ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥା

(ପଠମୋ ଭାଗୋ)

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସିରସା ସେଟ୍ଠଂ, ବୁଦ୍ଧମପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲଂ ।

ଞେୟ୍ୟସାଗରମୁତ୍ତିଣ୍ଣଂ, ତିଣ୍ଣଂ ସଂସାରସାଗରଂ ॥

ତଥେୱ ପରମଂ ସନ୍ତଂ, ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ଅଣୁଂ ।

ଭୱାଭୱକରଂ ସୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧପୂଜିତଂ ॥

ତଥେୱ ଅନଘଂ ସଙ୍ଘଂ, ଅସଙ୍ଗଂ ସଙ୍ଘମୁତ୍ତମଂ ।

ଉତ୍ତମଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ, ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟମନାସୱଂ ॥

କତେନ ତସ୍ସ ଏତସ୍ସ, ପଣାମେନ ୱିସେସତୋ ।

ରତନତ୍ତୟେ ୱିସେସେନ, ୱିସେସସ୍ସାଦରେନ ମେ ॥

ଥେରେହି ଧୀରଧୀରେହି, ଆଗମଞ୍ଞୂହି ୱିଞ୍ଞୁଭି ।

‘‘ଅପଦାନଟ୍ଠକଥା ଭନ୍ତେ, କାତବ୍ବା’’ତି ୱିସେସତୋ ॥

ପୁନପ୍ପୁନାଦରେନେୱ, ୟାଚିତୋହଂ ୟସସ୍ସିଭି ।

ତସ୍ମାହଂ ସାପଦାନସ୍ସ, ଅପଦାନସ୍ସସେସତୋ ॥

ୱିସେସନୟଦୀପସ୍ସ, ଦୀପିସ୍ସଂ ପିଟକତ୍ତୟେ ।

ୟଥା ପାଳିନୟେନେୱ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ସୁଭଂ ॥

କେନ କତ୍ଥ କଦା ଚେତଂ, ଭାସିତଂ ଧମ୍ମମୁତ୍ତମଂ ।

କିମତ୍ଥଂ ଭାସିତଞ୍ଚେତଂ, ଏତଂ ୱତ୍ୱା ୱିଧିଂ ତତୋ ॥

ନିଦାନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ, ସୁଖୁଗ୍ଗହଣଧାରଣଂ ।

ତସ୍ମା ତଂ ତଂ ୱିଧିଂ ୱତ୍ୱା, ପୁବ୍ବାପରୱିସେସିତଂ ॥

ପୁରା ସୀହଳଭାସାୟ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାୟ ଚ ।

ଠପିତଂ ତଂ ନ ସାଧେତି, ସାଧୂନଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ॥

ତସ୍ମା ତମୁପନିସ୍ସାୟ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ।

ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିରୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ, ୱିସେସତ୍ଥଂ ପକାସୟଂ ।

ୱିସେସୱଣ୍ଣନଂ ସେଟ୍ଠଂ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନନ୍ତି ॥

ନିଦାନକଥା

‘‘କେନକତ୍ଥ କଦା ଚେତଂ, ଭାସିତଂ ଧମ୍ମମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଚ, ‘‘କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ଚ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ସା ପନାୟଂ ଅପଦାନସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଦୂରେନିଦାନଂ, ଅୱିଦୂରେନିଦାନଂ, ସନ୍ତିକେନିଦାନନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ନିଦାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣିୟମାନା ୟେ ନଂ ସୁଣନ୍ତି, ତେହି ସମୁଦାଗମତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଞ୍ଞାତତ୍ତା ୟସ୍ମା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଞ୍ଞାତା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ନଂ ତାନି ନିଦାନାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ତାୱ ତେସଂ ନିଦାନାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲସ୍ମିଞ୍ହି କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୟାୱ ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱା ଚୱିତ୍ୱା ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତାୱ ପୱତ୍ତୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ଦୂରେନିଦାନଂ ନାମ । ତୁସିତଭୱନତୋ ପନ ଚୱିତ୍ୱା ୟାୱ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ପୱତ୍ତୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ଅୱିଦୂରେନିଦାନଂ ନାମ । ସନ୍ତିକେନିଦାନଂ ପନ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ୱିହରତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଲବ୍ଭତୀତି ।

୧. ଦୂରେନିଦାନକଥା

ତତ୍ରିଦଂ ଦୂରେନିଦାନଂ ନାମ – ଇତୋ କିର କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ଅମରୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ସୁମେଧୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଟିୱସତି, ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ, ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା, ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନ, ଅଭିରୂପୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୋ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ଅକତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସିପ୍ପମେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି । ତସ୍ସ ଦହରକାଲେୟେୱ ମାତାପିତରୋ କାଲମକଂସୁ । ଅଥସ୍ସ ରାସିୱଡ୍ଢକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ଆୟପୋତ୍ଥକଂ ଆହରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାଦିଭରିତେ ଗବ୍ଭେ ୱିୱରିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକଂ ତେ, କୁମାର, ମାତୁ ସନ୍ତକଂ, ଏତ୍ତକଂ ପିତୁ ସନ୍ତକଂ, ଏତ୍ତକଂ ଅୟ୍ୟକପୟ୍ୟକାନ’’ନ୍ତି ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଧନଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ପଟିପଜ୍ଜାହୀ’’ତି ଆହ । ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ଧନଂ ସଂହରିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ପିତୁପିତାମହାଦୟୋ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଏକକହାପଣମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ନ ଗତା, ମୟା ପନ ଗହେତ୍ୱା ଗମନକାରଣଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି, ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି । ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୁମେଧକଥା କଥେତବ୍ବା। ସା ପନେସା କିଞ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧୱଂସେ ନିରନ୍ତରଂ ଆଗତାୟେୱ, ଗାଥାବନ୍ଧେନ ପନ ଆଗତତ୍ତା ନ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟା, ତସ୍ମା ତଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଗାଥାସମ୍ବନ୍ଧଦୀପକେହି ୱଚନେହି ସଦ୍ଧିଂ କଥେସ୍ସାମ ।

ସୁମେଧକଥା

କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ ‘‘ଅମରୱତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଅମର’’ନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମଂ ନଗରଂ ଅହୋସି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ବୁଦ୍ଧୱଂସେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କପ୍ପେ ଚ ସତସହସ୍ସେ, ଚତୁରୋ ଚ ଅସଙ୍ଖିୟେ ।

ଅମରଂ ନାମ ନଗରଂ, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ।

ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ, ଅନ୍ନପାନସମାୟୁତ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧-୨) ।

ତତ୍ଥ ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତନ୍ତି ହତ୍ଥିସଦ୍ଦେନ ଅସ୍ସସଦ୍ଦେନ ରଥସଦ୍ଦେନ ଭେରିସଦ୍ଦେନ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦେନ ୱୀଣାସଦ୍ଦେନ ଗୀତସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଖସଦ୍ଦେନ ସମ୍ମସଦ୍ଦେନ ତାଳସଦ୍ଦେନ ‘‘ଅସ୍ନାଥ ପିୱଥ ଖାଦଥା’’ତି ଦସମେନ ସଦ୍ଦେନାତି ଇମେହି ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ ଅହୋସି । ତେସଂ ପନ ସଦ୍ଦାନଂ ଏକଦେସମେୱ ଗହେତ୍ୱା –

‘‘ହତ୍ଥିସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସସଦ୍ଦଂ, ଭେରିସଙ୍ଖରଥାନି ଚ ।

ଖାଦଥ ପିୱଥ ଚେୱ, ଅନ୍ନପାନେନ ଘୋସିତ’’ନ୍ତି ॥ –

ବୁଦ୍ଧୱଂସେ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୩-୫) ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା –

‘‘ନଗରଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ, ସବ୍ବକମ୍ମମୁପାଗତଂ ।

ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନଂ, ନାନାଜନସମାକୁଲଂ ।

ସମିଦ୍ଧଂ ଦେୱନଗରଂୱ, ଆୱାସଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମିନଂ ॥

‘‘ନଗରେ ଅମରୱତିୟା, ସୁମେଧୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।

ଅନେକକୋଟିସନ୍ନିଚୟୋ, ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୱା ॥

‘‘ଅଜ୍ଝାୟକୋ ମନ୍ତଧରୋ, ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନ ପାରଗୂ ।

ଲକ୍ଖଣେ ଇତିହାସେ ଚ, ସଧମ୍ମେ ପାରମିଂ ଗତୋ’’ତି ॥ – ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ସୋ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ଉପରିପାସାଦୱରତଲେ ରହୋଗତୋ ହୁତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପୁନବ୍ଭୱେ, ପଣ୍ଡିତ, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଂ ନାମ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଥା ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସରୀରସ୍ସ ଭେଦନଂ, ଅହଞ୍ଚ ଜାତିଧମ୍ମୋ, ଜରାଧମ୍ମୋ, ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୋ, ମରଣଧମ୍ମୋ, ଏୱଂଭୂତେନ ମୟା ଅଜାତିଂ ଅଜରଂ ଅବ୍ୟାଧିଂ ଅମରଣଂ ଅଦୁକ୍ଖଂ ସୁଖଂ ସୀତଲଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ପରିୟେସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅୱସ୍ସଂ ଭୱତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗାମିନା ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରହୋଗତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସହଂ ତଦା ।

ଦୁକ୍ଖୋ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନାମ, ସରୀରସ୍ସ ଚ ଭେଦନଂ ॥

‘‘ଜାତିଧମ୍ମୋ ଜରାଧମ୍ମୋ, ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୋ ସହଂ ତଦା ।

ଅଜରଂ ଅମରଂ ଖେମଂ, ପରିୟେସିସ୍ସାମି ନିବ୍ବୁତିଂ ॥

‘‘ୟଂନୂନିମଂ ପୂତିକାୟଂ, ନାନାକୁଣପପୂରିତଂ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଅନପେକ୍ଖୋ ଅନତ୍ଥିକୋ ॥

‘‘ଅତ୍ଥି ହେହିତି ସୋ ମଗ୍ଗୋ, ନ ସୋ ସକ୍କା ନ ହେତୁୟେ ।

ପରିୟେସିସ୍ସାମି ତଂ ମଗ୍ଗଂ, ଭୱତୋ ପରିମୁତ୍ତିୟା’’ତି ॥

ତତୋ ଉତ୍ତରିପି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଥା ହି ଲୋକେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ସୁଖଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ଭୱେ ସତି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ୱିଭୱେନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଉଣ୍ହେ ସତି ତସ୍ସ ୱୂପସମଭୂତଂ ସୀତଲମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଏୱଂ ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀନଂ ୱୂପସମେନ ନିବ୍ବାନେନାପି ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଥା ନାମ ପାପସ୍ସ ଲାମକସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତୋ କଲ୍ୟାଣୋ ଅନୱଜ୍ଜଭୂତୋ ଧମ୍ମୋପି ଅତ୍ଥିୟେୱ, ଏୱମେୱ ପାପିକାୟ ଜାତିୟା ସତି ସବ୍ବଜାତିଖେପନତୋ ଅଜାତିସଙ୍ଖାତେନ ନିବ୍ବାନେନାପି ଭୱିତବ୍ବମେୱା’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟଥାପି ଦୁକ୍ଖେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ସୁଖଂ ନାମପି ୱିଜ୍ଜତି ।

ଏୱଂ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ, ୱିଭୱୋପିଚ୍ଛିତବ୍ବକୋ ॥

‘‘ୟଥାପି ଉଣ୍ହେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଅପରଂ ୱିଜ୍ଜତି ସୀତଲଂ ।

ଏୱଂ ତିୱିଧଗ୍ଗି ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ନିବ୍ବାନମ୍ପିଚ୍ଛିତବ୍ବକଂ ॥

‘‘ୟଥାପି ପାପେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, କଲ୍ୟାଣମପି ୱିଜ୍ଜତି ।

ଏୱମେୱ ଜାତି ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଅଜାତିପିଚ୍ଛିତବ୍ବକ’’ନ୍ତି ॥

ଅପରମ୍ପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଥା ନାମ ଗୂଥରାସିମ୍ହି ନିମୁଗ୍ଗେନ ପୁରିସେନ ଦୂରତୋୱ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମହାତଳାକଂ ଦିସ୍ୱା ‘କତରେନ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗେନ ଏତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବ’ନ୍ତି ତଂ ତଳାକଂ ଗୱେସିତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ୟଂ ତସ୍ସ ଅଗୱେସନଂ, ନ ସୋ ତଳାକସ୍ସ ଦୋସୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ଏୱଂ କିଲେସମଲଧୋୱନେ ଅମତମହାନିବ୍ବାନତଳାକେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ୟଂ ତସ୍ସ ଅଗୱେସନଂ, ନ ସୋ ଅମତମହାନିବ୍ବାନତଳାକସ୍ସ ଦୋସୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ୟଥା ଚ ଚୋରେହି ସମ୍ପରିୱାରିତୋ ପୁରିସୋ ପଲାୟନମଗ୍ଗେ ୱିଜ୍ଜମାନେପି ସଚେ ନ ପଲାୟତି, ନ ସୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୋସୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ଏୱମେୱ କିଲେସେହି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗହିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ନିବ୍ବାନଗାମିମ୍ହି ସିୱେ ମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଗୱେସନଂ ନାମ ନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦୋସୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ୟଥା ଚ ବ୍ୟାଧିପୀଳିତୋ ପୁରିସୋ ୱିଜ୍ଜମାନେ ବ୍ୟାଧିତିକିଚ୍ଛକେ ୱେଜ୍ଜେ ସଚେ ତଂ ୱେଜ୍ଜଂ ଗୱେସିତ୍ୱା ବ୍ୟାଧିଂ ନ ତିକିଚ୍ଛାପେତି, ନ ସୋ ୱେଜ୍ଜସ୍ସ ଦୋସୋ, ପୁରିସସ୍ସେୱ ଦୋସୋ । ଏୱମେୱ ୟୋ କିଲେସବ୍ୟାଧିପୀଳିତୋ କିଲେସୱୂପସମମଗ୍ଗକୋୱିଦଂ ୱିଜ୍ଜମାନମେୱ ଆଚରିୟଂ ନ ଗୱେସତି, ତସ୍ସେୱ ଦୋସୋ, ନ କିଲେସୱିନାସକସ୍ସ ଆଚରିୟସ୍ସ ଦୋସୋ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟଥା ଗୂଥଗତୋ ପୁରିସୋ, ତଳାକଂ ଦିସ୍ୱାନ ପୂରିତଂ ।

ନ ଗୱେସତି ତଂ ତଳାକଂ, ନ ଦୋସୋ ତଳାକସ୍ସ ସୋ ॥

‘‘ଏୱଂ କିଲେସମଲଧୋୱେ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ଅମତନ୍ତଳେ ।

ନ ଗୱେସତି ତଂ ତଳାକଂ, ନ ଦୋସୋ ଅମତନ୍ତଳେ ॥

‘‘ୟଥା ଅରୀହି ପରିରୁଦ୍ଧୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ ଗମନମ୍ପଥେ ।

ନ ପଲାୟତି ସୋ ପୁରିସୋ, ନ ଦୋସୋ ଅଞ୍ଜସସ୍ସ ସୋ ॥

‘‘ଏୱଂ କିଲେସପରିରୁଦ୍ଧୋ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ସିୱେ ପଥେ ।

ନ ଗୱେସତି ତଂ ମଗ୍ଗଂ, ନ ଦୋସୋ ସିୱମଞ୍ଜସେ ॥

‘‘ୟଥାପି ବ୍ୟାଧିତୋ ପୁରିସୋ, ୱିଜ୍ଜମାନେ ତିକିଚ୍ଛକେ ।

ନ ତିକିଚ୍ଛାପେତି ତଂ ବ୍ୟାଧିଂ, ନ ଦୋସୋ ସୋ ତିକିଚ୍ଛକେ ॥

‘‘ଏୱଂ କିଲେସବ୍ୟାଧୀହି, ଦୁକ୍ଖିତୋ ପରିପୀଳିତୋ ।

ନ ଗୱେସତି ତଂ ଆଚରିୟଂ, ନ ଦୋସୋ ସୋ ୱିନାୟକେ’’ତି ॥

ଅପରମ୍ପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଥା ମଣ୍ଡନକଜାତିକୋ ପୁରିସୋ କଣ୍ଠେ ଆସତ୍ତଂ କୁଣପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସୁଖଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୟାପି ଇମଂ ପୂତିକାୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖେନ ନିବ୍ବାନନଗରଂ ପୱିସିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ନରନାରିୟୋ ଉକ୍କାରଭୂମିୟଂ ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱଂ କତ୍ୱା ନ ତଂ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେନ ୱା ଆଦାୟ, ଦୁସ୍ସନ୍ତେନ ୱା ୱେଠେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜିଗୁଚ୍ଛମାନା ପନ ଅନପେକ୍ଖାୱ, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ମୟାପି ଇମଂ ପୂତିକାୟଂ ଅନପେକ୍ଖେନ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅମତନିବ୍ବାନନଗରଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟଥା ଚ ନାୱିକା ନାମ ଜଜ୍ଜରଂ ନାୱଂ ଅନପେକ୍ଖାୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଇମଂ ନୱହି ୱଣମୁଖେହି ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ କାୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ପୱିସିସ୍ସାମି । ୟଥା ଚ ପୁରିସୋ ନାନାରତନାନି ଆଦାୟ ଚୋରେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ରତନନାସଭୟେନ ତେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଖେମଂ ମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି କରଜକାୟୋ ରତନୱିଲୋପକଚୋରସଦିସୋ । ସଚାହଂ ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହଂ କରିସ୍ସାମି, ଅରିୟମଗ୍ଗକୁସଲଧମ୍ମରତନଂ ମେ ନସ୍ସିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ମୟା ଇମଂ ଚୋରସଦିସଂ କାୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅମତମହାନିବ୍ବାନନଗରଂ ପୱିସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟଥାପି କୁଣପଂ ପୁରିସୋ, କଣ୍ଠେ ବଦ୍ଧଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିୟ ।

ମୋଚୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁଖୀ ସେରୀ ସୟଂୱସୀ ॥

‘‘ତଥେୱିମଂ ପୂତିକାୟଂ, ନାନାକୁଣପସଞ୍ଚୟଂ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଅନପେକ୍ଖୋ ଅନତ୍ଥିକୋ ॥

‘‘ୟଥା ଉଚ୍ଚାରଟ୍ଠାନମ୍ହି, କରୀସଂ ନରନାରିୟୋ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନପେକ୍ଖା ଅନତ୍ଥିକା ॥

‘‘ଏୱମେୱାହଂ ଇମଂ କାୟଂ, ନାନାକୁଣପପୂରିତଂ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୟଥା କୁଟିଂ ॥

‘‘ୟଥାପି ଜଜ୍ଜରଂ ନାୱଂ, ପଲୁଗ୍ଗଂ ଉଦଗାହିନିଂ ।

ସାମୀ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନପେକ୍ଖା ଅନତ୍ଥିକା ॥

‘‘ଏୱମେୱାହଂ ଇମଂ କାୟଂ, ନୱଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ଧୁୱସ୍ସୱଂ ।

ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ଜିଣ୍ଣନାୱଂୱ ସାମିକା ॥

‘‘ୟଥାପି ପୁରିସୋ ଚୋରେହି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଣ୍ଡମାଦିୟ ।

ଭଣ୍ଡଚ୍ଛେଦଭୟଂ ଦିସ୍ୱା, ଛଡ୍ଡୟିତ୍ୱାନ ଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ଏୱମେୱ ଅୟଂ କାୟୋ, ମହାଚୋରସମୋ ୱିୟ ।

ପହାୟିମଂ ଗମିସ୍ସାମି, କୁସଲଚ୍ଛେଦନା ଭୟା’’ତି ॥

ଏୱଂ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ନାନାୱିଧାହି ଉପମାହି ଇମଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୂପସଂହିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସକନିୱେସନେ ଅପରିମିତଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ କପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁକାମେ ଚ କିଲେସକାମେ ଚ ପହାୟ ଅମରନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକକୋୱ ହିମୱନ୍ତେ ଧମ୍ମିକଂ ନାମ ପବ୍ବତଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସ୍ସମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣସାଲଞ୍ଚ ଚଙ୍କମଞ୍ଚ ମାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣଦୋସେହି ୱଜ୍ଜିତଂ ‘‘ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣଗୁଣେହି ସମୁପେତଂ ଅଭିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ବଲଂ ଆହରିତୁଂ ତସ୍ମିଂ ଅସ୍ସମପଦେ ନୱଦୋସସମନ୍ନାଗତଂ ସାଟକଂ ପଜହିତ୍ୱା, ଦ୍ୱାଦସଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି । ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ଅଟ୍ଠଦୋସସମାକିଣ୍ଣଂ ତଂ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପହାୟ ଦସଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଧଞ୍ଞୱିକତିଂ ପହାୟ ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ହୁତ୍ୱା ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଚଙ୍କମନୱସେନେୱ ପଧାନଂ ପଦହନ୍ତୋ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାନଂ ଲାଭୀ ଅହୋସି । ଏୱଂ ତଂ ୟଥାପତ୍ଥିତଂ ଅଭିଞ୍ଞାବଲଂ ପାପୁଣି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନ, ନେକକୋଟିସତଂ ଧନଂ ।

ନାଥାନାଥାନଂ ଦତ୍ୱାନ, ହିମୱନ୍ତମୁପାଗମିଂ ॥

‘‘ହିମୱନ୍ତସ୍ସାୱିଦୂରେ, ଧମ୍ମିକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ।

ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହଂ, ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତା ॥

‘‘ଚଙ୍କମଂ ତତ୍ଥ ମାପେସିଂ, ପଞ୍ଚଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତଂ ।

ଅଟ୍ଠଗୁଣସମୁପେତଂ, ଅଭିଞ୍ଞାବଲମାହରିଂ ॥

‘‘ସାଟକଂ ପଜହିଂ ତତ୍ଥ, ନୱଦୋସମୁପାଗତଂ ।

ୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେସିଂ, ଦ୍ୱାଦସଗୁଣମୁପାଗତଂ ॥

‘‘ଅଟ୍ଠଦୋସସମାକିଣ୍ଣଂ, ପଜହିଂ ପଣ୍ଣସାଲକଂ ।

ଉପାଗମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଗୁଣେ ଦସହୁପାଗତଂ ॥

‘‘ୱାପିତଂ ରୋପିତଂ ଧଞ୍ଞଂ, ପଜହିଂ ନିରୱସେସତୋ ।

ଅନେକଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ପୱତ୍ତଫଲମାଦିୟିଂ ॥

‘‘ତତ୍ଥପ୍ପଧାନଂ ପଦହିଂ, ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଚଙ୍କମେ ।

ଅବ୍ଭନ୍ତରମ୍ହି ସତ୍ତାହେ, ଅଭିଞ୍ଞାବଲ ପାପୁଣି’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ‘‘ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହଂ, ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତା’’ତି ଇମାୟ ପନ ପାଳିୟା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତେନ ଅସ୍ସମପଣ୍ଣସାଲଚଙ୍କମା ସହତ୍ଥା ମାପିତା ୱିୟ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ମହାସତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ହିମୱନ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମିକପବ୍ବତଂ ପୱିସିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ସକ୍କୋ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତ, ଅୟଂ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’ତି ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଏତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ମାପେହୀ’’ତି । ସୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ରମଣୀୟଂ ଅସ୍ସମଂ, ସୁଗୁତ୍ତଂ ପଣ୍ଣସାଲଂ, ମନୋରମଂ ଚଙ୍କମଞ୍ଚ ମାପେସି । ଭଗୱା ପନ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ତଂ ଅସ୍ସମପଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତ, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମିକପବ୍ବତେ –

‘‘ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହଂ, ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତା ।

ଚଙ୍କମଂ ତତ୍ଥ ମାପେସିଂ, ପଞ୍ଚଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତ’’’ନ୍ତି ॥ –

ଆହ । ତତ୍ଥ ସୁକତୋ ମୟ୍ହନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ କତୋ ମୟା । ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତାତି ପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନସାଲାପି ମେ ସୁମାପିତା ଅହୋସି ।

ପଞ୍ଚଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତନ୍ତି ପଞ୍ଚିମେ ଚଙ୍କମଦୋସା ନାମ ଥଦ୍ଧୱିସମତା, ଅନ୍ତୋରୁକ୍ଖତା, ଗହନଚ୍ଛନ୍ନତା, ଅତିସମ୍ବାଧତା, ଅତିୱିସାଲତାତି । ଥଦ୍ଧୱିସମଭୂମିଭାଗସ୍ମିଞ୍ହି ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପାଦା ରୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଫୋଟା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗତଂ ନ ଲଭତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିପଜ୍ଜତି । ମୁଦୁସମତଲେ ପନ ଫାସୁୱିହାରଂ ଆଗମ୍ମ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ଥଦ୍ଧୱିସମଭୂମିଭାଗତା ଏକୋ ଦୋସୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚଙ୍କମସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ୱା ମଜ୍ଝେ ୱା କୋଟିୟଂ ୱା ରୁକ୍ଖେ ସତି ପମାଦମାଗମ୍ମ ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ନଲାଟଂ ୱା ସୀସଂ ୱା ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଅନ୍ତୋରୁକ୍ଖତା ଦୁତିୟୋ ଦୋସୋ । ତିଣଲତାଦିଗହନଚ୍ଛନ୍ନେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅନ୍ଧକାରୱେଲାୟଂ ଉରଗାଦିକେ ପାଣେ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ୱା ମାରେତି, ତେହି ୱା ଦଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଗହନଚ୍ଛନ୍ନତା ତତିୟୋ ଦୋସୋ । ଅତିସମ୍ବାଧେ ଚଙ୍କମେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ରତନିକେ ୱା ଅଡ୍ଢରତନିକେ ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦେ ପକ୍ଖଲିତ୍ୱା ନଖାପି ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋପି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତିସମ୍ବାଧତା ଚତୁତ୍ଥୋ ଦୋସୋ । ଅତିୱିସାଲେ ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ୱିଧାୱତି, ଏକଗ୍ଗତଂ ନ ଲଭତୀତି ଅତିୱିସାଲତା ପଞ୍ଚମୋ ଦୋସୋ । ପୁଥୁଲତୋ ପନ ଦିୟଡ୍ଢରତନଂ ଦ୍ୱୀସୁ ପସ୍ସେସୁ ରତନମତ୍ତଂ ଅନୁଚଙ୍କମଂ ଦୀଘତୋ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥଂ ମୁଦୁତଲଂ ସମୱିପ୍ପକିଣ୍ଣୱାଲୁକଂ ଚଙ୍କମଂ ୱଟ୍ଟତି ଚେତିୟଗିରିମ୍ହି ଦୀପପ୍ପସାଦକମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଚଙ୍କମଂ ୱିୟ, ତାଦିସଂ ତଂ ଅହୋସି । ତେନାହ – ‘‘ଚଙ୍କମଂ ତତ୍ଥ ମାପେସିଂ, ପଞ୍ଚଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠଗୁଣସମୁପେତନ୍ତି ଅଟ୍ଠହି ସମଣସୁଖେହି ଉପେତଂ । ଅଟ୍ଠିମାନି ସମଣସୁଖାନି ନାମ ଧନଧଞ୍ଞପରିଗ୍ଗହାଭାୱୋ, ଅନୱଜ୍ଜପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନଭାୱୋ, ନିବ୍ବୁତପିଣ୍ଡପାତଭୁଞ୍ଜନଭାୱୋ, ରଟ୍ଠଂ ପୀଳେତ୍ୱା ଧନସାରଂ ୱା ସୀସକହାପଣାଦୀନି ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେସୁ ରାଜକୁଲେସୁ ରଟ୍ଠପୀଳନକିଲେସାଭାୱୋ, ଉପକରଣେସୁ ନିଚ୍ଛନ୍ଦରାଗଭାୱୋ, ଚୋରୱିଲୋପେ ନିବ୍ଭୟଭାୱୋ, ରାଜରାଜମହାମତ୍ତେହି ଅସଂସଟ୍ଠଭାୱୋ, ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅପ୍ପଟିହତଭାୱୋତି। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୟଥା ତସ୍ମିଂ ଅସ୍ସମେ ୱସନ୍ତେନ ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଇମାନି ଅଟ୍ଠ ସୁଖାନି ୱିନ୍ଦିତୁଂ, ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମୁପେତଂ ତଂ ଅସ୍ସମଂ ମାପେସି’’ନ୍ତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାବଲମାହରିନ୍ତି ପଚ୍ଛା ତସ୍ମିଂ ଅସ୍ସମେ ୱସନ୍ତୋ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାନଞ୍ଚ ସମାପତ୍ତୀନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଥାମପ୍ପତ୍ତଂ ୱିପସ୍ସନାବଲଂ ଆହରିଂ । ୟଥା ତସ୍ମିଂ ୱସନ୍ତୋ ତଂ ବଲଂ ଆହରିତୁଂ ସକ୍କୋମି, ଏୱଂ ତଂ ଅସ୍ସମଂ ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନାବଲସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କତ୍ୱା ମାପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାଟକଂ ପଜହିଂ ତତ୍ଥ, ନୱଦୋସମୁପାଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା । ତଦା କିର କୁଟିଲେଣଚଙ୍କମାଦିପଟିମଣ୍ଡିତଂ ପୁପ୍ଫୂପଗଫଲୂପଗରୁକ୍ଖସଞ୍ଛନ୍ନଂ ରମଣୀୟଂ ମଧୁରସଲିଲାସୟଂ ଅପଗତୱାଳମିଗଭିଂସନକସକୁଣଂ ପୱିୱେକକ୍ଖମଂ ଅସ୍ସମଂ ମାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତଚଙ୍କମସ୍ସ ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୁ ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ସଂୱିଧାୟ ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ ଚଙ୍କମୱେମଜ୍ଝେ ସମତଲଂ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣସିଲଂ ମାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଜଟାମଣ୍ଡଲୱାକଚୀରତିଦଣ୍ଡକୁଣ୍ଡିକାଦିକେ ତାପସପରିକ୍ଖାରେ ମଣ୍ଡପେ ପାନୀୟଘଟପାନୀୟସଙ୍ଖପାନୀୟସରାୱାନି, ଅଗ୍ଗିସାଲାୟଂ ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଦାରୁଆଦୀନୀତି ଏୱଂ ୟଂ ୟଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ମାପେତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଭିତ୍ତିୟଂ – ‘‘ୟେ କେଚି ପବ୍ବଜିତୁକାମା ଇମେ ପରିକ୍ଖାରେ ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତୂ’’ତି ଅକ୍ଖରାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତେ ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତେ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ହିମୱନ୍ତପାଦେ ଗିରିକନ୍ଦରାନୁସାରେନ ଅତ୍ତନୋ ନିୱାସାନୁରୂପଂ ଫାସୁକଟ୍ଠାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନଦୀନିୱତ୍ତନେ ୱିସ୍ସକମ୍ମନିମ୍ମିତଂ ସକ୍କଦତ୍ତିୟଂ ରମଣୀୟଂ ଅସ୍ସମଂ ଦିସ୍ୱା ଚଙ୍କମନକୋଟିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଦୱଳଞ୍ଜଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଧୁୱଂ ପବ୍ବଜିତା ଧୁରଗାମେ ଭିକ୍ଖଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା କିଲନ୍ତରୂପା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଥୋକଂ ଆଗମେତ୍ୱା ‘‘ଅତିୱିୟ ଚିରାୟନ୍ତି, ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଣ୍ଣସାଲଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାଭିତ୍ତିୟଂ ଅକ୍ଖରାନି ୱାଚେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ କପ୍ପିୟପରିକ୍ଖାରା ଏତେ, ଇମେ ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନା ନିୱତ୍ଥପାରୁତଂ ସାଟକୟୁଗଂ ପଜହି । ତେନାହ ‘‘ସାଟକଂ ପଜହିଂ ତତ୍ଥା’’ତି । ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଅହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତସ୍ସଂ ପଣ୍ଣସାଲାୟଂ ସାଟକଂ ପଜହିଂ ।

ନୱଦୋସମୁପାଗତନ୍ତି ସାଟକଂ ପଜହନ୍ତୋ ନୱ ଦୋସେ ଦିସ୍ୱା ପଜହିନ୍ତି ଦୀପେତି । ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ହି ସାଟକସ୍ମିଂ ନୱ ଦୋସା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ମହଗ୍ଘଭାୱୋ ଏକୋ ଦୋସୋ, ପରପଟିବଦ୍ଧତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଭାୱୋ ଏକୋ, ପରିଭୋଗେନ ଲହୁଂ କିଲିସ୍ସନଭାୱୋ ଏକୋ, କିଲିଟ୍ଠୋ ହି ଧୋୱିତବ୍ବୋ ଚ ରଜିତବ୍ବୋ ଚ ହୋତି, ପରିଭୋଗେନ ଜୀରଣଭାୱୋ ଏକୋ, ଜିଣ୍ଣସ୍ସ ହି ତୁନ୍ନଂ ୱା ଅଗ୍ଗଳଦାନଂ ୱା କାତବ୍ବଂ ହୋତି, ପୁନ ପରିୟେସନାୟ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଭାୱୋ ଏକୋ, ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅସାରୁପ୍ପଭାୱୋ ଏକୋ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ସାଧାରଣଭାୱୋ ଏକୋ, ୟଥା ହି ନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଏୱଂ ଗୋପେତବ୍ବୋ ହୋତି, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନଭାୱୋ ଏକୋ, ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ଧଭାରମହିଚ୍ଛଭାୱୋ ଏକୋତି ।

ୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେସିନ୍ତି ତଦାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଇମେ ନୱ ଦୋସେ ଦିସ୍ୱା ସାଟକଂ ପହାୟ ୱାକଚୀରଂ ନିୱାସେସିଂ, ମୁଞ୍ଜତିଣଂ ହୀରଂ ହୀରଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଂ ୱାକଚୀରଂ ନିୱାସନପାରୁପନତ୍ଥାୟ ଆଦିୟିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦ୍ୱାଦସ ଗୁଣମୁପାଗତନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସହି ଆନିସଂସେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ୱାକଚୀରସ୍ମିଞ୍ହି ଦ୍ୱାଦସ ଆନିସଂସା – ଅପ୍ପଗ୍ଘଂ ସୁନ୍ଦରଂ କପ୍ପିୟନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ ଏକୋ ଆନିସଂସୋ, ସହତ୍ଥା କାତୁଂ ସକ୍କାତି ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ, ପରିଭୋଗେନ ସଣିକଂ କିଲିସ୍ସତି, ଧୋୱିୟମାନେପି ପପଞ୍ଚୋ ନତ୍ଥୀତି ଅୟଂ ତତିୟୋ, ପରିଭୋଗେନ ଜିଣ୍ଣେପି ସିବ୍ବିତବ୍ବାଭାୱୋ ଚତୁତ୍ଥୋ, ପୁନ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନ କରଣଭାୱୋ ପଞ୍ଚମୋ, ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସାରୁପ୍ପଭାୱୋ ଛଟ୍ଠୋ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାନଂ ନିରୁପଭୋଗଭାୱୋ ସତ୍ତମୋ, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନାଭାୱୋ ଅଟ୍ଠମୋ, ଧାରଣେ ସଲ୍ଲହୁକଭାୱୋ ନୱମୋ, ଚୀୱରପଚ୍ଚୟେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱୋ ଦସମୋ, ୱାକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମିକଅନୱଜ୍ଜଭାୱୋ ଏକାଦସମୋ, ୱାକଚୀରେ ନଟ୍ଠେପି ଅନପେକ୍ଖଭାୱୋ ଦ୍ୱାଦସମୋତି ।

ଅଟ୍ଠଦୋସସମାକିଣ୍ଣଂ, ପଜହିଂ ପଣ୍ଣସାଲକନ୍ତି କଥଂ ପଜହିଂ ? ସୋ କିର ୱରସାଟକୟୁଗଂ ଓମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ଚୀୱରୱଂସେ ଲଗ୍ଗିତଂ ଅନୋଜପୁପ୍ଫଦାମସଦିସଂ ରତ୍ତଂ ୱାକଚୀରଂ ଗହେତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ତସ୍ସୂପରି ଅପରଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ୱାକଚୀରଂ ପରିଦହିତ୍ୱା ପୁନ୍ନାଗପୁପ୍ଫସନ୍ଥରସଦିସଂ ସଖୁରଂ ଅଜିନଚମ୍ମଂ ଏକଂସଂ କତ୍ୱା ଜଟାମଣ୍ଡଲଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଚୂଳାୟ ସଦ୍ଧିଂ ନିଚ୍ଚଲଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ସାରସୂଚିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମୁତ୍ତାଜାଲସଦିସାୟ ସିକ୍କାୟ ପୱାଳୱଣ୍ଣଂ କୁଣ୍ଡିକଂ ଓଦହିତ୍ୱା ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱଙ୍କଂ କାଜଂ ଆଦାୟ ଏକିସ୍ସା କାଜକୋଟିୟା କୁଣ୍ଡିକଂ, ଏକିସ୍ସା ଅଙ୍କୁସପଚ୍ଛିତିଦଣ୍ଡକାଦୀନି ଓଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଖାରିକାଜଂ ଅଂସେ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିହତ୍ଥେ ମହାଚଙ୍କମେ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱେସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା – ‘‘ମୟ୍ହଂ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ସୋଭତି ୱତ ମେ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀହି ସବ୍ବେହି ଧୀରପୁରିସେହି ୱଣ୍ଣିତା ଥୋମିତା ଅୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ, ପହୀନଂ ମେ ଗିହିବନ୍ଧନଂ, ନିକ୍ଖନ୍ତୋସ୍ମି ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ଲଦ୍ଧା ମେ ଉତ୍ତମପବ୍ବଜ୍ଜା, କରିସ୍ସାମି ସମଣଧମ୍ମଂ, ଲଭିସ୍ସାମି ମଗ୍ଗଫଲସୁଖ’’ନ୍ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ଖାରିକାଜଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଚଙ୍କମୱେମଜ୍ଝେ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣସିଲାପଟ୍ଟେ ସୁୱଣ୍ଣପଟିମା ୱିୟ ନିସିନ୍ନୋ ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ବିଦଲମଞ୍ଚକପସ୍ସେ କଟ୍ଠତ୍ଥରିକାୟ ନିପନ୍ନୋ ସରୀରଂ ଉତୁଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୂସେ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନଂ ଆୱଜ୍ଜେସି – ‘‘ଅହଂ ଘରାୱାସେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଅମିତଭୋଗଂ ଅନନ୍ତୟସଂ ପହାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମଗୱେସକୋ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ । ଇତୋ ଦାନି ପଟ୍ଠାୟ ପମାଦଚାରଂ ଚରିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ପୱିୱେକଞ୍ହି ପହାୟ ୱିଚରନ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କମକ୍ଖିକା ଖାଦନ୍ତି, ଇଦାନି ମୟା ୱିୱେକମନୁବ୍ରୂହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅହଞ୍ହି ଘରାୱାସଂ ପଲିବୋଧତୋ ଦିସ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ମନାପା ପଣ୍ଣସାଲା, ବେଲୁୱପକ୍କୱଣ୍ଣା ପରିଭଣ୍ଡକତା ଭୂମି, ରଜତୱଣ୍ଣା ସେତଭିତ୍ତିୟୋ, କପୋତପାଦୱଣ୍ଣଂ ପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ, ୱିଚିତ୍ତତ୍ଥରଣୱଣ୍ଣୋ ବିଦଲମଞ୍ଚକୋ, ନିୱାସଫାସୁକଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ନ ଏତ୍ତୋ ଅତିରେକତରା ୱିୟ ମେ ଗେହସମ୍ପଦା ପଞ୍ଞାୟତୀ’’ତି ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଦୋସେ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ଦୋସେ ପସ୍ସି ।

ପଣ୍ଣସାଲପରିଭୋଗସ୍ମିଞ୍ହି ଅଟ୍ଠ ଆଦୀନୱା – ମହାସମାରମ୍ଭେନ ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା କରଣପରିୟେସନଭାୱୋ ଏକୋ ଆଦୀନୱୋ, ତିଣପଣ୍ଣମତ୍ତିକାସୁ ପତିତାସୁ ତାସଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଠପେତବ୍ବତାୟ ନିବଦ୍ଧଜଗ୍ଗନଭାୱୋ ଦୁତିୟୋ, ସେନାସନଂ ନାମ ମହଲ୍ଲକସ୍ସ ପାପୁଣାତି, ଅୱେଲାୟ ୱୁଟ୍ଠାପିୟମାନସ୍ସ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ନ ହୋତୀତି ଉଟ୍ଠାପନୀୟଭାୱୋ ତତିୟୋ, ସୀତୁଣ୍ହାଦିପଟିଘାତେନ କାୟସ୍ସ ସୁଖୁମାଲକରଣଭାୱୋ ଚତୁତ୍ଥୋ, ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ପାପଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ଗରହାପଟିଚ୍ଛାଦନଭାୱୋ ପଞ୍ଚମୋ, ‘‘ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହକରଣଭାୱୋ ଛଟ୍ଠୋ, ଗେହସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ନାମେସ ସଦୁତିୟକୱାସୋ ୱିୟାତି ସତ୍ତମୋ, ଊକାମଙ୍ଗୁଲଘରଗୋଳିକାଦୀନଂ ସାଧାରଣତାୟ ବହୁସାଧାରଣଭାୱୋ ଅଟ୍ଠମୋ । ଇତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଆଦୀନୱେ ଦିସ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପଜହି । ତେନାହ – ‘‘ଅଟ୍ଠଦୋସସମାକିଣ୍ଣଂ, ପଜହିଂ ପଣ୍ଣସାଲକ’’ନ୍ତି ।

ଉପାଗମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଗୁଣେ ଦସହୁପାଗତନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦସହି ଗୁଣେହି ଉପେତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପଗତୋସ୍ମୀତି ୱଦତି । ତତ୍ରିମେ ଦସ ଗୁଣା – ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତା ଏକୋ ଗୁଣୋ, ଉପଗମନମତ୍ତକମେୱ ହି ତତ୍ଥ ହୋତୀତି । ଅପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନତା ଦୁତିୟୋ, ତଞ୍ହି ସମ୍ମଟ୍ଠମ୍ପି ଅସମ୍ମଟ୍ଠମ୍ପି ପରିଭୋଗଫାସୁକଂ ହୋତିୟେୱ । ଅନୁଟ୍ଠାପନୀୟଭାୱୋ ତତିୟୋ । ଗରହଂ ନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତତ୍ଥ ହି ପାପଂ କରୋନ୍ତୋ ଲଜ୍ଜତୀତି ଗରହାୟ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭାୱୋ ଚତୁତ୍ଥୋ । ଅବ୍ଭୋକାସୱାସୋ ୱିୟ କାୟଂ ନ ସନ୍ଥମ୍ଭେତୀତି କାୟସ୍ସ ଅସନ୍ଥମ୍ଭନଭାୱୋ ପଞ୍ଚମୋ, ପରିଗ୍ଗହକରଣାଭାୱୋ ଛଟ୍ଠୋ, ଗେହାଲୟପଟିକ୍ଖେପୋ ସତ୍ତମୋ । ବହୁସାଧାରଣେ ଗେହେ ୱିୟ ‘‘ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମି ନଂ, ନିକ୍ଖମଥା’’ତି ନୀହରଣକାଭାୱୋ ଅଟ୍ଠମୋ, ୱସନ୍ତସ୍ସ ସପ୍ପୀତିକଭାୱୋ ନୱମୋ, ରୁକ୍ଖମୂଲସେନାସନସ୍ସ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ସୁଲଭତାୟ ଅନପେକ୍ଖଭାୱୋ ଦସମୋତି ଇମେ ଦସଗୁଣେ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପଗତୋସ୍ମୀତି ୱଦତି ।

ଇମାନି ହି ଏତ୍ତକାନି କାରଣାନି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ମହାସତ୍ତୋ ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖାୟ ଗାମଂ ପାୱିସି । ଅଥସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତଗାମେ ମନୁସ୍ସା ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ଭିକ୍ଖଂ ଅଦଂସୁ । ସୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅସ୍ସମଂ ଆଗମ୍ମ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନାହଂ ‘ଆହାରଂ ଲଭାମୀ’ତି ପବ୍ବଜିତୋ, ସିନିଦ୍ଧାହାରୋ ନାମେସ ମାନମଦପୁରିସମଦେ ୱଡ୍ଢେତି, ଆହାରମୂଲକସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ୟଂନୂନାହଂ ୱାପିତରୋପିତଧଞ୍ଞନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଆହାରଂ ପଜହିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଥା କତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୱାପିତଂ ରୋପିତଂ ଧଞ୍ଞଂ, ପଜହିଂ ନିରୱସେସତୋ ।

ଅନେକଗୁଣସମ୍ପନ୍ନଂ, ପୱତ୍ତଫଲମାଦିୟିଂ ॥

‘‘ତତ୍ଥପ୍ପଧାନଂ ପଦହିଂ, ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଚଙ୍କମେ ।

ଅବ୍ଭନ୍ତରମ୍ହି ସତ୍ତାହେ, ଅଭିଞ୍ଞାବଲ ପାପୁଣି’’ନ୍ତି ॥

ଦୀପଙ୍କରୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାବଲଂ ପତ୍ୱା ସୁମେଧତାପସେ ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତେ ଦୀପଙ୍କରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଜାତିବୋଧି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେସୁ ସକଲାପି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ମହାୱିରୱଂ ରୱି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ସୁମେଧତାପସୋ ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ନେୱ ତଂ ସଦ୍ଦମସ୍ସୋସି, ନ ଚ ତାନି ନିମିତ୍ତାନି ଅଦ୍ଦସ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱଂ ମେ ସିଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ, ୱସୀଭୂତସ୍ସ ସାସନେ ।

ଦୀପଙ୍କରୋ ନାମ ଜିନୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଲୋକନାୟକୋ ॥

‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ଚ ଜାୟନ୍ତେ, ବୁଜ୍ଝନ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନେ ।

ଚତୁରୋ ନିମିତ୍ତେ ନାଦ୍ଦସଂ, ଝାନରତିସମପ୍ପିତୋ’’ତି ॥

ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋ ଚତୂହି ଖୀଣାସୱସତସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ରମ୍ମଂ ନାମ ନଗରଂ ପତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସନମହାୱିହାରେ ପଟିୱସତି । ରମ୍ମନଗରୱାସିନୋ ‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ କିର ସମଣିସ୍ସରୋ ପରମାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅମ୍ହାକଂ ରମ୍ମନଗରଂ ପତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସନମହାୱିହାରେ ପଟିୱସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଚେୱ ଭେସଜ୍ଜାନି ୱତ୍ଥଚ୍ଛାଦନାନି ଚ ଗାହାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ୟେନ ଧମ୍ମୋ, ୟେନ ସଙ୍ଘୋ, ତନ୍ନିନ୍ନା ତପ୍ପୋଣା ତପ୍ପବ୍ଭାରା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନା ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କମିଂସୁ ।

ତେ ପୁନଦିୱସେ ମହାଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତା ଉଦକଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେସୁ ପଂସୁଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସମଂ ଭୂମିତଲଂ କତ୍ୱା ରଜତପଟ୍ଟୱଣ୍ଣଂ ୱାଲୁକଂ ଆକିରନ୍ତି, ଲାଜେ ଚେୱ ପୁପ୍ଫାନି ଚ ୱିକିରନ୍ତି, ନାନାୱିରାଗେହି ୱତ୍ଥେହି ଧଜପଟାକେ ଉସ୍ସାପେନ୍ତି, କଦଲିୟୋ ଚେୱ ପୁଣ୍ଣଘଟପନ୍ତିୟୋ ଚ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସୁମେଧତାପସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସମପଦା ଆକାସଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପରିଭାଗେନ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତେ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆକାସତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅମ୍ଭୋ, କସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ଇଧ ୱିସମଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରୋଥା’’ତି ? ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସୱିସୟେ, ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ।

ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ମଗ୍ଗଂ, ସୋଧେନ୍ତି ତୁଟ୍ଠମାନସା ॥

‘‘ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସକସ୍ସମା ।

ଧୁନନ୍ତୋ ୱାକଚୀରାନି, ଗଚ୍ଛାମି ଅମ୍ବରେ ତଦା ॥

‘‘ୱେଦଜାତଂ ଜନଂ ଦିସ୍ୱା, ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠଂ ପମୋଦିତଂ ।

ଓରୋହିତ୍ୱାନ ଗଗନା, ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି ତାୱଦେ ॥

‘‘‘ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ପମୁଦିତୋ, ୱେଦଜାତୋ ମହାଜନୋ ।

କସ୍ସ ସୋଧୀୟତି ମଗ୍ଗୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନ’’’ନ୍ତି ॥

ମନୁସ୍ସା ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ ସୁମେଧ, ନ ତ୍ୱଂ ଜାନାସି, ଦୀପଙ୍କରୋ ଦସବଲୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ପତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସନମହାୱିହାରେ ପଟିୱସତି । ମୟଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତୟିମ୍ହ, ତସ୍ସେତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆଗମନମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରୋମା’’ତି । ଅଥ ସୁମେଧତାପସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ଖୋ ଘୋସମତ୍ତକମ୍ପି ଲୋକେ ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ପଗେୱ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ମୟାପି ଇମେହି ମନୁସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସବଲସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ତେ ମନୁସ୍ସେ ଆହ – ‘‘ସଚେ, ଭୋ, ତୁମ୍ହେ ଏତଂ ମଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଲଙ୍କରୋଥ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଏକଂ ଓକାସଂ ଦେଥ, ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସୁମେଧତାପସୋ ଇଦ୍ଧିମା’’ତି ଜାନନ୍ତା ଉଦକଭିନ୍ନୋକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା – ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଠାନଂ ଅଲଙ୍କରୋହୀ’’ତି ଅଦଂସୁ । ସୁମେଧୋ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଗହେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଓକାସଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଲଙ୍କରିତୁଂ ପହୋମି, ଏୱଂ ଅଲଙ୍କତୋ ନ ମଂ ପରିତୋସେସ୍ସତି, ଅଜ୍ଜ ମୟା କାୟୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପଂସୁଂ ଆହରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ପକ୍ଖିପି ।

ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋ ମହାନୁଭାୱାନଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଚତୂହି ସତସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଦେୱତାସୁ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟନ୍ତାସୁ ଦିବ୍ବତୁରିୟେହି ୱଜ୍ଜନ୍ତାସୁ ଦିବ୍ବସଙ୍ଗୀତେସୁ ପୱତ୍ତେନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ମାନୁସକେହି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ଚେୱ ତୁରିୟେହି ଚ ପୂଜୟନ୍ତେସୁ ଅନୋପମାୟ ବୁଦ୍ଧଲୀଲାୟ ମନୋସିଲାତଲେ ୱିଜମ୍ଭମାନୋ ସୀହୋ ୱିୟ ତଂ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ସୁମେଧତାପସୋ ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତମଗ୍ଗେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଦସବଲସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଅସୀତିୟା ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଅନୁରଞ୍ଜିତଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ସମ୍ପରିୱାରିତଂ ମଣିୱଣ୍ଣଗଗନତଲେ ନାନପ୍ପକାରା ୱିଜ୍ଜୁଲତା ୱିୟ ଆୱେଳାୱେଳଭୂତା ଚେୱ ୟୁଗଳୟୁଗଳଭୂତା ଚ ଛବ୍ବଣ୍ଣଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତଂ ରୂପସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା – ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟା ଦସବଲସ୍ସ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ମା ଭଗୱା କଲଲଂ ଅକ୍କମି, ମଣିଫଲକସେତୁଂ ପନ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୂହି ଖୀଣାସୱସତସହସ୍ସେହି ମମ ପିଟ୍ଠିଂ ମଦ୍ଦମାନୋ ଗଚ୍ଛତୁ, ତଂ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି କେସେ ମୋଚେତ୍ୱା ଅଜିନଚମ୍ମଜଟାମଣ୍ଡଲୱାକଚୀରାନି କାଳୱଣ୍ଣେ କଲଲେ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ମଣିଫଲକସେତୁ ୱିୟ କଲଲପିଟ୍ଠେ ନିପଜ୍ଜି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତେ ମେ ପୁଟ୍ଠା ୱିୟାକଂସୁ, ‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଦୀପଙ୍କରୋ ନାମ ଜିନୋ, ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଲୋକନାୟକୋ ।

ତସ୍ସ ସୋଧୀୟତି ମଗ୍ଗୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନଂ’ ॥

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତିୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାନ, ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି ତାୱଦେ ।

ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି କଥୟନ୍ତୋ, ସୋମନସ୍ସଂ ପୱେଦୟିଂ ॥

‘‘ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ୱିଚିନ୍ତେସିଂ, ତୁଟ୍ଠୋ ସଂୱିଗ୍ଗମାନସୋ ।

‘ଇଧ ବୀଜାନି ରୋପିସ୍ସଂ, ଖଣୋ ୱେ ମା ଉପଚ୍ଚଗା’ ॥

‘‘ୟଦି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୋଧେଥ, ଏକୋକାସଂ ଦଦାଥ ମେ ।

ଅହମ୍ପି ସୋଧୟିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନଂ ॥

‘‘ଅଦଂସୁ ତେ ମମୋକାସଂ, ସୋଧେତୁଂ ଅଞ୍ଜସଂ ତଦା ।

ବୁଦ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ, ମଗ୍ଗଂ ସୋଧେମହଂ ତଦା ॥

‘‘ଅନିଟ୍ଠିତେ ମମୋକାସେ, ଦୀପଙ୍କରୋ ମହାମୁନି ।

ଚତୂହି ସତସହସ୍ସେହି, ଛଳଭିଞ୍ଞେହି ତାଦିହି ।

ଖୀଣାସୱେହି ୱିମଲେହି, ପଟିପଜ୍ଜି ଅଞ୍ଜସଂ ଜିନୋ ॥

‘‘ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନା ୱତ୍ତନ୍ତି, ୱଜ୍ଜନ୍ତି ଭେରିୟୋ ବହୂ ।

ଆମୋଦିତା ନରମରୂ, ସାଧୁକାରଂ ପୱତ୍ତୟୁଂ ॥

‘‘ଦେୱା ମନୁସ୍ସେ ପସ୍ସନ୍ତି, ମନୁସ୍ସାପି ଚ ଦେୱତା ।

ଉଭୋପି ତେ ପଞ୍ଜଲିକା, ଅନୁୟନ୍ତି ତଥାଗତଂ ॥

‘‘ଦେୱା ଦିବ୍ବେହି ତୁରିୟେହି, ମନୁସ୍ସା ମାନୁସେହି ଚ ।

ଉଭୋପି ତେ ୱଜ୍ଜୟନ୍ତା, ଅନୁୟନ୍ତି ତଥାଗତଂ ॥

‘‘ଦିବ୍ବଂ ମନ୍ଦାରୱଂ ପୁପ୍ଫଂ, ପଦୁମଂ ପାରିଛତ୍ତକଂ ।

ଦିସୋଦିସଂ ଓକିରନ୍ତି, ଆକାସନଭଗତା ମରୂ ॥

‘‘ଦିବ୍ବଂ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଞ୍ଚ, ୱରଗନ୍ଧଞ୍ଚ କେୱଲଂ ।

ଦିସୋଦିସଂ ଓକିରନ୍ତି, ଆକାସନଭଗତା ମରୂ ॥

‘‘ଚମ୍ପକଂ ସଲଲଂ ନୀପଂ, ନାଗପୁନ୍ନାଗକେତକଂ ।

ଦିସୋଦିସଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତି, ଭୂମିତଲଗତା ନରା ॥

‘‘କେସେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାହଂ ତତ୍ଥ, ୱାକଚୀରଞ୍ଚ ଚମ୍ମକଂ ।

କଲଲେ ପତ୍ଥରିତ୍ୱାନ, ଅୱକୁଜ୍ଜୋ ନିପଜ୍ଜହଂ ॥

‘‘ଅକ୍କମିତ୍ୱାନ ମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ସହ ସିସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛତୁ ।

ମା ନଂ କଲଲେ ଅକ୍କମିତ୍ଥ, ହିତାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ସୋ ପନ କଲଲପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନକୋୱ ପୁନ ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସିରିଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଅହଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ସବ୍ବକିଲେସେ ଝାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘନୱକୋ ହୁତ୍ୱା ରମ୍ମନଗରଂ ପୱିସେୟ୍ୟଂ, ଅଞ୍ଞାତକୱେସେନ ପନ ମେ କିଲେସେ ଝାପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ୟଂନୂନାହଂ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋ ୱିୟ ପରମାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ଧମ୍ମନାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ସଂସାରସାଗରା ଉତ୍ତାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟଂ, ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ପତିରୂପ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଥୱିୟଂ ନିପନ୍ନସ୍ସ, ଏୱଂ ମେ ଆସି ଚେତସୋ ।

‘ଇଚ୍ଛମାନୋ ଅହଂ ଅଜ୍ଜ, କିଲେସେ ଝାପୟେ ମମ ॥

‘‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ, ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତେନିଧ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧୋ ହେସ୍ସଂ ସଦେୱକେ ॥

‘‘‘କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନ, ପୁରିସେନ ଥାମଦସ୍ସିନା ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକଂ ॥

‘‘‘ଇମିନା ମେ ଅଧିକାରେନ, କତେନ ପୁରିସୁତ୍ତମେ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ତାରେମି ଜନତଂ ବହୁଂ ॥

‘‘‘ସଂସାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ତୟୋ ଭୱେ ।

ଧମ୍ମନାୱଂ ସମାରୁୟ୍ହ, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକ’’’ନ୍ତି ॥

ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥

ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ମିଂୟେୱ ହି ଠତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝତି, ନାଗସ୍ସ ୱା ସୁପଣ୍ଣସ୍ସ ୱା ଦେୱତାୟ ୱା ସକ୍କସ୍ସ ୱା ପତ୍ଥନା ନୋ ସମିଜ୍ଝତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେପି ପୁରିସଲିଙ୍ଗେ ଠିତସ୍ସେୱ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝତି, ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପଣ୍ଡକନପୁଂସକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଂ ୱା ନୋ ସମିଜ୍ଝତି । ପୁରିସସ୍ସପି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ । ହେତୁସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ଜୀୱମାନବୁଦ୍ଧସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସେୱ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝତି, ପରିନିବ୍ବୁତେ ବୁଦ୍ଧେ ଚେତିୟସନ୍ତିକେ ୱା ବୋଧିମୂଲେ ୱା ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ନ ସମିଜ୍ଝତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ପତ୍ଥେନ୍ତସ୍ସପି ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗେ ଠିତସ୍ସେୱ ସମିଜ୍ଝତି, ନୋ ଗିହିଲିଙ୍ଗେ ଠିତସ୍ସ । ପବ୍ବଜିତସ୍ସପି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋୟେୱ ସମିଜ୍ଝତି, ନ ଇମାୟ ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିରହିତସ୍ସ । ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେନପି ୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ସେୱ ଇମିନା ଅଧିକାରେନ ଅଧିକାରସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମିଜ୍ଝତି, ନ ଇତରସ୍ସ । ଅଧିକାରସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ମହନ୍ତୋ ଛନ୍ଦୋ ଚ ଉସ୍ସାହୋ ଚ ୱାୟାମୋ ଚ ପରିୟେଟ୍ଠି ଚ, ତସ୍ସେୱ ସମିଜ୍ଝତି, ନ ଇତରସ୍ସ ।

ତତ୍ରିଦଂ ଛନ୍ଦମହନ୍ତତାୟ ଓପମ୍ମଂ – ସଚେ ହି ଏୱମସ୍ସ ୟୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ଏକୋଦକୀଭୂତଂ ଅତ୍ତନୋ ବାହୁବଲେନ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ୟୋ ୱା ପନ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସଞ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପଦସା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ୟୋ ୱା ପନ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ସତ୍ତିୟୋ ଆକୋଟେତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଂ ସତ୍ତିଫଲସମାକିଣ୍ଣଂ ପଦସା ଅକ୍କମମାନୋ ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ୟୋ ୱା ପନ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରଭରିତଂ ପାଦେହି ମଦ୍ଦମାନୋ ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପାପୁଣାତୀତି । ୟୋ ଏତେସୁ ଏକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍କରଂ ନ ମଞ୍ଞତି, ‘‘ଅହଂ ଏତମ୍ପି ତରିତ୍ୱା ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱା ପାରଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ମହନ୍ତେନ ଛନ୍ଦେନ ଚ ଉସ୍ସାହେନ ଚ ୱାୟାମେନ ଚ ପରିୟେଟ୍ଠିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଏତସ୍ସେୱ ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝତି, ନ ଇତରସ୍ସ । ତସ୍ମା ସୁମେଧତାପସୋ ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱାୱ ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି ।

ଦୀପଙ୍କରୋପି ଭଗୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁମେଧତାପସସ୍ସ ସୀସଭାଗେ ଠତ୍ୱା ମଣିସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପସାଦସମ୍ପନ୍ନାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା କଲଲପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନଂ ସୁମେଧତାପସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତାପସୋ ବୁଦ୍ଧତ୍ତାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ, ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ଏତସ୍ସ ପତ୍ଥନା, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଉପଧାରେନ୍ତୋ – ‘‘ଇତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅୟଂ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ପରିସମଜ୍ଝେ ବ୍ୟାକାସି – ‘‘ପସ୍ସଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ ଇମଂ ଉଗ୍ଗତପଂ ତାପସଂ କଲଲପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତାୟ ଅଭିନୀହାରଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ, ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ଇମସ୍ସ ପତ୍ଥନା । ଅୟଞ୍ହି ଇତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ପନସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱେ କପିଲୱତ୍ଥୁ ନାମ ନଗରଂ ନିୱାସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମାୟା ନାମ ଦେୱୀ ମାତା, ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ଉପତିସ୍ସୋ ନାମ ଥେରୋ, ଦୁତିୟସାୱକୋ କୋଲିତୋ ନାମ, ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ଆନନ୍ଦୋ ନାମ, ଅଗ୍ଗସାୱିକା ଖେମା ନାମ ଥେରୀ, ଦୁତିୟସାୱିକା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ନାମ ଥେରୀ ଭୱିସ୍ସତି । ଅୟଂ ପରିପକ୍କଞାଣୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ କତ୍ୱା ମହାପଧାନଂ ପଦହିତ୍ୱା ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲେ ପାୟାସଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଅସ୍ସତ୍ଥରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ ଲୋକୱିଦୂ, ଆହୁତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ ।

ଉସ୍ସୀସକେ ମଂ ଠତ୍ୱାନ, ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱି ॥

‘‘‘ପସ୍ସଥ ଇମଂ ତାପସଂ, ଜଟିଲଂ ଉଗ୍ଗତାପନଂ ।

ଅପରିମେୟ୍ୟେ ଇତୋ କପ୍ପେ, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଭୱିସ୍ସତି ॥

‘‘‘ଅହୁ କପିଲୱ୍ହୟା ରମ୍ମା, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ।

ପଧାନଂ ପଦହିତ୍ୱାନ, କତ୍ୱା ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ॥

‘‘‘ଅଜପାଲରୁକ୍ଖମୂଲେ, ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ।

ତତ୍ଥ ପାୟାସଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ, ନେରଞ୍ଜରମୁପେହିତି ॥

‘‘‘ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରମ୍ହି, ପାୟାସଂ ଅଦ ସୋ ଜିନୋ ।

ପଟିୟତ୍ତୱରମଗ୍ଗେନ, ବୋଧିମୂଲମୁପେହିତି ॥

‘‘‘ତତୋ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଅସ୍ସତ୍ଥରୁକ୍ଖମୂଲମ୍ହି, ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତି ମହାୟସୋ ॥

‘‘‘ଇମସ୍ସ ଜନିକା ମାତା, ମାୟା ନାମ ଭୱିସ୍ସତି ।

ପିତା ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ନାମ, ଅୟଂ ହେସ୍ସତି ଗୋତମୋ ॥

‘‘‘ଅନାସୱା ୱୀତରାଗା, ସନ୍ତଚିତ୍ତା ସମାହିତା ।

କୋଲିତୋ ଉପତିସ୍ସୋ ଚ, ଅଗ୍ଗା ହେସ୍ସନ୍ତି ସାୱକା ।

ଆନନ୍ଦୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଉପଟ୍ଠିସ୍ସତି ତଂ ଜିନଂ ॥

‘‘‘ଖେମା ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଚ, ଅଗ୍ଗା ହେସ୍ସନ୍ତି ସାୱିକା ।

ଅନାସୱା ୱୀତରାଗା, ସନ୍ତଚିତ୍ତା ସମାହିତା ।

ବୋଧି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ଅସ୍ସତ୍ଥୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୬୦-୬୮) ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୁମେଧତାପସୋ – ‘‘ମୟ୍ହଂ କିର ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସୁମେଧତାପସୋ କିର ବୁଦ୍ଧବୀଜଂ ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରୋ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସି । ଏୱଞ୍ଚସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ୟଥା ନାମ ମନୁସ୍ସା ନଦିଂ ତରନ୍ତା ଉଜୁକେନ ତିତ୍ଥେନ ଉତ୍ତରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ହେଟ୍ଠାତିତ୍ଥେନ ଉତ୍ତରନ୍ତି, ଏୱମେୱ ମୟମ୍ପି ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ମଗ୍ଗଫଲଂ ଅଲଭମାନା ଅନାଗତେ ୟଦା ତ୍ୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି, ତଦା ତୱ ସମ୍ମୁଖା ମଗ୍ଗଫଲଂ ସଚ୍ଛିକାତୁଂ ସମତ୍ଥା ଭୱେୟ୍ୟାମା’’ତି ପତ୍ଥନଂ ଠପୟିଂସୁ । ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋପି ବୋଧିସତ୍ତଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତେପି ଚତୁସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଖୀଣାସୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଗନ୍ଧେହି ଚ ମାଲାହି ଚ ପୂଜେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଦେୱମନୁସ୍ସା ପନ ତଥେୱ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତା ।

ବୋଧିସତ୍ତୋ ସବ୍ବେସଂ ପଟିକ୍କନ୍ତକାଲେ ସୟନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ପାରମିୟୋ ୱିଚିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁପ୍ଫରାସିମତ୍ଥକେ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ବୋଧିସତ୍ତେ ସକଲଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱତା ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟ ସୁମେଧତାପସ, ପୋରାଣକବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ‘ପାରମିୟୋ ୱିଚିନିସ୍ସାମା’ତି ନିସିନ୍ନକାଲେ ୟାନି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ନାମ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଅଜ୍ଜ ପାତୁଭୂତାନି, ନିସ୍ସଂସୟେନ ତ୍ୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି । ମୟମେତଂ ଜାନାମ ‘ୟସ୍ସେତାନି ନିମିତ୍ତାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏକନ୍ତେନ ସୋ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତି’, ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହା’’ତି ବୋଧିସତ୍ତଂ ନାନପ୍ପକାରାହି ଥୁତୀହି ଅଭିତ୍ଥୱିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଦଂ ସୁତ୍ୱାନ ୱଚନଂ, ଅସମସ୍ସ ମହେସିନୋ ।

ଆମୋଦିତା ନରମରୂ, ବୁଦ୍ଧବୀଜଂ କିର ଅୟଂ ॥

‘‘ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସଦ୍ଦା ୱତ୍ତନ୍ତି, ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତି ହସନ୍ତି ଚ ।

କତଞ୍ଜଲୀ ନମସ୍ସନ୍ତି, ଦସସହସ୍ସୀ ସଦେୱକା ॥

‘‘ୟଦିମସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ, ୱିରଜ୍ଝିସ୍ସାମ ସାସନଂ ।

ଅନାଗତମ୍ହି ଅଦ୍ଧାନେ, ହେସ୍ସାମ ସମ୍ମୁଖା ଇମଂ ॥

‘‘ୟଥା ମନୁସ୍ସା ନଦିଂ ତରନ୍ତା, ପଟିତିତ୍ଥଂ ୱିରଜ୍ଝିୟ ।

ହେଟ୍ଠା ତିତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱାନ, ଉତ୍ତରନ୍ତି ମହାନଦିଂ ॥

‘‘ଏୱମେୱ ମୟଂ ସବ୍ବେ, ୟଦି ମୁଞ୍ଚାମିମଂ ଜିନଂ ।

ଅନାଗତମ୍ହି ଅଦ୍ଧାନେ, ହେସ୍ସାମ ସମ୍ମୁଖା ଇମଂ ॥

‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ ଲୋକୱିଦୂ, ଆହୁତୀନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ ।

ମମ କମ୍ମଂ ପକିତ୍ତେତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣଂ ପାଦମୁଦ୍ଧରି ॥

‘‘ୟେ ତତ୍ଥାସୁଂ ଜିନପୁତ୍ତା, ସବ୍ବେ ପଦକ୍ଖିଣମକଂସୁ ମଂ ।

ନରା ନାଗା ଚ ଗନ୍ଧବ୍ବା, ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାନ ପକ୍କମୁଂ ॥

‘‘ଦସ୍ସନଂ ମେ ଅତିକ୍କନ୍ତେ, ସସଙ୍ଘେ ଲୋକନାୟକେ ।

ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ, ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହିଂ ତଦା ॥

‘‘ସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ହୋମି, ପାମୋଜ୍ଜେନ ପମୋଦିତୋ ।

ପୀତିୟା ଚ ଅଭିସ୍ସନ୍ନୋ, ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିଂ ତଦା ॥

‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସହଂ ତଦା ।

‘ୱସୀଭୂତୋ ଅହଂ ଝାନେ, ଅଭିଞ୍ଞାପାରମିଂ ଗତୋ ॥

‘‘‘ଦସସହସ୍ସିଲୋକମ୍ହି, ଇସୟୋ ନତ୍ଥି ମେ ସମା ।

ଅସମୋ ଇଦ୍ଧିଧମ୍ମେସୁ, ଅଲଭିଂ ଈଦିସଂ ସୁଖଂ’ ॥

‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କାଭୁଜନେ ମୟ୍ହଂ, ଦସସହସ୍ସାଧିୱାସିନୋ ।

ମହାନାଦଂ ପୱତ୍ତେସୁଂ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟା ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ, ପଲ୍ଲଙ୍କୱରମାଭୁଜେ ।

ନିମିତ୍ତାନି ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସରେ ॥

‘‘ସୀତଂ ବ୍ୟାପଗତଂ ହୋତି, ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ଉପସମ୍ମତି ।

ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୂ, ନିସ୍ସଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି ନିରାକୁଲା ।

ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ମହାୱାତା ନ ୱାୟନ୍ତି, ନ ସନ୍ଦନ୍ତି ସୱନ୍ତିୟୋ ।

ତାନି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଥଲଜା ଦକଜା ପୁପ୍ଫା, ସବ୍ବେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ପୁପ୍ଫିତା ସବ୍ବେ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଲତା ୱା ୟଦି ୱା ରୁକ୍ଖା, ଫଲଭାରା ହୋନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ଫଲିତା ସବ୍ବେ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଆକାସଟ୍ଠା ଚ ଭୂମଟ୍ଠା, ରତନା ଜୋତନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ରତନା ଜୋତନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ମାନୁସକା ଚ ଦିବ୍ବା ଚ, ତୁରିୟା ୱଜ୍ଜନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜୁଭୋ ଅଭିରୱନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ୱିଚିତ୍ତପୁପ୍ଫା ଗଗନା, ଅଭିୱସ୍ସନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପି ଅଜ୍ଜ ପୱସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଆଭୁଜତି, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପତି ।

ତେପଜ୍ଜୁଭୋ ଅଭିରୱନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ନିରୟେପି ଦସସହସ୍ସେ, ଅଗ୍ଗୀ ନିବ୍ବନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ନିବ୍ବୁତା ଅଗ୍ଗୀ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ୱିମଲୋ ହୋତି ସୂରିୟୋ, ସବ୍ବା ଦିସ୍ସନ୍ତି ତାରକା ।

ତେପି ଅଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଅନୋୱଟ୍ଠେନ ଉଦକଂ, ମହିୟା ଉବ୍ଭିଜ୍ଜି ତାୱଦେ ।

ତମ୍ପଜ୍ଜୁବ୍ଭିଜ୍ଜତେ ମହିୟା, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ତାରାଗଣା ୱିରୋଚନ୍ତି, ନକ୍ଖତ୍ତା ଗଗନମଣ୍ଡଲେ ।

ୱିସାଖା ଚନ୍ଦିମାୟୁତ୍ତା, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ବିଲାସୟା ଦରୀସୟା, ନିକ୍ଖମନ୍ତି ସକାସୟା ।

ତେପଜ୍ଜ ଆସୟା ଛୁଦ୍ଧା, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ନ ହୋତି ଅରତି ସତ୍ତାନଂ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ସବ୍ବେ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ରୋଗା ତଦୁପସମ୍ମନ୍ତି, ଜିଘଚ୍ଛା ଚ ୱିନସ୍ସତି ।

ତାନିପଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ରାଗୋ ତଦା ତନୁ ହୋତି, ଦୋସୋ ମୋହୋ ୱିନସ୍ସତି ।

ତେପଜ୍ଜ ୱିଗତା ସବ୍ବେ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଭୟଂ ତଦା ନ ଭୱତି, ଅଜ୍ଜପେତଂ ପଦିସ୍ସତି ।

ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଜାନାମ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ରଜୋ ନୁଦ୍ଧଂସତି ଉଦ୍ଧଂ, ଅଜ୍ଜପେତଂ ପଦିସ୍ସତି ।

ତେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଜାନାମ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧୋ ପକ୍କମତି, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋ ପୱାୟତି ।

ସୋପଜ୍ଜ ୱାୟତି ଗନ୍ଧୋ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ସବ୍ବେ ଦେୱା ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଠପୟିତ୍ୱା ଅରୂପିନୋ ।

ତେପଜ୍ଜ ସବ୍ବେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟାୱତା ନିରୟା ନାମ, ସବ୍ବେ ଦିସ୍ସନ୍ତି ତାୱଦେ ।

ତେପଜ୍ଜ ସବ୍ବେ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘କୁଟ୍ଟା କୱାଟା ସେଲା ଚ, ନ ହୋନ୍ତାୱରଣା ତଦା ।

ଆକାସଭୂତା ତେପଜ୍ଜ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଚୁତୀ ଚ ଉପପତ୍ତି ଚ, ଖଣେ ତସ୍ମିଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ତାନିପଜ୍ଜ ପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି ॥

‘‘ଦଳ୍ହଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହ ୱୀରିୟଂ, ମା ନିୱତ୍ତ ଅଭିକ୍କମ ।

ମୟମ୍ପେତଂ ୱିଜାନାମ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୭୦-୧୦୭) ।

ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ଚ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାନଞ୍ଚ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅମୋଘୱଚନା, ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥାୟ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଆକାସେ ଖିତ୍ତଲେଡ୍ଡୁସ୍ସ ପତନଂ ଧୁୱଂ, ଜାତସ୍ସ ମରଣଂ, ରତ୍ତିକ୍ଖୟେ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନଂ, ଆସୟା ନିକ୍ଖନ୍ତସୀହସ୍ସ ସୀହନାଦନଦନଂ, ଗରୁଗବ୍ଭାୟ ଇତ୍ଥିୟା ଭାରମୋରୋପନଂ ଧୁୱଂ ଅୱସ୍ସମ୍ଭାୱୀ, ଏୱମେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱଚନଂ ନାମ ଧୁୱଂ ଅମୋଘଂ, ଅଦ୍ଧା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ଦସସହସ୍ସୀନ ଚୂଭୟଂ ।

ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠୋ ପମୋଦିତୋ, ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସହଂ ତଦା ॥

‘‘ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନା ବୁଦ୍ଧା, ଅମୋଘୱଚନା ଜିନା ।

ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱାମହଂ ॥

‘‘ୟଥା ଖିତ୍ତଂ ନଭେ ଲେଡ୍ଡୁ, ଧୁୱଂ ପତତି ଭୂମିୟଂ ।

ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନଂ, ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତଂ ।

ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଧୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱାମହଂ ॥

‘‘ୟଥାପି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ, ମରଣଂ ଧୁୱସସ୍ସତଂ ।

ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନଂ, ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତଂ ॥

‘‘ୟଥା ରତ୍ତିକ୍ଖୟେ ପତ୍ତେ, ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନଂ ଧୁୱଂ ।

ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନଂ, ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତଂ ॥

‘‘ୟଥା ନିକ୍ଖନ୍ତସୟନସ୍ସ, ସୀହସ୍ସ ନଦନଂ ଧୁୱଂ ।

ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନଂ, ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତଂ ॥

‘‘ୟଥା ଆପନ୍ନସତ୍ତାନଂ, ଭାରମୋରୋପନଂ ଧୁୱଂ ।

ତଥେୱ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନଂ, ୱଚନଂ ଧୁୱସସ୍ସତ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୦୮-୧୧୪) ।

ସୋ ‘‘ଧୁୱାହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ ବୁଦ୍ଧକାରକେ ଧମ୍ମେ ଉପଧାରେତୁଂ – ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ ବୁଦ୍ଧକାରକା ଧମ୍ମା, କିଂ ଉଦ୍ଧଂ, ଉଦାହୁ ଅଧୋ, ଦିସାୱିଦିସାସୂ’’ତି ଅନୁକ୍କମେନ ସକଲଂ ଧମ୍ମଧାତୁଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ପୋରାଣକବୋଧିସତ୍ତେହି ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ପଠମଂ ଦାନପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଠମଂ ଦାନପାରମିଂ ପୂରେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୋ ଉଦକକୁମ୍ଭୋ ନିସ୍ସେସଂ କତ୍ୱା ଉଦକଂ ୱମତିୟେୱ, ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଏୱମେୱ ଧନଂ ୱା ୟସଂ ୱା ପୁତ୍ତଦାରଂ ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ୱା ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତୟାଚକାନଂ ସବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଂ ନିସ୍ସେସଂ କତ୍ୱା ଦଦମାନୋ ବୋଧିମୂଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ପଠମଂ ଦାନପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ହନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧକରେ ଧମ୍ମେ, ୱିଚିନାମି ଇତୋ ଚିତୋ ।

ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଦସ ଦିସା, ୟାୱତା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଅନୁଚିଣ୍ଣଂ ମହାପଥଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ପଠମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ଦାନପାରମିତଂ ଗଚ୍ଛ, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥାପି କୁମ୍ଭୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ, ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଧୋକତୋ ।

ୱମତେୱୁଦକଂ ନିସ୍ସେସଂ, ନ ତତ୍ଥ ପରିରକ୍ଖତି ॥

‘‘ତଥେୱ ୟାଚକେ ଦିସ୍ୱା, ହୀନମୁକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମେ ।

ଦଦାହି ଦାନଂ ନିସ୍ସେସଂ, କୁମ୍ଭୋ ୱିୟ ଅଧୋକତୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୧୫-୧୧୯) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ଦୁତିୟଂ ସୀଲପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୀଲପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ଚମରୀ ମିଗୋ ନାମ ଜୀୱିତଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱାଲମେୱ ରକ୍ଖତି, ଏୱଂ ତ୍ୱମ୍ପି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଜୀୱିତମ୍ପି ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସୀଲମେୱ ରକ୍ଖମାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଦୁତିୟଂ ସୀଲପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ଦୁତିୟଂ ସୀଲପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ଦୁତିୟଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ସୀଲପାରମିତଂ ଗଚ୍ଛ, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥାପି ଚମରୀ ୱାଲଂ, କିସ୍ମିଞ୍ଚି ପଟିଲଗ୍ଗିତଂ ।

ଉପେତି ମରଣଂ ତତ୍ଥ, ନ ୱିକୋପେତି ୱାଲଧିଂ ॥

‘‘ତଥେୱ ଚତୂସୁ ଭୂମୀସୁ, ସୀଲାନି ପରିପୂରୟ ।

ପରିରକ୍ଖ ସଦା ସୀଲଂ, ଚମରୀ ୱିୟ ୱାଲଧି’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୨୦-୧୨୪) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ତତିୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ଚିରଂ ବନ୍ଧନାଗାରେ ୱସମାନୋ ପୁରିସୋ ନ ତତ୍ଥ ସିନେହଂ କରୋତି, ଅଥ ଖୋ ଉକ୍କଣ୍ଠତିୟେୱ, ଅୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୱେ ବନ୍ଧନାଗାରସଦିସେ କତ୍ୱା ସବ୍ବଭୱେହି ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିମୁଖୋୱ ହୋହି । ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ତତିୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ତତିୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ତତିୟଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିତଂ ଗଚ୍ଛ, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥା ଅନ୍ଦୁଘରେ ପୁରିସୋ, ଚିରୱୁତ୍ଥୋ ଦୁଖଟ୍ଟିତୋ ।

ନ ତତ୍ଥ ରାଗଂ ଜନେତି, ମୁତ୍ତିମେୱ ଗୱେସତି ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ସବ୍ବଭୱେ, ପସ୍ସ ଅନ୍ଦୁଘରଂ ୱିୟ ।

ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିମୁଖୋ ହୋହି, ଭୱତୋ ପରିମୁତ୍ତିୟା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୨୫-୧୨୯) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି । ହୀନମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠେସୁ କଞ୍ଚି ଅୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ପଣ୍ଡିତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ହୀନାଦିଭେଦେସୁ କୁଲେସୁ କିଞ୍ଚି ଅୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ଖିପ୍ପଂ ୟାପନଂ ଲଭତି, ଏୱଂ ତ୍ୱମ୍ପି ସବ୍ବପଣ୍ଡିତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ପଞ୍ଞାପାରମିତଂ ଗଚ୍ଛ, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖନ୍ତୋ, ହୀନମୁକ୍କଟ୍ଠମଜ୍ଝିମେ ।

କୁଲାନି ନ ୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ଏୱଂ ଲଭତି ୟାପନଂ ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ସବ୍ବକାଲଂ, ପରିପୁଚ୍ଛଂ ବୁଧଂ ଜନଂ ।

ପଞ୍ଞାପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୩୦-୧୩୪) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ପଞ୍ଚମଂ ୱୀରିୟପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୀରିୟପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ୟଥା ହି ସୀହୋ ମିଗରାଜା ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଦଳ୍ହୱୀରିୟୋ ହୋତି, ଏୱଂ ତ୍ୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୱେସୁ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଦଳ୍ହୱୀରିୟୋ ଅନୋଲୀନୱୀରିୟୋ ସମାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ପଞ୍ଚମଂ ୱୀରିୟପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ପଞ୍ଚମଂ ୱୀରିୟପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ପଞ୍ଚମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ୱୀରିୟପାରମିତଂ ଗଚ୍ଛ, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥାପି ସୀହୋ ମିଗରାଜା, ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଚଙ୍କମେ ।

ଅଲୀନୱୀରିୟୋ ହୋତି, ପଗ୍ଗହିତମନୋ ସଦା ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ସବ୍ବଭୱେ, ପଗ୍ଗଣ୍ହ ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ ।

ୱୀରିୟପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୩୫-୧୩୯) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ଛଟ୍ଠଂ ଖନ୍ତିପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖନ୍ତିପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ସମ୍ମାନନେପି ଅୱମାନନେପି ଖମୋୱ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ପଥୱିୟଂ ନାମ ସୁଚିମ୍ପି ନିକ୍ଖିପନ୍ତି ଅସୁଚିମ୍ପି, ନ ତେନ ପଥୱୀ ସିନେହଂ ପଟିଘଂ କରୋତି, ଖମତି ସହତି ଅଧିୱାସେତିୟେୱ, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସମ୍ମାନନେପି ଅୱମାନନେପି ଖମୋୱ ସମାନୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଛଟ୍ଠଂ ଖନ୍ତିପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ଛଟ୍ଠମଂ ଖନ୍ତିପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ଛଟ୍ଠମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ତତ୍ଥ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝମାନସୋ, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟଥାପି ପଥୱୀ ନାମ, ସୁଚିମ୍ପି ଅସୁଚିମ୍ପି ଚ ।

ସବ୍ବଂ ସହତି ନିକ୍ଖେପଂ, ନ କରୋତି ପଟିଘଂ ତୟା ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସବ୍ବେସଂ, ସମ୍ମାନାୱମାନକ୍ଖମୋ ।

ଖନ୍ତିପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୪୦-୧୪୪) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ସତ୍ତମଂ ସଚ୍ଚପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଚ୍ଚପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ଅସନିୟା ମତ୍ଥକେ ପତମାନାୟପି ଧନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱସେନ ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦଂ ନାମ ମା ଭାସି । ୟଥା ହି ଓସଧୀ ତାରକା ନାମ ସବ୍ବଉତୂସୁ ଅତ୍ତନୋ ଗମନୱୀଥିଂ ଜହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାୟ ୱୀଥିୟା ନ ଗଚ୍ଛତି, ସକୱୀଥିୟାୱ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସଚ୍ଚଂ ପହାୟ ମୁସାୱାଦଂ ନାମ ଅୱଦନ୍ତୋୟେୱ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ସତ୍ତମଂ ସଚ୍ଚପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ସତ୍ତମଂ ସଚ୍ଚପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ସତ୍ତମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ତତ୍ଥ ଅଦ୍ୱେଜ୍ଝୱଚନୋ, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟଥାପି ଓସଧୀ ନାମ, ତୁଲାଭୂତା ସଦେୱକେ ।

ସମୟେ ଉତୁୱସ୍ସେ ୱା, ନ ୱୋକ୍କମତି ୱୀଥିତୋ ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସଚ୍ଚେସୁ, ମା ୱୋକ୍କମସି ୱୀଥିତୋ ।

ସଚ୍ଚପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୪୫-୧୪୯) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ଅଟ୍ଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାସି, ତସ୍ମିଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ପବ୍ବତୋ ନାମ ସବ୍ବାସୁ ଦିସାସୁ ୱାତେହି ପହଟୋ ନ କମ୍ପତି ନ ଚଲତି, ଅତ୍ତନୋ ଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଟ୍ଠାନେ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୋନ୍ତୋୱ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଅଟ୍ଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ଅଟ୍ଠମଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ଅଟ୍ଠମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ତତ୍ଥ ତ୍ୱଂ ଅଚଲୋ ହୁତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟଥାପି ପବ୍ବତୋ ସେଲୋ, ଅଚଲୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ନ କମ୍ପତି ଭୁସୱାତେହି, ସକଟ୍ଠାନେୱ ତିଟ୍ଠତି ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାନେ, ସବ୍ବଦା ଅଚଲୋ ଭୱ ।

ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୫୦-୧୫୪) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ନୱମଂ ମେତ୍ତାପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମେତ୍ତାପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ହିତେସୁପି ଅହିତେସୁପି ଏକଚିତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ଉଦକଂ ନାମ ପାପଜନସ୍ସପି କଲ୍ୟାଣଜନସ୍ସପି ସୀତଭାୱଂ ଏକସଦିସଂ କତ୍ୱା ଫରତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଏକଚିତ୍ତୋୱ ହୋନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ନୱମଂ ମେତ୍ତାପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ନୱମଂ ମେତ୍ତାପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ନୱମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ମେତ୍ତାୟ ଅସମୋ ହୋହି, ୟଦି ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ॥

‘‘ୟଥାପି ଉଦକଂ ନାମ, କଲ୍ୟାଣେ ପାପକେ ଜନେ ।

ସମଂ ଫରତି ସୀତେନ, ପୱାହେତି ରଜୋମଲଂ ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ହିତାହିତେ, ସମଂ ମେତ୍ତାୟ ଭାୱୟ ।

ମେତ୍ତାପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୫୫-୧୫୯) ।

ଅଥସ୍ସ ‘‘ନ ଏତ୍ତକେହେୱ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମେହି ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତରିମ୍ପି ଉପଧାରୟତୋ ଦସମଂ ଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତ, ତ୍ୱଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପେକ୍ଖାପାରମିମ୍ପି ପୂରେୟ୍ୟାସି, ସୁଖେପି ଦୁକ୍ଖେପି ମଜ୍ଝତ୍ତୋୱ ଭୱେୟ୍ୟାସି । ୟଥା ହି ପଥୱୀ ନାମ ସୁଚିମ୍ପି ଅସୁଚିମ୍ପି ପକ୍ଖିପମାନେ ମଜ୍ଝତ୍ତାୱ ହୋତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ମଜ୍ଝତ୍ତୋୱ ହୋନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ଦସମଂ ଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହେତେ ଏତ୍ତକାୟେୱ, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଭୱିସ୍ସରେ ।

ଅଞ୍ଞେପି ୱିଚିନିସ୍ସାମି, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ॥

‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ଦସମଂ ଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ।

ପୁବ୍ବକେହି ମହେସୀହି, ଆସେୱିତନିସେୱିତଂ ॥

‘‘ଇମଂ ତ୍ୱଂ ଦସମଂ ତାୱ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ସମାଦିୟ ।

ତୁଲାଭୂତୋ ଦଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସି ॥

‘‘ୟଥାପି ପଥୱୀ ନାମ, ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅସୁଚିଂ ସୁଚିଂ ।

ଉପେକ୍ଖତି ଉଭୋପେତେ, କୋପାନୁନୟୱଜ୍ଜିତା ॥

‘‘ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସୁଖଦୁକ୍ଖେ, ତୁଲାଭୂତୋ ସଦା ଭୱ ।

ଉପେକ୍ଖାପାରମିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୬୦-୧୬୪) ।

ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ବୋଧିସତ୍ତେହି ପୂରେତବ୍ବା ବୋଧିପରିପାଚନା ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମା ଏତ୍ତକାୟେୱ, ଦସ ପାରମିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେ ନତ୍ଥି । ଇମାପି ଦସ ପାରମିୟୋ ଉଦ୍ଧଂ ଆକାସେପି ନତ୍ଥି, ହେଟ୍ଠା ପଥୱିୟମ୍ପି, ପୁରତ୍ଥିମାଦୀସୁ ଦିସାସୁପି ନତ୍ଥି, ମୟ୍ହଂୟେୱ ପନ ହଦୟବ୍ଭନ୍ତରେ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି । ଏୱଂ ତାସଂ ହଦୟେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବାପି ତା ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ସମ୍ମସତି, ପରିୟନ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ଆଦିଂ ପାପେତି, ଆଦିମ୍ହି ଗହେତ୍ୱା ପରିୟନ୍ତଂ ପାପେତି, ମଜ୍ଝେ ଗହେତ୍ୱା ଉଭତୋ କୋଟିଂ ପାପେତ୍ୱା ଓସାପେତି, ଉଭତୋ କୋଟୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ମଜ୍ଝଂ ପାପେତ୍ୱା ଓସାପେତି । ବାହିରକଭଣ୍ଡପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନପାରମୀ ନାମ, ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନଉପପାରମୀ ନାମ, ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗୋ ଦାନପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମାତି ଦସ ପାରମିୟୋ ଦସ ଉପପାରମିୟୋ ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତ୍ତିଂସ ପାରମିୟୋ ତେଲୟନ୍ତଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାମେରୁଂ ମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆଲୁଳେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ସମ୍ମସତି । ତସ୍ସେୱଂ ଦସ ପାରମିୟୋ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମତେଜେନ ଚତୁନହୁତାଧିକଦ୍ୱିୟୋଜନସତସହସ୍ସବହଲା ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ହତ୍ଥିନା ଅକ୍କନ୍ତନଳକଲାପୋ ୱିୟ, ପୀଳିୟମାନଂ ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ମହାୱିରୱଂ ୱିରୱମାନା ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି । କୁଲାଲଚକ୍କଂ ୱିୟ ତେଲୟନ୍ତଚକ୍କଂ ୱିୟ ଚ ପରିବ୍ଭମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଏତ୍ତକାୟେୱ ତେ ଲୋକେ, ୟେ ଧମ୍ମା ବୋଧିପାଚନା ।

ତଦୁଦ୍ଧଂ ନତ୍ଥି ଅଞ୍ଞତ୍ର, ଦଳ୍ହଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠହ ॥

‘‘ଇମେ ଧମ୍ମେ ସମ୍ମସତୋ, ସଭାୱରସଲକ୍ଖଣେ ।

ଧମ୍ମତେଜେନ ୱସୁଧା, ଦସସହସ୍ସୀ ପକମ୍ପଥ ॥

‘‘ଚଲତି ରୱତି ପଥୱୀ, ଉଚ୍ଛୁୟନ୍ତଂୱ ପୀଳିତଂ ।

ତେଲୟନ୍ତେ ୟଥା ଚକ୍କଂ, ଏୱଂ କମ୍ପତି ମେଦନୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୬୫-୧୬୭) ।

ମହାପଥୱିୟା କମ୍ପମାନାୟ ରମ୍ମନଗରୱାସିନୋ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ୟୁଗନ୍ତୱାତବ୍ଭାହତା ମହାସାଲା ୱିୟ ମୁଚ୍ଛିତା ପପତିଂସୁ । ଘଟାଦୀନି କୁଲାଲଭାଜନାନି ପୱଟ୍ଟନ୍ତାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରନ୍ତାନି ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣାନି ଅହେସୁଂ । ମହାଜନୋ ଭୀତତସିତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ନାଗାୱଟ୍ଟୋ ଅୟଂ, ଭୂତୟକ୍ଖଦେୱତାସୁ ଅଞ୍ଞତରାୱଟ୍ଟୋ ୱାତି ନ ହି ମୟଂ ଏତଂ ଜାନାମ, ଅପିଚ ଖୋ ସବ୍ବୋପି ଅୟଂ ମହାଜନୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପାପକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଉଦାହୁ କଲ୍ୟାଣଂ, କଥେଥ ନୋ ଏତଂ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ସତ୍ଥା ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ମା ଭାୟଥ, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ନତ୍ଥି ୱୋ ଇତୋନିଦାନଂ ଭୟଂ । ୟୋ ସୋ ମୟା ଅଜ୍ଜ ‘ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ଅନାଗତେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ବ୍ୟାକତୋ, ସୋ ଇଦାନି ଦସ ପାରମିୟୋ ସମ୍ମସତି, ତସ୍ସ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ୱିଲୋଳେନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମତେଜେନ ସକଲଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଏକପ୍ପହାରେନ କମ୍ପତି ଚେୱ ରୱତି ଚା’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟାୱତା ପରିସା ଆସି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରିୱେସନେ ।

ପୱେଧମାନା ସା ତତ୍ଥ, ମୁଚ୍ଛିତା ସେସି ଭୂମିୟା ॥

‘‘ଘଟାନେକସହସ୍ସାନି, କୁମ୍ଭୀନଞ୍ଚ ସତା ବହୂ ।

ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣମଥିତା ତତ୍ଥ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଘଟ୍ଟିତା ॥

‘‘ଉବ୍ବିଗ୍ଗା ତସିତା ଭୀତା, ଭନ୍ତା ବ୍ୟଥିତମାନସା ।

ମହାଜନା ସମାଗମ୍ମ, ଦୀପଙ୍କରମୁପାଗମୁଂ ॥

‘‘କିଂ ଭୱିସ୍ସତି ଲୋକସ୍ସ, କଲ୍ୟାଣମଥ ପାପକଂ ।

ସବ୍ବୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ ଲୋକୋ, ତଂ ୱିନୋଦେହି ଚକ୍ଖୁମ ॥

‘‘ତେସଂ ତଦା ସଞ୍ଞାପେସି, ଦୀପଙ୍କରୋ ମହାମୁନି ।

ୱିସ୍ସତ୍ଥା ହୋଥ ମା ଭାଥ, ଇମସ୍ମିଂ ପଥୱିକମ୍ପନେ ॥

‘‘ୟମହଂ ଅଜ୍ଜ ବ୍ୟାକାସିଂ, ‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଭୱିସ୍ସତି’ ।

ଏସୋ ସମ୍ମସତି ଧମ୍ମଂ, ପୁବ୍ବକଂ ଜିନସେୱିତଂ ॥

‘‘ତସ୍ସ ସମ୍ମସତୋ ଧମ୍ମଂ, ବୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ଅସେସତୋ ।

ତେନାୟଂ କମ୍ପିତା ପଥୱୀ, ଦସସହସ୍ସୀ ସଦେୱକେ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୬୮-୧୭୪) ।

ମହାଜନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଂ ଆଦାୟ ରମ୍ମନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ରମ୍ମନଗରମେୱ ପାୱିସି । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଦସ ପାରମିୟୋ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନାସନା ୱୁଟ୍ଠାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା, ମନୋ ନିବ୍ବାୟି ତାୱଦେ ।

ସବ୍ବେ ମଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ, ପୁନାପି ଅଭିୱନ୍ଦିସୁଂ ॥

‘‘ସମାଦିୟିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗୁଣଂ, ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱାନ ମାନସଂ ।

ଦୀପଙ୍କରଂ ନମସ୍ସିତ୍ୱା, ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହିଂ ତଦା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୭୫-୧୭୬) ।

ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତଂ ସକଲଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଦିବ୍ବେହି ମାଲାଗନ୍ଧେହି ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟ ସୁମେଧତାପସ, ତୟା ଅଜ୍ଜ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ମହତୀ ପତ୍ଥନା ପତ୍ଥିତା, ସା ତେ ଅନନ୍ତରାୟେନ ସମିଜ୍ଝତୁ, ମା ତେ ଭୟଂ ୱା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ୱା ଅହୋସି, ସରୀରେ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ରୋଗୋ ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୁ, ଖିପ୍ପଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝ । ୟଥା ପୁପ୍ଫୂପଗଫଲୂପଗରୁକ୍ଖା ସମୟେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ଚେୱ ଫଲନ୍ତି ଚ, ତଥେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ତଂ ସମୟଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ଫୁସସ୍ସୂ’’ତିଆଦୀନି ଥୁତିମଙ୍ଗଲାନି ପୟିରୁଦାହଂସୁ । ଏୱଞ୍ଚ ପୟିରୁଦାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଟ୍ଠାନମେୱ ଅଗମଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଦେୱତାହି ଅଭିତ୍ଥୱିତୋ – ‘‘ଅହଂ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୀରିୟଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନଭଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତମେୱ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଦିବ୍ବଂ ମାନୁସକଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଦେୱା ମାନୁସକା ଉଭୋ ।

ସମୋକିରନ୍ତି ପୁପ୍ଫେହି, ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଆସନା ॥

‘‘ୱେଦୟନ୍ତି ଚ ତେ ସୋତ୍ଥିଂ, ଦେୱା ମାନୁସକା ଉଭୋ ।

ମହନ୍ତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ତଂ ଲଭସ୍ସୁ ୟଥିଚ୍ଛିତଂ ॥

‘‘ସବ୍ବୀତିୟୋ ୱିୱଜ୍ଜନ୍ତୁ, ସୋକୋ ରୋଗୋ ୱିନସ୍ସତୁ ।

ମା ତେ ଭୱନ୍ତ୍ୱନ୍ତରାୟା, ଫୁସ ଖିପ୍ପଂ ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ॥

‘‘ୟଥାପି ସମୟେ ପତ୍ତେ, ପୁପ୍ଫନ୍ତି ପୁପ୍ଫିନୋ ଦୁମା ।

ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ମହାୱୀର, ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ପୁପ୍ଫସୁ ॥

‘‘ୟଥା ୟେ କେଚି ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ପୂରୟୁଂ ଦସ ପାରମୀ ।

ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ମହାୱୀର, ପୂରୟ ଦସ ପାରମୀ ॥

‘‘ୟଥା ୟେ କେଚି ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ବୋଧିମଣ୍ଡମ୍ହି ବୁଜ୍ଝରେ ।

ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ମହାୱୀର, ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଜିନବୋଧିୟଂ ॥

‘‘ୟଥା ୟେ କେଚି ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତୟୁଂ ।

ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ମହାୱୀର, ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତୟ ॥

‘‘ପୁଣ୍ଣମାୟେ ୟଥା ଚନ୍ଦୋ, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୱିରୋଚତି ।

ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ପୁଣ୍ଣମନୋ, ୱିରୋଚ ଦସସହସ୍ସିୟଂ ॥

