍ଜେ ଅଭିସେଚୟୁଂ । ନିସାଦେତ୍ୱାତି ନିସୀଦାପେତ୍ୱା । ଅତ୍ଥାନୁସାସତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଅନୁସାସତି । ଖାରାପତଚ୍ଛିକନ୍ତି ସତ୍ତୀହି ପହରିତ୍ୱା ଖାରାହି ପତଚ୍ଛିକଂ କରୋଥ । ଉପ୍ପେଥାତି ଆୱୁନଥ । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ମନୁସାସତୀତି ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅନୁସାସତି । ତାୟାହନ୍ତି ତାୟୋ ୱାଚାୟୋ ଅହଂ । ପକ୍ଖସମ୍ମତୋତି ପକ୍ଖୋ ଇତି ସମ୍ମତୋ ଅହୋସିଂ । ଅଚ୍ଛାହନ୍ତି ଅଚ୍ଛିଂ ଅହଂ, ଅୱସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପରିପ୍ଲୁତୋତି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣୋ, ନିମୁଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କସିରନ୍ତି ଦୁକ୍ଖଂ । ପରିତ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସମ୍ମସାରଥି, ସଚେପି ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ସମାନଂ ବହୁଚିରଟ୍ଠିତିକଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପତ୍ଥେୟ୍ୟ, ପରିତ୍ତମ୍ପି ସମାନଂ ସଚେ ସୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପତ୍ଥେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ପନ କସିରଞ୍ଚ ପରିତ୍ତଞ୍ଚ ସକଲେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ନିହିତଂ ଓମଦ୍ଦିତଂ । କୋମନ୍ତି କୋ ଇମଂ । ୱେରନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ୱେରଂ । କେନଚୀତି କେନଚି କାରଣେନ। ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଅଲାଭେନ । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଦସ୍ସନେନ । ପୁନ ଉଦାନଗାଥାୟୋ ଅଗନ୍ତୁକାମତାୟ ଥିରଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କଥେସି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୁନନ୍ଦୋ ସାରଥି ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ଏୱରୂପଂ ରଜ୍ଜସିରିଂ କୁଣପଂ ୱିୟ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀତି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ମମ ଇମିନା ଦୁଜ୍ଜୀୱିତେନ କୋ ଅତ୍ଥୋ, ଅହମ୍ପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ରାଜପୁତ୍ତ ତୱନ୍ତିକେ ।
ଅୱ୍ହାୟସ୍ସୁ ମଂ ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ମମ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତୱନ୍ତିକେତି ତୱ ସନ୍ତିକେ । ଅୱ୍ହାୟସ୍ସୂତି ‘‘ଏହି ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି ପକ୍କୋସସ୍ସୁ ।
ଏୱଂ ତେନ ୟାଚିତୋପି ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସଚାହଂ ଇଦାନେୱ ତଂ ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମି, ମାତାପିତରୋ ଇଧ ନାଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ନେସଂ ପରିହାନି ଭୱିସ୍ସତି, ଇମେ ଅସ୍ସା ଚ ରଥୋ ଚ ପସାଧନଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଇଧେୱ ନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ‘ୟକ୍ଖୋ ସୋ, ଖାଦିତୋ ନୁ ଖୋ ତେନ ସାରଥୀ’ତି ଗରହାପି ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ଗରହାମୋଚନତ୍ଥଂ ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ୱୁଡ୍ଢିଂ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ ଅସ୍ସେ ଚ ରଥଞ୍ଚ ପସାଧନଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଇଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ରଥଂ ନିୟ୍ୟାଦୟିତ୍ୱାନ, ଅନଣୋ ଏହି ସାରଥି ।
ଅନଣସ୍ସ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଏତଂ ଇସୀହି ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ଏତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାକରଣଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଇସୀହି ୱଣ୍ଣିତଂ ପସତ୍ଥଂ ଥୋମିତଂ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାରଥି ‘‘ସଚେ ମୟି ନଗରଂ ଗତେ ଏସ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପିତା ଚସ୍ସ ଇମଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘ପୁତ୍ତଂ ମେ ଦସ୍ସେହୀ’ତି ପୁନ ଆଗତୋ ଇମଂ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ରାଜଦଣ୍ଡଂ ମେ କରେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ କଥେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥାଗମନତ୍ଥାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ୟଦେୱ ତ୍ୟାହଂ ୱଚନଂ, ଅକରଂ ଭଦ୍ଦମତ୍ଥୁ ତେ ।
ତଦେୱ ମେ ତ୍ୱଂ ୱଚନଂ, ୟାଚିତୋ କତ୍ତୁମରହସି ॥
‘‘ଇଧେୱ ତାୱ ଅଚ୍ଛସ୍ସୁ, ୟାୱ ରାଜାନମାନୟେ ।
ଅପ୍ପେୱ ତେ ପିତା ଦିସ୍ୱା, ପତୀତୋ ସୁମନୋ ସିୟା’’ତି ॥
‘‘କରୋମି ତେ ତଂ ୱଚନଂ, ୟଂ ମଂ ଭଣସି ସାରଥି ।
ଅହମ୍ପି ଦଟ୍ଠୁକାମୋସ୍ମି, ପିତରଂ ମେ ଇଧାଗତଂ ॥
‘‘ଏହି ସମ୍ମ ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ, କୁସଲଂ ୱଜ୍ଜାସି ଞାତିନଂ ।
ମାତରଂ ପିତରଂ ମୟ୍ହଂ, ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜାସି ୱନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ କରୋମି ତେତନ୍ତି କରୋମି ତେ ଏତଂ ୱଚନଂ । ଏହି ସମ୍ମ ନିୱତ୍ତସ୍ସୂତି ସମ୍ମ ସାରଥି, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏହି, ଏତ୍ତୋୱ ଖିପ୍ପମେୱ ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ । ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜାସୀତି ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱୋ ତେମିୟକୁମାରୋ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ୱନ୍ଦନଂ ୱଦେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଇତି ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣକଦଲି ୱିୟ ଓନମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ବାରାଣସିନଗରାଭିମୁଖୋ ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସାରଥିସ୍ସ ସାସନଂ ଅଦାସି । ସୋ ସାସନଂ ଗହେତ୍ୱା କୁମାରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ରଥମାରୁୟ୍ହ ନଗରାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତସ୍ସ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱାନ, କତ୍ୱା ଚ ନଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ ।
ସାରଥି ରଥମାରୁୟ୍ହ, ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଉପାଗମୀ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ସୋ ସାରଥି, ତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ରଥଂ ଆରୁୟ୍ହ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଉପାଗମୀତି ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘କା ନୁ ଖୋ ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ସାରଥିସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ତଂ ଏକକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ପରିଦେୱି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ମାତା ରଥଂ ଦିସ୍ୱା, ଏକଂ ସାରଥିମାଗତଂ ।
ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି, ରୋଦନ୍ତୀ ନଂ ଉଦିକ୍ଖତି ॥
‘‘ଅୟଂ ସୋ ସାରଥି ଏତି, ନିହନ୍ତ୍ୱା ମମ ଅତ୍ରଜଂ ।
ନିହତୋ ନୂନ ମେ ପୁତ୍ତୋ, ପଥବ୍ୟା ଭୂମିୱଡ୍ଢନୋ ॥
‘‘ଅମିତ୍ତା ନୂନ ନନ୍ଦନ୍ତି, ପତୀତା ନୂନ ୱେରିନୋ ।
ଆଗତଂ ସାରଥିଂ ଦିସ୍ୱା, ନିହନ୍ତ୍ୱା ମମ ଅତ୍ରଜଂ ॥
‘‘ସୁଞ୍ଞଂ ମାତା ରଥଂ ଦିସ୍ୱା, ଏକଂ ସାରଥିମାଗତଂ ।
ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି, ରୋଦନ୍ତୀ ପରିପୁଚ୍ଛି ନଂ ॥
‘‘କିଂ ନୁ ମୂଗୋ କିଂନୁ ପକ୍ଖୋ, କିଂନୁ ସୋ ୱିଲପୀ ତଦା ।
ନିହଞ୍ଞମାନୋ ଭୂମିୟା, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ସାରଥି ॥
‘‘କଥଂ ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି, ମୂଗପକ୍ଖୋ ୱିୱଜ୍ଜୟି ।
ନିହଞ୍ଞମାନୋ ଭୂମିୟା, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମାତାତି ତେମିୟକୁମାରସ୍ସ ମାତା । ପଥବ୍ୟା ଭୂମିୱଡ୍ଢନୋତି ସୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଭୂମିୱଡ୍ଢନୋ ହୁତ୍ୱା ପଥବ୍ୟା ନିହତୋ ନୂନ । ରୋଦନ୍ତୀ ପରିପୁଚ୍ଛି ନନ୍ତି ତଂ ରଥଂ ଏକମନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ମହାତଲଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଚନ୍ଦାଦେୱିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ଠିତଂ ସାରଥିଂ ପରିପୁଚ୍ଛି । କିନ୍ନୂତି କିଂ ନୁ ସୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ ମୂଗୋ ଏୱ ପକ୍ଖୋ ଏୱ । ତଦାତି ୟଦା ନଂ ତ୍ୱଂ କାସୁୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୁଦ୍ଦାଲେନ ମତ୍ଥକେ ପହରି, ତଦା । ନିହଞ୍ଞମାନୋ ଭୂମିୟାତି ତୟା ଭୂମିୟଂ ନିହଞ୍ଞମାନୋ କିଂ ନୁ ୱିଲପି । ତଂ ମେତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ମେ ଅକ୍ଖାହି । ୱିୱଜ୍ଜୟୀତି ‘‘ଅପେହି ସାରଥି, ମା ମଂ ମାରେହୀ’’ତି କଥଂ ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି ଚ ଫନ୍ଦନ୍ତୋ ତଂ ଅପନୁଦି, ତଂ ମେ କଥେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତୋ ସାରଥି ଆହ –
‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ତେ ଅହଂ ଅୟ୍ୟେ, ଦଜ୍ଜାସି ଅଭୟଂ ମମ ।
ୟଂ ମେ ସୁତଂ ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ୱା, ରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦଜ୍ଜାସୀତି ସଚେ ଅଭୟଂ ଦଦେୟ୍ୟାସି, ସୋ ଇଦଂ ‘‘ସଚାହଂ ‘ତୱ ପୁତ୍ତୋ ନେୱ ମୂଗୋ ନ ପକ୍ଖୋ ମଧୁରକଥୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ଅଥ ‘କସ୍ମା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନାଗତୋସୀ’ତି ରାଜା କୁଦ୍ଧୋ ରାଜଦଣ୍ଡମ୍ପି ମେ କରେୟ୍ୟ, ଅଭୟଂ ତାୱ ୟାଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ ।
ଅଥ ନଂ ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ଆହ –
‘‘ଅଭୟଂ ସମ୍ମ ତେ ଦମ୍ମି, ଅଭୀତୋ ଭଣ ସାରଥି ।
ୟଂ ତେ ସୁତଂ ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ୱା, ରାଜପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥
ତତୋ ସାରଥି ଆହ –
‘‘ନ ସୋ ମୂଗୋ ନ ସୋ ପକ୍ଖୋ, ୱିସଟ୍ଠୱଚନୋ ଚ ସୋ ।
ରଜ୍ଜସ୍ସ କିର ସୋ ଭୀତୋ, ଅକରା ଆଲୟେ ବହୂ ॥
‘‘ପୁରିମଂ ସରତି ସୋ ଜାତିଂ, ୟତ୍ଥ ରଜ୍ଜମକାରୟି ।
କାରୟିତ୍ୱା ତହିଂ ରଜ୍ଜଂ, ପାପତ୍ଥ ନିରୟଂ ଭୁସଂ ॥
‘‘ୱୀସତିଞ୍ଚେୱ ୱସ୍ସାନି, ତହିଂ ରଜ୍ଜମକାରୟି ।
ଅସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ନିରୟମ୍ହି ଅପଚ୍ଚି ସୋ ॥
‘‘ତସ୍ସ ରଜ୍ଜସ୍ସ ସୋ ଭୀତୋ, ମା ମଂ ରଜ୍ଜାଭିସେଚୟୁଂ ।
ତସ୍ମା ପିତୁ ଚ ମାତୁଚ୍ଚ, ସନ୍ତିକେ ନ ଭଣୀ ତଦା ॥
‘‘ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋ, ଆରୋହପରିଣାହୱା ।
ୱିସଟ୍ଠୱଚନୋ ପଞ୍ଞୋ, ମଗ୍ଗେ ସଗ୍ଗସ୍ସ ତିଟ୍ଠତି ॥
‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ଦଟ୍ଠୁକାମାସି, ରାଜପୁତ୍ତଂ ତୱତ୍ରଜଂ ।
ଏହି ତଂ ପାପୟିସ୍ସାମି, ୟତ୍ଥ ସମ୍ମତି ତେମିୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିସଟ୍ଠୱଚନୋତି ଅପଲିବୁଦ୍ଧକଥୋ । ଅକରା ଆଲୟେ ବହୂତି ତୁମ୍ହାକଂ ୱଞ୍ଚନାନି ବହୂନି ଅକାସି । ପଞ୍ଞୋତି ପଞ୍ଞୱା । ସଚେ ତ୍ୱନ୍ତି ରାଜାନଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଉଭୋପି ତେ ଏୱମାହ । ୟତ୍ଥ ସମ୍ମତି ତେମିୟୋତି ୟତ୍ଥ ୱୋ ପୁତ୍ତୋ ମୟା ଗହିତପଟିଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ଅଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ପାପୟିସ୍ସାମି, ଇଦାନି ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଲହୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଆହ ।
କୁମାରୋ ପନ ସାରଥିଂ ପେସେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ତଦା ସକ୍କୋ ତସ୍ସ ମନଂ ଞତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତ, ତେମିୟକୁମାରୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ, ତ୍ୱଂ ତସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲଞ୍ଚ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଞ୍ଚ ମାପେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ପେସେସି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିୟୋଜନିକେ ୱନସଣ୍ଡେ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ରମଣୀୟଂ ଅସ୍ସମଂ ମାପେତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୋକ୍ଖରଣିଞ୍ଚ ଆୱାଟଞ୍ଚ ଅକାଲଫଲସମ୍ପନ୍ନଂ ରୁକ୍ଖଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲସମୀପେ ଚତୁୱୀସତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ଚଙ୍କମଂ ମାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଚଙ୍କମେ ଚ ଫଲିକୱଣ୍ଣଂ ରୁଚିରଂ ୱାଲୁକଂ ଓକିରିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରେ ମାପେତ୍ୱା ‘‘ୟେ ପବ୍ବଜିତୁକାମା, ତେ ଇମେ ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତୂ’’ତି ଭିତ୍ତିୟଂ ଅକ୍ଖରାନି ଲିଖିତ୍ୱା ଚଣ୍ଡୱାଳେ ଚ ଅମନାପସଦ୍ଦେ ସବ୍ବେ ମିଗପକ୍ଖିନୋ ଚ ପଲାପେତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସକ୍କଦତ୍ତିୟଭାୱଂ ଞତ୍ୱା, ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱତ୍ଥାନି ଅପନେତ୍ୱା, ରତ୍ତୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅଜିନଚମ୍ମଂ ଏକଂସେ କତ୍ୱା ଜଟାମଣ୍ଡଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କାଜଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା କତ୍ତରଦଣ୍ଡମାଦାୟ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତସିରିଂ ସମୁବ୍ବହନ୍ତୋ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା କଟ୍ଠତ୍ଥରଣେ ନିସିନ୍ନୋ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଠିତକାରରୁକ୍ଖତୋ ପଣ୍ଣାନି ଗହେତ୍ୱା, ସକ୍କଦତ୍ତିୟଭାଜନେ ଅଲୋଣକେ ଅତକ୍କେ ନିଧୂପନେ ଉଦକେ ସେଦେତ୍ୱା ଅମତଂ ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସଂ କପ୍ପେସି ।
କାସିରାଜାପି ସୁନନ୍ଦସାରଥିସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସେନଗୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତରମାନରୂପୋୱ ଗମନସଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ଆହ –
‘‘ୟୋଜୟନ୍ତୁ ରଥେ ଅସ୍ସେ, କଚ୍ଛଂ ନାଗାନ ବନ୍ଧଥ ।
ଉଦୀରୟନ୍ତୁ ସଙ୍ଖପଣୱା, ୱାଦନ୍ତୁ ଏକପୋକ୍ଖରା ॥
‘‘ୱାଦନ୍ତୁ ଭେରୀ ସନ୍ନଦ୍ଧା, ୱଗ୍ଗୂ ୱାଦନ୍ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭୀ ।
ନେଗମା ଚ ମଂ ଅନ୍ୱେନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛଂ ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋ ॥
‘‘ଓରୋଧା ଚ କୁମାରା ଚ, ୱେସିୟାନା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ।
ଖିପ୍ପଂ ୟାନାନି ୟୋଜେନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛଂ ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋ ॥
‘‘ହତ୍ଥାରୋହା ଅନୀକଟ୍ଠା, ରଥିକା ପତ୍ତିକାରକା ।
ଖିପ୍ପଂ ୟାନାନି ୟୋଜେନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛଂ ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋ ॥
‘‘ସମାଗତା ଜାନପଦା, ନେଗମା ଚ ସମାଗତା ।
ଖିପ୍ପଂ ୟାନାନି ୟୋଜେନ୍ତୁ, ଗଚ୍ଛଂ ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉଦୀରୟନ୍ତୂତି ସଦ୍ଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୁ । ୱାଦନ୍ତୂତି ୱଜ୍ଜନ୍ତୁ । ଏକପୋକ୍ଖରାତି ଏକମୁଖଭେରିୟୋ । ସନ୍ନଦ୍ଧାତି ସୁଟ୍ଠୁ ନଦ୍ଧା । ୱଗ୍ଗୂତି ମଧୁରସ୍ସରା । ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗମିସ୍ସାମି । ପୁତ୍ତନିୱେଦକୋତି ପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେଦକୋ ଓୱାଦକୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମି । ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ମମ ୱଚନଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ତଂ ରତନରାସିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆନେତୁଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱମାହ । ନେଗମାତି କୁଟୁମ୍ବିକଜନା । ସମାଗତାତି ସନ୍ନିପତିତା ହୁତ୍ୱା ।
ଏୱଂ ରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତା ସାରଥିନୋ ଅସ୍ସେ ୟୋଜେତ୍ୱା ରଥେ ରାଜଦ୍ୱାରେ ଠପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଅସ୍ସେ ଚ ସାରଥୀ ୟୁତ୍ତେ, ସିନ୍ଧୱେ ସୀଘୱାହନେ ।
ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଉପାଗଚ୍ଛୁଂ, ୟୁତ୍ତା ଦେୱ ଇମେ ହୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅସ୍ସେତି ସିନ୍ଧୱେ ସିନ୍ଧୱଜାତିକେ ସୀଘୱାହନେ ଜୱସମ୍ପନ୍ନେ ଅସ୍ସେ ଆଦାୟ । ସାରଥୀତି ସାରଥିନୋ । ୟୁତ୍ତେତି ରଥେସୁ ୟୋଜିତେ । ଉପାଗଚ୍ଛୁନ୍ତି ତେ ରଥେସୁ ୟୁତ୍ତେ ଅସ୍ସେ ଆଦାୟ ଆଗମଂସୁ, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ୟୁତ୍ତା, ଦେୱ, ଇମେ ହୟା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ ।
ତତୋ ସାରଥୀନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ –
‘‘ଥୂଲା ଜୱେନ ହାୟନ୍ତି, କିସା ହାୟନ୍ତି ଥାମୁନା’’ତି ॥
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାରଥିନୋପି ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହଂସୁ –
‘‘କିସେ ଥୂଲେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ସଂସଟ୍ଠା ୟୋଜିତା ହୟା’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦେୱ, କିସେ ଚ ଥୂଲେ ଚ ଏୱରୂପେ ଅସ୍ସେ ଅଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱୟେନ ୱଣ୍ଣେନ ଜୱେନ ବଲେନ ସଦିସା ହୟା ୟୋଜିତାତି ।
ଅଥ ରାଜା ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣେ ଅଟ୍ଠାରସ ସେନିୟୋ ସବ୍ବଞ୍ଚ ବଲକାୟଂ ସନ୍ନିପାତାପେସି । ତସ୍ସ ସନ୍ନିପାତେନ୍ତସ୍ସେୱ ତୟୋ ଦିୱସା ଅତିକ୍କନ୍ତା । ଅଥ ଚତୁତ୍ଥେ ଦିୱସେ କାସିରାଜା ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଅସ୍ସମପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିନନ୍ଦିତୋ ପଟିସନ୍ଥାରମକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ରାଜା ତରମାନୋ, ୟୁତ୍ତମାରୁୟ୍ହ ସନ୍ଦନଂ ।
ଇତ୍ଥାଗାରଂ ଅଜ୍ଝଭାସି, ସବ୍ବାୱ ଅନୁୟାଥ ମଂ ॥
‘‘ୱାଳବୀଜନିମୁଣ୍ହୀସଂ, ଖଗ୍ଗଂ ଛତ୍ତଞ୍ଚ ପଣ୍ଡରଂ ।
ଉପାଧୀ ରଥମାରୁୟ୍ହ, ସୁୱଣ୍ଣେହି ଅଲଙ୍କତା ॥
‘‘ତତୋ ସ ରାଜା ପାୟାସି, ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାନ ସାରଥିଂ ।
ଖିପ୍ପମେୱ ଉପାଗଚ୍ଛି, ୟତ୍ଥ ସମ୍ମତି ତେମିୟୋ ॥
‘‘ତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱାନ ଆୟନ୍ତଂ, ଜଲନ୍ତମିୱ ତେଜସା ।
ଖତ୍ତସଙ୍ଘପରିବ୍ୟୂଳ୍ହଂ, ତେମିୟୋ ଏତଦବ୍ରୱି ॥
‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ତାତ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ତାତ ଅନାମୟଂ ।
ସବ୍ବା ଚ ରାଜକଞ୍ଞାୟୋ, ଅରୋଗା ମୟ୍ହ ମାତରୋ ॥
‘‘କୁସଲଞ୍ଚେୱ ମେ ପୁତ୍ତ, ଅଥୋ ପୁତ୍ତ ଅନାମୟଂ ।
ସବ୍ବା ଚ ରାଜକଞ୍ଞାୟୋ, ଅରୋଗା ତୁୟ୍ହ ମାତରୋ ॥
‘‘କଚ୍ଚି ଅମଜ୍ଜପୋ ତାତ, କଚ୍ଚି ତେ ସୁରମପ୍ପିୟଂ ।
କଚ୍ଚି ସଚ୍ଚେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ଦାନେ ତେ ରମତେ ମନୋ ॥
‘‘ଅମଜ୍ଜପୋ ଅହଂ ପୁତ୍ତ, ଅଥୋ ମେ ସୁରମପ୍ପିୟଂ ।
ଅଥୋ ସଚ୍ଚେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ଦାନେ ମେ ରମତେ ମନୋ ॥
‘‘କଚ୍ଚି ଅରୋଗଂ ୟୋଗ୍ଗଂ ତେ, କଚ୍ଚି ୱହତି ୱାହନଂ ।
କଚ୍ଚି ତେ ବ୍ୟାଧୟୋ ନତ୍ଥି, ସରୀରସ୍ସୁପତାପନା ॥
‘‘ଅଥୋ ଅରୋଗଂ ୟୋଗ୍ଗଂ ମେ, ଅଥୋ ୱହତି ୱାହନଂ ।
ଅଥୋ ମେ ବ୍ୟାଧୟୋ ନତ୍ଥି, ସରୀରସ୍ସୁପତାପନା ॥
‘‘କଚ୍ଚି ଅନ୍ତା ଚ ତେ ଫୀତା, ମଜ୍ଝେ ଚ ବହଲା ତୱ ।
କୋଟ୍ଠାଗାରଞ୍ଚ କୋସଞ୍ଚ, କଚ୍ଚି ତେ ପଟିସନ୍ଥତଂ ॥
‘‘ଅଥୋ ଅନ୍ତା ଚ ମେ ଫୀତା, ମଜ୍ଝେ ଚ ବହଲା ମମ ।
କୋଟ୍ଠାଗାରଞ୍ଚ କୋସଞ୍ଚ, ସବ୍ବଂ ମେ ପଟିସନ୍ଥତଂ ॥
‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜ, ଅଥୋ ତେ ଅଦୁରାଗତଂ ।
ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୁ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ, ୟତ୍ଥ ରାଜା ନିସକ୍କତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉପାଧୀ ରଥମାରୁୟ୍ହାତି ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକା ଚ ରଥଂ ଆରୋପେନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ତୟୋ ପାଦେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ଅଭିସେକକରଣତ୍ଥାୟ ‘‘ପଞ୍ଚ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନି ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆଣାପେନ୍ତୋ ରାଜା ଆହ । ସୁୱଣ୍ଣେହି ଅଲଙ୍କତାତି ଇଦଂ ପାଦୁକଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉପାଗଚ୍ଛୀତି ଉପାଗତୋ ଅହୋସି । କାୟ ୱେଲାୟାତି ? ମହାସତ୍ତସ୍ସ କାରପଣ୍ଣାନି ପଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବାପେନ୍ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନୱେଲାୟ । ଜଲନ୍ତମିୱ ତେଜସାତି ରାଜତେଜେନ ଜଲନ୍ତଂ ୱିୟ । ଖତ୍ତସଙ୍ଘପରିବ୍ୟୂଳ୍ହନ୍ତି କଥାଫାସୁକେନ ଅମଚ୍ଚସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତଂ, ଖତ୍ତିୟସମୂହେହି ୱା ପରିୱାରିତଂ । ଏତଦବ୍ରୱୀତି କାସିରାଜାନଂ ବହି ଖନ୍ଧାୱାରଂ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ପଦସାୱ ପଣ୍ଣସାଲଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଏତଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱି ।
କୁସଲଂ ଅନାମୟନ୍ତି ଉଭୟେନପି ପଦେନ ଆରୋଗ୍ୟମେୱ ପୁଚ୍ଛତି । କଚ୍ଚି ଅମଜ୍ଜପୋତି କଚ୍ଚି ମଜ୍ଜଂ ନ ପିୱସୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ନପ୍ପମଜ୍ଜସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁରମପ୍ପିୟନ୍ତି ସୁରାପାନଂ ଅପ୍ପିୟଂ । ‘‘ସୁରମପ୍ପିୟା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୁରା ଅପ୍ପିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମେତି ଦସୱିଧେ ରାଜଧମ୍ମେ । ୟୋଗ୍ଗନ୍ତି ୟୁଗେ ୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ତେ ତୱ ଅସ୍ସଗୋଣାଦିକଂ । କଚ୍ଚି ୱହତୀତି କଚ୍ଚି ଅରୋଗଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି । ୱାହନନ୍ତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦି ସବ୍ବଂ ୱାହନଂ । ସରୀରସ୍ସୁପତାପନାତି ସରୀରସ୍ସ ଉପତାପକରା । ଅନ୍ତାତି ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦା । ଫୀତାତି ଇଦ୍ଧା ସୁଭିକ୍ଖା, ୱତ୍ଥାଭରଣେହି ୱା ଅନ୍ନପାନେହି ୱା ପରିପୁଣ୍ଣା ଗାଳ୍ହୱାସା । ମଜ୍ଝେ ଚାତି ରଟ୍ଠସ୍ସ ମଜ୍ଝେ । ବହଲାତି ଗାମନିଗମା ଘନୱାସା । ପଟିସନ୍ଥତନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତଂ ଗୁତ୍ତଂ, ପରିପୁଣ୍ଣଂ ୱା । ୟତ୍ଥ ରାଜା ନିସକ୍କତୀତି ୟସ୍ମିଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ରାଜା ନିସୀଦିସ୍ସତି, ତଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୂତି ୱଦତି ।
ରାଜା ମହାସତ୍ତେ ଗାରୱେନ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନ ନିସୀଦତି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସଚେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନ ନିସୀଦତି, ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରଂ ପଞ୍ଞାପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ ରାଜାନଂ ନିମନ୍ତେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇଧେୱ ତେ ନିସୀଦସ୍ସୁ, ନିୟତେ ପଣ୍ଣସନ୍ଥରେ ।
ଏତ୍ତୋ ଉଦକମାଦାୟ, ପାଦେ ପକ୍ଖାଲୟସ୍ସୁ ତେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିୟତେତି ସୁସନ୍ଥତେ । ଏତ୍ତୋତି ପରିଭୋଗଉଦକଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ।
ରାଜା ମହାସତ୍ତେ ଗାରୱେନ ପଣ୍ଣସନ୍ଥାରେପି ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଏୱ ନିସୀଦି । ମହାସତ୍ତୋପି ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ କାରପଣ୍ଣକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ତେନ ନିମନ୍ତେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇଦମ୍ପି ପଣ୍ଣକଂ ମୟ୍ହଂ, ରନ୍ଧଂ ରାଜ ଅଲୋଣକଂ ।
ପରିଭୁଞ୍ଜ ମହାରାଜ, ପାହୁନୋ ମେସିଧାଗତୋ’’ତି ॥
‘‘ନ ଚାହଂ ପଣ୍ଣଂ ଭୁଞ୍ଜାମି, ନ ହେତଂ ମୟ୍ହ ଭୋଜନଂ ।
ସାଲୀନଂ ଓଦନଂ ଭୁଞ୍ଜେ, ସୁଚିଂ ମଂସୂପସେଚନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ଚାହନ୍ତି ପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ ।
ରାଜା ତଥାରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭୋଜନଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମହାସତ୍ତେ ଗାରୱେନ ଥୋକଂ ପଣ୍ଣକଂ ହତ୍ଥତଲେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପିୟକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚନ୍ଦାଦେୱୀ ଓରୋଧେନ ପରିୱୁତା ଏକମଗ୍ଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସମପଦଂ ପତ୍ୱା ପିୟପୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପତିତ୍ୱା ୱିସଞ୍ଞୀ ଅହୋସି । ତତୋ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସାସା ପତିତଟ୍ଠାନତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପାଦେ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ରୋଦିତ୍ୱା ୱନ୍ଦନଟ୍ଠାନତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଭୋଜନଂ ପସ୍ସାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥୋକଂ ପଣ୍ଣକଂ ତସ୍ସା ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ସେସଇତ୍ଥୀନମ୍ପି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଅଦାସି । ତା ସବ୍ବାପି ‘‘ସାମି, ଏୱରୂପଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତିୟୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀସେ କତ୍ୱା ‘‘ଅତିଦୁକ୍କରଂ କରୋସି, ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନମସ୍ସମାନା ନିସୀଦିଂସୁ । ରାଜା ପୁନ ‘‘ତାତ, ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଚ୍ଛେରକଂ ମଂ ପଟିଭାତି, ଏକକମ୍ପି ରହୋଗତଂ ।
ଏଦିସଂ ଭୁଞ୍ଜମାନାନଂ, କେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏକକନ୍ତି ତାତ, ତଂ ଏକକମ୍ପି ରହୋଗତଂ ଇମିନା ଭୋଜନେନ ୟାପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମମ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ଏଦିସନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ଅଲୋଣକଂ ଅତକ୍କଂ ନିଧୂପନଂ ରନ୍ଧଂ ପତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ କେନ କାରଣେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତୀତି ନଂ ପୁଚ୍ଛି ।
‘‘ଏକୋ ରାଜ ନିପଜ୍ଜାମି, ନିୟତେ ପଣ୍ଣସନ୍ଥରେ ।
ତାୟ ମେ ଏକସେୟ୍ୟାୟ, ରାଜ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତି ॥
‘‘ନ ଚ ନେତ୍ତିଂସବନ୍ଧା ମେ, ରାଜରକ୍ଖା ଉପଟ୍ଠିତା ।
ତାୟ ମେ ସୁଖସେୟ୍ୟାୟ, ରାଜୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତି ॥
‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚାମି, ନପ୍ପଜପ୍ପାମିନାଗତଂ ।
ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେମି, ତେନ ୱଣ୍ଣୋ ପସୀଦତି ॥
‘‘ଅନାଗତପ୍ପଜପ୍ପାୟ, ଅତୀତସ୍ସାନୁସୋଚନା ।
ଏତେନ ବାଲା ସୁସ୍ସନ୍ତି, ନଳୋୱ ହରିତୋ ଲୁତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନେତ୍ତିଂସବନ୍ଧାତି ଖଗ୍ଗବନ୍ଧା । ରାଜରକ୍ଖାତି ରାଜାନଂ ରକ୍ଖିତା । ନପ୍ପଜପ୍ପାମୀତି ନ ପତ୍ଥେମି । ହରିତୋତି ହରିତୱଣ୍ଣୋ । ଲୁତୋତି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆତପେ ଖିତ୍ତନଳୋ ୱିୟ ।
ଅଥ ରାଜା ‘‘ଇଧେୱ ନଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଜ୍ଜେନ ନିମନ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ହତ୍ଥାନୀକଂ ରଥାନୀକଂ, ଅସ୍ସେ ପତ୍ତୀ ଚ ୱମ୍ମିନୋ ।
ନିୱେସନାନି ରମ୍ମାନି, ଅହଂ ପୁତ୍ତ ଦଦାମି ତେ ॥
‘‘ଇତ୍ଥାଗାରମ୍ପି ତେ ଦମ୍ମି, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତଂ ।
ତା ପୁତ୍ତ ପଟିପଜ୍ଜସ୍ସୁ, ତ୍ୱଂ ନୋ ରାଜା ଭୱିସ୍ସସି ॥
‘‘କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, ସିକ୍ଖିତା ଚାତୁରିତ୍ଥିୟୋ ।
କାମେ ତଂ ରମୟିସ୍ସନ୍ତି, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସି ॥
‘‘ପଟିରାଜୂହି ତେ କଞ୍ଞା, ଆନୟିସ୍ସଂ ଅଲଙ୍କତା ।
ତାସୁ ପୁତ୍ତେ ଜନେତ୍ୱାନ, ଅଥ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିସ୍ସସି ॥
‘‘ୟୁୱା ଚ ଦହରୋ ଚାସି, ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ସୁସୁ ।
ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ହତ୍ଥାନୀକନ୍ତି ଦସହତ୍ଥିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥାନୀକଂ ନାମ, ତଥା ରଥାନୀକଂ । ୱମ୍ମିନୋତି ୱମ୍ମବଦ୍ଧସୂରୟୋଧେ । କୁସଲାତି ଛେକା । ସିକ୍ଖିତାତି ଅଞ୍ଞେସୁପି ଇତ୍ଥିକିଚ୍ଚେସୁ ସିକ୍ଖିତା । ଚାତୁରିତ୍ଥିୟୋତି ଚତୁରା ୱିଲାସା ଇତ୍ଥିୟୋ, ଅଥ ୱା ଚତୁରା ନାଗରା ଇତ୍ଥିୟୋ, ଅଥ ୱା ଚତୁରା ନାମ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ । ପଟିରାଜୂହି ତେ କଞ୍ଞାତି ଅଞ୍ଞେହି ରାଜୂହି ତୱ ରାଜକଞ୍ଞାୟୋ ଆନୟିସ୍ସାମି । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତୋ । ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ପଠମୱୟେନ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ସମୁଗ୍ଗତୋ । ସୁସୂତି ଅତିତରୁଣୋ ।
ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମକଥା ହୋତି –
‘‘ୟୁୱା ଚରେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ୟୁୱା ସିୟା ।
ଦହରସ୍ସ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଏତଂ ଇସୀହି ୱଣ୍ଣିତଂ ॥
‘‘ୟୁୱା ଚରେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ୟୁୱା ସିୟା ।
ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିସ୍ସାମି, ନାହଂ ରଜ୍ଜେନ ମତ୍ଥିକୋ ॥
‘‘ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଦହରଂ, ଅମ୍ମ ତାତ ୱଦନ୍ତରଂ ।
କିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧଂ ପିୟଂ ପୁତ୍ତଂ, ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ଜରଂ ମତଂ ॥
‘‘ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଦହରିଂ, କୁମାରିଂ ଚାରୁଦସ୍ସନିଂ ।
ନୱୱଂସକଳୀରଂୱ, ପଲୁଗ୍ଗଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ॥
‘‘ଦହରାପି ହି ମୀୟନ୍ତି, ନରା ଚ ଅଥ ନାରିୟୋ ।
ତତ୍ଥ କୋ ୱିସ୍ସସେ ପୋସୋ, ‘ଦହରୋମ୍ହୀ’ତି ଜୀୱିତେ ॥
‘‘ୟସ୍ସ ରତ୍ୟା ୱିୱସାନେ, ଆୟୁ ଅପ୍ପତରଂ ସିୟା ।
ଅପ୍ପୋଦକେୱ ମଚ୍ଛାନଂ, କିଂ ନୁ କୋମାରକଂ ତହିଂ ॥
‘‘ନିଚ୍ଚମବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ, ନିଚ୍ଚଞ୍ଚ ପରିୱାରିତୋ ।
ଅମୋଘାସୁ ୱଜନ୍ତୀସୁ, କିଂ ମଂ ରଜ୍ଜେଭିସିଞ୍ଚସୀ’’ତି ॥
କାସିରାଜା ଆହ –
‘‘କେନ ମବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ, କେନ ଚ ପରିୱାରିତୋ ।
କାୟୋ ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ॥
ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ମଚ୍ଚୁନାବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ, ଜରାୟ ପରିୱାରିତୋ ।
ରତ୍ୟୋ ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଜାନାହି ଖତ୍ତିୟ ॥
‘‘ୟଥାପି ତନ୍ତେ ୱିତତେ, ୟଂ ୟଦେୱୂପୱୀୟତି ।
ଅପ୍ପକଂ ହୋତି ୱେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ମଚ୍ଚାନ ଜୀୱିତଂ ॥
‘‘ୟଥା ୱାରିୱହୋ ପୂରୋ, ଗଚ୍ଛଂ ନୁପନିୱତ୍ତତି ।
ଏୱମାୟୁ ମନୁସ୍ସାନଂ, ଗଚ୍ଛଂ ନୁପନିୱତ୍ତତି ॥
‘‘ୟଥା ୱାରିୱହୋ ପୂରୋ, ୱହେ ରୁକ୍ଖେପକୂଲଜେ ।
ଏୱଂ ଜରାମରଣେନ, ୱୁୟ୍ହନ୍ତେ ସବ୍ବପାଣିନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ୟୁୱା ସିୟାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋ ୟୁୱା ଭୱେୟ୍ୟ । ଇସୀହି ୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ଇସୀହି ଥୋମିତଂ ପସତ୍ଥଂ । ନାହଂ ରଜ୍ଜେନ ମତ୍ଥିକୋତି ଅହଂ ରଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥିକୋ ନ ହୋମି । ଅମ୍ମ ତାତ ୱଦନ୍ତରନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ମ, ତାତା’’ତି ୱଦନ୍ତଂ । ପଲୁଗ୍ଗନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନା ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗହିତଂ । ୟସ୍ସ ରତ୍ୟା ୱିୱସାନେତି ମହାରାଜ, ୟସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରତ୍ତିଦିୱାତିକ୍କମେନ ଅପ୍ପତରଂ ଆୟୁ ହୋତି । କୋମାରକଂ ତହିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ୱୟେ ତରୁଣଭାୱୋ କିଂ କରିସ୍ସତି ।
କେନ ମବ୍ଭାହତୋତି କେନ ଅବ୍ଭାହତୋ । ଇଦଂ ରାଜା ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋୱ ପୁଚ୍ଛତି । ରତ୍ୟୋତି ରତ୍ତିୟୋ । ତା ହି ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୟୁଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ବଲଞ୍ଚ ଖେପେନ୍ତିୟୋ ଏୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅମୋଘା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ। ୟଂ ୟଦେୱୂପୱୀୟତୀତି ୟଂ ୟଂ ତନ୍ତଂ ଉପୱୀୟତି । ୱେତବ୍ବନ୍ତି ତନ୍ତସ୍ମିଂ ୱୀତେ ସେସଂ ୱେତବ୍ବଂ ୟଥା ଅପ୍ପକଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ । ନୁପନିୱତ୍ତତୀତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଗତଂ ଗତମେୱ ହୋତି, ନ ଉପନିୱତ୍ତତି । ୱହେ ରୁକ୍ଖେପକୂଲଜେତି ଉପକୂଲଜେ ରୁକ୍ଖେ ୱହେୟ୍ୟ ।
ରାଜା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ମେ ଘରାୱାସେନା’’ତି ଅତିୱିୟ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ ତାୱ ପୁନ ନଗରଂ ଗମିସ୍ସାମି, ଇଧେୱ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି । ସଚେ ପନ ମେ ପୁତ୍ତୋ ନଗରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସେତଚ୍ଛତ୍ତମସ୍ସ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ୱୀମଂସିତୁଂ ପୁନ ରଜ୍ଜେନ ନିମନ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ହତ୍ଥାନୀକଂ ରଥାନୀକଂ, ଅସ୍ସେ ପତ୍ତୀ ଚ ୱମ୍ମିନୋ ।
ନିୱେସନାନି ରମ୍ମାନି, ଅହଂ ପୁତ୍ତ ଦଦାମି ତେ ॥
‘‘ଇତ୍ଥାଗାରମ୍ପି ତେ ଦମ୍ମି, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତଂ ।
ତା ପୁତ୍ତ ପଟିପଜ୍ଜସ୍ସୁ, ତ୍ୱଂ ନୋ ରାଜା ଭୱିସ୍ସସି ॥
‘‘କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତସ୍ସ, ସିକ୍ଖିତା ଚାତୁରିତ୍ଥିୟୋ ।
କାମେ ତଂ ରମୟିସ୍ସନ୍ତି, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସି ॥
‘‘ପଟିରାଜୂହି ତେ କଞ୍ଞା, ଆନୟିସ୍ସଂ ଅଲଙ୍କତା ।
ତାସୁ ପୁତ୍ତେ ଜନେତ୍ୱାନ, ଅଥ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିସ୍ସସି ॥
‘‘ୟୁୱା ଚ ଦହରୋ ଚାସି, ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ସୁସୁ ।
ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସି ॥
‘‘କୋଟ୍ଠାଗାରଞ୍ଚ କୋସଞ୍ଚ, ୱାହନାନି ବଲାନି ଚ ।
ନିୱେସନାନି ରମ୍ମାନି, ଅହଂ ପୁତ୍ତ ଦଦାମି ତେ ॥
‘‘ଗୋମଣ୍ଡଲପରିବ୍ୟୂଳ୍ହୋ, ଦାସିସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ।
ରଜ୍ଜଂ କାରେହି ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କିଂ ଅରଞ୍ଞେ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଗୋମଣ୍ଡଲପରିବ୍ୟୂଳ୍ହୋତି ସୁଭଙ୍ଗୀନଂ ରାଜକଞ୍ଞାନଂ ମଣ୍ଡଲେନ ପୁରକ୍ଖତୋ ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ରଜ୍ଜେନ ଅନତ୍ଥିକଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘କିଂ ଧନେନ ୟଂ ଖୀୟେଥ, କିଂ ଭରିୟାୟ ମରିସ୍ସତି ।
କିଂ ୟୋବ୍ବନେନ ଜିଣ୍ଣେନ, ୟଂ ଜରାୟାଭିଭୁୟ୍ୟତି ॥
‘‘ତତ୍ଥ କା ନନ୍ଦି କା ଖିଡ୍ଡା, କା ରତୀ କା ଧନେସନା ।
କିଂ ମେ ପୁତ୍ତେହି ଦାରେହି, ରାଜ ମୁତ୍ତୋସ୍ମି ବନ୍ଧନା ॥
‘‘ୟୋହଂ ଏୱଂ ପଜାନାମି, ମଚ୍ଚୁ ମେ ନପ୍ପମଜ୍ଜତି ।
ଅନ୍ତକେନାଧିପନ୍ନସ୍ସ, କା ରତୀ କା ଧନେସନା ॥
‘‘ଫଲାନମିୱ ପକ୍କାନଂ, ନିଚ୍ଚଂ ପତନତୋ ଭୟଂ ।
ଏୱଂ ଜାତାନ ମଚ୍ଚାନଂ, ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟଂ ॥
‘‘ସାୟମେକେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ପାତୋ ଦିଟ୍ଠା ବହୂ ଜନା ।
ପାତୋ ଏତେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସାୟଂ ଦିଟ୍ଠା ବହୂ ଜନା ॥
‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚଂ ଆତପଂ, କୋ ଜଞ୍ଞା ମରଣଂ ସୁୱେ ।
ନ ହି ନୋ ସଙ୍ଗରଂ ତେନ, ମହାସେନେନ ମଚ୍ଚୁନା ॥
‘‘ଚୋରା ଧନସ୍ସ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ରାଜ ମୁତ୍ତୋସ୍ମି ବନ୍ଧନା ।
ଏହି ରାଜ ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ, ନାହଂ ରଜ୍ଜେନ ମତ୍ଥିକୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟଂ ଖୀୟେଥାତି ମହାରାଜ, କିଂ ତ୍ୱଂ ମଂ ଧନେନ ନିମନ୍ତେସି, ୟଂ ଖୀୟେଥ ଖୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଧନଂ ୱା ହି ପୁରିସଂ ଚଜତି, ପୁରିସୋ ୱା ତଂ ଧନଂ ଚଜିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ସବ୍ବଥାପି ଖୟଗାମୀୟେୱ ହୋତି, କିଂ ତ୍ୱଂ ମଂ ତେନ ଧନେନ ନିମନ୍ତେସି । କିଂ ଭରିୟାୟାତି ଭରିୟାୟ କିଂ କରିସ୍ସାମି, ୟା ମୟି ଠିତେୟେୱ ମରିସ୍ସତି । ଜିଣ୍ଣେନାତି ଜରାୟ ଅନୁପରିତେନ ଅନୁଭୂତେନ । ଅଭିଭୁୟ୍ୟତୀତି ଅଭିଭୱିୟ୍ୟତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ଜରାମରଣଧମ୍ମେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ । କା ନନ୍ଦୀତି କା ନାମ ତୁଟ୍ଠି । ଖିଡ୍ଡାତି କୀଳା । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ବନ୍ଧନାତି କାମବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ ଅସ୍ମି, ମହାରାଜାତି ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ଏୱମାହ । ମଚ୍ଚୁ ମେତି ମମ ମଚ୍ଚୁ ନପ୍ପମଜ୍ଜତି, ନିଚ୍ଚଂ ମମ ୱଧାୟ ଅପ୍ପମତୋୟେୱାତି । ୟୋ ଅହଂ ଏୱଂ ପଜାନାମି, ତସ୍ସ ମମ ଅନ୍ତକେନ ଅଧିପନ୍ନସ୍ସ ୱଧିତସ୍ସ କା ନାମ ରତି, କା ଧନେସନାତି । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଦା ଜରାମରଣତୋ ଭୟମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।
ଆତପନ୍ତି କୁସଲକମ୍ମୱୀରିୟଂ । କିଚ୍ଚନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବଂ । କୋ ଜଞ୍ଞା ମରଣଂ ସୁୱେତି ସୁୱେ ୱା ପରସୁୱେ ୱା ମରଣଂ ୱା ଜୀୱିତଂ ୱା କୋ ଜାନେୟ୍ୟ । ସଙ୍ଗରନ୍ତି ସଙ୍କେତଂ । ମହାସେନେନାତି ପଞ୍ଚୱୀସତିଭୟବାତ୍ତିଂସକମ୍ମକରଣଛନ୍ନୱୁତିରୋଗପ୍ପମୁଖାଦିୱସେନ ପୁଥୁସେନେନ । ଚୋରା ଧନସ୍ସାତି ଧନତ୍ଥାୟ ଜୀୱିତଂ ଚଜନ୍ତା ଚୋରା ଧନସ୍ସ ପତ୍ଥେନ୍ତି ନାମ, ଅହଂ ପନ ଧନପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତା ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତୋ ଅସ୍ମି, ନ ମେ ଧନେନତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୱତ୍ତସ୍ସୂତି ମମ ୱଚନେନ ସମ୍ମା ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ପଟିସରଣଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବଜସ୍ସୁ । ୟଂ ପନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମଂ ରଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି, ତଂ ମା ଚିନ୍ତୟି, ନାହଂ ରଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥିକୋତି । ଇତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା ସହାନୁସନ୍ଧିନା ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତା ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜାନଞ୍ଚ ଚନ୍ଦାଦେୱିଞ୍ଚ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସୋଳସସହସ୍ସା ଓରୋଧା ଚ ଅମଚ୍ଚାଦୟୋ ଚ ସବ୍ବେ ପବ୍ବଜିତୁକାମା ଅହେସୁଂ । ରାଜାପି ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି ‘‘ୟେ ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ପବ୍ବଜନ୍ତୂ’’ତି। ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣକୋଟ୍ଠାଗାରାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରାନି ୱିୱରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଚ ମହାନିଧିକୁମ୍ଭିୟୋ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥିକା ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ଅକ୍ଖରାନି ଲିଖାପେତ୍ୱା ମହାଥମ୍ଭେ ବନ୍ଧାପେସି । ତେ ନାଗରା ୟଥାପସାରିତେ ଆପଣେ ଚ ୱିୱଟଦ୍ୱାରାନି ଗେହାନି ଚ ପହାୟ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ । ରାଜା ମହାଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି । ସକ୍କଦତ୍ତିୟଂ ତିୟୋଜନିକଂ ଅସ୍ସମପଦଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟୋ ୱିଚାରେସି, ମଜ୍ଝେ ଠିତା ପଣ୍ଣସାଲାୟୋ ଇତ୍ଥୀନଂ ଦାପେସି । କିଂକାରଣା ? ଭୀରୁକଜାତିକା ଏତାତି । ପୁରିସାନଂ ପନ ବହିପଣ୍ଣସାଲାୟୋ ଦାପେସି । ତା ସବ୍ବାପି ପଣ୍ଣସାଲାୟୋ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତୋୱ ମାପେସି । ତେ ଚ ଫଲଧରରୁକ୍ଖେ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତୋୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ମାପେସି । ତେ ସବ୍ବେ ୱିସ୍ସକମ୍ମେନ ନିମ୍ମିତେସୁ ଫଲଧରରୁକ୍ଖେସୁ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଭୂମିୟଂ ପତିତପତିତାନି ଫଲାନି ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ କାମୱିତକ୍କଂ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ତସ୍ସ ମନଂ ଜାନିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମଧୁରଧମ୍ମଂ କଥେସି । ତେ ଜନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମଧୁରଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେସୁଂ ।
ତଦା ଏକୋ ସାମନ୍ତରାଜା ‘‘କାସିରାଜା କିର ବାରାଣସିନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ବାରାଣସିଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ପତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତନଗରଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜନିୱେସନଂ ଆରୁୟ୍ହ ସତ୍ତୱିଧଂ ୱରରତନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘କାସିରଞ୍ଞୋ ଇମଂ ଧନଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକେନ ଭୟେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ସୁରାସୋଣ୍ଡେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଇଧ ନଗରେ ଭୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥି, ଦେୱା’’ତି । ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ତେମିୟକୁମାରୋ ‘ବାରାଣସିଂ ରଜ୍ଜଂ ନ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ଅମୂଗୋପି ମୂଗୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଇମମ୍ହା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି, ତେନ କାରଣେନ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ମହାଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଇମମ୍ହା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତେମିୟକୁମାରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ସାମନ୍ତରାଜା ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା କତରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦେୱ, ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତେନେୱ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନଦୀତୀରେନ ପାୟାସି ।
ମହାସତ୍ତୋପି ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଞତ୍ୱା ୱନନ୍ତରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମଧୁରଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସୋ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ପବ୍ବଜି । ଏୱଂ ଅପରେପି ସତ୍ତ ରାଜାନୋ ‘‘ବାରାଣସିନଗରଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତା । ତେପି ରାଜାନୋ ସତ୍ତ ରଜ୍ଜାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ହତ୍ଥୀପି ଅରଞ୍ଞହତ୍ଥୀ ଜାତା, ଅସ୍ସାପି ଅରଞ୍ଞଅସ୍ସା ଜାତା, ରଥାପି ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱିନଟ୍ଠା, ଭଣ୍ଡାଗାରେସୁ କହାପଣେ ଅସ୍ସମପଦେ ୱାଲୁକଂ କତ୍ୱା ୱିକିରିଂସୁ । ସବ୍ବେପି ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଜୀୱିତପରିୟୋସାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣା ଅହେସୁଂ । ତିରଚ୍ଛାନଗତା ହତ୍ଥିଅସ୍ସାପି ଇସିଗଣେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଛକାମାୱଚରଲୋକେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।
ସତ୍ଥା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ପକାସେତ୍ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସି – ‘‘ତଦା ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱଧୀତା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଅହୋସି, ସୁନନ୍ଦୋ ସାରଥି ସାରିପୁତ୍ତୋ, ମାତାପିତରୋ ମହାରାଜକୁଲାନି, ସେସପରିସା ବୁଦ୍ଧପରିସା, ମୂଗପକ୍ଖପଣ୍ଡିତୋ ପନ ଅହମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ।
ମୂଗପକ୍ଖଜାତକୱଣ୍ଣନା ପଠମା ।
[୫୩୯] ୨. ମହାଜନକଜାତକୱଣ୍ଣନା
କୋୟଂ ମଜ୍ଝେ ସମୁଦ୍ଦସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ଏକଦିୱସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ତଥାଗତସ୍ସ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତା ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ତଥାଗତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତୋ ଅତୀତଂ ଆହରି ।
ଅତୀତେ ୱିଦେହରଟ୍ଠେ ମିଥିଲାୟଂ ମହାଜନକୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତା ଅହେସୁଂ ଅରିଟ୍ଠଜନକୋ ଚ ପୋଲଜନକୋ ଚାତି । ତେସୁ ରାଜା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପରଜ୍ଜଂ ଅଦାସି, କନିଟ୍ଠସ୍ସ ସେନାପତିଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ଅପରଭାଗେ ମହାଜନକୋ କାଲମକାସି । ତସ୍ସ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅରିଟ୍ଠଜନକୋ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଉପରଜ୍ଜଂ ଅଦାସି । ତସ୍ସେକୋ ପାଦମୂଲିକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଉପରାଜା ତୁମ୍ହେ ଘାତେତୁକାମୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା କନିଟ୍ଠସ୍ସ ସିନେହଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୋଲଜନକଂ ସଙ୍ଖଲିକାହି ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନତୋ ଅୱିଦୂରେ ଏକସ୍ମିଂ ଗେହେ ୱସାପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । କୁମାରୋ ‘‘ସଚାହଂ ଭାତୁ ୱେରୀମ୍ହି, ସଙ୍ଖଲିକାପି ମେ ହତ୍ଥପାଦା ମା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୁ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ମା ୱିୱରୀୟତୁ, ସଚେ ନୋ ୱେରୀମ୍ହି, ସଙ୍ଖଲିକାପି ମେ ହତ୍ଥପାଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୁ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ୱିୱରୀୟତୂ’’ତି ସଚ୍ଚକିରିୟମକାସି । ତାୱଦେୱ ସଙ୍ଖଲିକାପି ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ଛିଜ୍ଜିଂସୁ, ଦ୍ୱାରମ୍ପି ୱିୱଟଂ । ସୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି ।
ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମୱାସିନୋ ତଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ରାଜାପି ତଂ ଗାହାପେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦଂ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ମହାପରିୱାରୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ଭାତୁ ନ ୱେରୀ, ଇଦାନି ପନ ୱେରୀମ୍ହୀ’’ତି ମହାଜନପରିୱୁତୋ ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହିନଗରେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ କତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ନଗରୱାସିନୋ ୟୋଧା ‘‘କୁମାରୋ କିର ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହତ୍ଥିଅସ୍ସୱାହନାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ, ଅଞ୍ଞେପି ନାଗରା ଆଗମିଂସୁ । ସୋ ଭାତୁ ସାସନଂ ପେସେସି ‘‘ନାହଂ ପୁବ୍ବେ ତୁମ୍ହାକଂ ୱେରୀ, ଇଦାନି ପନ ୱେରୀମ୍ହି, ଛତ୍ତଂ ୱା ମେ ଦେଥ, ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ରାଜା ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୁଦ୍ଧଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗମହେସିଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ୟୁଦ୍ଧେ ଜୟପରାଜୟୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ସଚେ ମମ ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ତ୍ୱଂ ଗବ୍ଭଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ମହତିୟା ସେନାୟ ପରିୱୁତୋ ନଗରା ନିକ୍ଖମି ।
ଅଥ ନଂ ୟୁଦ୍ଧେ ପୋଲଜନକସ୍ସ ୟୋଧା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସୁଂ । ତଦା ‘‘ରାଜା ମତୋ’’ତି ସକଲନଗରେ ଏକକୋଲାହଲଂ ଜାତଂ । ଦେୱୀପି ତସ୍ସ ମତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ସୁୱଣ୍ଣସାରାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିୟଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମତ୍ଥକେ କିଲିଟ୍ଠପିଲୋତିକଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ତଣ୍ଡୁଲେ ଓକିରିତ୍ୱା କିଲିଟ୍ଠପିଲୋତିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସରୀରଂ ୱିରୂପଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିଂ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ଦିୱା ଦିୱସ୍ସେୱ ନିକ୍ଖମି, ନ କୋଚି ନଂ ସଞ୍ଜାନି । ସା ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅଗତପୁବ୍ବତ୍ତା ମଗ୍ଗଂ ଅଜାନନ୍ତୀ ଦିସଂ ୱୱତ୍ଥାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ କେୱଲଂ ‘‘କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସୁତତ୍ତା ‘‘କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ ଗମିକା ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛମାନା ଏକିକା ସାଲାୟଂ ନିସୀଦି । କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପନସ୍ସା ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୋ ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା, ପୂରିତପାରମୀ ମହାସତ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତି ।
ତସ୍ସ ତେଜେନ ସକ୍କସ୍ସ ଭୱନଂ କମ୍ପି । ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ମୟା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୟୋଗ୍ଗଂ ମାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମଞ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ମହଲ୍ଲକପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗ୍ଗଂ ପାଜେନ୍ତୋ ତାୟ ନିସିନ୍ନସାଲାୟ ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ ଗମିକା ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ, ତାତ, ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ୟୋଗ୍ଗଂ ଆରୁୟ୍ହ ନିସୀଦ, ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘ତାତ, ଅହଂ ପରିପୁଣ୍ଣଗବ୍ଭା, ନ ସକ୍କା ମୟା ୟୋଗ୍ଗଂ ଅଭିରୁହିତୁଂ, ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗମିସ୍ସାମି, ଇମିସ୍ସା ପନ ମେ ପଚ୍ଛିୟା ଓକାସଂ ଦେହୀ’’ତି । ‘‘ଅମ୍ମ, କିଂ ୱଦେସି, ୟୋଗ୍ଗଂ ପାଜେତୁଂ ଜାନନସମତ୍ଥୋ ନାମ ମୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥି । ଅମ୍ମ, ମା ଭାୟି, ଆରୁୟ୍ହ ନିସୀଦା’’ତି । ସା ‘‘ତାତ, ସାଧୂ’’ତି ୱଦତି । ସୋ ତସ୍ସା ଆରୋହନକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ୱାତପୁଣ୍ଣଭସ୍ତଚମ୍ମଂ ୱିୟ ପଥୱିଂ ଉନ୍ନାମେତ୍ୱା ୟୋଗ୍ଗସ୍ସ ପଚ୍ଛିମନ୍ତେ ପହରାପେସି । ସା ଅଭିରୁୟ୍ହ ସୟନେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱାୱ ‘‘ଅୟଂ ଦେୱତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । ସା ଦିବ୍ବସୟନେ ନିପନ୍ନମତ୍ତାୱ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି ।
ଅଥ ନଂ ସକ୍କୋ ତିଂସୟୋଜନମତ୍ଥକେ ଏକଂ ନଦିଂ ପତ୍ୱା ପବୋଧେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଓତରିତ୍ୱା ନଦିୟଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଉସ୍ସୀସକେ ସାଟକୟୁଗଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ନିୱାସେହି, ଅନ୍ତୋୟୋଗ୍ଗେ ପୁଟଭତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଭୁଞ୍ଜାହୀ’’ତି ଆହ । ସା ତଥା କତ୍ୱା ପୁନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ ପତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକପାକାରେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତାତ, କିଂ ନାମ ନଗରମେତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ, ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ତାତ, ନନୁ ଅମ୍ହାକଂ ନଗରତୋ କାଲଚମ୍ପାନଗରଂ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ଥକେ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଅମ୍ମ, ଅହଂ ପନ ଉଜୁମଗ୍ଗଂ ଜାନାମୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରସମୀପେ ଓତାରେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଅମ୍ହାକଂ ଗାମୋ ପୁରତୋ ଅତ୍ଥି, ତ୍ୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୟ ସକ୍କୋ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ ।
ଦେୱୀପି ଏକିକାୱ ସାଲାୟଂ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକୋ ଦିସାପାମୋକ୍ଖୋ ଆଚରିୟୋ କାଲଚମ୍ପାନଗରୱାସୀ ମନ୍ତଜ୍ଝାୟକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ଚହି ମାଣୱକସତେହି ପରିୱୁତୋ ନ୍ହାନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୂରତୋୱ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଂ ଅଭିରୂପଂ ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ କନିଟ୍ଠଭଗିନିସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ମାଣୱକେ ବହି ଠପେତ୍ୱା ଏକକୋୱ ସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଭଗିନି, କତରଗାମୱାସିକା ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ତାତ, ମିଥିଲାୟଂ ଅରିଟ୍ଠଜନକରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀମ୍ହୀ’’ତି । ‘‘ଅମ୍ମ, ଇଧ କସ୍ମା ଆଗତାସୀ’’ତି ? ‘‘ତାତ, ପୋଲଜନକେନ ରାଜା ମାରିତୋ, ଅଥାହଂ ଭୀତା ‘ଗବ୍ଭଂ ଅନୁରକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’ତି ଆଗତା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ମ, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ତେ ନଗରେ କୋଚି ଞାତକୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥି, ତାତା’’ତି । ତେନ ହି ମା ଚିନ୍ତୟି, ଅହଂ ଉଦିଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମହାସାଲୋ ଦିସାପାମୋକ୍ଖଆଚରିୟୋ, ଅହଂ ତଂ ଭଗିନିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମି, ତ୍ୱଂ ‘‘ଭାତିକା’’ତି ମଂ ୱତ୍ୱା ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ପରିଦେୱାତି । ସା ମହାସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ପରିଦେୱି । ତେ ଦ୍ୱେପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରିଦେୱିଂସୁ ।
ଅଥସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ମହାସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ଉପଧାୱିତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟ, କିଂ ତେ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଆହ – ‘‘କନିଟ୍ଠଭଗିନୀ ମେ ଏସା, ଅସୁକକାଲେ ନାମ ମୟା ୱିନା ଜାତା’’ତି । ଅଥ ମାଣୱା ‘‘ତୱ ଭଗିନିଂ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ ଆଚରିୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ମାଣୱେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୟୋଗ୍ଗଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ତଂ ତତ୍ଥ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତା, ୱୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ମମ କନିଟ୍ଠଭଗିନିଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କାତୁଂ ୱଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗେହଂ ପେସେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କଥେସୁଂ । ଅଥ ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀପି ଉଣ୍ହୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପେସି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ନ୍ହାତ୍ୱା ଆଗତୋ ଭୋଜନକାଲେ ‘‘ଭଗିନିଂ ମେ ପକ୍କୋସଥା’’ତି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନେୟେୱ ତଂ ପଟିଜଗ୍ଗି ।
ସା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି, ‘‘ମହାଜନକକୁମାରୋ’’ତିସ୍ସ ଅୟ୍ୟକସନ୍ତକଂ ନାମମକାସି । ସୋ ୱଡ୍ଢମାନୋ ଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତୋ ୟେ ତଂ ରୋସେନ୍ତି, ତେ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖତ୍ତିୟକୁଲେ ଜାତତ୍ତା ମହାବଲୱତାୟ ଚେୱ ମାନଥଦ୍ଧତାୟ ଚ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ପହରତି । ତଦା ତେ ମହାସଦ୍ଦେନ ରୋଦନ୍ତା ‘‘କେନ ପହଟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱିଧୱାପୁତ୍ତେନା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ କୁମାରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ମଂ ‘ୱିଧୱାପୁତ୍ତୋ’ତି ଅଭିଣ୍ହଂ ୱଦନ୍ତି, ହୋତୁ, ମମ ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅମ୍ମ, କୋ ମୟ୍ହଂ ପିତା’’ତି ? ଅଥ ନଂ ମାତା ‘‘ତାତ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେ ପିତା’’ତି ୱଞ୍ଚେସି । ସୋ ପୁନଦିୱସେପି ଦାରକେ ପହରନ୍ତୋ ‘‘ୱିଧୱାପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନନୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମେ ପିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କିଂ ତେ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ମଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେ କିଂ ହୋତୀ’ତି ଅଭିଣ୍ହଂ ୱଦନ୍ତି, ମାତା ମେ ଇଦଂ କାରଣଂ ୟଥାଭୂତଂ ନ କଥେସି, ସା ଅତ୍ତନୋ ମନେନ ମେ ନ କଥେସ୍ସତି, ହୋତୁ, କଥାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ଥଞ୍ଞଂ ପିୱନ୍ତୋ ଥନଂ ଦନ୍ତେହି ଡଂସିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ମେ ପିତରଂ କଥେହି, ସଚେ ନ କଥେସ୍ସସି, ଥନଂ ତେ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ସା ପୁତ୍ତଂ ୱଞ୍ଚେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ମିଥିଲାୟଂ ଅରିଟ୍ଠଜନକରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ, ପିତା ତେ ପୋଲଜନକେନ ମାରିତୋ, ଅହଂ ତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୀ ଇମଂ ନଗରଂ ଆଗତା, ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମଂ ଭଗିନିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗତୀ’’ତି କଥେସି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ୱିଧୱାପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ କୁଜ୍ଝି ।
ସୋ ସୋଳସୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ତୟୋ ୱେଦେ ଚ ସବ୍ବସିପ୍ପାନି ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି, ସୋଳସୱସ୍ସିକକାଲେ ପନ ଉତ୍ତମରୂପଧରୋ ଅହୋସି । ଅଥ ସୋ ‘‘ପିତୁ ସନ୍ତକଂ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅମ୍ମ, କିଞ୍ଚି ଧନଂ ତେ ହତ୍ଥେ ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ନୋ, ଅହଂ ୱୋହାରଂ କତ୍ୱା ଧନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତକଂ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ମାତା ଆହ – ‘‘ତାତ, ନାହଂ ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥା ଆଗତା, ତୟୋ ମେ ହତ୍ଥେ ଧନସାରା ଅତ୍ଥି, ମୁତ୍ତସାରୋ, ମଣିସାରୋ, ୱଜିରସାରୋତି, ତେସୁ ଏକେକୋ ରଜ୍ଜଗ୍ଗହଣପ୍ପମାଣୋ, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହ, ମା ୱୋହାରଂ କରୀ’’ତି । ‘‘ଅମ୍ମ, ଇଦମ୍ପି ଧନଂ ମୟ୍ହମେୱ ଉପଡ୍ଢଂ କତ୍ୱା ଦେହି, ତଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହୁଂ ଧନଂ ଆହରିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଉପଡ୍ଢଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଗମିକେହି ୱାଣିଜେହି ସଦ୍ଧିଂ ନାୱାୟ ଭଣ୍ଡଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମାତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଅହଂ ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ମାତା ଆହ – ‘‘ତାତ, ସମୁଦ୍ଦୋ ନାମ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧିକୋ ବହୁଅନ୍ତରାୟୋ, ମା ଗଚ୍ଛ, ରଜ୍ଜଗ୍ଗହଣାୟ ତେ ଧନଂ ବହୂ’’ତି । ସୋ ‘‘ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମେୱ ଅମ୍ମା’’ତି ମାତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗେହା ନିକ୍ଖମ୍ମ ନାୱଂ ଅଭିରୁହି ।
ତଂ ଦିୱସମେୱ ପୋଲଜନକସ୍ସ ସରୀରେ ରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟଂ ସୟି । ତଦା ସତ୍ତ ଜଙ୍ଘସତାନି ନାୱଂ ଅଭିରୁହିଂସୁ । ନାୱା ସତ୍ତଦିୱସେହି ସତ୍ତ ୟୋଜନସତାନି ଗତା । ସା ଅତିଚଣ୍ଡୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱହିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଫଲକାନି ଭିନ୍ନାନି, ତତୋ ତତୋ ଉଦକଂ ଉଗ୍ଗତଂ, ନାୱା ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ନିମୁଗ୍ଗା । ମହାଜନା ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି, ନାନାଦେୱତାୟୋ ନମସ୍ସନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ନେୱ ରୋଦତି ନ ପରିଦେୱତି, ନ ଦେୱତାୟୋ ନମସ୍ସତି, ନାୱାୟ ପନ ନିମୁଜ୍ଜନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସପ୍ପିନା ସକ୍ଖରଂ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ମଟ୍ଠକସାଟକେ ତେଲେନ ତେମେତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କୂପକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ ନାୱାୟ ନିମୁଜ୍ଜନସମୟେ କୂପକଂ ଅଭିରୁହି । ମହାଜନା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖା ଜାତା, ସମନ୍ତା ଉଦକଂ ଅଡ୍ଢୂସଭମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋ କୂପକମତ୍ଥକେ ଠିତୋୱ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଦିସାୟ ମିଥିଲନଗର’’ନ୍ତି ଦିସଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା କୂପକମତ୍ଥକା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ମହାବଲୱତାୟ ଉସଭମତ୍ଥକେ ପତି । ତଂ ଦିୱସମେୱ ପୋଲଜନକୋ କାଲମକାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାସତ୍ତୋ ମଣିୱଣ୍ଣାସୁ ଊମୀସୁ ପରିୱତ୍ତନ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦଂ ତରତି । ସୋ ୟଥା ଏକଦିୱସଂ, ଏୱଂ ସତ୍ତାହଂ ତରତି, ‘‘ଇଦାନି ପୁଣ୍ଣମୀଦିୱସୋ’’ତି ୱେଲଂ ପନ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଲୋଣୋଦକେନ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ଉପୋସଥିକୋ ହୋତି ।
ତଦା ଚ ‘‘ୟେ ମାତୁପଟ୍ଠାନାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତା ସମୁଦ୍ଦେ ମରିତୁଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକା ସତ୍ତା, ତେ ଉଦ୍ଧାରେହୀ’’ତି ଚତୂହି ଲୋକପାଲେହି ମଣିମେଖଲା ନାମ ଦେୱଧୀତା ସମୁଦ୍ଦରକ୍ଖିକା ଠପିତା ହୋତି । ସା ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ସମୁଦ୍ଦଂ ନ ଓଲୋକେସି, ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତିୟା କିରସ୍ସା ସତି ପମୁଟ୍ଠା । ‘‘ଦେୱସମାଗମଂ ଗତା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ସା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ ସମୁଦ୍ଦଂ ଅନୋଲୋକେନ୍ତିୟା, କା ନୁ ଖୋ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୀ ମହାସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚେ ମହାଜନକକୁମାରୋ ସମୁଦ୍ଦେ ନସ୍ସିସ୍ସ, ଦେୱସମାଗମପୱେସନଂ ନ ଲଭିସ୍ସ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଅଲଙ୍କତେନ ସରୀରେନ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ୱୀମଂସମାନା ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କୋୟଂ ମଜ୍ଝେ ସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ, ଅପସ୍ସଂ ତୀରମାୟୁହେ ।
କଂ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ଞତ୍ୱା, ଏୱଂ ୱାୟମସେ ଭୁସ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପସ୍ସଂ ତୀରମାୟୁହେତି ତୀରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋୱ ଆୟୂହତି ୱୀରିୟଂ କରୋତି ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ ସମୁଦ୍ଦଂ ତରନ୍ତସ୍ସ, ନ ମେ ଦୁତିୟୋ ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, କୋ ନୁ ମଂ ୱଦତୀ’’ତି ଆକାସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନିସମ୍ମ ୱତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ, ୱାୟାମସ୍ସ ଚ ଦେୱତେ ।
ତସ୍ମା ମଜ୍ଝେ ସମୁଦ୍ଦସ୍ମିଂ, ଅପସ୍ସଂ ତୀରମାୟୁହେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିସମ୍ମ ୱତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ଅହଂ ଲୋକସ୍ସ ୱତ୍ତକିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଉପଧାରେତ୍ୱା ୱିହରାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାୟାମସ୍ସ ଚାତି ୱାୟାମସ୍ସ ଚ ଆନିସଂସଂ ନିସାମେତ୍ୱା ୱିହରାମୀତି ଦୀପେତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ନିସମ୍ମ ୱିହରାମି, ‘‘ପୁରିସକାରୋ ନାମ ନ ନସ୍ସତି, ସୁଖେ ପତିଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ଜାନାମି, ତସ୍ମା ତୀରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋପି ଆୟୂହାମି ୱୀରିୟଂ କରୋମି, ନ ଉକ୍କଣ୍ଠାମୀତି ।
ସା ତସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ସୋତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଗାଥମାହ –
‘‘ଗମ୍ଭୀରେ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟସ୍ମିଂ, ତୀରଂ ୟସ୍ସ ନ ଦିସ୍ସତି ।
ମୋଘୋ ତେ ପୁରିସୱାୟାମୋ, ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ମରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ତୀରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୟେୱ ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଦେୱତେ, କିଂ ନାମେତଂ କଥେସି, ୱାୟାମଂ କତ୍ୱା ମରନ୍ତୋପି ଗରହତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଅନଣୋ ଞାତିନଂ ହୋତି, ଦେୱାନଂ ପିତୁନଞ୍ଚ ସୋ ।
କରଂ ପୁରିସକିଚ୍ଚାନି, ନ ଚ ପଚ୍ଛାନୁତପ୍ପତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନଣୋତି ୱାୟାମଂ କରୋନ୍ତୋ ଞାତୀନଞ୍ଚେୱ ଦେୱତାନଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରେ ଅନଣୋ ହୋତି ଅଗରହିତୋ ଅନିନ୍ଦିତୋ । କରଂ ପୁରିସକିଚ୍ଚାନୀତି ୟଥା ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁରିସେହି କତ୍ତବ୍ବାନି କମ୍ମାନି କରଂ ପଚ୍ଛାକାଲେ ନ ଚ ଅନୁତପ୍ପତି, ୟଥା ନାନୁସୋଚତି, ଏୱାହମ୍ପି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛାକାଲେ ନାନୁତପ୍ପାମି ନାନୁସୋଚାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ନଂ ଦେୱଧୀତା ଗାଥମାହ –
‘‘ଅପାରନେୟ୍ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ, ଅଫଲଂ କିଲମଥୁଦ୍ଦୟଂ ।
ତତ୍ଥ କୋ ୱାୟାମେନତ୍ଥୋ, ମଚ୍ଚୁ ୟସ୍ସାଭିନିପ୍ପତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପାରନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱାୟାମେନ ମତ୍ଥକଂ ଅପାପେତବ୍ବଂ । ମଚ୍ଚୁ ୟସ୍ସାଭିନିପ୍ପତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠାନେ ୱାୟାମକରଣସ୍ସ ମରଣମେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ତତ୍ଥ କୋ ୱାୟାମେନତ୍ଥୋତି ।
ଏୱଂ ଦେୱଧୀତାୟ ୱୁତ୍ତେ ତଂ ଅପ୍ପଟିଭାନଂ କରୋନ୍ତୋ ମହାସତ୍ତୋ ଉତ୍ତରି ଗାଥା ଆହ –
‘‘ଅପାରନେୟ୍ୟମଚ୍ଚନ୍ତଂ, ୟୋ ୱିଦିତ୍ୱାନ ଦେୱତେ ।
ନ ରକ୍ଖେ ଅତ୍ତନୋ ପାଣଂ, ଜଞ୍ଞା ସୋ ୟଦି ହାପୟେ ॥
‘‘ଅଧିପ୍ପାୟଫଲଂ ଏକେ, ଅସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମି ଦେୱତେ ।
ପୟୋଜୟନ୍ତି କମ୍ମାନି, ତାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ନ ୱା ॥
‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକଂ କମ୍ମଫଲଂ, ନନୁ ପସ୍ସସି ଦେୱତେ ।
ସନ୍ନା ଅଞ୍ଞେ ତରାମହଂ, ତଞ୍ଚ ପସ୍ସାମି ସନ୍ତିକେ ॥
‘‘ସୋ ଅହଂ ୱାୟମିସ୍ସାମି, ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲଂ ।
ଗଚ୍ଛଂ ପାରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ, କସ୍ସଂ ପୁରିସକାରିୟ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚନ୍ତନ୍ତି ୟୋ ‘‘ଇଦଂ କମ୍ମଂ ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅପାରନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱିଦିତ୍ୱା ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଆଦୟୋ ଅପରିହରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପାଣଂ ନ ରକ୍ଖତି । ଜଞ୍ଞା ସୋ ୟଦି ହାପୟେତି ସୋ ୟଦି ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ୱୀରିୟଂ ହାପେୟ୍ୟ, ଜାନେୟ୍ୟ ତସ୍ସ କୁସୀତଭାୱସ୍ସ ଫଲଂ । ତ୍ୱଂ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ନିରତ୍ଥକଂ ୱଦସୀତି ଦୀପେତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଜଞ୍ଞା ସୋ ୟଦି ହାପୟ’’ନ୍ତି ଲିଖିତଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନତ୍ଥି । ଅଧିପ୍ପାୟଫଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଫଲଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ଏକଚ୍ଚେ ପୁରିସା କସିୱଣିଜ୍ଜାଦୀନି କମ୍ମାନି ପୟୋଜୟନ୍ତି, ତାନି ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ନ ୱା ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ‘‘ଏତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ଉଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତଂ ଇଜ୍ଝତେୱ, ତସ୍ମା ତଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ନା ଅଞ୍ଞେ ତରାମହନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ ଜନା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ସନ୍ନା ନିମୁଗ୍ଗା ୱୀରିୟଂ ଅକରୋନ୍ତା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖା ଜାତା, ଅହଂ ପନ ଏକକୋୱ ତରାମି । ତଞ୍ଚ ପସ୍ସାମି ସନ୍ତିକେତି ଇଦଂ ମେ ୱୀରିୟଫଲଂ ପସ୍ସ, ମୟା ଇମିନା ଅତ୍ତଭାୱେନ ଦେୱତା ନାମ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା, ସୋହଂ ତଞ୍ଚ ଇମିନା ଦିବ୍ବରୂପେନ ମମ ସନ୍ତିକେ ଠିତଂ ପସ୍ସାମି । ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ତିୟା ଚ ବଲସ୍ସ ଚ ଅନୁରୂପଂ । କସ୍ସନ୍ତି କରିସ୍ସାମି ।
ତତୋ ଦେୱତା ତସ୍ସ ତଂ ଦଳ୍ହୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଥୁତିଂ କରୋନ୍ତୀ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଗତେ ଓଘେ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟେ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଧମ୍ମୱାୟାମସମ୍ପନ୍ନୋ, କମ୍ମୁନା ନାୱସୀଦସି ।
ସୋ ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥେୱ ଗଚ୍ଛାହି, ୟତ୍ଥ ତେ ନିରତୋ ମନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏୱଂ ଗତେତି ଏୱରୂପେ ଗମ୍ଭୀରେ ୱିତ୍ଥତେ ମହାସମୁଦ୍ଦେ । ଧମ୍ମୱାୟାମସମ୍ପନ୍ନୋତି ଧମ୍ମୱାୟାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । କମ୍ମୁନାତି ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସକାରକମ୍ମେନ । ନାୱସୀଦସୀତି ନ ଅୱସୀଦସି । ୟତ୍ଥ ତେତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ତୱ ମନୋ ନିରତୋ, ତତ୍ଥେୱ ଗଚ୍ଛାହୀତି ।
ସା ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ ମହାପରକ୍କମ, କୁହିଂ ତଂ ନେମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମିଥିଲନଗର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସା ମହାସତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପରିଗ୍ଗୟ୍ହ ଉରେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ପିୟପୁତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ୱିୟ ଆକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ମହାସତ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ଲୋଣୋଦକେନ ଉପକ୍କସରୀରୋ ହୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ଅଥ ନଂ ସା ମିଥିଲଂ ନେତ୍ୱା ଅମ୍ବୱନୁୟ୍ୟାନେ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଦେୱତାହି ତସ୍ସ ଆରକ୍ଖଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତା ।
ତଦା ପୋଲଜନକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି । ଏକା ପନସ୍ସ ଧୀତା ଅହୋସି, ସା ସୀୱଲିଦେୱୀ ନାମ ପଣ୍ଡିତା ବ୍ୟତ୍ତା । ଅମଚ୍ଚା ତମେନଂ ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେସୁ ଦିୱଙ୍ଗତେସୁ ରଜ୍ଜଂ କସ୍ସ ଦସ୍ସାମା’’ତି ? ଅଥ ନେ ରାଜା ‘‘ତାତା, ମମ ଧୀତରଂ ସୀୱଲିଦେୱିଂ ଆରାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥ, ୟୋ ୱା ପନ ଚତୁରସ୍ସପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉସ୍ସୀସକଂ ଜାନାତି, ୟୋ ୱା ପନ ସହସ୍ସଥାମଧନୁଂ ଆରୋପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ୟୋ ୱା ପନ ସୋଳସ ମହାନିଧୀ ନୀହରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଦେୱ, ତେସଂ ନୋ ନିଧୀନଂ ଉଦ୍ଦାନଂ କଥେଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ରାଜା –
‘‘ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ନିଧି, ଅଥୋ ଓକ୍କମନେ ନିଧି ।
ଅନ୍ତୋ ନିଧି ବହି ନିଧି, ନ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି ନିଧି ॥
‘‘ଆରୋହନେ ମହାନିଧି, ଅଥୋ ଓରୋହନେ ନିଧି ।
ଚତୂସୁ ମହାସାଲେସୁ, ସମନ୍ତା ୟୋଜନେ ନିଧି ॥
‘‘ଦନ୍ତଗ୍ଗେସୁ ମହାନିଧି, ୱାଲଗ୍ଗେସୁ ଚ କେପୁକେ ।
ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେସୁ ମହାନିଧି, ସୋଳସେତେ ମହାନିଧୀ ॥
‘‘ସହସ୍ସଥାମୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ସୀୱଲିଆରାଧନେନ ଚା’’ତି ॥ –
ମହାନିଧୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଇତରେସମ୍ପି ଉଦ୍ଦାନଂ କଥେସି । ରାଜା ଇମଂ କଥଂ ୱତ୍ୱା କାଲମକାସି ।
ଅମଚ୍ଚା ରଞ୍ଞୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ତସ୍ସ ମତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମନ୍ତୟିଂସୁ ‘‘ଅମ୍ଭୋ ରଞ୍ଞା ‘ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ଆରାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କୋ ତଂ ଆରାଧେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସେନାପତି ୱଲ୍ଲଭୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ସାସନଂ ପେସେସୁଂ । ସୋ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ରଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ରାଜଧୀତାୟ ଆରୋଚାପେସି । ସା ତସ୍ସ ଆଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସିରିଂ ଧାରେତୁଂ ଧିତୀ’’ତି ତସ୍ସ ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ‘‘ଖିପ୍ପଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସା ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ଆରାଧେତୁକାମୋ ସୋପାନପାଦମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜୱେନାଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ସା ୱୀମଂସମାନା ‘‘ମହାତଲେ ଜୱେନ ଧାୱା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ରାଜଧୀତରଂ ତୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ଅଥ ନଂ ‘‘ପୁନ ଏହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ପୁନ ୱେଗେନ ଆଗତୋ । ସା ତସ୍ସ ଧିତିୟା ୱିରହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଏହି ସମ୍ମ, ପାଦେ ମେ ସମ୍ବାହା’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସା ଆରାଧନତ୍ଥଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଦେ ସମ୍ବାହି । ଅଥ ନଂ ସା ଉରେ ପାଦେନ ପହରିତ୍ୱା ଉତ୍ତାନକଂ ପାତେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଅନ୍ଧବାଲପୁରିସଂ ଧିତିୱିରହିତଂ ପୋଥେତ୍ୱା ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ନୀହରଥା’’ତି ଦାସୀନଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ତା ତଥା କରିଂସୁ । ସୋ ତେହି ‘‘କିଂ ସେନାପତୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ମା କଥେଥ, ସା ନେୱ ମନୁସ୍ସିତ୍ଥୀ, ୟକ୍ଖିନୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଗତୋ, ତମ୍ପି ତଥେୱ ଲଜ୍ଜାପେସି । ତଥା ସେଟ୍ଠିଂ, ଛତ୍ତଗ୍ଗାହଂ, ଅସିଗ୍ଗାହନ୍ତି ସବ୍ବେପି ତେ ଲଜ୍ଜାପେସିୟେୱ ।
ଅଥ ଅମଚ୍ଚା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ରାଜଧୀତରଂ ଆରାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ସହସ୍ସଥାମଧନୁଂ ଆରୋପେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ, ତମ୍ପି କୋଚି ଆରୋପେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ‘‘ଚତୁରସ୍ସପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉସ୍ସୀସକଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ, ତମ୍ପି କୋଚି ନ ଜାନାତି । ତତୋ ସୋଳସ ମହାନିଧୀ ନୀହରିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ, ତେପି କୋଚି ନୀହରିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଅରାଜିକଂ ନାମ ରଟ୍ଠଂ ପାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କା, କିଂ ନୁ ଖୋ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମନ୍ତୟିଂସୁ । ଅଥ ନେ ପୁରୋହିତୋ ଆହ – ‘‘ଭୋ ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଫୁସ୍ସରଥଂ ନାମ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଫୁସ୍ସରଥେନ ହି ଲଦ୍ଧରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲରଥେ ଚତ୍ତାରୋ କୁମୁଦୱଣ୍ଣେ ଅସ୍ସେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଉତ୍ତମପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ପରିୱାରେସୁଂ । ‘‘ସସାମିକସ୍ସ ରଥସ୍ସ ପୁରତୋ ତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଅସାମିକସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ୱଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବତୂରିୟାନି ପଚ୍ଛତୋ ୱାଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରେନ ରଥଧୁରଞ୍ଚ ପତୋଦଞ୍ଚ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ଅଥ ରଥୋ ରାଜଗେହଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ୱେଗେନ ମହାୱୀଥିଂ ଅଭିରୁହି ।
ସେନାପତିଆଦୟୋ ‘‘ଫୁସ୍ସରଥୋ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ସୋ ସବ୍ବେସଂ ଗେହାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ଅଥ ନଂ ୱେଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନିୱତ୍ତେଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ପୁରୋହିତୋ ‘‘ମା ନିୱତ୍ତୟିତ୍ଥ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟୋଜନସତମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୁ, ମା ନିୱାରେଥା’’ତି ଆହ । ରଥୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଆରୋହନସଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରୋହିତୋ ମହାସତ୍ତଂ ନିପନ୍ନକଂ ଦିସ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଏକୋ ସିଲାପଟ୍ଟେ ନିପନ୍ନକୋ ପୁରିସୋ ଦିସ୍ସତି, ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନୁଚ୍ଛୱିକା ପନସ୍ସ ଧିତି ଅତ୍ଥୀତି ୱା ନତ୍ଥୀତି ୱା ନ ଜାନାମ, ସଚେ ଏସ ପୁଞ୍ଞୱା ଭୱିସ୍ସତି, ଅମ୍ହେ ନ ଓଲୋକେସ୍ସତି, କାଳକଣ୍ଣିସତ୍ତୋ ସଚେ ଭୱିସ୍ସତି, ଭୀତତସିତୋ ଉଟ୍ଠାୟ କମ୍ପମାନୋ ଓଲୋକେସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଖିପ୍ପଂ ସବ୍ବତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହ । ତାୱଦେୱ ଅନେକସତାନି ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତଦା ତୂରିୟସଦ୍ଦୋ ସାଗରଘୋସୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।
ମହାସତ୍ତୋ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୀସଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାଜନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ମେ ଆଗତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ୱାମପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜି । ପୁରୋହିତୋ ତସ୍ସ ପାଦେ ୱିୱରିତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଅୟଂ ଏକୋ ଦୀପୋ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ମହାଦୀପାନଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀ’’ତି ପୁନ ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଓଲୋକେସି । ତଦା ପୁରୋହିତୋ ପରିସଂ ଉସ୍ସାରେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି, ଦେୱ, ରଜ୍ଜଂ ତେ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ରାଜା ୱୋ କୁହୀ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘କାଲକତୋ ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ୱା ଭାତା ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ସାଧୁ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ସିଲାପଟ୍ଟେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ତତ୍ଥେୱ ଅଭିସିଞ୍ଚିଂସୁ । ସୋ ମହାଜନକୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ରଥୱରଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ମହନ୍ତେନ ସିରିୱିଭୱେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନଂ ଅଭିରୁହନ୍ତୋ ‘‘ସେନାପତିଆଦୀନଂ ତାନେୱ ଠାନାନି ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱିଚାରେତ୍ୱା ମହାତଲଂ ଅଭିରୁହି ।
ରାଜଧୀତା ପନ ପୁରିମସଞ୍ଞାୟ ଏୱ ତସ୍ସ ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଏକଂ ପୁରିସଂ ଆଣାପେସି ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛ, ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱଦେହି ‘ଦେୱ, ସୀୱଲିଦେୱୀ ତୁମ୍ହେ ପକ୍କୋସତି, ଖିପ୍ପଂ କିରାଗଚ୍ଛତୂ’’’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଆରୋଚେସି । ରାଜା ପଣ୍ଡିତୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାପି ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଅହୋ ସୋଭନୋ ୱତାୟଂ ପାସାଦୋ’’ତି ପାସାଦମେୱ ୱଣ୍ଣେତି । ସୋ ତଂ ସାୱେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଧୀତାୟ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ରାଜା ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ନ ସୁଣାତି, ପାସାଦମେୱ ୱଣ୍ଣେତି, ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ତିଣଂ ୱିୟ ନ ଗଣେତୀ’’ତି । ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସୋ ମହଜ୍ଝାସୟୋ ପୁରିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ପେସେସି । ରାଜାପି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପକତିଗମନେନ ସୀହୋ ୱିୟ ୱିଜମ୍ଭମାନୋ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହି । ତସ୍ମିଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ରାଜଧୀତା ତସ୍ସ ତେଜେନ ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥାଲମ୍ବକଂ ଅଦାସି ।
ସୋ ତସ୍ସା ହତ୍ଥଂ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା ମହାତଲଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ରାଜପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଅତ୍ଥି ପନ ୱୋ ରଞ୍ଞା କାଲଂ କରୋନ୍ତେନ କୋଚି ଓୱାଦୋ ଦିନ୍ନୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ୱଦେଥା’’ତି ଆହ । ଦେୱ ‘‘ସୀୱଲିଦେୱିଂ ଆରାଧେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ସୀୱଲିଦେୱିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥାଲମ୍ବକୋ ଦିନ୍ନୋ, ଅୟଂ ତାୱ ଆରାଧିତା ନାମ, ଅଞ୍ଞଂ ୱଦେଥାତି । ଦେୱ ‘‘ଚତୁରସ୍ସପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉସ୍ସୀସକଂ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ଇଦଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ଉପାୟେନ ସକ୍କା ଜାନିତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୀସତୋ ସୁୱଣ୍ଣସୂଚିଂ ନୀହରିତ୍ୱା ସୀୱଲିଦେୱିୟା ହତ୍ଥେ ଠପେସି ‘‘ଇମଂ ଠପେହୀ’’ତି। ସା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉସ୍ସୀସକେ ଠପେସି । ‘‘ଖଗ୍ଗଂ ଅଦାସୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ସୋ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଇଦଂ ଉସ୍ସୀସକ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତେସଂ କଥଂ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘କିଂ କଥେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେହି ତଥା ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇଦଂ ଜାନିତୁଂ ନ ଗରୁ, ଏତଂ ଉସ୍ସୀସକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱଦେଥା’’ତି ଆହ । ଦେୱ, ‘‘ସହସ୍ସଥାମଧନୁଂ ଆରୋପେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି ଆହରଥ ନ’’ନ୍ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ସୋ ଧନୁଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଇତ୍ଥୀନଂ କପ୍ପାସଫୋଟନଧନୁଂ ୱିୟ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ୱଦେଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଦେୱ, ସୋଳସ ମହାନିଧୀ ନୀହରିତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦେଥା’’ତି ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ‘‘ତେସଂ କିଞ୍ଚି ଉଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ନଂ କଥେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ନିଧୀ’’ତି ଉଦ୍ଦାନଂ କଥୟିଂସୁ । ତସ୍ସ ତଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସେୱ ଗଗନତଲେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି ।
ଅଥ ନେ ରାଜା ଆହ – ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଭଣେ, ୱେଲା ନତ୍ଥି, ସ୍ୱେ ନିଧୀ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପୁନଦିୱସେ ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଭୋଜେସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସୂରିୟୋତି ନାୟଂ ସୂରିୟୋ, ସୂରିୟସଦିସତ୍ତା ପନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସୂରିୟା ନାମ, ତେସଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଟ୍ଠାନେ ନିଧିନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ତେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ କତରଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତଂ ଠାନଂ ଖଣିତ୍ୱା ନିଧିଂ ନୀହରଥା’’ତି ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ‘‘ଗମନକାଲେ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତତୋପି ନିଧିଂ ନୀହରଥା’’ତି ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ଅଥ ମହାଜନା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତେନ୍ତା ‘‘ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ନିଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନଦିସାୟଂ ଖଣନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ଅଥୋ ‘‘ଓକ୍କମନେ ନିଧୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନଦିସାୟଂ ଖଣନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ‘‘ଇଦଂ ପନ ଧନଂ ଇଧେୱ ହୋତି, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ଅନ୍ତୋନିଧୀତି ରାଜଗେହେ ମହାଦ୍ୱାରସ୍ସ ଅନ୍ତୋଉମ୍ମାରା ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ବହି ନିଧୀତି ବହିଉମ୍ମାରା ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ନ ଅନ୍ତୋ ନ ବହି ନିଧୀତି ହେଟ୍ଠାଉମ୍ମାରତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି। ଆରୋହନେ ନିଧୀତି ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଂ ଆରୋହନକାଲେ ସୁୱଣ୍ଣନିସ୍ସେଣିୟା ଅତ୍ଥରଣଟ୍ଠାନତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ଅଥୋ ଓରୋହନେ ନିଧୀତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧତୋ ଓରୋହନଟ୍ଠାନତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ଚତୂସୁ ମହାସାଲେସୂତି ଭୂମିୟଂ କତଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନେ ସିରିସୟନସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ମଞ୍ଚପାଦା ସାଲମୟା, ତେସଂ ହେଟ୍ଠା ଚତସ୍ସୋ ନିଧିକୁମ୍ଭିୟୋ ନୀହରାପେସି । ସମନ୍ତାୟୋଜନେ ନିଧୀତି ୟୋଜନଂ ନାମ ରଥୟୁଗପମାଣଂ, ସିରିସୟନସ୍ସ ସମନ୍ତା ରଥୟୁଗପ୍ପମାଣତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ଦନ୍ତଗ୍ଗେସୁ ମହାନିଧୀତି ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଟ୍ଠାନେ ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦନ୍ତାନଂ ଅଭିମୁଖଟ୍ଠାନତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ୱାଲଗ୍ଗେସୂତି ମଙ୍ଗଲହତ୍ଥିଟ୍ଠାନେ ତସ୍ସ ୱାଲଧିସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । କେପୁକେତି କେପୁକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉଦକଂ, ମଙ୍ଗଲପୋକ୍ଖରଣିତୋ ଉଦକଂ ନୀହରାପେତ୍ୱା ନିଧିଂ ଦସ୍ସେସି । ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେସୁ ମହାନିଧୀତି ଉୟ୍ୟାନେ ମହାସାଲରୁକ୍ଖମୂଲେ ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ପରିମଣ୍ଡଲାୟ ରୁକ୍ଖଚ୍ଛାୟାୟ ଅନ୍ତୋ ନିଧିଂ ନୀହରାପେସି । ଏୱଂ ସୋଳସ ମହାନିଧୟୋ ନୀହରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନତ୍ଥି ଦେୱା’’ତି ୱଦିଂସୁ । ମହାଜନୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସି ।
ଅଥ ରାଜା ‘‘ଇଦଂ ଧନଂ ଦାନମୁଖେ ୱିକିରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନଗରମଜ୍ଝେ ଚେୱ ଚତୂସୁ ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଚ ଦାନସାଲାୟୋ କାରାପେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପଟ୍ଠପେସି, କାଲଚମ୍ପାନଗରତୋ ଅତ୍ତନୋ ମାତରଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଞ୍ଚ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ ଅକାସି । ତସ୍ସ ତରୁଣରଜ୍ଜେୟେୱ ସକଲଂ ୱିଦେହରଟ୍ଠଂ ‘‘ଅରିଟ୍ଠଜନକରଞ୍ଞୋ କିର ପୁତ୍ତୋ ମହାଜନକୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ସୋ କିର ପଣ୍ଡିତୋ ଉପାୟକୁସଲୋ, ପସ୍ସିସ୍ସାମ ନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ସଙ୍ଖୁଭିତଂ ଅହୋସି । ତତୋ ତତୋ ବହୁଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିଂସୁ, ନାଗରାପି ମହାଛଣଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ରାଜନିୱେସନେ ଅତ୍ଥରଣାଦୀନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଦାମମାଲାଦାମାଦୀନି ଓସାରେତ୍ୱା ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଲାଜାକୁସୁମୱାସଧୂମଗନ୍ଧାକାରଂ କାରେତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ପାନଭୋଜନଂ ଉପଟ୍ଠାପେସୁଂ । ରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ ରଜତସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାଦୀସୁ ଅନେକପ୍ପକାରାନି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟମଧୁଫାଣିତଫଲାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏକତୋ ଅମଚ୍ଚମଣ୍ଡଲଂ ନିସୀଦି, ଏକତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣୋ, ଏକତୋ ସେଟ୍ଠିଆଦୟୋ ନିସୀଦିଂସୁ, ଏକତୋ ଉତ୍ତମରୂପଧରା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ନିସୀଦିଂସୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣାପି ସୋତ୍ଥିକାରେନ ମୁଖମଙ୍ଗଲିକାନି କଥେନ୍ତି, ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀସୁ କୁସଲା ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ, ଅନେକସତାନି ତୂରିୟାନି ପୱଜ୍ଜିଂସୂ । ତଦା ରାଜନିୱେସନଂ ୟୁଗନ୍ଧରୱାତୱେଗେନ ପହଟା ସାଗରକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଏକନିନ୍ନାଦଂ ଅହୋସି । ଓଲୋକିତୋଲୋକିତଟ୍ଠାନଂ କମ୍ପତି ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ରାଜାସନେ ନିସିନ୍ନୋୱ ସକ୍କସିରିସଦିସଂ ମହନ୍ତଂ ସିରିୱିଲାସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମହାସମୁଦ୍ଦେ କତୱାୟାମଂ ଅନୁସ୍ସରି । ତସ୍ସ ‘‘ୱୀରିୟଂ ନାମ କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ, ସଚାହଂ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ୱୀରିୟଂ ନାକରିସ୍ସଂ, ନ ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଲଭିସ୍ସ’’ନ୍ତି ତଂ ୱାୟାମଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ପୀତିୱେଗେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଆସୀସେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଅତ୍ତାନଂ, ୟଥା ଇଚ୍ଛିଂ ତଥା ଅହୁ ॥
‘‘ଆସୀସେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଅତ୍ତାନଂ, ଉଦକା ଥଲମୁବ୍ଭତଂ ॥
‘‘ୱାୟମେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଅତ୍ତାନଂ, ୟଥା ଇଚ୍ଛିଂ ତଥା ଅହୁ ॥
‘‘ୱାୟମେଥେୱ ପୁରିସୋ, ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ପସ୍ସାମି ୱୋହଂ ଅତ୍ତାନଂ, ଉଦକା ଥଲମୁବ୍ଭତଂ ॥
‘‘ଦୁକ୍ଖୂପନୀତୋପି ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଆସଂ ନ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ସୁଖାଗମାୟ ।
ବହୂ ହି ଫସ୍ସା ଅହିତା ହିତା ଚ, ଅୱିତକ୍କିତା ମଚ୍ଚୁମୁପବ୍ବଜନ୍ତି ॥
‘‘ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପି ଭୱତି, ଚିନ୍ତିତମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି ।
ନ ହି ଚିନ୍ତାମୟା ଭୋଗା, ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସସ୍ସ ୱା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆସୀସେଥେୱାତି ଆସାଛେଦକମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ ଆସଂ କରୋଥେୱ । ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ନ ନିବ୍ବିନ୍ଦେୟ୍ୟ ନ ଅଲସେୟ୍ୟ । ୟଥା ଇଚ୍ଛିନ୍ତି ୟଥା ରାଜଭାୱଂ ଇଚ୍ଛିଂ, ତଥେୱ ରାଜା ଜାତୋମ୍ହି । ଉବ୍ଭତନ୍ତି ନୀହଟଂ । ଦୁକ୍ଖୂପନୀତୋତି କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହିତା ହିତା ଚାତି ଦୁକ୍ଖଫସ୍ସା ଅହିତା, ସୁଖଫସ୍ସା ହିତା । ଅୱିତକ୍କିତାତି ଅୱିତକ୍କିତାରୋ ଅଚିନ୍ତିତାରୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତେସୁ ଫସ୍ସେସୁ ଅହିତଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠା ସତ୍ତା ‘‘ହିତଫସ୍ସୋପି ଅତ୍ଥୀତି ୱୀରିୟଂ କରୋନ୍ତା ତଂ ପାପୁଣନ୍ତୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱୀରିୟଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତେ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିତକ୍କିତାରୋ ହିତଫସ୍ସଂ ଅଲଭିତ୍ୱାୱ ମଚ୍ଚୁମୁପବ୍ବଜନ୍ତି ମରଣଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୀରିୟଂ କତ୍ତବ୍ବମେୱାତି ।
ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପୀତି ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପି ହୋତି, ଚିନ୍ତିତମ୍ପି ୱିନସ୍ସତି । ମୟାପି ହି ‘‘ଅୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଇଦଂ ଅଚିନ୍ତିତଂ, ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିତୋ ଧନଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତକଂ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପନ ଚିନ୍ତିତଂ, ଇଦାନି ମେ ଚିନ୍ତିତଂ ନଟ୍ଠଂ, ଅଚିନ୍ତିତଂ ଜାତଂ । ନ ହି ଚିନ୍ତାମୟା ଭୋଗାତି ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଞ୍ହି ଭୋଗା ଚିନ୍ତାୟ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ଚିନ୍ତାମୟା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୀରିୟମେୱ କତ୍ତବ୍ବଂ । ୱୀରିୟୱତୋ ହି ଅଚିନ୍ତିତମ୍ପି ହୋତୀତି ।
ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସ ରାଜଧମ୍ମେ ଅକୋପେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଚ ଉପଟ୍ଠାସି । ଅପରଭାଗେ ସୀୱଲିଦେୱୀ ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି, ‘‘ଦୀଘାୱୁକୁମାରୋ’’ତିସ୍ସ ନାମଂ କରିଂସୁ । ତସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ରାଜା ଉପରଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନପାଲେନ ଫଲାଫଲେସୁ ଚେୱ ନାନାପୁପ୍ଫେସୁ ଚ ଆଭତେସୁ ତାନି ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ସମ୍ମାନଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ ଉୟ୍ୟାନପାଲ, ଅହଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ତ୍ୱଂ ଅଲଙ୍କରୋହି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଥା କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପଟିୱେଦେସି । ସୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ର ଚ ଦ୍ୱେ ଅମ୍ବା ଅତ୍ଥି ନୀଲୋଭାସା । ଏକୋ ଅଫଲୋ, ଏକୋ ଫଲଧରୋ । ସୋ ପନ ଅତିମଧୁରୋ, ରଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗଫଲସ୍ସ ଅପରିଭୁତ୍ତତ୍ତା ତତୋ କୋଚି ଫଲଂ ଗହେତୁଂ ନ ଉସ୍ସହତି । ରାଜା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋୱ ତତୋ ଏକଂ ଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜି, ତସ୍ସ ତଂ ଜିୱ୍ହଗ୍ଗେ ଠପିତମତ୍ତମେୱ ଦିବ୍ବୋଜଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ‘‘ନିୱତ୍ତନକାଲେ ବହୂ ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ‘‘ରଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ପରିଭୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଉପରାଜାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ହତ୍ଥିମେଣ୍ଡଅସ୍ସମେଣ୍ଡାଦୟୋପି ଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଅଞ୍ଞେ ଫଲଂ ଅଲଭନ୍ତା ଦଣ୍ଡେହି ସାଖଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିପଣ୍ଣମକଂସୁ । ରୁକ୍ଖୋ ଓଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠାସି, ଇତରୋ ପନ ମଣିପବ୍ବତୋ ୱିୟ ୱିଲାସମାନୋ ଠିତୋ ।
ରାଜା ଉୟ୍ୟାନା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ କି’’ନ୍ତି ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଦେୱେନ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ପରିଭୁତ୍ତନ୍ତି ମହାଜନେନ ୱିଲୁମ୍ପିତୋ ଦେୱା’’ତି ଆହଂସୁ । ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭଣେ, ଇମସ୍ସ ପନ ନେୱ ପତ୍ତଂ, ନ ୱଣ୍ଣୋ ଖୀଣୋ’’ତି ? ‘‘ନିପ୍ଫଲତାୟ ନ ଖୀଣୋ, ଦେୱା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ନିପ୍ଫଲତାୟ ନୀଲୋଭାସୋ ଠିତୋ, ଅୟଂ ପନ ସଫଲତାୟ ଓଭଗ୍ଗୱିଭଗ୍ଗୋ ଠିତୋ । ଇଦମ୍ପି ରଜ୍ଜଂ ସଫଲରୁକ୍ଖସଦିସଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ପନ ନିପ୍ଫଲରୁକ୍ଖସଦିସା । ସକିଞ୍ଚନସ୍ସେୱ ଭୟଂ, ନାକିଞ୍ଚନସ୍ସ । ତସ୍ମା ଅହଂ ଫଲରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅହୁତ୍ୱା ନିପ୍ଫଲରୁକ୍ଖସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଚଜିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦଳ୍ହଂ ସମାଦାନଂ କତ୍ୱା ମନଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦଦ୍ୱାରେ ଠିତୋୱ ସେନାପତିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ମହାସେନାପତି, ଅଜ୍ଜ ମେ ପଟ୍ଠାୟ ଭତ୍ତହାରକଞ୍ଚେୱ ମୁଖୋଦକଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାୟକଞ୍ଚ ଏକଂ ଉପଟ୍ଠାକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ମଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ମା ଲଭନ୍ତୁ, ପୋରାଣକୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚେ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସଥ, ଅହଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରିପାସାଦତଲେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ଏକକୋୱ ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ଗତେ କାଲେ ମହାଜନୋ ରାଜଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ନୋ ରାଜା ପୋରାଣକୋ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଅପୋରାଣଂ ୱତ ଭୋ ରାଜା, ସବ୍ବଭୁମ୍ମୋ ଦିସମ୍ପତି ।
ନଜ୍ଜ ନଚ୍ଚେ ନିସାମେତି, ନ ଗୀତେ କୁରୁତେ ମନୋ ॥
‘‘ନ ମିଗେ ନପି ଉୟ୍ୟାନେ, ନପି ହଂସେ ଉଦିକ୍ଖତି ।
ମୂଗୋୱ ତୁଣ୍ହିମାସୀନୋ, ନ ଅତ୍ଥମନୁସାସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଗେତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱଚନଂ, ପୁବ୍ବେ ହତ୍ଥୀ ୟୁଜ୍ଝାପେତି, ମେଣ୍ଡେ ୟୁଜ୍ଝାପେତି, ଅଜ୍ଜ ତେପି ନ ଓଲୋକେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉୟ୍ୟାନେତି ଉୟ୍ୟାନକୀଳମ୍ପି ନାନୁଭୋତି । ହଂସେତି ପଞ୍ଚପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନାସୁ ଉୟ୍ୟାନପୋକ୍ଖରଣୀସୁ ହଂସଗଣଂ ନ ଓଲୋକେତି । ମୂଗୋୱାତି ଭତ୍ତହାରକଞ୍ଚ ଉପଟ୍ଠାକଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ଭୋ ରାଜା, ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ମନ୍ତେତୀ’’ତି । ତେ ‘‘ନ ମନ୍ତେତୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ତସ୍ମା ଏୱମାହଂସୁ ।
ରାଜା କାମେସୁ ଅନଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ୱିୱେକନିନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ କୁଲୂପକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ମେ ତେସଂ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତାନଂ ଅକିଞ୍ଚନାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ତୀହି ଗାଥାହି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ସୁଖକାମା ରହୋସୀଲା, ୱଧବନ୍ଧା ଉପାରତା ।
କସ୍ସ ନୁ ଅଜ୍ଜ ଆରାମେ, ଦହରା ୱୁଦ୍ଧା ଚ ଅଚ୍ଛରେ ॥
‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୱନଥା ଧୀରା, ନମୋ ତେସଂ ମହେସିନଂ ।
ୟେ ଉସ୍ସୁକମ୍ହି ଲୋକମ୍ହି, ୱିହରନ୍ତି ମନୁସ୍ସୁକା ॥
‘‘ତେ ଛେତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲଂ, ତତଂ ମାୟାୱିନୋ ଦଳ୍ହଂ ।
ଛିନ୍ନାଲୟତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କୋ ତେସଂ ଗତିମାପୟେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୁଖକାମାତି ନିବ୍ବାନସୁଖକାମା । ରହୋସୀଲାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସୀଲା ନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣପ୍ପକାସନା । ଦହରା ୱୁଡ୍ଢା ଚାତି ଦହରା ଚେୱ ମହଲ୍ଲକା ଚ । ଅଚ୍ଛରେତି ୱସନ୍ତି ।
ତସ୍ସେୱଂ ତେସଂ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ମହତୀ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦିସାଭିମୁଖୋ ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପେହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା’’ତି ନମସ୍ସମାନୋ ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୱନଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତିକ୍କନ୍ତୱନଥାତି ପହୀନତଣ୍ହା । ମହେସିନନ୍ତି ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଗୁଣେ ଏସିତ୍ୱା ଠିତାନଂ । ଉସ୍ସୁକମ୍ହୀତି ରାଗାଦୀହି ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନେ ଲୋକସ୍ମିଂ । ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲନ୍ତି କିଲେସମାରେନ ପସାରିତଂ ତଣ୍ହାଜାଲଂ । ତତଂ ମାୟାୱିନୋତି ଅତିମାୟାୱିନୋ । କୋ ତେସଂ ଗତିମାପୟେତି କୋ ମଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ପାପେୟ୍ୟ, ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତସ୍ସ ପାସାଦେୟେୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ଅତୀତା । ଅଥସ୍ସ ଅତିୱିୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି, ଅଗାରଂ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋ ୱିୟ ଖାୟି, ତୟୋ ଭୱା ଆଦିତ୍ତା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିମୁଖେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଇମଂ ସକ୍କଭୱନଂ ୱିୟ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ମିଥିଲଂ ପହାୟ ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୱେସଗହଣକାଲୋ ମୟ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମିଥିଲୱଣ୍ଣନଂ ନାମ ଆରଭି –
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗସୋ ମିତଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ୱିସାଲଂ ସବ୍ବତୋପଭଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ବହୁପାକାରତୋରଣଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ଦଳ୍ହମଟ୍ଟାଲକୋଟ୍ଠକଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ସୁୱିଭତ୍ତଂ ମହାପଥଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତରାପଣଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ଗୱାସ୍ସରଥପୀଳିତଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ଆରାମୱନମାଲିନିଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ଉୟ୍ୟାନୱନମାଲିନିଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ପାସାଦୱନମାଲିନିଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଥିଲଂ ଫୀତଂ, ତିପୁରଂ ରାଜବନ୍ଧୁନିଂ ।
ମାପିତଂ ସୋମନସ୍ସେନ, ୱେଦେହେନ ୟସସ୍ସିନା ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ୱେଦେହେ ଫୀତେ, ନିଚିତେ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ୱେଦେହେ ଫୀତେ, ଅଜେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗସୋ ମିତଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ସୁଧାମତ୍ତିକଲେପନଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ସୁଚିଗନ୍ଧଂ ମନୋରମଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ କୂଟାଗାରେ ଚ, ୱିଭତ୍ତେ ଭାଗସୋ ମିତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ କୂଟାଗାରେ ଚ, ସୁଧାମତ୍ତିକଲେପନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ କୂଟାଗାରେ ଚ, ସୁଚିଗନ୍ଧେ ମନୋରମେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ କୂଟାଗାରେ ଚ, ଲିତ୍ତେ ଚନ୍ଦନଫୋସିତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସୋଣ୍ଣପଲ୍ଲଙ୍କେ, ଗୋନକେ ଚିତ୍ତସନ୍ଥତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କେ, ଗୋନକେ ଚିତ୍ତସନ୍ଥତେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ କପ୍ପାସକୋସେୟ୍ୟଂ, ଖୋମକୋଟୁମ୍ବରାନି ଚ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ପୋକ୍ଖରଣୀ ରମ୍ମା, ଚକ୍କୱାକପକୂଜିତା ।
ମନ୍ଦାଲକେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା, ପଦୁମୁପ୍ପଲକେହି ଚ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ହତ୍ଥିଗୁମ୍ବେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ସୁୱଣ୍ଣକଚ୍ଛେ ମାତଙ୍ଗେ, ହେମକପ୍ପନୱାସସେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅସ୍ସଗୁମ୍ବେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ଆଜାନୀୟେୱ ଜାତିୟା, ସିନ୍ଧୱେ ସୀଘୱାହନେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଇଲ୍ଲିୟାଚାପଧାରିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ରଥସେନିୟୋ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସୋୱଣ୍ଣରଥେ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସଜ୍ଝୁରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅସ୍ସରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଓଟ୍ଠରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଗୋଣରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅଜରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମେଣ୍ଡରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ମିଗରଥେ ଚ, ସନ୍ନଦ୍ଧେ ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜେ ।
ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହେ ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ହତ୍ଥାରୋହେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅସ୍ସାରୋହେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, ଇଲ୍ଲିୟାଚାପଧାରିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ରଥାରୋହେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, ଚାପହତ୍ଥେ କଲାପିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଧନୁଗ୍ଗହେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, ଚାପହତ୍ଥେ କଲାପିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ରାଜପୁତ୍ତେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ଚିତ୍ରୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, କଞ୍ଚନାୱେଳଧାରିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅରିୟଗଣେ ଚ, ୱତୱନ୍ତେ ଅଲଙ୍କତେ ।
ହରିଚନ୍ଦନଲିତ୍ତଙ୍ଗେ, କାସିକୁତ୍ତମଧାରିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଅମଚ୍ଚଗଣେ ଚ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।
ପୀତୱମ୍ମଧରେ ସୂରେ, ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛମାଲିନେ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସୁସଞ୍ଞା ତନୁମଜ୍ଝିମା ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ଅସ୍ସୱା ପିୟଭାଣିନୀ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସତପଲଂ କଂସଂ, ସୋୱଣ୍ଣଂ ସତରାଜିକଂ ।
ପହାୟ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ହତ୍ଥିଗୁମ୍ବା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ସୁୱଣ୍ଣକଚ୍ଛା ମାତଙ୍ଗା, ହେମକପ୍ପନୱାସସା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅସ୍ସଗୁମ୍ବା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ଆଜାନୀୟାୱ ଜାତିୟା, ସିନ୍ଧୱା ସୀଘୱାହନା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଇଲ୍ଲିୟାଚାପଧାରିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ରଥସେନୀ, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ସୋଣ୍ଣରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ସଜ୍ଝୁରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅସ୍ସରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଓଟ୍ଠରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଗୋଣରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅଜରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ମେଣ୍ଡରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ମିଗରଥା, ସନ୍ନଦ୍ଧା ଉସ୍ସିତଦ୍ଧଜା ।
ଦୀପା ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ॥
‘‘ଆରୂଳ୍ହା ଗାମଣୀୟେହି, ଚାପହତ୍ଥେହି ୱମ୍ମିଭି ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ହତ୍ଥାରୋହା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରା ସୂରା, ତୋମରଙ୍କୁସପାଣିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅସ୍ସାରୋହା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରା ସୂରା, ଇଲ୍ଲିୟାଚାପଧାରିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ରଥାରୋହା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରା ସୂରା, ଚାପହତ୍ଥା କଲାପିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଧନୁଗ୍ଗହା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ନୀଲୱମ୍ମଧରା ସୂରା, ଚାପହତ୍ଥା କଲାପିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ରାଜପୁତ୍ତା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ଚିତ୍ରୱମ୍ମଧରା ସୂରା, କଞ୍ଚନାୱେଳଧାରିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅରିୟଗଣା, ୱତୱନ୍ତା ଅଲଙ୍କତା ।
ହରିଚନ୍ଦନଲିତ୍ତଙ୍ଗା, କାସିକୁତ୍ତମଧାରିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ଅମଚ୍ଚଗଣା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ପୀତୱମ୍ମଧରା ସୂରା, ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛମାଲିନୋ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସୁସଞ୍ଞା ତନୁମଜ୍ଝିମା ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାସ୍ସୁ ମଂ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ଅସ୍ସୱା ପିୟଭାଣିନୀ ।
ୟନ୍ତଂ ମଂ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାନ, ମୁଣ୍ଡୋ ସଙ୍ଘାଟିପାରୁତୋ ।
ପିଣ୍ଡିକାୟ ଚରିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ପଂସୁକୂଲାନଂ, ଉଜ୍ଝିତାନଂ ମହାପଥେ ।
ସଙ୍ଘାଟିଂ ଧାରୟିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସତ୍ତାହସମ୍ମେଘେ, ଓୱଟ୍ଠୋ ଅଲ୍ଲଚୀୱରୋ ।
ପିଣ୍ଡିକାୟ ଚରିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ରୁକ୍ଖା ରୁକ୍ଖଂ ୱନା ୱନଂ ।
ଅନପେକ୍ଖୋ ଗମିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗେସୁ, ପହୀନଭୟଭେରୱୋ ।
ଅଦୁତିୟୋ ଗମିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ୱୀଣଂୱ ରୁଜ୍ଜକୋ, ସତ୍ତତନ୍ତିଂ ମନୋରମଂ ।
ଚିତ୍ତଂ ଉଜୁଂ କରିସ୍ସାମି, ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତି ॥
‘‘କଦାହଂ ରଥକାରୋୱ, ପରିକନ୍ତଂ ଉପାହନଂ ।
କାମସଞ୍ଞୋଜନେ ଛେଚ୍ଛଂ, ୟେ ଦିବ୍ବେ ୟେ ଚ ମାନୁସେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କଦାତି କାଲପରିୱିତକ୍କୋ । ଫୀତନ୍ତି ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରାଦୀହି ସୁପୁପ୍ଫିତଂ । ୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗସୋ ମିତନ୍ତି ଛେକେହି ନଗରମାପକେହି ରାଜନିୱେସନାଦୀନଂ ୱସେନ ୱିଭତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରୱୀଥୀନଂ ୱସେନ କୋଟ୍ଠାସତୋ ମିତଂ । ତଂ କୁଦାସ୍ସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ନଗରଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜନଂ କୁଦା ନାମ ମେ ଭୱିସ୍ସତି। ସବ୍ବତୋପଭନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଅଲଙ୍କାରୋଭାସେନ ୟୁତ୍ତଂ । ବହୁପାକାରତୋରଣନ୍ତି ବହଲେନ ପୁଥୁଲେନ ପାକାରେନ ଚେୱ ଦ୍ୱାରତୋରଣେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ । ଦଳ୍ହମଟ୍ଟାଲକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ଦଳ୍ହେହି ଅଟ୍ଟାଲକେହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ । ପୀଳିତନ୍ତି ସମାକିଣ୍ଣଂ । ତିପୁରନ୍ତି ତୀହି ପୁରେହି ସମନ୍ନାଗତଂ, ତିପାକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତିପୁରନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଣ୍ଣଂ । ରାଜବନ୍ଧୁନୀନ୍ତି ରାଜଞ୍ଞତକେହେୱ ପୁଣ୍ଣଂ । ସୋମନସ୍ସେନାତି ଏୱଂନାମକେନ ୱିଦେହରାଜେନ ।
ନିଚିତେତି ଧନଧଞ୍ଞନିଚୟାଦିନା ସମ୍ପନ୍ନେ । ଅଜେୟ୍ୟେତି ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେହି ଅଜେତବ୍ବେ । ଚନ୍ଦନଫୋସିତେତି ଲୋହିତଚନ୍ଦନେନ ପରିପ୍ଫୋସିତେ । କୋଟୁମ୍ବରାନୀତି କୋଟୁମ୍ବରରଟ୍ଠେ ଉଟ୍ଠିତୱତ୍ଥାନି । ହତ୍ଥିଗୁମ୍ବେତି ହତ୍ଥିଘଟାୟୋ । ହେମକପ୍ପନୱାସସେତି ହେମମୟେନ ସୀସାଲଙ୍କାରସଙ୍ଖାତେନ କପ୍ପନେନ ଚ ହେମଜାଲେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତେ । ଗାମଣୀୟେହୀତି ହତ୍ଥାଚରିୟେହି । ଆଜାନୀୟେୱ ଜାତିୟାତି ଜାତିୟା କାରଣାକାରଣଜାନନତାୟ ଆଜାନୀୟେୱ, ତାଦିସାନଂ ଅସ୍ସାନଂ ଗୁମ୍ବେ । ଗାମଣୀୟେହୀତି ଅସ୍ସାଚରିୟେହି । ଇଲ୍ଲିୟାଚାପଧାରିଭୀତି ଇଲ୍ଲିୟଞ୍ଚ ଚାପଞ୍ଚ ଧାରେନ୍ତେହି । ରଥସେନିୟୋତି ରଥଘଟାୟୋ । ସନ୍ନନ୍ଧେତି ସୁଟ୍ଠୁ ନଦ୍ଧେ । ଦୀପେ ଅଥୋପି ୱେୟ୍ୟଗ୍ଘେତି ଦୀପିବ୍ୟଗ୍ଘଚମ୍ମପରିକ୍ଖିତ୍ତେ । ଗାମଣୀୟେହୀତି ରଥାଚରିୟେହି । ସଜ୍ଝୁରଥେତି ରଜତରଥେ । ଅଜରଥମେଣ୍ଡରଥମିଗରଥେ ସୋଭନତ୍ଥାୟ ୟୋଜେନ୍ତି ।
ଅରିୟଗଣେତି ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣେ । ତେ କିର ତଦା ଅରିୟାଚାରା ଅହେସୁଂ, ତେନ ତେ ଏୱମାହ । ହରିଚନ୍ଦନଲିତ୍ତଙ୍ଗେତି କଞ୍ଚନୱଣ୍ଣେନ ଚନ୍ଦନେନ ଲିତ୍ତସରୀରେ । ସତ୍ତସତା ଭରିୟାତି ପିୟଭରିୟାୟେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୁସଞ୍ଞାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଞ୍ଞିତା । ଅସ୍ସୱାତି ସାମିକସ୍ସ ୱଚନକାରିକା । ସତପଲନ୍ତି ପଲସତେନ ସୁୱଣ୍ଣେନ କାରିତଂ । କଂସନ୍ତି ପାତିଂ । ସତରାଜିକନ୍ତି ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ରାଜିସତେନ ସମନ୍ନାଗତଂ । ୟନ୍ତଂ ମନ୍ତି ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧୱନସଣ୍ଡେ ଏକମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମଂ କଦା ନୁ ତେ ନାନୁୟିସ୍ସନ୍ତି । ସତ୍ତାହସମ୍ମେଘେତି ସତ୍ତାହଂ ସମୁଟ୍ଠିତେ ମହାମେଘେ, ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଓୱଟ୍ଠୋତି ଓନତସୀସୋ । ସବ୍ବତ୍ଥାତି ସବ୍ବଦିସଂ । ରୁଜ୍ଜକୋତି ୱୀଣାୱାଦକୋ । କାମସଂୟୋଜନେତି କାମସଂୟୋଜନଂ । ଦିବ୍ବେତି ଦିବ୍ବଂ । ମାନୁସେତି ମାନୁସଂ ।
ସୋ କିର ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସତ୍ତୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ତିୱସ୍ସସହସ୍ସାୱସିଟ୍ଠେ ଆୟୁମ୍ହି ପବ୍ବଜିତୋ । ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ପନେସ ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅଗାରେ ୱସିତ୍ୱା ‘‘ଇମମ୍ହା ରାଜୱେସା ପବ୍ବଜିତୱେସୋ ୱରତରୋ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକଂ ରହସ୍ସେନ ଆଣାପେସି ‘‘ତାତ, କଞ୍ଚି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣତୋ କାସାୟୱତ୍ଥାନି ଚେୱ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଞ୍ଚ କିଣିତ୍ୱା ଆହରା’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ରାଜା କପ୍ପକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରାପେତ୍ୱା କପ୍ପକସ୍ସ ଗାମୱରଂ ଦତ୍ୱା କପ୍ପକଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଏକଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପତ୍ତମ୍ପି ଥୱିକାୟ ଓସାରେତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେସି । ତତୋ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାତଲେ କତିପୟେ ୱାରେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଲୀଲାୟ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମି । ସୋ ତଂ ଦିୱସଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟ ପାସାଦା ଓତରିତୁଂ ଆରଭି ।
ତଦା ସୀୱଲିଦେୱୀ ତା ସତ୍ତସତା ୱଲ୍ଲଭିତ୍ଥିୟୋ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଚିରଂ ଦିଟ୍ଠୋ ନୋ ରାଜା, ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ଅତୀତା, ଅଜ୍ଜ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମ, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ୟଥାବଲଂ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତହାସୱିଲାସେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କିଲେସବନ୍ଧନେନ ବନ୍ଧିତୁଂ ୱାୟମେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତାହି ତାହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ରାଜାନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହନ୍ତୀ ତଂ ଓତରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାପି ନ ସଞ୍ଜାନି । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଓୱାଦଂ ଦାତୁଂ ଆଗତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ମହାସତ୍ତୋପି ପାସାଦା ଓତରି । ଇତରାପି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସିରିସୟନପିଟ୍ଠେ ଭମରୱଣ୍ଣକେସେ ଚ ପସାଧନଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ପିୟସାମିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏଥ ନଂ ୟାଚିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହାତଲା ଓତରିତ୍ୱା ରାଜଙ୍ଗଣଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ପାପୁଣିତ୍ୱା ଚ ପନ ସବ୍ବାହି ତାହି ସଦ୍ଧିଂ କେସେ ମୋଚେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱିକିରିତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଉରଂ ସଂସୁମ୍ଭିତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା ଏୱରୂପଂ କମ୍ମଂ କରୋଥ, ମହାରାଜା’’ତି ଅତିକରୁଣଂ ପରିଦେୱମାନା ରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି, ସକଲନଗରଂ ସଙ୍ଖୁଭିତଂ ଅହୋସି । ତେପି ‘‘ରାଜା କିର ନୋ ପବ୍ବଜିତୋ, କୁତୋ ପନ ଏୱରୂପଂ ଧମ୍ମିକରାଜାନଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ରୋଦମାନା ରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ତତ୍ର ତାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ପରିଦେୱନଞ୍ଚେୱ ପରିଦେୱନ୍ତିୟୋପି ତା ପହାୟ ରଞ୍ଞୋ ଗମନଞ୍ଚ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, କସ୍ମା ନୋ ୱିଜହିସ୍ସସି ॥
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସୁସଞ୍ଞା ତନୁମଜ୍ଝିମା ।
ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, କସ୍ମା ନୋ ୱିଜହିସ୍ସସି ॥
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ଅସ୍ସୱା ପିୟଭାଣିନୀ ।
ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, କସ୍ମା ନୋ ୱିଜହିସ୍ସସି ॥
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ।
ହିତ୍ୱା ସମ୍ପଦ୍ଦୱୀ ରାଜା, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ॥
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ସୁସଞ୍ଞା ତନୁମଜ୍ଝିମା ।
ହିତ୍ୱା ସମ୍ପଦ୍ଦୱୀ ରାଜା, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ॥
‘‘ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା, ଅସ୍ସୱା ପିୟଭାଣିନୀ ।
ହିତ୍ୱା ସମ୍ପଦ୍ଦୱୀ ରାଜା, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ॥
‘‘ହିତ୍ୱା ସତପଲଂ କଂସଂ, ସୋୱଣ୍ଣଂ ସତରାଜିକଂ ।