‘‘ରାହୁମୁତ୍ତୋ ୟଥା ସୂରିୟୋ, ତାପେନ ଅତିରୋଚତି ।

ତଥେୱ ଲୋକା ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା, ୱିରୋଚ ସିରିୟା ତୁୱଂ ॥

‘‘ୟଥା ୟା କାଚି ନଦିୟୋ, ଓସରନ୍ତି ମହୋଦଧିଂ ।

ଏୱଂ ସଦେୱକା ଲୋକା, ଓସରନ୍ତୁ ତୱନ୍ତିକେ ॥

‘‘ତେହି ଥୁତପ୍ପସତ୍ଥୋ ସୋ, ଦସ ଧମ୍ମେ ସମାଦିୟ ।

ତେ ଧମ୍ମେ ପରିପୂରେନ୍ତୋ, ପୱନଂ ପାୱିସୀ ତଦା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୭୭-୧୮୭) ।

ସୁମେଧକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ରମ୍ମନଗରୱାସିନୋପି ଖୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ସରଣାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ରମ୍ମନଗରା ନିକ୍ଖମି । ତତୋ ଉଦ୍ଧମ୍ପି ୟାୱତାୟୁକଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ତଦା ତେ ଭୋଜୟିତ୍ୱାନ, ସସଙ୍ଘଂ ଲୋକନାୟକଂ ।

ଉପଗଚ୍ଛୁଂ ସରଣଂ ତସ୍ସ, ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ॥

‘‘ସରଣଗମନେ କଞ୍ଚି, ନିୱେସେସି ତଥାଗତୋ ।

କଞ୍ଚି ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ, ସୀଲେ ଦସୱିଧେ ପରଂ ॥

‘‘କସ୍ସଚି ଦେତି ସାମଞ୍ଞଂ, ଚତୁରୋ ଫଲମୁତ୍ତମେ ।

କସ୍ସଚି ଅସମେ ଧମ୍ମେ, ଦେତି ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ॥

‘‘କସ୍ସଚି ୱରସମାପତ୍ତିୟୋ, ଅଟ୍ଠ ଦେତି ନରାସଭୋ ।

ତିସ୍ସୋ କସ୍ସଚି ୱିଜ୍ଜାୟୋ, ଛଳଭିଞ୍ଞା ପୱେଚ୍ଛତି ॥

‘‘ତେନ ୟୋଗେନ ଜନକାୟଂ, ଓୱଦତି ମହାମୁନି ।

ତେନ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ଆସି, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସାସନଂ ॥

‘‘ମହାହନୂସଭକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଦୀପଙ୍କରସନାମକୋ ।

ବହୂ ଜନେ ତାରୟତି, ପରିମୋଚେତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ॥

‘‘ବୋଧନେୟ୍ୟଂ ଜନଂ ଦିସ୍ୱା, ସତସହସ୍ସେପି ୟୋଜନେ ।

ଖଣେନ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାନ, ବୋଧେତି ତଂ ମହାମୁନି ॥

‘‘ପଠମାଭିସମୟେ ବୁଦ୍ଧୋ, କୋଟିସତମବୋଧୟି ।

ଦୁତିୟାଭିସମୟେ ନାଥୋ, ନୱୁତିକୋଟିମବୋଧୟି ॥

‘‘ୟଦା ଚ ଦେୱଭୱନମ୍ହି, ବୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମମଦେସୟି ।

ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସାନଂ, ତତିୟାଭିସମୟୋ ଅହୁ ॥

‘‘ସନ୍ନିପାତା ତୟୋ ଆସୁଂ, ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।

କୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ, ପଠମୋ ଆସି ସମାଗମୋ ॥

‘‘ପୁନ ନାରଦକୂଟମ୍ହି, ପୱିୱେକଗତେ ଜିନେ ।

ଖୀଣାସୱା ୱୀତମଲା, ସମିଂସୁ ସତକୋଟିୟୋ ॥

‘‘ୟମ୍ହି କାଲେ ମହାୱୀରୋ, ସୁଦସ୍ସନସିଲୁଚ୍ଚୟେ ।

ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସେହି, ପୱାରେସି ମହାମୁନି ॥

‘‘ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ, ଜଟିଲୋ ଉଗ୍ଗତାପନୋ ।

ଅନ୍ତଲିକ୍ଖମ୍ହି ଚରଣୋ, ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାସୁ ପାରଗୂ ॥

‘‘ଦସୱୀସସହସ୍ସାନଂ, ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୁ ।

ଏକଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭିସମୟା, ଗଣନତୋ ଅସଙ୍ଖିୟା ॥

‘‘ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ, ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଂ ଅହୂ ତଦା ।

ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ସାସରଂ ସୁୱିସୋଧିତଂ ॥

‘‘ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଛଳଭିଞ୍ଞା ମହିଦ୍ଧିକା ।

ଦୀପଙ୍କରଂ ଲୋକୱିଦୁଂ ପରିୱାରେନ୍ତି ସବ୍ବଦା ॥

‘‘ୟେ କେଚି ତେନ ସମୟେନ, ଜହନ୍ତି ମାନୁସଂ ଭୱଂ ।

ଅପ୍ପତ୍ତମାନସା ସେଖା, ଗରହିତା ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

‘‘ସୁପୁପ୍ଫିତଂ ପାୱଚନଂ, ଅରହନ୍ତେହି ତାଦିଭି ।

ଖୀଣାସୱେହି ୱିମଲେହି, ଉପସୋଭତି ସବ୍ବଦା ॥

‘‘ନଗରଂ ରମ୍ମୱତୀ ନାମ, ସୁଦେୱୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ।

ସୁମେଧା ନାମ ଜନିକା, ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ॥

‘‘ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝ ସୋ ୱସି ।

ହଂସା କୋଞ୍ଚା ମୟୂରା ଚ, ତୟୋ ପାସାଦମୁତ୍ତମା ॥

‘‘ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି, ନାରିୟୋ ସମଲଙ୍କତା ।

ପଦୁମା ନାମ ସା ନାରୀ, ଉସଭକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅତ୍ରଜୋ ॥

‘‘ନିମିତ୍ତେ ଚତୁରୋ ଦିସ୍ୱା, ହତ୍ଥିୟାନେନ ନିକ୍ଖମି ।

ଅନୂନଦସମାସାନି, ପଧାନେ ପଦହୀ ଜିନୋ ॥

‘‘ପଧାନଚାରଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ଅବୁଜ୍ଝି ମାନସଂ ମୁନି ।

ବ୍ରହ୍ମୁନା ୟାଚିତୋ ସନ୍ତୋ, ଦୀପଙ୍କରୋ ମହାମୁନି ॥

‘‘ୱତ୍ତି ଚକ୍କଂ ମହାୱୀରୋ, ନନ୍ଦାରାମେ ସିରୀଘରେ ।

ନିସିନ୍ନୋ ସିରୀସମୂଲମ୍ହି, ଅକାସି ତିତ୍ଥିୟମଦ୍ଦନଂ ॥

‘‘ସୁମଙ୍ଗଲୋ ଚ ତିସ୍ସୋ ଚ, ଅହେସୁଂ ଅଗ୍ଗସାୱକା ।

ସାଗତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ॥

ସୁନନ୍ଦା ଚ‘‘ନନ୍ଦା ଚେୱ ସୁନନ୍ଦା ଚ, ଅହେସୁଂ ଅଗ୍ଗସାୱିକା ।

ବୋଧି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ, ପିପ୍ଫଲୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

‘‘ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକା ନାମ, ଅହେସୁଂ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠକା ।

ସିରିମା କୋଣା ଉପଟ୍ଠିକା, ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ॥

‘‘ଅସୀତିହତ୍ଥମୁବ୍ବେଧୋ, ଦୀପଙ୍କରୋ ମହାମୁନି ।

ସୋଭତି ଦୀପରୁକ୍ଖୋୱ, ସାଲରାଜାୱ ଫୁଲ୍ଲିତୋ ॥

‘‘ପଭା ୱିଧାୱତି ତସ୍ସ, ସମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସ ୟୋଜନେ ।

ସତସହସ୍ସୱସ୍ସାନି, ଆୟୁ ତସ୍ସ ମହେସିନୋ ।

ତାୱତା ତିଟ୍ଠମାନୋ ସୋ, ତାରେସି ଜନତଂ ବହୁଂ ॥

‘‘ଜୋତୟିତ୍ୱାନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ସନ୍ତାରେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ।

ଜଲିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଖନ୍ଧୋୱ, ନିବ୍ବୁତୋ ସୋ ସସାୱକୋ ॥

‘‘ସା ଚ ଇଦ୍ଧି ସୋ ଚ ୟସୋ, ତାନି ଚ ପାଦେସୁ ଚକ୍କରତନାନି ।

ସବ୍ବଂ ତମନ୍ତରହିତଂ, ନନୁ ରିତ୍ତା ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାତି ॥

‘‘ଦୀପଙ୍କରୋ ଜିନୋ ସତ୍ଥା, ନନ୍ଦାରାମମ୍ହି ନିବ୍ବୁତୋ ।

ତତ୍ଥେତସ୍ସ ଜିନଥୂପୋ, ଛତ୍ତିଂସୁବ୍ବେଧୟୋଜନୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୩.୧-୩୧) ।

କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା ଅହେସୁଂ । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ, ଦୁତିୟେ କୋଟିସହସ୍ସଂ, ତତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିଜିତାୱୀ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ବୋଧିସତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ସୋ ତୀଣି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । କୋଣ୍ଡଞ୍ଞବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ରମ୍ମୱତୀ ନାମ ନଗରଂ, ସୁନନ୍ଦୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ପିତା, ସୁଜାତା ନାମ ଦେୱୀ ମାତା, ଭଦ୍ଦୋ ଚ ସୁଭଦ୍ଦୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ତିସ୍ସା ଚ ଉପତିସ୍ସା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ସାଲକଲ୍ୟାଣିରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ଅଟ୍ଠାସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ଅହୋସି ।

‘‘ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ଅପରେନ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ଅନନ୍ତତେଜୋ ଅମିତୟସୋ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଦୁରାସଦୋ’’ ॥

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେୟେୱ ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ – ମଙ୍ଗଲୋ, ସୁମନୋ, ରେୱତୋ, ସୋଭିତୋତି । ମଙ୍ଗଲସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତୀସୁ ସାୱକସନ୍ନିପାତେସୁ ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ, ତତିୟେ ନୱୁଟିକୋଟିୟୋ । ୱେମାତିକଭାତା କିରସ୍ସ ଆନନ୍ଦକୁମାରୋ ନାମ ନୱୁତିକୋଟିସଙ୍ଖାୟ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥଂ କଥେସି । ସୋ ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ତେସଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବଚରିତଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଆହ । ସବ୍ବେ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକଥେରା ୱିୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିୱାରୟିଂସୁ । ଅୟମସ୍ସ ତତିୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି ।

ୟଥା ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମନ୍ତା ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣାୟେୱ ସରୀରପ୍ପଭା ଅହୋସି, ନ ଏୱଂ ତସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ରୁକ୍ଖପଥୱୀପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦାଦୟୋ ଅନ୍ତମସୋ ଉକ୍ଖଲିୟାଦୀନି ଉପାଦାୟ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟପରିୟୋନଦ୍ଧା ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ପନସ୍ସ ନୱୁତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଅହୋସି । ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ୱିରୋଚିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଦିୱା ସୂରିୟାଲୋକେନ ୱିୟ ସତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ବୁଦ୍ଧାଲୋକେନେୱ ୱିଚରିଂସୁ । ସାୟଂ ପୁପ୍ଫିତକୁସୁମାନଂ ପାତୋ ଚ ରୱନକସକୁଣାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ଲୋକୋ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱପରିଚ୍ଛେଦଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେସି ।

କିଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୟମାନୁଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ? ନୋ ନତ୍ଥି । ତେପି ହି ଆକଙ୍ଖମାନା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱା ତତୋ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ଆଭାୟ ଫରେୟ୍ୟୁଂ । ମଙ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବପତ୍ଥନାୱସେନ ଅଞ୍ଞେସଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ୱିୟ ସରୀରପ୍ପଭା ନିଚ୍ଚମେୱ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ କିର ବୋଧିସତ୍ତଚରିୟଚରଣକାଲେ ୱେସ୍ସନ୍ତରସଦିସେ ଅତ୍ତଭାୱେଠିତୋ ସପୁତ୍ତଦାରୋ ୱଙ୍କପବ୍ବତସଦିସେ ପବ୍ବତେ ୱସି । ଅଥେକୋ ଖରଦାଠିକୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦାନଜ୍ଝାସୟତଂ ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୱଣ୍ଣେନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମହାସତ୍ତଂ ଦ୍ୱେ ଦାରକେ ୟାଚି । ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ଦଦାମି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପୁତ୍ତକେ’’ତି ୱତ୍ୱା ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ ମହାପଥୱିଂ କମ୍ପେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେପି ଦାରକେ ଅଦାସି । ୟକ୍ଖୋ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମୁଲାଲକଲାପଂ ୱିୟ ଦାରକେ ଖାଦି । ମହାପୁରିସସ୍ସ ୟକ୍ଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମୁଖେ ୱିୱଟମତ୍ତେ ଅଗ୍ଗିଜାଲଂ ୱିୟ ଲୋହିତଧାରଂ ଉଗ୍ଗିରମାନଂ ତସ୍ସ ମୁଖଂ ଦିସ୍ୱାପି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଦୋମନସ୍ସଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ‘‘ସୁଦିନ୍ନଂ ୱତ ମେ ଦାନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟତୋ ପନସ୍ସ ସରୀରେ ମହନ୍ତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉଦପାଦି । ସୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ମେ ଦାନସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅନାଗତେ ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ସରୀରତୋ ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ତସ୍ସ ତଂ ପତ୍ଥନଂ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ସରୀରତୋ ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଫରିଂସୁ ।

ଅପରମ୍ପିସ୍ସ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ଅତ୍ଥି । ସୋ କିର ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୟା ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦଣ୍ଡକଦୀପିକାୱେଠନନିୟାମେନ ସକଲସରୀରଂ ୱେଠାପେତ୍ୱା ରତନମତ୍ତମକୁଳଂ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ସପ୍ପିସ୍ସ ପୂରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସହସ୍ସୱଟ୍ଟିୟୋ ଜାଲେତ୍ୱା ତଂ ସୀସେନାଦାୟ ସକଲସରୀରଂ ଜାଲାପେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ସକଲରତ୍ତିଂ ୱୀତିନାମେତି । ଏୱଂ ୟାୱ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନା ୱାୟମନ୍ତସ୍ସାପିସ୍ସ ଲୋମକୂପମତ୍ତମ୍ପି ଉସୁମଂ ନ ଗଣ୍ହି । ପଦୁମଗବ୍ଭଂ ପୱିଟ୍ଠକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଧମ୍ମୋ ହି ନାମେସ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ରକ୍ଖତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରିଂ, ଧମ୍ମୋ ସୁଚିଣ୍ଣୋ ସୁଖମାୱହାତି ।

ଏସାନିସଂସୋ ଧମ୍ମେ ସୁଚିଣ୍ଣେ, ନ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ଧମ୍ମଚାରୀ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୩୦୩; ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨) –

ଇମସ୍ସପି କମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସରୀରୋଭାସୋ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।

ତଦା ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୁରୁଚି ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମଧୁରଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିତ୍ତକେହି ତେ ଭିକ୍ଖୂହି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘କିତ୍ତକା ପନ ୱୋ, ଭନ୍ତେ, ପରିୱାରଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ । ତଦା ସତ୍ଥୁ ପଠମସନ୍ନିପାତୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘କୋଟିସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବେହିପି ସଦ୍ଧିଂ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ସତ୍ଥା ଅଧିୱାସେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଗେହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ଏତ୍ତକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାଗୁଭତ୍ତୱତ୍ଥାଦୀନି ଦାତୁଂ ସକ୍କୋମି, ନିସୀଦନଟ୍ଠାନଂ ପନ କଥଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ?

ତସ୍ସ ସା ଚିନ୍ତା ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ଠିତସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାସନସ୍ସ ଉଣ୍ହଭାୱଂ ଜନେସି । ସକ୍କୋ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ମଂ ଇମମ୍ହା ଠାନା ଚାୱେତୁକାମୋ’’ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମହାପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୁରୁଚି ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ନିସୀଦନଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ ଚିନ୍ତେସି, ମୟାପି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସଂ ଗହେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱଡ୍ଢକିୱଣ୍ଣଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ୱାସିଫରସୁହତ୍ଥୋ ମହାପୁରିସସ୍ସ ପୁରତୋ ପାତୁରହୋସି । ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କସ୍ସଚି ଭତିୟା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ କମ୍ମଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ମମ ଅଜାନନସିପ୍ପଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଗେହଂ ୱା ମଣ୍ଡପଂ ୱା ୟୋ ୟଂ କାରେତି, ତସ୍ସ ତଂ କାତୁଂ ଜାନାମୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ମୟ୍ହଂ କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘କିଂ, ଅୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ସ୍ୱାତନାୟ ମେ କୋଟିସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୂ ନିମନ୍ତିତା । ତେସଂ ନିସୀଦନମଣ୍ଡପଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ନାମ କରେୟ୍ୟଂ ସଚେ ମେ ଭତିଂ ଦାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସଥା’’ତି । ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ତାତା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ପଦେସଂ ଓଲୋକେସି । ଦ୍ୱାଦସତେରସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ପଦେସୋ କସିଣମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ସମତଲୋ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ସତ୍ତରତନମୟୋ ମଣ୍ଡପୋ ଉଟ୍ଠହତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଓଲୋକେସି । ତାୱଦେୱ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ମଣ୍ଡପୋ ଉଟ୍ଠହି । ତସ୍ସ ସୋୱଣ୍ଣମୟେସୁ ଥମ୍ଭେସୁ ରଜତମୟା ଘଟକା ଅହେସୁଂ, ରଜତମୟେସୁ ସୋୱଣ୍ଣମୟା, ମଣିମୟେସୁ ଥମ୍ଭେସୁ ପୱାଳମୟା, ପୱାଳମୟେସୁ ମଣିମୟା, ସତ୍ତରତନମୟେସୁ ଥମ୍ଭେସୁ ସତ୍ତରତନମୟା ଘଟକା ଅହେସୁଂ । ତତୋ ‘‘ମଣ୍ଡପସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ କିଙ୍କଣିକଜାଲଂ ଓଲମ୍ବତୂ’’ତି ଓଲୋକେସି । ସହ ଓଲୋକନେନେୱ ଜାଲଂ ଓଲମ୍ବି । ୟସ୍ସ ମନ୍ଦୱାତେରିତସ୍ସ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକସ୍ସେୱ ତୂରିୟସ୍ସ ମଧୁରସଦ୍ଦୋ ନିଚ୍ଛରତି । ଦିବ୍ବସଙ୍ଗୀତିୱତ୍ତନକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ‘‘ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଗନ୍ଧଦାମମାଲାଦାମାନି ଓଲମ୍ବନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ମାଲାଦାମାନି ଓଲମ୍ବିଂସୁ । ‘‘କୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆସନାନି ଚ ଆଧାରକାନି ଚ ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ତାୱଦେୱ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ‘‘କୋଣେ କୋଣେ ଏକେକା ଉଦକଚାଟିୟୋ ଉଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ଉଦକଚାଟିୟୋ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ।

ସୋ ଏତ୍ତକଂ ମାପେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ଅୟ୍ୟ, ତୱ ମଣ୍ଡପଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଭତିଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡପଂ ଓଲୋକେସି । ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସେୱ ଚ ସକଲସରୀରଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାୟ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମଣ୍ଡପଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ନାୟଂ ମଣ୍ଡପୋ ମନୁସ୍ସଭୂତେନ କତୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ମୟ୍ହଂ ଗୁଣଂ ଆଗମ୍ମ ଅଦ୍ଧା ସକ୍କଭୱନଂ ଉଣ୍ହଂ ଭୱିସ୍ସତି । ତତୋ ସକ୍କେନ ଦେୱରଞ୍ଞା ଅୟଂ ମଣ୍ଡପୋ କାରିତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ନ ଖୋ ପନ ମେ ୟୁତ୍ତଂ ଏୱରୂପେ ମଣ୍ଡପେ ଏକଦିୱସଂୟେୱ ଦାନଂ ଦାତୁଂ, ସତ୍ତାହଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ବାହିରକଦାନଞ୍ହି ତତ୍ତକମ୍ପି ସମାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ତୁଟ୍ଠିଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଲଙ୍କତସୀସଂ ପନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜିତଅକ୍ଖୀନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ହଦୟମଂସଂ ୱା ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦିନ୍ନକାଲେ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଚାଗଂ ନିସ୍ସାୟ ତୁଟ୍ଠି ନାମ ହୋତି । ଅମ୍ହାକମ୍ପି ହି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସିୱିରାଜଜାତକେ ଦେୱସିକଂ ପଞ୍ଚକହାପଣସତସହସ୍ସାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ନଗରମଜ୍ଝେ ଚ ଦାନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ଚାଗତୁଟ୍ଠିଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ୟଦା ପନସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଣ୍ଣେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଅକ୍ଖୀନି ୟାଚି, ତଦା ତାନି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଦଦମାନସ୍ସେୱ ହାସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାହୋସି । ଏୱଂ ଦିନ୍ନଦାନଂ ନିସ୍ସାୟ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ତିତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ସୋପି ମହାପୁରିସୋ ‘‘ସତ୍ତାହଂ ମୟା କୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦାନଂ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମଣ୍ଡପେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଗୱପାନଂ ନାମ ଅଦାସି । ଗୱପାନନ୍ତି ମହନ୍ତେ ମହନ୍ତେ କୋଲମ୍ବେ ଖୀରସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଘନପାକପକ୍କେ ଖୀରେ ଥୋକେ ତଣ୍ଡୁଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମଧୁସକ୍କରଚୁଣ୍ଣସପ୍ପୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭୋଜନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ମନୁସ୍ସାୟେୱ ପନ ପରିୱିସିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ଦେୱାପି ଏକନ୍ତରିକା ହୁତ୍ୱା ପରିୱିସିଂସୁ । ଦ୍ୱାଦସତେରସୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଠାନମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନପ୍ପହୋସିୟେୱ, ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ନିସୀଦିଂସୁ । ପରିୟୋସାନଦିୱସେ ପନ ସବ୍ବଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତାନି ଧୋୱାପେତ୍ୱା ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ସପ୍ପିନୱନୀତତେଲମଧୁଫାଣିତାନଂ ପୂରେତ୍ୱା ତିଚୀୱରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଦାସି, ସଙ୍ଘନୱକଭିକ୍ଖୁନା ଲଦ୍ଧଚୀୱରସାଟକା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକା ଅହେସୁଂ ।

ସତ୍ଥା ଅନୁମୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ – ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ ଏୱରୂପଂ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି, କୋ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ – ‘‘ଅନାଗତେ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତ୍ତକଂ ନାମ କାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ମହାପୁରିସୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ କିର ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମି, କୋ ମେ ଘରାୱାସେନ ଅତ୍ଥୋ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଥାରୂପଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ପହାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ମଙ୍ଗଲୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ମଙ୍ଗଲସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ଉତ୍ତରଂ ନାମ ଅହୋସି, ପିତାପି ଉତ୍ତରୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ, ମାତାପି ଉତ୍ତରା ନାମ ଦେୱୀ, ସୁଦେୱୋ ଚ ଧମ୍ମସେନୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ପାଲିତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସୀୱଲୀ ଚ ଅସୋକା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ନାଗରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ଅଟ୍ଠାସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ ଅହୋସି । ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଦସ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଏକନ୍ଧକାରାନି ଅହେସୁଂ । ସବ୍ବଚକ୍କୱାଳେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ମହନ୍ତଂ ଆରୋଦନପରିଦେୱନଂ ଅହୋସି ।

‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ଅପରେନ, ମଙ୍ଗଲୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ତମଂ ଲୋକେ ନିହନ୍ତ୍ୱାନ, ଧମ୍ମୋକ୍କମଭିଧାରୟୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୫.୧) ।

ସୁମନୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ଏୱଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଅନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପରଭାଗେ ସୁମନୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ । ଦୁତିୟେ କଞ୍ଚନପବ୍ବତମ୍ହି ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସାନି, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିସହସ୍ସାନି । ତଦା ମହାସତ୍ତୋ ଅତୁଲୋ ନାମ ନାଗରାଜା ଅହୋସି ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ । ସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଞାତିସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ନାଗଭୱନା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱାରସ୍ସ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦିବ୍ବତୂରିୟେହି ଉପହାରଂ କାରେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗାନି ଦତ୍ୱା ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ମେଖଲଂ ନାମ ଅହୋସି, ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ସିରିମା ନାମ ମାତା ଦେୱୀ, ସରଣୋ ଚ ଭାୱିତତ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଉଦେନୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସୋଣା ଚ ଉପସୋଣା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ନାଗରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ନୱୁତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ ଅହୋସି, ନୱୁତିୟେୱ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ଅହୋସି ।

‘‘ମଙ୍ଗଲସ୍ସ ଅପରେନ, ସୁମନୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ସବ୍ବଧମ୍ମେହି ଅସମୋ, ସବ୍ବସତ୍ତାନମୁତ୍ତମୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୬.୧) ।

ରେୱତୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ରେୱତୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ଗଣନା ନତ୍ଥି, ଦୁତିୟେ କୋଟିସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ତଥା ତତିୟେ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅତିଦେୱୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ କିଲେସପ୍ପହାନେ ୱଣ୍ଣଂ ସୁତ୍ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗେନ ପୂଜଂ ଅକାସି । ସୋପି ନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ସୁଧଞ୍ଞୱତୀ ନାମ ଅହୋସି, ପିତା ୱିପୁଲୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ, ମାତା ୱିପୁଲା ନାମ, ୱରୁଣୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଦେୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସମ୍ଭୱୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଭଦ୍ଦା ଚ ସୁଭଦ୍ଦା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ନାଗରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ଆୟୁ ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନୀତି ।

‘‘ସୁମନସ୍ସ ଅପରେନ, ରେୱତୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ଅନୂପମୋ ଅସଦିସୋ, ଅତୁଲୋ ଉତ୍ତମୋ ଜିନୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୭.୧) ।

ସୋଭିତୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ସୋଭିତୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଜିତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ସୋପି ନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ସୁଧମ୍ମଂ ନାମ ଅହୋସି, ପିତା ସୁଧମ୍ମୋ ନାମ ରାଜା, ମାତାପି ସୁଧମ୍ମା ନାମ ଦେୱୀ, ଅସମୋ ଚ ସୁନେତ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅନୋମୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ନକୁଲା ଚ ସୁଜାତା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ନାଗରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ ଅହୋସି, ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ।

‘‘ରେୱତସ୍ସ ଅପରେନ, ସୋଭିତୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ସମାହିତୋ ସନ୍ତଚିତ୍ତୋ, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୮.୧) ।

ଅନୋମଦସ୍ସୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ତୟୋ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ଅନୋମଦସ୍ସୀ, ପଦୁମୋ, ନାରଦୋତି । ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମେ ଅଟ୍ଠ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ସତ୍ତ, ତତିୟେ ଛ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏକୋ ୟକ୍ଖସେନାପତି ଅହୋସି ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ୟକ୍ଖାନଂ ଅଧିପତି । ସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଚନ୍ଦୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ୟସୱା ନାମ ରାଜା ପିତା, ୟସୋଧରା ନାମ ମାତା ଦେୱୀ, ନିସଭୋ ଚ ଅନୋମୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ୱରୁଣୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସୁନ୍ଦରୀ ଚ ସୁମନା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ଅଜ୍ଜୁନରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ ଅହୋସି, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ।

‘‘ସୋଭିତସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ଅନୋମଦସ୍ସୀ ଅମିତୟସୋ, ତେଜସ୍ସୀ ଦୁରତିକ୍କମୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୯.୧) ।

ପଦୁମୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ପଦୁମୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ତୀଣି ସତସହସ୍ସାନି, ତତିୟେ ଅଗାମକେ ଅରଞ୍ଞେ ମହାୱନସଣ୍ଡୱାସୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦ୍ୱେ ସତସହସ୍ସାନି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୀହୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ପୀତିସୁଖେନେୱ ଗୋଚରାୟ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ସତ୍ଥା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ସୀହଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେପି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଭିକ୍ଖୂ ତାୱଦେୱ ଆଗମିଂସୁ । ସୀହୋପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ମନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ପଦୁମସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଚମ୍ପକଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ଅସମୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ମାତା ଅସମା ନାମ ଦେୱୀ, ସାଲୋ ଚ ଉପସାଲୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ୱରୁଣୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ରାମା ଚ ସୁରାମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ସୋଣରୁକ୍ଖୋ ନାମ ବୋଧି, ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ସରୀରଂ ଅହୋସି, ଆୟୁ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ପଦୁମୋ ନାମ ନାମେନ, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱ॰ ୧୦.୧) ।

ନାରଦୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ନାରଦୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସାନି, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିସହସ୍ସାନି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଚ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଚିଣ୍ଣୱସୀ ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଲୋହିତଚନ୍ଦନେନ ପୂଜଂ ଅକାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଧଞ୍ଞୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ସୁଦେୱୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ପିତା, ଅନୋମା ନାମ ମାତା ଦେୱୀ, ଭଦ୍ଦସାଲୋ ଚ ଜିତମିତ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ୱାସେଟ୍ଠୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଉତ୍ତରା ଚ ଫଗ୍ଗୁନୀ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ମହାସୋଣରୁକ୍ଖୋ ନାମ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅଟ୍ଠାସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ପଦୁମସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ନାରଦୋ ନାମ ନାମେନ, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୧.୧) ।

ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ନାରଦବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଏକୋୱ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମେ ସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ୱେଭାରପବ୍ବତେ ନୱୁତିକୋଟିସହସ୍ସାନି, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିସହସ୍ସାନି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଜଟିଲୋ ନାମ ମହାରଟ୍ଠିୟୋ ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ ସଚୀୱରଂ ଦାନଂ ଅଦାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ କାଲେ ତିତ୍ଥିୟା ନାମ ନାହେସୁଂ । ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସା ବୁଦ୍ଧମେୱ ସରଣଂ ଅଗମଂସୁ । ତସ୍ସ ନଗରଂ ହଂସୱତୀ ନାମ ଅହୋସି, ପିତା ଆନନ୍ଦୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ, ମାତା ସୁଜାତା ନାମ ଦେୱୀ, ଦେୱଲୋ ଚ ସୁଜାତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସୁମନୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଅମିତା ଚ ଅସମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ସାଲରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ସରୀରପ୍ପଭା ସମନ୍ତତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାନି ଗଣ୍ହି, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୂତି ।

‘‘ନାରଦସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ଜିନୋ, ଅକ୍ଖୋଭୋ ସାଗରୂପମୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୨.୧) ।

ସୁମେଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ତିଂସ କପ୍ପସହସ୍ସାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସୁମେଧୋ ଚ ସୁଜାତୋ ଚାତି ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ସୁମେଧସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ସୁଦସ୍ସନନଗରେ କୋଟିସତଂ ଖୀଣାସୱା ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉତ୍ତରୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ନିଦହିତ୍ୱା ଠପିତଂୟେୱ ଅସୀତିକୋଟିଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ସୋପି ନଂ ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ସୁମେଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୁଦସ୍ସନଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ମାତାପି ସୁଦତ୍ତା ନାମ ଦେୱୀ, ସରଣୋ ଚ ସବ୍ବକାମୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସାଗରୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ରାମା ଚ ସୁରାମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ମହାନୀପରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅଟ୍ଠାସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ଆୟୁ ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଅପରେନ, ସୁମେଧୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ଦୁରାସଦୋ ଉଗ୍ଗତେଜୋ, ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତମୋ ମୁନୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୩.୧) ।

ସୁଜାତୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ସୁଜାତୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ପଞ୍ଞାସଂ, ତତିୟେ ଚତ୍ତାଲୀସଂ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ହୁତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତହି ରତନେହି ଚତୁମହାଦୀପରଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି । ସକଲରଟ୍ଠୱାସିନୋ ରଟ୍ଠୁପ୍ପାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଆରାମିକକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିଚ୍ଚଂ ମହାଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ସୁମଙ୍ଗଲଂ ନାମ ଅହୋସି, ଉଗ୍ଗତୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ପଭାୱତୀ ନାମ ମାତା, ସୁଦସ୍ସନୋ ଚ ସୁଦେୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ନାରଦୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ନାଗା ଚ ନାଗସମାଲା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ମହାୱେଳୁରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି । ସୋ କିର ମନ୍ଦଚ୍ଛିଦ୍ଦୋ ଘନକ୍ଖନ୍ଧୋ ଉପରି ନିଗ୍ଗତାହି ମହାସାଖାହି ମୋରପିଞ୍ଛକଲାପୋ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସରୀରଂ ପଣ୍ଣାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ଆୟୁ ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡକପ୍ପମ୍ହି, ସୁଜାତୋ ନାମ ନାୟକୋ ।

ସୀହହନୂସଭକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଦୁରାସଦୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୪.୧) ।

ପିୟଦସ୍ସୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ଅଟ୍ଠାରସକପ୍ପସତମତ୍ଥକେ ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ପିୟଦସ୍ସୀ, ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀତି ତୟୋ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ପିୟଦସ୍ସିସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମେ କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପୋ ନାମ ମାଣୱୋ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଙ୍ଗତୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା କୋଟିସତସହସ୍ସଧନପରିଚ୍ଚାଗେନ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେତ୍ୱା ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅଟ୍ଠାରସକପ୍ପସତଚ୍ଚୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅନୋମଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ପିତା ସୁଦିନ୍ନୋ ନାମ ରାଜା, ମାତା ଚନ୍ଦା ନାମ, ପାଲିତୋ ଚ ସବ୍ବଦସ୍ସୀ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସୋଭିତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସୁଜାତା ଚ ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, କକୁଧରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସଂ ଆୟୂତି ।

‘‘ସୁଜାତସ୍ସ ଅପରେନ, ସୟମ୍ଭୂ ଲୋକନାୟକୋ ।

ଦୁରାସଦୋ ଅସମସମୋ, ପିୟଦସ୍ସୀ ମହାୟସୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୫.୧) ।

ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ ନାମ ଭଗୱା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମେ ଅଟ୍ଠନୱୁତି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ଅଟ୍ଠାସୀତିସତସହସ୍ସାନି, ତଥା ତତିୟେ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୁସୀମୋ ନାମ ମହିଦ୍ଧିକୋ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱଲୋକତୋ ମନ୍ଦାରୱପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପୂଜେସି, ସୋପି ନଂ ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ସାଗରୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ସୁଦସ୍ସନା ନାମ ମାତା, ସନ୍ତୋ ଚ ଉପସନ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅଭୟୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଧମ୍ମା ଚ ସୁଧମ୍ମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ସରୀରପ୍ପଭା ସମନ୍ତତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ୟୋଜନମତ୍ତଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି, ଆୟୁ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସନ୍ତି ।

‘‘ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡକପ୍ପମ୍ହି, ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ ନରାସଭୋ ।

ମହାତମଂ ନିହନ୍ତ୍ୱାନ, ପତ୍ତୋ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୬.୧) ।

ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମେ କୋଟିସତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ହୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧପୁପ୍ଫେହି ଚ ଦିବ୍ବତୂରିୟେହି ଚ ପୂଜଂ ଅକାସି, ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସରଣଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ପିତା ସରଣୋ ନାମ ରାଜା, ମାତା ସୁନନ୍ଦା ନାମ ଦେୱୀ, ପଦୁମୋ ଚ ଫୁସ୍ସଦେୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସୁନେତ୍ତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଖେମା ଚ ସବ୍ବନାମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ରତ୍ତଙ୍କୁରରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ‘‘ବିମ୍ବିଜାଲୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ସରୀରଂ ପନସ୍ସ ଅସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୂତି ।

‘‘ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡକପ୍ପମ୍ହି, ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ ମହାୟସୋ ।

ତମନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା, ଅତିରୋଚତି ସଦେୱକେ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୭.୧) ।

ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ଚତୁନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଏକୋୱ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ କୋଟିସତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉଗ୍ଗତେଜୋ ଅଭିଞ୍ଞାବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ମଙ୍ଗଲୋ ନାମ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ମହାଜମ୍ବୁଫଲଂ ଆହରିତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ତଂ ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଚତୁନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନଗରଂ ୱେଭାରଂ ନାମ ଅହୋସି, ପିତା ଜୟସେନୋ ନାମ ରାଜା, ମାତା ସୁଫସ୍ସା ନାମ ଦେୱୀ, ସମ୍ବଲୋ ଚ ସୁମିତ୍ତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ରେୱତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସୀୱଲା ଚ ସୁରାମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, କଣିକାରରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୂତି ।

‘‘ଧମ୍ମଦସ୍ସିସ୍ସ ଅପରେନ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ଲୋକନାୟକୋ ।

ନିହନିତ୍ୱା ତମଂ ସବ୍ବଂ, ସୂରିୟୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୮.୧) ।

ତିସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ତିସ୍ସୋ ଫୁସ୍ସୋତି ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତିସ୍ସସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ଭିକ୍ଖୂନଂ କୋଟିସତଂ ଅହୋସି, ଦୁତିୟେ ନୱୁତିକୋଟିୟୋ, ତତିୟେ ଅସୀତିକୋଟିୟୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ମହାଭୋଗୋ ମହାୟସୋ ସୁଜାତୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମହିଦ୍ଧିକଭାୱଂ ପତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବମନ୍ଦାରୱପଦୁମପାରିଚ୍ଛତ୍ତକପୁପ୍ଫାନି ଆଦାୟ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି, ଆକାସେ ପୁପ୍ଫୱିତାନଂ ଅକାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଇତୋ ଦ୍ୱେନୱୁତିକପ୍ପମତ୍ଥକେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଖେମଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ପିତା ଜନସନ୍ଧୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ, ମାତା ପଦୁମା ନାମ ଦେୱୀ, ବ୍ରହ୍ମଦେୱୋ ଚ ଉଦୟୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସୁମନୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଫୁସ୍ସା ଚ ସୁଦତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ଅସନରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ଆୟୂତି ।

‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଅପରେନ, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ଅନନ୍ତତେଜୋ ଅମିତୟସୋ, ତିସ୍ସୋ ଲୋକଗ୍ଗନାୟକୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧୯.୧) ।

ଫୁସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଫୁସ୍ସୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ପଣ୍ଣାସ, ତତିୟେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିଜିତାୱୀ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ମହାରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତୀଣି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି, ସୀଲପାରମିଞ୍ଚ ପୂରେସି । ସୋପି ନଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାସି ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ଜୟସେନୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ସିରିମା ନାମ ମାତା, ସୁରକ୍ଖିତୋ ଚ ଧମ୍ମସେନୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସଭିୟୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଚାଲା ଚ ଉପଚାଲା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ଆମଲକରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ନୱୁତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡକପ୍ପମ୍ହି, ଅହୁ ସତ୍ଥା ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଅନୂପମୋ ଅସମସମୋ, ଫୁସ୍ସୋ ଲୋକଗ୍ଗନାୟକୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୦.୧) ।

ୱିପସ୍ସୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ୱିପସ୍ସୀ ନାମ ଭଗୱା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସଂ ଅହୋସି, ଦୁତିୟେ ଏକସତସହସ୍ସଂ, ତତିୟେ ଅସୀତିସହସ୍ସାନି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଅତୁଲୋ ନାମ ନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତରତନଖଚିତଂ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ମହାପୀଠଂ ଭଗୱତୋ ଅଦାସି । ସୋପି ନଂ ‘‘ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ବନ୍ଧୁମତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ବନ୍ଧୁମା ନାମ ରାଜା ପିତା, ବନ୍ଧୁମତୀ ନାମ ମାତା, ଖଣ୍ଡୋ ଚ ତିସ୍ସୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅସୋକୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଚନ୍ଦା ଚ ଚନ୍ଦମିତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ପାଟଲିରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଅସୀତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ସରୀରପ୍ପଭା ସଦା ସତ୍ତ ୟୋଜନାନି ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି, ଅସୀତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସ ଚ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ୱିପସ୍ସୀ ନାମ ନାମେନ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୧.୧) ।

ସିଖୀ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇତୋ ଏକତ୍ତିଂସକପ୍ପେ ସିଖୀ ଚ ୱେସ୍ସଭୂଚାତି ଦ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ । ସିଖିସ୍ସାପି ଭଗୱତୋ ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସଂ ଅହୋସି, ଦୁତିୟେ ଅସୀତିସହସ୍ସାନି, ତତିୟେ ସତ୍ତତିସହସ୍ସାନି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅରିନ୍ଦମୋ ନାମ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସଚୀୱରଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ତରତନପଟିମଣ୍ଡିତଂ ହତ୍ଥିରତନଂ ଦତ୍ୱା ହତ୍ଥିପ୍ପମାଣଂ କତ୍ୱା କପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ଅଦାସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଇତୋ ଏକତ୍ତିଂସକପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଅରୁଣୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ଅରୁଣୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ପିତା, ପଭାୱତୀ ନାମ ମାତା, ଅଭିଭୂ ଚ ସମ୍ଭୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଖେମଙ୍କରୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସଖିଲା ଚ ପଦୁମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ପୁଣ୍ଡରୀକରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ସତ୍ତତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ସରୀରପ୍ପଭା ୟୋଜନତ୍ତୟଂ ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି, ସତ୍ତତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

ସିଖିୱ୍ହୟୋ ଆସି ଜିନୋ, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୨.୧) ।

ୱେସ୍ସଭୂ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ୱେସ୍ସଭୂ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା । ପଠମସନ୍ନିପାତେ ଅସୀତି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ଦୁତିୟେ ସତ୍ତତି, ତତିୟେ ସଟ୍ଠି । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ନାମ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସଚୀୱରଂ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆଚାରଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧରତନେ ଚିତ୍ତୀକାରପୀତିବହୁଲୋ ଅହୋସି । ସୋପି ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଇତୋ ଏକତ୍ତିଂସକପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଅନୋମଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ସୁପ୍ପତୀତୋ ନାମ ରାଜା ପିତା, ୟସୱତୀ ନାମ ମାତା, ସୋଣୋ ଚ ଉତ୍ତରୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଉପସନ୍ତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାୟୋ, ରାମା ଚ ସୁରାମା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ସାଲରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ସଟ୍ଠିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ସଟ୍ଠି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ତତ୍ଥେୱ ମଣ୍ଡକପ୍ପମ୍ହି, ଅସମୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ୱେସ୍ସଭୂ ନାମ ନାମେନ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ସୋ ଜିନୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୩.୧) ।

କକୁସନ୍ଧୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତା କକୁସନ୍ଧୋ, କୋଣାଗମନୋ, କସ୍ସପୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱାତି । କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଏକୋୱ ସାୱକସନ୍ନିପାତୋ, ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାଲୀସ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଖେମୋ ନାମ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସପତ୍ତଚୀୱରଂ ମହାଦାନଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଜନାଦିଭେସଜ୍ଜାନି ଚ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଖେମଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ଅଗ୍ଗିଦତ୍ତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପିତା, ୱିସାଖା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତା, ୱିଧୁରୋ ଚ ସଞ୍ଜୀୱୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ବୁଦ୍ଧିଜୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସାମା ଚ ଚମ୍ପା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ମହାସିରୀସରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ଚତ୍ତାଲୀସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘ୱେସ୍ସଭୁସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

କକୁସନ୍ଧୋ ନାମ ନାମେନ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଦୁରାସଦୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୪.୧) ।

କୋଣାଗମନୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ କୋଣାଗମନୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ଏକୋୱ ସାୱକସନ୍ନିପାତୋ, ତତ୍ଥ ତିଂସ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ପବ୍ବତୋ ନାମ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ପତ୍ତୁଣ୍ଣଚୀନପଟକୋସେୟ୍ୟକମ୍ବଲଦୁକୂଲାନି ଚେୱ ସୁୱଣ୍ଣପଟିକଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୋଭୱତୀ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି, ୟଞ୍ଞଦତ୍ତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପିତା, ଉତ୍ତରା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତା, ଭିୟ୍ୟସୋ ଚ ଉତ୍ତରୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସୋତ୍ଥିଜୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ସମୁଦ୍ଦା ଚ ଉତ୍ତରା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ଉଦୁମ୍ବରରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ତିଂସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ତିଂସ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

କୋଣାଗମନୋ ନାମ ଜିନୋ, ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ ନରାସଭୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୫.୧) ।

କସ୍ସପୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ କସ୍ସପୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଉଦପାଦି । ତସ୍ସାପି ଏକୋୱ ସାୱକସନ୍ନିପାତୋ, ତତ୍ଥ ୱୀସତି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ଜୋତିପାଲୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ଭୂମିୟଞ୍ଚେୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଚ ପାକଟୋ ଘଟିକାରସ୍ସ କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ ମିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ସୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ତୀଣି ପିଟକାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱତ୍ତାୱତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ସୋଭେସି । ସୋପି ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଜାତନଗରଂ ବାରାଣସୀ ନାମ ଅହୋସି, ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପିତା, ଧନୱତୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ମାତା, ତିସ୍ସୋ ଚ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ସବ୍ବମିତ୍ତୋ ନାମୁପଟ୍ଠାକୋ, ଅନୁଳା ଚ ଉରୁୱେଳା ଚ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱିକା, ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ ବୋଧି, ସରୀରଂ ୱୀସତିହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ଅହୋସି, ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୂତି ।

‘‘କୋଣାଗମନସ୍ସ ଅପରେନ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ।

କସ୍ସପୋ ନାମ ଗୋତ୍ତେନ, ଧମ୍ମରାଜା ପଭଙ୍କରୋ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨୬.୧) ।

ୟସ୍ମିଂ ପନ କପ୍ପେ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋ ଉଦପାଦି, ତସ୍ମିଂ ଅଞ୍ଞେପି ତୟୋ ବୁଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ । ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେ ଇଧ ନ ଦସ୍ସିତା । ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ତଣ୍ହଙ୍କରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତଣ୍ହଙ୍କରୋ ମେଧଙ୍କରୋ, ଅଥୋପି ସରଣଙ୍କରୋ ।

ଦୀପଙ୍କରୋ ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ॥

‘‘ମଙ୍ଗଲୋ ଚ ସୁମନୋ ଚ, ରେୱତୋ ସୋଭିତୋ ମୁନି ।

ଅନୋମଦସ୍ସୀ ପଦୁମୋ, ନାରଦୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ॥

‘‘ସୁମେଧୋ ଚ ସୁଜାତୋ ଚ, ପିୟଦସ୍ସୀ ମହାୟସୋ ।

ଅତ୍ଥଦସ୍ସୀ ଧମ୍ମଦସ୍ସୀ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ଲୋକନାୟକୋ ॥

‘‘ତିସ୍ସୋ ଫୁସ୍ସୋ ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିପସ୍ସୀ ସିଖୀ ୱେସ୍ସଭୂ ।

କକୁସନ୍ଧୋ କୋଣାଗମନୋ, କସ୍ସପୋ ଚାପି ନାୟକୋ ॥

‘‘ଏତେ ଅହେସୁଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ୱୀତରାଗା ସମାହିତା ।

ସତରଂସୀୱ ଉପ୍ପନ୍ନା, ମହାତମୱିନୋଦନା ।

ଜଲିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଖନ୍ଧାୱ, ନିବ୍ବୁତା ତେ ସସାୱକା’’ତି ॥

ଗୋତମୋ ବୁଦ୍ଧୋ

ତତ୍ଥ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦୀପଙ୍କରାଦୀନଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଅଧିକାରଂ କରୋନ୍ତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଆଗତୋ । କସ୍ସପସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ ଓରଭାଗେ ଠପେତ୍ୱା ଇମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଇତି ଦୀପଙ୍କରାଦୀନଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ପନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ୟେନେନ –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) –

ଇମେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରେନ ‘‘ହନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧକରେ ଧମ୍ମେ, ୱିଚିନାମି ଇତୋ ଚିତୋ’’ତି ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱିଚିନନ୍ତୋ ତଦା ଦକ୍ଖିଂ, ପଠମଂ ଦାନପାରମି’’ନ୍ତି ଦାନପାରମିତାଦୟୋ ବୁଦ୍ଧକାରକଧମ୍ମା ଦିଟ୍ଠା, ପୂରେନ୍ତୋୟେୱ ୟାୱ ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱୋ ଆଗମି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ୟେ ତେ କତାଭିନୀହାରାନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଆନିସଂସା ସଂୱଣ୍ଣିତା –

‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା ।

ସଂସରଂ ଦୀଘମଦ୍ଧାନଂ, କପ୍ପକୋଟିସତେହିପି ॥

‘‘ଅୱୀଚିମ୍ହି ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ଲୋକନ୍ତରେସୁ ଚ ।

ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହା ଖୁପ୍ପିପାସା, ନ ହୋନ୍ତି କାଲକଞ୍ଜିକା ॥

‘‘ନ ହୋନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକା ପାଣା, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତାପି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।

ଜାୟମାନା ମନୁସ୍ସେସୁ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ନ ଭୱନ୍ତି ତେ ॥

‘‘ସୋତୱେକଲ୍ଲତା ନତ୍ଥି, ନ ଭୱନ୍ତି ମୂଗପକ୍ଖିକା ।

ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନପଣ୍ଡକା ॥

‘‘ନ ଭୱନ୍ତି ପରିୟାପନ୍ନା, ବୋଧିୟା ନିୟତା ନରା ।

ମୁତ୍ତା ଆନନ୍ତରିକେହି, ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧଗୋଚରା ॥

‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ନ ସେୱନ୍ତି, କମ୍ମକିରିୟଦସ୍ସନା ।

ୱସମାନାପି ସଗ୍ଗେସୁ, ଅସଞ୍ଞଂ ନୁପପଜ୍ଜରେ ॥

‘‘ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଦେୱେସୁ, ହେତୁ ନାମ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ନେକ୍ଖମ୍ମନିନ୍ନା ସପ୍ପୁରିସା, ୱିସଂୟୁତ୍ତା ଭୱାଭୱେ ।

ଚରନ୍ତି ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାୟୋ, ପୂରେନ୍ତି ସବ୍ବପାରମୀ’’ତି ॥

ତେ ଆନିସଂସେ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱାୱ ଆଗତୋ । ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତସ୍ସ ଚସ୍ସ ଅକିତ୍ତିବ୍ରାହ୍ମଣକାଲେ, ସଙ୍ଖବ୍ରାହ୍ମଣକାଲେ, ଧନଞ୍ଚୟରାଜକାଲେ, ମହାସୁଦସ୍ସନରାଜକାଲେ, ମହାଗୋୱିନ୍ଦକାଲେ, ନିମିମହାରାଜକାଲେ, ଚନ୍ଦକୁମାରକାଲେ, ୱିସୟ୍ହସେଟ୍ଠିକାଲେ, ସିୱିରାଜକାଲେ, ୱେସ୍ସନ୍ତରରାଜକାଲେତି ଦାନପାରମିତାୟ ପୂରିତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକନ୍ତେନ ପନସ୍ସ ସସପଣ୍ଡିତଜାତକେ –

‘‘ଭିକ୍ଖାୟ ଉପଗତଂ ଦିସ୍ୱା, ସକତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜିଂ ।

ଦାନେନ ମେ ସମୋ ନତ୍ଥି, ଏସା ମେ ଦାନପାରମୀ’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୧.ତସ୍ସୁଦ୍ଦାନ) –

ଏୱଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦାନପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ତଥା ସୀଲୱନାଗରାଜକାଲେ, ଚମ୍ପେୟ୍ୟନାଗରାଜକାଲେ, ଭୂରିଦତ୍ତନାଗରାଜକାଲେ, ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜକାଲେ, ଜୟଦ୍ଦିସରାଜପୁତ୍ତକାଲେ, ଅଲୀନସତ୍ତୁକୁମାରକାଲେତି ସୀଲପାରମିତାୟ ପୂରିତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକନ୍ତେନ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଖପାଲଜାତକେ –

‘‘ସୂଲେହି ୱିଜ୍ଝୟନ୍ତୋପି, କୋଟ୍ଟିୟନ୍ତୋପି ସତ୍ତିଭି ।

ଭୋଜପୁତ୍ତେ ନ କୁପ୍ପାମି, ଏସା ମେ ସୀଲପାରମୀ’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୨.୯୧) –

ଏୱଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ସୀଲପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ତଥା ସୋମନସ୍ସକୁମାରକାଲେ, ହତ୍ଥିପାଲକୁମାରକାଲେ, ଅୟୋଘରପଣ୍ଡିତକାଲେତି ମହାରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିତାୟ ପୂରିତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକନ୍ତେନ ପନସ୍ସ ଚୂଳସୁତସୋମଜାତକେ –

‘‘ମହାରଜ୍ଜଂ ହତ୍ଥଗତଂ, ଖେଳପିଣ୍ଡଂୱ ଛଡ୍ଡୟିଂ ।

ଚଜତୋ ନ ହୋତି ଲଗ୍ଗନଂ, ଏସା ମେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ନିସ୍ସଙ୍ଗତାୟ ରଜ୍ଜଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ତଥା ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତକାଲେ, ମହାଗୋୱିନ୍ଦପଣ୍ଡିତକାଲେ, କୁଦ୍ଦାଲପଣ୍ଡିତକାଲେ, ଅରକପଣ୍ଡିତକାଲେ, ବୋଧିପରିବ୍ବାଜକକାଲେ, ମହୋସଧପଣ୍ଡିତକାଲେତି ପଞ୍ଞାପାରମିତାୟ ପୂରିତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକନ୍ତେନ ପନସ୍ସ ସତ୍ତୁଭସ୍ତଜାତକେ ସେନକପଣ୍ଡିତକାଲେ –

‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱିଚିନନ୍ତୋହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମୋଚୟିଂ ଦୁଖା ।

ପଞ୍ଞାୟ ମେ ସମୋ ନତ୍ଥି, ଏସା ମେ ପଞ୍ଞାପାରମୀ’’ତି ॥ –

ଅନ୍ତୋଭସ୍ତଗତଂ ସପ୍ପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ତଥା ୱୀରିୟପାରମିତାଦୀନମ୍ପି ପୂରିତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଏକନ୍ତେନ ପନସ୍ସ ମହାଜନକଜାତକେ –

‘‘ଅତୀରଦସ୍ସୀ ଜଲମଜ୍ଝେ, ହତା ସବ୍ବେୱ ମାନୁସା ।

ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥା ନତ୍ଥି, ଏସା ମେ ୱୀରିୟପାରମୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ତରନ୍ତସ୍ସ ୱୀରିୟପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ଖନ୍ତିୱାଦିଜାତକେ –

‘‘ଅଚେତନଂୱ କୋଟ୍ଟେନ୍ତେ, ତିଣ୍ହେନ ଫରସୁନା ମମଂ ।

କାସିରାଜେ ନ କୁପ୍ପାମି, ଏସା ମେ ଖନ୍ତିପାରମୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ଅଚେତନଭାୱେନ ୱିୟ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତସ୍ସ ଖନ୍ତିପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ମହାସୁତସୋମଜାତକେ –

‘‘ସଚ୍ଚୱାଚଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତୋ, ଚଜିତ୍ୱା ମମ ଜୀୱିତଂ ।

ମୋଚେସିଂ ଏକସତଂ ଖତ୍ତିୟେ, ଏସା ମେ ସଚ୍ଚପାରମୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ଜୀୱିତଂ ଚଜିତ୍ୱା ସଚ୍ଚମନୁରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସଚ୍ଚପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ମୂଗପକ୍ଖଜାତକେ –

‘‘ମାତାପିତା ନ ମେ ଦେସ୍ସା, ନପି ଦେସ୍ସଂ ମହାୟସଂ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପିୟଂ ମୟ୍ହଂ, ତସ୍ମା ୱତମଧିଟ୍ଠହି’’ନ୍ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୩.୬୫) –

ଏୱଂ ଜୀୱିତମ୍ପି ଚଜିତ୍ୱା ୱତଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ସୁୱଣ୍ଣସାମଜାତକେ –

‘‘ନ ମଂ କୋଚି ଉତ୍ତସତି, ନପିହଂ ଭାୟାମି କସ୍ସଚି ।

ମେତ୍ତାବଲେନୁପତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ରମାମି ପୱନେ ତଦା’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୩.୧୧୩) –

ଏୱଂ ଜୀୱିତମ୍ପି ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ମେତ୍ତାୟନ୍ତସ୍ସ ମେତ୍ତାପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ଲୋମହଂସଜାତକେ –

‘‘ସୁସାନେ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେମି, ଛୱଟ୍ଠିକଂ ଉପନିଧାୟହଂ ।

ଗାମଣ୍ଡଲା ଉପାଗନ୍ତ୍ୱା, ରୂପଂ ଦସ୍ସେନ୍ତିନପ୍ପକ’’ନ୍ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୩.୧୧୯) –

ଏୱଂ ଗାମଦାରକେସୁ ନିଟ୍ଠୁଭନାଦୀହି ଚେୱ ମାଲାଗନ୍ଧୂପହାରାଦୀହି ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତେସୁପି ଉପେକ୍ଖଂ ଅନତିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଉପେକ୍ଖାପାରମିତା ପରମତ୍ଥପାରମୀ ନାମ ଜାତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେସ ଅତ୍ଥୋ ଚରିୟାପିଟକତୋ ଗହେତବ୍ବୋତି । ଏୱଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ଠିତୋ –

‘‘ଅଚେତନାୟଂ ପଥୱୀ, ଅୱିଞ୍ଞାୟ ସୁଖଂ ଦୁଖଂ ।

ସାପି ଦାନବଲା ମୟ୍ହଂ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପକମ୍ପଥା’’ତି ॥ (ଚରିୟା॰ ୧.୧୨୪) –

ଏୱଂ ମହାପଥୱିକମ୍ପନାଦୀନି ମହାପୁଞ୍ଞାନି କରିତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ତତୋ ଚୁତୋ ତୁସିତଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଇତି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅୟଂ ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଦୂରେନିଦାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୂରେନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା

ତୁସିତପୁରେ ୱସନ୍ତେୟେୱ ପନ ବୋଧିସତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ନାମ ଉଦପାଦି । ଲୋକସ୍ମିଞ୍ହି ତୀଣି କୋଲାହଲାନି ମହନ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି କପ୍ପକୋଲାହଲଂ, ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଲୋକବ୍ୟୂହା ନାମ କାମାୱଚରଦେୱା ମୁତ୍ତସିରା ୱିକିଣ୍ଣକେସା ରୁଦମୁଖା ଅସ୍ସୂନି ହତ୍ଥେହି ପୁଞ୍ଛମାନା ରତ୍ତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରନ୍ତା ଏୱଂ ଆରୋଚେନ୍ତି – ‘‘ମାରିସା, ଇତୋ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦୋପି ସୁସ୍ସିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁ ଚ ପବ୍ବତରାଜା ଉଡ୍ଡୟ୍ହିସ୍ସନ୍ତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଲୋକୱିନାସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମେତ୍ତଂ ମାରିସା, ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ, ମୁଦିତଂ, ଉପେକ୍ଖଂ ମାରିସା, ଭାୱେଥ, ମାତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, ପିତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ ହୋଥା’’ତି । ଇଦଂ କପ୍ପକୋଲାହଲଂ ନାମ । ‘‘ୱସ୍ସସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ପନ ସବ୍ବୁଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଲୋକପାଲଦେୱତା ‘‘ଇତୋ, ମାରିସା, ୱସ୍ସସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତିୟୋ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତି । ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ନାମ । ‘‘ୱସ୍ସସତସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଦେୱତାୟୋ ‘‘ଇତୋ ମାରିସା ୱସ୍ସସତଚ୍ଚୟେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତିୟୋ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତି । ଇଦଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ ନାମ । ଇମାନି ତୀଣି କୋଲାହଲାନି ମହନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ।

ତେସୁ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସକଲଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ଏକତୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆୟାଚନ୍ତି । ଆୟାଚମାନା ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଆୟାଚନ୍ତି । ତଦା ପନ ସବ୍ବାପି ତା ଏକେକଚକ୍କୱାଳେ ଚାତୁମହାରାଜସକ୍କସୁୟାମସନ୍ତୁସିତସୁନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିମହାବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ତୁସିତଭୱନେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମାରିସ, ତୁମ୍ହେହି ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତେହି ନ ସକ୍କସମ୍ପତ୍ତିଂ, ନ ମାରବ୍ରହ୍ମଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେହି ପୂରିତା, ଲୋକନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେହି ପୂରିତା, ସୋ ୱୋ ଦାନି କାଲୋ, ମାରିସ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତାୟ, ସମୟୋ, ମାରିସ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତାୟା’’ତି ୟାଚିଂସୁ ।

ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ଦେୱତାନଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅଦତ୍ୱାୱ କାଲଦୀପଦେସକୁଲଜନେତ୍ତିଆୟୁପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଞ୍ଚମହାୱିଲୋକନଂ ନାମ ୱିଲୋକେସି । ତତ୍ଥ ‘‘କାଲୋ ନୁ ଖୋ, ଅକାଲୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ପଠମଂ କାଲଂ ୱିଲୋକେସି । ତତ୍ଥ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢିତଆୟୁକାଲୋ କାଲୋ ନାମ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ତଦା ହି ସତ୍ତାନଂ ଜାତିଜରାମରଣାନି ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଦେସନା ତିଲକ୍ଖଣମୁତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । ତେସଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି କଥେନ୍ତାନଂ ‘‘କିଂ ନାମେତଂ କଥେନ୍ତୀ’’ତି ନେୱ ସୋତବ୍ବଂ ନ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତୋ ଅଭିସମୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଅସତି ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ସାସନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ସୋ ଅକାଲୋ । ୱସ୍ସସତତୋ ଊନଆୟୁକାଲୋପି କାଲୋ ନାମ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ତଦା ହି ସତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ହୋନ୍ତି, ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସାନଞ୍ଚ ଦିନ୍ନୋ ଓୱାଦୋ ଓୱାଦଟ୍ଠାନେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ଉଦକେ ଦଣ୍ଡରାଜି ୱିୟ ଖିପ୍ପଂ ୱିଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ସୋପି ଅକାଲୋ । ୱସ୍ସସତସହସ୍ସତୋ ପନ ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ୱସ୍ସସତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଆୟୁକାଲୋ କାଲୋ ନାମ । ତଦା ଚ ୱସ୍ସସତାୟୁକାଲୋ, ଅଥ ମହାସତ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବକାଲୋ’’ତି କାଲଂ ପସ୍ସି ।

ତତୋ ଦୀପଂ ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ସପରିୱାରେ ଚତ୍ତାରୋ ଦୀପେ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ବୁଦ୍ଧା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଜମ୍ବୁଦୀପେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଦୀପଂ ପସ୍ସି ।

ତତୋ ‘‘ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ନାମ ମହା, ଦସୟୋଜନସହସ୍ସପରିମାଣୋ, କତରସ୍ମିଂ ନୁ ଖୋ ପଦେସେ ବୁଦ୍ଧା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଓକାସଂ ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମଦେସଂ ପସ୍ସି । ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ନାମ ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଗଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତସ୍ସ ପରେନ ମହାସାଲା, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲୱତୀ ନାମ ନଦୀ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସେତକଣ୍ଣିକଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଥୂଣଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉସୀରଦ୍ଧଜୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତତୋ ପରା ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ’’ତି ଏୱଂ ୱିନୟେ (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ୱୁତ୍ତୋ ପଦେସୋ। ସୋ ଆୟାମତୋ ତୀଣି ୟୋଜନସତାନି, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନି, ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱ ୟୋଜନସତାନୀତି ଏତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ବୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅସୀତି ମହାସାୱକା, ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ମହେସକ୍ଖା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିମହାସାଲା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚେତ୍ଥ କପିଲୱତ୍ଥୁ ନାମ ନଗରଂ, ତତ୍ଥ ମୟା ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମାସି ।

ତତୋ କୁଲଂ ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ୱେସ୍ସକୁଲେ ୱା ସୁଦ୍ଦକୁଲେ ୱା ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଲୋକସମ୍ମତେ ପନ ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱାତି ଦ୍ୱୀସୁୟେୱ କୁଲେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ଇଦାନି ଚ ଖତ୍ତିୟକୁଲଂ ଲୋକସମ୍ମତଂ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସାମି । ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ ନାମ ରାଜା ମେ ପିତା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କୁଲଂ ପସ୍ସି ।

ତତୋ ମାତରଂ ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧମାତା ନାମ ଲୋଲା ସୁରାଧୁତ୍ତା ନ ହୋତି, କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପନ ପୂରିତପାରମୀ ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଖଣ୍ଡପଞ୍ଚସୀଲାୟେୱ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚ ମହାମାୟା ନାମ ଦେୱୀ ଏଦିସୀ, ଅୟଂ ମେ ମାତା ଭୱିସ୍ସତି । କିତ୍ତକଂ ପନସ୍ସା ଆୟୂତି ଦସନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଉପରି ସତ୍ତ ଦିୱସାନୀ’’ତି ପସ୍ସି ।

ଇତି ଇମଂ ପଞ୍ଚମହାୱିଲୋକନଂ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ‘‘କାଲୋ ମେ, ମାରିସା, ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟା’’ତି ଦେୱତାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ତୁମ୍ହେ’’ତି ତା ଦେୱତା ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ତୁସିତଦେୱତାହି ପରିୱୁତୋ ତୁସିତପୁରେ ନନ୍ଦନୱନଂ ପାୱିସି । ସବ୍ବଦେୱଲୋକେସୁ ହି ନନ୍ଦନୱନଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ । ତତ୍ଥ ନଂ ଦେୱତା ‘‘ଇତୋ ଚୁତୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛ, ଇତୋ ଚୁତୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ପୁବ୍ବେ କତକୁସଲକମ୍ମୋକାସଂ ସାରୟମାନା ୱିଚରନ୍ତି । ସୋ ଏୱଂ ଦେୱତାହି କୁସଲଂ ସାରୟମାନାହି ପରିୱୁତୋ ତତ୍ଥ ୱିଚରନ୍ତୋୟେୱ ଚୱିତ୍ୱା ମହାମାୟାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି ।

ତସ୍ସ ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ତଦା କିର କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରେ ଆସାଳ୍ହିନକ୍ଖତ୍ତଂ ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ ଅହୋସି, ମହାଜନୋ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳତି । ମହାମାୟାପି ଦେୱୀ ପୁରେ ପୁଣ୍ଣମାୟ ସତ୍ତମଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିଗତସୁରାପାନଂ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଭୂତିସମ୍ପନ୍ନଂ ନକ୍ଖତ୍ତକୀଳଂ ଅନୁଭୱମାନା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତା ୱରଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ସିରିଗବ୍ଭଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସିରିସୟନେ ନିପନ୍ନା ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମମାନା ଇମଂ ସୁପିନଂ ଅଦ୍ଦସ – ଚତ୍ତାରୋ କିର ନଂ ମହାରାଜାନୋ ସୟନେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ନେତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୟୋଜନିକେ ମନୋସିଲାତଲେ ସତ୍ତୟୋଜନିକସ୍ସ ମହାସାଲରୁକ୍ଖସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଠପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଦେୱିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱିଂ ଅନୋତତ୍ତଦହଂ ନେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସମଲହରଣତ୍ଥଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଦିବ୍ବୱତ୍ଥଂ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧେହି ୱିଲିମ୍ପାପେତ୍ୱା ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ପିଳନ୍ଧାପେତ୍ୱା ତତୋ ଅୱିଦୂରେ ଏକୋ ରଜତପବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ କନକୱିମାନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପାଚୀନସୀସକଂ ଦିବ୍ବସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପେସୁଂ । ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସେତୱରୱାରଣୋ ହୁତ୍ୱା ତତୋ ଅୱିଦୂରେ ଏକୋ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ୱିଚରିତ୍ୱା ତତୋ ଓରୁୟ୍ହ ରଜତପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଆଗମ୍ମ ରଜତଦାମୱଣ୍ଣାୟ ସୋଣ୍ଡାୟ ସେତପଦୁମଂ ଗହେତ୍ୱା କୋଞ୍ଚନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା କନକୱିମାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମାତୁସୟନଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ଫାଲେତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ପୱିଟ୍ଠସଦିସୋ ଅହୋସୀତି । ଏୱଂ ଉତ୍ତରାସାଳ୍ହନକ୍ଖତ୍ତେନ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି ।

ପୁନଦିୱସେ ପବୁଦ୍ଧା ଦେୱୀ ତଂ ସୁପିନଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଚତୁସଟ୍ଠିମତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣପାମୋକ୍ଖେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଗୋମୟହରିତୂପଲିତ୍ତାୟ ଲାଜାଦୀହି କତମଙ୍ଗଲସକ୍କାରାୟ ଭୂମିୟା ମହାରହାନି ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସପ୍ପିମଧୁସକ୍ଖରାଭିସଙ୍ଖତସ୍ସ ୱରପାୟାସସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣରଜତପାତିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତପାତୀହିୟେୱ ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଦାସି, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଅହତୱତ୍ଥକପିଲଗାୱିଦାନାଦୀହି ତେ ସନ୍ତପ୍ପେସି । ଅଥ ନେସଂ ସବ୍ବକାମେହି ସନ୍ତପ୍ପିତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୁପିନଂ ଆରୋଚାପେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆହଂସୁ – ‘‘ମା ଚିନ୍ତୟି, ମହାରାଜ, ଦେୱିୟା ତେ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଗବ୍ଭୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ପୁରିସଗବ୍ଭୋ, ନ ଇତ୍ଥିଗବ୍ଭୋ, ପୁତ୍ତୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ସଚେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସତି, ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ସଚେ ଅଗାରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ’’ତି ।

ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକ୍ଖଣେୟେୱ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସକଲଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁରହେସୁଂ – ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଅପ୍ପମାଣୋ ଓଭାସୋ ଫରି । ତସ୍ସ ତଂ ସିରିଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ୱିୟ ଅନ୍ଧା ଚକ୍ଖୂନି ପଟିଲଭିଂସୁ, ବଧିରା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ, ମୂଗା ସମାଲପିଂସୁ, ଖୁଜ୍ଜା ଉଜୁଗତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ପଙ୍ଗୁଲା ପଦସା ଗମନଂ ପଟିଲଭିଂସୁ, ବନ୍ଧନଗତା ସବ୍ବସତ୍ତା ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ସବ୍ବନିରୟେସୁ ଅଗ୍ଗୀ ନିବ୍ବାୟିଂସୁ, ପେତ୍ତିୱିସୟେସୁ ଖୁପ୍ପିପାସା ୱୂପସମିଂସୁ, ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଭୟଂ ନାହୋସି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ରୋଗୋ ୱୂପସମି, ସବ୍ବସତ୍ତା ପିୟଂୱଦା ଅହେସୁଂ, ମଧୁରେନାକାରେନ ଅସ୍ସା ହସିଂସୁ, ୱାରଣା ଗଜ୍ଜିଂସୁ, ସବ୍ବତୂରିୟାନି ସକଂ ସକଂ ନିନ୍ନାଦଂ ମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ଅଘଟ୍ଟିତାନିୟେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥୂପଗାଦୀନି ଆଭରଣାନି ୱିରୱିଂସୁ, ସବ୍ବା ଦିସା ୱିପ୍ପସନ୍ନା ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ମୁଦୁସୀତଲୋ ୱାତୋ ୱାୟି, ଅକାଲମେଘୋ ୱସ୍ସି, ପଥୱିତୋପି ଉଦକଂ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସ୍ସନ୍ଦି, ପକ୍ଖିନୋ ଆକାସଗମନଂ ୱିଜହିଂସୁ, ନଦିୟୋ ଅସନ୍ଦମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମଧୁରୋଦକୋ ଅହୋସି, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନତଲୋ ଅହୋସି, ଥଲଜଜଲଜାଦୀନି ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ରୁକ୍ଖାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଖନ୍ଧପଦୁମାନି, ସାଖାସୁ ସାଖାପଦୁମାନି, ଲତାସୁ ଲତାପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ଘନସିଲାତଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସତପତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଦଣ୍ଡପଦୁମାନି ନାମ ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ଆକାସେ ଓଲମ୍ବକପଦୁମାନି ନାମ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ପୁପ୍ଫୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସିଂସୁ । ଆକାସେ ଦିବ୍ବତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜିଂସୁ, ସକଲଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମାଲାଗୁଳୋ ୱିୟ, ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ବଦ୍ଧମାଲାକଲାପୋ ୱିୟ, ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତମାଲାସନଂ ୱିୟ ଚ ଏକମାଲାମାଲିନୀ ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତୱାଳବୀଜନୀ ପୁପ୍ଫଧୂପଗନ୍ଧପରିୱାସିତା ପରମସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି ।

ଏୱଂ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚେୱ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁୟା ଚ ଉପଦ୍ଦୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଖଗ୍ଗହତ୍ଥା ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତା ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ମାତୁୟା ପୁରିସେସୁ ରାଗଚିତ୍ତଂ ନୁପ୍ପଜ୍ଜି, ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଚ ଅହୋସି ସୁଖିନୀ ଅକିଲନ୍ତକାୟା । ବୋଧିସତ୍ତଞ୍ଚ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିଗତଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନେ ମଣିରତନେ ଆୱୁତପଣ୍ଡୁସୁତ୍ତଂ ୱିୟ ପସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ଚ ବୋଧିସତ୍ତେନ ୱସିତକୁଚ୍ଛି ନାମ ଚେତିୟଗବ୍ଭସଦିସା ହୋତି, ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେନ ସତ୍ତେନ ଆୱସିତୁଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱା, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତମାତା ସତ୍ତାହଜାତେ ବୋଧିସତ୍ତେ କାଲଂ କତ୍ୱା ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ୟଥା ଚ ଅଞ୍ଞା ଇତ୍ଥିୟୋ ଦସମାସେ ଅପ୍ପତ୍ୱାପି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱାପି ନିସିନ୍ନାପି ନିପନ୍ନାପି ୱିଜାୟନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତା । ସା ପନ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦସମାସେ କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରିତ୍ୱା ଠିତାୱ ୱିଜାୟତି । ଅୟଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁଧମ୍ମତା।

ମହାମାୟାପି ଦେୱୀ ପତ୍ତେନ ତେଲଂ ୱିୟ ଦସମାସେ କୁଚ୍ଛିନା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପରିହରିତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଗବ୍ଭା ଞାତିଘରଂ ଗନ୍ତୁକାମା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ଦେୱ, କୁଲସନ୍ତକଂ ଦେୱଦହନଗରଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁତୋ ୟାୱ ଦେୱଦହନଗରା ମଗ୍ଗଂ ସମଂ କାରେତ୍ୱା କଦଲିପୁଣ୍ଣଘଟଧଜପଟାକାଦୀହି ଅଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ଦେୱିଂ ସୋୱଣ୍ଣସିୱିକାୟ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସେନ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ପେସେସି । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପନ ନଗରାନଂ ଅନ୍ତରେ ଉଭୟନଗରୱାସୀନମ୍ପି ଲୁମ୍ବିନୀୱନଂ ନାମ ମଙ୍ଗଲସାଲୱନଂ ଅତ୍ଥି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗସାଖା ସବ୍ବଂ ଏକପାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ଅହୋସି, ସାଖନ୍ତରେହି ଚେୱ ପୁପ୍ଫନ୍ତରେହି ଚ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ଭମରଗଣା ନାନପ୍ପକାରା ଚ ସକୁଣସଙ୍ଘା ମଧୁରସ୍ସରେନ ୱିକୂଜନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ସକଲଂ ଲୁମ୍ବିନୀୱନଂ ଚିତ୍ତଲତାୱନସଦିସଂ, ମହାନୁଭାୱସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସୁସଜ୍ଜିତଆପାନମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ଦେୱିୟା ତଂ ଦିସ୍ୱା ସାଲୱନେ କୀଳିତୁକାମତା ଉଦପାଦି । ଅମଚ୍ଚା ଦେୱିଂ ଗହେତ୍ୱା ସାଲୱନଂ ପୱିସିଂସୁ । ସା ମଙ୍ଗଲସାଲମୂଲଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ସାଲସାଖଂ ଗଣ୍ହିତୁକାମା ଅହୋସି, ସାଲସାଖା ସୁସେଦିତୱେତ୍ତଗ୍ଗଂ ୱିୟ ଓଣମିତ୍ୱା ଦେୱିୟା ହତ୍ଥସମୀପଂ ଉପଗଞ୍ଛି । ସା ହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ସାଖଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ତାୱଦେୱ ଚ ଦେୱିୟା କମ୍ମଜୱାତା ଚଲିଂସୁ, ଅଥସ୍ସା ସାଣିଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ମହାଜନୋ ପଟିକ୍କମି, ସାଲସାଖଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠମାନାୟ ଏୱ ଚସ୍ସା ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଚତ୍ତାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତା ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲଂ ଆଦାୟ ସମ୍ପତ୍ତା । ତେ ତେନ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ବୋଧିସତ୍ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମାତୁ ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ତମନା, ଦେୱି, ହୋହି, ମହେସକ୍ଖୋ ତେ ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଆହଂସୁ ।

ୟଥା ପନ ଅଞ୍ଞେ ସତ୍ତା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତା ପଟିକୂଲେନ ଅସୁଚିନା ମକ୍ଖିତା ନିକ୍ଖମନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଧମ୍ମାସନତୋ ଓତରନ୍ତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ୱିୟ, ନିସ୍ସେଣିତୋ ଓତରନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଚ ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ ଦ୍ୱେ ଚ ପାଦେ ପସାରେତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିସମ୍ଭୱେନ କେନଚି ଅସୁଚିନା ଅମକ୍ଖିତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ୱିସଦୋ କାସିକୱତ୍ଥେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମଣିରତନଂ ୱିୟ ଜୋତେନ୍ତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁୟା ଚ ସକ୍କାରତ୍ଥଂ ଆକାସତୋ ଦ୍ୱେ ଉଦକଧାରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁୟା ଚ ସରୀରେ ଉତୁଂ ଗାହାପେସୁଂ ।

ଅଥ ନଂ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତାନଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ହତ୍ଥତୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ମଙ୍ଗଲସମ୍ମତାୟ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାୟ ଅଜିନପ୍ପୱେଣିୟା ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେସଂ ହତ୍ଥତୋ ମନୁସ୍ସା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ପୁରତ୍ଥିମଦିସଂ ଓଲୋକେସି, ଅନେକାନି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସାନି ଏକଙ୍ଗଣାନି ଅହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ପୂଜୟମାନା ‘‘ମହାପୁରିସ, ଇଧ ତୁମ୍ହେହି ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥି, କୁତେତ୍ଥ ଉତ୍ତରିତରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ଏୱଂ ଚତସ୍ସୋ ଦିସା, ଚତସ୍ସୋ ଅନୁଦିସା ଚ ହେଟ୍ଠା, ଉପରୀତି ଦସପି ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ କଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଉତ୍ତରାଦିସା’’ତି ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଅଗମାସି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରୟମାନେନ, ସୁୟାମେନ ୱାଳବୀଜନିଂ, ଅଞ୍ଞାହି ଚ ଦେୱତାହି ସେସରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡହତ୍ଥାହି ଅନୁଗମ୍ମମାନୋ । ତତୋ ସତ୍ତମପଦେ ଠିତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତିଆଦିକଂ ଆସଭିଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତୋ ସୀହନାଦଂ ନଦି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋ ହି ତୀସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋୱ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି ମହୋସଧତ୍ତଭାୱେ, ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଚାତି । ମହୋସଧତ୍ତଭାୱେ କିରସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସେୱ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚନ୍ଦନସାରଂ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଗତୋ । ସୋ ତଂ ମୁଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱାୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ । ଅଥ ନଂ ମାତା ‘‘ତାତ, କିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଓସଧଂ, ଅମ୍ମା’’ତି । ଇତି ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଓସଧଦାରକୋ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତଂ ଓସଧଂ ଗହେତ୍ୱା ଚାଟିୟଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ, ଆଗତାଗତାନଂ ଅନ୍ଧବଧିରାଦୀନଂ ତଦେୱ ସବ୍ବରୋଗୱୂପସମାୟ ଭେସଜ୍ଜଂ ଅହୋସି । ତତୋ ‘‘ମହନ୍ତଂ ଇଦଂ ଓସଧଂ, ମହନ୍ତଂ ଇଦଂ ଓସଧ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ମହୋସଧୋ’’ତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ ଜାତଂ । ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ପନ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱାୱ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଅମ୍ମ, କିଞ୍ଚି ଗେହସ୍ମିଂ, ଦାନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ନିକ୍ଖମି । ଅଥସ୍ସ ମାତା ‘‘ସଧନେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋସି, ତାତା’’ତି ପୁତ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥତଲେ କତ୍ୱା ସହସ୍ସତ୍ଥୱିକଂ ଠପାପେସି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ତଭାୱେ ଇମଂ ସୀହନାଦଂ ନଦୀତି ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୀସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତମତ୍ତୋୱ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ୟଥା ଚ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକ୍ଖଣେ ତଥା ଜାତିକ୍ଖଣେପିସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ୟସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଲୁମ୍ବିନୀୱନେ ଜାତୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ସମୟେ ରାହୁଲମାତାଦେୱୀ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ,ଛନ୍ନୋ ଅମଚ୍ଚୋ, କାଳୁଦାୟୀ ଅମଚ୍ଚୋ, କଣ୍ଡକୋ ଅସ୍ସରାଜା, ମହାବୋଧିରୁକ୍ଖୋ, ଚତସ୍ସୋ ନିଧିକୁମ୍ଭିୟୋ ଚ ଜାତା । ତତ୍ଥ ଏକା ନିଧିକୁମ୍ଭୀ ଗାୱୁତପ୍ପମାଣା, ଏକା ଅଡ୍ଢୟୋଜନପ୍ପମାଣା, ଏକା ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣା, ଏକା ୟୋଜନପ୍ପମାଣା । ଗମ୍ଭୀରତୋ ପଥୱୀପରିୟନ୍ତା ଏୱ ଅହୋସୀତି । ଇମେ ସତ୍ତ ସହଜାତା ନାମ ।

ଉଭୟନଗରୱାସିନୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଚ ‘‘କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ, ଅୟଂ କୁମାରୋ ବୋଧିମୂଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତାୱତିଂସଭୱନେ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଦେୱସଙ୍ଘା ଚେଲୁକ୍ଖେପାଦୀନି ପୱତ୍ତେନ୍ତା କୀଳିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ କୁଲୂପକୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ କାଲଦେୱଲୋ ନାମ ତାପସୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ ତା ଦେୱତା ତଥା କୀଳମାନା ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ କାରଣା ତୁମ୍ହେ ଏୱଂ ତୁଟ୍ଠମାନସା କୀଳଥ, ମୟ୍ହମ୍ପେତଂ କାରଣଂ କଥେଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଦେୱତା ଆହଂସୁ – ‘‘ମାରିସ, ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ, ସୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସତି, ‘ତସ୍ସ ଅନନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଲୀଳଂ ଦଟ୍ଠୁଂ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସୋତୁଂ ଲଚ୍ଛାମା’ତି ଇମିନା କାରଣେନ ତୁଟ୍ଠାମ୍ହା’’ତି । ତାପସୋ ତାସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଖିପ୍ପଂ ଦେୱଲୋକତୋ ଓରୁୟ୍ହ ରାଜନିୱେସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ପୁତ୍ତୋ କିର ତେ, ମହାରାଜ, ଜାତୋ, ପସ୍ସିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ କୁମାରଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ତାପସଂ ୱନ୍ଦାପେତୁଂ ଅଭିହରି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପାଦା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତାପସସ୍ସ ଜଟାସୁ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ହି ତେନତ୍ତଭାୱେନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକୋ ନାମ ଅଞ୍ଞୋ ନତ୍ଥି । ସଚେ ହି ଅଜାନନ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ତାପସସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଠପେୟ୍ୟୁଂ, ସତ୍ତଧା ତସ୍ସ ମୁଦ୍ଧା ଫଲେୟ୍ୟ । ତାପସୋ ‘‘ନ ମେ ଅତ୍ତାନଂ ନାସେତୁଂ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉଟ୍ଠାୟାସନା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେସି । ରାଜା ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ ୱନ୍ଦି ।

ତାପସୋ ଅତୀତେ ଚତ୍ତାଲୀସ କପ୍ପେ, ଅନାଗତେ ଚତ୍ତାଲୀସାତି ଅସୀତି କପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରତି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭୱିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ନିସ୍ସଂସୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ସିତଂ ଅକାସି । ତତୋ ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭିସ୍ସାମି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଲଭିସ୍ସାମି, ଅନ୍ତରାୟେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସତେନପି ବୁଦ୍ଧସହସ୍ସେନପି ଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ ଅରୂପଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ ନାମ ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମି, ମହତୀ ୱତ ମେ ଜାନି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରୋଦି ।

ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟୋ ଇଦାନେୱ ହସିତ୍ୱା ପୁନ ପରୋଦିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ନତ୍ଥେତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ, ନିସ୍ସଂସୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ଅଥ କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ପରୋଦିତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଏୱରୂପଂ ପୁରିସଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମି, ‘ମହତୀ ୱତ ମେ ଜାନି ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁସୋଚନ୍ତୋ ରୋଦାମୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ସୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମେ ଞାତକେସୁ କୋଚି ଏକଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ନାଲକଦାରକଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ ଭଗିନିୟା ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କହଂ ତେ ପୁତ୍ତୋ ନାଲକୋ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି ଗେହେ, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ପକ୍କୋସାହି ନ’’ନ୍ତି ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତଂ କୁମାରଂ ଆହ – ‘‘ତାତ, ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ କୁଲେ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ, ବୁଦ୍ଧଙ୍କୁରୋ ଏସୋ, ପଞ୍ଚତିଂସ ୱସ୍ସାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତ୍ୱଂ ଏତଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଲଭିସ୍ସସି, ଅଜ୍ଜେୱ ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି । ସତ୍ତାସୀତିକୋଟିଧନେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତଦାରକୋପି ‘‘ନ ମଂ ମାତୁଲୋ ଅନତ୍ଥେ ନିୟୋଜେସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ଅନ୍ତରାପଣତୋ କାସାୟାନି ଚେୱ ମତ୍ତିକାପତ୍ତଞ୍ଚ ଆହରାପେତ୍ୱା କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଲୋକେ ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ବୋଧିସତ୍ତାଭିମୁଖଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଂସକୂଟେ ଓଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ସୋ ପରମାଭିସମ୍ବୋଧିପ୍ପତ୍ତଂ ତଥାଗତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନାଲକପଟିପଦଂ କଥାପେତ୍ୱା ପୁନ ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ସତ୍ତେୱ ମାସେ ଆୟୁଂ ପାଲେତ୍ୱା ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତକୋୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି ।

ବୋଧିସତ୍ତମ୍ପି ଖୋ ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ସୀସଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ‘‘ନାମଗ୍ଗହଣଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ରାଜଭୱନଂ ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେହି ୱିଲିମ୍ପେତ୍ୱା ଲାଜପଞ୍ଚମକାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ଅସମ୍ଭିନ୍ନପାୟାସଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଙ୍ଗତେ ଅଟ୍ଠସତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜଭୱନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସୁଭୋଜନଂ ଭୋଜାପେତ୍ୱା ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣାନି ପରିଗ୍ଗହାପେସୁଂ । ତେସୁ –

‘‘ରାମୋ ଧଜୋ ଲକ୍ଖଣୋ ଚାପି ମନ୍ତୀ, ୟଞ୍ଞୋ ସୁଭୋଜୋ ସୁୟାମୋ ସୁଦତ୍ତୋ ।

ଏତେ ତଦା ଅଟ୍ଠ ଅହେସୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ଛଳଙ୍ଗୱା ମନ୍ତଂ ୱିୟାକରିଂସୂ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮୪) –

ଇମେ ଅଟ୍ଠେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକା ଅହେସୁଂ । ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ସୁପିନୋପି ଏତେହେୱ ପରିଗ୍ଗହିତୋ। ତେସୁ ସତ୍ତ ଜନା ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ନଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ – ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସଚେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସତି, ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ସଚେ ପବ୍ବଜିସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ସିରିୱିଭୱଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ତେସଂ ପନ ସବ୍ବଦହରୋ ଗୋତ୍ତତୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ମାଣୱୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱରଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଅଗାରମଜ୍ଝେ ଠାନକାରଣଂ ନତ୍ଥି, ଏକନ୍ତେନେସ ୱିୱଟଚ୍ଛଦୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକମେୱ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଂସବ୍ୟାକରଣଂ ବ୍ୟାକାସି । ଅୟଞ୍ହି କତାଧିକାରୋ ପଚ୍ଛିମଭୱିକସତ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଇତରେ ସତ୍ତ ଜନେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଏକନ୍ତବୁଦ୍ଧଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଏକମେୱ ଗହିଂ ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ଏକଂ ଅଙ୍ଗୁଲିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏୱଂ ବ୍ୟାକାସି । ଅଥସ୍ସ ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିକରତ୍ତା ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ’’ତି ନାମଂ ଅକଂସୁ ।

ଅଥ ଖୋ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଘରାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତେ ଆମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ତାତା, ଅମ୍ହେ ମହଲ୍ଲକା, ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତଂ ମୟଂ ସମ୍ଭାୱେୟ୍ୟାମ ୱା ନୋ ୱା, ତୁମ୍ହେ ତସ୍ମିଂ କୁମାରେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତେ ତସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ତେ ସତ୍ତପି ଜନା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ୟଥାକମ୍ମଂ ଗତା, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞମାଣୱୋୟେୱ ପନ ଅରୋଗୋ ଅହୋସି । ସୋ ମହାସତ୍ତେ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନକ୍କମେନ ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ରମଣୀୟୋ ୱତ ଅୟଂ ଭୂମିଭାଗୋ, ଅଲଂ ୱତିଦଂ ପଧାନତ୍ଥିକସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପଧାନାୟା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସଂ ଉପଗତେ ‘‘ମହାପୁରିସୋ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁତ୍ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ କିର ପବ୍ବଜିତୋ, ସୋ ନିସ୍ସଂସୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସଚେ ତୁମ୍ହାକଂ ପିତରୋ ଅରୋଗା ଅସ୍ସୁ, ଅଜ୍ଜ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜେୟ୍ୟୁଂ । ସଚେ ତୁମ୍ହେପି ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଏଥ, ମୟଂ ତଂ ମହାପୁରିସଂ ଅନୁପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ସବ୍ବେ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ଭୱିତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ତେସୁ ତୟୋ ଜନା ନ ପବ୍ବଜିଂସୁ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଇତରେ ଚତ୍ତାରୋ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେ ପଞ୍ଚପି ଜନା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟତ୍ଥେରା ନାମ ଜାତା ।

ତଦା ପନ ସୁଦ୍ଧୋଦନରାଜା – ‘‘କିଂ ଦିସ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଚତ୍ତାରି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନୀ’’ତି । ‘‘କତରଞ୍ଚ କତରଞ୍ଚା’’ତି ? ‘‘ଜରାଜିଣ୍ଣଂ, ବ୍ୟାଧିତଂ, ମତଂ, ପବ୍ବଜିତ’’ନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱରୂପାନଂ ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ମା ଅଦତ୍ଥ, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭାୱେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଅହଂ ମମ ପୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଦୀପପରିୱାରାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଦୀପାନଂ, ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତଂ ଛତ୍ତିଂସୟୋଜନପରିମଣ୍ଡଲାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତଂ ଗଗନତଲେ ୱିଚରମାନଂ ପସ୍ସିତୁକାମୋ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଇମେସଂ ଚତୁପ୍ପକାରାନଂ ନିମିତ୍ତାନଂ କୁମାରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁପଥେ ଆଗମନନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଗାୱୁତେ ଗାୱୁତେ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲଟ୍ଠାନେ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ଅସୀତିୟା ଞାତିକୁଲସହସ୍ସେସୁ ଏକମେକୋ ଏକମେକଂ ପୁତ୍ତଂ ପଟିଜାନି – ‘‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ୱା ହୋତୁ ରାଜା ୱା, ମୟଂ ଏକମେତଂ ପୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସାମ । ସଚେପି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଖତ୍ତିୟସମଣଗଣେହେୱ ପରିୱାରିତୋ ୱିଚରିସ୍ସତି । ସଚେପି ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି, ଖତ୍ତିୟକୁମାରେହେୱ ପୁରକ୍ଖତପରିୱାରିତୋ ୱିଚରିସ୍ସତୀ’’ତି । ରାଜାପି ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତମରୂପସମ୍ପନ୍ନା ୱିଗତସବ୍ବଦୋସା ଧାତିୟୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ମହନ୍ତେନ ପରିୱାରେନ ମହନ୍ତେନ ସିରିସୋଭଗ୍ଗେନ ୱଡ୍ଢତି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲଂ ନାମ ଅହୋସି । ତଂ ଦିୱସଂ ସକଲନଗରଂ ଦେୱନଗରଂ ୱିୟ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଦାସକମ୍ମକରାଦୟୋ ଅହତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଗନ୍ଧମାଲାଦିପଟିମଣ୍ଡିତା ରାଜକୁଲେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ରଞ୍ଞୋ କମ୍ମନ୍ତେ ନଙ୍ଗଲସହସ୍ସଂ ୟୋଜୟନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଏକେନୂନଅଟ୍ଠସତନଙ୍ଗଲାନି ସଦ୍ଧିଂ ବଲିବଦ୍ଦରସ୍ମିୟୋତ୍ତେହି ରଜତପରିକ୍ଖତାନି ହୋନ୍ତି । ରଞ୍ଞୋ ଆଲମ୍ବନନଙ୍ଗଲଂ ପନ ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖତଂ ହୋତି । ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ସିଙ୍ଗରସ୍ମିପତୋଦାପି ସୁୱଣ୍ଣପରିକ୍ଖତାୱ ହୋନ୍ତି । ରାଜା ମହାପରିୱାରେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଅଗମାସି । କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଏକୋ ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖୋ ବହଲପଲାସୋ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା କୁମାରସ୍ସ ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣତାରକଖଚିତୱିତାନଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ଠପେତ୍ୱା ରାଜା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଗଣପରିୱୁତୋ ନଙ୍ଗଲକରଣଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣନଙ୍ଗଲଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅମଚ୍ଚା ଏକେନୂନଅଟ୍ଠସତରଜତନଙ୍ଗଲାନି, କସ୍ସକା ସେସନଙ୍ଗଲାନି । ତେ ତାନି ଗହେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ କସନ୍ତି । ରାଜା ପନ ଓରତୋ ୱା ପାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ପାରତୋ ୱା ଓରଂ ଆଗଚ୍ଛତି ।

ଏତସ୍ମିଂ ଠାନେ ମହାସମ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଧାତିୟୋ ‘‘ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପସ୍ସାମା’’ତି ଅନ୍ତୋସାଣିତୋ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ କଞ୍ଚି ଅଦିସ୍ୱାୱ ୱେଗେନ ଉଟ୍ଠାୟ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଆନାପାନେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ଧାତିୟୋ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜନ୍ତରେ ୱିଚରମାନା ଥୋକଂ ଚିରାୟିଂସୁ । ସେସରୁକ୍ଖାନଂ ଛାୟା ୱୀତିୱତ୍ତା, ତସ୍ସ ପନ ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟା ପରିମଣ୍ଡଲା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଧାତିୟୋ ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଏକକୋ’’ତି ୱେଗେନ ସାଣିଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ପୱିସମାନା ବୋଧିସତ୍ତଂ ସୟନେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତଞ୍ଚ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ଦେୱ, କୁମାରୋ ଏୱଂ ନିସିନ୍ନୋ, ଅଞ୍ଞେସଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ଛାୟା ୱୀତିୱତ୍ତା, ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖସ୍ସ ପନ ଛାୟା ପରିମଣ୍ଡଲା ଠିତା’’ତି । ରାଜା ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ତେ, ତାତ, ଦୁତିୟୱନ୍ଦନା’’ତି ପୁତ୍ତଂ ୱନ୍ଦି ।

ଅଥ ଅନୁକ୍କମେନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ଜାତୋ । ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ତୟୋ ପାସାଦେ କାରେସି – ଏକଂ ନୱଭୂମିକଂ, ଏକଂ ସତ୍ତଭୂମିକଂ, ଏକଂ ପଞ୍ଚଭୂମିକଂ, ଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସା ଚ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦେୱୋ ୱିୟ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅଲଙ୍କତନାଟକିତ୍ଥୀହି ପରିୱୁତୋ ନିପ୍ପୁରିସେହି ତୂରିୟେହି ପରିଚାରିୟମାନୋ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଉତୁୱାରେନ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ୱିହାସି । ରାହୁଲମାତା ପନସ୍ସ ଦେୱୀ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଅହୋସି ।

ତସ୍ସେୱଂ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତସ୍ସ ଏକଦିୱସଂ ଞାତିସଙ୍ଘସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅୟଂ କଥା ଉଦପାଦି – ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ କୀଳାପସୁତୋୱ ୱିଚରତି, ନ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖତି, ସଙ୍ଗାମେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ? ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତୱ ଞାତକା ‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଅସିକ୍ଖିତ୍ୱା କୀଳାପସୁତୋୱ ୱିଚରତୀ’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏତ୍ଥ କିଂ ସତ୍ତୁ ପତ୍ତକାଲେ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ? ‘‘ଦେୱ, ମମ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ନଗରେ ମମ ସିପ୍ପଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଭେରିଂ ଚରାପେଥ ‘ଇତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଞାତକାନଂ ସିପ୍ପଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’’ତି । ରାଜା ତଥା ଅକାସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅକ୍ଖଣୱେଧିୱାଲୱେଧିଧନୁଗ୍ଗହେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ଅଞ୍ଞେହି ଧନୁଗ୍ଗହେହି ଅସାଧାରଣଂ ଞାତକାନଂ ଦ୍ୱାଦସୱିଧଂ ସିପ୍ପଂ ଦସ୍ସେସି । ତଂ ସରଭଙ୍ଗଜାତକେ ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦା ତସ୍ସ ଞାତିସଙ୍ଘୋ ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ଅହୋସି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉୟ୍ୟାନଭୂମିଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ସାରଥିଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରଥଂ ୟୋଜେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ମହାରହଂ ଉତ୍ତମରଥଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା କୁମୁଦପତ୍ତୱଣ୍ଣେ ଚତ୍ତାରୋ ମଙ୍ଗଲସିନ୍ଧୱେ ୟୋଜେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପଟିୱେଦେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦେୱୱିମାନସଦିସଂ ରଥଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଦେୱତା ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରସ୍ସ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନକାଲୋ ଆସନ୍ନୋ, ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମା’’ତି ଏକଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ଜରାଜିଣ୍ଣଂ ଖଣ୍ଡଦନ୍ତଂ ପଲିତକେସଂ ୱଙ୍କଂ ଓଭଗ୍ଗସରୀରଂ ଦଣ୍ଡହତ୍ଥଂ ପୱେଧମାନଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ । ତଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚେୱ ସାରଥି ଚ ପସ୍ସନ୍ତି । ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ, ‘‘ସମ୍ମ, କୋ ନାମେସ ପୁରିସୋ, କେସାପିସ୍ସ ନ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ମହାପଦାନେ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୫) ଆଗତନୟେନ ସାରଥିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଧିରତ୍ଥୁ ୱତ, ଭୋ, ଜାତି, ୟତ୍ର ହି ନାମ ଜାତସ୍ସ ଜରା ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ ତତୋୱ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପାସାଦମେୱ ଅଭିରୁହି । ରାଜା ‘‘କିଂ କାରଣା ମମ ପୁତ୍ତୋ ଖିପ୍ପଂ ପଟିନିୱତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଜିଣ୍ଣପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ଜିଣ୍ଣକଂ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀତି ଆହଂସୁ, କସ୍ମା ମଂ ନାସେଥ, ସୀଘଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ନାଟକାନି ସଜ୍ଜେଥ, ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ସତିଂ ନ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି ।

ପୁନେକଦିୱସଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଥେୱ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦେୱତାଭିନିମ୍ମିତଂ ବ୍ୟାଧିତଂ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହି । ରାଜାପି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସମନ୍ତା ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ଅପରମ୍ପି ଏକଦିୱସଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଥେୱ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦେୱତାଭିନିମ୍ମିତଂ କାଲଙ୍କତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ ପୁନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହି । ରାଜାପି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଂୱିଦହିତ୍ୱା ପୁନ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ଆରକ୍ଖଂ ଠପେସି । ଅପରଂ ପନେକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଥେୱ ଦେୱତାଭିନିମ୍ମିତଂ ସୁନିୱତ୍ଥଂ ସୁପାରୁତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ନାମେସୋ ସମ୍ମା’’ହି ସାରଥିଂ ପୁଚ୍ଛି । ସାରଥି କିଞ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଭାୱା ପବ୍ବଜିତଂ ୱା ପବ୍ବଜିତଗୁଣେ ୱା ନ ଜାନାତି, ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ପନ ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ନାମାୟଂ, ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସି । ଦୀଘଭାଣକା ପନାହୁ – ‘‘ଚତ୍ତାରିପି ନିମିତ୍ତାନି ଏକଦିୱସେନେୱ ଦିସ୍ୱା ଅଗମାସୀ’’ତି ।

ସୋ ତତ୍ଥ ଦିୱସଭାଗଂ କୀଳିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ନିସୀଦି ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତୁକାମୋ, ଅଥସ୍ସ ପରିଚାରକପୁରିସା ନାନାୱଣ୍ଣାନି ଦୁସ୍ସାନି ନାନପ୍ପକାରା ଆଭରଣୱିକତିୟୋ ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାନି ଚ ଆଦାୟ ସମନ୍ତା ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କସ୍ସ ନିସିନ୍ନାସନଂ ଉଣ୍ହଂ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ମଂ ଇମମ୍ହା ଠାନା ଚାୱେତୁକାମୋସୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଅଲଙ୍କାରେତୁକାମତଂ ଞତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ସମ୍ମ ୱିସ୍ସକମ୍ମ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ଅଜ୍ଜ ଅଡ୍ଢରତ୍ତସମୟେ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ପଚ୍ଛିମୋ ଅଲଙ୍କାରୋ, ତ୍ୱଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ଦିବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଦେୱାନୁଭାୱେନ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ କପ୍ପକସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଦିବ୍ବଦୁସ୍ସେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ୱେଠେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ହତ୍ଥସମ୍ଫସ୍ସେନେୱ ‘‘ନାମଂ ମନୁସ୍ସୋ, ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞାସି । ୱେଠନେନ ୱେଠିତମତ୍ତେ ସୀସେ ମୋଳିୟଂ ମଣିରତନାକାରେନ ଦୁସ୍ସସହସ୍ସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଞ୍ଛି, ପୁନ ୱେଠେନ୍ତସ୍ସ ଦୁସ୍ସସହସ୍ସନ୍ତି ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱେଠେନ୍ତସ୍ସ ଦସ ଦୁସ୍ସସହସ୍ସାନି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ସୀସଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ଦୁସ୍ସାନି ବହୂନି, କଥଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତାନୀ’’ତି ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ତେସୁ ହି ସବ୍ବମହନ୍ତଂ ଆମଲକପୁପ୍ଫପ୍ପମାଣଂ, ଅୱସେସାନି କଦମ୍ବକପୁପ୍ଫପ୍ପମାଣାନି ଅହେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ କିଞ୍ଜକ୍ଖଗୱଚ୍ଛିତଂ ୱିୟ କୁୟ୍ୟକପୁପ୍ଫଂ ଅହୋସି ।

ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତସ୍ସ ସବ୍ବତାଲାୱଚରେସୁ ସକାନି ସକାନି ପଟିଭାନାନି ଦସ୍ସୟନ୍ତେସୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ‘‘ଜୟନନ୍ଦା’’ତିଆଦିୱଚନେହି, ସୁତମଙ୍ଗଲିକାଦୀସୁ ଚ ନାନପ୍ପକାରେହି ମଙ୍ଗଲୱଚନତ୍ଥୁତିଘୋସେହି ସମ୍ଭାୱେନ୍ତେସୁ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ ତଂ ରଥୱରଂ ଅଭିରୁହି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ‘‘ରାହୁଲମାତା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାତା’’ତି ସୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ତୁଟ୍ଠିଂ ନିୱେଦେଥା’’ତି ସାସନଂ ପହିଣି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ, ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘କିଂ ମେ ପୁତ୍ତୋ ଅୱଚା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମେ ନତ୍ତା ‘ରାହୁଲକୁମାରୋ’ତ୍ୱେୱ ନାମ ହୋତୂ’’ତି ଆହ ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ରଥୱରଂ ଆରୁୟ୍ହ ଅତିମହନ୍ତେନ ୟସେନ ଅତିମନୋରମେନ ସିରିସୋଭଗ୍ଗେନ ନଗରଂ ପାୱିସି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କିସାଗୋତମୀ ନାମ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା ଉପରିପାସାଦୱରତଲଗତା ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କୁରୁମାନସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ରୂପସିରିଂ ଦିସ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –

‘‘ନିବ୍ବୁତା ନୂନ ସା ମାତା, ନିବ୍ବୁତୋ ନୂନ ସୋ ପିତା ।

ନିବ୍ବୁତା ନୂନ ସା ନାରୀ, ୟସ୍ସାୟଂ ଈଦିସୋ ପତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ନିଦାନକଥା) । –

ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଏୱମାହ – ‘ଏୱରୂପଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପସ୍ସନ୍ତିୟା ମାତୁ ହଦୟଂ ନିବ୍ବାୟତି, ପିତୁ ହଦୟଂ ନିବ୍ବାୟତି, ପଜାପତିୟା ହଦୟଂ ନିବ୍ବାୟତୀ’ତି । କିସ୍ମିଂ ନୁ ଖୋ ନିବ୍ବୁତେ ହଦୟଂ ନିବ୍ବୁତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ କିଲେସେସୁ ୱିରତ୍ତମନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ରାଗଗ୍ଗିମ୍ହି ନିବ୍ବୁତେ ନିବ୍ବୁତଂ ନାମ ହୋତି, ଦୋସଗ୍ଗିମ୍ହି ନିବ୍ବୁତେ ନିବ୍ବୁତଂ ନାମ ହୋତି, ମୋହଗ୍ଗିମ୍ହି ନିବ୍ବୁତେ ନିବ୍ବୁତଂ ନାମ ହୋତି, ମାନଦିଟ୍ଠିଆଦୀସୁ ସବ୍ବକିଲେସଦରଥେସୁ ନିବ୍ବୁତେସୁ ନିବ୍ବୁତଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ ମେ ସୁସ୍ସୱନଂ ସାୱେତି, ଅହଞ୍ହି ନିବ୍ବାନଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ୱିଚରାମି, ଅଜ୍ଜେୱ ମୟା ଘରାୱାସଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଗୱେସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ଆଚରିୟଭାଗୋ ହୋତୂ’’ତି କଣ୍ଠତୋ ଓମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା କିସାଗୋତମିୟା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ମୁତ୍ତାହାରଂ ପେସେସି । ସା ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ମୟି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେତୀ’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତା ଅହୋସି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ମହନ୍ତେନ ସିରିସୋଭଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସିରିସୟନେ ନିପଜ୍ଜି । ତାୱଦେୱ ଚ ନଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତା ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀସୁ ସୁସିକ୍ଖିତା ଦେୱକଞ୍ଞା ୱିୟ ରୂପସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ନାନାତୂରିୟାନି ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଭିରମାପେନ୍ତିୟୋ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତାନି ପୟୋଜୟିଂସୁ । ବୋଧିସତ୍ତୋ କିଲେସେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ନଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅନଭିରତୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ତାପି ଇତ୍ଥିୟୋ ‘‘ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ମୟଂ ନଚ୍ଚାଦୀନି ପୟୋଜେମ, ସୋ ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗତୋ, ଇଦାନି କିମତ୍ଥଂ କିଲମିସ୍ସାମା’’ତି ଗହିତଗହିତାନି ତୂରିୟାନି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିଂସୁ, ଗନ୍ଧତେଲପ୍ପଦୀପା ଝାୟନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୟନପିଟ୍ଠେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ ଅଦ୍ଦସ ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ତୂରିୟଭଣ୍ଡାନି ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତିୟୋ – ଏକଚ୍ଚା ପଗ୍ଘରିତଖେଳା, କିଲିନ୍ନଗତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚା ଦନ୍ତେ ଖାଦନ୍ତିୟୋ, ଏକଚ୍ଚା କାକଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ, ଏକଚ୍ଚା ୱିପ୍ପଲପନ୍ତିୟୋ, ଏକଚ୍ଚା ୱିୱଟମୁଖୀ, ଏକଚ୍ଚା ଅପଗତୱତ୍ଥା ପାକଟବୀଭଚ୍ଛସମ୍ବାଧଟ୍ଠାନା । ସୋ ତାସଂ ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ କାମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ସକ୍କଭୱନସଦିସମ୍ପି ତଂ ମହାତଲଂ ୱିୱିଧନାନାକୁଣପଭରିତଂ ଆମକସୁସାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି, ତୟୋ ଭୱା ଆଦିତ୍ତଗେହସଦିସା ଖାଦିଂସୁ – ‘‘ଉପଦ୍ଦୁତଂ ୱତ, ଭୋ, ଉପସ୍ସଟ୍ଠଂ ୱତ, ଭୋ’’ତି ଉଦାନଂ ପୱତ୍ତେସି, ଅତିୱିୟସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି ।

ସୋ ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ମୟା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସୟନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦ୍ୱାରସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ଉମ୍ମାରେ ସୀସଂ କତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଛନ୍ନୋ – ‘‘ଅହଂ, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଛନ୍ନୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ଅଜ୍ଜାହଂ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତୁକାମୋ, ଏକଂ ମେ ଅସ୍ସଂ କପ୍ପେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ଅସ୍ସଭଣ୍ଡକଂ ଗହେତ୍ୱା ଅସ୍ସସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ଧତେଲପ୍ପଦୀପେସୁ ଜଲନ୍ତେସୁ ସୁମନପଟ୍ଟୱିତାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ଠିତଂ କଣ୍ଡକଂ ଅସ୍ସରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟା ଇମମେୱ କପ୍ପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି କଣ୍ଡକଂ କପ୍ପେସି । ସୋ କପ୍ପିୟମାନୋୱ ଅଞ୍ଞାସି ‘‘ଅୟଂ କପ୍ପନା ଅତିୱିୟ ଗାଳ୍ହା, ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଉୟ୍ୟାନକୀଳାଦିଗମନକାଲେ କପ୍ପନା ୱିୟ ନ ହୋତି, ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଅଜ୍ଜ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତୁକାମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ମହାହସିତଂ ହସି, ସୋ ସଦ୍ଦୋ ସକଲନଗରଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଦେୱତା ପନ ନଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ନ କସ୍ସଚି ସୋତୁଂ ଅଦଂସୁ ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ଛନ୍ନଂ ପେସେତ୍ୱାୱ ‘‘ପୁତ୍ତଂ ତାୱ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ରାହୁଲମାତୁୟା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନ୍ତୋଗବ୍ଭେ ଗନ୍ଧତେଲପ୍ପଦୀପୋ ଝାୟତି, ରାହୁଲମାତା ସୁମନମଲ୍ଲିକାଦୀନଂ ପୁପ୍ଫାନଂ ଅମ୍ବଣମତ୍ତେନ ଅଭିପ୍ପକିଣ୍ଣେ ସୟନେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଉମ୍ମାରେ ପାଦଂ ଠପେତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ଦେୱିୟା ହତ୍ଥଂ ଅପନେତ୍ୱା ମମ ପୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଦେୱୀ ପବୁଜ୍ଝିସ୍ସତି, ଏୱଂ ମେ ଗମନନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାସାଦତଲତୋ ଓତରି । ୟଂ ପନ ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତଦା ସତ୍ତାହଜାତୋ ରାହୁଲକୁମାରୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସେସଟ୍ଠକଥାସୁ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇଦମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ପାସାଦତଲା ଓତରିତ୍ୱା ଅସ୍ସସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ତାତ କଣ୍ଡକ, ତ୍ୱଂ ଅଜ୍ଜ ଏକରତ୍ତିଂ ମଂ ତାରୟ, ଅହଂ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ତାରୟିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା କଣ୍ଡକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁହି । କଣ୍ଡକୋ ଗୀୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆୟାମେନ ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୋ ହୋତି, ତଦନୁଚ୍ଛୱିକେନ ଉବ୍ବେଧେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଥାମଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ସବ୍ବସେତୋ ଧୋତସଙ୍ଖସଦିସୋ । ସୋ ସଚେ ହସେୟ୍ୟ ୱା ପଦସଦ୍ଦଂ ୱା କରେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଦୋ ସକଲନଗରଂ ଅୱତ୍ଥରେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତସ୍ସ ୟଥା ନ କୋଚି ସୁଣାତି, ଏୱଂ ହସିତସଦ୍ଦଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ଅକ୍କମନଅକ୍କମନପଦୱାରେ ହତ୍ଥତଲାନି ଉପନାମେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅସ୍ସୱରସ୍ସ ପିଟ୍ଠିୱେମଜ୍ଝଗତୋ ଛନ୍ନଂ ଅସ୍ସସ୍ସ ୱାଲଧିଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଅଡ୍ଢରତ୍ତସମୟେ ମହାଦ୍ୱାରସମୀପଂ ପତ୍ତୋ । ତଦା ପନ ରାଜା ‘‘ଏୱଂ ମମ ପୁତ୍ତୋ ୟାୟ କାୟଚି ୱେଲାୟ ନଗରଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଦ୍ୱାରକୱାଟେସୁ ଏକେକଂ ପୁରିସସହସ୍ସେନ ୱିୱରିତବ୍ବଂ କାରେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ପନ ଥାମବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହତ୍ଥିଗଣନାୟ କୋଟିସହସ୍ସହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେସି, ପୁରିସଗଣନାୟ ଦସକୋଟିସହସ୍ସପୁରିସାନଂ ବଲଂ ଧାରେସି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱିୱରିୟ୍ୟତି, ଅଜ୍ଜ କଣ୍ଡକସ୍ସ ପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନୋୱ ୱାଲଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତେନ ଛନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ କଣ୍ଡକଂ ଊରୁହି ନିପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧଂ ପାକାରଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଛନ୍ନୋପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱିୱରିୟ୍ୟତି, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା କଣ୍ଡକଂ ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ କୁଚ୍ଛିୟଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଉପକଚ୍ଛନ୍ତରେ କତ୍ୱା ପାକାରଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି । କଣ୍ଡକୋପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱିୱରିୟ୍ୟତି, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ସାମିକଂ ପିଟ୍ଠେ ୟଥାନିସିନ୍ନମେୱ ଛନ୍ନେନ ୱାଲଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପାକାରଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସଚେ ଦ୍ୱାରଂ ନ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ୟଥାଚିନ୍ତିତମେୱ ତେସୁ ତୀସୁ ଜନେସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଦ୍ୱାରେ ପନ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରି ।

ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ମାରୋ ପାପିମା ‘‘ବୋଧିସତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତୋ ଆହ – ‘‘ମାରିସ, ମା ନିକ୍ଖମି, ଇତୋ ତେ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଚକ୍କରତନଂ ପାତୁଭୱିସ୍ସତି, ଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଦୀପାନଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସସି, ନିୱତ୍ତ, ମାରିସା’’ତି । ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅହଂ ୱସୱତ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ମାର, ଜାନାମହଂ ମୟ୍ହଂ ଚକ୍କରତନସ୍ସ ପାତୁଭାୱଂ, ଅନତ୍ଥିକୋହଂ ରଜ୍ଜେନ, ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଉନ୍ନାଦେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ମାରୋ ‘‘ଇତୋ ଦାନି ତେ ପଟ୍ଠାୟ କାମୱିତକ୍କଂ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱା ଚିନ୍ତିତକାଲେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଓତାରାପେକ୍ଖୋ ଛାୟା ୱିୟ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନୁବନ୍ଧି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ସକ୍କାରେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମି । ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟ ଉତ୍ତରାସାଳ୍ହନକ୍ଖତ୍ତେ ୱତ୍ତମାନେ, ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଚ ପୁନ ନଗରଂ ଅପଲୋକେତୁକାମୋ ଜାତୋ । ଏୱଞ୍ଚ ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେୟେୱ – ‘‘ମହାପୁରିସ, ନ ତୟା ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଓଲୋକନକମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି ୱଦମାନା ୱିୟ ମହାପଥୱୀ କୁଲାଲଚକ୍କଂ ୱିୟ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ନଗରାଭିମୁଖୋ ଠତ୍ୱା ନଗରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପଥୱିପ୍ପଦେସେ କଣ୍ଡକନିୱତ୍ତନଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗାଭିମୁଖଂ କଣ୍ଡକଂ କତ୍ୱା ପାୟାସି ମହନ୍ତେନ ସକ୍କାରେନ ଉଳାରେନ ସିରିସୋଭଗ୍ଗେନ । ତଦା କିରସ୍ସ ଦେୱତା ପୁରତୋ ସଟ୍ଠି ଉକ୍କାସହସ୍ସାନି ଧାରୟିଂସୁ, ପଚ୍ଛତୋ ସଟ୍ଠି, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ସଟ୍ଠି, ୱାମପସ୍ସତୋ ସଟ୍ଠୀତି । ଅପରା ଦେୱତା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଅପରିମାଣା ଉକ୍କା ଧାରୟିଂସୁ । ଅପରା ଦେୱତା ଚ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୟୋ ଚ ଦିବ୍ବେହି ଗନ୍ଧେହି ମାଲାହି ଚୁଣ୍ଣେହି ଧୂପେହି ପୂଜୟମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକପୁପ୍ଫେହି ଚେୱ ମନ୍ଦାରୱପୁପ୍ଫେହି ଚ ଘନମେଘୱୁଟ୍ଠିକାଲେ ଧାରାହି ୱିୟ ନଭଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅହୋସି, ଦିବ୍ବାନି ସଂଗୀତାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ଅଟ୍ଠ ତୂରିୟାନି, ସଟ୍ଠି ତୂରିୟାନୀତି ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ତୂରିୟସତସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ । ତେସଂ ସଦ୍ଦୋ ସମୁଦ୍ଦକୁଚ୍ଛିୟଂ ମେଘଧନିତକାଲୋ ୱିୟ, ୟୁଗନ୍ଧରକୁଚ୍ଛିୟଂ ସାଗରନିଗ୍ଘୋସକାଲୋ ୱିୟ ଚ ୱତ୍ତତି ।

ଇମିନା ସିରିସୋଭଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏକରତ୍ତେନେୱ ତୀଣି ରଜ୍ଜାନି ଅତିକ୍କମ୍ମ ତିଂସୟୋଜନମତ୍ଥକେ ଅନୋମାନଦୀତୀରଂ ପାପୁଣି । କିଂ ପନ ଅସ୍ସୋ ତତୋ ପରଂ ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ? ନୋ ନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ହି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ନାଭିୟା ଠିତଚକ୍କସ୍ସ ନେମିୱଟ୍ଟିଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ଅନ୍ତନ୍ତେନ ଚରିତ୍ୱା ପୁରେପାତରାସମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପାଦିତଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ତଦା ପନ ଦେୱନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀହି ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଓସ୍ସଟ୍ଠେହି ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ୟାୱ ଊରୁପ୍ପଦେସା ସଞ୍ଛନ୍ନସରୀରଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଜଟଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ ଅତିପପଞ୍ଚୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ତିଂସୟୋଜନମତ୍ତମେୱ ଅଗମାସି । ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତୋ ନଦୀତୀରେ ଠତ୍ୱା ଛନ୍ନଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କା ନାମ ଅୟଂ ନଦୀ’’ତି ? ‘‘ଅନୋମା ନାମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକମ୍ପି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୋମା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଣ୍ହିୟା ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ ଅସ୍ସସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି । ଅସ୍ସୋ ଚ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠୁସଭୱିତ୍ଥାରାୟ ନଦିୟା ପାରିମତୀରେ ଅଟ୍ଠାସି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିତୋ ଓରୁୟ୍ହ ରଜତପଟ୍ଟସଦିସେ ୱାଳୁକାପୁଲିନେ ଠତ୍ୱା ଛନ୍ନଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ସମ୍ମ ଛନ୍ନ, ତ୍ୱଂ ମୟ୍ହଂ ଆଭରଣାନି ଚେୱ କଣ୍ଡକଞ୍ଚ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅହମ୍ପି, ଦେୱ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ନ ଲବ୍ଭା ତୟା ପବ୍ବଜିତୁଂ, ଗଚ୍ଛେୱ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଆଭରଣାନି ଚେୱ କଣ୍ଡକଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ କେସା ସମଣସାରୁପ୍ପା ନ ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କେସେ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତରୂପୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତତୋ ‘‘ସୟମେୱ ଖଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଅସିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱାମହତ୍ଥେନ ମୋଳିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଚୂଳଂ ଗହେତ୍ୱା ଛିନ୍ଦି । କେସା ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ଆୱଟ୍ଟମାନା ସୀସଂ ଅଲ୍ଲୀୟିଂସୁ । ତେସଂ ୟାୱଜୀୱଂ ତଦେୱ ପମାଣଂ ଅହୋସି, ମସ୍ସୁ ଚ ତଦନୁରୂପଂ, ପୁନ କେସମସ୍ସୁଓହାରଣକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନାହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ସହ ମୋଳିୟା ଚୂଳଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଆକାସେ ତିଟ୍ଠତୁ । ନୋ ଚେ, ଭୂମିୟଂ ପତତୂ’’ତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଖିପି । ସା ଚୂଳା ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଠାନଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଅଟ୍ଠାସି । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱା ୟୋଜନିୟରତନଚଙ୍କୋଟକେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଚୂଳାମଣିଚେତିୟଂ ନାମ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

‘‘ଛେତ୍ୱାନ ମୋଳିଂ ୱରଗନ୍ଧୱାସିତଂ, ୱେହାୟସଂ ଉକ୍ଖିପି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ।

ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ସିରସା ପଟିଗ୍ଗହି, ରତନଚଙ୍କୋଟୱରେନ ୱାସୱୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୨୨) ।

ପୁନ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମାନି କାସିକୱତ୍ଥାନି ମୟ୍ହଂ ନ ସମଣସାରୁପ୍ପାନୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ପୁରାଣସହାୟକୋ ଘଟିକାରମହାବ୍ରହ୍ମା ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଜରଂ ଅପ୍ପତ୍ତେନ ମିତ୍ତଭାୱେନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ସହାୟକୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ସମଣପରିକ୍ଖାରମସ୍ସ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

‘‘ତିଚୀୱରଞ୍ଚ ପତ୍ତୋ ଚ, ୱାସୀ ସୂଚି ଚ ବନ୍ଧନଂ ।

ପରିସ୍ସାୱନେନ ଅଟ୍ଠେତେ, ୟୁତ୍ତୟୋଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନୋ’’ତି ॥ –

ଇମେ ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରେ ଆହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ବୋଧିସତୋ ଅରହଦ୍ଧଜଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଉତ୍ତମପବ୍ବଜିତୱେସଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଛନ୍ନ, ତ୍ୱଂ ମମ ୱଚନେନ ମାତାପିତୂନଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ଛନ୍ନୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । କଣ୍ଡକୋ ପନ ଛନ୍ନେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନସ୍ସ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତୋୱ ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ମୟ୍ହଂ ପୁନ ସାମିନୋ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁପଥଂ ୱିଜହନ୍ତୋ ସୋକଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ହଦୟେନ ଫଲିତେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ କଣ୍ଡକୋ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଛନ୍ନସ୍ସ ପଠମଂ ଏକୋୱ ସୋକୋ ଅହୋସି, କଣ୍ଡକସ୍ସ ପନ କାଲକିରିୟାୟ ଦୁତିୟେନ ସୋକେନ ପୀଳିତୋ ରୋଦନ୍ତୋ ପରିଦେୱନ୍ତୋ ନଗରଂ ଅଗମାସି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପଦେସେ ଅନୁପିୟଂ ନାମ ଅମ୍ବୱନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସତ୍ତାହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁଖେନ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଏକଦିୱସେନେୱ ତିଂସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ପଦସା ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଗହଂ ପାୱିସି । ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି । ସକଲନଗରଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନେନେୱ ଧନପାଲକେ ପୱିଟ୍ଠେ ରାଜଗହଂ ୱିୟ ଚ, ଅସୁରିନ୍ଦେ ପୱିଟ୍ଠେ ଦେୱନଗରଂ ୱିୟ ଚ ସଙ୍ଖୋଭଂ ଅଗମାସି । ରାଜପୁରିସା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେୱ, ଏୱରୂପୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି, ‘ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା ନାଗୋ ୱା ସୁପଣ୍ଣୋ ୱା ଅସୁକୋ ନାମ ଏସୋ’ତି ନ ଜାନାମା’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ପାସାଦତଲେ ଠତ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତୋ ପୁରିସେ ଆଣାପେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭଣେ, ୱୀମଂସଥ, ସଚେ ଅମନୁସ୍ସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରଧାୟିସ୍ସତି, ସଚେ ଦେୱତା ଭୱିସ୍ସତି, ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ସଚେ ନାଗୋ ଭୱିସ୍ସତି, ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତି, ସଚେ ମନୁସ୍ସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଭିକ୍ଖଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ମହାପୁରିସୋପି ଖୋ ମିସ୍ସକଭତ୍ତଂ ସଂହରିତ୍ୱା ‘‘ଅଲଂ ମେ ଏତ୍ତକଂ ୟାପନାୟା’’ତି ଞତ୍ୱା ପୱିଟ୍ଠଦ୍ୱାରେନେୱ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଣ୍ଡୱପବ୍ବତଚ୍ଛାୟାୟଂ ପୁରତ୍ଥିମାଭିମୁଖୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ଅଥସ୍ସ ଅନ୍ତାନି ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ମୁଖେନ ନିକ୍ଖମନାକାରପ୍ପତ୍ତାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ସୋ ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଆହାରସ୍ସ ଚକ୍ଖୁନାପି ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବତାୟ ତେନ ପଟିକୂଲାହାରେନ ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋପି ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ଏୱ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦି – ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥ, ତ୍ୱଂ ସୁଲଭଅନ୍ନପାନେ କୁଲେ ତିୱସ୍ସିକଗନ୍ଧସାଲିଭୋଜନଂ ନାନଗ୍ଗରସେହି ଭୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱାପି ଏକଂ ପଂସୁକୂଲିକଂ ଦିସ୍ୱା ‘କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଏୱରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, ଭୱିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ମେ ସୋ କାଲୋ’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଇଦାନି କିନ୍ନାମେତଂ କରୋସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ନିବ୍ବିକାରୋ ହୁତ୍ୱା ଆହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି ।

ରାଜପୁରିସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ଦୂତୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୱେଗେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇରିୟାପଥସ୍ମିଂୟେୱ ପସୀଦିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ନିୟ୍ୟାତେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ, ମହାରାଜ, ୱତ୍ଥୁକାମେହି ୱା କିଲେସକାମେହି ୱା ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ଅହଂ ପରମାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ଅନେକପ୍ପକାରଂ ୟାଚନ୍ତୋପି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ତ୍ୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସସି, ବୁଦ୍ଧଭୂତେନ ପନ ତୟା ପଠମଂ ମମ ୱିଜିତଂ ଆଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ୟଥା ପବ୍ବଜି ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ଇମଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୦୭) ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଆଳାରଞ୍ଚ କାଲାମଂ ଉଦକଞ୍ଚ ରାମପୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ମଗ୍ଗୋ ବୋଧାୟା’’ତି ତମ୍ପି ସମାପତ୍ତିଭାୱନଂ ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଥାମୱୀରିୟସନ୍ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମହାପଧାନଂ ପଦହିତୁକାମୋ ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ରମଣୀୟୋ ୱତାୟଂ ଭୂମିଭାଗୋ’’ତି ତତ୍ଥେୱ ୱାସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପଧାନଂ ପଦହି । ତେପି ଖୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞପ୍ପମୁଖା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଭିକ୍ଖାୟ ଚରନ୍ତା ତତ୍ଥ ବୋଧିସତ୍ତଂ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ମହାପଧାନଂ ପଦହନ୍ତଂ ‘‘ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନାଦିକାୟ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠହମାନା ସନ୍ତିକାୱଚରା ଅହେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ‘‘କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏକତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦୀହିପି ୱୀତିନାମେସି, ସବ୍ବସୋପି ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦନଂ ଅକାସି । ଦେୱତାପି ଲୋମକୂପେହି ଓଜଂ ଉପସଂହରମାନା ପକ୍ଖିପିଂସୁ ।

ଅଥସ୍ସ ତାୟ ନିରାହାରତାୟ ପରମକସିରପ୍ପତ୍ତତାୟ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ କାଳୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାନି ଅହେସୁଂ । ଅପ୍ପେକଦା ଆନାପାନକଜ୍ଝାନଂ ଝାୟନ୍ତୋ ମହାୱେଦନାଭିତୁନ୍ନୋ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତୋ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ପତତି । ଅଥ ନଂ ଏକଚ୍ଚା ଦେୱତା ‘‘କାଲଙ୍କତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚା ‘‘ୱିହାରୋତ୍ୱେୱେସୋ ଅରହତ’’ନ୍ତି ଚ ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ୟାସଂ ‘‘କାଲଙ୍କତୋ’’ତି ସଞ୍ଞା ଅହୋସି, ତା ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ କାଲଙ୍କତୋ’’ତି । ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ, ଅହୁତ୍ୱା’’ତି ? ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ପଧାନଭୂମିୟଂୟେୱ ପତିତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ’’ତି । ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା – ‘‘ନାହଂ ସଦ୍ଦହାମି, ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ବୋଧିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା କାଲକିରିୟା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ‘‘କସ୍ମା ପନ ରାଜା ନ ସଦ୍ଦହତୀ’’ତି ? କାଲଦେୱଲତାପସୱନ୍ଦାପନଦିୱସେ ଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖମୂଲେ ଚ ପାଟିହାରିୟାନଂ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ।

ପୁନ ବୋଧିସତ୍ତେ ସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତେ ତା ଦେୱତା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅରୋଗୋ ତେ, ମହାରାଜ, ପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ଜାନାମହଂ ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅମରଣଭାୱ’’ନ୍ତି ୱଦତି । ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସେୱ ଆକାସେ ଗଣ୍ଠିକରଣକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍କରକାରିକା ନାମ ବୋଧାୟ ମଗ୍ଗୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହାରେତୁଂ ଗାମନିଗମେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଆହାରଂ ଆହରି । ଅଥସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପାକତିକାନି ଅହେସୁଂ, କାୟୋପି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି । ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅୟଂ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଇଦାନି ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଓଳାରିକଂ ଆହାରଂ ଆହରମାନୋ କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ବାହୁଲିକୋ ଏସ ପଧାନୱିବ୍ଭନ୍ତୋ, ସୀସଂ ନ୍ହାୟିତୁକାମସ୍ସ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁତକ୍କନଂ ୱିୟ ଅମ୍ହାକଂ ଏତସ୍ସ ସନ୍ତିକା ୱିସେସତକ୍କନଂ, କିଂ ନୋ ଇମିନା’’ତି ମହାପୁରିସଂ ପହାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇସିପତନଂ ପୱିସିଂସୁ ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉରୁୱେଲାୟଂ ସେନାନିଗମେ ସେନାନିକୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତା ସୁଜାତା ନାମ ଦାରିକା ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖେ ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି – ‘‘ସଚାହଂ ସମଜାତିକଂ କୁଲଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଠମଗବ୍ଭେ ପୁତ୍ତଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ତେ ସତସହସ୍ସପରିଚ୍ଚାଗେନ ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସା ସା ପତ୍ଥନା ସମିଜ୍ଝି । ସା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଛଟ୍ଠେ ୱସ୍ସେ ପରିପୁଣ୍ଣେ ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମାୟଂ ବଲିକମ୍ମଂ କାତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ପୁରେତରଂୟେୱ ଧେନୁସହସ୍ସଂ ଲଟ୍ଠିମଧୁକୱନେ ଚରାପେତ୍ୱା, ତାସଂ ଖୀରଂ ପଞ୍ଚ ଧେନୁସତାନି ପାୟେତ୍ୱା, ତାସଂ ଖୀରଂ ଅଡ୍ଢତିୟାନି ଚ ସତାନୀତି ଏୱଂ ୟାୱ ସୋଳସନ୍ନଂ ଧେନୂନଂ ଖୀରଂ ଅଟ୍ଠ ଧେନୁୟୋ ପିୱନ୍ତି, ତାୱ ଖୀରସ୍ସ ବହଲତଞ୍ଚ ମଧୁରତଞ୍ଚ ଓଜୱନ୍ତତଞ୍ଚ ପତ୍ଥୟମାନା ଖୀରପରିୱତ୍ତନଂ ନାମ ଅକାସି । ସା ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ‘‘ପାତୋୱ ବଲିକମ୍ମଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ତା ଅଟ୍ଠ ଧେନୁୟୋ ଦୁହାପେସି । ୱଚ୍ଛକା ଧେନୂନଂ ଥନମୂଲଂ ନ ଆଗମଂସୁ, ଥନମୂଲେ ପନ ନୱଭାଜନେସୁ ଉପନୀତମତ୍ତେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଖୀରଧାରା ପଗ୍ଘରିଂସୁ । ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଜାତା ସହତ୍ଥେନେୱ ଖୀରଂ ଗହେତ୍ୱା ନୱଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହତ୍ଥେନେୱ ଅଗ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ପଚିତୁଂ ଆରଭି ।

ତସ୍ମିଂ ପାୟାସେ ପଚ୍ଚମାନେ ମହନ୍ତା ମହନ୍ତା ପୁବ୍ବୁଳା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣାୱଟ୍ଟା ହୁତ୍ୱା ସଞ୍ଚରନ୍ତି । ଏକଫୁସିତମ୍ପି ବହି ନ ଉପ୍ପତତି, ଉଦ୍ଧନତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ଧୂମୋ ନ ଉଟ୍ଠହତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକପାଲା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନେ ଆରକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ମହାବ୍ରହ୍ମା ଛତ୍ତଂ ଧାରେସି, ସକ୍କୋ ଅଲାତାନି ସମାନେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେସି । ଦେୱତା ଦ୍ୱିସହସ୍ସଦୀପପରିୱାରେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକପ୍ପନଓଜଂ ଅତ୍ତନୋ ଦେୱାନୁଭାୱେନ ଦଣ୍ଡକବଦ୍ଧଂ ମଧୁପଟଲଂ ପୀଳେତ୍ୱା ମଧୁଂ ଗଣ୍ହମାନା ୱିୟ ସଂହରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପିଂସୁ। ଅଞ୍ଞେସୁ ହି କାଲେସୁ ଦେୱତା କବଳେ କବଳେ ଓଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ, ସମ୍ବୋଧିପ୍ପତ୍ତଦିୱସେ ଚ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ଚ ଉକ୍ଖଲିୟଂୟେୱ ପକ୍ଖିପିଂସୁ। ସୁଜାତା ଏକଦିୱସେୟେୱ ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପାକଟାନି ଅନେକାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ଦିସ୍ୱା ପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ଦାସିଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଅମ୍ମ ପୁଣ୍ଣେ, ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହାକଂ ଦେୱତା ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନା, ମୟା ହି ଏତ୍ତକେ କାଲେ ଏୱରୂପଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ ନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ, ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ପଟିଜଗ୍ଗାହୀ’’ତି । ସା ‘‘ସାଧୁ, ଅୟ୍ୟେ’’ତି ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତୁରିତତୁରିତା ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଅଗମାସି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ତସ୍ମିଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ପଞ୍ଚ ମହାସୁପିନେ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୬) ଦିସ୍ୱା ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ନିସ୍ସଂସୟଂ ଅଜ୍ଜାହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି କତସନ୍ନିଟ୍ଠାନୋ ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ଅଚ୍ଚୟେନ କତସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନୋ ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲଂ ଆଗମୟମାନୋ ପାତୋୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି, ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ସକଲଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଓଭାସୟମାନୋ । ଅଥ ଖୋ ସା ପୁଣ୍ଣା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ ବୋଧିସତ୍ତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକୟମାନଂ ନିସିନ୍ନଂ, ସରୀରତୋ ଚସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତାହି ପଭାହି ସକଲରୁକ୍ଖଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସା ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହାକଂ ଦେୱତା ରୁକ୍ଖତୋ ଓରୁୟ୍ହ ସହତ୍ଥେନେୱ ବଲିକମ୍ମଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୁଂ ନିସିନ୍ନା ମଞ୍ଞେ’’ତି ଉବ୍ବେଗପ୍ପତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୱେଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଜାତାୟ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି ।

ସୁଜାତା ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠମାନସା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ଦାନି ପଟ୍ଠାୟ ମମ ଜେଟ୍ଠଧୀତୁଟ୍ଠାନେ ତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି ଧୀତୁ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଂ ଅଦାସି । ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ପାପୁଣନଦିୱସେ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକା ଏକା ସୁୱଣ୍ଣପାତି ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ସା ‘‘ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂ ପାୟାସଂ ପକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ନୀହରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପାୟାସଂ ପକ୍ଖିପିତୁକାମା ପକ୍କଭାଜନଂ ଆୱଜ୍ଜେସି । ସବ୍ବୋ ପାୟାସୋ ପଦୁମପତ୍ତତୋ ଉଦକଂ ୱିୟ ୱତ୍ତିତ୍ୱା ପାତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି, ଏକପାତିପୂରମତ୍ତୋୱ ଅହୋସି । ସା ତଂ ପାତିଂ ଅଞ୍ଞାୟ ପାତିୟା ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଦାତୱତ୍ଥେନ ୱେଠେତ୍ୱା ସୟଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତଂ ପାତିଂ ଅତ୍ତନୋ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ଆନୁଭାୱେନ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ବଲୱସୋମନସ୍ସଜାତା ‘‘ରୁକ୍ଖଦେୱତା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓନତୋନତା ଗନ୍ତ୍ୱା ସୀସତୋ ପାତିଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରେନ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫୱାସିତଂ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଘଟିକାରମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ଦିନ୍ନୋ ମତ୍ତିକାପତ୍ତୋ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ପତ୍ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ପସାରେତ୍ୱା ଉଦକଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି। ସୁଜାତା ସହେୱ ପାତିୟା ପାୟାସଂ ମହାପୁରିସସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେସି, ମହାପୁରିସୋ ସୁଜାତଂ ଓଲୋକେସି । ସା ଆକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟ, ମୟା ତୁମ୍ହାକଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତା, ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୟଥାରୁଚି କରୋଥା’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ମୟ୍ହଂ ମନୋରଥୋ ନିପ୍ଫନ୍ନୋ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକମ୍ପି ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ପୁରାଣକପଣ୍ଣଂ ୱିୟ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖାୱ ପକ୍କାମି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ରୁକ୍ଖଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପାତିଂ ଆଦାୟ ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନେକେସଂ ବୋଧିସତ୍ତସତସହସ୍ସାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନଦିୱସେ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହାନଟ୍ଠାନଂ ସୁପତିଟ୍ଠିତଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସା ତୀରେ ପାତିଂ ଠପେତ୍ୱା ସୁପତିଟ୍ଠିତତିତ୍ଥେ ଓତରିତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ଅନେକବୁଦ୍ଧସତସହସ୍ସାନଂ ନିୱାସନଂ ଅରହଦ୍ଧଜଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏକଟ୍ଠିତାଲପକ୍କପ୍ପମାଣେ ଏକୂନପଣ୍ଣାସପିଣ୍ଡେ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପୋଦକମଧୁପାୟାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ସୋୟେୱସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଏକୂନପଣ୍ଣାସଦିୱସାନି ଆହାରୋ ଅହୋସି । ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଞ୍ଞୋ ଆହାରୋ ନତ୍ଥି, ନ ନ୍ହାନଂ, ନ ମୁଖଧୋୱନଂ, ନ ସରୀରୱଳଞ୍ଜୋ, ଝାନସୁଖେନ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ଚ ୱୀତିନାମେସି । ତଂ ପନ ପାୟାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ଅଜ୍ଜ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଅୟଂ ପାତି ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛତୁ, ନୋ ଚେ ଭୱିସ୍ସାମି, ଅନୁସୋତଂ ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଦୀସୋତେ ପକ୍ଖିପି । ସା ସୋତଂ ଛିନ୍ଦମାନା ନଦୀମଜ୍ଝଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେନେୱ ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ଅସ୍ସୋ ୱିୟ ଅସୀତିହତ୍ଥମତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ପଟିସୋତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଆୱଟ୍ଟେ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା କାଳନାଗରାଜଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗପାତିୟୋ ‘‘କିଲି କିଲୀ’’ତି ରୱଂ କାରୟମାନା ପହରିତ୍ୱା ତାସଂ ସବ୍ବହେଟ୍ଠିମା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । କାଳୋ ନାଗରାଜା ତ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ହିୟ୍ୟୋ ଏକୋ ବୁଦ୍ଧୋ ନିବ୍ବତ୍ତି, ପୁନ ଅଜ୍ଜ ଏକୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନେକେହି ପଦସତେହି ଥୁତିୟୋ ୱଦମାନୋ ଉଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସ କିର ମହାପଥୱିୟା ଏକୟୋଜନତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆରୋହନକାଲୋ ଅଜ୍ଜ ୱା ହିୟ୍ୟୋ ୱା ସଦିସୋ ଅହୋସି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ନଦୀତୀରମ୍ହି ସୁପୁପ୍ଫିତସାଲୱନେ ଦିୱାୱିହାରଂ କତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପୁପ୍ଫାନଂ ୱଣ୍ଟତୋ ମୁଚ୍ଚନକାଲେ ଦେୱତାହି ଅଲଙ୍କତେନ ଅଟ୍ଠୂସଭୱିତ୍ଥାରେନ ମଗ୍ଗେନ ସୀହୋ ୱିୟ ୱିଜମ୍ଭମାନୋ ବୋଧିରୁକ୍ଖାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି । ନାଗୟକ୍ଖସୁପଣ୍ଣାଦୟୋ ଦିବ୍ବେହି ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜୟିଂସୁ, ଦିବ୍ବସଂଗୀତାଦୀନି ପୱତ୍ତୟିଂସୁ, ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଏକଗନ୍ଧା ଏକମାଲା ଏକସାଧୁକାରା ଅହୋସି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୋତ୍ଥିୟୋ ନାମ ତିଣହାରକୋ ତିଣଂ ଆଦାୟ ପଟିପଥେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଆକାରଂ ଞତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ଅଦାସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତିଣଂ ଗହେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳଂ ଓସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିସମ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ସମ୍ବୋଧିପାପୁଣନଟ୍ଠାନଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି, ତତୋ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳଂ ଓସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିସମ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ଠିତଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନେ କିରସ୍ସ ନେମିୱଟ୍ଟିପରିୟନ୍ତେ ଅକ୍କନ୍ତଂ ନାଭିୟା ପତିଟ୍ଠିତମହାସକଟଚକ୍କଂ ୱିୟ ମହାପଥୱୀ ଓନତୁନ୍ନତା ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ଇଦମ୍ପି ସମ୍ବୋଧିପାପୁଣନଟ୍ଠାନଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳଂ ଓସୀଦିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିସମ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ଇଦମ୍ପି ସମ୍ବୋଧିପାପୁଣନଟ୍ଠାନଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମାଭିମୁଖୋ ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗେ ପନ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି, ତଂ ନେୱ ଛମ୍ଭତି, ନ କମ୍ପତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜହିତଂ ଅଚଲଟ୍ଠାନଂ କିଲେସପଞ୍ଜରୱିଦ୍ଧଂସନଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତାନି ତିଣାନି ଅଗ୍ଗେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେସି, ତାୱଦେୱ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୋ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଅହୋସି । ତାନିପି ଖୋ ତିଣାନି ତଥାରୂପେନ ସଣ୍ଠାନେନ ସଣ୍ଠହିଂସୁ, ୟଥାରୂପଂ ସୁକୁସଲୋ ଚିତ୍ତକାରୋ ୱା ପୋତ୍ଥକାରୋ ୱା ଆଲିଖିତୁମ୍ପି ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ବୋଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଦଳ୍ହମାନସୋ ହୁତ୍ୱା –

‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ, ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ ।

ଉପସୁସ୍ସତୁ ନିସ୍ସେସଂ, ସରୀରେ ମଂସଲୋହିତଂ ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪) –

‘ନ ତ୍ୱେୱାହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଇମଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’’ତି ଅସନିସତସନ୍ନିପାତେନପି ଅଭେଜ୍ଜରୂପଂ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମାରୋ ପାପିମା – ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ମୟ୍ହଂ ୱସଂ ଅତିକ୍କମିତୁକାମୋ, ନ ଦାନିସ୍ସ ଅତିକ୍କମିତୁଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ମାରବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ମାରଘୋସନଂ ନାମ ଘୋସାପେତ୍ୱା ମାରବଲଂ ଆଦାୟ ନିକ୍ଖମି । ସା ମାରସେନା ମାରସ୍ସ ପୁରତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନା ହୋତି, ଦକ୍ଖିଣତୋ ଚ ୱାମତୋ ଚ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନା, ପଚ୍ଛତୋ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଠିତା, ଉଦ୍ଧଂ ନୱୟୋଜନୁବ୍ବେଧା ହୋତି, ୟସ୍ସା ଉନ୍ନଦନ୍ତିୟା ଉନ୍ନାଦସଦ୍ଦୋ ୟୋଜନସହସ୍ସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଥୱିଉନ୍ଦ୍ରିୟନସଦ୍ଦୋୱିୟ ସୂୟତି । ଅଥ ମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକଂ ଗିରିମେଖଲଂ ନାମ ହତ୍ଥିଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ବାହୁସହସ୍ସଂ ମାପେତ୍ୱା ନାନାୱୁଧାନି ଅଗ୍ଗହେସି । ଅୱସେସାୟପି ମାରପରିସାୟ ଦ୍ୱେ ଜନା ଏକସଦିସା ଏକସଦିସଂ ଆୱୁଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ନାହେସୁଂ । ନାନାୱଣ୍ଣା ନାନପ୍ପକାରମୁଖା ହୁତ୍ୱା ନାନାୱୁଧାନି ଗଣ୍ହନ୍ତା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନା ଆଗମଂସୁ ।

ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ପନ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଥୁତିୟୋ ୱଦମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ୱିଜୟୁତ୍ତରସଙ୍ଖଂ ଧମମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ କିର ସଙ୍ଖୋ ୱୀସହତ୍ଥସତିକୋ ହୋତି, ସକିଂ ୱାତଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଧମିୟମାନୋ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ସଦ୍ଦଂ କରିତ୍ୱା ନିସ୍ସଦ୍ଦୋ ହୋତି । ମହାକାଳନାଗରାଜା ଅତିରେକପଦସତେନ ୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋୱ ଅଟ୍ଠାସି, ମହାବ୍ରହ୍ମା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରୟମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ମାରବଲେ ପନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ତେସଂ ଏକୋପି ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ସମ୍ମୁଖସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେନେୱ ପଲାୟିଂସୁ । କାଳୋ ନାମ ନାଗରାଜାପି ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକଂ ମଞ୍ଜେରିକନାଗଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ମୁଖଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ । ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜାପି ୱିଜୟୁତ୍ତରସଙ୍ଖଂ ପିଟ୍ଠିୟଂ କତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଅଟ୍ଠାସି, ମହାବ୍ରହ୍ମା ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ କୋଟିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକମେୱ ଅଗମାସି । ଏକଦେୱତାପି ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥା ନାମ ନାହୋସି । ମହାପୁରିସୋ ପନ ଏକକୋୱ ନିସୀଦି ।

ମାରୋପି ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଆହ – ‘‘ତାତା, ସୁଦ୍ଧୋଦନପୁତ୍ତେନ ସିଦ୍ଧତ୍ଥେନ ସଦିସୋ ଅଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ମୟଂ ସମ୍ମୁଖା ୟୁଦ୍ଧଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ, ପଚ୍ଛାଭାଗେନ ଦସ୍ସାମା’’ତି । ମହାପୁରିସୋପି ତୀଣି ପସ୍ସାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ସବ୍ବଦେୱତାନଂ ପଲାତତ୍ତା ସୁଞ୍ଞାନି ଅଦ୍ଦସ । ପୁନ ଉତ୍ତରପସ୍ସେନ ମାରବଲଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଏତ୍ତକୋ ଜନୋ ମଂ ଏକକଂ ସନ୍ଧାୟ ମହନ୍ତଂ ୱାୟାମଂ କରୋତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ମୟ୍ହଂ ମାତା ୱା ପିତା ୱା ଭାତା ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି ଞାତକୋ ନତ୍ଥି, ଇମା ପନ ଦସ ପାରମିୟୋୱ ମୟ୍ହଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପୁଟ୍ଠପରିଜନସଦିସା । ତସ୍ମା ମୟା ପାରମିୟୋୱ ବଲଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ପାରମିସତ୍ଥେନେୱ ପହରିତ୍ୱା ଇମଂ ବଲକାୟଂ ୱିଦ୍ଧଂସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦସ ପାରମିୟୋ ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ନିସୀଦି ।

ଅଥ ଖୋ ମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ – ‘‘ୱାତେନେୱ ସିଦ୍ଧତ୍ଥଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାତମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦାୱାତା ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଦ୍ଧୟୋଜନୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନପ୍ପମାଣାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ପଦାଲେତ୍ୱା ୱନଗଚ୍ଛରୁକ୍ଖାଦୀନି ଉଦ୍ଧଂମୂଲାନି କତ୍ୱା ସମନ୍ତା ଗାମନିଗମେ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣେ କାତୁଂ ସମତ୍ଥାପି ମହାପୁରିସସ୍ସ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ୱିହତାନୁଭାୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରକଣ୍ଣମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ – ‘‘ଉଦକେନ ନଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉପରୂପରି ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲାଦିଭେଦା ୱଲାହକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱସ୍ସିଂସୁ । ୱୁଟ୍ଠିଧାରାୱେଗେନ ପଥୱୀ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦା ଅହୋସି। ୱନରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପରିଭାଗେନ ମହାମେଘୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଚୀୱରେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁଗହଣମତ୍ତମ୍ପି ତେମେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ପାସାଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ମହନ୍ତାନି ମହନ୍ତାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ଧୂମାୟନ୍ତାନି ପଜ୍ଜଲନ୍ତାନି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବମାଲାଗୁଳଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ପହରଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଏକତୋଧାରା ଉଭତୋଧାରା ଅସିସତ୍ତିଖୁରପ୍ପାଦୟୋ ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । କିଂସୁକୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ୱିକିରିଂସୁ । ତତୋ କୁକ୍କୁଳୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହୋ ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣୋ କୁକ୍କୁଳୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତତି । ତତୋ ୱାଲୁକାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ଅତିସୁଖୁମା ୱାଲୁକା ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ନିପତିଂସୁ । ତତୋ କଲଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ତଂ କଲଲଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବୱିଲେପନଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତତି । ତତୋ ‘‘ଇମିନା ଭିଂସେତ୍ୱା ସିଦ୍ଧତ୍ଥଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନ୍ଧକାରଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି । ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ମହାତମଂ ହୁତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାୱିହତଂ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରଂ ଅନ୍ତରଧାୟି ।

ଏୱଂ ସୋ ମାରୋ ଇମାହି ନୱହି ୱାତୱସ୍ସପାସାଣପହରଣଅଙ୍ଗାରକୁକ୍କୁଳୱାଲୁକାକଲଲନ୍ଧକାରୱୁଟ୍ଠୀହି ବୋଧିସତ୍ତଂ ପଲାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ – ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ତିଟ୍ଠଥ, ଇମଂ ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରଂ ଗଣ୍ହଥ ହନଥ ପଲାପେଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପରିସଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ଗିରିମେଖଲସ୍ସ ହତ୍ଥିନୋ ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନୋ ଚକ୍କାୱୁଧଂ ଆଦାୟ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥ, ଉଟ୍ଠେହି ଏତସ୍ମା ପଲ୍ଲଙ୍କା, ନାୟଂ ତୁୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତି, ମୟ୍ହଂ ଏସ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଆହ । ମହାସତ୍ତୋ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଅୱୋଚ – ‘‘ମାର, ନେୱ ତୟା ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରିତା, ନ ଉପପାରମିୟୋ, ନ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋ, ନାପି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା ପରିଚ୍ଚତ୍ତା, ନ ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ନ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ନ ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟା ପୂରିତା, ସବ୍ବା ତା ମୟାୟେୱ ପୂରିତା, ତସ୍ମା ନାୟଂ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ତୁୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତି, ମୟ୍ହେୱେସୋ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।

ମାରୋ କୁଦ୍ଧୋ କୋଧୱେଗଂ ଅସହନ୍ତୋ ମହାପୁରିସସ୍ସ ଚକ୍କାୱୁଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତଂ ତସ୍ସ ଦସ ପାରମିୟୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସେୱ ଉପରିଭାଗେ ମାଲାୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ କିର ଖୁରଧାରଂ ଚକ୍କାୱୁଧଂ ଅଞ୍ଞଦା କୁଦ୍ଧେନ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଏକଗ୍ଘନପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭେ ୱଂସକଳୀରେ ୱିୟ ଛିନ୍ଦନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି । ଇଦାନି ପନ ତସ୍ମିଂ ମାଲାୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତେ ଅୱସେସା ମାରପରିସା ‘‘ଇଦାନି ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ମହନ୍ତମହନ୍ତାନି ସେଲକୂଟାନି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ, ତାନିପି ମହାପୁରିସସ୍ସ ଦସ ପାରମିୟୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ମାଲାଗୁଳଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପତିଂସୁ । ଦେୱତା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଠିତା ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ନଟ୍ଠୋ ୱତ, ଭୋ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରସ୍ସ ରୂପଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୋ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତି ।

ତତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ପୂରିତପାରମୀନଂ ବୋଧିସତ୍ତାନଂ ସମ୍ବୁଜ୍ଝନଦିୱସେ ପତ୍ତପଲ୍ଲଙ୍କୋ ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଠିତଂ ମାରଂ ଆହ – ‘‘ମାର, ତୁୟ୍ହଂ ଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନଭାୱେ କୋ ସକ୍ଖୀ’’ତି । ମାରୋ ‘‘ଇମେ ଏତ୍ତକାୱ ଜନା ସକ୍ଖିନୋ’’ତି ମାରବଲାଭିମୁଖଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମାରପରିସାୟ ‘‘ଅହଂ ସକ୍ଖି, ଅହଂ ସକ୍ଖୀ’’ତି ପୱତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପଥୱିଉନ୍ଦ୍ରିୟନସଦ୍ଦସଦିସୋ ଅହୋସି । ଅଥ ମାରୋ ମହାପୁରିସଂ ଆହ – ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥ, ତୁୟ୍ହଂ ଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନଭାୱେ କୋ ସକ୍ଖୀ’’ତି । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ତାୱ ଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନଭାୱେ ସଚେତନା ସକ୍ଖିନୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସଚେତନୋ କୋଚି ସକ୍ଖି ନାମ ନତ୍ଥି, ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ମେ ଅୱସେସଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଦିନ୍ନଦାନଂ, ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ପନ ଠତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ସତ୍ତସତକମହାଦାନସ୍ସ ତାୱ ଦିନ୍ନଭାୱେ ଅଚେତନାପି ଅୟଂ ଘନମହାପଥୱୀ ସକ୍ଖୀ’’ତି ଚୀୱରଗବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ଅଭିନୀହରିତ୍ୱା ‘‘ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ସତ୍ତସତକମହାଦାନସ୍ସ ଦିନ୍ନଭାୱେ ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖି, ନ ସକ୍ଖୀ’’ତି ମହାପଥୱିୟାଭିମୁଖଂ ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ମହାପଥୱୀ ‘‘ଅହଂ ତେ ତଦା ସକ୍ଖୀ’’ତି ୱିରୱସତେନ ୱିରୱସହସ୍ସେନ ୱିରୱସତସହସ୍ସେନ ମାରବଲଂ ଅୱତ୍ଥରମାନା ୱିୟ ଉନ୍ନଦି ।

ତତୋ ମହାପୁରିସେ ‘‘ଦିନ୍ନଂ ତେ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥ, ମହାଦାନଂ ଉତ୍ତମଦାନ’’ନ୍ତି ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନଂ ସମ୍ମସନ୍ତେ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକୋ ଗିରିମେଖଲହତ୍ଥୀ ଜଣ୍ଣୁକେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି, ମାରପରିସା ଦିସାୱିଦିସା ପଲାୟିଂସୁ, ଦ୍ୱେ ଏକମଗ୍ଗେନ ଗତା ନାମ ନତ୍ଥି, ସୀସାଭରଣାନି ଚେୱ ନିୱତ୍ଥୱସନାନି ଚ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖସମ୍ମୁଖଦିସାହିୟେୱ ପଲାୟିଂସୁ । ତତୋ ଦେୱସଙ୍ଘା ପଲାୟମାନଂ ମାରବଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାରସ୍ସ ପରାଜୟୋ ଜାତୋ, ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରସ୍ସ ଜୟୋ ଜାତୋ, ଜୟପୂଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଦେୱତା ଦେୱତାନଂ, ନାଗା ନାଗାନଂ, ସୁପଣ୍ଣା ସୁପଣ୍ଣାନଂ, ବ୍ରହ୍ମାନୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଘୋସେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ମହାପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଗମଂସୁ ।

ଏୱଂ ଗତେସୁ ପନ ତେସୁ –

‘‘ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ, ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।

ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା, ଜୟଂ ତଦା ଦେୱଗଣା ମହେସିନୋ ॥

‘‘ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ, ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।

ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା, ଜୟଂ ତଦା ନାଗଗଣା ମହେସିନୋ ॥

‘‘ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ, ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।

ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା, ଜୟଂ ତଦା ସୁପଣ୍ଣସଙ୍ଘାପି ମହେସିନୋ ॥

‘‘ଜୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସିରୀମତୋ ଅୟଂ, ମାରସ୍ସ ଚ ପାପିମତୋ ପରାଜୟୋ ।

ଉଗ୍ଘୋସୟୁଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପମୋଦିତା, ଜୟଂ ତଦା ବ୍ରହ୍ମଗଣା ମହେସିନୋ’’ତି ॥ –

ଅୱସେସା ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଦେୱତା ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନେହି ପୂଜୟମାନା ନାନପ୍ପକାରା ଚ ଥୁତିୟୋ ୱଦମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏୱଂ ଧରମାନେୟେୱ ସୂରିୟେ ମହାପୁରିସୋ ମାରବଲଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଚୀୱରୂପରି ପତମାନେହି ବୋଧିରୁକ୍ଖଙ୍କୁରେହି ରତ୍ତପୱାଳଦଲେହି ୱିୟ ପୂଜିୟମାନୋ ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ଓତାରେସି । ଅଥସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସପଦିକଂ ପଚ୍ଚୟାକାରଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟୱସେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଙ୍କମ୍ପି ।

ମହାପୁରିସେ ପନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଉନ୍ନାଦେତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେ ସକଲା ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତା ଅହୋସି । ପାଚୀନଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ପହରନ୍ତି, ତଥା ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ପାଚୀନଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ପହରନ୍ତି, ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ପହରନ୍ତି, ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ପହରନ୍ତି, ପଥୱିତଲେ ଉସ୍ସାପିତାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଆହଚ୍ଚ ଅଟ୍ଠଂସୁ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ବଦ୍ଧାନଂ ଧଜାନଂ ପଟାକା ପଥୱିତଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ଦସସହସ୍ସେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ପୁପ୍ଫୂପଗା ରୁକ୍ଖା ପୁପ୍ଫଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ଫଲୂପଗା ରୁକ୍ଖା ଫଲପିଣ୍ଡିଭାରସହିତା ଅହେସୁଂ । ଖନ୍ଧେସୁ ଖନ୍ଧପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ସାଖାସୁ ସାଖାପଦୁମାନି, ଲତାସୁ ଲତାପଦୁମାନି, ଆକାସେ ଓଲମ୍ବକପଦୁମାନି, ଘନସିଲାତଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସତପତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକପଦୁମାନି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମାଲାଗୁଳା ୱିୟ ସୁସନ୍ଥତପୁପ୍ଫସନ୍ଥାରୋ ୱିୟ ଚ ପୁପ୍ଫାଭିକିଣ୍ଣା ଅହୋସି । ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେସୁ ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସା ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା ସତ୍ତସୂରିୟପ୍ପଭାହିପିଅନୋଭାସିତପୁବ୍ବା ତଦା ଏକୋଭାସା ଅହେସୁଂ । ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ମଧୁରୋଦକୋ ଅହୋସି, ନଦିୟୋ ନ ପୱତ୍ତିଂସୁ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ରୂପାନି ପସ୍ସିଂସୁ, ଜାତିବଧିରା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ, ଜାତିପୀଠସପ୍ପିନୋ ପଦସା ଗଚ୍ଛିଂସୁ, ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀନି ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତିଂସୁ ।

ଏୱଂ ଅପରିମାଣେନ ସିରିୱିଭୱେନ ପୂଜିୟମାନୋ ମହାପୁରିସୋ ଅନେକପ୍ପକାରେସୁ ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେସୁ ପାତୁଭୂତେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ଅୱିଜହିତଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି –

‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ, ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ।

ଗହକାରଂ ଗୱେସନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖା ଜାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥

‘‘ଗହକାରକ ଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁନ ଗେହଂ ନ କାହସି ।

ସବ୍ବା ତେ ଫାସୁକା ଭଗ୍ଗା, ଗହକୂଟଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ।

ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଣ୍ହାନଂ ଖୟମଜ୍ଝଗା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩-୧୫୪) ।

ଇତି ତୁସିତଭୱନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅୟଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତି, ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଅୱିଦୂରେନିଦାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅୱିଦୂରେନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସନ୍ତିକେନିଦାନକଥା

‘‘ସନ୍ତିକେନିଦାନଂ ପନ ‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’ । ‘ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରତି ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟ’ନ୍ତି ଚ ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେୟେୱ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । କିଞ୍ଚାପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ପନ ତମ୍ପି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ଉଦାନଞ୍ହି ଉଦାନେତ୍ୱା ଜୟପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅହଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଇମସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ କାରଣା ସନ୍ଧାୱିଂ, ଏତ୍ତକଂ ମେ କାଲଂ ଇମସ୍ସେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ କାରଣା ଅଲଙ୍କତସୀସଂ ଗୀୱାୟ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦିନ୍ନଂ, ସୁଅଞ୍ଜିତାନି ଅକ୍ଖୀନି ହଦୟମଂସଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଟେୱା ଦିନ୍ନଂ, ଜାଲୀକୁମାରସଦିସା ପୁତ୍ତା, କଣ୍ହାଜିନକୁମାରିସଦିସା ଧୀତରୋ, ମଦ୍ଦୀଦେୱିସଦିସା ଭରିୟାୟୋ ଚ ପରେସଂ ଦାସତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନା । ଅୟଂ ମେ ପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଜୟପଲ୍ଲଙ୍କୋ ଥିରପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ଏତ୍ଥ ମେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସଙ୍କପ୍ପା ପରିପୁଣ୍ଣା, ନ ତାୱ ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସତ୍ତାହଂ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧; ଉଦା॰ ୧) ।

ଅଥ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ‘‘ଅଜ୍ଜାପି ନୂନ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ମିଞ୍ହି ଆଲୟଂ ନ ୱିଜହତୀ’’ତି ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି । ସତ୍ଥା ଦେୱତାନଂ ପରିୱିତକ୍କଂ ଞତ୍ୱା ତାସଂ ୱିତକ୍କୱୂପସମତ୍ଥଂ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସି । ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ହି କତପାଟିହାରିୟଞ୍ଚ ଞାତିସମାଗମେ କତପାଟିହାରିୟଞ୍ଚ ପାଥିକପୁତ୍ତସମାଗମେ କତପାଟିହାରିୟଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେ କତୟମକପାଟିହାରିୟସଦିସଂ ଅହୋସି ।

ଏୱଂ ସତ୍ଥା ଇମିନା ପାଟିହାରିୟେନ ଦେୱତାନଂ ୱିତକ୍କଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଈସକଂ ପାଚୀନନିସ୍ସିତେ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱତ ମେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଟିୱିଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପୂରିତାନଂ ପାରମୀନଂ ବଲାଧିଗମଟ୍ଠାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅନିମିସେହି ଅକ୍ଖୀହି ଓଲୋକୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ଅନିମିସଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଅଥ ସତ୍ଥା ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଚ ଠିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ଚଙ୍କମଂ ମାପେତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମପଚ୍ଛିମତୋ ଆୟତେ ରତନଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି । ତଂ ଠାନଂ ରତନଚଙ୍କମଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥେ ପନ ସତ୍ତାହେ ବୋଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରଦିସାଭାଗେ ଦେୱତା ରତନଘରଂ ମାପୟିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି । ଆଭିଧମ୍ମିକା ପନାହୁ – ‘‘ରତନଘରଂ ନାମ ନ ସତ୍ତରତନମୟଂ ଗେହଂ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ପନ ପକରଣାନଂ ସମ୍ମସିତଟ୍ଠାନଂ ‘ରତନଘର’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଉଭୋପେତେ ପରିୟାୟେନ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତସ୍ମା ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ତଂ ଠାନଂ ରତନଘରଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଏୱଂ ସତ୍ଥା ବୋଧିସମୀପେୟେୱ ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତାହାନି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲା ୟେନ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋ ତେନୁପସଙ୍କମି । ତତ୍ରାପି ଧମ୍ମଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମାରୋ ପାପିମା ‘‘ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତୋ ଓତାରାପେକ୍ଖୋପି ଇମସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି ଖଲିତଂ ଅଦ୍ଦସଂ, ଅତିକ୍କନ୍ତୋଦାନି ଏସ ମମ ୱସ’’ନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ମହାମଗ୍ଗେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୋଳସ କାରଣାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଭୂମିୟଂ ସୋଳସ ଲେଖା ଆକଡ୍ଢି – ‘‘ଅହଂ ଏସୋ ୱିୟ ଦାନପାରମିଂ ନ ପୂରେସିଂ, ତେନମ୍ହି ଇମିନା ସଦିସୋ ନ ଜାତୋ’’ତି ଏକଂ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢି । ତଥା ‘‘ଅହଂ ଏସୋ ୱିୟ ସୀଲପାରମିଂ…ପେ॰… ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିଂ, ପଞ୍ଞାପାରମିଂ, ୱୀରିୟପାରମିଂ, ଖନ୍ତିପାରମିଂ, ସଚ୍ଚପାରମିଂ, ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ, ମେତ୍ତାପାରମିଂ, ଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ନ ପୂରେସିଂ, ତେନମ୍ହି ଇମିନା ସଦିସୋ ନ ଜାତୋ’’ତି ଦସମଂ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢି । ତଥା ‘‘ଅହଂ ଏସୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣସ୍ସ ପଟିୱେଧାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ଦସ ପାରମିୟୋ ନ ପୂରେସିଂ, ତେନମ୍ହି ଇମିନା ସଦିସୋ ନ ଜାତୋ’’ତି ଏକାଦସମଂ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢି । ତଥା ‘‘ଅହଂ ଏସୋ ୱିୟ ଅସାଧାରଣସ୍ସ ଆସୟାନୁସୟଞାଣସ୍ସ…ପେ॰… ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣସ୍ସ, ୟମକପାଟିହାରିୟଞାଣସ୍ସ, ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିୱେଧାୟ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତା ଦସ ପାରମିୟୋ ନ ପୂରେସିଂ, ତେନମ୍ହି ଇମିନା ସଦିସୋ ନ ଜାତୋ’’ତି ସୋଳସମଂ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢି । ଏୱଂ ମାରୋ ଇମେହି କାରଣେହି ମହାମଗ୍ଗେ ସୋଳସ ଲେଖା ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ତଣ୍ହା, ଅରତି, ରଗା ଚାତି ତିସ୍ସୋ ମାରଧୀତରୋ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୧) ‘‘ପିତା ନୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, କହଂ ନୁ ଖୋ ଏତରହୀ’’ତି ଓଲୋକୟମାନା ତଂ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତଂ ଭୂମିଂ ଲେଖମାନଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା, ତାତ, ତ୍ୱଂ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ଅମ୍ମା, ଅୟଂ ମହାସମଣୋ ମୟ୍ହଂ ୱସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଓତାରମସ୍ସ ଦଟ୍ଠୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ, ତେନମ୍ହି ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନୋ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ମୟମେତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଅମ୍ମା, ଏସ କେନଚି ୱସେ କାତୁଂ, ଅଚଲାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଏସ ପୁରିସୋ’’ତି । ‘‘ତାତ, ମୟଂ ଇତ୍ଥିୟୋ ନାମ, ଇଦାନେୱ ନଂ ରାଗପାସାଦୀହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଆନେସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ପାଦେ ତେ, ସମଣ, ପରିଚାରେମା’’ତି ଆହଂସୁ । ଭଗୱା ନେୱ ତାସଂ ୱଚନଂ ମନସି ଅକାସି, ନ ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଓଲୋକେସି, ଅନୁତ୍ତରେ ଉପଧିସଙ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିୱେକସୁଖଞ୍ଞେୱ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ନିସୀଦି ।

ପୁନ ମାରଧୀତରୋ ‘‘ଉଚ୍ଚାୱଚା ଖୋ ପୁରିସାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟା, କେସଞ୍ଚି କୁମାରିକାସୁ ପେମଂ ହୋତି, କେସଞ୍ଚି ପଠମୱୟେ ଠିତାସୁ, କେସଞ୍ଚି ମଜ୍ଝିମୱୟେ ଠିତାସୁ, କେସଞ୍ଚି ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତାସୁ, ୟଂନୂନ ମୟଂ ନାନପ୍ପକାରେହି ରୂପେହି ପଲୋଭେତ୍ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାମା’’ତି ଏକମେକା କୁମାରିକୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ସକଂ ସକଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା କୁମାରିକା, ଅୱିଜାତା, ସକିଂୱିଜାତା, ଦୁୱିଜାତା, ମଜ୍ଝିମିତ୍ଥିୟୋ, ମହିତ୍ଥିୟୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ଛକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ପାଦେ ତେ, ସମଣ, ପରିଚାରେମା’’ତି ଆହଂସୁ । ତମ୍ପି ଭଗୱା ନ ମନସାକାସି, ୟଥା ତଂ ଅନୁତ୍ତରେ ଉପଧିସଙ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତୋ । କେଚି ପନାଚରିୟା ୱଦନ୍ତି – ‘‘ତା ମହିତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପଗତା ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା – ‘ଏତା ଖଣ୍ଡଦନ୍ତା ପଲିତକେସା ହୋନ୍ତୂ’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ନ ହି ଭଗୱା ଏୱରୂପଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ଅକାସି । ଭଗୱା ପନ ‘‘ଅପେଥ ତୁମ୍ହେ, କିଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ୱାୟମଥ, ଏୱରୂପଂ ନାମ ଅୱୀତରାଗାଦୀନଂ ପୁରତୋ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ରାଗୋ ପହୀନୋ, ଦୋସୋ ପହୀନୋ, ମୋହୋ ପହୀନୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଆରବ୍ଭ –

‘‘ୟସ୍ସ ଜିତଂ ନାୱଜୀୟତି, ଜିତମସ୍ସ ନୋୟାତି କୋଚି ଲୋକେ ।

ତଂ ବୁଦ୍ଧମନନ୍ତଗୋଚରଂ, ଅପଦଂ କେନ ପଦେନ ନେସ୍ସଥ ॥

‘‘ୟସ୍ସ ଜାଲିନୀ ୱିସତ୍ତିକା, ତଣ୍ହା ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ନେତୱେ ।

ତଂ ବୁଦ୍ଧମନନ୍ତଗୋଚରଂ, ଅପଦଂ କେନ ପଦେନ ନେସ୍ସଥା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୯-୧୮୦) –

ଇମା ଧମ୍ମପଦେ ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗେ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱଦନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତା ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର ନୋ ପିତା ଅୱୋଚ, ‘ଅରହଂ ସୁଗତୋ ଲୋକେ, ନ ରାଗେନ ସୁୱାନୟୋ’’’ତିଆଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୬୧) ୱତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ ।

ଭଗୱାପି ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ତତୋ ମୁଚଲିନ୍ଦମୂଲଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସୀତାଦିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ମୁଚଲିନ୍ଦେନ ନାମ ନାଗରାଜେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅସମ୍ବାଧାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ରାଜାୟତନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତତ୍ଥପି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋୟେୱ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି । ଏତ୍ତାୱତା ସତ୍ତ ସତ୍ତାହାନି ପରିପୁଣ୍ଣାନି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ନେୱ ମୁଖଧୋୱନଂ, ନ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ, ନ ଆହାରକିଚ୍ଚଂ ଅହୋସି, ଝାନସୁଖଫଲସୁଖେନେୱ ଚ ୱୀତିନାମେସି ।

ଅଥସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତସତ୍ତାହମତ୍ଥକେ ଏକୂନପଞ୍ଞାସତିମେ ଦିୱସେ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ‘‘ମୁଖଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅଗଦହରୀତକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅଦାସି, ସତ୍ଥା ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି, ତେନସ୍ସ ସରୀରୱଳଞ୍ଜୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ସକ୍କୋୟେୱ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଞ୍ଚେୱ ମୁଖଧୋୱନୋଦକଞ୍ଚ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ତଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱାୱ ଅନୋତତ୍ତଦହୋଦକେନ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ରାଜାୟତନମୂଲେ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତପୁସ୍ସ ଭଲ୍ଲିକା ନାମ ଦ୍ୱେ ୱାଣିଜା ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ଉକ୍କଲା ଜନପଦା ମଜ୍ଝିମଦେସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ଞାତିସାଲୋହିତାୟ ଦେୱତାୟ ସକଟାନି ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଆହାରସମ୍ପାଦନେ ଉସ୍ସାହିତା ମନ୍ଥଞ୍ଚ ମଧୁପିଣ୍ଡିକଞ୍ଚ ଆଦାୟ – ‘‘ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମଂ ଆହାରଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଉପନାମେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଭଗୱା ପାୟାସପଟିଗ୍ଗହଣଦିୱସେୟେୱ ପତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରହିତତ୍ତା ‘‘ନ ଖୋ ତଥାଗତା ହତ୍ଥେସୁ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, କିମ୍ହି ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି । ଅଥସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଚତୂହି ଦିସାହି ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟେ ପତ୍ତେ ଉପନାମେସୁଂ, ଭଗୱା ତେ ପଟିକ୍ଖିପି । ପୁନ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣସେଲମୟେ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ତେ ଉପନାମେସୁଂ । ଭଗୱା ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ମହାରାଜାନଂ ସଦ୍ଧାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଚତ୍ତାରୋପି ପତ୍ତେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉପରୂପରି ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଏକୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଚତ୍ତାରୋପି ମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ପଞ୍ଞାୟମାନଲେଖା ହୁତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମପ୍ପମାଣେନ ଏକତ୍ତଂ ଉପଗମିଂସୁ । ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚଗ୍ଘେ ସେଲମୟେ ପତ୍ତେ ଆହାରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନଂ ଅକାସି । ତେ ଦ୍ୱେ ଭାତରୋ ୱାଣିଜା ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱେୱାଚିକା ଉପାସକା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ନେସଂ ‘‘ଏକଂ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ପରିଚରିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଦେଥା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ଅତ୍ତନୋ ସୀସଂ ପରାମସିତ୍ୱା କେସଧାତୁୟୋ ଅଦାସି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ନଗରେ ତା ଧାତୁୟୋ ସୁୱଣ୍ଣସମୁଗ୍ଗସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁନ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନିସୀଦି । ଅଥସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଧମ୍ମସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣୋ – ‘‘କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗତୋ ଖୋ ମ୍ୟାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ପରେସଂ ଅଦେସେତୁକାମତାକାରପ୍ପତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି । ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ‘‘ନସ୍ସତି ୱତ ଭୋ ଲୋକୋ, ୱିନସ୍ସତି ୱତ ଭୋ ଲୋକୋ’’ତି ଦସହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ସକ୍କସୁୟାମସନ୍ତୁସିତନିମ୍ମାନରତିୱସୱତ୍ତିମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ଆଦାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଦେସେତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆୟାଚି ।

ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ‘‘ଆଳାରୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ସୋ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଖିପ୍ପଂ ଆଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁନ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସତ୍ତାହକାଲଙ୍କତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଉଦକଂ ଆୱଜ୍ଜେସି । ତସ୍ସାପି ଅଭିଦୋସକାଲଙ୍କତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ବହୂପକାରା ଖୋ ମେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଆରବ୍ଭ ମନସି କତ୍ୱା ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ ତେ ଏତରହି ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ’’ତି ଞତ୍ୱା କତିପାହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡସାମନ୍ତାୟେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ୱିହରିତ୍ୱା ‘‘ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟଂ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା କାଲସ୍ସେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଉପକଂ ନାମ ଆଜୀୱକଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତଂ ଦିୱସମେୱ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଇସିପତନଂ ସମ୍ପାପୁଣି ।

ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟା ତଥାଗତଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଆୱୁସୋ, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲାୟ ଆୱତ୍ତିତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣକାୟୋ ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛତି । ଇମସ୍ସ ୱନ୍ଦନାଦୀନି ନ କରିସ୍ସାମ, ମହାକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଖୋ ପନେସ ଆସନାଭିହାରଂ ଅରହତି, ତେନସ୍ସ ଆସନମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମା’’ତି କତିକଂ ଅକଂସୁ । ଭଗୱା ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଚିତ୍ତାଚାରଜାନନସମତ୍ଥେନ ଞାଣେନ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମେ ଚିନ୍ତୟିଂସୂ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାସି । ଅଥ ତେସୁ ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅନୋଦିସ୍ସକୱସେନ ଫରଣସମତ୍ଥଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓଦିସ୍ସକୱସେନ ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଫରି । ତେ ଭଗୱତା ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ସଂଫୁଟ୍ଠା ତଥାଗତେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ସକାୟ କତିକାୟ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ଅକଂସୁ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ପନସ୍ସ ଅଜାନନ୍ତା କେୱଲଂ ନାମେନ ଚ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ଚ ସମୁଦାଚରିଂସୁ ।

ଅଥ ନେ ଭଗୱା – ‘‘ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତଂ ନାମେନ ଚ ଆୱୁସୋୱାଦେନ ଚ ସମୁଦାଚରଥ । ଅରହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଞାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଉତ୍ତରାସାଳ୍ହନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗେ ୱତ୍ତମାନେ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ପରିୱୁତୋ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟତ୍ଥେରେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ ଛଞାଣୱିଜମ୍ଭନଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଂ (ମହାୱ॰ ୧୩ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧) ଦେସେସି । ତେସୁ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରୋ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେନ୍ତୋ ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ସତ୍ଥା ତତ୍ଥେୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ୱପ୍ପତ୍ଥେରଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ୱିହାରେୟେୱ ନିସୀଦି, ସେସା ଚତ୍ତାରୋପି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିଂସୁ । ୱପ୍ପତ୍ଥେରୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହେୟେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପାପୁଣି। ଏତେନେୱୁପାୟେନ ପୁନଦିୱସେ ଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରଂ, ପୁନଦିୱସେ ମହାନାମତ୍ଥେରଂ, ପୁନଦିୱସେ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରନ୍ତି ସବ୍ବେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମିୟଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ପଞ୍ଚପି ଥେରେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତନ୍ତଂ (ମହାୱ॰ ୨୦ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚପି ଥେରା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥ ସତ୍ଥା ୟସସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ରତ୍ତିଭାଗେ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗେହଂ ପହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ‘‘ଏହି ୟସା’’ତି ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ରତ୍ତିଭାଗେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ, ପୁନଦିୱସେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ଅପରେପି ତସ୍ସ ସହାୟକେ ଚତୁପଞ୍ଞାସଜନେ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପେସି ।

ଏୱଂ ଲୋକେ ଏକସଟ୍ଠିୟା ଅରହନ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ସତ୍ଥା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱା ‘‘ଚରଥ ଭିକ୍ଖୱେ ଚାରିକ’’ନ୍ତି ସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୂ ଦିସାସୁ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ଉରୁୱେଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କପ୍ପାସିକୱନସଣ୍ଡେ ତିଂସଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟକୁମାରେ ୱିନେସି । ତେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ସବ୍ବୁତ୍ତମୋ ଅନାଗାମୀ ଅହୋସି । ତେପି ସବ୍ବେ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନେୱ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଦିସାସୁ ପେସେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢପାଟିହାରିୟସହସ୍ସାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲକସ୍ସପାଦୟୋ ସହସ୍ସଜଟିଲପରିୱାରେ ତେଭାତିକଜଟିଲେ ୱିନେତ୍ୱା ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଗୟାସୀସେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟଦେସନାୟ (ମହାୱ॰ ୫୪) ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେନ ଅରହନ୍ତସହସ୍ସେନ ପରିୱୁତୋ ‘‘ବିମ୍ବିସାରରଞ୍ଞୋ ଦିନ୍ନପଟିଞ୍ଞଂ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜଗହନଗରୂପଚାରେ ଲଟ୍ଠିୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସି । ରାଜା ଉୟ୍ୟାନପାଲସ୍ସ ସନ୍ତିକା ‘‘ସତ୍ଥା ଆଗତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସନହୁତେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକେହି ପରିୱୁତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚକ୍କୱିଚିତ୍ତତଲେସୁ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟୱିତାନଂ ୱିୟ ପଭାସମୁଦୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେସୁ ତଥାଗତସ୍ସ ପାଦେସୁ ସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ ।

ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମହାସମଣୋ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ଉଦାହୁ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପୋ ମହାସମଣେ’’ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ଚେତସ୍ସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି –

‘‘କିମେୱ ଦିସ୍ୱା ଉରୁୱେଲୱାସି, ପହାସି ଅଗ୍ଗିଂ କିସକୋୱଦାନୋ ।

ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ କସ୍ସପ ଏତମତ୍ଥଂ, କଥଂ ପହୀନଂ ତୱ ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ॥ –

ଥେରୋପି ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା –

‘‘ରୂପେ ଚ ସଦ୍ଦେ ଚ ଅଥୋ ରସେ ଚ, କାମିତ୍ଥିୟୋ ଚାଭିୱଦନ୍ତି ୟଞ୍ଞା ।

ଏତଂ ମଲନ୍ତୀ ଉପଧୀସୁ ଞତ୍ୱା, ତସ୍ମା ନ ୟିଟ୍ଠେ ନ ହୁତେ ଅରଞ୍ଜି’’ନ୍ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୫୫) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସାୱକଭାୱପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପାଦପିଟ୍ଠେ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ସାୱକୋହମସ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଏକତାଲଂ ଦ୍ୱିତାଲଂ ତିତାଲନ୍ତି ୟାୱ ସତ୍ତତାଲପ୍ପମାଣଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଓରୁୟ୍ହ ତଥାଗତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଜନୋ ‘‘ଅହୋ ମହାନୁଭାୱା ବୁଦ୍ଧା, ଏୱଞ୍ହି ଥାମଗତଦିଟ୍ଠିକୋ ନାମ ‘ଅରହା’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପୋପି ଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଥାଗତେନ ଦମିତୋ’’ତି ସତ୍ଥୁ ଗୁଣକଥଂୟେୱ କଥେସି । ଭଗୱା ‘‘ନାହଂ ଇଦାନିୟେୱ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପଂ ଦମେମି, ଅତୀତେପି ଏସ ମୟା ଦମିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାନାରଦକସ୍ସପଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୧୫୩ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେସି । ରାଜା ଏକାଦସହି ନହୁତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ଏକନହୁତଂ ଉପାସକତ୍ତଂ ପଟିୱେଦେସି । ରାଜା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ପଞ୍ଚ ଅସ୍ସାସକେ ପୱେଦେତ୍ୱା ସରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମି ।

ପୁନଦିୱସେ ୟେହି ଚ ଭଗୱା ହିୟ୍ୟୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟେହି ଚ ଅଦିଟ୍ଠୋ, ତେ ସବ୍ବେପି ରାଜଗହୱାସିନୋ ଅଟ୍ଠାରସକୋଟିସଙ୍ଖା ମନୁସ୍ସା ତଥାଗତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ପାତୋୱ ରାଜଗହତୋ ଲଟ୍ଠିୱନୁୟ୍ୟାନଂ ଅଗମଂସୁ । ତିଗାୱୁତୋ ମଗ୍ଗୋ ନପ୍ପହୋସି, ସକଲଲଟ୍ଠିୱନୁୟ୍ୟାନଂ ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ ଅହୋସି । ମହାଜନୋ ଦସବଲସ୍ସ ରୂପସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି ତିତ୍ତିଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ୱଣ୍ଣଭୂମି ନାମେସା । ଏୱରୂପେସୁ ହି ଠାନେସୁ ଭଗୱତୋ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବାପି ରୂପକାୟସିରୀ ୱଣ୍ଣେତବ୍ବା । ଏୱଂ ରୂପସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଦସବଲସ୍ସ ସରୀରଂ ପସ୍ସମାନେନ ମହାଜନେନ ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟେ ଉୟ୍ୟାନେ ଚ ଗମନମଗ୍ଗେ ଚ ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ନିକ୍ଖମନୋକାସୋ ନାହୋସି । ତଂ ଦିୱସଂ କିର ଭଗୱତୋ ଭତ୍ତଂ ଛିନ୍ନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ‘‘ତଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ସକ୍କସ୍ସ ନିସିନ୍ନାସନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ମାଣୱକୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଥୁତିୟୋ ୱଦମାନୋ ଦସବଲସ୍ସ ପୁରତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଦେୱାନୁଭାୱେନ ଓକାସଂ କତ୍ୱା –

‘‘ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତେହି ସହ ପୁରାଣଜଟିଲେହି, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତେହି ।

ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସୱଣ୍ଣୋ, ରାଜଗହଂ ପାୱିସି ଭଗୱା ॥

‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୁତ୍ତେହି…ପେ॰… ॥

‘‘ତିଣ୍ଣୋ ତିଣ୍ଣେହି…ପେ॰… ॥

‘‘ସନ୍ତୋ ସନ୍ତେହି…ପେ॰… ରାଜଗହଂ ପାୱିସି ଭଗୱା ॥

‘‘ଦସୱାସୋ ଦସବଲୋ, ଦସଧମ୍ମୱିଦୂ ଦସଭି ଚୁପେତୋ ।

ସୋ ଦସସତପରିୱାରୋ, ରାଜଗହଂ ପାୱିସି ଭଗୱା’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୫୮) –

ଇମାହି ଗାଥାହି ସତ୍ଥୁ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ ପୁରତୋ ପାୟାସି । ତଦା ମହାଜନୋ ମାଣୱକସ୍ସ ରୂପସିରିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତିୱିୟ ଅଭିରୂପୋ ୱତାୟଂ ମାଣୱକୋ, ନ ଖୋ ପନ ଅମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଅୟଂ ମାଣୱକୋ, କସ୍ସ ୱା ଅୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ମାଣୱୋ –

‘‘ୟୋ ଧୀରୋ ସବ୍ବଧି ଦନ୍ତୋ, ସୁଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ଅରହଂ ସୁଗତୋ ଲୋକେ, ତସ୍ସାହଂ ପରିଚାରକୋ’’ତି ॥ – ଗାଥମାହ ।

ସତ୍ଥା ସକ୍କେନ କତୋକାସଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ରାଜଗହଂ ପାୱିସି । ରାଜା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୀଣି ରତନାନି ୱିନା ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ୱେଲାୟ ୱା ଅୱେଲାୟ ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିସ୍ସାମି, ଲଟ୍ଠିୱନୁୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ନାମ ଅତିଦୂରେ, ଇଦଂ ପନ ଅମ୍ହାକଂ ୱେଳୁୱନୁୟ୍ୟାନଂ ନାତିଦୂରଂ ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାରହଂ ସେନାସନଂ । ଇଦଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରେନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୱାସିତଂ ମଣିୱଣ୍ଣଂ ଉଦକମାଦାୟ ୱେଳୁୱନୁୟ୍ୟାନଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଦସବଲସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଉଦକଂ ପାତେସି । ତସ୍ମିଂ ଆରାମେ ପଟିଗ୍ଗହିତେୟେୱ ‘‘ବୁଦ୍ଧସାସନସ୍ସ ମୂଲାନି ଓତିଣ୍ଣାନୀ’’ତି ମହାପଥୱୀ କମ୍ପି । ଜମ୍ବୁଦୀପତଲସ୍ମିଞ୍ହି ଠପେତ୍ୱା ୱେଳୁୱନଂ ଅଞ୍ଞଂ ମହାପଥୱିଂ କମ୍ପେତ୍ୱା ଗହିତସେନାସନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତମ୍ବପଣ୍ଣିଦୀପେପି ଠପେତ୍ୱା ମହାୱିହାରଂ ଅଞ୍ଞଂ ପଥୱିଂ କମ୍ପେତ୍ୱା ଗହିତସେନାସନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସତ୍ଥା ୱେଳୁୱନାରାମଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ୱେଳୁୱନଂ ଅଗମାସି।

ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଚ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ପରିବ୍ବାଜକା ରାଜଗହଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତି ଅମତଂ ପରିୟେସମାନା । ତେସୁ ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତିଆଦିଗାଥଂ (ମହାୱ॰ ୬୦; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୮୬) ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟକସ୍ସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସପି ତମେୱ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ସୋପି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ତେ ଉଭୋପି ସଞ୍ଚୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେସୁ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ସତ୍ତାହେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି, ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅଡ୍ଢମାସେନ । ଉଭୋପି ତେ ସତ୍ଥା ଅଗ୍ଗସାୱକଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଚ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ସନ୍ନିପାତଂ ଅକାସି ।

ତଥାଗତେ ପନ ତସ୍ମିଞ୍ଞେୱ ୱେଳୁୱନୁୟ୍ୟାନେ ୱିହରନ୍ତେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତୋ କିର ମେ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ପରମାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ରାଜଗହଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱେଳୁୱନେ ୱିହରତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଏହି ଭଣେ, ତ୍ୱଂ ପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରୋ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ‘ପିତା ତେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ଦଟ୍ଠୁକାମୋ’ତି ୱତ୍ୱା ମମ ପୁତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଏୱଂ, ଦେୱା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରୋ ଖିପ୍ପମେୱ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୱେଲାୟଂ ୱିହାରଂ ପାୱିସି । ସୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ରଞ୍ଞା ପହିତସାସନ’’ନ୍ତି ପରିସପରିୟନ୍ତେ ଠିତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାଠିତୋୱ ସଦ୍ଧିଂ ପୁରିସସହସ୍ସେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ଭଗୱା ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ସବ୍ବେ ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକତ୍ଥେରା ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଅରିୟା ନାମ ମଜ୍ଝତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତୀତି, ସୋ ରଞ୍ଞା ପହିତସାସନଂ ଦସବଲସ୍ସ ନ କଥେସି । ରାଜା – ‘‘ନେୱ ଗତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ନ ସାସନଂ ସୁୟ୍ୟତୀ’’ତି ‘‘ଏହି ଭଣେ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଏତେନେୱ ନିୟାମେନ ଅଞ୍ଞଂ ଅମଚ୍ଚଂ ପେସେସି । ସୋପି ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ପୁନ ରାଜା ‘‘ଏହି ଭଣେ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛ, ତ୍ୱଂ ଗଚ୍ଛା’’ତି ଏତେନେୱ ନିୟାମେନ ଅପରେପି ସତ୍ତ ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି । ତେ ସବ୍ବେ ନୱ ପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରା ନୱ ଅମଚ୍ଚା ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ତତ୍ଥେୱ ୱିହରିଂସୁ ।

ରାଜା ସାସନମତ୍ତମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏତ୍ତକାପି ଜନା ମୟି ସିନେହାଭାୱେନ ସାସନମତ୍ତମ୍ପି ନ ପଚ୍ଚାହରିଂସୁ, କୋ ନୁ ଖୋ ମେ ସାସନଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ରାଜବଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ କାଳୁଦାୟିଂ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ କିର ରଞ୍ଞୋ ସବ୍ବତ୍ଥସାଧକୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରିକୋ ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଦିୱସେ ଜାତୋ ସହପଂସୁକୀଳକୋ ସହାୟୋ । ଅଥ ନଂ ରାଜା ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତ କାଳୁଦାୟି, ଅହଂ ମମ ପୁତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ନୱପୁରିସସହସ୍ସପରିୱାରେନ ନୱ ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସିଂ, ତେସୁ ଏକୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାସନମତ୍ତଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୁଜ୍ଜାନୋ ଖୋ ପନ ମେ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ, ଜୀୱମାନୋୟେୱାହଂ ପୁତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ । ସକ୍ଖିସ୍ସସି ନୁ ଖୋ ମେ ପୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଦେୱ, ସଚେ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଅପବ୍ବଜିତୋ ୱା ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତଂ ଦସ୍ସେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ସାସନଂ ଆଦାୟ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନାୱେଲାୟ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ଠିତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସପରିୱାରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିହାସି ।

ସତ୍ଥା ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଇସିପତନେ ୱସିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ପୱାରେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତୟୋ ମାସେ ୱସନ୍ତୋ ତେଭାତିକଜଟିଲେ ୱିନେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱାରୋ ଫୁସ୍ସମାସପୁଣ୍ଣମାୟଂ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ମାସେ ୱସି । ଏତ୍ତାୱତା ବାରାଣସିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମାସା ଜାତା, ସକଲୋ ହେମନ୍ତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । କାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରସ୍ସ ଆଗତଦିୱସତୋ ସତ୍ତଟ୍ଠଦିୱସା ୱୀତିୱତ୍ତା । ଥେରୋ ଫଗ୍ଗୁଣମାସପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଦାନି ହେମନ୍ତୋ, ୱସନ୍ତସମୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସେହି ସସ୍ସାଦୀନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେହି ମଗ୍ଗା ଦିନ୍ନା, ହରିତତିଣସଞ୍ଛନ୍ନା ପଥୱୀ, ସୁପୁପ୍ଫିତା ୱନସଣ୍ଡା, ପଟିପଜ୍ଜନକ୍ଖମା ମଗ୍ଗା, କାଲୋ ଦସବଲସ୍ସ ଞାତିସଙ୍ଗହଂ କାତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା –

‘‘ଅଙ୍ଗାରିନୋ ଦାନି ଦୁମା ଭଦନ୍ତେ, ଫଲେସିନୋ ଛଦନଂ ୱିପ୍ପହାୟ ।

ତେ ଅଚ୍ଚିମନ୍ତୋୱ ପଭାସୟନ୍ତି, ସମୟୋ ମହାୱୀର ଭାଗୀ ରସାନଂ…ପେ॰… ॥ (ଥେରଗା॰ ୫୨୭) ।

‘‘ନାତିସୀତଂ ନାତିଉଣ୍ହଂ, ନାତିଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଛାତକଂ ।

ସଦ୍ଦଲା ହରିତା ଭୂମି, ଏସ କାଲୋ ମହାମୁନୀ’’ତି ॥ –

ସଟ୍ଠିମତ୍ତାହି ଗାଥାହି ଦସବଲସ୍ସ କୁଲନଗରଗମନୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେସି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଉଦାୟି, ମଧୁରସ୍ସରେନ ଗମନୱଣ୍ଣଂ ୱଣ୍ଣେସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ପିତା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ତୁମ୍ହେ ପସ୍ସିତୁକାମୋ, କରୋଥ ଞାତକାନଂ ସଙ୍ଗହ’’ନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଉଦାୟି, କରିସ୍ସାମି ଞାତକାନଂ ସଙ୍ଗହଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚେହି, ଗମିୟୱତ୍ତଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଥେରୋ ତେସଂ ଆରୋଚେସି ।

ଭଗୱା ଅଙ୍ଗମଗଧୱାସୀନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଦସହି ସହସ୍ସେହି, କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସୀନଂ ଦସହି ସହସ୍ସେହୀତି ସବ୍ବେହେୱ ୱୀସତିସହସ୍ସେହି ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂହି ପରିୱୁତୋ ରାଜଗହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୟୋଜନଂ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ରାଜଗହତୋ ସଟ୍ଠିୟୋଜନଂ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଦ୍ୱୀହି ମାସେହି ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତୁରିତଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଥେରୋପି ‘‘ଭଗୱତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଭାୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେ ପାତୁରହୋସି । ରାଜା ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିୟାଦିତସ୍ସ ନାନଗ୍ଗରସଭୋଜନସ୍ସ ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଥେରୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଗମନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ‘‘ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜ, ତାତା’’ତି । ‘‘ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କହଂ ପନ, ତାତ, ସତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ୱୀସତିସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଚାରିକଂ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ମହାରାଜା’’ତି । ରାଜା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଇମଂ ନଗରଂ ପାପୁଣାତି, ତାୱସ୍ସ ଇତୋୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିହରଥା’’ତି । ଥେରୋ ଅଧିୱାସେସି । ରାଜା ଥେରଂ ପରିୱିସିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣେନ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉତ୍ତମସ୍ସ ଭୋଜନସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଥେରୋ ସବ୍ବେସଂ ପସ୍ସନ୍ତାନଂୟେୱ ପତ୍ତଂ ଆକାସେ ଖିପିତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ସତ୍ଥା ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଥେରୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆହରି । ସତ୍ଥାପି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରଞ୍ଞୋୟେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ଥେରୋପି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଏତ୍ତକଂ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଜ ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଚ କଥାୟ ସକଲଂ ରାଜକୁଲଂ ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଂ ୱିନାୟେୱ ସତ୍ଥରି ସଞ୍ଜାତପ୍ପସାଦଂ ଅକାସି । ତେନେୱ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କୁଲପ୍ପସାଦକାନଂ ୟଦିଦଂ କାଳୁଦାୟୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୫) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି ।

ସାକିୟାପି ଖୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତିସେଟ୍ଠଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱୀମଂସମାନା ‘‘ନିଗ୍ରୋଧସକ୍କସ୍ସ ଆରାମୋ ରମଣୀୟୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପଟିଜଗ୍ଗନୱିଧିଂ କାରେତ୍ୱା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫହତ୍ଥା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତେ ଦହରଦହରେ ନାଗରଦାରକେ ଚ ନାଗରଦାରିକାୟୋ ଚ ପଠମଂ ପହିଣିଂସୁ, ତତୋ ରାଜକୁମାରେ ଚ ରାଜକୁମାରିକାୟୋ ଚ, ତେସଂ ଅନନ୍ତରା ସାମଂ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜୟମାନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଗ୍ରୋଧାରାମମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱୀସତିସହସ୍ସଖୀଣାସୱପରିୱୁତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି। ସାକିୟା ନାମ ମାନଜାତିକା ମାନତ୍ଥଦ୍ଧା, ତେ ‘‘ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ଅମ୍ହେହି ଦହରତରୋ, ଅମ୍ହାକଂ କନିଟ୍ଠୋ, ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ, ପୁତ୍ତୋ, ନତ୍ତା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦହରଦହରେ ରାଜକୁମାରେ ଆହଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ୱନ୍ଦଥ, ମୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ନିସୀଦିସ୍ସାମା’’ତି ।

ତେସୁ ଏୱଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ଭଗୱା ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ନ ମଂ ଞାତୟୋ ୱନ୍ଦନ୍ତି, ହନ୍ଦ ଦାନି ତେ ୱନ୍ଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ସୀସେ ପାଦପଂସୁଂ ଓକିରମାନୋ ୱିୟ କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେ ୟମକପାଟିହାରିୟସଦିସଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଅକାସି । ରାଜା ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଜାତଦିୱସେ କାଲଦେୱଲସ୍ସ ୱନ୍ଦନତ୍ଥଂ ଉପନୀତାନଂ ୱୋପାଦେ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠିତେ ଦିସ୍ୱାପି ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦିଂ, ଅୟଂ ମେ ପଠମୱନ୍ଦନା । ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲଦିୱସେ ଚ ଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟାୟ ସିରିସୟନେ ନିପନ୍ନାନଂ ୱୋଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟାୟ ଅପରିୱତ୍ତନଂ ଦିସ୍ୱାପି ପାଦେ ୱନ୍ଦିଂ, ଅୟଂ ମେ ଦୁତିୟୱନ୍ଦନା । ଇଦାନି ପନ ଇମଂ ଅଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱାପି ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦାମି, ଅୟଂ ମେ ତତିୟୱନ୍ଦନା’’ତି । ରଞ୍ଞା ପନ ୱନ୍ଦିତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ଏକସାକିୟୋପି ନାହୋସି, ସବ୍ବେ ୱନ୍ଦିଂସୁୟେୱ ।

ଇତି ଭଗୱା ଞାତୟୋ ୱନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଆକାସତୋ ଓତରିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ନିସିନ୍ନେ ଭଗୱତି ସିଖାପତ୍ତୋ ଞାତିସମାଗମୋ ଅହୋସି, ସବ୍ବେ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ମହାମେଘୋ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ତମ୍ବୱଣ୍ଣଂ ଉଦକଂ ହେଟ୍ଠା ୱିରୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ତେମିତୁକାମୋୱ ତେମେତି, ଅତେମିତୁକାମସ୍ସ ସରୀରେ ଏକବିନ୍ଦୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ପତତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତା ଜାତା ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅହୋ ଅବ୍ଭୁତ’’ନ୍ତି କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ । ସତ୍ଥା ‘‘ନ ଇଦାନେୱ ମୟ୍ହଂ ଞାତିସମାଗମେ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସତି, ଅତୀତେପି ୱସ୍ସୀ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୫୫ ଆଦୟୋ) କଥେସି । ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଉଟ୍ଠାୟ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଏକୋପି ରାଜା ୱା ରାଜମହାମତ୍ତୋ ୱା ‘‘ସ୍ୱେ ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ସତ୍ଥା ପୁନଦିୱସେ ୱୀସତିଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱୁତୋ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତଂ ନ କୋଚି ଗନ୍ତ୍ୱା ନିମନ୍ତେସି, ନ ପତ୍ତଂ ୱା ଅଗ୍ଗହେସି । ଭଗୱା ଇନ୍ଦଖୀଲେ ଠିତୋୱ ଆୱଜ୍ଜେସି – ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା କୁଲନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିଂସୁ, କିଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଇସ୍ସରଜନାନଂ ଘରାନି ଅଗମଂସୁ, ଉଦାହୁ ସପଦାନଚାରିକଂ ଚରିଂସୂ’’ତି ? ତତୋ ଏକବୁଦ୍ଧସ୍ସପି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଗମନଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟାପି ଦାନି ଅୟମେୱ ତେସଂ ୱଂସୋ ପଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ, ଆୟତିଞ୍ଚ ମମ ସାୱକା ମମଞ୍ଞେୱ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତା ପିଣ୍ଡଚାରିକୱତ୍ତଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କୋଟିୟଂ ନିୱିଟ୍ଠଗେହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି । ‘‘ଅୟ୍ୟୋ କିର ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଭୂମିକତିଭୂମିକାଦୀସୁ ପାସାଦେସୁ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମହାଜନୋ ଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟୋ ଅହୋସି ।

ରାହୁଲମାତାପି ଦେୱୀ – ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ କିର ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ମହନ୍ତେନ ରାଜାନୁଭାୱେନ ସୁୱଣ୍ଣସିୱିକାଦୀହି ୱିଚରିତ୍ୱା ଇଦାନି କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟୱତ୍ଥନିୱାସନୋ କପାଲହତ୍ଥୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି, ସୋଭତି ନୁ ଖୋ’’ତି ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକୟମାନା ଭଗୱନ୍ତଂ ନାନାୱିରାଗସମୁଜ୍ଜଲାୟ ସରୀରପ୍ପଭାୟ ନଗରୱୀଥିୟୋ ଓଭାସେତ୍ୱା ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହାୟ ଅସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଭାସିତାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତାୟ ଅନୋପମାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ୱିରୋଚମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଉଣ୍ହୀସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପାଦତଲା –

‘‘ସିନିଦ୍ଧନୀଲମୁଦୁକୁଞ୍ଚିତକେସୋ, ସୂରିୟନିମ୍ମଲତଲାଭିନଲାଟୋ ।

ୟୁତ୍ତତୁଙ୍ଗମୁଦୁକାୟତନାସୋ, ରଂସିଜାଲୱିକସିତୋ ନରସୀହୋ’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦିକାହି ଦସହି ନରସୀହଗାଥାହି ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟୋ ହତ୍ଥେନ ସାଟକଂ ସଣ୍ଡପେନ୍ତୋ ତୁରିତତୁରିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହେ ଲଜ୍ଜାପେଥ, କିମତ୍ଥଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଥ, କିଂ ‘ଏତ୍ତକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନ ସକ୍କା ଭତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁ’ନ୍ତି ସଞ୍ଞଂ କରିତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ୱଂସଚାରିତ୍ତମେତଂ, ମହାରାଜ, ଅମ୍ହାକ’’ନ୍ତି । ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ୱଂସୋ ନାମ ମହାସମ୍ମତଖତ୍ତିୟୱଂସୋ, ଏତ୍ଥ ଚ ଏକଖତ୍ତିୟୋପି ଭିକ୍ଖାଚରକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ, ମହାରାଜ, ଖତ୍ତିୟୱଂସୋ ନାମ ତୱ ୱଂସୋ । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ‘ଦୀପଙ୍କରୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ…ପେ॰… କସ୍ସପୋ’ତି ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୱଂସୋ ନାମ । ଏତେ ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅନେକସହସ୍ସସଙ୍ଖା ବୁଦ୍ଧା ଭିକ୍ଖାଚାରେନେୱ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସୁ’’ନ୍ତି ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତୋୱ –

‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଧମ୍ମଂ ସୁଚରିତଂ ଚରେ ।

ଧମ୍ମଚାରୀ ସୁଖଂ ସେତି, ଅସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରମ୍ହି ଚା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) –

ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ରାଜା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି ।

‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚରେ ସୁଚରିତଂ, ନ ନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରେ ।

ଧମ୍ମଚାରୀ ସୁଖଂ ସେତି, ଅସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରମ୍ହି ଚା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୯) –

ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ସକଦାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୨ ଆଦୟୋ) ସୁତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ମରଣସମୟେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ସିରିସୟନେ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରଞ୍ଞୱାସେନ ପଧାନାନୁୟୋଗକିଚ୍ଚଂ ରଞ୍ଞୋ ନାହୋସି । ସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାୟେୱ ପନ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସପରିସଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ମହାପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପଣୀତେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ପରିୱିସି । ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବଂ ଇତ୍ଥାଗାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦି ଠପେତ୍ୱା ରାହୁଲମାତରଂ । ସା ପନ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତଂ ୱନ୍ଦାହୀ’’ତି ପରିଜନେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାପି ‘‘ସଚେ ମୟ୍ହଂ ଗୁଣୋ ଅତ୍ଥି, ସୟମେୱ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ଆଗତମେୱ ନଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନ ଅଗମାସି ।

ଭଗୱା ରାଜାନଂ ପତ୍ତଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଧୀତାୟ ସିରିଗବ୍ଭଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ରାଜଧୀତା ୟଥାରୁଚି ୱନ୍ଦମାନା ନ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ସା ୱେଗେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଗହେତ୍ୱା ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ସୀସଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୱନ୍ଦି । ରାଜା ରାଜଧୀତାୟ ଭଗୱତି ସିନେହବହୁମାନାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ କଥେସି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମମ ଧୀତା ‘ତୁମ୍ହେହି କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ନିୱାସିତାନୀ’ତି ସୁତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ କାସାୟୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଜାତା, ତୁମ୍ହାକଂ ଏକଭତ୍ତିକଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ଏକଭତ୍ତିକାୱ ଜାତା, ତୁମ୍ହେହି ମହାସୟନସ୍ସ ଛଡ୍ଡିତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ପଟ୍ଟିକାମଞ୍ଚକେୟେୱ ନିପନ୍ନା, ତୁମ୍ହାକଂ ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ୱିରତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱିରତମାଲାଗନ୍ଧାୱ ଜାତା, ଅତ୍ତନୋ ଞାତକେହି ‘ମୟଂ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମା’ତି ସାସନେ ପେସିତେପି ତେସୁ ଏକଞାତକମ୍ପି ନ ଓଲୋକେସି, ଏୱଂ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ମେ, ଭନ୍ତେ, ଧୀତା’’ତି । ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟଂ, ମହାରାଜ, ଅୟଂ ଇଦାନି ତୟା ରକ୍ଖିୟମାନା ରାଜଧୀତା ପରିପକ୍କେ ଞାଣେ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏସା ପୁବ୍ବେ ଅନାରକ୍ଖା ପବ୍ବତପାଦେ ୱିଚରମାନା ଅପରିପକ୍କେପି ଞାଣେ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚନ୍ଦକିନ୍ନରୀଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧୮ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି ।

ପୁନଦିୱସେ ପନ ନନ୍ଦସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକଗେହପ୍ପୱେସନୱିୱାହମଙ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁମାରଂ ପତ୍ତଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତୁକାମୋ ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ କୁମାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତୁୱଟଂ ଖୋ, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଓଲୋକେସି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ‘‘ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅୱିସହମାନୋ ୱିହାରଂୟେୱ ଅଗମାସି । ତଂ ଅନିଚ୍ଛମାନଂୟେୱ ଭଗୱା ପବ୍ବାଜେସି । ଇତି ଭଗୱା କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତିୟଦିୱସେ ନନ୍ଦଂ ପବ୍ବାଜେସି ।

ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ରାହୁଲମାତାପି କୁମାରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି – ‘‘ପସ୍ସ, ତାତ, ଏତଂ ୱୀସତିସହସ୍ସସମଣପରିୱୁତଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପୱଣ୍ଣଂ ସମଣଂ, ଅୟଂ ତେ ପିତା, ଏତସ୍ସ ମହନ୍ତା ନିଧୟୋ ଅହେସୁଂ ତ୍ୟସ୍ସ ନିକ୍ଖମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ପସ୍ସାମ, ଗଚ୍ଛ, ନଂ ଦାୟଜ୍ଜଂ ୟାଚାହି – ‘ଅହଂ, ତାତ, କୁମାରୋ ଅଭିସେକଂ ପତ୍ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଭୱିସ୍ସାମି, ଧନେନ ମେ ଅତ୍ଥୋ, ଧନଂ ମେ ଦେହି । ସାମିକୋ ହି ପୁତ୍ତୋ ପିତୁସନ୍ତକସ୍ସା’’’ତି । କୁମାରୋ ଚ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱାୱ ପିତୁସିନେହଂ ଲଭିତ୍ୱା ହଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ‘‘ସୁଖା ତେ, ସମଣ, ଛାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ବହୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଅନୁମୋଦନଂ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି । କୁମାରୋପି ‘‘ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ, ସମଣ, ଦେହି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ, ସମଣ, ଦେହୀ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ନ ଭଗୱା କୁମାରଂ ନିୱତ୍ତାପେସି, ପରିଜନୋପି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଇତି ସୋ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଆରାମମେୱ ଅଗମାସି ।

ତତୋ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂ ଅୟଂ ପିତୁସନ୍ତକଂ ଧନଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ୱଟ୍ଟାନୁଗତଂ ସୱିଘାତଂ, ହନ୍ଦସ୍ସ ମେ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଅରିୟଧନଂ ଦେମି, ଲୋକୁତ୍ତରଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ନଂ ସାମିକଂ କରୋମୀ’’ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତେନ ହି, ସାରିପୁତ୍ତ, ରାହୁଲଂ ପବ୍ବାଜେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଂ ପବ୍ବାଜେସି । ପବ୍ବଜିତେ ଚ ପନ କୁମାରେ ରଞ୍ଞୋ ଅଧିମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟା ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ପୁତ୍ତଂ ନ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱରଂ ୟାଚି । ଭଗୱା ଚ ତସ୍ସ ୱରଂ ଦତ୍ୱା ପୁନେକଦିୱସେ ରାଜନିୱେସନେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନେନ ରଞ୍ଞା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦୁକ୍କରକାରିକକାଲେ ଏକା ଦେୱତା ମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘ପୁତ୍ତୋ ତେ କାଲଙ୍କତୋ’ତି ଆହ, ତସ୍ସା ୱଚନଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ‘ନ ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ସମ୍ବୋଧିଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା କାଲଂ କରୋତୀ’ତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇଦାନି କିଂ ସଦ୍ଦହିସ୍ସଥ, ୟେ ତୁମ୍ହେ ପୁବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠିକାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘ପୁତ୍ତୋ ତେ ମତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ନ ସଦ୍ଦହିତ୍ଥା’’ତି ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ରାଜା ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି ।

ଇତି ଭଗୱା ପିତରଂ ତୀସୁ ଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପୁନଦେୱ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୀତୱନେ ୱିହାସି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଗହପତି ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ଭଣ୍ଡଂ ଆଦାୟ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପିୟସହାୟକସ୍ସ ସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ବଲୱପଚ୍ଚୂସେ ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ୱିୱଟେନ ଦ୍ୱାରେନ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ, ଦୁତିୟେ ଦିୱସେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥୁ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଟ୍ଠାନେ ସତସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ୟୋଜନିକେ ୟୋଜନିକେ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଜେତୱନଂ କୋଟିସନ୍ଥାରେନ ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି କିଣିତ୍ୱା ନୱକମ୍ମଂ ପଟ୍ଠପେସି । ସୋ ମଜ୍ଝେ ଦସବଲସ୍ସ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ କାରେସି, ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅସୀତିୟା ମହାଥେରାନଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଏକସନ୍ନିୱେସନେ ଆୱାସେ ଏକକୁଟିକଦ୍ୱିକୁଟିକହଂସୱଟ୍ଟକଦୀଘରସ୍ସସାଲାମଣ୍ଡପାଦିୱସେନ ସେସସେନାସନାନି ପୋକ୍ଖରଣିଚଙ୍କମନରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାନି ଚାତି ଅଟ୍ଠାରସକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ମନୋରମଂ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ଦୂତଂ ପାହେସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ରାଜଗହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିନଗରଂ ପାପୁଣି ।

ମହାସେଟ୍ଠିପି ଖୋ ୱିହାରମହଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ଜେତୱନଂ ପୱିସନଦିୱସେ ପୁତ୍ତଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତଂ କତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେହେୱ ପଞ୍ଚହି କୁମାରସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପେସେସି । ସୋ ସପରିୱାରୋ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣୱତ୍ଥସମୁଜ୍ଜଲାନି ପଞ୍ଚ ଧଜସତାନି ଗହେତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପୁରତୋ ଅହୋସି, ତେସଂ ପଚ୍ଛତୋ ମହାସୁଭଦ୍ଦା ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାତି ଦ୍ୱେ ସେଟ୍ଠିଧୀତରୋ ପଞ୍ଚହି କୁମାରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଣ୍ଣଘଟେ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ତାସଂ ପଚ୍ଛତୋ ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରପଟିମଣ୍ଡିତା ପଞ୍ଚହି ମାତୁଗାମସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁଣ୍ଣପାତିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି, ସବ୍ବେସଂ ପଚ୍ଛତୋ ମହାସେଟ୍ଠି ଅହତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ଅହତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥେହେୱ ପଞ୍ଚହି ସେଟ୍ଠିସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଞ୍ଛି । ଭଗୱା ଇମଂ ଉପାସକପରିସଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରପ୍ପଭାୟ ସୁୱଣ୍ଣରସସେକସିଞ୍ଚନାନି ୱିୟ ୱନନ୍ତରାନି କୁରୁମାନୋ ଅନନ୍ତାୟ ବୁଦ୍ଧଲୀଲାୟ ଅପରିମାଣାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଜେତୱନୱିହାରଂ ପାୱିସି ।

ଅଥ ନଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଆପୁଚ୍ଛି – ‘‘କଥାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ପଟିପଜ୍ଜାମୀ’’ତି ? ‘‘ତେନ ହି, ଗହପତି, ଇମଂ ୱିହାରଂ ଆଗତାନାଗତସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ମହାସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଆଦାୟ ଦସବଲସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଉଦକଂ ପାତେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଜେତୱନୱିହାରଂ ଆଗତାନାଗତସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦମ୍ମୀ’’ତି ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ୱିହାରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ –

‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନ୍ତି, ତତୋ ୱାଳମିଗାନି ଚ ।

ସରୀସପେ ଚ ମକସେ, ସିସିରେ ଚାପି ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ॥

‘‘ତତୋ ୱାତାତପୋ ଘୋରୋ, ସଞ୍ଜାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି ।

ଲେଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ, ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁଂ ॥

‘‘ୱିହାରଦାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଅଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣିତଂ ।

ତସ୍ମା ହି ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତନୋ ॥

‘‘ୱିହାରେ କାରୟେ ରମ୍ମେ, ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେ ।

ତେସଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ॥

‘‘ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ତେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାପନୂଦନଂ ।

ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟ, ପରିନିବ୍ବାତି ଅନାସୱୋ’’ତି ॥ (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୫) –

ୱିହାରାନିସଂସଂ କଥେସି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଦୁତିୟଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିହାରମହଂ ଆରଭି । ୱିସାଖାୟ ୱିହାରମହୋ ଚତୂହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠିତୋ, ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ପନ ୱିହାରମହୋ ନୱହି ମାସେହି ନିଟ୍ଠାସି । ୱିହାରମହେପି ଅଟ୍ଠାରସେୱ କୋଟିୟୋ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଅଗମଂସୁ । ଇତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ୱିହାରେ ଚତୁପଣ୍ଣାସକୋଟିସଙ୍ଖଂ ଧନଂ ପରିଚ୍ଚଜି ।

ଅତୀତେ ପନ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ପୁନବ୍ବସୁମିତ୍ତୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକାସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । ସିଖିସ୍ସ ପନ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସିରିୱଡ୍ଢୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣଫାଲସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । ୱେସ୍ସଭୁସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସୋତ୍ଥିୟୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣହତ୍ଥିପଦସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଅଡ୍ଢୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । କକୁସନ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅଚ୍ଚୁତୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକାସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । କୋଣାଗମନସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଉଗ୍ଗୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣକଚ୍ଛପସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଅଡ୍ଢଗାୱୁତପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସୁମଙ୍ଗଲୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି ସୁୱଣ୍ଣୟଟ୍ଠିସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ସୋଳସକରୀସପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ନାମ ସେଟ୍ଠି କହାପଣକୋଟିସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଅଟ୍ଠକରୀସପ୍ପମାଣଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ କାରେସି । ଇଦଂ କିର ଠାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜହିତଟ୍ଠାନମେୱ ।

ଇତି ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତିତୋ ୟାୱ ମହାପରିନିବ୍ବାନମଞ୍ଚା ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଭଗୱା ୱିହାସି, ଇଦଂ ସନ୍ତିକେନିଦାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସନ୍ତିକେନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଦାନକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଥେରାପଦାନଂ

୧. ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନୱଣ୍ଣନା

୫.

‘‘ଅଥ ବୁଦ୍ଧାପଦାନାନି, ସୁଣାଥ ସୁଦ୍ଧମାନସା ।

ତିଂସପାରମିସମ୍ପୁଣ୍ଣା, ଧମ୍ମରାଜା ଅସଙ୍ଖିୟା’’ତି ॥ –

ଏତ୍ଥ ଅଥାତି ଅଧିକାରନ୍ତରୂପଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତପଦଂ, ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତାୟୁତ୍ତନିପାତଦ୍ୱୟେସୁ ୱିଭତ୍ତିୟୁତ୍ତନିପାତପଦଂ । ଅଥ ୱା –

‘‘ଅଧିକାରେ ମଙ୍ଗଲେ ଚେୱ, ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ଥେୱଧାରଣେ ।

ଅନନ୍ତରେପଗମନେ, ଅଥ-ସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତି’’ ॥

ତଥା ହି –

‘‘ଅଧିକିଚ୍ଚଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅଧିଅତ୍ଥଂ ୱିଭାସତି ।

ସେଟ୍ଠଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ, ଅଧିକାରୋ ୱିଧୀୟତେ’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମତ୍ତିଂସପାରମିଧମ୍ମାନଂ ଅଧିକିଚ୍ଚତୋ, ସେଟ୍ଠଜେଟ୍ଠତୋ ଅଧିକାରଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି । ତିୱିଧବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପୂଜାମଙ୍ଗଲସଭାୱତୋ ‘‘ପୂଜା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ, ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୬୨) ମଙ୍ଗଲଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି। ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ନିପ୍ଫନ୍ନତୋ ନିପ୍ଫନ୍ନଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି। ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାଦିକୁସଲତୋ ଅଞ୍ଞକୁସଲାନଂ ଅଭାୱତୋ ଅୱଧାରଣଟ୍ଠେନ ନିୱାରଣଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି । ଖୁଦ୍ଦକପାଠସଙ୍ଗହାନନ୍ତରଂ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଅନନ୍ତରଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି । ଇତୋ ଖୁଦ୍ଦକପାଠତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ଅପଗମନଟ୍ଠେନ ଅଥ-ସଦ୍ଦେନ ୟୁତ୍ତମପଦାନାନୀତି ।

ବୁଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିରୁପକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ତଣ୍ହାପହାନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ ବୋଧୋତି ଅନତ୍ଥନ୍ତରମେତଂ । ୟଥା ନୀଲାଦିୱଣ୍ଣୟୋଗତୋ ପଟୋ ‘‘ନୀଲୋ ପଟୋ, ରତ୍ତୋ ପଟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣୟୋଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ବୋଧି’’ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ, ତେନ ଞାଣେନ ସକଲଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସକିଲେସାରିଗଣେ ଖେପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନାଧିଗମନତୋ ଞାଣଂ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ତେନେୱ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋପି ସବ୍ବକିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନମଧିଗଚ୍ଛତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଚତୂସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁ କପ୍ପସତସହସ୍ସେସୁ ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୋଧିଞାଣସ୍ସାଧିଗତତ୍ତା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣୟମକପାଟିହୀରଞାଣସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ- ଅନାୱରଣଆସୟାନୁସୟାଦିଅସାଧାରଣଞାଣାନଂ ସମଧିଗତତ୍ତା ଚ ଏକାୟପି ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାସତ୍ତନିକାୟେ ଧମ୍ମାମତଂ ପାୟେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପାପନତୋ ଚ ତଦେୱ ଞାଣଂ ବୁଦ୍ଧାନମେୱାଧିକଭାୱତୋ ତେସମେୱ ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅପଦାନଂ କାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାପଦାନଂ। ତଞ୍ହି ଦୁୱିଧଂ କୁସଲାକୁସଲୱସେନ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପନ ନ ତଥା କାତୁଂ ସମତ୍ଥା, ଅନ୍ନାଦିପଚ୍ଚୟଦାୟକାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତାପି –

‘‘ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ ।

ପୂରେନ୍ତୁ ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପା, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା ॥

‘‘ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ ।

ପୂରେନ୍ତୁ ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପା, ମଣି ଜୋତିରସୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୯୫ ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିକଥା; ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୯୨; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ) –

ଇମାହି ଦ୍ୱୀହିୟେୱ ଗାଥାହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ଦେସେନ୍ତାପି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସତ୍ତନିକାୟେ ବୋଧେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସଦିସା ହୁତ୍ୱା ପାଟିଏକ୍କଂ ୱିସୁଂ ବୁଦ୍ଧାତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା । ତେସଂ ଅପଦାନଂ କାରଣଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନଂ।

ଚିରଂ ଠିତାତି ଥେରା । ଅଥ ୱା ଥିରତରସୀଲାଚାରମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତାତି ଥେରା । ଅଥ ୱା ଥିରୱରସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତାତି ଥେରା । ଅଥ ୱା ଥିରତରସଙ୍ଖାତପଣୀତାନୁତ୍ତରସନ୍ତିନିବ୍ବାନମଧିଗତାତି ଥେରା, ଥେରାନଂ ଅପଦାନାନି ଥେରାପଦାନାନି। ତଥା ତାଦିଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତାତି ଥେରୀ, ଥେରୀନଂ ଅପଦାନାନି ଥେରୀପଦାନାନି। ତେସୁ ବୁଦ୍ଧାପଦାନେ ପଞ୍ଚେୱ ଅପଦାନାନି, ପଞ୍ଚେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ପଞ୍ଚେୱ ଅପଦାନାନି, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନି ୟସ୍ସ ଚ ।

ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧାପଦାନନ୍ତି, ପଠମଂ ଅନୁଲୋମତୋ’’ତି ॥

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନେପି ପଞ୍ଚେୱ ଅପଦାନାନି, ପଞ୍ଚେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ପଞ୍ଚେୱ ଅପଦାନାନି, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନି ୟସ୍ସ ଚ ।

ଇଦଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନନ୍ତି, ଦୁତିୟଂ ଅନୁଲୋମତୋ’’ତି ॥

ଥେରାପଦାନେସୁ ଦସାଧିକପଞ୍ଚସତାପଦାନାନି, ୱଗ୍ଗତୋ ଏକପଞ୍ଞାସ ୱଗ୍ଗା । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ପଞ୍ଚସତଦସପଦାନାନି, ଏକପଞ୍ଞାସ ୱଗ୍ଗତୋ ।

ଇଦଂ ଥେରାପଦାନନ୍ତି, ତତିୟଂ ଅନୁଲୋମତୋ’’ତି ॥

ଥେରୀଅପଦାନେସୁ ଚତ୍ତାଲୀସଂ ଅପଦାନାନି, ୱଗ୍ଗତୋ ଚତୁରୋ ୱଗ୍ଗା । ତେନାହୁ ପୋରାଣା –

‘‘ଚତ୍ତାଲୀସଂପଦାନାନି, ଚତୁୱଗ୍ଗାନି ୟସ୍ସ ଚ ।

ଇଦଂ ଥେରୀପଦାନନ୍ତି, ଚତୁତ୍ଥଂ ଅନୁଲୋମତୋ’’ତି ॥

ଅପଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅପଦାନ-ସଦ୍ଦୋ କାରଣଗହଣଅପଗମନପଟିପାଟିଅକ୍କୋସନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ଏସ ‘‘ଖତ୍ତିୟାନଂ ଅପଦାନଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅପଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କାରଣେ ଦିସ୍ସତି, ଖତ୍ତିୟାନଂ କାରଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉପାସକାନଂ ଅପଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଗହଣେ ଦିସ୍ସତି, ସଂସୁଟ୍ଠୁ ଗହଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱାଣିଜାନଂ ଅପଦାନଂ, ସୁଦ୍ଦାନଂ ଅପଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅପଗମନେ ଦିସ୍ସତି, ତତୋ ତତୋ ତେସଂ ଅପଗମନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପିଣ୍ଡପାତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସପଦାନଚାରୱସେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ପଟିପାଟିୟା ଦିସ୍ସତି, ଘରପଟିପାଟିୟା ଚରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅପଗତା ଇମେ ସାମଞ୍ଞା, ଅପଗତା ଇମେ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞାତି ଅପଦାନେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅକ୍କୋସନେ ଦିସ୍ସତି, ଅକ୍କୋସତି ପରିଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ କାରଣେ ଦିସ୍ସତି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅପଦାନାନି ବୁଦ୍ଧାପଦାନି, ବୁଦ୍ଧକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗଙ୍ଗାୱାଲୁକୂପମାନଂ ଅନେକେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦାନପାରମିତାଦିସମତ୍ତିଂସପାରମିତା କାରଣନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ଅଧିକାରାଦୀସୁ ୟୁତ୍ତଅପଦାନାନି ସୁଦ୍ଧମାନସା ସୁଣାଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ସୁଦ୍ଧମାନସାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ଖେପେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସୁଦ୍ଧମାନସା ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତା ସୁଦ୍ଧହଦୟା ପଞ୍ଚସତା ଖୀଣାସୱା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମସଭାୟେ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ସୁଣାଥ, ଓହିତସୋତା ମନସି କରୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ଅପଦାନାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନଥେରାପଦାନଥେରୀଅପଦାନେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ‘‘ଅଥ ବୁଦ୍ଧାପଦାନାନୀ’’ତି ୱଚନଂ ଖନ୍ଧୟମକଆୟତନଧାତୁସଚ୍ଚସଙ୍ଖାରଅନୁସୟୟମକେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ପଧାନୱସେନ ଆଦିୱସେନ ଚ ‘‘ମୂଲୟମକ’’ନ୍ତି ୱଚନଂ ୱିୟ, ତେରସସଙ୍ଘାଦିସେସଦ୍ୱେଅନିୟତତିଂସନିସ୍ସଗ୍ଗିୟେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁପି ପଧାନୱସେନ ଆଦିୱସେନ ଚ ‘‘ପାରାଜିକକଣ୍ଡୋ’’ତି ୱଚନଂ ୱିୟ ଚ ଇଧାପି ପଧାନୱସେନ ଆଦିୱସେନ ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାପଦାନାନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ…ପେ॰… ପଞ୍ଚୱିଧଂ ନିରୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ୱା ‘‘ତେସୁ ୱୁଦ୍ଧିଲୋପାଗମୱିକାରୱିପରୀତାଦେସା ଚା’’ତି ସୁତ୍ତେନ ୱା ତତିୟତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ସମ୍ମାତିନିପାତପଦସ୍ସ, ସୟଂସଦ୍ଦତ୍ଥୱାଚକସ୍ସ ସ-ନ୍ତିଉପସଗ୍ଗପଦସ୍ସ ଚ ଲୋପଂ କତ୍ୱା କିତନ୍ତୱାଚୀବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧାପଦାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାପଦାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତି ୱିସୁଦ୍ଧଜନୱିଲାସିନିୟା ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ବୁଦ୍ଧଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରନିଦାନାନନ୍ତରଂ ଅପଦାନଟ୍ଠକଥଂ କଥେତୁକାମୋ –

‘‘ସପଦାନଂ ଅପଦାନଂ, ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନଂ ।

ୟଂ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ମିଂ, ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ ।

ତସ୍ସ ଦାନି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ୟଂ ଅପଦାନଂ ତାୱ ‘‘ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଏକୱିମୁତ୍ତିରସ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏକରସେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ଧମ୍ମୱିନୟୱସେନ ଦ୍ୱିଧାସଙ୍ଗହେ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ପଠମମଜ୍ଝିମପଚ୍ଛିମବୁଦ୍ଧୱଚନେସୁ ମଜ୍ଝିମବୁଦ୍ଧୱଚନେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱିନୟାଭିଧମ୍ମସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ଦୀଘନିକାୟମଜ୍ଝିମସଂୟୁତ୍ତଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ଗାଥା ଉଦାନଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ଜାତକଂ ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସାସନଙ୍ଗେସୁ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତଂ ।

‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।

ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ୟେମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେସୁ କତିପୟଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହିତଂ ହୋତୀତି ।

ଇଦାନି ତଂ ଅପଦାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିଂସପାରମିସମ୍ପୁଣ୍ଣା, ଧମ୍ମରାଜା ଅସଙ୍ଖିୟା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଦସପାରମିତାୱ ପଚ୍ଛିମମଜ୍ଝିମୁକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଦସପାରମୀଦସଉପପାରମୀଦସପରମତ୍ଥପାରମୀନଂ ୱସେନ ସମତ୍ତିଂସପାରମୀ । ତାହି ସଂସୁଟ୍ଠୁ ପୁଣ୍ଣା ସମ୍ପୁଣ୍ଣା ସମନ୍ନାଗତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ଅଜ୍ଝାପନ୍ନା ସଂୟୁତ୍ତାତି ତିଂସପାରମିସମ୍ପୁଣ୍ଣା। ସକଲଲୋକତ୍ତୟୱାସିନେ ସତ୍ତନିକାୟେ ମେତ୍ତାକରୁଣାମୁଦିତାଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାହି ଚତୂହି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସମାପତ୍ତୀହି ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରେନ ୱା ଏକଚିତ୍ତଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଚ କାୟେ ରଞ୍ଜେନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟାପେନ୍ତୀତି ରାଜାନୋ, ଧମ୍ମେନ ରାଜାନୋ ଧମ୍ମରାଜା, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ବୁଦ୍ଧା । ଦସସତଂ ସହସ୍ସଂ ଦସସହସ୍ସଂ ସତସହସ୍ସଂ ଦସସତସହସ୍ସଂ କୋଟି ପକୋଟି କୋଟିପ୍ପକୋଟି ନହୁତଂ ନିନ୍ନହୁତଂ ଅକ୍ଖୋଭିଣି ବିନ୍ଦୁ ଅବ୍ବୁଦଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ ଅହହଂ ଅବବଂ ଅଟଟଂ ସୋଗନ୍ଧିକଂ ଉପ୍ପଲଂ କୁମୁଦଂ ପୁଣ୍ଡରିକଂ ପଦୁମଂ କଥାନଂ ମହାକଥାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ୱସେନ ଅସଙ୍ଖିୟା ସଙ୍ଖାରହିତା ଧମ୍ମରାଜାନୋ ଅତୀତା ୱିଗତା ନିରୁଦ୍ଧା ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୬. ତେସୁ ଅତୀତବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା କତସମ୍ଭାରଞ୍ଚ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ‘‘ସମ୍ବୋଧିଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ଭୋ ଆନନ୍ଦ, ମମ ଅପଦାନଂ ସୁଣୋହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆନନ୍ଦ, ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସମ୍ଭାରପୂରଣକାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ହୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠାନଂ ପସଟ୍ଠାନଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଚତୁସଚ୍ଚମଗ୍ଗଞାଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ୱା ସିରସା ଅଭିୱାଦୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ସସଙ୍ଘେ ସାୱକସଙ୍ଘସହିତେ ଲୋକନାୟକେ ଲୋକଜେଟ୍ଠେ ବୁଦ୍ଧେ ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଉଭୋହି ହତ୍ଥପୁଟେହି ନମସ୍ସିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସିରସା ସୀସେନ ଅଭିୱାଦୟେ ଆଦରେନ ଥୋମନଂ କତ୍ୱା ପଣାମଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭.ୟାୱତା ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତେସୂତି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତେସୁ, ଆକାସଟ୍ଠା ଆକାସଗତା, ଭୂମଟ୍ଠା ଭୂମିତଲଗତା, ୱେଳୁରିୟାଦୟୋ ସତ୍ତ ରତନା ଅସଙ୍ଖିୟା ସଙ୍ଖାରହିତା, ୟାୱତା ୟତ୍ତକା, ୱିଜ୍ଜନ୍ତି। ତାନି ସବ୍ବାନି ମନସା ଚିତ୍ତେନ ସମାହରେ, ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ମମ ପାସାଦସ୍ସ ସାମନ୍ତା ରାସିଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮.ତତ୍ଥ ରୂପିୟଭୂମିୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନେକଭୂମିମ୍ହି ପାସାଦେ ରୂପିୟମୟଂ ରଜତମୟଂ ଭୂମିଂ ନିମ୍ମିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହଂ ରତନମୟଂ ସତ୍ତହି ରତନେହି ନିମ୍ମିତଂ ଅନେକସତଭୂମିକଂ ପାସାଦଂ ଉବ୍ବିଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗତଂ ନଭମୁଗ୍ଗତଂ ଆକାସେ ଜୋତମାନଂ ମାପୟିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯. ତମେୱ ପାସାଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଚିତ୍ତଥମ୍ଭ’’ନ୍ତ୍ୟାଦିମାହ । ୱିଚିତ୍ତେହି ଅନେକେହି ମସାରଗଲ୍ଲାଦିୱଣ୍ଣେହି ଥମ୍ଭେହି ଉସ୍ସାପିତଂ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ଲକ୍ଖଣୟୁତ୍ତଂ ଆରୋହପରିଣାହୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତଂ ଅନେକକୋଟିସତଗ୍ଘନତୋରଣନିମ୍ମିତତ୍ତା ମହାରହଂ। ପୁନପି କିଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ? କନକମୟସଙ୍ଘାଟଂ ସୁୱଣ୍ଣେହି କତତୁଲାସଙ୍ଘାଟୱଲୟେହି ୟୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାପିତକୋନ୍ତେହି ଚ ଛତ୍ତେହି ଚ ମଣ୍ଡିତଂ ସୋଭିତଂ ପାସାଦନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୦. ପୁନପି ପାସାଦସ୍ସେୱ ସୋଭଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମା ୱେଳୁରିୟା ଭୂମୀ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ତସ୍ସ ଅନେକସତଭୂମିପାସାଦସ୍ସ ସୁଭା ଇଟ୍ଠା କନ୍ତା ମନାପା ଅବ୍ଭସମା ୱଲାହକପଟଲସଦିସା ୱିମଲା ନିମ୍ମଲା ୱେଳୁରିୟମଣିମୟା ନୀଲୱଣ୍ଣା ପଠମା ଭୂମି ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜଲଜନଳିନପଦୁମେହି ଆକିଣ୍ଣା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ୱରାୟ ଉତ୍ତମାୟ କଞ୍ଚନଭୂମିୟା ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିୟାୱ ସୋଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧. ତସ୍ସେୱ ପାସାଦସ୍ସ କାଚି ଭୂମି ପୱାଳଂସା ପୱାଳକୋଟ୍ଠାସା ପୱାଳୱଣ୍ଣା, କାଚି ଭୂମି ଲୋହିତକା ଲୋହିତୱଣ୍ଣା, କାଚି ଭୂମି ସୁଭା ମନୋହରା ଇନ୍ଦଗୋପକୱଣ୍ଣାଭା ରସ୍ମିୟୋ ନିଚ୍ଛରମାନା, କାଚି ଭୂମି ଦସ ଦିସା ଓଭାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୨. ତସ୍ମିଂୟେୱ ପାସାଦେ ନିୟ୍ୟୂହା ନିଗ୍ଗତପମୁଖସାଲା ଚ ସୁୱିଭତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତା କୋଟ୍ଠାସତୋ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ କତା ସୀହପଞ୍ଜରା ସୀହଦ୍ୱାରା ଚ । ଚତୁରୋ ୱେଦିକାତି ଚତୂହି ୱେଦିକାୱଲୟେହି ଜାଲକୱାଟେହି ଚ ମନୋରମା ମନଅଲ୍ଲୀୟନକା ଗନ୍ଧାୱେଳା ଗନ୍ଧଦାମା ଚ ଓଲମ୍ବନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩. ତସ୍ମିଂୟେୱ ପାସାଦେ ସତ୍ତରତନଭୂସିତା ସତ୍ତରତନେହି ସୋଭିତା କୂଟାଗାରା । କିଂ ଭୂତା ? ନୀଲା ନୀଲୱଣ୍ଣା, ପୀତା ପୀତୱଣ୍ଣା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା, ଲୋହିତକା ଲୋହିତକୱଣ୍ଣା ରତ୍ତୱଣ୍ଣା, ଓଦାତା ଓଦାତୱଣ୍ଣା ସେତୱଣ୍ଣା, ସୁଦ୍ଧକାଳକା ଅମିସ୍ସକାଳୱଣ୍ଣା, କୂଟାଗାରୱରୂପେତା କୂଟାଗାରୱରେହି କଣ୍ଣିକକୂଟାଗାରୱରେହି ଉପେତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୋ ପାସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪. ତସ୍ମିଂୟେୱ ପାସାଦେ ଓଲୋକମୟା ଉଦ୍ଧମ୍ମୁଖା ପଦୁମା ସୁପୁପ୍ଫିତା ପଦୁମା ସୋଭନ୍ତି, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀହି ୱାଳମିଗଗଣେହି ଚ ହଂସକୋଞ୍ଚମୟୂରାଦିପକ୍ଖିସମୂହେହି ଚ ସୋଭିତୋ ସୋ ପାସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିଉଚ୍ଚୋ ହୁତ୍ୱା ନଭମୁଗ୍ଗତତ୍ତା ନକ୍ଖତ୍ତତାରକାହି ଆକିଣ୍ଣୋ ଚନ୍ଦସୂରେହି ଚନ୍ଦସୂରିୟରୂପେହି ଚ ମଣ୍ଡିତୋ ସୋ ପାସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫. ସୋ ଏୱ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ପାସାଦୋ ହେମଜାଲେନ ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେନ ସଞ୍ଛନ୍ନା, ସୋଣ୍ଣକିଙ୍କଣିକାୟୁତୋ ସୁୱଣ୍ଣକିଙ୍କଣିକଜାଲେହି ୟୁତୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୋରମା ମନଲ୍ଲୀୟନକା ସୋଣ୍ଣମାଲା ସୁୱଣ୍ଣପୁପ୍ଫପନ୍ତିୟୋ ୱାତୱେଗେନ ୱାତପ୍ପହାରେନ କୂଜନ୍ତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬.ମଞ୍ଜେଟ୍ଠକଂ ମଞ୍ଜିଟ୍ଠୱଣ୍ଣଂ, ଲୋହିତକଂ ଲୋହିତୱଣ୍ଣଂ, ପୀତକଂ ପୀତୱଣ୍ଣଂ, ହରିପିଞ୍ଜରଂ ଜମ୍ବୋନଦସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ପଞ୍ଜରୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଧଜଂ ନାନାରଙ୍ଗେହି ଅନେକେହି ୱଣ୍ଣେହି, ସମ୍ପୀତଂ ରଞ୍ଜିତଂ ଧଜଂ, ଉସ୍ସିତଂ ତସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ଉସ୍ସାପିତଂ । ଧଜମାଲିନୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଧଜମାଲାୟୁତ୍ତୋ ସୋ ପାସାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭. ତସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ଅତ୍ଥରଣାଦୟୋ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ନ ନଂ ବହୂ’’ତ୍ୟାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନଂ ପାସାଦଂ ବହୂହି ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ନାନାସୟନୱିଚିତ୍ତା ଅନେକେହି ଅତ୍ଥରଣେହି ୱିଚିତ୍ତା ସୋଭିତା ମଞ୍ଚପୀଠାଦିସୟନା ଅନେକସତା ଅନେକସତସଙ୍ଖ୍ୟା, କିଂ ଭୂତା ? ଫଲିକା ଫଲିକମଣିମୟା ଫଲିକାହି କତା, ରଜତାମୟା ରଜତେହି କତା, ମଣିମୟା ନୀଲମଣୀହି କତା, ଲୋହିତଙ୍ଗା ରତ୍ତଜାତିମଣୀହି କତା, ମସାରଗଲ୍ଲମୟା କବରୱଣ୍ଣମଣୀହି କତା, ସଣ୍ହକାସିକସନ୍ଥତା ସଣ୍ହେହି ସୁଖୁମେହି କାସିକୱତ୍ଥେହି ଅତ୍ଥତା ।

୧୮.ପାୱୁରାତି ପାୱୁରଣା । କୀଦିସା ? କମ୍ବଲା ଲୋମସୁତ୍ତେହି କତା, ଦୁକୂଲା ଦୁକୂଲପଟେହି କତା, ଚୀନା ଚୀନପଟେହି କତା, ପତ୍ତୁଣ୍ଣା ପତ୍ତୁଣ୍ଣଦେସେ ଜାତପଟେହି କତା, ପଣ୍ଡୁ ପଣ୍ଡୁୱଣ୍ଣା, ୱିଚିତ୍ତତ୍ଥରଣଂ ଅନେକେହି ଅତ୍ଥରଣେହି ପାୱୁରଣେହି ଚ ୱିଚିତ୍ତଂ, ସବ୍ବଂ ସୟନଂ, ମନସା ଚିତ୍ତେନ, ଅହଂ ପଞ୍ଞପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯. ତଦେୱ ପାସାଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ତାସୁ ତାସ୍ୱେୱ ଭୂମୀସୂ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରତନକୂଟଲଙ୍କତନ୍ତି ରତନମୟକୂଟେହି ରତନକଣ୍ଣିକାହି ଅଲଙ୍କତଂ ସୋଭିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଣିୱେରୋଚନା ଉକ୍କାତି ୱେରୋଚନମଣୀହି ରତ୍ତମଣୀହି କତା, ଉକ୍କା ଦଣ୍ଡପଦୀପା । ଧାରୟନ୍ତା ସୁତିଟ୍ଠରେତି ଆକାସେ ସୁଟ୍ଠୁ ଧାରୟନ୍ତା ଗଣ୍ହନ୍ତା ଅନେକସତଜନା ସୁଟ୍ଠୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୦. ପୁନ ତଦେୱ ପାସାଦଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ସୋଭନ୍ତି ଏସିକାଥମ୍ଭା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସିକାଥମ୍ଭା ନାମ ନଗରଦ୍ୱାରେ ସୋଭନତ୍ଥାୟ ନିଖାତା ଥମ୍ଭା, ସୁଭା ଇଟ୍ଠା, କଞ୍ଚନତୋରଣା ସୁୱଣ୍ଣମୟା, ଜମ୍ବୋନଦା ଜମ୍ବୋନଦସୁୱଣ୍ଣମୟା ଚ, ସାରମୟା ଖଦିରରୁକ୍ଖସାରମୟା ଚ ରଜତମୟା ଚ ତୋରଣା ସୋଭନ୍ତି, ଏସିକା ଚ ତୋରଣା ଚ ତଂ ପାସାଦଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୧. ତସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ସୁୱିଭତ୍ତା ଅନେକା ସନ୍ଧୀ କୱାଟେହି ଚ ଅଗ୍ଗଳେହି ଚ ଚିତ୍ତିତା ସୋଭିତା ସନ୍ଧିପରିକ୍ଖେପା ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଉଭତୋତି ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ, ପୁଣ୍ଣଘଟା ଅନେକେହି ପଦୁମେହି ଅନେକେହି ଚ ଉପ୍ପଲେହି, ସଂୟୁତା ପୁଣ୍ଣା ତଂ ପାସାଦଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨-୨୩. ଏୱଂ ପାସାଦସ୍ସ ସୋଭଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ରତନମୟଂ ପାସାଦଞ୍ଚ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଞ୍ଚ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତୀତେ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେ ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତୀତେତି ଅତିକ୍କନ୍ତେ ୱିଗତେ କାଲେ ଜାତେ ଭୂତେ, ସସଙ୍ଘେ ସାୱକସମୂହସହିତେ, ସବ୍ବେ ଲୋକନାୟକେ ବୁଦ୍ଧେ ସଭାୱେନ ପକତିୱଣ୍ଣେନ ରୂପେନ ସଣ୍ଠାନେନ ଚ, ସସାୱକେ ସାୱକସହିତେ, ବୁଦ୍ଧେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ୟେନ ଦ୍ୱାରେନ ପାସାଦୋ ପୱିସିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତେନ ଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ସସାୱକା ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବସୋଣ୍ଣମୟେ ସକଲସୁୱଣ୍ଣମୟେ, ପୀଠେ ନିସିନ୍ନା ଅରିୟମଣ୍ଡଲା ଅରିୟସମୂହା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୪-୨୫.ଏତରହି ୱତ୍ତମାନେ କାଲେ ଅନୁତ୍ତରା ଉତ୍ତରୱିରହିତା ୟେ ଚ ବୁଦ୍ଧାଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେ ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଅନେକସତେ ସୟମ୍ଭୂ ସୟମେୱ ଭୂତେ ଅଞ୍ଞାଚରିୟରହିତେ, ଅପରାଜିତେ ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁଦେୱପୁତ୍ତମାରେହି ଅପରାଜିତେ, ଜୟମାପନ୍ନେ ସନ୍ତପ୍ପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱନଂ ମୟ୍ହଂ ପାସାଦଂ ଅତୀତକାଲେ ଚ ୱତ୍ତମାନକାଲେ ଚ, ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧା ସମାରୁହୁଂ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆରୁହିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬.ୟେ ଦିବ୍ବା ଦିୱି ଭୱା ଦିବ୍ବା ଦେୱଲୋକେ ଜାତା, ୟେ ଚ ବହୂ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି । ୟେ ଚ ମାନୁସା ମନୁସ୍ସେ ଜାତା ୟେ ଚ ବହୂ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଅତ୍ଥି, ତତୋ ସବ୍ବଂ ଦୁସ୍ସଂ ସମାହନ୍ତ୍ୱା ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆହରିତ୍ୱା ତେଚୀୱରାନି କାରେତ୍ୱା ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ତିଚୀୱରେହି ଅଚ୍ଛାଦେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୭. ଏୱଂ ତିଚୀୱରେହି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ପାରୁପାପେତ୍ୱା ତେସଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ମଧୁରଂ ଖଜ୍ଜଂ ଖାଦିତବ୍ବଂ ପୂୱାଦି କିଞ୍ଚି, ମଧୁରଂ ଭୋଜ୍ଜଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଆହାରଞ୍ଚ, ମଧୁରଂ ସାୟନୀୟଂ ଲେହନୀୟଞ୍ଚ, ସମ୍ପନ୍ନଂ ମଧୁରଂ ପିୱିତବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠପାନଞ୍ଚ, ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ଆହାରଞ୍ଚ, ସୁଭେ ସୁନ୍ଦରେ ମଣିମୟେ ସେଲମୟେ ପତ୍ତେ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସିଂ ପଟିଗ୍ଗହାପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୮.ସବ୍ବେ ତେ ଅରିୟମଣ୍ଡଲା ସବ୍ବେ ତେ ଅରିୟସମୂହା, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ସମା ହୁତ୍ୱା ମଟ୍ଠାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସମଙ୍ଗିନୋ ହୁତ୍ୱା ମଟ୍ଠା କିଲେସେହି ରହିତତ୍ତା ସିଲିଟ୍ଠା ସୋଭମାନା ଚୀୱରସଂୟୁତା ତିଚୀୱରେହି ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ମଧୁରସକ୍ଖରାହି ଚ ତେଲେନ ଚ ମଧୁଫାଣିତେହି ଚ ପରମନ୍ନେନ ଉତ୍ତମେନ ଅନ୍ନେନ ଚ ମୟା ତପ୍ପିତା ଅପ୍ପିତା ପରିପୂରିତା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯. ତେ ଏୱଂ ସନ୍ତପ୍ପିତା ଅରିୟମଣ୍ଡଲା ରତନଗବ୍ଭଂ ସତ୍ତହି ରତନେହି ନିମ୍ମିତଗବ୍ଭଂ ଗେହଂ, ପୱିସିତ୍ୱା ଗୁହାସୟା ଗୁହାୟଂ ସୟମାନା, କେସରୀୱ କେସରସୀହା ଇୱ, ମହାରହମ୍ହି ସୟନେ ଅନଗ୍ଘେ ମଞ୍ଚେ, ସୀହସେୟ୍ୟମକପ୍ପୟୁଂ ୟଥା ସୀହୋ ମିଗରାଜା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟନ୍ତୋ ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ସୀସୂପଧାନଂ କତ୍ୱା ୱାମହତ୍ଥଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା ୱାଲଧିଂ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିୟଂ କତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଲୋ ସୟତି, ଏୱଂ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପୟୁଂ କରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୦. ତେ ଏୱଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ସମ୍ପଜାନା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସମ୍ପନ୍ନା । ସମୁଟ୍ଠାୟ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୟନେ ପଲ୍ଲଙ୍କମାଭୁଜୁଂ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ କରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୧.ଗୋଚରଂସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଅତୀତାନାଗତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗୋଚରଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ଝାନରତିସମପ୍ପିତା ଝାନରତିୟା ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମାନି ଦେସେନ୍ତୀତି ତେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ଇଦ୍ଧିୟା ପଠମାଦିଜ୍ଝାନକୀଳାୟ କୀଳନ୍ତି ରମନ୍ତି ।

୩୨.ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ଅଭିଞ୍ଞା ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱସିଭାୱିତା ୱସୀକରିଂସୁ, ପଞ୍ଚସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନଅଧିଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତାହି ପଞ୍ଚୱସିତାହି ୱସୀଭାୱଂ ଇତା ଗତା ପତ୍ତା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ଅପ୍ପେନ୍ତି ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ଅନେକସହସ୍ସିୟୋ ୱିକୁବ୍ବନାନି ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତୀତି ଏୱମାଦୀନି ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନାନି ୱିକୁବ୍ବନ୍ତି କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୩.ବୁଦ୍ଧାପି ବୁଦ୍ଧେତି ଏୱଂ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଂ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ପଞ୍ହଂ ବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ବୁଦ୍ଧା ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ ନିପୁଣଂ ସୁଖୁମଂ, ଠାନଂ କାରଣଂ, ପଞ୍ଞାୟ ୱିନିବୁଜ୍ଝରେ ୱିସେସେନ ନିରୱସେସତୋ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି ।

୩୪. ତଦା ମମ ପାସାଦେ ସନ୍ନିପତିତା ସାୱକାପି ବୁଦ୍ଧେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧା ସାୱକେ ସିସ୍ସେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ବୁଦ୍ଧା ଚ ସାୱକା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି ।

୩୫. ପୁନ ତେ ସବ୍ବେ ଏକତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ସାୱକା ଚ ସିସ୍ସା ପରିଚାରକା ନିସ୍ସିତକା ଏତେ ସବ୍ବେ, ସକାୟ ସକାୟ ରତିୟା ରମମାନା ସଲ୍ଲୀନା ମମ ପାସାଦେ ଅଭିରମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬. ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ତିଲୋକୱିଜୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ‘‘ଛତ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ ରତନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ରତନା ସତ୍ତରତନମୟା, ଛତ୍ତା କଞ୍ଚନାୱେଳପନ୍ତିକା ସୁୱଣ୍ଣଜାଲେହି ଓଲମ୍ବିତା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ । ମୁତ୍ତାଜାଲପରିକ୍ଖିତ୍ତା ମୁତ୍ତାଜାଲେହି ପରିୱାରିତା, ସବ୍ବେ ଛତ୍ତା ମମ ମତ୍ଥକେ ମୁଦ୍ଧନି, ଧାରେନ୍ତୂତି ଚିନ୍ତିତମତ୍ତେୟେୱ ଛତ୍ତା ପାତୁଭୂତା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭.ସୋଣ୍ଣତାରକଚିତ୍ତିତା ସୁୱଣ୍ଣତାରକାହି ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନା ଚେଲୱିତାନା ଭୱନ୍ତୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୁ। ୱିଚିତ୍ତା ଅନେକୱଣ୍ଣା, ମଲ୍ୟୱିତତା ପୁପ୍ଫପତ୍ଥଟା, ସବ୍ବେ ଅନେକୱିତାନା, ମତ୍ଥକେ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ଧାରେନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୮-୪୦.ମଲ୍ୟଦାମେହି ଅନେକସୁଗନ୍ଧପୁପ୍ଫଦାମେହି ୱିତତା ପରିକିଣ୍ଣା, ଗନ୍ଧଦାମେହି ଚନ୍ଦନକୁଙ୍କୁମତଗରାଦିସୁଗନ୍ଧଦାମେହି, ସୋଭିତା ପୋକ୍ଖରଣୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଦୁସ୍ସଦାମେହି ପତ୍ତୁଣ୍ଣଚୀନାଦିଅନଗ୍ଘଦୁସ୍ସଦାମେହି, ପରିକିଣ୍ଣା ସତ୍ତରତନଦାମେହି ଭୂସିତା ଅଲଙ୍କତା ପୋକ୍ଖରଣୀ, ପୁପ୍ଫାଭିକିଣ୍ଣା ଚମ୍ପକସଳଲସୋଗନ୍ଧିକାଦିସୁଗନ୍ଧପୁପ୍ଫେହି ଅଭିକିଣ୍ଣା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଚିତ୍ତା ସୋଭିତା । ପୁନରପି କିଂ ଭୂତା ପୋକ୍ଖରଣୀ ? ସୁରଭିଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧେହି ଭୂସିତା ୱାସିତା । ସମନ୍ତତୋ ଗନ୍ଧପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲଲଙ୍କତା ପଞ୍ଚହି ଅଙ୍ଗୁଲେହି ଲିମ୍ପିତଗନ୍ଧେହି ଅଲଙ୍କତା, ହେମଚ୍ଛଦନଛାଦିତା ସୁୱଣ୍ଣଛଦନେହି ସୁୱଣ୍ଣୱିତାନେହି ଛାଦିତା, ପାସାଦସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦିସା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ପଦୁମେହି ଚ ଉପ୍ପଲେହି ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ସନ୍ଥତା ପତ୍ଥଟା ସୁୱଣ୍ଣରୂପେ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା, ଖାୟନ୍ତୁ, ପଦ୍ମରେଣୁରଜୁଗ୍ଗତା ପଦୁମରେଣୂହି ଧୂଲୀହି ଚ ଆକିଣ୍ଣା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ସୋଭନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୧. ମମ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ପାଦପା ଚମ୍ପକାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ସବ୍ବେ ପୁପ୍ଫନ୍ତୁ ଏତେ ପୁପ୍ଫରୁକ୍ଖା । ସୟମେୱ ପୁପ୍ଫା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱିଗଳିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱନଂ ଓକିରୁଂ, ଓକିଣ୍ଣା ପାସାଦସ୍ସ ଉପରି କରୋନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୨.ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ମମ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦେ ସିଖିନୋ ମୟୂରା ନଚ୍ଚନ୍ତୂ, ଦିବ୍ବହଂସା ଦେୱତାହଂସା, ପକୂଜରେ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୁ, କରୱୀକା ଚ ମଧୁରସଦ୍ଦା କୋକିଲା ଗାୟନ୍ତୁ ଗୀତୱାକ୍ୟଂ କରୋନ୍ତୁ, ଅପରେ ଅନୁତ୍ତା ଚ ଦିଜସଙ୍ଘା ପକ୍ଖିନୋ ସମୂହା ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ମଧୁରରୱଂ ରୱନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୩.ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତକୋ ସବ୍ବା ଆତତୱିତତାଦୟୋ ଭେରିୟୋ ୱଜ୍ଜନ୍ତୁ ହଞ୍ଞନ୍ତୁ, ସବ୍ବା ତା ଅନେକତନ୍ତିୟୋ ୱୀଣା ରସନ୍ତୁ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୁ, ସବ୍ବା ଅନେକପ୍ପକାରା ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ୱତ୍ତନ୍ତୁ ପୱତ୍ତନ୍ତୁ ଗାୟନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୪-୫.ୟାୱତା ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତମ୍ହି ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳେ ତତୋ ପରେ ଚକ୍କୱାଳେ, ଜୋତିସମ୍ପନ୍ନା ପଭାସମ୍ପନ୍ନା ଅଚ୍ଛିନ୍ନା ମହନ୍ତା ସମନ୍ତତୋ ରତନାମୟା ସତ୍ତହି ରତନେହି କତା ଖଚିତା ସୋଣ୍ଣପଲ୍ଲଙ୍କା ସୁୱଣ୍ଣପଲ୍ଲଙ୍କା ତିଟ୍ଠନ୍ତୁ, ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ଦୀପରୁକ୍ଖା ପଦୀପଧାରଣା ତେଲରୁକ୍ଖା ଜଲନ୍ତୁ, ପଦୀପେହି ପଜ୍ଜଲନ୍ତୁ, ଦସସହସ୍ସିପରମ୍ପରା ଦସସହସ୍ସୀନଂ ପରମ୍ପରା ଦସସହସ୍ସିୟୋ ଏକପଜ୍ଜୋତା ଏକପଦୀପା ୱିୟ ଭୱନ୍ତୁ ଉଜ୍ଜୋତନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୬. ନଚ୍ଚଗୀତେସୁ ଛେକା ଗଣିକା ନଚ୍ଚିତ୍ଥିୟୋ ଚ ଲାସିକା ମୁଖେନ ସଦ୍ଦକାରିକା ଚ ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ନଚ୍ଚନ୍ତୁ, ଅଚ୍ଛରାଗଣା ଦେୱିତ୍ଥିସମୂହା ନଚ୍ଚନ୍ତୁ, ନାନାରଙ୍ଗା ଅନେକୱଣ୍ଣା ନାନାରଙ୍ଗମଣ୍ଡଲା ପାସାଦସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ନଚ୍ଚନ୍ତୁ, ପଦିସ୍ସନ୍ତୁ ପାକଟା ହୋନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭. ତଦା ଅହଂ ତିଲୋକୱିଜୟୋ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ହୁତ୍ୱା ସକଲଚକ୍କୱାଳେ ଦୁମଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ ପବ୍ବତଗ୍ଗେ ହିମୱନ୍ତଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗେ ସିନେରୂପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ଚ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ୱିଚିତ୍ତଂ ଅନେକୱଣ୍ଣୱିଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣିକଂ ନୀଲପୀତାଦିପଞ୍ଚୱଣ୍ଣଂ ସବ୍ବଂ ଧଜଂ ଉସ୍ସାପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୮.ନରା ଲୋକନ୍ତରା ନରା ଚ ନାଗଲୋକତୋ ନାଗା ଚ ଦେୱଲୋକତୋ ଗନ୍ଧବ୍ବା ଚ ଦେୱା ଚ ସବ୍ବେ ଉପେନ୍ତୁ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ତେ ନରାଦୟୋ ନମସ୍ସନ୍ତା ମମ ନମକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତା ପଞ୍ଜଲିକା କତହତ୍ଥପୁଟା ମମ ୱେଜୟନ୍ତଂ ପାସାଦଂ ପରିୱାରୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୯. ଏୱଂ ସୋ ତିଲୋକୱିଜୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ପାସାଦସ୍ସ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଚ ଆନୁଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ସମ୍ପତ୍ତିକତପୁଞ୍ଞଫଲଂ ସମାଦପେନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି କୁସଲଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟଂ କିଞ୍ଚି କୁସଲକମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ କିରିୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ମମ ମୟା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ମନସା ୱା ତୀହି ଦ୍ୱାରେହି କତଂ ତିଦସେ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ, ତାୱତିଂସଭୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୦. ପୁନ ସମାଦପେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ସତ୍ତା ସଞ୍ଞିନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେ ସତ୍ତା ମନୁସ୍ସା ୱା ଦେୱା ୱା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱା ସଞ୍ଞିନୋ ସଞ୍ଞାସହିତା ଅତ୍ଥି, ୟେ ଚ ସତ୍ତା ଅସଞ୍ଞିନୋ ସଞ୍ଞାରହିତା ଅସଞ୍ଞା ସତ୍ତା ସନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ମୟ୍ହଂ ମୟା କତଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ, ଭାଗୀ ଭୱନ୍ତୁ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତା ହୋନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧. ପୁନପି ସମାଦପେନ୍ତୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ୟେସଂ କତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ମୟା କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ୟେହି ନରନାଗଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱେହି ସୁୱିଦିତଂ ଞାତଂ, ତେସଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞଫଲଂ, ତସ୍ମିଂ ମୟା କତେ ପୁଞ୍ଞେ ଦିନ୍ନଭାୱଂ ୟେ ନରାଦୟୋ ନ ଜାନନ୍ତି, ଦେୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ତଂ ନିୱେଦୟୁଂ ଆରୋଚୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨.ସବ୍ବଲୋକମ୍ହିୟେ ସତ୍ତା ଆହାରନିସ୍ସିତା ଜୀୱନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ମନୁଞ୍ଞଂ ଭୋଜନଂ ସବ୍ବଂ ମମ ଚେତସା ମମ ଚିତ୍ତେନ ଲଭନ୍ତୁ, ମମ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ଲଭନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩.ମନସା ପସନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ୟଂ ଦାନଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ ତସ୍ମିଂ ଦାନେ ଚିତ୍ତେନ ପସାଦଂ ଆୱହିଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ । ସବ୍ବସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକା ପଟିଏକ୍କା ଜିନସାୱକା ଚ ମୟା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞା ପୂଜିତା।

୫୪.ସୁକତେନ ତେନ କମ୍ମେନ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା କତେନ କୁସଲକମ୍ମେନ, ଚେତନାପଣିଧୀହି ଚ ଚିତ୍ତେନ କତପତ୍ଥନାହି ଚ, ମାନୁସଂ ଦେହଂ ମନୁସ୍ସସରୀରଂ, ଜହିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଅହଂ ତାୱତିଂସଂ ଦେୱଲୋକଂ ଅଗଚ୍ଛିଂ ଅଗମାସିଂ, ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫. ତତୋ ତିଲୋକୱିଜୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା କାଲଙ୍କତୋ, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଆଗତେ ଦୁୱେ ଭୱେ ଦ୍ୱେ ଜାତିୟୋ ପଜାନାମି ଦେୱତ୍ତେ ଦେୱତ୍ତଭାୱେ ମାନୁସେ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱେ ଚ, ତତୋ ଜାତିଦ୍ୱୟତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଗତିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଉପପତ୍ତିଂ ନ ଜାନାମି ନ ପସ୍ସାମି, ମନସା ଚିତ୍ତେନ ପତ୍ଥନାଫଲଂ ପତ୍ଥିତପତ୍ଥନାଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬.ଦେୱାନଂ ଅଧିକୋ ହୋମୀତି ୟଦି ଦେୱେସୁ ଜାତୋ, ଆୟୁୱଣ୍ଣବଲତେଜେହି ଦେୱାନଂ ଅଧିକୋ ଜେଟ୍ଠୋ ସେଟ୍ଠୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦି ମନୁସ୍ସେସୁ ଜାତୋ, ମନୁଜାଧିପୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଧିପତି ଇସ୍ସରୋ ଭୱାମି, ତଥା ରାଜଭୂତୋ ଅଭିରୂପେନ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଆରୋହପରିଣାହାଦିଲକ୍ଖଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ପଞ୍ଞାୟ ପରମତ୍ଥଜାନନପଞ୍ଞାୟ ଅସମୋ ସମରହିତୋ, ମୟା ସଦିସୋ କୋଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭. ମୟା କତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେନ ପୁଞ୍ଞଫଲେନ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନଭୱେ ସେଟ୍ଠଂ ପସଟ୍ଠଂ ମଧୁରଂ ୱିୱିଧଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ଭୋଜନଞ୍ଚ ଅନପ୍ପକଂ ବହୁସତ୍ତରତନଞ୍ଚ ୱିୱିଧାନି, ଅନେକପ୍ପକାରାନି ପତ୍ତୁଣ୍ଣକୋସେୟ୍ୟାଦିୱତ୍ଥାନି ଚ ନଭା ଆକାସତୋ ମଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଖିପ୍ପଂ ସୀଘଂ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୫୮-୬୬.ପଥବ୍ୟା ପଥୱିୟା ପବ୍ବତେ ଚ ଆକାସେ ଚ ଉଦକେ ଚ ୱନେ ଚ ୟଂ ୟଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହତ୍ଥଂ ପସାରେମି ନିକ୍ଖିପାମି, ତତୋ ତତୋ ଦିବ୍ବା ଭକ୍ଖା ଦିବ୍ବା ଆହାରା ମଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ୟଥାକ୍କମଂ ସବ୍ବେ ରତନା । ସବ୍ବେ ଚନ୍ଦନାଦୟୋ ଗନ୍ଧା। ସବ୍ବେ ୟାନା ୱାହନା । ସବ୍ବେ ଚମ୍ପକନାଗପୁନ୍ନାଗାଦୟୋ ମାଲା ପୁପ୍ଫା । ସବ୍ବେ ଅଲଙ୍କାରା ଆଭରଣା । ସବ୍ବା ଦିବ୍ବକଞ୍ଞା । ସବ୍ବେ ମଧୁସକ୍ଖରା। ସବ୍ବେ ପୂପାଦୟୋ ଖଜ୍ଜା ଖାଦିତବ୍ବା ମଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

୬୭-୬୮.ସମ୍ବୋଧିୱରପତ୍ତିୟାତି ଉତ୍ତମଚତୁମଗ୍ଗଞାଣପତ୍ତିୟା ପାପୁଣନତ୍ଥାୟ । ମୟା ୟଂ ଉତ୍ତମଦାନଂ କତଂ ପୂରିତଂ, ତେନ ଉତ୍ତମଦାନେନ ସେଲସଙ୍ଖାତଂ ପବ୍ବତଂ ସକଲଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ବହଲଂ ଗିରଂ ପୁଥୁଲଂ ଘୋସଂ ଗଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ସକଲଂ ମନୁସ୍ସଦେୱଲୋକଂ ହାସୟନ୍ତୋ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ଲୋକେ ସକଲଲୋକତ୍ତୟେ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଅହଂ ଭୱାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୯.ଦିସା ଦସୱିଧା ଲୋକେତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକେ ଦସୱିଧା ଦସକୋଟ୍ଠାସା ଦିସା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ କୋଟ୍ଠାସେ ୟାୟତୋ ୟାୟନ୍ତସ୍ସ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତକଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ତସ୍ମିଂ ମୟା ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଦିସାଭାଗେ ୱା ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୱିସୟା ଅସଙ୍ଖିୟା ସଙ୍ଖାରହିତା ।

୭୦.ପଭା ପକିତ୍ତିତାତି ତଦା ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକାଲେ ମୟ୍ହଂ ପଭା ଚକ୍କରତନମଣିରତନାଦୀନଂ ପଭା ଆଲୋକା ୟମକା ୟୁଗଳୟୁଗଳା ହୁତ୍ୱା ରଂସିୱାହନା ରଂସିଂ ମୁଞ୍ଚମାନା ପକିତ୍ତିତା ପାକଟା, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେ ରଂସିଜାଲଂ ରଂସିସମୂହଂ, ଆଲୋକୋ ୱିପୁଲୋ ବହୁତରୋ ଭୱେ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୧.ଏତ୍ତକେ ଲୋକଧାତୁମ୍ହୀତି ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବେ ଜନା ମଂ ପସ୍ସନ୍ତୁ ଦକ୍ଖନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେ ଦେୱା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମନିୱେସନା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ମଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୁ ଅନୁକୂଲା ଭୱନ୍ତୁ ।

୭୨.ୱିସିଟ୍ଠମଧୁନାଦେନାତି ୱିସଟ୍ଠେନ ମଧୁରେନ ନାଦେନ, ଅମତଭେରିମାହନିନ୍ତି ଅମତଭେରିଂ ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିଂ ପହରିଂ, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏତସ୍ମିଂ ଦସସହସ୍ସିଚକ୍କୱାଳବ୍ଭନ୍ତରେ ସବ୍ବେ ଜନା ମନ ମଧୁରଂ ଗିରଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତୁ ମନସି କରୋନ୍ତୁ ।

୭୩.ଧମ୍ମମେଘେନ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଧମ୍ମଦେସନାମୟେନ ନାଦେନ ତବ୍ବୋହାରପରମତ୍ଥଗମ୍ଭୀରମଧୁରସୁଖୁମତ୍ଥୱସ୍ସେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ୱସ୍ସମାନେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀଆଦୟୋ ଅନାସୱା ନିକ୍କିଲେସା ହୋନ୍ତୁ ଭୱନ୍ତୁ । ୟେତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମକା ସତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ରାସିଭୂତେସୁ ଚତୂସୁ ପରିସସତ୍ତେସୁ ୟେ ସତ୍ତା ପଚ୍ଛିମକା ଗୁଣୱସେନ ହେଟ୍ଠିମକା, ତେ ସବ୍ବେ ସୋତାପନ୍ନା ଭୱନ୍ତୂତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୭୪. ତଦା ତିଲୋକୱିଜୟଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜକାଲେ ଦାତବ୍ବକଂ ଦାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ, ଦାନଂ କତ୍ୱା, ଅସେସତୋ ନିସ୍ସେସେନ, ସୀଲଂ ସୀଲପାରମିଂ, ପୂରେତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିତାୟ, ପାରମିଂ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା, ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ, ପତ୍ତୋ ଭୱାମି ଭୱେୟ୍ୟଂ ।

୭୫.ପଣ୍ଡିତେ ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ମେଧାୱିନୋ ପରିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କତ୍ତବ୍ବଂ ? କିଂ ନ କତ୍ତବ୍ବଂ ? କିଂ କୁସଲଂ ? କିଂ ଅକୁସଲଂ ? କିଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖଦ୍ୱୟସ୍ସ ଭାଗୀ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କତ୍ୱା ୱୀରିୟମୁତ୍ତମନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା, ୱୀରିୟପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକଲୱିରୁଦ୍ଧଜନେହି କତଅନାଦରାଧିୱାସନାଖନ୍ତିୟା ପାରମିଂ କୋଟିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖନ୍ତିପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଭୱାମି ଭୱେୟ୍ୟଂ ।

୭୬.କତ୍ୱା ଦଳ୍ହମଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ମମ ସରୀରଜୀୱିତେସୁ ୱିନସ୍ସନ୍ତେସୁପି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମତୋ ନ ୱିରମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚଲୱସେନ ଦଳ୍ହଂ ଅଧିଟ୍ଠାନପାରମିଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୀସେ ଛିଜ୍ଜମାନେପି ମୁସାୱାଦଂ ନ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ସଚ୍ଚପାରମିତାୟ କୋଟିଂ ପୂରିୟ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖୀ ଅୱେରା’’ତିଆଦିନା ମେତ୍ତାପାରମିତାୟ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୭. ସଜୀୱକାଜୀୱକୱତ୍ଥୂନଂ ଲାଭେ ଚ ତେସଂ ଅଲାଭେ ଚ କାୟିକଚେତସିକସୁଖେ ଚେୱ ତଥା ଦୁକ୍ଖେ ଚ ସାଦରଜନେହି କତେ, ସମ୍ମାନେ ଚେୱ ଓମାନେ, ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମକୋ ସମାନମାନସୋ ଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ ପାପୁଣେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୮.କୋସଜ୍ଜଂ କୁସୀତଭାୱଂ, ଭୟତୋ ଭୟୱସେନ ‘‘ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭାଗୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା ଅକୋସଜ୍ଜଂ ଅକୁସୀତଭାୱଂ ଅଲୀନୱୁତ୍ତିଂ, ୱୀରିୟଂ ଖେମତୋ ଖେମୱସେନ ‘‘ନିବ୍ବାନଗାମୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ହୋଥ ଭୱଥ । ଏସା ବୁଦ୍ଧାନୁସାସନୀ ଏସା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି ।

୭୯.ୱିୱାଦଂ ଭୟତୋ ଦିସ୍ୱାତି ୱିୱାଦଂ କଲହଂ ଭୟତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅପାୟଭାଗୀ’’ତି ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା ଅୱିୱାଦଂ ୱିୱାଦତୋ ୱିରମଣଂ ‘‘ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୀ’’ତି, ଖେମତୋ ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା ସମଗ୍ଗା ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା ସଖିଲା ସିଲିଟ୍ଠା ମେତ୍ତାୟ ଧୁରଗତାୟ ସୋଭମାନା ହୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସା କଥା ମନ୍ତନା ଉଦୀରଣା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସାସନୀ ଓୱାଦଦାନଂ ।

୮୦.ପମାଦଂ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସତିୱିପ୍ପୱାସେନ ୱିହରଣଂ ଭୟତୋ ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ଦୁକ୍ଖିତଦୁରୂପଅପ୍ପନ୍ନପାନତାଦିସଂୱତ୍ତନକଂ ଅପାୟାଦିଗମନଞ୍ଚା’’ତି ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା, ଅପ୍ପମାଦଂ ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ସତିୟା ୱିହରଣଂ, ଖେମତୋ ୱଡ୍ଢିତୋ ‘‘ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପୁଣନ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ସମ୍ମାୱାଚା ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ ସମ୍ମାସତି ସମ୍ମାସମାଧୀତି ଅଟ୍ଠଅୱୟୱଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗମୂପାୟଂ ଭାୱେଥ ୱଡ୍ଢେଥ ମନସି କରୋଥ, ଏସା କଥା ଭାସନା ଉଦୀରଣା ବୁଦ୍ଧାନୁସାସନୀ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୧.ସମାଗତା ବହୂ ବୁଦ୍ଧାତି ଅନେକସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସମାଗତା ରାସିଭୂତା, ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ଅରହନ୍ତା ଚ ଖୀଣାସୱା ଅନେକସତସହସ୍ସା ସମାଗତା ରାସିଭୂତା । ତସ୍ମା ତେ ବୁଦ୍ଧେ ଚ ଅରହନ୍ତେ ଚ ୱନ୍ଦମାନେ ୱନ୍ଦନାରହେ ନମସ୍ସଥ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗନମକ୍କାରେନ ନମସ୍ସଥ ୱନ୍ଦଥ ।

୮୨.ଏୱଂ ଇମିନା ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅଚିନ୍ତିୟା ଚିନ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧା, ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାତି ବୁଦ୍ଧେହି ଦେସିତା ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ହେତୁପଚ୍ଚୟୋ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟୋତିଆଦୟୋ ଧମ୍ମା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ସଭାୱା ଅଚିନ୍ତିୟା ଚିନ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ଅଚିନ୍ତିୟେ ଚିନ୍ତାୱିସୟାତିକ୍କନ୍ତେ ପସନ୍ନାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିପାକୋ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଚିନ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି ଭୱତି ।

ଇତି ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଥା ଅଦ୍ଧାନଗାମିନୋ ‘‘ମଗ୍ଗଂ ନୋ ଆଚିକ୍ଖା’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁନ ମୁଞ୍ଚିତେନ ଅପରେନ ୱାମମଗ୍ଗେନ ଗତାପି ଗାମନିଗମାଦୀସୁ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ବୁଦ୍ଧାପଦାନଂ କୁସଲାପଦାନୱସେନ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଦେୱ ଅକୁସଲାପଦାନୱସେନ ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ଇଦଂ ପଞ୍ହକମ୍ମଂ –

‘‘ଦୁକ୍କରଞ୍ଚ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ପୁନାପରଂ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ସିଲାୱେଧୋ, ସକଲିକାପି ଚ ୱେଦନା ॥

‘‘ନାଳାଗିରି ସତ୍ତଚ୍ଛେଦୋ, ସୀସଦୁକ୍ଖଂ ୟୱଖାଦନଂ ।

ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖମତୀସାରୋ, ଇମେ ଅକୁସଲକାରଣା’’ତି ॥

ଅତ୍ଥ ପଠମପଞ୍ହେ – ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକା । ଅତୀତେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଜୋତିପାଲୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୱସେନ ସାସନେ ଅପ୍ପସନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପିଲୋତିକକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ‘‘କସ୍ସପୋ ଭଗୱା’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ବୋଧି, ବୋଧି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା’’ତି ଆହ । ସୋ ତେନ କମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅନେକଜାତିସତେସୁ ନରକାଦିଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋ ଅନନ୍ତରଂ ତେନେୱ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣେନ କମ୍ମେନ ଜାତିସଂସାରଂ ଖେପେତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ୱେସ୍ସନ୍ତରତ୍ତଭାୱଂ ପତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ତୁସିତଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଦେୱତାୟାଚନେନ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ସକ୍ୟକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକତ୍ତା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ସୁନିସିତେନାସିନା ସମକୁଟକେସକଲାପଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ଆନୀତେ ଇଦ୍ଧିମୟେ କପ୍ପସ୍ସ ସଣ୍ଠାନକାଲେ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୋଧିଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ତାୱ ଅପରିପକ୍କତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଭାୱାୟ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଉରୁୱେଲଜନପଦେ ଏକାହାରଏକାଲୋପଏକପୁଗ୍ଗଲଏକମଗ୍ଗଏକାସନଭୋଜନୱସେନ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମନହାରୁସେସଂ ନିମ୍ମଂସରୁଧିରପେତରୂପସଦିସସରୀରୋ ପଧାନସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨୭ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଧାନଂ ମହାୱୀରିୟଂ ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ଅକାସି । ସୋ ଇମଂ ଦୁକ୍କରକାରିକଂ ‘‘ସମ୍ବୋଧିୟା ମଗ୍ଗଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ପଣୀତାହାରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୋ କମେନ ବୋଧିମଣ୍ଡମୁପଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ମାରେ ଜିନିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋତି ।

‘‘ଅୱଚାହଂ ଜୋତିପାଲୋ, ସୁଗତଂ କସ୍ସପଂ ତଦା ।

କୁତୋ ନୁ ବୋଧି ମୁଣ୍ଡସ୍ସ, ବୋଧି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଅଚରିଂ ଦୁକ୍କରଂ ବହୁଂ ।

ଛବ୍ବସ୍ସାନୁରୁୱେଲାୟଂ, ତତୋ ବୋଧିମପାପୁଣିଂ ॥

‘‘ନାହଂ ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ, ପାପୁଣିଂ ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ।

କୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଗୱେସିସ୍ସଂ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ୱାରିତୋ ॥

‘‘ପୁଞ୍ଞପାପପରିକ୍ଖୀଣୋ, ସବ୍ବସନ୍ତାପୱଜ୍ଜିତୋ ।

ଅସୋକୋ ଅନୁପାୟାସୋ, ନିବ୍ବାୟିସ୍ସମନାସୱୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୯୨-୯୫) ।

ଦୁତିୟପଞ୍ହେ – ଅବ୍ଭକ୍ଖାନନ୍ତି ଅଭି ଅକ୍ଖାନଂ ପରିଭାସନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ସୁଦ୍ଦକୁଲେ ଜାତୋ ଅପାକଟୋ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧୋ ମୁନାଳି ନାମ ଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିୱସତି । ତଦା ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ ସୁରଭି ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ କେନଚି କରଣୀୟେନ ତସ୍ସ ସମୀପଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋ ଅୟଂ ସମଣୋ’’ତିଆଦିନା ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି । ସୋ ତେନ ଅକୁସଲନିସ୍ସନ୍ଦେନ ନରକାଦୀସୁ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ୟଦା ତିତ୍ଥିୟା ପଠମତରଂ ଭଗୱତୋ ତୁସିତଭୱନେ ୱସନସମୟେ ଚ ପାକଟା ହୁତ୍ୱା ସକଲଜନଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିୟୋ ଦୀପେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ତଦା ତୁସିତପୁରା ଚୱିତ୍ୱା ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କମେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ । ତିତ୍ଥିୟା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଖଜ୍ଜୋପନକା ୱିୟ ୱିହତଲାଭସକ୍କାରା ଭଗୱତି ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଜଗହସେଟ୍ଠି ଗଙ୍ଗାୟ ଜାଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କୀଳନ୍ତୋ ରତ୍ତଚନ୍ଦନଘଟିକଂ ଦିସ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଗେହେ ଚନ୍ଦନାନି ବହୂନି, ଇମଂ ଭମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତେନ ଭମକାରେହି ପତ୍ତଂ ଲିଖାପେତ୍ୱା ୱେଳୁପରମ୍ପରାୟ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ‘‘ୟେ ଇମଂ ପତ୍ତଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ତେସଂ ଭତ୍ତିକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭେରିଂ ଚରାପେସି ।

ତଦା ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ନଟ୍ଠମ୍ହା ଦାନି ନଟ୍ଠମ୍ହା ଦାନୀ’’ତି ମନ୍ତେତ୍ୱା ନିଗଣ୍ଠୋ ନାଟପୁତ୍ତୋ ସକପରିସଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଅହଂ ୱେଳୁସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଗନାକାରଂ କରୋମି, ‘ତୁମ୍ହେ ଛୱଦାରୁମୟଂ ପତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ମା ଇଦ୍ଧିଂ କରୋଥା’ତି ମଂ ଖନ୍ଧେ ଗହେତ୍ୱା ୱାରେଥା’’ତି, ତେ ତଥା ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକଂସୁ ।

ତଦା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋ ଚ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଚ ତିଗାୱୁତେ ସେଲପବ୍ବତମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତା ତଂ କୋଲାହଲଂ ସୁଣିଂସୁ । ତେସୁ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେୟେୱ ଭଗୱତା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପିତା, ତୁମ୍ହେୱ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହ । ତଥାପି ‘‘ମୟା ଆଣତ୍ତୋ ତ୍ୱମେୱ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ଠିତଂ ତିଗାୱୁତଂ ସେଲପବ୍ବତଂ ପାଦତଲେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଉକ୍ଖଲିୟା ପିଧାନଂ ୱିୟ ସକଲରାଜଗହନଗରଂ ଛାଦେସି, ତଦା ନଗରୱାସିନୋ ଫଳିକପବ୍ବତେ ଆୱୁତଂ ରତ୍ତସୁତ୍ତମିୱ ତଂ ଥେରଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅମ୍ହେ ରକ୍ଖଥା’’ତି ଉଗ୍ଘୋସୟିଂସୁ, ଭୀତା ସୁପ୍ପାଦୀନି ସୀସେ ଅକଂସୁ । ତଦା ଥେରୋ ତଂ ପବ୍ବତଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତଦା ନଗରୱାସିନୋ ମହାକୋଲାହଲମକଂସୁ ।

ଭଗୱା ୱେଳୁୱନାରାମେ ନିସିନ୍ନୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଏସୋ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଆନନ୍ଦଂ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଭାରଦ୍ୱାଜେନ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ତସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ନଗରୱାସିନୋ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସଦ୍ଦମକଂସୂ’’ତି ଆହ । ତଦା ଭଗୱା ଆୟତିଂ ପରୂପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ତଂ ପତ୍ତଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଭେଦାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜନୁପପିସନଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦାପେସି, ଦାପେତ୍ୱା ଚ ପନ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନା କାତବ୍ବା, ୟୋ କରେୟ୍ୟ, ଆପତ୍ତି ଦୁକ୍କଟସ୍ସା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୨ ଥୋକଂ ୱିସଦିସଂ) ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେସି ।

ତତୋ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ସମଣେନ କିର ଗୋତମେନ ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତେ ଜୀୱିତହେତୁପି ତଂ ନାତିକ୍କମନ୍ତି, ମୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରାସିଭୂତା କୋଲାହଲମକଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱନ୍ତମେୱମାହ – ‘‘ତିତ୍ଥିୟା, ଭନ୍ତେ, ‘ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କରିସ୍ସାମା’ତି ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅହମ୍ପି, ମହାରାଜ, କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ତମେୱ, ମହାରାଜ, ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ତୱୁୟ୍ୟାନେ ଅମ୍ବଫଲାଦୀନି ଖାଦନ୍ତାନଂ ‘ଏତ୍ତକୋ ଦଣ୍ଡୋ’ତି ଦଣ୍ଡଂ ଠପେନ୍ତୋ ତୱାପି ଏକତୋ କତ୍ୱା ଠପେସୀ’’ତି । ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦଣ୍ଡୋ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ, ମହାରାଜ, ନ ମୟ୍ହଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘କତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ପାଟିହାରିୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ? ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟା ସମୀପେ କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘କଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲେ କିର ପାଟିହାରିୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ନଗରସ୍ସ ସାମନ୍ତା ଅମ୍ବରୁକ୍ଖେ ଛେଦାପେସୁଂ, ନାଗରା ମହାଅଙ୍ଗଣଟ୍ଠାନେ ମଞ୍ଚାତିମଞ୍ଚଂ ଅଟ୍ଟାଦୟୋ ବନ୍ଧିଂସୁ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ରାସିଭୂତା ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟମେୱ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାନି ଫରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସେସଦିସାସୁପି ତଦନୁରୂପେନାକାରେନ ସନ୍ନିପତିଂସୁ ।

ଭଗୱାପି କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାସିୟଂ ପାତୋୱ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କଣ୍ଡୋ ନାମ ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ କିପିଲ୍ଲିକପୁଟେ ସୁପକ୍କଂ ଅମ୍ବଫଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚାହଂ ଇମଂ ରଞ୍ଞୋ ଦଦେୟ୍ୟଂ, କହାପଣାଦିସାରଂ ଲଭେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱତୋ ଉପନାମିତେ ପନ ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ସମ୍ପତ୍ତି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି । ଭଗୱା ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଇମଂ ଫଲଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପାନଂ ଦେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଥା ଅକାସି । ଭଗୱା ଅମ୍ବରସଂ ପିୱିତ୍ୱା ଅମ୍ବଟ୍ଠିଂ ଉୟ୍ୟାନପାଲସ୍ସ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ରୋପେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ୱାଲୁକଂ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ତଂ ରୋପେସି, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ କୁଣ୍ଡିକାୟ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅମ୍ବଙ୍କୁରୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ସାଖାୱିଟପପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱଭରିତୋ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ପତିତଂ ଅମ୍ବଫଲଂ ଖାଦନ୍ତା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ଖୟଂ ପାପେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ।

ଅଥ ଭଗୱା ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳଂ, ତାୱ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ମହାମେରୁମୁଦ୍ଧନି ରତନଚଙ୍କମଂ ମାପେତ୍ୱା ଅନେକପରିସାହି ସୀହନାଦଂ ନଦାପେନ୍ତୋ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହାଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ କତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟେ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ତେ ୱିପ୍ପକାରଂ ପାପେତ୍ୱା ପାଟିହୀରାୱସାନେ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣୱସେନ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠୋ ନିରନ୍ତରଂ ତେମାସଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ମାତୁପ୍ପମୁଖାନଂ ଅନେକଦେୱତାନଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଧିଗମନଂ କତ୍ୱା, ୱୁଟ୍ଠୱସ୍ସୋ ଦେୱୋରୋହନଂ କତ୍ୱା ଅନେକଦେୱବ୍ରହ୍ମଗଣପରିୱୁତୋ ସଙ୍କସ୍ସପୁରଦ୍ୱାରଂ ଓରୁୟ୍ହ ଲୋକାନୁଗ୍ଗହଂ ଅକାସି । ତଦା ଭଗୱତୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଜମ୍ବୁଦୀପମଜ୍ଝୋତ୍ଥରମାନୋ ପଞ୍ଚମହାଗଙ୍ଗା ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଅଥ ତିତ୍ଥିୟା ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରା ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନା ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧା ଅଧୋମୁଖା ନିସୀଦିଂସୁ । ତଦା ତେସଂ ଉପାସିକା ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକା ନାମ ଅତିୱିୟ ରୂପଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ତେ ତଥା ନିସିନ୍ନେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନା ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ, ଭଗିନି, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କାସୀ’’ତି ? ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ଭଗିନି, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୟଂ ହତଲାଭସକ୍କାରା, ନଗରୱାସିନୋ ଅମ୍ହେ ନ କିଞ୍ଚି ମଞ୍ଞନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ମୟା ଏତ୍ଥ କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ତୟା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସା ‘‘ନ ମୟ୍ହଂ ଭାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଂ କରୋନ୍ତୀ ୱିକାଲେ ଜେତୱନୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଉପସ୍ସୟେ ୱସିତ୍ୱା ପାତୋ ନଗରୱାସୀନଂ ଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଗମନସମୟେ ଜେତୱନା ୱିୟ ନିକ୍ଖନ୍ତା, ‘‘କତ୍ଥ ସୟିତା’’ତି ପୁଟ୍ଠା ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ମମ ସୟିତଟ୍ଠାନେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସା କମେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ପୁଚ୍ଛିତା ‘‘ସମଣେନାହଂ ଗୋତମେନ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ସୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତି ଆହ । ତଂ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ସଦ୍ଦହିଂସୁ, ପଣ୍ଡିତା ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ନ ସଦ୍ଦହିଂସୁ । ଏକଦିୱସଂ ସା ଦାରୁମଣ୍ଡଲଂ ଉଦରେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉପରି ରତ୍ତପଟଂ ପରିଦହିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ସରାଜିକାୟ ପରିସାୟ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଭୋ ସମଣ, ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତୁୟ୍ହଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଦାରକଗବ୍ଭିନିୟା ମୟ୍ହଂ ଲସୁଣମରିଚାଦୀନି ନ ୱିଚାରେସୀ’’ତି ? ‘‘ତଥାଭାୱଂ, ଭଗିନି, ତ୍ୱଞ୍ଚେୱ ପଜାନାସି, ଅହଞ୍ଚା’’ତି । ସା ‘‘ଏୱମେୱ ମେଥୁନସଂସଗ୍ଗସମୟଂ ଦ୍ୱେୟେୱ ଜାନନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେ’’ତି ଆହ ।

ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କସ୍ସ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାସନଂ ଉଣ୍ହାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଆଣାପେସି – ‘‘ତୁମ୍ହେସୁ ଏକୋ ମୂସିକୱଣ୍ଣଂ ମାପେତ୍ୱା ତସ୍ସା ଦାରୁମଣ୍ଡଲସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦତୁ, ଏକୋ ୱାତମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାରୁତପଟଂ ଉଦ୍ଧଂ ଖିପତୂ’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକଂସୁ । ଦାରୁମଣ୍ଡଲଂ ପତମାନଂ ତସ୍ସା ପାଦପିଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦି । ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିପତିତା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସବ୍ବେ ‘‘ଅରେ, ଦୁଟ୍ଠଚୋରି, ତ୍ୱଂ ଏୱରୂପସ୍ସ ଲୋକତ୍ତୟସାମିନୋ ଏୱରୂପଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ଅକାସୀ’’ତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଏକେକମୁଟ୍ଠିପହାରଂ ଦତ୍ୱା ସଭାୟ ନୀହରିଂସୁ, ଦସ୍ସନାତିକ୍କନ୍ତାୟ ପଥୱୀ ୱିୱରମଦାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅୱୀଚିତୋ ଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କୁଲଦତ୍ତିକେନ ରତ୍ତକମ୍ବଲେନେୱ ତଂ ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅୱୀଚିମ୍ହି ପକ୍ଖିପି, ଭଗୱତୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଅତିରେକତରୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସବ୍ବାଭିଭୁସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନନ୍ଦୋ ନାମାସି ସାୱକୋ ।

ତଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାୟ ନିରୟେ, ଚିରଂ ସଂସରିତଂ ମୟା ॥

‘‘ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ଲଦ୍ଧାହଂ, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ବହୁଂ ଲଭିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକା ମମଂ ।

ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି ଅଭୂତେନ, ଜନକାୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୭୦-୭୨) ।

ତତିୟପଞ୍ହେ – ଅବ୍ଭକ୍ଖାନନ୍ତି ଅଭି ଅକ୍ଖାନଂ ଅକ୍କୋସନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅପାକଟଜାତିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମୁନାଳି ନାମ ଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଦୁଜ୍ଜନସଂସଗ୍ଗବଲେନ ସୁରଭିଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋ ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଅକ୍କୋସି । ସୋ ତେନ ଅକୁସଲେନ ୱଚୀକମ୍ମେନ ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ଦସପାରମିତାସଂସିଦ୍ଧିବଲେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ପୁନ ତିତ୍ଥିୟା ଉସ୍ସାହଜାତା – ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମା’’ତି ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନା ନିସୀଦିଂସୁ । ତଦା ସୁନ୍ଦରୀ ନାମେକା ପରିବ୍ବାଜିକା ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତା ତୁଣ୍ହୀଭୂତେ କିଞ୍ଚି ଅୱଦନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଦୋସୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଅମ୍ହେ ୱିହେଠିୟମାନେ ତ୍ୱଂ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ୱିହରିସ୍ସସି, ଇଦଂ ତୱ ଦୋସୋ’’ତି । ‘‘ଏୱମହଂ ତତ୍ଥ କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ‘‘ତ୍ୱଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠାନଂ ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ସୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅକ୍କୋସତି ପରିଭାସତି । ତିତ୍ଥିୟାପି ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଅକ୍କୋସନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ମୁନାଳି ନାମହଂ ଧୁତ୍ତୋ, ପୁବ୍ବେ ଅଞ୍ଞାସୁ ଜାତିସୁ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସୁରଭିଂ, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ବହୂ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେସି ୱେଦନଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ମୟା ଲଦ୍ଧଂ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୬୭-୬୯) ।

ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହେ – ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ଅଭି ୱିସେସେନ ଅକ୍କୋସନଂ ପରିଭାସନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ବହୂହି ସକ୍କତୋ ପୂଜିତୋ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତେ ୱନମୂଲଫଲାହାରୋ ବହୁମାଣୱେ ମନ୍ତେ ୱାଚେନ୍ତୋ ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଏକୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ତାପସୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଇସ୍ସାପକତୋ ତଂ ଅଦୂସକଂ ଇସିଂ ‘‘କାମଭୋଗୀ କୁହକୋ ଅୟଂ ଇସୀ’’ତି ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି, ଅତ୍ତନୋ ସିସ୍ସେ ଚ ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ଇସି ଏୱରୂପୋ ଅନାଚାରକୋ’’ତି । ତେପି ତଥେୱ ଅକ୍କୋସିଂସୁ ପରିଭାସିଂସୁ । ସୋ ତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମୱିପାକେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଆକାସେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ତଥେୱ ତିତ୍ଥିୟା ଅବ୍ଭକ୍ଖାନେନପି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୁନପି ସୁନ୍ଦରିୟା ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ କାରେତ୍ୱା ସୁରାଧୁତ୍ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଲଞ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେତ୍ୱା ଜେତୱନଦ୍ୱାରସମୀପେ ମାଲାକଚୱରେନ ଛାଦେଥା’’ତି ଆଣାପେସୁଂ । ତେ ତଥା କରିଂସୁ । ତତୋ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ସୁନ୍ଦରିଂ ନ ପସ୍ସାମା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ପରିୟେସଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଅତ୍ତନା ପାତିତଟ୍ଠାନତୋ ଗହେତ୍ୱା ମଞ୍ଚକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସକଲନଗରେ ଅୱଣ୍ଣଂ ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ସୁନ୍ଦରିଂ ଆମକସୁସାନେ ଅଟ୍ଟକେ ଠପେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ସୁନ୍ଦରିମାରକେ ପରିୟେସଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତଦା ଧୁତ୍ତା ସୁରଂ ପିୱିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେସି, ତ୍ୱଂ ମାରେସୀ’’ତି କଲହଂ କରିଂସୁ । ରାଜପୁରିସା ତେ ଧୁତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ । ରାଜା ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ତୁମ୍ହେହି ସୁନ୍ଦରୀ ମାରିତା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘କେହି ଆଣତ୍ତା’’ତି ? ‘‘ତିତ୍ଥିୟେହି, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ତିତ୍ଥିୟେ ଆହରାପେତ୍ୱା ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭଣେ, ‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣତ୍ଥାୟ ଅମ୍ହେହି ସୟମେୱ ସୁନ୍ଦରୀ ମାରାପିତା, ଭଗୱା ତସ୍ସ ସାୱକା ଚ ଅକାରକା’ତି ଉଗ୍ଘୋସଥା’’ତି ଆହ । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ। ସକଲନଗରୱାସିନୋ ନିକ୍କଙ୍ଖା ଅହେସୁଂ । ରାଜା ତିତ୍ଥିୟେ ଚ ଧୁତ୍ତେ ଚ ମାରାପେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡାପେତି। ତତୋ ଭଗୱତୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଲାଭସକ୍କାରୋ ୱଡ୍ଢି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁତୱା ଆସିଂ, ଅହଂ ସକ୍କତପୂଜିତୋ ।