ଅଗ୍ଗହୀ ମତ୍ତିକଂ ପତ୍ତଂ, ତଂ ଦୁତିୟାଭିସେଚନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ବାହା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ସମ୍ପଦ୍ଦୱୀତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ମହାଜନକୋ ରାଜା, ତା ଚ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା ‘‘କିଂ ନୋ, ଦେୱ, ପହାୟ ଗଚ୍ଛସି, କୋ ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସୋ’’ତି ୱିଲପନ୍ତିୟୋୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସମ୍ପଦ୍ଦୱୀ ଗତୋ, ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୟାହୀ’’ତି ଚୋଦିୟମାନୋ ୱିୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ହୁତ୍ୱା ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଦୁତିୟାଭିସେଚନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ତଂ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ ଦୁତିୟାଭିସେଚନଂ କତ୍ୱା ସୋ ରାଜା ନିକ୍ଖନ୍ତୋତି ।
ସୀୱଲିଦେୱୀପି ପରିଦେୱମାନା ରାଜାନଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମହାସେନଗୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଗମନଦିସାଭାଗେ ଜିଣ୍ଣଘରଜିଣ୍ଣସାଲାଦୀସୁ ଅଗ୍ଗିଂ ଦେହି, ତିଣପଣ୍ଣାନି ସଂହରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଧୂମଂ କାରେହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ତଥା କାରେସି । ସା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦେସୁ ପତିତ୍ୱା ମିଥିଲାୟ ଆଦିତ୍ତଭାୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତୀ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଭେସ୍ମା ଅଗ୍ଗିସମା ଜାଲା, କୋସା ଡୟ୍ହନ୍ତି ଭାଗସୋ ।
ରଜତଂ ଜାତରୂପଞ୍ଚ, ମୁତ୍ତା ୱେଳୁରିୟା ବହୂ ॥
‘‘ମଣୟୋ ସଙ୍ଖମୁତ୍ତା ଚ, ୱତ୍ଥିକଂ ହରିଚନ୍ଦନଂ ।
ଅଜିନଂ ଦନ୍ତଭଣ୍ଡଞ୍ଚ, ଲୋହଂ କାଳାୟସଂ ବହୂ ।
ଏହି ରାଜ ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ, ମା ତେତଂ ୱିନସା ଧନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭେସ୍ମାତି ଭୟାନକା । ଅଗ୍ଗିସମା ଜାଲାତି ତେସଂ ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗେହାନି ଅଗ୍ଗି ଗଣ୍ହି, ସୋ ଏସ ମହାଜାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୋସାତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତକୋଟ୍ଠାଗାରାଦୀନି । ଭାଗସୋତି କୋଟ୍ଠାସତୋ ସୁୱିଭତ୍ତାପି ନୋ ଏତେ ଅଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହନ୍ତି, ଦେୱାତି । ଲୋହନ୍ତି ତମ୍ବଲୋହାଦିକଂ । ମା ତେତଂ ୱିନସା ଧନନ୍ତି ମା ତେ ଏତଂ ଧନଂ ୱିନସ୍ସତୁ, ଏହି ନଂ ନିବ୍ବାପେତି, ପଚ୍ଛା ଗମିସ୍ସସି, ‘‘ମହାଜନକୋ ନଗରଂ ଡୟ୍ହମାନଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ତୁମ୍ହାକଂ ଗରହା ଭୱିସ୍ସତି, ତାୟ ତେ ଲଜ୍ଜାପି ୱିପ୍ପଟିସାରୋପି ଭୱିସ୍ସତି, ଏହି ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ନିବ୍ବାପେହି, ଦେୱାତି ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଦେୱି, କିଂ କଥେସି, ୟେସଂ କିଞ୍ଚନଂ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ତଂ ଡୟ୍ହତି, ମୟଂ ପନ ଅକିଞ୍ଚନା’’ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ, ୟେସଂ ନୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନଂ ।
ମିଥିଲା ଡୟ୍ହମାନାୟ, ନ ମେ କିଞ୍ଚି ଅଡୟ୍ହଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ୟେସଂ ଅମ୍ହାକଂ ପଲିବୁଦ୍ଧକିଲେସସଙ୍ଖାତଂ କିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥି, ତେ ମୟଂ ତେନ ଅକିଞ୍ଚନଭାୱେନ ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ । ତେନେୱ କାରଣେନ ମିଥିଲାୟ ଡୟ୍ହମାନାୟ ନ ମେ କିଞ୍ଚି ଅଡୟ୍ହଥ, ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡକଂ ଡୟ୍ହମାନଂ ନ ପସ୍ସାମୀତି ୱଦତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମି । ତାପିସ୍ସ ସତ୍ତସତା ଭରିୟା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ପୁନ ସୀୱଲିଦେୱୀ ଏକଂ ଉପାୟଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଗାମଘାତରଟ୍ଠୱିଲୁମ୍ପନାକାରଂ ୱିୟ ଦସ୍ସେଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି । ତଂଖଣଂୟେୱ ଆୱୁଧହତ୍ଥେ ପୁରିସେ ତତୋ ତତୋ ଆଧାୱନ୍ତେ ପରିଧାୱନ୍ତେ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେ ୱିୟ ସରୀରେ ଲାଖାରସଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପ୍ପହାରେ ୱିୟ ଫଲକେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ୱୁୟ୍ହନ୍ତେ ମତେ ୱିୟ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ । ମହାଜନୋ ଉପକ୍କୋସି ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେସୁ ଧରନ୍ତେସୁୟେୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ମହାଜନଂ ଘାତେନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ଦେୱୀପି ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନତ୍ଥାୟ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଟୱିୟୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନା, ରଟ୍ଠଂ ୱିଦ୍ଧଂସୟନ୍ତି ତଂ ।
ଏହି ରାଜ ନିୱତ୍ତସ୍ସୁ, ମା ରଟ୍ଠଂ ୱିନସା ଇଦ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଟୱିୟୋତି ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେସୁ ଧରନ୍ତେସୁୟେୱ ଅଟୱିଚୋରା ସମୁପ୍ପନ୍ନା ସମୁଟ୍ଠିତା, ତଂ ତୟା ଧମ୍ମରକ୍ଖିତଂ ତୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ମୟି ଧରନ୍ତେୟେୱ ଚୋରା ଉଟ୍ଠାୟ ରଟ୍ଠଂ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ସୀୱଲିଦେୱିୟା କିରିୟା ଏସା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଅପ୍ପଟିଭାନଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ, ୟେସଂ ନୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନଂ ।
ରଟ୍ଠେ ୱିଲୁମ୍ପମାନମ୍ହି, ନ ମେ କିଞ୍ଚି ଅହୀରଥ ॥
‘‘ସୁସୁଖଂ ୱତ ଜୀୱାମ, ୟେସଂ ନୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନଂ ।
ପୀତିଭକ୍ଖା ଭୱିସ୍ସାମ, ଦେୱା ଆଭସ୍ସରା ୟଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିଲୁମ୍ପମାନମ୍ହୀତି ୱିଲୁପ୍ପମାନେ । ଆଭସ୍ସରା ୟଥାତି ୟଥା ତେ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ପୀତିଭକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତି, ତଥା ୱୀତିନାମେସ୍ସାମାତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ମହାଜନୋ ରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧିୟେୱ । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ଅୟଂ ମହାଜନୋ ନିୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଗତକାଲେ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମହାମଗ୍ଗେ ଠିତୋୱ ଅମଚ୍ଚେ ‘‘କସ୍ସିଦଂ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ଇମଂ ଲେଖଂ ଅନ୍ତରଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ରାଜଦଣ୍ଡଂ କରୋଥା’’ତି କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ତିରିୟଂ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢି । ତେନ ତେଜୱତା ରଞ୍ଞା କତଂ ଲେଖଂ କୋଚି ଅନ୍ତରଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ମହାଜନୋ ଲେଖଂ ଉସ୍ସୀସକେ କତ୍ୱା ବାଳ୍ହପରିଦେୱଂ ପରିଦେୱି । ଦେୱୀପି ତଂ ଲେଖଂ ଅନ୍ତରଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ରାଜାନଂ ପିଟ୍ଠିଂ ଦତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୋକଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାମଗ୍ଗେ ତିରିୟଂ ପତିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତମାନା ଅଗମାସି । ମହାଜନୋ ‘‘ଲେଖସାମିକେହି ଲେଖା ଭିନ୍ନା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦେୱିୟା ଗତମଗ୍ଗେନେୱ ଗତୋ । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋପି ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଦେୱୀପି ସବ୍ବଂ ସେନାୱାହନଂ ଆଦାୟ ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଗତା । ରାଜା ମହାଜନଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋୟେୱ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗତୋ ।
ତଦା ନାରଦୋ ନାମ ତାପସୋ ହିମୱନ୍ତେ ସୁୱଣ୍ଣଗୁହାୟଂ ୱସିତ୍ୱା ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ଝାନସୁଖେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କାମେତ୍ୱା ଝାନସୁଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ଇଦଂ ସୁଖଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ’’ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାଜନକବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରାଜା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋପି ସୀୱଲିଦେୱିପ୍ପମୁଖଂ ମହାଜନଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅନ୍ତରାୟମ୍ପିସ୍ସ କରେୟ୍ୟ, ଇଦାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଦଳ୍ହସମାଦାନତ୍ଥଂ ଓୱାଦଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିବଲେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଆକାସେ ଠିତୋୱ ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତୁଂ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କିମ୍ହେସୋ ମହତୋ ଘୋସୋ, କା ନୁ ଗାମେୱ କୀଳିୟା ।
ସମଣ ତେୱ ପୁଚ୍ଛାମ, କତ୍ଥେସୋ ଅଭିସଟୋ ଜନୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସ ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆହ –
‘‘ମମଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, ଏତ୍ଥେସୋ ଅଭିସଟୋ ଜନୋ ।
ସୀମାତିକ୍କମନଂ ୟନ୍ତଂ, ମୁନିମୋନସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ।
ମିସ୍ସଂ ନନ୍ଦୀହି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ, କିଂ ଜାନମନୁପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିମ୍ହେସୋତି କିମ୍ହି କେନ କାରଣେନ ଏସୋ ହତ୍ଥିକାୟାଦିୱସେନ ମହତୋ ସମୂହସ୍ସ ଘୋସୋ । କା ନୁ ଗାମେୱ କୀଳିୟାତି କା ନୁ ଏସା ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଗାମେ ୱିୟ କୀଳି । କତ୍ଥେସୋତି କିମତ୍ଥଂ ଏସ ମହାଜନୋ ଅଭିସଟୋ ସନ୍ନିପତିତୋ, ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତୀତି ପୁଚ୍ଛି । ମମନ୍ତି ୟୋ ଅହଂ ଏତଂ ଜନଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛାମି, ତଂ ମଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ଏତ୍ଥାତି ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏସୋ ମହାଜନୋ ଅଭିସଟୋ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଆଗତୋ । ସୀମାତିକ୍କମନଂ ୟନ୍ତନ୍ତି ତ୍ୱଂ ପନ ତଂ ମଂ କିଲେସସୀମଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅନଗାରିୟମୁନିଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମୋନସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ୟନ୍ତଂ, ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ୱତମ୍ହୀ’’ତି ନନ୍ଦିଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଖଣେ ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାହି ନନ୍ଦୀହି ମିସ୍ସମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କିଂ ଜାନନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛସି, ଉଦାହୁ ଅଜାନନ୍ତୋ । ମହାଜନକୋ କିର ୱିଦେହରଟ୍ଠଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋତି କିଂ ନ ସୁତଂ ତୟାତି ।
ଅଥସ୍ସ ସୋ ଦଳ୍ହସମାଦାନତ୍ଥାୟ ପୁନ ଗାଥମାହ –
‘‘ମାସ୍ସୁ ତିଣ୍ଣୋ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ, ସରୀରଂ ଧାରୟଂ ଇମଂ ।
ଅତୀରଣେୟ୍ୟ ୟମିଦଂ, ବହୂ ହି ପରିପନ୍ଥୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମାସ୍ସୁ ତିଣ୍ଣୋ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ଇମଂ ଭଣ୍ଡୁକାସାୱନିୱତ୍ଥଂ ସରୀରଂ ଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇମିନା ପବ୍ବଜିତଲିଙ୍ଗଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନେୱ କିଲେସସୀମଂ ତିଣ୍ଣୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ମା ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ । ଅତୀରଣେୟ୍ୟୟମିଦନ୍ତି ଇଦଂ କିଲେସଜାତଂ ନାମ ନ ଏତ୍ତକେନ ତୀରେତବ୍ବଂ । ବହୂ ହି ପରିପନ୍ଥୟୋତି ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଆୱରିତ୍ୱା ଠିତା ତୱ ବହୂ କିଲେସପରିପନ୍ଥାତି ।
ତତୋ ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପରିପନ୍ଥେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘କୋ ନୁ ମେ ପରିପନ୍ଥସ୍ସ, ମମଂ ଏୱଂୱିହାରିନୋ ।
ୟୋ ନେୱ ଦିଟ୍ଠେ ନାଦିଟ୍ଠେ, କାମାନମଭିପତ୍ଥୟେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟୋ ନେୱ ଦିଟ୍ଠେ ନାଦିଟ୍ଠେତି ୟୋ ଅହଂ ନେୱ ଦିଟ୍ଠେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ, ନାଦିଟ୍ଠେ ଦେୱଲୋକେ କାମାନଂ ଅଭିପତ୍ଥେମି, ତସ୍ସ ମମ ଏୱଂ ଏକୱିହାରିନୋ କୋ ନୁ ପରିପନ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ୱଦତି ।
ଅଥସ୍ସ ସୋ ପରିପନ୍ଥେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ନିଦ୍ଦା ତନ୍ଦୀ ୱିଜମ୍ଭିତା, ଅରତୀ ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ ।
ଆୱସନ୍ତି ସରୀରଟ୍ଠା, ବହୂ ହି ପରିପନ୍ଥୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିଦ୍ଦାତି କପିନିଦ୍ଦା । ତନ୍ଦୀତି ଆଲସିୟଂ । ଅରତୀତି ଉକ୍କଣ୍ଠିତା । ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋତି ଭତ୍ତପରିଳାହୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସମଣ, ତ୍ୱଂ ପାସାଦିକୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତୁୟ୍ହଂ ପଣୀତଂ ଓଜୱନ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସନ୍ତି, ସୋ ତ୍ୱଂ ପତ୍ତପୂରଂ ଆଦାୟ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା କଟ୍ଠତ୍ଥରଣେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା କାକଚ୍ଛମାନୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ପବୁଦ୍ଧୋ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ପସାରେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଚୀୱରୱଂସଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଗ୍ଗଚୀୱରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଆଲସିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନେୱ ସମ୍ମଜ୍ଜନିଂ ଆଦାୟ ସମ୍ମଜ୍ଜିସ୍ସସି, ନ ପାନୀୟଂ ଆହରିସ୍ସସି, ପୁନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟିସ୍ସସି, କାମୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେସ୍ସସି, ତଦା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠିସ୍ସସି, ଭତ୍ତପରିଳାହୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଆୱସନ୍ତି ସରୀରଟ୍ଠାତି ଇମେ ଏତ୍ତକା ପରିପନ୍ଥା ତୱ ସରୀରଟ୍ଠକା ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତି, ସରୀରେୟେୱ ତେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ଥୁତିଂ କରୋନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘କଲ୍ୟାଣଂ ୱତ ମଂ ଭୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୁସାସତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେୱ ପୁଚ୍ଛାମି, କୋ ନୁ ତ୍ୱମସି ମାରିସା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନୁସାସତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଲ୍ୟାଣଂ ୱତ ମଂ ଭୱଂ ଅନୁସାସତି ।
ତତୋ ତାପସୋ ଆହ –
‘‘ନାରଦୋ ଇତି ମେ ନାମଂ, କସ୍ସପୋ ଇତି ମଂ ୱିଦୂ ।
ଭୋତୋ ସକାସମାଗଚ୍ଛିଂ, ସାଧୁ ସବ୍ଭି ସମାଗମୋ ॥
‘‘ତସ୍ସ ତେ ସବ୍ବୋ ଆନନ୍ଦୋ, ୱିହାରୋ ଉପୱତ୍ତତୁ ।
ୟଂ ଊନଂ ତଂ ପରିପୂରେହି, ଖନ୍ତିୟା ଉପସମେନ ଚ ॥
‘‘ପସାରୟ ସନ୍ନତଞ୍ଚ, ଉନ୍ନତଞ୍ଚ ପସାରୟ ।
କମ୍ମଂ ୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସକ୍କତ୍ୱାନ ପରିବ୍ବଜା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିଦୂତି ଗୋତ୍ତେନ ମଂ ‘‘କସ୍ସପୋ’’ତି ଜାନନ୍ତି । ସବ୍ଭୀତି ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମାଗମୋ ନାମ ସାଧୁ ହୋତୀତି ଆଗତୋମ୍ହି । ଆନନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ତୱ ଇମିସ୍ସା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଆନନ୍ଦୋ ତୁଟ୍ଠି ସୋମନସ୍ସମେୱ ହୋତୁ ମା ଉକ୍କଣ୍ଠି । ୱିହାରୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରୋ । ଉପୱତ୍ତତୂତି ନିବ୍ବତ୍ତତୁ । ୟଂ ଊନଂ ତନ୍ତି ୟଂ ତେ ସୀଲେନ କସିଣପରିକମ୍ମେନ ଝାନେନ ଚ ଊନଂ, ତଂ ଏତେହି ସୀଲାଦୀହି ପୂରୟ । ଖନ୍ତିୟା ଉପସମେନ ଚାତି ‘‘ଅହଂ ରାଜପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ମାନଂ ଅକତ୍ୱା ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଚ କିଲେସୂପସମେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋହି । ପସାରୟାତି ମା ଉକ୍ଖିପ ମା ପତ୍ଥର, ପଜହାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ନତଞ୍ଚ ଉନ୍ନତଞ୍ଚାତି ‘‘କୋ ନାମାହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଓମାନଞ୍ଚ ‘‘ଅହମସ୍ମି ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତଂ ଅତିମାନଞ୍ଚ । କମ୍ମନ୍ତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଂ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ପଞ୍ଚଅଭିଞ୍ଞା-ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଞାଣଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି କସିଣପରିକମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ସମଣଧମ୍ମଂ । ସକ୍କତ୍ୱାନ ପରିବ୍ବଜାତି ଏତେ ଗୁଣେ ସକ୍କତ୍ୱା ୱତ୍ତସ୍ସୁ, ଏତେ ୱା ଗୁଣେ ସକ୍କତ୍ୱା ଦଳ୍ହଂ ସମାଦାୟ ପରିବ୍ବଜ, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପାଲେହି, ମା ଉକ୍କଣ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ସୋ ମହାସତ୍ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ଆକାସେନ ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ଗତେ ଅପରୋପି ମିଗାଜିନୋ ନାମ ତାପସୋ ତଥେୱ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହାଜନଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥାୟ ତସ୍ସ ଓୱାଦଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱାଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ବହୂ ହତ୍ଥୀ ଚ ଅସ୍ସେ ଚ, ନଗରେ ଜନପଦାନି ଚ ।
ହିତ୍ୱା ଜନକ ପବ୍ବଜିତୋ, କପାଲେ ରତିମଜ୍ଝଗା ॥
‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ତେ ଜାନପଦା, ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ଚ ଞାତକା ।
ଦୁବ୍ଭିମକଂସୁ ଜନକ, କସ୍ମା ତେତଂ ଅରୁଚ୍ଚଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କପାଲେତି ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଇମସ୍ମିଂ କପାଲେ ରତିଂ ଅଜ୍ଝଗା ଅଧିଗତୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଦୁବ୍ଭିନ୍ତି କିଂ ନୁ ଏତେ ତୱ ଅନ୍ତରେ କିଞ୍ଚି ଅପରାଧଂ କରିଂସୁ, କସ୍ମା ତୱ ଏୱରୂପଂ ଇସ୍ସରିୟସୁଖଂ ପହାୟ ଏତଂ କପାଲମେୱ ଅରୁଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ।
ତତୋ ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନ ମିଗାଜିନ ଜାତୁଚ୍ଛେ, ଅହଂ କଞ୍ଚି କୁଦାଚନଂ ।
ଅଧମ୍ମେନ ଜିନେ ଞାତିଂ, ନ ଚାପି ଞାତୟୋ ମମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ମିଗାଜିନାତି ଅମ୍ଭୋ ମିଗାଜିନ ଜାତୁଚ୍ଛେ ଏକଂସେନେୱ ଅହଂ କଞ୍ଚି ଞାତିଂ କୁଦାଚନଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ଅଧମ୍ମେନ ନ ଜିନାମି । ତେପି ଚ ଞାତୟୋ ମଂ ଅଧମ୍ମେନ ନ ଜିନନ୍ତେୱ, ଇତି ନ କୋଚି ମୟି ଦୁବ୍ଭିଂ ନାମ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱମସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେନ କାରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ଲୋକୱତ୍ତନ୍ତଂ, ଖଜ୍ଜନ୍ତଂ କଦ୍ଦମୀକତଂ ।
ହଞ୍ଞରେ ବଜ୍ଝରେ ଚେତ୍ଥ, ୟତ୍ଥ ସନ୍ନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ।
ଏତାହଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖକୋସ୍ମି ମିଗାଜିନା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱାନ ଲୋକୱତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ୱଟ୍ଟାନୁଗତସ୍ସ ବାଲଲୋକସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ତନ୍ତିଂ ପୱେଣିଂ ଅହମଦ୍ଦସଂ, ତଂ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହୀତି ଦୀପେତି । ଖଜ୍ଜନ୍ତଂ କଦ୍ଦମୀକତନ୍ତି କିଲେସେହି ଖଜ୍ଜନ୍ତଂ ତେହେୱ ଚ କଦ୍ଦମୀକତଂ ଲୋକଂ ଦିସ୍ୱା । ୟତ୍ଥ ସନ୍ନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତି ୟମ୍ହି କିଲେସୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସନ୍ନୋ ଲଗ୍ଗୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗା ବହୂ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତି ଚେୱ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ଚ ବଜ୍ଝନ୍ତି । ଏତାହନ୍ତି ଅହମ୍ପି ସଚେ ଏତ୍ଥ ବଜ୍ଝିସ୍ସାମି, ଇମେ ସତ୍ତା ୱିୟ ହଞ୍ଞିସ୍ସାମି ଚେୱ ବଜ୍ଝିସ୍ସାମି ଚାତି ଏୱଂ ଏତଦେୱ କାରଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପମଂ କତ୍ୱା କଦ୍ଦମୀକତଂ ଲୋକଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖକୋ ଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଗାଜିନାତି ତଂ ନାମେନ ଆଲପତି । କଥଂ ପନ ତେନ ତସ୍ସ ନାମଂ ଞାତନ୍ତି ? ପଟିସନ୍ଥାରକାଲେ ପଠମମେୱ ପୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ।
ତାପସୋ ତଂ କାରଣଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ସୋତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘କୋ ନୁ ତେ ଭଗୱା ସତ୍ଥା, କସ୍ସେତଂ ୱଚନଂ ସୁଚି ।
ନ ହି କପ୍ପଂ ୱା ୱିଜ୍ଜଂ ୱା, ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ରଥେସଭ ।
ସମଣଂ ଆହୁ ୱତ୍ତନ୍ତଂ, ୟଥା ଦୁକ୍ଖସ୍ସତିକ୍କମୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କସ୍ସେତନ୍ତି ଏତଂ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ ସୁଚିୱଚନଂ କସ୍ସ ୱଚନଂ ନାମ । କପ୍ପନ୍ତି କପ୍ପେତ୍ୱା କପ୍ପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତୀନଂ ଲାଭିଂ କମ୍ମୱାଦିଂ ତାପସଂ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣୱିଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ରଥେସଭ ମହାରାଜ, ନ ହି କପ୍ପସମଣଂ ୱା ୱିଜ୍ଜାସମଣଂ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ତସ୍ସୋୱାଦଂ ୱିନା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କା । ୟଥା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ହୋତି, ଏୱଂ ୱତ୍ତନ୍ତଂ ସମଣଂ ଆହୁ । ତେସଂ ପନ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସକ୍କା ଏୱଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ, ତସ୍ମା ୱଦେହି, କୋ ନୁ ତେ ଭଗୱା ସତ୍ଥାତି ।
ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନ ମିଗାଜିନ ଜାତୁଚ୍ଛେ, ଅହଂ କଞ୍ଚି କୁଦାଚନଂ ।
ସମଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱାପି, ସକ୍କତ୍ୱା ଅନୁପାୱିସି’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ସକ୍କତ୍ୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଗୁଣପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ପୂଜେତ୍ୱା । ଅନୁପାୱିସିନ୍ତି ନ କଞ୍ଚି ଅନୁପୱିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋସ୍ମି, ନ ମୟା ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସମଣୋ ପୁଚ୍ଛିତପୁବ୍ବୋତି ୱଦତି । ଇମିନା ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତେନପି ନ କଦାଚି ଓଦିସ୍ସକୱସେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଗୁଣୋ ପୁଚ୍ଛିତପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ୟେନ କାରଣେନ ପବ୍ବଜିତୋ, ତଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ମହତା ଚାନୁଭାୱେନ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିରିୟା ଜଲଂ ।
ଗୀୟମାନେସୁ ଗୀତେସୁ, ୱଜ୍ଜମାନେସୁ ୱଗ୍ଗୁସୁ ॥
‘‘ତୂରିୟତାଳସଙ୍ଘୁଟ୍ଠେ, ସମ୍ମତାଲସମାହିତେ ।
ସ ମିଗାଜିନ ମଦ୍ଦକ୍ଖିଂ, ଫଲିଂ ଅମ୍ବଂ ତିରୋଚ୍ଛଦଂ ।
ହଞ୍ଞମାନଂ ମନୁସ୍ସେହି, ଫଲକାମେହି ଜନ୍ତୁଭି ॥
‘‘ସୋ ଖୋହଂ ତଂ ସିରିଂ ହିତ୍ୱା, ଓରୋହିତ୍ୱା ମିଗାଜିନ ।
ମୂଲଂ ଅମ୍ବସ୍ସୁପାଗଚ୍ଛିଂ, ଫଲିନୋ ନିପ୍ଫଲସ୍ସ ଚ ॥
‘‘ଫଲିଂ ଅମ୍ବଂ ହତଂ ଦିସ୍ୱା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତଂ ୱିନଳୀକତଂ ।
ଅଥେକଂ ଇତରଂ ଅମ୍ବଂ, ନୀଲୋଭାସଂ ମନୋରମଂ ॥
‘‘ଏୱମେୱ ନୂନମ୍ହେପି, ଇସ୍ସରେ ବହୁକଣ୍ଟକେ ।
ଅମିତ୍ତା ନୋ ୱଧିସ୍ସନ୍ତି, ୟଥା ଅମ୍ବୋ ଫଲୀ ହତୋ ॥
‘‘ଅଜିନମ୍ହି ହଞ୍ଞତେ ଦୀପି, ନାଗୋ ଦନ୍ତେହି ହଞ୍ଞତେ ।
ଧନମ୍ହି ଧନିନୋ ହନ୍ତି, ଅନିକେତମସନ୍ଥୱଂ ।
ଫଲୀ ଅମ୍ବୋ ଅଫଲୋ ଚ, ତେ ସତ୍ଥାରୋ ଉଭୋ ମମା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଗ୍ଗୁସୂତି ମଧୁରସ୍ସରେସୁ ତୂରିୟେସୁ ୱଜ୍ଜମାନେସୁ । ତୂରିୟତାଳସଙ୍ଘୁଟ୍ଠେତି ତୂରିୟାନଂ ତାଳିତେହି ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠେ ଉୟ୍ୟାନେ । ସମ୍ମତାଲସମାହିତେତି ସମ୍ମେହି ଚ ତାଲେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତେ । ସ ମିଗାଜିନାତି ମିଗାଜିନ, ସୋ ଅହଂ ଅଦକ୍ଖିଂ । ଫଲିଂ ଅମ୍ବନ୍ତି ଫଲିତଂ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିରୋଚ୍ଛଦନ୍ତି ତିରୋପାକାରଂ ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋଠିତଂ ବହିପାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାତଂ ଅମ୍ବରୁକ୍ଖଂ । ହଞ୍ଞମାନନ୍ତି ପୋଥିୟମାନଂ । ଓରୋହିତ୍ୱାତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ଓତରିତ୍ୱା । ୱିନଳୀକତନ୍ତି ନିପତ୍ତନଳଂ କତଂ ।
ଏୱମେୱାତି ଏୱଂ ଏୱ । ଫଲୀତି ଫଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅଜିନମ୍ହୀତି ଚମ୍ମତ୍ଥାୟ ଚମ୍ମକାରଣା । ଦନ୍ତେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ତେହି, ହଞ୍ଞତେ ଦନ୍ତନିମିତ୍ତଂ ହଞ୍ଞତେତି ଅତ୍ଥୋ । ହନ୍ତୀତି ହଞ୍ଞତି । ଅନିକେତମସନ୍ଥୱନ୍ତି ୟୋ ପନ ନିକେତଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ଅନିକେତୋ ନାମ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱସ୍ସ ଅଭାୱା ଅସନ୍ଥୱୋ ନାମ, ତଂ ଅନିକେତଂ ଅସନ୍ଥୱଂ କୋ ହନିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେ ସତ୍ଥାରୋତି ତେ ଦ୍ୱେ ରୁକ୍ଖା ମମ ସତ୍ଥାରୋ ଅହେସୁନ୍ତି ୱଦତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମିଗାଜିନୋ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଓୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ଗତେ ସୀୱଲିଦେୱୀ ରଞ୍ଞୋ ପାଦମୂଲେ ପତିତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ସବ୍ବୋ ଜନୋ ପବ୍ୟଥିତୋ, ରାଜା ପବ୍ବଜିତୋ ଇତି ।
ହତ୍ଥାରୋହା ଅନୀକଟ୍ଠା, ରଥିକା ପତ୍ତିକାରକା ॥
‘‘ଅସ୍ସାସୟିତ୍ୱା ଜନତଂ, ଠପୟିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛଦଂ ।
ପୁତ୍ତଂ ରଜ୍ଜେ ଠପେତ୍ୱାନ, ଅଥ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପବ୍ୟଥିତୋତି ଭୀତୋ ଉତ୍ରସ୍ତୋ । ପଟିଚ୍ଛଦନ୍ତି ଅମ୍ହେ ଡୟ୍ହମାନେପି ୱିଲୁପ୍ପମାନେପି ରାଜା ନ ଓଲୋକେତୀତି ପବ୍ୟଥିତସ୍ସ ମହାଜନସ୍ସ ଆୱରଣଂ ରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଦୀଘାୱୁକୁମାରଂ ରଜ୍ଜେ ଠପେତ୍ୱା ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଚତ୍ତା ମୟା ଜାନପଦା, ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ଚ ଞାତକା ।
ସନ୍ତି ପୁତ୍ତା ୱିଦେହାନଂ, ଦୀଘାୱୁ ରଟ୍ଠୱଡ୍ଢନୋ ।
ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସନ୍ତି, ମିଥିଲାୟଂ ପଜାପତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସନ୍ତି ପୁତ୍ତାତି ସୀୱଲି ସମଣାନଂ ପୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ୱିଦେହରଟ୍ଠୱାସୀନଂ ପନ ପୁତ୍ତା ଦୀଘାୱୁ ଅତ୍ଥି, ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସନ୍ତି । ପଜାପତୀତି ଦେୱିଂ ଆଲପତି ।
ଦେୱୀ ଆହ ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହେସୁ ତାୱ ପବ୍ବଜିତେସୁ ଅହଂ କିଂ କରୋମୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ସୋ ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ ତଂ ଅନୁସିକ୍ଖାମି, ୱଚନଂ ମେ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଏହି ତଂ ଅନୁସିକ୍ଖାମି, ୟଂ ୱାକ୍ୟଂ ମମ ରୁଚ୍ଚତି ।
ରଜ୍ଜଂ ତୁୱଂ କାରୟସି, ପାପଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ବହୁଂ ।
କାୟେନ ୱାଚା ମନସା, ୟେନ ଗଚ୍ଛସି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ॥
‘‘ପରଦିନ୍ନକେନ ପରନିଟ୍ଠିତେନ, ପିଣ୍ଡେନ ୟାପେହି ସ ଧୀରଧମ୍ମୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତୁୱନ୍ତି ତ୍ୱଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସମାନା ବହୁଂ ପାପଂ କରିସ୍ସସି । ଗଚ୍ଛସୀତି ୟେନ କାୟାଦୀହି କତେନ ବହୁପାପେନ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗମିସ୍ସସି । ସ ଧୀରଧମ୍ମୋତି ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପେନ ୟାପେତବ୍ବଂ, ଏସ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଧମ୍ମୋତି ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସା ଓୱାଦଂ ଅଦାସି । ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ । ଦେୱୀ ପତିରୂପେ ଠାନେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ନିୱାସାପେସି । ମହାସତ୍ତୋପି ଏକଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପଗତୋ । ସୋ ତତ୍ଥ ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ଦେୱୀପି ‘‘ସେନା ପଚ୍ଛତୋୱ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋୱ ଅହୋସି । ତେ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ଥୂଣଂ ନାମ ନଗରଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନ୍ତୋନଗରେ ଏକୋ ପୁରିସୋ ସୂଣତୋ ମହନ୍ତଂ ମଂସଖଣ୍ଡଂ କିଣିତ୍ୱା ସୂଲେନ ଅଙ୍ଗାରେସୁ ପଚାପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାପନତ୍ଥାୟ ଫଲକକୋଟିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୱିହିତସ୍ସ ଏକୋ ସୁନଖୋ ତଂ ଆଦାୟ ପଲାୟି । ସୋ ଞତ୍ୱା ତଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ୟାୱ ବହିଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିବ୍ବିନ୍ଦୋ ନିୱତ୍ତି । ରାଜା ଚ ଦେୱୀ ଚ ସୁନଖସ୍ସ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଦ୍ୱିଧା ଅହେସୁଂ। ସୋ ଭୟେନ ମଂସଖଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟି ।
ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ସୁନଖୋ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖୋ ପଲାତୋ, ଅଞ୍ଞୋପିସ୍ସ ସାମିକୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱରୂପୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ପଂସୁକୂଲପିଣ୍ଡପାତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ତଂ ମଂସଖଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଆରଭି । ତତୋ ଦେୱୀ ‘‘ସଚେ ଏସ ରଜ୍ଜେନତ୍ଥିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱରୂପଂ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ପଂସୁମକ୍ଖିତଂ ସୁନଖୁଚ୍ଛିଟ୍ଠକଂ ନ ଖାଦେୟ୍ୟ । ସଚେ ଖାଦେୟ୍ୟ, ଇଦାନେସ ଅମ୍ହାକଂ ସାମିକୋ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଏୱରୂପଂ ଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଖାଦସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଦେୱି, ତ୍ୱଂ ଅନ୍ଧବାଲତାୟ ଇମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ୱିସେସଂ ନ ଜାନାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ପତିତଟ୍ଠାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅମତଂ ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଧୋୱତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଦେୱୀ ନିନ୍ଦମାନା ଆହ –
‘‘ୟୋପି ଚତୁତ୍ଥେ ଭତ୍ତକାଲେ ନ ଭୁଞ୍ଜେ, ଅଜୁଟ୍ଠମାରୀୱ ଖୁଦାୟ ମିୟ୍ୟେ ।
ନ ତ୍ୱେୱ ପିଣ୍ଡଂ ଲୁଳିତଂ ଅନରିୟଂ, କୁଲପୁତ୍ତରୂପୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ନ ସେୱେ ।
ତୟିଦଂ ନ ସାଧୁ ତୟିଦଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ, ସୁନଖୁଚ୍ଛିଟ୍ଠକଂ ଜନକ ଭୁଞ୍ଜସେ ତୁୱ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଜୁଟ୍ଠମାରୀୱାତି ଅନାଥମରଣମେୱ । ଲୁଳିତନ୍ତି ପଂସୁମକ୍ଖିତଂ । ଅନରିୟନ୍ତି ଅସୁନ୍ଦରଂ । ନ ସେୱେତି ନ-କାରୋ ପରିପୁଚ୍ଛନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ଚତୁତ୍ଥେପି ଭତ୍ତକାଲେ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଖୁଦାୟ ମରେୟ୍ୟ, ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେପି କୁଲପୁତ୍ତରୂପୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଏୱରୂପଂ ପିଣ୍ଡଂ ନ ତ୍ୱେୱ ସେୱେୟ୍ୟାତି । ତୟିଦନ୍ତି ତଂ ଇଦଂ ।
ମହାସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନ ଚାପି ମେ ସୀୱଲି ସୋ ଅଭକ୍ଖୋ, ୟଂ ହୋତି ଚତ୍ତଂ ଗିହିନୋ ସୁନସ୍ସ ୱା ।
ୟେ କେଚି ଭୋଗା ଇଧ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧା, ସବ୍ବୋ ସୋ ଭକ୍ଖୋ ଅନୱୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଭକ୍ଖୋତି ସୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ ମମ ଅଭକ୍ଖୋ ନାମ ନ ହୋତି । ୟଂ ହୋତୀତି ୟଂ ଗିହିନୋ ୱା ସୁନସ୍ସ ୱା ଚତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ପଂସୁକୂଲଂ ନାମ ଅସାମିକତ୍ତା ଅନୱଜ୍ଜମେୱ ହୋତି । ୟେ କେଚୀତି ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେପି ୟେ କେଚି ଧମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧା ଭୋଗା, ସବ୍ବୋ ସୋ ଭକ୍ଖୋ । ଅନୱୟୋତି ଅନୁଅୱୟୋ, ଅନୁପୁନପ୍ପୁନଂ ଓଲୋକିୟମାନୋପି ଅୱୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ, ଅଧମ୍ମଲଦ୍ଧଂ ପନ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକମ୍ପି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟମେୱାତି ।
ଏୱଂ ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଥେନ୍ତାୱ ଥୂଣନଗରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ । ତତ୍ର ଦାରିକାସୁ କୀଳନ୍ତୀସୁ ଏକା କୁମାରିକା ଖୁଦ୍ଦକକୁଲ୍ଲକେନ ୱାଲୁକଂ ପପ୍ଫୋଟେତି । ତସ୍ସା ଏକସ୍ମିଂ ହତ୍ଥେ ଏକଂ ୱଲୟଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ୱଲୟାନି । ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତି, ଇତରଂ ନିସ୍ସଦ୍ଦଂ । ରାଜା ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ସୀୱଲିଦେୱୀ ମମ ପଚ୍ଛତୋ ଚରତି, ଇତ୍ଥୀ ଚ ନାମ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ମଲଂ, ‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ଭରିୟଂ ଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’ତି ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ମଂ । ସଚାୟଂ କୁମାରିକା ପଣ୍ଡିତା ଭୱିସ୍ସତି, ସୀୱଲିଦେୱିୟା ନିୱତ୍ତନକାରଣଂ କଥେସ୍ସତି, ଇମିସ୍ସା କଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୀୱଲିଦେୱିଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘କୁମାରିକେ ଉପସେନିୟେ, ନିଚ୍ଚଂ ନିଗ୍ଗଳମଣ୍ଡିତେ ।
କସ୍ମା ତେ ଏକୋ ଭୁଜୋ ଜନତି, ଏକୋ ତେ ନ ଜନତୀ ଭୁଜୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉପସେନିୟେତି ମାତରଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସେନିକେ । ନିଗ୍ଗଳମଣ୍ଡିତେତି ଅଗଲିତମଣ୍ଡନେନ ମଣ୍ଡନସୀଲିକେତି ୱଦତି । ଜନତୀତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି ।
କୁମାରିକା ଆହ –
‘‘ଇମସ୍ମିଂ ମେ ସମଣ ହତ୍ଥେ, ପଟିମୁକ୍କା ଦୁନୀୱରା ।
ସଙ୍ଘାତା ଜାୟତେ ସଦ୍ଦୋ, ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସା ଗତି ॥
‘‘ଇମସ୍ମିଂ ମେ ସମଣ ହତ୍ଥେ, ପଟିମୁକ୍କୋ ଏକନୀୱରୋ ।
ସୋ ଅଦୁତିୟୋ ନ ଜନତି, ମୁନିଭୂତୋୱ ତିଟ୍ଠତି ॥
‘‘ୱିୱାଦପ୍ପତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ, କେନେକୋ ୱିୱଦିସ୍ସତି ।
ତସ୍ସ ତେ ସଗ୍ଗକାମସ୍ସ, ଏକତ୍ତମୁପରୋଚତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦୁନୀୱରାତି ଦ୍ୱେ ୱଲୟାନି । ସଙ୍ଘାତାତି ସଂହନନତୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତି । ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ହି ଏୱରୂପା ନିବ୍ବତ୍ତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତି ସୋ ନୀୱରୋ । ମୁନିଭୂତୋୱାତି ପହୀନସବ୍ବକିଲେସୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ୱିୱାଦପ୍ପତ୍ତୋତି ସମଣ ଦୁତିୟକୋ ନାମ ୱିୱାଦମାପନ୍ନୋ ହୋତି, କଲହଂ କରୋତି, ନାନାଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । କେନେକୋତି ଏକକୋ ପନ କେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିୱଦିସ୍ସତି । ଏକତ୍ତମୁପରୋଚତନ୍ତି ଏକୀଭାୱୋ ତେ ରୁଚ୍ଚତୁ । ସମଣା ନାମ ଭଗିନିମ୍ପି ଆଦାୟ ନ ଚରନ୍ତି, କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ ଭରିୟଂ ଆଦାୟ ୱିଚରସି, ଅୟଂ ତେ ଅନ୍ତରାୟଂ କରିସ୍ସତି, ଇମଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକକୋୱ ସମଣକମ୍ମଂ କରୋହୀତି ନଂ ଓୱଦତି ।
ସୋ ତସ୍ସା କୁମାରିକାୟ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସୁଣାସି ସୀୱଲି କଥା, କୁମାରିୟା ପୱେଦିତା ।
ପେସିୟା ମଂ ଗରହିତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସା ଗତି ॥
‘‘ଅୟଂ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ଭଦ୍ଦେ, ଅନୁଚିଣ୍ଣୋ ପଥାୱିହି ।
ତେସଂ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ଗଣ୍ହାହି, ଅହମେକଂ ପୁନାପରଂ ॥
‘‘ମାୱଚ ମଂ ତ୍ୱଂ ‘ପତି ମେ’ତି, ନାହଂ ‘ଭରିୟା’ତି ୱା ପୁନା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କୁମାରିୟା ପୱେଦିତାତି କୁମାରିକାୟ କଥିତା । ପେସିୟାତି ସଚାହଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟଂ, ଏସା ମେ ପେସିୟା ୱଚନକାରିକା ଭୱେୟ୍ୟ, ଓଲୋକେତୁମ୍ପି ମଂ ନ ୱିସହେୟ୍ୟ । ଇଦାନି ପନ ଅତ୍ତନୋ ପେସିୟଂ ୱିୟ ଚ ମଞ୍ଞତି, ‘‘ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସା ଗତୀ’’ତି ମଂ ଓୱଦତି । ଅନୁଚିଣ୍ଣୋତି ଅନୁସଞ୍ଚରିତୋ । ପଥାୱିହୀତି ପଥିକେହି । ଏକନ୍ତି ତୱ ରୁଚ୍ଚନକଂ ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ପନ ତୟା ଗହିତାୱସେସଂ ଅପରଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି । ମାୱଚ ମଂ ତ୍ୱନ୍ତି ସୀୱଲି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନ ମଂ ‘‘ପତି ମେ’’ତି ମା ଅୱଚ, ଅହଂ ୱା ତ୍ୱଂ ‘‘ଭରିୟା ମେ’’ତି ନାୱଚଂ ।
ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହେ ଉତ୍ତମା, ଦକ୍ଖିଣମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅହଂ ୱାମମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୋକଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୀ ଏକତୋୱ ନଗରଂ ପାୱିସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ –
‘‘ଇମମେୱ କଥୟନ୍ତା, ଥୂଣଂ ନଗରୁପାଗମୁ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ନଗରୁପାଗମୁନ୍ତି ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠା ।
ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ପନ ମହାସତ୍ତୋ ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ଚରନ୍ତୋ ଉସୁକାରସ୍ସ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତୋ । ସୀୱଲିଦେୱୀପି ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଉସୁକାରୋ ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲେ ଉସୁଂ ତାପେତ୍ୱା କଞ୍ଜିୟେନ ତେମେତ୍ୱା ଏକଂ ଅକ୍ଖିଂ ନିମୀଲେତ୍ୱା ଏକେନ ଅକ୍ଖିନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଉଜୁଂ କରୋତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚାୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମୟ୍ହଂ ଏକଂ କାରଣଂ କଥେସ୍ସତି, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘କୋଟ୍ଠକେ ଉସୁକାରସ୍ସ, ଭତ୍ତକାଲେ ଉପଟ୍ଠିତେ ।
ତତ୍ରା ଚ ସୋ ଉସୁକାରୋ, ଏକଂ ଦଣ୍ଡଂ ଉଜୁଂ କତଂ ।
ଏକଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ, ଜିମ୍ହମେକେନ ପେକ୍ଖତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କୋଟ୍ଠକେତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତକାଲେ ଉପଟ୍ଠିତେ ଉସୁକାରସ୍ସ କୋଟ୍ଠକେ ଅଟ୍ଠାସି । ତତ୍ରା ଚାତି ତସ୍ମିଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠକେ । ନିଗ୍ଗୟ୍ହାତି ନିମୀଲେତ୍ୱା । ଜିମ୍ହମେକେନାତି ଏକେନ ଅକ୍ଖିନା ୱଙ୍କଂ ସରଂ ପେକ୍ଖତି ।
‘‘ଏୱଂ ନୋ ସାଧୁ ପସ୍ସସି, ଉସୁକାର ସୁଣୋହି ମେ ।
ୟଦେକଂ ଚକ୍ଖୁଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ, ଜିମ୍ହମେକେନ ପେକ୍ଖସୀ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମ୍ମ ଉସୁକାର, ଏୱଂ ନୁ ତ୍ୱଂ ସାଧୁ ପସ୍ସସି, ୟଂ ଏକଂ ଚକ୍ଖୁଂ ନିମୀଲେତ୍ୱା ଏକେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱଙ୍କଂ ସରଂ ପେକ୍ଖସୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ସୋ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଦ୍ୱୀହି ସମଣ ଚକ୍ଖୂହି, ୱିସାଲଂ ୱିୟ ଖାୟତି ।
ଅସମ୍ପତ୍ୱା ପରମଂ ଲିଙ୍ଗଂ, ନୁଜୁଭାୱାୟ କପ୍ପତି ॥
‘‘ଏକଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହ, ଜିମ୍ହମେକେନ ପେକ୍ଖତୋ ।
ସମ୍ପତ୍ୱା ପରମଂ ଲିଙ୍ଗଂ, ଉଜୁଭାୱାୟ କପ୍ପତି ॥
‘‘ୱିୱାଦପ୍ପତ୍ତୋ ଦୁତିୟୋ, କେନେକୋ ୱିୱଦିସ୍ସତି ।
ତସ୍ସ ତେ ସଗ୍ଗକାମସ୍ସ, ଏକତ୍ତମୁପରୋଚତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିସାଲଂ ୱିୟାତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଖାୟତି । ଅସମ୍ପତ୍ୱା ପରମଂ ଲିଙ୍ଗନ୍ତି ପରତୋ ୱଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ନୁଜୁଭାୱାୟାତି ନ ଉଜୁଭାୱାୟ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୱିସାଲେ ଖାୟମାନେ ପରତୋ ଉଜୁଟ୍ଠାନଂ ୱା ୱଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ୱା ନ ପାପୁଣେୟ୍ୟ, ତସ୍ମିଂ ଅସମ୍ପତ୍ତେ ଅଦିସ୍ସମାନେ ଉଜୁଭାୱାୟ କିଚ୍ଚଂ ନ କପ୍ପତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ସମ୍ପତ୍ୱାତି ଚକ୍ଖୁନା ପତ୍ୱା, ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିୱାଦପ୍ପତ୍ତୋତି ୟଥା ଦୁତିୟେ ଅକ୍ଖିମ୍ହି ଉମ୍ମୀଲିତେ ଲିଙ୍ଗଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ୱଙ୍କଟ୍ଠାନମ୍ପି ଉଜୁକଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଉଜୁଟ୍ଠାନମ୍ପି ୱଙ୍କଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱିୱାଦୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସମଣସ୍ସପି ଦୁତିୟୋ ନାମ ୱିୱାଦମାପନ୍ନୋ ହୋତି, କଲହଂ କରୋତି, ନାନାଗାହଂ ଗଣ୍ହାତି । କେନେକୋତି ଏକୋ ପନ କେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିୱଦିସ୍ସତି । ଏକତ୍ତମୁପରୋଚତନ୍ତି ଏକୀଭାୱୋ ତେ ରୁଚ୍ଚତୁ । ସମଣା ନାମ ଭଗିନିମ୍ପି ଆଦାୟ ନ ଚରନ୍ତି, କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପଂ ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ ଭରିୟଂ ଆଦାୟ ୱିଚରସି । ଅୟଂ ତେ ଅନ୍ତରାୟଂ କରିସ୍ସତି, ଇମଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଏକକୋୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋହୀତି ସୋ ତଂ ଓୱଦତି ।
ଏୱମସ୍ସ ସୋ ଓୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକଭତ୍ତଂ ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉଦକଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଥୱିକାୟ ଓସାରେତ୍ୱା ସୀୱଲିଦେୱିଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ସୁଣାସି ସୀୱଲି କଥା, ଉସୁକାରେନ ୱେଦିତା ।
ପେସିୟା ମଂ ଗରହିତ୍ଥୋ, ଦୁତିୟସ୍ସେୱ ସା ଗତି ॥
‘‘ଅୟଂ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ଭଦ୍ଦେ, ଅନୁଚିଣ୍ଣୋ ପଥାୱିହି ।
ତେସଂ ତ୍ୱଂ ଏକଂ ଗଣ୍ହାହି, ଅହମେକଂ ପୁନାପରଂ ॥
‘‘ମାୱଚ ମଂ ତ୍ୱଂ ‘ପତି ମେ’ତି, ନାହଂ ‘ଭରିୟା’ତି ୱା ପୁନା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୁଣାସୀତି ସୁଣ, ତ୍ୱଂ କଥା । ‘‘ପେସିୟା ମ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ କୁମାରିକାୟ ଓୱାଦମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ।
ସା କିର ‘‘ମାୱଚ ମଂ ତ୍ୱଂ ‘ପତି ମେ’ତି’’ ୱୁତ୍ତାପି ମହାସତ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିୟେୱ । ରାଜା ନଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ମହାଜନୋପି ଅନୁବନ୍ଧି । ତତୋ ପନ ଅଟୱୀ ଅୱିଦୂରେ ହୋତି । ମହାସତ୍ତୋ ନୀଲୱନରାଜିଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ମଗ୍ଗସମୀପେ ମୁଞ୍ଜତିଣଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ ତତୋ ଈସିକଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସସି ସୀୱଲି, ଅୟଂ ଇଧ ପୁନ ଘଟେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱମେୱ ପୁନ ମୟ୍ହଂ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସୋ ନାମ ଘଟେତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ –
‘‘ମୁଞ୍ଜାୱେସିକା ପୱାଳ୍ହା, ଏକା ୱିହର ସୀୱଲୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏକା ୱିହରାତି ଅହଂ ଏକୀଭାୱେନ ୱିହରିସ୍ସାମି, ତ୍ୱମ୍ପି ଏକା ୱିହରାହୀତି ତସ୍ସା ଓୱାଦମଦାସି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୀୱଲିଦେୱୀ ‘‘ଇତୋଦାନି ପଟ୍ଠାୟ ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ମହାଜନକନରିନ୍ଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସୋ’’ତି ସୋକଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାମଗ୍ଗେ ପତି । ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସା ୱିସଞ୍ଞିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପଦଂ ୱିକୋପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପାୱିସି । ଅମଚ୍ଚା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ସରୀରଂ ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଞ୍ଞଂ ଲଭାପେସୁଂ । ସା ‘‘ତାତା, କୁହିଂ ରାଜା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେୱ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଉପଧାରେଥ ତାତା’’ତି । ତେ ଇତୋ ଚିତୋ ଧାୱିତ୍ୱା ୱିଚିନନ୍ତାପି ମହାସତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ । ଦେୱୀ ମହାପରିଦେୱଂ ପରିଦେୱିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଚେତିୟଂ କାରେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋପି ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ଚ, ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପୁନ ମନୁସ୍ସପଥଂ ନାଗମି । ଦେୱୀପି ଉସୁକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତଟ୍ଠାନେ, କୁମାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତଟ୍ଠାନେ, ମଂସପରିଭୋଗଟ୍ଠାନେ, ମିଗାଜିନେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତଟ୍ଠାନେ, ନାରଦେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତଟ୍ଠାନେ ଚାତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ଚେତିୟାନି କାରେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତା ମିଥିଲଂ ପତ୍ୱା ଅମ୍ବୱନୁୟ୍ୟାନେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅଭିସେକଂ କାରେତ୍ୱା ତଂ ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତଂ ନଗରଂ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଉୟ୍ୟାନେ ୱସନ୍ତୀ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣା ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋପି ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ହୁତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣୋ ଅହୋସି ।
ସତ୍ଥା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ତଥାଗତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସି – ‘‘ତଦା ସମୁଦ୍ଦରକ୍ଖିକା ଦେୱଧୀତା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଅହୋସି, ନାରଦୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ, ମିଗାଜିନୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ, କୁମାରିକା ଖେମା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଉସୁକାରୋ ଆନନ୍ଦୋ, ସୀୱଲିଦେୱୀ ରାହୁଲମାତା, ଦୀଘାୱୁକୁମାରୋ ରାହୁଲୋ, ମାତାପିତରୋ ମହାରାଜକୁଲାନି, ମହାଜନକନରିନ୍ଦୋ ପନ ଅହମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ।
ମହାଜନକଜାତକୱଣ୍ଣନା ଦୁତିୟା ।
[୫୪୦] ୩. ସୁୱଣ୍ଣସାମଜାତକୱଣ୍ଣନା
କୋନୁ ମଂ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝୀତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକଂ ମାତୁପୋସକଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ଅଟ୍ଠାରସକୋଟିୱିଭୱସ୍ସ ଏକସ୍ସ ସେଟ୍ଠିକୁଲସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ଅହୋସି ମାତାପିତୂନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପାସାଦୱରଗତୋ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ୱୀଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥଂ ମହାଜନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଗାହାପେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାୱତ୍ଥଭେସଜ୍ଜପାନକାଦୀନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚ ଆନିସଂସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିସାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ପୁତ୍ତଂ ତଥାଗତା ନାମ ନ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଗାରୱେନ ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ଅହଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଏକପୁତ୍ତକଭାୱେନ ସତ୍ତଧା ଭିଜ୍ଜମାନହଦୟା ୱିୟ ପୁତ୍ତସିନେହେନ କମ୍ପମାନା ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ତାତ ପିୟପୁତ୍ତକ, ତାତ କୁଲଙ୍କୁର, ତାତ ନୟନ, ତାତ ହଦୟ, ତାତ ପାଣସଦିସ, ତୟା ୱିନା କଥଂ ଜୀୱାମ, ତୟି ପଟିବଦ୍ଧଂ ନୋ ଜୀୱିତଂ । ମୟଞ୍ହି ତାତ, ଜରାଜିଣ୍ଣା ୱୁଡ୍ଢା ମହଲ୍ଲକା, ଅଜ୍ଜ ୱା ସୁୱେ ୱା ପରସୁୱେ ୱା ମରଣଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମ, ତସ୍ମା ମା ଅମ୍ହେ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛସି । ତାତ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ଅତିଦୁକ୍କରା, ସୀତେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ଉଣ୍ହଂ ଲଭତି, ଉଣ୍ହେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ସୀତଂ ଲଭତି, ତସ୍ମା ତାତ, ମା ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା କୁଲପୁତ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ ଓନତସୀସୋ ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋୱ ନିସୀଦି ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରୋ । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ସଚେ ନୋ ପୁତ୍ତୋ ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ, ଅଦ୍ଧା ମରିସ୍ସତି, ପୁନ ନ ପସ୍ସିସ୍ସାମ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଜୀୱମାନଂ ପୁନ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି । ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ତାତ ପିୟପୁତ୍ତକ, ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅନୁଜାନାମ, ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି ଅନୁଜାନିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା କୁଲପୁତ୍ତୋ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସକଲସରୀରଂ ଓଣାମେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ସତ୍ଥା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ କୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ତଂ ପବ୍ବାଜେସି । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଆରାଧେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଇଧ ଆକିଣ୍ଣୋ ୱିହରାମି, ନ ମେ ଇଦଂ ପତିରୂପ’’ନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାଧୁରଂ ପୂରେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଜେତୱନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହାସି । ସୋ ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋପି ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ମାତାପିତରୋପିସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଦୁଗ୍ଗତା ଅହେସୁଂ । ୟେ ହି ତେସଂ ଖେତ୍ତଂ ୱା ୱଣିଜ୍ଜଂ ୱା ପୟୋଜେସୁଂ, ତେ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କୁଲେ ପୁତ୍ତୋ ୱା ଭାତା ୱା ଇଣଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାରୁଚି ପଲାୟିଂସୁ । ଗେହେ ଦାସକମ୍ମକରାଦୟୋପି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିଂସୁ ।
ଅପରଭାଗେ ଦ୍ୱେ ଜନା କପଣା ହୁତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଉଦକସିଞ୍ଚନମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ଗେହଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଅଘରା ହୁତ୍ୱା କାରୁଞ୍ଞଭାୱଂ ପତ୍ତା ପିଲୋତିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କପାଲହତ୍ଥା ଭିକ୍ଖାୟ ଚରିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜେତୱନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ସୋ ତସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନକାଲେ ‘‘ଭନ୍ତେ, କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଜେତୱନା ଆଗତୋ ଆୱୁସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ଥୁନୋ ଚେୱ ମହାସାୱକାଦୀନଞ୍ଚ ଆରୋଗ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ସେଟ୍ଠିକୁଲସ୍ସ ଆରୋଗ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆୱୁସୋ, ମା ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ‘‘କିଂ ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ, ତସ୍ସ କିର କୁଲସ୍ସ ଏକୋ ପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପବ୍ବଜିତୋ, ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏତଂ କୁଲଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ, ଇଦାନି ଦ୍ୱେ ଜନା ପରମକାରୁଞ୍ଞଭାୱଂ ପତ୍ତା ଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ରୋଦିତୁଂ ଆରଭି । ‘‘ଆୱୁସୋ, କିଂ ରୋଦସୀ’’ତି ? ‘‘ଭନ୍ତେ, ତେ ମୟ୍ହଂ ମାତାପିତରୋ, ଅହଂ ତେସଂ ପୁତ୍ତୋ’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୱ ମାତାପିତରୋ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିନାସଂ ପତ୍ତା, ଗଚ୍ଛ, ତେ ପଟିଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି ।
ସୋ ‘‘ଅହଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋପି ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ, ଅଭବ୍ବୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କିଂ ମେ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ, ଗିହୀ ହୁତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ପୋସେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞାୱାସଂ ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଅରଞ୍ଞା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିତୋ ଅୱିଦୂରେ ଜେତୱନପିଟ୍ଠିୱିହାରଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ଏକୋ ମଗ୍ଗୋ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ସାୱତ୍ଥିଂ । ସୋ ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ପଠମଂ ମାତାପିତରୋ ପସ୍ସାମି, ଉଦାହୁ ଦସବଲ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମୟା ମାତାପିତରୋ ଚିରଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ମେ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଜମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସ୍ୱେ ପାତୋୱ ମାତାପିତରୋ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥିମଗ୍ଗଂ ପହାୟ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଜେତୱନଂ ପାୱିସି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ସତ୍ଥା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ ତସ୍ସାଗମନକାଲେ ମାତୁପୋସକସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୦୫) ମାତାପିତୂନଂ ଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣେସି । ସୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ଠତ୍ୱା ସତ୍ଥୁସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅହଂ ଗିହୀ ହୁତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗିତୁଂ ସକ୍କୋମୀତି ଚିନ୍ତେସିଂ, ସତ୍ଥା ପନ ‘ପବ୍ବଜିତୋୱ ସମାନୋ ପଟିଜଗ୍ଗିତୋ ଉପକାରକୋ ମାତାପିତୂନ’ନ୍ତି ୱଦତି । ସଚାହଂ ସତ୍ଥାରଂ ଅଦିସ୍ୱା ଗତୋ, ଏୱରୂପାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପରିହୀନୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ଇଦାନି ପନ ଗିହୀ ଅହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋୱ ସମାନୋ ମାତାପିତରୋ ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ସୋ ସଲାକଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଲାକଭତ୍ତଞ୍ଚେୱ ସଲାକୟାଗୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଅରଞ୍ଞେ ୱୁତ୍ଥଭିକ୍ଖୁ ପାରାଜିକପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ପାତୋୱ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ପଠମଂ ୟାଗୁଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଉଦାହୁ ମାତାପିତରୋ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କପଣାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥେନ ଗନ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତେସଂ ପୋରାଣକଗେହଦ୍ୱାରଂ ଗତୋ । ମାତାପିତରୋପିସ୍ସ ୟାଗୁଭିକ୍ଖଂ ଚରିତ୍ୱା ପରଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତି । ସୋ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକେ ଦିସ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସୋକୋ ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ତେସଂ ଅୱିଦୂରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତେ ତଂ ଦିସ୍ୱାପି ନ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ଅଥ ମାତା ‘‘ଭିକ୍ଖତ୍ଥାୟ ଠିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ନତ୍ଥି, ଅତିଚ୍ଛଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସା କଥଂ ସୁତ୍ୱା ହଦୟପୂରଂ ସୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ତତ୍ଥେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ‘‘ଅତିଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ଅଟ୍ଠାସିୟେୱ । ଅଥସ୍ସ ପିତା ମାତରଂ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଦ୍ଦେ, ଜାନାହି, ପୁତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ ନୋ ଏସୋ’’ତି । ସା ଉଟ୍ଠାୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୀ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ପତିତ୍ୱା ପରିଦେୱି, ପିତାପିସ୍ସ ତଥେୱ ଅକାସି, ମହନ୍ତଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ଅହୋସି ।
ସୋପି ମାତାପିତରୋ ଦିସ୍ୱା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଅସ୍ସୂନି ପୱତ୍ତେସି । ସୋ ସୋକଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଅହଂ ୱୋ ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତାପିତରୋ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ୟାଗୁଂ ପାୟେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ପୁନ ଭିକ୍ଖଂ ଆହରିତ୍ୱା ତେ ଭୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଭିକ୍ଖଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ଭତ୍ତେନାପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମିନା ନିୟାମେନ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗତି । ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧାନି ପକ୍ଖିକଭତ୍ତାଦୀନି ତେସଂୟେୱ ଦତ୍ୱା ସୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଲଭମାନୋ ଭୁଞ୍ଜତି, ଅଲଭମାନୋ ନ ଭୁଞ୍ଜତି, ୱସ୍ସାୱାସିକମ୍ପି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ଦେତି । ତେହି ପରିଭୁତ୍ତଂ ଜିଣ୍ଣପିଲୋତିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଳଂ ଦତ୍ୱା ରଜିତ୍ୱା ସୟଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ଭିକ୍ଖଲଭନଦିୱସେହି ପନସ୍ସ ଅଲଭନଦିୱସା ବହୂ ଅହେସୁଂ । ଅଥସ୍ସ ନିୱାସନପାରୁପନଂ ଅତିଲୂଖଂ ହୋତି ।
ଇତି ସୋ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତୋୟେୱ ଅପରଭାଗେ କିସୋ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତୋ ଧମନିସନ୍ଥତଗତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ଆୱୁସୋ, ପୁବ୍ବେ ତୱ ସରୀରୱଣ୍ଣୋ ସୋଭତି, ଇଦାନି ପନ କିସୋ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତୋ ଧମନିସନ୍ଥତଗତ୍ତୋ, ବ୍ୟାଧି ତେ ନୁ ଖୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ସୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ୟାଧି, ଅପିଚ ପନ ପଲିବୋଧୋ ମେ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ନଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଭଗୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତୁଂ ନ ଦେତି, ତ୍ୱଂ ପନ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗିହୀନଂ ଦଦମାନୋ ଅୟୁତ୍ତଂ କରୋସୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିତୋ ଓଲୀୟି । ତେ ଏତ୍ତକେନପି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତ୍ୱା ଗିହୀ ପୋସେତୀ’’ତି ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସୁଂ । ସତ୍ଥା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଗିହୀ ପୋସେସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତଂ କିରିୟଂ ୱଣ୍ଣେତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ପକାସେତୁକାମୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁ, ଗିହୀ ପୋସେନ୍ତୋ କେ ପୋସେସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମାତାପିତରୋ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତୁଂ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ମମ ଗତମଗ୍ଗେ ଠିତୋ, ଅହମ୍ପି ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋ ମାତାପିତରୋ ପୋସେସି’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଅସ୍ସାସଂ ପଟିଲଭି । ସତ୍ଥା ତାୟ ପୁବ୍ବଚରିୟାୟ ଆୱିକରଣତ୍ଥଂ ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ୟାଚିତୋ ଅତୀତଂ ଆହରି ।
ଅତୀତେ ବାରାଣସିନଗରତୋ ଅୱିଦୂରେ ନଦିୟା ଓରିମତୀରେ ଏକୋ ନେସାଦଗାମୋ ଅହୋସି, ପାରିମତୀରେ ଏକୋ ନେସାଦଗାମୋ । ଏକେକସ୍ମିଂ ଗାମେ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କୁଲସତାନି ୱସନ୍ତି । ଦ୍ୱୀସୁପି ଗାମେସୁ ଦ୍ୱେ ନେସାଦଜେଟ୍ଠକା ସହାୟକା ଅହେସୁଂ । ତେ ଦହରକାଲେୟେୱ କତିକୱତ୍ତଂ କରିଂସୁ ‘‘ସଚେ ଅମ୍ହେସୁ ଏକସ୍ସ ଧୀତା ହୋତି, ଏକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତେସଂ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି । ଅଥ ଓରିମତୀରେ ଗାମଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ଗେହେ ପୁତ୍ତୋ ଜାୟି, ଜାତକ୍ଖଣେୟେୱ ଦୁକୂଲେନ ପଟିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଦୁକୂଲୋ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ କରିଂସୁ । ଇତରସ୍ସ ଗେହେ ଧୀତା ଜାୟି, ତସ୍ସା ପରତୀରେ ଜାତତ୍ତା ‘‘ପାରିକା’’ତି ନାମଂ କରିଂସୁ । ତେ ଉଭୋପି ଅଭିରୂପା ପାସାଦିକା ଅହେସୁଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା । ତେ ନେସାଦକୁଲେ ଜାତାପି ପାଣାତିପାତଂ ନାମ ନ କରିଂସୁ ।
ଅପରଭାଗେ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ ଦୁକୂଲକୁମାରଂ ମାତାପିତରୋ ଆହଂସୁ ‘‘ପୁତ୍ତ, କୁମାରିକଂ ତେ ଆନୟିସ୍ସାମା’’ତି । ସୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଆଗତୋ ସୁଦ୍ଧସତ୍ତୋ ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ପିଧାୟ ‘‘ନ ମେ ଘରାୱାସେନତ୍ଥୋ ଅମ୍ମତାତା, ମା ଏୱରୂପଂ ଅୱଚୁତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟାୱତତିୟଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ନ ଇଚ୍ଛିୟେୱ । ପାରିକାପି ମାତାପିତୂହି ‘‘ଅମ୍ମ, ଅମ୍ହାକଂ ସହାୟକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅଭିରୂପୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ, ତସ୍ସ ତଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ପିଦହି । ସାପି ବ୍ରାହ୍ମଲୋକତୋ ଆଗତା ଘରାୱାସଂ ନ ଇଚ୍ଛି । ଦୁକୂଲକୁମାରୋ ପନ ତସ୍ସା ରହସ୍ସେନ ସାସନଂ ପହିଣି ‘‘ସଚେ ପାରିକେ ମେଥୁନଧମ୍ମେନ ଅତ୍ଥିକା, ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗେହଂ ଗଚ୍ଛତୁ, ମୟ୍ହଂ ମେଥୁନଧମ୍ମେ ଛନ୍ଦୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସାପି ତସ୍ସ ତଥେୱ ସାସନଂ ପେସେସି ।
ଅଥ ମାତାପିତରୋ ତେସଂ ଅନିଚ୍ଛମାନାନଞ୍ଞେୱ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରିଂସୁ । ତେ ଉଭୋପି କିଲେସସମୁଦ୍ଦଂ ଅନୋତରିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିୟ ଏକତୋୱ ୱସିଂସୁ । ଦୁକୂଲକୁମାରୋ ପନ ମଚ୍ଛଂ ୱା ମିଗଂ ୱା ନ ମାରେତି, ଅନ୍ତମସୋ ଆହଟମଂସମ୍ପି ନ ୱିକ୍କିଣାତି । ଅଥ ନଂ ମାତାପିତରୋ ୱଦିଂସୁ ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ନେସାଦକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱାପି ନେୱ ଘରାୱାସଂ ଇଚ୍ଛସି, ନ ପାଣୱଧଂ କରୋସି, କିଂ ନାମ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁଜାନନ୍ତେସୁ ମୟଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ‘‘ତେନ ହି ପବ୍ବଜଥା’’ତି ଦ୍ୱେ ଜନେ ଅନୁଜାନିଂସୁ । ତେ ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗଙ୍ଗାତୀରେନ ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ମିଗସମ୍ମତା ନାମ ନଦୀ ହିମୱନ୍ତତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗଂ ପତ୍ତା, ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗଙ୍ଗଂ ପହାୟ ମିଗସମ୍ମତାଭିମୁଖା ଅଭିରୁହିଂସୁ ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କସ୍ସ ଭୱନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସକ୍କୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତାତ ୱିସ୍ସକମ୍ମ, ଦ୍ୱେ ମହାପୁରିସା ଗାମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିଟ୍ଠା, ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମିଗସମ୍ମତାନଦିୟା ଅଡ୍ଢକୋସନ୍ତରେ ଏତେସଂ ପଣ୍ଣସାଲଞ୍ଚ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରେ ଚ ମାପେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମୂଗପକ୍ଖଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ଅମନାପସଦ୍ଦେ ମିଗପକ୍ଖିନୋ ପଲାପେତ୍ୱା ଏକପଦିକଂ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗଂ ମାପେତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ତେପି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅସ୍ସମପଦଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସକ୍କେନ ମୟ୍ହଂ ଦିନ୍ନା’’ତି ସକ୍କଦତ୍ତିୟଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସାଟକଂ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ରତ୍ତୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅଜିନଚମ୍ମଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା ଜଟାମଣ୍ଡଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଇସିୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ପାରିକାୟପି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଦାସି । ଉଭୋପି କାମାୱଚରମେତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସିଂସୁ । ତେସଂ ମେତ୍ତାନୁଭାୱେନ ସବ୍ବେପି ମିଗପକ୍ଖିନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତମେୱ ପଟିଲଭିଂସୁ, ନ କୋଚି କଞ୍ଚି ୱିହେଠେସି । ପାରିକା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଆହରତି, ଅସ୍ସମପଦଂ ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋତି । ଉଭୋପି ଫଲାଫଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ତତ୍ଥ ୱାସଂ କପ୍ପୟିଂସୁ ।
ସକ୍କୋ ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅନୁଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେସଂ ଚକ୍ଖୂନି ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତରାୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ପଟିଜଗ୍ଗନକଂ ପୁତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଲୋକଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱଥା’’ତି । ଅଥ ନଂ ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ଆହ – ‘‘ସକ୍କ, କିନ୍ନାମେତଂ କଥେସି, ମୟଂ ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତାପି ଏତଂ ଲୋକଧମ୍ମଂ ପୁଳୱକଗୂଥରାସିଂ ୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛିମ୍ହା, ଇଦାନି ପନ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କଥଂ ଏୱରୂପଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି । ଅଥ ସକ୍କୋ ତଂ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ସଚେ ଏୱଂ ନ କରୋଥ, ପାରିକାୟ ତାପସିୟା ଉତୁନିକାଲେ ନାଭିଂ ହତ୍ଥେନ ପରାମସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଇଦଂ ସକ୍କା କାତୁ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସକ୍କୋ ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ ।
ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋପି ତଂ କାରଣଂ ପାରିକାୟ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅସ୍ସା ଉତୁନିକାଲେ ନାଭିଂ ହତ୍ଥେନ ପରାମସି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ସା ଦସମାସଚ୍ଚୟେନ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ’’ତି ନାମଂ କରିଂସୁ । ପାରିକାୟ ଫଲାଫଲତ୍ଥାୟ ୱନଂ ଗତକାଲେ ପବ୍ବତନ୍ତରେ କିନ୍ନରିୟୋ ଧାତିକିଚ୍ଚଂ କରିଂସୁ । ତେ ଉଭୋପି ବୋଧିସତ୍ତଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଫଲାଫଲତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କିନ୍ନରା କୁମାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗିରିକନ୍ଦରାଦୀସୁ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ ଆରୁୟ୍ହ ନାନାପୁପ୍ଫେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ହରିତାଲମନୋସିଲାଦୀନି ସିଲାୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ନଲାଟେ ତିଲକେ କତ୍ୱା ପୁନ ଆନେତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ପାରିକାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେସି । ତଂ ଅପରଭାଗେ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକମ୍ପି ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତା ମାତାପିତରୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ୱନମୂଲଫଲାଫଲତ୍ଥାୟ ୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମମ ମାତାପିତୂନଂ କଦାଚି କୋଚିଦେୱ ଅନ୍ତରାୟୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ଗତମଗ୍ଗଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ତେସଂ ୱନମୂଲଫଲାଫଲଂ ଆଦାୟ ସାୟନ୍ହସମୟେ ନିୱତ୍ତନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସମପଦତୋ ଅୱିଦୂରେ ମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହି । ତେ ଏକଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତସ୍ସ ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଆସୀୱିସୋ ଅତ୍ଥି । ତେସଂ ସରୀରତୋ ସେଦଗନ୍ଧମିସ୍ସକଂ ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ନାସାପୁଟଂ ପାୱିସି । ସୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ନାସାୱାତେନ ପହରି । ଦ୍ୱେପି ଅନ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ । ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ପାରିକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ପାରିକେ ମମ ଚକ୍ଖୂନି ପରିହୀନାନି, ଅହଂ ତଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ସାପି ତଥେୱ ଆହ । ତେ ‘‘ନତ୍ଥି ନୋ ଇଦାନି ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ମଗ୍ଗଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ପରିଦେୱମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ‘‘କିଂ ପନ ତେସଂ ପୁବ୍ବକମ୍ମ’’ନ୍ତି ? ତେ କିର ପୁବ୍ବେ ୱେଜ୍ଜକୁଲେ ଅହେସୁଂ । ଅଥ ସୋ ୱେଜ୍ଜୋ ଏକସ୍ସ ମହାଧନସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଅକ୍ଖିରୋଗଂ ପଟିଜଗ୍ଗି । ସୋ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଧନଂ ନ ଅଦାସି । ଅଥ ୱେଜ୍ଜୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭରିୟାୟ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ ତସ୍ସ ଅକ୍ଖିରୋଗଂ ପଟିଜଗ୍ଗାମି, ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ଧନଂ ନ ଦେତି, କିଂ କରୋମା’’ତି ଆହ। ସାପି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ନ ନୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତକେନତ୍ଥୋ, ଭେସଜ୍ଜଂ ତସ୍ସ ଏକୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି କାଣାନି କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକାସି । ସୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅନ୍ଧୋ ହୋତି । ତେସଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଇମିନା କମ୍ମେନ ଚକ୍ଖୂନି ଅନ୍ଧାନି ଜାୟିଂସୁ ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମମ ମାତାପିତରୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଇମାୟ ୱେଲାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇଦାନି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଂ ନ ଜାନାମି, ପଟିମଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଦମକାସି । ତେ ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ପଟିସଦ୍ଦଂ କରିତ୍ୱା ପୁତ୍ତସିନେହେନ ‘‘ତାତ ସୁୱଣ୍ଣସାମ, ଇଧ ପରିପନ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ମା ଆଗମୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ‘‘ତେନ ହି ଇମଂ ଲଟ୍ଠିକୋଟିଂ ଗହେତ୍ୱା ମମ ସନ୍ତିକଂ ଏଥା’’ତି ଦୀଘଲଟ୍ଠିଂ ଅଦାସି । ତେ ଲଟ୍ଠିକୋଟିଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ । ଅଥ ନେ ‘‘କେନ କାରଣେନ ୱୋ ଚକ୍ଖୂନି ୱିନଟ୍ଠାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ନଂ ମାତାପିତରୋ ଆହଂସୁ ‘‘ତାତ, ମୟଂ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଇଧ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଠିତା, ତେନ କାରଣେନା’’ତି । ସୋ ମାତାପିତୂନଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞାସି ‘‘ତତ୍ଥ ଆସୀୱିସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତେନ କୁଦ୍ଧେନ ନାସାୱାତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ମାତାପିତରୋ ଦିସ୍ୱା ରୋଦି ଚେୱ ହସି ଚ । ଅଥ ନଂ ତେ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘କସ୍ମା, ତାତ, ରୋଦସି ଚେୱ ହସସି ଚା’’ତି ? ଅମ୍ମତାତା, ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଦହରକାଲେୟେୱ ଏୱଂ ଚକ୍ଖୂନି ୱିନଟ୍ଠାନୀ’’ତି ରୋଦିଂ, ‘‘ଇଦାନି ପଟିଜଗ୍ଗିତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ହସିଂ । ଅମ୍ମତାତା, ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଅହଂ ୱୋ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମୀତି ।
ସୋ ମାତାପିତରୋ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ଅସ୍ସମପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ତେସଂ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ଚଙ୍କମେ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ୱଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ପସ୍ସାୱଟ୍ଠାନେ ଚାତି ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ରଜ୍ଜୁକେ ବନ୍ଧି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେ ଅସ୍ସମପଦେ ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱନମୂଲଫଲାଦୀନି ଆହରିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ଠପେତ୍ୱା ପାତୋୱ ତେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଘଟଂ ଆଦାୟ ମିଗସମ୍ମତାନଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଂ ଆହରିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାପେତି, ଦନ୍ତକଟ୍ଠମୁଖୋଦକାଦୀନି ଦତ୍ୱା ମଧୁରଫଲାଫଲଂ ଦେତି, ତେହି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖେ ୱିକ୍ଖାଲିତେ ସୟଂ ଖାଦିତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମିଗଗଣପରିୱୁତୋ ଫଲାଫଲତ୍ଥାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପାୱିସି । ପବ୍ବତପାଦେ କିନ୍ନରପରିୱାରୋ ଫଲାଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଘଟେନ ଉଦକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଉଣ୍ହୋଦକେନ ତେସଂ ୟଥାରୁଚି ନ୍ହାପନଂ ପାଦଧୋୱନଂ ୱା କତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଂ ଉପନେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ସେଦେତ୍ୱା ତେସଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ଫଲାଫଲଂ ଦତ୍ୱା ଖାଦାପେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ସୟଂ ଖାଦିତ୍ୱା ସେସକଂ ଠପେସି । ଇମିନା ନିୟାମେନେୱ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗି ।
ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ବାରାଣସିୟଂ ପୀଳିୟକ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ସୋ ମିଗମଂସଲୋଭେନ ମାତରଂ ରଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ସନ୍ନଦ୍ଧପଞ୍ଚାୱୁଧୋ ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମିଗେ ୱଧିତ୍ୱା ମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୋ ମିଗସମ୍ମତାନଦିଂ ପତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାମସ୍ସ ପାନୀୟଗ୍ଗହଣତିତ୍ଥଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ ମିଗପଦୱଲଞ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ମଣିୱଣ୍ଣାହି ସାଖାହି କୋଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଧନୁଂ ଆଦାୟ ୱିସପୀତଂ ସରଂ ସନ୍ନହିତ୍ୱା ନିଲୀନୋୱ ଅଚ୍ଛି । ମହାସତ୍ତୋପି ସାୟନ୍ହସମୟେ ଫଲାଫଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅସ୍ସମପଦେ ଠପେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପାନୀୟଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ମିଗଗଣପରିୱୁତୋ ଦ୍ୱେପି ମିଗେ ଏକତୋ କତ୍ୱା ତେସଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ ପାନୀୟଘଟଂ ଠପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ନଦୀତିତ୍ଥଂ ଅଗମାସି । ରାଜା କୋଟ୍ଠକେ ଠିତୋୱ ତଂ ତଥା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟା ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଏୱଂ ୱିଚରନ୍ତେନପି ମନୁସ୍ସୋ ନାମ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ଦେୱୋ ନୁ ଖୋ ଏସ ନାଗୋ ନୁ ଖୋ, ସଚେ ପନାହଂ ଏତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି । ଦେୱୋ ଚେ ଭୱିସ୍ସତି, ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିସ୍ସତି । ନାଗୋ ଚେ, ଭୂମିୟଂ ପୱିସିସ୍ସତି । ନ ଖୋ ପନାହଂ ସବ୍ବକାଲଂ ହିମୱନ୍ତେୟେୱ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ବାରାଣସିଂ ଗମିସ୍ସାମି । ତତ୍ର ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ‘ଅପି ନୁ ଖୋ ତେ, ମହାରାଜ, ହିମୱନ୍ତେ ୱସନ୍ତେନ କିଞ୍ଚି ଅଛରିୟଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବ’ନ୍ତି ? ତତ୍ରାହଂ ‘ଏୱରୂପୋ ମେ ସତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’ତି ୱକ୍ଖାମି । ‘କୋ ନାମେସୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଚେ ‘ନ ଜାନାମୀ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ଅଥ ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ମଂ, ତସ୍ମା ଏତଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି ।
ଅଥ ତେସୁ ମିଗେସୁ ପଠମମେୱ ଓତରିତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ଉତ୍ତିଣ୍ଣେସୁ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉଗ୍ଗହିତୱତ୍ତୋ ମହାଥେରୋ ୱିୟ ସଣିକଂ ଓତରିତ୍ୱା ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥୋ ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ରତ୍ତୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅଜିନଚମ୍ମଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା ପାନୀୟଘଟଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉଦକଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ୱାମଅଂସକୂଟେ ଠପେସି । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ‘‘ଇଦାନି ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମୟୋ’’ତି ରାଜା ୱିସପୀତଂ ସରଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ୱିଜ୍ଝି, ସରୋ ୱାମପସ୍ସେନ ନିକ୍ଖମି । ତସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମିଗଗଣା ଭୀତା ପଲାୟିଂସୁ । ସୁୱଣ୍ଣସାମପଣ୍ଡିତୋ ପନ ୱିଦ୍ଧୋପି ପାନୀୟଘଟଂ ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ଅନୱସୁମ୍ଭିତ୍ୱା ସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସଣିକଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱାଲୁକଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ଦିସଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଦିସାଭାଗେନ ସୀସଂ କତ୍ୱା ରଜତପଟ୍ଟୱଣ୍ଣାୟ ୱାଲୁକାୟ ସୁୱଣ୍ଣପଟିମା ୱିୟ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସେ ମମ ୱେରୀ ନାମ ନତ୍ଥି, ମୟ୍ହଂ ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ୱେରୀ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ମୁଖେନ ଲୋହିତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କୋ ନୁ ମଂ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝି, ପମତ୍ତଂ ଉଦହାରକଂ ।
ଖତ୍ତିୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱେସ୍ସୋ, କୋ ମଂ ୱିଦ୍ଧା ନିଲୀୟସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପମତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ଅନୁପଟ୍ଠିତସତିଂ । ଇଦଞ୍ହି ସୋ ସନ୍ଧାୟ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅତ୍ତାନଂ ପମତ୍ତଂ ନାମ ଅକାସି । ୱିଦ୍ଧାତି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରମଂସସ୍ସ ଅଭକ୍ଖସମ୍ମତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନ ମେ ମଂସାନି ଖଜ୍ଜାନି, ଚମ୍ମେନତ୍ଥୋ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ୱିଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ ମଂ ଅମଞ୍ଞଥା’’ତି ॥
ଦୁତିୟଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ତମେୱ ନାମାଦିୱସେନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘କୋ ୱା ତ୍ୱଂ କସ୍ସ ୱା ପୁତ୍ତୋ, କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟଂ ।
ପୁଟ୍ଠୋ ମେ ସମ୍ମ ଅକ୍ଖାହି, କିଂ ମଂ ୱିଦ୍ଧା ନିଲୀୟସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅମଞ୍ଞଥାତି ଅୟଂ ପୁରିସୋ କେନ କାରଣେନ ମଂ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବନ୍ତି ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅୟଂ ମୟା ୱିସପୀତେନ ସଲ୍ଲେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପାତିତୋପି ନେୱ ମଂ ଅକ୍କୋସତି ନ ପରିଭାସତି, ମମ ହଦୟଂ ସମ୍ବାହନ୍ତୋ ୱିୟ ପିୟୱଚନେନ ସମୁଦାଚରତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମିସ୍ସ ସନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠିତୋୱ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ରାଜାହମସ୍ମି କାସୀନଂ, ପୀଳିୟକ୍ଖୋତି ମଂ ୱିଦୂ ।
ଲୋଭା ରଟ୍ଠଂ ପହିତ୍ୱାନ, ମିଗମେସଂ ଚରାମହଂ ॥
‘‘ଇସ୍ସତ୍ଥେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ନାଗୋପି ମେ ନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଆଗତୋ ଉସୁପାତନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ରାଜାହମସ୍ମୀତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ୱିତକ୍କୋ ଅହୋସି ‘‘ଦେୱାପି ନାଗାପି ମନୁସ୍ସଭାସାୟ କଥେନ୍ତିୟେୱ, ଅହମେତଂ ଦେୱୋତି ୱା ନାଗୋତି ୱା ମନୁସ୍ସୋତି ୱା ନ ଜାନାମି । ସଚେ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ନାସେୟ୍ୟ ମଂ, ‘ରାଜା’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ଅଭାୟନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ପଠମଂ ‘‘ରାଜାହମସ୍ମୀ’’ତି ଆହ । ଲୋଭାତି ମିଗମଂସଲୋଭେନ । ମିଗମେସନ୍ତି ମିଗଂ ଏସନ୍ତୋ । ଚରାମହନ୍ତି ଚରାମି ଅହଂ । ଦୁତିୟଂ ଗାଥଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଦୀପେତୁକାମୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଇସ୍ସତ୍ଥେତି ଧନୁସିପ୍ପେ । ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ଦଳ୍ହଧନୁଂ ସହସ୍ସତ୍ଥାମଧନୁଂ ଓରୋପେତୁଞ୍ଚ ଆରୋପେତୁଞ୍ଚ ସମତ୍ଥୋ ।
ଇତି ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ତସ୍ସ ନାମଗୋତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘କୋ ୱା ତ୍ୱଂ କସ୍ସ ୱା ପୁତ୍ତୋ, କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟଂ ।
ପିତୁନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚାପି, ନାମଗୋତ୍ତଂ ପୱେଦୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପୱେଦୟାତି କଥୟ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସଚାହଂ ‘ଦେୱନାଗକିନ୍ନରଖତ୍ତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋହମସ୍ମୀ’ତି କଥେୟ୍ୟଂ, ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟେୱ ଏସ, ସଚ୍ଚମେୱ ପନସ୍ସ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ –
‘‘ନେସାଦପୁତ୍ତୋ ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ସାମୋ ଇତି ମଂ ଞାତୟୋ ।
ଆମନ୍ତୟିଂସୁ ଜୀୱନ୍ତଂ, ସ୍ୱଜ୍ଜେୱାହଂ ଗତୋ ସୟେ ॥
‘‘ୱିଦ୍ଧୋସ୍ମି ପୁଥୁସଲ୍ଲେନ, ସୱିସେନ ୟଥା ମିଗୋ ।
ସକମ୍ହି ଲୋହିତେ ରାଜ, ପସ୍ସ ସେମି ପରିପ୍ଲୁତୋ ॥
‘‘ପଟିୱାମଗତଂ ସଲ୍ଲଂ, ପସ୍ସ ଧିମ୍ହାମି ଲୋହିତଂ ।
ଆତୁରୋ ତ୍ୟାନୁପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ ମଂ ୱିଦ୍ଧା ନିଲୀୟସି ॥
‘‘ଅଜିନମ୍ହି ହଞ୍ଞତେ ଦୀପି, ନାଗୋ ଦନ୍ତେହି ହଞ୍ଞତେ ।
ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ୱିଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ ମଂ ଅମଞ୍ଞଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଜୀୱନ୍ତନ୍ତି ମଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଜୀୱମାନଂ ‘‘ଏହି ସାମ, ୟାହି ସାମା’’ତି ଞାତୟୋ ଆମନ୍ତୟିଂସୁ । ସ୍ୱଜ୍ଜେୱାହଂ ଗତୋତି ସୋ ଅହଂ ଅଜ୍ଜ ଏୱଂ ଗତୋ ମରଣମୁଖେ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ପୱିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ। ସୟେତି ସୟାମି । ପରିପ୍ଲୁତୋତି ନିମୁଗ୍ଗୋ । ପଟିୱାମଗତନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାମପସ୍ସେନ ନିଗ୍ଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସାତି ଓଲୋକେହି ମଂ । ଧିମ୍ହାମୀତି ନିଟ୍ଠୁଭାମି, ଇଦଂ ସୋ ସତିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅୱିକମ୍ପମାନୋୱ ଲୋହିତଂ ମୁଖେନ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ । ଆତୁରୋ ତ୍ୟାନୁପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ବାଳ୍ହଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅହଂ ତଂ ଅନୁପୁଚ୍ଛାମି । ନିଲୀୟସୀତି ଏତସ୍ମିଂ ୱନଗୁମ୍ବେ ନିଲୀନୋ ଅଚ୍ଛସି । ୱିଦ୍ଧେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଅମଞ୍ଞଥାତି ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାଭୂତଂ ଅନାଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ମୁସାୱାଦଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ମିଗୋ ଉପଟ୍ଠିତୋ ଆସି, ଆଗତୋ ଉସୁପାତନଂ ।
ତଂ ଦିସ୍ୱା ଉବ୍ବିଜୀ ସାମ, ତେନ କୋଧୋ ମମାୱିସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆୱିସୀତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରି । ତେନ କାରଣେନ ମେ କୋଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଦୀପେତି ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ ହିମୱନ୍ତେ ମଂ ଦିସ୍ୱା ପଲାୟନମିଗୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ୟତୋ ସରାମି ଅତ୍ତାନଂ, ୟତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମି ୱିଞ୍ଞୁତଂ ।
ନ ମଂ ମିଗା ଉତ୍ତସନ୍ତି, ଅରଞ୍ଞେ ସାପଦାନିପି ॥
‘‘ୟତୋ ନିଧିଂ ପରିହରିଂ, ୟତୋ ପତ୍ତୋସ୍ମି ୟୋବ୍ବନଂ ।
ନ ମଂ ମିଗା ଉତ୍ତସନ୍ତି, ଅରଞ୍ଞେ ସାପଦାନିପି ॥
‘‘ଭୀରୂ କିମ୍ପୁରିସା ରାଜ, ପବ୍ବତେ ଗନ୍ଧମାଦନେ ।
ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛାମ, ପବ୍ବତାନି ୱନାନି ଚ ॥
‘‘ନ ମଂ ମିଗା ଉତ୍ତସନ୍ତି, ଅରଞ୍ଞେ ସାପଦାନିପି ।
ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଉତ୍ରାସନ୍ତି ମିଗା ମମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ମଂ ମିଗାତି ଭୋ ମହାରାଜ, ୟତୋ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ସରାମି, ୟତୋ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ୱିଞ୍ଞୁଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଅସ୍ମି ଭୱାମି, ତତୋ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଂ ଦିସ୍ୱା ମିଗା ନାମ ନ ଉତ୍ତସନ୍ତି । ସାପଦାନିପୀତି ୱାଳମିଗାପି । ୟତୋ ନିଧିନ୍ତି ୟତୋ କାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ୱାକଚୀରଂ ପରିହରିଂ । ଭୀରୂ କିମ୍ପୁରିସାତି ମହାରାଜ, ମିଗା ତାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, କିମ୍ପୁରିସା ନାମ ଅତିଭୀରୁକା ହୋନ୍ତି । ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ ୱିହରନ୍ତି, ତେପି ମଂ ଦିସ୍ୱା ନ ଉତ୍ତସନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛାମ । ଉତ୍ରାସନ୍ତି ମିଗା ମମନ୍ତି ମମଂ ଦିସ୍ୱା ମିଗା ଉତ୍ରାସେୟ୍ୟୁଂ, କେନ କାରଣେନ ତ୍ୱଂ ମଂ ସଦ୍ଦହାପେସ୍ସସୀତି ଦୀପେତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ମୟା ଇମଂ ନିରପରାଧଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୁସାୱାଦୋ କଥିତୋ, ସଚ୍ଚମେୱ କଥୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ନ ତଂ ତସ ମିଗୋ ସାମ, କିଂ ତାହଂ ଅଲିକଂ ଭଣେ ।
କୋଧଲୋଭାଭିଭୂତାହଂ, ଉସୁଂ ତେ ତଂ ଅୱସ୍ସଜି’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ତଂ ତସାତି ନ ତଂ ଦିସ୍ୱା ମିଗୋ ତସ, ନ ଭୀତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ତାହନ୍ତି କିଂ ତେ ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଅହଂ ଅଲିକଂ ଭଣିସ୍ସାମି। କୋଧଲୋଭାଭିଭୂତାହନ୍ତି କୋଧେନ ଚ ଲୋଭେନ ଚ ଅଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ଅହଂ । ସୋ ହି ପଠମମେୱ ମିଗେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କୋଧେନ ‘‘ମିଗେ ୱିଜ୍ଝିସ୍ସାମୀ’’ତି ଧନୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଠିତୋ ପଚ୍ଛା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଦେୱତାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ତସ୍ମା ଏୱମାହ ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ ଇମସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞେ ଏକକୋୱ ୱସିସ୍ସତି, ଞାତକେହିପିସ୍ସ ଭୱିତବ୍ବଂ, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କୁତୋ ନୁ ସାମ ଆଗମ୍ମ, କସ୍ସ ୱା ପହିତୋ ତୁୱଂ ।
‘ଉଦହାରୋ ନଦିଂ ଗଚ୍ଛ’, ଆଗତୋ ମିଗସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ସାମାତି ମହାସତ୍ତଂ ଆଲପତି । ଆଗମ୍ମାତି କୁତୋ ଦେସା ଇମଂ ୱନଂ ଆଗମିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଉଦହାରୋ ଉଦକଂ ଆହରିତୁଂ ନଦିଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି କସ୍ସ ୱା ପହିତୋକେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ପେସିତୋ ହୁତ୍ୱା ତୁୱଂ ଇମଂ ମିଗସମ୍ମତଂ ଆଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ମୁଖେନ ଲୋହିତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଅନ୍ଧା ମାତାପିତା ମୟ୍ହଂ, ତେ ଭରାମି ବ୍ରହାୱନେ ।
ତେସାହଂ ଉଦକାହାରୋ, ଆଗତୋ ମିଗସମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭରାମୀତି ମୂଲଫଲାଦୀନି ଆହରିତ୍ୱା ପୋସେମି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ମାତାପିତରୋ ଆରବ୍ଭ ୱିଲପନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅତ୍ଥି ନେସଂ ଉସାମତ୍ତଂ, ଅଥ ସାହସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ।
ଉଦକସ୍ସ ଅଲାଭେନ, ମଞ୍ଞେ ଅନ୍ଧା ମରିସ୍ସରେ ॥
‘‘ନ ମେ ଇଦଂ ତଥା ଦୁକ୍ଖଂ, ଲବ୍ଭା ହି ପୁମୁନା ଇଦଂ ।
ୟଞ୍ଚ ଅମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସାମି, ତଂ ମେ ଦୁକ୍ଖତରଂ ଇତୋ ॥
‘‘ନ ମେ ଇଦଂ ତଥା ଦୁକ୍ଖଂ, ଲବ୍ଭା ହି ପୁମୁନା ଇଦଂ ।
ୟଞ୍ଚ ତାତଂ ନ ପସ୍ସାମି, ତଂ ମେ ଦୁକ୍ଖତରଂ ଇତୋ ॥
‘‘ସା ନୂନ କପଣା ଅମ୍ମା, ଚିରରତ୍ତାୟ ରୁଚ୍ଛତି ।
ଅଡ୍ଢରତ୍ତେୱ ରତ୍ତେ ୱା, ନଦୀୱ ଅୱସୁଚ୍ଛତି ॥
‘‘ସୋ ନୂନ କପଣୋ ତାତୋ, ଚିରରତ୍ତାୟ ରୁଚ୍ଛତି ।
ଅଡ୍ଢରତ୍ତେୱ ରତ୍ତେ ୱା, ନଦୀୱ ଅୱସୁଚ୍ଛତି ॥
‘‘ଉଟ୍ଠାନପାଦଚରିୟାୟ, ପାଦସମ୍ବାହନସ୍ସ ଚ ।
ସାମ ତାତୱିଲପନ୍ତା, ହିଣ୍ଡିସ୍ସନ୍ତି ବ୍ରହାୱନେ ॥
ଇଦମ୍ପି ଦୁତିୟଂ ସଲ୍ଲଂ, କମ୍ପେତି ହଦୟଂ ମମଂ ।
ୟଞ୍ଚ ଅନ୍ଧେ ନ ପସ୍ସାମି, ମଞ୍ଞେ ହିସ୍ସାମି ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉସାମତ୍ତନ୍ତି ଭୋଜନମତ୍ତଂ । ‘‘ଉସା’’ତି ହି ଭୋଜନସ୍ସ ନାମଂ ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ । ସାହସ୍ସ ଜୀୱିତନ୍ତି ଛଦିୱସମତ୍ତଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଫଲାଫଲଂ ସନ୍ଧାୟାହ। ଅଥ ୱା ଉସାତି ଉସ୍ମା । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ତେସଂ ସରୀରେ ଉସ୍ମାମତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ମୟା ଆଭତେନ ଫଲାଫଲେନ ସାହସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ଥୀତି । ମରିସ୍ସରେତି ମରିସ୍ସନ୍ତୀତି ମଞ୍ଞାମି । ପୁମୁନାତି ପୁରିସେନ, ଏୱରୂପଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ ପୁରିସେନ ଲଭିତବ୍ବମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରରତ୍ତାୟ ରୁଚ୍ଛତୀତି ଚିରରତ୍ତଂ ରୋଦିସ୍ସତି । ଅଡ୍ଢରତ୍ତେ ୱାତି ମଜ୍ଝିମରତ୍ତେ ୱା । ରତ୍ତେ ୱାତି ପଚ୍ଛିମରତ୍ତେ ୱା । ଅୱସୁଚ୍ଛତୀତି କୁନ୍ନଦୀ ୱିୟ ସୁସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଟ୍ଠାନପାଦଚରିୟାୟାତି ମହାରାଜ, ଅହଂ ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱାପି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ଉଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟେନ ତେସଂ ପାଦଚରିୟଂ କରୋମି, ହତ୍ଥପାଦେ ସମ୍ବାହାମି, ଇଦାନି ମଂ ଅଦିସ୍ୱା ମମତ୍ଥାୟ ତେ ପରିହୀନଚକ୍ଖୁକା ‘‘ସାମତାତା’’ତି ୱିଲପନ୍ତା କଣ୍ଟକେହି ୱିଜ୍ଝିୟମାନା ୱିୟ ଇମସ୍ମିଂ ୱନପ୍ପଦେସେ ହିଣ୍ଡିସ୍ସନ୍ତି ୱିଚରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟଂ ସଲ୍ଲନ୍ତି ପଠମୱିଦ୍ଧୱିସପୀତସଲ୍ଲତୋ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ସତସହସ୍ସଗୁଣେନ ଦୁକ୍ଖତରଂ ଇଦଂ ଦୁତିୟଂ ତେସଂ ଅଦସ୍ସନସୋକସଲ୍ଲଂ ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱିଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ମାତାପିତରୋ ଭରତି, ଇଦାନି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋପି ତେସଂୟେୱ ୱିଲପତି, ଏୱଂ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ନାମ ମୟା ଅପରାଧୋ କତୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ସମସ୍ସାସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନିରୟେ ପଚ୍ଚନକାଲେ ରଜ୍ଜଂ କିଂ କରିସ୍ସତି, ଇମିନା ପଟିଜଗ୍ଗିତନିୟାମେନେୱସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମି, ଇମସ୍ସ ମରଣମ୍ପି ଅମରଣଂ ୱିୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ମା ବାଳ୍ହଂ ପରିଦେୱେସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସଂ ତେ ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘ଇସ୍ସତ୍ଥେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସଂ ତେ ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘ମିଗାନଂ ୱିଘାସମନ୍ୱେସଂ, ୱନମୂଲଫଲାନି ଚ ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସଂ ତେ ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘କତମଂ ତଂ ୱନଂ ସାମ, ୟତ୍ଥ ମାତାପିତା ତୱ ।
ଅହଂ ତେ ତଥା ଭରିସ୍ସଂ, ୟଥା ତେ ଅଭରୀ ତୁୱ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭରିସ୍ସଂ ତେତି ତେ ତୱ ମାତାପିତରୋ ଭରିସ୍ସାମି । ମିଗାନନ୍ତି ସୀହାଦୀନଂ ମିଗାନଂ ୱିଘାସଂ ଅନ୍ୱେସନ୍ତୋ । ଇଦଂ ସୋ ‘‘ଇସ୍ସତ୍ଥେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋତି ଥୂଲଥୂଲେ ମିଗେ ୱଧିତ୍ୱା ମଧୁରମଂସେନ ତୱ ମାତାପିତରୋ ଭରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମା, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ପାଣୱଧଂ କରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଏୱମାହ । ୟଥା ତେତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ତେ ଅଭରି, ତଥେୱାହମ୍ପି ଭରିସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସାଧୁ, ମହାରାଜ, ତେନ ହି ମେ ମାତାପିତରୋ ଭରସ୍ସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅୟଂ ଏକପଦୀ ରାଜ, ୟୋୟଂ ଉସ୍ସୀସକେ ମମ ।
ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଡ୍ଢକୋସଂ, ତତ୍ଥ ନେସଂ ଅଗାରକଂ ।
ୟତ୍ଥ ମାତାପିତା ମୟ୍ହଂ, ତେ ଭରସ୍ସୁ ଇତୋ ଗତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏକପଦୀତି ଏକପଦମଗ୍ଗୋ । ଉସ୍ସୀସକେତି ୟୋ ଏସ ମମ ମତ୍ଥକଟ୍ଠାନେ । ଅଡ୍ଢକୋସନ୍ତି ଅଡ୍ଢକୋସନ୍ତରେ ।
ଏୱଂ ସୋ ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ମାତାପିତୂସୁ ବଲୱସିନେହେନ ତଥାରୂପଂ ୱେଦନଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ତେସଂ ଭରଣତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୟାଚନ୍ତୋ ପୁନ ଏୱମାହ –
‘‘ନମୋ ତେ କାସିରାଜତ୍ଥୁ, ନମୋ ତେ କାସିୱଡ୍ଢନ ।
ଅନ୍ଧା ମାତାପିତା ମୟ୍ହଂ, ତେ ଭରସ୍ସୁ ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘ଅଞ୍ଜଲିଂ ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି, କାସିରାଜ ନମତ୍ଥୁ ତେ ।
ମାତରଂ ପିତରଂ ମୟ୍ହଂ, ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜାସି ୱନ୍ଦନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ୱଜ୍ଜାସୀତି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱୋ ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ ନଦୀତୀରେୱିସପୀତେନ ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ରଜତପଟ୍ଟସଦିସେ ୱାଲୁକାପୁଲିନେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତୁମ୍ହାକଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ଏୱଂ ମହାରାଜ, ମୟା ୱୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ମେ ୱନ୍ଦନଂ ୱଦେୟ୍ୟାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରାଜା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ମହାସତ୍ତୋପି ମାତାପିତୂନଂ ୱନ୍ଦନଂ ପେସେତ୍ୱା ୱିସଞ୍ଞିତଂ ପାପୁଣି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୋ ସାମୋ, ୟୁୱା କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନୋ ।
ମୁଚ୍ଛିତୋ ୱିସୱେଗେନ, ୱିସଞ୍ଞୀ ସମପଜ୍ଜଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସମପଜ୍ଜଥାତି ୱିସଞ୍ଞୀ ଜାତୋ ।
ସୋ ହି ହେଟ୍ଠା ଏତ୍ତକଂ କଥେନ୍ତୋ ନିରସ୍ସାସୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଇଦାନି ପନସ୍ସ ୱିସୱେଗେନ ମଦ୍ଦିତା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତସନ୍ତତି ହଦୟରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତି, କଥା ପଚ୍ଛିଜ୍ଜି, ମୁଖଂ ପିହିତଂ, ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲିତାନି, ହତ୍ଥପାଦା ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ପତ୍ତା, ସକଲସରୀରଂ ଲୋହିତେନ ମକ୍ଖିତଂ । ରାଜା ‘‘ଅୟଂ ଇଦାନେୱ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେସି, କିଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ତସ୍ସ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସେ ଉପଧାରେସି । ତେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧା, ସରୀରଂ ଥଦ୍ଧଂ ଜାତଂ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନିରୁଦ୍ଧୋ ଦାନି ସାମୋ’’ତି ସୋକଂ ସଦ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉଭୋ ହତ୍ଥେ ମତ୍ଥକେ ଠପେତ୍ୱା ମହାସଦ୍ଦେନ ପରିଦେୱି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସ ରାଜା ପରିଦେୱେସି, ବହୁଂ କାରୁଞ୍ଞସଞ୍ହିତଂ ।
ଅଜରାମରୋହଂ ଆସିଂ, ଅଜ୍ଜେତଂ ଞାମି ନୋ ପୁରେ ।
ସାମଂ କାଲଙ୍କତଂ ଦିସ୍ୱା, ନତ୍ଥି ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ନାଗମୋ ॥
‘‘ୟସ୍ସୁ ମଂ ପଟିମନ୍ତେତି, ସୱିସେନ ସମପ୍ପିତୋ ।
ସ୍ୱଜ୍ଜ ଏୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସତି ॥
‘‘ନିରୟଂ ନୂନ ଗଚ୍ଛାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ନତ୍ଥି ସଂସୟୋ ।
ତଦା ହି ପକତଂ ପାପଂ, ଚିରରତ୍ତାୟ କିବ୍ବିସଂ ॥
‘‘ଭୱନ୍ତି ତସ୍ସ ୱତ୍ତାରୋ, ଗାମେ କିବ୍ବିସକାରକୋ ।
ଅରଞ୍ଞେ ନିମ୍ମନୁସ୍ସମ୍ହି, କୋ ମଂ ୱତ୍ତୁମରହତି ॥
‘‘ସାରୟନ୍ତି ହି କମ୍ମାନି, ଗାମେ ସଂଗଚ୍ଛ ମାଣୱା ।
ଅରଞ୍ଞେ ନିମ୍ମନୁସ୍ସମ୍ହି, କୋ ନୁ ମଂ ସାରୟିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆସିନ୍ତି ଅହଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଜରାମରୋମ୍ହୀତି ସଞ୍ଞୀ ଅହୋସିଂ । ଅଜ୍ଜେତନ୍ତି ଅଜ୍ଜ ଅହଂ ଇମଂ ସାମଂ କାଲକତଂ ଦିସ୍ୱା ମମଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ନତ୍ଥି ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ନାଗମୋତି ତଂ ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ଆଗମନଂ ଅଜ୍ଜ ଜାନାମି, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ଜାନାମୀତି ୱିଲପତି । ସ୍ୱଜ୍ଜ ଏୱଂ ଗତେ କାଲେତି ୟୋ ସୱିସେନ ସଲ୍ଲେନ ସମପ୍ପିତୋ ଇଦାନେୱ ମଂ ପଟିମନ୍ତେତି, ସୋ ଅଜ୍ଜ ଏୱଂ ଗତେ କାଲେ ଏୱଂ ମରଣକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ନ ଭାସତି । ତଦା ହୀତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସାମଂ ୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ମୟା ପାପଂ କତଂ । ଚିରରତ୍ତାୟ କିବ୍ବିସନ୍ତି ତଂ ପନ ଚିରରତ୍ତଂ ୱିପଚ୍ଚନସମତ୍ଥଂ ଦାରୁଣଂ ଫରୁସଂ ।
ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ । ୱତ୍ତାରୋତି ନିନ୍ଦିତାରୋ ଭୱନ୍ତି ‘‘କୁହିଂ ଗାମେ କିନ୍ତି କିବ୍ବିସକାରକୋ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅରଞ୍ଞେ ନିମ୍ମନୁସ୍ସମ୍ହି କୋ ମଂ ୱତ୍ତୁମରହତି, ସଚେ ହି ଭୱେୟ୍ୟ, ୱଦେୟ୍ୟାତି ୱିଲପତି । ସାରୟନ୍ତୀତି ଗାମେ ୱା ନିଗମାଦୀସୁ ୱା ସଂଗଚ୍ଛ ମାଣୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବହୂ ପୁରିସା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସଘାତକ, ଦାରୁଣଂ ତେ କମ୍ମଂ କତଂ, ଅସୁକଦଣ୍ଡଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମାନି ସାରେନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ନିମ୍ମନୁସ୍ସେ ଅରଞ୍ଞେ ମଂ କୋ ସାରୟିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ୱିଲପତି ।
ତଦା ବହୁସୁନ୍ଦରୀ ନାମ ଦେୱଧୀତା ଗନ୍ଧମାଦନୱାସିନୀ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତମେ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାତୁଭୂତପୁବ୍ବା । ସା ପୁତ୍ତସିନେହେନ ବୋଧିସତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନା ନ ତଂ ଆୱଜ୍ଜେତି । ‘‘ଦେୱସମାଗମଂ ଗତା’’ତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ । ସା ତସ୍ସ ୱିସଞ୍ଞିଭୂତକାଲେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜମାନା ଅଦ୍ଦସ ‘‘ଅୟଂ ପୀଳିୟକ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା ମମ ପୁତ୍ତଂ ୱିସପୀତେନ ସଲ୍ଲେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମିଗସମ୍ମତାନଦୀତୀରେ ୱାଲୁକାପୁଲିନେ ଘାତେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପରିଦେୱତି । ସଚାହଂ ନ ଗମିସ୍ସାମି, ମମ ପୁତ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ ଏତ୍ଥେୱ ମରିସ୍ସତି, ରଞ୍ଞୋପି ହଦୟଂ ଫଲିସ୍ସତି, ସାମସ୍ସ ମାତାପିତରୋପି ନିରାହାରା ପାନୀୟମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତା ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ମରିସ୍ସନ୍ତି । ମୟି ପନ ଗତାୟ ରାଜା ପାନୀୟଘଟଂ ଆଦାୟ ତସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱୋ ମୟା ହତୋ’ତି କଥେସ୍ସତି । ଏୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆନୟିସ୍ସତି । ଅଥ ଖୋ ତେ ଚ ଅହଞ୍ଚ ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କରିସ୍ସାମ, ସଚ୍ଚବଲେନ ସାମସ୍ସ ୱିସଂ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି । ଏୱଂ ମେ ପୁତ୍ତୋ ଜୀୱିତଂ ଲଭିସ୍ସତି, ମାତାପିତରୋ ଚ ଚକ୍ଖୂନି ଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ରାଜା ଚ ସାମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ଗଚ୍ଛାମହଂ ତତ୍ଥା’’ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ମିଗସମ୍ମତାନଦୀତୀରେ ଅଦିସ୍ସମାନେନ କାୟେନ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ କଥେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସା ଦେୱତା ଅନ୍ତରହିତା, ପବ୍ବତେ ଗନ୍ଧମାଦନେ ।
ରଞ୍ଞୋୱ ଅନୁକମ୍ପାୟ, ଇମା ଗାଥା ଅଭାସଥ ॥
‘‘ଆଗୁଂ କିର ମହାରାଜ, ଅକରି କମ୍ମଦୁକ୍କଟଂ ।
ଅଦୂସକା ପିତାପୁତ୍ତା, ତୟୋ ଏକୂସୁନା ହତା ॥
‘‘ଏହି ତଂ ଅନୁସିକ୍ଖାମି, ୟଥା ତେ ସୁଗତୀ ସିୟା ।
ଧମ୍ମେନନ୍ଧେ ୱନେ ପୋସ, ମଞ୍ଞେହଂ ସୁଗତୀ ତୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ରଞ୍ଞୋୱାତି ରଞ୍ଞୋୟେୱ । ଆଗୁଂ କିରାତି ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ମହାପରାଧଂ ମହାପାପଂ ଅକରି । ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ୟଂ କତଂ ଦୁକ୍କଟଂ ହୋତି, ତଂ ଲାମକକମ୍ମଂ ଅକରି । ଅଦୂସକାତି ନିଦ୍ଦୋସା । ପିତାପୁତ୍ତାତି ମାତା ଚ ପିତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ ଇମେ ତୟୋ ଜନା ଏକଉସୁନା ହତା । ତସ୍ମିଞ୍ହି ହତେ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋପି ହତାୱ ହୋନ୍ତି । ଅନୁସିକ୍ଖାମୀତି ସିକ୍ଖାପେମି ଅନୁସାସାମି । ପୋସାତି ସାମସ୍ସ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ସିନେହଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସାମୋ ୱିୟ ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ଧେ ପୋସେହି । ମଞ୍ଞେହଂ ସୁଗତୀ ତୟାତି ଏୱଂ ତୟା ସୁଗତିୟେୱ ଗନ୍ତବ୍ବା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅହଂ ମଞ୍ଞାମି ।
ସୋ ଦେୱତାୟ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ କିର ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ପୋସେତ୍ୱା ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ମେ ରଜ୍ଜେନ, ତେୟେୱ ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦଳ୍ହଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ବଲୱପରିଦେୱଂ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ସୋକଂ ତନୁକଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ ମତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନାନାପୁପ୍ଫେହି ତସ୍ସ ସରୀରଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତେନ ପୂରିତଂ ଉଦକଘଟଂ ଆଦାୟ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସ ରାଜା ପରିଦେୱିତ୍ୱା, ବହୁଂ କାରୁଞ୍ଞସଞ୍ହିତଂ ।
ଉଦକକୁମ୍ଭମାଦାୟ, ପକ୍କାମି ଦକ୍ଖିଣାମୁଖୋ’’ତି ॥
ପକତିୟାପି ମହାଥାମୋ ରାଜା ପାନୀୟଘଟଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅସ୍ସମପଦଂ କୋଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲାଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ଅନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋୱ ତସ୍ସ ପଦସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ସାମସ୍ସ ପଦସଦ୍ଦୋ, କସ୍ସ ନୁ ଖୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘କସ୍ସ ନୁ ଏସୋ ପଦସଦ୍ଦୋ, ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱ ଆଗତୋ ।
ନେସୋ ସାମସ୍ସ ନିଗ୍ଘୋସୋ, କୋ ନୁ ତ୍ୱମସି ମାରିସ ॥
‘‘ସନ୍ତଞ୍ହି ସାମୋ ୱଜତି, ସନ୍ତଂ ପାଦାନି ନେୟତି ।
ନେସୋ ସାମସ୍ସ ନିଗ୍ଘୋସୋ, କୋ ନୁ ତ୍ୱମସି ମାରିସା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱାତି ନାୟଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘଦୀପିୟକ୍ଖନାଗକିନ୍ନରାନଂ, ଆଗଚ୍ଛତୋ ପନ ମନୁସ୍ସସ୍ସେୱାୟଂ ପଦସଦ୍ଦୋ, ନେସୋ ସାମସ୍ସାତି । ସନ୍ତଂ ହୀତି ଉପସମୟୁତ୍ତଂ ଏୱ । ୱଜତୀତି ଚଙ୍କମତି । ନେୟତୀତି ପତିଟ୍ଠାପେତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ସଚାହଂ ଅତ୍ତନୋ ରାଜଭାୱଂ ଅକଥେତ୍ୱା ‘ମୟା ତୁମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ମାରିତୋ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ଇମେ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଫରୁସଂ କଥେସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ମେ ତେସୁ କୋଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଅଥ ନେ ୱିହେଠେସ୍ସାମି, ତଂ ମମ ଅକୁସଲଂ ଭୱିସ୍ସତି, ‘ରାଜା’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଅଭାୟନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ରାଜଭାୱଂ ତାୱ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପାନୀୟମାଳକେ ପାନୀୟଘଟଂ ଠପେତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ରାଜାହମସ୍ମି କାସୀନଂ, ପୀଳିୟକ୍ଖୋତି ମଂ ୱିଦୂ ।
ଲୋଭା ରଟ୍ଠଂ ପହିତ୍ୱାନ, ମିଗମେସଂ ଚରାମହଂ ॥
‘‘ଇସ୍ସତ୍ଥେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ନାଗୋପି ମେ ନ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ଆଗତୋ ଉସୁପାତନ’’ନ୍ତି ॥
ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜ, ଅଥୋ ତେ ଅଦୁରାଗତଂ ।
ଇସ୍ସରୋସି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ୟଂ ଇଧତ୍ଥି ପୱେଦୟ ॥
‘‘ତିନ୍ଦୁକାନି ପିୟାଲାନି, ମଧୁକେ କାସୁମାରିୟୋ ।
ଫଲାନି ଖୁଦ୍ଦକପ୍ପାନି, ଭୁଞ୍ଜ ରାଜ ୱରଂ ୱରଂ ॥
‘‘ଇଦମ୍ପି ପାନୀୟଂ ସୀତଂ, ଆଭତଂ ଗିରିଗବ୍ଭରା ।
ତତୋ ପିୱ ମହାରାଜ, ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅଭିକଙ୍ଖସୀ’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସତ୍ତିଗୁମ୍ବଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୫୯ ଆଦୟୋ) କଥିତୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ଗିରିଗବ୍ଭରା’’ତି ମିଗସମ୍ମତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସା ହି ନଦୀ ଗିରିଗବ୍ଭରା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ‘‘ଗିରିଗବ୍ଭରା’’ ତ୍ୱେୱ ଜାତା ।
ଏୱଂ ତେନ ପଟିସନ୍ଥାରେ କତେ ରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱୋ ମୟା ମାରିତୋ’’ତି ପଠମମେୱ ୱତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ନାଲଂ ଅନ୍ଧା ୱନେ ଦଟ୍ଠୁଂ, କୋ ନୁ ୱୋ ଫଲମାହରି ।
ଅନନ୍ଧସ୍ସେୱୟଂ ସମ୍ମା, ନିୱାପୋ ମୟ୍ହ ଖାୟତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନାଲନ୍ତି ତୁମ୍ହେ ଅନ୍ଧା ଇମସ୍ମିଂ ୱନେ କିଞ୍ଚି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସମତ୍ଥା । କୋ ନୁ ୱୋ ଫଲମାହରୀତି କୋ ନୁ ତୁମ୍ହାକଂ ଇମାନି ଫଲାଫଲାନି ଆହରି । ନିୱାପୋତି ଅୟଂ ସମ୍ମା ନୟେନ ଉପାୟେନ କାରଣେନ କତୋ ଖାଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧାନଂ ଫଲାଫଲାନଂ ନିୱାପୋ ସନ୍ନିଚୟୋ ଅନନ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ମୟ୍ହଂ ଖାୟତି ପଞ୍ଞାୟତି ଉପଟ୍ଠାତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ନ ମୟଂ ଫଲାଫଲାନି ଆହରାମ, ପୁତ୍ତୋ ପନ ନୋ ଆହରତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଦହରୋ ୟୁୱା ନାତିବ୍ରହା, ସାମୋ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନୋ ।
ଦୀଘସ୍ସ କେସା ଅସିତା, ଅଥୋ ସୂନଗ୍ଗୱେଲ୍ଲିତା ॥
‘‘ସୋ ହୱେ ଫଲମାହରିତ୍ୱା, ଇତୋ ଆଦାୟ କମଣ୍ଡଲୁଂ ।
ନଦିଂ ଗତୋ ଉଦହାରୋ, ମଞ୍ଞେ ନ ଦୂରମାଗତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନାତିବ୍ରହାତି ନାତିଦୀଘୋ ନାତିରସ୍ସୋ । ସୂନଗ୍ଗୱେଲ୍ଲିତାତି ସୂନସଙ୍ଖାତାୟ ମଂସକୋଟ୍ଟନପୋତ୍ଥନିୟା ଅଗ୍ଗଂ ୱିୟ ୱିନତା । କମଣ୍ଡଲୁନ୍ତି ଘଟଂ । ନ ଦୂରମାଗତୋତି ଇଦାନି ନ ଦୂରଂ ଆଗତୋ, ଆସନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଆଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ମଞ୍ଞାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆହ –
‘‘ଅହଂ ତଂ ଅୱଧିଂ ସାମଂ, ୟୋ ତୁୟ୍ହଂ ପରିଚାରକୋ ।
ୟଂ କୁମାରଂ ପୱେଦେଥ, ସାମଂ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନଂ ॥
‘‘ଦୀଘସ୍ସ କେସା ଅସିତା, ଅଥୋ ସୂନଗ୍ଗୱେଲ୍ଲିତା ।
ତେସୁ ଲୋହିତଲିତ୍ତେସୁ, ସେତି ସାମୋ ମହା ହତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅୱଧିନ୍ତି ୱିସପୀତେନ ସରେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେସିଂ । ପୱେଦେଥାତି କଥେଥ । ସେତୀତି ମିଗସମ୍ମତାନଦୀତୀରେ ୱାଲୁକାପୁଲିନେ ସୟତି ।
ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପନ ଅୱିଦୂରେ ପାରିକାୟ ପଣ୍ଣସାଲା ହୋତି । ସା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନାୱ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୋତୁକାମା ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁକସଞ୍ଞାୟ ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆହ –
‘‘କେନ ଦୁକୂଲ ମନ୍ତେସି, ‘ହତୋ ସାମୋ’ତି ୱାଦିନା ।
‘ହତୋ ସାମୋ’ତି ସୁତ୍ୱାନ, ହଦୟଂ ମେ ପୱେଧତି ॥
‘‘ଅସ୍ସତ୍ଥସ୍ସେୱ ତରୁଣଂ, ପୱାଳଂ ମାଲୁତେରିତଂ ।
‘ହତୋ ସାମୋ’ତି ସୁତ୍ୱାନ, ହଦୟଂ ମେ ପୱେଧତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱାଦିନାତି ‘‘ମୟା ସାମୋ ହତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ । ପୱାଳନ୍ତି ପଲ୍ଲୱଂ । ମାଲୁତେରିତନ୍ତି ୱାତେନ ପହଟଂ ।
‘‘ପାରିକେ କାସିରାଜାୟଂ, ସୋ ସାମଂ ମିଗସମ୍ମତେ ।
କୋଧସା ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝି, ତସ୍ସ ମା ପାପମିଚ୍ଛିମ୍ହା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଗସମ୍ମତେତି ମିଗସମ୍ମତାନଦୀତୀରେ । କୋଧସାତି ମିଗେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେନ କୋଧେନ । ମା ପାପମିଚ୍ଛିମ୍ହାତି ତସ୍ସ ମୟଂ ଉଭୋପି ପାପଂ ମା ଇଚ୍ଛିମ୍ହା ।
‘‘କିଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧୋ ପିୟୋ ପୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଅନ୍ଧେ ଅଭରୀ ୱନେ ।
ତଂ ଏକପୁତ୍ତଂ ଘାତିମ୍ହି, କଥଂ ଚିତ୍ତଂ ନ କୋପୟେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଘାତିମ୍ହୀତି ଘାତକେ ।
ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ଆହ –
‘‘କିଚ୍ଛା ଲଦ୍ଧୋ ପିୟୋ ପୁତ୍ତୋ, ୟୋ ଅନ୍ଧେ ଅଭରୀ ୱନେ ।
ତଂ ଏକପୁତ୍ତଂ ଘାତିମ୍ହି, ଅକ୍କୋଧଂ ଆହୁ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅକ୍କୋଧନ୍ତି କୋଧୋ ନାମ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକୋ, ତସ୍ମା ତଂ କୋଧଂ ଅକତ୍ୱା ପୁତ୍ତଘାତକମ୍ହି ଅକ୍କୋଧୋ ଏୱ କତ୍ତବ୍ବୋତି ପଣ୍ଡିତା ଆହୁ କଥେନ୍ତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତେ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଉରଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଭୁସଂ ପରିଦେୱିଂସୁ । ଅଥ ନେ ରାଜା ସମସ୍ସାସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ମା ବାଳ୍ହଂ ପରିଦେୱେଥ, ‘ହତୋ ସାମୋ’ତି ୱାଦିନା ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସାମି ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘ଇସ୍ସତ୍ଥେ ଚସ୍ମି କୁସଲୋ, ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସାମି ବ୍ରହାୱନେ ॥
‘‘ମିଗାନଂ ୱିଘାସମନ୍ୱେସଂ, ୱନମୂଲଫଲାନି ଚ ।
ଅହଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା, ଭରିସ୍ସାମି ବ୍ରହାୱନେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱାଦିନାତି ତୁମ୍ହେ ‘‘ସାମୋ ହତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ତୟା ନୋ ଏୱଂ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁତ୍ତୋ ମାରିତୋ, ଇଦାନି କୋ ଅମ୍ହେ ଭରିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ମା ବାଳ୍ହଂ ପରିଦେୱେଥ, ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ କମ୍ମକରୋ ହୁତ୍ୱା ସାମୋ ୱିୟ ତୁମ୍ହେ ଭରିସ୍ସାମୀତି ।
ଏୱଂ ରାଜା ‘‘ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ନ ମୟ୍ହଂ ରଜ୍ଜେନତ୍ଥୋ, ଅହଂ ୱୋ ୟାୱଜୀୱଂ ଭରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତେ ଅସ୍ସାସେସି । ତେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତା ଆହଂସୁ –
‘‘ନେସ ଧମ୍ମୋ ମହାରାଜ, ନେତଂ ଅମ୍ହେସୁ କପ୍ପତି ।
ରାଜା ତ୍ୱମସି ଅମ୍ହାକଂ, ପାଦେ ୱନ୍ଦାମ ତେ ମୟ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱୋ କାରଣଂ ୱା । ନେତଂ ଅମ୍ହେସୁ କପ୍ପତୀତି ଏତଂ ତୱ କମ୍ମକରଣଂ ଅମ୍ହେସୁ ନ କପ୍ପତି ନ ସୋଭତି । ‘‘ପାଦେ ୱନ୍ଦାମ ତେ ମୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ତେ ପବ୍ବଜିତଲିଙ୍ଗେ ଠିତାପି ପୁତ୍ତସୋକେନ ସମବ୍ଭାହତାୟ ଚେୱ ନିହତମାନତାୟ ଚ ୱଦିଂସୁ । ‘‘ରଞ୍ଞୋ ୱିସ୍ସାସଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ଏୱମାହଂସୂ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତିୱିୟ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଏୱଂ ଦୋସକାରକେ ନାମ ମୟି ଫରୁସୱଚନମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତିୟେୱ ମମ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଧମ୍ମଂ ନେସାଦା ଭଣଥ, କତା ଅପଚିତୀ ତୟା ।
ପିତା ତ୍ୱମସି ଅମ୍ହାକଂ, ମାତା ତ୍ୱମସି ପାରିକେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତୟାତି ଏକେକଂ ୱଦନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ପିତାତି ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତ, ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠ, ଅମ୍ମ ପାରିକେ, ତ୍ୱମ୍ପି ମେ ମାତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠ, ଅହଂ ପନ ୱୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସାମସ୍ସ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପାଦଧୋୱନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରିସ୍ସାମି, ମଂ ରାଜାତି ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାମୋତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେଥାତି ।
ତେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ତୱ ଅମ୍ହାକଂ କମ୍ମକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଲଟ୍ଠିକୋଟିୟା ନୋ ଗହେତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ସାମଂ ଦସ୍ସେହୀ’’ତି ୟାଚନ୍ତା ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହଂସୁ –
‘‘ନମୋ ତେ କାସିରାଜତ୍ଥୁ, ନମୋ ତେ କାସିୱଡ୍ଢନ ।
ଅଞ୍ଜଲିଂ ତେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମ, ୟାୱ ସାମାନୁପାପୟ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପାଦେ ସମଜ୍ଜନ୍ତା, ମୁଖଞ୍ଚ ଭୁଜଦସ୍ସନଂ ।
ସଂସୁମ୍ଭମାନା ଅତ୍ତାନଂ, କାଲମାଗମୟାମସେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟାୱ ସାମାନୁପାପୟାତି ୟାୱ ସାମୋ ୟତ୍ଥ, ତତ୍ଥ ଅମ୍ହେ ଅନୁପାପୟ । ଭୁଜଦସ୍ସନନ୍ତି କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନଂ ଅଭିରୂପଂ । ସଂସୁମ୍ଭମାନାତି ପୋଥେନ୍ତା । କାଲମାଗମୟାମସେତି କାଲକିରିୟଂ ଆଗମେସ୍ସାମ ।
ତେସଂ ଏୱଂ କଥେନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ । ଅଥ ରାଜା ‘‘ସଚାହଂ ଇଦାନେୱ ଇମେ ତତ୍ଥ ନେସ୍ସାମି, ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ନେସଂ ହଦୟଂ ଫଲିସ୍ସତି, ଇତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଏତେସଂ ମତକାଲେ ଅହଂ ନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୋୟେୱ ନାମ, ତସ୍ମା ତେସଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଜ୍ଝଭାସି –
‘‘ବ୍ରହା ୱାଳମିଗାକିଣ୍ଣଂ, ଆକାସନ୍ତଂୱ ଦିସ୍ସତି ।
ୟତ୍ଥ ସାମୋ ହତୋ ସେତି, ଚନ୍ଦୋୱ ପତିତୋ ଛମା ॥
‘‘ବ୍ରହା ୱାଳମିଗାକିଣ୍ଣଂ, ଆକାସନ୍ତଂୱ ଦିସ୍ସତି ।
ୟତ୍ଥ ସାମୋ ହତୋ ସେତି, ସୂରିୟୋୱ ପତିତୋ ଛମା ॥
‘‘ବ୍ରହା ୱାଳମିଗାକିଣ୍ଣଂ, ଆକାସନ୍ତଂୱ ଦିସ୍ସତି ।
ୟତ୍ଥ ସାମୋ ହତୋ ସେତି, ପଂସୁନା ପତିକୁନ୍ଥିତୋ ॥
‘‘ବ୍ରହା ୱାଳମିଗାକିଣ୍ଣଂ, ଆକାସନ୍ତଂୱ ଦିସ୍ସତି ।
ୟତ୍ଥ ସାମୋ ହତୋ ସେତି, ଇଧେୱ ୱସଥସ୍ସମେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବ୍ରହାତି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତଂ । ଆକାସନ୍ତଂୱାତି ଏତଂ ୱନଂ ଆକାସସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ଆକାସନ୍ତନ୍ତି ଆକାସମାନଂ, ପକାସମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛମାତି ଛମାୟଂ, ପଥୱିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଛମ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ପଥୱିଂ ପତିତୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିକୁନ୍ଥିତୋତି ପରିକିଣ୍ଣୋ, ପଲିୱେଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ତେ ଅତ୍ତନୋ ୱାଳମିଗଭୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଗାଥମାହଂସୁ –
‘‘ୟଦି ତତ୍ଥ ସହସ୍ସାନି, ସତାନି ନିୟୁତାନି ଚ ।
ନେୱମ୍ହାକଂ ଭୟଂ କୋଚି, ୱନେ ୱାଳେସୁ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କୋଚୀତି ଇମସ୍ମିଂ ୱନେ କତ୍ଥଚି ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେପି ଅମ୍ହାକଂ ୱାଳେସୁ ଭୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ରାଜା ତେ ପଟିବାହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ହତ୍ଥେସୁ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଅନ୍ଧାନମାଦାୟ, କାସିରାଜା ବ୍ରହାୱନେ ।
ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କାମି, ୟତ୍ଥ ସାମୋ ହତୋ ଅହୂ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତତୋତି ତଦା । ଅନ୍ଧାନନ୍ତି ଅନ୍ଧେ । ଅହୂତି ଅହୋସି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୋ ନିପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ ଆନେତ୍ୱା ଚ ପନ ସାମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ୱୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆଚିକ୍ଖି । ଅଥସ୍ସ ପିତା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମାତା ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଊରୂସୁ ଠପେତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱିଲପିଂସୁ । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ଅପୱିଦ୍ଧଂ ବ୍ରହାରଞ୍ଞେ, ଚନ୍ଦଂୱ ପତିତଂ ଛମା ॥
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ଅପୱିଦ୍ଧଂ ବ୍ରହାରଞ୍ଞେ, ସୂରିୟଂୱ ପତିତଂ ଛମା ॥
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ଅପୱିଦ୍ଧଂ ବ୍ରହାରଞ୍ଞେ, କଲୂନଂ ପରିଦେୱୟୁଂ ॥
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, ‘ଅଧମ୍ମୋ କିର ଭୋ’ଇତି ॥
‘‘ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ପମତ୍ତୋସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ୟୋ ଅଜ୍ଜେୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସସି ॥
‘‘ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ପଦିତ୍ତୋସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ୟୋ ଅଜ୍ଜେୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସସି ॥
‘‘ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ପକୁଦ୍ଧୋସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ୟୋ ଅଜ୍ଜେୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସତି ॥
‘‘ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ପସୁତ୍ତୋସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ୟୋ ଅଜ୍ଜେୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସସି ॥
‘‘ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱିମନୋସି, ସାମ କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନ ।
ୟୋ ଅଜ୍ଜେୱଂ ଗତେ କାଲେ, ନ କିଞ୍ଚି ମଭିଭାସସି ॥
‘‘ଜଟଂ ୱଲିନଂ ପଂସୁଗତଂ, କୋଦାନି ସଣ୍ଠପେସ୍ସତି ।
ସାମୋ ଅୟଂ କାଲକତୋ, ଅନ୍ଧାନଂ ପରିଚାରକୋ ॥
‘‘କୋ ମେ ସମ୍ମଜ୍ଜମାଦାୟ, ସମ୍ମଜ୍ଜିସ୍ସତି ଅସ୍ସମଂ ।
ସାମୋ ଅୟଂ କାଲକତୋ, ଅନ୍ଧାନଂ ପରିଚାରକୋ ॥
‘‘କୋଦାନି ନ୍ହାପୟିସ୍ସତି, ସୀତେନୁଣ୍ହୋଦକେନ ଚ ।
ସାମୋ ଅୟଂ କାଲକତୋ, ଅନ୍ଧାନଂ ପରିଚାରକୋ ॥
‘‘କୋଦାନି ଭୋଜୟିସ୍ସତି, ୱନମୂଲଫଲାନି ଚ ।
ସାମୋ ଅୟଂ କାଲକତୋ, ଅନ୍ଧାନଂ ପରିଚାରକୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପୱିଦ୍ଧନ୍ତି ରଞ୍ଞା ନିରତ୍ଥକଂ ଛଡ୍ଡିତଂ । ଅଧମ୍ମୋ କିର ଭୋ ଇତୀତି ଅୟୁତ୍ତଂ କିର ଭୋ, ଅଜ୍ଜ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ୱତ୍ତତି । ପମତ୍ତୋତି ତିଖିଣସୁରଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିୟ ମତ୍ତୋ ପମତ୍ତୋ ପମାଦଂ ଆପନ୍ନୋ । ପଦିତ୍ତୋତି ଦପ୍ପିତୋ । ‘‘ପକୁଦ୍ଧୋସି ୱିମନୋସୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ୱିଲାପୱସେନ ଭଣନ୍ତି । ଜଟନ୍ତି ତାତ, ଅମ୍ହାକଂ ଜଟାମଣ୍ଡଲଂ । ୱଲିନଂ ପଂସୁଗତନ୍ତି ୟଦା ଆକୁଲଂ ମଲଗ୍ଗହିତଂ ଭୱିସ୍ସତି । କୋଦାନୀତି ଇଦାନି କୋ ସଣ୍ଠପେସ୍ସତି, ସୋଧେତ୍ୱା ଉଜୁଂ କରିସ୍ସତୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ମାତା ବହୁଂ ୱିଲପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉରେ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ସନ୍ତାପଂ ଉପଧାରେନ୍ତୀ ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ସନ୍ତାପୋ ପୱତ୍ତତିୟେୱ, ୱିସୱେଗେନ ୱିସଞ୍ଞିତଂ ଆପନ୍ନୋ ଭୱିସ୍ସତି, ନିବ୍ବିସଭାୱତ୍ଥାୟ ଚସ୍ସ ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଚ୍ଚକିରିୟମକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ଅଟ୍ଟିତା ପୁତ୍ତସୋକେନ, ମାତା ସଚ୍ଚଂ ଅଭାସଥ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ଧମ୍ମଚାରୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ସଚ୍ଚୱାଦୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ମାତାପେତ୍ତିଭରୋ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିକୋ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ପାଣା ପିୟତରୋ ମମ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚିତ୍ଥି କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ମୟ୍ହଞ୍ଚେୱ ପିତୁଚ୍ଚ ତେ ।
ସବ୍ବେନ ତେନ କୁସଲେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୂ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟେନ ସଚ୍ଚେନାତି ୟେନ ଭୂତେନ ସଭାୱେନ । ଧମ୍ମଚାରୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଚାରୀ । ସଚ୍ଚୱାଦୀତି ହସିତୱସେନପି ମୁସାୱାଦଂ ନ ୱଦତି । ମାତାପେତ୍ତିଭରୋତି ଅନଲସୋ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ମାତାପିତରୋ ଭରି । କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିକୋତି ଜେଟ୍ଠାନଂ ମାତାପିତୂନଂ ସକ୍କାରକାରକୋ ହୋତି ।
ଏୱଂ ମାତରା ସତ୍ତହି ଗାଥାହି ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ କତାୟ ସାମୋ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଅଥସ୍ସ ପିତା ‘‘ଜୀୱତି ମେ ପୁତ୍ତୋ, ଅହମ୍ପିସ୍ସ ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ସଚ୍ଚକିରିୟମକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଦିସ୍ୱାନ ପତିତଂ ସାମଂ, ପୁତ୍ତକଂ ପଂସୁକୁନ୍ଥିତଂ ।
ଅଟ୍ଟିତୋ ପୁତ୍ତସୋକେନ, ପିତା ସଚ୍ଚଂ ଅଭାସଥ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ଧମ୍ମଚାରୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ସଚ୍ଚୱାଦୀ ପୁରେ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ମାତାପେତ୍ତିଭରୋ ଅହୁ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିକୋ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟେନ ସଚ୍ଚେନୟଂ ସାମୋ, ପାଣା ପିୟତରୋ ମମ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚିତ୍ଥି କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ମୟ୍ହଞ୍ଚେୱ ମାତୁଚ୍ଚ ତେ ।
ସବ୍ବେନ ତେନ କୁସଲେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୂ’’ତି ॥
ଏୱଂ ପିତରି ସଚ୍ଚକିରିୟଂ କରୋନ୍ତେ ମହାସତ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଇତରେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜି । ଅଥସ୍ସ ତତିୟଂ ସଚ୍ଚକିରିୟଂ ଦେୱତା ଅକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଅହ –
‘‘ସା ଦେୱତା ଅନ୍ତରହିତା, ପବ୍ବତେ ଗନ୍ଧମାଦନେ ।
ସାମସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ, ଇମଂ ସଚ୍ଚଂ ଅଭାସଥ ॥
‘‘ପବ୍ବତ୍ୟାହଂ ଗନ୍ଧମାଦନେ, ଚିରରତ୍ତନିୱାସିନୀ ।
ନ ମେ ପିୟତରୋ କୋଚି, ଅଞ୍ଞୋ ସାମେନ ୱିଜ୍ଜତି ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ସବ୍ବେ ୱନା ଗନ୍ଧମୟା, ପବ୍ବତେ ଗନ୍ଧମାଦନେ ।
ଏତେନ ସଚ୍ଚୱଜ୍ଜେନ, ୱିସଂ ସାମସ୍ସ ହଞ୍ଞତୁ ॥
‘‘ତେସଂ ଲାଲପ୍ପମାନାନଂ, ବହୁଂ କାରୁଞ୍ଞସଞ୍ହିତଂ ।
ଖିପ୍ପଂ ସାମୋ ସମୁଟ୍ଠାସି, ୟୁୱା କଲ୍ୟାଣଦସ୍ସନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପବ୍ବତ୍ୟାହନ୍ତି ପବ୍ବତେ ଅହଂ । ସବ୍ବେ ୱନା ଗନ୍ଧମୟାତି ସବ୍ବେ ରୁକ୍ଖା ଗନ୍ଧମୟା । ନ ହି ତତ୍ଥ ଅଗନ୍ଧୋ ନାମ କୋଚି ରୁକ୍ଖୋ ଅତ୍ଥି । ତେସନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଉଭିନ୍ନଂ ଲାଲପ୍ପମାନାନଞ୍ଞେୱ ଦେୱତାୟ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ପରିୟୋସାନେ ଖିପ୍ପଂ ସାମୋ ଉଟ୍ଠାସି, ପଦୁମପତ୍ତତୋ ଉଦକଂ ୱିୟସ୍ସ ୱିସଂ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଆବାଧୋ ୱିଗତୋ, ଇଧ ନୁ ଖୋ ୱିଦ୍ଧୋ, ଏତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ୱିଦ୍ଧୋତି ୱିଦ୍ଧଟ୍ଠାନମ୍ପି ନ ପଞ୍ଞାୟି ।
ଇତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ନିରୋଗଭାୱୋ, ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭୋ, ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ, ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସ୍ସମେୟେୱ ପାକଟଭାୱୋ ଚାତି ସବ୍ବଂ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅହୋସି । ମାତାପିତରୋ ‘‘ଚକ୍ଖୂନି ନୋ ଲଦ୍ଧାନି, ସୁୱଣ୍ଣସାମୋ ଚ ଅରୋଗୋ ଜାତୋ’’ତି ଅତିରେକତରଂ ତୁସ୍ସିଂସୁ । ଅଥ ନେ ସାମପଣ୍ଡିତୋ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସାମୋହମସ୍ମି ଭଦ୍ଦଂ ୱୋ, ସୋତ୍ଥିନାମ୍ହି ସମୁଟ୍ଠିତୋ ।
ମା ବାଳ୍ହଂ ପରିଦେୱେଥ, ମଞ୍ଚୁନାଭିୱଦେଥ ମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିନାମ୍ହି ସମୁଟ୍ଠିତୋତି ସୋତ୍ଥିନା ସୁଖେନ ଉଟ୍ଠିତୋ ଅମ୍ହି ଭୱାମି । ମଞ୍ଜୁନାତି ମଧୁରସ୍ସରେନ ମଂ ଅଭିୱଦେଥ ।
ଅଥ ସୋ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜ, ଅଥୋ ତେ ଅଦୁରାଗତଂ ।
ଇସ୍ସରୋସି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ୟଂ ଇଧତ୍ଥି ପୱେଦୟ ॥
‘‘ତିନ୍ଦୁକାନି ପିୟାଲାନି, ମଧୁକେ କାସୁମାରିୟୋ ।
ଫଲାନି ଖୁଦ୍ଦକପ୍ପାନି, ଭୁଞ୍ଜ ରାଜ ୱରଂ ୱରଂ ॥
‘‘ଅତ୍ଥି ମେ ପାନୀୟଂ ସୀତଂ, ଆଭତଂ ଗିରିଗବ୍ଭରା ।
ତତୋ ପିୱ ମହାରାଜ, ସଚେ ତ୍ୱଂ ଅଭିକଙ୍ଖସୀ’’ତି ॥
ରାଜାପି ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ –
‘‘ସମ୍ମୁୟ୍ହାମି ପମୁୟ୍ହାମି, ସବ୍ବା ମୁୟ୍ହନ୍ତି ମେ ଦିସା ।
ପେତଂ ତଂ ସାମ ମଦ୍ଦକ୍ଖିଂ, କୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ସାମ ଜୀୱସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପେତନ୍ତି ସାମ ଅହଂ ତଂ ମତଂ ଅଦ୍ଦସଂ । କୋ ନୁ ତ୍ୱନ୍ତି କଥଂ ନୁ ତ୍ୱଂ ଜୀୱିତଂ ପଟିଲଭସୀତି ପୁଚ୍ଛି ।
ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ମଂ ‘ମତୋ’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି, ଅମତଭାୱମସ୍ସ ପକାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଅପି ଜୀୱଂ ମହାରାଜ, ପୁରିସଂ ଗାଳ୍ହୱେଦନଂ ।
ଉପନୀତମନସଙ୍କପ୍ପଂ, ଜୀୱନ୍ତଂ ମଞ୍ଞତେ ମତଂ ॥
‘‘ଅପି ଜୀୱଂ ମହାରାଜ, ପୁରିସଂ ଗାଳ୍ହୱେଦନଂ ।
ତଂ ନିରୋଧଗତଂ ସନ୍ତଂ, ଜୀୱନ୍ତଂ ମଞ୍ଞତେ ମତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପି ଜୀୱନ୍ତି ଜୀୱମାନଂ ଅପି । ଉପନୀତମନସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ଭୱଙ୍ଗଓତିଣ୍ଣଚିତ୍ତାଚାରଂ । ଜୀୱନ୍ତନ୍ତି ଜୀୱମାନମେୱ ‘‘ଏସୋ ମତୋ’’ତି ମଞ୍ଞତି । ନିରୋଧଗତନ୍ତି ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନଂ ସନ୍ତଂ ୱିଜ୍ଜମାନଂ ମଂ ଏୱଂ ଲୋକୋ ମତଂ ୱିୟ ଜୀୱନ୍ତମେୱ ମଞ୍ଞତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ରାଜାନଂ ଅତ୍ଥେ ୟୋଜେତୁକାମୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପୁନ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ୟୋ ମାତରଂ ପିତରଂ ୱା, ମଚ୍ଚୋ ଧମ୍ମେନ ପୋସତି ।
ଦେୱାପି ନଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତି, ମାତାପେତ୍ତିଭରଂ ନରଂ ॥
‘‘ୟୋ ମାତରଂ ପିତରଂ ୱା, ମଚ୍ଚୋ ଧମ୍ମେନ ପୋସତି ।
ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ୱତ, ଭୋ, ମାତାପେତ୍ତିଭରସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନରୋଗଂ ଦେୱତାପି ତିକିଚ୍ଛନ୍ତି, ଅତିୱିୟ ଅୟଂ ସାମୋ ସୋଭତୀ’’ତି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ୟାଚନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଏସ ଭିୟ୍ୟୋ ପମୁୟ୍ହାମି, ସବ୍ବା ମୁୟ୍ହନ୍ତି ମେ ଦିସା ।
ସରଣଂ ତଂ ସାମ ଗଚ୍ଛାମି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ମେ ସରଣଂ ଭୱା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ୟସ୍ମା ତାଦିସେ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ତୟି ଅପରଜ୍ଝିଂ, ତସ୍ମା ଅତିରେକତରଂ ସମ୍ମୁୟ୍ହାମି । ତ୍ୱଞ୍ଚ ମେ ସରଣଂ ଭୱାତି ସରଣଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ମେ ତ୍ୱଂ ସରଣଂ ଭୱ, ପତିଟ୍ଠା ହୋହି, ଦେୱଲୋକଗାମିମଗ୍ଗଂ କରୋହୀତି ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସଚେପି, ମହାରାଜ, ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋସି, ମହନ୍ତଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋସି, ଇମାସୁ ଦସରାଜଧମ୍ମଚରିୟାସୁ ୱତ୍ତସ୍ସୂ’’ତି ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଦସ ରାଜଧମ୍ମଚରିୟଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ମାତାପିତୂସୁ ଖତ୍ତିୟ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ଖତ୍ତିୟ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେସୁ ଖତ୍ତିୟ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ୱାହନେସୁ ବଲେସୁ ଚ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ଗାମେସୁ ନିଗମେସୁ ଚ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ରଟ୍ଠେସୁ ଜନପଦେସୁ ଚ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଚ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ମିଗପକ୍ଖୀସୁ ଖତ୍ତିୟ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ଧମ୍ମୋ ଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖାୱହୋ ।
ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ରାଜ ସଗ୍ଗଂ ଗମିସ୍ସସି ॥
‘‘ଧମ୍ମଂ ଚର ମହାରାଜ, ସଇନ୍ଦା ଦେୱା ସବ୍ରହ୍ମକା ।
ସୁଚିଣ୍ଣେନ ଦିୱଂ ପତ୍ତା, ମା ଧମ୍ମଂ ରାଜ ପାମଦୋ’’ତି ॥
ତାସଂ ଅତ୍ଥୋ ତେସକୁଣଜାତକେ (ଜା॰ ୨.୧୭.୧ ଆଦୟୋ) ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ । ଏୱଂ ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଦସ ରାଜଧମ୍ମେ ଦେସେତ୍ୱା ଉତ୍ତରିପି ଓୱଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଅଦାସି । ସୋ ତସ୍ସ ଓୱାଦଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଖମାପେତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣୋ ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ୟାୱଜୀୱଂ ମାତାପିତରୋ ପରିଚରିତ୍ୱା ମାତାପିତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞା ଚ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ଅହୋସି ।
ସତ୍ଥା ଇଦଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ପୋସନଂ ନାମ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଂସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ପକାସେତ୍ୱା ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସି, ସଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ମାତୁପୋସକଭିକ୍ଖୁ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପାପୁଣି ।
ତଦା ରାଜା ଆନନ୍ଦୋ ଅହୋସି, ଦେୱଧୀତା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା, ସକ୍କୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ, ଦୁକୂଲପଣ୍ଡିତୋ ମହାକସ୍ସପୋ, ପାରିକା ଭଦ୍ଦକାପିଲାନୀ ଭିକ୍ଖୁନୀ, ସୁୱଣ୍ଣସାମପଣ୍ଡିତୋ ପନ ଅହମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସିନ୍ତି ।
ସୁୱଣ୍ଣସାମଜାତକୱଣ୍ଣନା ତତିୟା ।
[୫୪୧] ୪. ନିମିଜାତକୱଣ୍ଣନା
ଅଚ୍ଛେରଂୱତ ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ମିଥିଲଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମଘଦେୱଅମ୍ବୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ସିତପାତୁକମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ଏକଦିୱସଞ୍ହି ସତ୍ଥା ସାୟନ୍ହସମୟେ ସମ୍ବହୁଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ମିଂ ଅମ୍ବୱନେ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଏକଂ ରମଣୀୟଂ ଭୂମିପ୍ପଦେସଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ କଥେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ସିତପାତୁକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ସିତପାତୁକମ୍ମକାରଣଂ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଆନନ୍ଦ, ଅୟଂ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ପୁବ୍ବେ ମୟା ମଘଦେୱରାଜକାଲେ ଝାନକୀଳ୍ହଂ କୀଳନ୍ତେନ ଅଜ୍ଝାୱୁଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ୟାଚିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅତୀତଂ ଆହରି ।
ଅତୀତେ ୱିଦେହରଟ୍ଠେ ମିଥିଲନଗରେ ମଘଦେୱୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ସୋ ଚତୁରାସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି କୁମାରକୀଳ୍ହଂ କୀଳି, ଚତୁରାସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଉପରଜ୍ଜଂ କାରେସି, ଚତୁରାସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତୋ ‘‘ୟଦା ମେ ସମ୍ମ କପ୍ପକ, ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତାନି ପସ୍ସେୟ୍ୟାସି, ତଦା ମେ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହ । ଅପରଭାଗେ କପ୍ପକୋ ପଲିତାନି ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ପଲିତଂ ସୁୱଣ୍ଣସଣ୍ଡାସେନ ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଲିତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁରାଜେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନଲାଟେ ଲଗ୍ଗଂ ୱିୟ ମରଣଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ‘‘ଇଦାନି ମେ ପବ୍ବଜିତକାଲୋ’’ତି କପ୍ପକସ୍ସ ଗାମୱରଂ ଦତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ରଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ କାରଣା ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ –
‘‘ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହା ମୟ୍ହଂ, ଇମେ ଜାତା ୱୟୋହରା ।
ପାତୁଭୂତା ଦେୱଦୂତା, ପବ୍ବଜ୍ଜାସମୟୋ ମମା’’ତି ॥ –
ୱତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତ୍ୱମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ପଲିତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅମ୍ବୱନେ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚତୁରାସୀତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ପୁତ୍ତୋପିସ୍ସ ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣୋ ଅହୋସି । ତଥା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ, ତଥା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ଊନାନି ଚତୁରାସୀତିଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନି ସୀସେ ପଲିତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅମ୍ବୱନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।
ତେସଂ ସବ୍ବପଠମଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ମଘଦେୱରାଜା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତୋୱ ଅତ୍ତନୋ ୱଂସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି ଊନାନି ଚତୁରାସୀତିଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନି ପବ୍ବଜିତାନି ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ନୁ ଖୋ ପରଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ନ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମମ ୱଂସଂ ଅହମେୱ ଘଟେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମିଥିଲନଗରେ ରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦସମାସଚ୍ଚୟେନ ମାତୁ କୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମି । ରାଜା ତସ୍ସ ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ନେମିତ୍ତକେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ତେ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଅୟଂ କୁମାରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଂସଂ ଘଟେନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ତୁମ୍ହାକଞ୍ହି ୱଂସୋ ପବ୍ବଜିତୱଂସୋ, ଇମସ୍ସ ପରତୋ ନାଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ରଥଚକ୍କନେମି ୱିୟ ମମ ୱଂସଂ ଘଟେନ୍ତୋ ଜାତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ‘ନିମିକୁମାରୋ’ତି ନାମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନିମିକୁମାରୋ’’ତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକାସି ।
ସୋ ଦହରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦାନେ ସୀଲେ ଉପୋସଥକମ୍ମେ ଚ ଅଭିରତୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ପିତା ପୁରିମନୟେନେୱ ପଲିତଂ ଦିସ୍ୱା କପ୍ପକସ୍ସ ଗାମୱରଂ ଦତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ଅମ୍ବୱନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକପରାୟଣୋ ଅହୋସି । ନିମିରାଜା ପନ ଦାନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଚତୂସୁ ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ନଗରମଜ୍ଝେ ଚାତି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଚ ଦାନସାଲାୟୋ କାରାପେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେସି । ଏକେକାୟ ଦାନସାଲାୟ ସତସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ କତ୍ୱା ଦେୱସିକଂ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ କହାପଣସତସହସ୍ସାନି ପରିଚ୍ଚଜି, ନିଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖି, ପକ୍ଖଦିୱସେସୁ ଉପୋସଥଂ ସମାଦିୟି, ମହାଜନମ୍ପି ଦାନାଦୀସୁ ପୁଞ୍ଞେସୁ ସମାଦପେସି, ସଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ନିରୟଭୟେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠିତା ମନୁସ୍ସା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ, ଦେୱଲୋକୋ ପରିପୂରି, ନିରୟୋ ତୁଚ୍ଛୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ତଦା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଦେୱସଙ୍ଘା ସୁଧମ୍ମାୟଂ ଦେୱସଭାୟଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ, ୱତ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ନିମିରାଜା, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ଇମଂ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଞଣେନପି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୀୟଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣୟିଂସୁ। ମନୁସ୍ସଲୋକେପି ମହାସମୁଦ୍ଦପିଟ୍ଠେ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ୱିୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣକଥା ପତ୍ଥରି । ସତ୍ଥା ତମତ୍ଥଂ ଆୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅଚ୍ଛେରଂ ୱତ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିଚକ୍ଖଣା ।
ୟଦା ଅହୁ ନିମିରାଜା, ପଣ୍ଡିତୋ କୁସଲତ୍ଥିକୋ ॥
‘‘ରାଜା ସବ୍ବୱିଦେହାନଂ, ଅଦା ଦାନଂ ଅରିନ୍ଦମୋ ।
ତସ୍ସ ତଂ ଦଦତୋ ଦାନଂ, ସଙ୍କପ୍ପୋ ଉଦପଜ୍ଜଥ ।
ଦାନଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱା, କତମଂ ସୁ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟଦା ଅହୂତି ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦା ପଣ୍ଡିତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ କୁସଲତ୍ଥିକୋ ନିମିରାଜା ଅହୋସି, ତଦା ଦେୱମନୁସ୍ସା ‘‘ଅଚ୍ଛେରଂ ୱତ, ଭୋ, ଏୱରୂପାପି ନାମ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧଞାଣେ ମହାଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ ୱିଚକ୍ଖଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ଗୁଣକଥଂ କଥେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥା ଅହୂ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଅହୁ ନିମିରାଜା ପଣ୍ଡିତୋ କୁସଲତ୍ଥିକୋୟେୱ, ତଥାରୂପା ମହାଜନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱିଚକ୍ଖଣା । ୟଂ ତେସଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଂ ଅଚ୍ଛେରଂ ୱତ ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି । ଇତି ସତ୍ଥା ସୟମେୱ ଅଚ୍ଛରିୟଜାତୋ ଏୱମାହ । ସବ୍ବୱିଦେହାନନ୍ତି ସବ୍ବୱିଦେହରଟ୍ଠୱାସୀନଂ । କତମଂ ସୂତି ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କତମଂ ନୁ ଖୋ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସୋ କିର ପନ୍ନରସୀଉପୋସଥଦିୱସେ ଉପୋସଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବାଭରଣାନି ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସିରିସୟନପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନୋୱ ଦ୍ୱେ ୟାମେ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପବୁଦ୍ଧୋ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ମହାଜନସ୍ସ ଅପରିମାଣଂ ଦାନମ୍ପି ଦେମି, ସୀଲମ୍ପି ରକ୍ଖାମି, ଦାନସ୍ସ ନୁ ଖୋ ମହନ୍ତଂ ଫଲଂ, ଉଦାହୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କସ୍ସ ଭୱନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ତଥା ୱିତକ୍କେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କଙ୍ଖମସ୍ସ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକକୋୱ ସୀଘଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲନିୱେସନଂ ଏକୋଭାସଂ କତ୍ୱା ସିରିଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ଫରିତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ ବ୍ୟାକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତସ୍ସ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟ, ମଘୱା ଦେୱକୁଞ୍ଜରୋ ।
ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ପାତୁରହୁ, ୱଣ୍ଣେନ ୱିହନଂ ତମଂ ॥
‘‘ସଲୋମହଟ୍ଠୋ ମନୁଜିନ୍ଦୋ, ୱାସୱଂ ଅୱଚା ନିମି ।
ଦେୱତା ନୁସି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ, ଅଦୁ ସକ୍କୋ ପୁରିନ୍ଦଦୋ ॥
‘‘ନ ଚ ମେ ତାଦିସୋ ୱଣ୍ଣୋ, ଦିଟ୍ଠୋ ୱା ୟଦି ୱା ସୁତୋ ।
ଆଚିକ୍ଖ ମେ ତ୍ୱଂ ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, କଥଂ ଜାନେମୁ ତଂ ମୟଂ ॥
‘‘ସଲୋମହଟ୍ଠଂ ଞତ୍ୱାନ, ୱାସୱୋ ଅୱଚା ନିମିଂ ।
ସକ୍କୋହମସ୍ମି ଦେୱିନ୍ଦୋ, ଆଗତୋସ୍ମି ତୱନ୍ତିକେ ।
ଅଲୋମହଟ୍ଠୋ ମନୁଜିନ୍ଦ, ପୁଚ୍ଛ ପଞ୍ହଂ ୟମିଚ୍ଛସି ॥
‘‘ସୋ ଚ ତେନ କତୋକାସୋ, ୱାସୱଂ ଅୱଚା ନିମି ।
ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମହାରାଜ, ସବ୍ବଭୂତାନମିସ୍ସର ।
‘ଦାନଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱା, କତମଂସୁ ମହପ୍ଫଲଂ’ ॥
‘‘ସୋ ପୁଟ୍ଠୋ ନରଦେୱେନ, ୱାସୱୋ ଅୱଚା ନିମିଂ ।
ୱିପାକଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।
ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତି ॥
‘‘ନ ହେତେ ସୁଲଭା କାୟା, ୟାଚୟୋଗେନ କେନଚି ।
ୟେ କାୟେ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅନାଗାରା ତପସ୍ସିନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସଲୋମହଟ୍ଠୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ନିମିରାଜା ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ଆକାସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଦିବ୍ବାଭରଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଭୟେନ ଲୋମହଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଦେୱତା ନୁସି ଗନ୍ଧବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପୁଚ୍ଛି । ଅଲୋମହଟ୍ଠୋତି ନିବ୍ଭୟୋ ଅହଟ୍ଠଲୋମୋ ହୁତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛ, ମହାରାଜାତି । ୱାସୱଂ ଅୱଚାତି ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଅୱୋଚ । ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ସକ୍କୋ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱିପାକଂ ଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଜାନତୋ ଅକ୍ଖାସି ।
ହୀନେନାତିଆଦୀସୁ ପୁଥୁତିତ୍ଥାୟତନେ ମେଥୁନୱିରତିମତ୍ତଂ ସୀଲଂ ହୀନଂ ନାମ, ତେନ ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ଉପପଜ୍ଜତି । ଝାନସ୍ସ ଉପଚାରମତ୍ତଂ ମଜ୍ଝିମଂ ନାମ, ତେନ ଦେୱତ୍ତଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ପନ ଉତ୍ତମଂ ନାମ, ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ବାହିରକା ନିବ୍ବାନନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚେତନା ହୀନତାୟ ହୀନଂ ନାମ, ତେନ ୟଥାପତ୍ଥିତେ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ନାମ, ତେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି। ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ନାମ, ତେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି। ଇତି ସକ୍କୋ ‘‘ମହାରାଜ, ଦାନତୋ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ସତସହସ୍ସଗୁଣେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋୱ ମହପ୍ଫଲୋ’’ତି ୱଣ୍ଣେତି । କାୟାତି ବ୍ରହ୍ମଘଟା । ୟାଚୟୋଗେନାତି ୟାଚନୟୁତ୍ତକେନ ୟଞ୍ଞୟୁତ୍ତକେନ ୱାତି ଉଭୟତ୍ଥାପି ଦାୟକସ୍ସେୱେତଂ ନାମଂ । ତପସ୍ସିନୋତି ତପନିସ୍ସିତକା ।
ଇମାୟ ଗାଥାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସେୱ ମହପ୍ଫଲଭାୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଅତୀତେ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା କାମାୱଚରଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ତେ ରାଜାନୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଦୁଦୀପୋ ସାଗରୋ ସେଲୋ, ମୁଜକିନ୍ଦୋ ଭଗୀରସୋ ।
ଉସିନ୍ଦରୋ କସ୍ସପୋ ଚ, ଅସକୋ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ॥
‘‘ଏତେ ଚଞ୍ଞେ ଚ ରାଜାନୋ, ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ବହୂ ।
ପୁଥୁୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ପେତତ୍ତଂ ନାତିୱତ୍ତିସୁ’’ନ୍ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମହାରାଜ, ପୁବ୍ବେ ବାରାଣସିୟଂ ଦୁଦୀପୋ ନାମ ରାଜା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ମରଣଚକ୍କେନ ଛିନ୍ନୋ କାମାୱଚରେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଥା ସାଗରାଦୟୋ ଅଟ୍ଠାତି ଏତେ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ରାଜାନୋ ଚେୱ ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ପୁଥୁୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱାନ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା କାମାୱଚରଭୂମିସଙ୍ଖାତଂ ପେତତ୍ତଂ ନାତିୱତ୍ତିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । କାମାୱଚରଦେୱତା ହି ରୂପାଦିନୋ କିଲେସୱତ୍ଥୁସ୍ସ କାରଣା ପରଂ ପଚ୍ଚାସୀସନତୋ କପଣତାୟ ‘‘ପେତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ୟେ ଅଦୁତିୟା ନ ରମନ୍ତି ଏକିକା, ୱିୱେକଜଂ ୟେ ନ ଲଭନ୍ତି ପୀତିଂ ।
କିଞ୍ଚାପି ତେ ଇନ୍ଦସମାନଭୋଗା, ତେ ୱେ ପରାଧୀନସୁଖା ୱରାକା’’ତି ॥
ଏୱମ୍ପି ଦାନଫଲତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଫଲସ୍ସେୱ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସେନ ପେତଭୱନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତାପସେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅଥ ୟୀମେ ଅୱତ୍ତିଂସୁ, ଅନାଗାରା ତପସ୍ସିନୋ ।
ସତ୍ତିସୟୋ ୟାମହନୁ, ସୋମୟାମୋ ମନୋଜୱୋ ॥
‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ ମାଘୋ ଭରତୋ ଚ, ଇସି କାଲପୁରକ୍ଖତୋ ।
ଅଙ୍ଗୀରସୋ କସ୍ସପୋ ଚ, କିସୱଚ୍ଛୋ ଅକତ୍ତି ଚା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅୱତ୍ତିଂସୂତି କାମାୱଚରଂ ଅତିକ୍କମିଂସୁ । ତପସ୍ସିନୋତି ସୀଲତପଞ୍ଚେୱ ସମାପତ୍ତିତପଞ୍ଚ ନିସ୍ସିତା । ସତ୍ତିସୟୋତି ୟାମହନୁଆଦୟୋ ସତ୍ତ ଭାତରୋୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅଙ୍ଗୀରସାଦୀହି ଚତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକାଦସେତେ ଅୱତ୍ତିଂସୁ ଅତିକ୍କମିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ତାୱ ସୁତୱସେନେୱ ଦାନଫଲତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସେୱ ମହପ୍ଫଲତଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ଆହରନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଉତ୍ତରେନ ନଦୀ ସୀଦା, ଗମ୍ଭୀରା ଦୁରତିକ୍କମା ।
ନଳଗ୍ଗିୱଣ୍ଣା ଜୋତନ୍ତି, ସଦା କଞ୍ଚନପବ୍ବତା ॥
‘‘ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛା ତଗରା, ରୂଳ୍ହକଚ୍ଛା ୱନା ନଗା ।
ତତ୍ରାସୁଂ ଦସସହସ୍ସା, ପୋରାଣା ଇସୟୋ ପୁରେ ॥
‘‘ଅହଂ ସେଟ୍ଠୋସ୍ମି ଦାନେନ, ସଂୟମେନ ଦମେନ ଚ ।
ଅନୁତ୍ତରଂ ୱତଂ କତ୍ୱା, ପକିରଚାରୀ ସମାହିତେ ॥
‘‘ଜାତିମନ୍ତଂ ଅଜଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଅହଂ ଉଜୁଗତଂ ନରଂ ।
ଅତିୱେଲଂ ନମସ୍ସିସ୍ସଂ, କମ୍ମବନ୍ଧୂ ହି ମାଣୱା ॥
‘‘ସବ୍ବେ ୱଣ୍ଣା ଅଧମ୍ମଟ୍ଠା, ପତନ୍ତି ନିରୟଂ ଅଧୋ ।
ସବ୍ବେ ୱଣ୍ଣା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଚରିତ୍ୱା ଧମ୍ମମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉତ୍ତରେନାତି ମହାରାଜ, ଅତୀତେ ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତାନଂ ଅନ୍ତରେ ପୱତ୍ତା ସୀଦା ନାମ ନଦୀ ଗମ୍ଭୀରା ନାୱାହିପି ଦୁରତିକ୍କମା ଅହୋସି । କିଂ କାରଣା ? ସା ହି ଅତିସୁଖୁମୋଦକା, ସୁଖୁମତ୍ତା ଉଦକସ୍ସ ଅନ୍ତମସୋ ମୋରପିଞ୍ଛ-ମତ୍ତମ୍ପି ତତ୍ଥ ପତିତଂ ନଂ ସଣ୍ଠାତି, ଓସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାତଲମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ତେନେୱ ସା ସୀଦା ନାମ ଅହୋସି । ତେ ପନ ତସ୍ସା ତୀରେସୁ କଞ୍ଚନପବ୍ବତା ସଦା ନଳଗ୍ଗିୱଣ୍ଣା ହୁତ୍ୱା ଜୋତନ୍ତି ଓଭାସନ୍ତି । ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛା ତଗରାତି ତସ୍ସା ପନ ନଦିୟା ତୀରେ କଚ୍ଛା ପରୂଳ୍ହତଗରା ଅହେସୁଂ ତଗରଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧିନୋ । ରୂଳ୍ହକଚ୍ଛା ୱନା ନଗାତି ୟେ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେପି ପବ୍ବତା, ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ କଚ୍ଛା ରୂଳ୍ହୱନା ଅହେସୁଂ, ପୁପ୍ଫଫଲୂପଗରୁକ୍ଖସଞ୍ଛନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାସୁନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ଦସସହସ୍ସା ଇସୟୋ ଅହେସୁଂ । ତେ ସବ୍ବେପି ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋୱ । ତେସୁ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ କେଚି ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, କେଚି ମହାଜମ୍ବୁଦୀପେ ଜମ୍ବୁଫଲଂ ଆହରନ୍ତି, କେଚି ହିମୱନ୍ତେୟେୱ ମଧୁରଫଲାଫଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, କେଚି ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ତଂ ତଂ ନଗରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକୋପି ରସତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ନତ୍ଥି, ଝାନସୁଖେନେୱ ୱୀତିନାମେନ୍ତି । ତଦା ଏକୋ ତାପସୋ ଆକାସେନ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ପୁରୋହିତସ୍ସ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ପାପୁଣି । ସୋ ତସ୍ସ ଉପସମେ ପସୀଦିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ ଆନେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା କତିପାହଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତୋ ୱିସ୍ସାସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ କୁହିଂ ୱସଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନାମାୱୁସୋ’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତୁମ୍ହେ ଏକକୋୱ ତତ୍ଥ ୱସଥ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଦସସହସ୍ସା ଇସୟୋ ୱସନ୍ତି, ସବ୍ବେୱ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ’’ତି । ତସ୍ସ ତେସଂ ଗୁଣଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ଅଥ ନଂ ସୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମମ୍ପି ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେଥା’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱଂ ରାଜପୁରିସୋ, ନ ତଂ ସକ୍କା ପବ୍ବାଜେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଅଜ୍ଜାହଂ ରାଜାନଂ ଆପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ସ୍ୱେପି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ସୋ ଅଧିୱାସେସି ।
ଇତରୋପି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଦେୱ, ପବ୍ବଜିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘କିଂ କାରଣା ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘କାମେସୁ ଦୋସଂ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ପବ୍ବଜାହି, ପବ୍ବଜିତୋପି ମଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରଂ ଅନୁସାସିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତାପସସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋୱ ନିସୀଦି । ତାପସୋପି ତଥେୱ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଗେହଂ ପାୱିସି । ସୋ ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟା କଥଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ବହିନଗରଂ ନେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଆଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତତ୍ଥ ନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତଂ ତତ୍ଥେୱ ଠପେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ କତିପାହେନେୱ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି ।
ସୋ ଅପରଭାଗେ ‘‘ଅହଂ ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦାସିଂ, ଦସ୍ସେସ୍ସାମସ୍ସ ଅତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତାପସେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆକାସେନ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଚରନ୍ତୋ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ପାପୁଣି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, କୁହିଂ ୱସଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତପଦେସେ କଞ୍ଚନପବ୍ବତନ୍ତରେ ପୱତ୍ତାୟ ସୀଦାନଦିୟା ତୀରେ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଏକକୋୱ ତତ୍ଥ ୱସଥ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ମହାରାଜ, ତତ୍ଥ ଦସସହସ୍ସା ଇସୟୋ ୱସନ୍ତି, ସବ୍ବେୱ ଅଭିଞ୍ଞାସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ’’ତି ? ରାଜା ତେସଂ ଗୁଣଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ତେସଂ ଇସୀନଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦାତୁକାମୋମ୍ହି, କିଂ କରୋମୀ’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ତେ ଇସୟୋ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟରସେ ଅଗିଦ୍ଧା, ନ ସକ୍କା ଇଧାନେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ତେ ଭୋଜେସ୍ସାମି, ଉପାୟଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖଥା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ମହାରାଜ, ସଚେ ତେସଂ ଦାନଂ ଦାତୁକାମୋସି, ଇତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୀଦାନଦୀତୀରେ ୱସନ୍ତୋ ତେସଂ ଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି ।
ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବୂପକରଣାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜସୀମଂ ପାପୁଣି । ଅଥ ନଂ ତାପସୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ସେନାୟ ସୀଦାନଦୀତୀରଂ ନେତ୍ୱା ନଦୀତୀରେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ କାରାପେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପଚ୍ଚାଗମି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ଦସସହସ୍ସେ ଇସୟୋ ଆଦାୟ ଇଧେୱ ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ତେସଂ ଇସୀନଂ ଆରୋଚେସି ‘‘ମାରିସା, ବାରାଣସିରାଜା ‘ତୁମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୀଦାନଦୀତୀରେ ନିସିନ୍ନୋ ସ୍ୱେ ୱୋ ନିମନ୍ତେତି, ତସ୍ସାନୁକମ୍ପାୟ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖନ୍ଧାୱାରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଓତରିଂସୁ । ରାଜା ତେ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ଖନ୍ଧାୱାରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଇସିଗଣଂ ପଣୀତେନାହାରେନ ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ତେସଂ ଇରିୟାପଥେ ପସନ୍ନୋ ସ୍ୱାତନାୟପି ନିମନ୍ତେସି । ଏତେନୁପାୟେନ ଦସନ୍ନଂ ତାପସସହସ୍ସାନଂ ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦାନଂ ଅଦାସି । ଦଦନ୍ତୋ ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା ସସ୍ସକମ୍ମଂ କାରେସି । ନ ଖୋ ପନ, ମହାରାଜ, ତଦା ସୋ ରାଜା ଅଞ୍ଞୋ ଅହୋସି, ଅଥ ଖୋ ଅହଂ ସେଟ୍ଠୋସ୍ମି ଦାନେନ, ଅହମେୱ ହି ତଦା ଦାନେନ ସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଇମଂ ପେତଲୋକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ । ମୟା ଦିନ୍ନଂ ପନ ଦାନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ତେ ତାପସା କାମାୱଚରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ଇମିନାପେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋୱ ମହପ୍ଫଲୋ’’ତି ।
ଏୱଂ ଦାନେନ ଅତ୍ତନୋ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇତରେହି ତୀହି ପଦେହି ତେସଂ ଇସୀନଂ ଗୁଣଂ ପକାସେତି । ତତ୍ଥ ସଂୟମେନାତି ସୀଲେନ । ଦମେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଏତେହି ଗୁଣେହି ନିରନ୍ତରଂ ଉତ୍ତମଂ ୱତଂ ସମାଦାନଂ ଚରିତ୍ୱା । ପକିରଚାରୀତି ଗଣଂ ପକିରିତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପହାୟ ଏକଚାରିକେ, ଏକୀଭାୱଂ ଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାହିତେତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧୀହି ସମାହିତଚିତ୍ତେ । ଏୱରୂପେ ଅହଂ ତପସ୍ସିନୋ ଉପଟ୍ଠହିନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଅହଂ ଉଜୁଗତନ୍ତି ଅହଂ, ମହାରାଜ, ତେସଂ ଦସସହସ୍ସାନଂ ଇସୀନଂ ଅନ୍ତରେ କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଉଜୁଗତଂ ଏକମ୍ପି ନରଂ ହୀନଜଚ୍ଚୋ ୱା ହୋତୁ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ ୱା, ଜାତିଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ତେସଂ ଗୁଣେସୁ ପସନ୍ନମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବମେୱ ଅତିୱେଲଂ ନମସ୍ସିସ୍ସଂ, ନିଚ୍ଚକାଲମେୱ ନମସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି ୱଦତି । କିଂ କାରଣା ? କମ୍ମବନ୍ଧୂ ହି ମାଣୱାତି, ସତ୍ତା ହି ନାମେତେ କମ୍ମବନ୍ଧୂ କମ୍ମପଟିସରଣା, ତେନେୱ କାରଣେନ ସବ୍ବେ ୱଣ୍ଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘କିଞ୍ଚାପି, ମହାରାଜ, ଦାନତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମେୱ ମହପ୍ଫଲଂ, ଦ୍ୱେପି ପନେତେ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କାୱ, ତସ୍ମା ଦ୍ୱୀସୁପି ଅପ୍ପମତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ଦାନଞ୍ଚ ଦେହି, ସୀଲଞ୍ଚ ରକ୍ଖାହୀ’’ତି ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ମଘୱା, ଦେୱରାଜା ସୁଜମ୍ପତି ।
ୱେଦେହମନୁସାସିତ୍ୱା, ସଗ୍ଗକାୟଂ ଅପକ୍କମୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅପକ୍କମୀତି ପକ୍କମି, ସୁଧମ୍ମାଦେୱସଭାୟଂ ନିସିନ୍ନମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଥ ନଂ ଦେୱଗଣା ଆହଂସୁ ‘‘ମହାରାଜ, ନନୁ ନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, କୁହିଂ ଗତତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ମାରିସା ମିଥିଲାୟଂ ନିମିରଞ୍ଞୋ ଏକା କଙ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତସ୍ସ ପଞ୍ହଂ କଥେତ୍ୱା ତଂ ରାଜାନଂ ନିକ୍କଙ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ତଂ କାରଣଂ ଗାଥାୟ କଥେତୁଂ ଆହ –
‘‘ଇମଂ ଭୋନ୍ତୋ ନିସାମେଥ, ୟାୱନ୍ତେତ୍ଥ ସମାଗତା ।
ଧମ୍ମିକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ, ୱଣ୍ଣଂ ଉଚ୍ଚାୱଚଂ ବହୁଂ ॥
‘‘ୟଥା ଅୟଂ ନିମିରାଜା, ପଣ୍ଡିତୋ କୁସଲତ୍ଥିକୋ ।
ରାଜା ସବ୍ବୱିଦେହାନଂ, ଅଦା ଦାନଂ ଅରିନ୍ଦମୋ ॥
‘‘ତସ୍ସ ତଂ ଦଦତୋ ଦାନଂ, ସଙ୍କପ୍ପୋ ଉଦପଜ୍ଜଥ ।
ଦାନଂ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱା, କତମଂ ସୁ ମହପ୍ଫଲ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇମନ୍ତି ଧମ୍ମିକାନଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ମୟା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ସୀଲୱସେନ ଉଚ୍ଚଂ ଦାନୱସେନ ଅୱଚଂ ବହୁଂ ଇମଂ ୱଣ୍ଣଂ ନିସାମେଥ ସୁଣାଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଅୟନ୍ତି ଅୟଂ ନିମିରାଜା ୟଥା ଅତିୱିୟ ପଣ୍ଡିତୋତି ।
ଇତି ସୋ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦେୱସଙ୍ଘା ରାଜାନଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନିମିରାଜା ଆଚରିୟୋ, ତସ୍ସୋୱାଦେ ଠତ୍ୱା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅମ୍ହେହି ଅୟଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତି ଲଦ୍ଧା, ମୟଂ ଦଟ୍ଠୁକାମମ୍ହା, ତଂ ପକ୍କୋସାପେହି, ମହାରାଜା’’ତି ୱଦିଂସୁ । ସକ୍କୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମାତଲିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ ମାତଲି, ୱେଜୟନ୍ତରଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିମିରାଜାନଂ ଦିବ୍ବୟାନେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ରଥଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପାୟାସି । ସକ୍କସ୍ସ ପନ ଦେୱେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ମାତଲିଂ ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସ ଚ ରଥଂ ୟୋଜେନ୍ତସ୍ସ ଚ ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଇତି ନିମିରଞ୍ଞୋ ପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଉପୋସଥିକସ୍ସ ପାଚୀନସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତସ୍ସ ସୀଲଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁତୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ସୋ ରଥୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ମନୁସ୍ସା ଭୁତ୍ତସାୟମାସା ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୁଖକଥଂ କଥେନ୍ତା ‘‘ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ ଚନ୍ଦା ଉଗ୍ଗତା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ରଥୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ‘‘ନାୟଂ, ଚନ୍ଦୋ, ରଥୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସିନ୍ଧୱସହସ୍ସୟୁତ୍ତେ ମାତଲିସଙ୍ଗାହକେ ୱେଜୟନ୍ତରଥେ ଚ ପାକଟେ ଜାତେ ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଦିବ୍ବୟାନଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନ କସ୍ସଚି ଅଞ୍ଞସ୍ସ, ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଧମ୍ମିକୋ, ସକ୍କେନ ୱେଜୟନ୍ତରଥୋ ପେସିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ’’ତି ତୁଟ୍ଠପ୍ପହଟ୍ଠୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅବ୍ଭୁତୋ ୱତ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଲୋମହଂସନୋ ।
ଦିବ୍ବୋ ରଥୋ ପାତୁରହୁ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅବ୍ଭୁତୋତି ଅଭୂତପୁବ୍ବୋ । ଅଚ୍ଛରିୟୋତି ତେ ୱିମ୍ହୟୱସେନେୱମାହଂସୁ ।
ତସ୍ସ ପନ ମହାଜନସ୍ସ ଏୱଂ କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ମାତଲି ୱାତୱେଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଥଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ସୀହପଞ୍ଜରଉମ୍ମାରେ ପଚ୍ଛାଭାଗେନ ଠପେତ୍ୱା ଆରୋହଣସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଆରୋହଣତ୍ଥାୟ ରାଜାନଂ ନିମନ୍ତେସି। ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଦେୱପୁତ୍ତୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥ ରାଜାନଂ, ୱେଦେହଂ ମିଥିଲଗ୍ଗହଂ ॥
‘‘ଏହିମଂ ରଥମାରୁୟ୍ହ, ରାଜସେଟ୍ଠ ଦିସମ୍ପତି ।
ଦେୱା ଦସ୍ସନକାମା ତେ, ତାୱତିଂସା ସଇନ୍ଦକା ।
ସରମାନା ହି ତେ ଦେୱା, ସୁଧମ୍ମାୟଂ ସମଚ୍ଛରେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଥିଲଗ୍ଗହନ୍ତି ମିଥିଲାୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଗେହଂ, ଚତୂହି ୱା ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ମିଥିଲାୟଂ ସଙ୍ଗାହକଂ । ସମଚ୍ଛରେତି ତୱେୱ ଗୁଣକଥଂ କଥେନ୍ତା ନିସିନ୍ନାତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ଦେୱଲୋକଞ୍ଚ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ମାତଲିସ୍ସ ଚ ମେ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରଞ୍ଚ ମହାଜନଞ୍ଚ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ନଚିରସ୍ସେୱ ଆଗମିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ରଥଂ ଅଭିରୁହି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ରାଜା ତରମାନୋ, ୱେଦେହୋ ମିଥିଲଗ୍ଗହୋ ।
ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାନ, ପମୁଖୋ ରଥମାରୁହି ॥
‘‘ଅଭିରୂଳ୍ହଂ ରଥଂ ଦିବ୍ବଂ, ମାତଲି ଏତଦବ୍ରୱି ।
କେନ ତଂ ନେମି ମଗ୍ଗେନ, ରାଜସେଟ୍ଠ ଦିସମ୍ପତି ।
ୟେନ ୱା ପାପକମ୍ମନ୍ତା, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମା ଚ ୟେ ନରା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପମୁଖୋତି ଉତ୍ତମୋ, ଅଭିମୁଖୋ ୱା, ମହାଜନସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ଦତ୍ୱା ଆରୂଳ୍ହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ୱାତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ପାପକମ୍ମନ୍ତା ୱସନ୍ତି, ତଂ ଠାନଂ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁଂ, ୟେନ ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୟେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମା ନରା ୱସନ୍ତି, ତେସଂ ଠାନଂ ସକ୍କା ଦଟ୍ଠୁଂ, ଏତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କେନ ମଗ୍ଗେନ ତଂ ନେମି । ଇଦଂ ସୋ ସକ୍କେନ ଅନାଣତ୍ତୋପି ଅତ୍ତନୋ ଦୂତୱିସେସଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆହ ।
ଅଥ ନଂ ରାଜା ‘‘ମୟା ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବାନି, ଦ୍ୱେପି ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଉଭୟେନେୱ ମଂ ନେହି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୟେନ ୱା ପାପକମ୍ମନ୍ତା, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମା ଚ ୟେ ନରା’’ତି ॥
ତତୋ ମାତଲି ‘‘ଦ୍ୱେପି ଏକପହାରେନେୱ ନ ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁଂ, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ ଗାଥମାହ –
‘‘କେନ ତଂ ପଠମଂ ନେମି, ରାଜସେଟ୍ଠ ଦିସମ୍ପତି ।
ୟେନ ୱା ପାପକମ୍ମନ୍ତା, ପୁଞ୍ଞକମ୍ମା ଚ ୟେ ନରା’’ତି ॥
ନିରୟକଣ୍ଡଂ
ତତୋ ରାଜା ‘‘ଅହଂ ଅୱସ୍ସଂ ଦେୱଲୋକଂ ଗମିସ୍ସାମି, ନିରୟଂ ତାୱ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନିରୟେ ତାୱ ପସ୍ସାମି, ଆୱାସେ ପାପକମ୍ମିନଂ ।
ଠାନାନି ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମାନଂ, ଦୁସ୍ସୀଲାନଞ୍ଚ ୟା ଗତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟା ଗତୀତି ୟା ଏତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତଞ୍ଚ ପସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ୱେତରଣିଂ ନଦିଂ ତାୱ ଦସ୍ସେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଦସ୍ସେସି ମାତଲି ରଞ୍ଞୋ, ଦୁଗ୍ଗଂ ୱେତରଣିଂ ନଦିଂ ।
କୁଥିତଂ ଖାରସଂୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱେତରଣିନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତଲି ରଞ୍ଞୋ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ନିରୟାଭିମୁଖଂ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା କମ୍ମପଚ୍ଚୟେ ଉତୁନା ସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱେତରଣିଂ ନଦିଂ ତାୱ ଦସ୍ସେସି । ତତ୍ଥ ନିରୟପାଲା ଜଲିତାନି ଅସିସତ୍ତିତୋମରଭିନ୍ଦିୱାଲମୁଗ୍ଗରାଦୀନି ଆୱୁଧାନି ଗହେତ୍ୱା ନେରୟିକସତ୍ତେ ପହରନ୍ତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତି ୱିହେଠେନ୍ତି । ତେ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅସହନ୍ତା ୱେତରଣିୟଂ ପତନ୍ତି । ସା ଉପରି ଭିନ୍ଦିୱାଲପ୍ପମାଣାହି ସକଣ୍ଟକାହି ୱେତ୍ତଲତାହି ସଞ୍ଛନ୍ନା । ତେ ତତ୍ଥ ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ପଚ୍ଚିଂସୁ । ତେସୁ ପଜ୍ଜଲନ୍ତେସୁ ଖୁରଧାରାତିଖିଣେସୁ କଣ୍ଟକେସୁ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ହେଟ୍ଠା ତାଲକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପମାଣାନି ପଜ୍ଜଲିତଅୟସୂଲାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ନେରୟିକସତ୍ତା ବହୁଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୱେତ୍ତଲତାହି ଗଳିତ୍ୱା ସୂଲେସୁ ପତିତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧସରୀରା ସୂଲେସୁ ଆୱୁଣିତମଚ୍ଛା ୱିୟ ଚିରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତି । ତାନି ସୂଲାନିପି ପଜ୍ଜଲନ୍ତି, ନେରୟିକସତ୍ତାପି ପଜ୍ଜଲନ୍ତି । ସୂଲାନଂ ହେଟ୍ଠା ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଜଲିତାନି ଖୁରଧାରାସଦିସାନି ତିଖିଣାନି ଅୟୋପୋକ୍ଖରପତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ସୂଲେହି ଗଳିତ୍ୱା ଅୟପୋକ୍ଖରପତ୍ତେସୁ ପତିତ୍ୱା ଚିରଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ତତୋ ଖାରୋଦକେ ପତନ୍ତି, ଉଦକଂ ପଜ୍ଜଲତି, ନେରୟିକସତ୍ତାପି ପଜ୍ଜଲନ୍ତି, ଧୂମୋପି ଉଟ୍ଠହତି । ଉଦକସ୍ସ ପନ ହେଟ୍ଠା ନଦୀତଲଂ ଖୁରଧାରାହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ । ତେ ‘‘ହେଟ୍ଠା ନୁ ଖୋ କୀଦିସ’’ନ୍ତି ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖୁରଧାରାସୁ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକା ହୋନ୍ତି । ତେ ତଂ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଭେରୱଂ ୱିରୱନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । କଦାଚି ଅନୁସୋତଂ ୱୁୟ୍ହନ୍ତି, କଦାଚି ପଟିସୋତଂ । ଅଥ ନେ ତୀରେ ଠିତା ନିରୟପାଲା ଉସୁସତ୍ତିତୋମରାଦୀନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ୱିୟ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ତେ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାପ୍ପତ୍ତା ମହାୱିରୱଂ ରୱନ୍ତି । ଅଥ ନେ ପଜ୍ଜଲିତେହି ଅୟବଳିସେହି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପରିକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପଜ୍ଜଲିତଅୟପଥୱିୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ତେସଂ ମୁଖେ ତତ୍ତଂ ଅୟୋଗୁଳ୍ହଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତି ।
ଇତି ନିମିରାଜା ୱେତରଣିୟଂ ମହାଦୁକ୍ଖପୀଳିତେ ନେରୟିକସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଭୀତତସିତୋ ସଙ୍କମ୍ପିତହଦୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନାମେତେ ସତ୍ତା ପାପକମ୍ମଂ ଅକଂସୂ’’ତି ମାତଲିଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନିମୀ ହୱେ ମାତଲିମଜ୍ଝଭାସଥ, ଦିସ୍ୱା ଜନଂ ପତମାନଂ ୱିଦୁଗ୍ଗେ ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ୱେତରଣିଂ ପତନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଦୁବ୍ବଲେ ବଲୱନ୍ତା ଜୀୱଲୋକେ, ହିଂ ସନ୍ତି ରୋସେନ୍ତି ସୁପାପଧମ୍ମା ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ୱେତରଣିଂ ପତନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନିସ୍ସରୋ ହୁତ୍ୱା ଭୟସନ୍ତକୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ଦିସ୍ୱାତି ପତମାନଂ ଦିସ୍ୱା । ଜାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ମାତଲି ସୟଂ ଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅଜାନତୋ ଅକ୍ଖାସି । ଦୁବ୍ବଲେତି ସରୀରବଲଭୋଗବଲଆଣାବଲୱିରହିତେ । ବଲୱନ୍ତାତି ତେହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତା । ହିଂସନ୍ତୀତି ପାଣିପ୍ପହାରାଦୀହି କିଲମେନ୍ତି । ରୋସେନ୍ତୀତି ନାନପ୍ପକାରେହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି ଘଟେନ୍ତି । ପସୱେତ୍ୱାତି ଜନେତ୍ୱା, କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ମାତଲି ତସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ୱେତରଣିନିରୟେ ଦିଟ୍ଠେ ତଂ ପଦେସଂ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ସୁନଖାଦୀହି ଖାଦନଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତେନ ରଞ୍ଞା ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ବ୍ୟାକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସାମା ଚ ସୋଣା ସବଲା ଚ ଗିଜ୍ଝା, କାକୋଲସଙ୍ଘା ଅଦନ୍ତି ଭେରୱା ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିଂମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନେ କାକୋଲସଙ୍ଘା ଅଦନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ କେଚିମେ ମଚ୍ଛରିନୋ କଦରିୟା, ପରିଭାସକା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ।
ହିଂ ସନ୍ତି ରୋସେନ୍ତି ସୁପାପଧମ୍ମା, ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନେ କାକୋଲସଙ୍ଘା ଅଦନ୍ତୀ’’ତି ॥
ଇତୋ ପରେସୁ ପଞ୍ହେସୁ ଚେୱ ବ୍ୟାକରଣେସୁ ଚ ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ସାମାତି ରତ୍ତୱଣ୍ଣା । ସୋଣାତି ସୁନଖା । ସବଲା ଚାତି କବରୱଣ୍ଣା ଚ, ସେତକାଳପୀତଲୋହିତୱଣ୍ଣା ଚାତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସୁନଖେ ଦସ୍ସେତି । ତେ କିର ମହାହତ୍ଥିପ୍ପମାଣା ଜଲିତଅୟପଥୱିୟଂ ନେରୟିକସତ୍ତେ ମିଗେ ୱିୟ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡିକମଂସେସୁ ଡଂସିତ୍ୱା ତେସଂ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ସରୀରଂ ଜଲିତଅୟପଥୱିୟଂ ପାତେତ୍ୱା ମହାରୱଂ ରୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱୀହି ପୁରିମପାଦେହି ଉରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମେୱ ସେସେତ୍ୱା ମଂସଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ଗିଜ୍ଝାତି ମହାଭଣ୍ଡସକଟପ୍ପମାଣା ଲୋହତୁଣ୍ଡା ଗିଜ୍ଝା । ଏତେ ତେସଂ କଣୟସଦିସେହି ତୁଣ୍ଡେହି ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଖାଦନ୍ତି । କାକୋଲସଙ୍ଘାତି ଲୋହତୁଣ୍ଡକାକଗଣା । ତେ ଅତିୱିୟ ଭୟାନକା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠେ ଖାଦନ୍ତି । ୟେମେ ଜନେତି ୟେ ଇମେ ନେରୟିକସତ୍ତେ କାକୋଲସଙ୍ଘା ଖାଦନ୍ତି, ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିଂ ନାମ ପାପଂ ଅକଂସୂତି ପୁଚ୍ଛି । ମଚ୍ଛରିନୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଦାୟକା । କଦରିୟାତି ପରେ ଦେନ୍ତେପି ପଟିସେଧକା ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିନୋ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ସମିତବାହିତପାପାନଂ ।
‘‘ସଜୋତିଭୂତା ପଥୱିଂ କମନ୍ତି, ତତ୍ତେହି ଖନ୍ଧେହି ଚ ପୋଥୟନ୍ତି ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଖନ୍ଧହତା ସୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମି ସୁପାପଧମ୍ମିନୋ, ନରଞ୍ଚ ନାରିଞ୍ଚ ଅପାପଧମ୍ମଂ ।
ହିଂ ସନ୍ତି ରୋସେନ୍ତି ସୁପାପଧମ୍ମା, ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନା ଖନ୍ଧହତା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସଜୋତିଭୂତାତି ପଜ୍ଜଲିତସରୀରା । ପଥୱିନ୍ତି ପଜ୍ଜଲିତଂ ନୱୟୋଜନବହଲଂ ଅୟପଥୱିଂ । କମନ୍ତୀତି ଅକ୍କମନ୍ତି । ଖନ୍ଧେହି ଚ ପୋଥୟନ୍ତୀତି ନିରୟପାଲା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ତାଲପ୍ପମାଣେହି ଜଲିତଅୟକ୍ଖନ୍ଧେହି ଜଙ୍ଘାଦୀସୁ ପହରିତ୍ୱା ପାତେତ୍ୱା ତେହେୱ ଖନ୍ଧେହି ପୋଥୟନ୍ତି, ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତି । ସୁପାପଧମ୍ମିନୋତି ଅତ୍ତନା ସୁଟ୍ଠୁ ପାପଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା । ଅପାପଧମ୍ମନ୍ତି ସୀଲାଚାରାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ, ନିରପରାଧଂ ୱା ।
‘‘ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଅପରେ ଫୁଣନ୍ତି, ନରା ରୁଦନ୍ତା ପରିଦଡ୍ଢଗତ୍ତା ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିଂ ମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଫୁଣନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ କେଚି ପୂଗାୟ ଧନସ୍ସ ହେତୁ, ସକ୍ଖିଂ କରିତ୍ୱା ଇଣଂ ଜାପୟନ୍ତି ।
ତେ ଜାପୟିତ୍ୱା ଜନତଂ ଜନିନ୍ଦ, ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନା ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ଫୁଣନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗାରକାସୁନ୍ତି ସମ୍ମ ମାତଲି, କେ ନାମେତେ ଅପରେ ୱଜଂ ଅପୱିସନ୍ତିୟୋ ଗାୱୋ ୱିୟ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିରୟପାଲେହି ଜଲିତଅୟଗୁଳେହି ପୋଥିୟମାନା ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂ ପତନ୍ତି । ତତ୍ର ଚ ନେସଂ ୟାୱ କଟିପ୍ପମାଣା ନିମୁଗ୍ଗାନଂ ମହତୀହି ଅୟପଚ୍ଛୀହି ଆଦାୟ ଉପରିଅଙ୍ଗାରେ ଓକିରନ୍ତି, ଅଥ ନେ ଅଙ୍ଗାରେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ରୋଦନ୍ତା ଦଡ୍ଢଗତ୍ତା ଫୁଣନ୍ତି ୱିଧୁନନ୍ତି, କମ୍ମବଲେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀସେ ଅଙ୍ଗାରେ ଫୁଣନ୍ତି ଓକିରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଗାୟ ଧନସ୍ସାତି ଓକାସେ ସତି ଦାନଂ ୱା ଦସ୍ସାମ, ପୂଜଂ ୱା ପୱତ୍ତେସ୍ସାମ, ୱିହାରଂ ୱା କରିସ୍ସାମାତି ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଠପିତସ୍ସ ପୂଗସନ୍ତକସ୍ସ ଧନସ୍ସ ହେତୁ । ଜାପୟନ୍ତୀତି ତଂ ଧନଂ ୟଥାରୁଚି ଖାଦିତ୍ୱା ଗଣଜେଟ୍ଠକାନଂ ଲଞ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଏତ୍ତକଂ ୱୟକରଣଂ ଗତଂ, ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଅମ୍ହେହି ଏତ୍ତକଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କୂଟସକ୍ଖିଂ କରିତ୍ୱା ତଂ ଇଣଂ ଜାପୟନ୍ତି ୱିନାସେନ୍ତି ।
‘‘ସଜୋତିଭୂତା ଜଲିତା ପଦିତ୍ତା, ପଦିସ୍ସତି ମହତୀ ଲୋହକୁମ୍ଭୀ ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଅୱଂସିରା ଲୋହକୁମ୍ଭିଂ ପତନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ସୀଲୱନ୍ତଂ ସମଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା, ହିଂସନ୍ତି ରୋସେନ୍ତି ସୁପାପଧମ୍ମା ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ଅୱଂସିରା ଲୋହକୁମ୍ଭିଂ ପତନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଦିତ୍ତାତିଆଦିତ୍ତା । ମହତୀତି ପବ୍ବତପ୍ପମାଣା କପ୍ପେନ ସଣ୍ଠିତଲୋହରସେନ ସମ୍ପୁଣ୍ଣା । ଅୱଂସିରାତି ଭୟାନକେହି ନିରୟପାଲେହି ଉଦ୍ଧଂପାଦେ ଅଧୋସିରେ କତ୍ୱା ଖିପିୟମାନା ତଂ ଲୋହକୁମ୍ଭିଂ ପତନ୍ତି । ସୀଲୱନ୍ତନ୍ତି ସୀଲଆଚାରଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ।
‘‘ଲୁଞ୍ଚନ୍ତି ଗୀୱଂ ଅଥ ୱେଠୟିତ୍ୱା, ଉଣ୍ହୋଦକସ୍ମିଂ ପକିଲେଦୟିତ୍ୱା ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଲୁତ୍ତସିରା ସୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମି ସୁପାପଧମ୍ମିନୋ, ପକ୍ଖୀ ଗହେତ୍ୱାନ ୱିହେଠୟନ୍ତି ତେ ।
ୱିହେଠୟିତ୍ୱା ସକୁଣଂ ଜନିନ୍ଦ, ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନା ଲୁତ୍ତସିରା ସୟ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଲୁଞ୍ଚନ୍ତୀତି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି । ଅଥ ୱେଠୟିତ୍ୱାତି ଜଲିତଲୋହୟୋତ୍ତେହି ଅଧୋମୁଖଂ ୱେଠୟିତ୍ୱା । ଉଣ୍ହୋଦକସ୍ମିନ୍ତି କପ୍ପେନ ସଣ୍ଠିତଲୋହଉଦକସ୍ମିଂ । ପକିଲେଦୟିତ୍ୱାତି ତେମେତ୍ୱା ଖିପିତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସମ୍ମ ମାତଲି, ୟେସଂ ଇମେ ନିରୟପାଲା ଜଲିତଲୋହୟୋତ୍ତେହି ଗୀୱଂ ୱେଠେତ୍ୱା ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ସରୀରଂ ଓନାମେତ୍ୱା ତଂ ଗୀୱଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତକଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଜଲିତଅୟଦଣ୍ଡେହି ଆଦାୟ ଏକସ୍ମିଂ ଜଲିତଲୋହରସେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ତାୟ ଚ ଗୀୱାୟ ଲୁଞ୍ଚିତାୟ ପୁନ ସୀସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗୀୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତିୟେୱ । କିଂ ନାମେତେ କମ୍ମଂ କରିଂସୁ ? ଏତେ ହି ମେ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ପକ୍ଖୀ ଗହେତ୍ୱାନ ୱିହେଠୟନ୍ତୀତି ମହାରାଜ, ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ସକୁଣେ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍ଖେ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତି ୱା, ତେ ଇମେ ଲୁତ୍ତସିରା ସୟନ୍ତୀତି ।
‘‘ପହୂତତୋୟା ଅନିଗାଧକୂଲା, ନଦୀ ଅୟଂ ସନ୍ଦତି ସୁପ୍ପତିତ୍ଥା ।
ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତା ମନୁଜା ପିୱନ୍ତି, ପୀତଞ୍ଚ ତେସଂ ଭୁସ ହୋତି ପାନି ॥
‘‘ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ପୀତଞ୍ଚ ତେସଂ ଭୁସ ହୋତି ପାନି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ସୁଦ୍ଧଧଞ୍ଞଂ ପଲାସେନ ମିସ୍ସଂ, ଅସୁଦ୍ଧକମ୍ମା କୟିନୋ ଦଦନ୍ତି ।
ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତାନ ପିପାସିତାନଂ, ପୀତଞ୍ଚ ତେସଂ ଭୁସ ହୋତି ପାନୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନିଗାଧକୂଲାତି ଅଗମ୍ଭୀରତୀରା । ସୁପ୍ପତିତ୍ଥାତି ସୋଭନେହି ତିତ୍ଥେହି ଉପେତା । ଭୁସ ହୋତୀତି ୱୀହିଭୁସଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ପାନୀତି ପାନୀୟଂ । ତସ୍ମିଂ କିର ପଦେସେ ପହୂତସଲିଲା ରମଣୀୟା ନଦୀ ସନ୍ଦତି, ନେରୟିକସତ୍ତା ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପେନ ତତ୍ତା ପିପାସଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଜଲିତଲୋହପଥୱିଂ ମଦ୍ଦନ୍ତା ତଂ ନଦିଂ ଓତରନ୍ତି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ତୀରା ପଜ୍ଜଲନ୍ତି, ପାନୀୟଂ ଭୁସପଲାସଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଜ୍ଜଲତି । ତେ ପିପାସଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତଂ ଜଲିତଂ ଭୁସପଲାସଂ ଖାଦନ୍ତି । ତଂ ତେସଂ ସକଲସରୀରଂ ଝାପେତ୍ୱା ଅଧୋଭାଗେନ ନିକ୍ଖମତି । ତେ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ କନ୍ଦନ୍ତି । ସୁଦ୍ଧଧଞ୍ଞନ୍ତି ୱୀହିଆଦିସତ୍ତୱିଧଂ ପରିସୁଦ୍ଧଧଞ୍ଞଂ । ପଲାସେନ ମିସ୍ସନ୍ତି ପଲାସେନ ୱା ଭୁସେନ ୱା ୱାଲୁକାମତ୍ତିକାଦୀହି ୱା ମିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା। ଅସୁଦ୍ଧକମ୍ମାତି କିଲିଟ୍ଠକାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମା । କୟିନୋତି ‘‘ସୁଦ୍ଧଧଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କୟିକସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ମୂଲଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାରୂପଂ ଅସୁଦ୍ଧଧଞ୍ଞଂ ଦଦନ୍ତି ।
‘‘ଉସୂହି ସତ୍ତୀହି ଚ ତୋମରେହି, ଦୁଭୟାନି ପସ୍ସାନି ତୁଦନ୍ତି କନ୍ଦତଂ ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ସତ୍ତିହତା ସୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ଅସାଧୁକମ୍ମିନୋ, ଅଦିନ୍ନମାଦାୟ କରୋନ୍ତି ଜୀୱିକଂ ।
ଧଞ୍ଞଂ ଧନଂ ରଜତଂ ଜାତରୂପଂ, ଅଜେଳକଞ୍ଚାପି ପସୁଂ ମହିଂସଂ ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ସତ୍ତିହତା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦୁଭୟାନୀତି ଉଭୟାନି । ତୁଦନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତି । କନ୍ଦତନ୍ତି କନ୍ଦନ୍ତାନଂ । ଫରୁସା ନିରୟପାଲା ଅରଞ୍ଞେ ଲୁଦ୍ଦା ମିଗଂ ୱିୟ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଉସୁଆଦୀହି ନାନାୱୁଧେହି ଦ୍ୱେ ପସ୍ସାନି ତୁଦନ୍ତି, ସରୀରଂ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦଂ ପୁରାଣପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଖାୟତି । ଅଦିନ୍ନମାଦାୟାତିପରସନ୍ତକଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକଂ ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦୀହି ଚେୱ ୱଞ୍ଚନାୟ ଚ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତି ।
‘‘ଗୀୱାୟ ବଦ୍ଧା କିସ୍ସ ଇମେ ପୁନେକେ, ଅଞ୍ଞେ ୱିକନ୍ତା ବିଲକତା ସୟନ୍ତି ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ବିଲକତା ସୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ଓରବ୍ଭିକା ସୂକରିକା ଚ ମଚ୍ଛିକା, ପସୁଂ ମହିଂସଞ୍ଚ ଅଜେଳକଞ୍ଚ ।
ହନ୍ତ୍ୱାନ ସୂନେସୁ ପସାରୟିଂସୁ, ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନା ବିଲକତା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଗୀୱାୟ ବଦ୍ଧାତି ମହନ୍ତେହି ଜଲିତଲୋହୟୋତ୍ତେହି ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଅୟପଥୱିୟଂ ପାତେତ୍ୱା ନାନାୱୁଧେହି କୋଟ୍ଟିୟମାନେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ଅଞ୍ଞେ ୱିକନ୍ତାତି ଅଞ୍ଞେ ପନ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ନା । ବିଲକତାତି ଜଲିତେସୁ ଅୟଫଲକେସୁ ଠପେତ୍ୱା ମଂସଂ ୱିୟ ପୋତ୍ଥନିୟା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପୁଞ୍ଜକତା ହୁତ୍ୱା ସୟନ୍ତି । ମଚ୍ଛିକାତି ମଚ୍ଛଘାତକା । ପସୁନ୍ତି ଗାୱିଂ । ସୂନେସୁ ପସାରୟିଂସୂତି ମଂସଂ ୱିକ୍କିଣିତ୍ୱା ଜୀୱିକକପ୍ପନତ୍ଥଂ ସୂନାପଣେସୁ ଠପେସୁଂ ।
‘‘ରହଦୋ ଅୟଂ ମୁତ୍ତକରୀସପୂରୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧରୂପୋ ଅସୁଚି ପୂତି ୱାତି ।
ଖୁଦାପରେତା ମନୁଜା ଅଦନ୍ତି, ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା ।
ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି, ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ ।
ୟେମେ ଜନା ମୁତ୍ତକରୀସଭକ୍ଖା ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସି ଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ କେଚିମେ କାରଣିକା ୱିରୋସକା, ପରେସଂ ହିଂସାୟ ସଦା ନିୱିଟ୍ଠା ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋ ମୀଳ୍ହମଦନ୍ତି ବାଲା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଖୁଦାପରେତା ମନୁଜା ଅଦନ୍ତୀତି ଏତେ ନେରୟିକା ସତ୍ତା ଛାତକେନ ଫୁଟ୍ଠା ଖୁଦଂ ସହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପକ୍କୁଥିତଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ କପ୍ପେନ ସଣ୍ଠିତଂ ପୁରାଣମୀଳ୍ହଂ ପିଣ୍ଡଂ ପିଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଅଦନ୍ତି ଖାଦନ୍ତି । କାରଣିକାତି କାରଣକାରକା । ୱିରୋସକାତି ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜାନମ୍ପି ୱିହେଠକା । ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋତି ୟେ ତେସଞ୍ଞେୱ ଗେହେ ଖାଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟିତ୍ୱା ପୁନ ମାସକହାପଣଂ ନାମ ଆହରାପେନ୍ତି, ଲଞ୍ଜଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେ ମିତ୍ତଦୂସକା ବାଲା ଏୱରୂପଂ ମୀଳ୍ହଂ ଖାଦନ୍ତି, ମହାରାଜାତି ।
‘‘ରହଦୋ ଅୟଂ ଲୋହିତପୁବ୍ବପୂରୋ, ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧରୂପୋ ଅସୁଚି ପୂତି ୱାତି ।
ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତା ମନୁଜା ପିୱନ୍ତି, ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା ।
ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି, ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ ।
ୟେମେ ଜନା ଲୋହିତପୁବ୍ବଭକ୍ଖା ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ମାତରଂ ୱା ପିତରଂ ୱା ଜୀୱଲୋକେ, ପାରାଜିକା ଅରହନ୍ତେ ହନନ୍ତି ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ଲୋହିତପୁବ୍ବଭକ୍ଖା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଘମ୍ମାଭିତତ୍ତାତି ସନ୍ତାପେନ ପୀଳିତା । ପାରାଜିକାତି ପରାଜିତା ଜରାଜିଣ୍ଣେ ମାତାପିତରୋ ଘାତେତ୍ୱା ଗିହିଭାୱେୟେୱ ପାରାଜିକଂ ପତ୍ତା । ଅରହନ୍ତେତି ପୂଜାୱିସେସସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ । ହନନ୍ତୀତି ଦୁକ୍କରକାରକେ ମାତାପିତରୋ ମାରେନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ଅରହନ୍ତେ’’ତି ପଦେନ ବୁଦ୍ଧସାୱକେପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ।
ଅପରସ୍ମିମ୍ପି ଉସ୍ସଦନିରୟେ ନିରୟପାଲା ନେରୟିକାନଂ ତାଲପ୍ପମାଣେନ ଜଲିତଅୟବଳିସେନ ଜିୱ୍ହଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ତେ ସତ୍ତେ ଜଲିତଅୟପଥୱିୟଂ ପାତେତ୍ୱା ଉସଭଚମ୍ମଂ ୱିୟ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ସଙ୍କୁସତେନ ହନନ୍ତି । ତେ ଥଲେ ଖିତ୍ତମଚ୍ଛା ୱିୟ ଫନ୍ଦନ୍ତି, ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ସହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ରୋଦନ୍ତା ପରିଦେୱନ୍ତା ମୁଖେନ ଖେଳଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ରାଜା ମାତଲିନା ଦସ୍ସିତେ ଆହ –
‘‘ଜିୱ୍ହ ଚ ପସ୍ସ ବଳିସେନ ୱିଦ୍ଧଂ, ୱିହତଂ ୟଥା ସଙ୍କୁସତେନ ଚମ୍ମଂ ।
ଫନ୍ଦନ୍ତି ମଚ୍ଛାୱ ଥଲମ୍ହି ଖିତ୍ତା, ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଖେଳଂ ରୁଦମାନା କିମେତେ ॥
‘‘ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ୱଙ୍କଘସ୍ତା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ କେଚି ସନ୍ଧାନଗତା ମନୁସ୍ସା, ଅଗ୍ଘେନ ଅଗ୍ଘଂ କୟଂ ହାପୟନ୍ତି ।
କୂଟେନ କୂଟଂ ଧନଲୋଭହେତୁ, ଛନ୍ନଂ ୟଥା ୱାରିଚରଂ ୱଧାୟ ॥
‘‘ନ ହି କୂଟକାରିସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ତାଣା, ସକେହି କମ୍ମେହି ପୁରକ୍ଖତସ୍ସ ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ୱଙ୍କଘସ୍ତା ସୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିମେତେତି କିଂକାରଣା ଏତେ । ୱଙ୍କଘସ୍ତାତି ଗିଲିତବଳିସା । ସନ୍ଧାନଗତାତି ସନ୍ଧାନଂ ମରିୟାଦଂ ଗତା, ଅଗ୍ଘାପନକଟ୍ଠାନେ ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଘେନ ଅଗ୍ଘନ୍ତି ତଂ ତଂ ଅଗ୍ଘଂ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ ୱା ଜାତରୂପରଜତାଦୀନଂ ୱା ତେସଂ ତେସଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକାନଂ ଅଗ୍ଘଂ ହାପେନ୍ତି । କୟନ୍ତି ତଂ ହାପେନ୍ତା କାୟିକାନଂ କୟଂ ହାପେନ୍ତି, ସତେ ଦାତବ୍ବେ ପଣ୍ଣାସଂ ଦାପେନ୍ତି, ଇତରଂ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି । କୂଟେନ କୂଟନ୍ତି ତୁଲାକୂଟାଦୀସୁ ତଂ ତଂ କୂଟଂ । ଧନଲୋଭହେତୂତି ଧନଲୋଭେନ ଏତଂ କୂଟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଛନ୍ନଂ ୟଥା ୱାରିଚରଂ ୱଧାୟାତି ତଂ ପନ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତାପି ମଧୁରୱାଚାୟ ତଥା କତଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ୟଥା ୱାରିଚରଂ ମଚ୍ଛଂ ୱଧାୟ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତା ବଳିସଂ ଆମିସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ତଂ ୱଧେନ୍ତି, ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ନ ହି କୂଟକାରିସ୍ସାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ମମ କମ୍ମଂ, ନ ତଂ କୋଚି ଜାନାତୀତି ମଞ୍ଞମାନସ୍ସ ହି କୂଟକାରିସ୍ସ ତାଣା ନାମ ନ ହୋନ୍ତି । ସୋ ତେହି କମ୍ମେହି ପୁରକ୍ଖତୋ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭତି ।
‘‘ନାରୀ ଇମା ସମ୍ପରିଭିନ୍ନଗତ୍ତା, ପଗ୍ଗୟ୍ହ କନ୍ଦନ୍ତି ଭୁଜେ ଦୁଜଚ୍ଚା ।
ସମ୍ମକ୍ଖିତା ଲୋହିତପୁବ୍ବଲିତ୍ତା, ଗାୱୋ ୟଥା ଆଘାତନେ ୱିକନ୍ତା ।
ତା ଭୂମିଭାଗସ୍ମିଂ ସଦା ନିଖାତା, ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତି ସଜୋତିଭୂତା ॥
‘‘ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମା ନୁ ନାରିୟୋ କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟା ଭୂମିଭାଗସ୍ମିଂ ସଦା ନିଖାତା ।
ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତି ସଜୋତିଭୂତା ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘କୋଲିତ୍ଥିୟାୟୋ ଇଧ ଜୀୱଲୋକେ, ଅସୁଦ୍ଧକମ୍ମା ଅସତଂ ଅଚାରୁଂ ।
ତା ଦିତ୍ତରୂପା ପତି ୱିପ୍ପହାୟ, ଅଞ୍ଞଂ ଅଚାରୁଂ ରତିଖିଡ୍ଡହେତୁ ।
ତା ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ରମାପୟିତ୍ୱା, ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତି ସଜୋତିଭୂତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନାରୀତି ଇତ୍ଥିୟୋ । ସମ୍ପରିଭିନ୍ନଗତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ଭିନ୍ନସରୀରା । ଦୁଜଚ୍ଚାତି ଦୁଜ୍ଜାତିକା ୱିରୂପା ଜେଗୁଚ୍ଛା । ଆଘାତନେତି ଗାୱଘାତଟ୍ଠାନେ । ୱିକନ୍ତାତି ଛିନ୍ନସୀସା ଗାୱୋ ୱିୟ ପୁବ୍ବଲୋହିତଲିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା। ସଦା ନିଖାତାତି ନିଚ୍ଚଂ ଜଲିତଅୟପଥୱିୟଂ କଟିମତ୍ତଂ ପୱେସେତ୍ୱା ନିଖଣିତ୍ୱା ଠପିତା ୱିୟ ଠିତା । ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମ୍ମ ମାତଲି, ତା ନାରିୟୋ ଏତେ ପବ୍ବତକ୍ଖନ୍ଧା ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ତାସଂ କିର ଏୱଂ କଟିପ୍ପମାଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଠିତକାଲେ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଜଲିତଅୟପବ୍ବତୋ ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସନି ୱିୟ ୱିରୱନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସରୀରଂ ସଣ୍ହକରଣୀ ୱିୟ ପିସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମିଂ ଅତିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମପସ୍ସେ ଠିତେ ପୁନ ଚ ତାସଂ ସରୀରଂ ପାତୁ ଭୱତି । ତା ଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତିୟୋ ବାହା ପଗ୍ଗୟ୍ହ କନ୍ଦନ୍ତି । ସେସଦିସାସୁ ୱୁଟ୍ଠିତେସୁ ଜଲିତପବ୍ବତେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱେ ପବ୍ବତା ସମୁଟ୍ଠାୟ ଉଚ୍ଛୁଘଟିକଂ ୱିୟ ପୀଳେନ୍ତି, ଲୋହିତଂ ପକ୍କୁଥିତଂ ସନ୍ଦତି । କଦାଚି ତୟୋ ପବ୍ବତା ସମୁଟ୍ଠାୟ ପୀଳେନ୍ତି । କଦାଚି ଚତ୍ତାରୋ ପବ୍ବତା ସମୁଟ୍ଠାୟ ତାସଂ ସରୀରଂ ପୀଳେନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।
କୋଲିତ୍ଥିୟାୟୋତି କୁଲେ ପତିଟ୍ଠିତା କୁଲଧୀତରୋ । ଅସତଂ ଅଚାରୁନ୍ତି ଅସଞ୍ଞତକମ୍ମଂ କରିଂସୁ । ଦିତ୍ତରୂପାତି ସଠରୂପା ଧୁତ୍ତଜାତିକା ହୁତ୍ୱା । ପତି ୱିପ୍ପହାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ପତିଂ ପଜହିତ୍ୱା । ଅଚାରୁନ୍ତି ଅଗମଂସୁ । ରତିଖିଡ୍ଡହେତୂତି କାମରତିହେତୁ ଚେୱ ଖିଡ୍ଡାହେତୁ ଚ । ରମାପୟିତ୍ୱାତି ପରପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ରମାପୟିତ୍ୱା ଇଧ ଉପପନ୍ନା । ଅଥ ତାସଂ ସରୀରଂ ଇମେ ଖନ୍ଧାତିୱତ୍ତନ୍ତି ସଜୋତିଭୂତାତି ।
‘‘ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା କିସ୍ସ ଇମେ ପୁନେକେ, ଅୱଂସିରା ନରକେ ପାତୟନ୍ତି ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଅୱଂସିରା ନରକେ ପାତୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ଅସାଧୁକମ୍ମିନୋ, ପରସ୍ସ ଦାରାନି ଅତିକ୍କମନ୍ତି ।
ତେ ତାଦିସା ଉତ୍ତମଭଣ୍ଡଥେନା, ତେମେ ଜନା ଅୱଂସିରା ନରକେ ପାତୟନ୍ତି ॥
‘‘ତେ ୱସ୍ସପୂଗାନି ବହୂନି ତତ୍ଥ, ନିରୟେସୁ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦୟନ୍ତି ।
ନ ହି ପାପକାରିସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ତାଣା, ସକେହି କମ୍ମେହି ପୁରକ୍ଖତସ୍ସ ।
ତେ ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମା ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ, ତେମେ ଜନା ଅୱଂସିରା ନରକେ ପାତୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନରକେତି ଜଲିତଅଙ୍ଗାରପୁଣ୍ଣେ ମହାଆୱାଟେ । ତେ କିର ୱଜଂ ଅପୱିସନ୍ତିୟୋ ଗାୱୋ ୱିୟ ନିରୟପାଲେହି ନାନାୱୁଧାନି ଗହେତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିୟମାନା ପୋଥିୟମାନା ୟଦା ତଂ ନରକଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅଥ ତେ ନିରୟପାଲା ଉଦ୍ଧଂପାଦେ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପାତୟନ୍ତି ଖିପନ୍ତି । ଏୱଂ ତେ ପାତିୟମାନେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଉତ୍ତମଭଣ୍ଡଥେନାତି ମନୁସ୍ସେହି ପିୟାୟିତସ୍ସ ୱରଭଣ୍ଡସ୍ସ ଥେନକା ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମାତଲିସଙ୍ଗାହକୋ ତଂ ନିରୟଂ ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା ରଥଂ ପୁରତୋ ପେସେତ୍ୱା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ପଚ୍ଚନଟ୍ଠାନଂ ନିରୟଂ ଦସ୍ସେସି । ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଚସ୍ସ ୱିୟାକାସି ।
‘‘ଉଚ୍ଚାୱଚାମେ ୱିୱିଧା ଉପକ୍କମା, ନିରୟେସୁ ଦିସ୍ସନ୍ତି ସୁଘୋରରୂପା ।
ଭୟଞ୍ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ପାପଂ, ୟେମେ ଜନା ଅଧିମତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା ତିବ୍ବା ।
ଖରା କଟୁକା ୱେଦନା ୱେଦୟନ୍ତି ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପାପକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ସୁପାପଦିଟ୍ଠିନୋ, ୱିସ୍ସାସକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି ମୋହା ।
ପରଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ସମାଦପେନ୍ତି, ତେ ପାପଦିଟ୍ଠିଂ ପସୱେତ୍ୱ ପାପଂ ।
ତେମେ ଜନା ଅଧିମତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା ତିବ୍ବା, ଖରା କଟୁକା ୱେଦନା ୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାୱଚାମେତି ଉଚ୍ଚା ଅୱଚା ଇମେ, ଖୁଦ୍ଦକା ଚ ମହନ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପକ୍କମାତି କାରଣପ୍ପୟୋଗା । ସୁପାପଦିଟ୍ଠିନୋତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିକାୟ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ପାପଦିଟ୍ଠିନୋ । ୱିସ୍ସାସକମ୍ମାନୀତି ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସ୍ସାସେନ ତନ୍ନିସ୍ସିତା ହୁତ୍ୱା ନାନାୱିଧାନି ପାପକମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି । ତେମେତି ତେ ଇମେ ଜନା ଏୱରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି ।
ଇତି ରଞ୍ଞୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ପଚ୍ଚନନିରୟଂ ଆଚିକ୍ଖି । ଦେୱଲୋକେପି ଦେୱଗଣା ରଞ୍ଞୋ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକୟମାନା ସୁଧମ୍ମାୟଂ ଦେୱସଭାୟଂ ନିସୀଦିଂସୁୟେୱ । ସକ୍କୋପି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ମାତଲି, ଚିରାୟତୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମାତଲି, ଅତ୍ତନୋ ଦୂତୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘ମହାରାଜ, ଅସୁକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅସୁକନିରୟେ ନାମ ପଚ୍ଚନ୍ତୀ’ତି ନିରୟେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ନିମିରଞ୍ଞୋ ପନ ଅପ୍ପମେୱ ଆୟୁ ଖୀୟେଥ, ନିରୟଦସ୍ସନଂ ନାସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏକଂ ମହାଜୱଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ପେସେସି ‘‘ତ୍ୱଂ ‘ସୀଘଂ ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତୂ’ତି ମାତଲିସ୍ସ ୱଦେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜୱେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ମାତଲି, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ସକ୍କା ଚିରାୟିତୁ’’ନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ଏକପହାରେନେୱ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ବହୂ ନିରୟେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ୱିଦିତାନି ତେ ମହାରାଜ, ଆୱାସଂ ପାପକମ୍ମିନଂ ।
ଠାନାନି ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମାନଂ, ଦୁସ୍ସୀଲାନଞ୍ଚ ୟା ଗତି ।
ଉୟ୍ୟାହି ଦାନି ରାଜୀସି, ଦେୱରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମହାରାଜ, ଇମଂ ପାପକମ୍ମୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆୱାସଂ ଦିସ୍ୱା ଲୁଦ୍ଦକମ୍ମାନଞ୍ଚ ଠାନାନି ତୟା ୱିଦିତାନି । ଦୁସ୍ସୀଲାନଞ୍ଚ ୟା ଗତି ନିବ୍ବତ୍ତି, ସାପି ତେ ୱିଦିତା । ଇଦାନି ଦେୱରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉୟ୍ୟାହି ଗଚ୍ଛାହି, ମହାରାଜାତି ।
ନିରୟକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସଗ୍ଗକଣ୍ଡଂ
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମାତଲି ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ରଥଂ ପେସେସି । ରାଜା ଦେୱଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକଂ ମଣିମୟଂ ପଞ୍ଚଥୂପିକଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଉୟ୍ୟାନପୋକ୍ଖରଣିସମ୍ପନ୍ନଂ କପ୍ପରୁକ୍ଖପରିୱୁତଂ ବୀରଣିୟା ଦେୱଧୀତାୟ ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ଦେୱଧୀତରଂ ଅନ୍ତୋକୂଟାଗାରେ ସୟନପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛରାସହସ୍ସପରିୱୁତଂ ମଣିସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ମାତଲିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥମାହ । ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ପଞ୍ଚଥୂପଂ ଦିସ୍ସତିଦଂ ୱିମାନଂ, ମାଲାପିଳନ୍ଧା ସୟନସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ।
ତତ୍ଥଚ୍ଛତି ନାରୀ ମହାନୁଭାୱା, ଉଚ୍ଚାୱଚଂ ଇଦ୍ଧି ୱିକୁବ୍ବମାନା ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ନାରୀ କିମକାସି ସାଧୁଂ, ୟା ମୋଦତି ସଗ୍ଗପତ୍ତା ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟଦି ତେ ସୁତା ବୀରଣୀ ଜୀୱଲୋକେ, ଆମାୟଦାସୀ ଅହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ।
ସା ପତ୍ତକାଲଂ ଅତିଥିଂ ୱିଦିତ୍ୱା, ମାତାୱ ପୁତ୍ତଂ ସକିମାଭିନନ୍ଦୀ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସା ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚଥୂପନ୍ତି ପଞ୍ଚହି କୂଟାଗାରେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ମାଲାପିଳନ୍ଧାତି ମାଲାଦୀହି ସବ୍ବାଭରଣେହି ପଟିମଣ୍ଡିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥଚ୍ଛତୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିମାନେ ଅଚ୍ଛତି । ଉଚ୍ଚାୱଚଂ ଇଦ୍ଧି ୱିକୁବ୍ବମାନାତି ନାନପ୍ପକାରଂ ଦେୱିଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସୟମାନା । ଦିସ୍ୱାତି ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ଠିତଂ ମଂ ୱିତ୍ତି ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତି, ୱିତ୍ତିସନ୍ତକୋ ୱିୟ ହୋମି ତୁଟ୍ଠିୟା ଅତିଭୂତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆମାୟଦାସୀତି ଗେହଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଜାତଦାସୀ । ଅହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ସା କିର କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ କାଲେ ଏକସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦାସୀ ଅହୋସି । ସା ପତ୍ତକାଲନ୍ତି ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଅଟ୍ଠ ସଲାକଭତ୍ତାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନି ଅହେସୁଂ । ସୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ପଟ୍ଠାୟ ଏକେକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏକେକଂ କହାପଣଗ୍ଘନକଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସଲାକଭତ୍ତାନି ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହ । ସା ‘‘ସାମି, ଭିକ୍ଖୁ ନାମ ଧୁତ୍ତୋ, ନାହଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ଧୀତରୋପିସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିପିଂସୁ । ସୋ ଦାସିଂ ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସସି ଅମ୍ମା’’ତି ଆହ । ସା ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି ଅୟ୍ୟା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଭତ୍ତାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସଲାକଂ ଲଭିତ୍ୱା ଆଗତଂ ପତ୍ତକାଲଂ ଅତିଥିଂ ୱିଦିତ୍ୱା ହରିତଗୋମୟୁପଲିତ୍ତେ କତପୁପ୍ଫୁପହାରେ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟଥା ନାମ ୱିପ୍ପୱାସା ଆଗତଂ ପୁତ୍ତଂ ମାତା ସକିଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଥା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅଭିନନ୍ଦତି, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପରିୱିସତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଦେତି । ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚାତି ସା ସୀଲୱତୀ ଅହୋସି ଚାଗୱତୀ ଚ, ତସ୍ମା ତେନ ସୀଲେନ ଚେୱ ଚାଗେନ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ୱିମାନେ ମୋଦତି । ଅଥ ୱା ସଂୟମାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନା ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମାତଲି ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ସୋଣଦିନ୍ନଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତ କନକୱିମାନାନି ଦସ୍ସେସି । ସୋ ତାନି ଚ ତସ୍ସ ଚ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତେନ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି । ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନା ଆଭେନ୍ତି, ୱିମାନା ସତ୍ତ ନିମ୍ମିତା ।
ତତ୍ଥ ୟକ୍ଖୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ, ସବ୍ବାଭରଣଭୂସିତୋ ।
ସମନ୍ତା ଅନୁପରିୟାତି, ନାରୀଗଣପୁରକ୍ଖତୋ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ମଚ୍ଚୋ କିମକାସି ସାଧୁଂ, ୟୋ ମୋଦତି ସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ସୋଣଦିନ୍ନୋ ଗହପତି, ଏସ ଦାନପତୀ ଅହୁ ।
ଏସ ପବ୍ବଜିତୁଦ୍ଦିସ୍ସ, ୱିହାରେ ସତ୍ତ କାରୟି ॥
‘‘ସକ୍କଚ୍ଚଂ ତେ ଉପଟ୍ଠାସି, ଭିକ୍ଖୱୋ ତତ୍ଥ ୱାସିକେ ।
ଅଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚ ଭତ୍ତଞ୍ଚ, ସେନାସନଂ ପଦୀପିୟଂ ।
ଅଦାସି ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୀ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତୋ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସୋ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନାତି ଜଲମାନା । ଆଭେନ୍ତୀତି ତରୁଣସୂରିୟୋ ୱିୟ ଓଭାସନ୍ତି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ପଟିପାଟିୟା ଠିତେସୁ ସତ୍ତସୁ ୱିମାନେସୁ । ୟକ୍ଖୋତି ଏକୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ । ସୋଣଦିନ୍ନୋତି ମହାରାଜ, ଅୟଂ ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ କାଲେ କାସିରଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିଗମେ ସୋଣଦିନ୍ନୋ ନାମ ଗହପତି ଦାନପତି ଅହୋସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସତ୍ତ ୱିହାରକୁଟିୟୋ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସିକେ ଭିକ୍ଖୂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠାସି, ଉପୋସଥଞ୍ଚ ଉପୱସି, ନିଚ୍ଚଂ ସୀଲେସୁ ଚ ସଂୱୁତୋ ଅହୋସି । ସୋ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ ମୋଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଅଟ୍ଠମୀଉପୋସଥସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାନୁଗମନୱସେନ ସତ୍ତମିନୱମିୟୋ, ଚାତୁଦ୍ଦସୀପନ୍ନରସୀନଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାନୁଗମନୱସେନ ତେରସୀପାଟିପଦେ ଚ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ସୋଣଦିନ୍ନସ୍ସ କତକମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ଫଲିକୱିମାନଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ଉବ୍ବେଧତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟୋଜନଂ ଅନେକସତେହି ସତ୍ତରତନମୟତ୍ଥମ୍ଭେହି ସମନ୍ନାଗତଂ, ଅନେକସତକୂଟାଗାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ, କିଙ୍କିଣିକଜାଲାପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ସମୁସ୍ସିତସୁୱଣ୍ଣରଜତମୟଧଜଂ, ନାନାପୁପ୍ଫୱିଚିତ୍ତଉୟ୍ୟାନୱନୱିଭୂସିତଂ, ରମଣୀୟପୋକ୍ଖରଣିସମନ୍ନାଗତଂ, ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତାଦୀସୁ ଛେକାହି ଅଚ୍ଛରାହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ତାସଂ ଅଚ୍ଛରାନଂ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ଫଲିକାସୁ ସୁନିମ୍ମିତଂ ।
ନାରୀୱରଗଣାକିଣ୍ଣଂ, କୂଟାଗାରୱରୋଚିତଂ ।
ଉପେତଂ ଅନ୍ନପାନେହି, ନଚ୍ଚଗୀତେହି ଚୂଭୟଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ସାଧୁଂ, ୟା ମୋଦରେ ସଗ୍ଗପତ୍ତା ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟା କାଚି ନାରିୟୋ ଇଧ ଜୀୱଲୋକେ, ସୀଲୱନ୍ତିୟୋ ଉପାସିକା ।
ଦାନେ ରତା ନିଚ୍ଚଂ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା, ସଚ୍ଚେ ଠିତା ଉପୋସଥେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ତା ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦରେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବ୍ୟମ୍ହନ୍ତି ୱିମାନଂ, ପାସାଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଫଲିକାସୂତି ଫଲିକଭିତ୍ତୀସୁ । ନାରୀୱରଗଣାକିଣ୍ଣନ୍ତି ୱରନାରିଗଣେହି ଆକିଣ୍ଣଂ । କୂଟାଗାରୱରୋଚିତନ୍ତି ୱରକୂଟାଗାରେହି ଓଚିତଂ ସମୋଚିତଂ, ୱଡ୍ଢିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟନ୍ତି ଉଭୟେହି । ‘‘ୟା କାଚୀ’’ତି ଇଦଂ କିଞ୍ଚାପି ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତା ପନ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧସାସନେ ବାରାଣସିୟଂ ଉପାସିକା ହୁତ୍ୱା ଗଣବନ୍ଧନେନ ଏତାନି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅଥସ୍ସ ସୋ ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ଏକଂ ରମଣୀୟଂ ମଣିୱିମାନଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ଉବ୍ବେଧସମ୍ପନ୍ନଂ ମଣିପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଓଭାସମାନଂ ତିଟ୍ଠତି, ଦିବ୍ବଗୀତୱାଦିତନିନ୍ନାଦିତଂ ବହୂହି ଦେୱପୁତ୍ତେହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ତେସଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ୱେଳୁରିୟାସୁ ନିମ୍ମିତଂ ।
ଉପେତଂ ଭୂମିଭାଗେହି, ୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗସୋ ମିତଂ ॥
‘‘ଆଳମ୍ବରା ମୁଦିଙ୍ଗା ଚ, ନଚ୍ଚଗୀତା ସୁୱାଦିତା ।
ଦିବ୍ବା ସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ସୱନୀୟା ମନୋରମା ॥
‘‘ନାହଂ ଏୱଂଗତଂ ଜାତୁ, ଏୱଂସୁରୁଚିରଂ ପୁରେ ।
ସଦ୍ଦଂ ସମଭିଜାନାମି, ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ୟଦି ୱା ସୁତଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ସାଧୁଂ, ୟେ ମୋଦରେ ସଗ୍ଗପତ୍ତା ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ୟେ କେଚି ମଚ୍ଚା ଇଧ ଜୀୱଲୋକେ, ସୀଲୱନ୍ତା ଉପାସକା ।
ଆରାମେ ଉଦପାନେ ଚ, ପପା ସଙ୍କମନାନି ଚ ।
ଅରହନ୍ତେ ସୀତିଭୂତେ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିପାଦୟୁଂ ॥
‘‘ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।
ଅଦଂସୁ ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୁଂ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତା ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ତେ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦରେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱେଳୁରିୟାସୂତି ୱେଳୁରିୟଭିତ୍ତୀସୁ । ଭୂମିଭାଗେହୀତି ରମଣୀୟେହି ଭୂମିଭାଗେହି ଉପେତଂ । ଆଳମ୍ବରା ମୁଦିଙ୍ଗା ଚାତି ଏତେ ଦ୍ୱେ ଏତ୍ଥ ୱଜ୍ଜନ୍ତି । ନଚ୍ଚଗୀତା ସୁୱାଦିତାତି ନାନପ୍ପକାରାନି ନଚ୍ଚାନି ଚେୱ ଗୀତାନି ଚ ଅପରେସମ୍ପି ତୂରିୟାନଂ ସୁୱାଦିତାନି ଚେତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂଗତନ୍ତି ଏୱଂ ମନୋରମଭାୱଂ ଗତଂ । ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଇଦମ୍ପି କାମଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତେ ପନ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ବାରାଣସିୱାସିନୋ ଉପାସକା ହୁତ୍ୱା ଗଣବନ୍ଧନେନ ଏତାନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପଟିପାଦୟୁନ୍ତି ପଟିପାଦୟିଂସୁ, ତେସଂ ଅଦଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ । ଅଦଂସୂତି ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଦାନଂ ଅଦଂସୂତି ।
ଇତିସ୍ସ ସୋ ତେସଂ କତକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ଫଲିକୱିମାନଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ଅନେକକୂଟାଗାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ, ନାନାକୁସୁମସଞ୍ଛନ୍ନଦିବ୍ବତରୁଣୱନପଟିମଣ୍ଡିତତୀରାୟ, ୱିୱିଧୱିହଙ୍ଗମନିନ୍ନାଦିତାୟ ନିମ୍ମଲସଲିଲାୟ ନଦିୟା ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଛରାଗଣପରିୱୁତସ୍ସେକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱତୋ ନିୱାସଭୂତଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ତସ୍ସ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ଫଲିକାସୁ ସୁନିମ୍ମିତଂ ।
ନାରୀୱରଗଣାକିଣ୍ଣଂ, କୂଟାଗାରୱରୋଚିତଂ ॥
‘‘ଉପେତଂ ଅନ୍ନପାନେହି, ନଚ୍ଚଗୀତେହି ଚୂଭୟଂ ।
ନଜ୍ଜୋ ଚାନୁପରିୟାତି, ନାନାପୁପ୍ଫଦୁମାୟୁତା ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ମଚ୍ଚୋ କିଂମକାସି ସାଧୁଂ, ୟୋ ମୋଦତୀ ସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ମିଥିଲାୟଂ ଗହପତି, ଏସ ଦାନପତୀ ଅହୁ ।
ଆରାମେ ଉଦପାନେ ଚ, ପପା ସଙ୍କମନାନି ଚ ।
ଅରହନ୍ତେ ସୀତିଭୂତେ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିପାଦୟି ॥
‘‘ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।
ଅଦାସି ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୀ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତୋ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସୋ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନଜ୍ଜୋତି ୱଚନୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଏକା ନଦୀ ତଂ ୱିମାନଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନାନାପୁପ୍ଫଦୁମାୟୁତାତି ସା ନଦୀ ନାନାପୁପ୍ଫେହି ଦୁମେହି ଆୟୁତା । ମିଥିଲାୟନ୍ତି ଏସ ମହାରାଜ, କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ମିଥିଲନଗରେ ଏକୋ ଗହପତି ଦାନପତି ଅହୋସି । ସୋ ଏତାନି ଆରାମରୋପନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋତି ।
ଏୱମସ୍ସ ତେନ କତକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ଫଲିକୱିମାନଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ପୁରିମୱିମାନତୋ ଅତିରେକାୟ ନାନାପୁପ୍ଫଫଲସଞ୍ଛନ୍ନାୟ ତରୁଣୱନଘଟାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ଫଲିକାସୁ ସୁନିମ୍ମିତଂ ।
ନାରୀୱରଗଣାକିଣ୍ଣଂ, କୂଟାଗାରୱରୋଚିତଂ ॥
‘‘ଉପେତଂ ଅନ୍ନପାନେହି, ନଚ୍ଚଗୀତେହି ଚୂଭୟଂ ।
ନଜ୍ଜୋ ଚାନୁପରିୟାତି, ନାନାପୁପ୍ଫଦୁମାୟୁତା ॥
‘‘ରାଜାୟତନା କପିତ୍ଥା ଚ, ଅମ୍ବା ସାଲା ଚ ଜମ୍ବୁୟୋ ।
ତିନ୍ଦୁକା ଚ ପିୟାଲା ଚ, ଦୁମା ନିଚ୍ଚଫଲା ବହୂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ମଚ୍ଚୋ କିମକାସି ସାଧୁଂ, ୟୋ ମୋଦତୀ ସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ମିଥିଲାୟଂ ଗହପତି, ଏସ ଦାନପତୀ ଅହୁ ।
ଆରାମେ ଉଦପାନେ ଚ, ପପା ସଙ୍କମନାନି ଚ ।
ଅରହନ୍ତେ ସୀତିଭୂତେ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିପାଦୟି ॥
‘‘ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।
ଅଦାସି ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୀ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତୋ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସୋ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଥିଲାୟନ୍ତି ଏସ, ମହାରାଜ, କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ୱିଦେହରଟ୍ଠେ ମିଥିଲନଗରେ ଏକୋ ଗହପତି ଦାନପତି ଅହୋସି । ସୋ ଏତାନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋତି ।
ଏୱମସ୍ସ ତେନ କତକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ପୁରିମସଦିସମେୱ ଅପରମ୍ପି ୱେଳୁରିୟୱିମାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ କତକମ୍ମଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଆଚିକ୍ଖି ।
‘‘ପଭାସତି ମିଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ୱେଳୁରିୟାସୁ ନିମ୍ମିତଂ ।
ଉପେତଂ ଭୂମିଭାଗେହି, ୱିଭତ୍ତଂ ଭାଗସୋ ମିତଂ ॥
‘‘ଆଳମ୍ବରା ମୁଦିଙ୍ଗା ଚ, ନଚ୍ଚଗୀତା ସୁୱାଦିତା ।
ଦିବ୍ୟା ସଦ୍ଦା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ସୱନୀୟା ମନୋରମା ॥
‘‘ନାହଂ ଏୱଂଗତଂ ଜାତୁ, ଏୱଂସୁରୁଚିରଂ ପୁରେ ।
ସଦ୍ଦଂ ସମଭିଜାନାମି, ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ୟଦି ୱା ସୁତଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ମଚ୍ଚୋ କିମକାସି ସାଧୁଂ, ୟୋ ମୋଦତୀ ସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ବାରାଣସିୟଂ ଗହପତି, ଏସ ଦାନପତୀ ଅହୁ ।
ଆରାମେ ଉଦପାନେ ଚ, ପପା ସଙ୍କମନାନି ଚ ।
ଅରହନ୍ତେ ସୀତିଭୂତେ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିପାଦୟି ॥
‘‘ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।
ଅଦାସି ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୀ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତୋ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସୋ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ଅଥସ୍ସ ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ବାଲସୂରିୟସନ୍ନିଭଂ କନକୱିମାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିୱାସିନୋ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଆଚିକ୍ଖି ।
‘‘ୟଥା ଉଦୟମାଦିଚ୍ଚୋ, ହୋତି ଲୋହିତକୋ ମହା ।
ତଥୂପମଂ ଇଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ଜାତରୂପସ୍ସ ନିମ୍ମିତଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଅୟଂ ନୁ ମଚ୍ଚୋ କିମକାସି ସାଧୁଂ, ୟୋ ମୋଦତୀ ସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଗହପତି, ଏସ ଦାନପତୀ ଅହୁ ।
ଆରାମେ ଉଦପାନେ ଚ, ପପା ସଙ୍କମନାନି ଚ ।
ଅରହନ୍ତେ ସୀତିଭୂତେ, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଟିପାଦୟି ॥
‘‘ଚୀୱରଂ ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚ, ପଚ୍ଚୟଂ ସୟନାସନଂ ।
ଅଦାସି ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ॥
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ, ୟା ଚ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅଟ୍ଠମୀ ।
ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତଂ ॥
‘‘ଉପୋସଥଂ ଉପୱସୀ, ସଦା ସୀଲେସୁ ସଂୱୁତୋ ।
ସଂୟମା ସଂୱିଭାଗା ଚ, ସୋ ୱିମାନସ୍ମି ମୋଦତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉଦୟମାଦିଚ୍ଚୋତି ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆଦିଚ୍ଚୋ । ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ସାୱତ୍ଥିନଗରେ ଏକୋ ଗହପତି ଦାନପତି ଅହୋସି । ସୋ ଏତାନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତୋତି ।
ଏୱଂ ତେନ ଇମେସଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱିମାନାନଂ କଥିତକାଲେ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ‘‘ମାତଲି, ଅତିୱିୟ ଚିରାୟତୀ’’ତି ଅପରମ୍ପି ଜୱନଦେୱପୁତ୍ତଂ ପେସେସି । ସୋ ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ସକ୍କା ଇଦାନି ଚିରାୟିତୁ’’ନ୍ତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ବହୂନି ୱିମାନାନି ଦସ୍ସେସି । ରଞ୍ଞା ଚ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ କତକମ୍ମଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଆଚିକ୍ଖି ।
‘‘ୱେହାୟସାମେ ବହୁକା, ଜାତରୂପସ୍ସ ନିମ୍ମିତା ।
ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନା ଆଭେନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜୁୱବ୍ଭଘନନ୍ତରେ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମେ ନୁ ମଚ୍ଚା କିମକଂସୁ ସାଧୁଂ, ୟେ ମୋଦରେ ସଗ୍ଗପତ୍ତା ୱିମାନେ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘ସଦ୍ଧାୟ ସୁନିୱିଟ୍ଠାୟ, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପୱେଦିତେ ।
ଅକଂସୁ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।
ତେସଂ ଏତାନି ଠାନାନି, ୟାନି ତ୍ୱଂ ରାଜ ପସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱେହାୟସାମେତି ୱେହାୟସା ଇମେ ଆକାସେୟେୱ ସଣ୍ଠିତା । ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନା ଇମେତି ୱଦତି । ୱିଜ୍ଜୁୱବ୍ଭଘନନ୍ତରେତି ଘନୱଲାହକନ୍ତରେ ଜଲମାନା ୱିଜ୍ଜୁ ୱିୟ । ସୁନିୱିଟ୍ଠାୟାତି ମଗ୍ଗେନ ଆଗତତ୍ତା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାୟ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମହାରାଜ, ଏତେ ପୁରେ ନିୟ୍ୟାନିକେ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତତୋ ଚୁତା ଇମେସୁ କନକୱିମାନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ଏତେସଂ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ତାନି ଠାନାନି, ୟାନି ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ପସ୍ସସୀତି ।
ଏୱମସ୍ସ ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସକ୍କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମନତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ୱିଦିତାନି ତେ ମହାରାଜ, ଆୱାସଂ ପାପକମ୍ମିନଂ ।
ଅଥୋ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନଂ, ଠାନାନି ୱିଦିତାନି ତେ ।
ଉୟ୍ୟାହି ଦାନି ରାଜୀସି, ଦେୱରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆୱାସନ୍ତି ମହାରାଜ, ତୟା ପଠମମେୱ ନେରୟିକାନଂ ଆୱାସଂ ଦିସ୍ୱା ପାପକମ୍ମାନଂ ଠାନାନି ୱିଦିତାନି, ଇଦାନି ପନ ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନାନି ପସ୍ସନ୍ତେନ ଅଥୋ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନଂ ଠାନାନି ୱିଦିତାନି, ଇଦାନି ଦେୱରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଉୟ୍ୟାହି ଗଚ୍ଛାହୀତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେ ସତ୍ତ ପରିଭଣ୍ଡପବ୍ବତେ ଦସ୍ସେସି । ତେ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞା ମାତଲିସ୍ସ ପୁଟ୍ଠଭାୱଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ସହସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ହୟୱାହିଂ, ଦିବ୍ବୟାନମଧିଟ୍ଠିତୋ ।
ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ସୀଦନ୍ତରେ ନଗେ ।
ଦିସ୍ୱାନାମନ୍ତୟୀ ସୂତଂ, ଇମେ କେ ନାମ ପବ୍ବତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ହୟୱାହିନ୍ତି ହୟେହି ୱାହିୟମାନଂ । ଦିବ୍ବୟାନମଧିଟ୍ଠିତୋତି ଦିବ୍ବୟାନେ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା । ଅଦ୍ଦାତି ଅଦ୍ଦସ । ସୀଦନ୍ତରେତି ସୀଦାମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଅନ୍ତରେ । ତସ୍ମିଂ କିର ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ସୁଖୁମଂ, ମୋରପିଞ୍ଛମତ୍ତମ୍ପି ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ସୀଦତେୱ, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ସୀଦାମହାସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଅନ୍ତରେ । ନଗେତି ପବ୍ବତେ । କେ ନାମାତି କେ ନାମ ନାମେନ ଇମେ ପବ୍ବତାତି ।
ଏୱଂ ନିମିରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠୋ ମାତଲି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସୁଦସ୍ସନୋ କରୱୀକୋ, ଈସଧରୋ ୟୁଗନ୍ଧରୋ ।
ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରୀ ବ୍ରହା ॥
‘‘ଏତେ ସୀଦନ୍ତରେ ନଗା, ଅନୁପୁବ୍ବସମୁଗ୍ଗତା ।
ମହାରାଜାନମାୱାସା, ୟାନି ତ୍ୱଂ ରାଜ ପସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୁଦସ୍ସନୋତି ଅୟଂ, ମହାରାଜ, ଏତେସଂ ସବ୍ବବାହିରୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ପବ୍ବତୋ ନାମ, ତଦନନ୍ତରେ କରୱୀକୋ ନାମ, ସୋ ସୁଦସ୍ସନତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ। ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପନ ତେସଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋପି ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । କରୱୀକସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଈସଧରୋ ନାମ, ସୋ କରୱୀକତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ଈସଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ୟୁଗନ୍ଧରୋ ନାମ, ସୋ ଈସଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ୟୁଗନ୍ଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ନେମିନ୍ଧରୋ ନାମ, ସୋ ୟୁଗନ୍ଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ନେମିନ୍ଧରସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ୱିନତକୋ ନାମ, ସୋ ନେମିନ୍ଧରତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ୱିନତକସ୍ସ ଅନନ୍ତରେ ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ନାମ, ସୋ ୱିନତକତୋ ଉଚ୍ଚତରୋ । ତେସମ୍ପି ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ । ଅନୁପୁବ୍ବସମୁଗ୍ଗତାତି ଏତେ ସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦେ ସତ୍ତ ପବ୍ବତା ଅନୁପଟିପାଟିୟା ସମୁଗ୍ଗତା ସୋପାନସଦିସା ହୁତ୍ୱା ଠିତା । ୟାନୀତି ୟେ ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ଇମେ ପବ୍ବତେ ପସ୍ସସି, ଏତେ ଚତୁଣ୍ଣଂ ମହାରାଜାନଂ ଆୱାସାତି ।
ଏୱମସ୍ସ ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱଲୋକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁରତୋ ରଥଂ ପେସେତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନସ୍ସ ଚିତ୍ତକୂଟଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଇନ୍ଦପଟିମା ଦସ୍ସେସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି ।
‘‘ଅନେକରୂପଂ ରୁଚିରଂ, ନାନାଚିତ୍ରଂ ପକାସତି ।
ଆକିଣ୍ଣଂ ଇନ୍ଦସଦିସେହି, ବ୍ୟଗ୍ଘେହେୱ ସୁରକ୍ଖିତଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମଂ ନୁ ଦ୍ୱାରଂ କିମଭଞ୍ଞମାହୁ, ମନୋରମଂ ଦିସ୍ସତି ଦୂରତୋୱ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘‘ଚିତ୍ରକୂଟୋ’ତି ୟଂ ଆହୁ, ଦେୱରାଜପୱେସନଂ ।
ସୁଦସ୍ସନସ୍ସ ଗିରିନୋ, ଦ୍ୱାରଞ୍ହେତଂ ପକାସତି ॥
‘‘ଅନେକରୂପଂ ରୁଚିରଂ, ନାନାଚିତ୍ରଂ ପକାସତି ।
ଆକିଣ୍ଣଂ ଇନ୍ଦସଦିସେହି, ବ୍ୟଗ୍ଘେହେୱ ସୁରକ୍ଖିତଂ ।
ପୱିସେତେନ ରାଜୀସି, ଅରଜଂ ଭୂମିମକ୍କମା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନେକରୂପନ୍ତି ଅନେକଜାତିକଂ । ନାନାଚିତ୍ରନ୍ତି ନାନାରତନଚିତ୍ରଂ । ପକାସତୀତି କିଂ ନାମ ଏତଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଆକିଣ୍ଣନ୍ତି ସମ୍ପରିପୁଣ୍ଣଂ । ବ୍ୟଗ୍ଘେହେୱ ସୁରକ୍ଖିତନ୍ତି ୟଥା ନାମ ବ୍ୟଗ୍ଘେହି ୱା ସୀହେହି ୱା ମହାୱନଂ, ଏୱଂ ଇନ୍ଦସଦିସେହେୱ ସୁରକ୍ଖିତଂ । ତାସଞ୍ଚ ପନ ଇନ୍ଦପଟିମାନଂ ଆରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଠପିତଭାୱୋ ଏକକନିପାତେ କୁଲାୱକଜାତକେ (ଜା॰ ୧.୧.୩୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ । କିଂମଭଞ୍ଞମାହୂତି କିନ୍ନାମଂ ୱଦନ୍ତି । ପୱେସନନ୍ତି ନିକ୍ଖମନପ୍ପୱେସନତ୍ଥାୟ ନିମ୍ମିତଂ । ସୁଦସ୍ସନସ୍ସାତି ସୋଭନଦସ୍ସନସ୍ସ ସିନେରୁଗିରିନୋ । ଦ୍ୱାରଂ ହେତନ୍ତି ଏତଂ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନିକସ୍ସ ଦେୱନଗରସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ପକାସତି, ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୱିସେତେନାତି ଏତେନ ଦ୍ୱାରେନ ଦେୱନଗରଂ ପୱିସ । ଅରଜଂ ଭୂମିମକ୍କମାତି ଅରଜଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟଂ ନାନାପୁପ୍ଫେହି ସମାକିଣ୍ଣଂ ଦିବ୍ବଭୂମିଂ ଦିବ୍ବୟାନେନ ଅକ୍କମ, ମହାରାଜାତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମାତଲି ରାଜାନଂ ଦେୱନଗରଂ ପୱେସେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ସହସ୍ସୟୁତ୍ତଂ ହୟୱାହିଂ, ଦିବ୍ବୟାନମଧିଟ୍ଠିତୋ ।
ୟାୟମାନୋ ମହାରାଜା, ଅଦ୍ଦା ଦେୱସଭଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ॥
ସୋ ଦିବ୍ବୟାନେ ଠିତୋୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୁଧମ୍ମାଦେୱସଭଂ ଦିସ୍ୱା ମାତଲିଂ ପୁଚ୍ଛି, ସୋପିସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖି ।
‘‘ୟଥା ସରଦେ ଆକାସେ, ନୀଲୋଭାସୋ ପଦିସ୍ସତି ।
ତଥୂପମଂ ଇଦଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ, ୱେଳୁରିୟାସୁ ନିମ୍ମିତଂ ॥
‘‘ୱିତ୍ତୀ ହି ମଂ ୱିନ୍ଦତି ସୂତ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ଇମଂ ନୁ ବ୍ୟମ୍ହଂ କିମଭଞ୍ଞମାହୁ, ମନୋରମଂ ଦିସ୍ସତି ଦୂରତୋୱ ॥
‘‘ତସ୍ସ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୟାକାସି, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୱିପାକଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନଂ, ଜାନଂ ଅକ୍ଖାସିଜାନତୋ ॥
‘‘‘ସୁଧମ୍ମା’ ଇତି ୟଂ ଆହୁ, ପସ୍ସେସା ଦିସ୍ସତେ ସଭା ।
ୱେଳୁରିୟାରୁଚିରା ଚିତ୍ରା, ଧାରୟନ୍ତି ସୁନିମ୍ମିତା ॥
‘‘ଅଟ୍ଠଂସା ସୁକତା ଥମ୍ଭା, ସବ୍ବେ ୱେଳୁରିୟାମୟା ।
ୟତ୍ଥ ଦେୱା ତାୱତିଂସା, ସବ୍ବେ ଇନ୍ଦପୁରୋହିତା ॥
‘‘ଅତ୍ଥଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ଚିନ୍ତୟନ୍ତା ସମଚ୍ଛରେ ।
ପୱିସେତେନ ରାଜୀସି, ଦେୱାନଂ ଅନୁମୋଦନନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ଦେୱସଭଂ ଅଦ୍ଦସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସେସାତି ପସ୍ସ ଏସା । ୱେଳୁରିୟା ରୁଚିରାତି ରୁଚିରୱେଳୁରିୟା । ଚିତ୍ରାତି ନାନାରତନୱିଚିତ୍ରା । ଧାରୟନ୍ତୀତି ଇମଂ ସଭଂ ଏତେ ଅଟ୍ଠଂସାଦିଭେଦା ସୁକତା ଥମ୍ଭା ଧାରୟନ୍ତି । ଇନ୍ଦପୁରୋହିତାତି ଇନ୍ଦଂ ପୁରୋହିତଂ ପୁରେଚାରିକଂ କତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତୟନ୍ତା ଅଚ୍ଛନ୍ତି । ପୱିସେତେନାତି ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ୟତ୍ଥ ଦେୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନୁମୋଦନ୍ତା ଅଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଠାନଂ ଦେୱାନଂ ଅନୁମୋଦନଂ ପୱିସ ।
ଦେୱାପି ଖୋ ତସ୍ସାଗମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତାୱ ନିସୀଦିଂସୁ । ତେ ‘‘ରାଜା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୱାସପୁପ୍ଫହତ୍ଥା ୟାୱ ଚିତ୍ତକୂଟଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ପଟିମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟନ୍ତା ସୁଧମ୍ମାଦେୱସଭଂ ଆନୟିଂସୁ । ରାଜା ରଥା ଓତରିତ୍ୱା ଦେୱସଭଂ ପାୱିସି । ଦେୱା ଆସନେନ ନିମନ୍ତୟିଂସୁ । ସକ୍କୋପି ଆସନେନ ଚେୱ କାମେହି ଚ ନିମନ୍ତେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତଂ ଦେୱା ପଟିନନ୍ଦିଂସୁ, ଦିସ୍ୱା ରାଜାନମାଗତଂ ।
ସ୍ୱାଗତଂ ତେ ମହାରାଜ, ଅଥୋ ତେ ଅଦୁରାଗତଂ ।
ନିସୀଦ ଦାନି ରାଜୀସି, ଦେୱରାଜସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ॥
‘‘ସକ୍କୋପି ପଟିନନ୍ଦିତ୍ଥ, ୱେଦେହଂ ମିଥିଲଗ୍ଗହଂ ।
ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥ କାମେହି, ଆସନେନ ଚ ୱାସୱୋ ॥
‘‘ସାଧୁ ଖୋସି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ଆୱାସଂ ୱସୱତ୍ତିନଂ ।
ୱସ ଦେୱେସୁ ରାଜୀସି, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିସୁ ।
ତାୱତିଂସେସୁ ଦେୱେସୁ, ଭୁଞ୍ଜ କାମେ ଅମାନୁସେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଟିନନ୍ଦିଂସୂତି ସମ୍ପିୟାୟିଂସୁ, ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠାୱ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିସୂତି ସବ୍ବେସଂ କାମାନଂ ସମିଦ୍ଧିୟୁତ୍ତେସୁ ।
ଏୱଂ ସକ୍କେନ ଦିବ୍ବକାମେହି ଚେୱ ଆସନେନ ଚ ନିମନ୍ତିତୋ ରାଜା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ୟଥା ୟାଚିତକଂ ୟାନଂ, ୟଥା ୟାଚିତକଂ ଧନଂ ।
ଏୱଂ ସମ୍ପଦମେୱେତଂ, ୟଂ ପରତୋ ଦାନପଚ୍ଚୟା ॥
‘‘ନ ଚାହମେତମିଚ୍ଛାମି, ୟଂ ପରତୋ ଦାନପଚ୍ଚୟା ।
ସୟଂକତାନି ପୁଞ୍ଞାନି, ତଂ ମେ ଆୱେଣିକଂ ଧନଂ ॥
‘‘ସୋହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ, କାହାମି କୁସଲଂ ବହୁଂ ।
ଦାନେନ ସମଚରିୟାୟ, ସଂୟମେନ ଦମେନ ଚ ।
ୟଂ କତ୍ୱା ସୁଖିତୋ ହୋତି, ନ ଚ ପଚ୍ଛାନୁତପ୍ପତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟଂ ପରତୋ ଦାନପଚ୍ଚୟାତି ୟଂ ପରତୋ ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଦାନପଚ୍ଚୟା ତେନ ଦିନ୍ନତ୍ତା ଲବ୍ଭତି, ତଂ ୟାଚିତକସଦିସଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ନାହଂ ଏତଂ ଇଚ୍ଛାମି । ସୟଂକତାନୀତି ୟାନି ପନ ମୟା ଅତ୍ତନା କତାନି ପୁଞ୍ଞାନି, ତମେୱ ମମ ପରେହି ଅସାଧାରଣତ୍ତା ଆୱେଣିକଂ ଧନଂ ଅନୁଗାମିୟଧନଂ । ସମଚରିୟାୟାତି ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ସମଚରିୟାୟ । ସଂୟମେନାତି ସୀଲରକ୍ଖଣେନ । ଦମେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତୋ ଦେୱାନଂ ମଧୁରସଦ୍ଦେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋୟେୱ ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ଠତ୍ୱା ଦେୱଗଣଂ କୋସେତ୍ୱା ଦେୱଗଣମଜ୍ଝେ ଠିତୋୱ ମାତଲିସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ବହୂପକାରୋ ନୋ ଭୱଂ, ମାତଲି ଦେୱସାରଥି ।
ୟୋ ମେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନଂ, ପାପାନଂ ପଟିଦସ୍ସୟୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟୋ ମେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନଂ, ପାପାନଂ ପଟିଦସ୍ସୟୀତି ୟୋ ଏସ ମୟ୍ହଂ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମାନଂ ଦେୱାନଞ୍ଚ ଠାନାନି ପାପକମ୍ମାନଂ ନେରୟିକାନଞ୍ଚ ପାପାନି ଠାନାନି ଦସ୍ସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସଗ୍ଗକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଅଥ ରାଜା ସକ୍କଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ମହାରାଜ, ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ସକ୍କୋ ‘‘ତେନ ହି, ସମ୍ମ ମାତଲି, ନିମିରାଜାନଂ ତତ୍ଥେୱ ମିଥିଲଂ ନେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ରଥଂ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ରାଜା ଦେୱଗଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ଦେୱେ ନିୱତ୍ତାପେତ୍ୱା ରଥଂ ଅଭିରୁହି । ମାତଲି ରଥଂ ପେସେନ୍ତୋ ପାଚୀନଦିସାଭାଗେନ ମିଥିଲଂ ପାପୁଣି । ମହାଜନୋ ଦିବ୍ବରଥଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରାଜା ନୋ ଆଗତୋ’’ତି ପମୁଦିତୋ ଅହୋସି । ମାତଲି ମିଥିଲଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୀହପଞ୍ଜରେ ମହାସତ୍ତଂ ଓତାରେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ, ମହାରାଜା’’ତି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ମହାଜନୋପି ରାଜାନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ‘‘କୀଦିସୋ, ଦେୱ, ଦେୱଲୋକୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ରାଜା ଦେୱତାନଞ୍ଚ ସକ୍କସ୍ସ ଚ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେପି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋଥ, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସଥା’’ତି ମହାଜନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି ।
ସୋ ଅପରଭାଗେ କପ୍ପକେନ ପଲିତସ୍ସ ଜାତଭାୱେ ଆରୋଚିତେ ପଲିତଂ ସୁୱଣ୍ଣସଣ୍ଡାସେନ ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା କପ୍ପକସ୍ସ ଗାମୱରଂ ଦତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ତେନ ଚ ‘‘କସ୍ମା, ଦେୱ, ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ –
‘‘ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହା ମୟ୍ହଂ, ଇମେ ଜାତା ୱୟୋହରା ।
ପାହୁଭୂତା ଦେୱଦୂତା, ପବ୍ବଜ୍ଜାସମୟୋ ମମା’’ତି ॥ –
ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁରିମରାଜାନୋ ୱିୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅମ୍ବୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସେୱଂ ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଓସାନଗାଥମାହ –
‘‘ଇଦଂ ୱତ୍ୱା ନିମିରାଜା, ୱେଦେହୋ ମିଥିଲଗ୍ଗହୋ ।
ପୁଥୁୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ସଂୟମଂ ଅଜ୍ଝୁପାଗମୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇଦଂ ୱତ୍ୱାତି ‘‘ଉତ୍ତମଙ୍ଗରୁହା ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା । ପୁଥୁୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱାନାତି ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା । ସଂୟମଂ ଅଜ୍ଝୁପାଗମୀତି ସୀଲସଂୟମଂ ଉପଗତୋ ।
ପୁତ୍ତୋ ପନସ୍ସ କାଳାରଜନକୋ ନାମ ତଂ ୱଂସଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦି ।
ସତ୍ଥା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ତଥାଗତୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଜାତକଂ ସମୋଧାନେସି ‘‘ତଦା ସକ୍କୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ମାତଲି ଆନନ୍ଦୋ, ଚତୁରାସୀତି ଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନି ବୁଦ୍ଧପରିସା, ନିମିରାଜା ପନ ଅହମେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ।
ନିମିଜାତକୱଣ୍ଣନା ଚତୁତ୍ଥା ।
[୫୪୨] ୫. ଉମଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା
ପଞ୍ଚାଲୋସବ୍ବସେନାୟାତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ଆରବ୍ଭ କଥେସି । ଏକଦିୱସଞ୍ହି ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ତଥାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତା ନିସୀଦିଂସୁ ‘‘ମହାପଞ୍ଞୋ, ଆୱୁସୋ, ତଥାଗତୋ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞୋ ହାସପଞ୍ଞୋ ଜୱନପଞ୍ଞୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋ ପରପ୍ପୱାଦମଦ୍ଦନୋ, ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ କୂଟଦନ୍ତାଦୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେ, ସଭିୟାଦୟୋ ପରିବ୍ବାଜକେ, ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲାଦୟୋ ଚୋରେ, ଆଳୱକାଦୟୋ ୟକ୍ଖେ, ସକ୍କାଦୟୋ ଦେୱେ, ବକାଦୟୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଦମେତ୍ୱା ନିବ୍ବିସେୱନେ ଅକାସି, ବହୁଜନକାୟେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେସି, ଏୱଂ ମହାପଞ୍ଞୋ, ଆୱୁସୋ, ସତ୍ଥା’’ତି । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଇଦାନେୱ ପଞ୍ଞୱା, ଅତୀତେପି ଅପରିପକ୍କେ ଞାଣେ ବୋଧିଞାଣତ୍ଥାୟ ଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋପି ପଞ୍ଞୱାୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତୋ ଅତୀତଂ ଆହରି ।
ଅତୀତେ ୱିଦେହରଟ୍ଠେ ମିଥିଲାୟଂ ୱେଦେହୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନୁସାସକା ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଅହେସୁଂ ସେନକୋ, ପୁକ୍କୁସୋ, କାମିନ୍ଦୋ, ଦେୱିନ୍ଦୋ ଚାତି । ତଦା ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ଏୱରୂପଂ ସୁପିନଂ ଅଦ୍ଦସ – ରାଜଙ୍ଗଣେ ଚତୂସୁ କୋଣେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧା ମହାପାକାରପ୍ପମାଣା ଉଟ୍ଠାୟ ପଜ୍ଜଲନ୍ତି । ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଖଜ୍ଜୋପନକପ୍ପମାଣୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଦୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଉଟ୍ଠାୟ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ଓଭାସେତ୍ୱା ଠିତୋ, ଭୂମିୟଂ ପତିତୋ ସାସପବୀଜମତ୍ତମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟତି । ତଂ ସଦେୱକା ଲୋକା ସମାରକା ସବ୍ରହ୍ମକା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେନ୍ତି, ମହାଜନୋ ଜାଲନ୍ତରେନେୱ ଚରତି, ଲୋମକୂପମତ୍ତମ୍ପି ଉଣ୍ହଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । ରାଜା ଇମଂ ସୁପିନଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତତସିତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନକୋୱ ଅରୁଣଂ ଉଟ୍ଠାପେସି ।
ଚତ୍ତାରୋପି ପଣ୍ଡିତା ପାତୋୱାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କଚ୍ଚି, ଦେୱ, ସୁଖଂ ସୟିତ୍ଥା’’ତି ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ‘‘କୁତୋ ମେ ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପୋ ମେ ସୁପିନୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ସବ୍ବଂ କଥେସି । ଅଥ ନଂ ସେନକପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜ, ମଙ୍ଗଲସୁପିନୋ ଏସ, ୱୁଦ୍ଧି ୱୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ କାରଣା ଆଚରିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱୋ ପଞ୍ଚମୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ମୟଞ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଚତ୍ତାରୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧା ୱିୟ, ତେସଂ ମଜ୍ଝେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଚମୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ସୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅସଦିସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ପନେସ କୁହି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମହାରାଜ, ଅଜ୍ଜ ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସିପ୍ପବଲେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ବ୍ୟାକାସି । ରାଜାପି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରି ।
ମିଥିଲାୟଂ ପନ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକୋ, ଦକ୍ଖିଣୟୱମଜ୍ଝକୋ, ପଚ୍ଛିମୟୱମଜ୍ଝକୋ, ଉତ୍ତରୟୱମଜ୍ଝକୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଗାମା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକେ ସିରିୱଡ୍ଢନୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ପଟିୱସତି, ସୁମନଦେୱୀ ନାମସ୍ସ ଭରିୟା ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ଦିୱସଂ ରଞ୍ଞା ସୁପିନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୱେଲାୟ ତାୱତିଂସଭୱନତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଅପରେପି ଦେୱପୁତ୍ତସହସ୍ସା ତାୱତିଂସଭୱନତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମେ ସେଟ୍ଠାନୁସେଟ୍ଠୀନଂ କୁଲେସୁ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ସୁମନଦେୱୀପି ଦସମାସଚ୍ଚୟେନ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କୋ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ପାକଟଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକ୍ଖଣେ ଅଦିସ୍ସମାନକାୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଏକଂ ଓସଧଘଟିକଂ ଠପେତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହି । ତସ୍ମିଂ ପନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ମାତୁ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ନାହୋସି, ଧମକରଣତୋ ଉଦକମିୱ ସୁଖେନ ନିକ୍ଖମି ।
ସା ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଓସଧଘଟିକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତାତ, କିଂ ତେ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଓସଧଂ, ଅମ୍ମା’’ତି ଦିବ୍ବୋସଧଂ ମାତୁ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ଠପେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ଅମ୍ମ, ଇଦଂ ଓସଧଂ ୟେନ କେନଚି ଆବାଧେନ ଆବାଧିକାନଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ସା ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠା ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିନୋ ଆରୋଚେସି । ତସ୍ସ ପନ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ସୀସାବାଧୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଜାୟମାନୋ ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ, ଜାତକ୍ଖଣେୟେୱ ମାତରା ସଦ୍ଧିଂ କଥେସି, ଏୱରୂପେନ ପୁଞ୍ଞୱତା ଦିନ୍ନଂ ଓସଧଂ ମହାନୁଭାୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସଦାୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଥୋକଂ ନଲାଟେ ମକ୍ଖେସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ତସ୍ସ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ସୀସାବାଧୋ ପଦୁମପତ୍ତତୋ ଉଦକଂ ୱିୟ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗତୋ । ସୋ ‘‘ମହାନୁଭାୱଂ ଓସଧ’’ନ୍ତି ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତଭାୱୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ୟେ କେଚି ଆବାଧିକା, ସବ୍ବେ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓସଧଂ ୟାଚନ୍ତି । ସବ୍ବେସଂ ନିସଦାୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକେନ ଆଳୋଲେତ୍ୱା ଦେତି। ଦିବ୍ବୋସଧେନ ସରୀରେ ମକ୍ଖିତମତ୍ତେୟେୱ ସବ୍ବାବାଧା ୱୂପସମ୍ମନ୍ତି । ସୁଖିତା ମନୁସ୍ସା ‘‘ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହେ ଓସଧସ୍ସ ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତା ପକ୍କମିଂସୁ । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପନ ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ମହାସେଟ୍ଠି ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟ୍ୟକାଦୀନଂ ନ ନାମେନ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ଜାୟମାନସ୍ସ ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ଓସଧନାମକୋୱ ହୋତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧକୁମାରୋ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମମକାସି ।
ଇଦଞ୍ଚସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ନ ଏକକୋୱ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଜାତଦାରକେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ଓଲୋକାପେନ୍ତୋ ଦାରକସହସ୍ସାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେସମ୍ପି କୁମାରକାନଂ ପିଳନ୍ଧନାନି ଦତ୍ୱା ଧାତିୟୋ ଦାପେସି ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ଉପଟ୍ଠାକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ତେସଂ ମଙ୍ଗଲଟ୍ଠାନେ ମଙ୍ଗଲଂ କାରେସି । ଦାରକେ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ଆନେନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସତ୍ତୱସ୍ସିକକାଲେ ସୁୱଣ୍ଣପଟିମା ୱିୟ ଅଭିରୂପୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ଗାମମଜ୍ଝେ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀସୁ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ କୀଳାମଣ୍ଡଲଂ ଭିଜ୍ଜତି । ୱାତାତପପହରଣକାଲେ ଦାରକା କିଲମନ୍ତି । ଏକଦିୱସଞ୍ଚ ତେସଂ କୀଳନ୍ତାନଂୟେୱ ଅକାଲମେଘୋ ଉଟ୍ଠହି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ନାଗବଲୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଧାୱିତ୍ୱା ଏକସାଲଂ ପାୱିସି । ଇତରେ ଦାରକା ପଚ୍ଛତୋ ଧାୱନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ପାଦେସୁ ପହରିତ୍ୱା ଉପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ପତିତା ଜଣ୍ଣୁକଭେଦାଦୀନି ପାପୁଣିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କୀଳାସାଲଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଏୱଂ ୱାତେ ୱା ୱସ୍ସେ ୱା ଆତପେ ୱା ଆଗତେ ନ କିଲମିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେ ଦାରକେ ଆହ – ‘‘ସମ୍ମା, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱାତେ ୱା ୱସ୍ସେ ୱା ଆତପେ ୱା ଆଗତେ ଠାନନିସଜ୍ଜସୟନକ୍ଖମଂ ଏକଂ ସାଲଂ କାରେସ୍ସାମ, ଏକେକଂ କହାପଣଂ ଆହରଥା’’ତି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ ।
ମହାସତ୍ତୋ ମହାୱଡ୍ଢକିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସାଲଂ କରୋହୀ’’ତି ସହସ୍ସଂ ଅଦାସି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସହସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଣୁକଣ୍ଟକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଭୂମିଂ ସମଂ କାରେତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ପସାରେସି । ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ସୁତ୍ତପସାରଣୱିଧାନଂ ଅନାରାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଆଚରିୟ, ଏୱଂ ଅପସାରେତ୍ୱା ସାଧୁକଂ ପସାରେହୀ’’ତି ଆହ । ସାମି, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ସିପ୍ପାନୁରୂପେନ ପସାରେସିଂ, ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଜାନାମୀତି । ‘ଏତ୍ତକଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା ସାଲଂ କଥଂ କରିସ୍ସସି, ଆହର, ସୁତ୍ତଂ ପସାରେତ୍ୱା ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ସୟଂ ସୁତ୍ତଂ ପସାରେସି । ତଂ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ପସାରିତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ତତୋ ୱଡ୍ଢକିଂ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ପସାରେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ମମ ୱିଚାରଣାୟ ପନ କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ସାମୀ’’ତି । ମହାସତ୍ତୋ ୟଥା ତସ୍ସା ସାଲାୟ ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅନାଥାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ଅନାଥାନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ୱିଜାୟନଟ୍ଠାନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଆଗନ୍ତୁକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଆଗନ୍ତୁକମନୁସ୍ସାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଆଗନ୍ତୁକୱାଣିଜାନଂ ଭଣ୍ଡଟ୍ଠପନଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ତଥା ସବ୍ବାନି ଠାନାନି ବହିମୁଖାନି କତ୍ୱା ସାଲଂ ୱିଚାରେସି । ତତ୍ଥେୱ କୀଳାମଣ୍ଡଲଂ, ତତ୍ଥେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ, ତତ୍ଥେୱ ଧମ୍ମସଭଂ କାରେସି । କତିପାହେନେୱ ନିଟ୍ଠିତାୟ ସାଲାୟ ଚିତ୍ତକାରେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ରମଣୀୟଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କାରେସି । ସାଲା ସୁଧମ୍ମାଦେୱସଭାପଟିଭାଗା ଅହୋସି ।
ତତୋ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେନ ସାଲା ସୋଭତି, ପୋକ୍ଖରଣିଂ ପନ କାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣାପେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକୱଡ୍ଢକିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସୟଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ସହସ୍ସୱଙ୍କଂ ସତତିତ୍ଥଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ କାରେସି । ସା ପଞ୍ଚୱିଧପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନା ନନ୍ଦାପୋକ୍ଖରଣୀ ୱିୟ ଅହୋସି । ତସ୍ସା ତୀରେ ପୁପ୍ଫଫଲଧରେ ନାନାରୁକ୍ଖେ ରୋପାପେତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନକପ୍ପଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କାରେସି । ତମେୱ ଚ ସାଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚେୱ ଆଗନ୍ତୁକଗମିକାଦୀନଞ୍ଚ ଦାନୱତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି । ତସ୍ସ ସା କିରିୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟା ଅହୋସି। ବହୂ ମନୁସ୍ସା ଓସରନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ସାଲାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାନଂ କାରଣାକାରଣଂ ୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତଂ କଥେସି, ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଠପେସି, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।
ୱେଦେହରାଜାପି ସତ୍ତୱସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ‘ଅମ୍ହେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’ତି ମେ କଥୟିଂସୁ, କତ୍ଥ ସୋ ଏତରହୀ’’ତି ସରିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଜାନାଥା’’ତି ଚତୂହି ଦ୍ୱାରେହି ଚତ୍ତାରୋ ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି । ସେସଦ୍ୱାରେହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଅମଚ୍ଚା ମହାସତ୍ତଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ । ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅମଚ୍ଚୋ ପନ ସାଲାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତେନ ନାମ ଇମିସ୍ସା ସାଲାୟ କାରକେନ ୱା କାରାପକେନ ୱା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅୟଂ ସାଲା କତରୱଡ୍ଢକିନା କତା’’ତି ? ମନୁସ୍ସା ‘‘ନାୟଂ ୱଡ୍ଢକିନା କତା, ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତେନ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାବଲେନ ୱିଚାରେତ୍ୱା କତା’’ତି ୱଦିଂସୁ । ‘‘କତିୱସ୍ସୋ ପନ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ? ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସତ୍ତୱସ୍ସୋ’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠସୁପିନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସଂ ଗଣେତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଦିଟ୍ଠସୁପିନେନ ସମେତି, ଅୟମେୱ ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଦୂତଂ ପେସେସି ‘‘ଦେୱ, ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମେ ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋୱ ସମାନୋ ଏୱରୂପଂ ନାମ ସାଲଂ ୱିଚାରେସି, ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଉୟ୍ୟାନଞ୍ଚ କାରେସି, ଇମଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆନେମୀ’’ତି । ରାଜା ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ସେନକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଆଚରିୟ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଲାଭଂ ମଚ୍ଛରାୟନ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ସାଲାଦୀନଂ କାରାପିତମତ୍ତେନ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ୟୋ କୋଚି ଏତାନି କାରେତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ କାରଣେନା’’ତି ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତଂ ୱୀମଂସତୂ’’ତି ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ଦୂତଂ ପଟିପେସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚୋ ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତଂ ୱୀମଂସି ।
ସତ୍ତଦାରକପଞ୍ହୋ
ତତ୍ରିଦଂ ୱୀମଂସନୁଦ୍ଦାନଂ –
‘‘ମଂସଂ ଗୋଣୋ ଗନ୍ଥି ସୁତ୍ତଂ, ପୁତ୍ତୋ ଗୋତୋ ରଥେନ ଚ ।
ଦଣ୍ଡୋ ସୀସଂ ଅହୀ ଚେୱ, କୁକ୍କୁଟୋ ମଣି ୱିଜାୟନଂ ।
ଓଦନଂ ୱାଲୁକଞ୍ଚାପି, ତଳାକୁୟ୍ୟାନଂ ଗଦ୍ରଭୋ ମଣୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମଂସନ୍ତି ଏକଦିୱସଂ ବୋଧିସତ୍ତେ କୀଳାମଣ୍ଡଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଏକୋ ସେନୋ ସୂନଫଲକତୋ ମଂସପେସିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦାରକା ‘‘ମଂସପେସିଂ ଛଡ୍ଡାପେସ୍ସାମା’’ତି ସେନଂ ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ସେନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଧାୱତି । ତେ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପାସାଣାଦୀସୁ ଉପକ୍ଖଲିତ୍ୱା କିଲମନ୍ତି । ଅଥ ନେ ପଣ୍ଡିତୋ ଆହ ‘‘ଛଡ୍ଡାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ‘‘ଛଡ୍ଡାପେହି ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ପସ୍ସଥା’’ତି ସୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱାୱ ୱାତୱେଗେନ ଧାୱିତ୍ୱା ସେନସ୍ସ ଛାୟଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପାଣିଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାରୱଂ ରୱି । ତସ୍ସ ତେଜେନ ସୋ ସଦ୍ଦୋ ସେନସ୍ସ କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ନିଚ୍ଛାରିତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ଭୀତୋ ମଂସଂ ଛଡ୍ଡେସି । ମହାସତ୍ତୋ ଛଡ୍ଡିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଛାୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋୱ ଭୂମିୟଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆକାସେୟେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଜନୋ ନଦନ୍ତୋ ୱଗ୍ଗନ୍ତୋ ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତୋ ମହାସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ଅମଚ୍ଚୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦୂତଂ ପେସେସି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଇମିନା ଉପାୟେନ ମଂସପେସିଂ ଛଡ୍ଡାପେସି, ଇଦଂ ଦେୱୋ ଜାନାତୂ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ? ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ତସ୍ସ ଇଧାଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୟଂ ନିପ୍ପଭା ଭୱିସ୍ସାମ, ଅତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ନୋ ରାଜା ନ ଜାନିସ୍ସତି, ନ ତଂ ଆନେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ବଲୱଲାଭମଚ୍ଛରିୟତାୟ ‘‘ମହାରାଜ, ଏତ୍ତକେନ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ଏତ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ମଜ୍ଝତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥେୱ ନଂ ୱୀମଂସତୂ’’ତି ପୁନ ପେସେସି ।
ଗୋଣୋତି ଏକୋ ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସୀ ପୁରିସୋ ‘‘ୱସ୍ସେ ପତିତେ କସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାମନ୍ତରତୋ ଗୋଣେ କିଣିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ଗେହେ ୱସାପେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ତିଣଭୂମିଂ ଆନେତ୍ୱା ଗୋଣପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନୋ କିଲନ୍ତରୂପୋ ଓତରିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିପନ୍ନୋୱ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକୋ ଚୋରୋ ଗୋଣେ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟି । ସୋ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗୋଣେ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଗୋଣେ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତଂ ଚୋରଂ ଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ମେ ଗୋଣେ ନେସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ମମ ଗୋଣେ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ନେମୀ’’ତି । ତେସଂ ୱିୱାଦଂ ସୁତ୍ୱା ମହାଜନୋ ସନ୍ନିପତି । ପଣ୍ଡିତୋ ତେସଂ ସାଲାଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଉଭୋପି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତେସଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଅୟଂ ଚୋରୋ, ଅୟଂ ଗୋଣସାମିକୋ’’ତି ଜାନାତି । ଜାନନ୍ତୋପି ‘‘କସ୍ମା ୱିୱଦଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଗୋଣସାମିକୋ ଆହ – ‘‘ସାମି, ଇମେ ଅହଂ ଅସୁକଗାମତୋ ଅସୁକସ୍ସ ନାମ ହତ୍ଥତୋ କିଣିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ଗେହେ ୱସାପେତ୍ୱା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ତିଣଭୂମିଂ ନେସିଂ, ତତ୍ଥ ମମ ପମାଦଂ ଦିସ୍ୱା ଅୟଂ ଗୋଣେ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟି । ସ୍ୱାହଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇମଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିଂ, ଅସୁକଗାମୱାସିନୋ ମୟା ଏତେସଂ କିଣିତ୍ୱା ଗହିତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି । ଚୋରୋ ପନ ‘‘ମମେତେ ଘରଜାତିକା, ଅୟଂ ମୁସା ଭଣତୀ’’ତି ଆହ ।
ଅଥ ନେ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଅହଂ ୱୋ ଅଡ୍ଡଂ ଧମ୍ମେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମି, ଠସ୍ସଥ ମେ ୱିନିଚ୍ଛୟେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ସାମି, ଠସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମହାଜନସ୍ସ ମନଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଠମଂ ଚୋରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୟା ଇମେ ଗୋଣା କିଂ ଖାଦାପିତା କିଂ ପାୟିତା’’ତି ? ‘‘ୟାଗୁଂ ପାୟିତା ତିଲପିଟ୍ଠଞ୍ଚ ମାସେ ଚ ଖାଦାପିତା’’ତି । ତତୋ ଗୋଣସାମିକଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଆହ – ‘‘ସାମି, କୁତୋ ମେ ଦୁଗ୍ଗତସ୍ସ ୟାଗୁଆଦୀନି ଲଦ୍ଧାନି, ତିଣମେୱ ଖାଦାପିତା’’ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ତେସଂ କଥଂ ପରିସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ପିୟଙ୍ଗୁପତ୍ତାନି ଆହରାପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟାପେତ୍ୱା ଉଦକେନ ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ଗୋଣେ ପାୟେସି । ଗୋଣା ତିଣମେୱ ଛଡ୍ଡୟିଂସୁ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ପସ୍ସଥେତ’’ନ୍ତି ମହାଜନସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚୋରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତ୍ୱଂ ଚୋରୋସି, ନ ଚୋରୋସୀ’’ତି ? ସୋ ‘‘ଚୋରୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମା ଏୱରୂପମକାସୀ’’ତି ଓୱଦି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପରିସା ପନ ତଂ ହତ୍ଥପାଦେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦୁବ୍ବଲମକାସି । ଅଥ ନଂ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେୟେୱ ତାୱ ଇମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଲଭସି, ସମ୍ପରାୟେ ପନ ନିରୟାଦୀସୁ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସସି, ସମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଜହେତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଅଦାସି । ଅମଚ୍ଚୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ୟଥାଭୂତଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚାପେସି । ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଗୋଣଅଡ୍ଡଂ ନାମ, ମହାରାଜ, ୟେ କେଚି ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତି, ଆଗମେହି ତାୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ତଥେୱ ସାସନଂ ପେସେସି । ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରଂ ପନ ଉଦ୍ଦାନମତ୍ତମେୱ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସୟିସ୍ସାମାତି ।
ଗନ୍ଥୀତି ଏକା ଦୁଗ୍ଗତିତ୍ଥୀ ନାନାୱଣ୍ଣେହି ସୁତ୍ତେହି ଗନ୍ଥିକେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଂ ସୁତ୍ତଗନ୍ଥିତପିଳନ୍ଧନଂ ଗୀୱତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ସାଟକସ୍ସ ଉପରି ଠପେତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତୁଂ ପଣ୍ଡିତେନ କାରିତପୋକ୍ଖରଣିଂ ଓତରି । ଅପରା ତରୁଣିତ୍ଥୀ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଅତିୱିୟ ସୋଭନଂ ଇଦଂ କିତ୍ତକେନ ତେ କତଂ, ଅହମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଏୱରୂପଂ କରିସ୍ସାମି, ଗୀୱାୟ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ପମାଣଂ ତାୱସ୍ସ ଉପଧାରେମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତାୟ ଉଜୁଚିତ୍ତତାୟ ‘‘ଉପଧାରେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଗୀୱାୟ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଇତରା ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୀଘଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ସାଟକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଉପଧାୱିତ୍ୱା ‘‘କହଂ ମେ ପିଳନ୍ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସସୀ’’ତି ସାଟକେ ଗଣ୍ହି । ଇତରା ‘‘ନାହଂ ତୱ ସନ୍ତକଂ ଗଣ୍ହାମି, ମମ ଗୀୱାୟମେୱ ପିଳନ୍ଧନ’’ନ୍ତି ଆହ । ମହାଜନୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ସନ୍ନିପତି । ପଣ୍ଡିତୋ ଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତୋ ତାସଂ କଲହଂ କତ୍ୱା ସାଲାଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସଦ୍ଦୋ ଏସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ କଲହକାରଣଂ ସୁତ୍ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆକାରେନେୱ ଚୋରିଞ୍ଚ ଅଚୋରିଞ୍ଚ ଞତ୍ୱାପି ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ୱୋ ଧମ୍ମେନ ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସାମି, ମମ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଠସ୍ସାମ, ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମଂ ଚୋରିଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୀ କତରଗନ୍ଧଂ ୱିଲିମ୍ପସୀ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ନିଚ୍ଚଂ ସବ୍ବସଂହାରକଂ ୱିଲିମ୍ପାମୀ’’ତି । ସବ୍ବସଂହାରକୋ ନାମ ସବ୍ବଗନ୍ଧେହି ୟୋଜେତ୍ୱା କତଗନ୍ଧୋ । ତତୋ ଇତରଂ ପୁଚ୍ଛି । ସା ଆହ ‘‘କୁତୋ, ସାମି, ଲଦ୍ଧୋ ଦୁଗ୍ଗତାୟ ମୟ୍ହଂ ସବ୍ବସଂହାରକୋ, ଅହଂ ନିଚ୍ଚଂ ପିୟଙ୍ଗୁପୁପ୍ଫଗନ୍ଧମେୱ ୱିଲିମ୍ପାମୀ’’ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ଉଦକପାତିଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ତଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧିକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ଗନ୍ଧଂ ଉପସିଙ୍ଘିତ୍ୱା ଅସୁକଗନ୍ଧଭାୱଂ ଜାନାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଉପସିଙ୍ଘନ୍ତୋ ପିୟଙ୍ଗୁପୁପ୍ଫଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଇମଂ ଏକକନିପାତେ ଗାଥମାହ –
‘‘ସବ୍ବସଂହାରକୋ ନତ୍ଥି, ସୁଦ୍ଧଂ କଙ୍ଗୁ ପୱାୟତି ।
ଅଲିକଂ ଭାସତିୟଂ ଧୁତ୍ତୀ, ସଚ୍ଚମାହୁ ମହଲ୍ଲିକା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧୦) ।
ତତ୍ଥ ଧୁତ୍ତୀତି ଧୁତ୍ତିକା । ଆହୂତି ଆହ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ମହାଜନଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଚୋରୀସି, ନ ଚୋରୀସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚୋରିଭାୱଂ ପଟିଜାନାପେସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ ପାକଟୋ ଜାତୋ ।
ସୁତ୍ତନ୍ତି ଏକା କପ୍ପାସକ୍ଖେତ୍ତରକ୍ଖିକା ଇତ୍ଥୀ କପ୍ପାସକ୍ଖେତ୍ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୀ ତତ୍ଥେୱ ପରିସୁଦ୍ଧଂ କପ୍ପାସଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁଖୁମସୁତ୍ତଂ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୁଳଂ କତ୍ୱା ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ଠପେତ୍ୱା ଗାମଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ‘‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାଟକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସାଟକସ୍ସ ଉପରି ସୁତ୍ତଗୁଳଂ ଠପେତ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହାୟତି । ଅପରା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଲୁଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ମନାପଂ ସୁତ୍ତଂ, ଅମ୍ମ, ତୟା କତ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୀ ୱିୟ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ପଣ୍ଡିତୋ ପଠମଂ ଚୋରିଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତ୍ୱଂ ଗୁଳଂ କରୋନ୍ତୀ ଅନ୍ତୋ କିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅକାସୀ’’ତି ? ‘‘କପ୍ପାସଫଲଟ୍ଠିମେୱ ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ଇତରଂ ପୁଚ୍ଛି । ସା ‘‘ସାମି ତିମ୍ବରୁଅଟ୍ଠି’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଉଭିନ୍ନଂ ୱଚନଂ ପରିସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ସୁତ୍ତଗୁଳଂ ନିବ୍ବେଠାପେତ୍ୱା ତିମ୍ବରୁଅଟ୍ଠିଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଚୋରିଭାୱଂ ସଂପଟିଚ୍ଛାପେସି । ମହାଜନୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ସୁୱିନିଚ୍ଛିତୋ ଅଡ୍ଡୋ’’ତି ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତେସି ।
ପୁତ୍ତୋତି ଏକଦିୱସଂ ଏକା ଇତ୍ଥୀ ପୁତ୍ତଂ ଆଦାୟ ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥାୟ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସାଟକେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମୁଖଂ ଧୋୱିତୁଂ ଓତରି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକା ୟକ୍ଖିନୀ ତଂ ଦାରକଂ ଦିସ୍ୱା ଖାଦିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ଇତ୍ଥିୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସହାୟିକେ, ସୋଭତି ୱତାୟଂ ଦାରକୋ, ତୱେସୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପାୟେମି ନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପାୟେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୋକଂ କୀଳାପେତ୍ୱା ଆଦାୟ ପଲାୟି । ଇତରା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଧାୱିତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ମେ ପୁତ୍ତଂ ନେସୀ’’ତି ଗଣ୍ହି । ୟକ୍ଖିନୀ ‘‘କୁତୋ ତୟା ପୁତ୍ତୋ ଲଦ୍ଧୋ, ମମେସୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତା କଲହଂ କରୋନ୍ତିୟୋ ସାଲାଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ତଂ କଲହସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ତା ତସ୍ସ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଅକ୍ଖୀନଂ ଅନିମିସତାୟ ଚେୱ ରତ୍ତତାୟ ଚ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଚ ଛାୟାୟ ଅଭାୱତାୟ ଚ ‘‘ଅୟଂ ୟକ୍ଖିନୀ’’ତି ଞତ୍ୱାପି ‘‘ମମ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଠସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭୂମିୟଂ ଲେଖଂ କଡ୍ଢୟିତ୍ୱା ଲେଖାମଜ୍ଝେ ଦାରକଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ୟକ୍ଖିନିଂ ହତ୍ଥେସୁ, ମାତରଂ ପାଦେସୁ ଗାହାପେତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱେପି କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥ, କଡ୍ଢିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତିୟା ଏୱ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ ।
ତା ଉଭୋପି କଡ୍ଢିଂସୁ । ଦାରକୋ କଡ୍ଢିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିରୱି । ମାତା ହଦୟେନ ଫଲିତେନ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ରୋଦମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ପଣ୍ଡିତୋ ମହାଜନଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଦାରକେ, ମାତୁ ହଦୟଂ ମୁଦୁକଂ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅମାତୂ’’ତି । ‘‘ମାତୁ ହଦୟଂ ମୁଦୁକଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘କିଂ ଦାନି ଦାରକଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ମାତା ହୋତି, ଉଦାହୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତା’’ତି ? ‘‘ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତା ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ଇମଂ ପନ ଦାରକଚୋରିଂ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ଅଥ ନେ ପଣ୍ଡିତୋ ଆହ – ‘‘ୟକ୍ଖିନୀ ଏସା, ଏତଂ ଖାଦିତୁଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି । ‘‘କଥଂ ଜାନାସି, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ଅକ୍ଖୀନଂ ଅନିମିସତାୟ ଚେୱ ରତ୍ତତାୟ ଚ ନିରାସଙ୍କତାୟ ଚ ଛାୟାୟ ଅଭାୱେନ ଚ ନିକ୍କରୁଣତାୟ ଚା’’ତି । ଅଥ ନଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କାସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ? ‘‘ୟକ୍ଖିନୀମ୍ହି ସାମୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ଇମଂ ଦାରକଂ ଗଣ୍ହୀ’’ତି ? ‘‘ଖାଦିତୁଂ ଗଣ୍ହାମି, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅନ୍ଧବାଲେ, ତ୍ୱଂ ପୁବ୍ବେପି ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୟକ୍ଖିନୀ ଜାତାସି, ଇଦାନି ପୁନପି ପାପଂ କରୋସି, ଅହୋ ଅନ୍ଧବାଲାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପଞ୍ଚସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱରୂପଂ ପାପକମ୍ମଂ ମା ଅକାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ଦାରକମାତାପି ଦାରକଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଚିରଂ ଜୀୱତୁ ସାମୀ’’ତି ପଣ୍ଡିତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କାମି ।
ଗୋତୋତି ଏକୋ କିର ଲକୁଣ୍ଡକତ୍ତା ଗୋତୋ, କାଳୱଣ୍ଣତା ଚ କାଳୋତି ଗୋତକାଳୋ ନାମ ପୁରିସୋ ସତ୍ତସଂୱଚ୍ଛରାନି କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଭରିୟଂ ଲଭି । ସା ନାମେନ ଦୀଘତାଲା ନାମ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ତଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ପୂୱଖାଦନୀୟଂ ପଚାହି, ମାତାପିତରୋ ଦଟ୍ଠୁଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ତେ ମାତାପିତୂହୀ’’ତି ତାୟ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋପି ୟାୱତତିୟଂ ୱତ୍ୱା ପୂୱଖାଦନୀୟଂ ପଚାପେତ୍ୱା ପାଥେୟ୍ୟଞ୍ଚେୱ ପଣ୍ଣାକାରଞ୍ଚ ଆଦାୟ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଉତ୍ତାନୱାହିନିଂ ଏକଂ ନଦିଂ ଅଦ୍ଦସ । ତେ ପନ ଦ୍ୱେପି ଉଦକଭୀରୁକଜାତିକାୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତା ତୀରେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତଦା ଦୀଘପିଟ୍ଠି ନାମେକୋ ଦୁଗ୍ଗତପୁରିସୋ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୋ ତଂ ଠାନଂ ପାପୁଣି । ଅଥ ନଂ ତେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ସମ୍ମ, ଅୟଂ ନଦୀ ଗମ୍ଭୀରା ଉତ୍ତାନା’’ତି । ସୋ ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଉଦକଭୀରୁକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, ଅୟଂ ନଦୀ ଗମ୍ଭୀରା ବହୁଚଣ୍ଡମଚ୍ଛାକିଣ୍ଣା’’ତି ଆହ । ‘‘ସମ୍ମ, କଥଂ ତ୍ୱଂ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ? ସୋ ଆହ – ‘‘ସଂସୁମାରମକରାନଂ ଅମ୍ହେହି ପରିଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେନ ତେ ଅମ୍ହେ ନ ୱିହେଠେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ସମ୍ମ, ଅମ୍ହେପି ନେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ତେ ଖଜ୍ଜଭୋଜନଂ ଅଦଂସୁ । ସୋ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ‘‘ସମ୍ମ, କଂ ପଠମଂ ନେମୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଆହ – ‘‘ତୱ ସହାୟିକଂ ପଠମଂ ନେହି, ମଂ ପଚ୍ଛା ନେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ଖନ୍ଧେ କତ୍ୱା ପାଥେୟ୍ୟଞ୍ଚେୱ ପଣ୍ଣାକାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ଗୋତକାଳୋ ତୀରେ ଠିତୋୱ ‘‘ଗମ୍ଭୀରାୱତାୟଂ ନଦୀ, ଏୱଂ ଦୀଘସ୍ସପି ନାମ ଏୱରୂପା, ମୟ୍ହଂ ପନ ଅପସୟ୍ହାୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଇତରୋପି ତଂ ନଦୀମଜ୍ଝଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ ତଂ ପୋସେସ୍ସାମି, ସମ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରା ଦାସିଦାସପରିୱୁତା ୱିଚରିସ୍ସସି, କିଂ ତେ ଅୟଂ ଲକୁଣ୍ଡକୱାମନକୋ କରିସ୍ସତି, ମମ ୱଚନଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକେ ସିନେହଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ତସ୍ମିଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ‘‘ସାମି, ସଚେ ମଂ ନ ଛଡ୍ଡେସ୍ସସି, କରିସ୍ସାମି ତେ ୱଚନ’’ନ୍ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, କିଂ ୱଦେସି, ଅହଂ ତଂ ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ପରତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଭୋପି ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ‘‘ଗୋତକାଳଂ ପହାୟ ତିଟ୍ଠ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଖାଦନୀୟଂ ଖାଦନ୍ତା ପକ୍କମିଂସୁ । ସୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ଅପରାପରଂ ଧାୱନ୍ତୋ ଥୋକଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭୟେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ତେସୁ କୋପେନ ‘‘ଜୀୱାମି ୱା ମରାମି ୱା’’ତି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ନଦିୟଂ ପତିତୋ ଉତ୍ତାନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ନଦିଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ୱେଗେନ ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଦୁଟ୍ଠଚୋର, କୁହିଂ ମେ ଭରିୟଂ ନେସୀ’’ତି ଆହ । ଇତରୋପି ତଂ ‘‘ଅରେ ଦୁଟ୍ଠୱାମନକ, କୁତୋ ତୱ ଭରିୟା, ମମେସା ଭରିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଖିପି । ସୋ ଦୀଘତାଲଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା’’ତିଟ୍ଠ ତ୍ୱଂ କୁହିଂ ଗଚ୍ଛସି, ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭରିୟା ମେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତୋ ସାଲାୟ ସନ୍ତିକଂ ପାପୁଣି । ମହାଜନୋ ସନ୍ନିପତି ।
ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘କିଂ ସଦ୍ଦୋ ନାମେସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେ ଉଭୋପି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ୱଚନପ୍ପଟିୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମମ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଠସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଠମଂ ଦୀଘପିଟ୍ଠିଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ କୋନାମୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦୀଘପିଟ୍ଠିକୋ ନାମ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭରିୟା ତେ କା ନାମା’’ତି ? ସୋ ତସ୍ସା ନାମଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି । ‘‘ମାତାପିତରୋ ତେ କେ ନାମା’’ତି ? ‘‘ଅସୁକା ନାମା’’ତି । ‘‘ଭରିୟାୟ ପନ ତେ ମାତାପିତରୋ କେ ନାମା’’ତି ? ସୋ ଅଜାନିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି । ତସ୍ସ କଥଂ ପରିସଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଇତରଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବେସଂ ନାମାନି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନନ୍ତୋ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା କଥେସି । ତମ୍ପି ଅପନେତ୍ୱା ଦୀଘତାଲଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ କା ନାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦୀଘତାଲା ନାମ ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସାମିକୋ ତେ କୋନାମୋ’’ତି ? ସା ଅଜାନନ୍ତୀ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି । ‘‘ମାତାପିତରୋ ତେ କେ ନାମା’’ତି । ‘‘ଅସୁକା ନାମ ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସାମିକସ୍ସ ପନ ତେ ମାତାପିତରୋ କେ ନାମା’’ତି ? ସାପି ୱିଲପନ୍ତୀ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସି। ଇତରେ ଦ୍ୱେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ ଇମିସ୍ସା ଦୀଘପିଟ୍ଠିସ୍ସ ୱଚନେନ ସମେତି, ଉଦାହୁ ଗୋତକାଳସ୍ସା’’ତି । ‘‘ଗୋତକାଳସ୍ସ ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ଅୟଂ ଏତିସ୍ସା ସାମିକୋ, ଇତରୋ ଚୋରୋ’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ଚୋରୋସି, ନ ଚୋରୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଆମ, ସାମି, ଚୋରୋମ୍ହୀ’’ତି ଚୋରଭାୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଗୋତକାଳୋ ଅତ୍ତନୋ ଭରିୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କାମି । ପଣ୍ଡିତୋ ଦୀଘପିଟ୍ଠିମାହ ‘‘ମା ପୁନ ଏୱମକାସୀ’’ତି ।
ରଥେନ ଚାତି ଏକଦିୱସଂ ଏକୋ ପନ ପୁରିସୋ ରଥେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରସ୍ସ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସୱେସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ରଥସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୟାସି । ରଥେ ନିସିନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ‘‘ତାତ, କେନତ୍ଥେନାଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ଉପଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟାନା ଓରୁୟ୍ହ ସରୀରକିଚ୍ଚତ୍ଥାୟ ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କୋ ରଥଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ୱେଗେନ ପାଜେସି । ରଥସାମିକୋ ପନ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସକ୍କଂ ରଥଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତିଟ୍ଠ ତିଟ୍ଠ, କୁହିଂ ମେ ରଥଂ ନେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତୱ ରଥୋ ଅଞ୍ଞୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ପନ ମମ ରଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତୋ ସାଲାଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ତୋ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘କିଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ନିବ୍ଭୟତାୟ ଚେୱ ଅକ୍ଖୀନଂ ଅନିମିସତାୟ ଚ ‘‘ଅୟଂ ସକ୍କୋ, ଅୟଂ ରଥସାମିକୋ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୱିୱାଦକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମମ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠସ୍ସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ଠସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ ରଥଂ ପାଜେସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଦ୍ୱେପି ରଥଂ ପଚ୍ଛତୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛଥ, ରଥସାମିକୋ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସତି, ଇତରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁରିସଂ ଆଣାପେସି ‘‘ରଥଂ ପାଜେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି ।
ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛତୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରଥସାମିକୋ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତୋ, ସକ୍କୋ ପନ ରଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଥେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନିୱତ୍ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ମନୁସ୍ସେ ଆଚିକ୍ଖି ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠିତୋ, ଅୟଂ ପନ ରଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ଧାୱିତ୍ୱା ରଥେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନିୱତ୍ତି, ନେୱସ୍ସ ସରୀରେ ସେଦବିନ୍ଦୁମତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋପି ନତ୍ଥି, ଅଭୀତୋ ଅନିମିସନେତ୍ତୋ, ଏସ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କସ୍ମା ଆଗତୋସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତୱେୱ ପଞ୍ଞାପକାସନତ୍ଥଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ମା ପୁନ ଏୱମକାସୀ’’ତି ଓୱଦତି । ସକ୍କୋପି ସକ୍କାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସୁୱିନିଚ୍ଛିତୋ ପଣ୍ଡିତେନ ଅଡ୍ଡୋ’’ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଥୁତିଂ କତ୍ୱା ସକଟ୍ଠାନମେୱ ଗତୋ । ତଦା ସୋ ଅମଚ୍ଚୋ ସୟମେୱ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ପଣ୍ଡିତେନ ଏୱଂ ରଥଅଡ୍ଡୋ ସୁୱିନିଚ୍ଛିତୋ, ସକ୍କୋପି ତେନ ପରାଜିତୋ, କସ୍ମା ପୁରିସୱିସେସଂ ନ ଜାନାସି, ଦେୱା’’ତି ଆହ । ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି । ସୋ ଲାଭମଚ୍ଛରେନ ‘‘ମହାରାଜ, ଏତ୍ତକେନ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଆଗମେଥ ତାୱ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ ।
ସତ୍ତଦାରକପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଗଦ୍ରଭପଞ୍ହୋ
ଦଣ୍ଡୋତି ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ‘‘ପଣ୍ଡିତଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ଖଦିରଦଣ୍ଡଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୁନ୍ଦକାରେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଲିଖାପେତ୍ୱା ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମଂ ପେସେସି ‘‘ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ କିର ପଣ୍ଡିତା, ‘ଇମସ୍ସ ଖଦିରଦଣ୍ଡସ୍ସ ଇଦଂ ଅଗ୍ଗଂ, ଇଦଂ ମୂଲ’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୁ, ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି । ଗାମୱାସିନୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଜାନିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ସେଟ୍ଠିନୋ କଥୟିଂସୁ ‘‘କଦାଚି ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି । ସେଟ୍ଠି ପଣ୍ଡିତଂ କୀଳାମଣ୍ଡଲା ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ମୟଂ ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ଅପି ନୁ ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଇମସ୍ସ ଅଗ୍ଗେନ ୱା ମୂଲେନ ୱା ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ମମ ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ପେସିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ଆହରଥ, ତାତ, ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱାୱ ‘‘ଇଦଂ ଅଗ୍ଗଂ ଇଦଂ ମୂଲ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱାପି ମହାଜନସ୍ସ ହଦୟଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉଦକପାତିଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଖଦିରଦଣ୍ଡକସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସୁତ୍ତେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୁତ୍ତକୋଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଖଦିରଦଣ୍ଡକଂ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଠପେସି । ମୂଲଂ ଭାରିୟତାୟ ପଠମଂ ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜି । ତତୋ ମହାଜନଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରୁକ୍ଖସ୍ସ ନାମ ମୂଲଂ ଭାରିୟଂ ହୋତି, ଉଦାହୁ ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ? ‘‘ମୂଲଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ତେନ ହି ଇମସ୍ସ ପଠମଂ ନିମୁଗ୍ଗଂ ପସ୍ସଥ, ଏତଂ ମୂଲନ୍ତି ଇମାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗଞ୍ଚ ମୂଲଞ୍ଚ ଆଚିକ୍ଖି । ଗାମୱାସିନୋ ‘‘ଇଦଂ ଅଗ୍ଗଂ ଇଦଂ ମୂଲ’’ନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପହିଣିଂସୁ । ରାଜା ‘‘କୋ ଇମଂ ଜାନାତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିନୋ ପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଧିୱାସେହି, ଦେୱ, ଅଞ୍ଞେନପି ଉପାୟେନ ନଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମାତି ।
ସୀସନ୍ତି ଅଥେକଦିୱସଂ ଇତ୍ଥିୟା ଚ ପୁରିସସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱେ ସୀସାନି ଆହରାପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଇତ୍ଥିସୀସଂ, ଇଦଂ ପୁରିସସୀସନ୍ତି ଜାନନ୍ତୁ, ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ପହିଣିଂସୁ । ଗାମୱାସିନୋ ଅଜାନନ୍ତା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଦିସ୍ୱାୱ ଅଞ୍ଞାସି । କଥଂ ଜାନାତି ? ପୁରିସସୀସେ କିର ସିବ୍ବିନୀ ଉଜୁକାୱ ହୋତି, ଇତ୍ଥିସୀସେ ସିବ୍ବିନୀ ୱଙ୍କା ହୋତି, ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଇମିନା ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ‘‘ଇଦଂ ଇତ୍ଥିୟା ସୀସଂ, ଇଦଂ ପୁରିସସ୍ସ ସୀସ’’ନ୍ତି ଆଚିକ୍ଖି । ଗାମୱାସିନୋପି ରଞ୍ଞୋ ପହିଣିଂସୁ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ ।
ଅହୀତି ଅଥେକଦିୱସଂ ସପ୍ପଞ୍ଚ ସପ୍ପିନିଞ୍ଚ ଆହରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସପ୍ପୋ, ଅୟଂ ସପ୍ପିନୀତି ଜାନନ୍ତୁ, ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାମୱାସୀନଂ ପେସେସୁଂ । ଗାମୱାସିନୋ ଅଜାନନ୍ତା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଦିସ୍ୱାୱ ଜାନାତି । ସପ୍ପସ୍ସ ହି ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଥୂଲଂ ହୋତି, ସପ୍ପିନିୟା ତନୁକଂ ହୋତି, ସପ୍ପସ୍ସ ସୀସଂ ପୁଥୁଲଂ ହୋତି, ସପ୍ପିନିୟା ତନୁକଂ ହୋତି, ସପ୍ପସ୍ସ ଅକ୍ଖୀନି ମହନ୍ତାନି, ସପ୍ପିନିୟା ଖୁଦ୍ଦକାନି, ସପ୍ପସ୍ସ ସୋୱତ୍ତିକୋ ପରାବଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସପ୍ପିନିୟା ୱିଚ୍ଛିନ୍ନକୋ । ସୋ ଇମେହି ଅଭିଞ୍ଞାଣେହି ‘‘ଅୟଂ ସପ୍ପୋ, ଅୟଂ ସପ୍ପିନୀ’’ତି ଆଚିକ୍ଖି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
କୁକ୍କୁଟୋତି ଅଥେକଦିୱସଂ ‘‘ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ ଅମ୍ହାକଂ ସବ୍ବସେତଂ ପାଦୱିସାଣଂ ସୀସକକୁଧଂ ତୟୋ କାଲେ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ନଦନ୍ତଂ ଉସଭଂ ପେସେନ୍ତୁ, ନୋ ଚେ ପେସେନ୍ତି, ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ପହିଣିଂସୁ । ତେ ଅଜାନନ୍ତା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଆହ – ‘‘ରାଜା ୱୋ ସବ୍ବସେତଂ କୁକ୍କୁଟଂ ଆହରାପେସି, ସୋ ହି ପାଦନଖସିଖତାୟ ପାଦୱିସାଣୋ ନାମ, ସୀସଚୂଳତାୟ ସୀସକକୁଧୋ ନାମ, ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱସ୍ସନତୋ ତୟୋ କାଲେ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ନଦତି ନାମ, ତସ୍ମା ଏୱରୂପଂ କୁକ୍କୁଳଂ ପେସେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ପେସୟିଂସୁ ।
ମଣୀତି ସକ୍କେନ କୁସରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନୋ ମଣିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱଙ୍କୋ ହୋତି । ତସ୍ସ ପୁରାଣସୁତ୍ତଂ ଛିନ୍ନଂ, କୋଚି ପୁରାଣସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନୱସୁତ୍ତଂ ପୱେସେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଏକଦିୱସଂ ‘‘ଇମସ୍ମା ମଣିକ୍ଖନ୍ଧା ପୁରାଣସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନୱସୁତ୍ତଂ ପୱେସେନ୍ତୂ’’ତି ପେସୟିଂସୁ । ଗାମୱାସିନୋ ପୁରାଣସୁତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନୱସୁତ୍ତଂ ପୱେସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ସୋ ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମଧୁଂ ଆହରଥା’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ମଣିନୋ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ମଧୁନା ଛିଦ୍ଦଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା କମ୍ବଲସୁତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା କୋଟିୟଂ ମଧୁନା ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଛିଦ୍ଦେ ପୱେସେତ୍ୱା କିପିଲ୍ଲିକାନଂ ନିକ୍ଖମନଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । କିପିଲ୍ଲିକା ମଧୁଗନ୍ଧେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମଣିମ୍ହି ପୁରାଣସୁତ୍ତଂ ଖାଦମାନା ଗନ୍ତ୍ୱା କମ୍ବଲସୁତ୍ତକୋଟିୟଂ ଡଂସିତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ନୀହରିଂସୁ । ପଣ୍ଡିତୋ ପୱେସିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଦେଥା’’ତି ଗାମୱାସୀନଂ ଅଦାସି । ତେ ରଞ୍ଞୋ ପେସୟିଂସୁ । ସୋ ପୱେସିତଉପାୟଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସି ।
ୱିଜାୟନନ୍ତି ଅଥେକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ମଙ୍ଗଲଉସଭଂ ବହୂ ମାସେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ମହୋଦରଂ କତ୍ୱା ୱିସାଣାନି ଧୋୱିତ୍ୱା ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ହଲିଦ୍ଦିୟା ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଗାମୱାସୀନଂ ପହିଣିଂସୁ ‘‘ତୁମ୍ହେ କିର ପଣ୍ଡିତା, ଅୟଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ ମଙ୍ଗଲଉସଭୋ ପତିଟ୍ଠିତଗବ୍ଭୋ, ଏତଂ ୱିଜାୟାପେତ୍ୱା ସୱଚ୍ଛକଂ ପେସେଥ, ଅପେସେନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି । ଗାମୱାସିନୋ ‘‘ନ ସକ୍କା ଇଦଂ କାତୁଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ କରିସ୍ସାମା’’ତି ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଇମିନା ଏକେନ ପଞ୍ହପଟିଭାଗେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସଥ ପନେକଂ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ କଥନସମତ୍ଥଂ ୱିସାରଦଂ ପୁରିସଂ ଲଦ୍ଧୁ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନ ଗରୁ ଏତଂ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ନଂ ପକ୍କୋସଥା’’ତି । ତେ ପକ୍କୋସିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଏହି, ଭୋ ପୁରିସ, ତ୍ୱଂ ତୱ କେସେ ପିଟ୍ଠିୟଂ ୱିକିରିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ବଲୱପରିଦେୱଂ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗଚ୍ଛ, ଅଞ୍ଞେହି ପୁଚ୍ଛିତୋପି କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱାୱ ପରିଦେୱ, ରଞ୍ଞା ପନ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପରିଦେୱକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିତୋୱ ସମାନୋ ‘ପିତା ମେ ଦେୱ ୱିଜାୟିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଜ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ, ପଟିସରଣଂ ମେ ହୋହି, ୱିଜାୟନୁପାୟମସ୍ସ କରୋହୀ’ତି ୱତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ‘କିଂ ୱିଲପସି ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ପୁରିସା ନାମ ୱିଜାୟନ୍ତା ନତ୍ଥୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସଚେ ଦେୱ, ଏୱଂ ନତ୍ଥି, ଅଥ କସ୍ମା ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ କଥଂ ମଙ୍ଗଲଉସଭଂ ୱିଜାୟାପେସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଥା ଅକାସି । ରାଜା ‘‘କେନିଦଂ ପଞ୍ହପଟିଭାଗଂ ଚିନ୍ତିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସି ।
ଓଦନନ୍ତି ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ‘‘ପଣ୍ଡିତଂ ୱୀମଂସିସ୍ସାମା’’ତି ‘‘ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅମ୍ବିଲୋଦନଂ ପଚିତ୍ୱା ପେସେନ୍ତୁ । ତତ୍ରିମାନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି – ନ ତଣ୍ଡୁଲେହି, ନ ଉଦକେନ, ନ ଉକ୍ଖଲିୟା, ନ ଉଦ୍ଧନେନ, ନ ଅଗ୍ଗିନା, ନ ଦାରୂହି, ନ ଇତ୍ଥିୟା ନ ପୁରିସେନ, ନ ମଗ୍ଗେନାତି । ଅପେସେନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ପହିଣିଂସୁ । ଗାମୱାସିନୋ ତଂ କାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ତଣ୍ଡୁଲେହୀତି କଣିକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା, ନ ଉଦକେନାତି ହିମଂ ଗାହାପେତ୍ୱା, ନ ଉକ୍ଖଲିୟାତି ଅଞ୍ଞଂ ନୱମତ୍ତିକାଭାଜନଂ ଗାହାପେତ୍ୱା, ନ ଉଦ୍ଧନେନାତି ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟାପେତ୍ୱା, ନ ଅଗ୍ଗିନାତି ପକତିଅଗ୍ଗିଂ ପହାୟ ଅରଣିଅଗ୍ଗିଂ ଗାହାପେତ୍ୱା, ନ ଦାରୂହୀତି ପଣ୍ଣାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ଅମ୍ବିଲୋଦନଂ ପଚାପେତ୍ୱା ନୱଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲଞ୍ଛିତ୍ୱା, ନ ଇତ୍ଥିୟା ନ ପୁରିସେନାତି ପଣ୍ଡକେନ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା, ନ ମଗ୍ଗେନାତି ମହାମଗ୍ଗଂ ପହାୟ ଜଙ୍ଘମଗ୍ଗେନ ରଞ୍ଞୋ ପେସେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ରାଜା ‘‘କେନ ପନେସ ପଞ୍ହୋ ଞାତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସି ।
ୱାଲୁକନ୍ତି ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଗାମୱାସୀନଂ ପହିଣିଂସୁ ‘‘ରାଜା ଦୋଲାୟ କୀଳିତୁକାମୋ, ରାଜକୁଲେ ପୁରାଣୟୋତ୍ତଂ ଛିନ୍ନଂ, ଏକଂ ୱାଲୁକୟୋତ୍ତଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ପେସେନ୍ତୁ, ଅପେସେନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି । ତେ ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଇମିନାପି ପଞ୍ହପଟିଭାଗେନେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗାମୱାସିନୋ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ୱଚନକୁସଲେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପୁରିସେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ, ରାଜାନଂ ୱଦେଥ ‘ଦେୱ, ଗାମୱାସିନୋ ତସ୍ସ ୟୋତ୍ତସ୍ସ ତନୁକଂ ୱା ଥୂଲଂ ୱା ପମାଣଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ପୁରାଣୱାଲୁକୟୋତ୍ତତୋ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତଂ ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ୱା ଖଣ୍ଡଂ ପେସେଥ, ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତେନ ପମାଣେନ ୱଟ୍ଟେସ୍ସନ୍ତୀ’ତି । ସଚେ, ୱୋ ରାଜା ‘ଅମ୍ହାକଂ ଘରେ ୱାଲୁକୟୋତ୍ତଂ ନାମ ନ କଦାଚି ସୁତପୁବ୍ବ’ନ୍ତି ୱଦତି, ଅଥ ନଂ ‘ସଚେ, ମହାରାଜ, ୱୋ ଏୱରୂପଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ କଥଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ପେସେସି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ରାଜା ‘‘କେନ ଚିନ୍ତିତଂ ପଞ୍ହପଟିଭାଗ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସି ।
ତଳାକନ୍ତି ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ‘‘ରାଜା ଉଦକକୀଳଂ କୀଳିତୁକାମୋ, ପଞ୍ଚୱିଧପଦୁମସଚ୍ଛନ୍ନଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ପେସେନ୍ତୁ, ଅପେସେନ୍ତାନଂ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ଗାମୱାସୀନଂ ପେସୟିଂସୁ । ତେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ‘‘ଇମିନାପି ପଞ୍ହପଟିଭାଗେନେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱଚନକୁସଲେ କତିପୟେ ମନୁସ୍ସେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏଥ ତୁମ୍ହେ ଉଦକକୀଳଂ କୀଳିତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ରତ୍ତାନି କତ୍ୱା ଅଲ୍ଲକେସା ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥା କଦ୍ଦମମକ୍ଖିତସରୀରା ୟୋତ୍ତଦଣ୍ଡଲେଡ୍ଡୁହତ୍ଥା ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଠିତଭାୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା କତୋକାସା ପୱିସିତ୍ୱା ‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେହି କିର ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ପେସେନ୍ତୂତି ପହିତା ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ମହନ୍ତଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଆଦାୟ ଆଗତା । ସା ପନ ଅରଞ୍ଞୱାସିକତ୍ତା ନଗରଂ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱାରପାକାରପରିଖାଅଟ୍ଟାଲକାଦୀନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭୀତତସିତା ୟୋତ୍ତାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାୟିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞମେୱ ପୱିଟ୍ଠା, ମୟଂ ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ପୋଥେନ୍ତାପି ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିମ୍ହା, ତୁମ୍ହାକଂ ଅରଞ୍ଞା ଆନୀତଂ ପୁରାଣପୋକ୍ଖରଣିଂ ପେସେଥ, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ହରିସ୍ସାମା’ତି ୱତ୍ୱା ରଞ୍ଞାନ କଦାଚି ମମ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆନୀତପୋକ୍ଖରଣୀ ନାମ ଭୂତପୁବ୍ବା, ନ ଚ ମୟା କସ୍ସଚି ୟୋଜେତ୍ୱା ଆହରଣତ୍ଥାୟ ପୋକ୍ଖରଣୀ ପେସିତପୁବ୍ବା’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସଚେ, ଦେୱ, ୱୋ ଏୱଂ ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ କଥଂ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ପେସେସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପେସେସି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ରାଜା ପଣ୍ଡିତେନ ଞାତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସି ।
ଉୟ୍ୟାନନ୍ତି ପୁନେକଦିୱସଂ ‘‘ମୟଂ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ କୀଳିତୁକାମା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ପୁରାଣଉୟ୍ୟାନଂ ପରିଜିଣ୍ଣଂ, ଓଭଗ୍ଗଂ ଜାତଂ, ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମୱାସିନୋ ସୁପୁପ୍ଫିତତରୁଣରୁକ୍ଖସଞ୍ଛନ୍ନଂ ନୱଉୟ୍ୟାନଂ ପେସେନ୍ତୂ’’ତି ପହିଣିଂସୁ । ଗାମୱାସିନୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଇମିନାପି ପଞ୍ହପଟିଭାଗେନେୱ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତେ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପେସେତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ କଥାପେସି ।
ତଦାପି ରାଜା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି । ସୋ ଲାଭମଚ୍ଛରିୟେନ ‘‘ଏତ୍ତକେନ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଆଗମେଥ, ଦେୱା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ସତ୍ତଦାରକପଞ୍ହେହି ମମ ମନଂ ଗଣ୍ହି, ଏୱରୂପେସୁପିସ୍ସ ଗୁୟ୍ହପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେସୁ ଚେୱ ପଞ୍ହପଟିଭାଗେସୁ ଚ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ବ୍ୟାକରଣଂ, ସେନକୋ ଏୱରୂପଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଆନେତୁଂ ନ ଦେତି, କିଂ ମେ ସେନକେନ, ଆନେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ତଂ ଗାମଂ ପାୟାସି । ତସ୍ସ ମଙ୍ଗଲଅସ୍ସଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅସ୍ସସ୍ସ ପାଦୋ ଫଲିତଭୂମିୟା ଅନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିଜ୍ଜି । ରାଜା ତତୋୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ଅଥ ନଂ ସେନକୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ମହାରାଜ, ପଣ୍ଡିତଂ କିଂ ଆନେତୁଂ ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମଂ ଅଗମିତ୍ଥା’’ତି । ‘‘ଆମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ମଂ ଅନତ୍ଥକାମଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସଥ, ‘ଆଗମେଥ ତାୱା’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଅତିତୁରିତା ନିକ୍ଖମିତ୍ଥ, ପଠମଗମନେନେୱ ମଙ୍ଗଲଅସ୍ସସ୍ସ ପାଦୋ ଭିନ୍ନୋ’’ତି ।
ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା ପୁନେକଦିୱସଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେସି ‘‘କିଂ, ସେନକ, ଆନେମ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି । ଦେୱ, ସୟଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଦୂତଂ ପେସେଥ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଅମ୍ହାକଂ ତୱ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅସ୍ସସ୍ସ ପାଦୋ ଭିନ୍ନୋ, ଅସ୍ସତରଂ ୱା ନୋ ପେସେତୁ ସେଟ୍ଠତରଂ ୱା’’ତି । ‘‘ୟଦି ଅସ୍ସତରଂ ପେସେସ୍ସତି, ସୟଂ ଆଗମିସ୍ସତି । ସେଟ୍ଠତରଂ ପେସେନ୍ତୋ ପିତରଂ ପେସେସ୍ସତି, ଅୟମେକୋ ନୋ ପଞ୍ହୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଥା କତ୍ୱା ଦୂତଂ ପେସେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ଦୂତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ରାଜା ମମଞ୍ଚେୱ ପିତରଞ୍ଚ ପସ୍ସିତୁକାମୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ରାଜା ତୁମ୍ହେ ଚେୱ ମମଞ୍ଚ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ତୁମ୍ହେ ପଠମତରଂ ସେଟ୍ଠିସହସ୍ସପରିୱୁତା ଗଚ୍ଛଥ, ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥା ଅଗନ୍ତ୍ୱା ନୱସପ୍ପିପୂରଂ ଚନ୍ଦନକରଣ୍ଡକଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛଥ । ରାଜା ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘ଗହପତି ପତିରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦାହୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ଅଥ ତୁମ୍ହେ ତଥାରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦେୟ୍ୟାଥ । ତୁମ୍ହାକଂ ନିସିନ୍ନକାଲେ ଅହଂ ଆଗମିସ୍ସାମି, ରାଜା ମୟାପି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘ପଣ୍ଡିତ, ତୱାନୁରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦା’ତି ୱକ୍ଖତି, ଅଥାହଂ ତୁମ୍ହେ ଓଲୋକେସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘ତାତ ମହୋସଧ, ଇମସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସୀଦା’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥ, ଅଜ୍ଜ ନୋ ଏକୋ ପଞ୍ହୋ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱାରେ ଠିତଭାୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା ‘‘ପୱିସତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।
ରାଜା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗହପତି, ତୱପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ କୁହି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ମହାସେଟ୍ଠି ଅତ୍ତନୋ ୟୁତ୍ତାସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦା’’ତି ଆହ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ୟୁତ୍ତାସନଂ ଞତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ମହାସତ୍ତୋପି ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋ ଦାରକସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ଅଲଙ୍କତରଥେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ପରିଖାପିଟ୍ଠେ ଚରମାନଂ ଏକଂ ଗଦ୍ରଭଂ ଦିସ୍ୱା ଥାମସମ୍ପନ୍ନେ ମାଣୱେ ପେସେସି ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଏତଂ ଗଦ୍ରଭଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟଥା ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋତି, ଏୱମସ୍ସ ମୁଖବନ୍ଧନଂ କତ୍ୱା କିଲଞ୍ଜେନ ୱେଠେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଏକେନତ୍ଥରଣେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଂସେନାଦାୟ ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ନଗରଂ ପାୱିସି । ମହାଜନୋ ‘‘ଏସ କିର ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିନୋ ପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ନାମ, ଏସ କିର ଜାୟମାନୋ ଓସଧଘଟିକଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଜାତୋ, ଇମିନା କିର ଏତ୍ତକାନଂ ୱୀମଂସନପଞ୍ହାନଂ ପଞ୍ହପଟିଭାଗୋ ଞାତୋ’’ତି ମହାସତ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିୱେଦେସି । ରାଜା ସୁତ୍ୱାୱ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଖିପ୍ପଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ସୋ ଦାରକସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମଧୁରପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ପତିରୂପଂ ଆସନଂ ଞତ୍ୱା ନିସୀଦା’’ତି ଆହ । ଅଥ ସୋ ପିତରଂ ଓଲୋକେସି । ଅଥସ୍ସ ପିତାପି ଓଲୋକିତସଞ୍ଞାୟ ଉଟ୍ଠାୟ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଇମସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସୀଦା’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସୀଦି ।
ତଂ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱାୱ ସେନକପୁକ୍କୁସକାମିନ୍ଦଦେୱିନ୍ଦା ଚେୱ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅନ୍ଧବାଲା ପାଣିଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାହସିତଂ ହସିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଅନ୍ଧବାଲଂ ‘ପଣ୍ଡିତୋ’ତି ୱଦିଂସୁ, ସୋ ପିତରଂ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସୟଂ ନିସୀଦତି, ଇମଂ ‘ପଣ୍ଡିତୋ’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପରିହାସଂ କରିଂସୁ । ରାଜାପି ଦୁମ୍ମୁଖୋ ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, ଦୁମ୍ମୁଖତ୍ଥା’’ତି? ‘‘ଆମ ପଣ୍ଡିତ, ଦୁମ୍ମୁଖୋମ୍ହି, ସୱନମେୱ ତେ ମନାପଂ, ଦସ୍ସନଂ ପନ ଅମନାପଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ କାରଣା, ମହାରାଜା’’ତି ? ‘‘ପିତରଂ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନତ୍ତା’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ‘ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ପୁତ୍ତେହି ପିତରୋୱ ଉତ୍ତମା’ତି ମଞ୍ଞସୀ’’ତି । ‘‘ଆମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ନନୁ, ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେହି ଅମ୍ହାକଂ ‘ଅସ୍ସତରଂ ୱା ପେସେତୁ ସେଟ୍ଠତରଂ ୱା’ତି ସାସନଂ ପହିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତେ ମାଣୱେ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଗହିତଂ ଗଦ୍ରଭଂ ଆନେଥା’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଅୟଂ ଗଦ୍ରଭୋ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ସଚେ ଉପକାରକୋ, ଅଟ୍ଠ କହାପଣେ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି । ‘‘ଇମଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତୋ ଆଜାନୀୟୱଳୱାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ୱୁଟ୍ଠଅସ୍ସତରୋ କିଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ? ‘‘ଅନଗ୍ଘୋ ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ‘‘ଦେୱ, କସ୍ମା ଏୱଂ କଥେଥ, ନନୁ ତୁମ୍ହେହି ଇଦାନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ପୁତ୍ତେହି ପିତରୋୱ ଉତ୍ତମା’ତି । ସଚେ ତଂ ସଚ୍ଚଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେ ଅସ୍ସତରତୋ ଗଦ୍ରଭୋୱ ଉତ୍ତମୋ ହୋତି, କିଂ ପନ, ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତା ଏତ୍ତକମ୍ପି ଜାନିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପାଣିଂ ପହରିତ୍ୱା ହସନ୍ତି, ଅହୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତି, କୁତୋ ୱୋ ଏତେ ଲଦ୍ଧା’’ତି ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତେ ପରିହସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଇମାୟ ଏକକନିପାତେ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି –
‘‘ହଂଚି ତୁୱଂ ଏୱମଞ୍ଞସି ‘ସେୟ୍ୟୋ, ପୁତ୍ତେନ ପିତା’ତି ରାଜସେଟ୍ଠ ।
ହନ୍ଦସ୍ସତରସ୍ସ ତେ ଅୟଂ, ଅସ୍ସତରସ୍ସ ହି ଗଦ୍ରଭୋ ପିତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧୧) ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି, ତ୍ୱଂ ରାଜସେଟ୍ଠ, ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ସେୟ୍ୟୋ ପୁତ୍ତେନ ପିତାତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞସି, ତୱ ଅସ୍ସତରତୋପି ଅୟଂ ଗଦ୍ରଭୋ ସେୟ୍ୟୋ ହୋତୁ । କିଂ କାରଣା ? ଅସ୍ସତରସ୍ସ ହି ଗଦ୍ରଭୋ ପିତାତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ସଚେ ପୁତ୍ତତୋ ପିତା ସେୟ୍ୟୋ, ମମ ପିତରଂ ଗଣ୍ହଥ । ସଚେ ପିତିତୋ ପୁତ୍ତୋ ସେୟ୍ୟୋ, ମଂ ଗଣ୍ହଥ ତୁମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟା’’ତି । ରାଜା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ସବ୍ବା ରାଜପରିସାପି ‘‘ସୁକଥିତୋ ପଣ୍ଡିତେନ ପଞ୍ହୋ’’ତି ଉନ୍ନଦନ୍ତା ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ଅଦଂସୁ, ଅଙ୍ଗୁଲିଫୋଟା ଚେୱ ଚେଲୁକ୍ଖେପା ଚ ପୱତ୍ତିଂସୁ। ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତାପି ଦୁମ୍ମୁଖା ପଜ୍ଝାୟନ୍ତାୱ ଅହେସୁଂ । ନନୁ ମାତାପିତୂନଂ ଗୁଣଂ ଜାନନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦିସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଥ ସୋ କସ୍ମା ଏୱମକାସୀତି ? ନ ସୋ ପିତୁ ଅୱମାନନତ୍ଥାୟ, ରଞ୍ଞା ପନ ‘‘ଅସ୍ସତରଂ ୱା ପେସେତୁ ସେଟ୍ଠତରଂ ୱା’’ତି ପେସିତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ପଞ୍ହସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପଣ୍ଡିତଭାୱସ୍ସ ଞାପନତ୍ଥଂ ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଅପ୍ପଟିଭାନକରଣତ୍ଥଂ ଏୱମକାସୀତି ।
ଗଦ୍ରଭପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଏକୂନୱୀସତିମପଞ୍ହୋ
ରାଜା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧୋଦକପୁଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଆଦାୟ ‘‘ପାଚୀନୟୱମଜ୍ଝକଗାମଂ ରାଜଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଉଦକଂ ପାତେତ୍ୱା ‘‘ସେସସେଟ୍ଠିନୋ ଏତସ୍ସେୱ ଉପଟ୍ଠାକା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁ ଚ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେ ପେସେତ୍ୱା ଗଦ୍ରଭପଞ୍ହେ ପସନ୍ନୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ସେଟ୍ଠିଂ ଅୱୋଚ – ‘‘ଗହପତି, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ମମ ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ଅତିତରୁଣୋ ଅୟଂ, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ମୁଖେ ଖୀରଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, ମହଲ୍ଲକକାଲେ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ଗହପତି, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏତସ୍ମିଂ ନିରାଲୟୋ ହୋହି, ଅୟଂ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ମମ ପୁତ୍ତୋ, ଅହଂ ମମ ପୁତ୍ତଂ ପୋସେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସୋ ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ଉରେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ସୀସେ ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି ଓୱାଦମସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋପି ପିତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ପିତରଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ରାଜା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତାତ, ଅନ୍ତୋଭତ୍ତିକୋ ଭୱିସ୍ସସି, ଉଦାହୁ ବହିଭତ୍ତିକୋ’’ତି । ସୋ ‘‘ମହା ମେ ପରିୱାରୋ, ତସ୍ମା ବହିଭତ୍ତିକେନ ମୟା ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ବହିଭତ୍ତିକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଦେୱା’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ରାଜା ଅନୁରୂପଂ ଗେହଂ ଦାପେତ୍ୱା ଦାରକସହସ୍ସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପରିବ୍ବୟଂ ଦାପେତ୍ୱା ସବ୍ବପରିଭୋଗେ ଦାପେସି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠାସି ।
ରାଜାପି ନଂ ୱୀମଂସିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ତଦା ଚ ନଗରସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରତୋ ଅୱିଦୂରେ ପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ ଏକସ୍ମିଂ ତାଲରୁକ୍ଖେ କାକକୁଲାୱକେ ମଣିରତନଂ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଛାୟା ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଞ୍ଞାୟି । ମହାଜନୋ ‘‘ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ମଣି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ସୋ ସେନକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ କିର ମଣିରତନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, କଥଂ ତଂ ଗଣ୍ହାପେସ୍ସାମା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଉଦକଂ ନୀହରାପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି, ଆଚରିୟ, ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତି ତସ୍ସେୱ ଭାରମକାସି । ସୋ ବହୂ ମନୁସ୍ସେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଉଦକଞ୍ଚ କଦ୍ଦମଞ୍ଚ ନୀହରାପେତ୍ୱା ଭୂମିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ମଣିଂ ନାଦ୍ଦସ । ପୁନ ପୁଣ୍ଣାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ମଣିଚ୍ଛାୟା ପଞ୍ଞାୟି। ସୋ ପୁନପି ତଥା କତ୍ୱା ନ ଚ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ରାଜା ପଣ୍ଡିତଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ଏକୋ ମଣି ପଞ୍ଞାୟତି, ସେନକୋ ଉଦକଞ୍ଚ କଦ୍ଦମଞ୍ଚ ନୀହରାପେତ୍ୱା ଭୂମିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ନାଦ୍ଦସ, ପୁନ ପୁଣ୍ଣାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ପଞ୍ଞାୟତି, ସକ୍ଖିସ୍ସସି ତଂ ମଣିଂ ଗଣ୍ହାପେତୁ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ‘‘ନେତଂ, ମହାରାଜ, ଗରୁ, ଏଥ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସିସ୍ସାମି ଅଜ୍ଜ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଞାଣବଲ’’ନ୍ତି ମହାଜନପରିୱୁତୋ ପୋକ୍ଖରଣିତୀରଂ ଗତୋ ।
ମହାସତ୍ତୋ ତୀରେ ଠତ୍ୱା ମଣିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ନାୟଂ ମଣି ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ, ତାଲରୁକ୍ଖେ କାକକୁଲାୱକେ ମଣିନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି, ଦେୱ, ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ମଣୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ଉଦକେ ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ଉଦକପାତିଂ ଆହରା’’ତି ଉଦକପାତିଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ, ଦେୱ, ନାୟଂ ମଣି ପୋକ୍ଖରଣିୟଂୟେୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ପାତିୟମ୍ପି ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, କତ୍ଥ ପନ ମଣିନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱ, ପୋକ୍ଖରଣିୟମ୍ପି ପାତିୟମ୍ପି ଛାୟାୱ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ମଣି, ମଣି ପନ ତାଲରୁକ୍ଖେ କାକକୁଲାୱକେ ଅତ୍ଥି, ପୁରିସଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ଆହରାପେହୀ’’ତି ଆହ । ରାଜା ତଥା କତ୍ୱା ମଣିଂ ଆହରାପେସି । ସୋ ଆହରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଅଦାସି । ପଣ୍ଡିତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଜନୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ସେନକଂ ପରିଭାସନ୍ତୋ ‘‘ମଣିରତନଂ ତାଲରୁକ୍ଖେ କାକକୁଲାୱକେ ଅତ୍ଥି, ସେନକବାଲୋ ବହୂ ମନୁସ୍ସେ ପୋକ୍ଖରଣିମେୱ ଭିନ୍ଦାପେସି, ପଣ୍ଡିତେନ ନାମ ମହୋସଧସଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଥୁତିମକାସି । ରାଜାପିସ୍ସ ତୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୀୱାୟ ପିଳନ୍ଧନଂ ମୁତ୍ତାହାରଂ ଦତ୍ୱା ଦାରକସହସ୍ସାନମ୍ପି ମୁତ୍ତାୱଲିୟୋ ଦାପେସି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ପରିୱାରସ୍ସ ଚ ଇମିନା ପରିହାରେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅନୁଜାନୀତି ।
ଏକୂନୱୀସତିମପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
କକଣ୍ଟକପଞ୍ହୋ
ପୁନେକଦିୱସଂ ରାଜା ପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସି । ତଦା ଏକୋ କକଣ୍ଟକୋ ତୋରଣଗ୍ଗେ ୱସତି । ସୋ ରାଜାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିପଜ୍ଜି । ରାଜା ତସ୍ସ ତଂ କିରିୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଅୟଂ କକଣ୍ଟକୋ କିଂ କରୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ସେୱତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସଚେ ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ସେୱତି, ଏତସ୍ସ ମା ନିପ୍ଫଲୋ ହୋତୁ, ଭୋଗମସ୍ସ ଦାପେହୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ତସ୍ସ ଭୋଗେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଖାଦନୀୟମତ୍ତଂ ଅଲମେତସ୍ସା’’ତି। ‘‘କିଂ ପନେସ, ଖାଦତୀ’’ତି ? ‘‘ମଂସଂ ଦେୱା’’ତି । ‘‘କିତ୍ତକଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘କାକଣିକମତ୍ତଗ୍ଘନକଂ ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ଏକଂ ପୁରିସଂ ଆଣାପେସି ‘‘ରାଜଦାୟୋ ନାମ କାକଣିକମତ୍ତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଇମସ୍ସ ନିବଦ୍ଧଂ ଅଡ୍ଢମାସଗ୍ଘନକଂ ମଂସଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଥା ଅକାସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉପୋସଥେ ମାଘାତେ ମଂସଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ତମେୱ ଅଡ୍ଢମାସକଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଗୀୱାୟଂ ପିଳନ୍ଧି । ଅଥସ୍ସ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତଂ ଦିୱସମେୱ ରାଜା ପୁନ ମହୋସଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସି । ସୋ ରାଜାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାପି ଧନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନମାନୱସେନ ‘‘ୱେଦେହ, ତ୍ୱଂ ନୁ ଖୋ ମହଦ୍ଧନୋ, ଅହଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୋତରିତ୍ୱା ତୋରଣଗ୍ଗେୟେୱ ସୀସଂ ଚାଲେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି । ରାଜା ତସ୍ସ ତଂ କିରିୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଏସ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଅଜ୍ଜ ନ ଓତରତି, କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନାୟଂ ପୁରେ ଉନ୍ନମତି, ତୋରଣଗ୍ଗେ କକଣ୍ଟକୋ ।
ମହୋସଧ ୱିଜାନାହି, କେନ ଥଦ୍ଧୋ କକଣ୍ଟକୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୩୯) ।
ତତ୍ଥ ଉନ୍ନମତୀତି ୟଥା ଅଜ୍ଜ ଅନୋତରିତ୍ୱା ତୋରଣଗ୍ଗେୟେୱ ସୀସଂ ଚାଲେନ୍ତୋ ଉନ୍ନମତି, ଏୱଂ ପୁରେ ନ ଉନ୍ନମତି । କେନ ଥଦ୍ଧୋତି କେନ କାରଣେନ ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଆପନ୍ନୋତି ।
ପଣ୍ଡିତୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଉପୋସଥେ ମାଘାତେ ମଂସଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ରାଜପୁରିସେନ ଗୀୱାୟ ବଦ୍ଧଂ ଅଡ୍ଢମାସକଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ମାନେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଲଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଲଦ୍ଧାନ, ଅଡ୍ଢମାସଂ କକଣ୍ଟକୋ ।
ଅତିମଞ୍ଞତି ରାଜାନଂ, ୱେଦେହଂ ମିଥିଲଗ୍ଗହ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୪୦) ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ପୁରିସଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ୟଥାଭୂତଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କଞ୍ଚି ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେନ ୱିୟ ପଣ୍ଡିତେନ କକଣ୍ଟକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଞାତୋ’’ତି ଅତିୱିୟ ପସୀଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ସୁଙ୍କଂ ଦାପେସି । କକଣ୍ଟକସ୍ସ ପନ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ହାରେତୁଂ ଆରଭି । ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ‘‘ମା ହାରେହି ମହାରାଜା’’ତି ତଂ ନିୱାରେସି ।
କକଣ୍ଟକପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସିରିକାଳକଣ୍ଣିପଞ୍ହୋ
ଅଥେକୋ ମିଥିଲୱାସୀ ପିଙ୍ଗୁତ୍ତରୋ ନାମ ମାଣୱୋ ତକ୍କସିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିସାପାମୋକ୍ଖାଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ଖିପ୍ପମେୱ ସିକ୍ଖି । ସୋ ଅନୁୟୋଗଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମହ’’ନ୍ତି ଆଚରିୟଂ ଆପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ମିଂ ପନ କୁଲେ ‘‘ସଚେ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଧୀତା ହୋତି, ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ଦାତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ତଂୱ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଏକା ଧୀତା ଅତ୍ଥି, ସା ଅଭିରୂପା ଦେୱଚ୍ଛରାପଟିଭାଗା । ଅଥ ନଂ ଆଚରିୟୋ ‘‘ଧୀତରଂ ତେ, ତାତ, ଦସ୍ସାମି, ତଂ ଆଦାୟ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ପନ ମାଣୱୋ ଦୁବ୍ଭଗୋ କାଳକଣ୍ଣୀ, କୁମାରିକା ପନ ମହାପୁଞ୍ଞା । ତସ୍ସ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ସୋ ତଂ ଅରୋଚେନ୍ତୋପି ‘‘ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚନଂ ନ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଆଚରିୟୋ ଧୀତରଂ ତସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋ ରତ୍ତିଭାଗେ ଅଲଙ୍କତସିରିସୟନେ ନିପନ୍ନୋ ତାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୟନଂ ଅଭିରୁଳ୍ହମତ୍ତାୟ ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋ ହରାୟମାନୋ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ପକମ୍ପମାନୋ ଓତରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିପଜ୍ଜି । ସାପି ଓତରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି, ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ସୟନଂ ଅଭିରୁହି । ସାପି ପୁନ ସୟନଂ ଅଭିରୁହି, ସୋ ପୁନ ସୟନା ଓତରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିପଜ୍ଜି । କାଳକଣ୍ଣୀ ନାମ ସିରିୟା ସଦ୍ଧିଂ ନ ସମେତି । କୁମାରିକା ସୟନେୟେୱ ନିପଜ୍ଜି, ସୋ ଭୂମିୟଂ ସୟି ।
ଏୱଂ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଆଲାପସଲ୍ଲାପମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥି । ଅନିଚ୍ଛମାନାୱ ଉଭୋପି ମିଥିଲଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ଅଥ ପିଙ୍ଗୁତ୍ତରୋ ନଗରା ଅୱିଦୂରେ ଫଲସମ୍ପନ୍ନଂ ଉଦୁମ୍ବରରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ଖୁଦାୟ ପୀଳିତୋ ତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଫଲାନି ଖାଦି । ସାପି ଛାତଜ୍ଝତ୍ତା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସାମି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଫଲାନି ପାତେଥା’’ତି ଆହ । କିଂ ତୱ ହତ୍ଥପାଦା ନତ୍ଥି, ସୟଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଖାଦାତି । ସା ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଖାଦି । ସୋ ତସ୍ସା ଅଭିରୁଳ୍ହଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ଓତରିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂ କଣ୍ଟକେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ମୁତ୍ତୋମ୍ହି କାଳକଣ୍ଣିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଲାୟି । ସାପି ଓତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦି । ଅଥ ରାଜା ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସପରିଗ୍ଗହା, ଅପରିଗ୍ଗହା’’ତି ପୁଚ୍ଛାପେସି । ସାପି ‘‘ଅତ୍ଥି ମେ, ସାମି, କୁଲଦତ୍ତିକୋ ପତି, ସୋ ପନ ମଂ ଇଧ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାତୋ’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚୋ ତଂ କାରଣଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ଅସାମିକଭଣ୍ଡଂ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ତଂ ଓତାରେତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିୱେସନଂ ନେତ୍ୱା ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସା ତସ୍ସ ପିୟା ଅହୋସି ମନାପା । ଉଦୁମ୍ବରରୁକ୍ଖେ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସା ନାମଂ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନଗମନତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱାରଗାମୱାସିକେହି ମଗ୍ଗଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେସୁଂ । ପିଙ୍ଗୁତ୍ତରୋପି ଭତିଂ କରୋନ୍ତୋ କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କୁଦ୍ଦାଲେନ ମଗ୍ଗଂ ତଚ୍ଛି । ମଗ୍ଗେ ଅନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ରାଜା ଉଦୁମ୍ବରଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ରଥେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି । ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀ କାଳକଣ୍ଣିଂ ମଗ୍ଗଂ ତଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ ସିରିଂ ଧାରେତୁଂ ନାସକ୍ଖି ଅୟଂ କାଳକଣ୍ଣୀ’’ତି ତଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ହସି । ରାଜା ହସମାନଂ ଦିସ୍ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା ହସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଦେୱ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗତଚ୍ଛକୋ ପୁରିସୋ ମୟ୍ହଂ ପୋରାଣକସାମିକୋ, ଏସ ମଂ ଉଦୁମ୍ବରରୁକ୍ଖଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କଣ୍ଟକେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତୋ, ଇମାହଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ ସିରିଂ ଧାରେତୁଂ ନାସକ୍ଖି କାଳକଣ୍ଣୀ ଅୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ହସିନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ତ୍ୱଂ ମୁସାୱାଦଂ କଥେସି, ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ତୟା ହସିତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅସିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସା ଭୟପ୍ପତ୍ତା ‘‘ଦେୱ, ପଣ୍ଡିତେ ତାୱ ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି ଆହ । ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ସେନକ, ଇମିସ୍ସା ୱଚନଂ ତ୍ୱଂ ସଦ୍ଦହସୀ’’ତି । ‘‘ନ ସଦ୍ଦହାମି, ଦେୱ, କୋ ନାମ ଏୱରୂପଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ପହାୟ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ସା ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଅତିରେକତରଂ ଭୀତା ଅହୋସି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ସେନକୋ କିଂ ଜାନାତି, ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇତ୍ଥୀ ସିୟା ରୂପୱତୀ, ସା ଚ ସୀଲୱତୀ ସିୟା ।
ପୁରିସୋ ତଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଦହାସି ମହୋସଧା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୮୩) ।
ତତ୍ଥ ସୀଲୱତୀତି ଆଚାରଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ।
‘‘ସଦ୍ଦହାମି ମହାରାଜ, ପୁରିସୋ ଦୁବ୍ଭଗୋ ସିୟା ।
ସିରୀ ଚ କାଳକଣ୍ଣୀ ଚ, ନ ସମେନ୍ତି କୁଦାଚନ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୮୪) ।
ତତ୍ଥ ନ ସମେନ୍ତୀତି ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଓରିମତୀରପାରିମତୀରାନି ୱିୟ ଚ ଗଗନତଲପଥୱିତଲାନି ୱିୟ ଚ ନ ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନେନ ତଂ କାରଣଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସା ନ କୁଜ୍ଝି, ହଦୟମସ୍ସ ନିବ୍ବାୟି । ସୋ ତସ୍ସ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ପଣ୍ଡିତୋ ନାଭୱିସ୍ସ, ଅଜ୍ଜାହଂ ବାଲସେନକସ୍ସ କଥାୟ ଏୱରୂପଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ହୀନୋ ଅସ୍ସଂ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟା ଏସା ଲଦ୍ଧା’’ତି ସତସହସ୍ସେନ ପୂଜଂ କାରେସି । ଦେୱୀପି ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ପଣ୍ଡିତଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟା ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧଂ, ଇମାହଂ କନିଟ୍ଠଭାତିକଟ୍ଠାନେ ଠପେତୁଂ ୱରଂ ୟାଚାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱି, ଗଣ୍ହାହି, ଦମ୍ମି ତେ ୱର’’ନ୍ତି । ‘‘ଦେୱ, ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ମମ କନିଟ୍ଠଂ ୱିନା କିଞ୍ଚି ମଧୁରରସଂ ନ ଖାଦିସ୍ସାମି, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱେଲାୟ ୱା ଅୱେଲାୟ ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରାପେତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ମଧୁରରସଂ ପେସେତୁଂ ଲଭନକୱରଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭଦ୍ଦେ, ଇମଞ୍ଚ ୱରଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ।
ସିରିକାଳକଣ୍ଣିପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ମେଣ୍ଡକପଞ୍ହୋ
ଅପରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ରାଜା କତପାତରାସୋ ପାସାଦସ୍ସ ଦୀଘନ୍ତରେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ୱାତପାନନ୍ତରେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଏକଂ ଏଳକଞ୍ଚ ସୁନଖଞ୍ଚ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ କରୋନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ କିର ଏଳକୋ ହତ୍ଥିସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥିସ୍ସ ପୁରତୋ ଖିତ୍ତଂ ଅନାମଟ୍ଠତିଣଂ ଖାଦି । ଅଥ ନଂ ହତ୍ଥିଗୋପକା ପୋଥେତ୍ୱା ନୀହରିଂସୁ । ସୋ ୱିରୱିତ୍ୱା ପଲାୟି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ପୁରିସୋ ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ଦଣ୍ଡେନ ତିରିୟଂ ପହରି । ସୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଓନାମେତ୍ୱା ୱେଦନାପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଗେହସ୍ସ ମହାଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପିଟ୍ଠିକାୟ ନିପଜ୍ଜି । ତଂ ଦିୱସମେୱ ରଞ୍ଞୋ ମହାନସେ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମାଦୀନି ଖାଦିତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତସୁନଖୋ ଭତ୍ତକାରକେ ଭତ୍ତଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ବହି ଠତ୍ୱା ସରୀରେ ସେଦଂ ନିବ୍ବାପେନ୍ତେ ମଚ୍ଛମଂସଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମହାନସଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭାଜନପିଧାନଂ ପାତେତ୍ୱା ମଂସଂ ଖାଦି । ଅଥ ଭତ୍ତକାରକୋ ଭାଜନସଦ୍ଦେନ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ତଂ ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ପୋଥେସି । ସୋ ଖାଦିତମଂସଂ ମୁଖେନେୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱିରୱିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି । ଭତ୍ତକାରକୋପି ତସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ଦଣ୍ଡେନ ତିରିୟଂ ପହରି । ସୋ ୱେଦନାପ୍ପତ୍ତୋ ପିଟ୍ଠିଂ ଓନାମେତ୍ୱା ଏକଂ ପାଦଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏଳକସ୍ସ ନିପନ୍ନଟ୍ଠାନମେୱ ପାୱିସି । ଅଥ ନଂ ଏଳକୋ ‘‘ସମ୍ମ, କିଂ ପିଟ୍ଠିଂ ଓନାମେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛସି, କିଂ ତେ ୱାତୋ ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୁନଖୋପି ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି ପିଟ୍ଠିଂ ଓନାମେତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋସି, କିଂ ତେ ୱାତୋ ୱିଜ୍ଝତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ ।
ଅଥ ନଂ ଏଳକୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ପୁନ ଭତ୍ତଗେହଂ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ସମ୍ମା’’ତି ? ‘‘ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ସମ୍ମ, ଗତସ୍ସ ମେ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ ପୁନ ହତ୍ଥିସାଲଂ ଗନ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ମୟାପି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଗତସ୍ସ ମେ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଇଦାନି ଜୀୱିସ୍ସାମା’’ତି ଉପାୟଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ । ଅଥ ନଂ ଏଳକୋ ଆହ – ‘‘ସଚେ ମୟଂ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସିତୁଂ ସକ୍କୋମ, ଅତ୍ଥେକୋ ଉପାୟୋ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କଥେହୀ’’ତି । ‘‘ସମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥିସାଲଂ ୟାହି, ‘‘ନାୟଂ ତିଣଂ ଖାଦତୀ’’ତି ତୟି ହତ୍ଥିଗୋପକା ଆସଙ୍କଂ ନ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ମମ ତିଣଂ ଆହରେୟ୍ୟାସି । ଅହମ୍ପି ଭତ୍ତଗେହଂ ପୱିସିସ୍ସାମି, ‘‘ନାୟଂ ମଂସଖାଦକୋ’’ତି ଭତ୍ତକାରକୋ ମୟି ଆସଙ୍କଂ ନ କରିସ୍ସତି, ଅହଂ ତେ ମଂସଂ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ ଉପାୟୋ’’ତି ଉଭୋପି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ସୁନଖୋ ହତ୍ଥିସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଣକଲାପଂ ଡଂସିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଭିତ୍ତିପିଟ୍ଠିକାୟ ଠପେସି । ଇତରୋପି ଭତ୍ତଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଂସଖଣ୍ଡଂ ମୁଖପୂରଂ ଡଂସିତ୍ୱା ଆନେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠପେସି । ସୁନଖୋ ମଂସଂ ଖାଦି, ଏଳକୋ ତିଣଂ ଖାଦି । ତେ ଇମିନା ଉପାୟେନ ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ମହାଭିତ୍ତିପିଟ୍ଠିକାୟ ୱସନ୍ତି । ରାଜା ତେସଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ୱତ ମେ କାରଣଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ଇମେ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା ହୁତ୍ୱାପି ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତି । ଇଦଂ କାରଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଅଜାନନ୍ତଂ ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମି, ତଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ‘ଏୱରୂପୋ ପଣ୍ଡିତୋ ନତ୍ଥୀ’ତି ମହାସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମି । ଅଜ୍ଜ ତାୱ ଅୱେଲା, ସ୍ୱେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତକାଲେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପୁନଦିୱସେ ପଣ୍ଡିତେସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟେସଂ ନ କଦାଚି ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ସଖ୍ୟଂ ସତ୍ତପଦମ୍ପିମସ୍ମି ଲୋକେ ।
ଜାତା ଅମିତ୍ତା ଦୁୱେ ସହାୟା, ପଟିସନ୍ଧାୟ ଚରନ୍ତି କିସ୍ସ ହେତୂ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୯୪) ।
ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧାୟାତି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଘଟିତା ହୁତ୍ୱା ।
ଇଦଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଏୱମାହ –
‘‘ୟଦି ମେ ଅଜ୍ଜ ପାତରାସକାଲେ, ପଞ୍ହଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାଥ ୱତ୍ତୁମେତଂ ।
ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜୟିସ୍ସାମି ୱୋ ସବ୍ବେ, ନ ହି ମତ୍ଥୋ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକେହୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୯୫) ।
ତଦା ପନ ସେନକୋ ଅଗ୍ଗାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅହୋସି, ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ପରିୟନ୍ତେ ନିସିନ୍ନୋ । ସୋ ତଂ ପଞ୍ହଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ତମତ୍ଥଂ ଅଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଦନ୍ଧଧାତୁକୋ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଙ୍ଖରିତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ, କିଞ୍ଚିଦେୱ, ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏକଦିୱସଂ ଓକାସଂ ଲଭନ୍ତୋ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ନୀହରିସ୍ସାମି, ସେନକୋ କେନଚି ଉପାୟେନ ଅଜ୍ଜେକଦିୱସମତ୍ତଂ ଅଧିୱାସାପେତୂ’’ତି । ଇତରେପି ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଅନ୍ଧକାରଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠା ୱିୟ ନ କିଞ୍ଚି ପସ୍ସିଂସୁ । ସେନକୋ ‘‘କା ନୁ ଖୋ ମହୋସଧସ୍ସ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତଂ ଓଲୋକେସି । ସୋପି ତଂ ଓଲୋକେସି । ସେନକୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଓଲୋକିତାକାରେନେୱ ତସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସପି ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ତେନେକଦିୱସଂ ଓକାସଂ ଇଚ୍ଛତି, ପୂରେସ୍ସାମିସ୍ସ ମନୋରଥ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସାସେନ ମହାହସିତଂ ହସିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, ସବ୍ବେୱ ଅମ୍ହେ ପଞ୍ହଂ କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜେସ୍ସସି, ଏତମ୍ପି ‘ଏକୋ ଗଣ୍ଠିପଞ୍ହୋ’ତି ତ୍ୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି, ନ ମୟଂ ଏତଂ କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ଅପିଚ ଖୋ ଥୋକଂ ଅଧିୱାସେହି । ଗଣ୍ଠିପଞ୍ହୋ ଏସ, ନ ସକ୍କୋମ ମହାଜନମଜ୍ଝେ କଥେତୁଂ, ଏକମନ୍ତେ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତୁମ୍ହାକଂ କଥେସ୍ସାମ, ଓକାସଂ ନୋ ଦେହୀ’’ତି ମହାସତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ମହାଜନସମାଗମମ୍ହି ଘୋରେ, ଜନକୋଲାହଲସଙ୍ଗମମ୍ହି ଜାତେ ।
ୱିକ୍ଖିତ୍ତମନା ଅନେକଚିତ୍ତା, ପଞ୍ହଂ ନ ସକ୍କୁଣୋମ ୱତ୍ତୁମେତଂ ॥
‘‘ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତାୱ ଏକମେକା, ରହସି ଗତା ଅତ୍ଥଂ ନିଚିନ୍ତୟିତ୍ୱା ।
ପୱିୱେକେ ସମ୍ମସିତ୍ୱାନ ଧୀରା, ଅଥ ୱକ୍ଖନ୍ତି ଜନିନ୍ଦ ଏତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୯୬-୯୭) ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ମସିତ୍ୱାନାତି କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକେ ଠିତା ଇମେ ଧୀରା ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅଥ ୱୋ ଏତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି ।
ରାଜା ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱାପି ‘‘ସାଧୁ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କଥେଥ, ଅକଥେନ୍ତେ ପନ ୱୋ ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ତଜ୍ଜେସିୟେୱ । ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ପାସାଦା ଓତରିଂସୁ । ସେନକୋ ଇତରେ ଆହ – ‘‘ସମ୍ମା, ରାଜା ସୁଖୁମପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଅକଥିତେ ମହନ୍ତଂ ଭୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମ୍ମା ଉପଧାରେଥା’’ତି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ଗତା । ପଣ୍ଡିତୋପି ଉଟ୍ଠାୟ ଉଦୁମ୍ବରଦେୱିୟା ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱି, ଅଜ୍ଜ ୱା ହିୟ୍ୟୋ ୱା ରାଜା କତ୍ଥ ଚିରଂ ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ତାତ, ଦୀଘନ୍ତରେ ୱାତପାନେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଚଙ୍କମତୀ’’ତି । ତତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରଞ୍ଞା ଇମିନା ପସ୍ସେନ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଏଳକସୁନଖାନଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞା ପଞ୍ହୋ ଅଭିସଙ୍ଖତୋ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଗେହଂ ଗତୋ । ଇତରେପି ତୟୋ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱା ସେନକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ । ସୋ ତେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ୱୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି । ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠୋ ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ରାଜା ୱୋ ପବ୍ବାଜେସ୍ସତି, କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପନ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ? ‘‘ଅହମ୍ପି ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେସୁ ଅପସ୍ସନ୍ତେସୁ ମୟଂ କିଂ ପସ୍ସାମ, ରଞ୍ଞୋ ପନ ସନ୍ତିକେ ‘ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କଥେସ୍ସାମା’ତି ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ଆଗତମ୍ହା, ଅକଥିତେ ଅମ୍ହେ ରାଜା କୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, କିଂ କରୋମ, ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ଦଟ୍ଠୁଂ, ପଣ୍ଡିତେନ ପନ ସତଗୁଣଂ ସହସ୍ସଗୁଣଂ ସତସହସ୍ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଚିନ୍ତିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏଥ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରଂ ଆଗତଭାୱଂ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା ‘‘ପୱିସନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ମହାସତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘କିଂ ପନ, ପଣ୍ଡିତ, ଚିନ୍ତିତୋ ପଞ୍ହୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଚିନ୍ତିତୋ, ମୟି ଅଚିନ୍ତେନ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ କୋ ଚିନ୍ତୟିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ପଣ୍ଡିତ ଅମ୍ହାକମ୍ପି କଥେଥା’’ତି ।
ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ସଚାହଂ ଏତେସଂ ନ କଥେସ୍ସାମି, ରାଜା ତେ ରଟ୍ଠା ପବ୍ବାଜେସ୍ସତି, ମଂ ପନ ସତ୍ତହି ରତନେହି ପୂଜେସ୍ସତି, ଇମେ ଅନ୍ଧବାଲା ମା ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ, କଥେସ୍ସାମି ତେସ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ନୀଚାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠତଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞା ପୁଚ୍ଛିତକାଲେ ଏୱଂ କଥେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଚତସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାଳିମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତେ ଦୁତିୟଦିୱସେ ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଞାତୋ ତେ, ସେନକ, ପଞ୍ହୋ’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ମୟି ଅଜାନନ୍ତେ ଅଞ୍ଞୋ କୋ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କଥେହୀ’’ତି । ‘‘ସୁଣାଥ ଦେୱା’’ତି ସୋ ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନେୱ ଗାଥମାହ –
‘‘ଉଗ୍ଗପୁତ୍ତରାଜପୁତ୍ତିୟାନଂ, ଉରବ୍ଭସ୍ସ ମଂସଂ ପିୟଂ ମନାପଂ ।
ନ ସୁନଖସ୍ସ ତେ ଅଦେନ୍ତି ମଂସଂ, ଅଥ ମେଣ୍ଡସ୍ସ ସୁଣେନ ସଖ୍ୟମସ୍ସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୯୮) ।
ତତ୍ଥ ଉଗ୍ଗପୁତ୍ତରାଜପୁତ୍ତିୟାନନ୍ତି ଉଗ୍ଗତାନଂ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ରାଜପୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ।
ଗାଥଂ ୱତ୍ୱାପି ସେନକୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି । ରାଜା ପନ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠଭାୱେନ ପଜାନାତି, ତସ୍ମା ‘‘ସେନକେନ ତାୱ ଞାତୋ’’ତି ପୁକ୍କୁସଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପିସ୍ସ ‘‘କିଂ ଅହମ୍ପି ଅପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନେୱ ଗାଥମାହ –
‘‘ଚମ୍ମଂ ୱିହନନ୍ତି ଏଳକସ୍ସ, ଅସ୍ସପିଟ୍ଠତ୍ଥରସ୍ସୁଖସ୍ସ ହେତୁ ।
ନ ଚ ତେ ସୁନଖସ୍ସ ଅତ୍ଥରନ୍ତି, ଅଥ ମେଣ୍ଡସ୍ସ ସୁଣେନ ସଖ୍ୟମସ୍ସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୯୯) ।
ତସ୍ସପି ଅତ୍ଥୋ ଅପାକଟୋୟେୱ । ରାଜା ପନ ଅତ୍ତନୋ ପାକଟତ୍ତା ‘‘ଇମିନାପି ପୁକ୍କୁସେନ ଞାତୋ’’ତି କାମିନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପି ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନେୱ ଗାଥମାହ –
‘‘ଆୱେଲ୍ଲିତସିଙ୍ଗିକୋ ହି ମେଣ୍ଡୋ, ନ ଚ ସୁନଖସ୍ସ ୱିସାଣକାନି ଅତ୍ଥି ।
ତିଣଭକ୍ଖୋ ମଂସଭୋଜନୋ ଚ, ଅଥ ମେଣ୍ଡସ୍ସ ସୁଣେନ ସଖ୍ୟମସ୍ସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୧୦୦) ।
ରାଜା ‘‘ଇମିନାପି ଞାତୋ’’ତି ଦେୱିନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପି ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନେୱ ଗାଥମାହ –
‘‘ତିଣମାସି ପଲାସମାସି ମେଣ୍ଡୋ, ନ ଚ ସୁନଖୋ ତିଣମାସି ନୋ ପଲାସଂ ।
ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ସୁଣୋ ସସଂ ବିଳାରଂ, ଅଥ ମେଣ୍ଡସ୍ସ ସୁଣେନ ସଖ୍ୟମସ୍ସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୧୦୧) ।
ତତ୍ଥ ତିଣମାସି ପଲାସମାସୀତି ତିଣଖାଦକୋ ଚେୱ ପଣ୍ଣଖାଦକୋ ଚ । ନୋ ପଲାସନ୍ତି ପଣ୍ଣମ୍ପି ନ ଖାଦତି ।
ଅଥ ରାଜା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତାତ, ତ୍ୱମ୍ପି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଜାନାସୀ’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ମଂ ଠପେତ୍ୱା କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏତଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କଥେହୀ’’ତି । ‘‘ସୁଣ ମହାରାଜା’’ତି ତସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପାକଟଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଅଟ୍ଠଡ୍ଢପଦୋ ଚତୁପ୍ପଦସ୍ସ, ମେଣ୍ଡୋ ଅଟ୍ଠନଖୋ ଅଦିସ୍ସମାନୋ ।
ଛାଦିୟମାହରତୀ ଅୟଂ ଇମସ୍ସ, ମଂସଂ ଆହରତୀ ଅୟଂ ଅମୁସ୍ସ ॥
‘‘ପାସାଦୱରଗତୋ ୱିଦେହସେଟ୍ଠୋ, ୱୀତିହାରଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭୋଜନାନଂ ।
ଅଦ୍ଦକ୍ଖି କିର ସକ୍ଖିକଂ ଜନିନ୍ଦୋ, ବୁଭୁକ୍କସ୍ସ ପୁଣ୍ଣଂମୁଖସ୍ସ ଚେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୧୦୨-୧୦୩) ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠଡ୍ଢପଦୋତି ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲତାୟ ଏଳକସ୍ସ ଚତୁପ୍ପାଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ମେଣ୍ଡୋତି ଏଳକୋ । ଅଟ୍ଠନଖୋତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୁରାନଂ ୱସେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦିସ୍ସମାନୋତି ମଂସଂ ଆହରଣକାଲେ ଅପଞ୍ଞାୟମାନୋ । ଛାଦିୟନ୍ତି ଗେହଚ୍ଛଦନଂ । ତିଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ଇମସ୍ସାତି ସୁନଖୋ ଏଳକସ୍ସ । ୱୀତିହାରନ୍ତି ୱୀତିହରଣଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭୋଜନାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଭୋଜନାନଂ । ମେଣ୍ଡୋ ହି ସୁନଖସ୍ସ ଭୋଜନଂ ହରତି, ସୋ ତସ୍ସ ୱୀତିହରତି, ସୁନଖୋପି ତସ୍ସ ହରତି, ଇତରୋ ୱୀତିହରତି । ଅଦ୍ଦକ୍ଖୀତି ତଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭୋଜନାନଂ ୱୀତିହରଣଂ ସକ୍ଖିକଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ । ବୁଭୁକ୍କସ୍ସାତି ଭୁଭୂତି ସଦ୍ଦକରଣସୁନଖସ୍ସ । ପୁଣ୍ଣଂମୁଖସ୍ସାତି ମେଣ୍ଡସ୍ସ । ଇମେସଂ ଏତଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ ରାଜା ସୟଂ ପସ୍ସୀତି ।
ରାଜା ଇତରେହି ବୋଧିସତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଞାତଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ଜାନିଂସୂ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ ଅନପ୍ପରୂପା, ୟସ୍ସ ମେଦିସା ପଣ୍ଡିତା କୁଲମ୍ହି ।
ପଞ୍ହସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଗତଂ ନିପୁଣମତ୍ଥଂ, ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ସୁଭାସିତେନ ଧୀରା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୧୦୪) ।
ତତ୍ଥ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ସୁଭାସିତେନ ତେ ୱିଦିତ୍ୱା କଥେନ୍ତି ।
ଅଥ ନେସଂ ‘‘ତୁଟ୍ଠେନ ନାମ ତୁଟ୍ଠାକାରୋ କତ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅସ୍ସତରିରଥଞ୍ଚ ଏକମେକଂ, ଫୀତଂ ଗାମୱରଞ୍ଚ ଏକମେକଂ ।
ସବ୍ବେସଂ ୱୋ ଦମ୍ମି ପଣ୍ଡିତାନଂ, ପରମପ୍ପତୀତମନୋ ସୁଭାସିତେନା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୨.୧୦୫) ।
ଇତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ଦାପେସି ।
ଦ୍ୱାଦସନିପାତେ ମେଣ୍ଡକପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସିରିମନ୍ତପଞ୍ହୋ
ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀ ପନ ଇତରେହି ପଣ୍ଡିତଂ ନିସ୍ସାୟ ପଞ୍ହସ୍ସ ଞାତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞା ମୁଗ୍ଗଂ ମାସେନ ନିବ୍ବିସେସକଂ କରୋନ୍ତେନ ୱିୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସମକୋୱ ସକ୍କାରୋ କତୋ, ନନୁ ମୟ୍ହଂ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ୱିସେସଂ ସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଦେୱ, କେନ ୱୋ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ’’ତି ? ‘‘ପଞ୍ଚହି ପଣ୍ଡିତେହି, ଭଦ୍ଦେ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ତଂ ପଞ୍ହଂ କଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାନିଂସୂ’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମି, ଭଦ୍ଦେ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, କିଂ ତେ ଜାନନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ‘ମା ନସ୍ସନ୍ତୁ ଇମେ ବାଲା’ତି ପଞ୍ହଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି, ତୁମ୍ହେ ସବ୍ବେସଂ ସମକଂ ସକ୍କାରଂ କରୋଥ, ଅୟୁତ୍ତମେତଂ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱିସେସକଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଞାତଭାୱଂ ନ କଥେସୀ’’ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ଅତିରେକତରଂ ସକ୍କାରଂ କାତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ହୋତୁ ମମ ପୁତ୍ତଂ ଏକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା କଥିତକାଲେ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପଞ୍ହଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ସିରିମନ୍ତପଞ୍ହଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଖନିସିନ୍ନକାଲେ ସେନକଂ ଆହ – ‘‘ସେନକ, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛ ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ସିରିମନ୍ତପଞ୍ହେ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପଞ୍ଞାୟୁପେତଂ ସିରିୟା ୱିହୀନଂ, ୟସସ୍ସିନଂ ୱାପି ଅପେତପଞ୍ଞଂ ।
ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ ସେନକ ଏତମତ୍ଥଂ, କମେତ୍ଥ ସେୟ୍ୟୋ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୩) ।
ତତ୍ଥ କମେତ୍ଥ ସେୟ୍ୟୋତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କତରଂ ପଣ୍ଡିତା ସେୟ୍ୟୋତି ୱଦନ୍ତି ।
ଅୟଞ୍ଚ କିର ପଞ୍ହୋ ସେନକସ୍ସ ୱଂସାନୁଗତୋ, ତେନ ନଂ ଖିପ୍ପମେୱ କଥେସି –
‘‘ଧୀରା ଚ ବାଲା ଚ ହୱେ ଜନିନ୍ଦ, ସିପ୍ପୂପପନ୍ନା ଚ ଅସିପ୍ପିନୋ ଚ ।
ସୁଜାତିମନ୍ତୋପି ଅଜାତିମସ୍ସ, ୟସସ୍ସିନୋ ପେସକରା ଭୱନ୍ତି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୪) ।
ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋତି ପଞ୍ଞୱା ନିହୀନୋ, ଇସ୍ସରୋୱ ଉତ୍ତମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରେ ତୟୋ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଙ୍ଘନୱକଂ ହୁତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ଆହ –
‘‘ତୁୱମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମି ଅନୋମପଞ୍ଞ, ମହୋସଧ କେୱଲଧମ୍ମଦସ୍ସି ।
ବାଲଂ ୟସସ୍ସିଂ ପଣ୍ଡିତଂ ଅପ୍ପଭୋଗଂ, କମେତ୍ଥ ସେୟ୍ୟୋ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୫) ।
ତତ୍ଥ କେୱଲଧମ୍ମଦସ୍ସୀତି ସବ୍ବଧମ୍ମଦସ୍ସି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସୁଣ, ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା କଥେସି –
‘‘ପାପାନି କମ୍ମାନି କରୋତି ବାଲୋ, ଇଧମେୱ ସେୟ୍ୟୋ ଇତି ମଞ୍ଞମାନୋ ।
ଇଧଲୋକଦସ୍ସୀ ପରଲୋକମଦସ୍ସୀ, ଉଭୟତ୍ଥ ବାଲୋ କଲିମଗ୍ଗହେସି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୬) ।
ତତ୍ଥ ଇଧମେୱ ସେୟ୍ୟୋତି ଇଧଲୋକେ ଇସ୍ସରିୟମେୱ ମୟ୍ହଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ । କଲିମଗ୍ଗହେସୀତି ବାଲୋ ଇସ୍ସରିୟମାନେନ ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନିରୟାଦିଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପରଲୋକେ ଚ ପୁନ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନୀଚକୁଲେ ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ପତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତମାନୋ ଇଧଲୋକେ ଚାତି ଉଭୟତ୍ଥ ପରାଜୟମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଏତମ୍ପି କାରଣଂ ଅହଂ ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋୱ ଉତ୍ତମୋ, ଇସ୍ସରୋ ପନ ବାଲୋ ନ ଉତ୍ତମୋତି ୱଦାମି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ସେନକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ମହୋସଧୋ ପଞ୍ଞୱନ୍ତମେୱ ଉତ୍ତମୋତି ୱଦତୀ’’ତି ଆହ । ସେନକୋ ‘‘ମହାରାଜ, ମହୋସଧୋ ଦହରୋ, ଅଜ୍ଜାପିସ୍ସ ମୁଖେ ଖୀରଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, କିମେସ ଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନିସିପ୍ପମେତଂ ୱିଦଧାତି ଭୋଗଂ, ନ ବନ୍ଧୁୱା ନ ସରୀରୱଣ୍ଣୋ ୟୋ ।
ପସ୍ସେଳମୂଗଂ ସୁଖମେଧମାନଂ, ସିରୀ ହି ନଂ ଭଜତେ ଗୋରୱିନ୍ଦଂ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏଳମୂଗନ୍ତି ପଗ୍ଘରିତଲାଲମୁଖଂ । ଗୋରୱିନ୍ଦନ୍ତି ସୋ କିର ତସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱୋ ସେଟ୍ଠି ୱିରୂପୋ । ନାସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ନ ଚ ଧୀତା, ନ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନାତି । କଥେନ୍ତସ୍ସପିସ୍ସ ହନୁକସ୍ସ ଉଭୋହିପି ପସ୍ସେହି ଲାଲାଧାରା ପଗ୍ଘରତି । ଦେୱଚ୍ଛରା ୱିୟ ଦ୍ୱେ ଇତ୍ଥିୟୋ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ୱିଭୂସିତା ସୁପୁପ୍ଫିତାନି ନୀଲୁପ୍ପଲାନି ଗହେତ୍ୱା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଠିତା ତଂ ଲାଲଂ ନୀଲୁପ୍ପଲେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲାନି ୱାତପାନେନ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ସୁରାସୋଣ୍ଡାପି ପାନାଗାରଂ ପୱିସନ୍ତା ନୀଲୁପ୍ପଲେହି ଅତ୍ଥେ ସତି ତସ୍ସ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସାମି ଗୋରୱିନ୍ଦ, ସେଟ୍ଠୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ୱାତପାନେ ଠତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ତାତା’’ତି ୱଦତି । ଅଥସ୍ସ ଲାଲାଧାରା ପଗ୍ଘରତି। ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ତଂ ନୀଲୁପ୍ପଲେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲାନି ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଖିପନ୍ତି । ସୁରାଧୁତ୍ତା ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଉଦକେନ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ପାନାଗାରଂ ପୱିସନ୍ତି । ଏୱଂ ସିରିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅହୋସି । ସେନକୋ ତଂ ଉଦାହରଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘କୀଦିସଂ, ତାତ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତା’’ତି ଆହ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଦେୱ, କିଂ ସେନକୋ ଜାନାତି, ଓଦନସିତ୍ଥଟ୍ଠାନେ କାକୋ ୱିୟ ଦଧିଂ ପାତୁଂ ଆରଦ୍ଧସୁନଖୋ ୱିୟ ଚ ୟସମେୱ ପସ୍ସତି, ସୀସେ ପତନ୍ତଂ ମହାମୁଗ୍ଗରଂ ନ ପସ୍ସତି, ସୁଣ, ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଲଦ୍ଧା ସୁଖଂ ମଜ୍ଜତି ଅପ୍ପପଞ୍ଞୋ, ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠୋପି ପମୋହମେତି ।
ଆଗନ୍ତୁନା ଦୁକ୍ଖସୁଖେନ ଫୁଟ୍ଠୋ, ପୱେଧତି ୱାରିଚରୋୱ ଘମ୍ମେ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୮) ।
ତତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ଇସ୍ସରିୟସୁଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ବାଲୋ ପମଜ୍ଜତି, ପମତ୍ତୋ ସମାନୋ ପାପଂ କରୋତି । ଦୁକ୍ଖେନାତି କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ । ଆଗନ୍ତୁନାତି ନ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେନ । ସତ୍ତାନଞ୍ହି ସୁଖମ୍ପି ଦୁକ୍ଖମ୍ପି ଆଗନ୍ତୁକମେୱ, ନ ନିଚ୍ଚପୱତ୍ତଂ । ଘମ୍ମେତି ଉଦକା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଆତପେ ଖିତ୍ତମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘କୀଦିସଂ ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ସେନକୋ ‘‘ଦେୱ, କିମେସ ଜାନାତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ତାୱ ମନୁସ୍ସା, ଅରଞ୍ଞେ ଜାତରୁକ୍ଖେସୁପି ଫଲସମ୍ପନ୍ନମେୱ ବହୂ ୱିହଙ୍ଗମା ଭଜନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଦୁମଂ ୟଥା ସାଦୁଫଲଂ ଅରଞ୍ଞେ, ସମନ୍ତତୋ ସମଭିସରନ୍ତି ପକ୍ଖୀ ।
ଏୱମ୍ପି ଅଡ୍ଢଂ ସଧନଂ ସଭୋଗଂ, ବହୁଜ୍ଜନୋ ଭଜତି ଅତ୍ଥହେତୁ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୯) ।
ତତ୍ଥ ବହୁଜ୍ଜନୋତି ମହାଜନୋ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘କୀଦିସଂ ତାତା’’ତି ଆହ । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘କିମେସ ମହୋଦରୋ ଜାନାତି, ସୁଣ, ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନ ସାଧୁ ବଲୱା ବାଲୋ, ସାହସା ୱିନ୍ଦତେ ଧନଂ ।
କନ୍ଦନ୍ତମେତଂ ଦୁମ୍ମେଧଂ, କଡ୍ଢନ୍ତି ନିରୟଂ ଭୁସଂ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୦) ।
ତତ୍ଥ ସାହସାତି ସାହସେନ ସାହସିକକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜନଂ ପୀଳେତ୍ୱା ଧନଂ ୱିନ୍ଦତି । ଅଥ ନଂ ନିରୟପାଲା କନ୍ଦନ୍ତମେୱ ଦୁମ୍ମେଧଂ ବଲୱୱେଦନଂ ନିରୟଂ କଡ୍ଢନ୍ତି ।
ପୁନ ରଞ୍ଞା ‘‘କିଂ ସେନକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସେନକୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟା କାଚି ନଜ୍ଜୋ ଗଙ୍ଗମଭିସ୍ସୱନ୍ତି, ସବ୍ବାୱ ତା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଜହନ୍ତି ।
ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ଦଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନା, ନ ଖାୟତେ ଇଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଞୋପି ଲୋକେ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୧) ।
ତତ୍ଥ ନଜ୍ଜୋତି ନିନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦମାନା ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ନଦିୟୋପି ଗଙ୍ଗଂ ଅଭିସ୍ସୱନ୍ତି । ଜହନ୍ତୀତି ଗଙ୍ଗାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ନାମଗୋତ୍ତଂ ଜହନ୍ତି । ନ ଖାୟତେତି ସାପି ଗଙ୍ଗା ସମୁଦ୍ଦଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନା ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ସମୁଦ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭତି । ଏୱମେୱ ମହାପଞ୍ଞୋପି ଇସ୍ସରସନ୍ତିକଂ ପତ୍ତୋ ନ ଖାୟତି ନ ପଞ୍ଞାୟତି,ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିଟ୍ଠଗଙ୍ଗା ୱିୟ ହୋତି ।
ପୁନ ରାଜା ‘‘କିଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସୁଣ, ମହାରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ୟମେତମକ୍ଖା ଉଦଧିଂ ମହନ୍ତଂ, ସୱନ୍ତି ନଜ୍ଜୋ ସବ୍ବକାଲମସଙ୍ଖ୍ୟଂ ।
ସୋ ସାଗରୋ ନିଚ୍ଚମୁଳାରୱେଗୋ, ୱେଲଂ ନ ଅଚ୍ଚେତି ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ॥
‘‘ଏୱମ୍ପି ବାଲସ୍ସ ପଜପ୍ପିତାନି, ପଞ୍ଞଂ ନ ଅଚ୍ଚେତି ସିରୀ କଦାଚି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୨-୯୩) ।
ତତ୍ଥ ୟମେତମକ୍ଖାତି ୟଂ ଏତଂ ଅକ୍ଖାସି ୱଦେସି । ଅସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି ଅଗଣନଂ । ୱେଲଂ ନ ଅଚ୍ଚେତୀତି ଉଳାରୱେଗୋପି ହୁତ୍ୱା ଊମିସହସ୍ସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱାପି ୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱେଲଂ ପତ୍ୱା ଅୱସ୍ସଂ ସବ୍ବା ଊମିୟୋ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱମ୍ପି ବାଲସ୍ସ ପଜପ୍ପିତାନୀତି ବାଲସ୍ସ ୱଚନାନିପି ଏୱମେୱ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଂ ପତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ପଞ୍ଞଂ ନ ଅଚ୍ଚେତୀତି ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ସିରିମା ନାମ ନାତିକ୍କମତି । ନ ହି କୋଚି ମନୁଜୋ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥେ ଉପ୍ପନ୍ନକଙ୍ଖୋ ତଂଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବାଲସ୍ସ ଇସ୍ସରସ୍ସ ପାଦମୂଲଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଞ୍ଞୱନ୍ତସ୍ସ ପନ ପାଦମୂଲେୟେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ନାମ ଲବ୍ଭତୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘କଥଂ ସେନକା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସୁଣ, ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅସଞ୍ଞତୋ ଚେପି ପରେସମତ୍ଥଂ, ଭଣାତି ସନ୍ଧାନଗତୋ ୟସସ୍ସୀ ।
ତସ୍ସେୱ ତଂ ରୂହତି ଞାତିମଜ୍ଝେ, ସିରୀ ହି ନଂ କାରୟତେ ନ ପଞ୍ଞା ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୪) ।
ତତ୍ଥ ଅସଞ୍ଞତୋ ଚେପୀତି ଇସ୍ସରୋ ହି ସଚେପି କାୟାଦୀହି ଅସଞ୍ଞତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ । ସନ୍ଧାନଗତୋତି ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ଅତ୍ଥଂ ଭଣତି, ତସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟମଣ୍ଡଲେ ମହାପରିୱାରପରିୱୁତସ୍ସ ମୁସାୱାଦଂ ୱତ୍ୱା ସାମିକମ୍ପି ଅସ୍ସାମିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ତଂ ୱଚନଂ ରୁହତି । ସିରୀ ହି ନଂ ତଥା କାରୟତେ ନ ପଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ, ସିରିମାୱ ସେୟ୍ୟୋତି ୱଦାମି ।
ପୁନ ରଞ୍ଞା ‘‘କିଂ, ତାତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ସୁଣ, ଦେୱ, ବାଲସେନକୋ କିଂ ଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱାପି ହେତୁ, ବାଲୋ ମୁସା ଭାସତି ଅପ୍ପପଞ୍ଞୋ ।
ସୋ ନିନ୍ଦିତୋ ହୋତି ସଭାୟ ମଜ୍ଝେ, ପଚ୍ଛାପି ସୋ ଦୁଗ୍ଗତିଗାମୀ ହୋତି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୫) ।
‘‘ଅତ୍ଥମ୍ପି ଚେ ଭାସତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ, ଅନାଳ୍ହିୟୋ ଅପ୍ପଧନୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ ।
ନ ତସ୍ସ ତଂ ରୂହତି ଞାତିମଜ୍ଝେ, ସିରୀ ଚ ପଞ୍ଞାଣୱତୋ ନ ହୋତି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୬) ।
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥମ୍ପୀତି କାରଣମ୍ପି ଚେ ଭାସତି । ଞାତିମଜ୍ଝେତି ପରିସମଜ୍ଝେ । ପଞ୍ଞାଣୱତୋତି ମହାରାଜ, ପଞ୍ଞାଣୱନ୍ତସ୍ସ ସିରିସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପକତିୟା ୱିଜ୍ଜମାନାପି ସିରୀ ନାମ ନ ହୋତି । ସୋ ହି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଖଜ୍ଜୋପନକୋ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ପୁନ ରଞ୍ଞା ‘‘କୀଦିସଂ, ତାତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘କିଂ ଜାନାତି, ସେନକୋ, ଇଧଲୋକମତ୍ତମେୱ ଓଲୋକେତି, ନ ପରଲୋକ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱାପି ହେତୁ, ନ ଭାସତି ଅଲିକଂ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ।
ସୋ ପୂଜିତୋ ହୋତି ସଭାୟ ମଜ୍ଝେ, ପଚ୍ଛାପି ସୋ ସୁଗ୍ଗତିଗାମୀ ହୋତି ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୭) ।
ତତୋ ସେନକୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ହତ୍ଥୀ ଗୱାସ୍ସା ମଣିକୁଣ୍ଡଲା ଚ, ଥିୟୋ ଚ ଇଦ୍ଧେସୁ କୁଲେସୁ ଜାତା ।
ସବ୍ବାୱ ତା ଉପଭୋଗା ଭୱନ୍ତି, ଇଦ୍ଧସ୍ସ ପୋସସ୍ସ ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୮) ।
ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧସ୍ସାତି ଇସ୍ସରସ୍ସ । ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋତି ନ କେୱଲଂ ତା ନାରିୟୋୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବେ ଅନିଦ୍ଧିମନ୍ତୋପି ସତ୍ତା ତସ୍ସ ଉପଭୋଗା ଭୱନ୍ତି ।
ତତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘କିଂ ଏସ ଜାନାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଏକଂ କାରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତଂ, ବାଲଂ ଦୁମ୍ମେଧମନ୍ତିନଂ ।
ସିରୀ ଜହତି ଦୁମ୍ମେଧଂ, ଜିଣ୍ଣଂୱ ଉରଗୋ ତଚଂ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି ।
ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୯୯) ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସିରୀ ଜହତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ଚେତିୟଜାତକେନ (ଜା॰ ୧.୮.୪୫ ଆଦୟୋ) ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ସେନକୋ ରଞ୍ଞା ‘‘କୀଦିସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱ, କିଂ ଏସ ତରୁଣଦାରକୋ ଜାନାତି, ସୁଣାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତଂ ଅପ୍ପଟିଭାନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ମୟଂ ଭଦ୍ଦନ୍ତେ, ସବ୍ବେ ପଞ୍ଜଲିକା ଉପଟ୍ଠିତା ।
ତ୍ୱଂ ନୋ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଇସ୍ସରୋସି, ସକ୍କୋୱ ଭୂତପତି ଦେୱରାଜା ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋ ନିହୀନୋ ସିରୀମାୱ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୦୦) ।
ଇଦଂ କିର ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ସାଧୁରୂପଂ ସେନକେନ କାରଣଂ ଆଭତଂ, ସକ୍ଖିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ମେ ପୁତ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଆହରିତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କୀଦିସଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଆହ । ସେନକେନ କିର ଇମସ୍ମିଂ କାରଣେ ଆଭତେ ଠପେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ତଂ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ମହାସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ତସ୍ସ ୱାଦଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, କିମେସ ବାଲୋ ଜାନାତି, ୟସମେୱ ଓଲୋକେତି, ପଞ୍ଞାୟ ୱିସେସଂ ନ ଜାନାତି, ସୁଣାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଦାସୋୱ ପଞ୍ଞସ୍ସ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ, ଅତ୍ଥେସୁ ଜାତେସୁ ତଥାୱିଧେସୁ ।
ୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ନିପୁଣଂ ସଂୱିଧେତି, ସମ୍ମୋହମାପଜ୍ଜତି ତତ୍ଥ ବାଲୋ ।
ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ଅହଂ ୱଦାମି, ପଞ୍ଞୋୱ ସେୟ୍ୟୋ ନ ୟସସ୍ସି ବାଲୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୦୧) ।
ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥେସୂତି କିଚ୍ଚେସୁ ଜାତେସୁ । ସଂୱିଧେତୀତି ସଂୱିଦହତି ।
ଇତି ମହାସତ୍ତୋ ସିନେରୁପାଦତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱାଲୁକଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟ ଗଗନତଲେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ନୟକାରଣଂ ଦସ୍ସେସି । ଏୱଂ ମହାସତ୍ତେନ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥିତେ ରାଜା ସେନକଂ ଆହ – ‘‘କୀଦିସଂ, ସେନକ, ସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତରିପି କଥେହୀ’’ତି । ସୋ କୋଟ୍ଠେ ଠପିତଧଞ୍ଞଂ ୱିୟ ଉଗ୍ଗହିତକଂ ଖେପେତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିଭାନୋ ମଙ୍କୁଭୂତୋ ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ସଚେ ହି ସୋ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣଂ ଆହରେୟ୍ୟ, ନ ଗାଥାସହସ୍ସେନପି ଇମଂ ଜାତକଂ ନିଟ୍ଠାୟେଥ । ତସ୍ସ ପନ ଅପ୍ପଟିଭାନସ୍ସ ଠିତକାଲେ ଗମ୍ଭୀରଂ ଓଘଂ ଆନେନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାସତ୍ତୋ ଉତ୍ତରିପି ପଞ୍ଞମେୱ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ପଞ୍ଞାୱ ସତଂ ପସତ୍ଥା, କନ୍ତା ସିରୀ ଭୋଗରତା ମନୁସ୍ସା ।
ଞାଣଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧାନମତୁଲ୍ୟରୂପଂ, ପଞ୍ଞଂ ନ ଅଚ୍ଚେତି ସିରୀ କଦାଚୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୦୨) ।
ତତ୍ଥ ସତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ । ଭୋଗରତାତି ମହାରାଜ, ୟସ୍ମା ଅନ୍ଧବାଲମନୁସ୍ସା ଭୋଗରତାୱ, ତସ୍ମା ତେସଂ ସିରୀ କନ୍ତା । ୟସୋ ନାମେସ ପଣ୍ଡିତେହି ଗରହିତୋ ବାଲାନଂ କନ୍ତୋତି ଚାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଭିସଜାତକେନ (ଜା॰ ୧.୧୪.୭୮ ଆଦୟୋ) ୱଣ୍ଣେତବ୍ବୋ । ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଞାଣଂ । କଦାଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ ଞାଣୱନ୍ତଂ ସିରୀ ନାମ ନାତିକ୍କମତି, ଦେୱାତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ତୁଟ୍ଠୋ ଘନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାସତ୍ତଂ ଧନେନ ପୂଜେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟଂ ତଂ ଅପୁଚ୍ଛିମ୍ହ ଅକିତ୍ତୟୀ ନୋ, ମହୋସଧ କେୱଲଧମ୍ମଦସ୍ସୀ ।
ଗୱଂ ସହସ୍ସଂ ଉସଭଞ୍ଚ ନାଗଂ, ଆଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତେ ଚ ରଥେ ଦସ ଇମେ ।
ପଞ୍ହସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣେନ ତୁଟ୍ଠୋ, ଦଦାମି ତେ ଗାମୱରାନି ସୋଳସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୦୩) ।
ତତ୍ଥ ଉସଭଞ୍ଚ ନାଗନ୍ତି ତସ୍ସ ଗୱଂ ସହସ୍ସସ୍ସ ଉସଭଂ କତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ଆରୋହନୀୟଂ ନାଗଂ ଦମ୍ମୀତି ।
ୱୀସତିନିପାତେ ସିରିମନ୍ତପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଛନ୍ନପଥପଞ୍ହୋ
ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୟସୋ ମହା ଅହୋସି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀୟେୱ ୱିଚାରେସି । ସା ତସ୍ସ ସୋଳସୱସ୍ସିକକାଲେ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମମ କନିଟ୍ଠୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଜାତୋ, ୟସୋପିସ୍ସ ମହା ଅହୋସି, ଆୱାହମସ୍ସ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସା ରଞ୍ଞୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସାଧୁ ଜାନାପେହି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସା ତଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ତେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ‘‘ତେନ ହି, ତାତ, ତେ କୁମାରିକଂ ଆନେମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘କଦାଚି ଇମେହି ଆନୀତା ମମ ନ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ, ସୟମେୱ ତାୱ ଉପଧାରେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଦେୱି, କତିପାହଂ ମା କିଞ୍ଚି ରଞ୍ଞୋ ୱଦେଥ, ଅହଂ ଏକଂ କୁମାରିକଂ ସୟଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ମମ ଚିତ୍ତରୁଚିତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ କରୋହି, ତାତା’’ତି । ସୋ ଦେୱିଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସହାୟକାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ତୁନ୍ନୱାୟଉପକରଣାନି ଗହେତ୍ୱା ଏକକୋୱ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉତ୍ତରୟୱମଜ୍ଝକଂ ପାୟାସି । ତଦା ପନ ତତ୍ଥ ଏକଂ ପୋରାଣସେଟ୍ଠିକୁଲଂ ପରିକ୍ଖୀଣଂ ଅହୋସି । ତସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଧୀତା ଅମରାଦେୱୀ ନାମ ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ସବ୍ବଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା ପୁଞ୍ଞୱତୀ । ସା ତଂ ଦିୱସଂ ପାତୋୱ ୟାଗୁଂ ପଚିତ୍ୱା ଆଦାୟ ‘‘ପିତୁ କସନଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତମେୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନାୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ସଚେ ଅପରିଗ୍ଗହା, ଇମାୟ ମେ ପାଦପରିଚାରିକାୟ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି ।
ସାପି ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ସଚେ ଏୱରୂପସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଗେହେ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ସକ୍କା ମୟା କୁଟୁମ୍ବଂ ସଣ୍ଠାପେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ – ‘‘ଇମିସ୍ସା ସପରିଗ୍ଗହାପରିଗ୍ଗହଭାୱଂ ନ ଜାନାମି, ହତ୍ଥମୁଟ୍ଠିୟା ନଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ସଚେ ଏସା ପଣ୍ଡିତା ଭୱିସ୍ସତି, ଜାନିସ୍ସତି । ନୋ ଚେ, ନ ଜାନିସ୍ସତି, ଇଧେୱ ନଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦୂରେ ଠିତୋୱ ହତ୍ଥମୁଟ୍ଠିମକାସି । ସାପି ‘‘ଅୟଂ ମମ ସସାମିକାସାମିକଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ସୋ ଅପରିଗ୍ଗହଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, କା ନାମ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସାମି, ଅହଂ ଅତୀତେ ୱା ଅନାଗତେ ୱା ଏତରହି ୱା ୟଂ ନତ୍ଥି, ତନ୍ନାମିକା’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଲୋକେ ଅମରା ନାମ ନତ୍ଥି, ତ୍ୱଂ ଅମରା ନାମ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, କସ୍ସ ୟାଗୁଂ ହରିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ପୁବ୍ବଦେୱତାୟ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ପୁବ୍ବଦେୱତା ନାମ ମାତାପିତରୋ, ତୱ ପିତୁ ୟାଗୁଂ ହରିସ୍ସସି ମଞ୍ଞେ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ପିତା କିଂ କରୋତୀ’’ତି ? ‘‘ସାମି, ଏକଂ ଦ୍ୱିଧା କରୋତୀ’’ତି । ‘‘ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱିଧାକରଣଂ ନାମ କସନଂ, ତୱ ପିତା କସତୀ’’ତି। ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘କତରସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ତେ ପିତା କସତୀ’’ତି ? ‘‘ୟତ୍ଥ ସକିଂ ଗତା ନ ଏନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ଠାନେ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସକିଂ ଗତାନଂ ନ ପଚ୍ଚାଗମନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସୁସାନଂ, ସୁସାନସନ୍ତିକେ କସତି, ଭଦ୍ଦେ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅଜ୍ଜେୱ ଏସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ସଚେ ଏସ୍ସତି, ନ ଏସ୍ସା’’ମି । ‘‘ନୋ ଚେ ଏସ୍ସତି, ଏସ୍ସାମି, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ପିତା ତେ ମଞ୍ଞେ ନଦୀପାରେ କସତି, ଉଦକେ ଏନ୍ତେ ନ ଏସ୍ସସି, ଅନେନ୍ତେ ଏସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ଏତ୍ତକଂ ନାମ ମହାସତ୍ତୋ ଆଲାପସଲ୍ଲାପଂ କରୋତି ।
ଅଥ ନଂ ଅମରାଦେୱୀ ‘‘ୟାଗୁଂ ପିୱିସ୍ସସି, ସାମୀ’’ତି ନିମନ୍ତେସି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ପଠମମେୱ ପଟିକ୍ଖିପନଂ ନାମ ଅୱମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ପିୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ସା ପନ ୟାଗୁଘଟଂ ଓତାରେସି । ମହାସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚେ ପାତିଂ ଅଧୋୱିତ୍ୱା ହତ୍ଥଧୋୱନଂ ଅଦତ୍ୱା ଦସ୍ସତି, ଏତ୍ଥେୱ ନଂ ପହାୟ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ପନ ପାତିଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ପାତିୟା ଉଦକଂ ଆହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥଧୋୱନଂ ଦତ୍ୱା ତୁଚ୍ଛପାତିଂ ହତ୍ଥେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ଘଟଂ ଆଲୁଳେତ୍ୱା ୟାଗୁୟା ପୂରେସି, ତତ୍ଥ ପନ ସିତ୍ଥାନି ମହନ୍ତାନି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଆହ ‘‘କିଂ, ଭଦ୍ଦେ, ଅତିବହଲା ୟାଗୂ’’ତି । ‘‘ଉଦକଂ ନ ଲଦ୍ଧଂ, ସାମୀ’’ତି। ‘‘କେଦାରେ ଉଦକଂ ନ ଲଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି ମଞ୍ଞେ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ସାମୀ’’ତି । ସା ପିତୁ ୟାଗୁଂ ଠପେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୁୟ୍ହଂ ମାତୁ ଗେହଂ ଗମିସ୍ସାମି, ମଗ୍ଗଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖା’’ତି ଆହ । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀ ଏକକନିପାତେ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟେନ ସତ୍ତୁବିଲଙ୍ଗା ଚ, ଦିଗୁଣପଲାସୋ ଚ ପୁପ୍ଫିତୋ ।
ୟେନ ଦଦାମି ତେନ ୱଦାମି, ୟେନ ନ ଦଦାମି ନ ତେନ ୱଦାମି ।
ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୟୱମଜ୍ଝକସ୍ସ, ଏତଂ ଅନ୍ନପଥଂ ୱିଜାନାହୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧୨) ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ସାମି, ଅନ୍ତୋଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଏକଂ ସତ୍ତୁଆପଣଂ ପସ୍ସିସ୍ସସି, ତତୋ କଞ୍ଜିକାପଣଂ, ତେସଂ ପୁରତୋ ଦିଗୁଣପଣ୍ଣୋ କୋୱିଳାରୋ ସୁପୁପ୍ଫିତୋ, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ୟେନ ସତ୍ତୁବିଲଙ୍ଗା ଚ କୋୱିଳାରୋ ଚ ପୁପ୍ଫିତୋ, ତେନ ଗନ୍ତ୍ୱା କୋୱିଳାରମୂଲେ ଠତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହ ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚ, ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୟୱମଜ୍ଝକସ୍ସ ୟୱମଜ୍ଝକଗାମେ ଠିତସ୍ସ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହସ୍ସ, ଏତଂ ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ଛନ୍ନପଥଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନପଥଂ ଛନ୍ନପଥଂ ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକାରଣଂ ୱିଜାନାହୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ହି ୟେନ ଦଦାମୀତି ୟେନ ହତ୍ଥେନ ଦଦାମି, ଇଦଂ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରଂ ୱାମହତ୍ଥଂ । ଏୱଂ ସା ତସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପିତୁ ୟାଗୁଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
ଛନ୍ନପଥପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଅମରାଦେୱିପରିୟେସନା
ସୋପି ତାୟ କଥିତମଗ୍ଗେନେୱ ତଂ ଗେହଂ ଗତୋ । ଅଥ ନଂ ଅମରାଦେୱିୟା ମାତା ଦିସ୍ୱା ଆସନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ୟାଗୁଂ ପିୱିସ୍ସସି, ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଅମ୍ମ, କନିଟ୍ଠଭଗିନିୟା ମେ ଅମରାଦେୱିୟା ଥୋକା ୟାଗୁ ମେ ଦିନ୍ନା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସା ‘‘ଧୀତୁ ମେ ଅତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି । ମହାସତ୍ତୋ ତେସଂ ଦୁଗ୍ଗତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୋପି ‘‘ଅମ୍ମ, ଅହଂ ତୁନ୍ନୱାୟୋ, କିଞ୍ଚି ସିବ୍ବିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅତ୍ଥି, ସାମି, ମୂଲଂ ପନ ନତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ଅମ୍ମ ମୂଲେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଆନେହି, ସିବ୍ବିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ସା ଜିଣ୍ଣସାଟକାନି ଆହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହଟାହଟଂ ନିଟ୍ଠାପେସିୟେୱ । ପୁଞ୍ଞୱତୋ ହି କିରିୟା ନାମ ସମିଜ୍ଝତିୟେୱ । ଅଥ ନଂ ଆହ ‘‘ଅମ୍ମ, ୱୀଥିଭାଗେନ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସା ସକଲଗାମଂ ଆରୋଚେସି । ମହାସତ୍ତୋ ତୁନ୍ନୱାୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଏକାହେନେୱ ସହସ୍ସଂ କହାପଣଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ମହଲ୍ଲିକାପିସ୍ସ ପାତରାସଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଦତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ସାୟମାସଂ କିତ୍ତକଂ ପଚାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଅମ୍ମ, ୟତ୍ତକା ଇମସ୍ମିଂ ଗେହେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ପମାଣେନା’’ତି । ସା ଅନେକସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ବହୁଭତ୍ତଂ ପଚି । ଅମରାଦେୱୀପି ସାୟଂ ସୀସେନ ଦାରୁକଲାପଂ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେନ ପଣ୍ଣଂ ଆଦାୟ ଅରଞ୍ଞତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରଗେହଦ୍ୱାରେ ଦାରୁକଲାପଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେନ ଗେହଂ ପାୱିସି । ପିତାପିସ୍ସା ସାୟତରଂ ଆଗମାସି । ମହାସତ୍ତୋ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜି । ଇତରା ମାତାପିତରୋ ଭୋଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୟଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦେ ଧୋୱି ।
ସୋ ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କତିପାହଂ ତତ୍ଥେୱ ୱସି । ଅଥ ନଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅଡ୍ଢନାଳିକତଣ୍ଡୁଲେ ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ମୟ୍ହଂ ୟାଗୁଞ୍ଚ ପୂୱଞ୍ଚ ଭତ୍ତଞ୍ଚ ପଚାହୀ’’ତି । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ମୂଲତଣ୍ଡୁଲେହି ଭତ୍ତଂ, ମଜ୍ଝିମତଣ୍ଡୁଲେହି ୟାଗୁଂ, କଣକାହି ପୂୱଂ ପଚିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ୟାଗୁଂ ଅଦାସି । ସା ୟାଗୁ ମୁଖେ ଠପିତମତ୍ତାୱ ସତ୍ତ ରସହରଣିସହସ୍ସାନି ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ତସ୍ସା ୱୀମଂସନତ୍ଥମେୱ ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ୟାଗୁଂ ପଚିତୁଂ ଅଜାନନ୍ତୀ କିମତ୍ଥଂ ମମ ତଣ୍ଡୁଲେ ନାସେସୀ’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ସହ ଖେଳେନ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପାତେସି । ସା ତସ୍ସ ଅକୁଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ‘‘ସାମି, ସଚେ ୟାଗୁ ନ ସୁନ୍ଦରା, ପୂୱଂ ଖାଦା’’ତି ପୂୱଂ ଅଦାସି । ତମ୍ପି ତଥେୱ ଅକାସି । ‘‘ସଚେ, ସାମି, ପୂୱଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ, ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜା’’ତି ଭତ୍ତଂ ଅଦାସି । ଭତ୍ତମ୍ପି ତଥେୱ କତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତ୍ୱଂ ପଚିତୁଂ ଅଜାନନ୍ତୀ ମମ ସନ୍ତକଂ କିମତ୍ଥଂ ନାସେସୀ’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ତୀଣିପି ଏକତୋ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲସରୀରଂ ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଦ୍ୱାରେ ନିସୀଦାହୀ’’ତି ଆହ । ସା ଅକୁଜ୍ଝିତ୍ୱାୱ ‘‘ସାଧୁ, ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକାସି । ସୋ ତସ୍ସା ନିହତମାନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଏହୀ’’ତି ଆହ । ସା ଅକୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏକୱଚନେନେୱ ଆଗତା । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କହାପଣସହସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସାଟକୟୁଗଂ ତମ୍ବୂଲପସିବ୍ବକେ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତୋ । ଅଥ ସୋ ତଂ ସାଟକଂ ନୀହରିତ୍ୱା ତସ୍ସା ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ସହାୟିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଇମଂ ସାଟକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଆହ । ସା ତଥା ଅକାସି ।
ପଣ୍ଡିତୋ ଉପ୍ପାଦିତଧନଞ୍ଚ, ଆଭତଧନଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସା ମାତାପିତୂନଂ ଦତ୍ୱା ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ସସୁରେ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ନଗରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତସ୍ସା ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ଛତ୍ତଞ୍ଚ ଉପାହନଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଇମଂ ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଧାରେହି, ଉପାହନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ୟାହୀ’’ତି । ସା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ଅକତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସେ ସୂରିୟସନ୍ତାପେ ଛତ୍ତଂ ଅଧାରେତ୍ୱା ୱନନ୍ତେ ଧାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଥଲଟ୍ଠାନେ ଉପାହନଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଭଦ୍ଦେ, ଥଲଟ୍ଠାନେ ଉପାହନଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଦକଟ୍ଠାନେ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛସି, ସୂରିୟସନ୍ତାପେ ଛତ୍ତଂ ଅଧାରେତ୍ୱା ୱନନ୍ତେ ଧାରେତ୍ୱା’’ତି ? ସା ଆହ – ‘‘ସାମି, ଥଲଟ୍ଠାନେ କଣ୍ଟକାଦୀନି ପସ୍ସାମି, ଉଦକଟ୍ଠାନେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପକଣ୍ଟକାଦୀନି ନ ପସ୍ସାମି, ତେସୁ ପାଦେ ପୱିଟ୍ଠେସୁ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଭୱେୟ୍ୟ, ଅବ୍ଭୋକାସେ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖକଣ୍ଟକାଦୀନି ନତ୍ଥି, ୱନନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ପନ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖଦଣ୍ଡାଦିକେସୁ ମତ୍ଥକେ ପତିତେସୁ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ତାନି ପଟିଘାତନତ୍ଥାୟ ଏୱଂ କରୋମୀ’’ତି ।
ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ତସ୍ସା କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଫଲସମ୍ପନ୍ନଂ ଏକଂ ବଦରରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ବଦରରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ସା ବଦରରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନଂ ମହାସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସାମି, ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ବଦରଫଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦାହି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ କିଲମାମି, ଅଭିରୁହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ତ୍ୱମେୱ ଅଭିରୁହା’’ତି । ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ବଦରରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ସାଖନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଫଲଂ ଓଚିନି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଫଲଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି । ସା ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ୱା ଅପଣ୍ଡିତୋ ୱା ୱୀମଂସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଆହ ‘‘ସାମି, ଉଣ୍ହଫଲଂ ଖାଦିସ୍ସସି, ଉଦାହୁ ସୀତଫଲ’’ନ୍ତି ? ସୋ ତଂ କାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ଏୱମାହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଉଣ୍ହଫଲେନ ମେ ଅତ୍ଥୋ’’ତି। ସା ଫଲାନି ଭୂମିୟଂ ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ସାମି, ଖାଦା’’ତି ଆହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଧମେନ୍ତୋ ଖାଦି । ପୁନ ୱୀମଂସମାନୋ ନଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ସୀତଲଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି । ଅଥ ସା ବଦରଫଲାନି ତିଣଭୂମିୟା ଉପରି ଖିପି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦାରିକା ଅତିୱିୟ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତୁସ୍ସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ତଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ବଦରରୁକ୍ଖତୋ ଓତରାହୀ’’ତି । ସା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରୁକ୍ଖତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ନଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଂ ଆନେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଅଦାସି । ମହାସତ୍ତୋ ପିୱିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ତତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଗରମେୱ ସମ୍ପତ୍ତୋ ।
ଅଥ ସୋ ତଂ ୱୀମଂସନତ୍ଥାୟ ଦୋୱାରିକସ୍ସ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ଦୋୱାରିକସ୍ସ ଭରିୟାୟ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିସେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଗେହେ ଇତ୍ଥିଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତୋମ୍ହି, ଇମଂ ସହସ୍ସଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱୀମଂସଥା’’ତି ସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ପେସେସି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ସା ଆହ – ‘‘ଇଦଂ ମମ ସାମିକସ୍ସ ପାଦରଜମ୍ପି ନ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ପୁନପି ୟାୱତତିୟଂ ପେସେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥେ ୱାରେ ମହାସତ୍ତୋ ତେୟେୱ ‘‘ତେନ ହି ନଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତା ଆନେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ସା ମହାସତ୍ତଂ ମହାସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଠିତଂ ନ ସଞ୍ଜାନି, ନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଚ ପନ ହସି ଚେୱ ରୋଦି ଚ । ସୋ ଉଭୟକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ନଂ ସା ଆହ – ‘‘ସାମି, ଅହଂ ହସମାନା ତୱ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘ଅୟଂ ଅକାରଣେନ ନ ଲଦ୍ଧା, ପୁରିମଭୱେ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧା, ଅହୋ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଫଲଂ ନାମା’ତି ହସିଂ । ରୋଦମାନା ପନ ‘ଇଦାନି ପରସ୍ସ ରକ୍ଖିତଗୋପିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ନିରୟଂ ଗମିସ୍ସତୀ’ତି ତୟି କାରୁଞ୍ଞେନ ରୋଦି’’ନ୍ତି ।
ସୋ ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନଂ ତତ୍ଥେୱ ନେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପେସେତ୍ୱା ପୁନ ତୁନ୍ନୱାୟୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସୟିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପାତୋୱ ରାଜକୁଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉଦୁମ୍ବରଦେୱିୟା ଆରୋଚେସି । ସା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଅମରାଦେୱିଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମହାୟୋଗ୍ଗେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ସକ୍କାରେନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ନେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଂ କାରେସି । ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସହସ୍ସମୂଲଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେସି । ଦୋୱାରିକେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସକଲନଗରୱାସିନୋ ପଣ୍ଣାକାରେ ପହିଣିଂସୁ । ଅମରାଦେୱୀପି ରଞ୍ଞା ପହିତଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ରଞ୍ଞୋ ପେସେସି । ଏତେନୁପାୟେନ ସକଲନଗରୱାସୀନମ୍ପି ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେତ୍ୱା ନଗରଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାସତ୍ତୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସି ।
ଅମରାଦେୱିପରିୟେସନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ସବ୍ବରତନଥେନୱଣ୍ଣନା
ଅଥେକଦିୱସଂ ସେନକୋ ଇତରେ ତୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତେ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ମୟଂ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ମହୋସଧସ୍ସେୱ ନପ୍ପହୋମ, ଇଦାନି ପନ ତେନ ଅତ୍ତନା ବ୍ୟତ୍ତତରା ଭରିୟା ଆନୀତା, କିନ୍ତି ନଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତରେ ପରିଭିନ୍ଦେୟ୍ୟାମା’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, ମୟଂ କିଂ ଜାନାମ, ତ୍ୱଂୟେୱ ଜାନାହୀ’’ତି । ‘‘ହୋତୁ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଅତ୍ଥେକୋ ଉପାୟୋ, ଅହଂ ରଞ୍ଞୋ ଚୂଳାମଣିଂ ଥେନେତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମି, ପୁକ୍କୁସ, ତ୍ୱଂ ସୁୱଣ୍ଣମାଲଂ ଆହର, କାମିନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ କମ୍ବଲଂ, ଦେୱିନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକନ୍ତି ଏୱଂ ମୟଂ ଚତ୍ତାରୋପି ଉପାୟେନ ତାନି ଆହରିସ୍ସାମ, ତତୋ ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ପେସେସ୍ସାମା’’ତି । ଅଥ ଖୋ ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ତଥା କରିଂସୁ । ତେସୁ ସେନକୋ ତାୱ ଚୂଳାମଣିଂ ତକ୍କଘଟେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦାସିୟା ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ପେସେସି ‘‘ଇମଂ ତକ୍କଘଟଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଅଦତ୍ୱା ସଚେ ମହୋସଧସ୍ସ ଗେହେ ଗଣ୍ହାତି, ଘଟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଦେହୀ’’ତି । ସା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତକ୍କଂ ଗଣ୍ହଥ, ତକ୍କଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅପରାପରଂ ଚରତି ।
ଅମରାଦେୱୀ ଦ୍ୱାରେ ଠିତା ତସ୍ସା କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ କାରଣେନା’’ତି ଇଙ୍ଗିତସଞ୍ଞାୟ ଦାସିୟୋ ପଟିକ୍କମାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ‘‘ଅମ୍ମ, ଏହି ତକ୍କଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଆଗତକାଲେ ଦାସୀନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ତାସୁ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତୀସୁ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଅମ୍ମ, ଦାସିୟୋ ପକ୍କୋସାହୀ’’ତି ତମେୱ ପେସେତ୍ୱା ତକ୍କଘଟେ ହତ୍ଥଂ ଓତାରେତ୍ୱା ମଣିଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଦାସିଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅମ୍ମ, ତ୍ୱଂ କସ୍ସ ସନ୍ତକା’’ତି ? ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ସେନକପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଦାସୀମ୍ହୀ’’ତି । ତତୋ ତସ୍ସା ନାମଂ ତସ୍ସା ଚ ମାତୁୟା ନାମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକା ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅମ୍ମ, ଇମଂ ତକ୍କଂ କତିମୂଲ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ଚତୁନାଳିକ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଅମ୍ମ, ଇମଂ ତକ୍କଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ତୁମ୍ହେସୁ ଗଣ୍ହନ୍ତୀସୁ ମୂଲେନ ମେ କୋ ଅତ୍ଥୋ, ଘଟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ୟାହୀ’’ତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ସା ‘‘ଅସୁକମାସେ ଅସୁକଦିୱସେ ସେନକାଚରିୟୋ ଅସୁକାୟ ନାମ ଦାସିୟା ଧୀତାୟ ଅସୁକାୟ ନାମ ହତ୍ଥେ ରଞ୍ଞୋ ଚୂଳାମଣିଂ ପହେନକତ୍ଥାୟ ପହିଣୀ’’ତି ପଣ୍ଣେ ଲିଖିତ୍ୱା ତକ୍କଂ ଗଣ୍ହି । ପୁକ୍କୁସୋପି ସୁୱଣ୍ଣମାଲଂ ସୁମନପୁପ୍ଫଚଙ୍କୋଟକେ ଠପେତ୍ୱା ସୁମନପୁପ୍ଫେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ତଥେୱ ପେସେସି । କାମିନ୍ଦୋପି କମ୍ବଲଂ ପଣ୍ଣପଚ୍ଛିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ପଣ୍ଣେହି ଛାଦେତ୍ୱା ପେସେସି । ଦେୱିନ୍ଦୋପି ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକଂ ୟୱକଲାପନ୍ତରେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପେସେସି । ସା ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଗହେତ୍ୱା ପଣ୍ଣେ ଅକ୍ଖରାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଠପେସି ।
ତେପି ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଦେୱ, ତୁମ୍ହେ ଚୂଳାମଣିଂ ନ ପିଳନ୍ଧଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘ପିଳନ୍ଧିସ୍ସାମି ଆହରଥା’’ତି ପୁରିସେ ଆହ । ତେ ମଣିଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ, ଇତରାନିପି ନ ପସ୍ସିଂସୁୟେୱ । ଅଥ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହାକଂ ଆଭରଣାନି ମହୋସଧସ୍ସ ଗେହେ ଅତ୍ଥି, ସୋ ତାନି ସୟଂ ୱଳଞ୍ଜେତି, ପଟିସତ୍ତୁ ତେ ମହାରାଜ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ’’ତି ତଂ ଭିନ୍ଦିଂସୁ । ଅଥସ୍ସ ଅତ୍ଥଚରକା ମନୁସ୍ସା ସୀଘଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ‘‘ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ରାଜା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘କୋ ଜାନିସ୍ସତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତି କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନାଦାସି । ପଣ୍ଡିତୋ ରଞ୍ଞୋ କୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନମେୱ ଗତୋ । ରାଜା ‘‘ନଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ଅତ୍ଥଚରକାନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମୟା ଅପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଅମରାଦେୱିୟା ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣୟୱମଜ୍ଝକଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମଂ ଅକାସି । ନଗରେ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ପଲାତୋ’’ତି ଏକକୋଲାହଲଂ ଜାତଂ ।
ସେନକାଦୟୋପି ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ତସ୍ସ ପଲାତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମୟଂ କିଂ ଅପଣ୍ଡିତା’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱାୱ ଅମରାଦେୱିୟା ପଣ୍ଣାକାରଂ ପହିଣିଂସୁ ସା ତେହି ଚତୂହି ପେସିତପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକ-ଅସୁକୱେଲାୟ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଏକଂ କୂପଂ ଖଣାପେତ୍ୱା ଗୂଥରାସିନୋ ସହ ଉଦକେନ ତତ୍ଥ ପୂରେତ୍ୱା ଗୂଥକୂପସ୍ସ ଉପରିତଲେ ୟନ୍ତଫଲକାହି ପିଦହିତ୍ୱା କିଳଞ୍ଜେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଅଥ ସେନକୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ନ୍ହତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ଅଗମାସି । ସୋ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେସି । ସା ‘‘ଏହି, ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠାସି । ସା ଏୱମାହ – ‘‘ସାମି, ଇଦାନି ଅହଂ ତୱ ୱସଂ ଗତା, ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଅନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସୟିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉଦକପୂରଂ ଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସିତ୍ତା ୱିୟ ‘‘ଏହି, ଆଚରିୟ, ନ୍ହାନତ୍ଥାୟ ଫଲକାନି ଆରୁହା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଫଲକାନି ଅଭିରୁୟ୍ହ ଠିତକାଲେ ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଫଲକକୋଟିୟଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଗୂଥକୂପେ ପାତେସି ।
ପୁକ୍କୁସୋପି ସାୟନ୍ହସମୟେ ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେସି । ଏକା ପରିଚାରିକା ଇତ୍ଥୀ ଅମରାଦେୱିୟା ଆରୋଚେସି । ସା ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ଆଚରିୟ, ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଅନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସୟିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉଦକପୂରଂ ଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସିଞ୍ଚମାନା ୱିୟ ‘‘ଏହି, ଆଚରିୟ, ନ୍ହାନତ୍ଥାୟ ଫଲକାନି ଅଭିରୁହା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଫଲକାନି ଅଭିରୁୟ୍ହ ଠିତକାଲେ ସା ଗେହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଫଲକାନି ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗୂଥକୂପେ ପାତେସି । ପୁକ୍କୁସଂ ସେନକୋ ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ ପୁକ୍କୁସୋ’’ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ କୋ ନାମ ମନୁସ୍ସୋ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ସେନକୋ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତଥା ଇତରେ ଦ୍ୱେପି ତତ୍ଥେୱ ପାତେସି । ସବ୍ବେପି ତେ ଜେଗୁଚ୍ଛେ ଗୂଥକୂପେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସା ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ତତୋ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା, ଚତ୍ତାରୋପି ଜନେ ଖୁରମୁଣ୍ଡେ କାରାପେତ୍ୱା ତଣ୍ଡୁଲାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟାପେତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣଂ ବହଲୟାଗୁଂ ପଚାପେତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲସରୀରଂ ୱିଲିମ୍ପାପେତ୍ୱା ତୂଲପିଚୂନି ଗାହାପେତ୍ୱା ତଥେୱ ସୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓକିରାପେତ୍ୱା ମହାଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତ୍ୱା କିଲଞ୍ଜକୁଚ୍ଛିୟଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ୱେଠେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚତ୍ତାରି ରତନାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା – ‘‘ଦେୱ, ସେତୱାନରଂ ନାମ ମହାପଣ୍ଣାକାରଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି କିଲଞ୍ଜାନି ରଞ୍ଞୋ ପାଦମୂଲେ ଠପାପେସି । ଅଥ ରାଜା ୱିୱରାପେତ୍ୱା ସେତମକ୍କଟସଦିସେ ଚତ୍ତାରୋପି ଜନେ ପସ୍ସି । ଅଥ ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅହୋ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା, ଅହୋ ମହାସେତୱାନରା’’ତି ୱତ୍ୱା ମହାହସିତଂ ହସିଂସୁ । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ମହାଲଜ୍ଜା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ଅମରାଦେୱୀ ଅତ୍ତନୋ ସାମିନୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱଂ କଥେନ୍ତୀ ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ଦେୱ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ନ ଚୋରୋ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋୱ ଚୋରା । ଏତେସୁ ହି ସେନକୋ ମଣିଚୋରୋ, ପୁକ୍କୁସୋ ସୁୱଣ୍ଣମାଲାଚୋରୋ, କାମିନ୍ଦୋ କମ୍ବଲଚୋରୋ, ଦେୱିନ୍ଦୋ ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକାଚୋରୋ । ଇମେ ଚୋରା ଅସୁକମାସେ ଅସୁକଦିୱସେ ଅସୁକଦାସିଧୀତାନଂ ଅସୁକଦାସୀନଂ ହତ୍ଥେ ଇମାନି ରତନାନି ପହିଣନ୍ତି । ଇମଂ ପଣ୍ଣଂ ପସ୍ସଥ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଞ୍ଚ ଗଣ୍ହଥ, ଚୋରେ ଚ, ଦେୱ, ପଟିଚ୍ଛଥା’’ତି । ସା ଚତ୍ତାରୋପି ଜନେ ମହାୱିପ୍ପକାରଂ ପାପେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହମେୱ ଗତା । ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଲାତଭାୱେନ ତସ୍ମିଂ ଆସଙ୍କାୟ ଚ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଣ୍ଡିତପତିମନ୍ତୀନଂ ଅଭାୱେନ ଚ ତେସଂ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତା ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହାନି ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପେସେସି । ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ମହାୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହମେୱ ଗତା ।
ସବ୍ବରତନଥେନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ଖଜ୍ଜୋପନକପଞ୍ହୋ
ଅଥସ୍ସ ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୀ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜମାନା ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆନୟନକାରଣଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ଛତ୍ତପିଣ୍ଡିକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଚତୁକ୍କନିପାତେ ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ଆଗତେ ‘‘ହନ୍ତି ହତ୍ଥେହି ପାଦେହୀ’’ତିଆଦିକେ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ରାଜା ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ନ ଜାନାମି, ଅଞ୍ଞେ ପଣ୍ଡିତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଦିୱସଂ ଓକାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ‘‘ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ଚତୁନ୍ନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ସାସନଂ ପେସେସି । ତେହି ‘‘ମୟଂ ଖୁରମୁଣ୍ଡା ୱୀଥିଂ ଓତରନ୍ତା ଲଜ୍ଜାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ଚତ୍ତାରୋ ନାଳିପଟ୍ଟେ ପେସେସି ‘‘ଇମେ ସୀସେସୁ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି । ତଦା କିର ତେ ନାଳିପଟ୍ଟା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ‘‘ସେନକ, ଅଜ୍ଜ ରତ୍ତିଭାଗେ ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ମଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି, ଅହଂ ପନ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘ପଣ୍ଡିତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’ତି ଅୱଚଂ, କଥେହି ମେ ତେ ପଞ୍ହେ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ହନ୍ତି ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି, ମୁଖଞ୍ଚ ପରିସୁମ୍ଭତି ।
ସ ୱେ ରାଜ ପିୟୋ ହୋତି, କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୧୯୭) ।
ସେନକୋ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ହନ୍ତି, କଥଂ ହନ୍ତୀ’’ତି ତଂ ତଂ ୱିଲପିତ୍ୱା ନେୱ ଅନ୍ତଂ ପସ୍ସି, ନ କୋଟିଂ ପସ୍ସି । ସେସାପି ଅପ୍ପଟିଭାନା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ରାଜା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ରତ୍ତିଭାଗେ ଦେୱତାୟ ‘‘ପଞ୍ହୋ ତେ ଞାତୋ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ମୟା ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ପୁଟ୍ଠା, ତେପି ନ ଜାନିଂସୂ’’ତି ଆହ । ଦେୱତା ‘‘କିଂ ତେ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି, ଠପେତ୍ୱା ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଏତେ ପଞ୍ହେ କଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସଚେ ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଏତେ ପଞ୍ହେ ନ କଥାପେସ୍ସସି, ଇମିନା ତେ ଜଲିତେନ ଅୟକୂଟେନ ସୀସଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜାନଂ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଅଗ୍ଗିନା ଅତ୍ଥେ ସତି ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଧମିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଖୀରେନ ଅତ୍ଥେ ସତି ୱିସାଣଂ ଦୁହିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ପଞ୍ଚକନିପାତେ ଖଜ୍ଜୋପନକପଞ୍ହଂ ଉଦାହରି –
‘‘କୋ ନୁ ସନ୍ତମ୍ହି ପଜ୍ଜୋତେ, ଅଗ୍ଗିପରିୟେସନଂ ଚରଂ ।
ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ରତ୍ତି ଖଜ୍ଜୋତଂ, ଜାତୱେଦଂ ଅମଞ୍ଞଥ ॥
‘‘ସ୍ୱସ୍ସ ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାନି, ଅଭିମତ୍ଥଂ ତିଣାନି ଚ ।
ୱିପରୀତାୟ ସଞ୍ଞାୟ, ନାସକ୍ଖି ପଜ୍ଜଲେତୱେ ॥
‘‘ଏୱମ୍ପି ଅନୁପାୟେନ, ଅତ୍ଥଂ ନ ଲଭତେ ମିଗୋ ।
ୱିସାଣତୋ ଗୱଂ ଦୋହଂ, ୟତ୍ଥ ଖୀରଂ ନ ୱିନ୍ଦତି ॥
‘‘ୱିୱିଧେହି ଉପାୟେହି, ଅତ୍ଥଂ ପପ୍ପୋନ୍ତି ମାଣୱା ।
ନିଗ୍ଗହେନ ଅମିତ୍ତାନଂ, ମିତ୍ତାନଂ ପଗ୍ଗହେନ ଚ ॥
‘‘ସେନାମୋକ୍ଖପଲାଭେନ, ୱଲ୍ଲଭାନଂ ନୟେନ ଚ ।
ଜଗତିଂ ଜଗତିପାଲା, ଆୱସନ୍ତି ୱସୁନ୍ଧର’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୫.୭୫-୭୯) ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ତମ୍ହି ପଜ୍ଜୋତେତି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ସନ୍ତେ । ଚରନ୍ତି ଚରନ୍ତୋ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖୀତି ପସ୍ସି, ଦିସ୍ୱା ଚ ପନ ୱଣ୍ଣସାମଞ୍ଞତାୟ ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ‘‘ଜାତୱେଦୋ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ । ସ୍ୱସ୍ସାତି ସୋ ଅସ୍ସ ଖଜ୍ଜୋପନକସ୍ସ ଉପରି ସୁଖୁମାନି ଗୋମୟଚୁଣ୍ଣାନି ଚେୱ ତିଣାନି ଚ । ଅଭିମତ୍ଥନ୍ତି ହତ୍ଥେହି ଘଂସିତ୍ୱା ଆକିରନ୍ତୋ ଜଣ୍ଣୁକେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ମୁଖେନ ଧମନ୍ତୋ ଜାଲେସ୍ସାମି ନନ୍ତି ୱିପରୀତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ୱାୟମନ୍ତୋପି ଜାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ମିଗୋତି ମିଗସଦିସୋ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଏୱଂ ଅନୁପାୟେନ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଲଭତି । ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ୱିସାଣେ ଖୀରମେୱ ନତ୍ଥି, ତତୋ ଗାୱିଂ ଦୁହନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ଥଂ ନ ୱିନ୍ଦତି । ସେନାମୋକ୍ଖପଲାଭେନାତି ସେନାମୋକ୍ଖାନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଲାଭେନ । ୱଲ୍ଲଭାନନ୍ତି ପିୟମନାପାନଂ ୱିସ୍ସାସିକାନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ନୟେନ ଚ । ୱସୁନ୍ଧରନ୍ତି ୱସୁସଙ୍ଖାତାନଂ ରତନାନଂ ଧାରଣତୋ ୱସୁନ୍ଧରନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଜଗତିଂ ଜଗତିପାଲା ରାଜାନୋ ଆୱସନ୍ତି ।
ନ ତେ ତୟା ସଦିସା ହୁତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଧମନ୍ତି । ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ପନ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ସତି ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଧମନ୍ତୋ ୱିୟ, ତୁଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ତୁଲୟନ୍ତୋ ୱିୟ, ଖୀରେନ ଅତ୍ଥେ ଜାତେ ୱିସାଣତୋ ଦୁହନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ, ସେନକାଦୟୋ ପୁଚ୍ଛସି, ଏତେ କିଂ ଜାନନ୍ତି । ଖଜ୍ଜୋପନକସଦିସା ହେତେ । ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧସଦିସୋ ମହୋସଧୋ ପଞ୍ଞାୟ ଜଲତି, ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛ । ଇମେ ତେ ପଞ୍ହେ ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥୀତି ରାଜାନଂ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟି ।
ଖଜ୍ଜୋପନକପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଭୂରିପଞ୍ହୋ
ଅଥ ରାଜା ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତୋ ପୁନଦିୱସେ ଚତ୍ତାରୋ ଅମଚ୍ଚେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତା, ତୁମ୍ହେ ଚତ୍ତାରୋ ଚତୂସୁ ରଥେସୁ ଠତ୍ୱା ଚତୂହି ନଗରଦ୍ୱାରେହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ମମ ପୁତ୍ତଂ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ପସ୍ସଥ, ତତ୍ଥେୱସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ଆନେଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତେପି ଚତ୍ତାରୋ ଏକେକେନ ଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ତେସୁ ତୟୋ ଜନା ପଣ୍ଡିତଂ ନ ପସ୍ସିଂସୁ । ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପନ ଦକ୍ଖିଣୟୱମଜ୍ଝକଗାମେ ମହାସତ୍ତଂ ମତ୍ତିକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ଚକ୍କଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମତ୍ତିକାମକ୍ଖିତସରୀରଂ ପଲାଲପିଟ୍ଠକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିଂ ମୁଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପସୂପଂ ୟୱଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜମାନଂ ପସ୍ସି । କସ୍ମା ପନେସ ଏତଂ କମ୍ମଂ ଅକାସୀତି ? ରାଜା କିର ‘‘ନିସ୍ସଂସୟଂ ପଣ୍ଡିତୋ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଆସଙ୍କତି । ‘‘ସୋ ‘କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମେନ ଜୀୱତୀ’ତି ସୁତ୍ୱା ନିରାସଙ୍କୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମକାସୀତି । ସୋ ଅମଚ୍ଚଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟ୍ହଂ ୟସୋ ପୁନ ପାକତିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅମରାଦେୱିୟା ସମ୍ପାଦିତଂ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନମେୱ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗହିତଂ ୟୱଭତ୍ତପିଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସୋ ଅମଚ୍ଚୋ ତଂ ଉପସଙ୍କମି । ସୋ ପନ ସେନକପକ୍ଖିକୋ, ତସ୍ମା ନଂ ଘଟେନ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଆଚରିୟସେନକସ୍ସ ୱଚନଂ ନିୟ୍ୟାନିକଂ, ତୱ ନାମ ୟସେ ପରିହୀନେ ତଥାରୂପା ପଞ୍ଞା ପତିଟ୍ଠା ହୋତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଇଦାନି ମତ୍ତିକାମକ୍ଖିତୋ ପଲାଲପିଟ୍ଠେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦସକନିପାତେ ଭୂରିପଞ୍ହେ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର, ତ୍ୱଂ ଅପି ଭୂରିପଞ୍ଞ, ୟା ତାଦିସୀ ସିରୀ ଧିତୀ ମତୀ ଚ ।
ନ ତାୟତେଭାୱୱସୂପନିତଂ, ୟୋ ୟୱକଂ ଭୁଞ୍ଜସି ଅପ୍ପସୂପ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୪୫) ।
ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚଂ କିରାତି ୟଂ ଆଚରିୟସେନକୋ ଆହ, ତଂ କିର ସଚ୍ଚମେୱ । ସିରୀତି ଇସ୍ସରିୟଂ । ଧିତୀତି ଅବ୍ଭୋଚ୍ଛିନ୍ନୱୀରିୟଂ । ନ ତାୟତେଭାୱୱସୂପନିତନ୍ତି ଅଭାୱସ୍ସ ଅୱୁଡ୍ଢିୟା ୱସଂ ଉପନୀତଂ ତଂ ନ ରକ୍ଖତି ନ ଗୋପେତି, ପତିଟ୍ଠା ହୋତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ୟୱକନ୍ତି ୟୱଭତ୍ତଂ ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ଧବାଲ, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାବଲେନ ପୁନ ତଂ ୟସଂ ପାକତିକଂ କାତୁକାମୋ ଏୱଂ କରୋମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖେନ ପରିପାଚୟନ୍ତୋ, କାଲାକାଲଂ ୱିଚିନଂ ଛନ୍ଦଛନ୍ନୋ ।
ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦ୍ୱାରାନି ଅୱାପୁରନ୍ତୋ, ତେନାହଂ ତୁସ୍ସାମି ୟୱୋଦନେନ ॥
‘‘କାଲଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଅଭିଜୀହନାୟ, ମନ୍ତେହି ଅତ୍ଥଂ ପରିପାଚୟିତ୍ୱା ।
ୱିଜମ୍ଭିସ୍ସଂ ସୀହୱିଜମ୍ଭିତାନି, ତାୟିଦ୍ଧିୟା ଦକ୍ଖସି ମଂ ପୁନାପୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୪୬-୧୪୭) ।
ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖେନାତି ଇମିନା କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ଅତ୍ତନୋ ପୋରାଣକସୁଖଂ ପଟିପାକତିକକରଣେନ ପରିପାଚୟନ୍ତୋୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । କାଲାକାଲନ୍ତି ଅୟଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଚରଣକାଲୋ, ଅୟଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋତି ଏୱଂ କାଲଞ୍ଚ ଅକାଲଞ୍ଚ ୱିଚିନନ୍ତୋ ରଞ୍ଞୋ କୁଦ୍ଧକାଲେ ଛନ୍ନେନ ଚରିତବ୍ବନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଛନ୍ଦେନ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ଛନ୍ନୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମେନ ଜୀୱନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ କାରଣସଙ୍ଖାତାନି ଦ୍ୱାରାନି ଅୱାପୁରନ୍ତୋ ୱିହରାମି, ତେନ କାରଣେନାହଂ ୟୱୋଦନେନ ତୁସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜୀହନାୟାତି ୱୀରିୟକରଣସ୍ସ । ମନ୍ତେହି ଅତ୍ଥଂ ପରିପାଚୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ମମ ୟସଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ ୱିଜମ୍ଭମାନୋ ସୀହୋ ୱିୟ ୱିଜମ୍ଭିସ୍ସଂ, ତାୟ ଇଦ୍ଧିୟା ମଂ ପୁନପି ତ୍ୱଂ ପସ୍ସିସ୍ସସୀତି ।
ଅଥ ନଂ ଅମଚ୍ଚୋ ଆହ – ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ରାଜାନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ରାଜା ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତେ ପୁଚ୍ଛି । ତେସୁ ଏକୋପି ତଂ ପଞ୍ହଂ କଥେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ତସ୍ମା ରାଜା ତୱ ସନ୍ତିକଂ ମଂ ପହିଣୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପଞ୍ଞାୟ ଆନୁଭାୱଂ କସ୍ମା ନ ପସ୍ସସି, ଏୱରୂପେ ହି କାଲେ ନ ଇସ୍ସରିୟଂ ପତିଟ୍ଠା ହୋତି, ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋୱ ପତିଟ୍ଠା ହୋତୀ’’ତି ମହାସତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଆନୁଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେସି । ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞା ‘‘ପଣ୍ଡିତଂ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେୟେୱ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଆନେଥା’’ତି ଦିନ୍ନଂ କହାପଣସହସ୍ସଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । କୁମ୍ଭକାରୋ ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ କିର ମୟା ପେସକାରକମ୍ମଂ କାରିତୋ’’ତି ଭୟଂ ଆପଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମା ଭାୟି, ଆଚରିୟ, ବହୂପକାରୋ ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ମତ୍ତିକାମକ୍ଖିତେନେୱ ସରୀରେନ ରଥେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ଅମଚ୍ଚୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, କୁହିଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱ, ଦକ୍ଖିଣୟୱମଜ୍ଝକଗାମେ କୁମ୍ଭକାରକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜୀୱତି, ତୁମ୍ହେ ପକ୍କୋସଥାତି ସୁତ୍ୱାୱ ଅନ୍ହାୟିତ୍ୱା ମତ୍ତିକାମକ୍ଖିତେନେୱ ସରୀରେନ ଆଗତୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘ସଚେ ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଅସ୍ସ, ଇସ୍ସରିୟୱିଧିନା ଚରେୟ୍ୟ, ନାୟଂ ମମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ‘ଅତ୍ତନୋ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମୟା ଦିନ୍ନୱିଧାନେନ ଆଗଚ୍ଛତୂ’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ତଥା କତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପୱିସତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ସୁଖୀପି ହେକେ ନ କରୋନ୍ତି ପାପଂ, ଅୱଣ୍ଣସଂସଗ୍ଗଭୟା ପୁନେକେ ।
ପହୂ ସମାନୋ ୱିପୁଲତ୍ଥଚିନ୍ତୀ, କିଂ କାରଣା ମେ ନ କରୋସି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୪୮) ।
ତତ୍ଥ ସୁଖୀତି ପଣ୍ଡିତ, ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ମୟଂ ସୁଖିନୋ ସମ୍ପନ୍ନଇସ୍ସରିୟା, ଅଲଂ ନୋ ଏତ୍ତକେନା’’ତି ଉତ୍ତରି ଇସ୍ସରିୟକାରଣା ପାପଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ନୋ ୟସଦାୟକସ୍ସ ସାମିକସ୍ସ ଅପରଜ୍ଝନ୍ତାନଂ ଅୱଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅୱଣ୍ଣସଂସଗ୍ଗଭୟା ନ କରୋନ୍ତି । ଏକୋ ନ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ଏକୋ ମନ୍ଦପଞ୍ଞୋ, ତ୍ୱଂ ପନ ସମତ୍ଥୋ ଚ ୱିପୁଲତ୍ଥଚିନ୍ତୀ ଚ, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜମ୍ପି କାରେୟ୍ୟାସି । କିଂ କାରଣା ମମ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନ କରୋସୀତି ।
ଅଥ ନଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ନ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ତସୁଖସ୍ସ ହେତୁ, ପାପାନି କମ୍ମାନି ସମାଚରନ୍ତି ।
ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠା ଖଲିତାପି ସନ୍ତା, ଛନ୍ଦା ଚ ଦୋସା ନ ଜହନ୍ତି ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୪୯) ।
ତତ୍ଥ ଖଲିତାପୀତି ସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଖଲିତ୍ୱା ୱିପତ୍ତିୟଂ ଠିତସଭାୱା ହୁତ୍ୱାପି । ନ ଜହନ୍ତି ଧମ୍ମନ୍ତି ପୱେଣିୟଧମ୍ମମ୍ପି ସୁଚରିତଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଜହନ୍ତି ।
ପୁନ ରାଜା ତସ୍ସ ୱୀମଂସନତ୍ଥଂ ଖତ୍ତିୟମାୟଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟେନ କେନଚି ୱଣ୍ଣେନ, ମୁଦୁନା ଦାରୁଣେନ ୱା ।
ଉଦ୍ଧରେ ଦୀନମତ୍ତାନଂ, ପଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ସମାଚରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୫୦) ।
ତତ୍ଥ ଦୀନନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଠପେୟ୍ୟାତି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ରୁକ୍ଖୂପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ, ନିସୀଦେୟ୍ୟ ସୟେୟ୍ୟ ୱା ।
ନ ତସ୍ସ ସାଖଂ ଭଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୋ ହି ପାପକୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୫୧) ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା – ‘‘ମହାରାଜ, ୟଦି ପରିଭୁତ୍ତରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖଂ ଭଞ୍ଜନ୍ତୋପି ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୀ ହୋତି, ୟେହି ତୁମ୍ହେହି ମମ ପିତା ଉଳାରେ ଇସ୍ସରିୟେ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ, ଅହଞ୍ଚ ମହନ୍ତେନ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ତେସୁ ତୁମ୍ହେସୁ ଅପରଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅହଂ କଥଂ ନାମ ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଥାପି ଅତ୍ତନୋ ଅମିତ୍ତଦୁବ୍ଭିଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟସ୍ସାପି ଧମ୍ମଂ ପୁରିସୋ ୱିଜଞ୍ଞା, ୟେ ଚସ୍ସ କଙ୍ଖଂ ୱିନୟନ୍ତି ସନ୍ତୋ ।
ତଂ ହିସ୍ସ ଦୀପଞ୍ଚ ପରାୟଣଞ୍ଚ, ନ ତେନ ମେତ୍ତିଂ ଜରୟେଥ ପଞ୍ଞୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୫୨) ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମହାରାଜ, ୟସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକା ୟୋ ପୁରିସୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଧମ୍ମଂ କାରଣଂ ଜାନେୟ୍ୟ, ୟେ ଚସ୍ସ ସନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କଙ୍ଖଂ ୱିନୟନ୍ତି, ତଂ ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଦୀପଞ୍ଚେୱ ପରାୟଣଞ୍ଚ, ତାଦିସେନ ଆଚରିୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଣ୍ଡିତୋ ମିତ୍ତଭାୱଂ ନାମ ନ ଜୀରେୟ୍ୟ ନ ନାସେୟ୍ୟ ।
ଇଦାନି ତଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଅଲସୋ ଗିହୀ କାମଭୋଗୀ ନ ସାଧୁ, ଅସଞ୍ଞତୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନ ସାଧୁ ।
ରାଜା ନ ସାଧୁ ଅନିସମ୍ମକାରୀ, ୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ କୋଧନୋ ତଂ ନ ସାଧୁ ॥
‘‘ନିସମ୍ମ ଖତ୍ତିୟୋ କୟିରା, ନାନିସମ୍ମ ଦିସମ୍ପତି ।
ନିସମ୍ମକାରିନୋ ରାଜ, ୟସୋ କିତ୍ତି ଚ ୱଡ୍ଢତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୫୩-୧୫୪) ।
ତତ୍ଥ ନ ସାଧୂତି ନ ସୁନ୍ଦରୋ । ଅନିସମ୍ମକାରୀତି କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ୱା ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅକତ୍ୱା କାରକୋ । ୟସୋ କିତ୍ତି ଚାତି ଇସ୍ସରିୟପରିୱାରୋ ଚ ଗୁଣକିତ୍ତି ଚ ଏକନ୍ତେନ ୱଡ୍ଢତୀତି ।
ଭୂରିପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଦେୱତାପଞ୍ହୋ
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ମହାସତ୍ତଂ ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ରାଜପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୟଂ ନୀଚାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ମଂ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି, ତେ ଅହଂ ନ ଜାନାମି । ଚତ୍ତାରୋପି ପଣ୍ଡିତା ନ ଜାନିଂସୁ, କଥେହି ମେ, ତାତ, ତେ ପଞ୍ହେ’’ତି । ମହାରାଜ, ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ୱା ହୋତୁ, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ୱା ହୋନ୍ତୁ, ୟେନ କେନଚି ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ଅହଂ କଥେତୁଂ ସକ୍କୋମି । ୱଦ, ମହାରାଜ, ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେତି । ଅଥ ରାଜା ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତନିୟାମେନେୱ କଥେନ୍ତୋ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ହନ୍ତି ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି, ମୁଖଞ୍ଚ ପରିସୁମ୍ଭତି ।
ସ ୱେ ରାଜ ପିୟୋ ହୋତି, କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୧୯୭) ।
ତତ୍ଥ ହନ୍ତୀତି ପହରତି । ପରିସୁମ୍ଭତୀତି ପହରତିୟେୱ । ସ ୱେତି ସୋ ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ପିୟୋ ହୋତି । କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀତି ତେନ ପହରଣକାରଣେନ ପିୟଂ କତମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତ୍ୱଂ, ରାଜ, ଅଭିପସ୍ସସୀତି ।
ମହାସତ୍ତସ୍ସ ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଗଗନତଲେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଅତ୍ଥୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ସୁଣ, ମହାରାଜ, ୟଦା ହି ମାତୁଅଙ୍କେ ନିପନ୍ନୋ ଦହରକୁମାରୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ କୀଳନ୍ତୋ ମାତରଂ ହତ୍ଥପାଦେହି ପହରତି, କେସେ ଲୁଞ୍ଚତି, ମୁଟ୍ଠିନା ମୁଖଂ ପହରତି, ତଦା ନଂ ମାତା ‘ଚୋରପୁତ୍ତକ, କଥଂ ତ୍ୱଂ ନୋ ଏୱଂ ପହରସୀ’ତିଆଦୀନି ପେମସିନେହୱସେନେୱ ୱତ୍ୱା ପେମଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ଥନନ୍ତରେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ମୁଖଂ ପରିଚୁମ୍ବତି । ଇତି ସୋ ତସ୍ସା ଏୱରୂପେ କାଲେ ପିୟତରୋ ହୋତି, ତଥା ପିତୁନୋପୀ’’ତି ଏୱଂ ଗଗନମଜ୍ଝେ ସୂରିୟଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦେୱତା ଛତ୍ତପିଣ୍ଡିକଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢଂ ସରୀରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ସୁକଥିତୋ ପଣ୍ଡିତେନ ପଞ୍ହୋ’’ତି ମଧୁରସ୍ସରେନ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ରତନଚଙ୍କୋଟକଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୱାସେହି ବୋଧିସତ୍ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟି । ରାଜାପି ପଣ୍ଡିତଂ ପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ଇତରଂ ପଞ୍ହଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ୱଦ, ମହାରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅକ୍କୋସତି ୟଥାକାମଂ, ଆଗମଞ୍ଚସ୍ସ ଇଚ୍ଛତି ।
ସ ୱେ ରାଜ ପିୟୋ ହୋତି, କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୧୯୮) ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ – ‘‘ମହାରାଜ, ମାତା ୱଚନପେସନଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ସତ୍ତଟ୍ଠୱସ୍ସିକଂ ପୁତ୍ତଂ ‘ତାତ, ଖେତ୍ତଂ ଗଚ୍ଛ, ଅନ୍ତରାପଣଂ ଗଚ୍ଛା’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ‘ଅମ୍ମ, ସଚେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଦସ୍ସସି, ଗମିସ୍ସାମୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସାଧୁ, ପୁତ୍ତ, ଗଣ୍ହାହୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଦେତି । ସୋ ଦାରକୋ ତଂ ଖାଦିତ୍ୱା ବହି ଗନ୍ତ୍ୱା ଦାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳିତ୍ୱା ମାତୁପେସନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ମାତରା ‘‘ତାତ, ଗଚ୍ଛାହୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ମାତରଂ ‘ଅମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ସୀତାୟ ଘରଚ୍ଛାୟାୟ ନିସୀଦସି, କିଂ ପନ ଅହଂ ତୱ ବହି ପେସନକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମି, ଅହଂ ତଂ ୱଞ୍ଚେମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ହତ୍ଥୱିକାରମୁଖୱିକାରେ କତ୍ୱା ଗତୋ । ସା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ତ୍ୱଂ ମମ ସନ୍ତକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଖେତ୍ତେ କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛସୀ’ତି ତଜ୍ଜେନ୍ତୀ ୱେଗେନ ପଲାୟନ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ‘ଚୋରା ତଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୂ’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୟଥାକାମଂ ଅକ୍କୋସତି ପରିଭାସତି । ୟଂ ପନ ମୁଖେନ ଭଣତି, ତଥା ହଦୟେ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛତି, ଆଗମନଞ୍ଚସ୍ସ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ଦିୱସଭାଗଂ କୀଳିତ୍ୱା ସାୟଂ ଗେହଂ ପୱିସିତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ଞାତକାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି । ମାତାପିସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘ପୱିସିତୁଂ ନ ୱିସହତି ମଞ୍ଞେ’ତି ସୋକସ୍ସ ହଦୟଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅସ୍ସୁପୁଣ୍ଣେହି ନେତ୍ତେହି ଞାତିଘରେ ଉପଧାରେନ୍ତୀ ପୁତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ସୀସେ ଚୁମ୍ବିତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ତାତ ପିୟପୁତ୍ତକ, ମମ ୱଚନଂ ହଦୟେ ଠପେସୀ’ତି ଅତିରେକତରଂ ପେମଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଏୱଂ, ମହାରାଜ, ମାତୁୟା କୁଦ୍ଧକାଲେ ପୁତ୍ତୋ ପିୟତରୋ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ ପଞ୍ହଂ କଥେସି । ଦେୱତା ତଥେୱ ପୂଜେସି ।
ରାଜାପି ପୂଜେତ୍ୱା ତତିୟଂ ପଞ୍ହଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ୱଦ, ମହାରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତତିୟଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅବ୍ଭକ୍ଖାତି ଅଭୂତେନ, ଅଲିକେନାଭିସାରୟେ ।
ସ ୱେ ରାଜ ପିୟୋ ହୋତି, କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୧୯୯) ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ରାଜ, ୟଦା ଉଭୋ ଜୟମ୍ପତିକା ରହୋଗତା ଲୋକସ୍ସାଦରତିୟା କୀଳନ୍ତା ‘ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ମୟି ପେମଂ ନତ୍ଥି, ହଦୟଂ ତେ ବହି ଗତ’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତି, ଅଲିକେନ ସାରେନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତି, ତଦା ତେ ଅତିରେକତରଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପିୟାୟନ୍ତି । ଏୱମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାହୀ’’ତି କଥେସି । ଦେୱତା ତଥେୱ ପୂଜେସି ।
ରାଜାପି ପୂଜେତ୍ୱା ଇତରଂ ପଞ୍ହଂ ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ୱଦ, ମହାରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଚତୁତ୍ଥଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ହରଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ।
ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁହରା ସନ୍ତା, ତେ ୱେ ରାଜ ପିୟା ହୋନ୍ତି ।
କଂ ତେନ ତ୍ୱାଭିପସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୨୦୦) ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଧମ୍ମିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତୋ । ସଦ୍ଧାନି ହି କୁଲାନି ଇଧଲୋକପରଲୋକଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦେନ୍ତି ଚେୱ ଦାତୁକାମାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ତାନି ତଥାରୂପେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ୟାଚନ୍ତେପି ଲଦ୍ଧଂ ହରନ୍ତେ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତେପି ଦିସ୍ୱା ‘ଅମ୍ହେୟେୱ ୟାଚନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ସନ୍ତକାନି ଅନ୍ନପାନାଦୀନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’ତି ତେସୁ ଅତିରେକତରଂ ପେମଂ କରୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁହରା ସନ୍ତା ଏକଂସେନ ୟାଚନ୍ତା ଚେୱ ଲଦ୍ଧଂ ହରନ୍ତା ଚ ସମାନା ପିୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତି କଥେସି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହେ କଥିତେ ଦେୱତା ତଥେୱ ପୂଜେତ୍ୱା ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତରତନପୂରଂ ରତନଚଙ୍କୋଟକଂ ‘‘ଗଣ୍ହ, ମହାପଣ୍ଡିତା’’ତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଖିପି । ରାଜାପିସ୍ସ ଅତିରେକତରଂ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ପସୀଦିତ୍ୱା ସେନାପତିଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୟସୋ ମହା ଅହୋସି ।
ଦେୱତାପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ପଞ୍ଚପଣ୍ଡିତପଞ୍ହୋ
ପୁନ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ଇଦାନି ମହନ୍ତତରୋ ଜାତୋ, କିଂ କରୋମା’’ତି ମନ୍ତୟିଂସୁ । ଅଥ ନେ ସେନକୋ ଆହ – ‘‘ହୋତୁ ଦିଟ୍ଠୋ ମେ ଉପାୟୋ, ମୟଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘ରହସ୍ସଂ ନାମ କସ୍ସ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମ, ସୋ ‘ନ କସ୍ସଚି କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ଅଥ ନଂ ‘ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ତେ, ଦେୱ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଜାତୋ’ତି ପରିଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ପଣ୍ଡିତା ତସ୍ସ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମମ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ପୁଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସେନକୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ପୁରିସେନ ନାମ କତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତେନ କିଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଧନଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ଧନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ମନ୍ତୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି । ‘‘ମନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ ପରସ୍ସ ନ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେ ‘‘ସାଧୁ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ତେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଜାତୋ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ‘‘ନାହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହାମି, ନ ସୋ ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି। ସଚ୍ଚଂ, ମହାରାଜ, ସଦ୍ଦହଥ, ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ପନ ତମେୱ ପୁଚ୍ଛଥ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ ନାମ କସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ସଚେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ନାମ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ସଚେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ‘‘କସ୍ସଚି ନ କଥେତବ୍ବଂ, ମନୋରଥେ ପରିପୁଣ୍ଣେ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱକ୍ଖତି । ତଦା ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ନିକ୍କଙ୍ଖା ଭୱେୟ୍ୟାଥାତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ସବ୍ବେସୁ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ୱୀସତିନିପାତେ ପଞ୍ଚପଣ୍ଡିତପଞ୍ହେ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ସମାଗତାତ୍ଥ, ପଞ୍ହା ମେ ପଟିଭାତି ତଂ ସୁଣାଥ ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, କସ୍ସେୱାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୧୫) ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସେନକୋ ‘‘ରାଜାନମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ତ୍ୱଂ ଆୱିକରୋହି ଭୂମିପାଲ, ଭତ୍ତା ଭାରସହୋ ତୁୱଂ ୱଦେତଂ ।
ତୱ ଛନ୍ଦରୁଚୀନି ସମ୍ମସିତ୍ୱା, ଅଥ ୱକ୍ଖନ୍ତି ଜନିନ୍ଦ ପଞ୍ଚ ଧୀରା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୧୬) ।
ତତ୍ଥ ଭତ୍ତାତି ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ସାମିକୋ ଚେୱ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଚ ଭାରସ୍ସ ସହୋ, ପଠମଂ ତାୱ ତ୍ୱମେୱ ଏତଂ ୱଦେହି । ତୱ ଛନ୍ଦରୁଚୀନୀତି ପଚ୍ଛା ତୱ ଛନ୍ଦଞ୍ଚେୱ ରୁଚ୍ଚନକାରଣାନି ଚ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଇମେ ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତା ୱକ୍ଖନ୍ତି ।
ଅଥ ରାଜା ଅତ୍ତନୋ କିଲେସୱସିକତାୟ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟା ସୀଲୱତୀ ଅନଞ୍ଞଥେୟ୍ୟା, ଭତ୍ତୁଚ୍ଛନ୍ଦୱସାନୁଗା ପିୟା ମନାପା ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, ଭରିୟାୟାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୧୭) ।
ତତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞଥେୟ୍ୟାତି କିଲେସୱସେନ ଅଞ୍ଞେନ ନ ଥେନିତବ୍ବା ।
ତତୋ ସେନକୋ ‘‘ଇଦାନି ରାଜାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିମ୍ହା’’ତି ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ସୟଂକତକାରଣମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟୋ କିଚ୍ଛଗତସ୍ସ ଆତୁରସ୍ସ, ସରଣଂ ହୋତି ଗତୀ ପରାୟଣଞ୍ଚ ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, ସଖିନୋୱାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୧୮) ।
ଅଥ ରାଜା ପୁକ୍କୁସଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଥଂ, ପୁକ୍କୁସ, ପସ୍ସସି, ନିନ୍ଦିୟଂ ୱା ପସଂସିୟଂ ୱା ରହସ୍ସଂ କସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ସୋ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଜେଟ୍ଠୋ ଅଥ ମଜ୍ଝିମୋ କନିଟ୍ଠୋ, ୟୋ ଚେ ସୀଲସମାହିତୋ ଠିତତ୍ତୋ ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, ଭାତୁୱାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୧୯) ।
ତତ୍ଥ ଠିତତ୍ତୋତି ଠିତସଭାୱୋ ନିବ୍ବିସେୱନୋ ।
ତତୋ ରାଜା କାମିନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଥଂ କାମିନ୍ଦ ପସ୍ସସି, ରହସ୍ସଂ କସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ସୋ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟୋ ୱେ ପିତୁହଦୟସ୍ସ ପଦ୍ଧଗୂ, ଅନୁଜାତୋ ପିତରଂ ଅନୋମପଞ୍ଞୋ ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, ପୁତ୍ତସ୍ସାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୦) ।
ତତ୍ଥ ପଦ୍ଧଗୂତି ପେସନକାରକୋ ୟୋ ପିତୁସ୍ସ ପେସନଂ କରୋତି, ପିତୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତତି, ଓୱାଦକ୍ଖମୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଜାତୋତି ତୟୋ ପୁତ୍ତା ଅତିଜାତୋ ଚ ଅନୁଜାତୋ ଚ ଅୱଜାତୋ ଚାତି । ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ୟସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅତିଜାତୋ, କୁଲଭାରୋ ଅୱଜାତୋ, କୁଲପୱେଣିରକ୍ଖକୋ ପନ ଅନୁଜାତୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ ।
ତତୋ ରାଜା ଦେୱିନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କଥଂ ଦେୱିନ୍ଦ, ପସ୍ସସି, ରହସ୍ସଂ କସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ସୋ ଅତ୍ତନୋ କତକାରଣମେୱ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ମାତା ଦ୍ୱିପଦାଜନିନ୍ଦସେଟ୍ଠ, ୟା ନଂ ପୋସେତି ଛନ୍ଦସା ପିୟେନ ।
ନିନ୍ଦିୟମତ୍ଥଂ ପସଂସିୟଂ ୱା, ମାତୁୟାୱିକରେୟ୍ୟ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୧) ।
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିପଦାଜନିନ୍ଦସେଟ୍ଠାତି ଦ୍ୱିପଦାନଂ ସେଟ୍ଠ, ଜନିନ୍ଦ । ଛନ୍ଦସା ପିୟେନାତି ଛନ୍ଦେନ ଚେୱ ପେମେନ ଚ ।
ଏୱଂ ତେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ରାଜା ପଣ୍ଡିତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଥଂ ପସ୍ସସି, ପଣ୍ଡିତ, ରହସ୍ସଂ କସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛିତଂ ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ତାୱ ପଣ୍ଡିତୋ ଅଧିୱାସେୟ୍ୟ, କସ୍ସଚି ନ କଥେୟ୍ୟା’’ତି ସୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ହି ଗୁୟ୍ହମେୱ ସାଧୁ, ନ ହି ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ପସତ୍ଥମାୱିକମ୍ମଂ ।
ଅନିପ୍ଫନ୍ନତା ସହେୟ୍ୟ ଧୀରୋ, ନିପ୍ଫନ୍ନୋୱ ୟଥାସୁଖଂ ଭଣେୟ୍ୟା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୨) ।
ତତ୍ଥ ଅନିପ୍ଫନ୍ନତାତି ମହାରାଜ, ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛିତଂ ନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ତାୱ ପଣ୍ଡିତୋ ଅଧିୱାସେୟ୍ୟ, ନ କସ୍ସଚି କଥେୟ୍ୟାତି ।
ପଣ୍ଡିତେନ ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ରାଜା ଅନତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ସେନକୋ ରାଜାନଂ ଓଲୋକେସି, ରାଜାପି ସେନକମୁଖଂ ଓଲୋକେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତେସଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଜାନି ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ପଠମମେୱ ମଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତରେ ପରିଭିନ୍ଦିଂସୁ, ୱୀମଂସନୱସେନ ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେସଂ ପନ କଥେନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ, ଦୀପା ଜଲିତା । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ରାଜକମ୍ମାନି ନାମ ଭାରିୟାନି, ନ ପଞ୍ଞାୟତି ‘କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି, ଖିପ୍ପମେୱ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟାସନା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେସୁ ଏକୋ ‘ସହାୟକସ୍ସ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ଆହ, ଏକୋ ‘ଭାତୁସ୍ସ, ଏକୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ, ଏକୋ ମାତୁ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’ତି ଆହ । ଇମେହି ଏତଂ କତମେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ଦିଟ୍ଠମେୱ କଥିତନ୍ତି ମଞ୍ଞାମି, ହୋତୁ ଅଜ୍ଜେୱ ଏତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ପନ ଚତ୍ତାରୋପି ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ରାଜକୁଲା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ଏକସ୍ସ ଭତ୍ତଅମ୍ବଣସ୍ସ ପିଟ୍ଠେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନି ମନ୍ତେତ୍ୱା ଘରାନି ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଅହଂ ଏତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ରହସ୍ସଂ ଅମ୍ବଣସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଜାନିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଅମ୍ବଣଂ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥରଣଂ ଅତ୍ଥରାପେତ୍ୱା ଅମ୍ବଣସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପୱିସିତ୍ୱା ପୁରିସାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ତୁମ୍ହେ ଚତୂସୁ ପଣ୍ଡିତେସୁ ମନ୍ତେତ୍ୱା ଗତେସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଂ ଆନେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ସେନକୋପି ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ନ ସଦ୍ଦହଥ, ଇଦାନି କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନିସାମେତ୍ୱାୱ ଭୀତତସିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି କିଂ କରୋମ, ସେନକ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମହାରାଜ, ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା କଞ୍ଚି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସେନକ, ଠପେତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ଅଞ୍ଞୋ ମମ ଅତ୍ଥକାମୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ ସୁହଦେ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ପାତୋୱ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଖଗ୍ଗେନ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଖଗ୍ଗରତନଂ ଅଦାସି । ତେ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱ, ମା ଭାୟି, ମୟଂ ତଂ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠା ନୋ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତସ୍ସ ପିଟ୍ଠୀ’’ତି ଭତ୍ତଅମ୍ବଣସ୍ସ ପିଟ୍ଠେ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ସେନକୋ ଆହ ‘‘ଅମ୍ଭୋ, କୋ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ମାରେସ୍ସତୀ’’ତି । ଇତରେ ‘‘ତୁମ୍ହେୟେୱ ଆଚରିୟ, ମାରେଥା’’ତି ତସ୍ସେୱ ଭାରଂ କରିଂସୁ ।
ଅଥ ନେ ସେନକୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୁମ୍ହେ ‘ରହସ୍ସଂ ନାମ ଅସୁକସ୍ସ ଅସୁକସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱଦଥ, କିଂ ୱୋ ଏତଂ କତଂ, ଉଦାହୁ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ? ‘‘କତଂ ଏତଂ, ଆଚରିୟା’’ତି । ତୁମ୍ହେ ‘‘ରହସ୍ସଂ ନାମ ସହାୟକସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଦଥ, ‘‘କିଂ ୱୋ ଏତଂ କତଂ, ଉଦାହୁ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ? ‘‘କତଂ ଏତଂ ମୟା’’ତି ? ‘‘କଥେଥ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ରହସ୍ସେ ରଞ୍ଞା ଞାତେ ଜୀୱିତଂ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ମା ଭାୟଥ ଆଚରିୟ, ଇଧ ତୁମ୍ହାକଂ ରହସ୍ସଭେଦକୋ ନତ୍ଥି, କଥେଥା’’ତି । ସୋ ନଖେନ ଅମ୍ବଣଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଗହପତିପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ଆଚରିୟ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରିୟେନ ଏୱରୂପଂ ଠାନଂ ନ ପୱିସିସ୍ସତି, ଇଦାନି ୟସେନ ମତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି, କଥେଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି । ସେନକୋ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ଅସୁକଂ ନାମ ୱେସିଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଇଦାନି ସା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି । ‘‘ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଅହଂ ସାଲୱନୁୟ୍ୟାନେ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିସକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସା ପିଳନ୍ଧନେସୁ ଲୋଭେନ ତଂ ମାରେତ୍ୱା ତସ୍ସାୟେୱ ସାଟକେନ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଘରେ ଅସୁକଭୂମିକାୟ ଅସୁକେ ନାମ ଗବ୍ଭେ ନାଗଦନ୍ତକେ ଲଗ୍ଗେସିଂ, ୱଳଞ୍ଜେତୁଂ ୩ ୱିସହାମି, ପୁରାଣଭାୱମସ୍ସ ଓଲୋକେମି, ଏୱରୂପଂ ଅପରାଧକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ମୟା ଏକସ୍ସ ସହାୟକସ୍ସ କଥିତଂ, ନ ତେନ କସ୍ସଚି କଥିତପୁବ୍ବଂ, ଇମିନା କାରଣେନ ‘ସହାୟକସ୍ସ ଗୁୟ୍ହଂ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ମୟା କଥିତ’’ନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ତସ୍ସ ରହସ୍ସଂ ସାଧୁକଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ।
ପୁକ୍କୁସୋପି ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ମମ ଊରୁୟା କୁଟ୍ଠଂ ଅତ୍ଥି, କନିଟ୍ଠୋ ମେ ପାତୋୱ କଞ୍ଚି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଉପରି ପିଲୋତିକଂ ଦତ୍ୱା ବନ୍ଧତି । ରାଜା ମୟି ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ‘ଏହି ପୁକ୍କୁସା’ତି ମଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମମ ଊରୁୟାୟେୱ ସୟତି, ସଚେ ପନ ଏତଂ ରାଜା ଜାନେୟ୍ୟ, ମଂ ମାରେୟ୍ୟ । ତଂ ମମ କନିଟ୍ଠଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ଜାନନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତେନ କାରଣେନ ‘ରହସ୍ସଂ ନାମ ଭାତୁ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । କାମିନ୍ଦୋପି ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ମଂ କାଳପକ୍ଖେ ଉପୋସଥଦିୱସେ ନରଦେୱୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋ ଗଣ୍ହାତି, ଅହଂ ଉମ୍ମତ୍ତକସୁନଖୋ ୱିୟ ୱିରୱାମି, ସ୍ୱାହଂ ତମତ୍ଥଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ କଥେସିଂ । ସୋ ମମ ୟକ୍ଖେନ ଗହିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମଂ ଅନ୍ତୋଗେହଗବ୍ଭେ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମମ ସଦ୍ଦଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱାରେ ସମଜ୍ଜଂ କାରେସି, ଇମିନା କାରଣେନ ‘ରହସ୍ସଂ ନାମ ପୁତ୍ତସ୍ସ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତୋ ତୟୋପି ଦେୱିନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ମୟା ମଣିପହଂସନକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେନ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ସକ୍କେନ କୁସରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନଂ, ସିରିପୱେସନଂ ମଙ୍ଗଲମଣିରତନଂ ଥେନେତ୍ୱା ମାତୁୟା ଦିନ୍ନଂ । ସା କଞ୍ଚି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ମମ ରାଜକୁଲଂ ପୱିସନକାଲେ ତଂ ମୟ୍ହଂ ଦେତି, ଅହଂ ତେନ ମଣିନା ସିରିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନଂ ଗଚ୍ଛାମି । ରାଜା ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅକଥେତ୍ୱା ପଠମତରଂ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେସି । ଦେୱସିକଂ ଅଟ୍ଠ, ସୋଳସ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ଚତୁସଟ୍ଠି କହାପଣେ ମମ ପରିବ୍ବୟତ୍ଥାୟ ଦେତି। ସଚେ ତସ୍ସ ମଣିରତନସ୍ସ ଛନ୍ନଭାୱଂ ରାଜା ଜାନେୟ୍ୟ, ମୟ୍ହଂ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥି, ଇମିନା କାରଣେନ ‘ରହସ୍ସଂ ନାମ ମାତୁ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ମୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ମହାସତ୍ତୋ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଗୁୟ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅକାସି। ତେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଉଦରଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଅନ୍ତଂ ବାହିରଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ରହସ୍ସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଥେତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ପାତୋୱ ଆଗଚ୍ଛଥ, ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ପକ୍କମିଂସୁ । ତେସଂ ଗତକାଲେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୁରିସା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ବଣଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିଂସୁ । ସୋ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ଭଗିନୀ ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀ ରାଜଗେହତୋ ସାସନଂ ପେସେସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ପଚ୍ଚାୟିକଂ ପୁରିସଂ ଠପେସି ‘‘ରାଜଗେହତୋ ଆଗତଂ ସୀଘଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମମ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ସୟନପିଟ୍ଠେ ନିପଜ୍ଜି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରାଜାପି ସୟନପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନୋୱ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣଂ ସରିତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ସତ୍ତୱସ୍ସିକକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ନ କିଞ୍ଚି ମୟ୍ହଂ ଅନତ୍ଥଂ ଅକାସି, ଦେୱତାୟ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେପି ପଣ୍ଡିତେ ଅସତି ଜୀୱିତଂ ମେ ଲଦ୍ଧଂ ନ ସିୟା । ୱେରିପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ଅସମଧୁରଂ ପଣ୍ଡିତଂ ମାରେଥା’ତି ଖଗ୍ଗଂ ଦେନ୍ତେନ ଅୟୁତ୍ତଂ ମୟା କତଂ, ସ୍ୱେ ଦାନି ନଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୋକଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ସରୀରତୋ ସେଦା ମୁଚ୍ଚିଂସୁ । ସୋ ସୋକସମପ୍ପିତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ନ ଲଭି । ଉଦୁମ୍ବରଦେୱୀପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସୟନଗତା ତଂ ଆକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମୟ୍ହଂ କୋଚି ଅପରାଧୋ ଅତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ଦେୱସ୍ସ କିଞ୍ଚି ସୋକକାରଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ତାୱ ନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ୱିମନୋସି ରାଜସେଟ୍ଠ, ଦ୍ୱିପଦଜନିନ୍ଦ ୱଚନଂ ସୁଣୋମ ମେତଂ ।
କିଂ ଚିନ୍ତୟମାନୋ ଦୁମ୍ମନୋସି, ନୂନ ଦେୱ ଅପରାଧୋ ଅତ୍ଥି ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୩) ।
ଅଥ ରାଜା କଥେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ପଣ୍ହେ ୱଜ୍ଝୋ ମହୋସଧୋତି, ଆଣତ୍ତୋ ମେ ୱମାୟ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ।
ତଂ ଚିନ୍ତୟମାନୋ ଦୁମ୍ମନୋସ୍ମି, ନ ହି ଦେୱୀ ଅପରାଧୋ ଅତ୍ଥି ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୪) ।
ତତ୍ଥ ଆଣତ୍ତୋତି ଭଦ୍ଦେ, ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ‘‘ମହୋସଧୋ ମମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି କଥୟିଂସୁ । ମୟା ତଥତୋ ଅୱିଚିନିତ୍ୱା ‘‘ୱଧେଥ ନ’’ନ୍ତି ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ୱଧାୟ ଆଣତ୍ତୋ । ତଂ କାରଣଂ ଚିନ୍ତୟମାନୋ ଦୁମ୍ମନୋସ୍ମୀତି ।
ତସ୍ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ମହାସତ୍ତେ ସିନେହେନ ପବ୍ବତମତ୍ତୋ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ସା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଏକେନ ଉପାୟେନ ରାଜାନଂ ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମନକାଲେ ମମ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ସାସନଂ ପହିଣିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ସା ‘‘ମହାରାଜ, ତୟାୱେତଂ କତଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ମହନ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟେ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ତୁମ୍ହେହି ସୋ ସେନାପତିଟ୍ଠାନେ ଠପିତୋ, ଇଦାନି କିର ସୋ ତୁମ୍ହାକଂୟେୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ମାରେତବ୍ବୋୱ, ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ରାଜାନଂ ଅସ୍ସାସେସି । ସୋ ତନୁଭୂତସୋକୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ଦେୱୀ ଉଟ୍ଠାୟ ଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ତାତ ମହୋସଧ, ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ତଂ ପରିଭିନ୍ଦିଂସୁ, ରାଜା କୁଦ୍ଧୋ ସ୍ୱେ ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ତଂ ୱଧାୟ ଆଣାପେସି, ସ୍ୱେ ରାଜକୁଲଂ ମା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି, ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପନ ନଗରଂ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ସମତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା ମୋଦକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୋଦକଂ ସୁତ୍ତେନ ୱେଠେତ୍ୱା ନୱଭାଜନେ କତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା ଲଞ୍ଛେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଚାରିକାୟ ଦାସିୟା ଅଦାସି ‘‘ଇମଂ ମୋଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମମ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି । ସା ତଥା ଅକାସି । ‘‘ରତ୍ତିଂ କଥଂ ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ରଞ୍ଞା ପଠମମେୱ ଦେୱିୟା ୱରୋ ଦିନ୍ନୋ, ତେନ ନ ନଂ କୋଚି ନିୱାରେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦିନ୍ନଭାୱଂ ଆରୋଚେସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଦେୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ନିପଜ୍ଜି । ମହାସତ୍ତୋପି ମୋଦକଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ୱାଚେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ସୟନେ ନିପଜ୍ଜି ।
ଇତରେପି ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ପାତୋୱ ଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରନ୍ତରେ ଠତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ଦୁମ୍ମନା ହୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ ପଣ୍ଡିତା ମାରିତୋ ୱୋ ଗହପତିପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ପସ୍ସାମ, ଦେୱା’’ତି ଆହଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋପି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେୟେୱ ନଗରଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ମହାଜନପରିୱୁତୋ ରଥଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଅଗମାସି । ରାଜା ସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ବହି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ରଥା ଓତରିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ମମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ମଂ ୱନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଥ ନଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ରାଜା ଆସନେ ନିସୀଦି । ମହାସତ୍ତୋପି ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଚତ୍ତାରୋପି ପଣ୍ଡିତା ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ରାଜା କିଞ୍ଚି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ହିୟ୍ୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦାନି ଆଗଚ୍ଛସି, କିଂ ମଂ ପରିଚ୍ଚଜସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଭିଦୋସଗତୋ ଦାନି ଏହିସି, କିଂ ସୁତ୍ୱା କିଂ ସଙ୍କତେ ମନୋ ତେ ।
କୋ ତେ କିମୱୋଚ ଭୂରିପଞ୍ଞ, ଇଙ୍ଘ ୱଚନଂ ସୁଣୋମ ବ୍ରୂହି ମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୫) ।
ତତ୍ଥ ଅଭିଦୋସଗତୋତି ହିୟ୍ୟୋ ପଠମୟାମେ ଗତୋ ଇଦାନି ଆଗତୋ । କିଂ ସଙ୍କତେତି କିଂ ଆସଙ୍କତେ । କିମୱୋଚାତି କିଂ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ମା ଗମୀତି ତଂ କୋଚି ଅୱୋଚ ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ତୟା ମେ ଚତୁନ୍ନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱଧୋ ଆଣତ୍ତୋ, ତେନାହଂ ନ ଏମୀ’’ତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପଣ୍ହେ ୱଜ୍ଝୋ ମହୋସଧୋତି, ୟଦି ତେ ମନ୍ତୟିତଂ ଜନିନ୍ଦ ଦୋସଂ ।
ଭରିୟାୟ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି, ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତଂ ସୁତଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୬) ।
ତତ୍ଥ ୟଦି ତେତି ୟସ୍ମା ତୟା । ମନ୍ତୟିତନ୍ତି କଥିତଂ । ଦୋସନ୍ତି ଅଭିଦୋସଂ, ରତ୍ତିଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ସ କଥିତନ୍ତି ? ଭରିୟାୟ । ତ୍ୱଞ୍ହି ହିୟ୍ୟୋ ତସ୍ସା ଇମମତ୍ଥଂ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି । ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତନ୍ତି ତସ୍ସା ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ରହସ୍ସଂ ପାତୁକତଂ । ସୁତଂ ମମେତନ୍ତି ମୟା ପନେତଂ ତସ୍ମିଂ ଖଣେୟେୱ ସୁତଂ ।
ରାଜା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ସାସନଂ ପହିତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ଦେୱିଂ ଓଲୋକେସି । ତଂ ଞତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘କିଂ, ଦେୱ, ଦେୱିୟା କୁଜ୍ଝଥ, ଅହଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାମି । ଦେୱ, ତୁମ୍ହାକଂ ତାୱ ରହସ୍ସଂ ଦେୱିୟା କଥିତଂ ହୋତୁ, ଆଚରିୟସେନକସ୍ସ ପୁକ୍କୁସାଦୀନଂ ୱା ରହସ୍ସଂ ମମ କେନ କଥିତଂ, ଅହଂ ଏତେସମ୍ପି ରହସ୍ସଂ ଜାନାମିୟେୱା’’ତି ସେନକସ୍ସ ତାୱ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟଂ ସାଲୱନସ୍ମିଂ ସେନକୋ, ପାପକମ୍ମଂ ଅକାସି ଅସବ୍ଭିରୂପଂ ।
ସଖିନୋୱ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି, ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତଂ ସୁତଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୭) ।
ତତ୍ଥ ଅସବ୍ଭିରୂପନ୍ତି ଅସାଧୁଜାତିକଂ ଲାମକଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ଅକାସି । ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ହି ନଗରେ ଅସୁକଂ ନାମ ୱେସିଂ ସାଲୱନୁୟ୍ୟାନେ ପୁରିସକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ତଂ ମାରେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସାୟେୱ ସାଟକେନ ଭଣ୍ଡିକଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଘରେ ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନାଗଦନ୍ତକେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଠପେସି । ସଖିନୋୱାତି ଅଥ ନଂ, ମହାରାଜ, ଏକସ୍ସ ସହାୟକସ୍ସ ରହୋଗତୋ ହୁତ୍ୱା ଅକ୍ଖାସି, ତମ୍ପି ମୟା ସୁତଂ । ନାହଂ ଦେୱସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ, ସେନକୋୟେୱ । ୟଦି ତେ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ସେନକଂ ଗଣ୍ହାପେହୀତି ।
ରାଜା ସେନକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ସେନକା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସ ବନ୍ଧନାଗାରପ୍ପୱେସନଂ ଆଣାପେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ପୁକ୍କୁସସ୍ସ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପୁକ୍କୁସପୁରିସସ୍ସ ତେ ଜନିନ୍ଦ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରୋଗୋ ଅରାଜୟୁତ୍ତୋ ।
ଭାତୁଚ୍ଚ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି, ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତଂ ସୁତଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୮) ।
ତତ୍ଥ ଅରାଜୟୁତ୍ତୋତି ମହାରାଜ, ଏତସ୍ସ କୁଟ୍ଠରୋଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ରାଜାନଂ ପତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତୋ, ଛୁପନାନୁଚ୍ଛୱିକୋ ନ ହୋତି । ତୁମ୍ହେ ଚ ‘‘ପୁକ୍କୁସସ୍ସ ଊରୁ ମୁଦୁକୋ’’ତି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତସ୍ସ ଊରୁମ୍ହି ନିପଜ୍ଜଥ । ସୋ ପନେସ ୱଣବନ୍ଧପିଲୋତିକାୟ ଫସ୍ସୋ, ଦେୱାତି ।
ରାଜା ତମ୍ପି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ପୁକ୍କୁସା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସାପେସି । ପଣ୍ଡିତୋ କାମିନ୍ଦସ୍ସପି ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଆବାଧୋୟଂ ଅସବ୍ଭିରୂପୋ, କାମିନ୍ଦୋ ନରଦେୱେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ।
ପୁତ୍ତସ୍ସ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି, ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତଂ ସୁତଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୨୯) ।
ତତ୍ଥ ଅସବ୍ଭିରୂପୋତି ୟେନ ସୋ ଆବାଧେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଉମ୍ମତ୍ତକସୁନଖୋ ୱିୟ ୱିରୱତି, ସୋ ନରଦେୱୟକ୍ଖାବାଧୋ ଅସବ୍ଭିଜାତିକୋ ଲାମକୋ, ରାଜକୁଲଂ ପୱିସିତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତୋ, ମହାରାଜାତି ୱଦତି ।
ରାଜା ତମ୍ପି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ କାମିନ୍ଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସାପେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ଦେୱିନ୍ଦସ୍ସପି ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଟ୍ଠୱଙ୍କଂ ମଣିରତନଂ ଉଳାରଂ, ସକ୍କୋ ତେ ଅଦଦା ପିତାମହସ୍ସ ।
ଦେୱିନ୍ଦସ୍ସ ଗତଂ ତଦଜ୍ଜ ହତ୍ଥଂ, ମାତୁଚ୍ଚ ରହୋଗତୋ ଅସଂସି ।
ଗୁୟ୍ହଂ ପାତୁକତଂ ସୁତଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୩୦) ।
ତତ୍ଥ ପିତାମହସ୍ସାତି ତୱ ପିତାମହସ୍ସ କୁସରାଜସ୍ସ । ତଦଜ୍ଜ ହତ୍ଥନ୍ତି ତଂ ମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ମଣିରତନଂ ଅଜ୍ଜ ଦେୱିନ୍ଦସ୍ସ ହତ୍ଥଗତଂ, ମହାରାଜାତି ।
ରାଜା ତମ୍ପି ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦେୱିନ୍ଦା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତମ୍ପି ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱେସାପେସି । ଏୱଂ ‘‘ବୋଧିସତ୍ତଂ ୱଧିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ତେ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠା । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମହାରାଜ, ଇମିନା କାରଣେନାହଂ ‘ଅତ୍ତନୋ ଗୁୟ୍ହଂ ପରସ୍ସ ନ କଥେତବ୍ବ’ନ୍ତି ୱଦାମି, ୱଦନ୍ତା ପନ ମହାୱିନାସଂ ପତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ହି ଗୁୟ୍ହମେୱ ସାଧୁ, ନ ଗୁୟ୍ହସ୍ସ ପସତ୍ଥମାୱିକମ୍ମଂ ।
ଅନିପ୍ଫନ୍ନତା ସହେୟ୍ୟ ଧୀରୋ, ନିପ୍ଫନ୍ନୋୱ ୟଥାସୁଖଂ ଭଣେୟ୍ୟ ॥
‘‘ନ ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ନଂ ୟଥା ନିଧିଂ ।
ନ ହି ପାତୁକତୋ ସାଧୁ, ଗୁୟ୍ହୋ ଅତ୍ଥୋ ପଜାନତା ॥
‘‘ଥିୟା ଗୁୟ୍ହଂ ନ ସଂସେୟ୍ୟ, ଅମିତ୍ତସ୍ସ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ୟୋ ଚାମିସେନ ସଂହୀରୋ, ହଦୟତ୍ଥେନୋ ଚ ୟୋ ନରୋ ॥
‘‘ଗୁୟ୍ହମତ୍ଥଂ ଅସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ସମ୍ବୋଧୟତି ୟୋ ନରୋ ।
ମନ୍ତଭେଦଭୟା ତସ୍ସ, ଦାସଭୂତୋ ତିତିକ୍ଖତି ॥
‘‘ୟାୱନ୍ତୋ ପୁରିସସ୍ସତ୍ଥଂ, ଗୁୟ୍ହଂ ଜାନନ୍ତି ମନ୍ତିନଂ ।
ତାୱନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଉବ୍ବେଗା, ତସ୍ମା ଗୁୟ୍ହଂ ନ ୱିସ୍ସଜେ ॥
‘‘ୱିୱିଚ୍ଚ ଭାସେୟ୍ୟ ଦିୱା ରହସ୍ସଂ, ରତ୍ତିଂ ଗିରଂ ନାତିୱେଲଂ ପମୁଞ୍ଚେ ।
ଉପସ୍ସୁତିକା ହି ସୁଣନ୍ତି ମନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ମନ୍ତୋ ଖିପ୍ପମୁପେତି ଭେଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୩୩୧-୩୩୬) ।
ତତ୍ଥ ଅମିତ୍ତସ୍ସ ଚାତି ଇତ୍ଥିୟା ଚ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକସ୍ସ ଚ ନ କଥେୟ୍ୟ । ସଂହୀରୋତି ୟୋ ଚ ୟେନ କେନଚି ଆମିସେନ ସଂହୀରତି ଉପଲାପତି ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସପି ନ ସଂସେୟ୍ୟ । ହଦୟତ୍ଥେନୋତି ୟୋ ଚ ଅମିତ୍ତୋ ମିତ୍ତପତିରୂପକୋ ମୁଖେନ ଅଞ୍ଞଂ କଥେତି, ହଦୟେନ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେତି, ତସ୍ସପି ନ ସଂସେୟ୍ୟ । ଅସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ପରେହି ଅଞ୍ଞାତଂ । ‘‘ଅସମ୍ବୋଧ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ପରେସଂ ବୋଧେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତିତିକ୍ଖତୀତି ତସ୍ସ ଅକ୍କୋସମ୍ପି ପରିଭାସମ୍ପି ପହାରମ୍ପି ଦାସୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଅଧିୱାସେତି । ମନ୍ତିନନ୍ତି ମନ୍ତିତଂ, ମନ୍ତୀନଂ ୱା ଅନ୍ତରେ ୟାୱନ୍ତୋ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱନ୍ତୋତି ତେ ଗୁୟ୍ହଜାନନକେ ପଟିଚ୍ଚ ତତ୍ତକା ତସ୍ସ ଉବ୍ବେଗା ସନ୍ତାସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ୱିସ୍ସଜେତି ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ ପରଂ ନ ଜାନାପେୟ୍ୟ । ୱିୱିଚ୍ଚାତି ସଚେ ଦିୱା ରହସ୍ସଂ ମନ୍ତେତୁକାମୋ ହୋତି, ୱିୱିତ୍ତଂ ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ସୁପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ମନ୍ତେୟ୍ୟ । ନାତିୱେଲନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ରହସ୍ସଂ କଥେନ୍ତୋ ପନ ଅତିୱେଲଂ ମରିୟାଦାତିକ୍କନ୍ତଂ ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଗିରଂ ନପ୍ପମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ଉପସ୍ସୁତିକା ହୀତି ମନ୍ତନଟ୍ଠାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ଠତ୍ୱା ସୋତାରୋ । ତସ୍ମାତି ମହାରାଜ, ତେନ କାରଣେନ ସୋ ମନ୍ତୋ ଖିପ୍ପମେୱ ଭେଦମୁପାଗମୀତି ।
ରାଜା ମହାସତ୍ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଏତେ ସୟଂ ରାଜୱେରିନୋ ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ମମ ୱେରିଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନେ ନଗରା ନିକ୍ଖମାପେତ୍ୱା ସୂଲେସୁ ୱା ଉତ୍ତାସେଥ, ସୀସାନି ୱା ତେସଂ ଛିନ୍ଦଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତେସୁ ପଚ୍ଛାବାହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚତୁକ୍କେ ଚତୁକ୍କେ କସାହି ପହାରସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ନୀୟମାନେସୁ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଦେୱ, ଇମେ ତୁମ୍ହାକଂ ପୋରାଣକା ଅମଚ୍ଚା, ଖମଥ ନେସଂ ଅପରାଧ’’ନ୍ତି ରାଜାନଂ ଖମାପେସି । ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଦାସେ କତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ପନ ତେ ତତ୍ଥେୱ ଭୁଜିସ୍ସେ ଅକାସି । ରାଜା ‘‘ତେନ ହି ମମ ୱିଜିତେ ମା ୱସନ୍ତୂ’’ତି ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ ଆଣାପେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଖମଥ, ଦେୱ, ଏତେସଂ ଅନ୍ଧବାଲାନଂ ଦୋସ’’ନ୍ତି ଖମାପେତ୍ୱା ତେସଂ ଠାନନ୍ତରାନି ପୁନ ପାକତିକାନି କାରେସି । ରାଜା ‘‘ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେସୁପି ତାୱସ୍ସ ଏୱରୂପା ମେତ୍ତା ଭୱତି, ଅଞ୍ଞେସୁ ଜନେସୁ କଥଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନୋ ଅହୋସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଉଦ୍ଧତଦାଠା ୱିୟ ସପ୍ପା ନିବ୍ବିସା ହୁତ୍ୱା କିଞ୍ଚି କଥେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ।
ପଞ୍ଚପଣ୍ଡିତପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପରିଭିନ୍ଦକଥା ।
ୟୁଦ୍ଧପରାଜୟକଣ୍ଡଂ
ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଣ୍ଡିତୋୱ ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରଞ୍ଞୋ ସେତଛତ୍ତମତ୍ତମେୱ, ରଜ୍ଜଂ ପନ ଅହମେୱ ୱିଚାରେମି, ମୟା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ନଗରେ ମହାପାକାରଂ ନାମ କାରେସି, ତଥା ଅନୁପାକାରଞ୍ଚ ଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକେ ଅନ୍ତରଟ୍ଟାଲକେ ଉଦକପରିଖଂ କଦ୍ଦମପରିଖଂ ସୁକ୍ଖପରିଖନ୍ତି ତିସ୍ସୋ ପରିଖାୟୋ କାରେସି, ଅନ୍ତୋନଗରେ ଜିଣ୍ଣଗେହାନି ପଟିସଙ୍ଖରାପେସି, ମହାପୋକ୍ଖରଣିୟୋ କାରେତ୍ୱା ତାସୁ ଉଦକନିଧାନଂ କାରେସି, ନଗରେ ସବ୍ବକୋଟ୍ଠାଗାରାନି ଧଞ୍ଞସ୍ସ ପୂରାପେସି, ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସତୋ କୁଲୁପକତାପସେହି କୁଦ୍ରୂସକୁମୁଦବୀଜାନି ଆହରାପେସି, ଉଦକନିଦ୍ଧମନାନି ସୋଧାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ରୋପାପେସି, ବହିନଗରେପି ଜିଣ୍ଣସାଲାପଟିସଙ୍ଖରଣକମ୍ମଂ କାରେସି । କିଂ କାରଣା ? ଅନାଗତଭୟପଟିବାହନତ୍ଥଂ । ତତୋ ତତୋ ଆଗତୱାଣିଜକେପି ‘‘ସମ୍ମା, ତୁମ୍ହେ କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞା କିଂ ପିୟ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକଂ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ସମ୍ମାନଂ କାରେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଏକସତେ ୟୋଧେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମା, ମୟା ଦିନ୍ନେ ପଣ୍ଣାକାରେ ଗହେତ୍ୱା ଏକସତରାଜଧାନିୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇମେ ପଣ୍ଣାକାରେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟକାମତାୟ ତେସଂ ରାଜୂନଂ ଦତ୍ୱା ତେୟେୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ତେସଂ କିରିୟଂ ୱା ମନ୍ତଂ ୱା ଞତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ସାସନଂ ପେସେନ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ୱସଥ, ଅହଂ ୱୋ ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କେସଞ୍ଚି କୁଣ୍ଡଲେ, କେସଞ୍ଚି ପାଦୁକାୟୋ, କେସଞ୍ଚି ଖଗ୍ଗେ, କେସଞ୍ଚି ସୁୱଣ୍ଣମାଲାୟୋ ଅକ୍ଖରାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟଦା ମମ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ତଦା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତେସଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ପେସେସି । ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ତେସଂ ରାଜୂନଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘କେନତ୍ଥେନାଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତୁମ୍ହେୱ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ଆଗତମ୍ହା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଟ୍ଠା ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ଅୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଠାନାନି ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ତେସଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରିକା ଅହେସୁଂ ।
ତଦା କପିଲରଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖବଲକୋ ନାମ ରାଜା ଆୱୁଧାନି ସଜ୍ଜାପେସି, ସେନଂ ସଙ୍କଡ୍ଢି । ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସାସନଂ ପେସେସି ‘‘ସାମି, ମୟଂ ଇଧ ପୱତ୍ତିଂ ‘ଇଦଂ ନାମ କରିସ୍ସତୀ’ତି ନ ଜାନାମ, ଆୱୁଧାନି ସଜ୍ଜାପେତି, ସେନଂ ସଙ୍କଡ୍ଢତି, ତୁମ୍ହେ ପୁରିସୱିସେସେ ପେସେତ୍ୱା ଇଦଂ ପୱତ୍ତିଂ ତଥତୋ ଜାନାଥା’’ତି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ସୁୱପୋତକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, କପିଲରଟ୍ଠେ ସଙ୍ଖବଲକୋ ନାମ ରାଜା ଆୱୁଧାନି ସଜ୍ଜାପେସି, ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘ଇମଂ ନାମ କରୋତୀ’ତି ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆହରାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ମଧୁଲାଜେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ମଧୁପାନୀୟଂ ପାୟେତ୍ୱା ସତପାକସହସ୍ସପାକେହି ତେଲେହି ପକ୍ଖନ୍ତରଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ପାଚୀନସୀହପଞ୍ଜରେ ଠତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସୋପି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକା ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପୱତ୍ତିଂ ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କପିଲରଟ୍ଠେ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ପାପୁଣି । ତଦା ତତ୍ଥ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତସ୍ସ କେୱଟ୍ଟୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସତି, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ । ସୋ ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦୀପାଲୋକେନ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ସିରିଗବ୍ଭଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ମହନ୍ତଂ ୟସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମମ ୟସୋ, କସ୍ସ ସନ୍ତକୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତକୋ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ, ଏୱରୂପଂ ପନ ୟସଦାୟକଂ ରାଜାନଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଗ୍ଗରାଜାନଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅହଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗପୁରୋହିତୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପାତୋୱ ନ୍ହତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ସୁଖଂ ସୟଥା’’ତି ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ରାଜାନଂ ‘‘ଦେୱ, ମନ୍ତେତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ୱଦ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ଅନ୍ତୋନଗରେ ରହୋ ନାମ ନ ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ, ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟା’’ତି ରାଜା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବଲକାୟଂ ବହି ଠପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ କାରେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ନିସୀଦି ।
ତଦା ସୁୱପୋତକୋପି ତଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭୱିତବ୍ବମେତ୍ଥ କାରଣେନ, ଅଜ୍ଜ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ସୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲସାଲରୁକ୍ଖସ୍ସ ପତ୍ତନ୍ତରେ ନିଲୀୟିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ରାଜା ‘‘କଥେଥ, ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ‘‘ମହାରାଜ, ତୱ କଣ୍ଣେ ଇତୋ କରୋହି, ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋୱ ମନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ, ମହାରାଜ, ମମ ୱଚନଂ କରେୟ୍ୟାସି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ତଂ ଅଗ୍ଗରାଜାନଂ କରୋମୀ’’ତି । ସୋ ମହାତଣ୍ହତାୟ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କଥେଥ, ଆଚରିୟ, କରିସ୍ସାମି ତେ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଦେୱ, ମୟଂ ସେନଂ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ପଠମଂ ଖୁଦ୍ଦକନଗରଂ ରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ଅହଞ୍ହି ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱକ୍ଖାମି – ମହାରାଜ, ତୱ ୟୁଦ୍ଧେନ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକୋ ହୋହି, ତୱ ରଜ୍ଜଂ ତୱେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ୟୁଜ୍ଝନ୍ତୋ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ବଲୱାହନସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ଏକନ୍ତେନ ପରାଜିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ସଚେ ମେ ୱଚନଂ କରିସ୍ସତି, ସଙ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ ନଂ । ନୋ ଚେ, ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ସେନା ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ନଗରଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ତତୋ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଏତେନୁପାୟେନ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’ତି ୱତ୍ୱା ଏକସତରାଜାନୋ ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ଆନେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ଆପାନମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେ ୱିସମିସ୍ସକଂ ସୁରଂ ପାୟେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ତେ ରାଜାନୋ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତ୍ୱା ଏକସତରାଜଧାନୀସୁ ରଜ୍ଜଂ ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥଗତଂ କରିସ୍ସାମ । ଏୱଂ ତ୍ୱଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଗ୍ଗରାଜା ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି । ସୋପି ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟ, ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ‘‘ମହାରାଜ, ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ ମନ୍ତୋ ନାମ, ଅୟଞ୍ହି ମନ୍ତୋ ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେନ ଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ସୀଘଂ ନିକ୍ଖମଥା’’ତି । ରାଜା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
ସୁୱପୋତକୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେସଂ ମନ୍ତପରିୟୋସାନେ ସାଖାୟଂ ଓଲମ୍ବକଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ସୀସେ ଛକଣପିଣ୍ଡଂ ପାତେତ୍ୱା ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଅପରମ୍ପି ମୁଖେ ପାତେତ୍ୱା ‘‘କିରି କିରୀ’’ତି ସଦ୍ଦଂ ୱିରୱନ୍ତୋ ସାଖତୋ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ‘‘କେୱଟ୍ଟ, ତ୍ୱଂ ଚତୁକ୍କଣ୍ଣମନ୍ତୋତି ମଞ୍ଞସି, ଇଦାନେୱ ଛକ୍କଣ୍ଣୋ ଜାତୋ, ପୁନ ଅଟ୍ଠକଣ୍ଣୋ ଭୱିତ୍ୱା ଅନେକସତକଣ୍ଣୋପି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ୱାତୱେଗେନ ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ନିୱେସନଂ ପାୱିସି । ତସ୍ସ ପନ ଇଦଂ ୱତ୍ତଂ – ସଚେ କୁତୋଚି ଆଭତସାସନଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସେୱ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି, ଅଥସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ଓତରତି, ସଚେ ଅମରାଦେୱିୟାପି ସୋତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ଓତରତି, ସଚେ ମହାଜନେନ ସୋତବ୍ବଂ, ଭୂମିୟଂ ଓତରତି । ତଦା ସୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ଓତରି । ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ରହସ୍ସେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମହାଜନୋ ପଟିକ୍କମି । ପଣ୍ଡିତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପରିପାସାଦତଲଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ‘‘କିଂ ତେ, ତାତ, ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ‘‘ଅହଂ, ଦେୱ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱିଚରନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି ଗୁୟ୍ହଂ ନ ପସ୍ସାମି, ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରେ ପନ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପୁରୋହିତୋ କେୱଟ୍ଟୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ରାଜାନଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ନେତ୍ୱା ଚତୁକ୍କଣ୍ଣମନ୍ତଂ ଗଣ୍ହି । ଅଥାହଂ ସାଖନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତେସଂ ମନ୍ତଂ ସୁଣିତ୍ୱା ମନ୍ତପରିୟୋସାନେ ତସ୍ସ ସୀସେ ଚ ମୁଖେ ଚ ଛକଣପିଣ୍ଡଂ ପାତେତ୍ୱା ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବଂ କଥେସି । ‘ରଞ୍ଞା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି, ଦେୱା’’ତି ଆହ ।
ଅଥସ୍ସ ପଣ୍ଡିତୋ କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ସକ୍କାରଂ କରିତ୍ୱା ତଂ ମୁଦୁପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେ ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେ ସୁଟ୍ଠୁ ସୟାପେତ୍ୱା ‘‘କେୱଟ୍ଟୋ ମମ ମହୋସଧସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ନ ଜାନାତି ମଞ୍ଞେ, ଅହଂ ନ ଦାନିସ୍ସ ମନ୍ତସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିତୁଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନଗରତୋ ଦୁଗ୍ଗତକୁଲାନି ନୀହରାପେତ୍ୱା ବହି ନିୱାସାପେସି, ରଟ୍ଠଜନପଦଦ୍ୱାରଗାମେସୁ ସମିଦ୍ଧାନି ଇସ୍ସରିୟକୁଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରେ ନିୱାସାପେସି, ବହୁଂ ଧନଧଞ୍ଞଂ କାରେସି । ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋପି କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ଖୁଦ୍ଦକନଗରଂ ପରିକ୍ଖିପି । କେୱଟ୍ଟୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତତ୍ଥ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମକାସି । ଦ୍ୱେ ସେନା ଏକତୋ କତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନଗରଂ ରୁମ୍ଭତି । ଏତେନୁପାୟେନ ପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବାନି ତାନି ନଗରାନି ଗଣ୍ହି । ଏୱଂ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠିତୋ, ଠପେତ୍ୱା ୱେଦେହରାଜାନଂ ସେସରାଜାନୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକେ ଅକାସି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପନ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ‘‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଏତ୍ତକାନି ନଗରାନି ଗହିତାନି, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତୂ’’ତି ନିଚ୍ଚଂ ସାସନଂ ପହିଣିଂସୁ । ସୋପି ତେସଂ ‘‘ଅହଂ ଇଧ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱସାମି, ତୁମ୍ହେପି ଅନୁକ୍କଣ୍ଠନ୍ତା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱସଥା’’ତି ପଟିପେସେସି ।
ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ସତ୍ତଦିୱସସତ୍ତମାସାଧିକେହି ସତ୍ତସଂୱଚ୍ଛରେହି ୱିଦେହରଜ୍ଜଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସେସଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟଂ ଆହ – ‘‘ଆଚରିୟ, ମିଥିଲାୟଂ ୱିଦେହରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହାମା’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱସନନଗରେ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ । ସୋ ହି ଏୱଂ ଞାଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଏୱଂ ଉପାୟକୁସଲୋ’’ତି ସୋ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ମହୋସଧସ୍ସ ଗୁଣେ କଥେସି । ଅୟଞ୍ହି ସୟମ୍ପି ଉପାୟକୁସଲୋୱ, ତସ୍ମା ‘‘ମିଥିଲନଗରଂ ନାମ ଦେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଅମ୍ହାକଂ ପହୋତି, କିଂ ନୋ ଏତେନା’’ତି ଉପାୟେନେୱ ରାଜାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖାପେସି । ସେସରାଜାନୋପି ‘‘ମୟଂ ମିଥିଲରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେୱଟ୍ଟୋ ତେପି ନିୱାରେତ୍ୱା ‘‘ୱିଦେହରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା କିଂ କରିସ୍ସାମ, ସୋପି ରାଜା ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକୋୱ, ତସ୍ମା ନିୱତ୍ତଥା’’ତି ତେ ଉପାୟେନେୱ ବୋଧେସି । ତେ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଂସୁ । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ସାସନଂ ପେସୟିଂସୁ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ମିଥିଲଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନଗରମେୱ ଗତୋ’’ତି । ସୋପି ତେସଂ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ କିରିୟଂ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ପଟିପେସେସି । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋପି କେୱଟ୍ଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ଇଦାନି କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଚାଟିସତେସୁ ଚାଟିସହସ୍ସେସୁ ସୁରଂ ଠପେଥ, ନାନାୱିଧାନି ଚ ମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ଉପନେଥା’’ତି ସେୱକେ ଆଣାପେସି । ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେ ପନ ‘‘ୱିସେନ ସୁରଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ରାଜାନୋ ମାରେତୁକାମୋ’’ତି ନ ଜାନିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ସୁୱପୋତକସ୍ସ ସନ୍ତିକା ସୁତତ୍ତା ତଥତୋ ଜାନିତ୍ୱା ‘‘ନେସଂ ସୁରାପାନଦିୱସଂ ତଥତୋ ଜାନିତ୍ୱା ମମ ପେସେଥା’’ତି ପଟିସାସନଂ ପେସେସି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ ।
ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ମାଦିସେ ଧରମାନେ ଏତ୍ତକାନଂ ରାଜୂନଂ ମରଣଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ଅୱସ୍ସୟୋ ନେସଂ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସହଜାତଂ ୟୋଧସହସ୍ସଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମା, ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ କିର ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ସୁରଂ ପାତୁକାମୋ, ତୁମ୍ହେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜୂନଂ ଆସନେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଅନିସିନ୍ନେୟେୱ ‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ମହାରହଂ ଆସନଂ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋୱ ଦେଥା’ତି ୱଦନ୍ତା ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ପୁରିସେହି ‘ତୁମ୍ହେ କସ୍ସ ପୁରିସା’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ୱିଦେହରାଜସ୍ସା’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥ । ତେ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘ମୟଂ ସତ୍ତଦିୱସସତ୍ତମାସାଧିକାନି ସତ୍ତୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଏକଦିୱସମ୍ପି ୱିଦେହରାଜାନଂ ନ ପସ୍ସାମ, କିଂ ରାଜା ନାମେସ, ଗଚ୍ଛଥ ପରିୟନ୍ତେ ଆସନଂ ଗଣ୍ହଥା’ତି ୱଦନ୍ତା କଲହଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଅଥ ତୁମ୍ହେ ‘ଠପେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ଇଧ ନତ୍ଥୀ’ତି କଲହଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଆସନମତ୍ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତା ‘ନ ଦାନି ୱୋ ସୁରଂ ପାତୁଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ ଖାଦିତୁଂ ଦସ୍ସାମା’ତି ନଦନ୍ତା ୱଗ୍ଗନ୍ତା ମହାଘୋସଂ କରୋନ୍ତା ତେସଂ ସନ୍ତାସଂ ଜନେନ୍ତା ମହନ୍ତେହି ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡେହି ସବ୍ବଚାଟିୟୋ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଚ୍ଛମଂସଂ ୱିପ୍ପକିରିତ୍ୱା ଅପରିଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଜୱେନ ସେନାୟ ଅନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦେୱନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠା ଅସୁରା ୱିୟ ଉଲ୍ଲୋଳଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘ମୟଂ ମିଥିଲନଗରେ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୁରିସା, ସକ୍କୋନ୍ତା ଅମ୍ହେ ଗଣ୍ହଥା’ତି ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗତଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପେସେସି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସନ୍ନଦ୍ଧପଞ୍ଚାୱୁଧା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନମିୱ ଅଲଙ୍କତଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ଏକସତରାଜପଲ୍ଲଙ୍କେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ସିରିୱିଭୱଂ ଦିସ୍ୱା ମହାସତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନେୱ ସବ୍ବଂ କତ୍ୱା ମହାଜନଂ ସଙ୍ଖୋଭେତ୍ୱା ମିଥିଲାଭିମୁଖା ପକ୍କମିଂସୁ । ରାଜପୁରିସାପି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ତେସଂ ରାଜୂନଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋପି ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ନାମ ମେ ୱିସୟୋଗସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ କତୋ’’ତି କୁଜ୍ଝି । ରାଜାନୋପି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଜୟପାନଂ ପାତୁଂ ନାଦାସୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିଂସୁ । ବଲକାୟାପି ‘‘ମୟଂ ଅମୂଲକଂ ସୁରଂ ପାତୁଂ ନ ଲଭିମ୍ହା’’ତି କୁଜ୍ଝିଂସୁ ।
ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ତେ ରାଜାନୋ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଏଥ, ଭୋ, ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଦେହରାଜସ୍ସ ଖଗ୍ଗେନ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାଦେହି ଅକ୍କମିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମ, ସେନଂ ଗମନସଜ୍ଜଂ କରୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ରହୋଗତୋ କେୱଟ୍ଟସ୍ସପି ଏତମତ୍ଥଂ କଥେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପସ୍ସ ମନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ଏକସତରାଜୂନଂ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ପରିୱୁତା ଗଚ୍ଛାମ, ଏଥ, ଆଚରିୟା’’ତି ଆହ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱେନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ଜିନିତୁଂ ନାମ ନ ସକ୍କା, ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଲଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତି, ନିୱତ୍ତାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ଏୱମାହ – ‘‘ମହାରାଜ, ନ ଏସ ୱିଦେହରାଜସ୍ସ ଥାମୋ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସଂୱିଧାନମେତଂ, ମହାନୁଭାୱୋ ପନେସ, ତେନ ରକ୍ଖିତା ମିଥିଲା ସୀହରକ୍ଖିତଗୁହା ୱିୟ ନ ସକ୍କା କେନଚି ଗହେତୁଂ, କେୱଲଂ ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜନକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଲଂ ତତ୍ଥ ଗମନେନା’’ତି । ରାଜା ପନ ଖତ୍ତିୟମାନେନ ଇସ୍ସରିୟମଦେନ ମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମି । କେୱଟ୍ଟୋପି ଅତ୍ତନୋ କଥଂ ଗଣ୍ହାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନୀକୱୁତ୍ତି ନାମ ଅୟୁତ୍ତା’’ତି ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ନିକ୍ଖମି । ତେପି ୟୋଧା ଏକରତ୍ତେନେୱ ମିଥିଲଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନା କତକିଚ୍ଚଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ କଥୟିଂସୁ । ପଠମଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସାପିସ୍ସ ସାସନଂ ପହିଣିଂସୁ । ‘‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ‘ୱିଦେହରାଜାନଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’ତି ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ପଣ୍ଡିତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋତୁ, ଅଜ୍ଜ ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଜ ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ, ଅଜ୍ଜ ନଗରଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ନିବଦ୍ଧଂ ପେସେନ୍ତିୟେୱ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅହୋସି । ୱିଦେହରାଜା ପନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ କିର ଇମଂ ନଗରଂ ଗହେତୁଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପରମ୍ପରଘୋସେନ ଅସ୍ସୋସି ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗପଦୋସେୟେୱ ଉକ୍କାସତସହସ୍ସେନ ଧାରିୟମାନେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ପରିୱାରେସି । ଅଥ ନଂ ହତ୍ଥିପାକାରରଥପାକାରାଦୀହି ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ବଲଗୁମ୍ବଂ ଠପେସି । ମନୁସ୍ସା ଉନ୍ନାଦେନ୍ତା ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତା ସେଳେନ୍ତା ନଚ୍ଚନ୍ତା ଗଜ୍ଜନ୍ତା ତଜ୍ଜେନ୍ତା ମହାଘୋସଂ କରୋନ୍ତା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଦୀପୋଭାସେନ ଚେୱ ଅଲଙ୍କାରୋଭାସେନ ଚ ସକଲସତ୍ତୟୋଜନିକା ମିଥିଲା ଏକୋଭାସା ଅହୋସି । ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥତୂରିୟାନଂ ସଦ୍ଦେନ ପଥୱିୟା ଭିଜ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଉଲ୍ଲୋଳସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଅଜାନନ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଉଲ୍ଲୋଳସଦ୍ଦୋ ଜାତୋ, ନ ଖୋ ପନ ମୟଂ ଜାନାମ, କିଂ ନାମେତଂ, ୱୀମଂସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନୁ ଖୋ ଆଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସାଗମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଭୀତତସିତୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଅମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତଂ, ସବ୍ବେ ନୋ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସ୍ସତୀ’’ତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ତସ୍ସାଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସୀହୋ ୱିୟ ଅଛମ୍ଭିତୋ ସକଲନଗରେ ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ‘‘ରାଜାନଂ ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜନିୱେସନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପଟିଲଦ୍ଧସ୍ସାସୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମମ ପୁତ୍ତଂ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ଅଞ୍ଞୋ ମଂ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୋଚେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ପଞ୍ଚାଲୋ ସବ୍ବସେନାୟ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋୟମାଗତୋ ।
ସାୟଂ ପଞ୍ଚାଲିୟା ସେନା, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ମହୋସଧ ॥
‘‘ୱୀଥିମତୀ ପତ୍ତିମତୀ, ସବ୍ବସଙ୍ଗାମକୋୱିଦା ।
ଓହାରିନୀ ସଦ୍ଦୱତୀ, ଭେରିସଙ୍ଖପ୍ପବୋଧନା ॥
‘‘ଲୋହୱିଜ୍ଜାଲଙ୍କାରାଭା, ଧଜିନୀ ୱାମରୋହିନୀ ।
ସିପ୍ପିୟେହି ସୁସମ୍ପନ୍ନା, ସୂରେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ॥
‘‘ଦସେତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତା ଆହୁ, ଭୂରିପଞ୍ଞା ରହୋଗମା ।
ମାତା ଏକାଦସୀ ରଞ୍ଞୋ, ପଞ୍ଚାଲିୟଂ ପସାସତି ॥
‘‘ଅଥେତ୍ଥେକସତଂ ଖତ୍ୟା, ଅନୁୟନ୍ତା ୟସସ୍ସିନୋ ।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନରଟ୍ଠା ବ୍ୟଥିତା, ପଞ୍ଚାଲିୟଂ ୱସଂ ଗତା ॥
‘‘ୟଂୱଦା ତକ୍କରା ରଞ୍ଞୋ, ଅକାମା ପିୟଭାଣିନୋ ।
ପଞ୍ଚାଲମନୁୟାୟନ୍ତି, ଅକାମା ୱସିନୋ ଗତା ॥
‘‘ତାୟ ସେନାୟ ମିଥିଲା, ତିସନ୍ଧିପରିୱାରିତା ।
ରାଜଧାନୀ ୱିଦେହାନଂ, ସମନ୍ତା ପରିଖଞ୍ଞତି ॥
‘‘ଉଦ୍ଧଂ ତାରକଜାତାୱ, ସମନ୍ତା ପରିୱାରିତା ।
ମହୋସଧ ୱିଜାନାହି, କଥଂ ମୋକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସବ୍ବସେନାୟାତି ସବ୍ବାୟ ଏକସତରାଜନାୟିକାୟ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତୋ କିର, ତାତାତି ୱଦତି । ପଞ୍ଚାଲିୟାତି ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକା । ୱୀଥିମତୀତି ୱୀଥିୟା ଆନୀତେ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତେନ ୱଡ୍ଢକିଗଣେନ ସମନ୍ନାଗତା । ପତ୍ତିମତୀତି ପଦସଞ୍ଚରେନ ବଲକାୟେନ ସମନ୍ନାଗତା । ସବ୍ବସଙ୍ଗାମକୋୱିଦାତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାମେ କୁସଲା । ଓହାରିନୀତି ପରସେନାୟ ଅନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅପଞ୍ଞାୟନ୍ତାୱ ପରସୀସଂ ଆହରିତୁଂ ସମତ୍ଥା । ସଦ୍ଦୱତୀତି ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତା । ଭେରିସଙ୍ଖପ୍ପବୋଧନାତି ‘‘ଏଥ ୟାଥ ୟୁଜ୍ଝଥା’’ତିଆଦୀନି ତତ୍ଥ ୱଚୀଭେଦେନ ଜାନାପେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତାଦିସାନି ପନେତ୍ଥ କିଚ୍ଚାନି ଭେରିସଙ୍ଖସଦ୍ଦେହେୱ ବୋଧେନ୍ତୀତି ଭେରିସଙ୍ଖପ୍ପବୋଧନା । ଲୋହୱିଜ୍ଜାଲଙ୍କାରାଭାତି ଏତ୍ଥ ଲୋହୱିଜ୍ଜାତି ଲୋହସିପ୍ପାନି । ସତ୍ତରତନପଟିମଣ୍ଡିତାନଂ କୱଚଚମ୍ମଜାଲିକାସୀସକରେଣିକାଦୀନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ଅଲଙ୍କାରାତି ରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ଅଲଙ୍କାରା । ତସ୍ମା ଲୋହୱିଜ୍ଜାହି ଚେୱ ଅଲଙ୍କାରେହି ଚ ଭାସତୀତି ଲୋହୱିଜ୍ଜାଲଙ୍କାରାଭାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଧଜିନୀତି ସୁୱଣ୍ଣାଦିପଟିମଣ୍ଡିତେହି ନାନାୱତ୍ଥସମୁଜ୍ଜଲେହି ରଥାଦୀସୁ ସମୁସ୍ସିତଧଜେହି ସମନ୍ନାଗତା । ୱାମରୋହିନୀତି ହତ୍ଥୀ ଚ ଅସ୍ସେ ଚ ଆରୋହନ୍ତା ୱାମପସ୍ସେନ ଆରୋହନ୍ତି, ତେନ ‘‘ୱାମରୋହିନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେହି ସମନ୍ନାଗତା, ଅପରିମିତହତ୍ଥିଅସ୍ସସମାକିଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିପ୍ପିୟେହୀତି ହତ୍ଥିସିପ୍ପଅସ୍ସସିପ୍ପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସସୁ ସିପ୍ପେସୁ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ପତ୍ତେହି ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ନାଗତା ସୁସମାକିଣ୍ଣା । ସୂରେହୀତି ତାତ, ଏସା କିର ସେନା ସୀହସମାନପରକ୍କମେହି ସୂରୟୋଧେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ।
ଆହୂତି ଦସ କିରେତ୍ଥ ସେନାୟ ପଣ୍ଡିତାତି ୱଦନ୍ତି । ଭୂରିପଞ୍ଞାତି ପଥୱିସମାୟ ୱିପୁଲାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ରହୋଗମାତି ରହୋ ଗମନସୀଲା ରହୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନ୍ତନସୀଲା । ତେ କିର ଏକାହଦ୍ୱୀହଂ ଚିନ୍ତେତୁଂ ଲଭନ୍ତା ପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେତୁଂ ଆକାସେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ସମତ୍ଥା । ଏକାଦସୀତି ତେହି କିର ପଣ୍ଡିତେହି ଅତିରେକତରପଞ୍ଞା ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞୋ ମାତା । ସା ତେସଂ ଏକାଦସୀ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚାଲିୟଂ ସେନଂ ପସାସତି ଅନୁସାସତି ।
ଏକଦିୱସଂ କିରେକୋ ପୁରିସୋ ଏକଂ ତଣ୍ଡୁଲନାଳିଞ୍ଚ ପୁଟକଭତ୍ତଞ୍ଚ କହାପଣସହସ୍ସଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ନଦିଂ ତରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଓତିଣ୍ଣୋ ନଦିମଜ୍ଝଂ ପତ୍ୱା ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତୀରେ ଠିତେ ମନୁସ୍ସେ ଏୱମାହ – ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ମମ ହତ୍ଥେ ଏକା ତଣ୍ଡୁଲନାଳି ପୁଟକଭତ୍ତଂ କହାପଣସହସ୍ସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥି, ଇତୋ ୟଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସାମି । ୟୋ ସକ୍କୋତି, ସୋ ମଂ ଉତ୍ତାରେତୂ’’ତି । ଅଥେକୋ ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ଗାଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ନଦିଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ତଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ପରତୀରଂ ଉତ୍ତାରେତ୍ୱା ‘‘ଦେହି ମେ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ସୋ ତଣ୍ଡୁଲନାଳିଂ ୱା ପୁଟକଭତ୍ତଂ ୱା ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି। ‘‘ସମ୍ମ, ଅହଂ ଜୀୱିତଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ତଂ ଉତ୍ତାରେସିଂ, ନ ମେ ଏତେହି ଅତ୍ଥୋ, କହାପଣଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି । ଅହଂ ‘‘ଇତୋ ମୟ୍ହଂ ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱଚଂ, ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦମ୍ମି, ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଣ୍ହାତି । ସୋ ସମୀପେ ଠିତସ୍ସ ଏକସ୍ସ କଥେସି । ସୋପି ତଂ ‘‘ଏସ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚ୍ଚନକଂ ତୱ ଦେତି, ଗଣ୍ହା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଅହଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ଆଦାୟ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚାନଂ ଆରୋଚେସି । ତେପି ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ୱା ତଥେୱାହଂସୁ । ସୋ ତେସଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେନ ଅତୁଟ୍ଠୋ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜାପି ୱିନିଚ୍ଛୟାମଚ୍ଚେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ଉଭିନ୍ନଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ପହାୟ ନଦିଂ ଓତିଣ୍ଣଂ ପରଜ୍ଜାପେସି ।
ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରଞ୍ଞୋ ମାତା ଚଲାକଦେୱୀ ନାମ ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନା ଅହୋସି । ସା ରଞ୍ଞୋ ଦୁବ୍ବିନିଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ଇମଂ ଅଡ୍ଡଂ ଞତ୍ୱାୱ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିନିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଅମ୍ମ, ଅହଂ ଏତ୍ତକଂ ଜାନାମି । ସଚେ ତୁମ୍ହେ ଉତ୍ତରିତରଂ ଜାନାଥ, ତୁମ୍ହେୱ ୱିନିଚ୍ଛିନଥା’’ତି । ସା ‘‘ଏୱଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ପୁରିସଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ତାତ, ତୱ ହତ୍ଥଗତାନି ତୀଣିପି ଭୂମିୟଂ ଠପେହୀ’’ତି ପଟିପାଟିୟା ଠପାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ଉଦକେ ୱୁୟ୍ହମାନୋ ଇମସ୍ସ କିଂ କଥେସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମୟ୍ୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ତୱ ରୁଚ୍ଚନକଂ ଗଣ୍ହା’’ତି ଆହ । ସୋ ସହସ୍ସତ୍ଥୱିକଂ ଗଣ୍ହି । ଅଥ ନଂ ସା ଥୋକଂ ଗତକାଲେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ସହସ୍ସଂ ତେ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତାତ, ତୟା ‘ଇତୋ ୟଂ ମୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ଇମସ୍ସ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଦେୱୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ଇମଂ ସହସ୍ସଂ ଏତସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାପେସି । ସୋ ରୋଦନ୍ତୋ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ଅଦାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରାଜା ଅମଚ୍ଚା ଚ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ସାଧୁକାରଂ ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସା ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱିଦେହରାଜା ‘‘ମାତା ଏକାଦସୀ ରଞ୍ଞୋ’’ତି ଆହ ।
ଖତ୍ୟାତି ଖତ୍ତିୟା । ଅଚ୍ଛିନ୍ନରଟ୍ଠାତି ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗହିତରଟ୍ଠା । ବ୍ୟଥିତାତି ମରଣଭୟଭୀତା ଅଞ୍ଞଂ ଗହେତବ୍ବଗହଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା । ପଞ୍ଚାଲିୟଂ ୱସଂ ଗତାତି ଏତସ୍ସ ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞୋ ୱସଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାମିୱଚନତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୟଂୱଦା ତକ୍କରାତି ୟଂ ମୁଖେନ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ରଞ୍ଞୋ କାତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତାୱ । ୱସିନୋ ଗତାତି ପୁବ୍ବେ ସୟଂୱସିନୋ ଇଦାନି ପନସ୍ସ ୱସଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିସନ୍ଧୀତି ପଠମଂ ହତ୍ଥିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତା, ତତୋ ରଥପାକାରେନ, ତତୋ ଅସ୍ସପାକାରେନ, ତତୋ ୟୋଧପତ୍ତିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତାତି ଇମେହି ଚତୂହି ସଙ୍ଖେପେହି ତିସନ୍ଧୀହି ପରିୱାରିତା । ହତ୍ଥିରଥାନଞ୍ହି ଅନ୍ତରଂ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ରଥଅସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରଂ ଏକୋ ସନ୍ଧି, ଅସ୍ସପତ୍ତୀନଂ ଅନ୍ତରଂ ଏକୋ ସନ୍ଧି । ପରିଖଞ୍ଞତୀତି ଖନୀୟତି । ଇମଞ୍ହି ଇଦାନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଗଣ୍ହିତୁକାମା ୱିୟ ସମନ୍ତତୋ ଖନନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଂ ତାରକଜାତାୱାତି ତାତ, ୟାୟ ସେନାୟ ସମନ୍ତା ପରିୱାରିତା, ସା ଅନେକସତସହସ୍ସଦଣ୍ଡଦୀପିକାହି ଉଦ୍ଧଂ ତାରକଜାତା ୱିୟ ଖାୟତି । ୱିଜାନାହୀତି ତାତ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତ, ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଅଞ୍ଞୋ ତୟା ସଦିସୋ ଉପାୟକୁସଲୋ ପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ ନାମ ଏୱରୂପେସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଞାୟତି, ତସ୍ମା ତ୍ୱମେୱ ଜାନାହି, କଥଂ ଅମ୍ହାକଂ ଇତୋ ଦୁକ୍ଖା ପମୋକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ଇମଂ ରଞ୍ଞୋ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅତିୱିୟ ମରଣଭୟଭୀତୋ, ଗିଲାନସ୍ସ ଖୋ ପନ ୱେଜ୍ଜୋ ପଟିସରଣଂ, ଛାତସ୍ସ ଭୋଜନଂ, ପିପାସିତସ୍ସ ପାନୀୟଂ, ଇମସ୍ସପି ମଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ମନୋସିଲାତଲେ ନଦନ୍ତୋ ସୀହୋ ୱିୟ ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜ, ରଜ୍ଜସୁଖଂ ଅନୁଭୱ, ଅହଂ ଲେଡ୍ଡୁଂ
ଗହେତ୍ୱା କାକଂ ୱିୟ, ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ମକ୍କଟଂ ୱିୟ ଚ, ଇମଂ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖଂ ସେନଂ ଉଦରେ ବନ୍ଧସାଟକାନମ୍ପି ଅସ୍ସାମିକଂ କତ୍ୱା ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନୱମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ପାଦେ ଦେୱ ପସାରେହି, ଭୁଞ୍ଜ କାମେ ରମସ୍ସୁ ଚ ।
ହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚାଲିୟଂ ସେନଂ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ପଲାୟିତୀ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ଦେୱ, ତ୍ୱଂ ୟଥାସୁଖଂ ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜସୁଖସଙ୍ଖାତେ ତେ ପାଦେ ପସାରେହି, ପସାରେନ୍ତୋ ଚ ସଙ୍ଗାମେ ଚିତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜ, କାମେ ରମସ୍ସୁ ଚ, ଏସ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଇମଂ ସେନଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ରାଜାନଂ ସମସ୍ସାସେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନଗରେ ଛଣଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ନାଗରେ ଆହ – ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ସତ୍ତାହଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନପାନଭୋଜନାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଛଣକୀଳଂ ପଟ୍ଠପେଥ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ୟଥାରୂପଂ ମହାପାନଂ ପିୱନ୍ତୁ, ଗନ୍ଧବ୍ବଂ କରୋନ୍ତୁ, ୱାଦେନ୍ତୁ ୱଗ୍ଗନ୍ତୁ ସେଳେନ୍ତୁ ନଦନ୍ତୁ ନଚ୍ଚନ୍ତୁ ଗାୟନ୍ତୁ ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତୁ, ପରିବ୍ବୟୋ ପନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତକୋୱ ହୋତୁ, ଅହଂ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ନାମ, ପସ୍ସିସ୍ସଥ ମେ ଆନୁଭାୱ’’ନ୍ତି । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ତଦା ଗୀତୱାଦିତାଦିସଦ୍ଦଂ ବହିନଗରେ ଠିତା ସୁଣନ୍ତି, ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ମନୁସ୍ସା ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତି । ଠପେତ୍ୱା ପଟିସତ୍ତୁଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଞ୍ଚାରୋ ନ ଛିଜ୍ଜତି, ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠମନୁସ୍ସା ଛଣକୀଳନିସ୍ସିତଂ ଜନଂ ପସ୍ସନ୍ତି ।
ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋପି ନଗରେ କୋଲାହଲଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଏୱମାହ – ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଅମ୍ହେସୁ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିୟା ସେନାୟ ନଗରଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ନଗରୱାସୀନଂ ଭୟଂ ୱା ସାରଜ୍ଜଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଆନନ୍ଦିତା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତା ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତି ନଦନ୍ତି ସେଳେନ୍ତି ନଚ୍ଚନ୍ତି ଗାୟନ୍ତି, କିଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ? ଅଥ ନଂ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ ‘‘ଦେୱ, ମୟଂ ଏକେନ କମ୍ମେନ ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଛଣନିସ୍ସିତଂ ମହାଜନଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିମ୍ହା ‘ଅମ୍ଭୋ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରାଜାନୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା, ତୁମ୍ହେ ପନ ଅତିପମତ୍ତା, କିଂ ନାମେତ’ନ୍ତି ? ତେ ଏୱମାହଂସୁ ‘ଅମ୍ଭୋ, ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ କୁମାରକାଲେ ଏକୋ ମନୋରଥୋ ଅହୋସି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରାଜୂହି ନଗରେ ପରିୱାରିତେ ଛଣଂ କରିସ୍ସାମୀତି, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଜ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଛଣଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ସୟଂ ମହାତଲେ ମହାପାନଂ ପିୱତୀ’’’ତି ।
ରାଜା ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସେନଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଭୋନ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛଥ, ଖିପ୍ପଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ନଗରଂ ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ପରିଖଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାକାରଂ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକେ ଭିନ୍ଦନ୍ତା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସକଟେହି କୁମ୍ଭଣ୍ଡାନି ୱିୟ ମହାଜନସ୍ସ ସୀସାନି ଗଣ୍ହଥ, ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ସୀସଂ ଆହରଥା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୂରୟୋଧା ନାନାୱୁଧହତ୍ଥା ଦ୍ୱାରସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୁରିସେହି ସକ୍ଖରୱାଲୁକକଲଲସିଞ୍ଚନପାସାଣପତନାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତା ପଟିକ୍କମନ୍ତି । ‘‘ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି ପରିଖଂ ଓତିଣ୍ଣେପି ଅନ୍ତରଟ୍ଟାଲକେସୁ ଠିତା ଉସୁସତ୍ତିତୋମରାଦୀହି ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ମହାୱିନାସଂ ପାପେନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୟୋଧା ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ୟୋଧେ ହତ୍ଥୱିକାରାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି ତଜ୍ଜେନ୍ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେ କିଲମନ୍ତା ଭତ୍ତଂ ଅଲଭନ୍ତା ଥୋକଂ ପିୱିସ୍ସଥ ଖାଦିସ୍ସଥା’’ତି ସୁରାପିଟ୍ଠକାନି ଚେୱ ମଚ୍ଛମଂସସୂଲାନି ଚ ପସାରେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପିୱନ୍ତି ଖାଦନ୍ତି, ଅନୁପାକାରେ ଚଙ୍କମନ୍ତି । ଇତରେ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଠପେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେ ଅଞ୍ଞେହି ନିଦ୍ଧରିତୁଂ ନ ସକ୍କା’’ତି ୱଦିଂସୁ ।
ରାଜା ଚତୁପଞ୍ଚାହଂ ୱସିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ କେୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଆଚରିୟ, ନଗରଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ଏକୋପି ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । କେୱଟ୍ଟୋ ‘‘ହୋତୁ, ମହାରାଜ, ନଗରଂ ନାମ ବହିଉଦକଂ ହୋତି, ଉଦକକ୍ଖୟେନ ନଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ମନୁସ୍ସା ଉଦକେନ କିଲମନ୍ତା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦକଂ ପୱେସେତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା କଣ୍ଡେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପେସେସୁଂ । ତେନପି ପଠମମେୱ ଆଣତ୍ତଂ ‘‘ୟୋ ୟୋ କଣ୍ଡେ ପଣ୍ଣଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ସୋ ମେ ଆହରତୂ’’ତି । ଅଥେକୋ ପୁରିସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ମେ ପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ଜାନନ୍ତୀ’’ତି ସଟ୍ଠିହତ୍ଥଂ ୱେଳୁଂ ଦ୍ୱିଧା ଫାଲେତ୍ୱା ପରିସୁଦ୍ଧଂ ସୋଧାପେତ୍ୱା ପୁନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଚମ୍ମେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପରି କଲଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତତୋ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତତାପସେହି ଆନୀତଂ କୁଦ୍ରୂସକୁମୁଦବୀଜଂ ପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ କଲଲେସୁ ରୋପାପେତ୍ୱା ଉପରି ୱେଳୁଂ ଠପାପେତ୍ୱା ଉଦକସ୍ସ ପୂରାପେସି । ଏକରତ୍ତେନେୱ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱେଳୁମତ୍ଥକତୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ରତନମତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।
ଅଥ ନଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସାନଂ ଦାପେସି । ତେ ତସ୍ସ ଦଣ୍ଡକଂ ୱଲୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲିକା ଛାତକେନ ମା ମରିତ୍ଥ, ଗଣ୍ହଥେତଂ ଉପ୍ପଲଂ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକଂ କୁଚ୍ଛିପୂରଂ ଖାଦଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଖିପିଂସୁ । ତମେକୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଗଣ୍ହି, ଅଥ ତଂ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ, ଦେୱ, ଇମସ୍ସ ଦଣ୍ଡକଂ, ନ ନୋ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏୱଂ ଦୀଘଦଣ୍ଡକୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମିନଥ ନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୁରିସା ସଟ୍ଠିହତ୍ଥଂ ଦଣ୍ଡକଂ ଅସୀତିହତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ମିନିଂସୁ । ପୁନ ରଞ୍ଞା ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ଏକୋ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଦେୱ, ଅହଂ ଏକଦିୱସଂ ପିପାସିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘ସୁରଂ ପିୱିସ୍ସାମୀ’ତି ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ନାଗରାନଂ ଉଦକକୀଳତ୍ଥାୟ କତଂ ମହାପୋକ୍ଖରଣିଂ ପସ୍ସିଂ, ମହାଜନୋ ନାୱାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଗଣ୍ହାତି । ତତ୍ଥ ଇଦଂ ତୀରପ୍ପଦେସେ ଜାତଂ, ଗମ୍ଭୀରଟ୍ଠାନେ ଜାତସ୍ସ ପନ ଦଣ୍ଡକୋ ସତହତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା କେୱଟ୍ଟଂ ଆହ – ‘‘ଆଚରିୟ, ନ ସକ୍କା ଉଦକକ୍ଖୟେନ ଇଦଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ, ହରଥେକଂ ଉପାୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଧଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ନଗରଂ ନାମ ବହିଧଞ୍ଞଂ ହୋତୀ’’ତି । ଏୱଂ ହୋତୁ ଆଚରିୟାତି, ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ମେ କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଅନୁପାକାରମତ୍ଥକେ କଲଲଂ କତ୍ୱା ୱୀହିଂ ତତ୍ଥ ରୋପାପେସି । ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ ସମିଜ୍ଝତୀତି ୱୀହୀ ଏକରତ୍ତେନେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପାକାରମତ୍ଥକେ ନୀଲା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ଭୋ, କିମେତଂ ପାକାରମତ୍ଥକେ ନୀଲଂ ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସୋ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ମୁଖତୋ ଜିୱ୍ହଂ ଲୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଅନାଗତଭୟଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବେୱ ରଟ୍ଠତୋ ଧଞ୍ଞଂ ଆହରାପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଠାଗାରାଦୀନି ପୂରାପେତ୍ୱା ସେସଧଞ୍ଞଂ ପାକାରପସ୍ସେ ନିକ୍ଖିପାପେସି । ତେ କିର ୱୀହୟୋ ଆତପେନ ସୁକ୍ଖନ୍ତା ୱସ୍ସେନ ତେମେନ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ସସ୍ସଂ ଜନେସୁଂ । ଅହଂ ଏକଦିୱସଂ ଏକେନ କମ୍ମେନ ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ପାକାରମତ୍ଥକେ ୱୀହିରାସିତୋ ୱୀହିଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱୀଥିୟଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତେ ପସ୍ସିଂ । ଅଥ ତେ ମଂ ପରିହାସନ୍ତା ‘ଛାତୋସି ମଞ୍ଞେ, ୱୀହିଂସାଟକଦସନ୍ତେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତୱ ଗେହଂ ହରିତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଚାପେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜାହୀ’ତି ୱଦିଂସୂ’’ତି ଆରୋଚେସି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା କେୱଟ୍ଟଂ ‘‘ଆଚରିୟ, ଧଞ୍ଞକ୍ଖୟେନପି ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅୟମ୍ପି ଅନୁପାୟୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଦାରୁକ୍ଖୟେନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ନଗରଂ ନାମ ବହିଦାରୁକଂ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ହୋତୁ, ଆଚରିୟା’’ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପାକାରମତ୍ଥକେ ୱୀହିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟମାନଂ ଦାରୁରାସିଂ କାରେସି । ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ମନୁସ୍ସା ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିହାସଂ କରୋନ୍ତା ‘‘ସଚେ ଛାତତ୍ଥ, ୟାଗୁଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ମହନ୍ତମହନ୍ତାନି ଦାରୂନି ଖିପିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ପାକାରମତ୍ଥକେନ ଦାରୂନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, କିମେତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ କିର ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଅନାଗତଭୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦାରୂନି ଆହରାପେତ୍ୱା କୁଲାନଂ ପଚ୍ଛାଗେହେସୁ ଠପାପେତ୍ୱା ଅତିରେକାନି ପାକାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଠପାପେସୀ’’ତି ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକାନଞ୍ଞେୱ ସନ୍ତିକା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟଂ ଆହ – ‘‘ଆଚରିୟ, ଦାରୁକ୍ଖୟେନପି ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଆହରଥେକଂ ଉପାୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମହାରାଜ, ଅଞ୍ଞୋ ଉପାୟୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, କିଂ ଉପାୟୋ ନାମେସ, ନାହଂ ତୱ ଉପାୟସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ପସ୍ସାମି, ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ୱେଦେହଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ, ଅମ୍ହାକଂ ନଗରମେୱ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଏକସତଖତ୍ତିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେଦେହଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାସକ୍ଖୀ’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଲଜ୍ଜନକଂ ଭୱିସ୍ସତି, କିଂ ପନ ମହୋସଧୋୱ ପଣ୍ଡିତୋ, ଅହମ୍ପି ପଣ୍ଡିତୋୟେୱ, ଏକଂ ଲେସଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘କିଂ ଲେସୋ ନାମ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ନାମ କରିସ୍ସାମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘କିମେତଂ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ନାମା’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ ନ ସେନା ୟୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ରାଜୂନଂ ଦ୍ୱେ ପଣ୍ଡିତା ଏକଟ୍ଠାନେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । ତେସୁ ୟୋ ୱନ୍ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ପରାଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ମହୋସଧୋ ପନ ଇମଂ ମନ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ଅହଂ ମହଲ୍ଲକୋ, ସୋ ଦହରୋ, ମଂ ଦିସ୍ୱାୱ ୱନ୍ଦିସ୍ସତି, ତଦା ୱିଦେହୋ ପରାଜିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଥ ମୟଂ ୱିଦେହଂ ପରାଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନଗରମେୱ ଗମିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ନୋ ଲଜ୍ଜନକଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ଇଦଂ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ନାମା’’ତି ।
ପଣ୍ଡିତୋ ତମ୍ପି ରହସ୍ସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଞତ୍ୱା ‘‘ସଚେ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରଜ୍ଜାମି, ନାହଂ ପଣ୍ଡିତୋସ୍ମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋପି ‘‘ସୋଭନୋ, ଆଚରିୟ, ଉପାୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତାନଂ ଧମ୍ମେନ ଜୟପରାଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ନ କରିସ୍ସତି, ସୋପି ପରାଜିତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଣ୍ଣଂ ଲିଖାପେତ୍ୱା ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ୱେଦେହସ୍ସ ପେସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ୱେଦେହୋ ପଣ୍ଡିତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱ, ସ୍ୱେ ପାତୋୱ ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲଂ ସଜ୍ଜେସ୍ସନ୍ତି, ‘ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’ତି ପେସେଥା’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆଗତଦୂତସ୍ସେୱ ହତ୍ଥେ ପଣ୍ଣକଂ ଅଦାସି । ପଣ୍ଡିତୋ ପୁନଦିୱସେ ‘‘କେୱଟ୍ଟସ୍ସେୱ ପରାଜୟୋ ହୋତୂ’’ତି ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲଂ ସଜ୍ଜାପେସି । ତେପି ଖୋ ଏକସତପୁରିସା ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ କେୱଟ୍ଟଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ତେପି ଏକସତରାଜାନୋ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଚୀନଦିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତଥା କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ।
ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନ ପାତୋୱ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ କାସିକୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତୋ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପୱିସତୁ ମେ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଗମିସ୍ସସି, ତାତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘କିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘ଦେୱ, କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମଣିରତନେନ ୱଞ୍ଚେତୁକାମୋମ୍ହି, ଅଟ୍ଠୱଙ୍କଂ ମଣିରତନଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ଗଣ୍ହ, ତାତା’’ତି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନା ଓତିଣ୍ଣୋ ସହଜାତେହି ୟୋଧସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ନୱୁତିକହାପଣସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ସେତସିନ୍ଧୱୟୁତ୍ତଂ ରଥୱରମାରୁୟ୍ହ ପାତରାସୱେଲାୟ ଦ୍ୱାରସମୀପଂ ପାପୁଣି । କେୱଟ୍ଟୋ ପନ ‘‘ଇଦାନି ଆଗମିସ୍ସତି, ଇଦାନି ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସାଗମନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋୟେୱ ଅଟ୍ଠାସି, ଓଲୋକନେନ ଦୀଘଗୀୱତଂ ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ସୂରିୟତେଜେନ ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋପି ମହାପରିୱାରତାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରନ୍ତୋ କେସରସୀହୋ ୱିୟ ଅଛମ୍ଭିତୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରାପେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ରଥା ଓରୁୟ୍ହ ସୀହୋ ୱିୟ ୱିଜମ୍ଭମାନୋ ପାୟାସି । ଏକସତରାଜାନୋପି ତସ୍ସ ରୂପସିରିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏସ କିର ସିରିୱଡ୍ଢନସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ପଞ୍ଞାୟ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଦୁତିୟୋ’’ତି ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ ।
ସୋପି ମରୁଗଣପରିୱୁତୋ ୱିୟ ସକ୍କୋ ଅନୋମେନ ସିରିୱିଭୱେନ ତଂ ମଣିରତନଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । କେୱଟ୍ଟୋପି ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ପଣ୍ଡିତ ମହୋସଧ, ମୟଂ ଦ୍ୱେ ପଣ୍ଡିତା, ଅମ୍ହାକଂ ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ୱସନ୍ତାନଂ ତୁମ୍ହେହି ପଣ୍ଣାକାରମତ୍ତମ୍ପି ନ ପେସିତପୁବ୍ବଂ, କସ୍ମା ଏୱମକତ୍ଥା’’ତି ? ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ଅଜ୍ଜ ମୟଂ ଇମଂ ମଣିରତନଂ ଲଭିମ୍ହା, ହନ୍ଦ, ଇମଂ ମଣିରତନଂ ଗଣ୍ହଥ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ମଣିରତନଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଜଲମାନଂ ମଣିରତନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଦାତୁକାମୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି, ପଣ୍ଡିତ, ଦେହୀ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଗଣ୍ହାହି, ଆଚରିୟା’’ତି ଖିପିତ୍ୱା ପସାରିତହତ୍ଥସ୍ସ ଅଙ୍ଗୁଲୀସୁ ପାତେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗରୁଂ ମଣିରତନଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଧାରେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ମଣିରତନଂ ପରିଗଳିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ପତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଲୋଭେନ ‘‘ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଓଣତୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଏକେନ ହତ୍ଥେନ ଖନ୍ଧଟ୍ଠିକେ, ଏକେନ ପିଟ୍ଠିକଚ୍ଛାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେଥ ଆଚରିୟ, ଉଟ୍ଠେଥ ଆଚରିୟ, ଅହଂ ଅତିଦହରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ନତ୍ତୁମତ୍ତୋ, ମା ମଂ ୱନ୍ଦଥା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅପରାପରଂ କତ୍ୱା ମୁଖଂ ଭୂମିୟଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଲୋହିତମକ୍ଖିତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ଧବାଲ, ତ୍ୱଂ ମମ ସନ୍ତିକା ୱନ୍ଦନଂ ପଚ୍ଚାସୀସସୀ’’ତି ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଖିପି । ସୋ ଉସଭମତ୍ତେ ଠାନେ ପତିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ପଲାୟି । ମଣିରତନଂ ପନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସାୟେୱ ଗଣ୍ହିଂସୁ ।
ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଉଟ୍ଠେଥ ଆଚରିୟ, ଉଟ୍ଠେଥ ଆଚରିୟ, ମା ମଂ ୱନ୍ଦଥା’’ତି ୱଚୀଘୋସୋ ସକଲପରିସଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ‘‘କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମହୋସଧସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ପୁରିସାପିସ୍ସ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଉନ୍ନାଦାଦୀନି ଅକଂସୁ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ତେ ରାଜାନୋ କେୱଟ୍ଟଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଓଣତଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁୟେୱ । ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପଣ୍ଡିତେନ ମହୋସଧୋ ୱନ୍ଦିତୋ, ଇଦାନି ପରାଜିତମ୍ହା, ନ ନୋ ଜୀୱିତଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସେ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲାଭିମୁଖା ପଲାୟିତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ତେ ପଲାୟନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସା ‘‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଏକସତଖତ୍ତିୟେ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟତୀ’’ତି ପୁନ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିମକଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ରାଜାନୋ ମରଣଭୟଭୀତା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପଲାୟନ୍ତା ସେନଙ୍ଗଂ ଭିନ୍ଦିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୁରିସାପି ନଦନ୍ତା ୱଗ୍ଗନ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ କୋଲାହଲମକଂସୁ। ମହାସତ୍ତୋ ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତୋ ନଗରମେୱ ପାୱିସି । ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ସେନାପି ତିୟୋଜନମତ୍ତଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି ।
କେୱଟ୍ଟୋ ଅସ୍ସଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ନଲାଟେ ଲୋହିତଂ ପୁଞ୍ଛମାନୋ ସେନଂ ପତ୍ୱା ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ‘‘ଭୋନ୍ତୋ ମା ପଲାୟଥ, ଭୋନ୍ତୋ ମା ପଲାୟଥ, ନାହଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ୱନ୍ଦାମି, ତିଟ୍ଠଥ ତିଟ୍ଠଥା’’ତି ଆହ । ସେନା ଅସଦ୍ଦହନ୍ତା ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କେୱଟ୍ଟଂ ଅକ୍କୋସନ୍ତା ପରିଭାସନ୍ତା ‘‘ପାପଧମ୍ମ ଦୁଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣ, ‘ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧଂ ନାମ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ନତ୍ତୁମତ୍ତଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତମ୍ପି ୱନ୍ଦତି, ନତ୍ଥି ତୱ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି କଥଂ ଅସୁଣନ୍ତା ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତେୱ । ସୋ ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସେନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ‘‘ଭୋନ୍ତୋ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହଥ ମୟ୍ହଂ, ନାହଂ ତଂ ୱନ୍ଦାମି, ମଣିରତନେନ ମଂ ୱଞ୍ଚେସୀ’’ତି ସବ୍ବେପି ତେ ରାଜାନୋ ନାନାକାରଣେହି ସମ୍ବୋଧେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କଥଂ ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ତଥା ଭିନ୍ନଂ ସେନଂ ପଟିନିୱତ୍ତେସି । ସା ପନ ତାୱ ମହତୀ ସେନା ସଚେ ଏକେକପଂସୁମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଏକେକଲେଡ୍ଡୁଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ନଗରାଭିମୁଖା ଖିପେୟ୍ୟ, ପରିଖଂ ପୂରେତ୍ୱା ପାକାରପ୍ପମାଣା ରାସି ଭୱେୟ୍ୟ । ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ ସମିଜ୍ଝତିୟେୱ, ତସ୍ମା ଏକୋପି ପଂସୁମୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଲେଡ୍ଡୁଂ ୱା ନଗରାଭିମୁଖଂ ଖିପନ୍ତୋ ନାମ ନାହୋସି । ସବ୍ବେପି ତେ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନମେୱ ପଚ୍ଚାଗମିଂସୁ।
ରାଜା କେୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ କରୋମ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଦେୱ, କସ୍ସଚି ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସଞ୍ଚାରଂ ଛିନ୍ଦାମ, ମନୁସ୍ସା ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତା ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ମୟଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି । ପଣ୍ଡିତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଞତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେସୁ ଚିରଂ ଇଧେୱ ୱସନ୍ତେସୁ ଫାସୁକଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଉପାୟେନେୱ ତେ ପଲାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ମନ୍ତେନ ତେ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକଂ ମନ୍ତକୁସଲଂ ଉପଧାରେନ୍ତୋ ଅନୁକେୱଟ୍ଟଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟ, ଅମ୍ହାକଂ ଏକଂ କମ୍ମଂ ନିଦ୍ଧରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘କିଂ କରୋମ, ପଣ୍ଡିତ, ୱଦେହୀ’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, ତୁମ୍ହେ ଅନୁପାକାରେ ଠତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ପମାଦଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅନ୍ତରନ୍ତରା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସାନଂ ପୂୱମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଖାଦଥ ମା ଉକ୍କଣ୍ଠଥ, ଅଞ୍ଞଂ କତିପାହଂ ୱସିତୁଂ ୱାୟମଥ, ନଗରୱାସିନୋ ପଞ୍ଜରେ ବଦ୍ଧକୁକ୍କୁଟା ୱିୟ ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ନଚିରସ୍ସେୱ ୱୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତି । ଅଥ ତୁମ୍ହେ ୱେଦେହଞ୍ଚ ଦୁଟ୍ଠଗହପତିପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଗଣ୍ହିସ୍ସଥା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥ। ଅମ୍ହାକଂ ମନୁସ୍ସା ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସାନଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ତୁମ୍ହେ ହତ୍ଥପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ୱେଳୁପେସିକାଦୀହି ପହରନ୍ତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା କେସେ ଓହାରେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଚୂଳା ଗାହାପେତ୍ୱା ଇଟ୍ଠକଚୁଣ୍ଣେନ ଓକିରାପେତ୍ୱା କଣୱୀରମାଲଂ କଣ୍ଣେ କତ୍ୱା କତିପୟପହାରେ ଦତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିୟଂ ରାଜିୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାକାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସିକ୍କାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟୋତ୍ତେନ ଓତାରେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ମନ୍ତଭେଦକ, ଚୋରା’’ତି ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ମନୁସ୍ସାନଂ ଦସ୍ସନ୍ତି । ତେ ତଂ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନେସ୍ସନ୍ତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ତେ ଅପରାଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥ ‘‘ମହାରାଜ, ମୟ୍ହଂ ପୁବ୍ବେ ୟସୋ ମହନ୍ତୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ମନ୍ତଭେଦକୋ’’ତି ମଂ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ କଥେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମେ ୱିଭୱଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦି, ‘‘ଅହଂ ମମ ୟସଭେଦକସ୍ସ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଗଣ୍ହାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତୁମ୍ହାକଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତମୋଚନେନ ଏତେସଂ ଠିତାନଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଦେମି । ଏତ୍ତକେନ ମଂ ପୋରାଣୱେରଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ଇମଂ ବ୍ୟସନଂ ପାପେସି । ‘‘ତଂ ସବ୍ବଂ ତୁମ୍ହାକଂ ମନୁସ୍ସା ଜାନନ୍ତି, ମହାରାଜା’’ତି ନାନପ୍ପକାରେହି ତଂ ସଦ୍ଦହାପେତ୍ୱା ୱିସ୍ସାସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱଦେୟ୍ୟାଥ ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ମମଂ ଲଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ । ଇଦାନି ୱେଦେହସ୍ସ ଚ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଜୀୱିତଂ ନତ୍ଥି, ଅହଂ ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ପାକାରସ୍ସ ଥିରଟ୍ଠାନଦୁବ୍ବଲଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିଖାୟଂ କୁମ୍ଭୀଲାଦୀନଂ ଅତ୍ଥିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ନତ୍ଥିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଜାନାମି, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ୱୋ ନଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ସୋ ରାଜା ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସତି, ସେନାୱାହନଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଛାପେସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସ ସେନଂ ୱାଳକୁମ୍ଭୀଲଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଓତାରେୟ୍ୟାଥ । ତସ୍ସ ସେନା କୁମ୍ଭୀଲଭୟେନ ନ ଓତରିସ୍ସତି, ତଦା ତୁମ୍ହେ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସେନାୟ, ଦେୱ, ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ଲଞ୍ଜୋ ଦିନ୍ନୋ, ସବ୍ବେ ରାଜାନୋ ଚ ଆଚରିୟକେୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନ କେନଚି ଲଞ୍ଜୋ ଅଗ୍ଗହିତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । କେୱଲଂ ଏତେ ତୁମ୍ହେ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଚରନ୍ତି, ସବ୍ବେ ପନ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତକାୱ, ଅହମେକୋୱ ତୁମ୍ହାକଂ ପୁରିସୋ । ସଚେ ମେ ନ ସଦ୍ଦହଥ, ସବ୍ବେ ରାଜାନୋ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ପେସେଥ । ‘‘ଅଥ ନେସଂ ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ନାମରୂପଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଦିନ୍ନେସୁ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରଖଗ୍ଗାଦୀସୁ ଅକ୍ଖରାନି ଦିସ୍ୱା ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱଦେୟ୍ୟାଥ । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ତାନି ଦିସ୍ୱା ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୀତତସିତୋ ତେ ରାଜାନୋ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି କିଂ କରୋମ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ତୁମ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ତମେନଂ ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥ ‘‘ମହାରାଜ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ବହୁମାୟୋ । ସଚେ ଅଞ୍ଞାନି କତିପୟଦିୱସାନି ୱସିସ୍ସଥ, ସବ୍ବଂ ୱୋ ସେନଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ପପଞ୍ଚଂ ଅକତ୍ୱା ଅଜ୍ଜେୱ ମଜ୍ଝିମୟାମାନନ୍ତରେ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସାମ, ମା ନୋ ପରହତ୍ଥେ ମରଣଂ ହୋତୂ’’ତି । ସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତଥା କରିସ୍ସତି । ତୁମ୍ହେ ତସ୍ସ ପଲାୟନୱେଲାୟ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ମନୁସ୍ସେ ଜାନାପେୟ୍ୟାଥାତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅନୁକେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ସାଧୁ ପଣ୍ଡିତ, କରିସ୍ସାମି ତେ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି କତିପୟପହାରେ ସହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ମମ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ହତ୍ଥପାଦେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୱସେନ କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ତସ୍ସ ଗେହେ ମନୁସ୍ସାନଂ ସକ୍କାରଂ କାରେତ୍ୱା ଅନୁକେୱଟ୍ଟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିପ୍ପକାରଂ ପାପେତ୍ୱା ୟୋତ୍ତେନ ଓତାରେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତମନୁସ୍ସାନଂ ଦାପେସି । ଅଥ ତେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦସ୍ସେସୁଂ । ରାଜା ତଂ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ସକ୍କାରମସ୍ସ କତ୍ୱା ସେନଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ସୋପି ତଂ ୱାଳକୁମ୍ଭୀଲଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ଓତାରେତି । ମନୁସ୍ସା କୁମ୍ଭୀଲେହି ଖଜ୍ଜମାନା ଅଟ୍ଟାଲକଟ୍ଠିତେହି ମନୁସ୍ସେହି ଉସୁସତ୍ତିତୋମରେହି ୱିଜ୍ଝିୟମାନା ମହାୱିନାସଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କୋଚି ଭୟେନ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅନୁକେୱଟ୍ଟୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ୟୁଜ୍ଝନକା ନାମ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେହି ଲଞ୍ଜୋ ଗହିତୋ, ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥୱତ୍ଥାଦୀସୁ ଅକ୍ଖରାନି ଓଲୋକେଥା’’ତି ଆହ । ରାଜା ତଥା କତ୍ୱା ସବ୍ବେସଂ ୱତ୍ଥାଦୀସୁ ଅକ୍ଖରାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେହି ଲଞ୍ଜୋ ଗହିତୋ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟ, ଇଦାନି କିଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଅଞ୍ଞଂ କାତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ସଚେ ପପଞ୍ଚଂ କରିସ୍ସଥ, ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ୱୋ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଆଚରିୟକେୱଟ୍ଟୋପି କେୱଲଂ ନଲାଟେ ୱଣଂ କତ୍ୱା ଚରତି, ଲଞ୍ଜୋ ପନ ଏତେନପି ଗହିତୋ । ଅୟଞ୍ହି ମଣିରତନଂ ଗହେତ୍ୱା ତୁମ୍ହେ ତିୟୋଜନଂ ପଲାପେସି, ପୁନ ସଦ୍ଦହାପେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେସି, ଅୟମ୍ପି ପରିଭିନ୍ଦକୋୱ । ଏକରତ୍ତିୱାସୋପି ମୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ଅଜ୍ଜେୱ ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ପଲାୟିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ତୱ ସୁହଦୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ଆଚରିୟ ତୁମ୍ହେୟେୱ ମେ ଅସ୍ସଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ୟାନସଜ୍ଜଂ କରୋଥା’’ତି ଆହ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟେନ ପଲାୟନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜା’’ତି ଅସ୍ସାସେତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସାନଂ ‘‘ଅଜ୍ଜ ରାଜା ପଲାୟିସ୍ସତି, ମା ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ଥା’’ତି ଓୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅସ୍ସୋ ୟଥା ଆକଡ୍ଢିତୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପଲାୟତି, ଏୱଂ ଅୱକପ୍ପନାୟ କପ୍ପେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ‘‘କପ୍ପିତୋ, ଦେୱ, ଅସ୍ସୋ, ୱେଲଂ ଜାନାହୀ’’ତି ଆହ । ରାଜା ଅସ୍ସଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ପଲାୟି । ଅନୁକେୱଟ୍ଟୋପି ଅସ୍ସଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ । ଅୱକପ୍ପନାୟ କପ୍ପିତଅସ୍ସୋ ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋପି ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟି । ଅନୁକେୱଟ୍ଟୋ ସେନାୟ ଅନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ପଲାତୋ’’ତି ଉକ୍କୁଟ୍ଠିମକାସି । ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସାପି ଅତ୍ତନୋ ମନୁସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପଘୋସିଂସୁ । ସେସରାଜାନୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ନୋ ଦାନି ଜୀୱିତଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଭୀତତସିତା ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଭଣ୍ଡାନିପି ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପଲାୟିଂସୁ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ରାଜାନୋ ପଲାୟନ୍ତୀ’’ତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉପଘୋସିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକାଦୀସୁ ଠିତାପି ଉନ୍ନାଦିଂସୁ ଅପ୍ଫୋଟୟିଂସୁ । ଇତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଥୱୀ ୱିୟ ଭିଜ୍ଜମାନା ସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସଙ୍ଖୁଭିତୋ ସକଲନଗରଂ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଏକନିନ୍ନାଦଂ ଅହୋସି । ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖା ମନୁସ୍ସା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନ କିର ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଏକସତରାଜାନୋ ଚ ଗହିତା’’ତି ମରଣଭୟଭୀତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉଦରବଦ୍ଧସାଟକମ୍ପି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପଲାୟିଂସୁ । ଖନ୍ଧାୱାରଟ୍ଠାନଂ ତୁଚ୍ଛଂ ଅହୋସି । ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଏକସତେ ଖତ୍ତିୟେ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନଗରମେୱ ଗତୋ । ପୁନଦିୱସେ ପନ ପାତୋୱ ନଗରଦ୍ୱାରାନି ୱିୱରିତ୍ୱା ବଲକାୟା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାୱିଲୋପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ କରୋମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚୟିଂସୁ । ସୋ ଆହ – ‘‘ଏତେହି ଛଡ୍ଡିତଂ ଧନଂ ଅମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତି, ସବ୍ବେସଂ ରାଜୂନଂ ସନ୍ତକଂ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ, ଦେଥ, ସେଟ୍ଠୀନଞ୍ଚ କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚ ସନ୍ତକଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆହରଥ, ଅୱସେସଂ ପନ ନଗରୱାସିନୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି । ତେସଂ ମହଗ୍ଘରତନଭଣ୍ଡମେୱ ଆହରନ୍ତାନଂ ଅଡ୍ଢମାସୋ ୱୀତିୱତ୍ତୋ । ସେସଂ ପନ ଚତୂହି ମାସେହି ଆହରିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ଅନୁକେୱଟ୍ଟସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରମକାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ କିର ମିଥିଲୱାସିନୋ ବହୂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣା ଜାତା । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସପି ତେହି ରାଜୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଏକୱସ୍ସଂ ଅତୀତଂ ।
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ୟୁଦ୍ଧପରାଜୟକଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ସୁୱକଣ୍ଡଂ
ଅଥେକଦିୱସଂ କେୱଟ୍ଟୋ ଆଦାସେ ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନଲାଟେ ୱଣଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଂ, ତେନାହଂ ଏତ୍ତକାନଂ ରାଜୂନଂ ଅନ୍ତରେ ଲଜ୍ଜାପିତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନକୋଧୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କଦା ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋ, ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଧୀତା ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୀ ନାମ ଉତ୍ତମରୂପଧରା ଦେୱଚ୍ଛରାପଟିଭାଗା, ତଂ ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଦେହଂ କାମେନ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଗିଲିତବଳିସଂ ୱିୟ ମଚ୍ଛଂ ସଦ୍ଧିଂ ମହୋସଧେନ ଆନେତ୍ୱା ଉଭୋ ତେ ମାରେତ୍ୱା ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଦେୱ, ଏକୋ ମନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, ତୱ ମନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉଦରବଦ୍ଧସାଟକସ୍ସପି ଅସ୍ସାମିନୋ ଜାତମ୍ହା, ଇଦାନି କିଂ କରିସ୍ସସି, ତୁଣ୍ହୀ ହୋହୀ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ଇମିନା ଉପାୟେନ ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ଭଣାହୀ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହେହି ଦ୍ୱୀହିୟେୱ ଏକତୋ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତି । ଅଥ ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉପରିପାସାଦତଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ୱିଦେହରାଜାନଂ କିଲେସେନ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଇଧାନେତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଗହପତିପୁତ୍ତେନ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ, ଆଚରିୟ, ଉପାୟୋ, କଥଂ ପନ ତଂ ପଲୋଭେତ୍ୱା ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ଧୀତା ୱୋ ପଞ୍ଛାଲଚନ୍ଦୀ ଉତ୍ତମରୂପଧରା, ତସ୍ସା ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଚାତୁରିୟୱିଲାସେନ କୱୀହି ଗୀତଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ତାନି କବ୍ବାନି ମିଥିଲାୟଂ ଗାୟାପେତ୍ୱା ‘ଏୱରୂପଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ୱିଦେହନରିନ୍ଦସ୍ସ କିଂ ରଜ୍ଜେନା’ତି ତସ୍ସ ସୱନସଂସଗ୍ଗେନେୱ ପଟିବଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅହଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱସଂ ୱୱତ୍ଥପେସ୍ସାମି । ସୋ ମୟି ଦିୱସଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଆଗତେ ଗିଲିତବଳିସୋ ୱିୟ ମଚ୍ଛୋ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସତି, ଅଥ ନେ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ ଉପାୟୋ, ଆଚରିୟ, ଏୱଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତଂ ପନ ମନ୍ତଂ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ସୟନପାଲିକା ସାଳିକା ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖମକାସି । ରାଜା ନିପୁଣେ କବ୍ବକାରେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ବହୁଂ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ଧୀତରଂ ତେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ତାତା, ଏତିସ୍ସା ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ କବ୍ବଂ କରୋଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଅତିମନୋହରାନି ଗୀତାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସାୱୟିଂସୁ । ରାଜା ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ବହୁଂ ଧନଂ ତେସଂ ଅଦାସି । କୱୀନଂ ସନ୍ତିକା ନଟା ସିକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଜ୍ଜମଣ୍ଡଲେ ଗାୟିଂସୁ । ଇତି ତାନି ୱିତ୍ଥାରିତାନି ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱିତ୍ଥାରିତତ୍ତଂ ଗତେସୁ ରାଜା ଗାୟକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତାତା, ତୁମ୍ହେ ମହାସକୁଣେ ଗହେତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନା ଗାୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ତେସଂ ଗୀୱାସୁ କଂସତାଲେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେ ଉପ୍ପାତେତ୍ୱା ଓତରଥା’’ତି । ସୋ କିର ‘‘ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞୋ ଧୀତୁ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ଦେୱତାପି ଗାୟନ୍ତୀ’’ତି ପାକଟଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ତଥା କାରେସି । ପୁନ ରାଜା କୱୀ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତା, ଇଦାନି ତୁମ୍ହେ ‘ଏୱରୂପା କୁମାରିକା ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ନାନୁଚ୍ଛୱିକା, ମିଥିଲାୟଂ ୱେଦେହରଞ୍ଞୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା’ତି ରଞ୍ଞୋ ଚ ଇସ୍ସରିୟଂ ଇମାୟ ଚ ରୂପଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଗୀତାନି ବନ୍ଧଥା’’ତି ଆହ । ତେ ତଥା କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚୟିଂସୁ ।
ରାଜା ତେସଂ ଧନଂ ଦତ୍ୱା ପୁନ ଗାୟକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତା, ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ଗାୟଥା’’ତି ପେସେସି । ତେ ତାନି ଗାୟନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଜ୍ଜମଣ୍ଡଲେ ଗାୟିଂସୁ । ତାନି ସୁତ୍ୱା ମହାଜନୋ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ତେସଂ ବହୁଂ ଧନଂ ଅଦାସି । ତେ ରତ୍ତିସମୟେ ରୁକ୍ଖେସୁପି ଗାୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ସକୁଣାନଂ ଗୀୱାସୁ କଂସତାଲେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓତରନ୍ତି । ଆକାସେ କଂସତାଲସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାଲରାଜଧୀତୁ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ଦେୱତାପି ଗାୟନ୍ତୀ’’ତି ସକଲନଗରେ ଏକକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ଗାୟକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନିୱେସନେ ସମଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ କିର ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ ଧୀତରଂ ଚୂଳନିରାଜା ମୟ୍ହଂ ଦାତୁକାମୋ’’ତି ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ତେସଂ ବହୁଂ ଧନଂ ଅଦାସି । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ଅଥ ନଂ କେୱଟ୍ଟୋ ଆହ – ‘‘ଇଦାନି, ମହାରାଜ, ଦିୱସଂ ୱୱତ୍ଥପନତ୍ଥାୟ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟ, କିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘ଥୋକଂ ପଣ୍ଣାକାର’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି ଗଣ୍ହା’’ତି ଦାପେସି । ସୋ ତଂ ଆଦାୟ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ୱେଦେହରଟ୍ଠଂ ପାପୁଣି । ତସ୍ସାଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ନଗରେ ଏକକୋଲାହଲଂ ଜାତଂ ‘‘ଚୂଳନିରାଜା କିର ୱେଦେହୋ ଚ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଚୂଳନିରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସତି, କେୱଟ୍ଟୋ ଦିୱସଂ ୱୱତ୍ଥପେତୁଂ ଏତୀ’’ତି । ୱେଦେହରାଜାପି ସୁଣି, ମହାସତ୍ତୋପି, ସୁତ୍ୱାନ ପନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ତସ୍ସାଗମନଂ ମୟ୍ହଂ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ତଥତୋ ନଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଚୂଳନିସନ୍ତିକେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସାନଂ ସାସନଂ ପେସେସି ‘‘ଇମମତ୍ଥଂ ତଥତୋ ଜାନିତ୍ୱା ପେସେନ୍ତୂ’’ତି । ଅଥ ତେ ‘‘ମୟମେତଂ ତଥତୋ ନ ଜାନାମ, ରାଜା ଚ କେୱଟ୍ଟୋ ଚ ସୟନଗବ୍ଭେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତି, ରଞ୍ଞୋ ପନ ସୟନପାଲିକା ସାଳିକା ସକୁଣିକା ଏତମତ୍ଥଂ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି ପଟିପେସୟିଂସୁ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ୟଥା ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ଓକାସୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସୁସଜ୍ଜିତଂ ନଗରଂ ଅହଂ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ନଗରଦ୍ୱାରତୋ ୟାୱ ରାଜଗେହା, ରାଜଗେହତୋ ଚ ୟାୱ ଅତ୍ତଗେହା, ଗମନମଗ୍ଗଂ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କିଲଞ୍ଜେହି ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ମତ୍ଥକେପି କିଲଞ୍ଜେହି ପଟିଚ୍ଛାଦାପେତ୍ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଠପାପେତ୍ୱା କଦଲିୟୋ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ଧଜେ ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । କେୱଟ୍ଟୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୁୱିଭତ୍ତଂ ନଗରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ରଞ୍ଞା ମେ ମଗ୍ଗୋ ଅଲଙ୍କାରାପିତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନଗରସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତ୍ଥଂ କତଭାୱଂ ନ ଜାନି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଣାକାରଂ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା କତସକ୍କାରସମ୍ମାନୋ ଆଗତକାରଣଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ରାଜା ସନ୍ଥୱକାମୋ ତେ, ରତନାନି ପୱେଚ୍ଛତି ।
ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଇତୋ ଦୂତା, ମଞ୍ଜୁକା ପିୟଭାଣିନୋ ॥
‘‘ଭାସନ୍ତୁ ମୁଦୁକା ୱାଚା, ୟା ୱାଚା ପଟିନନ୍ଦିତା ।
ପଞ୍ଚାଲୋ ଚ ୱିଦେହୋ ଚ, ଉଭୋ ଏକା ଭୱନ୍ତୁ ତେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସନ୍ଥୱକାମୋତି ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱଂ କାତୁକାମୋ । ରତନାନୀତି ଇତ୍ଥିରତନଂ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ସବ୍ବରତନାନି ଦସ୍ସତି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂତି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ କିର ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରତୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ମଧୁରୱଚନା ପିୟଭାଣିନୋ ଦୂତା ଇଧ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଇତୋ ଚ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ । ଏକା ଭୱନ୍ତୂତି ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୱିୟ ୟମୁନୋଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନ୍ତା ଏକସଦିସାୱ ହୋନ୍ତୂତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଅଞ୍ଞଂ ମହାମତ୍ତଂ ପେସେତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱାପି ‘ଅଞ୍ଞୋ ମନାପଂ କତ୍ୱା ସାସନଂ ଆରୋଚେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’ତି ମଂ ପେସେସି ‘ଆଚରିୟ, ତୁମ୍ହେ ରାଜାନଂ ସାଧୁକଂ ପବୋଧେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଆଗଚ୍ଛଥା’ତି, ଗଚ୍ଛଥ ରାଜସେଟ୍ଠ ଅଭିରୂପଞ୍ଚ କୁମାରିକଂ ଲଭିସ୍ସଥ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତଭାୱୋ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ‘‘ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ କିର କୁମାରିକଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୱନସଂସଗ୍ଗେନ ବଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟ, ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ କିର ମହୋସଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଚ ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧେ ୱିୱାଦୋ ଅହୋସି, ଗଚ୍ଛଥ ପୁତ୍ତଂ ମେ ପସ୍ସଥ, ଉଭୋପି ପଣ୍ଡିତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେତ୍ୱା ମନ୍ତେତ୍ୱା ଏଥା’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟୋ ‘‘ପସ୍ସିସ୍ସାମି ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଅଗମାସି । ମହାସତ୍ତୋପି ତଂ ଦିୱସଂ ‘‘ତେନ ମେ ପାପଧମ୍ମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲାପୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ପାତୋୱ ଥୋକଂ ସପ୍ପିଂ ପିୱି, ଗେହମ୍ପିସ୍ସ ବହଲେନ ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନ ଲେପାପେସି, ଥମ୍ଭେ ତେଲେନ ମକ୍ଖେସି, ତସ୍ସ ନିପନ୍ନମଞ୍ଚକଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ନୀହରାପେସି ।
ସୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ସଞ୍ଞମଦାସି ‘‘ତାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣେ କଥେତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟାଥ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମା ପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥୟିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଜ ତେନ ତିଖିଣସପ୍ପି ପିୱିତ’ନ୍ତି । ମୟି ଚ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥନାକାରଂ କରୋନ୍ତେପି ‘ଦେୱ ତିଖିଣସପ୍ପି ତେ ପିୱିତଂ, ମା କଥେଥା’ତି ମଂ ନିୱାରେଥା’’ତି । ଏୱଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ରତ୍ତପଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସତ୍ତସୁ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେସୁ ମନୁସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ପଟମଞ୍ଚକେ ନିପଜ୍ଜି । କେୱଟ୍ଟୋପିସ୍ସ ପଠମଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠତ୍ୱା ‘‘କହଂ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ନଂ ତେ ମନୁସ୍ସା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମା ସଦ୍ଦମକରି, ସଚେପି ଆଗଚ୍ଛିତୁକାମୋ, ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା ଏହି, ଅଜ୍ଜ ପଣ୍ଡିତେନ ତିଖିଣସପ୍ପି ପୀତଂ, ମହାସଦ୍ଦଂ କାତୁଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସେସଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେସୁପି ନଂ ତଥେୱ ଆହଂସୁ । ସୋ ସତ୍ତମଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ପଣ୍ଡିତୋ କଥନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ଅଥ ନଂ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଦେୱ, ମା କଥୟିତ୍ଥ, ତିଖିଣସପ୍ପି ତେ ପୀତଂ, କିଂ ତେ ଇମିନା ଦୁଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥିତେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱାରୟିଂସୁ । ଇତି ସୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନେୱ ନିସୀଦିତୁଂ, ନ ଆସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଲଭି, ଅଲ୍ଲଗୋମୟଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।
ଅଥ ନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଏକୋ ଅକ୍ଖୀନି ନିମୀଲି, ଏକୋ ଭମୁକଂ ଉକ୍ଖିପି, ଏକୋ କପ୍ପରଂ କଣ୍ଡୂୟି । ସୋ ତେସଂ କିରିୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମଙ୍କୁଭୂତୋ ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅପରେନ ‘‘ଅରେ ଦୁଟ୍ଠବ୍ରାହ୍ମଣ, ‘ମା ସଦ୍ଦମକାସୀ’ତି ୱୁତ୍ତୋ ସଦ୍ଦମେୱ କରୋସି, ଅଟ୍ଠୀନି ତେ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭୀତତସିତୋ ହୁତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେସି । ଅଥ ନଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱେଳୁପେସିକାୟ ପିଟ୍ଠିୟଂ ତାଲେସି, ଅଞ୍ଞୋ ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଖିପି, ଅଞ୍ଞୋ ପିଟ୍ଠିୟଂ ହତ୍ଥତଲେନ ପହରି । ସୋ ଦୀପିମୁଖା ମୁତ୍ତମିଗୋ ୱିୟ ଭୀତତସିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରାଜଗେହଂ ଗତୋ । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅଜ୍ଜ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଇମଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ମହତିୟା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାୟ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଅଜ୍ଜ ଉଭୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେସ୍ସନ୍ତି, ଲାଭା ୱତ ମେ’’ତି । ସୋ କେୱଟ୍ଟଂ ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନାକାରଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘କଥଂ ନୁ କେୱଟ୍ଟ ମହୋସଧେନ, ସମାଗମୋ ଆସି ତଦିଙ୍ଘ ବ୍ରୂହି ।
କଚ୍ଚି ତେ ପଟିନିଜ୍ଝତ୍ତୋ, କଚ୍ଚି ତୁଟ୍ଠୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଟିନିଜ୍ଝତ୍ତୋତି ଧମ୍ମୟୁଦ୍ଧମଣ୍ଡଲେ ପୱତ୍ତୱିଗ୍ଗହସ୍ସ ୱୂପସମନତ୍ଥଂ କଚ୍ଚି ତ୍ୱଂ ତେନ, ସୋ ଚ ତୟା ନିଜ୍ଝତ୍ତୋ ଖମାପିତୋ । କଚ୍ଚି ତୁଟ୍ଠୋତି କଚ୍ଚି ତୁମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞା ପେସିତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟୋ ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ‘ପଣ୍ଡିତୋ’ତି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରଥ, ତତୋ ଅସପ୍ପୁରିସତରୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଗାଥମାହ –
‘‘ଅନରିୟରୂପୋ ପୁରିସୋ ଜନିନ୍ଦ, ଅସମ୍ମୋଦକୋ ଥଦ୍ଧୋ ଅସବ୍ଭିରୂପୋ ।
ୟଥା ମୂଗୋ ଚ ବଧିରୋ ଚ, ନ କିଞ୍ଚିତ୍ଥଂ ଅଭାସଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅସବ୍ଭିରୂପୋତି ଅପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ । ନ କିଞ୍ଚିତ୍ଥନ୍ତି ମୟା ସହ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ନ ଭାସିତ୍ଥ, ତେନେୱ ନଂ ଅପଣ୍ଡିତୋତି ମଞ୍ଞାମୀତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଗୁଣଂ କଥେସି ।
ରାଜା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅନଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିକ୍କୋସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତାନଞ୍ଚ ପରିବ୍ବୟଞ୍ଚେୱ ନିୱାସଗେହଞ୍ଚ ଦାପେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥାଚରିୟ, ୱିସ୍ସମଥା’’ତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ପଟିସନ୍ଥାରକୁସଲୋ, ଇମିନା କିର ସଦ୍ଧିଂ ନେୱ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକାସି, ନ ତୁଟ୍ଠିଂ ପୱେଦେସି । କିଞ୍ଚି ତେନ ଅନାଗତଭୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସୟମେୱ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି –
‘‘ଅଦ୍ଧା ଇଦଂ ମନ୍ତପଦଂ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ, ଅତ୍ଥୋ ସୁଦ୍ଧୋ ନରୱିରିୟେନ ଦିଟ୍ଠୋ ।
ତଥା ହି କାୟୋ ମମ ସମ୍ପୱେଧତି, ହିତ୍ୱା ସୟଂ କୋ ପରହତ୍ଥମେସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ୟଂ ମମ ପୁତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ, ଅଦ୍ଧା ଇଦଂ ମନ୍ତପଦଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇତରପୁରିସେନ ସୁଦୁଦ୍ଦସଂ । ନରୱିରିୟେନାତି ୱୀରିୟୱନ୍ତେନ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନ ସୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସୟନ୍ତି ସକଂ ରଟ୍ଠଂ ହିତ୍ୱା କୋ ପରହତ୍ଥଂ ଗମିସ୍ସତି ।
‘‘ମମ ପୁତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଆଗମନେ ଦୋସୋ ଦିଟ୍ଠୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱତ୍ଥାୟ ଆଗମିସ୍ସତି, ମଂ ପନ କାମେନ ପଲୋଭେତ୍ୱା ନଗରଂ ନେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ଆଗତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତଂ ଅନାଗତଭୟଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଭୱିସ୍ସତି ପଣ୍ଡିତେନା’’ତି ତସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୀତତସିତସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲେ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତା ଆଗମିଂସୁ । ରାଜା ସେନକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ସେନକ, ରୁଚ୍ଚତି ତେ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୂଳନିରାଜସ୍ସ ଧୀତୁ ଆନୟନ’’ନ୍ତି ? କିଂ କଥେଥ ମହାରାଜ, ନ ହି ସିରିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦଣ୍ଡେନ ପହରିତ୍ୱା ପଲାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସଚେ ତୁମ୍ହେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସଥ, ଠପେତ୍ୱା ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ତୁମ୍ହେହି ସମୋ ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ନ ଭୱିସ୍ସତି । କିଂ କାରଣା ? ଜେଟ୍ଠରାଜଧୀତାୟ ଗହିତତ୍ତା । ସୋ ହି ‘‘ସେସରାଜାନୋ ମମ ମନୁସ୍ସା, ୱେଦେହୋ ଏକୋୱ ମୟା ସଦିସୋ’’ତି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ ଧୀତରଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଦାତୁକାମୋ ଜାତୋ, କରୋଥସ୍ସ ୱଚନଂ । ମୟମ୍ପି ତୁମ୍ହେ ନିସ୍ସାୟ ୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରେ ଲଭିସ୍ସାମାତି । ରାଜା ସେସେପି ପୁଚ୍ଛି । ତେପି ତଥେୱ କଥେସୁଂ । ତସ୍ସ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସେୱ କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସଗେହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ‘‘ରାଜାନଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ନ ସକ୍କା ଅମ୍ହେହି ପପଞ୍ଚଂ କାତୁଂ, ଗମିସ୍ସାମ ମୟଂ ନରିନ୍ଦା’’ତି ଆହ । ରାଜା ତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଗମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ମହାମନ୍ତୀ ମନ୍ତପାରଙ୍ଗତୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି । ଅମ୍ହାକଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ଅୟୁତ୍ତଭାୱଂ ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ଅତ୍ତନା ପଠମଂ ଚିନ୍ତିତଂ ଅୱତ୍ୱା ରାଗରତ୍ତୋ ମୋହମୂଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଛନ୍ନଞ୍ହି ଏକାୱ ମତୀ ସମେତି, ୟେ ପଣ୍ଡିତା ଉତ୍ତମଭୂରିପତ୍ତା ।
ୟାନଂ ଅୟାନଂ ଅଥ ୱାପି ଠାନଂ, ମହୋସଧ ତ୍ୱମ୍ପି ମତିଂ କରୋହୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଛନ୍ନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତ, କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚ ମମ ଚ ଇମେସଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଅମ୍ହାକଂ ଏକାୱ ମତି ଏକୋୟେୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଗଙ୍ଗୋଦକଂ ୱିୟ ୟମୁନୋଦକେନ ସଂସନ୍ଦତି ସମେତି । ୟେ ମୟଂ ଛପି ଜନା ପଣ୍ଡିତା ଉତ୍ତମଭୂରିପତ୍ତା, ତେସଂ ନୋ ଛନ୍ନମ୍ପି ଚୂଳନିରାଜଧୀତୁ ଆନୟନଂ ରୁଚ୍ଚତୀତି । ଠାନନ୍ତି ଇଧେୱ ୱାସୋ । ମତିଂ କରୋହୀତି ଅମ୍ହାକଂ ରୁଚ୍ଚନକଂ ନାମ ଅପ୍ପମାଣଂ, ତ୍ୱମ୍ପି ଚିନ୍ତେହି, କିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଆୱାହତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥ ୟାନଂ, ଉଦାହୁ ଅୟାନଂ, ଅଦୁ ଇଧେୱ ୱାସୋ ରୁଚ୍ଚତୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅତିୱିୟ କାମଗିଦ୍ଧୋ ଅନ୍ଧବାଲଭାୱେନ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ୱଚନଂ ଗଣ୍ହାତି, ଗମନେ ଦୋସଂ କଥେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମି ନ’’ନି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି –
‘‘ଜାନାସି ଖୋ ରାଜ ମହାନୁଭାୱୋ, ମହବ୍ବଲୋ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ।
ରାଜା ଚ ତଂ ଇଚ୍ଛତି ମାରଣତ୍ଥଂ, ମିଗଂ ୟଥା ଓକଚରେନ ଲୁଦ୍ଦୋ ॥
‘‘ୟଥାପି ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ, ୱଙ୍କଂ ମଂସେନ ଛାଦିତଂ ।
ଆମଗିଦ୍ଧୋ ନ ଜାନାତି, ମଚ୍ଛୋ ମରଣମତ୍ତନୋ ॥
‘‘ଏୱମେୱ ତୁୱଂ ରାଜ, ଚୂଳନେୟ୍ୟସ୍ସ ଧୀତରଂ ।
କାମଗିଦ୍ଧୋ ନ ଜାନାସି, ମଚ୍ଛୋୱ ମରଣମତ୍ତନୋ ॥
‘‘ସଚେ ଗଚ୍ଛସି ପଞ୍ଚାଲଂ, ଖିପ୍ପମତ୍ତଂ ଜହିସ୍ସସି ।
ମିଗଂ ପନ୍ଥାନୁବନ୍ଧଂୱ, ମହନ୍ତଂ ଭୟମେସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ରାଜାତି ୱିଦେହଂ ଆଲପତି । ମହାନୁଭାୱୋତି ମହାୟସୋ । ମହବ୍ବଲୋତି ଅଟ୍ଠରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖେନ ବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମାରଣତ୍ଥନ୍ତି ମାରଣସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ଓକଚରେନାତି ଓକଚାରିକାୟ ମିଗିୟା । ଲୁଦ୍ଦୋ ହି ଏକଂ ମିଗିଂ ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ରଜ୍ଜୁକେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ନେତ୍ୱା ମିଗାନଂ ଗୋଚରଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସା ବାଲମିଗଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନେତୁକାମା ସକସଞ୍ଞାୟ ରାଗଂ ଜନେନ୍ତୀ ୱିରୱତି । ତସ୍ସା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ବାଲମିଗୋ ମିଗଗଣପରିୱୁତୋ ୱନଗୁମ୍ବେ ନିପନ୍ନୋ ସେସମିଗୀସୁ ସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ତସ୍ସା ସଦ୍ଦସ୍ସୱନସଂସଗ୍ଗେନ ବଦ୍ଧୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା କିଲେସୱସେନ ତଂ ମିଗିଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ପସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ତମେନଂ ସୋ ତିଖିଣାୟ ସତ୍ତିୟା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତି । ତତ୍ଥ ଲୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଚୂଳନିରାଜା, ଓକଚାରିକା ୱିୟ ଅସ୍ସ ଧୀତା, ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଆୱୁଧଂ ୱିୟ କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଇତି ୟଥା ଓକଚରେନ ଲୁଦ୍ଦୋ ମିଗଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ ଇଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସୋପି ରାଜା ତଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଆମଗିଦ୍ଧୋତି ବ୍ୟାମସତଗମ୍ଭୀରେ ଉଦକେ ୱସନ୍ତୋପି ତସ୍ମିଂ ବଳିସସ୍ସ ୱଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତେ ଆମସଙ୍ଖାତେ ଆମିସେ ଗିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ବଳିସଂ ଗିଲତି, ଅତ୍ତନୋ ମରଣଂ ନ ଜାନାତି । ଧୀତରନ୍ତି ଚୂଳନିବାଳିସିକସ୍ସ କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଚନବଳିସଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ ଆମିସସଦିସଂ । ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଧୀତରଂ କାମଗିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ମଚ୍ଛୋ ଅତ୍ତନୋ ମରଣସଙ୍ଖାତଂ ଆମିସଂ ୱିୟ ନ ଜାନାସି । ପଞ୍ଚାଲନ୍ତି ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ । ଅତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ । ପନ୍ଥାନୁବନ୍ଧନ୍ତି ୟଥା ଗାମଦ୍ୱାରମଗ୍ଗଂ ଅନୁବନ୍ଧମିଗଂ ମହନ୍ତଂ ଭୟମେସ୍ସତି, ତଞ୍ହି ମିଗଂ ମାରଣତ୍ଥାୟ ଆୱୁଧାନି ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ୟେ ୟେ ପସ୍ସନ୍ତି, ତେ ତେ ମାରେନ୍ତି, ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ତଂ ମହନ୍ତଂ ମରଣଭୟଂ ଏସ୍ସତି ଉପଗମିସ୍ସତୀତି ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତୋ ଚତୂହି ଗାଥାହି ରାଜାନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କଥେସି । ସୋ ରାଜା ତେନ ଅତିୱିୟ ନିଗ୍ଗହିତୋୱ ‘‘ଅୟଂ ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଦାସଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞତି, ରାଜାତି ସଞ୍ଞମ୍ପି ନ କରୋତି, ଅଗ୍ଗରାଜେନ ‘ଧୀତରଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ମମ ସନ୍ତିକଂ ପେସିତଂ ଞତ୍ୱା ଏକମ୍ପି ମଙ୍ଗଲପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କଥଂ ଅକଥେତ୍ୱା ମଂ ‘ବାଲମିଗୋ ୱିୟ, ଗିଲିତବଳିସମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ପନ୍ଥାନୁବନ୍ଧମିଗୋ ୱିୟ, ମରଣଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’ତି ୱଦତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ମୟମେୱ ବାଲମ୍ହସେ ଏଳମୂଗା, ୟେ ଉତ୍ତମତ୍ଥାନି ତୟୀ ଲପିମ୍ହା ।
କିମେୱ ତ୍ୱଂ ନଙ୍ଗଲକୋଟିୱଡ୍ଢୋ, ଅତ୍ଥାନି ଜାନାସି ୟଥାପି ଅଞ୍ଞେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବାଲମ୍ହସେତି ବାଲାମ୍ହ । ଏଳମୂଗାତି ଲାଲମୁଖା ମୟମେୱ । ଉତ୍ତମତ୍ଥାନୀତି ଉତ୍ତମଇତ୍ଥିରତନପଟିଲାଭକାରଣାନି । ତୟୀ ଲୱିମ୍ହାତି ତୱ ସନ୍ତିକେ କଥୟିମ୍ହା । କିମେୱାତି ଗରହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନଙ୍ଗଲକୋଟିୱଡ୍ଢୋତି ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ଦହରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଙ୍ଗଲକୋଟିଂ ୱହନ୍ତୋୟେୱ ୱଡ୍ଢତି, ତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତ୍ୱଂ ଗହପତିକମ୍ମମେୱ ଜାନାସି, ନ ଖତ୍ତିୟାନଂ ମଙ୍ଗଲକମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱମାହ । ଅଞ୍ଞେତି ୟଥା କେୱଟ୍ଟୋ ୱା ସେନକାଦୟୋ ୱା ଅଞ୍ଞେ ପଣ୍ଡିତା ଇମାନି ଖତ୍ତିୟାନଂ ମଙ୍ଗଲତ୍ଥାନି ଜାନନ୍ତି, ତଥା ତ୍ୱଂ ତାନି କିଂ ଜାନାସି, ଗହପତିକମ୍ମଜାନନମେୱ ତୱାନୁଚ୍ଛୱିକନ୍ତି ।
ଇତି ନଂ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ପରିଭାସିତ୍ୱା ‘‘ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ମମ ମଙ୍ଗଲନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ନୀହରଥ ନ’’ନ୍ତି ନୀହରାପେତୁଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇମଂ ଗଲେ ଗହେତ୍ୱାନ, ନାସେଥ ୱିଜିତା ମମ ।
ୟୋ ମେ ରତନଲାଭସ୍ସ, ଅନ୍ତରାୟାୟ ଭାସତୀ’’ତି ॥
ସୋ ରଞ୍ଞୋ କୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଖୋ ପନ ମଂ କୋଚି ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ୱା ଗୀୱାୟ ୱା ପରାମସେୟ୍ୟ, ତଂ ମେ ଅଲଂ ଅସ୍ସ ୟାୱଜୀୱଂ ଲଜ୍ଜିତୁଂ, ତସ୍ମା ସୟମେୱ ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ଗତୋ । ରାଜାପି କେୱଲଂ କୋଧୱସେନେୱ ୱଦତି, ବୋଧିସତ୍ତେ ପନ ଗରୁଚିତ୍ତତାୟ ନ କଞ୍ଚି ତଥା କାତୁଂ ଆଣାପେସି । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ବାଲୋ ଅତ୍ତନୋ ହିତାହିତଂ ନ ଜାନାତି, କାମଗିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ‘ତସ୍ସ ଧୀତରଂ ଲଭିସ୍ସାମିୟେୱା’ତି ଅନାଗତଭୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାୱିନାସଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ନାସ୍ସ କଥଂ ହଦୟେ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ବହୁପକାରୋ ମେ ଏସ ମହାୟସଦାୟକୋ, ଇମସ୍ସ ମୟା ପଚ୍ଚୟେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ପଠମଂ ଖୋ ପନ ସୁୱପୋତକଂ ପେସେତ୍ୱା ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅହଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୁୱପୋତକଂ ପେସେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ସୋ ଅପକ୍କମ୍ମ, ୱେଦେହସ୍ସ ଉପନ୍ତିକା ।
ଅଥ ଆମନ୍ତୟୀ ଦୂତଂ, ମାଧରଂ ସୁୱପଣ୍ଡିତଂ ॥
‘‘ଏହି ସମ୍ମ ହରିତପକ୍ଖ, ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରୋହି ମେ ।
ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ, ସାଳିକା ସୟନପାଲିକା ॥
‘‘ତଂ ବନ୍ଧନେନ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ, ସା ହି ସବ୍ବସ୍ସ କୋୱିଦା ।
ସା ତେସଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, ରଞ୍ଞୋ ଚ କୋସିୟସ୍ସ ଚ ॥
‘‘ଆମୋତି ସୋ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା, ମାଧରୋ ସୁୱପଣ୍ଡିତୋ ।
ଅଗମାସି ହରିତପକ୍ଖୋ, ସାଳିକାୟ ଉପନ୍ତିକଂ ॥
‘‘ତତୋ ଚ ଖୋ ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ମାଧରୋ ସୁୱପଣ୍ଡିତୋ ।
ଅଥାମନ୍ତୟି ସୁଘରଂ, ସାଳିକଂ ମଞ୍ଜୁଭାଣିକଂ ॥
‘‘କଚ୍ଚି ତେ ସୁଘରେ ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୱେସ୍ସେ ଅନାମୟଂ ।
କଚ୍ଚି ତେ ମଧୁନା ଲାଜା, ଲବ୍ଭତେ ସୁଘରେ ତୁୱଂ ॥
‘‘କୁସଲଞ୍ଚେୱ ମେ ସମ୍ମ, ଅଥୋ ସମ୍ମ ଅନାମୟଂ ।
ଅଥୋ ମେ ମଧୁନା ଲାଜା, ଲବ୍ଭତେ ସୁୱପଣ୍ଡିତ ॥
‘‘କୁତୋ ନୁ ସମ୍ମ ଆଗମ୍ମ, କସ୍ସ ୱା ପହିତୋ ତୁୱଂ ।
ନ ଚ ମେସି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ, ଦିଟ୍ଠୋ ୱା ୟଦି ୱା ସୁତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ହରିତପକ୍ଖାତି ହରିତପତ୍ତସମାନପକ୍ଖା । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ଏହି, ସମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଙ୍କେ ନିସିନ୍ନଂ ‘‘ସମ୍ମ, ଅଞ୍ଞେନ ମନୁସ୍ସଭୂତେନ କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ମମେକଂ ୱେୟ୍ୟାୱଟିକଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହ ।
‘‘କିଂ କରୋମି, ଦେୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସମ୍ମ, କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦୂତେୟ୍ୟେନାଗତକାରଣଂ ଠପେତ୍ୱା ରାଜାନଞ୍ଚ କେୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ନ ଜାନନ୍ତି, ଉଭୋୱ ରଞ୍ଞୋ ସୟନଗବ୍ଭେ ନିସିନ୍ନା ମନ୍ତୟିଂସୁ । ତସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥି ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ ସାଳିକା ସୟନପାଲିକା । ସା କିର ତଂ ରହସ୍ସଂ ଜାନାତି, ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ମେଥୁନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସାସଂ କତ୍ୱା ତେସଂ ତଂ ରହସ୍ସଂ ବନ୍ଧନେନ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ । ତଂ ସାଳିକଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ପଦେସେ ୟଥା ତଂ କୋଚି ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛ । ସଚେ ହି ତେ କୋଚି ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ଜୀୱିତଂ ତେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଠାନେ ସଣିକଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ସା ତେସଂ ସବ୍ବନ୍ତି ସା ତେସଂ ରଞ୍ଞୋ ଚ କୋସିୟଗୋତ୍ତସ୍ସ ଚ କେୱଟ୍ଟସ୍ସାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଜନାନଂ ସବ୍ବଂ ରହସ୍ସଂ ଜାନାତି ।
ଆମୋତୀତି ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ସୁୱପୋତକୋ ପଣ୍ଡିତେନ ପୁରିମନୟେନେୱ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ପେସିତୋ ‘‘ଆମୋ’’ତି ତସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ୱିୱଟସୀହପଞ୍ଜରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱାତୱେଗେନ ସିୱିରଟ୍ଠେ ଅରିଟ୍ଠପୁରଂ ନାମ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାଳିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ଗତୋ । କଥଂ ? ସୋ ହି ରାଜନିୱେସନସ୍ସ କଞ୍ଚନଥୁପିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ରାଗନିସ୍ସିତଂ ମଧୁରରୱଂ ରୱି । କିଂ କାରଣା ? ଇମଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସାଳିକା ପଟିରୱିସ୍ସତି, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀତି । ସାପି ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜସୟନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେ ନିସିନ୍ନା ରାଗରତ୍ତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିରୱି । ସୋ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ତାୟ କତସଦ୍ଦାନୁସାରେନ କମେନ ସୀହପଞ୍ଜରଉମ୍ମାରେ ଠତ୍ୱା ପରିସ୍ସୟାଭାୱଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ଗତୋ । ଅଥ ନଂ ସା ‘‘ଏହି, ସମ୍ମ, ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେ ନିସୀଦା’’ତି ଆହ । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଆମନ୍ତୟୀତି ଏୱଂ ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମେଥୁନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସାସଂ କତ୍ତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଆମନ୍ତେସି । ସୁଘରନ୍ତି କଞ୍ଚନପଞ୍ଜରେ ୱସନତାୟ ସୁନ୍ଦରଘରଂ । ୱେସ୍ସେତି ୱେସ୍ସିକେ ୱେସ୍ସଜାତିକେ । ସାଳିକା କିର ସକୁଣେସୁ ୱେସ୍ସଜାତିକା ନାମ, ତେନ ତଂ ଏୱଂ ଆଲପତି । ତୁୱନ୍ତି ସୁଘରେ ତଂ ପୁଚ୍ଛାମି ‘‘କଚ୍ଚି ତେ ମଧୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଲାଜା ଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଆଗମ୍ମାତି ସମ୍ମ, କୁତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇଧ ପୱିଟ୍ଠୋତି ପୁଚ୍ଛତି । କସ୍ସ ୱାତି କେନ ୱା ପେସିତୋ ତ୍ୱଂ ଇଧାଗତୋତି ।
ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ‘ମିଥିଲତୋ ଆଗତୋ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ଏସା ମରଣମାପନ୍ନାପି ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱିସ୍ସାସଂ ନ କରିସ୍ସତି । ସିୱିରଟ୍ଠେ ଖୋ ପନ ଅରିଟ୍ଠପୁରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ସିୱିରାଜେନ ପେସିତୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଆଗତଭାୱଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଅହୋସିଂ ସିୱିରାଜସ୍ସ, ପାସାଦେ ସୟନପାଲକୋ ।
ତତୋ ସୋ ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା, ବଦ୍ଧେ ମୋଚେସି ବନ୍ଧନା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧେତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମିକତାୟ ସବ୍ବେ ବଦ୍ଧକେ ବନ୍ଧନା ମୋଚେସି । ଏୱଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ମମ୍ପି ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘ମୁଞ୍ଚଥ ନ’’ନ୍ତି ମୋଚାପେସି । ସୋହଂ ୱିୱଟା ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାପି ବହିପାସାଦେ ୟତ୍ଥିଚ୍ଛାମି, ତତ୍ଥ ଗୋଚରଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପଞ୍ଜରେୟେୱ ୱସାମି । ୟଥା ତ୍ୱଂ, ନ ଏୱଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ପଞ୍ଜରେୟେୱ ଅଚ୍ଛାମୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ସୁୱଣ୍ଣତଟ୍ଟକେ ଠପିତେ ମଧୁଲାଜେ ଚେୱ ମଧୁରୋଦକଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ଦୂରତୋ ଆଗତୋ, କେନତ୍ଥେନ ଇଧାଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ରହସ୍ସଂ ସୋତୁକାମୋ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ତସ୍ସ ମେକା ଦୁତିୟାସି, ସାଳିକା ମଞ୍ଜୁଭାଣିକା ।
ତଂ ତତ୍ଥ ଅୱଧୀ ସେନୋ, ପେକ୍ଖତୋ ସୁଘରେ ମମା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ମେକାତି ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏକା । ଦୁତିୟାସୀତି ପୁରାଣଦୁତିୟିକା ଅହୋସି ।
ଅଥ ନଂ ସା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଥଂ ପନ ତେ ଭରିୟଂ ସେନୋ ଅୱଧୀ’’ତି ? ସୋ ତସ୍ସା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ସୁଣ ଭଦ୍ଦେ, ଏକଦିୱସଂ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଉଦକକୀଳଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମମ୍ପି ପକ୍କୋସି । ଅଥାହଂ ଭରିୟଂ ଆଦାୟ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କୀଳିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ସରୀରଂ ସୁକ୍ଖାପନତ୍ଥାୟ ଭରିୟଂ ଆଦାୟ ସୀହପଞ୍ଜରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୂଟାଗାରକୁଚ୍ଛିୟଂ ନିସୀଦିଂ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଏକୋ ସେନୋ କୂଟାଗାରା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅମ୍ହେ ଗଣ୍ହିତୁଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ଅହଂ ମରଣଭୟଭୀତୋ ୱେଗେନ ପଲାୟିଂ । ସା ପନ ତଦା ଗରୁଗବ୍ଭା ଅହୋସି, ତସ୍ମା ୱେଗେନ ପଲାୟିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅଥ ସୋ ମୟ୍ହଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ତଂ ମାରେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗତୋ । ଅଥ ମଂ ତସ୍ସା ସୋକେନ ରୋଦମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ‘ସମ୍ମ, କିଂ ରୋଦସୀ’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘ମା ବାଳ୍ହଂ, ସମ୍ମ, ରୋଦସି, ଅଞ୍ଞଂ ଭରିୟଂ ପରିୟେସାହୀ’ତି ୱତ୍ୱା ‘କିଂ, ଦେୱ, ଅଞ୍ଞାୟ ଅନାଚାରାୟ ଦୁସ୍ସୀଲାୟ ଭରିୟାୟ ଆନୀତାୟ, ତତୋପି ଏକକେନେୱ ଚରିତୁଂ ୱର’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘ସମ୍ମ, ଅହଂ ଏକଂ ସକୁଣିକଂ ସୀଲାଚାରସମ୍ପନ୍ନଂ ଅସ୍ସୋସିଂ, ତୱ ଭରିୟାୟ ସଦିସମେୱ । ଚୂଳନିରାଜସ୍ସ ହି ସୟନପାଲିକା ସାଳିକା ଏୱରୂପା, ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ମନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ସଚେ ତେ ରୁଚ୍ଚତି, ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଆଚିକ୍ଖ । ଅଥାହଂ ୱୋ ୱିୱାହଂ କତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ତଂ ଆନେସ୍ସାମା’ତି ୱତ୍ୱା ମଂ ଇଧ ପହିଣି, ତେନମ୍ହି କାରଣେନାଗତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାଥଂ ଆହ –
‘‘ତସ୍ସା କାମା ହି ସମ୍ମତ୍ତୋ, ଆଗତୋସ୍ମି ତୱନ୍ତି କେ ।
ସଚେ କରେୟ୍ୟ ଓକାସଂ, ଉଭୟୋୱ ୱସାମସେ’’ତି ॥
ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅତ୍ତନୋ ପିୟଭାୱଂ ଅଜାନାପେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନା ୱିୟ ଆହ –
‘‘ସୁୱୋୱ ସୁୱିଂ କାମେୟ୍ୟ, ସାଳିକୋ ପନ ସାଳିକଂ ।
ସୁୱସ୍ସ ସାଳିକାୟେୱ, ସଂୱାସୋ ହୋତି କୀଦିସୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୁୱୋତି ସମ୍ମ ସୁୱପଣ୍ଡିତ, ସୁୱୋୱ ସୁୱିଂ କାମେୟ୍ୟ । କୀଦିସୋତି ଅସମାନଜାତିକାନଂ ସଂୱାସୋ ନାମ କୀଦିସୋ ହୋତି । ସୁୱୋ ହି ସମାନଜାତିକଂ ସୁୱିଂ ଦିସ୍ୱା ଚିରସନ୍ଥୱମ୍ପି ସାଳିକଂ ଜହିସ୍ସତି, ସୋ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗୋ ମହତୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ଭୱିସ୍ସତି, ଅସମାନଜାତିକାନଂ ସଂୱାସୋ ନାମ ନ ସମେତୀତି ।
ଇତରୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମଂ ନ ପଟିକ୍ଖିପତି, ପରିହାରମେୱ କରୋତି, ଅଦ୍ଧା ମଂ ଇଚ୍ଛିସ୍ସତି, ନାନାୱିଧାହି ନଂ ଉପମାହି ସଦ୍ଦହାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ୟୋୟଂ କାମେ କାମୟତି, ଅପି ଚଣ୍ଡାଲିକାମପି ।
ସବ୍ବୋ ହି ସଦିସୋ ହୋତି, ନତ୍ଥି କାମେ ଅସାଦିସୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଚଣ୍ଡାଲିକାମପୀତି ଚଣ୍ଡାଲିକଂ ଅପି । ସଦିସୋତି ଚିତ୍ତସଦିସତାୟ ସବ୍ବୋ ସଂୱାସୋ ସଦିସୋୱ ହୋତି । କାମସ୍ମିଞ୍ହି ଚିତ୍ତମେୱ ପମାଣଂ, ନ ଜାତୀତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ତାୱ ନାନାଜାତିକାନଂ ସମାନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅତୀତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅତ୍ଥି ଜମ୍ପାୱତୀ ନାମ, ମାତା ସିୱିସ୍ସ ରାଜିନୋ ।
ସା ଭରିୟା ୱାସୁଦେୱସ୍ସ, କଣ୍ହସ୍ସ ମହେସୀ ପିୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଜମ୍ପାୱତୀତି ସିୱିରଞ୍ଞୋ ମାତା ଜମ୍ପାୱତୀ ନାମ ଚଣ୍ଡାଲୀ ଅହୋସି । ସା କଣ୍ହାୟନଗୋତ୍ତସ୍ସ ଦସଭାତିକାନଂ ଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ୱାସୁଦେୱସ୍ସ ପିୟା ମହେସୀ ଅହୋସି । ସୋ କିରେକଦିୱସଂ ଦ୍ୱାରୱତିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତିଂ ଏକମନ୍ତେ ଠିତଂ ଅଭିରୂପଂ ଏକଂ ଚଣ୍ଡାଲିକଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଜାତିକା’’ତି ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ‘‘ଚଣ୍ଡାଲଜାତିକା’’ତି ସୁତ୍ୱାପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ଅସାମିକଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ‘‘ଅସାମିକା’’ତି ସୁତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ତତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ନିୱେସନଂ ନେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମହେସିଂ ଅକାସି । ସା ସିୱିଂ ନାମ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ସୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ଦ୍ୱାରୱତିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇତି ସୋ ଇମଂ ଉଦାହରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପୋପି ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ଚଣ୍ଡାଲିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି, ଅମ୍ହେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତେସୁ କିଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂୱାସରୋଚନଂୟେୱ ପମାଣ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅପରମ୍ପି ଉଦାହରଣଂ ଆହରନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ରଟ୍ଠୱତୀ କିମ୍ପୁରିସୀ, ସାପି ୱଚ୍ଛଂ ଅକାମୟି ।
ମନୁସ୍ସୋ ମିଗିୟା ସଦ୍ଧିଂ, ନତ୍ଥି କାମେ ଅସାଦିସୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛନ୍ତି ଏୱଂନାମକଂ ତାପସଂ । କଥଂ ପନ ସା ତଂ କାମେସୀତି ? ଅତୀତସ୍ମିଞ୍ହି ଏକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ୟସଂ ପହାୟ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତେ ପଣ୍ଣସାଲଂ ମାପେତ୍ୱା ୱସି । ତସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ଅୱିଦୂରେ ଏକିସ୍ସା ଗୁହାୟ ବହୂ କିନ୍ନରା ୱସନ୍ତି । ତତ୍ଥେୱ ଏକୋ ମକ୍କଟକୋ ଦ୍ୱାରେ ୱସତି । ସୋ ଜାଲଂ ୱିନେତ୍ୱା ତେସଂ ସୀସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଲୋହିତଂ ପିୱତି । କିନ୍ନରା ନାମ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି ଭୀରୁକଜାତିକା । ସୋପି ମକ୍କଟକୋ ଅତିୱିସାଲୋ । ତେ ତସ୍ସ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତଂ ତାପସଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କତପଟିସନ୍ଥାରା ଆଗତକାରଣଂ ପୁଟ୍ଠା ‘‘ଦେୱ, ଏକୋ ମକ୍କଟକୋ ଜୀୱିତଂ ନୋ ହନତି, ତୁମ୍ହେ ଠପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସରଣଂ ନ ପସ୍ସାମ, ତଂ ମାରେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତାପସୋ ‘‘ଅପେଥ ନ ମାଦିସା ପାଣାତିପାତଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଅପସାଦେସି । ତେସୁ ରଟ୍ଠୱତୀ ନାମ କିନ୍ନରୀ ଅଭିରୂପା ପାସାଦିକା ଅସାମିକା ଅହୋସି । ତେ ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତାପସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଅୟଂ ତେ ପାଦପରିଚାରିକା ହୋତୁ, ଅମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ୱଧେହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତାପସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ଗୁହାଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ମକ୍କଟକଂ ମୁଗ୍ଗରେନ ପୋଥେତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସି । ସୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ପୁତ୍ତଧୀତାହି ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ କାଲମକାସି । ଏୱଂ ସା ତଂ କାମେସି । ସୁୱପୋତକୋ ଇମଂ ଉଦାହରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ୱଚ୍ଛତାପସୋ ତାୱ ମନୁସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ତିରଚ୍ଛାନଗତାୟ କିନ୍ନରିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ? ମୟଞ୍ହି ଉଭୋ ପକ୍ଖିନୋୱ ତିରଚ୍ଛାନଗତାୱା’’ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ମନୁସ୍ସୋ ମିଗିୟା ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ଆହ । ଏୱଂ ମନୁସ୍ସା ତିରଚ୍ଛାନଗତାହି ସଦ୍ଧିଂ ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସନ୍ତି, ନତ୍ଥି କାମେ ଅସାଦିସୋ ନାମ, ଚିତ୍ତମେୱ ପମାଣନ୍ତି କଥେସି ।
ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାମି, ଚିତ୍ତଂ ନାମ ସବ୍ବକାଲଂ ଏକସଦିସଂ ନ ହୋତି, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗସ୍ସ ଭାୟାମୀ’’ତି ଆହ । ସୋପି ସୁୱପୋତକୋ ଇତ୍ଥିମାୟାସୁ କୁସଲୋ, ତେନ ତଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ପୁନ ଗାଥମାହ –
‘‘ହନ୍ଦ ଖ୍ୱାହଂ ଗମିସ୍ସାମି, ସାଳିକେ ମଞ୍ଜୁଭାଣିକେ ।
ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୁପଦଞ୍ହେତଂ, ଅତିମଞ୍ଞସି ନୂନ ମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନୁପଦଂ ହେତନ୍ତି ୟଂ ତ୍ୱଂ ୱଦେସି, ସବ୍ବମେତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନସ୍ସ ଅନୁପଦଂ, ପଚ୍ଚକ୍ଖାନକାରଣଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାନକୋଟ୍ଠାସୋ ପନେସ । ଅତିମଞ୍ଞସି ନୂନ ମନ୍ତି ‘‘ନୂନ ମଂ ଇଚ୍ଛତି ଅୟ’’ନ୍ତି ତ୍ୱଂ ମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞସି, ମୟ୍ହଂ ସାରଂ ନ ଜାନାସି। ଅହଞ୍ହି ରାଜପୂଜିତୋ, ନ ମୟ୍ହଂ ଭରିୟା ଦୁଲ୍ଲଭା, ଅଞ୍ଞଂ ଭରିୟଂ ପରିୟେସିସ୍ସାମୀତି ।
ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଭିଜ୍ଜମାନହଦୟା ୱିୟ ତସ୍ସ ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନକାମରତିୟା ଅନୁଡୟ୍ହମାନା ୱିୟ ହୁତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ଇତ୍ଥିମାୟାୟ ଅନିଚ୍ଛମାନା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନ ସିରୀ ତରମାନସ୍ସ, ମାଧର ସୁୱପଣ୍ଡିତ ।
ଇଧେୱ ତାୱ ଅଚ୍ଛସ୍ସୁ, ୟାୱ ରାଜାନ ଦକ୍ଖସି ।
ସୋସ୍ସି ସଦ୍ଦଂ ମୁଦିଙ୍ଗାନଂ, ଆନୁଭାୱଞ୍ଚ ରାଜିନୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନ ସିରୀତି ସମ୍ମ ସୁୱପଣ୍ଡିତ, ତରମାନସ୍ସ ସିରୀ ନାମ ନ ହୋତି, ତରମାନେନ କତକମ୍ମଂ ନ ସୋଭତି, ‘‘ଘରାୱାସୋ ଚ ନାମେସ ଅତିଗରୁକୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତୁଲେତ୍ୱା କାତବ୍ବୋ । ଇଧେୱ ତାୱ ଅଚ୍ଛସ୍ସୁ, ୟାୱ ମହନ୍ତେନ ୟସେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜାନଂ ପସ୍ସିସ୍ସସି । ସୋସ୍ସୀତି ସାୟନ୍ହସମୟେ କିନ୍ନରିସମାନଲୀଲାହି ଉତ୍ତମରୂପଧରାହି ନାରୀହି ୱଜ୍ଜମାନାନଂ ମୁଦିଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଗୀତୱାଦିତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ତ୍ୱଂ ସୁଣିସ୍ସସି, ରଞ୍ଞୋ ଚ ଆନୁଭାୱଂ ମହନ୍ତଂ ସିରିସୋଭଗ୍ଗଂ ପସ୍ସିସ୍ସସି । ‘‘ସମ୍ମ, କିଂ ତ୍ୱଂ ତୁରିତୋସି, କିଂ ଲେସମ୍ପି ନ ଜାନାସି, ଅଚ୍ଛସ୍ସୁ ତାୱ, ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ।
ଅଥ ତେ ସାୟନ୍ହସମନନ୍ତରେ ମେଥୁନସଂୱାସଂ କରିଂସୁ, ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ପିୟସଂୱାସଂ ୱସିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ସୁୱପୋତକୋ ‘‘ନ ଇଦାନେସା ମୟ୍ହଂ ରହସ୍ସଂ ଗୁହିସ୍ସତି, ଇଦାନି ନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସାଳିକେ’’ତି ଆହ । ‘‘କିଂ, ସାମୀ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ କିଞ୍ଚି ତେ ୱତ୍ତୁକାମୋମ୍ହୀ’’ତି । ‘‘ୱଦ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ହୋତୁ, ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହାକଂ ମଙ୍ଗଲଦିୱସୋ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ସଚେ ମଙ୍ଗଲପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ଭୱିସ୍ସତି, କଥେହି । ନୋ ଚେ, ମା କଥେହି ସାମୀ’’ତି । ‘‘ମଙ୍ଗଲକଥାୱେସା, ଭଦ୍ଦେ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କଥେହୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ସଚେ ସୋତୁକାମା ଭୱିସ୍ସସି, କଥେସ୍ସାମି ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ରହସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିୟଡ୍ଢଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ୟୋ ନୁ ଖ୍ୱାୟଂ ତିବ୍ବୋ ସଦ୍ଦୋ, ତିରୋଜନପଦେ ସୁତୋ ।
ଧୀତା ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ, ଓସଧୀ ୱିୟ ୱଣ୍ଣିନୀ ।
ତଂ ଦସ୍ସତି ୱିଦେହାନଂ, ସୋ ୱିୱାହୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ତିବ୍ବୋ ବହଲୋ, ତିରୋଜନପଦେ ସୁତୋ ପରରଟ୍ଠେସୁ ଜନପଦେସୁ ୱିସ୍ସୁତୋ ପଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ ପତ୍ଥଟୋ । କିନ୍ତି ? ଧୀତା ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ ଓସଧୀତାରକା ୱିୟ ୱିରୋଚମାନା ତାୟ ଏୱ ସମାନୱଣ୍ଣିନୀ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସୋ ୱିଦେହାନଂ ଦସ୍ସତି, ସୋ ୱିୱାହୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ସୋ ଏୱଂ ପତ୍ଥଟୋ ସଦ୍ଦୋ, ଅହଂ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସିଂ ‘‘ଅୟଂ କୁମାରିକା ଉତ୍ତମରୂପଧରା, ୱିଦେହରାଜାପି ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ପଟିସତ୍ତୁ ଅହୋସି । ଅଞ୍ଞେ ବହୂ ରାଜାନୋ ଚୂଳନିବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ୱସୱତ୍ତିନୋ ସନ୍ତି, ତେସଂ ଅଦତ୍ୱା କିଂ କାରଣା ୱିଦେହସ୍ସ ଧୀତରଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ?