ମହାୱନେ ପଞ୍ଚସତେ, ମନ୍ତେ ୱାଚେମି ମାଣୱେ ॥

‘‘ତତ୍ଥାଗତୋ ଇସି ଭୀମୋ, ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।

ତଞ୍ଚାହଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତତୋହଂ ଅୱଚଂ ସିସ୍ସେ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ।

ମୟ୍ହମ୍ପି ଭାସମାନସ୍ସ, ଅନୁମୋଦିଂସୁ ମାଣୱା ॥

‘‘ତତୋ ମାଣୱକା ସବ୍ବେ, ଭିକ୍ଖମାନଂ କୁଲେ କୁଲେ ।

ମହାଜନସ୍ସ ଆହଂସୁ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତା ଇମେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ଲଭୁଂ ସବ୍ବେ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୭୩-୭୭) ।

ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ହେ – ସିଲାୱେଧୋତି ଆହତଚିତ୍ତୋ ସିଲଂ ପୱିଜ୍ଝି । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଚ କନିଟ୍ଠଭାତା ଚ ଏକପିତୁପୁତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ତେ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ଦାସେ ପଟିଚ୍ଚ କଲହଂ କରୋନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ବଲୱଭାୱେନ କନିଟ୍ଠଭାତରଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ପାସାଣଂ ପୱିଜ୍ଝେସି । ସୋ ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ ନରକାଦୀସୁ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ରାହୁଲକୁମାରସ୍ସ ମାତୁଲୋ ପୁବ୍ବେ ସେରିୱାଣିଜକାଲେ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାଣିଜୋ ଅହୋସି, ତେ ଏକଂ ପଟ୍ଟନଗାମଂ ପତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଏକୱୀଥିଂ ଗଣ୍ହାହି, ଅହମ୍ପି ଏକୱୀଥିଂ ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ଦ୍ୱେପି ପୱିଟ୍ଠା । ତେସୁ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ପୱିଟ୍ଠୱୀଥିୟଂ ଜିଣ୍ଣସେଟ୍ଠିଭରିୟା ଚ ନତ୍ତା ଚ ଦ୍ୱେୟେୱ ଅହେସୁଂ, ତେସଂ ମହନ୍ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଥାଲକଂ ମଲଗ୍ଗହିତଂ ଭାଜନନ୍ତରେ ଠପିତଂ ହୋତି, ତଂ ସୁୱଣ୍ଣଥାଲକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୀ ‘‘ଇମଂ ଥାଲକଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଳନ୍ଧନଂ ଦେଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୂଚିୟା ଲେଖଂ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଥାଲକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଥୋକଂ ଦତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଗତୋ । ଅଥ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରସମୀପଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନତ୍ତା, ଅୟ୍ୟେ, ମୟ୍ହଂ କଚ୍ଛପୁଟଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ଦେଥା’’ତି । ସା ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ତଂ ଥାଲକଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ନତ୍ତାୟ କଚ୍ଛପୁଟଂ ପିଳନ୍ଧନଂ ଦେଥା’’ତି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଥାଲକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତେନ ୱଞ୍ଚିତା’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପସିବ୍ବକାୟ ଠପିତଅଟ୍ଠକହାପଣେ ଅୱସେସଭଣ୍ଡଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା କଚ୍ଛପୁଟଂ ପିଳନ୍ଧନଂ କୁମାରିକାୟ ହତ୍ଥେ ପିଳନ୍ଧାପେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ସୋ ୱାଣିଜୋ ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ନ ଗଣ୍ହିତ୍ଥ, ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଦତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତୋ’’ତି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱାୱ ହଦୟେନ ଫାଲିତେନ ୱିୟ ଧାୱିତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ନାୱଂ ଆରୁୟ୍ହ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ସୋ ‘‘ତିଟ୍ଠ, ମା ପଲାୟି ମା ପଲାୟୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଭୱେ ତଂ ନାସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି ।

ସୋ ପତ୍ଥନାୱସେନ ଅନେକେସୁ ଜାତିସତସହସ୍ସେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିହେଠେତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ସକ୍ୟକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କମେନ ଭଗୱତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ରାଜଗହେ ୱିହରନ୍ତେ ଅନୁରୁଦ୍ଧାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଝାନଲାଭୀ ହୁତ୍ୱା ପାକଟୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱରଂ ୟାଚି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ପିଣ୍ଡପାତିକାଦୀନି ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟତୁ, ସକଲୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ମମ ଭାରୋ ହୋତୂ’’ତି । ଭଗୱା ନ ଅନୁଜାନି । ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱେରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ମାରେତୁକାମୋ ଏକଦିୱସଂ ୱେଭାରପବ୍ବତପାଦେ ଠିତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପରି ଠିତୋ ପବ୍ବତକୂଟଂ ପୱିଦ୍ଧେସି । ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅପରୋ ପବ୍ବତକୂଟୋ ତଂ ପତମାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତେସଂ ଘଟ୍ଟନେନ ଉଟ୍ଠିତା ପପଟିକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ପହରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୱେମାତୁଭାତରଂ ପୁବ୍ବେ, ଧନହେତୁ ହନିଂ ଅହଂ ।

ପକ୍ଖିପିଂ ଗିରିଦୁଗ୍ଗସ୍ମିଂ, ସିଲାୟ ଚ ଅପିଂସୟିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ସିଲଂ ଖିପି ।

ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ପିଂସୟୀ ପାଦେ, ମମ ପାସାଣସକ୍ଖରା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୭୮-୭୯) ।

ଛଟ୍ଠପଞ୍ହେ – ସକଲିକାୱେଧୋତି ସକଲିକାୟ ଘଟ୍ଟନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଦହରକାଲେ ମହାୱୀଥିୟଂ କୀଳମାନୋ ୱୀଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୁଣ୍ଡକୋ ସମଣୋ କୁହିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପାସାଣସକଲିକଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ଖିପି। ପାଦପିଟ୍ଠିଚମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୁହିରଂ ନିକ୍ଖମି । ସୋ ତେନ ପାପକମ୍ମେନ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭୂତୋପି କମ୍ମପିଲୋତିକୱସେନ ପାଦପିଟ୍ଠିୟଂ ପାସାଣସକଲିକଘଟ୍ଟନେନ ରୁହିରୁପ୍ପାଦଂ ଲଭି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପୁରେହଂ ଦାରକୋ ହୁତ୍ୱା, କୀଳମାନୋ ମହାପଥେ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱାନ, ମଗ୍ଗେ ସକଲିକଂ ଖିପିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ୱଧତ୍ଥଂ ମଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅଭିମାରେ ପୟ୍ୟୋଜୟୀ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୦-୮୧) ।

ସତ୍ତମପଞ୍ହେ – ନାଳାଗିରୀତି ଧନପାଲକୋ ହତ୍ଥୀ ମାରଣତ୍ଥାୟ ପେସିତୋ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ହତ୍ଥିଗୋପକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ହତ୍ଥିଂ ଆରୁୟ୍ହ ୱିଚରମାନୋ ମହାପଥେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଗଚ୍ଛତି ଅୟଂ ମୁଣ୍ଡକୋ’’ତି ଆହତଚିତ୍ତୋ ଖିଲଜାତୋ ହତ୍ଥିନା ଆସାଦେସି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଅପାୟେସୁ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଅଜାତସତ୍ତୁରାଜାନଂ ସହାୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ, ମହାରାଜ, ପିତରଂ ଘାତେତ୍ୱା ରାଜା ହୋହି, ଅହଂ ବୁଦ୍ଧଂ ମାରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁଞ୍ଞାତାୟ ହତ୍ଥିସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘ସ୍ୱେ ତୁମ୍ହେ ନାଳାଗିରିଂ ସୋଳସସୁରାଘଟେ ପାୟେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣୱେଲାୟଂ ପେସେଥା’’ତି ହତ୍ଥିଗୋପକେ ଆଣାପେସି । ସକଲନଗରଂ ମହାକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି, ‘‘ବୁଦ୍ଧନାଗେନ ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ୟୁଦ୍ଧଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ଉଭତୋ ରାଜୱୀଥିୟଂ ମଞ୍ଚାତିମଞ୍ଚଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାତୋୱ ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ଭଗୱାପି କତସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱୁତ୍ତନିୟାମେନେୱ ନାଳାଗିରିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ସୋ ୱୀଥିଚଚ୍ଚରାଦୟୋ ୱିଧମେନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଦା ଏକା ଇତ୍ଥୀ ଦାରକଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୀଥିତୋ ୱୀଥିଂ ଗଚ୍ଛତି, ହତ୍ଥୀ ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧି । ଭଗୱା ‘‘ନାଳାଗିରି, ନ ତଂ ହନତ୍ଥାୟ ପେସିତୋ, ଇଧାଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତାଭିମୁଖୋ ଧାୱି । ଭଗୱା ଅପରିମାଣେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅନନ୍ତସତ୍ତେସୁ ଫରଣାରହଂ ମେତ୍ତଂ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ନାଳାଗିରିମ୍ହି ଫରି । ସୋ ଭଗୱତୋ ମେତ୍ତାୟ ଫୁଟୋ ନିବ୍ଭୟୋ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ନିପତି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ହତ୍ଥଂ ଠପେସି । ତଦା ଦେୱବ୍ରହ୍ମାଦୟୋ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଜାତଚିତ୍ତା ପୁପ୍ଫପରାଗାଦୀହି ପୂଜେସୁଂ । ସକଲନଗରେ ଜଣ୍ଣୁକମତ୍ତା ଧନରାସୟୋ ଅହେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେ ଧନାନି ନଗରୱାସୀନଂ ହୋନ୍ତୁ, ପୁରତ୍ଥିମଦ୍ୱାରେ ଧନାନି ରାଜଭଣ୍ଡାଗାରେ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ଭେରିଂ ଚରାପେସି । ସବ୍ବେ ତଥା କରିଂସୁ । ତଦା ନାଳାଗିରି ଧନପାଲୋ ନାମ ଅହୋସି । ଭଗୱା ୱେଳୁୱନାରାମଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ହତ୍ଥାରୋହୋ ପୁରେ ଆସିଂ, ପଚ୍ଚେକମୁନିମୁତ୍ତମଂ ।

ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତଂ ତଂ, ଆସାଦେସିଂ ଗଜେନହଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଭନ୍ତୋ ନାଳାଗିରୀ ଗଜୋ ।

ଗିରିବ୍ବଜେ ପୁରୱରେ, ଦାରୁଣୋ ସମୁପାଗମୀ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୨-୮୩) ।

ଅଟ୍ଠମପଞ୍ହେ – ସତ୍ଥଚ୍ଛେଦୋତି ସତ୍ଥେନ ଗଣ୍ଡଫାଲନଂ କୁଠାରାୟ ସତ୍ଥେନ ଛେଦୋ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ଦୁଜ୍ଜନସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ୱାସୱସେନ ଚ ଧୁତ୍ତୋ ସାହସିକୋ ଏକଦିୱସଂ ଖଗ୍ଗହତ୍ଥୋ ପତ୍ତିକୋୱ ନଗରେ ୱିଚରନ୍ତୋ ନିରାପରାଧେ ଜନେ ଖଗ୍ଗେନ ଫାଲେନ୍ତୋ ଅଗମାସି । ସୋ ତେନ ପାପକମ୍ମୱିପାକେନ ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତିରଚ୍ଛାନାଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ପକ୍କାୱସେସେନ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧଭୂତୋପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦେୱଦତ୍ତେନ ଖିତ୍ତପାସାଣସକ୍ଖଲିକପହାରେନ ଉଟ୍ଠିତଗଣ୍ଡୋ ଅହୋସି । ଜୀୱକୋ ମେତ୍ତଚିତ୍ତେନ ତଂ ଗଣ୍ଡଂ ଫାଲେସି । ୱେରିଚିତ୍ତସ୍ସ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ ଅନନ୍ତରିକଂ ଅହୋସି, ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଜୀୱକସ୍ସ ଗଣ୍ଡଫାଲନଂ ପୁଞ୍ଞମେୱ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରାଜାହଂ ପତ୍ତିକୋ ଆସିଂ, ସତ୍ତିୟା ପୁରିସେ ହନିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ପଚ୍ଚିସଂ ଭୁସଂ ॥

‘‘କମ୍ମୁନୋ ତସ୍ସ ସେସେନ, ଇଦାନି ସକଲଂ ମମ ।

ପାଦେ ଛୱିଂ ପକପ୍ପେସି, ନ ହି କମ୍ମଂ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୪-୮୫) ।

ନୱମେ ପଞ୍ହେ – ‘‘ସୀସଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସୀସାବାଧୋ ସୀସୱେଦନା । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ କେୱଟ୍ଟଗାମେ କେୱଟ୍ଟୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ କେୱଟ୍ଟପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମଚ୍ଛମାରଣଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ମାରେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ସହଗତାପି ତଥେୱ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦୟିଂସୁ । ସୋ ତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମେନ ଚତୁରାପାୟେ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ତେହି ପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କମେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ତୋପି ସୟଂ ସୀସାବାଧଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋସି । ତେ ଚ ସକ୍ୟରାଜାନୋ ଧମ୍ମପଦଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ୱିଡଡୂଭୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱିଡଡୂଭସଙ୍ଗାମେ ସବ୍ବେ ୱିନାସଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅହଂ କେୱଟ୍ଟଗାମସ୍ମିଂ, ଅହୁଂ କେୱଟ୍ଟଦାରକୋ ।

ମଚ୍ଛକେ ଘାତିତେ ଦିସ୍ୱା, ଜନୟିଂ ସୋମନସ୍ସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ସୀସଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମ ।

ସବ୍ବେ ସକ୍କା ଚ ହଞ୍ଞିଂସୁ, ୟଦା ହନି ୱିଟଟୂଭୋ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୬-୮୭) ।

ଦସମପଞ୍ହେ – ୟୱଖାଦନନ୍ତି ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୟୱତଣ୍ଡୁଲଖାଦନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଜାତିୱସେନ ଚ ଅନ୍ଧବାଲଭାୱେନ ଚ ଫୁସ୍ସସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକେ ମଧୁରନ୍ନପାନେ ସାଲିଭୋଜନାଦୟୋ ଚ ଭୁଞ୍ଜମାନେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରେ ମୁଣ୍ଡକସମଣା, ୟୱଂ ଖାଦଥ, ମା ସାଲିଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଅକ୍କୋସି । ସୋ ତେନ ଅକୁସଲକମ୍ମୱିପାକେନ ଅନେକୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଚତୁରାପାୟେ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ କମେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଲୋକସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଚରିତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣଗାମସମୀପେ ସାଖାୱିଟପସମ୍ପନ୍ନଂ ପୁଚିମନ୍ଦରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପାପୁଣି । ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଜିନିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇଧେୱ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆରୋଚେସି । ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ଅଧିୱାସେସି । ଅଥ ପୁନଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମାରୋ ପାପିମା ସକଲୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୱାସୀନଂ ମାରାୱଟ୍ଟନଂ ଅକାସି । ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମାରାୱଟ୍ଟନୱସେନ ଏକୋପି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାମତ୍ତଂ ଦାତା ନାହୋସି । ଭଗୱା ତୁଚ୍ଛପତ୍ତୋୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପୁନାଗଞ୍ଛି । ତସ୍ମିଂ ଏୱଂ ଆଗତେ ତତ୍ଥେୱ ନିୱୁଟ୍ଠା ଅସ୍ସୱାଣିଜା ତଂ ଦିୱସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ଚସତଭିକ୍ଖୁପରିୱାରଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅସ୍ସସତାନଂ ଭତ୍ତତୋ ୱିଭାଗଂ କତ୍ୱା ୟୱଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତେସୁ ପକ୍ଖିପିଂସୁ। ସକଲସ୍ସ ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତା ସୁଜାତାୟ ପାୟାସପଚନଦିୱସେ ୱିୟ ଦିବ୍ବୋଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ଭଗୱା ପରିଭୁଞ୍ଜି, ଏୱଂ ତେମାସଂ ୟୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ତେମାସଚ୍ଚୟେନ ମାରାୱଟ୍ଟନେ ୱିଗତେ ପୱାରଣାଦିୱସେ ୱେରଞ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସରିତ୍ୱା ମହାସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଖମାପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସାହଂ ପାୱଚନେ, ସାୱକେ ପରିଭାସୟିଂ ।

ୟୱଂ ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥ, ମା ଚ ଭୁଞ୍ଜଥ ସାଲୟୋ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ତେମାସଂ ଖାଦିତଂ ୟୱଂ ।

ନିମନ୍ତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସିଂ ତଦା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୮୮-୮୯) ।

ଏକାଦସମପଞ୍ହେ – ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପିଟ୍ଠିଆବାଧୋ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଗହପତିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଥାମସମ୍ପନ୍ନୋ କିଞ୍ଚି ରସ୍ସଧାତୁକୋ ଅହୋସି । ତେନ ସମୟେନ ଏକୋ ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧୟୋଧୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ମଲ୍ଲୟୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନେ ପୁରିସେ ପାତେତ୍ୱା ଜୟପ୍ପତ୍ତୋ କମେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ୱସନନଗରଂ ପତ୍ୱା ତସ୍ମିମ୍ପି ଜନେ ପାତେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ । ତଦା ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଏସ ଜୟଂ ପତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ନଗରମଣ୍ଡଲମାଗମ୍ମ ଅପ୍ପୋଟେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାତି । ସୋ ହସିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ମହନ୍ତେ ପୁରିସେ ପାତେସିଂ, ଅୟଂ ରସ୍ସଧାତୁକୋ ୱାମନକୋ ମମ ଏକହତ୍ଥସ୍ସାପି ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ଅପ୍ପୋଟେତ୍ୱା ନଦିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛି । ତେ ଉଭୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ହତ୍ଥଂ ପରାମସିଂସୁ, ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆକାସେ ଭମିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପାତେନ୍ତୋ ଖନ୍ଧଟ୍ଠିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେସି । ସକଲନଗରୱାସିନୋ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ କରୋନ୍ତା ଅପ୍ପୋଟେତ୍ୱା ୱତ୍ଥାଭରଣାଦୀହି ବୋଧିସତ୍ତଂ ପୂଜେସୁଂ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ତଂ ମଲ୍ଲୟୋଧଂ ଉଜୁଂ ସୟାପେତ୍ୱା ଖନ୍ଧଟ୍ଠିଂ ଉଜୁକଂ କତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱରୂପଂ ମା କରୋସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ସୋ ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଭୱେ ସରୀରସୀସାଦି ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ବୁଦ୍ଧଭୂତୋପି ପିଟ୍ଠିରୁଜାଦିଦୁକ୍ଖମନୁଭୋସି । ତସ୍ମା କଦାଚି ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେ ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ସୟଂ ସୁଗତଚୀୱରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସୟତି, କମ୍ମପିଲୋତିକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧମପି ନ ମୁଞ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନିବ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନମ୍ହି, ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନିହେଠୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମା’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୯୦) ।

ଦ୍ୱାଦସମପଞ୍ହେ – ଅତିସାରୋତି ଲୋହିତପକ୍ଖନ୍ଦିକାୱିରେଚନଂ । ଅତୀତେ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଗହପତିକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ସୋ ଏକଂ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ରୋଗେନ ୱିଚ୍ଛିତଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ତିକିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଦାନେ ପମାଦମାଗମ୍ମ ଅପରଂ ଓସଧଂ ଦତ୍ୱା ୱମନୱିରେଚନଂ ଅକାସି । ସେଟ୍ଠି ବହୁଧନଂ ଅଦାସି । ସୋ ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଭୱେ ଲୋହିତପକ୍ଖନ୍ଦିକାବାଧେନ ୱିଚ୍ଛିତୋ ଅହୋସି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ଚୁନ୍ଦେନ କମ୍ମାରପୁତ୍ତେନ ପଚିତସୂକରମଦ୍ଦୱସ୍ସ ସକଲଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ପକ୍ଖିତ୍ତଦିବ୍ବୋଜେନ ଆହାରେନ ସହ ଭୁତ୍ତକ୍ଖଣେ ଲୋହିତପକ୍ଖନ୍ଦିକାୱିରେଚନଂ ଅହୋସି । କୋଟିସତସହସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଖୟମଗମାସି । ଭଗୱା ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ କୁସିନାରାୟଂ ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ନିସୀଦନ୍ତୋ ପିପାସିତୋ ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ମହାଦୁକ୍ଖେନ କୁସିନାରଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପରିନିବ୍ବାୟି । କମ୍ମପିଲୋତିକଂ ଏୱରୂପଂ ଲୋକତ୍ତୟସାମିମ୍ପି ନ ୱିଜହତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତିକିଚ୍ଛକୋ ଅହଂ ଆସିଂ, ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିରେଚୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ହୋତି ପକ୍ଖନ୍ଦିକା ମମାତି ॥

‘‘ଏୱଂ ଜିନୋ ୱିୟାକାସି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ।

ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ଅନୋତତ୍ତେ ମହାସରେ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୯୧, ୯୬) ।

ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞାତପଞ୍ହାନଂ, ମାତିକାଠପନୱସେନ ଅକୁସଲାପଦାନଂ ସମତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ଇତ୍ଥଂ ସୁଦନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ଇମିନା ପକାରେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତୋ ପଦପୂରଣତ୍ଥେ ଆଗତୋ । ଭଗୱା ଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନୋ ପୂରିତପାରମିମହାସତ୍ତୋ –

‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ଦେୱାତିଦେୱୋ ସକ୍କାତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାତିବ୍ରହ୍ମା ବୁଦ୍ଧାତିବୁଦ୍ଧୋ ସୋ ମହାକାରୁଣିକୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଚରିୟଂ ବୁଦ୍ଧକାରଣଂ ସମ୍ଭାୱୟମାନୋ ପାକଟଂ କୁରୁମାନୋ ବୁଦ୍ଧାପଦାନିୟଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧକାରଣପକାସକଂ ନାମ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସିତ୍ଥ କଥେସୀତି ।

ଇତି ୱିସୁଦ୍ଧଜନୱିଲାସିନିୟା ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ବୁଦ୍ଧଅପଦାନସଂୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨.ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅପଦାନଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଭଗୱତା କତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଅଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନଂ ସୁଣାଥା’’ତି ଆହ । ତେସଂ ଅପଦାନତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

୮୩. ‘‘ସୁଣାଥା’’ତି ୱୁତ୍ତପଦଂ ଉପ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତିୱସେନ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ତଥାଗତଂ ଜେତୱନେ ୱସନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜେତକୁମାରସ୍ସ ନାମୱସେନ ତଥାସଞ୍ଞିତେ ୱିହାରେ ଚତୂହି ଇରିୟାପଥୱିହାରେହି ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ୱା ୱସନ୍ତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ୟଥା ପୁରିମକା ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ବୁଦ୍ଧା ସମତ୍ତିଂସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ତଂ ତଥାଗତଂ ଜେତୱନେ ୱସନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱେଦେହମୁନୀତି ୱେଦେହରଟ୍ଠେ ଜାତା ୱେଦେହୀ, ୱେଦେହିୟା ପୁତ୍ତୋ ୱେଦେହିପୁତ୍ତୋ । ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ତେନ ଇତୋ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ମୁନି । ୱେଦେହିପୁତ୍ତୋ ଚ ସୋ ମୁନି ଚେତି ‘‘ୱେଦେହିପୁତ୍ତମୁନୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ’’ତିଆଦିନା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଇ-କାରସ୍ସ ଅତ୍ତଂ ପୁତ୍ତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଚ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱେଦେହମୁନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସତିମନ୍ତାନଂ ଧିତିମନ୍ତାନଂ ଗତିମନ୍ତାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ନତଙ୍ଗୋ ନମନକାୟଙ୍ଗୋ ଅଞ୍ଜଲିକୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ କୀଦିସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଅପୁଚ୍ଛୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା କେହି ହେତୁଭି କେହି କାରଣେହି ଭୱନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱୀରାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି ।

୮୪-୮୫. ତତୋ ପରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଦାହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱରୋ ମହେସୀ’’ତିଆଦିମାହ । ସବ୍ବଂ ଅତୀତାଦିଭେଦଂ ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଚ ସୋ ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ଚେତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁୱରୋ। ମହନ୍ତଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ, ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଂ, ମହନ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧଂ ଏସତି ଗୱେସତୀତି ମହେସି । ଆନନ୍ଦଭଦ୍ଦଂ ମଧୁରେନ ସରେନ ତଦା ତସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛିତକାଲେ ଆହ କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭୋ ଆନନ୍ଦ, ୟେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧେସୁ ପୁବ୍ବେସୁ ଅତୀତବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରା କତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରା ଜିନସାସନେସୁ ଅଲଦ୍ଧମୋକ୍ଖା ଅପ୍ପତ୍ତନିବ୍ବାନା । ତେ ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଧୀରା ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ସଂୱେଗମୁଖେନ ଏକପୁଗ୍ଗଲଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଜାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତିକ୍ଖପଞ୍ଞା ସୁଟ୍ଠୁ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞା । ୱିନାପି ବୁଦ୍ଧେହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନୀହି ରହିତା ଅପି । ପରିତ୍ତକେନପି ଅପ୍ପମତ୍ତକେନପି ଆରମ୍ମଣେନପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପଟିଏକ୍କଂ ବୋଧିଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତରଂ ବୋଧିଂ ଅନୁପାପୁଣନ୍ତି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ।

୮୬.ସବ୍ବମ୍ହିଲୋକମ୍ହି ସକଲସ୍ମିଂ ଲୋକତ୍ତୟେ ମମଂ ଠପେତ୍ୱା ମଂ ୱିହାୟ ପଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସମୋୱ ସଦିସୋ ଏୱ ନତ୍ଥି, ତେସଂ ମହାମୁନୀନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଇମଂ ୱଣ୍ଣଂ ଇମଂ ଗୁଣଂ ପଦେସମତ୍ତଂ ସଙ୍ଖେପମତ୍ତଂ ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସାଧୁ ସାଧୁକଂ ୱକ୍ଖାମି କଥେସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୭. ଅନାଚରିୟକା ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅତ୍ତନାୱ ପଟିୱିଦ୍ଧାନଂ ଇସୀନଂ ଅନ୍ତରେ ମହାଇସୀନଂ ମଧୂୱଖୁଦ୍ଦଂ ଖୁଦ୍ଦକମଧୁପଟଲଂ ଇୱ ସାଧୂନି ମଧୁରାନି ୱାକ୍ୟାନି ଉଦାନୱଚନାନି ଅନୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ଭେସଜଂ ଓସଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତା ଇଚ୍ଛନ୍ତା ସବ୍ବେ ତୁମ୍ହେ ସୁପସନ୍ନଚିତ୍ତା ସୁପ୍ପସନ୍ନମନା ସୁଣାଥ ମନସି କରୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୮-୮୯.ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସମାଗତାନନ୍ତି ରାସିଭୂତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅରିଟ୍ଠୋ, ଉପରିଟ୍ଠୋ, ତଗରସିଖି, ୟସସ୍ସୀ, ସୁଦସ୍ସନୋ, ପିୟଦସ୍ସୀ, ଗନ୍ଧାରୋ, ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ଉପାସଭୋ, ନିଥୋ, ତଥୋ, ସୁତୱା, ଭାୱିତତ୍ତୋ, ସୁମ୍ଭୋ, ସୁଭୋ, ମେଥୁଲୋ, ଅଟ୍ଠମୋ, ସୁମେଧୋ, ଅନୀଘୋ, ସୁଦାଠୋ, ହିଙ୍ଗୁ, ହିଙ୍ଗୋ, ଦ୍ୱେଜାଲିନୋ, ଅଟ୍ଠକୋ, କୋସଲୋ, ସୁବାହୁ, ଉପନେମିସୋ, ନେମିସୋ, ସନ୍ତଚିତ୍ତୋ, ସଚ୍ଚୋ, ତଥୋ, ୱିରଜୋ, ପଣ୍ଡିତୋ, କାଲୋ, ଉପକାଲୋ, ୱିଜିତୋ, ଜିତୋ, ଅଙ୍ଗୋ, ପଙ୍ଗୋ, ଗୁତ୍ତିଜ୍ଜିତୋ, ପସ୍ସୀ, ଜହୀ, ଉପଧିଂ, ଦୁକ୍ଖମୂଲଂ, ଅପରାଜିତୋ, ସରଭଙ୍ଗୋ, ଲୋମହଂସୋ, ଉଚ୍ଚଙ୍ଗମାୟୋ, ଅସିତୋ, ଅନାସୱୋ, ମନୋମୟୋ, ମାନଚ୍ଛିଦୋ, ବନ୍ଧୁମା, ତଦାଧିମୁତ୍ତୋ, ୱିମଲୋ, କେତୁମା, କୋତୁମ୍ବରଙ୍ଗୋ, ମାତଙ୍ଗୋ, ଅରିୟୋ, ଅଚ୍ଚୁତୋ, ଅଚ୍ଚୁତଗାମି, ବ୍ୟାମକୋ, ସୁମଙ୍ଗଲୋ, ଦିବ୍ବିଲୋ ଚାତିଆଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତାନଂ ୟାନି ଅପଦାନାନି ପରମ୍ପରଂ ପଚ୍ଚେକଂ ବ୍ୟାକରଣାନି ୟୋ ଚ ଆଦୀନୱୋ ୟଞ୍ଚ ୱିରାଗୱତ୍ଥୁଂ ଅନଲ୍ଲୀୟନକାରଣଂ ୟଥା ଚ ୟେନ କାରଣେନ ବୋଧିଂ ଅନୁପାପୁଣିଂସୁ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରିଂସୁ । ସରାଗୱତ୍ଥୁସୂତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୂସୁ ୱତ୍ଥୁକାମକିଲେସକାମେସୁ ୱିରାଗସଞ୍ଞୀ ୱିରତ୍ତସଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ରତ୍ତମ୍ହି ଲୋକମ୍ହି ଅଲ୍ଲୀୟନସଭାୱଲୋକେ ୱିରତଚିତ୍ତା ଅନଲ୍ଲୀୟନମନା ହିତ୍ୱା ପପଞ୍ଚେତି ରାଗୋ ପପଞ୍ଚଂ ଦୋସୋ ପପଞ୍ଚଂ ସବ୍ବକିଲେସା ପପଞ୍ଚାତି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତେ କିଲେସେ ହିତ୍ୱା ଜିୟ ଫନ୍ଦିତାନୀତି ଫନ୍ଦିତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଜିନିତ୍ୱା ତଥେୱ ତେନ କାରଣେନ ଏୱଂ ବୋଧିଂ ଅନୁପାପୁଣିଂସୁ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୯୦-୯୧.ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡନ୍ତି ତଜ୍ଜନଫାଲନୱଧବନ୍ଧନଂ ନିଧାୟ ଠପେତ୍ୱା ତେସଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞତରଂ କଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ସତ୍ତଂ ଅୱିହେଠୟଂ ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ ଅଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ମେତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ହିତାନୁକମ୍ପୀ ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପନସଭାୱୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡନ୍ତି ସବ୍ବେସୂତି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସଂ ପରିୟାଦିୟନୱଚନମେତଂ । ଭୂତେସୂତି ଭୂତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତସା ଚ ଥାୱରା ଚ । ୟେସଂ ତସିଣା ତଣ୍ହା ଅପ୍ପହୀନା, ୟେସଞ୍ଚ ଭୟଭେରୱା ଅପ୍ପହୀନା, ତେ ତସା । କିଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତସା ? ତସନ୍ତି ଉତ୍ତସନ୍ତି ପରିତସନ୍ତି ଭାୟନ୍ତି ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତସା । ୟେସଂ ତସିଣା ତଣ୍ହା ପହୀନା, ୟେସଞ୍ଚ ଭୟଭେରୱା ପହୀନା, ତେ ଥାୱରା । କିଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଥାୱରା ? ଥିରନ୍ତି ନ ତସନ୍ତି ନ ଉତ୍ତସନ୍ତି ନ ପରିତସନ୍ତି ନ ଭାୟନ୍ତି ନ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ କାରଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଥାୱରା ।

ତୟୋ ଦଣ୍ଡା – କାୟଦଣ୍ଡୋ, ୱଚୀଦଣ୍ଡୋ, ମନୋଦଣ୍ଡୋତି । ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦଣ୍ଡୋ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱଚୀଦଣ୍ଡୋ, ତିୱିଧଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ମନୋଦଣ୍ଡୋ । ସବ୍ବେସୁ ସକଲେସୁ ଭୂତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ତଂ ତିୱିଧଂ ଦଣ୍ଡଂ ନିଧାୟ ନିଦହିତ୍ୱା ଓରୋପୟିତ୍ୱା ସମୋରୋପୟିତ୍ୱା ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା ହିଂସନତ୍ଥଂ ଅଗହେତ୍ୱାତି ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ । ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସନ୍ତି ଏକମେକମ୍ପି ସତ୍ତଂ ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ଅନ୍ଦୁୟା ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ, ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ଅନ୍ଦୁୟା ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଅୱିହେଠୟଂ ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ । ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟନ୍ତି ନାତି ପଟିକ୍ଖେପୋ । ପୁତ୍ତନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ପୁତ୍ତା ଅତ୍ରଜୋ ପୁତ୍ତୋ, ଖେତ୍ତଜୋ, ଦିନ୍ନକୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପୁତ୍ତୋ । ସହାୟନ୍ତି ସହାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୟେନ ସହ ଆଗମନଂ ଫାସୁ, ଗମନଂ ଫାସୁ, ଠାନଂ ଫାସୁ, ନିସଜ୍ଜା ଫାସୁ, ଆଲପନଂ ଫାସୁ, ସଲ୍ଲପନଂ ଫାସୁ, ସମୁଲ୍ଲପନଂ ଫାସୁ । ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟନ୍ତି ପୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନ ସାଦିୟେୟ୍ୟ ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ ନ ପିହୟେୟ୍ୟ ନାଭିଜପ୍ପେୟ୍ୟ, କୁତୋ ମିତ୍ତଂ ୱା ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସମ୍ଭତ୍ତଂ ୱା ସହାୟଂ ୱା ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସାଦିୟେୟ୍ୟ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ ପିହୟେୟ୍ୟ ଅଭିଜପ୍ପେୟ୍ୟାତି ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟଂ । ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ, ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ତଣ୍ହାୟ ପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ଏକୋ, ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ଏକୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ଏକୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ ? ସୋ ହି ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଂ ଘରାୱାସପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ପୁତ୍ତଦାରପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ଞାତିପଲିବୋଧଂ, ମିତ୍ତାମଚ୍ଚପଲିବୋଧଂ, ସନ୍ନିଧିପଲିବୋଧଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମ୍ମ ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅକିଞ୍ଚନଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଏକୋୱ ଚରତି ୱିହରତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତୀତି ଏୱଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ ? ସୋ ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ଏକୋ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନି ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି ପଟିସେୱତି ଅପ୍ପସଦ୍ଦାନି ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସାନି ୱିଜନୱାତାନି ମନୁସ୍ସରାହସ୍ସେୟ୍ୟକାନି ପଟିସଲ୍ଲାନସାରୁପ୍ପାନି । ସୋ ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏକୋ ପଟିକ୍କମତି, ଏକୋ ରହୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ଚଙ୍କମତି, ଏକୋ ଚରତି ୱିହରତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତୀତି ଏୱଂ ସୋ ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ ? ସୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ମହାପଧାନଂ ପଦହନ୍ତୋ ମାରଂ ସସେନକଂ ନମୁଚିଂ କଣ୍ହଂ ପମତ୍ତବନ୍ଧୁଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ଚ ତଣ୍ହାଜାଲିନିଂ ୱିସରିତଂ ୱିସତ୍ତିକଂ ପଜହି ୱିନୋଦେସି ବ୍ୟନ୍ତିଂ ଅକାସି ଅନଭାୱଂ ଗମେସି ।

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନ ସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୯୧) –

ଏୱଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ଏକୋ ? ରାଗସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ଏକୋ, ଦୋସସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ଏକୋ, ମୋହସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ଏକୋ, କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ଏକୋ, ଏୱଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ଏକୋ ? ଏକାୟନମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ।

‘‘ଏକାୟନଂ ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ, ମଗ୍ଗଂ ପଜାନାତି ହିତାନୁକମ୍ପୀ ।

ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ ତରିଂସୁ ପୁବ୍ବେ, ତରିସ୍ସନ୍ତି ୟେ ଚ ତରନ୍ତି ଓଘ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୪; ମହାନି॰ ୧୯୧) –

ଏୱଂ ସୋ ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ଏକୋ ।

କଥଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ? ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣଂ (ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) । ପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ପଞ୍ଞାବଲଂ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୱୀମଂସା ୱିପସ୍ସନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି । ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେନ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ବୁଜ୍ଝି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ଭୱୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଭୱପଚ୍ଚୟା ଜାତୀ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି…ପେ॰… ‘‘ଭୱନିରୋଧା ଜାତିନିରୋଧୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଜାତିନିରୋଧା ଜରାମରଣନିରୋଧୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା’’ତି ବୁଜ୍ଝି । ‘‘ଇମେ ଆସୱା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଅୟଂ ଆସୱସମୁଦୟୋ’’ତି ବୁଜ୍ଝି…ପେ॰… ‘‘ପଟିପଦା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା’’ତି ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ବୁଜ୍ଝି । ଛନ୍ନଂ ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝି, ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ସମୁଦୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଅସ୍ସାଦଞ୍ଚ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝି, ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ବୁଜ୍ଝି ।

ଅଥ ୱା ୟଂ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ଅନୁବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ପଟିବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ସମ୍ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ଫସ୍ସିତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ତେନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେନ ବୁଜ୍ଝି ଅନୁବୁଜ୍ଝି ପଟିବୁଜ୍ଝି ସମ୍ବୁଜ୍ଝି ଅଧିଗଞ୍ଛି ଫସ୍ସେସି ସଚ୍ଛାକାସୀତି, ଏୱଂ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ।

ଚରେତି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) – ଇରିୟାପଥଚରିୟା, ଆୟତନଚରିୟା, ସତିଚରିୟା, ସମାଧିଚରିୟା, ଞାଣଚରିୟା, ମଗ୍ଗଚରିୟା, ପତ୍ତିଚରିୟା, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା । ଇରିୟାପଥଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ, ଆୟତନଚରିୟାତି ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୁ, ସତିଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ, ସମାଧିଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ, ଞାଣଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ, ମଗ୍ଗଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ, ପତ୍ତିଚରିୟାତି ଚତୂସୁ ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାତି ତଥାଗତେସୁ ଅରହନ୍ତେସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ, ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ, ପଦେସତୋ ସାୱକେସୁ ।

ଇରିୟାପଥଚରିୟା ଚ ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ, ଆୟତନଚରିୟା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ, ସତିଚରିୟା ଚ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀନଂ, ସମାଧିଚରିୟା ଚ ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତାନଂ, ଞାଣଚରିୟା ଚ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ, ମଗ୍ଗଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନାନଂ, ପତ୍ତିଚରିୟା ଚ ଅଧିଗତଫଲାନଂ, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା ଚ ତଥାଗତାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ, ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ, ପଦେସତୋ ସାୱକାନଂ । ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ।

ଅପରାପି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ – ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଚରତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱୀରିୟେନ ଚରତି, ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୋ ସତିୟା ଚରତି, ଅୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ସମାଧିନା ଚରତି, ପଜାନନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଚରତି, ୱିଜାନନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଚରିୟାୟ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟତନନ୍ତି ଆୟତନଚରିୟାୟ ଚରତି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିସେସଚରିୟାୟ ଚରତି । ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ।

ଅପରାପି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ – ଦସ୍ସନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା, ଅଭିନିରୋପନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସ, ପରିଗ୍ଗହଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାୱାଚାୟ, ସମୁଟ୍ଠାନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସ୍ସ, ୱୋଦାନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାଆଜୀୱସ୍ସ, ପଗ୍ଗହଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାୱାୟାମସ୍ସ, ଉପଟ୍ଠାନଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାସତିୟା, ଅୱିକ୍ଖେପଚରିୟା ଚ ସମ୍ମାସମାଧିସ୍ସ । ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ।

ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ୟଥା ଖଗ୍ଗସ୍ସ ନାମ ୱିସାଣଂ ଏକମେୱ ହୋତି, ଅଦୁତିୟଂ, ଏୱମେୱ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତକ୍କପ୍ପୋ ତସ୍ସଦିସୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ । ୟଥା ଅତିଲୋଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋଣକପ୍ପୋ, ଅତିତିତ୍ତକଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତିତ୍ତକପ୍ପୋ, ଅତିମଧୁରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମଧୁରକପ୍ପୋ, ଅତିଉଣ୍ହଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗ୍ଗିକପ୍ପୋ, ଅତିସୀତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହିମକପ୍ପୋ, ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସମୁଦ୍ଦକପ୍ପୋ, ମହାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ ସାୱକୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋତି । ଏୱମେୱ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ, ଖଗ୍ଗୱିସାଣସଦିସୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣପଟିଭାଗୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ମୁତ୍ତବନ୍ଧନୋ ସମ୍ମା ଲୋକେ ଚରତି ୱିହରତି ଇରିୟତି ୱତ୍ତତି ପାଲେତି ୟପେତି ୟାପେତୀତି ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ତେନାହୁ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା –

‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ, ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ ।

ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ସ୍ନେହା, ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି ।

ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ । ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ, ହାପେତି ଅତ୍ଥଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ।

ଏତଂ ଭୟଂ ସନ୍ଥୱେ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ୱଂସୋ ୱିସାଲୋୱ ୟଥା ୱିସତ୍ତୋ, ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା ।

ୱଂସେ କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ୟଥା ଅବଦ୍ଧୋ, ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ ।

ୱିଞ୍ଞୂ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଆମନ୍ତନା ହୋତି ସହାୟମଜ୍ଝେ, ୱାସେ ଚ ଠାନେ ଗମନେ ଚାରିକାୟ ।

ଅନଭିଜ୍ଝିତଂ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଖିଡ୍ଡା ରତୀ ହୋତି ସହାୟମଜ୍ଝେ, ପୁତ୍ତେସୁ ପେମଂ ୱିପୁଲଞ୍ଚ ହୋତି ।

ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଂ ୱିଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି, ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ।

ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପବ୍ବଜିତାପି ଏକେ, ଅଥୋ ଗହଟ୍ଠା ଘରମାୱସନ୍ତା ।

ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ପରପୁତ୍ତେସୁ ହୁତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଓରୋପୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା କୋୱିଳାରୋ ।

ଛେତ୍ୱାନ ୱୀରୋ ଗିହିବନ୍ଧନାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସଚେ ଲଭେଥ ନିପକଂ ସହାୟଂ, ସଦ୍ଧିଂ ଚରଂ ସାଧୁୱିହାରିଧୀରଂ ।

ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ସବ୍ବାନି ପରିସ୍ସୟାନି, ଚରେୟ୍ୟ ତେନତ୍ତମନୋ ସତୀମା ॥

‘‘ନୋ ଚେ ଲଭେଥ ନିପକଂ ସହାୟଂ, ସଦ୍ଧିଂ ଚରଂ ସାଧୁୱିହାରିଧୀରଂ ।

ରାଜାୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟ, ଏକୋ ଚରେ ମାତଙ୍ଗରଞ୍ଞେୱ ନାଗୋ ॥

‘‘ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମ ସହାୟସମ୍ପଦଂ, ସେଟ୍ଠା ସମା ସେୱିତବ୍ବା ସହାୟା ।

ଏତେ ଅଲଦ୍ଧା ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଦିସ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ପଭସ୍ସରାନି, କମ୍ମାରପୁତ୍ତେନ ସୁନିଟ୍ଠିତାନି ।

ସଙ୍ଘଟ୍ଟମାନାନି ଦୁୱେ ଭୁଜସ୍ମିଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଏୱଂ ଦୁତୀୟେନ ସହା ମମସ୍ସ, ୱାଚାଭିଲାପୋ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା ।

ଏତଂ ଭୟଂ ଆୟତିଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ।

ଆଦୀନୱଂ କାମଗୁଣେସୁ ଦିସ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଈତୀ ଚ ଗଣ୍ଡୋ ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ ଚ, ରୋଗୋ ଚ ସଲ୍ଲଞ୍ଚ ଭୟଞ୍ଚ ମେତଂ ।

ଏତଂ ଭୟଂ କାମଗୁଣେସୁ ଦିସ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ଖୁଦଂ ପିପାସଂ, ୱାତାତପେ ଡଂସସରୀସପେ ଚ ।

ସବ୍ବାନିପେତାନି ଅଭିବ୍ଭୱିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ନାଗୋୱ ୟୂଥାନି ୱିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା, ସଞ୍ଜାତଖନ୍ଧୋ ପଦୁମୀ ଉଳାରୋ ।

ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଅଟ୍ଠାନତଂ ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟଂ ଫସ୍ସୟେ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ ।

ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁସ୍ସ ୱଚୋ ନିସମ୍ମ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ, ପତ୍ତୋ ନିୟାମଂ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ।

ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋମ୍ହି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋ ନିକ୍କୁହୋ ନିପ୍ପିପାସୋ, ନିମ୍ମକ୍ଖ ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ ।

ନିରାସୟୋ ସବ୍ବଲୋକେ ଭୱିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ପାପଂ ସହାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେଥ, ଅନତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠଂ ।

ସୟଂ ନ ସେୱେ ପସୁତଂ ପମତ୍ତଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ ଭଜେଥ, ମିତ୍ତଂ ଉଳାରଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତଂ ।

ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥାନି ୱିନେୟ୍ୟ କଙ୍ଖଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଖିଡ୍ଡଂ ରତିଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଲୋକେ, ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖମାନୋ ।

ୱିଭୂସଟ୍ଠାନା ୱିରତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଦାରଂ ପିତରଞ୍ଚ ମାତରଂ, ଧନାନି ଧଞ୍ଞାନି ଚ ବନ୍ଧୱାନି ।

ହିତ୍ୱାନ କାମାନି ୟଥୋଧିକାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସଙ୍ଗୋ ଏସୋ ପରିତ୍ତମେତ୍ଥ ସୋଖ୍ୟଂ, ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେୱେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ।

ଗଳୋ ଏସୋ ଇତି ଞତ୍ୱା ମତିମା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନ ସଂୟୋଜନାନି, ଜାଲଂୱ ଭେତ୍ୱା ସଲିଲମ୍ବୁଚାରୀ,

ଅଗ୍ଗୀୱ ଦଡ୍ଢଂ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂ ନ ଚ ପାଦଲୋଲୋ, ଗୁତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ରକ୍ଖିତମାନସାନୋ ।

ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଓହାରୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା ପାରିଛତ୍ତୋ ।

କାସାୟୱତ୍ଥୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ରସେସୁ ଗେଧଂ ଅକରଂ ଅଲୋଲୋ, ଅନଞ୍ଞପୋସୀ ସପଦାନଚାରୀ ।

କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ପହାୟ ପଞ୍ଚାୱରଣାନି ଚେତସୋ, ଉପକ୍କିଲେସେ ବ୍ୟପନୁଜ୍ଜ ସବ୍ବେ ।

ଅନିସ୍ସିତୋ ଛେଜ୍ଜ ସିନେହଦୋସଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ, ପୁବ୍ବେୱ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଂ ।

ଲଦ୍ଧାନୁପେକ୍ଖଂ ସମଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପରମତ୍ଥପତ୍ତିୟା, ଅଲୀନଚିତ୍ତୋ ଅକୁସୀତୱୁତ୍ତି ।

ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋ ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ଝାନମରିଞ୍ଚମାନୋ, ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ ।

ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ମସିତା ଭୱେସୁ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ ପତ୍ଥୟମପ୍ପମତ୍ତୋ, ଅନେଳମୂଗୋ ସୁତୱା ସତୀମା ।

ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ପଧାନୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ, ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଅସଜ୍ଜମାନୋ ।

ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ଅଲିମ୍ପମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ସୀହୋ ୟଥା ଦାଠବଲୀ ପସୟ୍ହ, ରାଜା ମିଗାନଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ ।

ସେୱେଥ ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖଂ କରୁଣଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆସେୱମାନୋ ମୁଦିତଞ୍ଚ କାଲେ ।

ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ରାଗଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ପହାୟ ମୋହଂ, ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନ ସଂୟୋଜନାନି ।

ଅସନ୍ତସଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟମ୍ହି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ॥

‘‘ଭଜନ୍ତି ସେୱନ୍ତି ଚ କାରଣତ୍ଥା, ନିକ୍କାରଣା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତା ।

ଅତ୍ତତ୍ଥପଞ୍ଞା ଅସୁଚୀମନୁସ୍ସା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୂତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସବ୍ବସୁତ୍ତାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ଉପ୍ପତ୍ତି – ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ, ପରଜ୍ଝାସୟତୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋତି । ତତ୍ଥ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି । ୱିସେସେନ ପନ ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ କାଚି ଗାଥା ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ ପୁଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତା, କାଚି ଅପୁଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗନୟାନୁରୂପଂ ଉଦାନଂୟେୱ ଉଦାନେନ୍ତେନ, ତସ୍ମା କାୟଚି ଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ, କାୟଚି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟା ଅୟଂ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, ସା ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା –

ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପତ୍ଥନା ଚ ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ଦିସ୍ସତି, ତଥା ସାୱକାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନ ଦିସ୍ସତି, ୟଂନୂନାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ସୋ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମେନ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି –

‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଆନନ୍ଦ, ଆନିସଂସା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି । ନୋ ଚେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି, ଅଥ ମରଣକାଲେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି । ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି । ଅଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି । ଅଥ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଆହ –

‘‘ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା ନାମ, ଆନନ୍ଦ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପତ୍ଥନା ଚ ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ।

ସୋ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ଥନା କୀୱ ଚିରଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଆନନ୍ଦ, ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମଜ୍ଝିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅଟ୍ଠ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସୋଳସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ଏତେ ଚ ଭେଦା ପଞ୍ଞାଧିକସଦ୍ଧାଧିକୱୀରିୟାଧିକାନଂ ୱସେନ ଞାତବ୍ବା । ପଞ୍ଞାଧିକାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ମନ୍ଦା ହୋତି, ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା । ସଦ୍ଧାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମା ହୋତି, ସଦ୍ଧା ତିକ୍ଖା । ୱୀରିୟାଧିକାନଂ ସଦ୍ଧା ପଞ୍ଞା ମନ୍ଦା ହୋତି, ୱୀରିୟଂ ତିକ୍ଖନ୍ତି । ଅପ୍ପତ୍ୱା ପନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନସଦିସଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋପି ତଦନୁରୂପେ ସୀଲାଦିପାରମିଧମ୍ମେ ଆଚିନନ୍ତୋପି ଅନ୍ତରା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଞାଣଂ ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପରିପାକଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ୟଥା ନାମ ତିମାସଚତୁମାସପଞ୍ଚମାସଚ୍ଚୟେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନକଂ ସସ୍ସଂ ତଂ ତଂ କାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ କେଳାୟନ୍ତୋପି ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚନ୍ତୋପି ଅନ୍ତରା ପକ୍ଖେନ ୱା ମାସେନ ୱା ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ସସ୍ସଂ ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପରିପାକଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏୱମେୱଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ଅନ୍ତରା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ କାଲଂ ପାରମିପୂରଣଂ କାତବ୍ବଂ ଞାଣପରିପାକତ୍ଥାୟ । ଏତ୍ତକେନାପି ଚ କାଲେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟତୋ ଅଭିନୀହାରକରଣେ ଅଟ୍ଠ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ହି –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତି’’ ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) ।

ଅଭିନୀହାରୋତି ମୂଲପଣିଧାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ହି ମନୁସ୍ସଜାତିୟା ଅୱସେସଜାତୀସୁ ଦେୱଜାତିୟମ୍ପି ଠିତସ୍ସ ପଣିଧି ନ ଇଜ୍ଝତି, ତତ୍ଥ ଠିତେନ ପନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତେନ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି କତ୍ୱା ମନୁସ୍ସତ୍ତଂୟେୱ ପତ୍ଥେତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ପଣିଧି କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସମିଜ୍ଝତି । ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀତି ପୁରିସଭାୱୋ । ମାତୁଗାମନପୁଂସକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଞ୍ହି ମନୁସ୍ସଜାତିୟଂ ଠିତାନମ୍ପି ପଣିଧି ନ ଇଜ୍ଝତି । ତତ୍ଥ ଠିତେନ ପନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେନ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି କତ୍ୱା ପୁରିସଭାୱୋୟେୱ ପତ୍ଥେତବ୍ବୋ, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ପଣିଧି କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସମିଜ୍ଝତି । ହେତୂତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତି । ୟୋ ହି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ପଣିଧି ସମିଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି । ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖାଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ହି ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ଦୀପଙ୍କରଂ ସମ୍ମୁଖା ଦିସ୍ୱା ପଣିଧିଂ ଅକାସି । ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଅନଗାରିୟଭାୱୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସାସନେ ୱା କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦିତାପସପରିବ୍ବାଜକନିକାୟେ ୱା ୱଟ୍ଟତି ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ସୁମେଧୋ ନାମ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ପଣିଧିଂ ଅକାସି । ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତୀତି ଝାନାଦିଗୁଣପଟିଲାଭୋ। ପବ୍ବଜିତସ୍ସପି ହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ଚ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଚ ହୁତ୍ୱା ପଣିଧେସି । ଅଧିକାରୋତି ଅଧିକକାରୋ, ପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତାଦିପରିଚ୍ଚାଗଞ୍ହି କତ୍ୱା ପଣିଦହତୋୟେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି –

‘‘ଅକ୍କମିତ୍ୱାନ ମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ସହ ସିସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛତୁ ।

ମା ନଂ କଲଲେ ଅକ୍କମିତ୍ଥ, ହିତାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୩) ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ପଣିଧେସି । ଛନ୍ଦତାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତା । ସା ୟସ୍ସ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଇଜ୍ଝତି ପଣିଧି । ସା ଚ ସଚେ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘କୋ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ବଲୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ୟଦି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ଅଙ୍ଗାରାନଂ ପୂରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ସତ୍ତିସୂଲେହି ଆକିଣ୍ଣଂ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ସମତିତ୍ତିକଂ ଉଦକପୁଣ୍ଣଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ବଲୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱରୂପେନ ଚ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ପଣିଧେସୀତି ।

ଏୱଂ ସମିଦ୍ଧାଭିନୀହାରୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇମାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ନ ଉପେତି । ସୋ ହି ତତୋ ପଭୁତି ନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ହୋତି ନ ଜଚ୍ଚପଧିରୋ, ନ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ, ନ ଏଳମୁଗୋ, ନ ପୀଠସପ୍ପି, ନ ମିଲକ୍ଖେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ନ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ନାସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ନ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି କରୋତି, ନ କୁଟ୍ଠୀ ହୋତି, ନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ୱଟ୍ଟକତୋ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱୋ ହତ୍ଥିତୋ ଅଧିକତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ ଖୁପ୍ପିପାସିକନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ କାଲକଞ୍ଚିକାସୁରେସୁ, ନ ଅୱୀଚିନିରୟେ, ନ ଲୋକନ୍ତରିକେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କାମାୱଚରେସୁ ପନ ନ ମାରୋ ହୋତି, ରୂପାୱଚରେସୁ ନ ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ, ନ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅରୂପଭୱେସୁ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ସଙ୍କମତି ।

ୟା ଚିମା ଉସ୍ସାହୋ ଚ ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ଚ ଅୱତ୍ଥାନଞ୍ଚ ହିତଚରିୟା ଚାତି ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ, ତାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ –

‘‘ଉସ୍ସାହୋ ୱୀରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ପଞ୍ଞା ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅୱତ୍ଥାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ହିତଚରିୟା ମେତ୍ତାଭାୱନା’’ତି ॥ –

ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେ ଚ ଇମେ ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟୋ, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟୋ, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟୋ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟୋତି ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା ବୋଧିପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା କାମେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସଙ୍ଗଣିକାୟ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଲୋଭେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଦୋସେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ମୋହେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସବ୍ବଭୱେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ କୀୱ ଚିରଂ ପତ୍ଥନା ୱଟ୍ଟତୀତି ? ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ତତୋ ଓରଂ ନ ସକ୍କା, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକେନାପି ଚ କାଲେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟତୋ ଅଭିନୀହାରକରଣେ ପଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେସଞ୍ହି –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଗତାସୱଦସ୍ସନଂ ।

ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା, ଏତେ ଅଭିନୀହାରକାରଣା’’ ॥

ତତ୍ଥ ୱିଗତାସୱଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅଥ ‘‘ସାୱକାନଂ ପତ୍ଥନା କିତ୍ତକଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଅସୀତିମହାସାୱକାନଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସମେୱ । ତଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଚାତି, ତତୋ ଓରଂ ନ ସକ୍କା, ତତ୍ଥ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇମେସଂ ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋୟେୱ ଅଭିନୀହାରୋ ହୋତି ।

ଏୱଂ ଇମାୟ ପତ୍ଥନାୟ ଇମିନା ଚ ଅଭିନୀହାରେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ କାଲଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକୁଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ, ଅଗ୍ଗସାୱକା ପନ ବୁଦ୍ଧା ୱିୟ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେସ୍ୱେୱ । ସବ୍ବବୁଦ୍ଧା ସଂୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା । ତେ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ସୟଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ପରେ ଚ ବୋଧେନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସୟମେୱ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ପରେ ବୋଧେନ୍ତି । ଅତ୍ଥରସମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଧମ୍ମରସଂ । ନ ହି ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ମୂଗେନ ଦିଟ୍ଠସୁପିନୋ ୱିୟ ୱନଚରକେନ ନଗରେ ସାୟିତବ୍ୟଞ୍ଜନରସୋ ୱିୟ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି । ସବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିସମାପତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ହେଟ୍ଠା ସାୱକାନଂ ଉପରି ହୋନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ‘‘ଚିତ୍ତସଲ୍ଲେଖୋ କାତବ୍ବୋ, ୱୋସାନଂ ନାପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଦ୍ଦେସେନ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ଅଜ୍ଜ ଉପୋସଥୋତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱା, ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତା ଚ ଗନ୍ଧମାଦନେ ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ରତନମାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କରୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ପତ୍ଥନଞ୍ଚ ଅଭିନୀହାରଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇମାୟ ପତ୍ଥନାୟ ଇମିନା ଚ ଅଭିନୀହାରେନ ସମୁଦାଗତେ ତେ ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କଥେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇମଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ଅୟଂ ତାୱ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ।

ଇଦାନି ୱିସେସେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଇମିସ୍ସା ତାୱ ଗାଥାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅୟଂ କିର ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତଭୂମିଂ ଓଗାହନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୁତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ଏତଂ କିର ୱତ୍ତଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି। କିଂ ପନେତଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ନାମ ? ହରଣପଚ୍ଚାହରଣନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତଥା କଥେସ୍ସାମ ।

ଇଧ ଏକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ପଚ୍ଚାହରତି ନ ହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ନେୱ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତି, ଏକଚ୍ଚୋ ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖେ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପାନୀୟଘଟଂ ପୂରେତ୍ୱା ପାନୀୟମାଳେ ଠପେତ୍ୱା ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେଅସୀତି ଖନ୍ଧକୱତ୍ତାନି ଚ ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ସୋ ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ୱିୱିତ୍ତାସନେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୱେଲଂ ଞତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ ଖନ୍ଧେ କରିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଅଂସେ ଆଲଗ୍ଗେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚେତିୟଞ୍ଚ ବୋଧିଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗାମସମୀପେ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି । ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ପୁଞ୍ଞୱା ଉପାସକେହି ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ୱା ପଟିକ୍କମନସାଲାୟଂ ୱା ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପାସକେହି ତଂ ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ତେସଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଧମ୍ମଦେସନାୱିକ୍ଖେପେନ ଚ ତଂ ମନସିକାରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି । ୱିହାରଂ ଆଗତୋପି ଭିକ୍ଖୂହି ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତି, ଧମ୍ମଂ ଭଣତି, ତଂ ତଂ ବ୍ୟାପାରଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ପୁରିମୟାମମ୍ପି ମଜ୍ଝିମୟାମମ୍ପି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପପଞ୍ଚେତ୍ୱା କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଭିଭୂତୋ ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ସୟତି, ନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀ’’ତି ।

ୟୋ ପନ ବ୍ୟାଧିବହୁଲୋ ହୋତି, ଭୁତ୍ତାହାରୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ନ ସମ୍ମା ପରିଣମତି । ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସି କାତୁଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୟାଗୁଂ ୱା ଖଜ୍ଜକଂ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ପତ୍ଥୟମାନୋ କାଲସ୍ସେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗାମଂ ପୱିସତି । ତତ୍ଥ ୟାଗୁଂ ୱା ଖଜ୍ଜକଂ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ପତ୍ତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ୱିସେସଂ ପତ୍ୱା ୱା ଅପତ୍ୱା ୱା ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତେନେୱ ମନସିକାରେନ ୱିହରତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ପଚ୍ଚାହରତି ନ ହରତୀ’’ତି । ଏଦିସା ହି ଭିକ୍ଖୂ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା, ସୀହଳଦୀପେୟେୱ ତେସୁ ତେସୁ ଗାମେସୁ ଆସନସାଲାୟଂ ତଂ ଆସନଂ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ନିସିନ୍ନା ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ।

ୟୋ ପନ ପମାଦୱିହାରୀ ହୋତି ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ, ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋଖିଲୱିନିବନ୍ଧନବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରମନନୁୟୁତ୍ତୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଗିହୀହି ସଦ୍ଧିଂ କଥାପପଞ୍ଚେନ ପପଞ୍ଚିତୋ ତୁଚ୍ଛକୋୱ ନିକ୍ଖମତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ନେୱ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀ’’ତି ।

ୟୋ ପନ ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ପରିପୂରେତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ – ସବ୍ବତ୍ଥକଞ୍ଚ ପାରିହାରିୟଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥକଂ ନାମ ମେତ୍ତା ଚ ମରଣାନୁସ୍ସତି ଚ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟିତବ୍ବଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମେତ୍ତା ନାମ ଆୱାସାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଆୱାସେସୁ ହି ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ, ତେନ ଫାସୁ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଠୋ ୱିହରତି । ଦେୱତାସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଦେୱତାହି ରକ୍ଖିତଗୋପିତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ତେହି ମମାୟିତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାଦୀସୁ ମନୁସ୍ସେହି ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ମରଣାନୁସ୍ସତିଭାୱନାୟ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ପହାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହରତି ।

ୟଂ ପନ ସଦା ପରିହରିତବ୍ବଂ ଚରିୟାନୁକୂଲେନ ଗହିତଂ । ତଂ ଦସାସୁଭକସିଣାନୁସ୍ସତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମେୱ ୱା, ତଂ ସଦା ପରିହରିତବ୍ବତୋ ରକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ଭାୱେତବ୍ବତୋ ଚ ‘‘ପାରିହାରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ତଦେୱ । ଅତ୍ଥକାମା ହି କୁଲପୁତ୍ତା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସତମ୍ପି ଏକତୋ ୱସନ୍ତା କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ନ ଇଣଟ୍ଟା ନ ଭୟଟ୍ଟା ନ ଜୀୱିକାପକତା ପବ୍ବଜିତା, ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମା ପନେତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତା । ତସ୍ମା ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସେ ଗମନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥ, ଠାନେ, ନିସଜ୍ଜାୟ, ସୟନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସେ ସୟନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ।

ତେ ଏୱଂ କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅଡ୍ଢଉସଭଉସଭଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତନ୍ତରେସୁ ପାସାଣା ହୋନ୍ତି, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଚେ କସ୍ସଚି ଗମନେ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତତ୍ଥେୱ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ତୁୟ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିତକ୍କଂ ଜାନାତି, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତେ ଏତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚୋଦେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନିସୀଦତି । ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସୀଦତୀତି । ସୋୟେୱ ନୟୋ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋପି ତଂ କିଲେସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋୱ ଗଚ୍ଛତି, ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରତି । ଉଦ୍ଧରତି ଚେ, ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁରିମପଦେସେୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ଆଲିନ୍ଦକୱାସୀ ମହାଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ।

ସୋ କିର ଏକୂନୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱିହାସି । ମନୁସ୍ସାପି ସୁଦଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କସନ୍ତା ଚ ୱପନ୍ତା ଚ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଚ କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତା ଚ ଥେରଂ ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହୋ, ଉଦାହୁ କିଞ୍ଚି ପମୁଟ୍ଠୋ’’ତି ସମୁଲ୍ଲପନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନେୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହତ୍ତପତ୍ତଦିୱସେୟେୱସ୍ସ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦୀପଂ ଉଜ୍ଜାଲେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି, ଚତ୍ତାରୋପି ମହାରାଜାନୋ ସକ୍କୋ ଚ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସହମ୍ପତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗମିଂସୁ । ତଞ୍ଚ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ୱନୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ରତ୍ତିଭାଗେ ଆୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଓଭାସୋ ଅହୋସି, କିଂ ସୋ’’ତି ? ଥେରୋ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସୋ ନାମ ଦୀପୋଭାସୋପି ହୋତି ମଣିଓଭାସୋପୀ’’ତି ଏୱମାଦିମାହ । ସୋ ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦେଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି ନିବଦ୍ଧୋ ‘‘ଆମା’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି ।

କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚ । ସୋପି କିର ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ମହାପଧାନଂ ପୂଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଠାନଚଙ୍କମମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାସି, ପୁନ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନୁୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନେୱ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଟେ ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତୋ ଗାମସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଗାୱୀ ନୁ ଖୋ ପବ୍ବଜିତୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ଆସଙ୍କନୀୟପ୍ପଦେସେ ଠତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ୱା କଚ୍ଛକନ୍ତରତୋ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ଗାମଂ ପୱିସତି ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ୱା ଦାତୁଂ ୱନ୍ଦିତୁଂ ୱା ଉପଗତେ ମନୁସ୍ସେ ‘ଦୀଘାୟୁକା ହୋଥା’ତି ୱଚନମତ୍ତେନାପି ମା ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିକ୍ଖେପୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ସଚେ ପନ ନଂ ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, କିଂ ସତ୍ତମୀ, ଉଦାହୁ ଅଟ୍ଠମୀ’’ତି ଦିୱସଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେତି । ସଚେ ଦିୱସପୁଚ୍ଛକା ନ ହୋନ୍ତି, ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟଂ ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱାୱ ୟାତି ।

ସୀହଳଦୀପେ କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତା ପଞ୍ଞାସ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ । ତେ କିର ୱସ୍ସୂପନାୟିକଉପୋସଥଦିୱସେ କତିକୱତ୍ତଂ ଅକଂସୁ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପିସ୍ସାମା’’ତି । ଗାମଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତା ଗାମଦ୍ୱାରେ ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ପୱିସିଂସୁ, ଦିୱସେ ପୁଚ୍ଛିତେ ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେସୁଂ, ଅପୁଚ୍ଛିତେ ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଆଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ନିଟ୍ଠୁଭନଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ଜାନିଂସୁ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଏକୋ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ’’ତି। ଏୱଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତେ ଅମ୍ହେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି, ୟଦି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ୱିୱାଦଜାତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ହନ୍ଦ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେସ୍ସାମା’’ତି । ସବ୍ବେ ୱିହାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସାୟ ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତେସୁ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକୋକାସେ ନାଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ତେସୁ ୟୋ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ, ସୋ ଏୱମାହ – ‘‘ନ, ଭୋ, କଲହକାରକାନଂ ୱସନୋକାସୋ ଈଦିସୋ ହୋତି, ସୁସମ୍ମଟ୍ଠଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ, ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟୋ, ସୂପଟ୍ଠପିତଂ ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତି, ତେ ତତୋ ନିୱତ୍ତା । ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସୁଂ ।

ଏୱଂ କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତା ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ଗାମସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ସୁରାସୋଣ୍ଡଧୁତ୍ତାଦୟୋ କଲହକାରକା ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତଂ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ନ ତୁରିତତୁରିତୋ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛତି, ଜୱନପିଣ୍ଡପାତିକଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ୱିସମଭୂମିଭାଗପ୍ପତ୍ତଂ ପନ ଉଦକଭରିତସକଟମିୱ ନିଚ୍ଚଲୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଅନୁଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ଦାତୁକାମଂ ୱା ଅଦାତୁକାମଂ ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ତଦନୁରୂପଂ କାଲଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା ପତିରୂପେ ଓକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଆହାରେ ପଟିକ୍କୂଲସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନୱଣାଲେପନପୁତ୍ତମଂସୂପମାୱସେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେତି ନେୱ ଦୱାୟ ନ ମଦାୟ…ପେ॰… ଭୁତ୍ତାୱୀ ଚ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ଭତ୍ତକିଲମଥଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୟଥା ପୁରେଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ, ପୁରିମୟାମଂ ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚା’’ତି । ଏୱମେତଂ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ପଠମୱୟେ ଏୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ପଠମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମରଣସମୟେ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ମରଣସମୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପୁଣାତି, ଅଥ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି । ନୋ ଚେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ବାହିୟୋ, ମହାପଞ୍ଞୋ ୱା ହୋତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତୋତି ।

ଅୟଂ ପନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୁତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଏତଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । କୁସଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ତଦହେୱ ଗବ୍ଭସଣ୍ଠାନଂ ଜାନନ୍ତି । ସା ଚ ତାସଂ ଅଞ୍ଞତରା, ତସ୍ମା ଏସାପି ତଂ ଗବ୍ଭପତିଟ୍ଠାନଂ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦେସି । ଧମ୍ମତା ଏସା, ୟଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେ ସତ୍ତେ ଗବ୍ଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମାତୁଗାମୋ ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଲଭତି । ତସ୍ମା ରାଜା ତସ୍ସା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଅଦାସି । ସା ତତୋ ପଭୁତି ନାଚ୍ଚୁଣ୍ହଂ କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ଲଭତି, ନାତିସୀତଂ ନାଚ୍ଚମ୍ବିଲଂ ନାତିଲୋଣଂ ନାତିକଟୁକଂ ନାତିତିତ୍ତକଂ । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହେ ହି ମାତରା ଅଜ୍ଝୋହଟେ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଲୋହକୁମ୍ଭିୱାସୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅତିସୀତେ ଲୋକନ୍ତରିକୱାସୋ ୱିୟ, ଅଚ୍ଚମ୍ବିଲଲୋଣକଟୁକତିତ୍ତକେସୁ ଭୁତ୍ତେସୁ ସତ୍ଥେନ ଫାଲେତ୍ୱା ଅମ୍ବିଲାଦୀହି ସିତ୍ତାନି ୱିୟ ଦାରକସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ତିବ୍ବୱେଦନାନି ହୋନ୍ତି । ଅତିଚଙ୍କମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜସୟନତୋପି ନଂ ନିୱାରେନ୍ତି ‘‘କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ସଞ୍ଚଲନଦୁକ୍ଖଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି । ମୁଦୁକତ୍ଥରଣତ୍ଥତାୟ ଭୂମିୟା ଚଙ୍କମନାଦୀନି ମତ୍ତାୟ କାତୁଂ ଲଭତି, ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଦୁଂ ସପ୍ପାୟଂ ଅନ୍ନପାନଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଭତି । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ନଂ ଚଙ୍କମାପେନ୍ତି ନିସୀଦାପେନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି ।

ସା ଏୱଂ ପରିହରିୟମାନା ଗବ୍ଭପରିପାକକାଲେ ସୂତିଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି ପକ୍କତେଲମଦ୍ଦିତମନୋସିଲାପିଣ୍ଡିସଦିସଂ ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୂପେତଂ । ତତୋ ନଂ ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ, ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ଛସଟ୍ଠିୟା ଧାତୀହି ଉପଟ୍ଠାପେସି । ସୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ୱଡ୍ଢମାନୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣି । ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ ନଂ ରାଜା ରଜ୍ଜେନ ଅଭିସିଞ୍ଚି, ୱିୱିଧନାଟକାହି ଚ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ଅଭିସିତ୍ତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି ନାମେନ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱୀସତିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୁ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ପୁବ୍ବେ ଚତୁରାସୀତି ନଗରସତସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ତାନି ପରିହାୟନ୍ତାନି ସଟ୍ଠି ଅହେସୁଂ, ତତୋ ପରିହାୟନ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ସବ୍ବପରିହାୟନକାଲେ ପନ ୱୀସତିସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ସବ୍ବପରିହାୟନକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତେନସ୍ସ ୱୀସତି ନଗରସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ ୱୀସତି ପାସାଦସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ଅସ୍ସସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ରଥସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ପତ୍ତିସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନି ଓରୋଧା ଚ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଚ, ୱୀସତି ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସାନି ।

ସୋ ମହାରଜ୍ଜଂ କାରୟମାନୋୟେୱ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ୟସ୍ମା ପନ ଅଭିସିତ୍ତରଞ୍ଞା ନାମ ଅୱସ୍ସଂ ଅଟ୍ଟକରଣେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏକଦିୱସଂ ପଗେୱ ପାତରାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦଂ ଅକଂସୁ, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ସମାପତ୍ତିୟା ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ପାସାଦତଲଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ‘‘ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନୋ ନାସକ୍ଖି ଅପ୍ପେତୁଂ ରଜ୍ଜୱିକ୍ଖେପେନ ସମାପତ୍ତି ପରିହୀନା । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ରଜ୍ଜଂ ୱରଂ, ଉଦାହୁ ସମଣଧମ୍ମୋ’’ତି ? ତତୋ ‘‘ରଜ୍ଜସୁଖଂ ପରିତ୍ତଂ ଅନେକାଦୀନୱଂ, ସମଣଧମ୍ମସୁଖଂ ପନ ୱିପୁଲଂ ଅନେକାନିସଂସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସେହି ସେୱିତଞ୍ଚା’’ତି ଞତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି ‘‘ଇମଂ ରଜ୍ଜଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅନୁସାସ, ମା ଖୋ ଅଧମ୍ମକାରଂ କାରେସୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେସି, ନ କୋଚି ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଲଭତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୁଖଧୋୱନଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାୟକଭତ୍ତନୀହାରକାଦୀହି ।

ତତୋ ଅଦ୍ଧମାସମତ୍ତେ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେ ମହେସୀ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ରାଜା ଉୟ୍ୟାନଗମନବଲଦସ୍ସନନାଟକାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ନ ଦିସ୍ସତି, କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ତସ୍ସା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପାହେସି – ‘‘ରଜ୍ଜେ ପଟିଚ୍ଛିତେ ଅହମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛିତା ହୋମି, ଏତୁ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେତୂ’’ତି । ସୋ ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ଥକେତ୍ୱା ‘‘ଅସୱନୀୟମେତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ସା ପୁନପି ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନଂ ସନ୍ତଜ୍ଜାପେସି ‘‘ୟଦି ନ କରୋସି, ଠାନାପି ତଂ ଚାୱେମି । ଜୀୱିତାପି ତଂ ୱୋରୋପେମୀ’’ତି । ସୋ ଭୀତୋ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ଦଳ୍ହନିଚ୍ଛୟୋ, କଦାଚି ଏୱମ୍ପି କାରାପେୟ୍ୟା’’ତି । ଏକଦିୱସଂ ରହୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସିରିସୟନେ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସା ପୁଞ୍ଞୱତୀ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା, ସୋ ତସ୍ସା ସମ୍ଫସ୍ସରାଗେନ ରତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ସଙ୍କିତସଙ୍କିତୋୱ ଅଗମାସି । ଅନୁକ୍କମେନ ଅତ୍ତନୋ ଘରସାମିକୋ ୱିୟ ନିବ୍ବିସଙ୍କୋ ପୱିସିତୁମାରଦ୍ଧୋ ।

ତତୋ ରାଜମନୁସ୍ସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ନ ସଦ୍ଦହତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ଆରୋଚେସୁଂ, ତତୋ ରାଜା ନିଲୀନୋ ସୟମେୱ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ତେ ‘‘ଅୟଂ ରାଜାପରାଧିକୋ ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦଂ ଅରହତି, ପାଦଚ୍ଛେଦଂ ଅରହତୀ’’ତି ୟାୱ ସୂଲେ ଉତ୍ତାସନଂ, ତାୱ ସବ୍ବକମ୍ମକାରଣାନି ନିଦ୍ଦିସିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ଏତସ୍ସ ୱଧବନ୍ଧନତାଳନେ ମୟ୍ହଂ ୱିହିଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ପାଣାତିପାତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଧନହରଣେ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଲଂ ଏୱରୂପେହି କତେହି, ଇମଂ ମମ ରଜ୍ଜା ନିକ୍କଡ୍ଢଥା’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚା ତଂ ନିବ୍ବିସୟଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧନସାରଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଦାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପରୱିସୟଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ରାଜା ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦେୱ, ଇଚ୍ଛାମି ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅମଚ୍ଚୋ କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସାସୋ ତଂ ରାଜାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ମହାରାଜ, ଅମକ୍ଖିକଂ ମଧୁଂ ପସ୍ସାମି, ତଂ ଖାଦନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏତଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେତୁକାମୋ ଭଣତୀ’’ତି ନ ସୁଣାତି । ସୋ ଅନ୍ତରଂ ଲଭିତ୍ୱା ପୁନପି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଅୱୋଚ । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ‘‘କିଂ ମଂ ନେତ୍ୱା ମାରେତୁକାମୋସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ମା, ଦେୱ, ଏୱଂ ଅୱଚ, ୟଦି ନ ସଦ୍ଦହସି, ମନୁସ୍ସେ ପେସେହୀ’’ତି । ସୋ ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗୋପୁରଂ ଖଣିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସୟନଘରେ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ।

ରାଜା ଦିସ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଚୋରା ମୟଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ରାଜା ତେସଂ ଧନଂ ଦାପେତ୍ୱା ‘‘ମା ପୁନ ଏୱଂ ଅକତ୍ଥା’’ତି ଓୱଦିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ପୁନପି ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଥେୱ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ‘‘ସୀଲୱା ରାଜା’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ସୀମନ୍ତରେ ଏକଂ ନଗରଂ ଉପଗମ୍ମ ତତ୍ଥ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପାହେସି ‘‘ନଗରଂ ୱା ମେ ଦେହି, ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ସୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚାପେସି – ‘‘ଆଣାପେତୁ, ଦେୱ, ‘କିଂ ୟୁଜ୍ଝାମି, ଉଦାହୁ ନଗରଂ ଦେମୀ’’’ତି । ରାଜା ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ନଗରଂ ଦତ୍ୱା ଇଧାଗଚ୍ଛା’’ତି ପେସେସି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ପଟିରାଜାପି ତଂ ନଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୱସେସନଗରେସୁପି ତଥେୱ ଦୂତଂ ପେସେସି । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ତଥେୱ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେନ ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ଇଧାଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ବାରାଣସିଂ ଆଗମଂସୁ ।

ତତୋ ଅମଚ୍ଚା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ତେନ ସହ ୟୁଜ୍ଝମା’’ତି । ରାଜା ‘‘ମମ ପାଣାତିପାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱାରେସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ତଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଧେୱ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ନାନାଉପାୟେହି ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ମହାରାଜା’’ତି ଗନ୍ତୁମାରଦ୍ଧା । ରାଜା ‘‘ସଚେ ସତ୍ତମାରଣପ୍ପହରଣୱିଲୁମ୍ପନକମ୍ମଂ ନ କରୋଥ, ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଭଣତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ନ, ଦେୱ, କରୋମ, ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଲାପେମା’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଘଟେସୁ ଦୀପେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ପଟିରାଜା ତଂ ଦିୱସଂ ବାରାଣସିସମୀପେ ନଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି କିନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ସନ୍ନାହଂ ମୋଚାପେତ୍ୱା ପମତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି ସଦ୍ଧିଂ ବଲକାୟେନ । ତତୋ ଅମଚ୍ଚା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତରାଜାନଂ ଆଦାୟ ପଟିରଞ୍ଞୋ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଘଟେହି ଦୀପେ ନୀହରାପେତ୍ୱା ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ ଅକଂସୁ । ପଟିରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚୋ ମହାବଲକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ଅତ୍ତନୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି ଅମକ୍ଖିକଂ ମଧୁଂ ଖାଦାହୀ’’ତି ମହାସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ତଥା ଦୁତିୟୋପି ତତିୟୋପି । ପଟିରାଜା ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜି । ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସତାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ । ସୋ ‘‘ପରୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଅମିତ୍ତହତ୍ଥଂ ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ତଂ ତଂ ୱିପ୍ପଲପିତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ‘‘ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା, ଉପରୋଧଂ ନ କରେୟ୍ୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖମାପେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ଖମ, ମହାରାଜ, ମୟ୍ହଂ ଅପରାଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି, ଖମାମି ତେ’’ତି ଆହ । ସୋ ରଞ୍ଞା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ସମୀପେୟେୱ ଜନପଦେ ରଜ୍ଜଂ ଲଭି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହାୟକା ଅହେସୁଂ ।

ଅଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଦ୍ୱେପି ସେନା ସମ୍ମୋଦମାନା ଏକତୋ ଠିତା ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମେୱେକସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣାୟ ଅସ୍ମିଂ ମହାଜନକାୟେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତବିନ୍ଦୁ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅହୋ ସାଧୁ, ଅହୋ ସୁଟ୍ଠୁ, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ, ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ମେତ୍ତାଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୁତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନଂ ଅମଚ୍ଚା ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ୟାନକାଲୋ, ମହାରାଜ, ୱିଜିତବଲକାୟସ୍ସ ସକ୍କାରୋ କାତବ୍ବୋ, ପରାଜିତବଲକାୟସ୍ସ ଭତ୍ତପରିବ୍ବୟୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ, ଭଣେ, ରାଜା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନାମାହ’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ ଦେୱୋ ଭଣତି, ନ ଏଦିସା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘କୀଦିସା, ଭଣେ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା’’ତି ? ‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସମସ୍ସୂ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୟୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ସୀସଂ ପରାମସି, ତାୱଦେୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରଧାୟି, ପବ୍ବଜିତୱେସୋ ପାତୁରହୋସି । ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସମସ୍ସୁ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତୋ ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରସଦିସୋ ଅହୋସି । ସୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧତୋ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ନିସୀଦି । ଅମଚ୍ଚା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, କଥଂ ଅଧିଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ୟତୋ ଅସ୍ସ ମେତ୍ତାଝାନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି, ତଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉଦାନଗାଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରଣଗାଥଞ୍ଚ ଇମଂୟେୱ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୂତି ଅନୱସେସେସୁ । ଭୂତେସୂତି ସତ୍ତେସୁ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ । ନିଧାୟାତି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଦଣ୍ଡନ୍ତି କାୟୱଚୀମନୋଦଣ୍ଡଂ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ହି ଦଣ୍ଡୟତୀତି ଦଣ୍ଡଂ, ବାଧେତି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ଚ । ପହରଣଦଣ୍ଡୋ ଏୱ ୱା ଦଣ୍ଡୋ, ତଂ ନିଧାୟାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିହେଠୟନ୍ତି ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରମ୍ପୀତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ସବ୍ବଭୂତାନଂ । ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ରଜୋ, ଖେତ୍ତଜୋ, ଦିନ୍ନକୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କୁତୋ ସହାୟନ୍ତି ସହାୟଂ ପନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି କୁତୋ ଏୱ ଏତଂ ।

ଏକୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ, ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ତଣ୍ହାୟ ପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ, ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ । ସମଣସହସ୍ସସ୍ସାପି ହି ମଜ୍ଝେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗିହିସଂୟୋଜନସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଏକୋ, ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ । ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଇରିୟତି ୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ ।

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।

ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) –

ଏୱଂ ତଣ୍ହାପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ । ସବ୍ବକିଲେସାସ୍ସ ପହୀନା ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି ଏୱଂ ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ । ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୂ ସାମଂୟେୱ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ।

ଚରେତି ୟା ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଇରିୟାପଥଚରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଆୟତନଚରିୟା, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀନଂ ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସତିଚରିୟା, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ସମାଧିଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣଚରିୟା, ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ମଗ୍ଗଚରିୟା, ଅଧିଗତପ୍ଫଲାନଂ ଚତୂସୁ ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ ପତ୍ତିଚରିୟା, ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ତତ୍ଥ ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକାନନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚରିୟାତି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ଇରିୟାପଥଚରିୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୮) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାହି ଚରିୟାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟା ଇମା ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଚରତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱୀରିୟେନ ଚରତି, ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସତିୟା ଚରତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାଧିନା ଚରତି, ପଜାନନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଚରତି, ୱିଜାନନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟତନ୍ତୀତି ଆୟତନଚରିୟାୟ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିସେସଚରିୟାୟ ଚରତୀତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୮) ଏୱଂ ଅପରାପି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତାହିପି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥ ଖଗ୍ଗୱିସାଣଂ ନାମ ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗଂ । କପ୍ପ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ, ଇଧ ପନାୟଂ ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ, ଭୋ, କିର ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ୱିୟ ପଟିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଅଧିପ୍ପାୟାନୁସନ୍ଧିତୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଦଣ୍ଡୋ ଭୂତେସୁ ପୱତ୍ତିୟମାନୋ ଅହିତୋ ହୋତି, ତଂ ତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତନେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ମେତ୍ତାୟ ପରହିତୂପସଂହାରେନ ଚ ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ, ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ଏୱ ଚ ୟଥା ଅନିହିତଦଣ୍ଡା ସତ୍ତା ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ୱିହେଠୟନ୍ତି, ତଥା ଅୱିହେଠୟଂ, ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ ଇମଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନମାଗମ୍ମ ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ୱେଦନାଗତଂ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଗତଂ ତଞ୍ଚ ତଦନୁସାରେନେୱ ତଦଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଇମଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ଅୟଂ ତାୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅନୁସନ୍ଧି – ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଦାନି, ଭନ୍ତେ, କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ? ତତୋ ତେନ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା କତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ‘‘ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁନ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି । ଅଥ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଆହ ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ସବ୍ବଂ । ତତ୍ରାଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇଦାନି ଅତ୍ରଜାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, କୁତୋ ପନ ତୁମ୍ହାଦିସଂ ସହାୟଂ । ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେସୁପି ୟୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁଂ ମାଦିସୋ ୱା ହୋତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅଥ ୱା ତେହି ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଏକଚରିୟାୟ ଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି – ‘‘ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପେକ୍ଖମାନସ୍ସେୱ ମହାଜନସ୍ସ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଦନଂ ଅଗମାସି ।

ଗନ୍ଧମାଦନୋ ନାମ ହିମୱତି ଚୂଳକାଳପବ୍ବତଂ ମହାକାଳପବ୍ବତଂ ନାଗପଲିୱେଠନଂ ଚନ୍ଦଗବ୍ଭଂ ସୂରିୟଗବ୍ଭଂ ସୁୱଣ୍ଣପସ୍ସଂ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତନ୍ତି ସତ୍ତ ପବ୍ବତେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦମୂଲକଂ ନାମ ପବ୍ଭାରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନୋକାସୋ, ତିସ୍ସୋ ଚ ଗୁହାୟୋ – ସୁୱଣ୍ଣଗୁହା, ମଣିଗୁହା, ରଜତଗୁହାତି। ତତ୍ଥ ମଣିଗୁହାଦ୍ୱାରେ ମଞ୍ଜୂସକୋ ନାମ ରୁକ୍ଖୋ ୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ, ୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ । ସୋ ୟତ୍ତକାନି ଉଦକେ ୱା ଥଲେ ୱା ପୁପ୍ଫାନି, ସବ୍ବାନି ତାନି ପୁପ୍ଫୟତି, ୱିସେସେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଗମନଦିୱସେ । ତସ୍ସୂପରିତୋ ସବ୍ବରତନମାଳୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମଜ୍ଜନକୱାତୋ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତି, ସମକରଣୱାତୋ ସବ୍ବରତନମୟୱାଲୁକଂ ସମଂ କରୋତି, ସିଞ୍ଚନକୱାତୋ ଅନୋତତ୍ତଦହତୋ ଆନେତ୍ୱା ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚତି, ସୁଗନ୍ଧକରଣୱାତୋ ହିମୱନ୍ତତୋ ସବ୍ବେସଂ ସୁଗନ୍ଧରୁକ୍ଖାନଂ ଗନ୍ଧେ ଆନେତି, ଓଚିନକୱାତୋ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପାତେତି, ସନ୍ଥରକୱାତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସନ୍ଥରତି । ସଦା ସୁପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ ଚେତ୍ଥ ଆସନାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଦିୱସେ, ଉପୋସଥଦିୱସେ ଚ ସବ୍ବେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ପକତି । ଅୟଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦତି । ତତୋ ସଚେ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେପି ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦନ୍ତି । ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି । ତତୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଅଧୁନାଗତପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥାୟ ‘‘କଥମଧିଗତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତଦାପି ସୋ ତମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଉଦାନବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଭାସତି । ପୁନ ଭଗୱାପି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପୁଟ୍ଠୋ ତମେୱ ଗାଥଂ ଭାସତି । ଆନନ୍ଦୋପି ସଙ୍ଗୀତିୟନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକା ଗାଥା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ, ମଞ୍ଜୂସକମାଳେ, ଆନନ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛିତକାଲେ, ସଙ୍ଗୀତିୟନ୍ତି ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭାସିତା ହୋତୀତି ।

ପଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୨.ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସାତି ଗାଥା କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ପୁରିମନୟେନେୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଠମଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣସମ୍ମସନଂ କତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅନଧିଗମ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱଡ୍ଢମାନୋ ୟତୋ ପଭୁତି ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ, ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ୱିସେସଂ ଅଞ୍ଞାସି । ତଦୁପାଦାୟ ଇତ୍ଥୀନଂ ହତ୍ଥେ ନ ରମତି, ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନମଣ୍ଡନାଦିମତ୍ତମ୍ପି ନ ସାଦିୟତି । ତଂ ପୁରିସା ଏୱ ପୋସେନ୍ତି । ଥଞ୍ଞପାୟନକାଲେ ଧାତିୟୋ କଞ୍ଚୁକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରିସୱେସେନ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେନ୍ତି । ସୋ ଇତ୍ଥୀନଂ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱା ରୋଦତି, ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋପି ଇତ୍ଥିୟୋ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି । ତେନ ତଂ ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ ।

ତସ୍ମିଂ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକେ ଜାତେ ରାଜା ‘‘କୁଲୱଂସଂ ସଣ୍ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ନାନାକୁଲେହି ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା କଞ୍ଞାୟୋ ଆନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି ‘‘କୁମାରଂ ରମାପେହୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ଉପାୟେନ ତଂ ରମାପେତୁକାମୋ ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ନାଟକାନି ପୟୋଜାପେସି । କୁମାରୋ ଗୀତୱାଦିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସେସୋ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ତୱେସୋ, ଦେୱ, ନାଟକିତ୍ଥୀନଂ ସଦ୍ଦୋ, ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଈଦିସାନି ନାଟକାନି ହୋନ୍ତି । ଅଭିରମ, ଦେୱ, ମହାପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଆହ । କୁମାରୋ ଅମଚ୍ଚଂ ଦଣ୍ଡେନ ତାଳାପେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେସି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା କୁମାରସ୍ସ ମାତରା ସହ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁମାରଂ ଖମାପେତ୍ୱା ପୁନ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି । କୁମାରୋ ତେହି ଅତିନିପ୍ପୀଳିୟମାନୋ ସେଟ୍ଠସୁୱଣ୍ଣଂ ଦତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରେ ଆଣାପେସି ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ କରୋଥା’’ତି । ତେ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତସଦିସଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ କରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ । କୁମାରୋ ଦିସ୍ୱା ୱିମ୍ହୟେନ ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ପେସେସି – ‘‘ୟଦି ଈଦିସିଂ ଇତ୍ଥିଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମାତାପିତରୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ଅୱସ୍ସଂ ତେନ ସହ କତପୁଞ୍ଞା କାଚି ଦାରିକା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚାନଂ ଅପ୍ପେସୁଂ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଈଦିସିଂ ଦାରିକଂ ଗୱେସଥା’’ତି । ତେ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋଳସମହାଜନପଦେ ୱିଚରନ୍ତା ତଂ ତଂ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକତିତ୍ଥାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନସମୂହଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେୱତଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ଠପେତ୍ୱା ନାନାପୁପ୍ଫୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ‘‘ୟଦି କେନଚି ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସ୍ସତୀ’’ତି ? ଏତେନୁପାୟେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମଦ୍ଦରଟ୍ଠା ସବ୍ବଜନପଦେ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା ତଂ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଅୱମଞ୍ଞମାନା ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଂସୁ ।

ତତୋ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ମଦ୍ଦରଟ୍ଠମ୍ପି ତାୱ ଗଚ୍ଛାମ, ମା ନୋ ବାରାଣସିଂ ପୱିଟ୍ଠେପି ରାଜା ପୁନ ପେସେସୀ’’ତି ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଂ ଅଗମଂସୁ । ସାଗଲନଗରେ ଚ ମଦ୍ଦୱୋ ନାମ ରାଜା । ତସ୍ସ ଧୀତା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ଅଭିରୂପା ଅହୋସି । ତସ୍ସା ୱଣ୍ଣଦାସିୟୋ ନ୍ହାନୋଦକତ୍ଥାୟ ତିତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅମଚ୍ଚେହି ଠପିତଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହେ ଉଦକତ୍ଥାୟ ପେସେତ୍ୱା ରାଜପୁତ୍ତୀ ସୟମେୱ ଆଗତା’’ତି ଭଣନ୍ତିୟୋ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ସାମିନୀ, ଅମ୍ହାକଂ ସାମିନୀ ଇତୋ ଅଭିରୂପତରା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅମଚ୍ଚା ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁରୂପେନ ନୟେନ ଦାରିକଂ ୟାଚିଂସୁ । ସୋପି ଅଦାସି । ତେ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପାହେସୁଂ – ‘‘ଲଦ୍ଧା, ଦେୱ, କୁମାରିକା, ସାମଂ ଆଗଚ୍ଛଥ, ଉଦାହୁ ଅମ୍ହେୱ ଆନେମା’’ତି । ସୋ ‘‘ମୟି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଜନପଦପୀଳା ଭୱିସ୍ସତି, ତୁମ୍ହେୱ ନଂ ଆନେଥା’’ତି ପେସେସି ।

ଅମଚ୍ଚାପି ଦାରିକଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ପାହେସୁଂ – ‘‘ଲଦ୍ଧା ସୁୱଣ୍ଣରୂପସଦିସା କୁମାରିକା’’ତି । କୁମାରୋ ସୁତ୍ୱାୱ ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପଠମଜ୍ଝାନା ପରିହାୟି । ସୋ ଦୂତପରମ୍ପରାୟ ପେସେସି – ‘‘ସୀଘଂ ଆନେଥ, ସୀଘଂ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ବାରାଣସିଂ ପତ୍ୱା ବହିନଗରେ ଠିତା ରଞ୍ଞୋ ପେସେସୁଂ – ‘‘ଅଜ୍ଜେୱ ପୱିସିତବ୍ବଂ, ନୋ’’ତି । ରାଜା ‘‘ସେଟ୍ଠକୁଲା ଆନୀତା ଦାରିକା, ମଙ୍ଗଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ମହାସକ୍କାରେନ ପୱେସେସ୍ସାମ, ଉୟ୍ୟାନଂ ତାୱ ନଂ ନେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ସା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲା କୁମାରିକା ୟାନୁଗ୍ଘାଟେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହା ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନୱାତରୋଗା ମିଲାତମାଲା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ କାଲମକାସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ସକ୍କାରା ପରିଭଟ୍ଠମ୍ହା’’ତି ପରିଦେୱିଂସୁ । ରାଜା ଚ ନାଗରା ଚ ‘‘କୁଲୱଂସୋ ୱିନଟ୍ଠୋ’’ତି ପରିଦେୱିଂସୁ । ସକଲନଗରଂ କୋଲାହଲଂ ଅହୋସି । କୁମାରସ୍ସ ସୁତମତ୍ତେୟେୱ ମହାସୋକୋ ଉଦପାଦି ।

ତତୋ କୁମାରୋ ସୋକସ୍ସ ମୂଲଂ ଖନିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ସୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସୋକୋ ନାମ ନ ଅଜାତସ୍ସ ହୋତି, ଜାତସ୍ସ ପନ ହୋତି । ତସ୍ମା ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୋକୋ । ଜାତି ପନ କିଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ? ଭୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତୀ’’ତି । ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାୱନାନୁଭାୱେନ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଅମଚ୍ଚା ତଂ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ତମାନସଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ମା ସୋଚି, ଦେୱ, ମହନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ସୁନ୍ଦରତରଂ କଞ୍ଞଂ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନ ସୋଚାମି, ନିସ୍ସୋକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତପୁରିମଗାଥାସଦିସମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଗାଥାୱଣ୍ଣନଂ ।

ଗାଥାୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସାତି ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନସୱନକାୟସମୁଲ୍ଲପନସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୀହଳଦୀପେ କାଳଦୀଘୱାପୀ ଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣୱିହାରୱାସିଦୀଘଭାଣକଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା କେନଚି ଉପାୟେନ ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା କାଲଙ୍କତା କୁଟୁମ୍ବିୟଧୀତା ଚ ତସ୍ସା ନିୱାସନଚୋଳଖଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପଂ ୱତ୍ଥଂ ଧାରିନିୟା ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନାଲଭି’’ନ୍ତି ଫଲିତହଦୟୋ କାଲଙ୍କତୋ । ସୋ ଏୱ ଦହରୋ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ପରେହି ପନ କଥିୟମାନଂ ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ୱା ହସିତଲପିତଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ରାପି ଗିରିଗାମୱାସିକମ୍ମାରଧୀତାୟ ପଞ୍ଚହି କୁମାରିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ପଦୁମସ୍ସରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ମାଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ ଗାୟନ୍ତିୟା ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କାମରାଗେନ ୱିସେସା ପରିହାୟିତ୍ୱା ବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚଗ୍ଗଳଲେଣୱାସୀ ତିସ୍ସଦହରୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଙ୍ଗପରାମସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଧମ୍ମଭାସନଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚ ରାଜଧୀତା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ମହାୱିହାରେ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି । ତତ୍ଥ ମହାଜନୋ ଆଗତୋ, ରାଜାପି ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ରାଜଧୀତାୟ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅଗମାସି । ତତୋ ରାଜଧୀତାୟ ତସ୍ସ ରୂପଞ୍ଚ ସରଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଦହରସ୍ସାପି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପାପେସି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଆଲିଙ୍ଗିଂସୁ । ପୁନ ସାଣିପାକାରଂ ଅପନେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତା ଦ୍ୱେପି କାଲଙ୍କତେୟେୱ ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ।

ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପନସମୁଲ୍ଲପନୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ପନ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗକରଣେ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଏତେସୁ ପାରାଜିକପ୍ପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ମରିଚୱଟ୍ଟିନାମମହାୱିହାରମହେ କିର ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିଅଭୟରାଜା ମହାଦାନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଉଭତୋସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସତି । ତତ୍ଥ ଉଣ୍ହୟାଗୁୟା ଦିନ୍ନାୟ ସଙ୍ଘନୱକସାମଣେରୀ ଅନାଧାରକସ୍ସ ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ସାମଣେରସ୍ସ ଦନ୍ତୱଲୟଂ ଦତ୍ୱା ସମୁଲ୍ଲପନମକାସି । ତେ ଉଭୋପି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ପରତୀରଂ ଗତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୁଲ୍ଲପନେନ ପୁବ୍ବସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ସଞ୍ଜାତସିନେହା ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ପାରାଜିକା ଅହେସୁନ୍ତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ସଂସଗ୍ଗେ ୟେନ କେନଚି ସଂସଗ୍ଗେନ ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ଭୱତି ସ୍ନେହୋ, ପୁରିମରାଗପଚ୍ଚୟୋ ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି ତମେୱ ସ୍ନେହଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକଂ ସୋକପରିଦେୱାଦିନାନପ୍ପକାରକଂ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପହୋତି ପଭୱତି ଜାୟତି ।

ଅପରେ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ସଂସଗ୍ଗୋ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ତତୋ ସ୍ନେହୋ, ସ୍ନେହଦୁକ୍ଖମିଦନ୍ତି । ଏୱମତ୍ଥପ୍ପଭେଦଂ ଇମଂ ଅଡ୍ଢଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆହ – ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ୟମିଦଂ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପହୋତି, ତମେୱ ସ୍ନେହଂ ଅନୁଗତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଂ ଖନନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେହି ଦାନି, ଭନ୍ତେ, କିଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ସୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ ୱା ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ତଂ ‘‘ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ‘ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସ ଭୱତି ସ୍ନେହୋ, ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି’, ଏୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଅହମଧିଗତୋତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସ୍ନେହୱସେନ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।

ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୩.ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସମଣଧମ୍ମୋ ୱରୋ, ରଜ୍ଜଂ ୱର’’ନ୍ତି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚାନଂ ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଧମ୍ମେନ ସମେନ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତାପି ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧମ୍ମେନ କରୋନ୍ତି । ତେ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ସାମିକେ ପରାଜୟନ୍ତା ଏକଦା ଅଞ୍ଞତରଂ ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ ପରାଜେସୁଂ । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତକାରକେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଦୁତିୟଦିୱସେ ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତତୋ ମହାଜନା – ‘‘ଅମଚ୍ଚା, ଦେୱ, ସାମିକେ ଅସାମିକେ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତା ମହାୟୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅକଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତୁଂ ନିସିନ୍ନୋ । ତେନ ସଦ୍ଦେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନ ସକ୍କୋତି ଅପ୍ପେତୁଂ । ସୋ ‘‘କିଂ ମେ ରଜ୍ଜେନ, ସମଣଧମ୍ମୋ ୱର’’ନ୍ତି ରଜ୍ଜସୁଖଂ ପହାୟ ପୁନ ସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ମିତ୍ତା। ସୁହଦୟଭାୱେନ ସୁହଜ୍ଜା। କେଚି ଏକନ୍ତହିତକାମତାୟ ମିତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି ନ ସୁହଜ୍ଜା । କେଚି ଗମନାଗମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସମୁଲ୍ଲାପାଦୀସୁ, ହଦୟସୁଖଜନନେନ ସୁହଜ୍ଜାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ମିତ୍ତା । କେଚି ତଦୁଭୟୱସେନ ସୁହଜ୍ଜା ଚେୱ ମିତ୍ତା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେ ଦୁୱିଧା ଅଗାରିୟା ଚ ଅନଗାରିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟା ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି ଉପକାରୋ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ ଅନୁକମ୍ପକୋତି । ଅନଗାରିୟା ୱିସେସେନ ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟିନୋ ଏୱ । ତେ ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଉପକାରୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପମତ୍ତଂ ରକ୍ଖତି, ପମତ୍ତସ୍ସ ସାପତେୟ୍ୟଂ ରକ୍ଖତି, ଭୀତସ୍ସ ସରଣଂ ହୋତି, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ତଦ୍ଦିଗୁଣଂ ଭୋଗଂ ଅନୁପ୍ପଦେତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧) ।

ତଥା –

‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ପରିଗୂହତି, ଆପଦାସୁ ନ ୱିଜହତି, ଜୀୱିତଂପିସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ହୋତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୨) ।

ତଥା –

‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅନୁକମ୍ପକୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଭୱେନସ୍ସ ନ ନନ୍ଦତି, ଭୱେନସ୍ସ ନନ୍ଦତି, ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ନିୱାରେତି, ୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ପସଂସତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୪) ।

ତଥା –

‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ମିତ୍ତା ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପାପା ନିୱାରେତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେତି, ଅସ୍ସୁତଂ ସାୱେତି, ସଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୩) ।

ତେସ୍ୱିଧ ଅଗାରିୟା ଅଧିପ୍ପେତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି ଅନୁଦୟମାନୋ, ତେସଂ ସୁଖଂ ଉପସଂହରିତୁକାମୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପହରିତୁକାମୋ ଚ ।

ହାପେତି ଅତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥୱସେନ ତିୱିଧଂ, ତଥା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥୱସେନାପି ତିୱିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଲଦ୍ଧୱିନାସନେନ ଅଲଦ୍ଧାନୁପ୍ପାଦନେନାତି ଦ୍ୱିଧାପି ହାପେତି ୱିନାସେତି । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱାମି, ଏସ ମେ ଗତି, ଏସ ମେ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ନୀଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ‘‘ଇମେ ମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱନ୍ତି, ଅହଂ ତେସଂ ଗତି, ଅହଂ ତେସଂ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଏୱଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ ଅତ୍ଥହାପନଭୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମାପତ୍ତିହାନିଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସନ୍ଥୱେତି ତିୱିଧୋ ସନ୍ଥୱୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସତପଭେଦାପି ତଣ୍ହା ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଭେଦାପି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିସନ୍ଥୱୋ, ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ମିତ୍ତାନୁକମ୍ପନା ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ । ତେସୁ ସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନ ହିସ୍ସ ସମାପତ୍ତି ପରିହୀନା । ତେନାହ – ‘‘ଏତଂ ଭୟଂ ସନ୍ଥୱେ ପେକ୍ଖମାନୋ ଅହଂ ଅଧିଗତୋ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।

ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୪.ୱଂସୋ ୱିସାଲୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ତୟୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଇତରେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚନ୍ତରାଜକୁଲେସୁ । ତେ ଉଭୋପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱସନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ମୟଂ କିଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନା କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ‘‘ତତିୟୋ କୁହି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଗୁଣେ ସରିତ୍ୱା ‘‘ସୋ ପକତିୟାୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଓୱାଦକୋ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ ପାପଗରହୀ, ହନ୍ଦ, ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆରୋଚେମା’’ତି ଓକାସଂ ଗୱେସନ୍ତା ତଂ ଏକଦିୱସଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ୱେଳୁଗୁମ୍ବମୂଲେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ମହାଜନୋ ଅତିତ୍ତୋ ରାଜଦସ୍ସନେନ ରାଜାନଂ ଉଲ୍ଲୋକେତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ମମ ଦସ୍ସନେ ବ୍ୟାପାରଂ ନ କରୋତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସ ତେସୁ ସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ଓରୁୟ୍ହ ସନ୍ତେନ ଆଚାରେନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, କିଂ ନାମ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତେ ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଅସଜ୍ଜମାନା ନାମା’’ତି ଆହଂସୁ। ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅସଜ୍ଜମାନାତି ଏତସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ଅଲଗ୍ଗନତ୍ଥୋ, ମହାରାଜା’’ତି । ତତୋ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ମହାରାଜ, ଇମଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ସବ୍ବସୋ ମୂଲଖନ୍ଧସାଖାନୁସାଖାହି ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅସିହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୋ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ, ଏୱମେୱ ତ୍ୱଂ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଜଟାୟ ଜଟିତୋ ଆସତ୍ତୱିସତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱିଲଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ୱା ପନସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝଗତୋପି ଅୟଂ ୱଂସକଳୀରୋ ଅସଞ୍ଜାତସାଖତ୍ତା କେନଚି ଅଲଗ୍ଗୋୱ ଠିତୋ, ସକ୍କା ଚ ପନ ଅଗ୍ଗେ ୱା ମୂଲେ ୱା ଛେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ, ଏୱମେୱ ମୟଂ କତ୍ଥଚି ଅସଜ୍ଜମାନା ସବ୍ବା ଦିସା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ତାୱଦେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ଏୱ ରଞ୍ଞୋ ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ପୁରିମନୟେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ୱଂସୋତି ୱେଳୁ । ୱିସାଲୋତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ । ୱ-କାରୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ଏୱ-କାରୋ ୱା ଅୟଂ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଏତ୍ଥ ଏ-କାରୋ ନଟ୍ଠା । ତସ୍ସ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଂ ପଚ୍ଛା ୟୋଜେସ୍ସାମ । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ୱିସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗୋ ଜଟିତୋ ସଂସିବ୍ବିତୋ । ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚାତି ପୁତ୍ତଧୀତୁଭରିୟାସୁ । ୟା ଅପେକ୍ଖାତି ୟା ତଣ୍ହା ୟୋ ସିନେହୋ । ୱଂସକ୍କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ୱଂସକଳୀରୋ ୱିୟ ଅଲଗ୍ଗମାନୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ୱଂସୋ ୱିସାଲୋ ୱିସତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି, ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା, ସାପି ଏୱଂ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି, ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ଏୱ । ସ୍ୱାହଂ ତାୟ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅପେକ୍ଖୱା ୱିସାଲୋ ୱଂସୋ ୱିୟ ୱିସତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଅପେକ୍ଖଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅୟଂ ୱଂସକଳୀରୋୱ ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଲାଭାଦୀସୁ ୱା କାମଭୱାଦୀସୁ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱଂସକ୍କଳୀରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୫.ମିଗୋଅରଞ୍ଞମ୍ହୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୟୋଗାୱଚରୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ ମହାଭୋଗେ । ସୋ ସୁଭଗୋ ଅହୋସି, ତତୋ ପରଦାରିକୋ ହୁତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପକ୍କାୱସେସେନ ସେଟ୍ଠିଭରିୟାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଇତ୍ଥୀ ହୁତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ନିରୟତୋ ଆଗତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଗତ୍ତାନି ଉଣ୍ହାନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ଡୟ୍ହମାନେନ ଉଦରେନ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ତଂ ଗବ୍ଭଂ ଧାରେତ୍ୱା କାଲେନ ଦାରିକଂ ୱିଜାୟି । ସା ଜାତଦିୱସତୋ ପଭୁତି ମାତାପିତୂନଂ ସେସବନ୍ଧୁପରିଜନାନଞ୍ଚ ଦେସ୍ସା ଅହୋସି । ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଚ ୟମ୍ହି କୁଲେ ଦିନ୍ନା, ତତ୍ଥାପି ସାମିକସସ୍ସୁସସୁରାନଂ ଦେସ୍ସାୱ ଅହୋସି ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା । ଅଥ ନକ୍ଖତ୍ତେ ଘୋସିତେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କୀଳିତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱେସିଂ ଆନେତ୍ୱା କୀଳତି । ସା ତଂ ଦାସୀନଂ ସନ୍ତିକା ସୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅନୁନୟିତ୍ୱା ଚ ଆହ – ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଇତ୍ଥୀ ନାମ ସଚେପି ଦସନ୍ନଂ ରାଜୂନଂ କନିଟ୍ଠା ହୋତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ୱା ଧୀତା, ତଥାପି ସାମିକସ୍ସ ପେସନକରା ହୋତି । ସାମିକେ ଅନାଲପନ୍ତେ ସୂଲେ ଆରୋପିତା ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ସଚେ ଅହଂ ଅନୁଗ୍ଗହାରହା ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବା, ନୋ ଚେ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା । ଅତ୍ତନୋ ଞାତିକୁଲଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ – ‘‘ହୋତୁ, ଭଦ୍ଦେ, ମା ସୋଚି କୀଳନସଜ୍ଜା ହୋହି, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ । ସେଟ୍ଠିଧୀତା ତାୱତ୍ତକେନ ସଲ୍ଲାପମତ୍ତେନ ଉସ୍ସାହଜାତା ‘‘ସ୍ୱେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି ବହୁଂ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଂ ପଟିୟାଦେତି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ କୀଳନଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ । ସା ‘‘ଇଦାନି ପେସେସ୍ସତି, ଇଦାନି ପେସେସ୍ସତୀ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ନିସିନ୍ନା ଉସ୍ସୂରଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ତେ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ତଂ ସବ୍ବଂ ପଟିୟାଦିତଂ ଆଦାୟ ୟାନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧା ।

ଅଥ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖଂ ଚରିସ୍ସାମା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟି ଇମିସ୍ସା ସଦ୍ଧାକାରଂ କାରେତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପବ୍ଭାରସମୀପେ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମନୋସିଲାତଲେ ଠତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଟିପଥେ ଓରୁୟ୍ହ ବାରାଣସିଂ ଅଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଦାସିୟୋ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ୟାନା ଓରୁୟ୍ହ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ସବ୍ବରସସମ୍ପନ୍ନେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ପୂରେତ୍ୱା ପଦୁମପୁପ୍ଫେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାପି ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫକଲାପହତ୍ଥା ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟଥା ଇଦଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଏୱାହଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପପଜ୍ଜାମି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମହାଜନସ୍ସ ପିୟା ଭୱେୟ୍ୟଂ ମନାପା’’ତି । ଏୱଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ପତ୍ଥେସି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍ଖୋ ଗବ୍ଭୱାସୋ, ତଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ଏୱ ପଟିସନ୍ଧି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ତତିୟମ୍ପି ପତ୍ଥେସି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ମାତୁଗାମୋ, ଚକ୍କୱତ୍ତିଧୀତାପି ପରୱସଂ ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଅହଂ ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ପୁରିସୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ପତ୍ଥେସି – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରିୟୋସାନେ ତୁମ୍ହେହି ପତ୍ତଂ ଅମତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଚତୁରୋ ପଣିଧୀ କତ୍ୱା ତଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫକଲାପଂ ପୂଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପୁପ୍ଫସଦିସୋ ଏୱ ମେ ଗନ୍ଧୋ ଚେୱ ୱଣ୍ଣୋ ଚ ହୋତୂ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ଚମଂ ପଣିଧିଂ ଅକାସି ।

ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପତ୍ତଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫକଲାପଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା –

‘‘ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ ।

ସବ୍ବେ ପୂରେନ୍ତୁ ସଙ୍କପ୍ପା, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା’’ତି ॥ –

ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିଧୀତା ମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପସ୍ସତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ତଂ ପସ୍ସନ୍ତିୟା ମହତୀ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଭୱନ୍ତରେ କତଂ ଅକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଅନୋକାସତାୟ ପରିକ୍ଖୀଣଂ ଚିଞ୍ଚମ୍ବିଲଧୋତତମ୍ବଲୋହଭାଜନମିୱ ସୁଦ୍ଧା ଜାତା । ତାୱଦେୱସ୍ସା ପତିକୁଲେ ଞାତିକୁଲେ ଚ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ତୁଟ୍ଠୋ । ‘‘କିଂ କରୋମା’’ତି ପିୟୱଚନାନି ଚ ପଣ୍ଣାକାରାନି ଚ ପେସେସି । ସାମିକୋପି ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି – ‘‘ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ସୀଘଂ ଆନେଥ, ଅହଂ ୱିସ୍ସରିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଆଗତୋ’’ତି । ତତୋ ପଭୁତି ଚ ନଂ ଉରେ ୱିଲିତ୍ତଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ଆମୁତ୍ତମୁତ୍ତାହାରଂ ୱିୟ ପୁପ୍ଫମାଲା ୱିୟ ଚ ପିୟାୟନ୍ତୋ ପରିହରି । ସା ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଇସ୍ସରିୟଭୋଗୟୁତ୍ତସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ପୁରିସଭାୱେନ ଦେୱଲୋକେ ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପଦୁମପୁପ୍ଫଗବ୍ଭେ ଏୱ ଗଚ୍ଛତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ନିସୀଦନ୍ତୋପି ସୟନ୍ତୋପି ପଦୁମପୁପ୍ଫଗବ୍ଭେୟେୱ ସୟତି । ‘‘ମହାପଦୁମଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ନଂ ୱୋହରିଂସୁ । ଏୱଂ ସୋ ତେନ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ଛ ଦେୱଲୋକେ ଏୱ ସଂସରତି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ୱୀସତି ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ତାସୁ ଏକାପି ପୁତ୍ତଂ ନ ଲଭତି । ଅମଚ୍ଚା ରାଜାନଂ ୱିଞ୍ଞାପେସୁଂ – ‘‘ଦେୱ, କୁଲୱଂସାନୁପାଲକୋ ପୁତ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅତ୍ରଜେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଖେତ୍ତଜୋପି କୁଲୱଂସଧରୋ ହୋତୀ’’ତି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମହେସିଂ ଅୱସେସା ଇତ୍ଥିୟୋ ସତ୍ତାହଂ ଧମ୍ମନାଟକଂ କରୋଥା’’ତି ୟଥାକାମଂ ବହି ଚରାପେସି, ତଥାପି ପୁତ୍ତଂ ନାଲତ୍ଥ । ପୁନ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ମହେସୀ ନାମ ପୁଞ୍ଞେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସବ୍ବଇତ୍ଥୀନଂ ଅଗ୍ଗା, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଦେୱୋ ମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି । ରାଜା ମହେସିୟା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ସା ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ୟା ଇତ୍ଥୀ ସୀଲୱତୀ ସଚ୍ଚୱାଦିନୀ, ସା ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତାୟ କୁତୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆୱଜ୍ଜେସି, ସୀଲୱତିୟା ରାଜଧୀତାୟ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତିୟା ପୁତ୍ତପତ୍ଥନାଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ସକ୍କସ୍ସ ଆସନଂ ସଂକମ୍ପି ।

ଅଥ ସକ୍କୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା – ‘‘ସୀଲୱତିୟା ରାଜଧୀତାୟ ପୁତ୍ତୱରଂ ଦେମୀ’’ତି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱିୟା ସମ୍ମୁଖେ ଠିତୋ ‘‘କିଂ ୱରେସି, ଦେୱୀ’’ତି ? ‘‘ପୁତ୍ତଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଦମ୍ମି ତେ, ଦେୱି, ପୁତ୍ତଂ, ମା ଚିନ୍ତୟୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତ୍ଥ ଖୀଣାୟୁକୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ମହାପଦୁମୋ ଉପରିଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିମାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତାତ ମହାପଦୁମ, ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ୟାଚି । ସୋ ‘‘ମା ଏୱଂ, ମହାରାଜ, ଭଣ, ଜେଗୁଚ୍ଛିତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ’’ତି। ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତବ୍ବା, ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖୋ, ମହାରାଜ, ଗବ୍ଭୱାସୋ, ନ ସକ୍କୋମି ତତ୍ଥ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ତାତ, ତେ ଗବ୍ଭୱାସୋ ନତ୍ଥି, ତଥା ହି ତ୍ୱଂ କମ୍ମମକାସି, ୟଥା ପଦୁମଗବ୍ଭେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସସି, ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଧିୱାସେସି ।

ସୋ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନେ ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ମହେସୀ ସୁପିନନ୍ତେନ ୱୀସତିଇତ୍ଥିସହସ୍ସପରିୱୁତା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ପୁତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧା ୱିୟ ଅହୋସି । ସା ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସୀଲାନି ରକ୍ଖମାନା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ଅଦ୍ଦସ, ତଂ ନେୱ ତୀରେ ହୋତି ନ ଗମ୍ଭୀରେ । ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସା ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସା ସୟଂ ଏୱ ଓତରିତ୍ୱା ତଂ ପୁପ୍ଫଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ପୁପ୍ଫେ ଗହିତମତ୍ତେୟେୱ ପତ୍ତାନି ୱିକସିଂସୁ । ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣପଟିମଂ ୱିୟ ଦାରକଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ମହାଜନୋ ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତେସି । ରଞ୍ଞୋ ଚ ପେସେସି । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୋକାସଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଉୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମଞ୍ଚ ଅମ୍ହାକଂୟେୱ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଖେତ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ଖେତ୍ତଜୋ ନାମାୟଂ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୱୀସତିସହସ୍ସଇତ୍ଥିୟୋ ଧାତିକିଚ୍ଚଂ କାରେସି । ୟା ୟା କୁମାରସ୍ସ ରୁଚିଂ ଞତ୍ୱା ପତ୍ଥିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଖାଦାପେତି, ସା ସା ସହସ୍ସଂ ଲଭତି । ସକଲବାରାଣସୀ ଚଲିତା, ସବ୍ବୋ ଜନୋ କୁମାରସ୍ସ ପଣ୍ଣାକାରସହସ୍ସାନି ପେସେସି । କୁମାରୋ ତଂ ତଂ ଅତିନେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଖାଦ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଭୋଜନେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ଗୋପୁରଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲାଖାଗୁଳକେନ କୀଳତି ।

ତଦା ଅଞ୍ଞତରୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ବାରାଣସିଂ ନିସ୍ସାୟ ଇସିପତନେ ୱସତି । ସୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସେନାସନୱତ୍ତସରୀରପରିକମ୍ମମନସିକାରାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କୁମାରସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏସ ପୁବ୍ବେ କିଂ କମ୍ମଂ କରୀ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ‘‘ମାଦିସସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ଚତସ୍ସୋ ପତ୍ଥନା ପତ୍ଥେସି, ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସିଦ୍ଧା, ଏକା ତାୱ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖାଚାରୱସେନ କୁମାରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସମଣ, ମା ଇଧ ଆଗଚ୍ଛି, ଇମେ ହି ତମ୍ପି ‘ଇମଂ ଖାଦ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜା’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଏକୱଚନେନେୱ ତତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ପରିଜନଂ ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ମୟା ୱୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ ନିୱତ୍ତୋ, କୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ ମମା’’ତି । ସୋ ତେହି ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ କୋଧପରାୟଣା ହୋନ୍ତି, ପରେନ ପସନ୍ନମନେନ ୟଂ ଦିନ୍ନଂ, ତେନ ୟାପେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଏୱରୂପୋ ନାମ ସମଣୋ, ଖମାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ହତ୍ଥିଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମିଗୟୂଥଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିନ୍ନାମେତେ’’ତି ? ‘‘ଏତେ, ସାମି, ମିଗା ନାମା’’ତି । ‘‘ଏତେସଂ ‘ଇମଂ ଖାଦଥ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜଥ, ଇମଂ ସାୟଥା’ତି ୱତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ନତ୍ଥି, ସାମି, ୟତ୍ଥ ତିଣୋଦକଂ ସୁଲଭଂ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀ’’ତି ।

କୁମାରୋ ‘‘ୟଥା ଇମେ ଅରକ୍ଖିୟମାନାୱ ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତି, କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ୱସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋପି ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଞତ୍ୱା ସେନାସନମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଚଙ୍କମନଞ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ଏକଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରୋକାସଞ୍ଚ ପଣ୍ଣସାଲଞ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପୱିସନପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନପଦନିକ୍ଖେପଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପଦେସଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଟ୍ଠକତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱସତି ମଞ୍ଞେ ଏତ୍ଥ ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପରିଜନେନ ଭାସିତଂ ସୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପାତୋପି ସୋ ସମଣୋ ଦୁସ୍ସତି, ଇଦାନି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଅକ୍କନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଦୁସ୍ସେୟ୍ୟ, ଇଧେୱ ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥା’’ତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ଓରୁୟ୍ହ ଏକକୋୱ ସେନାସନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱତ୍ତସୀସେନ ସୁସମ୍ମଟ୍ଠୋକାସେ ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୋ ଦାନାୟଂ ସମଣୋ ଏତ୍ଥ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ନ ୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଚିନ୍ତେସି, ଅଦ୍ଧାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ହିତମେୱ ଚିନ୍ତେସି ମଞ୍ଞେ’’ତି ପସନ୍ନମାନସୋ ଚଙ୍କମଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଦୂରୀକତପୁଥୁୱିତକ୍କୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାସାଣଫଲକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତଏକଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ପୁରୋହିତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଗଗନତଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।

ତତ୍ଥ ମିଗୋତି ଦ୍ୱେ ମିଗା – ଏଣୀମିଗୋ ଚ ପସଦମିଗୋ ଚ । ଅପିଚ ସବ୍ବେସଂ ଆରଞ୍ଞିକାନଂ ଚତୁପ୍ପଦାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ପସଦମିଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋତି ୱଦନ୍ତି । ଅରଞ୍ଞମ୍ହୀତି ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ, ଇଧ ପନ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଉୟ୍ୟାନମ୍ହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ଅବଦ୍ଧୋତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହି ଅବଦ୍ଧୋ, ଏତେନ ୱିସ୍ସତ୍ଥଚରିୟଂ ଦୀପେତି । ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ୱୋଚରାୟାତି ୟେନ ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତେନ ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗୋଚରାୟ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରଞ୍ଞକୋ ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞେ ପୱନେ ଚରମାନୋ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ତିଟ୍ଠତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ନିସୀଦତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅନାପାଥଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତମକାସି ମାରଂ ଅପଦଂ, ୱଧିତ୍ୱା ମାରଚକ୍ଖୁଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ ପାପିମତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୭; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ସେରିତନ୍ତି ସଚ୍ଛନ୍ଦୱୁତ୍ତିତଂ ଅପରାୟତ୍ତତଂ ୱା, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ଅବଦ୍ଧୋ ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ, ତଥା କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ତଣ୍ହାବନ୍ଧନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟନ୍ତି । ୱିଞ୍ଞୂ ପଣ୍ଡିତୋ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଏକୋ ଚରେତି ।

ମିଗୋଅରଞ୍ଞଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୬.ଆମନ୍ତନା ହୋତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ମହାଉପଟ୍ଠାନସମୟେ ଅମଚ୍ଚା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତେସୁ ଏକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ଦେୱ, ସୋତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏକମନ୍ତଂ ଗମନଂ ୟାଚି । ସୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅଗମାସି । ପୁନ ଏକୋ ମହାଉପଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନଂ ୟାଚି, ଏକୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନଂ, ଏକୋ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟଂ ନିସିନ୍ନଂ, ଏକୋ ସୁୱଣ୍ଣରଥେ ନିସିନ୍ନଂ, ଏକୋ ସିୱିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୟାଚି । ରାଜା ତତୋ ଓରୋହିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଅପରୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୟାଚି, ତସ୍ସପି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଏକମନ୍ତଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ସୋ ତେହି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ଅମଚ୍ଚା ଇସ୍ସରିୟେନ ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ତେସୁ ଏକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ, ମହାରାଜ, ଜନପଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି । ରାଜା ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଭଣତି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ ତଂ ଜନପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କଲହଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଉଭୋପି ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୋସଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ନ ସକ୍କା ଇମେ ତୋସେତୁ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଲୋଭେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସୋ ପୁରିମନୟେନ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଅଭାସି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସହାୟମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ ଦିୱାସେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେ ୱାସେ ଚ, ମହାଉପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଠାନେ ଚ, ଉୟ୍ୟାନଗମନସଙ୍ଖାତେ ଗମନେ ଚ, ଜନପଦଚାରିକସଙ୍ଖାତାୟ ଚାରିକାୟ ଚ, ‘‘ଇଦଂ ମେ ସୁଣ, ଇଦଂ ମେ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଥା ତଥା ଆମନ୍ତନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୟଂ ଅରିୟଜନସେୱିତା ଅନେକାନିସଂସା ଏକନ୍ତସୁଖା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଲୋଭାଭିଭୂତେହି ସବ୍ବକାପୁରିସେହି ଅନଭିପତ୍ଥିତା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଂ ଅନଭିଜ୍ଝିତଂ ପରେସଂ ଅୱସୱତ୍ତନେନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ସେରିତଞ୍ଚ ପେକ୍ଖମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋସ୍ମି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଆମନ୍ତନାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୭.ଖିଡ୍ଡାରତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଏକପୁତ୍ତକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ପିୟୋ ଅହୋସି ମନାପୋ ପାଣସମୋ, ରାଜା ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ପୁତ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ୱତ୍ତତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଗତୋ । କୁମାରୋପି ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ବ୍ୟାଧିନା ମତୋ । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ପୁତ୍ତସିନେହେନ ରଞ୍ଞୋ ହଦୟମ୍ପି ଫଲେୟ୍ୟା’’ତି ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ନଂ ଝାପେସୁଂ । ରାଜା ଉୟ୍ୟାନେ ସୁରାମଦେନ ମତ୍ତୋ ପୁତ୍ତଂ ନେୱ ସରତି, ତଥା ଦୁତିୟଦିୱସେପି ନ୍ହାନଭୋଜନୱେଲାସୁ । ଅଥ ଭୁତ୍ତାୱୀ ନିସିନ୍ନୋ ସରିତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତଂ ମେ ଆନେଥା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଅନୁରୂପେନ ୱିଧାନେନ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ସୋକାଭିଭୂତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ମନସାକାସି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସେସଂ ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଗାଥାୟତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ – ଖିଡ୍ଡାତି କୀଳନା । ସା ଦୁୱିଧା ହୋତି କାୟିକା ଚ ୱାଚସିକା ଚ । ତତ୍ଥ କାୟିକା ନାମ ହତ୍ଥୀହିପି କୀଳନ୍ତି, ଅସ୍ସେହିପି ରଥେହିପି ଧନୂହିପି ଥରୂହିପୀତି ଏୱମାଦି । ୱାଚସିକା ନାମ ଗୀତଂ ସିଲୋକଭଣନଂ ମୁଖଭେରିଆଲମ୍ବରଭେରୀତି ଏୱମାଦି । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ୱିପୁଲନ୍ତି ୟାୱ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅହଚ୍ଚ ଠାନେନ ସକଲତ୍ତଭାୱବ୍ୟାପକଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ। ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନାପି ଚେତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ।

ଖିଡ୍ଡାରତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୮.ଚାତୁଦ୍ଦିସୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିରାଜା ଅହୋସି, ସେସା ପାକତିକରାଜାନୋ । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱସନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱଂସକ୍କଳୀରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ସହାୟଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓକାସଂ ଗୱେସନ୍ତି । ସୋ ଚ ରାଜା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ରତ୍ତିୟା ଉବ୍ବିଜ୍ଜତି, ଭୀତୋ ୱିସ୍ସରଂ କରୋତି, ମହାତଲେ ଧାୱତି । ପୁରୋହିତେନ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତୋପି ‘‘କୁତୋ ମେ, ଆଚରିୟ, ସୁଖ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ପୁରୋହିତୋପି ‘‘ଅୟଂ ରୋଗୋ ନ ସକ୍କା ୟେନ କେନଚି ଉଦ୍ଧଂ ୱିରେଚନାଦିନା ଭେସଜ୍ଜକମ୍ମେନ ୱିନେତୁଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ ଖାଦନୂପାୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରଜ୍ଜହାନିଜୀୱିତନ୍ତରାୟାଦୀନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଏତଂ, ମହାରାଜା’’ତି ରାଜାନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉବ୍ବେଜେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଏତ୍ତକେ ଚ ଏତ୍ତକେ ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୟୋ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦତ୍ୱା ୟଞ୍ଞୋ ୟଜିତବ୍ବୋ’’ତି ୟଞ୍ଞୟଜନେ ସମାଦପେସି ।

ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅନେକାନି ପାଣସହସ୍ସାନି ୟଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡିୟମାନାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ କତେ ଦୁବ୍ବୋଧନେୟ୍ୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ ନଂ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପେକ୍ଖାମା’’ତି ୱଂସକ୍କଳୀରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନା ରାଜଙ୍ଗଣେ ପଟିପାଟିୟା ଅଗମଂସୁ । ରାଜା ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତୋ ରାଜଙ୍ଗଣଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ତେ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି, ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସ ସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଭୋଜେତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚେ ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଚାତୁଦ୍ଦିସା ନାମା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଚାତୁଦ୍ଦିସାତି ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚି କୁତୋଚି ଭୟଂ ୱା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ୱା ଅମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ତଂ ଭୟଂ କିଂ କାରଣା ନ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ମେତ୍ତଂ ଭାୱେମ, କରୁଣଂ ଭାୱେମ, ମୁଦିତଂ ଭାୱେମ, ଉପେକ୍ଖଂ ଭାୱେମ । ତେନ ନୋ ତଂ ଭୟଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅଗମଂସୁ ।

ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ସମଣା ‘ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ଭୟଂ ନ ହୋତୀ’ତି ଭଣନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନ ଅନେକସହସ୍ସପାଣୱଧଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, କେସଂ ନୁ ଖୋ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ? ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସମଣା ସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନ ଅସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ । ନ ସକ୍କା ଖୋ ପନ ଅସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱିତୁଂ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ଏୱ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ହିତଫରଣେନ ଚିତ୍ତେନ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି – ‘‘ସବ୍ବେ ପାଣେ ମୁଞ୍ଚଥ, ସୀତାନି ପାନୀୟାନି ପିୱନ୍ତୁ, ହରିତାନି ତିଣାନି ଖାଦନ୍ତୁ, ସୀତୋ ଚ ୱାତୋ ତେସଂ ଉପୱାୟତୂ’’ତି। ତେ ତଥା ଅକଂସୁ ।

ତତୋ ରାଜା ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ୱଚନେନ ପାପକମ୍ମତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଅମଚ୍ଚେହି ଚ ଭୋଜନୱେଲାୟଂ ‘‘ଭୁଞ୍ଜ, ମହାରାଜ, କାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୟଥାସୁଖୱିହାରୀ, ‘‘ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ୱା ନୟେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାୟ ଫରିତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ତାସୁ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ଭୟେନ ନ ପଟିହନତୀତି ଅପ୍ପଟିଘୋ । ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ ଚ । ଇତରୀତରେନାତି ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀତି ଏତ୍ଥ ପରିସ୍ସୟନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତାନି, ପରିହାପେନ୍ତି ୱା ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତାନି ୱା ପଟିଚ୍ଚ ସୟନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ବାହିରାନଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଞ୍ଚ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ କାୟଚିତ୍ତୁପଦ୍ଦୱାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ପରିସ୍ସୟେ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଚ ୱୀରିୟାଦୀହି ଧମ୍ମେହି ଚ ସହତୀତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା । ଥଦ୍ଧଭାୱକରଭୟାଭାୱେନ ଅଛମ୍ଭୀ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତେ ଚତ୍ତାରୋ ସମଣା, ଏୱଂ ଇତରୀତରେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଏତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନେ ସନ୍ତୋସେ ଠିତୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ପଟିହନନଭୟାଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି । ସୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା, ଅପ୍ପଟିଘତ୍ତା ଅଛମ୍ଭୀ ଚ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପଟିପତ୍ତିଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ଅଥ ୱା ତେ ସମଣା ୱିୟ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ହୋତୀତି ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ଚାତୁଦ୍ଦିସଭାୱଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋମ୍ହି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଈଦିସଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତାୟ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅପ୍ପଟିଘତାୟ ଚ ଅଛମ୍ଭୀ ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଚାତୁଦ୍ଦିସଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯୯.ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସୀ କାଲମକାସି । ତତୋ ୱୀତିୱତ୍ତେସୁ ସୋକଦିୱସେସୁ ଏକଦିୱସଂ ଅମଚ୍ଚା ‘‘ରାଜୂନଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସାଧୁ ଦେୱୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦେୱିଂ ଆନେତୂ’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ତେ ପରିୟେସନ୍ତା ସାମନ୍ତରଜ୍ଜେ ରାଜା ମତୋ, ତସ୍ସ ଦେୱୀ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସତି, ସା ଚ ଗବ୍ଭିନୀ ଅହୋସି, ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଅୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁରୂପା’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ୟାଚିଂସୁ । ସା ‘‘ଗବ୍ଭିନୀ ନାମ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅମନାପା ହୋତି । ସଚେ ଆଗମେଥ, ୟାୱ ୱିଜାୟାମି, ଏୱଂ ସାଧୁ । ନୋ ଚେ, ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟେସଥା’’ତି ଆହ । ତେ ରଞ୍ଞୋପି ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ଗବ୍ଭିନୀପି ହୋତୁ, ଆନେଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଆନେସୁଂ । ରାଜା ତଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମହେସିୟା ଭୋଗଂ ଅଦାସି, ତସ୍ସା ପରିଜନାନଞ୍ଚ ନାନାୱିଧେହି ପଣ୍ଣାକାରେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସା କାଲେନ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ରାଜା ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଅଙ୍କେ ଚ ଉରେ ଚ କତ୍ୱା ୱିହରତି । ତଦା ଦେୱିୟା ପରିଜନା ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ରାଜା ଅତିୱିୟ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, କୁମାରେ ଅତିୱିସ୍ସାସଂ କରୋତି, ହନ୍ଦ, ନଂ ପରିଭିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି ।

ତତୋ କୁମାରଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ, ନ ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ । ମା ଏତ୍ଥ ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜୀ’’ତି । ଅଥ କୁମାରୋ ‘‘ଏହି ପୁତ୍ତା’’ତି ରଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ହତ୍ଥେନ ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ରାଜାନଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ରାଜା ‘‘କିଂ କାରଣ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଏତେ ମୟା ସଙ୍ଗହିତାପି ପଟିକ୍କୂଲୱୁତ୍ତିନୋ ଏୱା’’ତି ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ । ‘‘ରାଜା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଅମଚ୍ଚପରିଜନାପି ବହୂ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ସପରିଜନୋ ରାଜା ପବ୍ବଜିତୋପି ମନୁସ୍ସା ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ଉପନେନ୍ତି, ରାଜା ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଦାପେସି । ତତ୍ଥ ୟେ ସୁନ୍ଦରଂ ଲଭନ୍ତି, ତେ ତୁସ୍ସନ୍ତି । ଇତରେ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ପରିୱେଣାଦୀନି ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତା ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତି, ଲୂଖଭତ୍ତଂ ଜିଣ୍ଣୱତ୍ଥଞ୍ଚ ଲଭାମା’’ତି । ସୋ ତମ୍ପି ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଦୀୟମାନାପି ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଅହୋ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପରିସା’’ତି ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଏକୋୱ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତତ୍ଥ ଆଗତେହି ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି । ସା ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟା ଏୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପବ୍ବଜିତାପି ଏକେ, ୟେ ଅସନ୍ତୋସାଭିଭୂତା, ତଥାୱିଧା ଏୱ ଚ ଅଥୋ ଗହଟ୍ଠା ଘରମାୱସନ୍ତା । ଏତାହଂ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହଭାୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୦.ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଚାତୁମାସିକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମେ ମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ନୀଲଘନପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନଂ କୋୱିଳାରରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋୱିଳାରମୂଲେ ମମ ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି । ପୁନ ଗିମ୍ହାନଂ ମଜ୍ଝିମେ ମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ, ତଦା କୋୱିଳାରୋ ପୁପ୍ଫିତୋ ହୋତି, ତଦାପି ତଥେୱ ଅକାସି । ପୁନପି ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ଗତୋ, ତଦା କୋୱିଳାରୋ ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହୋତି, ତଦାପି ରାଜା ଅଦିସ୍ୱାୱ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ ତତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ ଆଣାପେସି । ଅମଚ୍ଚା ଜାନନ୍ତାପି ରଞ୍ଞୋ ଆଣତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ସୋ ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ଅୟଂ ପୁବ୍ବେ ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ମଣିମୟୋ ୱିୟ ଅଭିରୂପଦସ୍ସନୋ ଅହୋସି, ତତୋ ମଣିୱଣ୍ଣସାଖନ୍ତରେ ଠପିତପୱାଳଙ୍କୁରସଦିସେହି ପୁପ୍ଫେହି ସସ୍ସିରିକଦସ୍ସନୋ ଅହୋସି, ମୁତ୍ତଜାଲସଦିସୱାଲିକାକିଣ୍ଣୋ ଚସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭୂମିଭାଗୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନୋ ରତ୍ତକମ୍ବଲସନ୍ଥତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ନାମଜ୍ଜ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ସାଖାମତ୍ତାୱସେସୋ ଠିତୋ, ଅହୋ ଜରାୟ ଉପହତୋ କୋୱିଳାରୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପାଦିଣ୍ଣମ୍ପି ତାୟ ଜରାୟ ହଞ୍ଞତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଉପାଦିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭି । ତଦନୁସାରେନେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ଚ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋୱ ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ କୋୱିଳାରୋ ୱିୟ ଅପଗତଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥୟମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ମିଂ ସୟନତଲେ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତତୋ ଗମନକାଲେ ଅମଚ୍ଚେହି ‘‘କାଲୋ, ଦେୱ, ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି କେସମସ୍ସୁଓଦାତୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନପୁତ୍ତଦାରଦାସିଦାସାଦୀନି । ଏତାନି ଗିହିଭାୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋତି ପତିତପତ୍ତୋ । ଛେତ୍ୱାନାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୱୀରୋତି ମଗ୍ଗୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଗିହିବନ୍ଧନାନୀତି କାମବନ୍ଧନାନି । କାମା ହି ଗିହୀନଂ ବନ୍ଧନାନି । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଓରୋପୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା କୋୱିଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତୟମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

କୋୱିଳାରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୦୧-୨.ସଚେଲଭେଥାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ, କନିଟ୍ଠୋ ପୁରୋହିତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତେ ଏକଦିୱସଂୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଦିୱସମେୱ ମାତୁ କୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସହପଂସୁକୀଳକା ସହାୟକା ଅହେସୁଂ । ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞୱା ଅହୋସି । ସୋ ରାଜପୁତ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ସମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ତୱ ପିତୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିସ୍ସସି, ଅହଂ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନଂ, ସୁସିକ୍ଖିତେନ ଚ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ସକ୍କା, ଏହି ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ଉଭୋପି ୟଞ୍ଞୋପଚିତା ହୁତ୍ୱା ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖଂ ଚରମାନା ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦଗାମଂ ଗତା । ତଞ୍ଚ ଗାମଂ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ପୱିସିଂସୁ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ୱା ଉସ୍ସାହଜାତା ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଣୀତଂ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଉପନାମେତ୍ୱା ପୂଜେନ୍ତି । ତେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅମ୍ହେହି ସଦିସା ଉଚ୍ଚାକୁଲିକା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପି ଚ ପନିମେ ମନୁସ୍ସା ୟଦି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦେନ୍ତି, ୟଦି ନିଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଦେନ୍ତି, ଇମେସଂ ପନ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଏୱରୂପଂ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ଏତେ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନନ୍ତି, ହନ୍ଦ, ନେସଂ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି । ତେ ମନୁସ୍ସେସୁ ପଟିକ୍କନ୍ତେସୁ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ୟଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ସିପ୍ପଂ ଜାନାଥ, ତଂ ଅମ୍ହେହି ସିକ୍ଖାପେଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ‘‘ନ ସକ୍କା ଅପବ୍ବଜିତେନ ସିକ୍ଖିତୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତତୋ ନେସଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ‘‘ଏୱଂ ୱୋ ନିୱାସେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ଏକୀଭାୱାଭିରତି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକେନେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ଏକେନ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏକେନ ଠାତବ୍ବଂ, ଏକେନ ସୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଟିୟେକ୍କଂ ପଣ୍ଣସାଲଂ ଅଦଂସୁ, ତତୋ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଭୁତି ଚିତ୍ତସମାଧାନଂ ଲଦ୍ଧା ଝାନଂ ପଟିଲଭି । ରାଜପୁତ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ସମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ଇଧ ନିସୀଦା’’ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇମସ୍ସ କିର, ସମ୍ମ, ସିପ୍ପସ୍ସ ଏକୀଭାୱାଭିରତି ନିପ୍ଫତ୍ତୀ’’ତି ? ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ, ସମ୍ମ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନୋକାସଂ ଏୱ ଗଚ୍ଛ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ମୁହୁତ୍ତକେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତୋ ।

ତତୋ ନଂ ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ତଥେୱ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଗତେ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ କମ୍ମଂ ହାପେତି ମମ ଚ, ଇଧାଭିକ୍ଖଣଂ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ସୋ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଇତରୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟେୱ ନିସିନ୍ନୋ ପୁନପି ମୁହୁତ୍ତକେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ମଗ୍ଗନ୍ତୋପି ତଂ ଅଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଆଦାୟ ଆଗତୋପି ମଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭତି, ସୋ ଦାନି ମୟି ଆଗତେ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଅଦାତୁକାମୋ ଅପକ୍କମି । ଅହୋ ଅରେ, ଚିତ୍ତ, ନ ଲଜ୍ଜସି, ୟଂ ମଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇଧାନେସି, ନ ସୋ ଦାନି ତେ ୱସେ ୱତ୍ତିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତଂୟେୱ ମମ ୱସେ ୱତ୍ତାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ଇତରୋପି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଗମାସି । ତେ ଉଭୋପି ମନୋସିଲାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଇମା ଉଦାନଗାଥାୟୋ ଅଭାସିଂସୁ ।

ତତ୍ଥ ନିପକନ୍ତି ପକତିନିପକଂ ପଣ୍ଡିତଂ କସିଣପରିକମ୍ମାଦିକୁସଲଂ । ସାଧୁୱିହାରିନ୍ତି ଅପ୍ପନାୱିହାରେନ ୱା ଉପଚାରେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତଂ । ଧୀରନ୍ତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ନିପକତ୍ତେନ ଧିତିସମ୍ପଦା ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧିତି ନାମ ଅସିଥିଲପରକ୍କମତା, ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅପିଚ ଧିକ୍କତପାପୋତିପି ଧୀରୋ । ରାଜାୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟାତି ୟଥା ପକତିରାଜା ‘‘ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଅନତ୍ଥାୱହ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରତି, ଏୱଂ ବାଲସହାୟଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ । ଅଥ ୱା ରାଜାୱ ରଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥା ସୁତସୋମୋ ରାଜା ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରି, ୟଥା ଚ ମହାଜନକୋ ରାଜା, ଏୱଂ ଏକୋ ଚରୀତି ଅୟମ୍ପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।

ସହାୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୩.ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୟାୱ ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିସଜ୍ଜା, ତାୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସଗାଥାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିସଦିସା ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ସୋ ରାଜା ରତ୍ତିୟା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉବ୍ବିଜ୍ଜି, ନ ତଥା ଅୟଂ, ନେୱସ୍ସ ୟଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ଅହୋସି । ସୋ ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଆସନେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋ ନାମା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋତି ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ନିବ୍ବିକାରା ଭୁଞ୍ଜାମ, ମହାରାଜା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମେ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ‘ଏଦିସା ୱା ନୋ ୱା’’’ତି ? ତଂ ଦିୱସଂ କଣାଜକେନ ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟେନ ପରିୱିସି । ତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅମତଂ ୱିୟ ନିବ୍ବିକାରା ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ଇମେ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ନିବ୍ବିକାରା ହୋନ୍ତି, ପୁନ ସ୍ୱେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେସି । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ତଥେୱାକାସି । ତେପି ତଥେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ଦତ୍ୱା ୱୀମଂସିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁନପି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ପଣୀତେନ ଅତିୱିଚିତ୍ରେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ପରିୱିସି । ତେପି ତଥେୱ ନିବ୍ବିକାରା ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ରାଜା ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେସୁ ତେସୁ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋ ଏତେ, ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମହାରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି । ସା ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । କେୱଲଂ ପନ ସହାୟସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସେଖେହି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପନ୍ନା ସହାୟା ଏୱ ସହାୟସମ୍ପଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟା ଅୟଂ ୱୁତ୍ତା ସହାୟସମ୍ପଦା, ତଂ ସହାୟସମ୍ପଦଂ ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମ, ଏକଂସେନେୱ ଥୋମେମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ସେଟ୍ଠା ସମା ସେୱିତବ୍ବା ସହାୟାତି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦୀହି ସେଟ୍ଠେ ସେୱମାନସ୍ସ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ସମେ ସେୱମାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସାଧାରଣେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ୱିନୋଦନେନ ଚ ଲଦ୍ଧା ନ ପରିହାୟନ୍ତି । ଏତେ ପନ ସହାୟକେ ସେଟ୍ଠେ ଚ ସମେ ଚ ଅଲଦ୍ଧା କୁହନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ପଟିଘାନୁନୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ଚରନ୍ତୋ ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।

ଅଦ୍ଧାପସଂସାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୪.ଦିସ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିୟଂ ରାଜା ଗିମ୍ହସମୟେ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତୋ ଅହୋସି, ସନ୍ତିକେ ଚସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦାସୀ ଗୋସୀତଚନ୍ଦନଂ ପିସତି । ତସ୍ସା ଏକବାହାୟ ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟଂ, ଏକବାହାୟ ଦ୍ୱେ । ତାନି ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତି, ଇତରଂ ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱମେୱ ଗଣୱାସେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା, ଏକୱାସେ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟନା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦାସିଂ ଓଲୋକେସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତା ଦେୱୀ ତଂ ବୀଜୟନ୍ତୀ ଠିତା ହୋତି । ସା ‘‘ୱଣ୍ଣଦାସିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ମଞ୍ଞେ ରାଜା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଦାସିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପିସିତୁମାରଦ୍ଧା । ଅଥସ୍ସା ଚ ଉଭୋସୁ ବାହାସୁ ଅନେକେ ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟା, ତେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟୟନ୍ତା ମହାସଦ୍ଦଂ ଜନୟିଂସୁ । ରାଜା ଅତିସୁଟ୍ଠୁତରଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଂ ଅନୁତ୍ତରସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ନିପନ୍ନଂ ଚନ୍ଦନହତ୍ଥା ଦେୱୀ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଆଲିମ୍ପାମି, ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ଅପେହି, ମା ଆଲିମ୍ପାହୀ’’ତି ଆହ । ସା ‘‘କିସ୍ସ, ମହାରାଜା’’ତି ? ସୋ ‘‘ନାହଂ, ରାଜା’’ତି । ଏୱମେତେସଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ, ତେହିପି ମହାରାଜୱାଦେନ ଆଲପିତୋ ‘‘ନାହଂ, ଭଣେ, ରାଜା’’ତି ଆହ । ସେସଂ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।

ଅୟଂ ପନ ଗାଥାୱଣ୍ଣନା – ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱାତି ଓଲୋକେତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କଞ୍ଚନସ୍ସ । ‘‘ୱଲୟାନୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ସାୱସେସପଦତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ । ପଭସ୍ସରାନୀତି ପଭାସନସୀଲାନି, ଜୁତିମନ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଦିସ୍ୱା ଭୁଜସ୍ମିଂ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଲୟାନି ‘‘ଗଣୱାସେ ସତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା, ଏକୱାସେ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟନା’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୫.ଏୱଂ ଦୁତିୟେନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ଦହରୋୱ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି – ‘‘ଦେୱିଂ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପରିହରଥ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚା – ‘‘ମହାରାଜ, ଅରାଜକଂ ରଜ୍ଜଂ ଅମ୍ହେହି ନ ସକ୍କା ରକ୍ଖିତୁଂ ସାମନ୍ତରାଜାନୋ ଆଗମ୍ମ ୱିଲୁମ୍ପିସ୍ସନ୍ତି, ୟାୱ ଏକୋପି ପୁତ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଆଗମେହୀ’’ତି ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ରାଜା ଅଧିୱାସେସି । ଅଥ ଦେୱୀ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି । ରାଜା ପୁନ ତେ ଆଣାପେସି – ‘‘ଦେୱୀ ଗବ୍ଭିନୀ, ପୁତ୍ତଂ ଜାତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପରିହରଥ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ମହାରାଜ, ଏତଂ, ୟଂ ଦେୱୀ ପୁତ୍ତଂ ୱା ୱିଜାୟିସ୍ସତି, ଧୀତରଂ ୱାତି, ତାୱ ୱିଜାୟନକାଲଂ ଆଗମେହୀ’’ତି ପୁନପି ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଅଥ ସା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତଦାପି ରାଜା ତଥେୱ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି । ଅମଚ୍ଚା ପୁନପି ରାଜାନଂ – ‘‘ଆଗମେହି, ମହାରାଜ, ୟାୱ ପଟିବଲୋ ହୋତୀ’’ତି ବହୂହି କାରଣେହି ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ତତୋ କୁମାରେ ପଟିବଲେ ଜାତେ ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ‘‘ପଟିବଲୋ ଦାନି ଅୟଂ, ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚାନଂ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣତୋ କାସାୟୱତ୍ଥାଦୟୋ ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରେ ଆହରାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରେ ଏୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମହାଜନକୋ ୱିୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗତୋ । ସବ୍ବପରିଜନୋ ନାନପ୍ପକାରଂ ପରିଦେୱମାନୋ ରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ସୋ ରାଜା ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜସୀମା, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ଲେଖଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ଲେଖା ନାତିକ୍କମିତବ୍ବା’’ତି ଆହ। ମହାଜନୋ ଲେଖାୟ ସୀସଂ କତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିପନ୍ନୋ ପରିଦେୱମାନୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଦାନି, ତାତ, ରଞ୍ଞୋ ଆଣା, କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି କୁମାରଂ ଲେଖଂ ଅତିକ୍କମାପେସି । କୁମାରୋ ‘‘ତାତ, ତାତା’’ତି ଧାୱିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ରାଜା କୁମାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମହାଜନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସିଂ, କିଂ ଦାନି ଏକଂ ଦାରକଂ ପରିହରିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତି କୁମାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ୱସିତପଣ୍ଣସାଲଂ ଦିସ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତେନ ।

ତତୋ କୁମାରୋ ୱରସୟନାଦୀସୁ କତପରିଚୟୋ ତିଣସନ୍ଥାରକେ ୱା ରଜ୍ଜୁମଞ୍ଚକେ ୱା ସୟମାନୋ ରୋଦତି । ସୀତୱାତାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ – ‘‘ସୀତଂ ତାତ ଉଣ୍ହଂ ତାତ ମକସା ତାତ ଡଂସନ୍ତି । ଛାତୋମ୍ହି ତାତ, ପିପାସିତୋମ୍ହି ତାତା’’ତି ୱଦତି । ରାଜା ତଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋୟେୱ ରତ୍ତିଂ ୱୀତିନାମେସି । ଦିୱାପିସ୍ସ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଉପନାମେସି, କୁମାରୋ ମିସ୍ସକଭତ୍ତଂ କଙ୍ଗୁୱରକମୁଗ୍ଗାଦିବହୁଲଂ ଅଚ୍ଛାଦେନ୍ତମ୍ପି ତଂ ଜିଘଚ୍ଛାୱସେନ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ଉଣ୍ହେ ଠପିତପଦୁମଂ ୱିୟ ମିଲାୟି । ରାଜା ପନ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ନିବ୍ବିକାରୋ ଭୁଞ୍ଜତି । ତତୋ ସୋ କୁମାରଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନଗରେ, ତାତ, ପଣୀତାହାରୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । କୁମାରୋ ‘‘ଆମ, ତାତା’’ତି । ତତୋ ନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ନିୱତ୍ତି । କୁମାରମାତାପି ଦେୱୀ ‘‘ନ ଦାନି ରାଜା କୁମାରଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଚିରଂ ୱସିସ୍ସତି, କତିପାହେନେୱ ନିୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ଲିଖିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱତିଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ରାଜା ତସ୍ସା ୱତିୟା ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ତେ, ତାତ, ମାତା ନିସିନ୍ନା, ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ପେସେସି । ୟାୱ ସୋ ତଂ ଠାନଂ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି – ‘‘ମା ହେୱ ନଂ କୋଚି ୱିହେଠେୟ୍ୟା’’ତି । କୁମାରୋ ମାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଧାୱନ୍ତୋ ଅଗମାସି ।

ଆରକ୍ଖପୁରିସା କୁମାରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦେୱିୟା ଆରୋଚେସି । ଦେୱୀ ୱୀସତିନାଟକିତ୍ଥିସହସ୍ସପରିୱୁତା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେସି । ରଞ୍ଞୋ ଚ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ରାଜାପି ତାୱଦେୱ ସକୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ମନୁସ୍ସା ରାଜାନଂ ଅଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଂସୁ । ତତୋ ଦେୱୀ ନିରାସାୱ ହୁତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚି । ରାଜାପି ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି । ସା ଅତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନା ଏୱ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥାଧିପ୍ପାୟୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଏକେନ ଦୁତିୟେନ କୁମାରେନ ସୀତୁଣ୍ହାଦୀହି ନିୱେଦେନ୍ତେନ ସହୱାସେନ ତଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱାଚାଭିଲାପୋ ତସ୍ମିଂ ସିନେହୱସେନ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା ଜାତା । ସଚାହଂ ଇମଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ତତୋ ଆୟତିମ୍ପି ତଥେୱ ହେସ୍ସତି, ୟଥା ଇଦାନି, ଏୱଂ ଦୁତିୟେନ ସହ ମମସ୍ସ ୱାଚାଭିଲାପୋ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା। ‘‘ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସା’’ତି ଏତଂଭୟଂ ଆୟତିଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିମଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଆୟତିଭୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୬.କାମା ହି ଚିତ୍ରାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଦହରୋୱ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଲଭି । ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ତୟୋ ପାସାଦା ଅହେସୁଂ । ସୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ଦେୱକୁମାରୋ ୱିୟ ପରିଚାରେତି । ଅଥ ସୋ ଦହରୋୱ ସମାନୋ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତାପିତରୋ ଆପୁଚ୍ଛି, ତେ ନଂ ନିୱାରେନ୍ତି । ସୋ ତଥେୱ ନିବନ୍ଧତି । ପୁନପି ନଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ସୁଖୁମାଲୋ, ଦୁକ୍କରା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଖୁରଧାରାୟ ଉପରି ଚଙ୍କମନସଦିସା’’ତି ନାନପ୍ପକାରେହି ନିୱାରେନ୍ତି । ସୋ ତଥେୱ ନିବନ୍ଧତି । ତେ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ସଚାୟଂ ପବ୍ବଜତି, ଅମ୍ହାକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତି । ସଚେ ନଂ ନିୱାରେମ, ଏତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତି । ଅପିଚ ଅମ୍ହାକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତୁ, ମା ଚ ଏତସ୍ସା’’ତି ଅନୁଜାନିଂସୁ । ତତୋ ସୋ ସବ୍ବଂ ପରିଜନଂ ପରିଦେୱମାନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି । ତସ୍ସ ଉଳାରସେନାସନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ମଞ୍ଚକେ ତଟ୍ଟିକଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟି । ସୋ ୱରସୟନେ କତପରିଚୟୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅତିଦୁକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି । ପଭାତେ ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢା ଅଗ୍ଗାସନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି, ନୱକା ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ଆସନଲୂଖଂ ଭୋଜନଞ୍ଚ । ସୋ ତେନ ଲୂଖଭୋଜନେନାପି ଅତିଦୁକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି । ସୋ କତିପାହଂୟେୱ କିସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବିଜ୍ଜି, ୟଥା ତଂ ଅପରିପକ୍କଗତେ ସମଣଧମ୍ମେ । ତତୋ ମାତାପିତୂନଂ ଦୂତଂ ପେସେତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବଜି । ସୋ କତିପାହଂୟେୱ ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନପି ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି, ତତୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୁନପି ଉପ୍ପବ୍ବଜି । ତତିୟୱାରେ ପନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଇମମେୱ ବ୍ୟାକରଣଗାଥମ୍ପି ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ କାମାତି ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଚ କିଲେସକାମୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ନାମ ପିୟରୂପାଦିଆରମ୍ମଣଧମ୍ମୋ, କିଲେସକାମୋ ନାମ ସବ୍ବୋ ରାଗପ୍ପଭେଦୋ । ଇଧ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ରୂପାଦିଅନେକପ୍ପକାରୱସେନ ଚିତ୍ରା। ଲୋକସ୍ସାଦୱସେନ ମଧୁରା। ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ମନଂ ରମାପେନ୍ତୀତି ମନୋରମା । ୱିରୂପରୂପେନାତି ୱିୱିଧେନ ରୂପେନ, ଅନେକୱିଧେନ ସଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ହି ରୂପାଦିୱସେନ ଚିତ୍ରା, ରୂପାଦୀସୁପି ନୀଲାଦିୱସେନ ୱିୱିଧରୂପା । ଏୱଂ ତେନ ତେନ ୱିରୂପରୂପେନ ତଥା ତଥା ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଭିରମିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ୱା ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁରିମଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

କାମଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୭.ଈତୀ ଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ରଞ୍ଞୋ ଗଣ୍ଡୋ ଉଦପାଦି, ବାଳ୍ହା ୱେଦନା ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ୱେଜ୍ଜା ‘‘ସତ୍ଥକମ୍ମେନ ୱିନା ଫାସୁ ନ ହୋତୀ’’ତି ଭଣନ୍ତି। ରାଜା ତେସଂ ଅଭୟଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥକମ୍ମଂ କାରାପେସି । ତେ ତଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା ନିୱେଦନଂ କତ୍ୱା ୱଣଂ ପିଲୋତିକେନ ବନ୍ଧିଂସୁ । ଲୂଖମଂସାହାରେସୁ ଚ ନଂ ସମ୍ମା ଓୱଦିଂସୁ । ରାଜା ଲୂଖଭୋଜନେନ କିସସରୀରୋ ଅହୋସି, ଗଣ୍ଡୋ ଚସ୍ସ ମିଲାୟି । ସୋ ଫାସୁକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ସିନିଦ୍ଧାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜି, ତେନ ସଞ୍ଜାତବଲୋ ୱିସୟେୟେୱ ପଟିସେୱି, ତସ୍ସ ଗଣ୍ଡୋ ପୁରିମସଭାୱମେୱ ସମ୍ପାପୁଣି । ଏୱଂ ୟାୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସତ୍ଥକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱେଜ୍ଜେହି ପରିୱଜ୍ଜିତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦିତ୍ୱା ମହାରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ସତ୍ତହି ୱସ୍ସେହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଭାସିତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି ।

ତତ୍ଥ ଏତୀତି ଈତି, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅକୁସଲଭାଗୀନଂ ବ୍ୟସନହେତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପି ଏତେ ଅନେକବ୍ୟସନାୱହଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ଥାନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠେନ ଚ ଈତି । ଗଣ୍ଡୋପି ଅସୁଚିଂ ପଗ୍ଘରତି, ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏତେ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନଭାୱତୋ ଚ ଗଣ୍ଡୋ। ଉପଦ୍ଦୱତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ, ଅନତ୍ଥଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅଭିଭୱତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରାଗଗଣ୍ଡାଦୀନମେତମଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପେତେ ଅୱିଦିତନିବ୍ବାନତ୍ଥାୱହହେତୁତାୟ ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱକମ୍ମପରିୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ । ୟସ୍ମା ପନେତେ କିଲେସାତୁରଭାୱଂ ଜନେନ୍ତା ସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଲୋଲୁପ୍ପଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ପାକତିକମେୱ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ଆରୋଗ୍ୟୱିଲୁମ୍ପନଟ୍ଠେନ ରୋଗୋ। ଅବ୍ଭନ୍ତରମନୁପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପନ ଅନ୍ତୋତୁଦନଟ୍ଠେନ ଚ ଦୁନ୍ନୀହରଣୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ସଲ୍ଲଂ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟାୱହନତୋ ଭୟଂ। ମେ ଏତନ୍ତି ମେତଂ। ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଈତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୮.ସୀତଞ୍ଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ସୀତାଲୁକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ତିଣକୁଟିକାୟ ୱିହରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପଦେସେ ସୀତେ ସୀତଂ, ଉଣ୍ହେ ଦଣ୍ହମେୱ ହୋତି ଅବ୍ଭୋକାସତ୍ତା ପଦେସସ୍ସ । ଗୋଚରଗାମେ ଭିକ୍ଖା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ନ ଲବ୍ଭତି, ପାନୀୟମ୍ପି ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ୱାତାତପଡଂସସରୀସପାପି ବାଧେନ୍ତି । ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇତୋ ଅଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତେ ସମ୍ପନ୍ନୋ ପଦେସୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ଏତେ ପରିସ୍ସୟା ନତ୍ଥି, ୟଂନୂନାହଂ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ଫାସୁକଂ ୱିହରନ୍ତେନ ସକ୍କା ସୁଖମଧିଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ? ତସ୍ସ ପୁନ ଅହୋସି – ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ପଚ୍ଚୟଗିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ଏୱରୂପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତାପେନ୍ତି, ନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତନ୍ତି, ନାହଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେସି । ତତୋ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଭାସିତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି ।

ତତ୍ଥ ସୀତଞ୍ଚାତି ସୀତଂ ଦୁୱିଧଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ବାହିରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ, ତଥା ଉଣ୍ହମ୍ପି । ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ଦୀଘଜାତିକା ସରନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ସୀତାଲୁକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦୯.ନାଗୋୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା କାଲଙ୍କତୋ ନିରୟେ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଏୱ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା, ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସେ ହତ୍ଥିୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଦୁମୱଣ୍ଣସକଲସରୀରୋ ଉଳାରୋ ୟୂଥପତି ମହାନାଗୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଓଭଗ୍ଗୋଭଗ୍ଗସାଖାଭଙ୍ଗାନି ହତ୍ଥିଛାପାୱ ଖାଦନ୍ତି, ଓଗାହେପି ନଂ ହତ୍ଥିନିୟୋ କଦ୍ଦମେନ ୱିଲିମ୍ପିଂସୁ, ସବ୍ବଂ ପାଲିଲେୟ୍ୟକନାଗସ୍ସେୱ ଅହୋସି । ସୋ ୟୂଥା ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତତୋ ନଂ ପଦାନୁସାରେନ ୟୂଥା ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି, ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ପକ୍କନ୍ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁୟେୱ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ନତ୍ତକୋ ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ୟଂନୂନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଜାତିୟା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ । ତତ୍ର ସୋ ମଂ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ରତ୍ତିୟଂ ନିଦ୍ଦୁପଗତେ ୟୂଥେ ୟୂଥଂ ପହାୟ ତମେୱ ଉୟ୍ୟାନଂ ପାୱିସି । ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ହତ୍ଥିଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ସେନାୟ ପରିୱାରେସି । ହତ୍ଥୀ ରାଜାନମେୱ ଅଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି । ରାଜା ‘‘ମଂ ଅଭିମୁଖୋ ଏତୀ’’ତି ଖୁରପ୍ପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ହତ୍ଥୀ ‘‘ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାପି ମଂ ଏସୋ’’ତି ମାନୁସିକାୟ ୱାଚାୟ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ମା ମଂ ୱିଜ୍ଝ, ଅହଂ ତେ ଅୟ୍ୟକୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘କିଂ ଭଣସୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛି । ହତ୍ଥୀପି ରଜ୍ଜେ ଚ ନରକେ ଚ ହତ୍ଥିୟୋନିୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ମା ଭାୟି, ମା କଞ୍ଚି ଭିଂସାପେହୀ’’ତି ହତ୍ଥିନୋ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଆରକ୍ଖକେ ଚ ହତ୍ଥିଭଣ୍ଡେ ଚ ଉପଟ୍ଠାପେସି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ‘‘ଅୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପକ୍କାୱସେସେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥାପି ଗଣସଂୱାସସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଅସହନ୍ତୋ ଇଧାଗତୋସି, ଅହୋ ଦୁକ୍ଖୋୱ ଗଣସଂୱାସୋ, ଏକୀଭାୱୋ ଏୱ ପନ ସୁଖୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ଅମଚ୍ଚା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟାନକାଲୋ, ମହାରାଜା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ‘‘ନାହଂ, ରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି । ସା ପଦତ୍ଥତୋ ପାକଟା ଏୱ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ସା ଚ ଖୋ ୟୁତ୍ତିୱସେନେୱ, ନ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ । ୟଥା ଅୟଂ ହତ୍ଥୀ ଅରିୟକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ୱା, ସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ, ଏୱଂ କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରିୟକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗମନେନ, ଆଗୁମକରଣେନ, ପୁନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗମନେନ ଚ ଗୁଣସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ୟୂଥାନି ୱିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ଏକଚରିୟସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଗଣଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୱିହାରସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ୟଥା ୟଥା ସୁଖଂ, ତଥା ତଥା ୟତ୍ତକଂ ୱା ଇଚ୍ଛାମି, ତତ୍ତକଂ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସଂ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ଏକୋ ଚରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚେସ ସୁସଣ୍ଠିତକ୍ଖନ୍ଧମହନ୍ତତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଅସେଖସୀଲକ୍ଖନ୍ଧମହନ୍ତତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ପଦୁମସଦିସଗତ୍ତତାୟ ୱା, ପଦୁମକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପଦୁମସଦିସଉଜୁକତାୟ ୱା, ଅରିୟଜାତିପଦୁମେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ଥାମବଲାଦୀହି ଉଳାରୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରତାଦୀହି ସୀଲସମାଧିନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାଦୀହି ୱା ଉଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି । ଏୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।

ନାଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୦.ଅଟ୍ଠାନତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ପୁତ୍ତୋ ଦହରୋ ଏୱ ସମାନୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ମାତାପିତରୋ ୟାଚି । ମାତାପିତରୋ ନଂ ନିୱାରେନ୍ତି । ସୋ ନିୱାରିୟମାନୋପି ନିବନ୍ଧତିୟେୱ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ୱା ଅନୁଜାନିଂସୁ । ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚ ଉୟ୍ୟାନେୟେୱ ୱସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପଟିଜାନାପେସୁଂ, ସୋ ତଥା ଅକାସି । ତସ୍ସ ମାତା ପାତୋୱ ୱୀସତିସହସ୍ସନାଟକିତ୍ଥିପରିୱୁତା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ୟାଗୁଂ ପାୟେତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଚ ଖାଦାପେତ୍ୱା ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଲ୍ଲପିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସତି । ପିତାପି ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦିୱସଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଲ୍ଲପିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଟିଜଗ୍ଗନକପୁରିସେ ଠପେତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସତି । ସୋ ଏୱଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଅୱିୱିତ୍ତୋ ୱିହରତି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱିହରତି । ସୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଅସକ୍ଖି, ଜଟଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ତତୋ ପରଂ ଆୱଜ୍ଜି – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି । ଅଥ ‘‘ଧମ୍ମତାୟ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅତିଚିରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ମନୋସିଲାତଲତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜପରିସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋ, ମହାରାଜା’’ତି ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ଇଦାନି ମେ ପୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତୋ ୱସିସ୍ସତୀ’’ତି ପମୁଦିତମନୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାଦିୱାୱିହାରଚଙ୍କମାଦିସବ୍ବଂ କାରେତ୍ୱା ୱାସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା କୁମାରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ଈଦିସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ‘‘ଭନ୍ତେ, କୀଦିସା ହୋନ୍ତି, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନ ପେକ୍ଖସି, ନନୁ ତେ ମାତା ୱୀସତିସହସ୍ସିତ୍ଥୀତି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅୱିୱିତ୍ତଂ କରୋତି, ପିତା ଚସ୍ସ ମହତା ବଲକାୟେନ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଜଗ୍ଗନକପରିସା ସକଲଂ ରତ୍ତିଂ, ପବ୍ବଜିତା ନାମ ତୱ ସଦିସା ନ ହୋନ୍ତି, ଈଦିସା ପନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସେୱ ଇଦ୍ଧିୟା ହିମୱନ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିହାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତେ ଚ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚ ରଜନକକମ୍ମସୂଚିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତେ ଚ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇଧ ନାଗଚ୍ଛଥ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ ତୁମ୍ହେହି ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି? ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମଣା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସରଣଂ କାତୁଂ, ପଦେସଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଗନ୍ତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଏତ୍ତକଂୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାନ ତଂ ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟଂ ଫସ୍ସୟେ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଇମଂ ଉପଡ୍ଢୁଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଦିସ୍ସମାନୋୟେୱ ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଆରକ୍ଖପୁରିସୋପି ‘‘ସୟିତୋ କୁମାରୋ, ଇଦାନି କୁହିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପମତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ସୋ ତସ୍ସ ପମତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅରଞ୍ଞଂ ପାୱିସି । ତତ୍ର ଚ ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ । ତତ୍ର ଚ ‘‘କଥମଧିଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ୱୁତ୍ତଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଅଭାସି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଟ୍ଠାନ ତନ୍ତି ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ଅକାରଣଂ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁନାସିକଲୋପୋ କତୋ ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୦) ୱିୟ । ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସାତି ଗଣାଭିରତସ୍ସ । ୟନ୍ତି କାରଣୱଚନମେତଂ ‘‘ୟଂ ହିରୀୟତି ହିରୀୟିତବ୍ବେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୩୦) ୱିୟ । ଫସ୍ସୟେତି ଅଧିଗଚ୍ଛେ । ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଂ । ସା ହି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତସମୟେ ଏୱ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ସାମୟିକା ୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ । ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ନ ତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟେନ କାରଣେନ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଫସ୍ସୟେ ଇତି ଏତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚୋ ନିସମ୍ମ ସଙ୍ଗଣିକାରତିଂ ପହାୟ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ଆହ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଅଟ୍ଠାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୧୧.ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଥା ସୀତାଦୀନଂ ପଟିଘାତକାନି ଉଣ୍ହାଦୀନି ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏୱଂ ୱଟ୍ଟପଟିଘାତକଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ, ନୋ’’ତି ? ସୋ ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ତେ ‘‘ଜାନାମ, ମହାରାଜା’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘କିଂ ତ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ‘‘ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଂ କଥେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ଇମେ ନ ଜାନନ୍ତି, ସବ୍ବେପିମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା’’ତି ସୟମେୱ ତେସଂ ୱିଲୋମତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟପଟିଘାତକଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଇମଞ୍ଚ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ବ୍ୟାକରଣଗାଥଞ୍ଚ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ତାନି ହି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଲୋମଟ୍ଠେନ ଚ ୱିସୂକାନି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକାନି, ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ୱା ୱିସୂକାନି ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି । ଉପାତିୱତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ପତ୍ତୋ ନିୟାମନ୍ତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତାୟ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣତାୟ ଚ ନିୟତଭାୱଂ ଅଧିଗତୋ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ୱା ପଠମମଗ୍ଗନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଠମମଗ୍ଗକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ଚ ତସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋତି ଇମିନା ସେସମଗ୍ଗପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋମ୍ହୀତି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣୋ ଅମ୍ହି । ଏତେନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋତି ଅଞ୍ଞେହି ଇଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ନ ନେତବ୍ବୋ । ଏତେନ ସୟମ୍ଭୁତଂ ଦସ୍ସେତି, ପତ୍ତେ ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେ ଅଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ଅଭାୱା ସୟଂୱସିତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ, ଆଦିମଗ୍ଗେନ ନିୟାମଂ ପତ୍ତୋ, ସେସେହି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ, ଫଲଞାଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅଧିଗତୋତି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୨.ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ସୂଦୋ ଅନ୍ତରଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଉପନାମେସି ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନଂ ସାଦୁରସଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ମେ ରାଜା ଧନମନୁପ୍ପାଦେୟ୍ୟା’’ତି । ତଂ ରଞ୍ଞୋ ଗନ୍ଧେନେୱ ଭୋତ୍ତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେସି, ମୁଖେ ଖେଳଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ପଠମକବଳେ ପନ ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ସତ୍ତରସହରଣିସହସ୍ସାନି ଅମତେନେୱ ଫୁସିତାନି ଅହେସୁଂ । ସୂଦୋ ‘‘ଇଦାନି ମେ ଦସ୍ସତି, ଇଦାନି ମେ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ରାଜାପି ‘‘ସକ୍କାରାରହୋ ସୂଦୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ‘‘ରସଂ ସାୟିତ୍ୱା ପନ ସକ୍କରୋନ୍ତଂ ମଂ ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ‘ଲୋଲୋ ଅୟଂ ରାଜା ରସଗରୁକୋ’’’ତି ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ଏୱଂ ୟାୱ ଭୋଜନପରିୟୋସାନଂ, ତାୱ ସୂଦୋ ‘‘ଇଦାନି ଦସ୍ସତି, ଇଦାନି ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ରାଜାପି ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ତତୋ ସୂଦୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମଞ୍ଞେ ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅସାଦୁରସଂ ଉପନାମେସି । ରାଜା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ନିଗ୍ଗହାରହୋ ୱତ, ଭୋ, ଅଜ୍ଜ ସୂଦୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ତତୋ ସୂଦୋ ‘‘ରାଜା ନେୱ ସୁନ୍ଦରଂ ନାସୁନ୍ଦରଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପରିବ୍ବୟଂ ଅତ୍ତନାୱ ଗହେତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ପଚିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦେତି । ରାଜା ‘‘ଅହୋ ୱତ ଲୋଭୋ, ଅହଂ ନାମ ୱୀସତି ନଗରସହସ୍ସାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ଲୋଭେନ ଭତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭାମୀ’’ତି ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋତି ଅଲୋଲୁପୋ । ୟୋ ହି ରସତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ହୋତି, ସୋ ଭୁସଂ ଲୁପ୍ପତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଲୁପ୍ପତି, ତେନ ‘‘ଲୋଲୁପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଏସ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋ’’ତି ଆହ । ନିକ୍କୁହୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟସ୍ସ ତିୱିଧଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥି, ସୋ ‘‘ନିକ୍କୁହୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିସ୍ସା ପନ ଗାଥାୟ ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦୀସୁ ୱିମ୍ହୟମନାପଜ୍ଜନତୋ ନିକ୍କୁହୋତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ । ନିପ୍ପିପାସୋତି ଏତ୍ଥ ପାତୁମିଚ୍ଛା ପିପାସା, ତସ୍ସା ଅଭାୱେନ ନିପ୍ପିପାସୋ, ସାଦୁରସଲୋଭେନ ଭୋତ୍ତୁକମ୍ୟତାୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମ୍ମକ୍ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପରଗୁଣୱିନାସନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନିମ୍ମକ୍ଖୋ । ଅତ୍ତନୋ ଗିହିକାଲେ ସୂଦସ୍ସ ଗୁଣମକ୍ଖନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ତୟୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ଚ ତୀଣୀତି ଛ ଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅପ୍ପସନ୍ନଟ୍ଠେନ ସକଭାୱଂ ୱିଜହାପେତ୍ୱା ପରଭାୱଂ ଗଣ୍ହାପନଟ୍ଠେନ କସଟଟ୍ଠେନ ଚ ‘‘କସାୱା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ତୟୋ କସାୱା ? ରାଗକସାୱୋ, ଦୋସକସାୱୋ, ମୋହକସାୱୋ । ଇମେ ତୟୋ କସାୱା । ତତ୍ଥ କତମେ ଅପରେପି ତୟୋ କସାୱା ? କାୟକସାୱୋ, ୱଚୀକସାୱୋ, ମନୋକସାୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ।

ତେସୁ ମୋହଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କସାୱାନଂ ତେସଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ । ତିଣ୍ଣଂ ଏୱ ୱା କାୟୱଚୀମନୋକସାୱାନଂ ମୋହସ୍ସ ଚ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ । ଇତରେସୁ ନିଲ୍ଲୋଲୁପତାଦୀହି ରାଗକସାୱସ୍ସ, ନିମ୍ମକ୍ଖତାୟ ଦୋସକସାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱ । ନିରାସୟୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ସବ୍ବଲୋକେ ଭୱିତ୍ୱାତି ସକଲଲୋକେ, ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ୱା ଆୟତନେସୁ ଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱିରହିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ତୟୋପି ପାଦେ ୱତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେତି ଏକୋ ଚରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋ ।

ନିଲ୍ଲୋଲୁପଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୩.ପାପଂ ସହାୟନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ମହଚ୍ଚରାଜାନୁଭାୱେନ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସେ କୋଟ୍ଠାଗାରତୋ ପୁରାଣଧଞ୍ଞାଦୀନି ବହିଦ୍ଧା ନୀହରନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ଇଦ’’ନ୍ତି ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଇଦାନି, ମହାରାଜ, ନୱଧଞ୍ଞାଦୀନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଓକାସଂ କାତୁଂ ଇମେ ମନୁସ୍ସା ପୁରାଣଧଞ୍ଞାଦୀନି ଛଡ୍ଡେନ୍ତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ଇତ୍ଥାଗାରବଲକାୟାଦୀନଂ ୱତ୍ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଆମ, ମହାରାଜ, ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ଦାନସାଲଂ କାରେଥ, ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ମା ଇମାନି ଧଞ୍ଞାନି ଅନୁପକାରାନି ୱିନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି । ତତୋ ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ମହାରାଜ, ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆରବ୍ଭ ୟାୱ ‘‘ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିୱାରେସି । ରାଜା ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି କୋଟ୍ଠାଗାରେ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତଥେୱ ଆଣାପେସି । ସୋପି ତତିୟମ୍ପି ନଂ ‘‘ମହାରାଜ, ଦତ୍ତୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ନିୱାରେସି । ସୋ ‘‘ଅରେ, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ନ ଲଭାମି ଦାତୁଂ, କିଂ ମେ ଇମେହି ପାପସହାୟେହୀ’’ତି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଞ୍ଚ ପାପସହାୟଂ ଗରହନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ପାପଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପୋ, ପରେସମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ ପସ୍ସତୀତି ଅନତ୍ଥଦସ୍ସୀ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିମ୍ହି ଚ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠୋ, ତଂ ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ପାପଂ ସହାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେଥ, ଅନତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠଂ । ସୟଂ ନ ସେୱେତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ ତଂ ନ ସେୱେୟ୍ୟ । ୟଦି ପନ ପରସ୍ସ ୱସୋ ହୋତି, କିଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପସୁତନ୍ତି ପସଟଂ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପମତ୍ତନ୍ତି କାମଗୁଣେସୁ ୱୋସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ, କୁସଲଭାୱନାରହିତଂ ୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ସହାୟଂ ନ ସେୱେ ନ ଭଜେ ନ ପୟିରୁପାସେ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।

ପାପସହାୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୪.ବହୁସ୍ସୁତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ରାଜା ଆହ – ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ବହୁସ୍ସୁତା ନାମା’’ତି । ରାଜା ‘‘ଅହଂ ସୁତବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ, ସୁତେନ ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛାମି, ହନ୍ଦ, ନେସଂ ସନ୍ତିକେ ୱିଚିତ୍ରନୟଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ପରିୱିସିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମକଥଂ, ଭନ୍ତେ, କଥେଥା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ସୁଖିତୋ ହୋତୁ, ମହାରାଜ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ । ରାଜା ‘‘ଅୟଂ ନ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଦୁତିୟୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସ୍ୱେ ତସ୍ସ ୱିଚିତ୍ରଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେସି । ଏୱଂ ୟାୱ ସବ୍ବେସଂ ପଟିପାଟି ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ନିମନ୍ତେସି, ତେ ସବ୍ବେପି ‘‘ଦୋସକ୍ଖୟୋ ହୋତୁ, ମୋହକ୍ଖୟୋ, ଗତିକ୍ଖୟୋ, ଭୱକ୍ଖୟୋ, ୱଟ୍ଟକ୍ଖୟୋ, ଉପଧିକ୍ଖୟୋ, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ଏକେକପଦଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ସେସଂ ପଠମସଦିସମେୱ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ।

ତତୋ ରାଜା – ‘‘ଇମେ ‘ବହୁସ୍ସୁତା ମୟ’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତି, ନ ଚ ତେସଂ ୱିଚିତ୍ରକଥା, କିମେତେହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତେସଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ଅଥ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ରାଗେ ଖୀଣେ ଦୋସୋପି ମୋହୋପି ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେପି କିଲେସା ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟବହୁସ୍ସୁତା ଇମେ ସମଣା । ୟଥାପି ହି ପୁରିସେନ ମହାପଥୱିଂ ୱା ଆକାସଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ନ ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତୋୱ ପଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଅପି ଚ ଖୋ ପନ ସକଲପଥୱୀ ଆକାସା ଏୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଇମେହି ଏକେକଂ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେହି ଅପରିମାଣା ଅତ୍ଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ସୋ ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥାରୂପଂ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥମଭାସି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ବହୁସ୍ସୁତନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଅତ୍ଥତୋ ନିଖିଲୋ ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ, ମଗ୍ଗଫଲୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାପଟିୱେଧକୋ ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ । ଆଗତାଗମୋ ଧମ୍ମଧରୋ। ଉଳାରେହି ପନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉଳାରୋ। ୟୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ପଟିଭାନୱା। ପରିୟତ୍ତିପରିପୁଚ୍ଛାଧିଗମୱସେନ ୱା ତିୱିଧୋ ପଟିଭାନୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ହି ପରିୟତ୍ତି ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିଭାନୱା । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛା ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛାପଟିଭାନୱା । ୟସ୍ସ ମଗ୍ଗାଦୟୋ ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଧିଗମପଟିଭାନୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ ଭଜେଥ ମିତ୍ତଂ ଉଳାରଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତଂ। ତତୋ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଅନେକପ୍ପକାରାନି ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥାନି, ତତୋ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) କଙ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟେସୁ ୱିନେୟ୍ୟ କଙ୍ଖଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ୱିନେତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା ଏୱଂ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।

ବହୁସ୍ସୁତଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୫.ଖିଡ୍ଡଂ ରତିନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ୱିଭୂସକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପାତୋୱ ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନାନାୱିଧୱିଭୂସନେହି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଭୂସାପେତ୍ୱା ମହାଆଦାସେ ସକଲଂ ସରୀରଂ ଦିସ୍ୱା ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱିଭୂସନେନ ୱିଭୂସାପେତି । ତସ୍ସ ଏକଦିୱସଂ ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଭତ୍ତୱେଲା ମଜ୍ଝନ୍ହିକା ସମ୍ପତ୍ତା । ୱିପ୍ପକତୱିଭୂସିତୋୱ ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟେନ ସୀସଂ ୱେଠେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗଞ୍ଛି । ପୁନପି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତୋ ସୂରିୟୋ ଓଗ୍ଗତୋ । ଏୱଂ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ତତିୟଦିୱସେପି । ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ମଣ୍ଡନପ୍ପସୁତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିରୋଗୋ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅହୋ ରେ, ଅହଂ ସବ୍ବଥାମେନ ୱିଭୂସନ୍ତୋପି ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପକେ ୱିଭୂସନେ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ, ଲୋଭୋ ଚ ନାମେସ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଧମ୍ମୋ, ହନ୍ଦାହଂ ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥମଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଖିଡ୍ଡା ଚ ରତି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୱ । କାମସୁଖନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମସୁଖଂ । ୱତ୍ଥୁକାମାପି ହି ସୁଖସ୍ସ ୱିସୟାଦିଭାୱେନ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) । ଏୱମେତଂ ଖିଡ୍ଡଂ ରତିଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସଲୋକେ ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅଲନ୍ତି ଅକତ୍ୱା, ଏତଂ ତପ୍ପକନ୍ତି ୱା ସାରଭୂତନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅନପେକ୍ଖମାନୋତି ତେନ ଅନଲଙ୍କରଣେନ ଅନପେକ୍ଖଣସୀଲୋ ଅପିହାଲୁକୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ୱିଭୂସଟ୍ଠାନା ୱିରତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀତି ତତ୍ଥ ୱିଭୂତା ଦୁୱିଧା – ଅଗାରିକୱିଭୂସା ଚ ଅନଗାରିକୱିଭୂସା ଚ । ସାଟକୱେଠନମାଲାଗନ୍ଧାଦିୱିଭୂସା ଅଗାରିକୱିଭୂସା ନାମ । ପତ୍ତମଣ୍ଡନାଦିୱିଭୂସା ଅନଗାରିକୱିଭୂସା । ୱିଭୂସା ଏୱ ୱିଭୂସଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ୱିଭୂସଟ୍ଠାନା ତିୱିଧାୟ ୱିରତିୟା ୱିରତୋ । ଅୱିତଥୱଚନତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୱିଭୂସଟ୍ଠାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୬.ପୁତ୍ତଞ୍ଚଦାରନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ଦହରକାଲେୟେୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ସୋ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିୟ ରଜ୍ଜସିରିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତୋ ବହୂନଂ ଦୁକ୍ଖଂ କରୋମି, କିଂ ମେ ଏକଭତ୍ତତ୍ଥାୟ ଇମିନା ପାପେନ, ହନ୍ଦ, ସୁଖମୁପ୍ପାଦେମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଧନାନୀତି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟସଙ୍ଖସିଲାପୱାଳରଜତଜାତରୂପାଦୀନି ରତନାନି । ଧଞ୍ଞାନୀତି ସାଲିୱୀହିୟୱଗୋଧୁମକଙ୍ଗୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକପ୍ପଭେଦାନି ସତ୍ତ ସେସାପରଣ୍ଣାନି ଚ । ବନ୍ଧୱାନୀତି ଞାତିବନ୍ଧୁଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁମିତ୍ତବନ୍ଧୁସିପ୍ପବନ୍ଧୁୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧବନ୍ଧୱେ । ୟଥୋଧିକାନୀତି ସକସକଓଧିୱସେନ ଠିତାନିୟେୱ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ପୁତ୍ତଦାରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୭.ସଙ୍ଗୋ ଏସୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ପାଦଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ପାତୋୱ ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ତିୱିଧାନି ନାଟକାନି ପସ୍ସତି । ତିୱିଧା ନାମ ନାଟକା ପୁବ୍ବରାଜତୋ ଆଗତଂ, ଅନନ୍ତରରାଜତୋ ଆଗତଂ, ଅତ୍ତନୋ କାଲେ ଉଟ୍ଠିତନ୍ତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ଦହରନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ । ତା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ‘‘ରାଜାନଂ ରମାପେସ୍ସାମା’’ତି ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ଅତିମନୋହରଂ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତଂ ପୟୋଜେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟମେତଂ ଦହରାନ’’ନ୍ତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ, ତାପି ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ତଥେୱ ଅକଂସୁ । ସୋ ତତ୍ଥପି ତଥେୱ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ମହଲ୍ଲକନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ, ତାପି ତଥେୱ ଅକଂସୁ । ରାଜା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ ଅତୀତାନଂ ତାସଂ ମହଲ୍ଲକଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିକୀଳନସଦିସଂ ନଚ୍ଚଂ ଦିସ୍ୱା ଗୀତଞ୍ଚ ଅମଧୁରଂ ସୁତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ଦହରନାଟକପାସାଦଂ, ପୁନ ମଜ୍ଝିମନାଟକପାସାଦନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ୱିଚରିତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ମଂ ରମାପେତୁକାମା ସବ୍ବଥାମେନ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତଂ ପୟୋଜେସୁଂ । ସ୍ୱାହଂ କତ୍ଥଚି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଲୋଭଂ ୱଡ୍ଢେମି । ଲୋଭୋ ଚ ନାମେସ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଧମ୍ମୋ, ହନ୍ଦାହଂ ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଙ୍ଗୋ ଏସୋତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ସୋ ହି ସଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାଣିନୋ କଦ୍ଦମେ ପୱିଟ୍ଠୋ ହତ୍ଥୀ ୱିୟାତି ସଙ୍ଗୋ । ପରିତ୍ତମେତ୍ଥ ସୋଖ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଭୋଗକାଲେ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ କାମାୱଚରଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତୋ ୱା ଲାମକଟ୍ଠେନ ସୋଖ୍ୟଂ ପରିତ୍ତଂ, ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପଭାୟ ଓଭାସିତନଚ୍ଚଦସ୍ସନସୁଖଂ ଇୱ ଇତ୍ତରଂ, ତାୱକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେୱେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ୟମିଦଂ ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ, ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଲପୁତ୍ତୋ ୟେନ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ୟଦି ମୁଦ୍ଦାୟ ୟଦି ଗଣନାୟା’’ତି ଏୱମାଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୭) ନୟେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉପନିଧାୟ ଅପ୍ପୋ ଉଦକବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଭିୟ୍ୟୋ ବହୁ, ଚତୂସୁ ସମୁଦ୍ଦେସୁ ଉଦକସଦିସଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେୱେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି । ଗଳୋ ଏସୋତି ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନୱସେନ ବଳିସୋ ୱିୟ ଏସୋ, ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣା । ଇତି ଞତ୍ୱା ମତିମାତି ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିମା ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ ସବ୍ବମେତଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।

ସଙ୍ଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୮.ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅନିୱତ୍ତବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ସଙ୍ଗାମଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଅଜିନିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଚ୍ଚଂ ଆରଦ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନଂ ଏୱଂ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଦୱଡାହୋ ଉଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅଗ୍ଗି ସୁକ୍ଖାନି ଚେୱ ହରିତାନି ଚ ତିଣାଦୀନି ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ଏୱ ଗଚ୍ଛତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ତପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ‘‘ୟଥାୟଂ ଦୱଡାହୋ, ଏୱମେୱ ଏକାଦସୱିଧୋ ଅଗ୍ଗି ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ଗଚ୍ଛତି ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା କିଲେସେ ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟେ ଅଦ୍ଦସ ନଦିୟଂ ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ । ତେସଂ ଜାଲନ୍ତରେ ପୱିଟ୍ଠୋ ଏକୋ ମହାମଚ୍ଛୋ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ପଲାୟି । ତେ ‘‘ମଚ୍ଛୋ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଗତୋ’’ତି ସଦ୍ଦମକଂସୁ । ରାଜା ତମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ଇମଞ୍ଚ ଉଦାନଗାଥମଭାସି ।

ତସ୍ସା ଦୁତିୟପାଦେ ଜାଲନ୍ତି ସୁତ୍ତମୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମ୍ବୂତି ଉଦକଂ, ତତ୍ଥ ଚରତୀତି ଅମ୍ବୁଚାରୀ, ମଚ୍ଛସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଲିଲେ ଅମ୍ବୁଚାରୀ ସଲିଲମ୍ବୁଚାରୀ। ତସ୍ମିଂ ନଦୀସଲିଲେ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଗତଅମ୍ବୁଚାରୀୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟପାଦେ ଦଡ୍ଢନ୍ତି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଅଗ୍ଗି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ନ ନିୱତ୍ତତି, ନ ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢକାମଗୁଣଟ୍ଠାନଂ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ସନ୍ଦାଲଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧୯.ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଚକ୍ଖୁଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପାଦଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ୱିୟ ନାଟକଦସ୍ସନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ତଂ ତଂ ନାଟକଂ ଦିସ୍ୱା ଅତୀୱ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ନାଟକଦସ୍ସନପରିୱତ୍ତନେନ ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋ କିର ନାଟକଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆଗତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ କୁଟୁମ୍ବିୟଭରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତତୋ ସଂୱେଗଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅରେ, ଅହଂ ଇମଂ ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅପାୟପରିପୂରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ହନ୍ଦ, ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମପଟିପତ୍ତିଂ ଗରହନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଗୁଣଦୀପିକଂ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ହେଟ୍ଠାଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସତ୍ତଗୀୱଟ୍ଠିକାନି ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ପରିୱଜ୍ଜନଗହେତବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତୁ ହନୁକଟ୍ଠିନା ହଦୟଟ୍ଠିଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତା ନ ସମଣସାରୁପ୍ପା ହୋତି । ନ ଚ ପାଦଲୋଲୋତି ଏକସ୍ସ ଦୁତିୟୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତତିୟୋତି ଏୱଂ ଗଣମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତୁକାମତାୟ କଣ୍ଡୂୟମାନପାଦୋ ୱିୟ ଅଭୱନ୍ତୋ, ଦୀଘଚାରିକଅନିୱତ୍ତଚାରିକୱିରତୋ । ଗୁତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଇଧ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ୱୁତ୍ତାୱସେସୱସେନ ଚ ଗୋପିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ରକ୍ଖିତମାନସାନୋତି ମାନସଂ ଏୱ ମାନସାନଂ, ତଂ ରକ୍ଖିତମସ୍ସାତି ରକ୍ଖିତମାନସାନୋ । ୟଥା କିଲେସେହି ନ ୱିଲୁପ୍ପତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କିଲେସଅନ୍ୱସ୍ସୱୱିରହିତୋ । ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋତି କିଲେସଗ୍ଗୀହି ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ । ବହିଦ୍ଧା ୱା ଅନୱସ୍ସୁତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୦.ଓହାରୟିତ୍ୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞୋପି ଚାତୁମାସିକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଚତୁମାସେ ଚତୁମାସେ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଗିମ୍ହାନଂ ମଜ୍ଝିମମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନଂ ପୁପ୍ଫାଲଙ୍କତସାଖାୱିଟପଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକକୋୱିଳାରଂ ଦିସ୍ୱା ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ପାୱିସି । ତତୋ ‘‘ରଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗପୁପ୍ଫଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରୋପି ଅମଚ୍ଚୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଠିତୋ ଏକମେୱ ପୁପ୍ଫଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଏତେନେୱୁପାୟେନ ସବ୍ବୋ ବଲକାୟୋ ଅଗ୍ଗହେସି । ପୁପ୍ଫେହି ଅନସ୍ସାଦେନ୍ତା ପତ୍ତମ୍ପି ଗଣ୍ହିଂସୁ । ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ନିପ୍ପତ୍ତପୁପ୍ଫୋ ଖନ୍ଧମତ୍ତୋୱ ଅହୋସି । ରାଜା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଉୟ୍ୟାନା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ କତୋ ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ମମାଗମନୱେଲାୟ ମଣିୱଣ୍ଣସାଖନ୍ତରେସୁ ପୱାଳସଦିସପୁପ୍ଫାଲଙ୍କତୋ ଅହୋସି, ଇଦାନି ନିପ୍ପତ୍ତପୁପ୍ଫୋ ଜାତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ଅୱିଦୂରେ ଅପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖଂ ସଞ୍ଛନ୍ନପଲାସଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ଚସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ପୁପ୍ଫଭରିତସାଖତ୍ତା ବହୁଜନସ୍ସ ଲୋଭନୀୟୋ ଅହୋସି, ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ । ଅୟଂ ପନଞ୍ଞୋ ଅଲୋଭନୀୟତ୍ତା ତଥେୱ ଠିତୋ । ଇଦଞ୍ଚାପି ରଜ୍ଜଂ ପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଲୋଭନୀୟଂ, ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ପନ ଅପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅଲୋଭନୀୟୋ । ତସ୍ମା ୟାୱ ଇଦମ୍ପି ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ନ ୱିଲୁପ୍ପତି, ତାୱ ଅୟମଞ୍ଞୋ ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ, ଏୱଂ କାସାୱେନ ସଞ୍ଛନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ କାସାୟୱତ୍ଥୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଗେହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କାସାୟୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।

ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

୧୨୧.ରସେସୂତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ଉୟ୍ୟାନେ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତେହି ପରିୱୁତୋ ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ କୀଳତି । ତସ୍ସ ସୂଦୋ ସବ୍ବମଂସାନଂ ରସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତୀୱ ସୁସଙ୍ଖତଂ ଅମତକପ୍ପଂ ଅନ୍ତରଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଉପନାମେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗେଧମାପନ୍ନୋ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନାୱ ଭୁଞ୍ଜି । ଉଦକଂ କୀଳନ୍ତୋ ଅତିୱିକାଲେ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଭୁଞ୍ଜି । ୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ତେସଂ କଞ୍ଚି ସରି । ଅଥ ପଚ୍ଛା ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ! ମୟା ପାପଂ କତଂ, ୟ୍ୱାୟଂ ରସତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ସବ୍ବଜନଂ ୱିସ୍ସରିତ୍ୱା ଏକକୋୱ ଭୁଞ୍ଜିଂ, ହନ୍ଦ, ନଂ ରସତଣ୍ହଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମପଟିପତ୍ତିଂ ଗରହନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଗୁଣଦୀପିକଂ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ରସେସୂତି ଅମ୍ବିଲମଧୁରତିତ୍ତକକଟୁକଲୋଣଖାରିକକସାୱାଦିଭେଦେସୁ ସାୟନୀୟେସୁ । ଗେଧଂ ଅକରନ୍ତି ଗିଦ୍ଧିଂ ଅକରୋନ୍ତୋ, ତଣ୍ହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲୋଲୋତି ‘‘ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ରସୱିସେସେସୁ ଅନାକୁଲୋ । ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ପୋସେତବ୍ବକସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିୱିରହିତୋ । କାୟସନ୍ଧାରଣମତ୍ତେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବେ ଉୟ୍ୟାନେ ରସେସୁ ଗେଧକରଣସୀଲୋ ଅଞ୍ଞପୋସୀ ଆସିଂ, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଲୋଲୋ ହୁତ୍ୱା ରସେସୁ ଗେଧଂ କରୋତି, ତଂ ତଣ୍ହଂ ହିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସାନିବ୍ବତ୍ତାପନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଟ୍ଠେନ କିଲେସା ‘‘ଅଞ୍ଞେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ଅପୋସନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସପଦାନଚାରୀତି ଅୱୋକ୍କମ୍ମଚାରୀ ଅନୁପୁବ୍ବଚାରୀ, ଘରପଟିପାଟିଂ ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଡ୍ଢକୁଲଞ୍ଚ ଦଲିଦ୍ଦକୁଲଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କିଲେସୱସେନ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ଚନ୍ଦୋପମୋ ନିଚ୍ଚନୱକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ରସଗେଧଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୨.ପହାୟ ପଞ୍ଚାୱରଣାନୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋ ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚାୱରଣାନୀତି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ଏୱ, ତାନି ଉରଗସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୧ ଆଦୟୋ) ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ପନ ୟସ୍ମା ଅବ୍ଭାଦୟୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦସୂରିୟେ ଚେତୋ ଆୱରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୱରଣାନି ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ପହାୟ ୱିଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ଉପକ୍କିଲେସେତି ଉପଗମ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ୱିବାଧେନ୍ତେ ଅକୁସଲଧମ୍ମେ, ୱତ୍ଥୋପମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୦ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱା । ବ୍ୟପନୁଜ୍ଜାତି ପନୁଦିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେନ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସେ । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସମ୍ପନ୍ନୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅନିସ୍ସିତୋ, ସେସମଗ୍ଗେହି ଛେତ୍ୱା ତେଧାତୁକଂ ସିନେହଦୋସଂ, ତଣ୍ହାରାଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିନେହୋ ଏୱ ହି ଗୁଣପଟିପକ୍ଖତୋ ସିନେହଦୋସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଆୱରଣଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୩.ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋପି ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନାତି ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱିଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ। ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି କାୟିକଂ ସାତାସାତଂ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚେତସିକଂ ସାତାସାତଂ । ଉପେକ୍ଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖଂ । ସମଥନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିଂ ଏୱ । ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସଙ୍ଖାତେହି ନୱହି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଅତିସୁଦ୍ଧଂ, ନିଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣମିୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେୱ, ପଠମଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ ତତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱ ସୁଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଚ-କାରଂ ପରତୋ ନେତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ପୁବ୍ବେୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ । ତେନ ସୋମନସ୍ସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୂପଚାରେ, ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୂପଚାରେୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଏତାନି ହି ଏତେସଂ ପରିୟାୟତୋ ପହାନଟ୍ଠାନାନି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୁଖସ୍ସ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପହାନଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦିକଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ପୁବ୍ବେୱାତି ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସୋମନସ୍ସଂ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଲଦ୍ଧାନୁପେକ୍ଖଂ ସମଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଏକୋ ଚରେତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ୱିପିଟ୍ଠିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୪.ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ପଚ୍ଚନ୍ତରାଜା ସହସ୍ସୟୋଧବଲକାୟୋ ରଜ୍ଜେନ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ପଞ୍ଞାୟ ମହନ୍ତୋ ଅହୋସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଅହଂ ଖୁଦ୍ଦକୋ ରଜ୍ଜେନ, ପଞ୍ଞୱତା ପନ ସକ୍କା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସାମନ୍ତରଞ୍ଞୋ ଦୂତଂ ପାହେସି – ‘‘ସତ୍ତାହବ୍ଭନ୍ତରେ ମେ ରଜ୍ଜଂ ୱା ଦେତୁ ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ତତୋ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମୟା ତୁମ୍ହେ ଅନାପୁଚ୍ଛାୟେୱ ସାହସଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ଅମୁକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ପେସିତଂ, କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ସକ୍କା, ମହାରାଜ, ସୋ ଦୂତୋ ନିୱତ୍ତେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ସକ୍କା, ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ୱିନାସିତମ୍ହା ତୟା, ତେନ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ଥେନ ମରିତୁଂ, ହନ୍ଦ, ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରିତ୍ୱା ମରାମ, ଅତ୍ତାନଂ ପହରିତ୍ୱା ମରାମ, ଉବ୍ବନ୍ଧାମ, ୱିସଂ ଖାଦାମା’’ତି । ଏୱଂ ଏତେସୁ ଏକମେକୋ ମରଣମେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘କିଂ ମେ ଇମେହି, ଅତ୍ଥି, ଭଣେ, ମୟ୍ହଂ ୟୋଧା’’ତି ଆହ । ଅଥ ‘‘ଅହଂ ମହାରାଜ ୟୋଧୋ, ଅହଂ ମହାରାଜ ୟୋଧୋ’’ତି ୟୋଧସହସ୍ସଂ ଉଟ୍ଠହି ।

ରାଜା ‘‘ଏତେ ଉପପରିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ମହନ୍ତଂ ଚିତକଂ ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମୟା, ଭଣେ, ଇଦଂ ସାହସଂ କତଂ, ତଂ ମେ ଅମଚ୍ଚା ପଟିକ୍କୋସନ୍ତି, ସ୍ୱାହଂ ଚିତକଂ ପୱିସିସ୍ସାମି । କୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୱିସିସ୍ସତି, କେନ ମୟ୍ହଂ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚସତା ୟୋଧା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ଇତରେ ପଞ୍ଚସତେ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଦାନି, ତାତା, କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ନାୟଂ, ମହାରାଜ, ପୁରିସକାରୋ, ଇତ୍ଥିଚରିୟା ଏସା, ଅପିଚ ମହାରାଜେନ ପଟିରଞ୍ଞୋ ଦୂତୋ ପେସିତୋ, ତେ ମୟଂ ତେନ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ମରିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ତୁମ୍ହେହି ମମ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ତେନ ୟୋଧସହସ୍ସେନ ପରିୱୁତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜସୀମାୟ ନିସୀଦି ।

ସୋପି ପଟିରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ସୋ ଖୁଦ୍ଦକରାଜା ମମ ଦାସସ୍ସାପି ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ଦୁସ୍ସିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ବଲକାୟଂ ଆଦାୟ ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ନିକ୍ଖମି । ଖୁଦ୍ଦକରାଜା ତଂ ଅବ୍ଭୁୟ୍ୟାତଂ ଦିସ୍ୱା ବଲକାୟଂ ଆହ – ‘‘ତାତା, ତୁମ୍ହେ ନ ବହୁକା, ସବ୍ବେ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଅସିଚମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀଘଂ ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଉଜୁକଂ ଏୱ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ଅଥସ୍ସ ସା ସେନା ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନ୍ତରମଦାସି । ତେ ତଂ ରାଜାନଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ରଞ୍ଞୋ ‘‘ତଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଦଂସୁ । ପଟିରାଜା ତଂ ଅଭୟଂ ୟାଚି । ରାଜା ତସ୍ସ ଅଭୟଂ ଦତ୍ୱା ସପଥଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସେ କତ୍ୱା ତେନ ସହ ଅଞ୍ଞଂ ରାଜାନଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଜ୍ଜସୀମାୟ ଠତ୍ୱା ପେସେସି – ‘‘ରଜ୍ଜଂ ୱା ମେ ଦେତୁ ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ସୋ ‘‘ଅହଂ ଏକୟୁଦ୍ଧମ୍ପି ନ ସହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାଦେସି । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବେ ରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ବାରାଣସିରାଜାନମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେସି ।

ସୋ ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ଖୁଦ୍ଦକୋ ଅହୋସିଂ, ସୋମ୍ହି ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପମଣ୍ଡଲସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ ରାଜା ଜାତୋ । ତଂ ଖୋ ପନ ମେ ଞାଣଂ ଲୋକିୟୱୀରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ୟଂନୂନାହଂ ଇମିନା ଞାଣେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଗୱେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତତୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରଞ୍ଚ ସକଜନପଦେୟେୱ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ ଅସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ। ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ମହାୱୀରିୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ପରମତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ପରମତ୍ଥସ୍ସ ପତ୍ତି ପରମତ୍ଥପତ୍ତି, ତସ୍ସା ପରମତ୍ଥପତ୍ତିୟା। ଏତେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲୀନଚିତ୍ତୋତି ଏତେନ ୱୀରିୟୂପତ୍ଥମ୍ଭାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅଲୀନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅକୁସୀତୱୁତ୍ତୀତି ଏତେନ ଠାନଚଙ୍କମାଦୀସୁ କାୟସ୍ସ ଅନୱସୀଦନଂ ଦସ୍ସେତି । ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋତି ଏତେନ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ପଦହନୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି, ୟଂ ତଂ ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦୀସୁ ପଦହନ୍ତୋ ‘‘କାୟେନ ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଏତେନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତମ୍ପି ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ଭାୱନାପାରିପୂରିଗତତ୍ତା, ନିକ୍କମୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋପି ଦଳ୍ହୋ ନିକ୍କମୋ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କାୟଥାମେନ ଚ ଞାଣବଲେନ ଚ ଉପପନ୍ନୋ । ଅଥ ୱା ଥାମଭୂତେନ ବଲେନ ଉପପନ୍ନୋ, ଥିରଞାଣବଲୂପପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୋଗଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୟୋଗପଧାନଭାୱଂ ସାଧେତି । ପୁବ୍ବଭାଗମଜ୍ଝିମଉକ୍କଟ୍ଠୱୀରିୟୱସେନ ୱା ତୟୋପି ପାଦା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୫.ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଆୱରଣଗାଥାୟ ୱିୟ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନତ୍ଥି କୋଚି ୱିସେସୋ । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ପନସ୍ସା ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି ତେହି ତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲାନଂ, ଏକମନ୍ତସେୱିତା ଏକୀଭାୱୋ କାୟୱିୱେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଝାନନ୍ତି ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ କସିଣାଦିଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ‘‘ଝାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ସତ୍ତସଞ୍ଞାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ‘‘ଝାନ’’ନି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମେତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଞ୍ଚ ଝାନଞ୍ଚ ଅରିଞ୍ଚମାନୋ ଅଜହମାନୋ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜମାନୋ । ଧମ୍ମେସୂତି ୱିପସ୍ସନୂପଗେସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସତତଂ ସମିତଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ । ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତନେନ ଅନୁଗତଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ଚରମାନୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମେସୂତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମାତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମୋ ଧମ୍ମୋତି ଅନୁଧମ୍ମୋ, ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ‘‘ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ମସିତା ଭୱେସୂତି ତାୟ ଅନୁଧମ୍ମଚାରିତାସଙ୍ଖାତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନିଚ୍ଚାକାରାଦିଦୋସଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଇମାୟ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକସିଖାପତ୍ତୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏକୋ ଚରେତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପଟିସଲ୍ଲାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୬.ତଣ୍ହକ୍ଖୟନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ମହଚ୍ଚରାଜାନୁଭାୱେନ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋତି । ତସ୍ସ ସରୀରସୋଭାୟ ଆୱଜ୍ଜିତହଦୟା ସତ୍ତା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତମେୱ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତି, ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି । ପକତିୟା ଏୱ ହି ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସମୁଦ୍ଦରାଜଦସ୍ସନେ ଚ ଅତିତ୍ତୋ ଲୋକୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞତରା କୁଟୁମ୍ବିୟଭରିୟାପି ଉପରିପାସାଦଗତା ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକୟମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଜାନାହି ତାୱ, ଭଣେ, ‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ସସାମିକା ୱା ଅସାମିକା ୱା’’’ତି ? ସୋ ଞତ୍ୱା ‘‘ସସାମିକା, ଦେୱା’’ତି ଆରୋଚେସି । ଅଥ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମା ୱୀସତିସହସ୍ସନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଦେୱଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ମଂ ଏୱ ଏକଂ ଅଭିରମାପେନ୍ତି, ସୋ ଦାନାହଂ ଏତାପି ଅତୁସ୍ସିତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟା ତଣ୍ହଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ । ସା ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପାୟମେୱ ଆକଡ୍ଢତୀ’’ତି ତଣ୍ହାୟ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ, ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ତଣ୍ହକ୍ଖୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱାୟ ୱା ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ସାତଚ୍ଚକାରୀ, ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ । ଅନେଳମୂଗୋତି ଅଲାଲାମୁଖୋ । ଅଥ ୱା ଅନେଳୋ ଚ ଅମୂଗୋ ଚ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତସୁଖସମ୍ପାପକଂ ସୁତମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁତୱା, ଆଗମସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତୀମାତି ଚିରକତାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରିତା । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋତି ଧମ୍ମୂପପରିକ୍ଖାୟ ପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମୋ । ନିୟତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିୟତଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ପଧାନୱାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଏସ ପାଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱମେୱ ତେହି ଅପ୍ପମାଦାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନିୟାମସମ୍ପାପକେନ ପଧାନେନ ପଧାନୱା, ତେନ ପଧାନେନ ସମ୍ପତ୍ତନିୟାମତୋ ନିୟତୋ, ତତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ । ଅରହା ହି ପୁନ ସଙ୍ଖାତବ୍ବାଭାୱତୋ ‘‘ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ, ୟେ ଚ ସେଖା ପୁଥୂ ଇଧା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୪; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ତଣ୍ହକ୍ଖୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୭.ସୀହୋୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କିର ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଦୂରେ ଉୟ୍ୟାନଂ ହୋତି, ସୋ ପଗେୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୟାନା ଓରୁୟ୍ହ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଉପଗତୋ ‘‘ମୁଖଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପଦେସେ ସୀହୀ ସୀହପୋତକଂ ଜନେତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ଗତା । ରାଜପୁରିସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୀହପୋତକୋ, ଦେୱା’’ତି ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସୀହୋ କିର କସ୍ସଚି ନ ଭାୟତୀ’’ତି ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତୁଂ ଭେରିଆଦୀନି ଆକୋଟାପେସି, ସୀହପୋତକୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି ତଥେୱ ସୟି । ଅଥ ୟାୱତତିୟଂ ଆକୋଟାପେସି । ସୋ ତତିୟୱାରେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଥେୱ ସୟି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ୟାୱସ୍ସ ମାତା ନାଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ତଦହୁଜାତୋପି ସୀହପୋତକୋ ନ ସନ୍ତସତି ନ ଭାୟତି, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରିତାସଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନ ସନ୍ତସେୟ୍ୟଂ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ସୋ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ କେୱଟ୍ଟେହି ମଚ୍ଛେ ଗହେତ୍ୱା ସାଖାସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପସାରିତେ ଜାଲେ ୱାତଂ ଅସଙ୍ଗଂୟେୱ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମୋହଜାଲଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଏୱଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ?

ଅଥ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ନିସିନ୍ନୋ ୱାତବ୍ଭାହତାନି ପଦୁମାନି ଓନମିତ୍ୱା ଉଦକଂ ଫୁସିତ୍ୱା ୱାତୱିଗମେ ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠିତାନି ଉଦକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ୟଥା ଏତାନି ଉଦକେ ଜାତାନି ଉଦକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଏୱଂ ଲୋକେ ଜାତୋ ଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ‘‘ୟଥା ସୀହୋ ୱାତୋ ପଦୁମାନି, ଏୱଂ ଅସନ୍ତସନ୍ତେନ ଅସଜ୍ଜମାନେନ ଅନୁପଲିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ସୀହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା – ତିଣସୀହୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ, କାଳସୀହୋ, କେସରସୀହୋତି । ତେସଂ କେସରସୀହୋ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । ସୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱାତୋ ପୁରତ୍ଥିମାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ । ପଦୁମଂ ରତ୍ତସେତାଦିୱସେନ । ତେସୁ ୟୋ କୋଚି ୱାତୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଦୁମଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସନ୍ତାସୋ ନାମ ଅତ୍ତସିନେହେନ ହୋତି, ଅତ୍ତସିନେହୋ ଚ ନାମ ତଣ୍ହାଲେପୋ, ସୋପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଲୋଭେନ ହୋତି, ସୋପି ଚ ତଣ୍ହାୟେୱ । ସଜ୍ଜନଂ ପନ ତତ୍ଥ ଉପପରିକ୍ଖାଦିୱିରହିତସ୍ସ ମୋହେନ ହୋତି, ମୋହୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା । ତତ୍ଥ ସମଥେନ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ, ୱିପସ୍ସନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ତସ୍ମା ସମଥେନ ଅତ୍ତସିନେହଂ ପହାୟ ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ମୋହଂ ପହାୟ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ, ସମଥେନେୱ ଲୋଭଂ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପହାୟ, ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ସବ୍ବଭୱଭୋଗଲୋଭେନ ଅଲିପ୍ପମାନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମଥସ୍ସ ସୀଲଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମଥୋ ସମାଧିସ୍ସ, ସମାଧି ୱିପସ୍ସନାୟାତି ଏୱଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସିଦ୍ଧାୱ ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସୂରୋ ହୋତି । ସୋ ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ କୁଜ୍ଝିତୁକାମତାୟ ନ ସନ୍ତସତି, ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସଭାୱୋ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଭେଦେ ନ ସଜ୍ଜତି, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୀତରାଗୋ ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ରାଗେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ପହାନୱସେନ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଅଲିପ୍ପମାନୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ସୀହାଦିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୮.ସୀହୋ ୟଥାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ କୁପିତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଗାମାନୁଗାମିମଗ୍ଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉଜୁଂ ଅଟୱିମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ମହତିୟା ସେନାୟ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପବ୍ବତପାଦେ ସୀହୋ ବାଲସୂରିୟାତପଂ ତପ୍ପମାନୋ ନିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜପୁରିସା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ସୀହୋ କିର ନ ସନ୍ତସତୀ’’ତି ଭେରିପଣୱାଦିସଦ୍ଦଂ କାରାପେସି, ସୀହୋ ତଥେୱ ନିପଜ୍ଜି । ଦୁତିୟମ୍ପି କାରାପେସି, ସୀହୋ ତଥେୱ ନିପଜ୍ଜି । ତତିୟମ୍ପି କାରାପେସି, ତଦା ‘‘ସୀହୋ ମମ ପଟିସତ୍ତୁ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୀହନାଦଂ ନଦି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ହତ୍ଥାରୋହାଦୟୋ ହତ୍ଥିଆଦୀହି ଓରୋହିତ୍ୱା ତିଣଗହନାନି ପୱିଟ୍ଠା, ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗଣା ଦିସାୱିଦିସା ପଲାତା । ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥୀପି ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱନଗହନାନି ପୋଥୟମାନୋ ପଲାୟି। ରାଜା ତଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖସାଖାୟ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା ପଥୱିଂ ପତିତ୍ୱା ଏକପଦିକମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ସଦ୍ଦମସ୍ସୁତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ପଠମଂ ଭେରିସଙ୍ଖାଦୀନଂ, ପଚ୍ଛା ସୀହସ୍ସା’’ତି। ‘‘ନ ଭାୟିତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ନ ମୟଂ, ମହାରାଜ, କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୟାମା’’ତି । ‘‘ସକ୍କା ପନ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଏଦିସଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସକ୍କା, ମହାରାଜ, ସଚେ ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀ’’ତି । ‘‘ପବ୍ବଜାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ତତୋ ନଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେସୁଂ । ସୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ସହନା ଚ ହନନା ଚ ସୀଘଜୱତ୍ତା ଚ ସୀହୋ। କେସରସୀହୋୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦାଠା ବଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦାଠବଲୀ । ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି ଉଭୟଂ ଚାରୀ-ସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ପସୟ୍ହଚାରୀ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀତି । ତତ୍ଥ ପସୟ୍ହ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚରଣେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସନ୍ତାସେତ୍ୱା ୱସୀକତ୍ୱା ଚରଣେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟବଲେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ, ତେଜସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ, ତତ୍ଥ ସଚେ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘କିଂ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ’’ତି, ତତୋ ମିଗାନନ୍ତି ସାମିୱଚନଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କତ୍ୱା ‘‘ମିଗେ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ’’ତି ପଟିୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପନ୍ତାନୀତି ଦୂରାନି । ସେନାସନାନୀତି ୱସନଟ୍ଠାନାନି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।

ଦାଠବଲୀଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨୯.ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ରାଜା ମେତ୍ତାଦିଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ଝାନସୁଖନ୍ତରାୟୋ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ଭୱନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖୂପନୟନକାମତା ମେତ୍ତା। ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅହିତଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତା କରୁଣା। ‘‘ମୋଦନ୍ତି ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା, ମୋଦନ୍ତି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖାୱିପ୍ପୟୋଗକାମତା ମୁଦିତା। ‘‘ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି ସକେନ କମ୍ମେନା’’ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା ଉପେକ୍ଖା। ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ମେତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ମୁଦିତା ଚ ପଚ୍ଛା । ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଚତସ୍ସୋପି ଏତା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖଂ କରୁଣଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆସେୱମାନୋ ମୁଦିତଞ୍ଚ କାଲେ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଆସେୱମାନୋତି ତିସ୍ସୋ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ, ଉପେକ୍ଖଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱୟମାନୋ। କାଲେତି ମେତ୍ତଂ ଆସେୱିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କରୁଣଂ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ମୁଦିତଂ, ତତୋ ଇତରତୋ ୱା ନିପ୍ପୀତିକଜ୍ଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପେକ୍ଖଂ ଆସେୱମାନୋ ଏୱ ‘‘କାଲେ ଆସେୱମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆସେୱିତୁଂ ୱା ଫାସୁକକାଲେ । ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋତି ଦସସୁ ଦିସାସୁ ସବ୍ବେନ ସତ୍ତଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ । ମେତ୍ତାଦୀନଞ୍ହି ଭାୱିତତ୍ତା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିକୂଲା ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତେସୁ ଚ ୱିରୋଧିଭୂତୋ ପଟିଘୋ ୱୂପସମ୍ମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ମେତ୍ତାଦିକଥା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୧) ୱୁତ୍ତା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।

ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩୦.ରାଗଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ରାଜଗହଂ କିର ନିସ୍ସାୟ ମାତଙ୍ଗୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ୱିହରତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅଥ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଦେୱତାୟୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାରିସା, ମାରିସା, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଭଣିଂସୁ । ସୋ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ଦିସ୍ୱା ହିମୱନ୍ତେ ମହାପପାତୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ପରିନିବ୍ବୁତପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ ପପାତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସିଲାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ରାଗଦୋସମୋହା ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାୱ । ସଂୟୋଜନାନୀତି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି, ତାନି ଚ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱା । ଅସନ୍ତସଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟମ୍ହୀତି ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଭେଦୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟେ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିୟା ପହୀନତ୍ତା ଅସନ୍ତସନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସୋପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ।

ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩୧.ଭଜନ୍ତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ଆଦିଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ଫୀତଂ ରଜ୍ଜଂ ସମନୁସାସତି । ତସ୍ସ ଖରୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୀସତିସହସ୍ସିତ୍ଥିୟୋ ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦସମ୍ବାହନାଦୀନି କରୋନ୍ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ନ ଦାନାୟଂ ରାଜା ଜୀୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ, ମୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସରଣଂ ଗୱେସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟାଚିଂସୁ । ତେ ତତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତିୟେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ଲଭନ୍ତି । ରାଜା ଆବାଧା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଚ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଚ କୁହି’’ନ୍ତି ? ତତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱାୱ ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ‘‘ରାଜା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅଲଭମାନା ପରମେନ ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ପୀଳିତା ପୁନଦେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତେନ ଚ ରଞ୍ଞା ‘‘କୁହିଂ, ତାତା, ତୁମ୍ହେ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଆହଂସୁ – ‘‘ଦେୱଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ଦିସ୍ୱା ଆଜୀୱିକଭୟେନମ୍ହା ଅସୁକଂ ନାମ ଜନପଦଂ ଗତା’’ତି । ରାଜା ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ତମେୱ ଆବାଧଂ ଦସ୍ସେସ୍ସଂ, କିଂ ପୁନପି ଏୱଂ କରେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ’’ତି ? ସୋ ପୁବ୍ବେ ରୋଗେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ୱିୟ ବାଳ୍ହଂ ୱେଦନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗିଲାନାଲୟଂ ଅକାସି । ଇତ୍ଥିୟୋ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ସବ୍ବଂ ଅକଂସୁ । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ତଥେୱ ପୁନ ବହୁତରଂ ଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଏୱଂ ରାଜା ୟାୱତତିୟଂ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବସଦିସଂ ଅକାସି, ତେପି ତଥେୱ ପକ୍କମିଂସୁ । ତତୋ ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ତେ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ରାଜା – ‘‘ଅହୋ ! ଇମେ ଦୁକ୍କରଂ ଅକଂସୁ, ୟେ ମଂ ବ୍ୟାଧିତଂ ପହାୟ ଅନପେକ୍ଖା ପକ୍କମିଂସୂ’’ତି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଭଜନ୍ତୀତି ସରୀରେନ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତା ପୟିରୁପାସନ୍ତି । ସେୱନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦୀହି କିଂକାରପଟିସ୍ସାୱିତାୟ ଚ ପରିଚରନ୍ତି । କାରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତେସନ୍ତି କାରଣତ୍ଥା, ଭଜନାୟ ଚ ସେୱନାୟ ଚ ନାଞ୍ଞଂ କାରଣମତ୍ଥି, ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ନେସଂ କାରଣଂ, ଅତ୍ଥହେତୁ ସେୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍କାରଣାଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତାତି ‘‘ଇତୋ କିଞ୍ଚି ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତପଟିଲାଭକାରଣେନ ନିକ୍କାରଣା, କେୱଲଂ –

‘‘ଉପକାରୋ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ, ୟୋ ମିତ୍ତୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖକୋ ।

ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ, ୟୋ ମିତ୍ତୋ ଅନୁକମ୍ପକୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଅରିୟେନ ମିତ୍ତଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତା । ଅତ୍ତଟ୍ଠପଞ୍ଞାତି ଅତ୍ତନି ଠିତା ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା । ଅତ୍ତାନମେୱ ଓଲୋକେତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥପଞ୍ଞା’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥମେୱ ଓଲୋକେତି, ନ ପରତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠତ୍ଥପଞ୍ଞା’’ତି ଅୟମ୍ପି କିର ପୋରାଣପାଠୋ, ତସ୍ସ ସମ୍ପତି ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା, ନ ଆୟତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକତ୍ଥଂୟେୱ ଓଲୋକେତି, ନ ସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସୁଚୀତି ଅସୁଚିନା ଅନରିୟେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା ।

ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଖଗ୍ଗେନ ରୁକ୍ଖାଦୟୋ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସକସିଙ୍ଗେନ ପବ୍ବତାଦୟୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କୁରୁମାନୋ ୱିଚରତୀତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣୋ । ୱିସସଦିସା ଆଣାତି ୱିସାଣା । ଖଗ୍ଗଂ ୱିୟାତି ଖଗ୍ଗଂ । ଖଗ୍ଗଂ ୱିସାଣଂ ୟସ୍ସ ମିଗସ୍ସ ସୋୟଂ ମିଗୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣୋ, ତସ୍ସ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସ୍ସ କପ୍ପୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣସଦିସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଅସହାୟୋ ଚରେୟ୍ୟ ୱିହରେୟ୍ୟ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ ୟପେୟ୍ୟ ୟାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୨.ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲାତି ୱିସେସେନ ସୁଦ୍ଧସୀଲା, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିୟା ସୁଦ୍ଧସୀଲା । ସୁୱିସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା, ରାଗାଦିୱିରହିତତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧମଗ୍ଗଫଲପଟିସମ୍ଭିଦାଦିପଞ୍ଞା । ସମାହିତାତି ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆହିତା, ସନ୍ତିକେ ଠପିତଚିତ୍ତା । ଜାଗରିୟାନୁୟୁତ୍ତାତି ଜାଗରଣଂ ଜାଗରୋ, ନିଦ୍ଦାତିକ୍କମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାଗରସ୍ସ ଭାୱୋ ଜାଗରିୟଂ, ଜାଗରିୟେ ଅନୁୟୁତ୍ତା ଜାଗରିୟାନୁୟୁତ୍ତା । ୱିପସ୍ସକାତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିସେସେନ ପସ୍ସନସୀଲା, ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମୱିସେସଦସ୍ସୀତି ଦସକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ୱିସେସେନ ପସ୍ସନସୀଲା । ମଗ୍ଗଙ୍ଗବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଗତେତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠାଦୀହି ମଗ୍ଗଙ୍ଗେହି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେହି ଗତେ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଅରିୟଧମ୍ମେ । ୱିଜଞ୍ଞାତି ୱିସେସେନ ଜଞ୍ଞା, ଜାନନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୩.ସୁଞ୍ଞତାପ୍ପଣିହିତଞ୍ଚାନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ । ଆସେୱୟିତ୍ୱାତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା । ୟେ କତସମ୍ଭାରା ଧୀରା ଜନା ଜିନସାସନମ୍ହି ସାୱକତ୍ତଂ ସାୱକଭାୱଂ ନ ୱଜନ୍ତି ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତେ ଧୀରା କତସମ୍ଭାରା ସୟମ୍ଭୂ ସୟମେୱ ଭୂତା ପଚ୍ଚେକଜିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି।

୧୩୪. କିଂ ଭୂତା ? ମହନ୍ତଧମ୍ମା ପୂରିତମହାସମ୍ଭାରା ବହୁଧମ୍ମକାୟା ଅନେକଧମ୍ମସଭାୱସରୀରା । ପୁନପି କିଂ ଭୂତା ? ଚିତ୍ତିସ୍ସରା ଚିତ୍ତଗତିକା ଝାନସମ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୋଘତିଣ୍ଣା ସକଲସଂସାରଓଘଂ ତିଣ୍ଣା ଅତିକ୍କନ୍ତା ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତା କୋଧମାନାଦିକିଲେସୱିରହିତତ୍ତା ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତା ସନ୍ତମନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମତ୍ଥଦସ୍ସୀ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଦ୍ୱାଦସାୟତନଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିୱସେନ ପରମତ୍ଥଂ ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସନସୀଲା । ଅଚଲାଭୀତଟ୍ଠେନ ସୀହୋପମା ସୀହସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପା ଖଗ୍ଗୱିସାଣମିଗସିଙ୍ଗସଦିସା ଗଣସଙ୍ଗଣିକାଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୫.ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ସକସକାରମ୍ମଣେ ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ସନ୍ତସଭାୱଇନ୍ଦ୍ରିୟା। ସନ୍ତମନାତି ସନ୍ତଚିତ୍ତା, ନିକ୍କିଲେସଭାୱେନ ସନ୍ତସଭାୱଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା । ପଚ୍ଚନ୍ତସତ୍ତେସୁ ପତିପ୍ପଚାରାତି ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଦୟାକରୁଣାଦୀହି ପତିଚରଣସୀଲା । ଦୀପା ପରତ୍ଥ ଇଧ ୱିଜ୍ଜଲନ୍ତାତି ସକଲଲୋକାନୁଗ୍ଗହକରଣେନ ପରଲୋକେ ଚ ଇଧଲୋକେ ଚ ୱିଜ୍ଜଲନ୍ତା ଦୀପା ପଦୀପସଦିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସତତଂ ହିତାମେତି ଇମେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସତତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ସକଲଲୋକହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୬.ପହୀନସବ୍ବାୱରଣାଜନିନ୍ଦାତି ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଜନାନଂ ଇନ୍ଦା ଉତ୍ତମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ପଞ୍ଚାୱରଣାନଂ ପହୀନତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବାୱରଣା । ଘନକଞ୍ଚନାଭାତି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଜମ୍ବୋନଦସୁୱଣ୍ଣପଭା ସଦିସଆଭାୱନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସ୍ସଂସୟଂ ଲୋକସୁଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ଏକନ୍ତେନ ଲୋକସ୍ସ ସୁଦକ୍ଖିଣାୟ ଅଗ୍ଗଦାନସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅରହା ୟୁତ୍ତା, ନିକ୍କିଲେସତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଦାନପଟିଗ୍ଗହଣାରହାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସତତପ୍ପିତାମେତି ଇମେ ପଚ୍ଚେକଞାଣାଧିଗମା ବୁଦ୍ଧା ସତତଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅପ୍ପିତା ସୁହିତା ପରିପୁଣ୍ଣା, ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରାପି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ପରିପୁଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୭. ପତିଏକା ୱିସୁଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତୋ ୱିସଦିସା ଅଞ୍ଞେ ଅସାଧାରଣବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା। ଅଥ ୱା –

‘‘ଉପସଗ୍ଗା ନିପାତା ଚ, ପଚ୍ଚୟା ଚ ଇମେ ତୟୋ ।

ନେକେନେକତ୍ଥୱିସୟା, ଇତି ନେରୁତ୍ତିକାବ୍ରୱୁ’’ନ୍ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଏକଉପସଗ୍ଗତା ପତି ପଧାନୋ ହୁତ୍ୱା ସାମିଭୂତୋ ଅନେକେସଂ ଦାୟକାନଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଆହାରଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣନତୋ । ତଥା ହି ଅନ୍ନଭାରସ୍ସ ଭତ୍ତଭାଗଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱାପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଦେୱତାହି ସାଧୁକାରଂ ଦାପେତ୍ୱା ତଦହେୱ ତଂ ଦୁଗ୍ଗତଂ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ପାପେତ୍ୱା କୋଟିସଙ୍ଖଧନୁପ୍ପାଦନେନ ଚ, ଖଦିରଙ୍ଗାରଜାତକେ (ଜା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.ଖଦିରଙ୍ଗାରଜାତକୱଣ୍ଣନା) ମାରେନ ନିମ୍ମିତଖଦିରଙ୍ଗାରକୂପୋପରିଉଟ୍ଠିତପଦୁମକଣ୍ଣିକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତେନ ଦିନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆକାସଗମନେନ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନେନ ଚ, ପଦୁମୱତୀଅଗ୍ଗମହେସୀପୁତ୍ତାନଂ ମହାଜନକରଞ୍ଞୋ ଦେୱିୟା ଆରାଧନେନ ଗନ୍ଧମାଦନତୋ ଆକାସେନ ଆଗମ୍ମ ଦାନପଟିଗ୍ଗହଣେନ ମହାଜନକବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଚ ଦେୱିୟା ଚ ସୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦନେନ ଚ, ତଥା ଅବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଛାତକଭୟେ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ବାରାଣସିସେଟ୍ଠିନୋ ଛାତକଭୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୂରେତ୍ୱା ରକ୍ଖିତେ ସଟ୍ଠିସହସ୍ସକୋଟ୍ଠାଗାରେ ୱୀହୟୋ ଖେପେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ନିଖାତଧଞ୍ଞାନି ଚ ଚାଟିସହସ୍ସେସୁ ପୂରିତଧଞ୍ଞାନି ଚ ଖେପେତ୍ୱା ସକଲପାସାଦଭିତ୍ତୀସୁ ମତ୍ତିକାହି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଲିମ୍ପିତଧଞ୍ଞାନି ଚ ଖେପେତ୍ୱା ତଦା ନାଳିମତ୍ତମେୱାୱସିଟ୍ଠଂ ‘‘ଇଦଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅଜ୍ଜ ମରିସ୍ସାମା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସୟନ୍ତସ୍ସ ଗନ୍ଧମାଦନତୋ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗେହଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ସେଟ୍ଠି ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସାଦଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପତ୍ତେ ଓକିରି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ପଞ୍ଚପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତେହି ସହ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ତଦା ଭତ୍ତପଚିତଉକ୍ଖଲିଂ, ପିଦହିତ୍ୱା ଠପେସୁଂ ।

ନିଦ୍ଦମୋକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସେଟ୍ଠିନୋ ଛାତତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭରିୟଂ ଆହ – ‘‘ଭତ୍ତେ ଆଚାମକଭତ୍ତମତ୍ତଂ ଓଲୋକେହୀ’’ତି । ସୁସିକ୍ଖିତା ସା ‘‘ସବ୍ବଂ ଦିନ୍ନଂ ନନୂ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଉକ୍ଖଲିୟା ପିଧାନଂ ୱିୱରି । ସା ଉକ୍ଖଲି ତଙ୍ଖଣେୱ ସୁମନପୁପ୍ଫମକୁଳସଦିସସ୍ସ ସୁଗନ୍ଧସାଲିଭତ୍ତସ୍ସ ପୂରିତା ଅହୋସି । ସା ଚ ସେଟ୍ଠି ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ସୟଞ୍ଚ ସକଲଗେହୱାସିନୋ ଚ ସକଲନଗରୱାସିନୋ ଚ ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଦବ୍ବିୟା ଗହିତଗହିତଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ପୂରିତଂ । ସକଲସଟ୍ଠିସହସ୍ସକୋଟ୍ଠାଗାରେସୁ ସୁଗନ୍ଧସାଲିୟୋ ପୂରେସୁଂ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସିନୋ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗେହତୋୟେୱ ଧଞ୍ଞବୀଜାନି ଗହେତ୍ୱା ସୁଖିତା ଜାତା । ଏୱମାଦୀସୁ ଅନେକସତ୍ତନିକାୟେସୁ ସୁଖୋତରଣପରିପାଲନସଗ୍ଗମୋକ୍ଖପାପନେସୁ ପତି ସାମିଭୂତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁଭାସିତାନୀତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ଓୱାଦାନୁସାସନୀୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତାନି କଥିତାନି ୱଚନାନି । ଚରନ୍ତି ଲୋକମ୍ହି ସଦେୱକମ୍ହୀତି ଦେୱଲୋକସହିତେ ସତ୍ତଲୋକେ ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ୱା ତଥା ୟେ ନ କରୋନ୍ତି ବାଲାତି ତଥାରୂପଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁଭାସିତୱଚନଂ ୟେ ବାଲା ଜନା ନ କରୋନ୍ତି ନ ମନସି କରୋନ୍ତି, ତେ ବାଲା ଦୁକ୍ଖେସୁ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଧାୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୮.ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସୁଭାସିତାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତାନି ଚତୁରାପାୟତୋ ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଭାସିତାନି ୱଚନାନି । କିଂ ଭୂତାନି ? ଅୱସ୍ସୱନ୍ତଂ ପଗ୍ଘନ୍ତଂ ଖୁଦ୍ଦଂ ମଧୁଂ ୟଥା ମଧୁରୱଚନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପଟିପତ୍ତିୟୁତ୍ତା ପଣ୍ଡିତଜନାପି ପଟିପତ୍ତୀସୁ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତନ୍ତା ତଥାରୂପଂ ମଧୁରୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୱଚନକରା ଭୱନ୍ତି, ତେ ପଣ୍ଡିତଜନା ସଚ୍ଚଦସା ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସିନୋ ସପଞ୍ଞା ପଞ୍ଞାସହିତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୯.ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହିଜିନେହି ଭାସିତାତି କିଲେସେ ଜିନନ୍ତି ଜିନିଂସୂତି ଜିନା, ତେହି ଜିନେହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ୱୁତ୍ତା ଭାସିତା କଥିତା । କଥା ଉଳାରା ଓଜୱନ୍ତା ପାକଟା ସନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତା, କଥା ସକ୍ୟସୀହେନ ସକ୍ୟରାଜୱଂସସୀହେନ ଗୋତମେନ ତଥାଗତେନ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଭୂତେନ ନରୁତ୍ତମେନ ନରାନଂ ଉତ୍ତମେନ ସେଟ୍ଠେନ ପକାସିତା ପାକଟୀକତା ଦେସିତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କିମତ୍ଥନ୍ତି ଆହ ‘‘ଧମ୍ମୱିଜାନନତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ୱିସେସେନ ଜାନାପନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୦.ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଇମାନି ତେସନ୍ତି ଲୋକାନୁକମ୍ପତାୟ ଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ ଇମାନି ୱଚନାନି ଇମା ଗାଥାୟୋ । ତେସଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିକୁବ୍ବିତାନି ୱିସେସେନ କୁବ୍ବିତାନି ଭାସିତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱେଗସଙ୍ଗମତିୱଡ୍ଢନତ୍ଥନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ସଂୱେଗୱଡ୍ଢନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅସଙ୍ଗୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ଏକୀଭାୱୱଡ୍ଢନତ୍ଥଞ୍ଚ ମତିୱଡ୍ଢନତ୍ଥଂ ପଞ୍ଞାୱଡ୍ଢନତ୍ଥଞ୍ଚ ସୟମ୍ଭୁସୀହେନ ଅନାଚରିୟକେନ ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ଭୂତେନ ଜାତେନ ପଟିୱିଦ୍ଧେନ ସୀହେନ ଅଭୀତେନ ଗୋତମେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଇମାନି ୱଚନାନି ପକାସିତାନି, ଇମା ଗାଥାୟୋ ପକାସିତା ୱିୱରିତା ଉତ୍ତାନୀକତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ପରିସମାପନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ।

ଇତି ୱିସୁଦ୍ଧଜନୱିଲାସିନିୟା ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପଦାନସଂୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୧. ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ତଦନନ୍ତରଂ ଥେରାପଦାନସଙ୍ଗହଗାଥାୟୋ ସଂୱଣ୍ଣେତୁଂ ‘‘ଅଥ ଥେରାପଦାନଂ ସୁଣାଥା’’ତି ଆହ । ଅଥ-ଅପଦାନ-ସଦ୍ଦାନମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ଏତ୍ଥ ଥେର-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ କାଲଥିରପଞ୍ଞତ୍ତିନାମଧେୟ୍ୟଜେଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ୱତ୍ତତି । ତଥା ହି ‘‘ଥେରୋୱସ୍ସିକାନି ପୂତୀନି ଚୁଣ୍ଣକଜାତାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୨) କାଲେ, ଥେରୋୱସ୍ସିକାନି ଚିରକାଲଂ ଓୱସ୍ସିକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଥେରୋପି ତାୱ ମହା’’ଇଚ୍ଚାଦୀସୁ ଥିରେ ଥିରସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଥେରକୋ ଅୟମାୟସ୍ମା ମହଲ୍ଲକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ, ଲୋକପଞ୍ଞତ୍ତିମତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଚୁନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଫୁସ୍ସତ୍ଥେରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ନାମଧେୟ୍ୟେ, ଏୱଂ କତନାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଥେରୋ ଚାୟଂ କୁମାରୋ ମମ ପୁତ୍ତେସୂ’’ତିଆଦୀସୁ ଜେଟ୍ଠେ, ଜେଟ୍ଠୋ କୁମାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନାୟଂ କାଲେ ଚ ଥିରେ ଚ ୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଚିରଂ କାଲଂ ଠିତୋତି ଥେରୋ, ଥିରତରସୀଲାଚାରମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣାଭିୟୁତ୍ତୋ ୱା ଥେରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥେରୋ ଚ ଥେରୋ ଚେତି ଥେରା, ଥେରାନଂ ଅପଦାନଂ କାରଣଂ ଥେରାପଦାନଂ, ତଂ ଥେରାପଦାନଂ ସୁଣାଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହିମୱନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ, ଲମ୍ବକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋତିଆଦି ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ, ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଚ ୱତ୍ଥୁ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –

ଅତୀତେ କିର ଇତୋ କପ୍ପତୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକେ ଏକଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟମତ୍ଥକେ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ନାମେନ ସରଦମାଣୱୋ ନାମ ଅହୋସି । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଗହପତିମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ନାମେନ ସିରିୱଡ୍ଢନକୁଟୁମ୍ବିକୋ ନାମ ଅହୋସି । ତେ ଉଭୋପି ସହପଂସୁକୀଳନସହାୟା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ସରଦମାଣୱୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ କୁଲସନ୍ତକଂ ଧନଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମରଣଂ ନାମ ଏକନ୍ତିକଂ, ତସ୍ମା ମୟା ଏକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱିମୋକ୍ଖମଗ୍ଗୋ ଗୱେସିତବ୍ବୋ’’ତି ସହାୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ । କିଂ ତ୍ୱଂ ପବ୍ବଜିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେନ ‘‘ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ହୋତୁ ଅହମେୱ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ରତନକୋଟ୍ଠାଗାରାନି ୱିୱରାପେତ୍ୱା କପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପବ୍ବତପାଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତା ଚତୁସତ୍ତତିସହସ୍ସମତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ସୋ ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଅଟ୍ଠ ଚ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତେସମ୍ପି ଜଟିଲାନଂ କସିଣପରିକମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତେ ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞା ଅଟ୍ଠ ଚ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିସୁଂ ।

ତେନ ସମୟେନ ଅନୋମଦସ୍ସୀ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ସତ୍ତେ ସଂସାରମହୋଘତୋ ତାରେତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ସରଦତାପସସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ମେ ଜାନାତୂ’’ତି ତାପସସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆକାସତୋ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି । ସରଦତାପସୋ ସତ୍ଥୁ ସରୀରେ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ଉପଧାରେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋୟେୱାୟ’’ନ୍ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ । ସରଦତାପସୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଚତୁସତ୍ତତିସହସ୍ସମତ୍ତା ଜଟିଲା ପଣୀତପଣୀତାନି ଓଜୱନ୍ତାନି ଫଲାଫଲାନି ଗହେତ୍ୱା ଆଗତା ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାତପସାଦା ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଚ ନିସିନ୍ନାକାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟ, ମୟଂ ପୁବ୍ବେ ‘ତୁମ୍ହେହି ମହନ୍ତତରୋ କୋଚି ନତ୍ଥୀ’ତି ମଞ୍ଞାମ, ଅୟଂ ପନ ପୁରିସୋ ତୁମ୍ହେହି ମହନ୍ତତରୋ ମଞ୍ଞେ’’ତି ଆହଂସୁ । କିଂ ୱଦେଥ, ତାତା, ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ସିନେରୁଂ ସମଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛଥ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେନ ମଂ ତୁଲଂ ମା କରିତ୍ଥାତି । ଅଥ ତେ ତାପସା ଆଚରିୟସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ ମହା ୱତାୟଂ ପୁରିସୁତ୍ତମୋ’’ତି ସବ୍ବେୱ ପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିଂସୁ ।

ଅଥ ତେ ଆଚରିୟୋ ଆହ – ‘‘ତାତା, ସତ୍ଥୁ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ସତ୍ଥା ଚ ଭିକ୍ଖାଚରୱେଲାୟ ଇଧାଗତୋ, ହନ୍ଦ, ମୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ୟଥାବଲଂ ଦସ୍ସାମ । ତୁମ୍ହେହି ୟଂ ୟଂ ପଣୀତଂ ଫଲାଫଲଂ ଆଭତଂ, ତଂ ତଂ ଆହରଥା’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥେ ଧୋୱିତ୍ୱା ସୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ସତ୍ଥାରା ଫଲାଫଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେ ଦେୱତା ଦିବ୍ବୋଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ତାପସୋ ଉଦକମ୍ପି ସୟମେୱ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଅଦାସି । ତତୋ ଭୋଜନକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ନିସିନ୍ନେ ସବ୍ବେ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ସାରଣୀୟଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ସତ୍ଥା ‘‘ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତାୱଦେୱ ସତସହସ୍ସଖୀଣାସୱପରିୱାରା ଅଗ୍ଗସାୱକା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ତତୋ ସରଦତାପସୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତା, ସତ୍ଥୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପୁପ୍ଫାସନେନ ପୂଜା କାତବ୍ବା, ତସ୍ମା ପୁପ୍ଫାନି ଆହରଥା’’ତି । ତେ ତାୱଦେୱ ଇଦ୍ଧିୟା ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସମ୍ପନ୍ନାନି ପୁପ୍ଫାନି ଆହରିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ପୁପ୍ଫାସନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ତିଗାୱୁତଂ, ସେସଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନିକାଦିଭେଦଂ, ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ଉସଭମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଆସନେସୁ ସରଦତାପସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଇମଂ ପୁପ୍ଫାସନଂ ଅତିରୁହଥା’’ତି ଆହ । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପୁପ୍ଫାସନେ। ସତ୍ଥରି ନିସିନ୍ନେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ସେସଭିକ୍ଖୂ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ସତ୍ଥା ‘‘ତେସଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତୂ’’ତି ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜି । ସତ୍ଥୁ ସମାପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକାପି ସେସଭିକ୍ଖୂପି ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିଂସୁ । ତାପସୋ ସତ୍ତାହଂ ନିରନ୍ତରଂ ସତ୍ଥୁ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଇତରେ ୱନମୂଲଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେସକାଲେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସତ୍ଥା ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗସାୱକଂ ନିସଭତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାପସାନଂ ପୁପ୍ଫାସନାନୁମୋଦନଂ କରୋହୀ’’ତି । ଥେରୋ ସାୱକପାରମୀଞାଣେ ଠତ୍ୱା ତେସଂ ପୁପ୍ଫାସନାନୁମୋଦନଂ ଅକାସି । ତସ୍ସ ଦେସନାୱସାନେ ସତ୍ଥା ଦୁତିୟଂ ଅଗ୍ଗସାୱକଂ ଅନୋମତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି ଇମେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେହୀ’’ତି । ସୋପି ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ କଥେସି । ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଦେସନାୟ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ନାହୋସି । ଅଥ ସତ୍ଥା ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ଠତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି । ଦେସନାୱସାନେ ଠପେତ୍ୱା ସରଦତାପସଂ ଅୱସେସା ସବ୍ବେପି ଚତୁସତ୍ତତିସହସ୍ସଜଟିଲା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେ ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ତେ ତାୱଦେୱ ଅନ୍ତରହିତତାପସୱେସା ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରଧରା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅହେସୁଂ ।

ସରଦତାପସୋ ପନ ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଅୟଂ ନିସଭତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଦେସନାକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନପରିୱିତକ୍କତାୟ ଅଞ୍ଞୱିହିତୋ ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅଥ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତଥା ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥା ଅନନ୍ତରାୟେନ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗୋତମସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ସରଦତାପସୋପି ସହାୟସ୍ସ ସିରିୱଡ୍ଢସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସମ୍ମ, ମୟା ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ଅନାଗତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ଗୋତମସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ଥିତଂ, ତ୍ୱମ୍ପି ତସ୍ସ ଦୁତିୟସାୱକଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ଥେହୀ’’ତି । ସିରିୱଡ୍ଢୋ ତଂ ଉପଦେସଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠକରୀସମତ୍ତଂ ଠାନଂ ସମତଲଂ କାରେତ୍ୱା ଲାଜପଞ୍ଚମାନି ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲଚ୍ଛଦନଂ ମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସରଦତାପସେନ ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତାପେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ମହାରହେହି ୱତ୍ଥେହି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଦୁତିୟସାୱକଭାୱାୟ ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟେନ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଭତ୍ତାନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ସିରିୱଡ୍ଢୋ ହଟ୍ଠପହଟ୍ଠୋ ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦୁତିୟଚିତ୍ତୱାରେ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସରଦତାପସୋ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେସଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଅନ୍ତରା କମ୍ମଂ ନ କଥିତଂ । ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ସରଦତାପସୋ ରାଜଗହସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଉପତିସ୍ସାଗାମେ ରୂପସାରିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ତଂଦିୱସମେୱସ୍ସ ସହାୟୋପି ରାଜଗହସ୍ସେୱ ଅୱିଦୂରେ କୋଲିତଗାମେ ମୋଗ୍ଗଲିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ତସ୍ମା ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ମୋଗ୍ଗଲିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ । ମୋଗ୍ଗଲିଗୋତ୍ତେନ ଜାତୋତି ୱା ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ । ଅଥ ୱା ମାତୁକୁମାରିକକାଲେ ତସ୍ସା ମାତାପିତୂହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ମା ଉଗ୍ଗଲି ମା ଉଗ୍ଗଲୀ’’ତି ୱଚନମୁପାଦାୟ ‘‘ମୁଗ୍ଗଲୀ’’ତି ନାମଂ । ତସ୍ସା ମୁଗ୍ଗଲିୟା ପୁତ୍ତୋତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ । ଅଥ ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିମଗ୍ଗସ୍ସ ଲାଭେ ଆଦାନେ ପଟିୱିଜ୍ଝନେ ଅଲଂ ସମତ୍ଥୋତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି । ତାନି କିର ଦ୍ୱେ କୁଲାନି ୟାୱ ସତ୍ତମା କୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଆବଦ୍ଧସହାୟାନେୱ । ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଏକଦିୱସମେୱ ଗବ୍ଭପରିହାରମଦଂସୁ । ଦସମାସଚ୍ଚୟେନ ଜାତାନମ୍ପି ତେସଂ ଛସଟ୍ଠି ଧାତିୟୋ ପଟ୍ଠପେସୁଂ । ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ରୂପସାରୀବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉପତିସ୍ସଗାମେ ଜେଟ୍ଠକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତତ୍ତା ଉପତିସ୍ସୋତି ନାମଂ କରିଂସୁ । ଇତରସ୍ସ କୋଲିତଗାମେ ଜେଟ୍ଠକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତତ୍ତା କୋଲିତୋତି ନାମଂ କରିଂସୁ । ତେ ଉଭୋପି ମହତା ପରିୱାରେନ ୱଡ୍ଢନ୍ତା ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ସବ୍ବସିପ୍ପାନଂ ପାରଂ ଅଗମଂସୁ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ତେ ରାଜଗହେ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜଂ ପସ୍ସନ୍ତା ମହାଜନଂ ସନ୍ନିପତିତଂ ଦିସ୍ୱା ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତା ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ଓରଂ ୱସ୍ସସତାୱ ମଚ୍ଚୁମୁଖଂ ପୱିସନ୍ତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହେହି ମୋକ୍ଖଧମ୍ମୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ତଞ୍ଚ ପରିୟେସନ୍ତେହି ଏକା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ନିଚ୍ଛୟଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚମାଣୱକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେସଂ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସଞ୍ଚୟୋ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତେ କତିପାହେନେୱ ସବ୍ବଂ ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ସମୟଂ ପରିମଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସାରଂ ଅଦିସ୍ୱା ତତୋ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତସମ୍ମତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ତେହି ପୁଟ୍ଠା ନ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତେୟେୱ ତେସଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ଏୱଂ ତେ ମୋକ୍ଖଂ ପରିୟେସନ୍ତା କତିକଂ ଅକଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ୟୋ ପଠମଂ ଅମତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଇତରସ୍ସ ଆରୋଚେତୂ’’ତି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥରି ପଠମାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଉରୁୱେଲକସ୍ସପାଦିକେ ସହସ୍ସଜଟିଲେ ଦମେତ୍ୱା ରାଜଗହେ ୱିହରନ୍ତେ ଏକଦିୱସଂ ଉପତିସ୍ସୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରଂ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ମୟା ଏୱରୂପୋ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ପବ୍ବଜିତୋ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ, ସନ୍ତଧମ୍ମେନ ନାମ ଏତ୍ଥ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାତପସାଦୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଅନୁବନ୍ଧି । ଥେରୋପି ଲଦ୍ଧପିଣ୍ଡପାତୋ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ପତିରୂପଂ ଓକାସଂ ଗତୋ । ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିବ୍ବାଜକପୀଠଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ଚସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କୁଣ୍ଡିକାୟ ଉଦକଂ ଅଦାସି । ଏୱଂ ସୋ ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚେନ ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା – ‘‘କୋ ୱା ତେ ସତ୍ଥା, କସ୍ସ ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅପଦିସି । ପୁନ ତେନ ‘‘କିଂ ୱାଦୀ ପନାୟସ୍ମତୋ ସତ୍ଥା’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ସାସନସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରତଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ନୱକଭାୱଂ ପୱେଦେତ୍ୱା ସଙ୍ଖେପୱସେନ ଚସ୍ସ ସାସନଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଧମ୍ମା ହେତୁପ୍ପଭୱା’’ତି (ମହାୱ॰ ୬୦; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୨୮୬) ଗାଥମାହ । ପରିବ୍ବାଜକୋ ପଠମପଦଦ୍ୱୟମେୱ ସୁତ୍ୱା ସହସ୍ସନୟସମ୍ପନ୍ନେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଇତରଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ସୋତାପନ୍ନକାଲେ ନିଟ୍ଠାସି । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ପନ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଉପରିୱିସେସେ ଅପୱତ୍ତନ୍ତେ ‘‘ଭୱିସ୍ସତି ଏତ୍ଥ କାରଣ’’ନ୍ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଥେରଂ ଆହ – ‘‘ମା, ଭନ୍ତେ, ଉପରି ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱଡ୍ଢୟିତ୍ଥ, ଏତ୍ତକମେୱ ଅଲଂ, କହଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ୱସତୀ’’ତି ? ‘‘ୱେଳୁୱନେ’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛଥ, ଅହଂ ମୟ୍ହଂ ସହାୟସ୍ସ କତପଟିଞ୍ଞଂ ମୋଚେତ୍ୱା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଥେରଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ଅଗମାସି ।

କୋଲିତପରିବ୍ବାଜକୋ ତଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୁଖୱଣ୍ଣୋ ନ ଅଞ୍ଞଦିୱସେସୁ ୱିୟ ଅଦ୍ଧାନେନ ଅମତଂ ଅଧିଗତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତେନେୱସ୍ସ ୱିସେସାଧିଗମଂ ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ଅମତାଧିଗମଂ ପୁଚ୍ଛି । ସୋପିସ୍ସ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅମତମଧିଗତ’’ନ୍ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ତମେୱ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ କୋଲିତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କହଂ ନୋ ସତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ୱେଳୁୱନେ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଆୱୁସୋ, ଆୟାମ, ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି । ଉପତିସ୍ସୋ ସବ୍ବକାଲମ୍ପି ଆଚରିୟପୂଜକୋୱ, ତସ୍ମା ସଞ୍ଚୟସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ପକାସେତ୍ୱା ତମ୍ପି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ନେତୁକାମୋ ଅହୋସି । ସୋ ଲାଭାସାପକତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକଭାୱଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ନ ସକ୍କୋମି ଚାଟି ହୁତ୍ୱା ଉଦକସିଞ୍ଚନଂ ହୋତୁ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ତେ ଅନେକେହି କାରଣେହି ତଂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦେ ୱତ୍ତମାନେହି ଅଡ୍ଢୁତେୟ୍ୟସତେହି ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେଳୁୱନଂ ଅଗମଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମେ ସାୱକୟୁଗଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅଗ୍ଗଂ ଭଦ୍ଦୟୁଗ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ପରିସାୟ ଚରିୟୱସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅଦାସି । ୟଥା ତେସଂ ଏୱଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନମ୍ପି ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଗତମେୱ । ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟକିଚ୍ଚଂ ପନ ନ ନିଟ୍ଠାସି । କସ୍ମା ? ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟ ।

ତେସୁ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପବ୍ବଜିତତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମଗଧରଟ୍ଠେ କଲ୍ଲୱାଲଗାମେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଥିନମିଦ୍ଧେ ଓକ୍କମନ୍ତେ ସତ୍ଥାରା ସଂୱେଜିତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଏୱ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣି । ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଦ୍ଧମାସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଗହେ ସୂକରଖତଲେଣେ ୱିହରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହସୁତ୍ତନ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୧ ଆଦୟୋ) ଦେସିୟମାନେ ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ପରସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତଂ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣି । ଇତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ସତ୍ଥୁ ସମୀପେ ଏୱ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ପତ୍ତସାୱକପାରମୀଞାଣୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘କେନ କମ୍ମେନ ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତି ଲଦ୍ଧା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ଞତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ‘‘ହିମୱନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ’’ତିଆଦିମାହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

୧୪୧.

‘‘ହିମୱନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ, ଲମ୍ବକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ।

ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହଂ, ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ହିମୱନ୍ତସ୍ସାତି ହିମୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହିମୱା, ତସ୍ସ ହିମୱନ୍ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ସମୀପେ, ହିମାଲୟପଟିବଦ୍ଧୱନେହି ଅତ୍ଥୋ । ଲମ୍ବକୋ ନାମ ପବ୍ବତୋତି ଏୱଂନାମକୋ ପଂସୁମିସ୍ସକପବ୍ବତୋ । ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଲମ୍ବକେ ପବ୍ବତେ ମୟ୍ହଂ ମମତ୍ଥାୟ କତୋ ଅସ୍ସମୋ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ଆସମନ୍ତତୋ ସମୋତି ଅସ୍ସମୋ । ନତ୍ଥି ପୱିଟ୍ଠାନଂ ସମୋ ପରିସ୍ସମୋ ଏତ୍ଥାତି ୱା ଅସ୍ସମୋ, ସୋ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ ଅରଞ୍ଞୱାସୋ ସୁଟ୍ଠୁ କତୋ, ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନକୁଟିମଣ୍ଡପାଦିୱସେନ ସୁନ୍ଦରେନାକାରେନ କତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଣସାଲାତି ଉସୀରପବ୍ବଜାଦୀହି ପଣ୍ଣେହି ଛାଦିତା ନିୱସନପଣ୍ଣସାଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୨.

‘‘ଉତ୍ତାନକୂଲା ନଦିକା, ସୁପତିତ୍ଥା ମନୋରମା ।

ସୁସୁଦ୍ଧପୁଲିନାକିଣ୍ଣା, ଅୱିଦୂରେ ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଉତ୍ତାନକୂଲାତି ଅଗମ୍ଭୀରା ନଦୀ । ସୁପତିତ୍ଥାତି ସୁନ୍ଦରପତିତ୍ଥା । ମନୋରମା ମନଲ୍ଲୀନା ମନାପା । ସୁସୁଦ୍ଧପୁଲିନାକିଣ୍ଣାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଧୱଲମୁତ୍ତାଦଲସଦିସୱାଲୁକାକିଣ୍ଣା ଗହନୀଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ନଦିକା କୁନ୍ନଦୀ ମମସ୍ସମଂ ମୟ୍ହଂ ଅସ୍ସମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ସମୀପେ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସ୍ସମ’’ନ୍ତି ଚ ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୪୩.

‘‘ଅସକ୍ଖରା ଅପବ୍ଭାରା, ସାଦୁ ଅପ୍ପଟିଗନ୍ଧିକା ।

ସନ୍ଦତୀ ନଦିକା ତତ୍ଥ, ସୋଭୟନ୍ତା ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅସକ୍ଖରାତି ‘‘ପୁଲିନାକିଣ୍ଣା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅସକ୍ଖରା ସକ୍ଖରୱିରହିତା । ଅପବ୍ଭାରାତି ପବ୍ଭାରୱିରହିତା, ଅଗମ୍ଭୀରକୂଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ସାଦୁ ଅପ୍ପଟିଗନ୍ଧିକାତି ସାଦୁରସୋଦକା ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧରହିତା ମୟ୍ହଂ ଅସ୍ସମପଦଂ ସୋଭୟନ୍ତୀ ନଦିକା ଖୁଦ୍ଦକନଦୀ ସନ୍ଦତି ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୪.

‘‘କୁମ୍ଭୀଲା ମକରା ଚେତ୍ଥ, ସୁସୁମାରା ଚ କଚ୍ଛପା ।

ସନ୍ଦତି ନଦିକା ତତ୍ଥ, ସୋଭୟନ୍ତା ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ କୁମ୍ଭୀଲମଚ୍ଛା ମକରମଚ୍ଛା ଚ ସୁସୁମାରା ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛା ଚ କଚ୍ଛପମଚ୍ଛା ଚ ଏତ୍ଥ ଏତିସ୍ସଂ ନଦିୟଂ କୀଳନ୍ତା ଅହେସୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମମସ୍ସମଂ ସୋଭୟନ୍ତା ନଦିକା ଖୁଦ୍ଦକନଦୀ ସନ୍ଦତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୪୫.

‘‘ପାଠୀନା ପାୱୁସା ମଚ୍ଛା, ବଲଜା ମୁଞ୍ଜରୋହିତା ।

ୱଗ୍ଗଳା ପପତାୟନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ପାଠୀନମଚ୍ଛା ଚ ପାୱୁସା ମଚ୍ଛା ଚ ବଲଜମଚ୍ଛା ଚ ମୁଞ୍ଜମଚ୍ଛା ରୋହିତମଚ୍ଛା ଚ ୱଗ୍ଗଳମଚ୍ଛା ଚ ଏତେ ସବ୍ବେ ମଚ୍ଛଜାତିକା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପପତାୟନ୍ତା ନଦିୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତନ୍ତା ମମ ଅସ୍ସମପଦଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୬.

‘‘ଉଭୋ କୂଲେସୁ ନଦିୟା, ପୁପ୍ଫିନୋ ଫଲିନୋ ଦୁମା ।

ଉଭତୋ ଅଭିଲମ୍ବନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଉଭୋ କୂଲେସୂତି ତସ୍ସା ନଦିୟା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଧୁୱପୁପ୍ଫିନୋ ଧୁୱଫଲିନୋ ରୁକ୍ଖା ଉଭତୋ ଅଭିଲମ୍ବନ୍ତା ନଦିୟା ଉଭୋ ତୀରେ ହେଟ୍ଠା ଓନମନ୍ତା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୭.

‘‘ଅମ୍ବା ସାଲା ଚ ତିଲକା, ପାଟଲୀ ସିନ୍ଦୁୱାରକା ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧା ସମ୍ପୱନ୍ତି, ପୁପ୍ଫିତା ମମ ଅସ୍ସମେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅମ୍ବାତି ମଧୁପିଣ୍ଡିଅମ୍ବା ଚ ସାଲରୁକ୍ଖା ଚ ତିଲକରୁକ୍ଖା ଚ ପାଟଲିରୁକ୍ଖା ଚ ସିନ୍ଦୁୱାରକରୁକ୍ଖା ଚ ଏତେ ରୁକ୍ଖା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ପୁପ୍ଫିତା ପୁପ୍ଫନ୍ତା । ଦିବ୍ବା ଗନ୍ଧା ଇୱ ମମ ଅସ୍ସମେ ସୁଗନ୍ଧା ସମ୍ପୱନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ପୱାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୮.

‘‘ଚମ୍ପକା ସଳଲା ନୀପା, ନାଗପୁନ୍ନାଗକେତକା ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧା ସମ୍ପୱନ୍ତି, ପୁପ୍ଫିତା ମମ ଅସ୍ସମେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଚମ୍ପକରୁକ୍ଖା ଚ ସଳଲରୁକ୍ଖା ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱଟ୍ଟଲସଦିସପୁପ୍ଫା ନୀପରୁକ୍ଖା ଚ ନାଗରୁକ୍ଖା ଚ ପୁନ୍ନାଗରୁକ୍ଖା ଚ ସୁଗନ୍ଧୟନ୍ତା କେତକରୁକ୍ଖା ଚ ଏତେ ସବ୍ବେ ରୁକ୍ଖା ଦିବ୍ବା ଗନ୍ଧାରିୱ ମମ ଅସ୍ସମେ ପୁପ୍ଫିତା ଫୁଲ୍ଲିତା ସମ୍ପୱନ୍ତି ସୁଗନ୍ଧଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୱାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୯.

ଅସୋକା ଚ‘‘ଅଧିମୁତ୍ତା ଅସୋକା ଚ, ଭଗିନୀମାଲା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ।

ଅଙ୍କୋଲା ବିମ୍ବିଜାଲା ଚ, ପୁପ୍ଫିତା ମମ ଅସ୍ସମେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ପୁପ୍ଫିତା ଅଧିମୁତ୍ତକରୁକ୍ଖା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ଅସୋକରୁକ୍ଖା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ଭଗିନୀମାଲା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ଅଙ୍କୋଲା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ବିମ୍ବିଜାଲା ଚ ଏତେ ରୁକ୍ଖା ମମ ଅସ୍ସମେ ଫୁଲ୍ଲିତା ସୋଭୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୫୦.

‘‘କେତକା କନ୍ଦଲି ଚେୱ, ଗୋଧୁକା ତିଣସୂଲିକା ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ସମ୍ପୱନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ କେତକାତି ସୁଗନ୍ଧକେତକଗଚ୍ଛା ଚ । କନ୍ଦଲିରୁକ୍ଖା ଚ ଗୋଧୁକରୁକ୍ଖା ଚ ତିଣସୂଲିକଗଚ୍ଛା ଚ ଏତେ ସବ୍ବେ ରୁକ୍ଖଜାତିକା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ପୱାୟମାନା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସକଲଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୧.

‘‘କଣିକାରା କଣ୍ଣିକା ଚ, ଅସନା ଅଜ୍ଜୁନା ବହୂ ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ସମ୍ପୱନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ଏତେ କଣିକାରାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସକଲଂ ସୋଭୟନ୍ତା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ସମ୍ପୱାୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୫୨.

‘‘ପୁନ୍ନାଗା ଗିରିପୁନ୍ନାଗା, କୋୱିଳାରା ଚ ପୁପ୍ଫିତା ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ସମ୍ପୱନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ପୁନ୍ନାଗାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ପୱାୟମାନା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୩.

‘‘ଉଦ୍ଦାଲକା ଚ କୁଟଜା, କଦମ୍ବା ୱକୁଲା ବହୂ ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ସମ୍ପୱନ୍ତା, ସୋଭୟନ୍ତି ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ଉଦ୍ଦାଲକାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ୱାୟମାନା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୫୪.

‘‘ଆଳକା ଇସିମୁଗ୍ଗା ଚ, କଦଲିମାତୁଲୁଙ୍ଗିୟୋ ।

ଗନ୍ଧୋଦକେନ ସଂୱଡ୍ଢା, ଫଲାନି ଧାରୟନ୍ତି ତେ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଏତେ ଆଳକାଦୟୋ ଗଚ୍ଛା ଚନ୍ଦନାଦିସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧୋଦକେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଫଲାନି ଧାରେନ୍ତା ମମ ଅସ୍ସମଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୫.

‘‘ଅଞ୍ଞେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ପଦୁମା, ଅଞ୍ଞେ ଜାୟନ୍ତି କେସରୀ ।

ଅଞ୍ଞେ ଓପୁପ୍ଫା ପଦୁମା, ପୁପ୍ଫିତା ତଳାକେ ତଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ପଦୁମାତି ମମ ଅସ୍ସମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ତଳାକେ ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ପଦୁମା ପୁପ୍ଫନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ କେସରୀ ପଦୁମା ଜାୟନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ପଦୁମା ଓପୁପ୍ଫା ୱିଗଲିତପତ୍ତକେସରାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୬.

‘‘ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ପଦୁମା, ନିଦ୍ଧାୱନ୍ତି ମୁଳାଲିୟୋ ।

ସିଙ୍ଘାଟିପତ୍ତମାକିଣ୍ଣା, ସୋଭନ୍ତି ତଳାକେ ତଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ପଦୁମାତି ତଦା ତାପସେନ ହୁତ୍ୱା ମମ ୱସନସମୟେ ଏକଚ୍ଚେ ପଦୁମା ତଳାକବ୍ଭନ୍ତରେ ମକୁଳପୁପ୍ଫାଦୟୋ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ମୁଳାଲିୟୋ ପଦୁମମୂଲା ନିଦ୍ଧାୱନ୍ତି ଇତୋ କଦ୍ଦମବ୍ଭନ୍ତରତୋ ହତ୍ଥିଦାଠା ୱିୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତପୁପ୍ଫମାକିଣ୍ଣା ଗହନୀଭୂତା ସିଙ୍ଘାଟିୟୋ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୭.

‘‘ନୟିତା ଅମ୍ବଗନ୍ଧୀ ଚ, ଉତ୍ତଲୀ ବନ୍ଧୁଜୀୱକା ।

ଦିବ୍ବଗନ୍ଧା ସମ୍ପୱନ୍ତି, ପୁପ୍ଫିତା ତଳାକେ ତଦା’’ ॥

ତଦା ମମ ୱସନସମୟେ ତଳାକସ୍ସ ସମୀପେ ନୟିତା ଚ ଗଚ୍ଛା ଅମ୍ବଗନ୍ଧୀ ଚ ଗଚ୍ଛା ଉତ୍ତଲୀ ନାମ ଗଚ୍ଛା ଚ ବନ୍ଧୁଜୀୱକା ଚ ଏତେ ସବ୍ବେ ଗଚ୍ଛା ପୁପ୍ଫିତା ପୁପ୍ଫଧାରିତା ସୁଗନ୍ଧୱାହକା ତଳାକଂ ସୋଭୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୫୮.

‘‘ପାଠୀନା ପାୱୁସା ମଚ୍ଛା, ବଲଜା ମୁଞ୍ଜରୋହିତା ।

ସଂଗୁଲା ମଗ୍ଗୁରା ଚେୱ, ୱସନ୍ତି ତଳାକେ ତଦା’’ ॥

ତଦା ମମ ୱସନସମୟେ ନିବ୍ଭୀତା ପାଠୀନାଦୟୋ ମଚ୍ଛା ତଳାକେ ୱସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୫୯.

‘‘କୁମ୍ଭୀଲା ସୁସୁମାରା ଚ, ତନ୍ତିଗାହା ଚ ରକ୍ଖସା ।

ଓଗୁହା ଅଜଗରା ଚ, ୱସନ୍ତି ତଳାକେ ତଦା’’ ॥

ତଦା ମମ ୱସନସମୟେ ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ତଳାକେ ଏତେ କୁମ୍ଭୀଲାଦୟୋ ମଚ୍ଛା ନିବ୍ଭୀତା ନିରୂପଦ୍ଦୱା ୱସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୦.

‘‘ପାରେୱତା ରୱିହଂସା, ଚକ୍କୱାକା ନଦୀଚରା ।

କୋକିଲା ସୁକସାଳିକା, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ସରଂ ନିସ୍ସାୟ ପାରେୱତାପକ୍ଖୀ ଚ ରୱିହଂସାପକ୍ଖୀ ଚ ନଦୀଚରା ଚକ୍କୱାକପକ୍ଖୀ ଚ କୋକିଲାପକ୍ଖୀ ଚ ସୁକପକ୍ଖୀ ଚ ସାଳିକାପକ୍ଖୀ ଚ ତଂ ସରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୧.

‘‘କୁକୁତ୍ଥକା କୁଳୀରକା, ୱନେ ପୋକ୍ଖରସାତକା ।

ଦିନ୍ଦିଭା ସୁୱପୋତା ଚ, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ କୁକୁତ୍ଥକାତି ଏୱଂନାମିକା ପକ୍ଖୀ ଚ । କୁଳୀରକାତି ଏୱଂନାମିକା ପକ୍ଖୀ ଚ । ୱନେ ପୋକ୍ଖରସାତକା ପକ୍ଖୀ ଚ ଦିନ୍ଦିଭା ପକ୍ଖୀ ଚ ସୁୱପୋତା ପକ୍ଖୀ ଚ ଏତେ ସବ୍ବେ ପକ୍ଖିନୋ ତଂ ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ସରଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୨.

‘‘ହଂସା କୋଞ୍ଚା ମୟୂରା ଚ, କୋକିଲା ତମ୍ବଚୂଳକା ।

ପମ୍ମକା ଜୀୱଂଜୀୱା ଚ, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ସବ୍ବେ ଏତେ ହଂସାଦୟୋ ପକ୍ଖିନୋ ତଂ ସରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱନ୍ତି ଜୀୱିକଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୩.

‘‘କୋସିକା ପୋଟ୍ଠସୀସା ଚ, କୁରରା ସେନକା ବହୂ ।

ମହାକାଳା ଚ ସକୁଣା, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ କୋସିକା ଚ ପକ୍ଖୀ ପୋଟ୍ଠସୀସା ଚ ପକ୍ଖୀ କୁରରା ଚ ପକ୍ଖୀ ସେନକା ଚ ପକ୍ଖୀ ମହାକାଳା ଚ ପକ୍ଖୀ ଥଲେ ବହୂ ପକ୍ଖିନୋ ତଂ ସରଂ ତସ୍ସ ସରସ୍ସ ସମୀପେ ଜୀୱନ୍ତି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୪.

‘‘ପସଦା ଚ ୱରାହା ଚ, ଚମରା ଗଣ୍ଡକା ବହୂ ।

ରୋହିଚ୍ଚା ସୁକପୋତା ଚ, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ପସଦାଦୟୋ ଏତେ ମିଗା ତଂ ସରଂ ତସ୍ମିଂ ସରସମୀପେ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଜୀୱିତଂ ପରିପାଲେନ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୫.

‘‘ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘା ଚ ଦୀପୀ ଚ, ଅଚ୍ଛକୋକତରଚ୍ଛକା ।

ତିଧା ପଭିନ୍ନମାତଙ୍ଗା, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ଏତେ ସୀହାଦୟୋ ଚତୁପ୍ପଦା ସରସମୀପେ ଉପଦ୍ଦୱରହିତା ଜୀୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୬.

‘‘କିନ୍ନରା ୱାନରା ଚେୱ, ଅଥୋପି ୱନକମ୍ମିକା ।

ଚେତା ଚ ଲୁଦ୍ଦକା ଚେୱ, ଉପଜୀୱନ୍ତି ତଂ ସରଂ’’ ॥

ଏତ୍ଥ ଏତେ ଏୱଂନାମିକା କିନ୍ନରାଦୟୋ ସତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ସରସମୀପେ ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୭.

‘‘ତିନ୍ଦୁକାନି ପିୟାଲାନି, ମଧୁକେକା ସୁମାରିୟୋ ।

ଧୁୱଂ ଫଲାନି ଧାରେନ୍ତି, ଅୱିଦୂରେ ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଏତେ ତିନ୍ଦୁକାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ଧୁୱଂ ହେମନ୍ତଗିମ୍ହୱସ୍ସାନସଙ୍ଖାତେ କାଲତ୍ତୟେ ମମ ଅସ୍ସମତୋ ଅୱିଦୂରେ ଠାନେ ମଧୁରଫଲାନି ଧାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬୮.

‘‘କୋସମ୍ବା ସଳଲା ନିମ୍ବା, ସାଦୁଫଲସମାୟୁତା ।

ଧୁୱଂ ଫଲାନି ଧାରେନ୍ତି, ଅୱିଦୂରେ ମମସ୍ସମଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଏତେ କୋସମ୍ବାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ସାରଫଲା ମଧୁରଫଲା ଉତ୍ତମଫଲା ସମାୟୁତା ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆୟୁତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ନିଚ୍ଚଂ ଫଲଧାରିନୋ ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ସୋଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୬୯.

‘‘ହରୀତକା ଆମଲକା, ଅମ୍ବଜମ୍ବୁୱିଭୀତକା ।

କୋଲା ଭଲ୍ଲାତକା ବିଲ୍ଲା, ଫଲାନି ଧାରୟନ୍ତି ତେ’’ ॥

ତେ ହରୀତକାଦୟୋ ରୁକ୍ଖା ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ଜାତା ନିଚ୍ଚଂ ଫଲାନି ଧାରୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୭୦.

‘‘ଆଲୁୱା ଚ କଳମ୍ବା ଚ, ବିଳାଲୀତକ୍କଳାନି ଚ ।

ଜୀୱକା ସୁତକା ଚେୱ, ବହୂକା ମମ ଅସ୍ସମେ’’ ॥

ଏତେ ଆଲୁୱାଦୟୋ ମୂଲଫଲା ଖୁଦ୍ଦା ମଧୁରସା ମମ ଅସ୍ସମସମୀପେ ବହୂ ସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୭୧.

‘‘ଅସ୍ସମସ୍ସାୱିଦୂରମ୍ହି, ତଳାକାସୁଂ ସୁନିମ୍ମିତା ।

ଅଚ୍ଛୋଦକା ସୀତଜଲା, ସୁପତିତ୍ଥା ମନୋରମା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅସ୍ସମସ୍ସାୱିଦୂରମ୍ହି ଅସ୍ସମସ୍ସ ସମୀପେ ସୁନିମ୍ମିତା ସୁଟ୍ଠୁ ଆରୋହନଓରୋହନକ୍ଖମଂ କତ୍ୱା ନିମ୍ମିତା ଅଚ୍ଛୋଦକା ୱିପ୍ପସନ୍ନୋଦକା ସୀତଜଲା ସୀତୋଦକା ସୁପତିତ୍ଥା ସୁନ୍ଦରତିତ୍ଥା ମନୋରମା ସୋମନସ୍ସକରା ତଳାକା ଆସୁଂ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୨.

‘‘ପଦୁମୁପ୍ପଲସଞ୍ଛନ୍ନା, ପୁଣ୍ଡରୀକସମାୟୁତା ।

ମନ୍ଦାଲକେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋପୱାୟତି’’ ॥

ତତ୍ଥ ପଦୁମେହି ଚ ଉପ୍ପଲେହି ଚ ସଞ୍ଛନ୍ନା ପରିପୁଣ୍ଣା ପୁଣ୍ଡରୀକେହି ସମାୟୁତା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ମନ୍ଦାଲକେହି ଚ ସଞ୍ଛନ୍ନା ଗହନୀଭୂତା ତଳାକା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧାନି ଉପୱାୟନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ୱାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୩.

‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନେ, ପୁପ୍ଫିତେ ଫଲିତେ ୱନେ ।

ସୁକତେ ଅସ୍ସମେ ରମ୍ମେ, ୱିହରାମି ଅହଂ ତଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନେତି ଅବ୍ବେହି ନଦିକାଦିଅୱୟୱେହି ସମ୍ପନ୍ନେ ପରିପୁଣ୍ଣେ ପୁପ୍ଫଫଲରୁକ୍ଖେହି ଗହନୀଭୂତେ ୱନେ ସୁକତେ ରମଣୀୟେ ଅସ୍ସମେ ଅରଞ୍ଞାୱାସେ ତଦା ତାପସଭୂତକାଲେ ଅହଂ ୱିହରାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଅସ୍ସମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

୧୭୪.

‘‘ସୀଲୱା ୱତସମ୍ପନ୍ନୋ, ଝାୟୀ ଝାନରତୋ ସଦା ।

ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ସୁରୁଚି ନାମ ତାପସୋ’’ତି ॥ – ଆହ ।

ତତ୍ଥ ସୀଲୱାତି ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲସଦିସେହି ପଞ୍ଚହି ସୀଲେହି ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତସମ୍ପନ୍ନୋତି ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଘରାୱାସଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ୱା ନ ସେୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତସମାଦାନେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଝାୟୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେହି ଝାୟୀ ଝାୟନସୀଲୋ । ଝାନରତୋତି ଏତେସୁ ଝାନେସୁ ରତୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ ସଦା ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ । ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋତି ଇଦ୍ଧିୱିଧଦିବ୍ବସୋତପରଚିତ୍ତୱିଜାନନପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସଙ୍ଖାତାହି ପଞ୍ଚହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ୱିସେସପଞ୍ଞାହି ବଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନାମେନ ସୁରୁଚି ନାମ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏତ୍ତକେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପରିସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

୧୭୫.

‘‘ଚତୁୱୀସସହସ୍ସାନି, ସିସ୍ସା ମୟ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠହୁଂ ।

ସବ୍ବେ ମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଏତେ, ଜାତିମନ୍ତୋ ୟସସ୍ସିନୋ’’ତି ॥ – ଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଏତେ ସବ୍ବେ ଚତୁୱୀସତିସହସ୍ସବ୍ରାହ୍ମଣା ମୟ୍ହଂ ସିସ୍ସା ଜାତିମନ୍ତୋ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନା ୟସସ୍ସିନୋ ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନା ମଂ ଉପଟ୍ଠହୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୭୬.

‘‘ଲକ୍ଖଣେ ଇତିହାସେ ଚ, ସନିଘଣ୍ଡୁସକେଟୁଭେ ।

ପଦକା ୱେୟ୍ୟାକରଣା, ସଧମ୍ମେ ପାରମିଂ ଗତା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେତି ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ । ସବ୍ବଲୋକିୟାନଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ଦୁକ୍ଖିତା ଭୱନ୍ତି, ଇମେହି ସୁଖିତା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ଲକ୍ଖଣଂ ଜାନାତି । ତପ୍ପକାସକୋ ଗନ୍ଥୋ ଲକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମିଂ ଲକ୍ଖଣେ ଚ । ଇତିହାସେତି ‘‘ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସା’’ତି ୱୁତ୍ତୱଚନପଟିଦୀପକେ ଗନ୍ଥେ । ଲକ୍ଖଣେ ଚ ଇତିହାସେ ଚ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀନଂ ନାମପ୍ପକାସକଗନ୍ଥଂ ‘‘ନିଘଣ୍ଡୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଟୂଭେତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପାନଂ କୱୀନଂ ଉପକାରକୋ ଗନ୍ଥୋ । ନିଘଣ୍ଡୁୟା ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସନିଘଣ୍ଡୁ, କେଟୁଭେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସକେଟୁଭଂ, ତସ୍ମିଂ ସନିଘଣ୍ଡୁସକେଟୁଭେ ୱେଦତ୍ତୟେ ପାରମିଂ ଗତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଦକାତି ନାମପଦସମାସତଦ୍ଧିତାଖ୍ୟାତକିତକାଦିପଦେସୁ ଛେକା। ୱେୟ୍ୟାକରଣାନି ଚନ୍ଦପାଣିନୀୟକଲାପାଦିବ୍ୟାକରଣେ ଛେକା । ସଧମ୍ମେ ପାରମିଂ ଗତାତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ୱେଦତ୍ତୟେ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତା ପତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୭.

‘‘ଉପ୍ପାତେସୁ ନିମିତ୍ତେସୁ, ଲକ୍ଖଣେସୁ ଚ କୋୱିଦା ।

ପଥବ୍ୟା ଭୂମନ୍ତଲିକ୍ଖେ, ମମ ସିସ୍ସା ସୁସିକ୍ଖିତା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଉକ୍କାପାତଭୂମିକମ୍ପାଦିକେସୁ ଉପ୍ପାତେସୁ ଚ ସୁଭନିମିତ୍ତାସୁଭନିମିତ୍ତେସୁ ଚ ଇତ୍ଥିଲକ୍ଖଣପୁରିସଲକ୍ଖଣମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେସୁ ଚ କୋୱିଦା ଛେକା । ପଥୱିୟା ଚ ଭୂମିୟା ଚ ସକଲଲୋକେ ଚ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆକାସେ ଚାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ମମ ସିସ୍ସା ସୁସିକ୍ଖିତା ।

୧୭୮.

‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ନିପକା ଏତେ, ଅପ୍ପାହାରା ଅଲୋଲୁପା ।

ଲାଭାଲାଭେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା, ପରିୱାରେନ୍ତି ମଂ ସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛାତି ଅପ୍ପକେନାପି ୟାପେନ୍ତା । ନିପକାତି ନେପକ୍କସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ଅପ୍ପାହାରାତି ଏକାହାରା ଏକଭତ୍ତିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଲୋଲୁପାତି ଲୋଲୁପତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପୱତ୍ତନକା । ଲାଭାଲାଭେନାତି ଲାଭେନ ଅଲାଭେନ ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ସୋମନସ୍ସା ଏତେ ମମ ସିସ୍ସା ସଦା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ମଂ ପରିୱାରେନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୭୯.

‘‘ଝାୟୀ ଝାନରତା ଧୀରା, ସନ୍ତଚିତ୍ତା ସମାହିତା ।

ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତା, ପରିୱାରେନ୍ତି ମଂ ସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଝାୟୀତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଝାୟନସୀଲା ୱା । ଝାନରତାତି ତେସୁ ଚ ଝାନେସୁ ରତା ଅଲ୍ଲୀନା । ଧୀରାତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନା । ସନ୍ତଚିତ୍ତାତି ୱୂପସନ୍ତମନା । ସମାହିତାତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତା । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞନ୍ତି ନିପ୍ପଲିବୋଧଭାୱଂ । ପତ୍ଥୟନ୍ତାତି ଇଚ୍ଛନ୍ତା । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ମେ ସିସ୍ସା ସଦା ମଂ ପରିୱାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୮୦.

‘‘ଅଭିଞ୍ଞାପାରମିପ୍ପତ୍ତା, ପେତ୍ତିକେ ଗୋଚରେ ରତା ।

ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା ଧୀରା, ପରିୱାରେନ୍ତି ମଂ ସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାପାରମିପ୍ପତ୍ତାତି ପଞ୍ଚସୁ ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତା ପୂରିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପେତ୍ତିକେ ଗୋଚରେ ରତାତି ବୁଦ୍ଧାନୁଞ୍ଞାତାୟ ଅୱିଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଲଦ୍ଧେ ଆହାରେ ରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରାତି ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେନ ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୀରାତି ଥିରଭୂତା ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିପରିସ୍ସୟେ ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତସଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂଭୂତା ମମ ତାପସା ସଦା ମଂ ପରିୱାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୧.

‘‘ସଂୱୁତା ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ, ଅନେଜା ରକ୍ଖିତିନ୍ଦ୍ରିୟା ।

ଅସଂସଟ୍ଠା ଚ ତେ ଧୀରା, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ସଂୱୁତା ପିହିତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା, ରକ୍ଖିତଗୋପିତଦ୍ୱାରାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନେଜା ନିତ୍ତଣ୍ହା ରକ୍ଖିତିନ୍ଦ୍ରିୟା ଗୋପିତଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟା ଅସଂସଟ୍ଠା ଞାତୀହି ଗହଟ୍ଠେହି ଅମିସ୍ସୀଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁରାସଦାତି ଦୁଟ୍ଠୁ ଆସଦା, ଆସାଦେତୁଂ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ଅୟୋଗ୍ଗାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୨.

‘‘ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସଜ୍ଜାୟ, ଠାନଚଙ୍କମନେନ ଚ ।

ୱୀତିନାମେନ୍ତି ତେ ରତ୍ତିଂ, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ମମ ସିସ୍ସା ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ଊରୁବଦ୍ଧାସନେନ ସେୟ୍ୟଂ ୱିହାୟ ନିସଜ୍ଜାୟ ଚ ଠାନେନ ଚ ଚଙ୍କମେନ ଚ ସକଲଂ ରତ୍ତିଂ ୱିସେସେନ ଅତିନାମେନ୍ତି ଅତିକ୍କାମେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୮୩.

‘‘ରଜନୀୟେ ନ ରଜ୍ଜନ୍ତି, ଦୁସ୍ସନୀୟେ ନ ଦୁସ୍ସରେ ।

ମୋହନୀୟେ ନ ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତେ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତା ମମ ସିସ୍ସା ତାପସା ରଜନୀୟେ ରଜ୍ଜିତବ୍ବେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ ରଜ୍ଜନ୍ତି ରଜ୍ଜଂ ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ଦୁସ୍ସନୀୟେ ଦୁସ୍ସିତବ୍ବେ ଦୋସଂ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୟୁତ୍ତେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନ ଦୁସ୍ସରେ ଦୋସଂ ନ କରୋନ୍ତି । ମୋହନୀୟେ ମୋହିତୁଂ ୟୁତ୍ତେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନ ମୁୟ୍ହନ୍ତି ମୋହଂ ନ କରୋନ୍ତି, ପଞ୍ଞାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୪.

‘‘ଇଦ୍ଧିଂ ୱୀମଂସମାନା ତେ, ୱତ୍ତନ୍ତି ନିଚ୍ଚକାଲିକଂ ।

ପଥୱିଂ ତେ ପକମ୍ପେନ୍ତି, ସାରମ୍ଭେନ ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତେ ମମ ସିସ୍ସା ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିକଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨) ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ ନିଚ୍ଚକାଲିକଂ ୱୀମଂସମାନା ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେ ମମ ସିସ୍ସା ଆକାସେପି ଉଦକେପି ପଥୱିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଇରିୟାପଥଂ ପକମ୍ପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାରମ୍ଭେନ ୟୁଗଗ୍ଗାହେନ କଲହକରଣେନ ନ ଆସାଦେତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୫.

‘‘କୀଳମାନା ଚ ତେ ସିସ୍ସା, କୀଳନ୍ତି ଝାନକୀଳିତଂ ।

ଜମ୍ବୁତୋ ଫଲମାନେନ୍ତି, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତେ ମମ ସିସ୍ସା କୀଳମାନା ପଠମଜ୍ଝାନାଦିକୀଳଂ କୀଳନ୍ତି ଲଳନ୍ତି ରମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜମ୍ବୁତୋଫଲମାନେନ୍ତୀତି ହିମୱନ୍ତମ୍ହି ସତୟୋଜନୁବ୍ବେଧଜମ୍ବୁରୁକ୍ଖତୋ ଘଟପ୍ପମାଣଂ ଜମ୍ବୁଫଲଂ ଇଦ୍ଧିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ଆନେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୮୬.

‘‘ଅଞ୍ଞେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗୋୟାନଂ, ଅଞ୍ଞେ ପୁବ୍ବୱିଦେହକଂ ।

ଅଞ୍ଞେ ଚ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ, ଏସନାୟ ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତେସଂ ମମ ସିସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞେ ଏକଚ୍ଚେ ଗୋୟାନଂ ଅପରଗୋୟାନଂ ଦୀପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ପୁବ୍ବୱିଦେହକଂ ଦୀପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ ଦୀପଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ଦୁରାସଦା ଏତେସୁ ଠାନେସୁ ଏସନାୟ ଗୱେସନାୟ ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୮୭.

‘‘ପୁରତୋ ପେସେନ୍ତି ଖାରିଂ, ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱଜନ୍ତି ତେ ।

ଚତୁୱୀସସହସ୍ସେହି, ଛାଦିତଂ ହୋତି ଅମ୍ବରଂ’’ ॥

ତେ ମମ ସିସ୍ସା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛମାନା ଖାରିଂ ତାପସପରିକ୍ଖାରଭରିତଂ କାଜଂ ପୁରତୋ ପେସେନ୍ତି ପଠମଂ ଅଭିମୁଖଞ୍ଚ ତଂ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛମାନେହି ଚତୁୱୀସସହସ୍ସେହି ତାପସେହି ଅମ୍ବରଂ ଆକାସତଲଂ ଛାଦିତଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୮୮.

‘‘ଅଗ୍ଗିପାକୀ ଅନଗ୍ଗୀ ଚ, ଦନ୍ତୋଦୁକ୍ଖଲିକାପି ଚ ।

ଅସ୍ମେନ କୋଟ୍ଟିତା କେଚି, ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନା’’ ॥

ତତ୍ଥ କେଚି ଏକଚ୍ଚେ ମମ ସିସ୍ସା ଅଗ୍ଗିପାକୀ ଫଲାଫଲପଣ୍ଣାଦୟୋ ପଚିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ଅନଗ୍ଗୀ ଅଗ୍ଗୀହି ଅପଚିତ୍ୱା ଆମକମେୱ ଖାଦନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ଦନ୍ତିକା ଦନ୍ତେହିୟେୱ ତଚଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଉଦୁକ୍ଖଲିକା ଉଦୁକ୍ଖଲେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଅସ୍ମେନ କୋଟ୍ଟିତା ପାସାଣେନ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ସୟଂପତିତଫଲାହାରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୮୯.

‘‘ଉଦକୋରୋହଣା କେଚି, ସାୟଂ ପାତୋ ସୁଚୀରତା ।

ତୋୟାଭିସେଚନକରା, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ଦୁରାସଦା ମମ ସିସ୍ସା କେଚି ସୁଚୀରତା ସୁଦ୍ଧିକାମା ସାୟଂ ପାତୋ ଚ ଉଦକୋରୋହଣା ଉଦକପୱେସକାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ତୋୟାଭିସେଚନକରା ଉଦକେନ ଅତ୍ତନି ଅଭିସିଞ୍ଚନକରାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୦.

‘‘ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛନଖଲୋମା, ପଙ୍କଦନ୍ତା ରଜସ୍ସିରା ।

ଗନ୍ଧିତା ସୀଲଗନ୍ଧେନ, ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ତେ ଦୁରାସଦା ମମ ସିସ୍ସା କଚ୍ଛେସୁ ଉଭୟକଚ୍ଛେସୁ ଚ ହତ୍ଥପାଦେସୁ ଚ ପରୂଳ୍ହା ସଞ୍ଜାତା, ଦୀଘନଖଲୋମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୁରକମ୍ମରହିତତ୍ତା ଅମଣ୍ଡିତା ଅପସାଧିତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଙ୍କଦନ୍ତାତି ଇଟ୍ଠକଚୁଣ୍ଣଖୀରପାସାଣଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ଧୱଲମକତତ୍ତା ମଲଗ୍ଗହିତଦନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରଜସ୍ସିରାତି ତେଲମକ୍ଖନାଦିରହିତତ୍ତା ଧୂଲୀହି ମକ୍ଖିତସୀସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗନ୍ଧିତା ସୀଲଗନ୍ଧେନାତି ଝାନସମାଧିସମାପତ୍ତୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତସୀଲେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତତ୍ତା ଲୋକିୟସୀଲଗନ୍ଧେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଗନ୍ଧୀଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମମ ସିସ୍ସା ଦୁରାସଦାତି ଇମେହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆସାଦେତୁଂ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ମମ ସିସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୧.