ସା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ସାମି, କିଂ କାରଣା ମଙ୍ଗଲଦିୱସେ ଅୱମଙ୍ଗଲଂ କଥେସୀ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ, ଭଦ୍ଦେ, ‘ମଙ୍ଗଲ’ନ୍ତି କଥେମି, ତ୍ୱଂ ‘ଅୱମଙ୍ଗଲ’ନ୍ତି କଥେସି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସାମି, ଅମିତ୍ତାନମ୍ପି ତେସଂ ଏୱରୂପା ମଙ୍ଗଲକିରିୟା ମା ହୋତୂ’’ତି । ‘‘କଥେହି ତାୱ ଭଦ୍ଦେ’’ତି । ‘‘ସାମି, ନ ସକ୍କା କଥେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୟା ୱିଦିତଂ ରହସ୍ସଂ ମମ ଅକଥିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନତ୍ଥି ଅମ୍ହାକଂ ସମଗ୍ଗସଂୱାସୋ’’ତି । ସା ତେନ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନା ‘‘ତେନ ହି, ସାମି, ସୁଣାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଏଦିସୋ ମା ଅମିତ୍ତାନଂ, ୱିୱାହୋ ହୋତୁ ମାଧର ।
ୟଥା ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ, ୱେଦେହେନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେନ ‘‘ଭଦ୍ଦେ, କସ୍ମା ଏୱରୂପଂ କଥଂ କଥେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ସୁଣାହି, ଏତ୍ଥ ଦୋସଂ ତେ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଆନୟିତ୍ୱାନ ୱେଦେହଂ, ପଞ୍ଚାଲାନଂ ରଥେସଭୋ ।
ତତୋ ନଂ ଘାତୟିସ୍ସତି, ନସ୍ସ ସଖୀ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତତୋ ନଂ ଘାତୟିସ୍ସତୀତି ୟଦା ସୋ ଇମଂ ନଗରଂ ଆଗତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତଦା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଖିଭାୱଂ ମିତ୍ତଧମ୍ମଂ ନ କରିସ୍ସତି, ଦଟ୍ଠୁମ୍ପିସ୍ସ ଧୀତରଂ ନ ଦସ୍ସତି । ଏକୋ କିରସ୍ସ ପନ ଅତ୍ଥଧମ୍ମାନୁସାସକୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ଘାତେସ୍ସତି । ତେ ଉଭୋ ଜନେ ଘାତେତ୍ୱା ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମାତି କେୱଟ୍ଟୋ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତୁଂ ଗତୋତି ।
ଏୱଂ ସା ଗୁୟ୍ହମନ୍ତଂ ନିସ୍ସେସଂ କତ୍ୱା ସୁୱପଣ୍ଡିତସ୍ସ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୁୱପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଆଚରିୟୋ କେୱଟ୍ଟୋ ଉପାୟକୁସଲୋ, ଅଚ୍ଛରିୟଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏୱରୂପେନ ଉପାୟେନ ଘାତନ’’ନ୍ତି କେୱଟ୍ଟଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପେନ ଅୱମଙ୍ଗଲେନ ଅମ୍ହାକଂ କୋ ଅତ୍ଥୋ, ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ସୟାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆଗମନକମ୍ମସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତଂ ରତ୍ତିଂ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱସିତ୍ୱା ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ ସିୱିରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମନାପାୟ ଭରିୟାୟ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ସିୱିରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ଚ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗମନଂ ଅନୁଜାନାପେତୁଂ ଆହ –
‘‘ହନ୍ଦ ଖୋ ମଂ ଅନୁଜାନାହି, ରତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତମତ୍ତିୟୋ ।
ୟାୱାହଂ ସିୱିରାଜସ୍ସ, ଆରୋଚେମି ମହେସିନୋ ।
ଲଦ୍ଧୋ ଚ ମେ ଆୱସଥୋ, ସାଳିକାୟ ଉପନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ମହେସିନୋତି ମହେସିୟା ଚସ୍ସ । ଆୱସଥୋତି ୱସନଟ୍ଠାନଂ । ଉପନ୍ତିକନ୍ତି ଅଥ ନେ ‘‘ଏଥ ତସ୍ସା ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ଇଧାନେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମି, ୟାୱ ମମାଗମନଂ, ତାୱ ମା ଉକ୍କଣ୍ଠୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାଳିକା ତେନ ୱିୟୋଗଂ ଅନିଚ୍ଛମାନାପି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ହନ୍ଦ ଖୋ ତଂ ଅନୁଜାନାମି, ରତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତମତ୍ତିୟୋ ।
ସଚେ ତ୍ୱଂ ସତ୍ତରତ୍ତେନ, ନାଗଚ୍ଛସି ମମନ୍ତିକେ ।
ମଞ୍ଞେ ଓକ୍କନ୍ତସତ୍ତଂ ମଂ, ମତାୟ ଆଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମଞ୍ଞେ ଓକ୍କନ୍ତସତ୍ତଂ ମନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅହଂ ମଂ ଅପଗତଜୀୱିତଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେମି । ସୋ ତ୍ୱଂ ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୟି ମତାୟ ଆଗମିସ୍ସସି, ତସ୍ମା ମା ପପଞ୍ଚଂ ଅକାସୀତି ।
ଇତରୋପି ‘‘ଭଦ୍ଦେ, କିଂ ୱଦେସି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ କୁତୋ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ୱାଚାୟ ୱତ୍ୱା ହଦୟେନ ପନ ‘‘ଜୀୱ ୱା ତ୍ୱଂ ମର ୱା, କିଂ ତୟା ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଥୋକଂ ସିୱିରଟ୍ଠାଭିମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମିଥିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଅଂସକୂଟେ ଓତରିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତେନ ପନ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଉପରିପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସି । ସୋପିସ୍ସ ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ସକ୍କାରମକାସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ଖୋ ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ମାଧରୋ ସୁୱପଣ୍ଡିତୋ ।
ମହୋସଧସ୍ସ ଅକ୍ଖାସି, ସାଳିକାୱଚନଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ସାଳିକାୱଚନଂ ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ସାଳିକାୟ ୱଚନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେସୀତି ।
ସୁୱଖଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ମହାଉମଙ୍ଗକଣ୍ଡଂ
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରାଜା ମମ ଅନିଚ୍ଛମାନସ୍ସେୱ ଗମିସ୍ସତି, ଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ପନ ମହାୱିନାସଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ଅଥ ମୟ୍ହଂ ‘ଏୱରୂପସ୍ସ ନାମ ୟସଦାୟକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ ନାକାସୀ’ତି ଗରହାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ମାଦିସେ ପଣ୍ଡିତେ ୱିଜ୍ଜମାନେ କିଂକାରଣା ଏସ ନସ୍ସିସ୍ସତି, ଅହଂ ରଞ୍ଞୋ ପୁରେତରମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚୂଳନିଂ ଦିସ୍ୱା ସୁୱିଭତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିଦେହରଞ୍ଞୋ ନିୱାସତ୍ଥାୟ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା ଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗଂ, ଅଡ୍ଢୟୋଜନିକଞ୍ଚ ମହାଉମଙ୍ଗଂ, କାରେତ୍ୱା ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ଧୀତରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋପାଦପରିଚାରିକଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖେହି ବଲେହି ଏକସତରାଜୂସୁ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସ୍ୱେୱ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜାନଂ ରାହୁମୁଖତୋ ଚନ୍ଦଂ ୱିୟ ମୋଚେତ୍ୱା ଆଦାୟାଗମନଂ ନାମ ମମ ଭାରୋ’’ତି । ତସ୍ସେୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ସରୀରେ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ପୀତିୱେଗେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ –
‘‘ୟସ୍ସେୱ ଘରେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଭୋଗଂ, ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଂ ପୁରିସୋ ଚରେୟ୍ୟା’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ ପୁରିସୋ ମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭୋଗଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅକ୍କୋସନ୍ତସ୍ସପି ପହରନ୍ତସ୍ସପି ଗଲେ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢନ୍ତସ୍ସପି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥଂ ହିତଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ପଣ୍ଡିତୋ କାୟଦ୍ୱାରାଦୀହି ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି ଚରେୟ୍ୟ । ନ ହି ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭିକମ୍ମଂ ପଣ୍ଡିତେହି କାତବ୍ବନ୍ତି ।
ଇତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସୋ ନ୍ହତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ୟସେନ ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ଆହ – ‘‘କିଂ, ଦେୱ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସଥ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗର’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆମ, ତାତ, ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ମମ କିଂ ରଜ୍ଜେନ, ମା ମଂ ପରିଚ୍ଚଜି, ମୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଏହି । ତତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ଗତକାରଣା ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥା ନିପ୍ଫଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ଇତ୍ଥିରତନଞ୍ଚ ଲଚ୍ଛାମି, ରଞ୍ଞା ଚ ମେ ସଦ୍ଧିଂ ମେତ୍ତି ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଅହଂ ପୁରେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ନିୱେସନାନି ମାପେସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ମୟା ପହିତସାସନେନ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ହନ୍ଦାହଂ ଗଚ୍ଛାମି ପୁରେ ଜନିନ୍ଦ, ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ ପୁରଂ ସୁରମ୍ମଂ ।
ନିୱେସନାନି ମାପେତୁଂ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ॥
‘‘ନିୱେସନାନି ମାପେତ୍ୱା, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ୟଦା ତେ ପହିଣେୟ୍ୟାମି, ତଦା ଏୟ୍ୟାସି ଖତ୍ତିୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱେଦେହସ୍ସାତି ତୱ ୱିଦେହରାଜସ୍ସ । ଏୟ୍ୟାସୀତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ନ କିର ମଂ ପଣ୍ଡିତୋ ପରିଚ୍ଚଜତୀ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତାତ, ତୱ ପୁରେ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କିଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ‘‘ବଲୱାହନଂ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ୟତ୍ତକଂ ଇଚ୍ଛସି, ତତ୍ତକଂ ଗଣ୍ହ, ତାତା’’ତି । ‘‘ଚତ୍ତାରି ବନ୍ଧନାଗାରାନି ୱିୱରାପେତ୍ୱା ଚୋରାନଂ ସଙ୍ଖଲିକବନ୍ଧନାନି ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ତେପି ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପେସେଥ ଦେୱା’’ତି । ‘‘ୟଥାରୁଚି କରୋହି, ତାତା’’ତି । ମହାସତ୍ତୋ ବନ୍ଧନାଗାରଦ୍ୱାରାନି ୱିୱରାପେତ୍ୱା ସୂରେ ମହାୟୋଧେ ଗତଟ୍ଠାନେ କମ୍ମଂ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥେ ନୀହରାପେତ୍ୱା ‘‘ମଂ ଉପଟ୍ଠହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ସକ୍କାରଂ କାରେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମାରଚମ୍ମକାରଇଟ୍ଠକପାସାଣକାରଚିତ୍ତକାରାଦୟୋ ନାନାସିପ୍ପକୁସଲା ଅଟ୍ଠାରସ ସେନିୟୋ ଆଦାୟ ୱାସିଫରସୁକୁଦ୍ଦାଲଖଣିତ୍ତିଆଦୀନି ବହୂନି ଉପକରଣାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ମହାବଲକାୟପରିୱୁତୋ ନଗରା ନିକ୍ଖମି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ପାୟାସି ପୁରେ ମହୋସଧୋ, ପଞ୍ଚାଲରାଜସ୍ସ ପୁରଂ ସୁରମ୍ମଂ ।
ନିୱେସନାନି ମାପେତୁଂ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ’’ତି ॥
ମହାସତ୍ତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟୋଜନନ୍ତରେ ୟୋଜନନ୍ତରେ ଏକେକଂ ଗାମଂ ନିୱେସେତ୍ୱା ଏକେକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ‘‘ତୁମ୍ହେ ରଞ୍ଞୋ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିଂ ଗହେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତନକାଲେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥେ କପ୍ପେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆଦାୟ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେ ପଟିବାହନ୍ତା ଖିପ୍ପଂ ମିଥିଲଂ ପାପେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଠପେସି । ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ପନ ପତ୍ୱା ଆନନ୍ଦକୁମାରଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ଆନନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ତୀଣି ୱଡ୍ଢକିସତାନି ଆଦାୟ ଉଦ୍ଧଂଗଙ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାରଦାରୂନି ଗାହାପେତ୍ୱା ତିସତମତ୍ତା ନାୱା ମାପେତ୍ୱା ନଗରସ୍ସତ୍ଥାୟ ତତ୍ଥେୱ ତଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ସଲ୍ଲହୁକାନଂ ଦାରୂନଂ ନାୱାୟ ପୂରାପେତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ପେସେସି । ସୟଂ ପନ ନାୱାୟ ଗଙ୍ଗଂ ତରିତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଦସଞ୍ଞାୟେୱ ଗଣେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଟ୍ଠାନଂ, ଏତ୍ଥ ମହାଉମଙ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନନଗରଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ରାଜଗେହା ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଠାନେ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ଚୂଳନିରାଜା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମେ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି, ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ପିଟ୍ଠିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମି, ଇମସ୍ମିଂ ଆଗତେ ୱେଦେହୋପି ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଆଗମିସ୍ସତି, ଅଥ ନେ ଉଭୋପି ମାରେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ଏକରଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରମତୁଟ୍ଠିଂ ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ସକଲନଗରଂ ସଙ୍ଖୁଭି ‘‘ଏସ କିର ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ, ଇମିନା କିର ଏକସତରାଜାନୋ ଲେଡ୍ଡୁନା କାକା ୱିୟ ପଲାପିତା’’ତି ।
ମହାସତ୍ତୋ ନାଗରେସୁ ଅତ୍ତନୋ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସନ୍ତେସୁୟେୱ ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପଟିୱେଦେତ୍ୱା ‘‘ପୱିସତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ରାଜା କଦା ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟା ପେସିତକାଲେ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ କିମତ୍ଥଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଂ ମାପେତୁଂ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ତାତା’’ତି । ଅଥସ୍ସ ସେନାୟ ପରିବ୍ବୟଂ ଦାପେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କାରେତ୍ୱା ନିୱେସନଗେହଂ ଦାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ୟାୱ ତେ ରାଜା ନାଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠମାନୋ ଅମ୍ହାକମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କରୋନ୍ତୋୱ ୱସାହି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ କିର ରାଜନିୱେସନଂ ଅଭିରୁହନ୍ତୋୱ ମହାସୋପାନପାଦମୂଲେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ରାଜା ‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କରୋହୀ’ତି ୱଦତି, ଉମଙ୍ଗେ ଖଣିୟମାନେ ୟଥା ଇଦଂ ସୋପାନଂ ନ ଓସକ୍କତି, ତଥା କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ଅଥ ରାଜାନଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଦେୱ, ଅହଂ ପୱିସନ୍ତୋ ସୋପାନପାଦମୂଲେ ଠତ୍ୱା ନୱକମ୍ମଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାସୋପାନେ ଦୋସଂ ପସ୍ସିଂ । ସଚେ ତେ ରୁଚ୍ଚତି, ଅହଂ ଦାରୂନି ଲଭନ୍ତୋ ମନାପଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ଥରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତ, ଅତ୍ଥରାହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ଇଧ ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତଂ ପୋରାଣସୋପାନଂ ହରିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ପଂସୁନୋ ଅପତନତ୍ଥାୟ ଫଲକସନ୍ଥାରଂ କାରେତ୍ୱା ୟଥା ସୋପାନଂ ନ ଓସକ୍କତି, ଏୱଂ ନିଚ୍ଚଲଂ କତ୍ୱା ସୋପାନଂ ଅତ୍ଥରି । ରାଜା ତଂ କାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ମମ ସିନେହେନ କରୋତୀ’’ତି ମଞ୍ଞି ।
ଏୱଂ ତଂ ଦିୱସଂ ତେନେୱ ନୱକମ୍ମେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ଦେୱ, ସଚେ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଜାନେୟ୍ୟାମ, ମନାପଂ କତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗେୟ୍ୟାମା’’ତି । ସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତ, ଠପେତ୍ୱା ମମ ନିୱେସନଂ ସକଲନଗରେ ୟଂ ନିୱେସନଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଗଣ୍ହାତି । ମହାରାଜ, ମୟଂ ଆଗନ୍ତୁକା, ତୁମ୍ହାକଂ ବହୂ ୱଲ୍ଲଭା ୟୋଧା, ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗେହେସୁ ଗୟ୍ହମାନେସୁ ଅମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ କଲହଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ‘‘ତଦା, ଦେୱ, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମୟଂ କିଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ? ‘‘ତେସଂ ୱଚନଂ ମା ଗଣ୍ହ । ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ଠାନମେୱ ଗଣ୍ହାପେହୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ ଚିତ୍ତସୁଖଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି । ସଚେ ପନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ୟାୱ ମୟଂ ନିୱେସନାନି ଗଣ୍ହାମ, ତାୱ ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ମନୁସ୍ସା ଦୋୱାରିକା ଅସ୍ସୁ । ତତୋ ତେ ଦ୍ୱାରଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ନାଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ଚିତ୍ତସୁଖଂ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ।
ମହାସତ୍ତୋ ସୋପାନପାଦମୂଲେ ସୋପାନସୀସେ ମହାଦ୍ୱାରେତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ମନୁସ୍ସେୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସଚି ପୱିସିତୁଂ ମା ଅଦତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ମାତୁ ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭିନ୍ଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି ମନୁସ୍ସେ ଆଣାପେସି । ତେ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାଲିନ୍ଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇଟ୍ଠକା ଚ ମତ୍ତିକା ଚ ଅପନେତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ରାଜମାତା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସ, ତାତା, ମମ ଗେହଂ ଭିନ୍ଦଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଂ କାତୁକାମୋ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ଇଧେୱ ୱସଥା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ମହନ୍ତଂ ବଲୱାହନଂ, ଇଦଂ ନପ୍ପହୋତି, ଅଞ୍ଞଂ ମହନ୍ତଂ ଗେହଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେ ମଂ ନ ଜାନାଥ, ଅହଂ ରାଜମାତା, ଇଦାନି ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ମୟଂ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନେନ ଭିନ୍ଦାମ, ସକ୍କୋନ୍ତୀ ୱାରେହୀ’’ତି । ସା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ୱୋ କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜଦ୍ୱାରଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ନଂ ‘‘ମା ପୱିସା’’ତି ଦୋୱାରିକା ୱାରୟିଂସୁ । ‘‘ଅହଂ ରାଜମାତା’’ତି । ‘‘ନ ମୟଂ ତଂ ଜାନାମ, ମୟଂ ରଞ୍ଞା ‘କସ୍ସଚି ପୱିସିତୁଂ ମା ଅଦତ୍ଥା’ତି ଆଣତ୍ତା, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି । ସା ଗହେତବ୍ବଗହଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୀ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ପୁରିସୋ ‘‘କିଂ ଇଧ କରୋସି, ଗଚ୍ଛସି, ନ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ଗୀୱାୟ ଗହେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପାତେସି ।
ସା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେ ରଞ୍ଞୋ ଆଣତ୍ତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଇତରଥା ଏୱଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତାତ ମହୋସଧ, କସ୍ମା ମମ ନିୱେସନଂ ଭିନ୍ଦାପେସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନ କଥେସି, ସନ୍ତିକେ ଠିତୋ ପୁରିସୋ ପନସ୍ସ ‘‘ଦେୱି, କିଂ କଥେସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତାତ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ କସ୍ମା ମମ ଗେହଂ ଭିନ୍ଦାପେତୀ’’ତି ? ‘‘ୱେଦେହରଞ୍ଞୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ, ତାତ, ଏୱଂ ମହନ୍ତେ ନଗରେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନିୱେସନଟ୍ଠାନଂ ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି । ‘‘ଇମଂ ସତସହସ୍ସଂ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗେହଂ କାରେତୂ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱି, ତୁମ୍ହାକଂ ଗେହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେସ୍ସାମି, ଲଞ୍ଜସ୍ସ ଗହିତଭାୱଂ ମା କସ୍ସଚି କଥୟିତ୍ଥ । ମା ନୋ ଅଞ୍ଞେପି ଲଞ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ଗେହାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୁକାମା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି । ସାଧୁ, ତାତ, ‘‘ରଞ୍ଞୋ ମାତା ଲଞ୍ଜଂ ଅଦାସୀ’’ତି ମୟ୍ହମ୍ପି ଲଜ୍ଜନକମେୱ, ତସ୍ମା ନ କସ୍ସଚି କଥେସ୍ସାମୀତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ତସ୍ସା ସନ୍ତିକା ସତସହସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗେହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ଗେହଂ ଅଗମାସି । ସୋପି ଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଳୁପେସିକାହି ପିଟ୍ଠିଚମ୍ମୁପ୍ପାଟନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଗହଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ପୁନ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତସହସ୍ସମେୱ ଅଦାସି । ଏତେନୁପାୟେନ ସକଲନଗରେ ଗେହଟ୍ଠାନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧକହାପଣାନଞ୍ଞେୱ ନୱ କୋଟିୟୋ ଜାତା ।
ମହାସତ୍ତୋ ସକଲନଗରଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ରାଜକୁଲଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ପଣ୍ଡିତ, ଲଦ୍ଧଂ ତେ ୱସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ଅଦେନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଗେହେସୁ ଗୟ୍ହମାନେସୁ କିଲମନ୍ତି । ତେସଂ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଂ କାତୁଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅୟୁତ୍ତଂ । ବହିନଗରେ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଠାନେ ଗଙ୍ଗାୟ ଚ ନଗରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ୱସନନଗରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅନ୍ତୋନଗରେ ୟୁଜ୍ଝିତୁମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ, ନେୱ ସକସେନା, ନ ପରସେନା ଞାତୁଂ ସକ୍କା । ବହିନଗରେ ପନ ସୁଖଂ ୟୁଦ୍ଧଂ କାତୁଂ, ତସ୍ମା ବହିନଗରେୟେୱ ତେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତ, ତୟା ସଲ୍ଲକ୍ଖିତଟ୍ଠାନେୟେୱ କାରେହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ମହାରାଜ, ଅହଂ କାରେସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ମନୁସ୍ସେହି ଦାରୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଅମ୍ହାକଂ ନୱକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ହି କଲହଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ତେନେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଚିତ୍ତସୁଖଂ ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତ, ତେନ ପସ୍ସେନ ନିସଞ୍ଚାରଂ କାରେହୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥୀ ଉଦକାଭିରତା ଉଦକେୟେୱ କୀଳିସ୍ସନ୍ତି । ଉଦକେ ଆୱିଲେ ଜାତେ ‘ମହୋସଧସ୍ସ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପସନ୍ନଂ ଉଦକଂ ପାତୁଂ ନ ଲଭାମା’ତି ସଚେ ନାଗରା କୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି, ତମ୍ପି ସହିତବ୍ବ’’ନ୍ତି। ରାଜା ‘‘ୱିସ୍ସତ୍ଥା ତୁମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥୀ କୀଳନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି – ‘‘ୟୋ ଇତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହୋସଧସ୍ସ ନଗରମାପିତଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ସହସ୍ସଦଣ୍ଡୋ’’ତି ।
ମହାସତ୍ତୋ ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଆଦାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନଗରଂ ମାପେତୁଂ ଆରଭି । ପାରଗଙ୍ଗାୟ ୱଗ୍ଗୁଲିଂ ନାମ ଗାମଂ କାରେତ୍ୱା ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥୱାହନଞ୍ଚେୱ ଗୋବଲିବଦ୍ଦଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ନଗରକରଣଂ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ‘‘ଏତ୍ତକା ଇଦଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି ସବ୍ବକମ୍ମାନି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେସି । ମହାଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ଗଙ୍ଗାତିତ୍ଥେ ଅହୋସି । ସଟ୍ଠିମତ୍ତାନି ୟୋଧସତାନି ମହାଉମଙ୍ଗଂ ଖଣନ୍ତି । ମହନ୍ତେହି ଚମ୍ମପସିବ୍ବକେହି ୱାଲୁକପଂସୁଂ ହରିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ପାତେନ୍ତି । ପାତିତପାତିତଂ ପଂସୁଂ ହତ୍ଥୀ ମଦ୍ଦନ୍ତି, ଗଙ୍ଗା ଆଳୁଲା ସନ୍ଦତି । ନଗରୱାସିନୋ ‘‘ମହୋସଧସ୍ସ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପସନ୍ନଂ ଉଦକଂ ପାତୁଂ ନ ଲଭାମ, ଗଙ୍ଗା ଆଳୁଲା ସନ୍ଦତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ଆରୋଚେନ୍ତି ‘‘ମହୋସଧସ୍ସ କିର ହତ୍ଥୀ ଉଦକଂ କୀଳନ୍ତା ଗଙ୍ଗାୟ କଦ୍ଦମଂ କରୋନ୍ତି, ତେନ ଗଙ୍ଗା ଆଳୁଲା ସନ୍ଦତୀ’’ତି ।
ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନାମ ସମିଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ଉମଙ୍ଗେ ମୂଲାନି ୱା ଖାଣୁକାନି ୱା ମରୁମ୍ବାନି ୱା ପାସାଣାନି ୱା ସବ୍ବେପି ଭୂମିୟଂ ପୱିସିଂସୁ । ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗସ୍ସ ଦ୍ୱାରଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଅହୋସି । ତୀଣି ପୁରିସସତାନି ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗଂ ଖଣନ୍ତି, ଚମ୍ମପସିବ୍ବକେହି ପଂସୁଂହରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ପାତେନ୍ତି । ପାତିତପାତିତଂ ଉଦକେନ ମଦ୍ଦାପେତ୍ୱା ପାକାରଂ ଚିନନ୍ତି, ଅଞ୍ଞାନି ୱା କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତି । ମହାଉମଙ୍ଗସ୍ସ ପୱିସନଦ୍ୱାରଂ ନଗରେ ଅହୋସି ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେନ ୟନ୍ତୟୁତ୍ତଦ୍ୱାରେନ ସମନ୍ନାଗତଂ । ତଞ୍ହି ଏକାୟ ଆଣିୟା ଅକ୍କନ୍ତାୟ ପିଧୀୟତି, ଏକାୟ ଆଣିୟା ଅକ୍କନ୍ତାୟ ୱିୱରୀୟତି । ମହାଉମଙ୍ଗସ୍ସ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଇଟ୍ଠକାହି ଚିନିତ୍ୱା ସୁଧାକମ୍ମଂ କାରେସି, ମତ୍ଥକେ ଫଲକେନ ଛନ୍ନଂ କାରେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲୋକଂ ମତ୍ତିକାୟ ଲିମ୍ପାପେତ୍ୱା ସେତକମ୍ମଂ କାରେତ୍ୱା ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କାରେସି । ସବ୍ବାନି ପନେତ୍ଥ ଅସୀତି ମହାଦ୍ୱାରାନି ଚତୁସଟ୍ଠି ଚୂଳଦ୍ୱାରାନି ଅହେସୁଂ, ସବ୍ବାନି ୟନ୍ତୟୁତ୍ତାନେୱ । ଏକାୟ ଆଣିୟା ଅକ୍କନ୍ତାୟ ସବ୍ବାନେୱ ପିଧୀୟନ୍ତି, ଏକାୟ ଆଣିୟା ଅକ୍କନ୍ତାୟ ସବ୍ବାନେୱ ୱିୱରୀୟନ୍ତି । ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଅନେକସତଦୀପାଲୟା ଅହେସୁଂ, ତେପି ୟନ୍ତୟୁତ୍ତାୟେୱ । ଏକସ୍ମିଂ ୱିୱରିୟମାନେ ସବ୍ବେ ୱିୱରୀୟନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ପିଧୀୟମାନେ ସବ୍ବେ ପିଧୀୟନ୍ତି । ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ଏକସତାନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ଏକସତସୟନଗବ୍ଭା ଅହେସୁଂ । ଏକେକସ୍ମିଂ ଗବ୍ଭେ ନାନାୱଣ୍ଣପଚ୍ଚତ୍ଥରଣତ୍ଥତଂ ଏକେକଂ ମହାସୟନଂ ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ, ଏକେକଂ ମହାସୟନଂ ନିସ୍ସାୟ ଏକେକଂ ମାତୁଗାମରୂପକଂ ଉତ୍ତମରୂପଧରଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ତଂ ହତ୍ଥେନ ଅପରାମସିତ୍ୱା ‘‘ମନୁସ୍ସରୂପ’’ନ୍ତି ନ ସକ୍କା ଞାତୁଂ, ଅପିଚ ଉମଙ୍ଗସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ କୁସଲା ଚିତ୍ତକାରା ନାନପ୍ପକାରଂ ଚିତ୍ତକମ୍ମଂ କରିଂସୁ । ସକ୍କୱିଲାସସିନେରୁସତ୍ତପରିଭଣ୍ଡଚକ୍କୱାଳସାଗରସତ୍ତମହାସର- ଚତୁମହାଦୀପ-ହିମୱନ୍ତ-ଅନୋତତ୍ତସର-ମନୋସିଲାତଲ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟ-ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଛକାମାୱଚରସମ୍ପତ୍ତିୟୋପି ସବ୍ବା ଉମଙ୍ଗେୟେୱ ଦସ୍ସୟିଂସୁ । ଭୂମିୟଂ ରଜତପଟ୍ଟୱଣ୍ଣା ୱାଲୁକା ଓକିରିଂସୁ, ଉପରି ଉଲ୍ଲୋକପଦୁମାନି ଦସ୍ସେସୁଂ । ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ନାନପ୍ପକାରେ ଆପଣେପି ଦସ୍ସୟିଂସୁ । ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଗନ୍ଧଦାମପୁପ୍ଫଦାମାଦୀନି ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ସୁଧମ୍ମାଦେୱସଭଂ ୱିୟ ଉମଙ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରିଂସୁ ।
ତାନିପି ଖୋ ତୀଣି ୱଡ୍ଢକିସତାନି ତୀଣି ନାୱାସତାନି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ନିଟ୍ଠିତପରିକମ୍ମାନଂ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ଆହରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ। ତାନି ସୋ ନଗରେ ଉପୟୋଗଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ମୟା ଆଣତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ଆହରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ନାୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠପାପେସି । ନଗରେ ଉଦକପରିଖା, କଦ୍ଦମପରିଖା, ସୁକ୍ଖପରିଖାତି ତିସ୍ସୋ ପରିଖାୟୋ କାରେସି । ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୋ ପାକାରୋ ଗୋପୁରଟ୍ଟାଲକୋ ରାଜନିୱେସନାନି ହତ୍ଥିସାଲାଦୟୋ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋତି ସବ୍ବମେତଂ ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମାସି । ଇତି ମହାଉମଙ୍ଗୋ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗୋ ନଗରନ୍ତି ସବ୍ବମେତଂ ଚତୂହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠିତଂ । ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ଚତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ରଞ୍ଞୋ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ଦୂତଂ ପାହେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ନିୱେସନାନି ମାପେତ୍ୱା, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ଅଥସ୍ସ ପାହିଣୀ ଦୂତଂ, ୱେଦେହଂ ମିଥିଲଗ୍ଗହଂ ।
ଏହି ଦାନି ମହାରାଜ, ମାପିତଂ ତେ ନିୱେସନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ପାହିଣୀତି ପେସେସି ।
ରାଜା ଦୂତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ରାଜା ପାୟାସି, ସେନାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିୟା ।
ଅନନ୍ତୱାହନଂ ଦଟ୍ଠୁଂ, ଫୀତଂ କପିଲିୟଂ ପୁର’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନନ୍ତୱାହନନ୍ତି ଅପରିମିତହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱାହନଂ । କପିଲିୟଂ ପୁରନ୍ତି କପିଲରଟ୍ଠେ ମାପିତଂ ନଗରଂ ।
ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ପାପୁଣି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନା କତନଗରଂ ପୱେସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ପାସାଦୱରଗତୋ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଭାୱଂ ଞାପେତୁଂ ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ଦୂତଂ ପେସେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ଖୋ ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱାନ, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପାହିଣି ।
ଆଗତୋସ୍ମି ମହାରାଜ, ତୱ ପାଦାନି ୱନ୍ଦିତୁଂ ॥
‘‘ଦଦାହି ଦାନି ମେ ଭରିୟଂ, ନାରିଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭିନିଂ ।
ସୁୱଣ୍ଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଦାସୀଗଣପୁରକ୍ଖତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱନ୍ଦିତୁନ୍ତି ୱେଦେହୋ ମହଲ୍ଲକୋ, ଚୂଳନିରାଜା ତସ୍ସ ପୁତ୍ତନତ୍ତମତ୍ତୋପି ନ ହୋତି, କିଲେସୱସେନ ମୁଚ୍ଛିତୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଜାମାତରେନ ନାମ ସସୁରୋ ୱନ୍ଦନୀୟୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋୱ ୱନ୍ଦନସାସନଂ ପହିଣି । ଦଦାହି ଦାନୀତି ଅହଂ ତୟା ‘‘ଧୀତରଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପକ୍କୋସାପିତୋ, ତଂ ମେ ଇଦାନି ଦେହୀତି ପହିଣି । ସୁୱଣ୍ଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରେନ ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ।
ଚୂଳନିରାଜା ଦୂତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନି ମେ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ କୁହିଂ ଗମିସ୍ସତି, ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ନେସଂ ସୀସାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କେୱଲଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୂତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ସ୍ୱାଗତଂ ତେୱ ୱେଦେହ, ଅଥୋ ତେ ଅଦୁରାଗତଂ ।
ନକ୍ଖତ୍ତଞ୍ଞେୱ ପରିପୁଚ୍ଛ, ଅହଂ କଞ୍ଞଂ ଦଦାମି ତେ ।
ସୁୱଣ୍ଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଦାସୀଗଣପୁରକ୍ଖତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱେଦେହାତି ୱେଦେହସ୍ସ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ପୁରତୋ ଠିତଂ ୱିୟ ଆଲପତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱଦେହୀ’’ତି ଦୂତଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦୂତୋ ୱେଦେହସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ମଙ୍ଗଲକିରିୟାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କିର ଜାନାହି, ରାଜା ତେ ଧୀତରଂ ଦେତୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସୋଭନ’’ନ୍ତି ପୁନ ଦୂତଂ ପହିଣି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ଚ ରାଜା ୱେଦେହୋ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପରିପୁଚ୍ଛଥ ।
ନକ୍ଖତ୍ତଂ ପରିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ପାହିଣି ॥
‘‘ଦଦାହି ଦାନି ମେ ଭରିୟଂ, ନାରିଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭିନିଂ ।
ସୁୱଣ୍ଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଦାସୀଗଣପୁରକ୍ଖତ’’ନ୍ତି ॥
ଚୂଳନିରାଜାପି –
‘‘ଦଦାମି ଦାନି ତେ ଭରିୟଂ, ନାରିଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭିନିଂ ।
ସୁୱଣ୍ଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ, ଦାସୀଗଣପୁରକ୍ଖତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ପେସେମି, ଇଦାନି ପେସେମୀ’’ତି ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଏକସତରାଜୂନଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେ ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତୁ, ଅଜ୍ଜ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସୀସାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସ୍ୱେ ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ସୟଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପନ ମାତରଂ ଚଲାକଦେୱିଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗମହେସିଂ, ନନ୍ଦାଦେୱିଞ୍ଚ, ପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦଞ୍ଚ, ଧୀତରଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିଞ୍ଚାତି ଚତ୍ତାରୋ ଜନେ ଓରୋଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ପାସାଦେ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ୱେଦେହରଞ୍ଞୋ ଚେୱ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତସେନାୟ ଚ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କାରେସି। କେଚି ମନୁସ୍ସା ସୁରଂ ପିୱନ୍ତି, କେଚି ମଚ୍ଛମଂସାଦୀନି ଖାଦନ୍ତି, କେଚି ଦୂରମଗ୍ଗା ଆଗତତ୍ତା କିଲନ୍ତା ସୟନ୍ତି । ୱିଦେହରାଜା ପନ ସେନକାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଣ୍ଡିତେ ଗହେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତୋ ଅଲଙ୍କତମହାତଲେ ନିସୀଦି ।
ଚୂଳନିରାଜାପି ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ସବ୍ବଂ ତଂ ନଗରଂ ତିସନ୍ତିଂ ଚତୁସଙ୍ଖେପଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନେକସତସହସ୍ସାହି ଉକ୍କାହି ଧାରିୟମାନାହି ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତେୟେୱ ଗହଣସଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ଞତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୟୋଧାନଂ ତୀଣି ସତାନି ପେସେସି ‘‘ତୁମ୍ହେ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ମାତରଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗମହେସିଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଧୀତରଞ୍ଚ ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗେନ ଆନେତ୍ୱା ମହାଉମଙ୍ଗେନ ନେତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରତୋ ବହି ଅକତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଉମଙ୍ଗେୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ୟାୱ ଅମ୍ହାକଂ ଆଗମନା ରକ୍ଖନ୍ତା ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଆଗମନକାଲେ ଉମଙ୍ଗା ନୀହରିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରେ ମହାୱିସାଲମାଳକେ ଠପେଥା’’ତି । ତେ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୋପାନପାଦମୂଲେ ଫଲକସନ୍ଥରଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ସୋପାନପାଦମୂଲେ ସୋପାନସୀସେ ମହାତଲେତି ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଆରକ୍ଖମନୁସ୍ସେ ଚ ଖୁଜ୍ଜାଦିପରିଚାରିକାୟୋ ଚ ହତ୍ଥପାଦେସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଖଞ୍ଚ ପିଦହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପଟିୟତ୍ତଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ କିଞ୍ଚି ଖାଦିତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଅପରିଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉପରିପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିଂସୁ । ତଦା ଚଲାକଦେୱୀ ନନ୍ଦାଦେୱିଞ୍ଚ ରାଜପୁତ୍ତଞ୍ଚ ରାଜଧୀତରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକସୟନେୟେୱ ସୟାପେସି । ତେ ୟୋଧା ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ପକ୍କୋସିଂସୁ । ସା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ତାତା’’ତି ଆହ । ‘‘ଦେୱି, ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ୱେଦେହଞ୍ଚ ମହୋସଧଞ୍ଚ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଏକରଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ମହନ୍ତେନ ୟସେନ ଅଜ୍ଜ ମହାଜୟପାନଂ ପିୱନ୍ତୋ ତୁମ୍ହେ ଚତ୍ତାରୋପି ଜନେ ଗହେତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ଅମ୍ହେ ପହିଣୀତି ।
ତେପି ତେସଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ପାସାଦା ଓତରିତ୍ୱା ସୋପାନପାଦମୂଲଂ ଅଗମିଂସୁ । ଅଥ ନେ ଗହେତ୍ୱା ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗଂ ପୱିସିଂସୁ । ତେ ଆହଂସୁ ‘‘ମୟଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇଧ ୱସନ୍ତା ଇମଂ ୱୀଥିଂ ନ ଓତିଣ୍ଣପୁବ୍ବା’’ତି । ‘‘ଦେୱି, ଇମଂ ୱୀଥିଂ ନ ସବ୍ବଦା ଓତରନ୍ତି, ମଙ୍ଗଲୱୀଥି ନାମେସା, ଅଜ୍ଜ ମଙ୍ଗଲଦିୱସଭାୱେନ ରାଜା ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଆନେତୁଂ ଆଣାପେସୀ’’ତି । ତେ ତେସଂ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିଂସୁ । ଅଥେକଚ୍ଚେ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ଏକଚ୍ଚେ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ରାଜନିୱେସନେ ରତନଗବ୍ଭେ ୱିୱରିତ୍ୱା ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ରତନସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିଂସୁ । ଇତରେପି ଚତ୍ତାରୋ ଖତ୍ତିୟା ପୁରତୋ ମହାଉମଙ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତଦେୱସଭଂ ୱିୟ ଉମଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ କରିଂସୁ । ଅଥ ନେ ଗଙ୍ଗାୟ ଅୱିଦୂରଠାନଂ ନେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଉମଙ୍ଗେୟେୱ ଅଲଙ୍କତଗବ୍ଭେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେ ଆରକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିଂସୁ । ଏକଚ୍ଚେ ତେସଂ ଆନୀତଭାୱଂ ଞାପେତୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମେ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜାପି କିଲେସାତୁରତାୟ ‘‘ଇଦାନି ମେ ଧୀତରଂ ପେସେସ୍ସତି, ଇଦାନି ମେ ଧୀତରଂ ପେସେସ୍ସତୀ’’ତି ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ୱାତପାନେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅନେକେହି ଉକ୍କାସତସହସ୍ସେହି ଏକୋଭାସଂ ଜାତଂ ନଗରଂ ମହତିୟା ସେନାୟ ପରିୱୁତଂ ଦିସ୍ୱା ଆସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସା ରଥା ପତ୍ତୀ, ସେନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱମ୍ମିତା ।
ଉକ୍କା ପଦିତ୍ତା ଝାୟନ୍ତି, କିଂ ନୁ ମଞ୍ଞନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିଂ ନୁ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଚୂଳନିରାଜା ଅମ୍ହାକଂ ତୁଟ୍ଠୋ, ଉଦାହୁ କୁଦ୍ଧୋ, କିଂ ନୁ ପଣ୍ଡିତା ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସେନକୋ ଆହ – ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମହାରାଜ, ଅତିବହୂ ଉକ୍କା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ରାଜା ତୁମ୍ହାକଂ ଦାତୁଂ ଧୀତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଏତି ମଞ୍ଞେ’’ତି । ପୁକ୍କୁସୋପି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗନ୍ତୁକସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ଆରକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ତେସଂ ୟଂ ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତଂ କଥୟିଂସୁ । ରାଜା ପନ ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ସେନା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୋଥା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସନ୍ନଦ୍ଧପଞ୍ଚାୱୁଧଂ ସେନଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ମରଣଭୟଭୀତୋ ହୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ କଥଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୋ ଇତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସା ରଥା ପତ୍ତୀ, ସେନା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୱମ୍ମିତା ।
ଉକ୍କା ପଦିତ୍ତା ଝାୟନ୍ତି, କିଂ ନୁ କାହନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିଂ ନୁ କାହନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାତି ପଣ୍ଡିତ, କିଂ ନାମ ଚିନ୍ତେସି, ଇମା ସେନା ଅମ୍ହାକଂ କିଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଇମଂ ଅନ୍ଧବାଲଂ ଥୋକଂ ସନ୍ତାସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ମମ ପଞ୍ଞାବଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ରକ୍ଖତି ତଂ ମହାରାଜ, ଚୂଳନେୟ୍ୟୋ ମହବ୍ବଲୋ ।
ପଦୁଟ୍ଠୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ, ପାତୋ ତଂ ଘାତୟିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତା ଜାତା । ରଞ୍ଞୋ କଣ୍ଡୋ ସୁସ୍ସି ମୁଖେ ଖେଳୋ ପରିଛିଜ୍ଜି, ସରୀରେ ଦାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ମରଣଭୟଭୀତୋ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଆହ –
‘‘ଉବ୍ବେଧତି ମେ ହଦୟଂ, ମୁଖଞ୍ଚ ପରିସୁସ୍ସତି ।
ନିବ୍ବୁତିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି, ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢୋୱ ଆତପେ ॥
‘‘କମ୍ମାରାନଂ ୟଥା ଉକ୍କା, ଅତ୍ଥୋ ଝାୟତି ନୋ ବହି ।
ଏୱମ୍ପି ହଦୟଂ ମୟ୍ହଂ, ଅନ୍ତୋ ଝାୟତି ନୋ ବହୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉବ୍ବେଧତୀତି ତାତ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତ, ହଦୟଂ ମେ ମହାୱାତପ୍ପହରିତଂ ୱିୟ ପଲ୍ଲୱଂ କମ୍ପତି । ଅନ୍ତୋ ଝାୟତୀତି ସୋ ‘‘ଉକ୍କା ୱିୟ ମୟ୍ହଂ ହଦୟମଂସଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଝାୟତି, ବହି ପନ ନ ଝାୟତୀ’’ତି ପରିଦେୱତି ।
ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ପରିଦେୱିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ମମ ୱଚନଂ ନ ଅକାସି, ଭିୟ୍ୟୋ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ପମତ୍ତୋ ମନ୍ତନାତୀତୋ, ଭିନ୍ନମନ୍ତୋସି ଖତ୍ତିୟ ।
ଇଦାନି ଖୋ ତଂ ତାୟନ୍ତୁ, ପଣ୍ଡିତା ମନ୍ତିନୋ ଜନା ॥
‘‘ଅକତ୍ୱାମଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥକାମହିତେସିନୋ ।
ଅତ୍ତପୀତିରତୋ ରାଜା, ମିଗୋ କୂଟେୱ ଓହିତୋ ॥
‘‘ୟଥାପି ମଚ୍ଛୋ ବଳିସଂ, ୱଙ୍କଂ ମଂସେନ ଛାଦିତଂ ।
ଆମଗିଦ୍ଧୋ ନ ଜାନାତି, ମଚ୍ଛୋ ମରଣମତ୍ତନୋ ॥
‘‘ଏୱମେୱ ତୁୱଂ ରାଜ, ଚୂଳନେୟ୍ୟସ୍ସ ଧୀତରଂ ।
କାମଗିଦ୍ଧୋ ନ ଜାନାସି, ମଚ୍ଛୋୱ ମରଣମତ୍ତନୋ ॥
‘‘ସଚେ ଗଚ୍ଛସି ପଞ୍ଚାଲଂ, ଖିପ୍ପମତ୍ତଂ ଜହିସ୍ସସି ।
ମିଗଂ ପନ୍ଥାନୁବନ୍ଧଂୱ, ମହନ୍ତଂ ଭୟମେସ୍ସତି ॥
‘‘ଅନରିୟରୂପୋ ପୁରିସୋ ଜନିନ୍ଦ, ଅହୀୱ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗଗତୋ ଡସେୟ୍ୟ ।
ନ ତେନ ମିତ୍ତିଂ କୟିରାଥ ଧୀରୋ, ଦୁକ୍ଖୋ ହୱେ କାପୁରିସେନ ସଙ୍ଗମୋ ॥
‘‘ୟଦେୱ ଜଞ୍ଞା ପୁରିସଂ ଜନିନ୍ଦ, ସୀଲୱାୟଂ ବହୁସ୍ସୁତୋ ।
ତେନେୱ ମିତ୍ତିଂ କୟିରାଥ ଧୀରୋ, ସୁଖୋ ହୱେ ସପ୍ପୁରିସେନ ସଙ୍ଗମୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପମତ୍ତୋତି ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ କାମେନ ପମତ୍ତୋ । ମନ୍ତନାତୀତୋତି ମୟା ଅନାଗତଭୟଂ ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମନ୍ତିତମନ୍ତନଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ । ଭିନ୍ନମନ୍ତୋତି ମନ୍ତନାତିକ୍କନ୍ତତ୍ତାୟେୱ ଭିନ୍ନମନ୍ତୋ, ୟୋ ୱା ତେ ସେନକାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୋ ଗହିତୋ, ଏସୋ ଭିନ୍ନୋତିପି ଭିନ୍ନମନ୍ତୋସି ଜାତୋ । ପଣ୍ଡିତାତି ଇମେ ସେନକାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଇଦାନି ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୁ, ପସ୍ସାମି ନେସଂ ବଲନ୍ତି ଦୀପେତି । ଅକତ୍ୱାମଚ୍ଚସ୍ସାତି ମମ ଉତ୍ତମଅମଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନଂ ଅକତ୍ୱା । ଅତ୍ତପୀତିରତୋତି ଅତ୍ତନୋ କିଲେସପୀତିୟା ଅଭିରତୋ ହୁତ୍ୱା । ମିଗୋ କୂଟେୱ ଓହିତୋତି ୟଥା ନାମ ନିୱାପଲୋଭେନ ଆଗତୋ ମିଗୋ କୂଟପାସେ ବଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ମମ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି କିଲେସଲୋଭେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦାନି କୂଟପାସେ ବଦ୍ଧୋ ମିଗୋ ୱିୟ ଜାତୋସୀତି ।
‘‘ୟଥାପି ମଚ୍ଚୋ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ‘‘ତଦା ମୟା ଅୟଂ ଉପମା ଆଭତା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଚେ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ଗାଥାପି ‘‘ନ କେୱଲଂ ଏତ୍ତକମେୱ, ଇମମ୍ପି ଅହଂ ଆହରି’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତା । ଅନରିୟରୂପୋତି କେୱଟ୍ଟବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସୋ ଅସପ୍ପୁରିସଜାତିକୋ ନିଲ୍ଲଜ୍ଜପୁରିସୋ । ନ ତେନ ମିତ୍ତିନ୍ତି ତାଦିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନ କୟିରାଥ, ତ୍ୱଂ ପନ କେୱଟ୍ଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତିଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଗଣ୍ହି । ଦୁକ୍ଖୋତି ଏୱରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗମୋ ନାମ ଏକୱାରମ୍ପି କତୋ ଇଧଲୋକେପି ପରଲୋକେପି ମହାଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଦୁକ୍ଖୋ ନାମ ହୋତି । ୟଦେୱାତି ୟଂ ଏୱ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ସୁଖୋତି ଇଧଲୋକେପି ପରଲୋକେପି ସୁଖୋୟେୱ ।
ଅଥ ନଂ ‘‘ପୁନ ଏୱରୂପଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ରଞ୍ଞା କଥିତକଥଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –
‘‘ବାଲୋ ତୁୱଂ ଏଳମୂଗୋସି ରାଜ, ୟୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥାନି ମୟୀ ଲପିତ୍ଥୋ ।
କିମେୱହଂ ନଙ୍ଗଲକୋଟିୱଡ୍ଢୋ, ଅତ୍ଥାନି ଜାନାମି ୟଥାପି ଅଞ୍ଞେ ॥
‘‘ଇମଂ ଗଲେ ଗହେତ୍ୱାନ, ନାସେଥ ୱିଜିତା ମମ ।
ୟୋ ମେ ରତନଲାଭସ୍ସ, ଅନ୍ତରାୟାୟ ଭାସତୀ’’ତି ॥ –
ଇମା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଅହଂ ଗହପତିପୁତ୍ତୋ, ୟଥା ତୱ ଅଞ୍ଞେ ସେନକାଦୟୋ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ଥାନି ଜାନନ୍ତି, ତଥା କିମେୱ ଅହଂ ଜାନିସ୍ସଂ, ଅଗୋଚରୋ ଏସ ମୟ୍ହଂ, ଗହପତିସିପ୍ପମେୱାହଂ ଜାନାମି, ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ ସେନକାଦୀନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ପାକଟୋ ହୋତି, ଅଜ୍ଜ ତେ ଅଟ୍ଠାରସଅକ୍ଖୋଭଣିସଙ୍ଖାୟ ସେନାୟ ପରିୱାରିତସ୍ସ ସେନକାଦୟୋ ଅୱସ୍ସୟା ହୋନ୍ତୁ, ମଂ ପନ ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢିତୁଂ ଆଣାପେସି, ଇଦାନି ମଂ କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ଏୱଂ ସୁନିଗ୍ଗହିତଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ମୟା କଥିତଦୋସମେୱ କଥେତି । ପୁବ୍ବେୱ ହି ଇଦଂ ଅନାଗତଭୟଂ ଜାନି, ତେନ ମଂ ଅତିୱିୟ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ନ ଖୋ ପନାୟଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ନିକ୍କମ୍ମକୋୱ ଅଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଅୱସ୍ସଂ ଇମିନା ମୟ୍ହଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ କତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ମହୋସଧ ଅତୀତେନ, ନାନୁୱିଜ୍ଝନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା,
କିଂ ମଂ ଅସ୍ସଂୱ ସମ୍ବଦ୍ଧଂ, ପତୋଦେନେୱ ୱିଜ୍ଝସି ॥
‘‘ସଚେ ପସ୍ସସି ମୋକ୍ଖଂ ୱା, ଖେମଂ ୱା ପନ ପସ୍ସସି ।
ତେନେୱ ମଂ ଅନୁସାସ, କିଂ ଅତୀତେନ ୱିଜ୍ଝସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନାନୁୱିଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅତୀତଦୋସଂ ଗହେତ୍ୱା ମୁଖସତ୍ତୀହି ନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ଅସ୍ସଂୱ ସମ୍ବଦ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତୁସେନାୟ ପରିୱୁତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତଂ ଅସ୍ସଂ ୱିୟ କିଂ ମଂ ୱିଜ୍ଝସି । ତେନେୱ ମନ୍ତି ଏୱଂ ତେ ମୋକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂ ଖେମନ୍ତି ତେନେୱ ସୋତ୍ଥିଭାୱେନ ମଂ ଅନୁସାସ ଅସ୍ସାସେହି, ତଞ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ମେ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ।
ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅତିୱିୟ ଅନ୍ଧବାଲୋ, ପୁରିସୱିସେସଂ ନ ଜାନାତି, ଥୋକଂ କିଲମେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତସ୍ସ ଅୱସ୍ସୟୋ ଭୱିସ୍ସମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଅତୀତଂ ମାନୁସଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ।
ନ ତଂ ସକ୍କୋପି ମୋଚେତୁଂ, ତ୍ୱଂ ପଜାନସ୍ସୁ ଖତ୍ତିୟ ॥
‘‘ସନ୍ତି ୱେହାୟସା ନାଗା, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ତେପି ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ୟସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଥାୱିଧା ॥
‘‘ସନ୍ତି ୱେହାୟସା ଅସ୍ସା, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ତେପି ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ୟସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଥାୱିଧା ॥
‘‘ସନ୍ତି ୱେହାୟସା ପକ୍ଖୀ, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ତେପି ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ୟସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଥାୱିଧା ॥
‘‘ସନ୍ତି ୱେହାୟସା ୟକ୍ଖା, ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ତେପି ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ୟସ୍ସ ହୋନ୍ତି ତଥାୱିଧା ॥
‘‘ଅତୀତଂ ମାନୁସଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ।
ନ ତଂ ସକ୍କୋମି ମୋଚେତୁଂ, ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେନ ଖତ୍ତିୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କମ୍ମନ୍ତି ମହାରାଜ, ଇଦଂ ଇତୋ ତୱ ମୋଚନଂ ନାମ ଅତୀତଂ, ମନୁସ୍ସେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ଅତୀତଂ । ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି ନେୱ କାତୁଂ, ନ ସମ୍ଭୱିତୁଂ ସକ୍କା । ନ ତଂ ସକ୍କୋମୀତି ଅହଂ ତଂ ଇତୋ ମୋଚେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି । ତ୍ୱଂ ପଜାନସ୍ସୁ ଖତ୍ତିୟାତି ମହାରାଜ, ତ୍ୱମେୱେତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନସ୍ସୁ । ୱେହାୟସାତି ଆକାସେନ ଗମନସମତ୍ଥା । ନାଗାତି ହତ୍ଥିନୋ । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ । ତଥାୱିଧାତି ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲେ ୱା ଉପୋସଥକୁଲେ ୱା ଜାତା ନାଗା ହୋନ୍ତି, ତଂ ରାଜାନଂ ତେ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ । ଅସ୍ସାତି ୱଲାହକଅସ୍ସରାଜକୁଲେ ଜାତା ଅସ୍ସା । ପକ୍ଖୀତି ଗରୁଳ୍ହଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ୟକ୍ଖାତି ସାତାଗିରାଦୟୋ ୟକ୍ଖା । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେନାତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେନ ମୋଚେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ତଂ ଆଦାୟ ଆକାସେନ ମିଥିଲଂ ନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ରାଜା ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିଭାନୋ ନିସୀଦି । ଅଥ ସେନକୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନି ରଞ୍ଞୋ ଚେୱ ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ରାଜା ପନସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତୋ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅହଂ ପଣ୍ଡିତଂ ୟାଚିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ୟାଚନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ଅତୀରଦସ୍ସୀ ପୁରିସୋ, ମହନ୍ତେ ଉଦକଣ୍ଣୱେ ।
ୟତ୍ଥ ସୋ ଲଭତେ ଗାଧଂ, ତତ୍ଥ ସୋ ୱିନ୍ଦତେ ସୁଖଂ ॥
‘‘ଏୱଂ ଅମ୍ହଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ ଚ, ତ୍ୱଂ ପତିଟ୍ଠା ମହୋସଧ ।
ତ୍ୱଂ ନୋସି ମନ୍ତିନଂ ସେଟ୍ଠୋ, ଅମ୍ହେ ଦୁକ୍ଖା ପମୋଚୟା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅତୀରଦସ୍ସୀତି ସମୁଦ୍ଦେ ଭିନ୍ନନାୱୋ ତୀରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ । ୟତ୍ଥାତି ଊମିୱେଗବ୍ଭାହତୋ ୱିଚରନ୍ତୋ ୟମ୍ହି ପଦେସେ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭତି । ପମୋଚୟାତି ପୁବ୍ବେପି ମିଥିଲଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତକାଲେ ତୟାୱ ପମୋଚିତମ୍ହା, ଇଦାନିପି ତ୍ୱମେୱ ଅମ୍ହେ ଦୁକ୍ଖା ମୋଚେହୀତି ୟାଚି ।
ଅଥ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମହାସତ୍ତୋ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି –
‘‘ଅତୀତଂ ମାନୁସଂ କମ୍ମଂ, ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ।
ନ ତଂ ସକ୍କୋମି ମୋଚେତୁଂ, ତ୍ୱଂ ପଜାନସ୍ସୁ ସେନକା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପଜାନସ୍ସୁ ସେନକାତି ସେନକ, ଅହଂ ନ ସକ୍କୋମି, ତ୍ୱଂ ପନ ଇମଂ ରାଜାନଂ ଆକାସେନ ମିଥିଲଂ ନେହୀତି ।
ରାଜା ଗହେତବ୍ବଗହଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତୋ ମହାସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘କଦାଚି ସେନକୋପି କିଞ୍ଚି ଉପାୟଂ ଜାନେୟ୍ୟ, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି ତାୱ ନ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ସୁଣୋହି ମେତଂ ୱଚନଂ, ପସ୍ସ ସେନଂ ମହବ୍ଭୟଂ ।
ସେନକଂ ଦାନି ପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ କିଚ୍ଚଂ ଇଧ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କିଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି କିଂ କାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଇଧ ମଞ୍ଞସି, ମହୋସଧେନମ୍ହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ, ୟଦି ତ୍ୱଂ ଜାନାସି, ୱଦେହୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସେନକୋ ‘‘ମଂ ରାଜା ଉପାୟଂ ପୁଚ୍ଛତି, ସୋଭନୋ ୱା ହୋତୁ ମା ୱା, କଥେସ୍ସାମି ଏକଂ ଉପାୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ୱା ଦ୍ୱାରତୋ ଦେମ, ଗଣ୍ହାମସେ ୱିକନ୍ତନଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧିତ୍ୱାନ, ଖିପ୍ପଂ ହିସ୍ସାମ ଜୀୱିତଂ ।
ମା ନୋ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ଚିରଂ ଦୁକ୍ଖେନ ମାରୟୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରତୋତି ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିଂ ଦେମ । ୱିକନ୍ତନନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିକନ୍ତନଂ ସତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହାମ । ହିସ୍ସାମାତି ଜୀୱିତଂ ଖିପ୍ପଂ ଜହିସ୍ସାମ, ଅଲଙ୍କତପାସାଦୋୟେୱ ନୋ ଦାରୁଚିତକୋ ଭୱିସ୍ସତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅନତ୍ତମନୋ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ଚିତକଂ କରୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁକ୍କୁସାଦୟୋ ପୁଚ୍ଛି । ତେପି ଅତ୍ତନୋ ପତିରୂପା ବାଲକଥାୟେୱ କଥୟିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ସୁଣୋହି ମେତଂ ୱଚନଂ, ପସ୍ସ ସେନଂ ମହବ୍ଭୟଂ ।
ପୁକ୍କୁସଂ ଦାନି ପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ କିଚ୍ଚଂ ଇଧ ମଞ୍ଞସି ॥
‘‘ୱିସଂ ଖାଦିତ୍ୱା ମୀୟାମ, ଖିପ୍ପଂ ହିସ୍ସାମ ଜୀୱିତଂ ।
ମା ନୋ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ଚିରଂ ଦୁକ୍ଖେନ ମାରୟି ॥
‘‘ସୁଣୋହି ମେତଂ ୱଚନଂ, ପସ୍ସ ସେନଂ ମହବ୍ଭୟଂ ।
କାମିନ୍ଦଂ ଦାନି ପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ କିଚ୍ଚଂ ଇଧ ମଞ୍ଞସି ॥
‘‘ରଜ୍ଜୁୟା ବଜ୍ଝ ମୀୟାମ, ପପାତା ପପତାମସେ ।
ମା ନୋ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ଚିରଂ ଦୁକ୍ଖେନ ମାରୟି ॥
‘‘ସୁଣୋହି ମେତଂ ୱଚନଂ, ପସ୍ସ ସେନଂ ମହବ୍ଭୟଂ ।
ଦେୱିନ୍ଦଂ ଦାନି ପୁଚ୍ଛାମି, କିଂ କିଚ୍ଚଂ ଇଧ ମଞ୍ଞସି ॥
‘‘ଅଗ୍ଗିଂ ୱା ଦ୍ୱାରତୋ ଦେମ, ଗଣ୍ହାମସେ ୱିକନ୍ତନଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱଧିତ୍ୱାନ, ଖିପ୍ପଂ ହିସ୍ସାମ ଜୀୱିତଂ ।
ନ ନୋ ସକ୍କୋତି ମୋଚେତୁଂ, ସୁଖେନେୱ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ଅପିଚ ଏତେସୁ ଦେୱିନ୍ଦୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା କିଂ କରୋତି, ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ସନ୍ତେ ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଧମତି, ଠପେତ୍ୱା ମହୋସଧଂ ଅଞ୍ଞୋ ଇଧ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୟଂ ତଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ପୁଚ୍ଛତି, ମୟଂ କିଂ ଜାନାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଉପାୟଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସେନକେନ କଥିତମେୱ କଥେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ପାଦେ ଆହ । ତତ୍ରାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ମହାରାଜ, ମୟଂ ସବ୍ବେପି ପଣ୍ଡିତମେୱ ୟାଚାମ । ସଚେ ପନ ୟାଚିୟମାନୋପି ନ ନୋ ସକ୍କୋତି ମୋଚେତୁଂ ସୁଖେନେୱ ମହୋସଧୋ, ଅଥ ସେନକସ୍ସ ୱଚନଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କଥିତଦୋସଂ ସରିତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସୁଣନ୍ତସ୍ସେୱ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ୟଥା କଦଲିନୋ ସାରଂ, ଅନ୍ୱେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ଅନ୍ୱେସମାନା ନଂ, ପଞ୍ହଂ ନଜ୍ଝଗମାମସେ ॥
‘‘ୟଥା ସିମ୍ବଲିନୋ ସାରଂ, ଅନ୍ୱେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ଅନ୍ୱେସମାନା ନଂ, ପଞ୍ହଂ ନଜ୍ଝଗମାମସେ ॥
‘‘ଅଦେସେ ୱତ ନୋ ୱୁଟ୍ଠଂ, କୁଞ୍ଜରାନଂ ୱନୋଦକେ ।
ସକାସେ ଦୁମ୍ମନୁସ୍ସାନଂ, ବାଲାନଂ ଅୱିଜାନତଂ ॥
‘‘ଉବ୍ବେଧତି ମେ ହଦୟଂ, ମୁଖଞ୍ଚ ପରିସୁସ୍ସତି ।
ନିବ୍ବୁତିଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମି, ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢୋୱ ଆତପେ ॥
‘‘କମ୍ମାରାନଂ ୟଥା ଉକ୍କା, ଅନ୍ତୋ ଝାୟତି ନୋ ବହି ।
ଏୱମ୍ପି ହଦୟଂ ମୟ୍ହଂ, ଅନ୍ତୋ ଝାୟତି ନୋ ବହୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କଦଲିନୋତି ୟଥା କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିସ୍ସାରତ୍ତା ସାରତ୍ଥିକୋ ପୁରିସୋ ଅନ୍ୱେସନ୍ତୋପି ତତୋ ସାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ମୟଂ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚନୁପାୟଂ ପଞ୍ହଂ ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅନ୍ୱେସମାନାପି ପଞ୍ହଂ ନଜ୍ଝଗମାମସେ । ଅମ୍ହେହି ପୁଚ୍ଛିତଂ ଉପାୟଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅସ୍ସୁଣନ୍ତା ୱିୟ ଜାତା, ମୟଂ ତଂ ପଞ୍ହଂ ନାଧିଗଚ୍ଛାମ । ଦୁତିୟଗାଥାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୁଞ୍ଜରାନଂ ୱନୋଦକେତି ୟଥା କୁଞ୍ଜରାନଂ ନିରୁଦକେ ଠାନେ ୱୁଟ୍ଠଂ ଅଦେସେ ୱୁଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି, ତେ ହି ତଥାରୂପେ ନିରୁଦକେ ୱନଗହନେ ପଦେସେ ୱସନ୍ତା ଖିପ୍ପମେୱ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଅମ୍ହେହିପି ଇମେସଂ ଦୁମ୍ମନୁସ୍ସାନଂ ବାଲାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତେହି ଅଦେସେ ୱୁଟ୍ଠଂ । ଏତ୍ତକେସୁ ହି ପଣ୍ଡିତେସୁ ଏକୋପି ମେ ଇଦାନି ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ନାନାୱିଧେନ ୱିଲପତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅତିୱିୟ କିଲମତି । ସଚେ ନଂ ନ ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମି, ହଦୟେନ ଫଲିତେନ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅସ୍ସାସେସି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତତୋ ସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଧୀରୋ, ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ ମହୋସଧୋ ।
ୱେଦେହଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ ଦିସ୍ୱା, ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱି ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ରାହୁଗ୍ଗହଂୱ ଚନ୍ଦିମଂ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ରାହୁଗ୍ଗହଂୱ ସୂରିୟଂ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ପଙ୍କେ ସନ୍ନଂୱ କୁଞ୍ଜରଂ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ପେଳାବଦ୍ଧଂୱ ପନ୍ନଗଂ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ପକ୍ଖିଂ ବଦ୍ଧଂୱ ପଞ୍ଜରେ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ମଚ୍ଛେ ଜାଲଗତେରିୱ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ଅହଂ ତଂ ମୋଚୟିସ୍ସାମି, ସୟୋଗ୍ଗବଲୱାହନଂ ॥
‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ମହାରାଜ, ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି ରଥେସଭ ।
ପଞ୍ଚାଲଂ ୱାହୟିସ୍ସାମି, କାକସେନଂୱ ଲେଡ୍ଡୁନା ॥
‘‘ଅଦୁ ପଞ୍ଞା କିମତ୍ଥିୟା, ଅମଚ୍ଚୋ ୱାପି ତାଦିସୋ ।
ୟୋ ତଂ ସମ୍ବାଧପକ୍ଖନ୍ଦଂ, ଦୁକ୍ଖା ନ ପରିମୋଚୟେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଦୱଡାହଦଡ୍ଢେ ଅରଞ୍ଞେ ଘନୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ନଂ ଅସ୍ସାସେନ୍ତୋ ଇଦଂ ‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଭାୟି, ମହାରାଜା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱି । ତତ୍ଥ ସନ୍ନନ୍ତି ଲଗ୍ଗଂ । ପେଳାବଦ୍ଧନ୍ତି ପେଳାୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ସପ୍ପଂ । ପଞ୍ଚାଲନ୍ତି ଏତଂ ଏୱଂ ମହନ୍ତିମ୍ପି ପଞ୍ଚାଲରଞ୍ଞୋ ସେନଂ । ୱାହୟିସ୍ସାମୀତି ପଲାପେସ୍ସାମି। ଅଦୂତି ନାମତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ପଞ୍ଞା ନାମ କିମତ୍ଥିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମଚ୍ଚୋ ୱାପି ତାଦିସୋତି ତାଦିସୋ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ ଅମଚ୍ଚୋ ୱାପି କିମତ୍ଥିୟୋ, ୟୋ ତଂ ଏୱଂ ମରଣସମ୍ବାଧପ୍ପତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖା ନ ପରିମୋଚୟେ । ମହାରାଜ, ଅହଂ ପଠମତରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାମ କିମତ୍ଥଂ ଆଗତୋତି ମଞ୍ଞସି । ମା ଭାୟି, ଅହଂ ତଂ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୋଚୟିସ୍ସାମୀତି ଅସ୍ସାସେସି ।
ସୋପି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମେ ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଅସ୍ସାସଂ ପଟିଲଭି । ବୋଧିସତ୍ତେନ ସୀହନାଦେ କତେ ସବ୍ବେ ଚ ତୁସ୍ସିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ସେନକୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ସବ୍ବେ ଅମ୍ହେ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କେନୁପାୟେନ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ଅଲଙ୍କତଉମଙ୍ଗେନ ନେସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହେ ଗମନସଜ୍ଜା ହୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରୱିୱରଣତ୍ଥଂ ୟୋଧେ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଏଥ ମାଣୱା ଉଟ୍ଠେଥ, ମୁଖଂ ସୋଧେଥ ସନ୍ଧିନୋ ।
ୱେଦେହୋ ସହମଚ୍ଚେହି, ଉମଙ୍ଗେନ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମାଣୱାତି ତରୁଣାଧିୱଚନଂ । ମୁଖଂ ସୋଧେଥାତି ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରଥ । ସନ୍ଧିନୋତି ଘରସନ୍ଧିନୋ ଚ ଦ୍ୱାରଂ ସୋଧେଥ, ଏକସତାନଂ ସୟନଗବ୍ଭାନଂ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରଥ, ଅନେକସତାନଂ ଦୀପାଲୟାନଂ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରଥାତି ।
ତେ ଉଟ୍ଠାୟ ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିଂସୁ । ସକଲୋ ଉମଙ୍ଗୋ ଏକୋଭାସୋ ଅଲଙ୍କତଦେୱସଭା ୱିୟ ୱିରୋଚି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ପଣ୍ଡିତସ୍ସାନୁଚାରିନୋ ।
ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିଂସୁ, ୟନ୍ତୟୁତ୍ତେ ଚ ଅଗ୍ଗଳେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନୁଚାରିନୋତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରା । ୟନ୍ତୟୁତ୍ତେ ଚ ଅଗ୍ଗଳେତି ସୂଚିଘଟିକସମ୍ପନ୍ନାନି ଚ ଦ୍ୱାରକୱାଟାନି ।
ତେ ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ସଞ୍ଞମଦାସି ‘‘କାଲୋ, ଦେୱ, ପାସାଦା ଓତରଥା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଓତରି । ଅଥ ସେନକୋ ସୀସତୋ ନାଳିପଟ୍ଟଂ ଅପନେତ୍ୱା ସାଟକଂ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କଚ୍ଛଂ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସେନକ, କିଂ କରୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଉମଙ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ନାମ ୱେଠନଂ ମୋଚେତ୍ୱା କଚ୍ଛଂ ଦଳ୍ହଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି। ‘‘ସେନକ, ‘ଉମଙ୍ଗଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଓନମିତ୍ୱା ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିଟ୍ଠାୟ ପୱିସିସ୍ସାମୀ’ତି ମା ସଞ୍ଞମକାସି । ସଚେ ହତ୍ଥିନା ଗନ୍ତୁକାମୋସି, ହତ୍ଥିଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଗଚ୍ଛାହି । ସଚେ ଅସ୍ସେନ ଗନ୍ତୁକାମୋସି, ଅସ୍ସଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଗଚ୍ଛାହି । ଉଚ୍ଚୋ ଉମଙ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧୋ ୱିସାଲଦ୍ୱାରୋ, ତ୍ୱଂ ୟଥାରୁଚିୟା ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତୋ ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ କିର ସେନକସ୍ସ ଗମନଂ ପୁରତୋ ୱିଚାରେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ମଜ୍ଝେ କତ୍ୱା ସୟଂ ପଚ୍ଛତୋ ଅହୋସି । କିଂ କାରଣା ? ରାଜା ଅଲଙ୍କତଉମଙ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମା ସଣିକଂ ଅଗମାସୀତି । ଉମଙ୍ଗେ ମହାଜନସ୍ସ ୟାଗୁଭତ୍ତଖାଦନୀୟାଦୀନି ଅପ୍ପମାଣାନି ଅହେସୁଂ । ତେ ମନୁସ୍ସା ଖାଦନ୍ତା ପିୱନ୍ତା ଉମଙ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ୟାଥ ମହାରାଜ, ୟାଥ ମହାରାଜା’’ତି ଚୋଦେନ୍ତୋ ପଚ୍ଛତୋ ୟାତି । ରାଜା ଅଲଙ୍କତଦେୱସଭଂ ୱିୟ ଉମଙ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ୟାତି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ପୁରତୋ ସେନକୋ ୟାତି, ପଚ୍ଛତୋ ଚ ମହୋସଧୋ ।
ମଜ୍ଝେ ଚ ରାଜା ୱେଦେହୋ, ଅମଚ୍ଚପରିୱାରିତୋ’’ତି ॥
ରଞ୍ଞୋ ଆଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତେ ମାଣୱା ରାଜମାତରଞ୍ଚ ଦେୱିଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଧୀତରଞ୍ଚ ଉମଙ୍ଗା ନୀହରିତ୍ୱା ମହାୱିସାଲମାଳକେ ଠପେସୁଂ । ରାଜାପି ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉମଙ୍ଗା ନିକ୍ଖମି । ତେ ରାଜାନଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନିସ୍ସଂସୟଂ ପରହତ୍ଥଂ ଗତମ୍ହା, ଅମ୍ହେ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତେହି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପୁରିସେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ମରଣଭୟତଜ୍ଜିତା ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱିଂସୁ । ଚୂଳନିରାଜାପି କିର ୱେଦେହରଞ୍ଞୋ ପଲାୟନଭୟେନ ଗଙ୍ଗାତୋ ଗାୱୁତମତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ସନ୍ନିସିନ୍ନାୟ ରତ୍ତିୟା ତେସଂ ୱିରୱଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ୱିୟ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ୱତ୍ତୁକାମୋପି ‘‘କୁହିଂ ନନ୍ଦାଦେୱିଂ ପସ୍ସିସ୍ସସୀ’’ତି ପରିହାସଭୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଆହ । ମହାସତ୍ତୋ ପନ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିଂ କୁମାରିକଂ ରତନରାସିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ଇମିସ୍ସା କାରଣା ଆଗତୋ, ଅୟଂ ତେ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ହୋତୂ’’ତି ଆହ । ତୀଣି ନାୱାସତାନି ଉପଟ୍ଠାପେସୁଂ, ରାଜା ୱିସାଲମାଳକା ଓତରିତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତନାୱଂ ଅଭିରୁହି । ତେପି ଚତ୍ତାରୋ ଖତ୍ତିୟା ନାୱଂ ଅଭିରୁହିଂସୁ । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଉମଙ୍ଗା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାନ, ୱେଦେହୋ ନାୱମାରୁହି ।
ଅଭିରୁଳ୍ହଞ୍ଚ ତଂ ଞତ୍ୱା, ଅନୁସାସି ମହୋସଧୋ ॥
‘‘ଅୟଂ ତେ ସସୁରୋ ଦେୱ, ଅୟଂ ସସ୍ସୁ ଜନାଧିପ ।
ୟଥା ମାତୁ ପଟିପତ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ହୋତୁ ସସ୍ସୁୟା ॥
‘‘ୟଥାପି ନିୟକୋ ଭାତା, ସଉଦରିୟୋ ଏକମାତୁକୋ ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୋ ତେ, ଦୟିତବ୍ବୋ ରଥେସଭ ॥
‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୀ ତେ, ରାଜପୁତ୍ତୀ ଅଭିଚ୍ଛିତା ।
କାମଂ କରୋହି ତେ ତାୟ, ଭରିୟା ତେ ରଥେସଭା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅନୁସାସୀତି ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘କଦାଚି ଏସୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ମାତରଂ ମାରେୟ୍ୟ, ଅଭିରୂପାୟ ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ, ରାଜକୁମାରଂ ୱା ମାରେୟ୍ୟ, ପଟିଞ୍ଞମସ୍ସ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ତେ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଅନୁସାସି । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ତେ ସସୁରୋତି ଅୟଂ ତୱ ସସୁରସ୍ସ ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିୟା କନିଟ୍ଠଭାତିକୋ, ଅୟଂ ତେ ଇଦାନି ସସୁରୋ । ଅୟଂ ସସ୍ସୂତି ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ମାତା ନନ୍ଦାଦେୱୀ ନାମ ତୱ ସସ୍ସୁ । ୟଥାମାତୂତି ୟଥା ମାତୁ ପୁତ୍ତା ୱତ୍ତପ୍ପଟିୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ଏତିସ୍ସା ହୋତୁ, ବଲୱତିଂ ମାତୁସଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମା ନଂ କଦାଚି ଲୋଭଚିତ୍ତେନ ଓଲୋକେହି । ନିୟକୋତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକୋ ଏକପିତରା ଜାତୋ । ଏକମାତୁକୋତି ଏକମାତରା ଜାତୋ । ଦୟିତବ୍ବୋତି ପିୟାୟିତବ୍ବୋ । ଭରିୟାତି ଅୟଂ ତେ ଭରିୟା, ମା ଏତିସ୍ସା ଅୱମାନଂ ଅକାସୀତି ରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହି ।
ରାଜାପି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ରାଜମାତରଂ ପନ ଆରବ୍ଭ କିଞ୍ଚି ନ କଥେସି । କିଂ କାରଣା ? ତସ୍ସା ମହଲ୍ଲକଭାୱେନେୱ । ଇଦଂ ପନ ସବ୍ବଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୀରେ ଠତ୍ୱାୱ କଥେସି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ମହାଦୁକ୍ଖତୋ ମୁତ୍ତତାୟ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ତୀରେ ଠିତୋୱ କଥେସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାଥମାହ –
‘‘ଆରୁୟ୍ହ ନାୱଂ ତରମାନୋ, କିଂ ନୁ ତୀରମ୍ହି ତିଟ୍ଠସି ।
କିଚ୍ଛା ମୁତ୍ତାମ୍ହ ଦୁକ୍ଖତୋ, ୟାମ ଦାନି ମହୋସଧା’’ତି ॥
ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗମନଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଅୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ନେସ ଧମ୍ମୋ ମହାରାଜ, ୟୋହଂ ସେନାୟ ନାୟକୋ ।
ସେନଙ୍ଗଂ ପରିହାପେତ୍ୱା, ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚୟେ ॥
‘‘ନିୱେସନମ୍ହି ତେ ଦେୱ, ସେନଙ୍ଗଂ ପରିହାପିତଂ ।
ତଂ ଦିନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ, ଆନୟିସ୍ସଂ ରଥେସଭା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ସଭାୱୋ । ନିୱେସନମ୍ହୀତି ତଂ ନଗରଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ପରିମୋଚୟେତି ପରିମୋଚେୟ୍ୟଂ । ପରିହାପିତନ୍ତି ଛଡ୍ଡିତଂ । ତେସୁ ହି ମନୁସ୍ସେସୁ ଦୂରମଗ୍ଗଂ ଆଗତତ୍ତା କେଚି କିଲନ୍ତା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କନ୍ତା କେଚି ଖାଦନ୍ତା ପିୱନ୍ତା ଅମ୍ହାକଂ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱମ୍ପି ନ ଜାନିଂସୁ, କେଚି ଗିଲାନା । ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ମମ ଉପକାରକା ମନୁସ୍ସା ଚେତ୍ଥ ବହୂ, ନ ସକ୍କା ମୟା ଏକମନୁସ୍ସମ୍ପି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ, ଅହଂ ପନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ତୱ ସେନଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେନ ଦିନ୍ନଂ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ଆନେସ୍ସାମି । ତୁମ୍ହେ, ମହାରାଜ, କତ୍ଥଚି ଅୱିଲମ୍ବନ୍ତା ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛଥ । ମୟା ଏୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ହତ୍ଥିୱାହନାଦୀନି ଠପିତାନି, କିଲନ୍ତକିଲନ୍ତାନି ପହାୟ ସମତ୍ଥସମତ୍ଥେହି ସୀଘଂ ମିଥିଲମେୱ ପୱିସଥାତି ।
‘‘ଅପ୍ପସେନୋ ମହାସେନଂ, କଥଂ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ଠସ୍ସସି ।
ଦୁବ୍ବଲୋ ବଲୱନ୍ତେନ, ୱିହଞ୍ଞିସ୍ସସି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହାତି ପରିପ୍ଫରିତ୍ୱା । ୱିହଞ୍ଞିସ୍ସସୀତି ହଞ୍ଞିସ୍ସସି ।
ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଅପ୍ପସେନୋପି ଚେ ମନ୍ତୀ, ମହାସେନଂ ଅମନ୍ତିନଂ ।
ଜିନାତି ରାଜା ରାଜାନୋ, ଆଦିଚ୍ଚୋୱୁଦୟଂ ତମ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ମନ୍ତୀତି ମନ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପଞ୍ଞୱା ଉପାୟକୁସଲୋ । ଅମନ୍ତିନନ୍ତି ଅନୁପାୟକୁସଲଂ ଜିନାତି, ପଞ୍ଞୱା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞଂ ଜିନାତି । ରାଜା ରାଜାନୋତି ଏକୋପି ଚ ଏୱରୂପୋ ରାଜା ବହୂପି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞରାଜାନୋ ଜିନାତିୟେୱ । ୟଥା କିନ୍ତି ? ଆଦିଚ୍ଚୋୱୁଦୟଂ ତମନ୍ତି, ୟଥା ଆଦିଚ୍ଚୋ ଉଦୟନ୍ତୋ ତମଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେତି, ଏୱଂ ଜିନାତି ଚେୱ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ୱିରୋଚତି ଚ ।
ଇଦଂ ୱତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ରାଜାନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସୋ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ୱତମ୍ହି ଅମିତ୍ତହତ୍ଥତୋ, ଇମିସ୍ସା ଚ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ମନୋରଥୋପି ମେ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିପାମୋଜ୍ଜୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣେ ସେନକସ୍ସ କଥେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ସୁସୁଖଂ ୱତ ସଂୱାସୋ, ପଣ୍ଡିତେହୀତି ସେନକ ।
ପକ୍ଖୀୱ ପଞ୍ଜରେ ବଦ୍ଧେ, ମଚ୍ଛେ ଜାଲଗତେରିୱ ।
ଅମିତ୍ତହତ୍ଥତ୍ତଗତେ, ମୋଚୟୀ ନୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୁସୁଖଂ ୱତାତି ଅତିସୁଖଂ ୱତ ଇଦଂ, ୟୋ ସଂୱାସୋ ପଣ୍ଡିତେହି । ଇତୀତି କାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅମିତ୍ତହତ୍ଥଗତେ ମୋଚୟି ନୋ ମହୋସଧୋ, ତସ୍ମା, ସେନକ, ୱଦାମି । ସୁସୁଖଂ ୱତ ଇଦଂ, ୟୋ ଏସ ପଣ୍ଡିତେହି ସଂୱାସୋତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ସେନକୋପି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଏୱମେତଂ ମହାରାଜ, ପଣ୍ଡିତା ହି ସୁଖାୱହା ।
ପକ୍ଖୀୱ ପଞ୍ଜରେ ବଦ୍ଧେ, ମଚ୍ଛେ ଜାଲଗତେରିୱ ।
ଅମିତ୍ତହତ୍ଥତ୍ତଗତେ, ମୋଚୟୀ ନୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ଅଥ ୱେଦେହରାଜା ନଦିଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ୟୋଜନନ୍ତରେ ୟୋଜନନ୍ତରେ ମହାସତ୍ତେନ କାରିତଗାମଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ରସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତେନ ଠପିତମନୁସ୍ସା ହତ୍ଥିୱାହନାଦୀନି ଚେୱ ଅନ୍ନପାନାଦୀନି ଚ ଅଦଂସୁ । ସୋ କିଲନ୍ତେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଇତରେ ଆଦାୟ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପାପୁଣି । ଏତେନୁପାୟେନ ୟୋଜନସତିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପାତୋୱ ମିଥିଲଂ ପାୱିସି । ମହାସତ୍ତୋପି ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସନ୍ନଦ୍ଧଖଗ୍ଗଂ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରେ ୱାଲୁକଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ଠପେସି । ଠପେତ୍ୱା ଚ ପନ ଉମଙ୍ଗଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହତ୍ୱା ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନୱରଗତୋ ‘‘ମନୋରଥୋ ମେ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି । ଅଥ ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ ଚୂଳନିରାଜା ସେନଙ୍ଗଂ ୱିଚାରୟମାନୋ ତଂ ନଗରଂ ଉପାଗମି । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ରକ୍ଖିତ୍ୱା କସିଣଂ ରତ୍ତିଂ, ଚୂଳନେୟ୍ୟୋ ମହବ୍ବଲୋ ।
ଉଦେନ୍ତଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗସ୍ମିଂ, ଉପକାରିଂ ଉପାଗମି ॥
‘‘ଆରୁୟ୍ହ ପୱରଂ ନାଗଂ, ବଲୱନ୍ତଂ ସଟ୍ଠିହାୟନଂ ।
ରାଜା ଅୱୋଚ ପଞ୍ଚାଲୋ, ଚୂଳନେୟ୍ୟୋ ମହବ୍ବଲୋ ॥
‘‘ସନ୍ନଦ୍ଧୋ ମଣିୱମ୍ମେନ, ସରମାଦାୟ ପାଣିନା ।
ପେସିୟେ ଅଜ୍ଝଭାସିତ୍ଥ, ପୁଥୁଗୁମ୍ବେ ସମାଗତେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କସିଣନ୍ତି ସକଲଂ ନିସ୍ସେସଂ । ଉଦେନ୍ତନ୍ତି ଉଦେନ୍ତେ । ଉପକାରିନ୍ତି ପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ଉପାଦାୟ ମହାସତ୍ତେନକାରିତତ୍ତା ‘‘ଉପକାରୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମକଂ ତଂ ନଗରଂ ଉପାଗମି । ଅୱୋଚାତି ଅତ୍ତନୋ ସେନଂ ଅୱୋଚ । ପେସିୟେତି ଅତ୍ତନୋ ପେସନକାରକେ । ଅଜ୍ଝଭାସିତ୍ଥାତି ଅଧିଅଭାସିତ୍ଥ, ପୁରେତରମେୱ ଅଭାସିତ୍ଥ, ପୁଥୁଗୁମ୍ବେତି ବହୂସୁ ସିପ୍ପେସୁ ପତିଟ୍ଠିତେ ଅନେକସିପ୍ପଜାନନକେତି ।
‘‘ହତ୍ଥାରୋହେ ଅନୀକଟ୍ଠେ, ରଥିକେ ପତ୍ତିକାରକେ ।
ଉପାସନମ୍ହି କତହତ୍ଥେ, ୱାଲୱେଧେ ସମାଗତେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉପାସନମ୍ହୀତି ଧନୁସିପ୍ପେ । କତହତ୍ଥେତି ଅୱିରଜ୍ଝନୱେଧିତାୟ ସମ୍ପନ୍ନହତ୍ଥେ ।
ଇଦାନି ରାଜା ୱେଦେହଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହାପେତୁଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ପେସେଥ କୁଞ୍ଜରେ ଦନ୍ତୀ, ବଲୱନ୍ତେ ସଟ୍ଠିହାୟନେ ।
ମଦ୍ଦନ୍ତୁ କୁଞ୍ଜରା ନଗରଂ, ୱେଦେହେନ ସୁମାପିତଂ ॥
‘‘ୱଚ୍ଛଦନ୍ତମୁଖା ସେତା, ତିକ୍ଖଗ୍ଗା ଅଟ୍ଠିୱେଧିନୋ ।
ପଣୁନ୍ନା ଧନୁୱେଗେନ, ସମ୍ପତନ୍ତୁତରୀତରା ॥
‘‘ମାଣୱା ୱମ୍ମିନୋ ସୂରା, ଚିତ୍ରଦଣ୍ଡୟୁତାୱୁଧା ।
ପକ୍ଖନ୍ଦିନୋ ମହାନାଗା, ହତ୍ଥୀନଂ ହୋନ୍ତୁ ସମ୍ମୁଖା ॥
‘‘ସତ୍ତିୟୋ ତେଲଧୋତାୟୋ, ଅଚ୍ଚିମନ୍ତା ପଭସ୍ସରା ।
ୱିଜ୍ଜୋତମାନା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ସତରଂସୀୱ ତାରକା ॥
‘‘ଆୱୁଧବଲୱନ୍ତାନଂ, ଗୁଣିକାୟୂରଧାରିନଂ ।
ଏତାଦିସାନଂ ୟୋଧାନଂ, ସଙ୍ଗାମେ ଅପଲାୟିନଂ ।
ୱେଦେହୋ କୁତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି, ସଚେ ପକ୍ଖୀୱ କାହିତି ॥
‘‘ତିଂସ ମେ ପୁରିସନାୱୁତ୍ୟୋ, ସବ୍ବେୱେକେକନିଚ୍ଚିତା ।
ୟେସଂ ସମଂ ନ ପସ୍ସାମି, କେୱଲଂ ମହୀମଂ ଚରଂ ॥
‘‘ନାଗା ଚ କପ୍ପିତା ଦନ୍ତୀ, ବଲୱନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିହାୟନା ।
ୟେସଂ ଖନ୍ଧେସୁ ସୋଭନ୍ତି, କୁମାରା ଚାରୁଦସ୍ସନା ॥
‘‘ପୀତାଲଙ୍କାରା ପୀତୱସନା, ପୀତୁତ୍ତରନିୱାସନା ।
ନାଗଖନ୍ଧେସୁ ସୋଭନ୍ତି, ଦେୱପୁତ୍ତାୱ ନନ୍ଦନେ ॥
‘‘ପାଠୀନୱଣ୍ଣା ନେତ୍ତିଂସା, ତେଲଧୋତା ପଭସ୍ସରା ।
ନିଟ୍ଠିତା ନରଧୀରେଭି, ସମଧାରା ସୁନିସ୍ସିତା ॥
‘‘ୱେଲ୍ଲାଲିନୋ ୱୀତମଲା, ସିକ୍କାୟସମୟା ଦଳା ।
ଗହିତା ବଲୱନ୍ତେଭି, ସୁପ୍ପହାରପ୍ପହାରିଭି ॥
‘‘ସୁୱଣ୍ଣଥରୁସମ୍ପନ୍ନା, ଲୋହିତକଚ୍ଛୁପଧାରିତା ।
ୱିୱତ୍ତମାନା ସୋଭନ୍ତି, ୱିଜ୍ଜୂୱବ୍ଭଘନନ୍ତରେ ॥
‘‘ପଟାକା ୱମ୍ମିନୋ ସୂରା, ଅସିଚମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ।
ଧନୁଗ୍ଗହା ସିକ୍ଖିତରା, ନାଗଖନ୍ଧେ ନିପାତିନୋ ॥
‘‘ଏତାଦିସେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ନତ୍ଥି ମୋକ୍ଖୋ ଇତୋ ତୱ ।
ପଭାୱଂ ତେ ନ ପସ୍ସାମି, ୟେନ ତ୍ୱଂ ମିଥିଲଂ ୱଜେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦନ୍ତୀତି ସମ୍ପନ୍ନଦନ୍ତେ । ୱଚ୍ଛଦନ୍ତମୁଖାତି ନିଖାଦନସଦିସମୁଖା । ପଣୁନ୍ନାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା । ସମ୍ପତନ୍ତୁତରୀତରାତି ଏୱରୂପା ସରା ଇତରୀତରା ସମ୍ପତନ୍ତୁ ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତୁ । ଘନମେଘୱସ୍ସଂ ୱିୟ ସରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସଥାତି ଆଣାପେସି । ମାଣୱାତି ତରୁଣୟୋଧା । ୱମ୍ମିନୋତି ୱମ୍ମହତ୍ଥା । ଚିତ୍ରଦଣ୍ଡୟୁତାୱୁଧାତି ଚିତ୍ରଦଣ୍ଡୟୁତ୍ତେହି ଆୱୁଧେହି ସମନ୍ନାଗତା । ପକ୍ଖନ୍ଦିନୋତି ସଙ୍ଗାମପକ୍ଖନ୍ଦିକା । ମହାନାଗାତି ମହାନାଗେସୁ କୋଞ୍ଚନାଦଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁପି ନିଚ୍ଚଲା ଠତ୍ୱା ତେସଂ ଦନ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ଲୁଞ୍ଚିତୁଂ ସମତ୍ଥା ୟୋଧା । ସତରଂସୀୱ ତାରକାତି ସତରଂସୀ ୱିୟ ଓସଧିତାରକା । ଆୱୁଧବଲୱନ୍ତାନନ୍ତି ଆୱୁଧବଲେନ ୟୁତ୍ତାନଂ ସମନ୍ନାଗତାନଂ । ଗୁଣିକାୟୂରଧାରିନନ୍ତି ଗୁଣି ୱୁଚ୍ଚତି କୱଚଂ, କୱଚାନି ଚେୱ କାୟୂରାଭରଣାନି ଚ ଧାରେନ୍ତାନଂ, କୱଚସଙ୍ଖାତାନି ୱା କାୟୂରାନି ଧାରେନ୍ତାନଂ । ସଚେ ପକ୍ଖୀୱ କାହିତୀତି ସଚେପି ପକ୍ଖୀ ୱିୟ ଆକାସେ ପକ୍ଖନ୍ଦନଂ କରିସ୍ସତି, ତଥାପି କିଂ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ୱଦତି ।
ତିଂସ ମେ ପୁରିସନାୱୁତ୍ୟୋତି ପୁରିସାନଂ ତିଂସସହସ୍ସାନି ନୱୁତିସତାନି ତିଂସନାୱୁତ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବେୱେକେକନିଚ୍ଚିତାତି ଏତ୍ତକା ମୟ୍ହଂ ପରେସଂ ହତ୍ଥତୋ ଆୱୁଧଂ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ସୀସପାତନସମତ୍ଥା ଏକେକଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗହିତା ଅନିୱତ୍ତିନୋ ୟୋଧାତି ଦସ୍ସେତି । କେୱଲଂ ମହୀମଂ ଚରନ୍ତି ସକଲମ୍ପି ଇମଂ ମହିଂ ଚରନ୍ତୋ ୟେସଂ ସମଂ ସଦିସଂ ନ ପସ୍ସାମି, କୁତୋ ଉତ୍ତରିତରଂ, ତେୟେୱ ମେ ୟୋଧା ଏତ୍ତକାତି ଦସ୍ସେତି । ଚାରୁଦସ୍ସନାତି ଚାରୁ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣଂ, ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୀତାଲଙ୍କାରାତି ପୀତୱଣ୍ଣସୁୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାରା । ପୀତୱସନାତି ପୀତୱଣ୍ଣସୁୱଣ୍ଣୱତ୍ଥା । ପୀତୁତ୍ତରନିୱାସନାତି ପୀତଉତ୍ତରାସଙ୍ଗନିୱତ୍ଥା । ପାଠୀନୱଣ୍ଣାତି ପାସାଣମଚ୍ଛସଦିସା । ନେତ୍ତିଂସାତି ଖଗ୍ଗା । ନରଧୀରେଭୀତି ପଣ୍ଡିତପୁରିସେହି । ସୁନିସ୍ସିତାତି ସୁନିସିତା ଅତିତିଖିଣା ।
ୱେଲ୍ଲାଲିନୋତି ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୋତମାନା । ସିକ୍କାୟସମୟାତି ସତ୍ତ ୱାରେ କୋଞ୍ଚସକୁଣେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ଗହିତେନ ସିକ୍କାୟସେନ କତା । ସୁପ୍ପହାରପ୍ପହାରିଭୀତି ଦଳ୍ହପ୍ପହାରେହି ୟୋଧେହି । ଲୋହିତକଚ୍ଛୁପଧାରିତାତି ଲୋହିତୱଣ୍ଣାୟ କୋସିୟା ସମନ୍ନାଗତା । ପଟାକାତି ଆକାସେ ପରିୱତ୍ତନସମତ୍ଥା । ସୂରାତି ଜାତିସୂରା । ଅସିଚମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦାତି ଏତେସଂ ଗହଣେ କୁସଲା । ଧନୁଗ୍ଗହାତି ଧନୁଗ୍ଗହକା । ସିକ୍ଖିତରାତି ଏତସ୍ମିଂ ଧନୁଗ୍ଗହଣେ ଅତିୱିୟ ସିକ୍ଖିତା । ନାଗଖନ୍ଧେ ନିପାତିନୋତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଖଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିପାତନସମତ୍ଥା । ନତ୍ଥି ମୋକ୍ଖୋତି ଅମ୍ଭୋ, ୱେଦେହ, ତ୍ୱଂ ପଠମଂ ତାୱ ଗହପତିପୁତ୍ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ମୁତ୍ତୋସି, ଇଦାନି ପନ ନତ୍ଥି ତୱ ମୋକ୍ଖୋତି ୱଦତି । ପଭାୱଂ ତେତି ଇଦାନି ତେ ରାଜାନୁଭାୱଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟେନ ତ୍ୱଂ ମିଥିଲଂ ଗମିସ୍ସସି ଖିପ୍ପଂ, ଜାଲେ ପୱିଟ୍ଠମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ଜାତୋସୀତି ।
ଚୂଳନିରାଜା ୱେଦେହଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନି ନଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଜିରଙ୍କୁସେନ ନାଗଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭିନ୍ଦଥ, ୱିଜ୍ଝଥା’’ତି ସେନଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଉପକାରିନଗରଂ ଅୱତ୍ଥରନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପାଗମି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସା ‘‘କୋ ଜାନାତି, କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ଗହେତ୍ୱା ପରିୱାରୟିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସିରିସୟନା ୱୁଟ୍ଠାୟ କତସରୀରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନୋ ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତୋ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ କାସିକୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲଂ ଏକଂସେ କରିତ୍ୱା ସତ୍ତରତନୱିଚିତ୍ତଂ ୱଲଞ୍ଜନଦଣ୍ଡକଂ ଆଦାୟ ସୁୱଣ୍ଣପାଦୁକଂ ଆରୁୟ୍ହ ଦେୱଚ୍ଛରାୟ ୱିୟ ଅଲଙ୍କତଇତ୍ଥିୟା ୱାଲବୀଜନିୟା ବୀଜିୟମାନୋ ଅଲଙ୍କତପାସାଦେ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସକ୍କଦେୱରାଜଲୀଲାୟ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମି । ଚୂଳନିରାଜାପି ତସ୍ସ ରୂପସିରିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ‘‘ଇଦାନି ନଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ତୁରିତତୁରିତୋୱ ହତ୍ଥିଂ ପେସେସି । ପଣ୍ଡିତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ‘ୱେଦେହୋ ମେ ଲଦ୍ଧୋ’ତି ସଞ୍ଞାୟ ତୁରିତତୁରିତୋୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ନ ଜାନାତି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଦାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଗତଭାୱଂ, ସୁୱଣ୍ଣାଦାସସଦିସଂ ମମ ମୁଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥେସ୍ସାମି ତେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ସୋ ୱାତପାନେ ଠିତୋୱ ମଧୁରସ୍ସରଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘କିଂ ନୁ ସନ୍ତରମାନୋୱ, ନାଗଂ ପେସେସି କୁଞ୍ଜରଂ ।
ପହଟ୍ଠରୂପୋ ଆପତସି, ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋସ୍ମୀତି ମଞ୍ଞସି ॥
‘‘ଓହରେତଂ ଧନୁଂ ଚାପଂ, ଖୁରପ୍ପଂ ପଟିସଂହର ।
ଓହରେତଂ ସୁଭଂ ୱମ୍ମଂ, ୱେଳୁରିୟମଣିସନ୍ଥତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ କୁଞ୍ଜରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ । ପହଟ୍ଠରୂପୋତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ସୋମନସ୍ସଜାତୋ । ଆପତସୀତି ଆଗଚ୍ଛସି । ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋସ୍ମୀତି ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ଥୋସ୍ମି, ମନୋରଥୋ ମେ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋତି ମଞ୍ଞସି । ଓହରେତନ୍ତି ଇମଂ ଚାପସଙ୍ଖାତଂ ଧନୁଂ ଓହର, ଅୱହର, ଛଡ୍ଡେହି, କୋ ନୁ ତେ ଏତେନତ୍ଥୋ । ପଟିସଂହରାତି ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଦେହି, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ୱା ଠାନେ ଠପେହି, କିଂ ଖୁରପ୍ପେନ କରିସ୍ସସି । ୱମ୍ମନ୍ତି ଏତଂ ୱମ୍ମମ୍ପି ଅପନେହି । ଇଦଂ ତୟା ହିୟ୍ୟୋ ପଟିମୁକ୍କଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଛଡ୍ଡେହି ନଂ, ମା ତେ ସରୀରଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁକଂ ଅହୋସି, ଅକିଲମେତ୍ୱା ପାତୋୱ ନଗରଂ ପୱିସାହୀତି ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ କେଳିମକାସି ।
ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କେଳିଂ କରୋତି, ଅଜ୍ଜ ତେ କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ପସନ୍ନମୁଖୱଣ୍ଣୋସି, ମ୍ହିତପୁବ୍ବଞ୍ଚ ଭାସସି ।
ହୋତି ଖୋ ମରଣକାଲେ, ଏଦିସୀ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମ୍ହିତପୁବ୍ବଞ୍ଚାତି ପଠମଂ ମ୍ହିତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଭାସନ୍ତୋ ମ୍ହିତପୁବ୍ବମେୱ ଭାସସି, ମଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ନ ଗଣେସି । ହୋତି ଖୋତି ମରଣକାଲେ ନାମ ୱଣ୍ଣସମ୍ପଦା ହୋତିୟେୱ, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ୱିରୋଚସି, ଅଜ୍ଜ ତେ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜୟପାନଂ ପିୱିସ୍ସାମାତି ।
ଏୱଂ ତସ୍ସ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥନକାଲେ ମହାବଲକାୟୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ରୂପସିରିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ମହୋସଧପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତି, କିଂ ନୁ ଖୋ କଥେସି, ଏତେସଂ କଥଂ ସୁଣିସ୍ସାମା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକମେୱ ଅଗମାସି । ପଣ୍ଡିତୋପି ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ମଂ ‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ’ତି ଜାନାସି । ନାହଂ ଅତ୍ତାନଂ ମାରେତୁଂ ଦସ୍ସାମି, ମନ୍ତୋ ତେ, ଦେୱ, ଭିନ୍ନୋ, କେୱଟ୍ଟେନ ଚ ତୟା ଚ ହଦୟେନ ଚିନ୍ତିତଂ ନ ଜାତଂ, ମୁଖେନ କଥିତମେୱ ଜାତ’’ନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ –
ମୋଘଂ ତେ ଗଜ୍ଜିତଂ ରାଜ, ଭିନ୍ନମନ୍ତୋସି ଖତ୍ତିୟ ।
ଦୁଗ୍ଗଣ୍ହୋସି ତୟା ରାଜା, ଖଳୁଙ୍କେନେୱ ସିନ୍ଧୱୋ ॥
‘‘ତିଣ୍ଣୋ ହିୟ୍ୟୋ ରାଜା ଗଙ୍ଗଂ, ସାମଚ୍ଚୋ ସପରିଜ୍ଜନୋ ।
ହଂସରାଜଂ ୟଥା ଧଙ୍କୋ, ଅନୁଜ୍ଜୱଂ ପତିସ୍ସସୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭିନ୍ନମନ୍ତୋସୀତି ୟୋ ତୟା କେୱଟ୍ଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୟନଗବ୍ଭେ ମନ୍ତୋ ଗହିତୋ, ତଂ ମନ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ମା ସଞ୍ଞଂ କରି, ପଗେୱ ସୋ ମୟା ଞାତୋ, ଭିନ୍ନମନ୍ତୋ ଅସି ଜାତୋ । ଦୁଗ୍ଗଣ୍ହୋସି ତୟାତି ମହାରାଜ, ତୟା ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କେନ ସିନ୍ଧୱୋ ୱିୟ ଦୁଗ୍ଗଣ୍ହୋସି, ଖଳୁଙ୍କଂ ଆରୁଳ୍ହେନ ଜୱସମ୍ପନ୍ନଂ ଆଜାନୀୟଂ ଆରୁୟ୍ହ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିୟ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଳୁଙ୍କୋ ୱିୟ ହି କେୱଟ୍ଟୋ, ତଂ ଆରୁଳ୍ହପୁରିସୋ ୱିୟ ତ୍ୱଂ, ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ସିନ୍ଧୱୋ ୱିୟ ଅହଂ, ତଂ ଆରୁଳ୍ହପୁରିସୋ ୱିୟ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜାତି ଦସ୍ସେତି । ତିଣ୍ଣୋ ହିୟ୍ୟୋତି ହିୟ୍ୟୋୱ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସାମଚ୍ଚୋ ସପରିଜନୋ, ନ ଏକକୋୱ ପଲାୟିତ୍ୱା ଗତୋ । ଅନୁଜ୍ଜୱନ୍ତି ସଚେ ପନ ତ୍ୱଂ ତଂ ଅନୁଜୱିସ୍ସସି ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସସି, ଅଥ ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣହଂସରାଜଂ ଅନୁଜୱନ୍ତୋ ଧଙ୍କୋ ଅନ୍ତରାୱ ପତିସ୍ସତି, ଏୱଂ ପତିସ୍ସସି, ଅନ୍ତରାୱ ୱିନାସଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀତି ୱଦତି ।
ଇଦାନି ସୋ ଅଛମ୍ଭିତକେସରସୀହୋ ୱିୟ ଉଦାହରଣଂ ଆହରନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ସିଙ୍ଗାଲା ରତ୍ତିଭାଗେନ, ଫୁଲ୍ଲଂ ଦିସ୍ୱାନ କିଂସୁକଂ ।
ମଂସପେସୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତା, ପରିବ୍ୟୂଳ୍ହା ମିଗାଧମା ॥
‘‘ୱୀତିୱତ୍ତାସୁ ରତ୍ତୀସୁ, ଉଗ୍ଗତସ୍ମିଂ ଦିୱାକରେ ।
କିଂ ସୁକଂ ଫୁଲ୍ଲିତଂ ଦିସ୍ୱା, ଆସଚ୍ଛିନ୍ନା ମିଗାଧମା ॥
‘‘ଏୱମେୱ ତୁୱଂ ରାଜ, ୱେଦେହଂ ପରିୱାରିୟ ।
ଆସଚ୍ଛିନ୍ନୋ ଗମିସ୍ସସି, ସିଙ୍ଗାଲା କିଂସୁକଂ ୟଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱାନାତି ଚନ୍ଦାଲୋକେନ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ପରିବ୍ୟୂଳ୍ହାତି ପାତୋୱ ମଂସପେସିଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସାମାତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ୱୀତିୱତ୍ତାସୂତି ତେ ୟାସୁ ୟାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତାସୁ ତାସୁ ରତ୍ତୀସୁ ଅତୀତାସୁ । ଦିସ୍ୱାତି ସୂରିୟାଲୋକେନ କିଂସୁକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ଇଦଂ ମଂସ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଛିନ୍ନାସା ହୁତ୍ୱା ପଲାୟିଂସୁ । ସିଙ୍ଗାଲାତି ୟଥା ସିଙ୍ଗାଲା କିଂସୁକଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଆସଚ୍ଛିନ୍ନା ଗତା, ଏୱଂ ତୁୱମ୍ପି ଇଧ ୱେଦେହରଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଆସଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଗମିସ୍ସସି, ସେନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିସ୍ସସୀତି ଦୀପେତି ।
ରାଜା ତସ୍ସ ଅଛମ୍ଭିତୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ଅତିସୂରୋ ହୁତ୍ୱା କଥେସି, ନିସ୍ସଂସୟଂ ୱେଦେହୋ ପଲାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ଅତିୱିୟ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବେ ମୟଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉଦରସାଟକସ୍ସପି ଅସ୍ସାମିକା ଜାତା, ଇଦାନି ତେନ ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥଗତୋ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୋ ପଲାପିତୋ, ବହୁସ୍ସ ୱତ ନୋ ଅନତ୍ଥସ୍ସ କାରକୋ, ଉଭିନ୍ନଂ କତ୍ତବ୍ବକାରଣଂ ଇମସ୍ସେୱ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସ କାରଣଂ କାତୁଂ ଆଣାପେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଇମସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛିନ୍ଦଥ ।
ୟୋ ମେ ଅମିତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂ, ୱେଦେହଂ ପରିମୋଚୟି ॥
‘‘ଇମଂ ମଂସଂୱ ପାତବ୍ୟଂ, ସୂଲେ କତ୍ୱା ପଚନ୍ତୁ ନଂ ।
ୟୋ ମେ ଅମିତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂ, ୱେଦେହଂ ପରିମୋଚୟି ॥
‘‘ୟଥାପି ଆସଭଂ ଚମ୍ମଂ, ପଥବ୍ୟା ୱିତନୀୟତି ।
ସୀହସ୍ସ ଅଥୋ ବ୍ୟଗ୍ଘସ୍ସ, ହୋତି ସଙ୍କୁସମାହତଂ ॥
‘‘ଏୱଂ ତଂ ୱିତନିତ୍ୱାନ, ୱେଧୟିସ୍ସାମି ସତ୍ତିୟା ।
ୟୋ ମେ ଅମିତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂ, ୱେଦେହଂ ପରିମୋଚୟୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ପାତବ୍ୟନ୍ତି ପାଚୟିତବ୍ବଂ ପଚିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ମିଗାଦୀନଂ ମଂସଂ ୱିୟ ଇମଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ସୂଲେ ଆୱୁଣିତ୍ୱା ପଚନ୍ତୁ । ସୀହସ୍ସ ଅଥୋ ବ୍ୟଗ୍ଘସ୍ସାତି ଏତେସଞ୍ଚ ୟଥା ଚମ୍ମଂ ସଙ୍କୁସମାହତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ହୋତୁ । ୱେଧୟିସ୍ସାମୀତି ୱିଜ୍ଝାପେସ୍ସାମି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ହସିତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଦେୱିୟା ଚ ବନ୍ଧୱାନଞ୍ଚ ମୟା ମିଥିଲଂ ପହିତଭାୱଂ ନ ଜାନାତି, ତେନ ମେ ଇମଂ କମ୍ମକାରଣଂ ୱିଚାରେତି, କୋଧୱସେନ ଖୋ ପନ ମଂ ଉସୁନା ୱା ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଅତ୍ତନୋ ରୁଚ୍ଚନକଂ କରେୟ୍ୟ, ସୋକାତୁରଂ ଇମଂ ୱେଦନାପ୍ପତ୍ତଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେୟେୱ ୱିସଞ୍ଞିଂ ନଂ ନିପଜ୍ଜାପେତୁଂ ତଂ କାରଣଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ସଚେ ମେ ହତ୍ଥେ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଚ୍ଛସି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ଛେଦୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମେ ହତ୍ଥେ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଚ୍ଛସି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିୟା, ୱେଦେହୋ ଛେଦୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମେ ହତ୍ଥେ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଚ୍ଛସି ।
ଏୱଂ ନନ୍ଦାୟ ଦେୱିୟା, ୱେଦେହୋ ଛେଦୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମେ ହତ୍ଥେ ପାଦେ ଚ, କଣ୍ଣନାସଞ୍ଚ ଛେଚ୍ଛସି ।
ଏୱଂ ତେ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ଛେଦୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂସଂୱ ପାତବ୍ୟଂ, ସୂଲେ କତ୍ୱା ପଚିସ୍ସସି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ପାଚୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂସଂୱ ପାତବ୍ୟଂ, ସୂଲେ କତ୍ୱା ପଚିସ୍ସସି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିୟା, ୱେଦେହୋ ପାଚୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂସଂୱ ପାତବ୍ୟଂ, ସୂଲେ କତ୍ୱା ପଚିସ୍ସସି ।
ଏୱଂ ନନ୍ଦାୟ ଦେୱିୟା, ୱେଦେହୋ ପାଚୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂସଂୱ ପାତବ୍ୟଂ, ସୂଲେ କତ୍ୱା ପଚିସ୍ସସି ।
ଏୱଂ ତେ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ପାଚୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂ ୱିତନିତ୍ୱାନ, ୱେଧୟିସ୍ସସି ସତ୍ତିୟା ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ୱେଧୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂ ୱିତନିତ୍ୱାନ, ୱେଧୟିସ୍ସସି ସତ୍ତିୟା ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦିୟା, ୱେଦେହୋ ୱେଧୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂ ୱିତନିତ୍ୱାନ, ୱେଧୟିସ୍ସସି ସତ୍ତିୟା ।
ଏୱଂ ନନ୍ଦାୟ ଦେୱିୟା, ୱେଦେହୋ ୱେଧୟିସ୍ସତି ॥
‘‘ସଚେ ମଂ ୱିତନିତ୍ୱାନ, ୱେଧୟିସ୍ସସି ସତ୍ତିୟା ।
ଏୱଂ ତେ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ, ୱେଦେହୋ ୱେଧୟିସ୍ସତି ।
ଏୱଂ ନୋ ମନ୍ତିତଂ ରହୋ, ୱେଦେହେନ ମୟା ସହ ॥
‘‘ୟଥାପି ପଲସତଂ ଚମ୍ମଂ, କୋନ୍ତିମନ୍ତାସୁନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଉପେତି ତନୁତାଣାୟ, ସରାନଂ ପଟିହନ୍ତୱେ ॥
‘‘ସୁଖାୱହୋ ଦୁକ୍ଖନୁଦୋ, ୱେଦେହସ୍ସ ୟସସ୍ସିନୋ ।
ମତିଂ ତେ ପଟିହଞ୍ଞାମି, ଉସୁଂ ପଲସତେନ ୱା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଛେଦୟିସ୍ସତୀତି ‘‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସ କିର ଚୂଳନିନା ହତ୍ଥପାଦା ଛିନ୍ନା’’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ଛେଦୟିସ୍ସତି । ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସାତି ମମ ଏକସ୍ସ ଛିନ୍ଦନପଚ୍ଚୟା ତୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ଚାତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଜନାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ଛେଦୟିସ୍ସତି । ଏୱଂ ନୋ ମନ୍ତିତଂ ରହୋତି ମହାରାଜ, ମୟା ଚ ୱେଦେହରାଜେନ ଚ ଏୱଂ ରହସି ମନ୍ତିତଂ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଇଧ ମୟ୍ହଂ ଚୂଳନିରାଜା କାରେତି, ତଂ ତଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରାନଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ପଲସତନ୍ତି ପଲସତପ୍ପମାଣଂ ବହୂ ଖାରେ ଖାଦାପେତ୍ୱା ମୁଦୁଭାୱଂ ଉପନୀତଂ ଚମ୍ମଂ । କୋନ୍ତିମନ୍ତାସୁନିଟ୍ଠିତନ୍ତି କୋନ୍ତିମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ଚମ୍ମକାରସତ୍ଥଂ, ତାୟ କନ୍ତନଲିଖିତାନଂ ୱସେନ କତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ନିଟ୍ଠିତଂ । ତନୁତାଣାୟାତି ୟଥା ତଂ ଚମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାମେ ସରାନଂ ପଟିହନ୍ତୱେ ସରୀରତାଣଂ ଉପେତି, ସରେ ପଟିହନିତ୍ୱା ସରୀରଂ ରକ୍ଖତି । ସୁଖାୱହୋତି ମହାରାଜ, ଅହମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ୱାରଣତ୍ଥେନ ତଂ ସରପରିତ୍ତାଣଚମ୍ମଂ ୱିୟ ସୁଖାୱହୋ । ଦୁକ୍ଖନୁଦୋତି କାୟିକସୁଖଚେତସିକସୁଖଞ୍ଚ ଆୱହାମି, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ନୁଦେମି । ମତିନ୍ତି ତସ୍ମା ତୱ ମତିଂ ପଞ୍ଞଂ ଉସୁଂ ତେନ ପଲସତଚମ୍ମେନ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ମତିୟା ପଟିହନିସ୍ସାମୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଗହପତିପୁତ୍ତୋ କିଂ କଥେତି, ୟଥା କିର ଅହଂ ଏତସ୍ସ କରିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ୱେଦେହରାଜା ମମ ପୁତ୍ତଦାରାନଂ କମ୍ମକାରଣଂ କରିସ୍ସତି, ନ ଜାନାତି ମମ ପୁତ୍ତଦାରାନଂ ଆରକ୍ଖସ୍ସ ସୁସଂୱିହିତଭାୱଂ, ‘ଇଦାନି ମାରେସ୍ସତୀ’ତି ମରଣଭୟେନ ୱିଲପତି, ନାସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହାମୀ’’ତି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ମଂ ମରଣଭୟେନ କଥେତୀତି ମଞ୍ଞତି, ଜାନାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଇଙ୍ଘ ପସ୍ସ ମହାରାଜ, ସୁଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ତୱ ।
ଓରୋଧା ଚ କୁମାରା ଚ, ତୱ ମାତା ଚ ଖତ୍ତିୟ ।
ଉମଙ୍ଗା ନୀହରିତ୍ୱାନ, ୱେଦେହସ୍ସୁପନାମିତା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଉମଙ୍ଗାତି ମହାରାଜ, ମୟା ଅତ୍ତନୋ ମାଣୱେ ପେସେତ୍ୱା ପାସାଦା ଓତରାପେତ୍ୱା ଜଙ୍ଘଉମଙ୍ଗେନ ଆହରାପେତ୍ୱା ମହାଉମଙ୍ଗା ନୀହରିତ୍ୱା ବନ୍ଧୱା ତେ ୱେଦେହସ୍ସ ଉପନାମିତାତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଅତିୱିୟ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା କଥେତି, ମୟା ଚ ରତ୍ତିଭାଗେ ଗଙ୍ଗାପସ୍ସେ ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ସୁତୋ, ମହାପଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଡିତୋ କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ ଭଣେୟ୍ୟା’’ତି । ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋକୋପି ସତିଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅସୋଚନ୍ତୋ ୱିୟ ଏକଂ ଅମଚ୍ଚଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଜାନନତ୍ଥାୟ ପେସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇଙ୍ଘ ଅନ୍ତେପୁରଂ ମୟ୍ହଂ, ଗନ୍ତ୍ୱାନ ୱିଚିନାଥ ନଂ ।
ୟଥା ଇମସ୍ସ ୱଚନଂ, ସଚ୍ଚଂ ୱା ୟଦି ୱା ମୁସା’’ତି ॥
ସୋ ସପରିୱାରୋ ରାଜନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ମୁଖଞ୍ଚ ପିଦହିତ୍ୱା ନାଗଦନ୍ତକେସୁ ଓଲଗ୍ଗିତେ ଅନ୍ତେପୁରପାଲକେ ଚ ଖୁଜ୍ଜୱାମନକାଦୟୋ ଚ ଭାଜନାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଞ୍ଚ ରତନଘରଦ୍ୱାରାନି ୱିୱରିତ୍ୱା କତରତନୱିଲୋପଂ ୱିୱଟଦ୍ୱାରଂ ସିରିଗବ୍ଭଞ୍ଚ ୟଥାୱିୱଟେହି ଏୱ ୱାତପାନେହି ପୱିସିତ୍ୱା ଚରମାନଂ କାକଗଣଞ୍ଚ ଛଡ୍ଡିତଗାମସଦିସଂ ସୁସାନଭୂମିୟଂ ୱିୟ ଚ ନିସ୍ସିରିକଂ ରାଜନିୱେସନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଏୱମେତଂ ମହାରାଜ, ୟଥା ଆହ ମହୋସଧୋ ।
ସୁଞ୍ଞଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ସବ୍ବଂ, କାକପଟ୍ଟନକଂ ୟଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କାକପଟ୍ଟନକଂ ୟଥାତି ମଚ୍ଛଗନ୍ଧେନ ଆଗତେହି କାକଗଣେହି ସମାକିଣ୍ଣୋ ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ଛଡ୍ଡିତଗାମକୋ ୱିୟ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚତୁନ୍ନଂ ଜନାନଂ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୱେନ ସୋକେନ କମ୍ପମାନୋ ‘‘ଇଦଂ ମମ ଦୁକ୍ଖଂ ଗହପତିପୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦଣ୍ଡେନ ଘଟ୍ଟିତୋ ଆସୀୱିସୋ ୱିୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅତିୱିୟ କୁଜ୍ଝି । ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସାକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ରାଜା ମହାୟସୋ କଦାଚି କୋଧୱସେନ ‘କିଂ ମମ ଏତେହୀ’ତି ଖତ୍ତିୟମାନେନ ମଂ ୱିହେଠେୟ୍ୟ, ୟଂନୂନାହଂ ନନ୍ଦାଦେୱିଂ ଇମିନା ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ୱିୟ କରୋନ୍ତୋ ତସ୍ସା ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟଂ । ଅଥ ସୋ ତଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘ସଚାହଂ ମହୋସଧଂ ମାରେସ୍ସାମି, ଏୱରୂପଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମି, ଅମାରେନ୍ତୋ ପୁନ ତଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’ତି ଅତ୍ତନୋ ଭରିୟାୟ ସିନେହେନ ନ କିଞ୍ଚି ମୟ୍ହଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ପାସାଦେ ଠିତୋୱ ରତ୍ତକମ୍ବଲନ୍ତରା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ବାହୁଂ ନୀହରିତ୍ୱା ତସ୍ସା ଗତମଗ୍ଗାଚିକ୍ଖନୱସେନ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଇତୋ ଗତା ମହାରାଜ, ନାରୀ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭନା ।
କୋସମ୍ବଫଲକସୁସ୍ସୋଣୀ, ହଂସଗଗ୍ଗରଭାଣିନୀ ॥
‘‘ଇତୋ ନୀତା ମହାରାଜ, ନାରୀ ସବ୍ବଙ୍ଗସୋଭନା ।
କୋସେୟ୍ୟୱସନା ସାମା, ଜାତରୂପସୁମେଖଲା ॥
‘‘ସୁରତ୍ତପାଦା କଲ୍ୟାଣୀ, ସୁୱଣ୍ଣମଣିମେଖଲା ।
ପାରେୱତକ୍ଖୀ ସୁତନୂ, ବିମ୍ବୋଟ୍ଠା ତନୁମଜ୍ଝିମା ॥
‘‘ସୁଜାତା ଭୁଜଲଟ୍ଠୀୱ, ୱେଦୀୱ ତନୁମଜ୍ଝିମା ।
ଦୀଘସ୍ସା କେସା ଅସିତା, ଈସକଗ୍ଗପୱେଲ୍ଲିତା ॥
‘‘ସୁଜାତା ମିଗଛାପାୱ, ହେମନ୍ତଗ୍ଗିସିଖାରିୱ ।
ନଦୀୱ ଗିରିଦୁଗ୍ଗେସୁ, ସଞ୍ଛନ୍ନା ଖୁଦ୍ଦୱେଳୁଭି ॥
‘‘ନାଗନାସୂରୁ କଲ୍ୟାଣୀ, ପରମା ତିମ୍ବରୁତ୍ଥନୀ ।
ନାତିଦୀଘା ନାତିରସ୍ସା, ନାଲୋମା ନାତିଲୋମସା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଇତୋତି ଉମଙ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି । କୋସମ୍ବଫଲକସୁସ୍ସୋଣୀତି ୱିସାଲକଞ୍ଚନଫଲକଂ ୱିୟ ସୁନ୍ଦରସୋଣୀ । ହଂସଗଗ୍ଗରଭାଣିନୀତି ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ୱିଚରନ୍ତାନଂ ହଂସପୋତକାନଂ ୱିୟ ଗଗ୍ଗରେନ ମଧୁରେନ ସରେନ ସମନ୍ନାଗତା । କୋସେୟ୍ୟୱସନାତି କଞ୍ଚନଖଚିତକୋସେୟ୍ୟୱତ୍ଥୱସନା । ସାମାତି ସୁୱଣ୍ଣସାମା । ପାରେୱତକ୍ଖୀତି ପଞ୍ଚସୁ ପସାଦେସୁ ରତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପାରେୱତସକୁଣିସଦିସକ୍ଖୀ । ସୁତନୂତି ସୋଭନସରୀରା । ବିମ୍ବୋଟ୍ଠାତି ବିମ୍ବଫଲଂ ୱିୟ ସୁରଜ୍ଜିତମଟ୍ଠୋଟ୍ଠପରିୟୋସାନା । ତନୁମଜ୍ଝିମାତି କରମିତତନୁମଜ୍ଝିମା । ସୁଜାତା ଭୁଜଲଟ୍ଠୀୱାତି ୱିଜମ୍ଭନକାଲେ ୱାତେରିତରତ୍ତପଲ୍ଲୱୱିଲାସିନୀ ସୁଜାତା ଭୁଜଲତା ୱିୟ ୱିରୋଚତି । ୱେଦୀୱାତି କଞ୍ଚନୱେଦି ୱିୟ ତନୁମଜ୍ଝିମା । ଈସକଗ୍ଗପୱେଲ୍ଲିତାତି ଈସକଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ଓନତା । ଈସକଗ୍ଗପୱେଲ୍ଲିତା ୱା ନେତ୍ତିଂସାୟ ଅଗ୍ଗଂ ୱିୟ ୱିନତା ।
ମିଗଛାପାୱାତି ପବ୍ବତସାନୁମ୍ହି ସୁଜାତା ଏକୱସ୍ସିକବ୍ୟଗ୍ଘପୋତିକା ୱିୟ ୱିଲାସକୁତ୍ତିୟୁତ୍ତା । ହେମନ୍ତଗ୍ଗିସିଖାରିୱାତି ଓଭାସସମ୍ପନ୍ନତାୟ ହେମନ୍ତେ ଅଗ୍ଗିସିଖା ୱିୟ ସୋଭତି । ଖୁଦ୍ଦୱେଳୁଭୀତି ୟଥା ଖୁଦ୍ଦକେହି ଉଦକୱେଳୂହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ନଦୀ ସୋଭତି, ଏୱଂ ତନୁକଲୋମାୟ ଲୋମରାଜିୟା ସୋଭତି । କଲ୍ୟାଣୀତି ଛୱିମଂସକେସନ୍ହାରୁଅଟ୍ଠୀନଂ ୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧେନ କଲ୍ୟାଣେନ ସମନ୍ନାଗତା । ପରମା ତିମ୍ବରୁତ୍ଥନୀତି ତିମ୍ବରୁତ୍ଥନୀ ପରମା ଉତ୍ତମା, ସୁୱଣ୍ଣଫଲକେ ଠପିତସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତିମ୍ବରୁଫଲଦ୍ୱୟମିୱସ୍ସା ସୁସଣ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଥନୟୁଗଲଂ ।
ଏୱଂ ମହାସତ୍ତେ ତସ୍ସା ରୂପସିରିଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେୱ ତସ୍ସ ସା ପୁବ୍ବେ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ୱିୟ ଅହୋସି, ବଲୱସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅଥସ୍ସ ସିନେହୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ନନ୍ଦାୟ ନୂନ ମରଣେନ, ନନ୍ଦସି ସିରିୱାହନ ।
ଅହଞ୍ଚ ନୂନ ନନ୍ଦା ଚ, ଗଚ୍ଛାମ ସମସାଧନ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ସିରିୱାହନାତି ସିରିସମ୍ପନ୍ନୱାହନ ମହାରାଜ, ନୂନ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଉତ୍ତମରୂପଧରାୟ ନନ୍ଦାୟ ମରଣେନ ନନ୍ଦସୀତି ୱଦତି । ଗଚ୍ଛାମାତି ସଚେ ହି ତ୍ୱଂ ମଂ ମାରେସ୍ସସି, ଏକଂସେନେୱ ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ନନ୍ଦଂ ମାରେସ୍ସତି । ଇତି ନନ୍ଦା ଚ ଅହଞ୍ଚ ୟମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମ, ୟମୋ ଅମ୍ହେ ଉଭୋ ଦିସ୍ୱା ନନ୍ଦଂ ମୟ୍ହମେୱ ଦସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତୁୟ୍ହଂ ମଂ ମାରେତ୍ୱା ତାଦିସଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ କିଂ ରଜ୍ଜେନ, ନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ମରଣେନ ପରିହାନିଂ ପସ୍ସାମି, ଦେୱାତି ।
ଇତି ମହାସତ୍ତୋ ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ନନ୍ଦମେୱ ୱଣ୍ଣେସି, ନ ଇତରେ ତୟୋ ଜନେ । କିଂକାରଣା ? ସତ୍ତା ହି ନାମ ପିୟଭରିୟାସୁ ୱିୟ ସେସେସୁ ଆଲୟଂ ନ କରୋନ୍ତି, ମାତରଂ ୱା ସରନ୍ତୋ ପୁତ୍ତଧୀତରୋପି ସରିସ୍ସତୀତି ତସ୍ମା ତମେୱ ୱଣ୍ଣେସି, ରାଜମାତରଂ ପନ ମହଲ୍ଲିକାଭାୱେନ ନ ୱଣ୍ଣେସି । ଞାଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସତ୍ତେ ମଧୁରସ୍ସରେନ ୱଣ୍ଣେନ୍ତେୟେୱ ନନ୍ଦାଦେୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଠିତା ୱିୟ ଅହୋସି । ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମହୋସଧଂ ଅଞ୍ଞୋ ମମ ଭରିୟଂ ଆନେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ନଂ ସରନ୍ତସ୍ସ ସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଥ ନଂ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମହାରାଜ, ଦେୱୀ ଚ ତେ ପୁତ୍ତୋ ଚ ମାତା ଚ ତୟୋପି ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ମମ ଗମନମେୱେତ୍ଥ ପମାଣଂ, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଅସ୍ସାସଂ ପଟିଲଭ, ନରିନ୍ଦା’’ତି ରାଜାନଂ ଅସ୍ସାସେସି । ଅଥ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ନଗରଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ସୁଗୋପିତଂ କାରାପେତ୍ୱା ଇମଂ ଉପକାରିନଗରଂ ଏତ୍ତକେନ ବଲୱାହନେନ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱାୱ ଠିତୋ । ଅୟଂ ପନ ପଣ୍ଡିତୋ ଏୱଂ ସୁଗୋପିତାପି ମମ ନଗରା ଦେୱିଞ୍ଚ ମେ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ମାତରଞ୍ଚ ଆନେତ୍ୱା ୱେଦେହସ୍ସ ଦାପେସି । ଅମ୍ହେସୁ ଚ ଏୱଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସ୍ୱେୱ ଏକସ୍ସପି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସ ୱେଦେହଂ ସସେନାୱାହନଂ ପଲାପେସି । କିଂ ନୁ ଖୋ ଦିବ୍ବମାୟଂ ଜାନାତି, ଉଦାହୁ ଚକ୍ଖୁମୋହନ’’ନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଦିବ୍ବଂ ଅଧୀୟସେ ମାୟଂ, ଅକାସି ଚକ୍ଖୁମୋହନଂ ।
ୟୋ ମେ ଅମିତ୍ତଂ ହତ୍ଥଗତଂ, ୱେଦେହଂ ପରିମୋଚୟୀ’’ତି ॥
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ଦିବ୍ବମାୟଂ ଜାନାମି, ପଣ୍ଡିତା ହି ନାମ ଦିବ୍ବମାୟଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଭୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ପରମ୍ପି ଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚୟନ୍ତିୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଅଧୀୟନ୍ତି ମହାରାଜ, ଦିବ୍ବମାୟିଧ ପଣ୍ଡିତା ।
ତେ ମୋଚୟନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ, ପଣ୍ଡିତା ମନ୍ତିନୋ ଜନା ॥
‘‘ସନ୍ତି ମାଣୱପୁତ୍ତା ମେ, କୁସଲା ସନ୍ଧିଛେଦକା ।
ୟେସଂ କତେନ ମଗ୍ଗେନ, ୱେଦହୋ ମିଥିଲଂ ଗତୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବମାୟିଧାତି ଦିବ୍ବମାୟଂ ଇଧ । ମାଣୱପୁତ୍ତାତି ଉପଟ୍ଠାକତରୁଣୟୋଧା । ୟେସଂ କତେନାତି ୟେହି କତେନ । ମଗ୍ଗେନାତି ଅଲଙ୍କତଉମଙ୍ଗେନ ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅଲଙ୍କତଉମଙ୍ଗେନ କିର ଗତୋ, କୀଦିସୋ ନୁ ଖୋ ଉମଙ୍ଗୋ’’ତି ଉମଙ୍ଗଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତଂ ଞତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ରାଜା ଉମଙ୍ଗଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ, ଦସ୍ସେସ୍ସାମିସ୍ସ ଉମଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଇଙ୍ଘ ପସ୍ସ ମହାରାଜ, ଉମଙ୍ଗଂ ସାଧୁ ମାପିତଂ ।
ହତ୍ଥୀନଂ ଅଥ ଅସ୍ସାନଂ, ରଥାନଂ ଅଥ ପତ୍ତିନଂ ।
ଆଲୋକଭୂତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ, ଉମଙ୍ଗଂ ସାଧୁ ମାପିତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ହତ୍ଥୀନନ୍ତି ଇଟ୍ଠକକମ୍ମଚିତ୍ତକମ୍ମୱସେନ କତାନଂ ଏତେସଂ ହତ୍ଥିଆଦୀନଂ ପନ୍ତୀହି ଉପସୋଭିତଂ ଅଲଙ୍କତଦେୱସଭାସଦିସଂ ଏକୋଭାସଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ଉମଙ୍ଗଂ ପସ୍ସ, ଦେୱାତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ମମ ପଞ୍ଞାୟ ମାପିତେ ଚନ୍ଦସ୍ସ ଚ ସୂରିୟସ୍ସ ଚ ଉଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ପାକଟେ ଅଲଙ୍କତଉମଙ୍ଗେ ଅସୀତିମହାଦ୍ୱାରାନି ଚତୁସଟ୍ଠିଚୂଳଦ୍ୱାରାନି ଏକସତସୟନଗବ୍ଭେ ଅନେକସତଦୀପଗବ୍ଭେ ଚ ପସ୍ସ, ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମଗ୍ଗୋ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉପକାରିନଗରଂ ପୱିସ, ଦେୱା’’ତି ନଗରଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରାପେସି । ରାଜା ଏକସତରାଜପରିୱାରୋ ନଗରଂ ପାୱିସି । ମହାସତ୍ତୋ ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସପରିୱାରଂ ଆଦାୟ ଉମଙ୍ଗଂ ପାୱିସି । ରାଜା ଅଲଙ୍କତଦେୱସଭଂ ୱିୟ ଉମଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଲାଭା ୱତ ୱିଦେହାନଂ, ୟସ୍ସିମେଦିସା ପଣ୍ଡିତା ।
ଘରେ ୱସନ୍ତି ୱିଜିତେ, ୟଥା ତ୍ୱଂସି ମହୋସଧା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିଦେହାନନ୍ତି ଏୱରୂପାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ଆକରସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଭୂତସ୍ସ ୱିଦେହାନଂ ଜନପଦସ୍ସ ଲାଭା ୱତ । ୟସ୍ସିମେଦିସାତି ୟସ୍ସ ଇମେ ଏୱରୂପା ପଣ୍ଡିତା ଉପାୟକୁସଲା ସନ୍ତିକେ ୱା ଏକଘରେ ୱା ଏକଜନପଦେ ୱା ଏକରଟ୍ଠେ ୱା ୱସନ୍ତି, ତସ୍ସପି ଲାଭା ୱତ । ୟଥା ତ୍ୱଂସୀତି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଅସି, ତାଦିସେନ ପଣ୍ଡିତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଏକରଟ୍ଠେ ୱା ଏକଜନପଦେ ୱା ଏକନଗରେ ୱା ଏକଘରେ ୱା ୱସିତୁଂ ଲଭନ୍ତି । ତେସଂ ୱିଦେହରଟ୍ଠୱାସୀନଞ୍ଚେୱ ମିଥିଲନଗରୱାସୀନଞ୍ଚ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ୱସିତୁଂ ଲଭନ୍ତାନଂ ଲାଭା ୱତାତି ୱଦତି ।
ଅଥସ୍ସ ମହାସତ୍ତୋ ଏକସତସୟନଗବ୍ଭେ ଦସ୍ସେତି । ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ୱିୱଟେ ସବ୍ବେସଂ ୱିୱରୀୟତି । ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ପିଦହିତେ ସବ୍ବେସଂ ପିଧୀୟତି । ରାଜା ଉମଙ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛତି, ପଣ୍ଡିତୋ ପନ ପଚ୍ଛତୋ । ସବ୍ବା ସେନା ଉମଙ୍ଗମେୱ ପାୱିସି । ରାଜା ଉମଙ୍ଗତୋ ନିକ୍ଖମି । ପଣ୍ଡିତୋ ତସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସୟଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନ୍ତୋ ଆଣିଂ ଅକ୍କମି । ତାୱଦେୱ ଅସୀତିମହାଦ୍ୱାରାନି ଚତୁସଟ୍ଠିଚୂଳଦ୍ୱାରାନି ଏକସତସୟନଗବ୍ଭଦ୍ୱାରାନି ଅନେକସତଦୀପଗବ୍ଭଦ୍ୱାରାନି ଚ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ପିଦହିଂସୁ । ସକଲୋ ଉମଙ୍ଗୋ ଲୋକନ୍ତରିୟନିରୟୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରୋ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ଭୀତତସିତୋ ଅହୋସି । ମହାସତ୍ତୋ ହିୟ୍ୟୋ ଉମଙ୍ଗଂ ପୱିସନ୍ତୋ ୟଂ ଖଗ୍ଗଂ ୱାଲୁକେ ଠପେସି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୂମିତୋ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଓରୁୟ୍ହ ରାଜାନଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ଅସିଂ ଉଗ୍ଗିରିତ୍ୱା ତାସେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ କସ୍ସ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ଭୀତୋ ‘‘ତୁୟ୍ହମେୱ ପଣ୍ଡିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଭୟଂ ମେ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ମା ଭାୟିତ୍ଥ, ମହାରାଜ, ନାହଂ ତଂ ମାରେତୁକାମତାୟ ଖଗ୍ଗଂ ପରାମସିଂ, ମମ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ପରାମସି’’ନ୍ତି ଖଗ୍ଗଂ ରଞ୍ଞୋ ଅଦାସି । ଅଥ ନଂ ଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ ‘‘ମହାରାଜ, ସଚେ ମଂ ମାରେତୁକାମୋସି, ଇଦାନେୱ ଇମିନା ଖଗ୍ଗେନ ମାରେହି । ଅଥ ଅଭୟଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅଭୟଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ମୟା ତୁୟ୍ହମ୍ପି ଅଭୟଂ ଦିନ୍ନମେୱ, ତ୍ୱଂ ମା ଚିନ୍ତୟୀ’’ତି ଅସିଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଭୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଦୁବ୍ଭାୟ ସପଥଂ କରିଂସୁ ।
ଅଥ ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ଏୱଂ ଞାଣବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ କସ୍ମା ନ ଗଣ୍ହାସୀ’’ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ଅହଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ ଅଜ୍ଜେୱ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରାଜାନୋ ମାରେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂ, ପରଂ ମାରେତ୍ୱା ଚ ୟସଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ପଣ୍ଡିତେହି ନ ପସତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ମହାଜନୋ ଦ୍ୱାରଂ ଅଲଭମାନୋ ପରିଦେୱତି, ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଜୀୱିତଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି। ସୋ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରି, ସକଲୋ ଉମଙ୍ଗୋ ଏକୋଭାସୋ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ଅସ୍ସାସଂ ପଟିଲଭି । ସବ୍ବେ ରାଜାନୋ ଅତ୍ତନୋ ସେନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ । ସୋ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ୱିସାଲମାଳକେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ତେ ରାଜାନୋ ଆହଂସୁ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧଂ, ସଚେ ମୁହୁତ୍ତଂ ଉମଙ୍ଗଦ୍ୱାରଂ ନ ୱିୱରିତ୍ଥ, ସବ୍ବେସଂ ନୋ ତତ୍ଥେୱ ମରଣଂ ଅଭୱିସ୍ସା’’ତି । ‘‘ନ ମହାରାଜାନୋ ଇଦାନେୱ ତୁମ୍ହେହି ମଞ୍ଞେୱ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିତଂ ଲଦ୍ଧଂ, ପୁବ୍ବେପି ଲଦ୍ଧଂୟେୱା’’ତି । ‘‘କଦା, ପଣ୍ଡିତା’’ତି ? ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ଜୟପାନଂ ପାତୁଂ ସୁରାୟ ପଟିୟତ୍ତକାଲଂ ସରଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି । ତଦା ଏସ ରାଜା କେୱଟ୍ଟେନ ସଦ୍ଧିଂ ଦୁମ୍ମନ୍ତିତେନ ୱିସୟୋଜିତାୟ ସୁରାୟ ଚେୱ ମଚ୍ଛମଂସେହି ଚ ତୁମ୍ହେ ମାରେତୁଂ କିଚ୍ଚମକାସି । ଅଥାହଂ ‘‘ମାଦିସେ ପଣ୍ଡିତେ ଧରମାନେ ଇମେ ଅନାଥମରଣଂ ମା ମରନ୍ତୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ୟୋଧେ ପେସେତ୍ୱା ସବ୍ବଭାଜନାନି ଭିନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଏତେସଂ ମନ୍ତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ଜୀୱିତଦାନଂ ଅଦାସିନ୍ତି ।
ତେ ସବ୍ବେପି ଉବ୍ବିଗ୍ଗମାନସା ହୁତ୍ୱା ଚୂଳନିରାଜାନଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର, ମହାରାଜା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମୟା କେୱଟ୍ଟସ୍ସ କଥଂ ଗହେତ୍ୱା କତଂ, ସଚ୍ଚମେୱ ପଣ୍ଡିତୋ କଥେତୀ’’ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ମହାସତ୍ତଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ସବ୍ବେସଂ ନୋ ପତିଟ୍ଠା ଜାତୋ, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ଜୀୱିତଂ ଲଭିମ୍ହା’’ତି ସବ୍ବପସାଧନେହି ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପୂଜଂ କରିଂସୁ । ପଣ୍ଡିତୋ ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ପାପମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗସ୍ସେୱ ଏସ ଦୋସୋ, ଇମେ ରାଜାନୋ ଖମାପେଥା’’ତି । ରାଜା ‘‘ମୟା ଦୁପ୍ପୁରିସଂ ନିସ୍ସାୟ ତୁମ୍ହାକଂ ଏୱରୂପଂ କତଂ, ଏସ ମୟ୍ହଂ ଦୋସୋ, ଖମଥ ମେ ଦୋସଂ, ପୁନ ଏୱରୂପଂ ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଖମାପେସି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତ୍ୱା ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ରାଜା ବହୂନି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଆହରାପେତ୍ୱା ସବ୍ବେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତାହଂ ଉମଙ୍ଗେୟେୱ କୀଳିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମହାସକ୍କାରଂ କାରେତ୍ୱା ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ମହାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ୱସାପେତୁକାମତାୟ ଆହ –
‘‘ୱୁତ୍ତିଞ୍ଚ ପରିହାରଞ୍ଚ, ଦିଗୁଣଂ ଭତ୍ତୱେତନଂ ।
ଦଦାମି ୱିପୁଲେ ଭୋଗେ, ଭୁଞ୍ଜ କାମେ ରମସ୍ସୁ ଚ ।
ମା ୱିଦେହଂ ପଚ୍ଚଗମା, କିଂ ୱିଦେହୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତିନ୍ତି ୟସନିସ୍ସିତଂ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିଂ । ପରିହାରନ୍ତି ଗାମନିଗମଦାନଂ । ଭତ୍ତନ୍ତି ନିୱାପଂ । ୱେତନନ୍ତି ପରିବ୍ବୟଂ । ଭୋଗେତି ଅଞ୍ଞେପି ତେ ୱିପୁଲେ ଭୋଗେ ଦଦାମି ।
‘‘ୟୋ ଚଜେଥ ମହାରାଜ, ଭତ୍ତାରଂ ଧନକାରଣା ।
ଉଭିନ୍ନଂ ହୋତି ଗାରୟ୍ହୋ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ।
ୟାୱ ଜୀୱେୟ୍ୟ ୱେଦେହୋ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ପୁରିସୋ ସିୟା ॥
‘‘ୟୋ ଚଜେଥ ମହାରାଜ, ଭତ୍ତାରଂ ଧନକାରଣା ।
ଉଭିନ୍ନଂ ହୋତି ଗାରୟ୍ହୋ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ।
ୟାୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ୱେଦେହୋ, ନାଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଜିତେ ୱସେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ଏୱରୂପଞ୍ହି ‘‘ଧନକାରଣା ମୟା ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତାରଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତେନ ପାପଂ କତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାପି ଅତ୍ତାନଂ ଗରହତି, ‘‘ଇମିନା ଧନକାରଣା ଅତ୍ତନୋ ଭତ୍ତା ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ, ପାପଧମ୍ମୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ପରୋପି ଗରହତି । ତସ୍ମା ନ ସକ୍କା ତସ୍ମିଂ ଧରନ୍ତେ ମୟା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିଜିତେ ୱସିତୁନ୍ତି ।
ଅଥ ନଂ ରାଜା ଆହ – ‘‘ତେନ ହି, ପଣ୍ଡିତ, ତୱ ରଞ୍ଞୋ ଦିୱଙ୍ଗତକାଲେ ଇଧାଗନ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱ, ଅହଂ ଜୀୱନ୍ତୋ ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ରାଜା ସତ୍ତାହଂ ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ପୁନ ଆପୁଚ୍ଛନକାଲେ ‘‘ଅହଂ ତେ, ପଣ୍ଡିତ, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଗାଥମାହ –
‘‘ଦମ୍ମି ନିକ୍ଖସହସ୍ସଂ ତେ, ଗାମାସୀତିଞ୍ଚ କାସିସୁ ।
ଦାସିସତାନି ଚତ୍ତାରି, ଦମ୍ମି ଭରିୟାସତଞ୍ଚ ତେ ।
ସବ୍ବଂ ସେନଙ୍ଗମାଦାୟ, ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛ ମହୋସଧା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିକ୍ଖସହସ୍ସନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣେନ ନିକ୍ଖେନ ନିକ୍ଖାନଂ ସହସ୍ସଂ । ଗାମାତି ୟେ ଗାମା ସଂୱଚ୍ଛରେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସହସ୍ସସହସ୍ସୁଟ୍ଠାନକା, ତେ ଚ ଗାମେ ତେ ଦମ୍ମି । କାସିସୂତି କାସିରଟ୍ଠେ । ତଂ ୱିଦେହରଟ୍ଠସ୍ସ ଆସନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥସ୍ସ ଅସୀତିଗାମେ ଅଦାସି ।
ସୋପି ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ତୁମ୍ହେ ବନ୍ଧୱାନଂ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଅହଂ ମମ ରଞ୍ଞୋ ଗମନକାଲେୟେୱ ‘ମହାରାଜ, ନନ୍ଦାଦେୱିଂ ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେୟ୍ୟାସି, ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦଂ କନିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ’ତି ୱତ୍ୱା ଧୀତାୟ ତେ ଅଭିସେକଂ ଦାପେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସିଂ, ମାତରଞ୍ଚ ଦେୱିଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୀଘମେୱ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ପଣ୍ଡିତା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁ ଦାତବ୍ବାନି ଦାସିଦାସୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରସୁୱଣ୍ଣହିରଞ୍ଞଅଲଙ୍କତହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୀନି ‘‘ଇମାନି ତସ୍ସା ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ମହାସତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ସେନାୱାହନସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ୱିଚାରେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ୟାୱ ଦଦନ୍ତୁ ହତ୍ଥୀନଂ, ଅସ୍ସାନଂ ଦିଗୁଣଂ ୱିଧଂ ।
ତପ୍ପେନ୍ତୁ ଅନ୍ନପାନେନ, ରଥିକେ ପତ୍ତିକାରକେ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୟାୱାତି ନ କେୱଲଂ ଦିଗୁଣମେୱ, ୟାୱ ପହୋତି, ତାୱ ହତ୍ଥୀନଞ୍ଚ ଅସ୍ସାନଞ୍ଚ ୟୱଗୋଧୁମାଦିୱିଧଂ ଦେଥାତି ୱଦତି । ତପ୍ପେନ୍ତୂତି ୟତ୍ତକେନ ତେ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅକିଲନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ତକଂ ଦେନ୍ତା ତପ୍ପେନ୍ତୁ ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସେ ରଥେ ପତ୍ତୀ, ଗଚ୍ଛେୱାଦାୟ ପଣ୍ଡିତ ।
ପସ୍ସତୁ ତଂ ମହାରାଜା, ୱେଦେହୋ ମିଥିଲଂ ଗତ’’ନ୍ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଥିଲଂ ଗତନ୍ତି ସୋତ୍ଥିନା ତଂ ମିଥିଲନଗରଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ପସ୍ସତୁ ।
ଇତି ସୋ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତେପି ଏକସତରାଜାନୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ବହୁଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଅଦଂସୁ । ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ଉପନିକ୍ଖିତ୍ତକପୁରିସାପି ପଣ୍ଡିତମେୱ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ସୋ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ପରିୱୁତୋ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ ଚୂଳନିରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନଗାମତୋ ଆୟଂ ଆହରାପେତୁଂ ପୁରିସେ ପେସେତ୍ୱା ୱିଦେହରଟ୍ଠଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ସେନକୋପି କିନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସଂ ଠପେସି ‘‘ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ପୁନ ଆଗମନଂ ୱା ଅନାଗମନଂ ୱା ଜାନିତ୍ୱା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆଗମନଞ୍ଚ ମୟ୍ହଂ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ତିୟୋଜନମତ୍ଥକେୟେୱ ମହାସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସେନକସ୍ସ ଆରୋଚେସି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜକୁଲଂ ଅଗମାସି। ରାଜାପି ପାସାଦତଲେ ଠିତୋ ୱାତପାନେନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହତିଂ ସେନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସେନା ମନ୍ଦା, ଅୟଂ ଅତିୱିୟ ମହତୀ ସେନା ଦିସ୍ସତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଚୂଳନିରାଜା ଆଗତୋ ସିୟା’’ତି ଭୀତତସିତୋ ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସା ରଥା ପତ୍ତୀ, ସେନା ପଦିସ୍ସତେ ମହା ।
ଚତୁରଙ୍ଗିନୀ ଭୀସରୂପା, କିଂ ନୁ ମଞ୍ଞସି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥
ଅଥସ୍ସ ସେନକୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଆନନ୍ଦୋ ତେ ମହାରାଜ, ଉତ୍ତମୋ ପଟିଦିସ୍ସତି ।
ସବ୍ବଂ ସେନଙ୍ଗମାଦାୟ, ସୋତ୍ଥିଂ ପତ୍ତୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆହ – ‘‘ସେନକ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସେନା ମନ୍ଦା, ଅୟଂ ପନ ମହତୀ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ଚୂଳନିରାଜା ତେନ ପସାଦିତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେନସ୍ସ ପସନ୍ନେନ ଦିନ୍ନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ରାଜା ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି ‘‘ନଗରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି । ନାଗରା ତଥା କରିଂସୁ । ପଣ୍ଡିତୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରାଜକୁଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ରାଜା ଉଟ୍ଠାୟ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କୱରଗତୋ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ୟଥା ପେତଂ ସୁସାନସ୍ମିଂ, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଚତୁରୋ ଜନା ।
ଏୱଂ କପିଲୟ୍ୟେ ତ୍ୟମ୍ହ, ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱା ଇଧାଗତା ॥
‘‘ଅଥ ତ୍ୱଂ କେନ ୱଣ୍ଣେନ, କେନ ୱା ପନ ହେତୁନା ।
କେନ ୱା ଅତ୍ଥଜାତେନ, ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚୟୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଚତୁରୋ ଜନାତି ପଣ୍ଡିତ, ୟଥା ନାମ କାଲକତଂ ଚତୁରୋ ଜନା ମଞ୍ଚକେନ ସୁସାନଂ ନେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ କପିଲୟ୍ୟେ ରଟ୍ଠେ ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମୟଂ ଇମାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । କେନ ୱଣ୍ଣେନାତି କେନ କାରଣେନ । ହେତୁନାତି ପଚ୍ଚୟେନ । ଅତ୍ଥଜାତେନାତି ଅତ୍ଥେନ । ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚୟୀତି ଅମିତ୍ତହତ୍ଥଗତୋ କେନ କାରଣେନ ପଚ୍ଚୟେନ କେନ ଅତ୍ଥେନ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେସୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
‘‘ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେନ ୱେଦେହ, ମନ୍ତଂ ମନ୍ତେନ ଖତ୍ତିୟ ।
ପରିୱାରୟିଂ ରାଜାନଂ, ଜମ୍ବୁଦୀପଂୱ ସାଗରୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅହଂ, ମହାରାଜ, ତେନ ଚିନ୍ତିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିନ୍ତିତେନ ଅତ୍ଥେନ, ତେନ ଚ ମନ୍ତିତଂ ମନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମନ୍ତିତେନ ମନ୍ତେନ ପରିୱାରେସିଂ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ତକମେୱ, ଏକସତରାଜପରିୱାରଂ ପନ ତଂ ରାଜାନଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ସାଗରୋ ୱିୟ ପରିୱାରୟିସ୍ସନ୍ତି । ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ କତକମ୍ମଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେସି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତିୱିୟ ତୁସ୍ସି । ଅଥସ୍ସ ପଣ୍ଡିତୋ ଚୂଳନିରଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଦିନ୍ନଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଦିନ୍ନଂ ନିକ୍ଖସହସ୍ସଂ ମେ, ଗାମାସୀତି ଚ କାସିସୁ ।
ଦାସିସତାନି ଚତ୍ତାରି, ଦିନ୍ନଂ ଭରିୟାସତଞ୍ଚ ମେ ।
ସବ୍ବଂ ସେନଙ୍ଗମାଦାୟ, ସୋତ୍ଥିନାମ୍ହି ଇଧାଗତୋ’’ତି ॥
ତତୋ ରାଜା ଅତିୱିୟ ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ତମେୱ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –
‘‘ସୁସୁଖଂ ୱତ ସଂୱାସୋ, ପଣ୍ଡିତେହୀତି ସେନକ ।
ପକ୍ଖୀୱ ପଞ୍ଜରେ ବଦ୍ଧେ ମଚ୍ଛେ ଜାଲଗତେରିୱ ।
ଅମିତ୍ତହତ୍ଥତ୍ତଗତେ, ମୋଚୟୀ ନୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ସେନକୋପି ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ତମେୱ ଗାଥମାହ –
‘‘ଏୱମେତଂ ମହାରାଜ, ପଣ୍ଡିତା ହି ସୁଖାୱହା ।
ପକ୍ଖୀୱ ପଞ୍ଜରେ ବଦ୍ଧେ, ମଚ୍ଛେ ଜାଲଗତେରିୱ ।
ଅମିତ୍ତହତ୍ଥତ୍ତଗତେ, ମୋଚୟୀ ନୋ ମହୋସଧୋ’’ତି ॥
ଅଥ ରାଜା ନଗରେ ଛଣଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତାହଂ ମହାଛଣଂ କରୋନ୍ତୁ, ୟେସଂ ମୟି ସିନେହୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ସବ୍ବେ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ ସମ୍ମାନଂ କରୋନ୍ତୂ’’ତି ଆଣାପେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଆହଞ୍ଞନ୍ତୁ ସବ୍ବୱୀଣା, ଭେରିୟୋ ଦିନ୍ଦିମାନି ଚ ।
ଧମେନ୍ତୁ ମାଗଧା ସଙ୍ଖା, ୱଗ୍ଗୂ ନଦନ୍ତୁ ଦୁନ୍ଦୁଭୀ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆହଞ୍ଞନ୍ତୂତି ୱାଦିୟନ୍ତୁ । ମାଗଧା ସଙ୍ଖାତି ମଗଧରଟ୍ଠେ ସଞ୍ଜାତା ସଙ୍ଖା । ଦୁନ୍ଦୁଭୀତି ମହାଭେରିୟୋ ।
ଅଥ ତେ ନାଗରା ଚ ଜାନପଦା ଚ ପକତିୟାପି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କାତୁକାମା ଭେରିସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଅତିରେକତରଂ ଅକଂସୁ । ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଆହ –
‘‘ଓରୋଧା ଚ କୁମାରା ଚ, ୱେସିୟାନା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ।
ବହୁଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସାଭିହାରୟୁଂ ॥
‘‘ହତ୍ଥାରୋହା ଅନୀକଟ୍ଠା, ରଥିକା ପତ୍ତିକାରକା ।
ବହୁଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସାଭିହାରୟୁଂ ॥
‘‘ସମାଗତା ଜାନପଦା, ନେଗମା ଚ ସମାଗତା ।
ବହୁଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସାଭିହାରୟୁଂ ॥
‘‘ବହୁଜନୋ ପସନ୍ନୋସି, ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଡିତମାଗତଂ ।
ପଣ୍ଡିତମ୍ହି ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ, ଚେଲୁକ୍ଖେପୋ ଅୱତ୍ତଥା’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଓରୋଧାତି ଉଦୁମ୍ବରଦେୱିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରିକା । ଅଭିହାରୟୁନ୍ତି ଅଭିହାରାପେସୁଂ, ପହିଣିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁଜନୋତି ଭିକ୍ଖୱେ, ନଗରୱାସିନୋ ଚ ଚତୁଦ୍ୱାରଗାମୱାସିନୋ ଚ ଜନପଦୱାସିନୋ ଚାତି ବହୁଜନୋ ପସନ୍ନୋ ଅହୋସି । ଦିସ୍ୱା ପଣ୍ଡିତମାଗତନ୍ତି ପଣ୍ଡିତଂ ମିଥିଲଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା । ଅୱତ୍ତଥାତି ପଣ୍ଡିତମ୍ହି ମିଥିଲଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ନୋ ପଠମମେୱ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତୱସଂ ଗତଂ ରାଜାନଂ ମୋଚେତ୍ୱା ପେସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଏକସତରାଜାନୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେତ୍ୱା ସମଗ୍ଗେ କତ୍ୱା ଚୂଳନିଂ ପସାଦେତ୍ୱା ତେନ ଦିନ୍ନଂ ମହନ୍ତଂ ୟସଂ ଆଦାୟ ଆଗତୋ’’ତି ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଜନେନ ପୱତ୍ତିତୋ ଚେଲୁକ୍ଖେପୋ ପୱତ୍ତଥ ।
ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ଛଣାୱସାନେ ରାଜକୁଲଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ମାତରଞ୍ଚ ଦେୱିଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ସୀଘଂ ପେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ସାଧୁ, ତାତ, ପେସେହୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତସେନାୟପି ସକ୍କାରଂ ସମ୍ମାନଂ କାରେତ୍ୱା ତେ ତୟୋ ଜନେ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପେସେସି । ରଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ଦିନ୍ନା ସତଭରିୟା ଚ ଚତ୍ତାରି ଦାସିସତାନି ଚ ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପେସେସି, ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତସେନମ୍ପି ତେହି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପେସେସି । ତେ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ମାତରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ, ଅମ୍ମ, ୱେଦେହରାଜେନ ତେ ସଙ୍ଗହୋ କତୋ’’ତି ? ‘‘କିଂ ତାତ, କଥେସି, ମଂ ଦେୱତାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସକ୍କାରମକାସି, ନନ୍ଦାଦେୱିମ୍ପି ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେସି, ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦଂ କନିଟ୍ଠଭାତିକଟ୍ଠାନେ ଠପେସୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତିୱିୟ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ବହୁଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେ ଉଭୋପି ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ୱସିଂସୂତି ।
ମହାଉମଙ୍ଗଖଣ୍ଡଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।
ଦକରକ୍ଖସପଞ୍ହୋ
ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୀ ୱିଦେହରଞ୍ଞା ପିୟା ଅହୋସି ମନାପା । ସା ଦୁତିୟେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତସ୍ସ ଦସମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ୱେଦେହରାଜା କାଲମକାସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଅହଂ ତୱ ଅୟ୍ୟକସ୍ସ ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆପୁଚ୍ଛି । ପଣ୍ଡିତ, ମା ମଂ ଦହରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗମିତ୍ଥ, ଅହଂ ତଂ ପିତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମୀତି । ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୀପି ନଂ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ତୁମ୍ହାକଂ ଗତକାଲେ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ମା ଗମିତ୍ଥା’’ତି ୟାଚି । ସୋପି ‘‘ମୟା ରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞା ଦିନ୍ନା, ନ ସକ୍କା ଅଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ମହାଜନସ୍ସ କଲୁନଂ ପରିଦେୱନ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ଗହେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରଂ ଗତୋ । ରାଜା ତସ୍ସାଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ସକ୍କାରେନ ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଗେହଂ ଦତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ପଠମଦିନ୍ନେ ଅସୀତିଗାମେ ନ ଅଞ୍ଞଂ ଭୋଗଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠାସି ।
ତଦା ଭେରୀ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକା ରାଜଗେହେ ଭୁଞ୍ଜତି, ସା ପଣ୍ଡିତା ବ୍ୟତ୍ତା । ତାୟ ମହାସତ୍ତୋ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ‘‘ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ କିର ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠାତୀ’’ତି ସଦ୍ଦମେୱ ସୁଣାତି । ତେନପି ସା ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା, ‘‘ଭେରୀ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକା ରାଜଗେହେ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ସଦ୍ଦମେୱ ସୁଣାତି । ନନ୍ଦାଦେୱୀ ପନ ‘‘ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଅମ୍ହେ କିଲମାପେସୀ’’ତି ବୋଧିସତ୍ତେ ଅନତ୍ତମନା ଅହୋସି । ସା ପଞ୍ଚସତା ୱଲ୍ଲଭିତ୍ଥିୟୋ ଆଣାପେସି ‘‘ମହୋସଧସ୍ସ ଏକଂ ଦୋସଂ ଉପଧାରେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତରେ ପରିଭିନ୍ଦିତୁଂ ୱାୟମଥା’’ତି । ତା ତସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ ଓଲୋକେନ୍ତିୟୋ ୱିଚରନ୍ତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ସା ପରିବ୍ବାଜିକା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ରାଜଗେହା ନିକ୍ଖନ୍ତୀ ବୋଧିସତ୍ତଂ ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ପସ୍ସି । ସୋ ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସା ‘‘ଅୟଂ କିର ପଣ୍ଡିତୋ, ଜାନିସ୍ସାମି ତାୱସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ୱା ଅପଣ୍ଡିତଭାୱଂ ୱା’’ତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ସା କିର ‘‘କୀଦିସଂ, ପଣ୍ଡିତ, ରାଜା ତଂ ପରଦେସତୋ ଆନେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିଜଗ୍ଗତି, ନ ପଟିଜଗ୍ଗତୀ’’ତି ମନସାୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ହତ୍ଥମୁଟ୍ଠିଂ ଅକାସି । ସୋ କିର ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ମମ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ଇଦାନି ରାଜା ଗାଳ୍ହମୁଟ୍ଠିୱ ଜାତୋ, ନ ମେ ଅପୁବ୍ବଂ କିଞ୍ଚି ଦେତୀ’’ତି ମନସାୱ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସା ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀସଂ ପରାମସି । ତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଣ୍ଡିତ, ସଚେ କିଲମସି, ମୟଂ ୱିୟ କସ୍ମା ନ ପବ୍ବଜସୀ’’ତି ? ତଂ ଞତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିଂ ପରାମସି । ତେନ ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ମମ ପୋସିତବ୍ବା ପୁତ୍ତଦାରା ବହୁତରା, ତେନ ନ ପବ୍ବଜାମୀ’’ତି । ଇତି ସା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୱାସମେୱ ଅଗମାସି । ମହାସତ୍ତୋପି ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ ।
ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ପୟୁତ୍ତା ୱଲ୍ଲଭିତ୍ଥିୟୋ ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତା ତଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ମହୋସଧୋ ଭେରିପରିବ୍ବାଜିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମୋ, ତୁମ୍ହାକଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ହୋତୀ’’ତି ପରିଭିନ୍ଦିଂସୁ । ରାଜା ଆହ – ‘‘କିଂ ୱୋ ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା’’ତି ? ମହାରାଜ, ପରିବ୍ବାଜିକା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଓତରନ୍ତୀ ମହୋସଧଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜାନଂ ହତ୍ଥତଲଂ ୱିୟ ଖଲମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ଚ ସମଂ କତ୍ୱା ‘‘ରଜ୍ଜଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋସୀ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ମହୋସଧୋପି ଖଗ୍ଗଗ୍ଗହଣାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ମୁଟ୍ଠିଂ ଅକାସି । ସା ‘‘ସୀସମେୱ ଛିନ୍ଦାହୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୀସଂ ପରାମସି । ମହୋସଧୋ ‘‘ମଜ୍ଝେୟେୱ ନଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି କୁଚ୍ଛିଂ ପରାମସି । ଅପ୍ପମତ୍ତା, ମହାରାଜ, ହୋଥ, ମହୋସଧଂ ଘାତେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ସୋ ତାସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନ ସକ୍କା ପଣ୍ଡିତେନ ମୟି ଦୁସ୍ସିତୁଂ, ପରିବ୍ବାଜିକଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ସୋ ପୁନଦିୱସେ ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ଭୁତ୍ତକାଲେ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅୟ୍ୟେ, କଚ୍ଚି ତେ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜ, ହିୟ୍ୟୋ ଇତୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି । ‘‘କୋଚି ପନ ୱୋ କଥାସଲ୍ଲାପୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ‘‘ମହାରାଜ, ସଲ୍ଲାପୋ ନତ୍ଥି, ‘ସୋ ପନ ପଣ୍ଡିତୋ’ତି ସୁତ୍ୱା ‘ସଚେ ପଣ୍ଡିତୋ, ଇଦଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’ତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ ‘‘ପଣ୍ଡିତ, କଚ୍ଚି ତେ ରାଜା ପସାରିତହତ୍ଥୋ, ନ ସଙ୍କୁଚିତହତ୍ଥୋ, କଚ୍ଚି ତେ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସିଂ । ପଣ୍ଡିତୋ – ‘‘ରାଜା ମମ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ଇଦାନି କିଞ୍ଚି ନ ଦେତୀ’’ତି ମୁଟ୍ଠିମକାସି । ଅଥାହଂ – ‘‘ସଚେ କିଲମସି, ମୟଂ ୱିୟ କସ୍ମା ନ ପବ୍ବଜସୀ’’ତି ସୀସଂ ପରାମସିଂ । ସୋ – ‘‘ମମ ପୋସେତବ୍ବା ପୁତ୍ତଦାରା ବହୁତରା, ତେନ ନ ପବ୍ବଜାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ କୁଚ୍ଛିଂ ପରାମସୀତି । ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ, ଅୟ୍ୟେ, ମହୋସଧୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜ, ପଥୱିତଲେ ପଞ୍ଞାୟ ତେନ ସଦିସୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ରାଜା ତସ୍ସା କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତସ୍ସା ଗତକାଲେ ପଣ୍ଡିତୋ ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଅଥ ନଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଚ୍ଚି ତେ, ପଣ୍ଡିତ, ଭେରୀ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକା ଦିଟ୍ଠା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜ, ହିୟ୍ୟୋ ଇତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତିଂ ପସ୍ସିଂ, ସା ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଏୱଂ ମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଅହଞ୍ଚସ୍ସା ତଥେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି’’ନ୍ତି ତାୟ କଥିତନିୟାମେନେୱ କଥେସି । ରାଜା ତଂ ଦିୱସଂ ପସୀଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସେନାପତିଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି, ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ତମେୱ ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ତସ୍ସ ୟସୋ ମହା ଅହୋସି ।
ରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନୟସାନନ୍ତରମେୱ ସୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରଞ୍ଞା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ମୟ୍ହଂ ଅତିମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଦିନ୍ନଂ, ରାଜାନୋ ଖୋ ପନ ମାରେତୁକାମାପି ଏୱଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ, ୟଂନୂନାହଂ ‘ମମ ସୁହଦୟୋ ୱା ନୋ ୱା’ତି ରାଜାନଂ ୱୀମଂସେୟ୍ୟଂ, ନ ଖୋ ପନଞ୍ଞୋ ଜାନିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଭେରୀ ପରିବ୍ବାଜିକା ଞାଣସମ୍ପନ୍ନା, ସା ଏକେନୁପାୟେନ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ବହୂନି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ଆୱାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୂଜୟିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ତୁମ୍ହେହି ରଞ୍ଞୋ ମମ ଗୁଣକଥାୟ କଥିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରାଜା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଅତିମହନ୍ତଂ ୟସଂ ଦେତି, ତଂ ଖୋ ପନ ‘ସଭାୱେନ ୱା ଦେତି, ନୋ ୱା’ତି ନ ଜାନାମି, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ, ସଚେ ଏକେନୁପାୟେନ ରଞ୍ଞୋ ମୟି ସିନେହଭାୱଂ ଜାନେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହ । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ରାଜଗେହଂ ଗଚ୍ଛମାନା ଦକରକ୍ଖସପଞ୍ହଂ ନାମ ଚିନ୍ତେସି । ଏୱଂ କିରସ୍ସା ଅହୋସି ‘‘ଅହଂ ଚରପୁରିସୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପାୟେନ ରାଜାନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ସୁହଦୟୋ ୱା, ନୋ ୱା’ତି ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ଗନ୍ତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚା ନିସୀଦି । ରାଜାପି ନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତସ୍ସା ଏତଦହୋସି ‘‘ସଚେ ରାଜା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପରି ଦୁହଦୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଅତ୍ତନୋ ଦୁହଦୟଭାୱଂ ମହାଜନମଜ୍ଝେୟେୱ କଥେସ୍ସତି, ତଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ଏକମନ୍ତେ ନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ‘‘ରହୋ ପଚ୍ଚାସୀସାମି, ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ରାଜା ମନୁସ୍ସେ ପଟିକ୍କମାପେସି । ଅଥ ନଂ ସା ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛ, ଅୟ୍ୟେ, ଜାନନ୍ତୋ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ସା ଦକରକ୍ଖସପଞ୍ହେ ପଠମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ସଚେ ୱୋ ୱୁୟ୍ହମାନାନଂ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ଉଦକଣ୍ଣୱେ ।
ମନୁସ୍ସବଲିମେସାନୋ, ନାୱଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ରକ୍ଖସୋ ।
ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥଂ ଦତ୍ୱା, ମୁଞ୍ଚେସି ଦକରକ୍ଖସା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୪) ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି ତୁମ୍ହାକଂ ମାତା ଚ ନନ୍ଦାଦେୱୀ ଚ ତିଖିଣମନ୍ତିକୁମାରୋ ଚ ଧନୁସେଖସହାୟୋ ଚ ପୁରୋହିତୋ ଚ ମହୋସଧୋ ଚ ତୁମ୍ହେ ଚାତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ । ଉଦକଣ୍ଣୱେତି ଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥତେ ଉଦକେ । ମନୁସ୍ସବଲିମେସାନୋତି ମନୁସ୍ସବଲିଂ ଗୱେସନ୍ତୋ । ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ ଦକରକ୍ଖସୋ ଉଦକଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଂ ନାୱଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଗହେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ମହାରାଜ, ଇମେ ଛ ଜନେ ମମ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ଦେହି, ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅଥ ତ୍ୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବଂ କଥଂ ଦତ୍ୱା ମୁଞ୍ଚେସି ଦକରକ୍ଖସା, କଂ ପଠମଂ ଦତ୍ୱା…ପେ॰… କଂ ଛଟ୍ଠଂ ଦତ୍ୱା ଦକରକ୍ଖସତୋ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟାସୀତି ?
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ମାତରଂ ପଠମଂ ଦଜ୍ଜଂ, ଭରିୟଂ ଦତ୍ୱାନ ଭାତରଂ ।
ତତୋ ସହାୟଂ ଦତ୍ୱାନ, ପଞ୍ଚମଂ ଦଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ।
ଛଟ୍ଠାହଂ ଦଜ୍ଜମତ୍ତାନଂ, ନେୱ ଦଜ୍ଜଂ ମହୋସଧ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୫) ।
ତତ୍ଥ ଛଟ୍ଠାହନ୍ତି ଅୟ୍ୟେ, ପଞ୍ଚମେ ଖାଦିତେ ଅଥାହଂ ‘‘ଭୋ ଦକରକ୍ଖସ, ମୁଖଂ ୱିୱରା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ମୁଖେ ୱିୱଟେ ଦଳ୍ହଂ କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଇମଂ ରଜ୍ଜସିରିଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ମଂ ଖାଦା’’ତି ତସ୍ସ ମୁଖେ ପତେୟ୍ୟଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ଜୀୱମାନୋ ମହୋସଧପଣ୍ଡିତଂ ଦଦେୟ୍ୟନ୍ତି, ଏତ୍ତକେନ ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ଏୱଂ ଞାତଂ ପରିବ୍ବାଜିକାୟ ରଞ୍ଞୋ ମହାସତ୍ତେ ସୁହଦୟତଂ, ନ ପନ ଏତ୍ତକେନେୱ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣୋ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ପାକଟୋ ହୋତି । ତେନସ୍ସା ଏତଦହୋସି ‘‘ଅହଂ ମହାଜନମଜ୍ଝେ ଏତେସଂ ଗୁଣଂ କଥୟିସ୍ସାମି, ରାଜା ତେସଂ ଅଗୁଣଂ କଥେତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେସ୍ସତି, ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣୋ ନଭେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସା ସବ୍ବଂ ଅନ୍ତେପୁରଜନଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନ ରାଜାନଂ ତମେୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ତଥେୱ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ‘ମାତରଂ ପଠମଂ ଦସ୍ସାମୀ’ତି ୱଦସି, ମାତା ନାମ ମହାଗୁଣା, ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ମାତା ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ମାତୁସଦିସା । ବହୂପକାରା ତେ ଏସା’’ତି ତସ୍ସା ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୀ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ପୋସେତା ତେ ଜନେତ୍ତୀ ଚ, ଦୀଘରତ୍ତାନୁକମ୍ପିକା ।
ଛବ୍ଭୀ ତୟି ପଦୁସ୍ସତି, ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ଥଦସ୍ସିନୀ ।
ଅଞ୍ଞଂ ଉପନିସଂ କତ୍ୱା, ୱଧା ତଂ ପରିମୋଚୟି ॥
‘‘ତଂ ତାଦିସିଂ ପାଣଦଦିଂ, ଓରସଂ ଗବ୍ଭଧାରିନିଂ ।
ମାତରଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୬-୨୨୭) ।
ତତ୍ଥ ପୋସେତାତି ଦହରକାଲେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ପାୟେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ତଂ ପୋସେସି । ଦୀଘରତ୍ତାନୁକମ୍ପିକାତି ଚିରକାଲଂ ମୁଦୁନା ହିତଚିତ୍ତେନ ଅନୁକମ୍ପିକା । ଛମ୍ଭୀ ତୟି ପଦୁସ୍ସତୀତି ୟଦା ତୟି ଛମ୍ଭୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଦୁସ୍ସି, ତଦା ସା ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ଥଦସ୍ସିନୀ ଅଞ୍ଞଂ ତୱ ପଟିରୂପକଂ କତ୍ୱା ତଂ ୱଧା ପରିମୋଚୟି ।
ଚୂଳନିସ୍ସ କିର ମହାଚୂଳନୀ ନାମ ପିତା ଅହୋସି । ସା ଇମସ୍ସ ଦହରକାଲେ ପୁରୋହିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ମେଥୁନଂ ପଟିସେୱିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱିସେନ ମାରାପେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ହୁତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ‘‘ଅମ୍ମ, ଛାତୋମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଫାଣିତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୂୱଖଜ୍ଜକଂ ଦାପେସି । ଅଥ ନଂ ମକ୍ଖିକା ପରିୱାରୟିଂସୁ, ସୋ ‘‘ଇମଂ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ କତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଥୋକଂ ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଫାଣିତବିନ୍ଦୂନି ପାତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ମକ୍ଖିକା ପୋଥେତ୍ୱା ପଲାପେସି । ତା ଗନ୍ତ୍ୱା ଇତରଂ ଫାଣିତଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ସୋ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ କତ୍ୱା ଖଜ୍ଜକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ହତ୍ଥଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତସ୍ସ ତଂ କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ଦାରକୋ ଇଦାନେୱ ନିମ୍ମକ୍ଖିକଂ ଫାଣିତଂ ଖାଦତି, ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ମମ ରଜ୍ଜଂ ନ ଦସ୍ସତି, ଇଦାନେୱ ନଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଦେୱିୟା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି ।
ସା ‘‘ସାଧୂ, ଦେୱ, ଅହଂ ତୟି ସିନେହେନ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକମ୍ପି ମାରେସିଂ, ଇମିନା ମେ କୋ ଅତ୍ଥୋ, ମହାରାଜ, ଏକମ୍ପି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ରହସ୍ସେନ ନଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋ’’ତି ପଣ୍ଡିତଂ ଉପାୟକୁସଲଂ ଭତ୍ତକାରକଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, ମମ ପୁତ୍ତୋ ଚୂଳନିକୁମାରୋ ଚ ତୱ ପୁତ୍ତୋ ଧନୁସେଖକୁମାରୋ ଚ ଏକଦିୱସଂ ଜାତା ଏକତୋ କୁମାରପରିହାରେନ ୱଡ୍ଢିତା ପିୟସହାୟକା, ଛବ୍ଭିବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମମ ପୁତ୍ତଂ ମାରେତୁକାମୋ, ତ୍ୱଂ ତସ୍ସ ଜୀୱିତଦାନଂ ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱି, କିଂ କରୋମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ତୱ ଗେହେ ହୋତୁ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ତେ ଚ କତିପାହଂ ନିରାସଙ୍କଭାୱତ୍ଥାୟ ମହାନସେୟେୱ ସୁପଥ । ତତୋ ନିରାସଙ୍କଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ସୟନଟ୍ଠାନେ ଏଳକଟ୍ଠୀନି ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ସୟନୱେଲାୟ ମହାନସେ ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା କଞ୍ଚି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ମମ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ତୱ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଦ୍ୱାରେନେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତିରୋରଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ରାଜପୁତ୍ତଭାୱଂ ଅନାଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଜୀୱିତଂ ଅନୁରକ୍ଖାହୀ’’ତି ଆହ ।
ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ସା ରତନସାରଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା କୁମାରଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଆଦାୟ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ପୋରାଣଭତ୍ତକାରକଂ ଅପନେତ୍ୱା ତସ୍ସ ତଂ ଠାନଂ ଅଦାସି । ଦ୍ୱେପି କୁମାରା ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ରାଜନିୱେସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରାଜା ‘‘କସ୍ସେତେ ପୁତ୍ତା କୁମାରା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭତ୍ତକାରକୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତା’’ତି ଆହ । ‘‘ନନୁ ଦ୍ୱେ ଅସଦିସା’’ତି ? ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ପୁତ୍ତା, ଦେୱା’’ତି । ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ୱିସ୍ସାସିକା ହୁତ୍ୱା ମଦ୍ଦରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ରାଜନିୱେସନେୟେୱ କୀଳନ୍ତି । ଅଥ ଚୂଳନିକୁମାରୋ ଚ ରାଜଧୀତା ଚ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା ଅହେସୁଂ । କୀଳନଟ୍ଠାନେ କୁମାରୋ ରାଜଧୀତରଂ ଗେଣ୍ଡୁକମ୍ପି ପାସକମ୍ପି ଆହରାପେତି । ଅନାହରନ୍ତିଂ ସୀସେ ପହରତି, ସା ରୋଦତି । ଅଥସ୍ସା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘କେନ ମେ ଧୀତା ପହଟା’’ତି ୱଦତି । ଧାତିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । କୁମାରିକା ‘‘ସଚାହଂ ‘ଇମିନା ପହଟାମ୍ହୀ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ପିତା ମେ ଏତସ୍ସ ରାଜଦଣ୍ଡଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ସିନେହେନ ନ କଥେତି, ‘‘ନାହଂ କେନଚି ପହଟା’’ତି ୱଦତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ମଦ୍ଦରାଜା ନଂ ପହରନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ନ ଚ ଭତ୍ତକାରକେନ ସଦିସୋ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ ଅତିୱିୟ ଅଛମ୍ଭିତୋ, ନ ଇମିନା ଏତସ୍ସ ପୁତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହି । ଧାତିୟୋ କୀଳନଟ୍ଠାନେ ଖାଦନୀୟଂ ଆହରିତ୍ୱା ରାଜଧୀତାୟ ଦେନ୍ତି, ସା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଦାରକାନଂ ଦେତି । ତେ ଜଣ୍ଣୁନା ପତିଟ୍ଠାୟ ଓନତା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଚୂଳନିକୁମାରୋ ପନ ଠିତକୋୱ ତସ୍ସା ହତ୍ଥତୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ରାଜାପି ତଂ କିରିୟଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅଥେକଦିୱସଂ ଚୂଳନିକୁମାରସ୍ସ ଗେଣ୍ଡୁକୋ ରଞ୍ଞୋ ଚୂଳସୟନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ପାୱିସି । କୁମାରୋ ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସରମାନେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ପଚ୍ଚନ୍ତରଞ୍ଞୋ ହେଟ୍ଠାସୟନେ ନ ପୱିସାମୀ’’ତି ତଂ ଦଣ୍ଡକେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଗଣ୍ହି । ରାଜା ତମ୍ପି କିରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନିଚ୍ଛୟେନେସ ନ ଭତ୍ତକାରକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସେସୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ଅହଂ ତୱ ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଜାନାମି, ସଭାୱଂ ମେ କଥେହି, ନୋ ଚେ କଥେସି, ଜୀୱିତଂ ତେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଖଗ୍ଗଂ ଉଗ୍ଗିରି । ସୋ ମରଣଭୟଭୀତୋ ‘‘କଥେମି, ଦେୱ, ରହୋ ପନ ପଚ୍ଚାସୀସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ଓକାସେ କତେ ଅଭୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ୟଥାଭୂତଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତଥତୋ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଦପରିଚାରିକଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି ।
ଇମେସଂ ପନ ପଲାତଦିୱସେ ‘‘ଭତ୍ତକାରକୋ ଚ ଚୂଳନିକୁମାରୋ ଚ ଭତ୍ତକାରକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଚ ମହାନସେ ପଦିତ୍ତେୟେୱ ଦଡ୍ଢା’’ତି ସକଲନଗରେ ଏକକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି । ଚଲାକଦେୱୀପି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଆରୋଚେସି ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହାକଂ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ତେ କିର ତୟୋପି ଭତ୍ତଗେହେୟେୱ ଦଡ୍ଢା’’ତି । ସୋ ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ଅହୋସି । ଚଲାକଦେୱୀପି ‘‘ଚୂଳନିକୁମାରସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀନୀ’’ତି ଏଳକସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀନି ଆହରାପେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡାପେସି । ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଉପନିସଂ କତ୍ୱା, ୱଧା ତଂ ପରିମୋଚୟୀ’’ତି ଆହ । ସା ହି ଏଳକସ୍ସ ଅଟ୍ଠୀନି ‘‘ମନୁସ୍ସଅଟ୍ଠୀନୀ’’ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ୱଧା ମୋଚେସି । ଓରସନ୍ତି ୟାୟ ତ୍ୱଂ ଉରେ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତୋ, ତଂ ଓରସଂ ପିୟଂ ମନାପଂ । ଗବ୍ଭଧାରିନିନ୍ତି ୟାୟ ତ୍ୱଂ କୁଚ୍ଛିନା ଧାରିତୋ, ତଂ ଏୱରୂପଂ ମାତରଂ କେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସସୀତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ‘‘ଅୟ୍ୟେ, ବହୂ ମମ ମାତୁ ଗୁଣା, ଅହଞ୍ଚସ୍ସା ମମ ଉପକାରଭାୱଂ ଜାନାମି, ତତୋପି ପନ ମମେୱ ଗୁଣା ବହୁତରା’’ତି ମାତୁ ଅଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ –
‘‘ଦହରା ୱିୟଲଙ୍କାରଂ, ଧାରେତି ଅପିଳନ୍ଧନଂ ।
ଦୋୱାରିକେ ଅନୀକଟ୍ଠେ, ଅତିୱେଲଂ ପଜଗ୍ଘତି ॥
‘‘ଅଥୋପି ପଟିରାଜୂନଂ, ସୟଂ ଦୂତାନି ସାସତି ।
ମାତରଂ ତେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୨୮-୨୨୯) ।
ତତ୍ଥ ଦହରା ୱିୟାତି ମହଲ୍ଲିକାପି ହୁତ୍ୱା ତରୁଣୀ ୱିୟ । ଧାରେତି ଅପିଳନ୍ଧନନ୍ତି ପିଳନ୍ଧିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଂ ଅଲଙ୍କାରଂ ଧାରେତି । ସା କିର ୱଜିରପୂରିତଂ କଞ୍ଚନମେଖଲଂ ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ମହାତଲେ ନିସିନ୍ନକାଲେ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମତି, ମେଖଲାସଦ୍ଦେନ ରାଜନିୱେସନଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ ହୋତି । ପଜଗ୍ଘତୀତି ଏସା ଦୋୱାରିକେ ଚ ହତ୍ଥିଆଚରିୟାଦିକେ ଅନୀକଟ୍ଠେ ଚ, ୟେ ଏତିସ୍ସା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠକମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅୟୁତ୍ତରୂପା, ତେପି ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତିୱେଲଂ ମହାହସିତଂ ହସତି । ପଟିରାଜୂନନ୍ତି ଅଞ୍ଞେସଂ ରାଜୂନଂ । ସୟଂ ଦୂତାନି ସାସତୀତି ମମ ୱଚନେନ ସୟଂ ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଦୂତେପି ପେସେତି ‘‘ମମ ମାତା କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନୱୟସ୍ମିଂୟେୱ ଠିତା, ଅସୁକରାଜା କିର ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଆନେତୂ’’ତି । ତେ ‘‘ମୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଉପଟ୍ଠାକା, କସ୍ମା ନୋ ଏୱଂ ୱଦେସୀ’’ତି ପଟିପଣ୍ଣାନି ପେସେନ୍ତି । ତେସୁ ପରିସମଜ୍ଝେ ୱାଚିୟମାନେସୁ ମମ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦନକାଲୋ ୱିୟ ହୋତି, ମାତରଂ ତେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ମହାରାଜ, ମାତରଂ ତାୱ ଇମିନା ଦୋସେନ ଦେହି, ଭରିୟା ପନ ତେ ବହୂପକାରା’’ତି ତସ୍ସା ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୀ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ଇତ୍ଥିଗୁମ୍ବସ୍ସ ପୱରା, ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ପିୟଭାଣିନୀ ।
ଅନୁଗ୍ଗତା ସୀଲୱତୀ, ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀ ॥
‘‘ଅକ୍କୋଧନା ପୁଞ୍ଞୱତୀ, ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ଥଦସ୍ସିନୀ ।
ଉବ୍ବରିଂ କେନ ଦୋସେନ, ଅଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୦-୨୩୧) ।
ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥିଗୁମ୍ବସ୍ସାତି ଇତ୍ଥିଗଣସ୍ସ । ଅନୁଗ୍ଗତାତି ଦହରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନୁଗତା । ‘‘ଅକ୍କୋଧନା’’ତିଆଦିକେନ ପନସ୍ସା ଗୁଣେ କଥେତି । ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରେ ୱସନକାଲେ ପହଟାପି ତୱ ଆଣାକରଣଭୟେନ ତୟି ସିନେହେନ ମାତାପିତୂନଂ ନ କଥେସି, ଏୱମେସା ଅକ୍କୋଧନା ପୁଞ୍ଞୱତୀ ପଣ୍ଡିତା ଅତ୍ଥଦସ୍ସିନୀତି । ଇଦଂ ଦହରକାଲେ ଅକ୍କୋଧନାଦିଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଉବ୍ବରିନ୍ତି ଓରୋଧଂ । ଏୱଂ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ ନନ୍ଦାଦେୱିଂ କେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସସୀତି ୱଦତି ।
ସୋ ତସ୍ସା ଅଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଖିଡ୍ଡାରତିସମାପନ୍ନଂ, ଅନତ୍ଥୱସମାଗତଂ ।
ସା ମଂ ସକାନ ପୁତ୍ତାନଂ, ଅୟାଚଂ ୟାଚତେ ଧନଂ ॥
‘‘ସୋହଂ ଦଦାମି ସାରତ୍ତୋ, ବହୁଂ ଉଚ୍ଚାୱଚଂ ଧନଂ ।
ସୁଦୁଚ୍ଚଜଂ ଚଜିତ୍ୱାନ, ପଚ୍ଛା ସୋଚାମି ଦୁମ୍ମନୋ ।
ଉବ୍ବରିଂ ତେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୨-୨୩୩) ।
ତତ୍ଥ ଅନତ୍ଥୱସମାଗତନ୍ତି ତାୟ ଖିଡ୍ଡାରତିୟା କାମକୀଳାୟ ଅନତ୍ଥକାରକାନଂ କିଲେସାନଂ ୱସଂ ଆଗତଂ ମଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ସା ମନ୍ତି ସା ନନ୍ଦାଦେୱୀ ମଂ । ସକାନ ପୁତ୍ତାନନ୍ତି ୟଂ ମୟା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଧୀତାନଞ୍ଚ ଭରିୟାନଞ୍ଚ ଦିନ୍ନଂ ପିଳନ୍ଧନଂ, ତଂ ଅୟାଚିତବ୍ବରୂପଂ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି ୟାଚତି । ପଚ୍ଛା ସୋଚାମୀତି ସା ଦୁତିୟଦିୱସେ ‘‘ଇମାନି ପିଳନ୍ଧନାନି ରଞ୍ଞା ମେ ଦିନ୍ନାନି, ଆହରଥେତାନୀ’’ତି ତେସଂ ରୋଦନ୍ତାନଂ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ଅଥାହଂ ତେ ରୋଦମାନେ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୋଚାମି । ଏୱଂ ଦୋସକାରିକା ଏସା । ଇମିନା ନଂ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥ ନଂ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ଇମଂ ତାୱ ଇମିନା ଦୋସେନ ଦେହି, କନିଟ୍ଠୋ ପନ ତେ ତିଖିଣମନ୍ତିକୁମାରୋ ଉପକାରକୋ, ତଂ କେନ ଦୋସେନ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ ଆହ –
‘‘ୟେନୋଚିତା ଜନପଦା, ଆନୀତା ଚ ପଟିଗ୍ଗହଂ ।
ଆଭତଂ ପରରଜ୍ଜେଭି, ଅଭିଟ୍ଠାୟ ବହୁଂ ଧନଂ ॥
ଧନୁଗ୍ଗହାନଂ ପୱରଂ, ସୂରଂ ତିଖିଣମନ୍ତିନଂ ।
ଭାତରଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୪-୨୩୫) ।
ତତ୍ଥ ଓଚିତାତି ୱଡ୍ଢିତା । ପଟିଗ୍ଗହନ୍ତି ୟେନ ଚ ତୁମ୍ହେ ପରଦେସେ ୱସନ୍ତା ପୁନ ଗେହଂ ଆନୀତା । ଅଭିଟ୍ଠାୟାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ତିଖିଣମନ୍ତିନନ୍ତି ତିଖିଣପଞ୍ଞଂ ।
ସୋ କିର ମାତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱସନକାଲେ ଜାତୋ । ଅଥସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖଗ୍ଗଂ ହତ୍ଥେ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ମଂ ଉପଟ୍ଠହା’’ତି ଆହ । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ‘‘ପିତା ମେ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘କୁମାର, ନ ତ୍ୱଂ ଏତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ, ତୱ କୁଚ୍ଛିଗତକାଲେ ଚଲାକଦେୱୀ ରାଜାନଂ ମାରେତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେସି, ତ୍ୱଂ ମହାଚୂଳନିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ସୋ କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଏକେନ ଉପାୟେନ ନଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜକୁଲଂ ପୱିସନ୍ତୋ ତଂ ଖଗ୍ଗଂ ଏକସ୍ସ ପାଦମୂଲିକସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅପରଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ରାଜଦ୍ୱାରେ ‘ମମେସୋ ଖଗ୍ଗୋ’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ୱିୱାଦଂ କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପାୱିସି । ତେ କଲହଂ କରିଂସୁ । ସୋ ‘‘କିଂ ଏସ କଲହୋ’’ତି ଏକଂ ପୁରିସଂ ପେସେସି । ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଖଗ୍ଗତ୍ଥାୟା’’ତି ଆହ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ସୋ କିର ତୁମ୍ହେହି ମମ ଦିନ୍ନଖଗ୍ଗୋ ପରସ୍ସ ସନ୍ତକୋତି । ‘‘କିଂ ୱଦେସି, ତାତ, ତେନ ହି ଆହରାପେହି, ସଞ୍ଜାନିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ଆହରାପେତ୍ୱା କୋସତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥା’’ତି ତଂ ସଞ୍ଝାନାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ତସ୍ସ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦମୂଲେ ପାତେସି । ତତୋ ରାଜଗେହଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଭିସେକେ ଉପନୀତେ ମାତା ଚୂଳନିକୁମାରସ୍ସ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ୱସନଭାୱଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତଂ ସୁତ୍ୱା କୁମାରୋ ସେନଙ୍ଗପରିୱୁତୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭାତରଂ ଆନେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପଟିଚ୍ଛାପେସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ‘‘ତିଖିଣମନ୍ତୀ’’ତି ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ପରିବ୍ବାଜିକା ତଂ ‘‘ଏୱରୂପଂ ଭାତରଂ କେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦଜ୍ଜାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି ।
‘‘ୟେନୋଚିତା ଜନପଦା, ଆନୀତା ଚ ପଟିଗ୍ଗହଂ ।
ଆଭତଂ ପରରଜ୍ଜେଭି, ଅଭିଟ୍ଠାୟ ବହୁଂ ଧନଂ ॥
‘‘ଧନୁଗ୍ଗହାନଂ ପୱରୋ, ସୂରୋ ତିଖିଣମନ୍ତି ଚ ।
ମୟାୟଂ ସୁଖିତୋ ରାଜା, ଅତିମଞ୍ଞତି ଦାରକୋ ॥
‘‘ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପି ମେ ଅୟ୍ୟେ, ନ ସୋ ଏତି ୟଥା ପୁରେ ।
ଭାତରଂ ତେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୬-୨୩୮) ।
ତତ୍ଥ ପରରଜ୍ଜେଭୀତି ଇମସ୍ସ ପରରଜ୍ଜତୋ ଚ ବହୁ ଧନଂ ଆଭତଂ, ଅୟଞ୍ଚ ପରରଜ୍ଜେ ୱସନ୍ତୋ ପୁନ ଇମଂ ଗେହଂ ଆନେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମୟା ମହତି ୟସେ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ’’ତି ୱଦତି । ୟଥା ପୁରେତି ପୁବ୍ବେ ପାତୋୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ଇଦାନି ପନ ନ ତଥା ଏତି । ଇମିନା ନଂ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ଭାତୁ ତାୱ କୋ ଦୋସୋ ହୋତୁ, ଧନୁସେଖକୁମାରୋ ପନ ତୟି ସିନେହଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ବହୂପକାରୋ’’ତି ତସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୀ ଆହ –
‘‘ଏକରତ୍ତେନ ଉଭୟୋ, ତ୍ୱଞ୍ଚେୱ ଧନୁସେଖ ଚ ।
ଉଭୋ ଜାତେତ୍ଥ ପଞ୍ଚାଲା, ସହାୟା ସୁସମାୱୟା ॥
‘‘ଚରିୟା ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ଥୋ, ଏକଦୁକ୍ଖସୁଖୋ ତୱ ।
ଉସ୍ସୁକ୍କୋ ତେ ଦିୱାରତ୍ତିଂ, ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ବ୍ୟାୱଟୋ ।
ସହାୟଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୩୯-୨୪୦) ।
ତତ୍ଥ ଧନୁସେଖଚାତି ଧନୁସେଖୋ ଚ, ଧନୁସେଖକୁମାରୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥାତି ଇଧେୱ ନଗରେ । ପଞ୍ଚାଲାତି ଉତ୍ତରପଞ୍ଚାଲନଗରେ ଜାତତ୍ତା ଏୱଂୱୋହାରା । ସୁସମାୱୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମୱୟା । ଚରିୟା ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ଥୋତି ଦହରକାଲେ ଜନପଦଚାରିକାୟ ପକ୍କନ୍ତଂ ତଂ ଅନୁବନ୍ଧି, ଛାୟାୱ ନ ୱିଜହି । ଉସ୍ସୁକ୍କୋତି ତୱ କିଚ୍ଚେସୁ ରତ୍ଥିନ୍ଦିୱଂ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ ଛନ୍ଦଜାତୋ ନିଚ୍ଚଂ ବ୍ୟାୱଟୋ । ତଂ କେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସସୀତି ।
ଅଥସ୍ସ ରାଜା ଦୋସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ଚରିୟା ମଂ ଅୟଂ ଅୟ୍ୟେ, ପଜଗ୍ଘିତ୍ଥୋ ମୟା ସହ ।
ଅଜ୍ଜାପି ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ଅତିୱେଲଂ ପଜଗ୍ଘତି ॥
‘‘ଉବ୍ବରିୟାପିହଂ ଅୟ୍ୟେ, ମନ୍ତୟାମି ରହୋଗତୋ ।
ଅନାମନ୍ତୋ ପୱିସତି, ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପଟିୱେଦିତୋ ॥
‘‘ଲଦ୍ଧଦ୍ୱାରୋ କତୋକାସୋ, ଅହିରିକଂ ଅନାଦରଂ ।
ସହାୟଂ ତେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୪୧-୨୪୩) ।
ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାପି ତେନ ୱଣ୍ଣେନାତି ୟଥା ଚରିୟାୟ ପୁବ୍ବେ ମଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ମୟା ଅନାଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋୱ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସୟନ୍ତୋ ହତ୍ଥଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାହସିତଂ ହସି, ଅଜ୍ଜାପି ତଥେୱ ହସତି, ଦୁଗ୍ଗତକାଲେ ୱିୟ ମଂ ମଞ୍ଞତି । ଅନାମନ୍ତୋତି ରହୋ ନନ୍ଦାଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେନ୍ତେପି ମୟି ଅଜାନାପେତ୍ୱା ସହସାୱ ପୱିସତି । ଇମିନା ଦୋସେନ ତଂ ଅହିରିକଂ ଅନାଦରଂ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ।
ଅଥ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ମହାରାଜ, ତୱ ସହାୟକସ୍ସ ତାୱ ଏସୋ ଦୋସୋ ହୋତୁ, ପୁରୋହିତୋ ପନ ତୱ ବହୂପକାରୋ’’ତି ତସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୀ ଆହ –
‘‘କୁସଲୋ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ, ରୁତଞ୍ଞୂ ଆଗତାଗମୋ ।
ଉପ୍ପାତେ ସୁପିନେ ୟୁତ୍ତୋ, ନିୟ୍ୟାନେ ଚ ପୱେସନେ ॥
‘‘ପଟ୍ଠୋ ଭୂମନ୍ତଲିକ୍ଖସ୍ମିଂ, ନକ୍ଖତ୍ତପଦକୋୱିଦୋ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କେନ ଦୋସେନ, ଦଜ୍ଜାସି ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୪୪-୨୪୫) ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ‘‘ଇମିନା ନିମିତ୍ତେନ ଇଦଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଇମିନା ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେସୁ କୁସଲୋ । ରୁତଞ୍ଞୂତି ସବ୍ବରୱଂ ଜାନାତି । ଉପ୍ପାତେତି ଚନ୍ଦଗ୍ଗାହସୂରିୟଗ୍ଗାହଉକ୍କାପାତଦିସାଡାହାଦିକେ ଉପ୍ପାତେ । ସୁପିନେ ୟୁତ୍ତୋତି ସୁପିନେ ଚ ତସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଜାନନୱସେନ ୟୁତ୍ତୋ । ନିୟ୍ୟାନେ ଚ ପୱେସନେତି ଇମିନା ନକ୍ଖତ୍ତେନ ନିୟ୍ୟାୟିତବ୍ବଂ, ଇମିନା ପୱିସିତବ୍ବନ୍ତି ଜାନାତି । ପଟ୍ଠୋତି ଛେକୋ ପଟିବଲୋ, ଭୂମିୟଞ୍ଚ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚ ଦୋସଗୁଣେ ଜାନିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ନକ୍ଖତ୍ତପଦକୋୱିଦୋତି ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟା ନକ୍ଖତ୍ତକୋଟ୍ଠାସେସୁ ଛେକୋ । ତଂ କେନ ଦୋସେନ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସସୀତି ।
ରାଜା ତସ୍ସ ଦୋସଂ କଥେନ୍ତୋ ଆହ –
‘‘ପରିସାୟମ୍ପି ମେ ଅୟ୍ୟେ, ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଉଦିକ୍ଖତି ।
ତସ୍ମା ଅଚ୍ଚଭମୁଂ ଲୁଦ୍ଦଂ, ଦଜ୍ଜାହଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୪୬) ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅୟ୍ୟେ, ଏସ ମଂ ପରିସମଜ୍ଝେ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା କୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଉଦିକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତଭମୁଂ ଅମନାପେନ ଉକ୍ଖିତ୍ତଭମୁକଂ ୱିୟ ଲୁଦ୍ଦଂ ଭୟାନକଂ ତଂ ଅହଂ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ।
ତତୋ ପରିବ୍ବାଜିକା ‘‘ମହାରାଜ, ତ୍ୱଂ ‘ମାତରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଇମେ ପଞ୍ଚ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱଦସି, ‘ଏୱରୂପଞ୍ଚ ସିରିୱିଭୱଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ମହୋସଧସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’ତି ୱଦସି, କଂ ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ପସ୍ସସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ ଇମା ଗାଥାୟୋ ଆହ –
‘‘ସସମୁଦ୍ଦପରିୟାୟଂ, ମହିଂ ସାଗରକୁଣ୍ଡଲଂ ।
ୱସୁନ୍ଧରଂ ଆୱସତି, ଅମଚ୍ଚପରିୱାରିତୋ ॥
‘‘ଚାତୁରନ୍ତୋ ମହାରଟ୍ଠୋ, ୱିଜିତାୱୀ ମହବ୍ବଲୋ ।
ପଥବ୍ୟା ଏକରାଜାସି, ୟସୋ ତେ ୱିପୁଲଂ ଗତୋ ॥
‘‘ସୋଳସିତ୍ଥିସହସ୍ସାନି, ଆମୁତ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲା ।
ନାନାଜନପଦା ନାରୀ, ଦେୱକଞ୍ଞୂପମା ସୁଭା ॥
‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିନଂ ।
ସୁଖିତାନଂ ପିୟଂ ଦୀଘଂ, ଜୀୱିତଂ ଆହୁ ଖତ୍ତିୟ ॥
‘‘ଅଥ ତ୍ୱଂ କେନ ୱଣ୍ଣେନ, କେନ ୱା ପନ ହେତୁନା ।
ପଣ୍ଡିତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ, ପାଣଂ ଚଜସି ଦୁଚ୍ଚଜ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୪୭-୨୫୧) ।
ତତ୍ଥ ସସମୁଦ୍ଦପରିୟାୟନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦମରିୟାଦସଙ୍ଖାତେନ ସମୁଦ୍ଦପରିକ୍ଖେପେନ ସମନ୍ନାଗତଂ । ସାଗରକୁଣ୍ଡଲନ୍ତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ସାଗରସ୍ସ କୁଣ୍ଡଲଭୂତଂ । ୱିଜିତାୱୀତି ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ । ଏକରାଜାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସଦିସସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଅଭାୱତୋ ଏକୋୱ ରାଜା । ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିନନ୍ତି ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମାନଂ ସମିଦ୍ଧିୟା ସମନ୍ନାଗତାନଂ । ସୁଖିତାନନ୍ତି ଏୱରୂପାନଂ ସୁଖିତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ଜୀୱିତଂ ଦୀଘମେୱ ପିୟଂ, ନ ତେ ଅପ୍ପଂ ଜୀୱିତମିଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡିତା ୱଦନ୍ତି । ପାଣନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ କସ୍ମା ପଣ୍ଡିତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ ଚଜସୀତି ।
ରାଜା ତସ୍ସା କଥଂ ସୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି –
‘‘ୟତୋପି ଆଗତୋ ଅୟ୍ୟେ, ମମ ହତ୍ଥଂ ମହୋସଧୋ ।
ନାଭିଜାନାମି ଧୀରସ୍ସ, ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍କଟଂ ॥
‘‘ସଚେ ଚ କିସ୍ମିଚି କାଲେ, ମରଣଂ ମେ ପୁରେ ସିୟା ।
ସୋ ମେ ପୁତ୍ତେ ପପୁତ୍ତେ ଚ, ସୁଖାପେୟ୍ୟ ମହୋସଧୋ ॥
‘‘ଅନାଗତଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସବ୍ବମତ୍ଥମ୍ପି ପସ୍ସତି ।
ଅନାପରାଧକମ୍ମନ୍ତଂ, ନ ଦଜ୍ଜଂ ଦକରକ୍ଖିନୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୫୨-୨୫୪) ।
ତତ୍ଥ କିସ୍ମିଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କାଲେ । ସୁଖାପେୟ୍ୟାତି ସୁଖସ୍ମିଂୟେୱ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ । ସବ୍ବମତ୍ଥନ୍ତି ଏସ ଅନାଗତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଅତୀତଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ପସ୍ସତି । ଅନାପରାଧକମ୍ମନ୍ତନ୍ତି କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅପରାଧରହିତଂ । ନ ଦଜ୍ଜନ୍ତି ଅୟ୍ୟେ, ଏୱଂ ଅସମଧୁରଂ ପଣ୍ଡିତଂ ନାହଂ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ସୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିୟ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେସି ।
ଇତି ଇମଂ ଜାତକଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିପ୍ପତ୍ତଂ । ଅଥ ପରିବ୍ବାଜିକା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଏତ୍ତକେନପି ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଗୁଣା ପାକଟା ନ ହୋନ୍ତି, ସକଲନଗରୱାସୀନଂ ମଜ୍ଝେ ସାଗରପିଟ୍ଠେ ଆସିତ୍ତତେଲଂ ୱିପ୍ପକିରନ୍ତୀ ୱିୟ ତସ୍ସ ଗୁଣେ ପାକଟେ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ରାଜଙ୍ଗଣେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ନାଗରେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ପୁନ ରାଜାନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ହେଟ୍ଠା କଥିତନିୟାମେନେୱ କଥିତକାଲେ ନାଗରେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ –
‘‘ଇଦଂ ସୁଣାଥ ପଞ୍ଚାଲା, ଚୂଳନେୟ୍ୟସ୍ସ ଭାସିତଂ ।
ପଣ୍ଡିତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ, ପାଣଂ ଚଜତି ଦୁଚ୍ଚଜଂ ॥
‘‘ମାତୁ ଭରିୟାୟ ଭାତୁଚ୍ଚ, ସଖିନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚ ।
ଅତ୍ତନୋ ଚାପି ପଞ୍ଚାଲୋ, ଛନ୍ନଂ ଚଜତି ଜୀୱିତଂ ॥
‘‘ଏୱଂ ମହତ୍ଥିକା ପଞ୍ଞା, ନିପୁଣା ସାଧୁଚିନ୍ତିନୀ ।
ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମହିତତ୍ଥାୟ, ସମ୍ପରାୟସୁଖାୟ ଚା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୨୫୫-୨୫୭) ।
ତତ୍ଥ ମହତ୍ଥିକାତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମହିତତ୍ଥାୟାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ହିତତ୍ଥାୟ ଚ ପରଲୋକେ ସୁଖତ୍ଥାୟ ଚ ହୋତୀତି ।
ଇତି ସା ରତନଘରସ୍ସ ମଣିକ୍ଖନ୍ଧେନ କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିୟ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଗୁଣେହି ଦେସନାକୂଟଂ ଗଣ୍ହୀତି ।
ଦକରକ୍ଖସପଞ୍ହୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
ସତ୍ଥା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆହରିତ୍ୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ ତଥାଗତୋ ପଞ୍ଞୱା, ପୁବ୍ବେପି ପଞ୍ଞୱାୟେୱା’’ତି ଜାତକଂ ସମୋଧାନେନ୍ତୋ ଓସାନଗାଥା ଆହ –
‘‘ଭେରୀ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାସି, ପିତା ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ଅହୁ ।
ମାତା ଆସି ମହାମାୟା, ଅମରା ବିମ୍ବସୁନ୍ଦରୀ ॥
‘‘ସୁୱୋ ଅହୋସି ଆନନ୍ଦୋ, ସାରିପୁତ୍ତୋ ଚ ଚୂଳନୀ ।
ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚ କେୱଟ୍ଟୋ, ଚଲାକା ଥୁଲ୍ଲନନ୍ଦିନୀ ॥
‘‘ପଞ୍ଚାଲଚନ୍ଦୀ ସୁନ୍ଦରୀ, ସାଳିକା ମଲ୍ଲିକା ଅହୁ ।
ଅମ୍ବଟ୍ଠୋ ଆସି କାମିନ୍ଦୋ, ପୋଟ୍ଠପାଦୋ ଚ ପୁକ୍କୁସୋ ॥
‘‘ପିଲୋତିକୋ ଚ ଦେୱିନ୍ଦୋ, ସେନକୋ ଆସି କସ୍ସପୋ ।
ଉଦୁମ୍ବରା ମଙ୍ଗଲିକା, ୱେଦେହୋ କାଳୁଦାୟକୋ ।
ମହୋସଧୋ ଲୋକନାଥୋ, ଏୱଂ ଧାରେଥ ଜାତକ’’ନ୍ତି ॥
ଉମଙ୍ଗଜାତକୱଣ୍ଣନା ପଞ୍ଚମା ।
(ଛଟ୍ଠୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।)