‘‘ପାତୋୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା, ଜଟିଲା ଉଗ୍ଗତାପନା ।

ଲାଭାଲାଭଂ ପକିତ୍ତେତ୍ୱା, ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅମ୍ବରେ ତଦା’’ ॥

ତତ୍ଥ ପାତୋୱ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱାତି ସତ୍ତମ୍ୟତ୍ଥେ ତୋପଚ୍ଚୟୋ, ପାତରାସକାଲେୟେୱ ମମ ସନ୍ତିକେ ରାସିଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଗ୍ଗତାପନା ପାକଟତପା ପତ୍ଥଟତପା ଜଟିଲା ଜଟାଧାରିନୋ ତାପସା । ଲାଭାଲାଭଂ ପକିତ୍ତେତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକେ ଚ ମହନ୍ତେ ଚ ଲାଭେ ପାକଟେ କତ୍ୱା ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅମ୍ବରେ ଆକାସତଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୨. ପୁନ ତେସଂୟେୱ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୋ ଏତେସଂ ପକ୍କମନ୍ତାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆକାସେ ୱା ଥଲେ ୱା ପକ୍କମନ୍ତାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଏତେସଂ ତାପସାନଂ ୱାକଚୀରଜନିତୋ ମହାସଦ୍ଦୋ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଦିତା ହୋନ୍ତି ଦେୱତାତି ଏୱଂ ମହାସଦ୍ଦଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଅଜିନଚମ୍ମସଦ୍ଦେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ଅୟ୍ୟା’’ତି ସୋମନସ୍ସଜାତା ଦେୱତା ମୁଦିତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୩.ଦିସୋଦିସନ୍ତି ତେ ଇସୟୋ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରା ଆକାସଚାରିନୋ ଦକ୍ଖିଣାଦିସାନୁଦିସଂ ପକ୍କମନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସକେ ବଲେନୁପତ୍ଥଦ୍ଧାତି ଅତ୍ତନୋ ସରୀରବଲେନ ୱା ଝାନବଲେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତା ୟଦିଚ୍ଛକଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୪. ପୁନ ତେସମେୱାନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଥୱୀକମ୍ପକା ଏତେତିଆଦିମାହ । ତଦା ଏତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାଚାରା ପଥୱୀକମ୍ପକା ମେଦନୀସଞ୍ଚଲନଜାତିକା ନଭଚାରିନୋ ଆକାସଚାରିନୋ । ଉଗ୍ଗତେଜାତି ଉଗ୍ଗତତେଜା ପତ୍ଥଟତେଜା ଦୁପ୍ପସହା ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଦୁପ୍ପସହା । ସାଗରୋୱ ଅଖୋଭିୟାତି ଅଞ୍ଞେହି ଅଖୋଭିୟୋ ଅନାଲୁଳିତୋ ସାଗରୋ ଇୱ ସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଅଞ୍ଞେହି ଅଖୋଭିୟା କମ୍ପେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୫.ଠାନଚଙ୍କମିନୋ କେଚୀତି ତେସଂ ମମ ସିସ୍ସାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକଚ୍ଚେ ଇସୟୋ ଠାନିରିୟାପଥଚଙ୍କମନିରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନା, ଏକଚ୍ଚେ ଇସୟୋ ନେସଜ୍ଜିକା ନିସଜ୍ଜିରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନା, ଏକଚ୍ଚେ ଇସୟୋ ପୱତ୍ତଭୋଜନା ସୟଂପତିତପଣ୍ଣାହାରା ଏୱରୂପେହି ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଦୁରାସଦାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୬. ତେ ସବ୍ବେ ଥୋମେନ୍ତୋ ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅପରିମାଣେସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅପରିମାଣା ସତ୍ତା ସୁଖୀ ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ସିନେହଲକ୍ଖଣାୟ ମେତ୍ତାୟ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି, ଅତ୍ତଭାୱଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ମେତ୍ତାୱିହାରିନୋ ଏତେ ମମ ସିସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେ ତେ ଇସୟୋ ସବ୍ବପାଣିନଂ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ହିତେସୀ ହିତଗୱେସକା । ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସକା ଅତ୍ତାନଂ ନ ଉକ୍କଂସକା ଅମାନିନୋ କସ୍ସଚି କଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ୱମ୍ଭେନ୍ତି ନୀଚଂ କତ୍ୱା ନ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୭. ତେ ମମ ସିସ୍ସା ସୀଲସମାଧିସମାପତ୍ତିଗୁଣୟୁତ୍ତତ୍ତା ସୀହରାଜା ଇୱ ଅଚ୍ଛମ୍ଭୀତା ନିବ୍ଭୟା, ଗଜରାଜା ଇୱ ହତ୍ଥିରାଜା ୱିୟ ଥାମୱା ସରୀରବଲଝାନବଲସମ୍ପନ୍ନା ବ୍ୟଗ୍ଘରାଜା ଇୱ, ଦୁରାସଦା ଘଟ୍ଟେତୁମସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା ମମ ସନ୍ତିକେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୯୮. ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଲେସେନ ପକାସେନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜାଧରାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମନ୍ତସଜ୍ଝାୟାଦିୱିଜ୍ଜାଧରା ଚ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀସୁ ୱସନ୍ତା ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଚ ଭୂମଟ୍ଠଥଲଟ୍ଠା ନାଗା ଚ ଗନ୍ଧବ୍ବଦେୱା ଚ ଚଣ୍ଡା ରକ୍ଖସା ଚ କୁମ୍ଭଣ୍ଡା ଦେୱା ଚ ଦାନୱା ଦେୱା ଚ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତନିମ୍ମାନସମତ୍ଥା ଗରୁଳା ଚ ତଂ ସରଂ ଉପଜୀୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ମିଂ ସରେ ସରସ୍ସ ସମୀପେ ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୯୯. ପୁନପି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ସିସ୍ସତାପସାନଂ ଗୁଣେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ତେ ଜଟା ଖାରିଭରିତାତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଖାରିଭାରନ୍ତି ଉଦଞ୍ଚନକମଣ୍ଡଲୁଆଦିକଂ ତାପସପରିକ୍ଖାରଂ ।

୨୦୭. ପୁନପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୋ ଉପ୍ପାତେ ସୁପିନେ ଚାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣସିପ୍ପେସୁ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗତତ୍ତା ନକ୍ଖତ୍ତପାଠେ ଚ ଛେକତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନନକ୍ଖତ୍ତଂ ସୁଭଂ ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପାତଲକ୍ଖଣେ ଚ ସୁପିନେ ଚ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତେନ ‘‘ଇଦଂ ସୁପିନଂ ସୁଭଂ, ଇଦଂ ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ସୁପିନନିପ୍ଫତ୍ତିକଥନେ ଚ ସବ୍ବେସଂ ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥପାଦଲକ୍ଖଣକଥନେ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପୱତ୍ତମାନଂ ମନ୍ତପଦଂ ଲକ୍ଖଣମନ୍ତକୋଟ୍ଠାସଂ ସବ୍ବଂ ଅହଂ ତଦା ମମ ତାପସକାଲେ ଧାରେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୦୮. ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟାକରଣଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଅନୋମଦସ୍ସୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଓମକନ୍ତି ଅନୋମଂ । ମଂସଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଧମ୍ମଚକ୍ଖୁବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂହି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ, ଅନୋମଂ ଦସ୍ସନଂ ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୋ ଭଗୱା ଅନୋମଦସ୍ସୀ। ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱା ଲୋକସ୍ସ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠତ୍ତା ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ ଉସଭୋ ନିସଭୋ ଆସଭୋତି ତୟୋ ଗୱଜେଟ୍ଠକା । ତତ୍ଥ ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ନିସଭୋ, ଗୱସତସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ଆସଭୋ, ନରାନଂ ଆସଭୋ ନରାସଭୋ ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଧମ୍ମୋ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୱେକକାମୋ ଏକୀଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତଂ ହିମାଲୟପବ୍ବତଂ ଉପାଗମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୦୯.ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତନ୍ତି ହିମୱନ୍ତସମୀପଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ପୱିସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୧୦-୧.ଜଲିତଂ ଜଲମାନଂ ଇନ୍ଦୀୱରପୁପ୍ଫଂ ଇୱ, ହୁତାସନଂ ହୋମସ୍ସ ଆସନଂ, ଆଦିତ୍ତଂ ଆଭାୟୁତଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଇୱ, ଗଗନେ ଆକାସେ ଜୋତମାନଂ ୱିଜ୍ଜୁ ଇୱ, ସୁଟ୍ଠୁ ଫୁଲ୍ଲଂ ସାଲରାଜଂ ଇୱ, ନିସିନ୍ନଂ ଲୋକନାୟକଂ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୧୩. ଦେୱାନଂ ଦେୱୋ ଦେୱଦେୱୋ, ତଂ ଦେୱଦେୱଂ ଦିସ୍ୱାନ ତସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସଞ୍ଜାନନକାରଣଂ । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ ନ ୱା ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଉପଧାରୟିଂ ୱିଚାରେସିଂ । ଚକ୍ଖୁମଂ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତଂ ଜିନଂ କେନ କାରଣେନ ପସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୧୪.ଚରଣୁତ୍ତମେ ଉତ୍ତମପାଦତଲେ ସହସ୍ସାରାନି ଚକ୍କଲକ୍ଖଣାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅହଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତାନି ଲକ୍ଖଣାନି ଦିସ୍ୱା ତଥାଗତେ ନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛିଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି, ନିସ୍ସନ୍ଦେହୋ ଆସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୧୮.ସୟମ୍ଭୂ ସୟମେୱ ଭୂତା । ଅମିତୋଦୟ ଅମିତାନଂ ଅପରିମାଣାନଂ ଗୁଣାନଂ ଉଦୟ ଉଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନ, ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆଲପନମେୱ । ଇମଂ ଲୋକଂ ଇମଂ ସତ୍ତଲୋକଂ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଦ୍ଧରସି ସଂସାରତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଥଲଂ ପାପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ତୱ ଦସ୍ସନଂ ଆଗମ୍ମ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କଙ୍ଖାସୋତଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାମହୋଘଂ ତରନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୧୯. ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ତାପସୋ ତୁୱଂ ସତ୍ଥାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ତୁୱଂ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସତ୍ଥା ଆଚରିୟୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ତ୍ୱମେୱ କେତୁ ଉଚ୍ଚୋ, ସକଲଲୋକେ ପକାସନଟ୍ଠେନ ତ୍ୱମେୱ ଧଜୋ, ଲୋକତ୍ତୟେ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ତ୍ୱମେୱ ୟୂପୋ ଉସ୍ସାପିତଥମ୍ଭସଦିସୋ, ପାଣିନଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ତ୍ୱମେୱ ପରାୟଣୋ ଉତ୍ତମଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ତ୍ୱମେୱ ପତିଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଲୋକସ୍ସ ମୋହନ୍ଧକାରୱିଧମନତୋ ତ୍ୱମେୱ ଦୀପୋ ତେଲପଦୀପୋ ୱିୟ, ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମମନୁସ୍ସାନଂ ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୦. ପୁନ ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ଥୋମେନ୍ତୋ ସକ୍କା ସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରେ ସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ଆଳ୍ହକେନ ପମେତୁଂ ମିନିତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ତୱ ଞାଣଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ପମାଣ’’ନ୍ତି ପମେତୱେ ମିନିତୁଂ ନ ତ୍ୱେୱ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୧.ତୁଲମଣ୍ଡଲେ ତୁଲପଞ୍ଜରେ ଠପେତ୍ୱା ପଥୱିଂ ମେଦନିଂ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କା, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ତୱ ଞାଣଂ ଧାରେତୁଂ ନ ତୁ ଏୱ ସକ୍କାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୨. ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ଆକାସୋ ସକଲନ୍ତଲିକ୍ଖଂ ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଅଙ୍ଗୁଲେନ ୱା ମିନିତୁଂ ସକ୍କା ଭୱେୟ୍ୟ, ତୱ ପନ ଞାଣଂ ଞାଣାକାସଂ ନ ତୁ ଏୱ ପମେତୱେ ମିନିତୁଂ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୩.ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକନ୍ତି ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରେ ସାଗରେ ଅଖିଲଂ ଉଦକଞ୍ଚ, ଚତୁନହୁତାଧିକଦ୍ୱିୟୋଜନସତସହସ୍ସବହଲଂ ଅଖିଲଂ ପଥୱିଞ୍ଚ ଜହେ ଜହେୟ୍ୟ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ ସମଂ କରେୟ୍ୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଞାଣଂ ଉପାଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ତୁଲେୟ୍ୟ ସମଂ କରେୟ୍ୟ । ଉପମାତୋ ଉପମାୱସେନ ନ ୟୁଜ୍ଜରେ ନ ୟୋଜେୟ୍ୟୁଂ । ଞାଣମେୱ ଅଧିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୪.ଚକ୍ଖୁମ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତ, ଆଲପନମେତଂ । ସହ ଦେୱେହି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ସଦେୱକେ ଲୋକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ୟେସଂ ୟତ୍ତକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି । ଏତେ ତତ୍ତକା ସଚିତ୍ତକା ସତ୍ତା ତୱ ଞାଣମ୍ହି ଅନ୍ତୋଜାଲଗତା ଞାଣଜାଲସ୍ମିଂ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଞାଣଜାଲେନ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୫. ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ସବ୍ବଧମ୍ମଜାନନକ, ତ୍ୱଂ ୟେନ ଞାଣେନ ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ସକଲଂ ଉତ୍ତମଂ ବୋଧିଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋ ଅସି ଭୱସି, ତେନ ଞାଣେନ ପରତିତ୍ଥିୟେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେ ମଦ୍ଦସୀ ଅଭିଭୱସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୬. ତେନ ତାପସେନ ଥୋମିତାକାରଂ ପକାସେନ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ଥେରା ଇମା ଗାଥା ଥୱିତ୍ୱାନାତି ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଇମା ଗାଥାତି ଏତ୍ତକାହି ଗାଥାହି ଥୱିତ୍ୱାନ ଥୋମନଂ କତ୍ୱାନ ନାମେନ ସୁରୁଚି ନାମ ତାପସୋ ସେସଟ୍ଠକଥାସୁ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୮୯-୧୯୦; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୱତ୍ଥୁ) ପନ ‘‘ସରଦମାଣୱୋ’’ତି ଆଗତୋ । ସୋ ଅଟ୍ଠକଥାନୟତୋ ପାଠୋୟେୱ ପମାଣଂ, ଅଥ ୱା ସୁନ୍ଦରା ରୁଚି ଅଜ୍ଝାସୟୋ ନିବ୍ବାନାଲୟୋ ଅସ୍ସାତି ସୁରୁଚି। ସରତି ଗଚ୍ଛତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନାୟ ପୱତ୍ତତୀତି ସରଦୋ, ଇତି ଦ୍ୱୟମ୍ପି ତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୋ ସୁରୁଚିତାପସୋ ଅଜିନଚମ୍ମଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱାନ ପଥୱିୟଂ ନିସୀଦି, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନାଦୟୋ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସରଦୋ ନିସୀଦୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୨୭. ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ତାପସୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମେୱ ଥୋମେନ୍ତୋ ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନୀତିଆଦିମାହ। ତତ୍ଥ ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି, ଗିରିରାଜା ମେରୁପବ୍ବତରାଜା, ମହଣ୍ଣୱେ ସାଗରେ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ଅଧିଓଗାଳ୍ହୋ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତାୱଦେୱ ତତ୍ତକାନି ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସାନି ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ଅତିଉଗ୍ଗତୋ ଇଦାନି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୨୮.ତାୱ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତଥା ଅତିଉଗ୍ଗତୋ ନେରୁ, ସୋ ମହାନେରୁ ଆୟତୋ ଉଚ୍ଚତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଏୱଂ ମହନ୍ତୋ ନେରୁରାଜା କୋଟିସତସହସ୍ସିୟୋ ସଙ୍ଖାଣୁଭେଦେନ ଚୁଣ୍ଣିତୋ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କତୋ ଅସି ।

୨୨୯. ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ତୱ ଞାଣଂ ଲକ୍ଖେ ଠପିୟମାନମ୍ହି ଞାଣେ ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ସତସହସ୍ସଂ ୱା ଏକେକଂ ବିନ୍ଦୁଂ କତ୍ୱା ଠପିତେ ତଦେୱ ମହାନେରୁସ୍ସ ଚୁଣ୍ଣଂ ଖୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତୱ ଞାଣଂ ପମେତୱେ ପମାଣଂ କାତୁଂ ଏୱ ନ ସକ୍କାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩୦.ସୁଖୁମଚ୍ଛିକେନ ସୁଖୁମଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ଜାଲେନ ୟୋ ସକଲମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ପରିକ୍ଖିପେ ସମନ୍ତତୋ ପରିକ୍ଖଂ କରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପରିକ୍ଖିତେ ୟେ କେଚି ପାଣା ଉଦକେ ଜାତା ସବ୍ବେ ତେ ଅନ୍ତୋଜାଲଗତା ସିୟୁଂ ଭୱେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୩୧. ତମୁପମେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଥେୱ ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦଜା ପାଣା ଅନ୍ତୋଜାଲଗତା ହୋନ୍ତି, ତଥେୱ ମହାୱୀର ମହାବୋଧିଅଧିଗମାୟ ୱୀରିୟକର । ୟେ କେଚି ପୁଥୁ ଅନେକା ତିତ୍ଥିୟା ମିଚ୍ଛା ତିତ୍ଥକରା ଦିଟ୍ଠିଗହନପକ୍ଖନ୍ଦା ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଗହନଂ ପୱିଟ୍ଠା ପରାମାସେନ ସଭାୱତୋ ପରତୋ ଆମସନଲକ୍ଖଣାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ମୋହିତା ପିହିତା ସନ୍ତି ।

୨୩୨. ତୱ ସୁଦ୍ଧେନ ନିକ୍କିଲେସେନ ଞାଣେନ ଅନାୱରଣଦସ୍ସିନା ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଆୱରଣରହିତଦସ୍ସନସୀଲେନ ଏତେ ସବ୍ବେ ତିତ୍ଥିୟା ଅନ୍ତୋଜାଲଗତା ଞାଣଜାଲସ୍ସନ୍ତୋ ପୱେସିତା ୱା ତଥେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଞାଣଂ ତେ ନାତିୱତ୍ତରେତି ତୱ ଞାଣଂ ତେ ତିତ୍ଥିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୩୩. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଥୋମନାୱସାନେ ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ୟାକରଣାରବ୍ଭଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭଗୱା ତମ୍ହି ସମୟେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ତାପସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେସି, ତସ୍ମିଂ ଥୋମନାୟ ପରିୟୋସାନକାଲେ ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତପରିୱାରତାୟ ମହାୟସୋ ଅନୋମଦସ୍ସୀ ଭଗୱା କିଲେସମାରାଦୀନଂ ଜିତତ୍ତା ଜିନୋ । ସମାଧିମ୍ହା ଅପ୍ପିତସମାଧିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩୪-୫. ତସ୍ସ ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମୁନିନୋ ମୋନସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ନିସଭୋ ନାମ ସାୱକୋ ସନ୍ତଚିତ୍ତେହି ୱୂପସନ୍ତକିଲେସମାନସେହି ତାଦୀହି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପିୟସଭାୱତ୍ତା, ତାଦିଭି ଖୀଣାସୱେହି ସୁଦ୍ଧେହି ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମାଦିୟୁତ୍ତେହି ଛଳଭିଞ୍ଞେହି ତାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନସଭାୱେହି ସତସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଲୋକନାୟକଂ ଉପେସି, ତାୱଦେୱ ସମୀପଂ ଅଗମାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩୬. ତେ ତଥା ଆଗତା ସମାନା ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ସମୀପେ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଆକାସେ ଠିତା ଭଗୱନ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ ଅକଂସୁ । ତେ ସବ୍ବେ ପଞ୍ଜଲିକା ନମସ୍ସମାନା ଆକାସତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଓତରୁଂ ଓରୋହିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୩୭. ପୁନ ବ୍ୟାକରଣଦାନସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗକାରଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସିତଂ ପାତୁକରୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୪୧.ୟୋ ମଂ ପୁପ୍ଫେନାତି ୟୋ ତାପସୋ ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଅନେକପୁପ୍ଫେନ ମଂ ପୂଜେସି, ଞାଣଞ୍ଚ ମେ ଅନୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଥୱି ଥୋମେସି, ତମହନ୍ତି ତଂ ତାପସଂ ଅହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମି, ମମ ଭାସତୋ ଭାସନ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣୋଥ ସୱନୱିସୟଂ କରୋଥ ମନସି କରୋଥ ।

୨୫୦.ପଚ୍ଛିମେଭୱସମ୍ପତ୍ତେତି ବ୍ୟାକରଣଂ ଦଦମାନୋ ଭଗୱା ଆହ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛିମେ ପରିୟୋସାନଭୂତେ ଭୱେ ସମ୍ପତ୍ତେ ସତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ମନୁସ୍ସଜାତିଂ ଗମିସ୍ସତି, ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପସାରଧନସାରୱୟସାରକୁଲସାରଭୋଗସାରପୁଞ୍ଞସାରାଦୀହି ସାରେହି ସାରୱନ୍ତତାୟ ସାରୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ କୁଚ୍ଛିନା ଧାରୟିସ୍ସତି ।

୨୫୩. ବ୍ୟାକରଣମୂଲମାରଭି ଅପରିମେୟ୍ୟେ ଇତୋ କପ୍ପେତି । ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମୀ ପୂରିତା, ତଥାପି ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଅନ୍ତରକପ୍ପାନି ଉପାଦାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

୨୫୪. ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋତି ନାମେନ, ହେସ୍ସତି ଅଗ୍ଗସାୱକୋ’’ତି ବ୍ୟାକରଣମଦାସି, ବ୍ୟାକରଣଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା ଅୟଂ ଭାଗୀରଥୀତିଆଦିମାହ । ଗଙ୍ଗା, ୟମୁନା, ସରଭୂ, ମହୀ, ଅଚିରୱତୀତି ଇମାସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗଙ୍ଗାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅୟଂ ଭାଗୀରଥୀ ନାମ ପଠମମହାଗଙ୍ଗା ହିମୱନ୍ତା ପଭାୱିତା ହିମୱନ୍ତତୋ ଆଗତା ଅନୋତତ୍ତଦହତୋ ପଭୱା, ମହୋଦଧିଂ ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅପ୍ପୟନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ମହାସାଗରଂ ଅପ୍ପେତି ଉପଗଚ୍ଛତି ୟଥା, ତଥା ଏୱ ଅୟଂ ସାରିପୁତ୍ତୋ ସକେ ତୀସୁ ୱିସାରଦୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଲେ ପୱତ୍ତମାନେସୁ ତୀସୁ ୱେଦେସୁ ୱିସାରଦୋ ଅପକ୍ଖଲିତଞାଣୋ ପତ୍ଥଟଞାଣୋ । ପଞ୍ଞାୟ ପାରମିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସାୱକଞାଣସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ପାଣିନେ ସବ୍ବସତ୍ତେ ତପ୍ପୟିସ୍ସତି ସନ୍ତପ୍ପେସ୍ସତି ସୁହିତ୍ତଭାୱଂ କରିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୫୭.ହିମୱନ୍ତମୁପାଦାୟାତି ହିମାଲୟପବ୍ବତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ମହୋଦଧିଂ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଉଦକଭାରଂ ସାଗରଂ ପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଏତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପବ୍ବତସାଗରାନଂ ମଜ୍ଝେ ୟଂ ପୁଲିନଂ ୟତ୍ତକା ୱାଲୁକରାସି ଅତ୍ଥି, ଗଣନାତୋ ଗଣନୱସେନ ଅସଙ୍ଖିୟଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତଂ।

୨୫୮.ତମ୍ପି ସକ୍କା ଅସେସେନାତି ତଂ ପୁଲିନମ୍ପି ନିସେସେନ ସଙ୍ଖାତୁଂ ସକ୍କା ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଭୱେୟ୍ୟ, ସା ଗଣନା ୟଥା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତଥା ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ନ ତ୍ୱେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୫୯.ଲକ୍ଖେ…ପେ॰…ଭୱିସ୍ସତୀତି ଲକ୍ଖେ ଞାଣଲକ୍ଖେ ଞାଣସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ କଲେ ଠପିୟମାନମ୍ହି ଠପିତେ ସତି ଗଙ୍ଗାୟ ୱାଲୁକା ଖୀୟେ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୦.ମହାସମୁଦ୍ଦେତି ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରେ ଚତୁମହାସାଗରେ ଊମିୟୋ ଗାୱୁତାଦିଭେଦା ତରଙ୍ଗରାସୟୋ ଗଣନାତୋ ଅସଙ୍ଖିୟା ସଙ୍ଖ୍ୟାୱିରହିତା ୟଥା ହୋନ୍ତି, ତଥେୱ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ନ ହେସ୍ସତି ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬୧. ସୋ ଏୱଂ ପଞ୍ଞୱା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଗୋତମଗୋତ୍ତତ୍ତା ଗୋତମଂ ସକ୍ୟକୁଲେ ଜେଟ୍ଠକଂ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଆରାଧୟିତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିସୀଲାଚାରାଦୀହି ଚିତ୍ତାରାଧନଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞାୟ ସାୱକଞାଣସ୍ସ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ହେସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬୨. ସୋ ଏୱଂ ଅଗ୍ଗସାୱକଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତେନ ଭଗୱତା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପିୟସଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତଂ ପାକଟଂ କତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅନୁୱତ୍ତେସ୍ସତି ଅୱିନସ୍ସମାନଂ ଧାରେସ୍ସତି । ଧମ୍ମୱୁଟ୍ଠିୟୋ ଧମ୍ମଦେସନାସଙ୍ଖାତା ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ୱସ୍ସେନ୍ତୋ ଦେସେନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତୋ ୱିୱରନ୍ତୋ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଉତ୍ତାନୀକରୋନ୍ତୋ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୩. ଗୋତମୋ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ଭଗୱା ଏତଂ ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ୱିସେସେନ ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ସକଲପଞ୍ଞାଦିଗୁଣଗଣାଭିରମେ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠପେସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬୪. ଏୱଂ ସୋ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ଅହୋ ମେ ସୁକତଂ କମ୍ମନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅହୋତି ୱିମ୍ହୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ଥୁନୋ ଗରୁନୋ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା କତଂ କମ୍ମଂ ପୁଞ୍ଞକୋଟ୍ଠାସଂ ଅହୋ ୱିମ୍ହୟଂ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅହଂ କାରଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସକଲଗୁଣଗଣେ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ ପରମଂ କୋଟିଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ସୋ ଭଗୱା ଅହୋ ୱିମ୍ହୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬୫.ଅପରିମେୟ୍ୟେତି ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତକାଲସ୍ମିଂ କତଂ କୁସଲକମ୍ମଂ, ମେ ମୟ୍ହଂ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱେ ଫଲଂ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସେସି । ସୁମୁତ୍ତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତୋ ଛେକେନ ଧନୁଗ୍ଗହେନ ଖିତ୍ତୋ ସରୱେଗୋ ଇୱ ଅହଂ ତେନ ପୁଞ୍ଞଫଲେନ କିଲେସେ ଝାପୟିଂ ଝାପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୬୬. ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ୱୀରିୟଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ନ ସଙ୍ଖତଂ, ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗମ୍ମ ନ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟାଭାୱେନ ଅଚଲଂ କତସମ୍ଭାରାନଂ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପଦଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ପରିୟେସନ୍ତୋ ସବ୍ବେ ତିତ୍ଥିୟେ ସକଲେ ତିତ୍ଥକରେ ଦିଟ୍ଠୁପ୍ପାଦକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ୱିଚିନଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ଏସାହଂ ଏସୋ ଅହଂ ଭୱେ କାମଭୱାଦିକେ ଭୱେ ସଂସରିଂ ପରିବ୍ଭମିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୬୭-୮. ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଥାପି ବ୍ୟାଧିତୋ ପୋସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାଧିତୋତି ବ୍ୟାଧିନା ପୀଳିତୋ ପୋସୋ ପୁରିସୋ ଓସଧଂ ପରିୟେସେୟ୍ୟ ୟଥା, ତଥା ଅହଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ଅମତଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିରନ୍ତରଂ, ପଞ୍ଚସତଂ ଜାତିପଞ୍ଚସତେସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୭୧.କୁତିତ୍ଥେ ସଞ୍ଚରିଂ ଅହନ୍ତି ଲାମକେ ତିତ୍ଥେ ଗମନମଗ୍ଗେ ଅହଂ ସଞ୍ଚରିଂ ।

୨୭୨.ସାରତ୍ଥିକୋ ପୋସୋ ସାରଗୱେସୀ ପୁରିସୋ । କଦଲିଂ ଛେତ୍ୱାନ ଫାଲୟେତି କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଛେତ୍ୱା ଦ୍ୱେଧା ଫାଲେୟ୍ୟ । ନ ତତ୍ଥ ସାରଂ ୱିନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଫାଲେତ୍ୱା ଚ ପନ ତତ୍ଥ କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧେ ସାରଂ ନ ୱିନ୍ଦେୟ୍ୟ ନ ଲଭେୟ୍ୟ, ସୋ ପୁରିସୋ ସାରେନ ରିତ୍ତକୋ ତୁଚ୍ଛୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୭୩. ୟଥା କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସାରେନ ରିତ୍ତୋ ତୁଚ୍ଛୋ, ତଥେୱ ତଥା ଏୱ ଲୋକେ ତିତ୍ଥିୟା ନାନାଦିଟ୍ଠିଗତିକା ବହୁଜ୍ଜନା ଅସଙ୍ଖତେନ ନିବ୍ବାନେନ ରିତ୍ତା ତୁଚ୍ଛାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେତି ନିପାତମତ୍ତଂ ।

୨୭୪.ପଚ୍ଛିମଭୱେ ପରିୟୋସାନଜାତିୟଂ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଜାତୋ ଅହଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାଭୋଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାନାତି ମହନ୍ତଂ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ଇୱ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଅନଗାରିୟଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମୱିରହିତଂ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିଂ ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨୭୫-୭.ଅଜ୍ଝାୟକୋ…ପେ॰… ମୁନିଂ ମୋନେ ସମାହିତନ୍ତି ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ତେନ ମୋନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ମୁନି, ତସ୍ମିଂ ମୋନେ ସମ୍ମା ଆହିତଂ ଠପିତଂ ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗୁସଙ୍ଖାତଂ ପାପଂ ନ କରୋତୀତି ନାଗୋ, ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ, ତଂ ମହାନାଗଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଫୁଲ୍ଲଂ ୱିକସିତପଦୁମଂ ୟଥା ୱିରୋଚମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୭୮-୨୮୧.ଦିସ୍ୱା ମେ…ପେ॰…ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଅମତଂ ପଦନ୍ତି ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୮୨.ୱୀଥିନ୍ତରେତି ୱୀଥିଅନ୍ତରେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଉପଗତଂ ତଂ ଥେରଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାନ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅହଂ ପୁଚ୍ଛିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୮୪.କୀଦିସଂ ତେ ମହାୱୀରାତି ସକଲଧିତିପୁରିସସାସନେ ଅରହନ୍ତାନମନ୍ତରେ ପଠମଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନେ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତମହାୱୀର, ଅନୁଜାତପରିୱାରବହୁଲତାୟ ମହାୟସ ତେ ତୱ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କୀଦିସଂ ସାସନଂ ଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମଦେସନାସଙ୍ଖାତଂ ସାସନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋ ଭଦ୍ରମୁଖ, ମେ ମୟ୍ହଂ ସାଧୁ ଭଦ୍ଦକଂ ସାସନଂ କଥୟସ୍ସୁ କଥେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୮୫. ତତୋ କଥିତାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋ ମେ ପୁଟ୍ଠୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୋତି ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ, ମେ ମୟା ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ସାସନଂ କୀଦିସ’’ନ୍ତି କଥିତୋ ସବ୍ବଂ କଥଂ କଥେସି । ସବ୍ବଂ ସାସନଂ ସତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ ଦେସନାଧମ୍ମପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାୟ ଗମ୍ଭୀରଂ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚୱିଭାୱିତାଦିୱସେନ ନିପୁଣଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ତଣ୍ହାସଲ୍ଲସ୍ସ ହନ୍ତାରଂ ୱିନାସକରଂ ସବ୍ବସ୍ସ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପନୁଦନଂ ଖେପନକରଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୮୬. ତେନ କଥିତାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟେ ଧମ୍ମାତିଆଦିମାହ । ହେତୁପ୍ପଭୱା ହେତୁତୋ କାରଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା, ୟେ ଧମ୍ମା ୟେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଭାୱଧମ୍ମା ସନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲଭନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ହେତୁଂ କାରଣଂ ତଥାଗତୋ ଆହ କଥେସି । ତେସଞ୍ଚ ୟୋ ନିରୋଧୋତି ତେସଂ ହେତୁଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ନିରୋଧୋ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱୋ, ଏୱଂୱାଦୀ ମହାସମଣୋତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଦିଗୁଣପରିୱାରମହନ୍ତତାୟ ସମିତପାପତ୍ତା ୱିଦ୍ଧଂସିତପାପତ୍ତା ଚ ମହାସମଣୋ ଭଗୱା ଏୱଂୱାଦୀ ହେତୁୱୂପସମନାଦିୱଦନସୀଲୋ କଥେତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୮୭. ତତୋ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚକ୍ଖକତପ୍ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୋହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୨୮୯.ଏସେୱ ଧମ୍ମୋ ୟଦିତାୱଦେୱାତି ସଚେପି ଇତୋ ଉତ୍ତରିଂ ନତ୍ଥି, ଏତ୍ତକମେୱ ଇଦଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲମେୱ ପତ୍ତବ୍ବଂ । ତଥା ଏସୋ ଏୱ ଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚବ୍ୟଥ ପଟିୱିଦ୍ଧଥ ତୁମ୍ହେ ଅସୋକଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଅମ୍ହେହି ନାମ ଇଦଂ ପଦଂ ବହୁକେହି କପ୍ପନହୁତେହି ଅଦିଟ୍ଠମେୱ ଅବ୍ଭତୀତଂ ।

୨୯୦.ୟ୍ୱାହଂଧମ୍ମଂ ଗୱେସନ୍ତୋତି ୟୋ ଅହଂ ଧମ୍ମଂ ସନ୍ତିପଦଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ପରିୟେସନ୍ତୋ କୁତିତ୍ଥେ କୁଚ୍ଛିତତିତ୍ଥେ ନିନ୍ଦିତବ୍ବତିତ୍ଥେ ସଞ୍ଚରିଂ ପରିବ୍ଭମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ସୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଇଦାନି ପନ ମେ ମୟ୍ହଂ ନପ୍ପମଜ୍ଜିତୁଂ ଅପ୍ପମାଦେନ ଭୱିତୁଂ କାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯୧. ଅହଂ ଅସ୍ସଜିନା ଥେରେନ ତୋସିତୋ କତସୋମନସ୍ସୋ, ଅଚଲଂ ନିଚ୍ଚଲଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ, ପତ୍ୱାନ ପାପୁଣିତ୍ୱା ସହାୟକଂ କୋଲିତମାଣୱଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅସ୍ସମପଦଂ ଅଗମାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯୨.ଦୂରତୋୱ ମମଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅସ୍ସମପଦତୋ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ମମଂ ଦିସ୍ୱା ସୁସିକ୍ଖିତୋ ମେ ମମ ସହାୟୋ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦିଇରିୟାପଥେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ଇଦଂ ଉପରି ୱୁଚ୍ଚମାନୱଚନଂ ଅବ୍ରୱି କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯୩. ଭୋ ସହାୟ, ପସନ୍ନମୁଖନେତ୍ତାସି ପସନ୍ନେହି ସୋଭନେହି ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନେହି ମୁଖନେତ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅସି । ମୁନିଭାୱୋ ଇୱ ତେ ଦିସ୍ସତି ପଞ୍ଞାୟତି । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତୋ ତ୍ୱଂ ଅମତାଧିଗତୋ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗତୋ ଅସି, କଚ୍ଚି ଅଚ୍ଚୁତଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଅଧିଗତୋ ଅଧିଗଚ୍ଛୀତି ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨୯୪.ସୁଭାନୁରୂପୋଆୟାସୀତି ସୁଭସ୍ସ ପସନ୍ନୱଣ୍ଣସ୍ସ ଅନୁରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ଆୟାସି ଆଗଚ୍ଛସି । ଆନେଞ୍ଜକାରିତୋ ୱିୟାତି ତୋମରାଦୀହି କାରିତୋ ଆନେଞ୍ଜୋ ହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଦନ୍ତୋୱ ତୀହି ମାସେହି ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଇୱ ବାହିତପାପତ୍ତା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦନ୍ତଦମଥୋ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାନପଦେ ଉପସନ୍ତୋ ଅସୀତି ପୁଚ୍ଛି ।

୨୯୫. ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଅମତଂ ମୟାତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୯୯.ଅପରିୟୋସିତସଙ୍କପ୍ପୋତି ‘‘ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥିତପତ୍ଥନାୟ କୋଟିଂ ଅପ୍ପତ୍ତସଙ୍କପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତିତ୍ଥେ ଅଗନ୍ତବ୍ବମଗ୍ଗେ ଅହଂ ସଞ୍ଚରିଂ ପରିବ୍ଭମିଂ । ଭନ୍ତେ ଗୋତମ, ଲୋକଜେଟ୍ଠ ତୱ ଦସ୍ସନଂ ଆଗମ୍ମ ପତ୍ୱା, ମମ ସଙ୍କପ୍ପୋ ମୟ୍ହଂ ପତ୍ଥନା ପୂରିତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ପାପୁଣନେନ ପରିପୁଣ୍ଣୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

୩୦୦.ପଥୱିୟଂପତିଟ୍ଠାୟାତି ପଥୱିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତା ସମୟେ ହେମନ୍ତକାଲେ ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱିକସନ୍ତି, ଦିବ୍ବଗନ୍ଧା ସୁଗନ୍ଧା ସୁଟ୍ଠୁ ପୱନ୍ତି ପୱାୟନ୍ତି, ସବ୍ବପାଣିନଂ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସେ ତୋସେନ୍ତି ସୋମନସ୍ସୟୁତ୍ତେ କରୋନ୍ତି ୟଥା ।

୩୦୧.ତଥେୱାହଂ ମହାୱୀରାତି ମହାୱୀରିୟୱନ୍ତସକ୍ୟକୁଲପସୁତମହାପରିୱାର ତେ ତୱ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫିତୁଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ୱିକସିତୁଂ ସମୟଂ କାଲଂ ଏସାମି ଗୱେସାମି ତଥେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୦୨.ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୋଚନତୋ ୱା ୱିମୁତ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ପୁପ୍ଫଂ ଏସନ୍ତୋ ଗୱେସେନ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଭୱସଂସାରମୋଚନଂ କାମଭୱାଦିଭୱେସୁ ସଂସରଣଂ ଗମନଂ ଭୱସଂସାରଂ, ତତୋ ମୋଚନଂ ଭୱସଂସାରମୋଚନଂ । ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫଲାଭେନାତି ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ୱା କତସମ୍ଭାରା ଏତାୟାତି ୱିମୁତ୍ତି, ଅଗ୍ଗଫଲଂ । ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱିକସନ୍ତି ୱେନେୟ୍ୟା ଏତେନାତି ପୁପ୍ଫଂ । ୱିମୁତ୍ତି ଏୱ ପୁପ୍ଫଂ ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫଂ । ଲଭନଂ ଲାଭୋ, ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫସ୍ସ ଲାଭୋ ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫଲାଭୋ । ତେନ ୱିମୁତ୍ତିପୁପ୍ଫଲାଭେନ ଅଧିଗମନେନ ସବ୍ବପାଣିନଂ ସବ୍ବସତ୍ତେ ତୋସେମି ସୋମନସ୍ସଂ ପାପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୦୩.‘‘ୟାୱତାବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତମ୍ହୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁମ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମନ୍ତ ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ରତନସୁତ୍ତାଦୀନଂ ପରିତ୍ତାନଂ ଆଣା ଆନୁଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି, ତତ୍ତକେ ସତସହସ୍ସକୋଟିଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତେ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାନ ମହାମୁନିଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ତୱ ପୁତ୍ତସ୍ସ ତୁୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତେନ ମୟା ପଞ୍ଞାୟ ସଦିସୋ ସମୋ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୩୦୮.ପଟିପନ୍ନାତି ଚତୁମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ଫଲଟ୍ଠା ଅରହତ୍ତଫଲେ ଠିତା ଚ ସେଖା ଫଲସମଙ୍ଗିନୋ ହେଟ୍ଠିମେହି ତୀହି ଫଲେହି ସମନ୍ନାଗତା ଚ ଏତେ ଅଟ୍ଠ ଅରିୟଭିକ୍ଖୂ, ଉତ୍ତମତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆସୀସକା ଗୱେସକା, ତଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେନ୍ତି ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ସେୱନ୍ତି ଭଜନ୍ତି ପୟିରୁପାସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୧୦. କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ କୁସଲା ଛେକା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦୀନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଭାୱନାୟୱଡ୍ଢନାୟ ରତା ଅଲ୍ଲୀନା ।

୩୧୪

.ଉଳୁରାଜାୱ ତାରକରାଜା ଇୱ ଚ ସୋଭସି ।

୩୧୫. ରୁକ୍ଖପବ୍ବତରତନସତ୍ତାଦୟୋ ଧାରେତୀତି ଧରଣୀ, ଧରଣିୟଂ ରୁହା ସଞ୍ଜାତା ୱଡ୍ଢିତା ଚାତି ଧରଣୀରୁହା ରୁକ୍ଖା । ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ରୁହନ୍ତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ୱେପୁଲ୍ଲତଂ ୱିପୁଲଭାୱଂ ପରିପୂରଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତେ ରୁକ୍ଖା କମେନ ଫଲଂ ଦସ୍ସୟନ୍ତି ଫଲଧାରିନୋ ହୋନ୍ତି ।

୩୧୭-୯. ପୁନପି ଭଗୱନ୍ତମେୱ ଥୋମେନ୍ତୋ ସିନ୍ଧୁ ସରସ୍ସତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିନ୍ଧୁୱାଦି ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ ସରସ୍ସତୀ ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ ନନ୍ଦିୟଗଙ୍ଗା ଚ ଚନ୍ଦଭାଗାଗଙ୍ଗା ଚ ଗଙ୍ଗା ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ ୟମୁନା ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ ସରଭୂ ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ ମହୀ ନାମ ଗଙ୍ଗା ଚ । ସନ୍ଦମାନାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀନଂ ଏତାସଂ ଗଙ୍ଗାନଂ ସାଗରୋୱ ସମୁଦ୍ଦୋ ଏୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଧାରେତି । ତଦା ଏତା ସବ୍ବଗଙ୍ଗା ପୁରିମଂ ନାମଂ ସିନ୍ଧୁୱାଦିଗଙ୍ଗାତ୍ୟାଦିକଂ ପୁରିମଂ ନାମପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରଂ ଜହନ୍ତି ଛଡ୍ଡେନ୍ତି ସାଗରୋତେୱ ସାଗରୋ ଇତି ଏୱ ଞାୟତି ପାକଟା ଭୱତି ୟଥା । ତଥେୱ ତଥା ଏୱ ଇମେଚତୁବ୍ବଣ୍ଣା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ କୁଲା ତୱନ୍ତିକେ ତୱ ଅନ୍ତିକେ ସମୀପେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପତ୍ତକାସାୟଚୀୱରଧାରିନୋ ପରିଚରନ୍ତା ପୁରିମଂ ନାମଂ ଖତ୍ତିୟାଦିନାମଧେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରଂ ଜହନ୍ତି ଚଜନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଓରସାତି ଞାୟରେ ପାକଟା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।

୩୨୦-୪.ଚନ୍ଦୋ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲୋ ଅବ୍ଭା ମହିକା ରଜୋ ଧୁମୋ ରାହୂତି ପଞ୍ଚହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ୱିରହିତତ୍ତା ୱିମଲୋ ୱିଗତମଲୋ ନିମ୍ମଲୋ, ଆକାସଧାତୁୟା ଆକାସଗବ୍ଭେ ଗଚ୍ଛଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ, ସବ୍ବେ ତାରକସମୂହେ ଆଭାୟ ମଦ୍ଦମାନୋ ଲୋକେ ଅତିରୋଚତି ଦଦ୍ଦଲ୍ଲତି ୟଥା । ତଥେୱ ତଥା ଏୱ ତ୍ୱଂ…ପେ॰… ।

୩୨୫-୭.ଉଦକେ ଜାତା ଉଦକେ ସଂୱଡ୍ଢା କୁମୁଦା ମନ୍ଦାଲକା ଚ ବହୂ ସଙ୍ଖାତିକ୍କନ୍ତା, ତୋୟେନ ଉଦକେନ କଦ୍ଦମକଲଲେନ ଚ ଉପଲିମ୍ପନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ୟଥା, ତଥେୱ ବହୁକା ସତ୍ତା ଅପରିମାଣା ସତ୍ତା ଲୋକେ ଜାତା ସଂୱଡ୍ଢା ରାଗେନ ଚ ଦୋସେନ ଚ ଅଟ୍ଟିତା ବନ୍ଧିତା ୱିରୂହରେ ୱିରୁହନ୍ତି । କଦ୍ଦମେ କୁମୁଦଂ ୟଥା ୱିରୁହତି ସଞ୍ଜାୟତି । କେସରୀତି ପଦୁମଂ ।

୩୨୯-୩୦.ରମ୍ମକେ ମାସେତି କତ୍ତିକମାସେ ‘‘କୋମୁଦିୟା ଚାତୁମାସିନିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ୱାରିଜା ପଦୁମପୁପ୍ଫାଦୟୋ ବହୂ ପୁପ୍ଫା ପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱିକସନ୍ତି, ତଂ ମାସଂ ତଂ କତ୍ତିକମାସଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ୱାରିଜାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମୟୋ ପୁପ୍ଫନାୟ ସୋତି ସୋ କତ୍ତିକମାସୋ ପୁପ୍ଫନାୟ ୱିକସନାୟ ସମୟୋ କାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପୁପ୍ଫନ୍ତି ତଥେୱ ତ୍ୱଂ, ସକ୍ୟପୁତ୍ତ, ପୁପ୍ଫିତୋ ୱିକସିତୋ ଅସି । ପୁପ୍ଫିତୋ ତେ ୱିମୁତ୍ତିୟାତି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ସିସ୍ସା କତସମ୍ଭାରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣେନ ପୁପ୍ଫିତୋ ୱିକସିତୋ । ୟଥା ୱାରିଜଂ ପଦୁମଂ ପୁପ୍ଫନସମୟଂ ନାତିକ୍କମତି, ତଥା ତେ ସାସନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୩୩-୪.ୟଥାପି ସେଲୋ ହିମୱାତି ହିମୱା ନାମ ସେଲମୟପବ୍ବତୋ । ସବ୍ବପାଣିନଂ ସବ୍ବେସଂ ବ୍ୟାଧିତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଓସଧୋ ଓସଧୱନ୍ତୋ ସବ୍ବନାଗାନଂ ସବ୍ବଅସୁରାନଂ ସବ୍ବଦେୱାନଞ୍ଚ ଆଲୟୋ ଅଗାରଭୂତୋ ୟଥା, ତଥେୱ ତ୍ୱଂ, ମହାୱୀର, ସବ୍ବପାଣିନଂ ଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାଦୀହି ପମୋଚନତୋ ଓସଧୋ ୱିୟ । ୟଥା ସୋ ହିମୱା ନାଗାଦୀନଂ ଆଲୟୋ, ତଥା ତେୱିଜ୍ଜାୟ ଚ ଛଳଭିଞ୍ଞାୟ ଚ ଇଦ୍ଧିୟା ଚ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତା ପତ୍ତା ତୁୱଂ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହେଟ୍ଠା ୱା ଉପରି ୱା ଉପମାଉପମେୟ୍ୟୱସେନ ଗାଥାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧନୟା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ ।

୩୪୨.ଆସୟାନୁସୟଂ ଞତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆସୟୋତି ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଚରିୟା, ଅନୁସୟୋତି ଥାମଗତକିଲେସୋ । ‘‘ଅୟଂ ରାଗଚରିତୋ, ଅୟଂ ଦୋସଚରିତୋ, ଅୟଂ ମୋହଚରିତୋ’’ତିଆଦିନା ଆସୟଞ୍ଚ ଅନୁସୟଂ କିଲେସପୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ବଲାବଲନ୍ତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସ୍ୱାକାରୋ ଦ୍ୱାକାରୋ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟୋ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟୋତି ଏୱଂ ବଲାବଲଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଭବ୍ବାଭବ୍ବେ ୱିଦିତ୍ୱାନାତି ‘‘ମୟା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭବ୍ବୋ ସମତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଭବ୍ବୋ’’ତି ୱିଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ତ୍ୱଂ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାସୀହନାଦେନ ଅଭୀତନାଦେନ ଗଜ୍ଜସି ସକଲଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ କରୋସି ।

୩୪୩-୪.ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାତି ସମନ୍ତା ଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ପରିସା ନିସିନ୍ନା ଭୱେୟ୍ୟ । ତେ ଏୱଂ ନିସିନ୍ନା ନାନାଦିଟ୍ଠୀ ଅନେକଦସ୍ସନଗାହିନୋ ୱିୱଦମାନା ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତା ୱିୱଦନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାୟ ଦୁବୁଦ୍ଧିଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା ଓପମ୍ମକୁସଲୋ ଉପମାଉପମେୟ୍ୟେସୁ ଦକ୍ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମୁନି, ଏକଂ ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋୱ ଏକେନେୱ ପଞ୍ହକଥନେନ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭେ ନିସିନ୍ନାନଂ ପାଣୀନଂ ୱିମତିଂ ସଂସୟଂ ଛିନ୍ଦସି ନିକ୍କଙ୍ଖଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୪୫.ଉପଦିସସଦିସେହେୱାତି ଏତ୍ଥ ଉଦକସ୍ସ ଉପରି ଦିସ୍ସନ୍ତି ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଉପଦିସା, ସେୱାଲା । ଉପଦିସେହି ସଦିସା ଉପଦିସସଦିସା, ମନୁସ୍ସା । ୟଥା ହି ଉପଦିସା ସେୱାଲା ଉଦକଂ ଅଦିସ୍ସମାନଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତା ହୋନ୍ତି, ତଥା ୱସୁଧା ପଥୱୀ ତେହି ଉପଦିସସଦିସେହି ଏୱ ମନୁସ୍ସେହି ନିରନ୍ତରଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତେହି ପୂରିତା ଭୱେୟ୍ୟ । ତେ ସବ୍ବେୱ ପଥୱିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତା ମନୁସ୍ସା ପଞ୍ଜଲିକା ସିରସି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହିତା କିତ୍ତୟୁଂ ଲୋକନାୟକଂ ଲୋକନାୟକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେୟ୍ୟୁଂ ।

୩୪୬.ତେ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା କପ୍ପଂ ୱା ସକଲଂ କପ୍ପଂ କିତ୍ତୟନ୍ତା ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତାପି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ନାନପ୍ପକାରେହି ଗୁଣେହି କିତ୍ତୟୁଂ । ତଥାପି ତେ ସବ୍ବେ ପରିମେତୁଂ ଗୁଣପମାଣଂ କଥେତୁଂ ନ ପପ୍ପେୟ୍ୟୁଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣେୟ୍ୟୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁଂ । ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ତଥାଗତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅପରିମେୟ୍ୟୋ ଗୁଣାତିରେକୋ । ଏତେନ ଗୁଣମହନ୍ତତଂ ଦୀପେତି ।

୩୪୭.ସକେନ ଥାମେନ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ହେଟ୍ଠା ଉପମାଉପମେୟ୍ୟୱସେନ ଜିନୋ ଜିତକିଲେସୋ ବୁଦ୍ଧୋ ମୟା କିତ୍ତିତୋ ଥୋମିତୋ ୟଥା ଅହୋସି, ଏୱମେୱ ସବ୍ବେ ଦେୱମନୁସ୍ସା କପ୍ପକୋଟୀପି କପ୍ପକୋଟିସତେପି କିତ୍ତେନ୍ତା ପକିତ୍ତୟୁଂ କଥେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୪୮. ପୁନପି ଗୁଣାନଂ ଅପ୍ପମାଣତଂ ଦୀପେତୁଂ ସଚେ ହି କୋଚି ଦେୱୋ ୱାତିଆଦିମାହ । ପୂରିତଂ ପରିକଡ୍ଢେୟ୍ୟାତି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ପୂରିତଉଦକଂ ସମନ୍ତତୋ ଆକଡ୍ଢେୟ୍ୟ । ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିଘାତଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଲଭେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୫୦.ୱତ୍ତେମି ଜିନସାସନନ୍ତି ଜିନେନ ଭାସିତଂ ସକଲଂ ପିଟକତ୍ତୟଂ ୱତ୍ତେମି ପୱତ୍ତେମି ରକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମସେନାପତୀତି ଧମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାୟ ଭଗୱତୋ ଚତୁପରିସସଙ୍ଖାତାୟ ପରିସାୟ ପତି ପଧାନୋତି ଧମ୍ମସେନାପତି । ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଅଜ୍ଜ ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନକାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ସକଲଂ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ପାଲେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୫୨-୩. ଅତ୍ତନୋ ସଂସାରପରିବ୍ଭମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋ କୋଚି ମନୁଜୋ ଭାରନ୍ତିଆଦିମାହ । ୟୋ କୋଚି ମନୁଜୋ ମାନୁସୋ ଭାରଂ ସୀସଭାରଂ ମତ୍ଥକେ ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ଧାରେୟ୍ୟ ୱହେୟ୍ୟ, ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ସୋ ମନୁଜୋ ତେନ ଭାରେନ ଦୁକ୍ଖିତୋ ପୀଳିତୋ ଅତିଭୂତୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ଭାରୋ ଭରିତଭାରୋ ଭରିତୋ ଅତୀୱ ଭାରିତୋ । ତଥା ତେନ ପକାରେନ ଅହଂ ରାଗଗ୍ଗିଦୋସଗ୍ଗିମୋହଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହମାନୋ, ଗିରିଂ ଉଦ୍ଧରିତୋ ୟଥା ମହାମେରୁପବ୍ବତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୀସେ ଠପିତୋ ଭୱଭାରେନ ଭୱସଂସାରୁପ୍ପତ୍ତିଭାରେନ, ଭରିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଭୱେସୁ ସଂସରିଂ ପରିବ୍ଭମିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୫୪.ଓରୋପିତୋଚ ମେ ଭାରୋତି ଇଦାନି ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୋ ଭୱଭାରୋ ମୟା ଓରୋପିତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଭୱା ଉଗ୍ଘାଟିତା ମୟାତି ସବ୍ବେ ନୱ ଭୱା ମୟା ୱିଦ୍ଧଂସିତା । ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୟଂ କରଣୀୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା କିଲେସୱିଦ୍ଧଂସନକମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ମୟା କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୫୫. ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟାୱତା ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତମ୍ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାୱତା ୟତ୍ତକେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତେ ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତେ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱଂ ସକ୍ୟକୁଲଜେଟ୍ଠକଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସସତ୍ତେସୁ କୋଚିପି ପଞ୍ଞାୟ ମେ ମୟା ସମୋ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ତେନାହ – ‘‘ଅହଂ ଅଗ୍ଗୋମ୍ହି ପଞ୍ଞାୟ, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ।

୩୫୬. ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସମାଧିମ୍ହୀତ୍ୟାଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୩୬୦.ଝାନୱିମୋକ୍ଖାନଖିପ୍ପପଟିଲାଭୀତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀନଂ ଝାନାନଂ ଲୋକତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ୱିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଲୋକୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖାନଞ୍ଚ ଖିପ୍ପଲାଭୀ ସୀଘଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬୨. ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱସ୍ସାପି ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଗାରୱବହୁମାନତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତୱିସୋୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧତୱିସୋ ଉପ୍ପାଟିତଘୋରୱିସୋ ସପ୍ପୋ ଇୱ ଛିନ୍ନୱିସାଣୋୱ ଛିନ୍ଦିତସିଙ୍ଗୋ ଉସଭୋ ଇୱ ଅହଂ ଇଦାନି ନିକ୍ଖିତ୍ତମାନଦପ୍ପୋୱ ଛଡ୍ଡିତଗୋତ୍ତମଦାଦିମାନଦପ୍ପୋୱ ଗଣଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗରୁଗାରୱେନ ଆଦରବହୁମାନେନ ଉପେମି ଉପଗଚ୍ଛାମି ।

୩୬୩. ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାୟ ମହତ୍ତତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଦିରୂପିନୀତିଆଦିମାହ । ଏୱରୂପା ମେ ମହତୀ ପଞ୍ଞା ଅରୂପିନୀ ସମାନା ୟଦି ରୂପିନୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଦା ମେ ମମ ପଞ୍ଞା ୱସୁପତୀନଂ ପଥୱିସ୍ସରାନଂ ରାଜୂନଂ ସମେୟ୍ୟ ସମା ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାୟ ମହତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣେନ ପୁବ୍ବେ କମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମୟା କତାୟ ଞାଣଥୋମନାୟ ଫଲଂ ଏତଂ ମମ ପଞ୍ଞାମହତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬୪.ପୱତ୍ତିତଂଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚକ୍କ-ସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ‘‘ଚତୁଚକ୍କୟାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱାହନେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ପୱତ୍ତିତେ ଚ ପନ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଚକ୍କେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧) ଦେସନାୟଂ । ‘‘ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତୟ ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୭.୧୪୯) ଦାନମୟପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟଂ । ‘‘ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତି ଅହୋରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେ । ‘‘ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୧୦୪; ୧.୫.୧୦୩) ଖୁରଚକ୍କେ ‘‘ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚକ୍କାନୁଭାୱେନ ୱତ୍ତନକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଇତିୱୁ॰ ୨୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୮) ରତନଚକ୍କେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଦେସନାୟଂ । ତାଦିନା ତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ସକ୍ୟପୁତ୍ତେନ ଗୋତମସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଦେସିତଂ ପିଟକତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଅହଂ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତେନ ଅନୁୱତ୍ତେମି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱତ୍ତେମି, ଦେସେମି ଦେସନଂ କରୋମି । ଇଦଂ ଅନୁୱତ୍ତନଂ ଦେସିତସ୍ସ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଦେସନଂ ପୁରିମବୁଦ୍ଧାନଂ କତାୟ ଞାଣଥୋମନାୟ ଫଲନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୬୫. ତତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପୁଞ୍ଞଫଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମା ମେ କଦାଚି ପାପିଚ୍ଛୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାପିଚ୍ଛୋ ଲାମକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପାପଚାରୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚ ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣେ କୁସୀତୋ ଚ ଝାନସମାଧିମଗ୍ଗଭାୱନାଦୀସୁ ହୀନୱୀରିୟୋ ଚ ଗନ୍ଥଧୁରୱିପସ୍ସନାଧୁରୱିରହିତତ୍ତା ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଚ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାଦୀସୁ ଆଚାରୱିରହିତତ୍ତା ଅନାଚାରୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଦାଚି କାଲେ କତ୍ଥଚି ଠାନେ ମେ ମୟା ସହ ସମେତୋ ସମାଗତୋ ମା ଅହୁ ମା ଭୱତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୬୬.ବହୁସ୍ସୁତୋତି ପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ମେଧାୱୀତି ମେଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଚ । ସୀଲେସୁ ସୁସମାହିତୋତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସୀଲଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପୋସଥସୀଲାଦୀସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଆହିତୋ ଠପିତଚିତ୍ତୋ ଚ । ଚେତୋସମଥାନୁୟୁତ୍ତୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଏକୀଭାୱମନୁୟୁତ୍ତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଅପି ମୁଦ୍ଧନି ତିଟ୍ଠତୁ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମୟ୍ହଂ ମୁଦ୍ଧନି ସିରସି ଅପି ତିଟ୍ଠତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬୭. ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧଫଲାନିସଂସଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥଞ୍ଞେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ତଂ ୱୋ ୱଦାମି ଭଦ୍ଦନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୩୬୮-୯.ୟମହନ୍ତି ୟଂ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରଂ ଅହଂ ପଠମଂ ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଟିଲାଭେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠାଦୀନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ୱିମଲୋ ମଲରହିତୋ ଅହୁଂ ଅହୋସି, ସୋ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରୋ ମେ ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସିକ୍ଖାପକୋ ଅହୁଂ । ଅହଂ ତସ୍ସ ସୱନାୟ ଅନୁସାସନେନ ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅହୁଂ । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ଗୁଣେସୁ ପାରମିଂ ପତ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତୋ ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ୱିହରାମି ।

୩୭୦. ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟେ ସଗାରୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟୋ ମେ ଆଚରିୟୋତିଆଦିମାହ । ୟୋ ଅସ୍ସଜି ନାମ ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ସାୱକୋ ମେ ମୟ୍ହଂ ଆଚରିୟୋ ଆସି ଅହୋସି, ସୋ ଥେରୋ ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ୟସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ୱସତି, ଅହଂ ତଂ ଦିସାଭାଗଂ ଉସ୍ସୀସମ୍ହି ସୀସୁପରିଭାଗେ କରୋମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୭୧. ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ଠାନନ୍ତରପ୍ପତ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ମମ କମ୍ମନ୍ତିଆଦିମାହ । ଗୋତମୋ ଭଗୱା ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ସକ୍ୟକୁଲକେତୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ମମ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱାନ ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଅଗ୍ଗସାୱକଟ୍ଠାନେ ମଂ ଠପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୭୪. ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଇମା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଚ, ତାସଂ ଭେଦୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୭୬; ୱିଭ॰ ୭୧୮) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଚତୁମଗ୍ଗଚତୁଫଲୱସେନ ୱା ରୂପାରୂପଝାନୱସେନ ୱା ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ସଂସାରୱିମୁଚ୍ଚନଧମ୍ମା ଚ ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୟୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ସଚ୍ଛିକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତା । କତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନୁସିଟ୍ଠି ଓୱାଦସଙ୍ଖାତଂ ସାସନଂ କତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିପ୍ଫାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତ୍ଥଂ ସୁଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଇମିନା ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ସକଲସାରିପୁତ୍ତାପଦାନଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସୁଦନ୍ତି ପଦପୂରଣେ ନିପାତୋ । ଆୟସ୍ମାତି ଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ । ସାରିପୁତ୍ତୋତି ମାତୁ ନାମୱସେନ କତନାମଧେୟ୍ୟୋ ଥେରୋ । ଇମା ଗାଥାୟୋତି ଇମା ସକଲା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରାପଦାନଗାଥାୟୋ ଅଭାସି କଥେସି । ଇତିସଦ୍ଦୋ ପରିସମାପନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସକଲଂ ସାରିପୁତ୍ତାପଦାନଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୨. ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଅନୋମଦସ୍ସୀଭଗୱାତ୍ୟାଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଥେରୋ ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେତିଆଦି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତମେୱ । ଥେରୋ ହି ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମଗଧରଟ୍ଠେ କଲ୍ଲୱାଲଗାମକଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଥିନମିଦ୍ଧେ ଓକ୍କମନ୍ତେ ସତ୍ଥାରା ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ମା ତୁଚ୍ଛୋ ତୱ ୱାୟାମୋ’’ତିଆଦିନା ସଂୱେଜିତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଏୱ ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେ ସାୱକଞାଣସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପାପୁଣି ।

୩୭୫. ଏୱଂ ଦୁତିୟସାୱକଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ଅପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଅନୋମଦସ୍ସୀ ଭଗୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ଓମଂ ଅଲାମକଂ ଦସ୍ସନଂ ପସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାତି ଅନୋମଦସ୍ସୀ । ତସ୍ସ ହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତସରୀରତ୍ତା ସକଲଂ ଦିୱସଂ ସକଲଂ ମାସଂ ସକଲଂ ସଂୱଚ୍ଛରଂ ସଂୱଚ୍ଛରସତସହସ୍ସମ୍ପି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅତିତ୍ତିକରଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି, ଅନୋମଂ ଅଲାମକଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସନସୀଲୋତି ୱା ‘‘ଅନୋମଦସ୍ସୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱା । ଲୋକଜେଟ୍ଠୋତି ସକଲସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଜେଟ୍ଠୋ ପଧାନୋ । ଆସଭସଦିସତ୍ତା ଆସଭୋ, ନରାନଂ ଆସଭୋ ନରାସଭୋ। ସୋ ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ ନରାସଭୋ ଅନୋମଦସ୍ସୀ ଭଗୱା ଦେୱସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ଦେୱସମୂହେହି ପରିୱାରିତୋ । ହିମୱନ୍ତମ୍ହି ୱିହାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୭୬. ୟଦା ଦୁତିୟସାୱକଭାୱାୟ ଦୁତିୟୱାରେ ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି, ତଦା ନାମେନ ୱରୁଣୋ ନାମ ଅହଂ ନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱରୁଣୋ ନାମ ନାମେନ, ନାଗରାଜା ଅହଂ ତଦା’’ତି । କାମରୂପୀତି ୟଦିଚ୍ଛିତକାମନିମ୍ମାନସୀଲୋ । ୱିକୁବ୍ବାମୀତି ୱିୱିଧଂ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ କରୋମି । ମହୋଦଧିନିୱାସହନ୍ତି ମଞ୍ଜେରିକା ନାଗା, ଭୂମିଗତା ନାଗା, ପବ୍ବତଟ୍ଠା ନାଗା, ଗଙ୍ଗାୱହେୟ୍ୟା ନାଗା, ସାମୁଦ୍ଦିକା ନାଗାତି ଇମେସଂ ନାଗାନଂ ଅନ୍ତରେ ସାମୁଦ୍ଦିକନାଗୋ ଅହଂ ମହୋଦଧିମ୍ହି ସମୁଦ୍ଦେ ନିୱାସିଂ, ୱାସଂ କପ୍ପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭୭.ସଙ୍ଗଣିୟଂ ଗଣଂ ହିତ୍ୱାତି ନିଚ୍ଚପରିୱାରଭୂତଂ ସକପରିୱାରଂ ନାଗସମୂହଂ ହିତ୍ୱା ୱିନା ହୁତ୍ୱା। ତୂରିୟଂ ପଟ୍ଠପେସହନ୍ତି ଅହଂ ତୂରିୟଂ ପଟ୍ଠପେସିଂ, ୱଜ୍ଜାପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପରିୱାରେତ୍ୱାତି ଅନୋମଦସ୍ସିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ସମନ୍ତତୋ ସେୱମାନା ଅଚ୍ଛରା ନାଗମାଣୱିକା ୱାଦେସୁଂ ଦିବ୍ବୱାଦେହି ଗୀତା ୱାକ୍ୟାଦୀହି ୱାଦେସୁଂ ଲଦ୍ଧାନୁରୂପତୋ ୱଜ୍ଜେସୁଂ ତଦାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭୮.ୱଜ୍ଜମାନେସୁ ତୂରେସୂତି ମନୁସ୍ସନାଗତୂରିୟେସୁ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକେସୁ ୱଜ୍ଜମାନେସୁ। ଦେୱା ତୂରାନି ୱଜ୍ଜୟୁନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକା ଦେୱା ଦିବ୍ବତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜିଂସୁ ୱାଦେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭିନ୍ନଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାନାତି ଉଭିନ୍ନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଭେରିସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା । ତିଲୋକଗରୁସମାନୋପି ବୁଦ୍ଧୋ ସମ୍ପବୁଜ୍ଝଥ ଜାନାତି ସୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭୯.ନିମନ୍ତେତ୍ୱାନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସସାୱକସଙ୍ଘଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା । ସକଭୱନନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନାଗଭୱନଂ ଉପାଗମିଂ । ଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱାନାତି ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନକୁଟିମଣ୍ଡପସୟନନିସୀଦନଟ୍ଠାନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲମାରୋଚୟିଂ ଅହନ୍ତି ଏୱଂ କତପୁବ୍ବୱିଧାନୋ ଅହଂ ‘‘କାଲୋ, ଭନ୍ତେ, ନିଟ୍ଠିତଂ ଭତ୍ତ’’ନ୍ତି କାଲଂ ଆରୋଚୟିଂ ୱିଞ୍ଞାପେସିଂ ।

୩୮୦.ଖୀଣାସୱସହସ୍ସେହୀତି ତଦା ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଲୋକନାୟକୋ ସବ୍ବା ଦିସା ଓଭାସେନ୍ତୋ ମେ ଭୱନଂ ଉପାଗମି ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୮୧. ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭୋଜନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉପୱିଟ୍ଠଂ ମହାୱୀରନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୩୮୬.ଓକ୍କାକକୁଲସମ୍ଭୱୋତି ଓକ୍କାକରଞ୍ଞୋ ପରମ୍ପରାଗତରାଜକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟରାଜକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱା ଗୋତ୍ତେନ ଗୋତ୍ତୱସେନ ଗୋତମୋ ନାମ ସତ୍ଥା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଭୱିସ୍ସତି ।

୩୮୮.ସୋ ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିତ୍ୱାନାତି ସୋ ନାଗରାଜା ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଛିମଭୱେ କୁସଲମୂଲେନ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେନ ଚୋଦିତୋ ଉୟ୍ୟୋଜିତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦୁତିୟୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ହେସ୍ସତୀତି ବ୍ୟାକରଣମକାସି ।

୩୮୯.ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ୱୀରିୟୱା । ପହିତତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନେ ପେସିତଚିତ୍ତୋ। ଇଦ୍ଧିୟା ପାରମିଂ ଗତୋତି ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୦, ୧୯୦) ଅଧିଟ୍ଠାନିଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିକମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିଆଦୀସୁ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ । ସବ୍ବାସୱେତି ଆ ସମନ୍ତତୋ ସୱନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘ଆସୱା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ କାମଭୱଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜାଧମ୍ମେ ସବ୍ବେ ପରିଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ତତୋ ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ପଜହିତ୍ୱା ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ । ନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି କିଲେସଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୯୦. ଏୱଂ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞୱସେନ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ପାପଚରିୟଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପାପମିତ୍ତୋପନିସ୍ସାୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାପମିତ୍ତେ ପାପକେ ଲାମକେ ମିତ୍ତେ ଉପନିସ୍ସାୟ ନିସ୍ସୟେ କତ୍ୱା ତେହି ସଂସଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରାୟମନୁପୁବ୍ବୀ କଥା – ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେ ତିତ୍ଥିୟା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ଜାନାଥାୱୁସୋ, କେନ କାରଣେନ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରୋ ମହା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମ’’ । ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ ନ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଜାନାମ’’ – ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ନାମ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ। ସୋ ହି ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱତାହି କତକମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ କଥେସି – ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ କଥେସି – ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ମନୁସ୍ସା ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଅଭିହରନ୍ତି । ସଚେ ତଂ ମାରେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ, ସୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଅମ୍ହାକଂ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋତି ସବ୍ବେ ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ହୁତ୍ୱା ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ତଂ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ସମାଦପେତ୍ୱା କହାପଣସହସ୍ସଂ ଲଭିତ୍ୱା ପୁରିସଘାତକେ ଚୋରେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ନାମ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକୋ କାଳସିଲାୟଂ ୱସତି, ତୁମ୍ହେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ମାରେଥା’’ତି ତେସଂ ତଂ ସହସ୍ସଂ ଅଦଂସୁ । ଚୋରା ଧନଲାଭେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଥେରଂ ମାରେସ୍ସାମା’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପରିୱାରେସୁଂ । ଥେରୋ ତେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କୁଞ୍ଚିକଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଚୋରା ତଂ ଦିୱସଂ ଥେରଂ ଅଦିସ୍ୱା ପୁନେକଦିୱସଂ ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ । ଥେରୋ ଞତ୍ୱା କଣ୍ଣିକାମଣ୍ଡଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ଏୱଂ ତେ ପଠମମାସେପି, ମଜ୍ଝିମମାସେପି ଥେରଂ ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ପଚ୍ଛିମମାସେ ପନ ସମ୍ପତ୍ତେ ଥେରୋ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ନ ଅପଗଚ୍ଛି । ଚୋରା ତଂ ପହରନ୍ତା ତଣ୍ଡୁଲକମତ୍ତାନି ଅଟ୍ଠୀନି କରୋନ୍ତା ଭିନ୍ଦିଂସୁ । ଅଥ ନଂ ‘‘ମତୋ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ଏକସ୍ମିଂ ଗୁମ୍ବପିଟ୍ଠେ ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ ।

ଥେରୋ, ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ଝାନୱେଠନେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଆକାସେନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସସି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘କାଳସିଲାପଦେସଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ୟାହି । ତାଦିସସ୍ସ ହି ମେ ସାୱକସ୍ସ ନ ଦାନି ଦସ୍ସନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ କରିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ନାନପ୍ପକାରା ଇଦ୍ଧିୟୋ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କାଳସିଲାପଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ‘‘ଥେରଂ କିର ଚୋରା ମାରେସୁ’’ନ୍ତି ଅୟଂ କଥା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପତ୍ଥରି ।

ରାଜା ଅଜାତସତ୍ତୁ ଚୋରେ ପରିୟେସନତ୍ଥାୟ ଚରପୁରିସେ ପୟୋଜେସି । ତେସୁ ଚୋରେସୁ ସୁରାପାନେ ସୁରଂ ପିୱନ୍ତେସୁ ମଦ୍ଦେସୁ ଏକୋ ଏକସ୍ସ ପିଟ୍ଠିଂ ପହରିତ୍ୱା ପାତେସି । ସୋ ତଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଦୁବ୍ବିନୀତ ତ୍ୱଂ, କସ୍ମା ମେ ପିଟ୍ଠିଂ ପହରିତ୍ୱା ପାତେସି, କିଂ ପନ, ଅରେ ଦୁଟ୍ଠଚୋର, ତୟା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ପଠମଂ ପହତୋ’’ତି ଆହ । ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ମୟା ପଠମଂ ପହତଭାୱଂ ନ ଜାନାସୀ’’ତି ? ଏୱଂ ଏତେସଂ ‘‘ମୟା ପହତୋ, ମୟା ପହତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ଚରପୁରିସା ସବ୍ବେ ତେ ଚୋରେ ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ତେ ଚୋରେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତୁମ୍ହେହି ଥେରୋ ମାରିତୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘କେହି ତୁମ୍ହେ ଉୟ୍ୟୋଜିତା’’ତି ? ‘‘ନଗ୍ଗସମଣେହି, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ପଞ୍ଚସତେ ନଗ୍ଗସମଣେ ଗାହାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତେହି ଚୋରେହି ସଦ୍ଧିଂ ରାଜଙ୍ଗଣେ ନାଭିପମାଣେସୁ ଆୱାଟେସୁ ନିଖଣାପେତ୍ୱା ପଲାଲେହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦାପେସି । ଅଥ ନେସଂ ଝାମଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ଅୟନଙ୍ଗଲେହି କସାପେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ କାରାପେସି । ତଦା ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ – ‘‘ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନନୁରୂପମରଣଂ ପତ୍ତୋ’’ତି । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ସେୱ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନନୁରୂପଂ ମରଣଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ତେନ କତକମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପମେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘କିଂ ପନସ୍ସ, ଭନ୍ତେ, ପୁବ୍ବକମ୍ମ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେସି ।

ଅତୀତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାରାଣସିୟଂ ଏକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ସୟମେୱ କୋଟ୍ଟନପଚନାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ମାତାପିତରୋ ପଟିଜଗ୍ଗି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ଏକକୋୱ ଗେହେ ଚ ଅରଞ୍ଞେ ଚ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ କିଲମସି, ଏକଂ ତେ କୁମାରିକଂ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ୟାୱ ତୁମ୍ହେ ଜୀୱଥ, ତାୱ ୱୋ ସହତ୍ଥା ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ତେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତାପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚିତ୍ୱା କୁମାରିକଂ ଆନେସୁଂ । ସା କତିପାହମେୱ ତେ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ତେସଂ ଦସ୍ସନମପି ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୀ – ‘‘ନ ସକ୍କା ତୱ ମାତାପିତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି ଉଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ କଥଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେ ତସ୍ସ ବହିଗତକାଲେ ମକଚିୱାକଖଣ୍ଡାନି ଚ ୟାଗୁଫେଣକେ ଚ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆକିରିତ୍ୱା ତେନାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠା ‘‘ଇମେସଂ ମହଲ୍ଲକଅନ୍ଧାନଂ ଏତଂ କମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ଗେହଂ କିଲିଟ୍ଠା କରୋନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି, ନ ସକ୍କା ଏତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଟ୍ଠାନେ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ କଥିୟମାନାୟ ଏୱରୂପୋପି ପୂରିତପାରମୀ ସତ୍ତୋ ମାତାପିତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଭିଜ୍ଜି । ସୋ ‘‘ହୋତୁ, ଜାନିସ୍ସାମି ନେସଂ କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମ’’ନ୍ତି ତେ ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ଞାତକା ଆଗମନଂ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ତେ ୟାନକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଟୱିମଜ୍ଝଂ ପତ୍ତକାଲେ ‘‘ତାତ, ରସ୍ମିୟୋ ଗଣ୍ହଥ, ଗୋଣା ଦଣ୍ଡସଞ୍ଞାୟ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଚୋରା ୱସନ୍ତି, ଅହଂ ଓତରିତ୍ୱା ଚରାମୀ’’ତି ପିତୁ ହତ୍ଥେ ରସ୍ମିୟୋ ଦତ୍ୱା ଓତରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଦ୍ଦଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଚୋରାନଂ ଉଟ୍ଠିତସଦ୍ଦମକାସି । ମାତାପିତରୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଚୋରା ଉଟ୍ଠିତା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ‘‘ତାତ, ଚୋରା ଉଟ୍ଠିତା, ମହଲ୍ଲକା ମୟଂ, ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତାନମେୱ ରକ୍ଖାହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ମାତାପିତରୋ ୱିରୱନ୍ତେପି ଚୋରସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ମାରେତ୍ୱା ଅଟୱିୟଂ ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚାଗମି ।

ସତ୍ଥା ଇଦଂ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅନେକୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତାୱ ପକ୍କାୱସେସେନ ଅତ୍ତଭାୱସତେ ଏୱମେୱ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ସଂଚୁଣ୍ଣୋ ମରଣଂ ପତ୍ତୋ, ଏୱଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମାନୁରୂପମେୱ ମରଣଂ ଲଦ୍ଧଂ । ପଞ୍ଚହି ଚୋରସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚତିତ୍ଥିୟସତାନିପି ମମ ପୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠଂ ଦୁସ୍ସେତ୍ୱା ଅନୁରୂପମେୱ ମରଣଂ ଲଭିଂସୁ । ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠେସୁ ହି ପଦୁସ୍ସନ୍ତୋ ଦସହି କାରଣେହି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତିୟେୱା’’ତି ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଘଟେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି –

‘‘ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ଅଦଣ୍ଡେସୁ, ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠେସୁ ଦୁସ୍ସତି ।

ଦସନ୍ନମଞ୍ଞତରଂ ଠାନଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ନିଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ୱେଦନଂ ଫରୁସଂ ଜାନିଂ, ସରୀରସ୍ସ ୱ ଭେଦନଂ ।

ଗରୁକଂ ୱାପି ଆବାଧଂ, ଚିତ୍ତକ୍ଖେପଂ ୱ ପାପୁଣେ ॥

‘‘ରାଜତୋ ୱା ଉପସଗ୍ଗଂ, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ୱ ଦାରୁଣଂ ।

ପରିକ୍ଖୟଂ ୱ ଞାତୀନଂ, ଭୋଗାନଂ ୱ ପଭଙ୍ଗୁନଂ ॥

‘‘ଅଥୱସ୍ସ ଅଗାରାନି, ଅଗ୍ଗି ଡହତି ପାୱକୋ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ନିରୟଂ ସୋପପଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୭-୧୪୦) ।

୩୯୩.ପୱିୱେକମନୁୟୁତ୍ତୋତି ପକାରେନ ୱିୱେକଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ । ସମାଧିଭାୱନାରତୋତି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିଭାୱନାୟ ରତୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ ଚ । ସବ୍ବାସୱେ ସକଲକିଲେସେ, ପରିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ପଜହିତ୍ୱା, ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ୱିହରାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୯୪. ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧରଣିମ୍ପି ସୁଗମ୍ଭୀରନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ରାୟମନୁପୁବ୍ବୀକଥା – ବୁଦ୍ଧେନ ଚୋଦିତୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଚୋଦିତୋ ଉୟ୍ୟୋଜିତୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପେକ୍ଖତୋତି ମହତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ମିଗାରମାତୁପାସାଦଂ, ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପୟୀତି ପୁବ୍ବାରାମେ ୱିସାଖାୟ ମହାଉପାସିକାୟ କାରିତଂ ସହସ୍ସତ୍ଥମ୍ଭପଟିମଣ୍ଡିତଂ ମହାପାସାଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପେସିଂ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ପୁବ୍ବାରାମେ ୟଥାୱୁତ୍ତପାସାଦେ ଭଗୱତି ୱିହରନ୍ତେ ସମ୍ବହୁଲା ନୱକତରା ଭିକ୍ଖୂ ଉପରିପାସାଦେ ନିସିନ୍ନା ସତ୍ଥାରମ୍ପି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ କଥେତୁମାରଦ୍ଧା । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ତେ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଭୂତେ କାତୁକାମୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ପସ୍ସସି ତ୍ୱଂ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ନୱେ ଭିକ୍ଖୂ ତିରଚ୍ଛାନକଥମନୁୟୁତ୍ତେ’’ତି ତଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଆପୋକସିଣାରମ୍ମଣଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ପାସାଦସ୍ସ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସଂ ଉଦକଂ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପାସାଦମତ୍ଥକେ ଥୁପିକଂ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ପହରି, ପାସାଦୋ ଓନମିତ୍ୱା ଏକେନ ପସ୍ସେନ ଅଟ୍ଠାସି । ପୁନପି ପହରି, ଅପରେନପି ପସ୍ସେନ ଅଟ୍ଠାସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୀତା ସଂୱିଗ୍ଗା ପାସାଦସ୍ସ ପତନଭୟେନ ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେସୁ କେଚି ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, କେଚି ସକଦାଗାମିଫଲେ, କେଚି ଅନାଗାମିଫଲେ, କେଚି ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ପାସାଦକମ୍ପନସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦନ୍ତି ସୋ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦୋ ତାୱତିଂସଭୱନେ ୟୋଜନସହସ୍ସୁବ୍ବେଧୋ ଅନେକସହସ୍ସନିୟ୍ୟୂହକୂଟାଗାରପଟିମଣ୍ଡିତୋ ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମେ ଅସୁରେ ଜିନିତ୍ୱା ସକ୍କେ ଦେୱାନମିନ୍ଦେ ନଗରମଜ୍ଝେ ଠିତେ ଉଟ୍ଠିତୋ ୱିଜୟନ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱେଜୟନ୍ତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ପାସାଦୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦ’’ନ୍ତି, ତମ୍ପି ଅୟଂ ଥେରୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପେତି । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁବ୍ବାରାମେ ୱିହରନ୍ତଂ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ପମୁଦିତୋ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତୋ । ଅଥାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସକ୍କୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱରୂପଂ ଗମ୍ଭୀରନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱତା ଚ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଜାନିତ୍ୱା ଗତୋ, ଉଦାହୁ ଅଜାନିତ୍ୱା। ୟଂନୂନାହଂ ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ସୋ ତାୱଦେୱ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ସକ୍କୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖେପଂ ଅକାସି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦଂ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟୋ ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦଂ, ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ କମ୍ପୟି ।

ଇଦ୍ଧିବଲେନୁପତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ସଂୱେଜେସି ଚ ଦେୱତା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ।

ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ଚୂଳତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିସୁତ୍ତେନ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୦ ଆଦୟୋ) ଦୀପେତବ୍ବୋ । କମ୍ପିତାକାରୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ‘‘ସକ୍କଂ ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ଥେରସ୍ସ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିପୁଚ୍ଛଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନାହ – ‘‘ଅପାୱୁସୋ, ଜାନାସି, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିୟୋ’’ତି ? ତସ୍ସ ସକ୍କୋ ୱିୟାକାସି । ଇଦଂ ଥେରେନ ପାସାଦକମ୍ପନେ କତେ ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟେନ ପମାଦଂ ପହାୟ ୟୋନିସୋ ମନସି କରିତ୍ୱା ପଞ୍ହସ୍ସ ବ୍ୟାକତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନେୱ ହି ସୋ ତଦା କଥେସି । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟଥାତଥ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) । ତତ୍ଥ ସକ୍କଂ ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛତୀତି ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ସତ୍ଥାରା ଦେସିତାୟ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିୟା ସମ୍ମଦେୱ ଗହିତଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅତୀତତ୍ଥେ ହି ଇଦଂ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ । ଅପାୱୁସୋ, ଜାନାସୀତି ଆୱୁସୋ, ଅପି ଜାନାସି, କିଂ ଜାନାସି ? ତଣ୍ହକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିୟୋତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିୟୋ ସତ୍ଥାରା ତୁୟ୍ହଂ ଦେସିତା, ତଥା ‘‘କିଂ ଜାନାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଣ୍ହକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିୟୋତି ୱା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିସୁତ୍ତସ୍ସ ଦେସନଂ ପୁଚ୍ଛତି ।

ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ତି ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ । ସୁଧମ୍ମାୟାଭିତୋ ସଭନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ସୁଧମ୍ମାୟ ସଭାୟ । ଅୟଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୁଧମ୍ମା ସଭା, ନ ତାୱତିଂସଭୱନେ । ସୁଧମ୍ମାସଭାୱିରହିତୋ ଦେୱଲୋକୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ଅଜ୍ଜାପି ତେ, ଆୱୁସୋ, ସା ଦିଟ୍ଠି, ୟା ତେ ଦିଟ୍ଠି ପୁରେ ଅହୂ’’ତି ଇମଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା । ସତ୍ଥୁ ଇଧାଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ୟା ତୁୟ୍ହଂ ଦିଟ୍ଠି ଅହୋସି, କିଂ ଅଜ୍ଜାପି ଇଦାନିପି ସା ଦିଟ୍ଠି ନ ୱିଗତାତି ? ପସ୍ସସି ୱୀତିୱତ୍ତନ୍ତଂବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଭସ୍ସରନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ୱୀତିପତନ୍ତଂ ମହାକପ୍ପିନମହାକସ୍ସପାଦୀହି ସାୱକେହି ପରିୱାରିତସ୍ସ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସସାୱକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଓକାସଂ ପସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ଭଗୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ସୁଧମ୍ମାୟ ସଭାୟ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସନ୍ନିସିନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ, ସୋ ଇଧ ଆଗନ୍ତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚିତ୍ତମଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମତ୍ଥକେ ଆକାସେ ନିସିନ୍ନୋ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୀନଂ ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେସି । ସହ ଚିନ୍ତନେନ ତେପି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଦିସାସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ସକଲବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ଏକୋଭାସୋ ଅହୋସି । ସତ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ କଲ୍ଲଚିତ୍ତତଂ ଞତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚପକାସନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅନେକାନି ବ୍ରହ୍ମସହସ୍ସାନି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଜାପି ତେ, ଆୱୁସୋ, ସା ଦିଟ୍ଠୀତି ଗାଥମାହ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ବକବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୫) ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୬) –

‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଏୱରୂପଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି – ‘ନତ୍ଥି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୟୋ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’ତି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚେତସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସମିଞ୍ଜିତଂ ୱା ବାହଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ପସାରିତଂ ୱା ବାହଂ ସମିଞ୍ଜେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘କହଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତୀ’ତି ? ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପନ୍ନଂ । ଦିସ୍ୱାନ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସମିଞ୍ଜିତଂ ୱା ବାହଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ପସାରିତଂ ୱା ବାହଂ ସମିଞ୍ଜେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୀଚତରଂ ଭଗୱତୋ ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘କହଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତୀ’ତି ? ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପନ୍ନଂ । ଦିସ୍ୱାନ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ…ପେ॰… ଏୱମେୱ ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦିସଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୀଚତରଂ ଭଗୱତୋ ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକପ୍ପିନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘କହଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତୀ’ତି ? ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକପ୍ପିନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପନ୍ନଂ । ଦିସ୍ୱାନ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ…ପେ॰… ଏୱମେୱ ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକପ୍ପିନୋ ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୀଚତରଂ ଭଗୱତୋ ।

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘କହଂ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତୀ’ତି ? ଅଦ୍ଦସ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନଂ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପନ୍ନଂ । ଦିସ୍ୱାନ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ…ପେ॰… ଏୱମେୱ ଜେତୱନେ ଅନ୍ତରହିତୋ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଉତ୍ତରଂ ଦିସଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଉପରିୱେହାସଂ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୀଚତରଂ ଭଗୱତୋ’’ ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି –

‘‘ଅଜ୍ଜାପି ତେ ଆୱୁସୋ ସା ଦିଟ୍ଠି, ୟା ତେ ଦିଟ୍ଠି ପୁରେ ଅହୁ ।

ପସ୍ସସି ୱୀତିୱତ୍ତନ୍ତଂ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଭସ୍ସର’’ନ୍ତି ॥

‘‘ନ ମେ ମାରିସ ସା ଦିଟ୍ଠି, ୟା ମେ ଦିଟ୍ଠି ପୁରେ ଅହୁ ।

ପସ୍ସାମି ୱୀତିୱତ୍ତନ୍ତଂ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପଭସ୍ସରଂ ।

ସ୍ୱାହଂ ଅଜ୍ଜ କଥଂ ୱଜ୍ଜଂ, ଅହଂ ନିଚ୍ଚୋମ୍ହି ସସ୍ସତୋ’’ତି ॥

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ତଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ…ପେ॰… ଏୱମେୱ ତସ୍ମିଂ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତୋ ଜେତୱନେ ପାତୁରହୋସି । ଅଥ ଖୋ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅଞ୍ଞତରଂ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଏୱଂ ୱଦେହି – ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ମାରିସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଅଞ୍ଞେପି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକା ଏୱଂମହାନୁଭାୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଭୱଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ କସ୍ସପୋ କପ୍ପିନୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ‘ଏୱଂ, ମାରିସା’ତି ଖୋ ସୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜୋ ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ମାରିସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ଅଞ୍ଞେପି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକା ଏୱଂମହାନୁଭାୱା ସେୟ୍ୟଥାପି ଭୱଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ କସ୍ସପୋ କପ୍ପିନୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ’ତି? ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତଂ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି –

‘‘ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିପତ୍ତା ଚ, ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦା ।

ଖୀଣାସୱା ଅରହନ୍ତୋ, ବହୂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକା’’ତି ॥

‘‘ଅଥ ଖୋ ସୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ୟେନ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ତେନୁପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘ଆୟସ୍ମା ମାରିସ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏୱମାହ –

‘‘‘ତେୱିଜ୍ଜା ଇଦ୍ଧିପତ୍ତା ଚ, ଚେତୋପରିୟାୟକୋୱିଦା ।

ଖୀଣାସୱା ଅରହନ୍ତୋ, ବହୂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକା’’’ତି ॥ –

ଇଦମୱୋଚ ସୋ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜୋ । ଅତ୍ତମନୋ ଚ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜସ୍ସ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦୀତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୬) ।

ଇଦଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ବକବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ମହାନେରୁନୋକୂଟନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) କୂଟସୀସେନ ସକଲମେୱ ସିନେରୁପବ୍ବତରାଜଂ ୱଦସି । ୱିମୋକ୍ଖେନ ଅପସ୍ସୟୀତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ଝାନୱିମୋକ୍ଖେନ ନିସ୍ସୟେନ ଅଭିଞ୍ଞାୟେନ ପସ୍ସୟୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱନନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ଜମ୍ବୁଦୀପଂ । ସୋ ହି ୱନବାହୁଲ୍ଲତାୟ ‘‘ୱନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନାହ ‘‘ଜମ୍ବୁମଣ୍ଡସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ’’ତି । ପୁବ୍ବୱିଦେହାନନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ପୁବ୍ବୱିଦେହଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବୱିଦେହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଚ ଭୂମିସୟା ନରାତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୧୩) ଭୂମିସୟା ନରା ନାମ ଅପରଗୋୟାନଉତ୍ତରକୁରୁକା ଚ ମନୁସ୍ସା । ତେ ହି ଗେହାଭାୱତୋ ‘‘ଭୂମିସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ତେପି ସବ୍ବେ ଅପସ୍ସୟୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ – ଏକସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ଗହପତି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମୟ୍ହଂ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂଦିୱସଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛି । ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ନାଗରାଜା ମୟ୍ହଂ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସରଣଗମନସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ତୀସୁ ରତନେସୁ ଅପ୍ପସନ୍ନୋ, କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ୱିମୋଚେୟ୍ୟା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଂ ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆନନ୍ଦ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଆରୋଚେହି – ‘ତଥାଗତୋ ଦେୱଚାରିକଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’’ତି । ତଂଦିୱସଞ୍ଚ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ଆପାନଭୂମିଂ ସଜ୍ଜୟିଂସୁ । ସୋ ଦିବ୍ବରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ଦିବ୍ବେନ ସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ଧାରିୟମାନୋ ତିୱିଧନାଟକେହି ଚେୱ ନାଗପରିସାୟ ଚ ପରିୱୁତୋ ଦିବ୍ବଭାଜନେସୁ ଉପଟ୍ଠାପିତଅନ୍ନପାନଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୟଥା ନାଗରାଜା ପସ୍ସତି, ତଥା କତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିମାନମତ୍ଥକେନେୱ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ନାଗରାଜସ୍ସ ଏୱରୂପଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ‘‘ଇମେ ହି ନାମ ମୁଣ୍ଡସମଣକା ଅମ୍ହାକଂ ଉପରିଭୱନେନ ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ଭୱନଂ ପୱିସନ୍ତିପି ନିକ୍ଖମନ୍ତିପି, ନ ଦାନି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମେସଂ ଅମ୍ହାକଂ ମତ୍ଥକେ ପାଦପଂସୁଂ ଓକିରନ୍ତାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ସିନେରୁପାଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଅୱକୁଜ୍ଜେନ ଫଣେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଦସ୍ସନଂ ଗମେସି ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ରଟ୍ଠପାଲୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ପୁବ୍ବେ, ଭନ୍ତେ, ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଠିତୋ ସିନେରୁଂ ପସ୍ସାମି, ସିନେରୁପରିଭଣ୍ଡଂ ପସ୍ସାମି, ତାୱତିଂସଂ ପସ୍ସାମି, ୱେଜୟନ୍ତଂ ପସ୍ସାମି, ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ଉପରିଧଜଂ ପସ୍ସାମି । କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ୟଂ ଏତରହି ନେୱ ସିନେରୁଂ ପସ୍ସାମି…ପେ॰… ନ ୱେଜୟନ୍ତସ୍ସ ପାସାଦସ୍ସ ଉପରିଧଜଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅୟଂ, ରଟ୍ଠପାଲ, ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜା ତୁମ୍ହାକଂ କୁପିତୋ ସିନେରୁଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି । ‘‘ଦମେମି ନଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ନ ଭଗୱା ନଂ ଅନୁଜାନି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଭଦ୍ଦିୟୋ, ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋତି ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବେପି ଭିକ୍ଖୂ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଭଗୱା ଅନୁଜାନି ।

ଅୱସାନେ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦମେମି ନ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଦମେହି, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତି ଭଗୱା ଅନୁଜାନି । ଥେରୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ନାଗରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଂ ଚୁଦ୍ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଫଣମତ୍ଥକେ ଅତ୍ତନୋ ଫଣଂ ଠପେତ୍ୱା ସିନେରୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିନିପ୍ପୀଳେସି । ନାଗରାଜା ଧୂମାୟି । ଥେରୋପି ‘‘ନ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ସରୀରେ ଧୂମୋ ଅତ୍ଥି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଧୂମାୟି । ନାଗରାଜସ୍ସ ଧୂମୋ ଥେରଂ ନ ବାଧତି, ଥେରସ୍ସ ପନ ଧୂମୋ ନାଗରାଜଂ ବାଧତି । ତତୋ ନାଗରାଜା ପଜ୍ଜଲି, ଥେରୋପି ‘‘ନ ତୁୟ୍ହଂୟେୱ ସରୀରେ ଅଗ୍ଗି ଅତ୍ଥି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପଜ୍ଜଲି । ନାଗରାଜସ୍ସ ତେଜୋ ଥେରଂ ନ ବାଧତି, ଥେରସ୍ସ ପନ ତେଜୋ ନାଗରାଜାନଂ ବାଧତି । ନାଗରାଜା – ‘‘ଅୟଂ ମଂ ସିନେରୁନା ଅଭିନିପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଧୂମାୟତି ଚେୱ ପଜ୍ଜଲତି ଚା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭୋ, ତୁୱଂ କୋସୀ’’ତି ପଟିପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ନନ୍ଦ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି ।

ଥେରୋ ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାମକଣ୍ଣସୋତେନ ନିକ୍ଖମି, ୱାମକଣ୍ଣସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣସୋତେନ ନିକ୍ଖମି । ତଥା ଦକ୍ଖିଣନାସସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାମନାସସୋତେନ ନିକ୍ଖମି, ୱାମନାସସୋତେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣନାସସୋତେନ ନିକ୍ଖମି । ତତୋ ନାଗରାଜା ମୁଖଂ ୱିୱରି, ଥେରୋ ମୁଖେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ପାଚୀନେନ ଚ ପଚ୍ଛିମେନ ଚ ଚଙ୍କମତି । ଭଗୱା – ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ମନସି କରୋହି, ମହିଦ୍ଧିକୋ ନାଗୋ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ୟାନୀକତା ୱତ୍ଥୁକତା ଅନୁଟ୍ଠିତା ପରିଚିତା ସୁସମାରଦ୍ଧା, ତିଟ୍ଠତୁ, ଭନ୍ତେ, ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦୋ, ଅହଂ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସଦିସାନଂ ନାଗରାଜାନଂ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ଦମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ନାଗରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପୱିସନ୍ତୋ ତାୱ ମେ ନ ଦିଟ୍ଠୋ, ନିକ୍ଖମନକାଲେ ଦାନି ନଂ ଦାଠନ୍ତରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖମଥ, ଭନ୍ତେ, ମା ମଂ ଅନ୍ତୋକୁଚ୍ଛିୟଂ ଅପରାପରଂ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ବାଧୟିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଅଟ୍ଠାସି । ନାଗରାଜା ‘‘ଅୟଂ ସୋ’’ତି ଦିସ୍ୱା ନାସୱାତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜି, ଥେରୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜି, ଲୋମକୂପମ୍ପିସ୍ସ ୱାତୋ ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅୱସେସା ଭିକ୍ଖୂ କିର ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବପାଟିହାରିୟାନି କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୁଂ, ଇମଂ ପନ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଏୱଂ ଖିପ୍ପନିସନ୍ତିନୋ ହୁତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ନେସଂ ଭଗୱା ନାଗରାଜଦମନଂ ନାନୁଜାନି ।

ନାଗରାଜା ‘‘ଅହଂ ଇମସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ନାସୱାତେନ ଲୋମକୂପମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ମହିଦ୍ଧିକୋ ସୋ ସମଣୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଥେରୋ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣରୂପଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସୁପଣ୍ଣୱାତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନାଗରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ନାଗରାଜା ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ମାଣୱକୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦି । ଥେରୋ ‘‘ସତ୍ଥା, ନନ୍ଦ, ଆଗତୋ, ଏହି ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ନାଗରାଜାନଂ ଦମେତ୍ୱା ନିବ୍ବିସଂ କତ୍ୱା ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ନାଗରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ‘‘ସୁଖୀ ହୋହି, ନାଗରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ନିୱେସନଂ ଅଗମାସି ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତିଦିୱା ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଚ ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦସ୍ସ ଚ ସଙ୍ଗାମୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ସ ପନ, ଭନ୍ତେ, ଜୟୋ, କସ୍ସ ପରାଜୟୋ’’ତି ? ‘‘ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଜୟୋ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପରାଜୟୋ’’ତି । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ‘‘ଅଧିୱାସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସତ୍ତାହଂ ଏକପଟିପାଟିୟା ଭତ୍ତଂ ସତ୍ତାହଂ ଥେରସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ମହାସକ୍କାରଂ ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ନନ୍ଦୋପନନ୍ଦଦମନେନ ଦୀପେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ପୁବ୍ବାରାମେ ୱିସାଖାୟ ମହାଉପାସିକାୟ କାରିତସହସ୍ସଗବ୍ଭପଟିମଣ୍ଡିତେ ପାସାଦେ ଭଗୱତି ୱିହରନ୍ତେ…ପେ॰… ସଂୱେଜେସି ଚ ଦେୱତାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଧରଣିମ୍ପି ସୁଗମ୍ଭୀରଂ, ବହଲଂ ଦୁପ୍ପଧଂସିୟଂ ।

ୱାମଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ଖୋଭେୟ୍ୟଂ, ଇଦ୍ଧିୟା ପାରମିଂ ଗତୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିୟା ପାରମିଂ ଗତୋତି ୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିଆଦିଇଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ।

୩୯୫.ଅସ୍ମିମାନନ୍ତି ଅହମସ୍ମି ପଞ୍ଞାସୀଲସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦି ଅସ୍ମିମାନଂ ନ ପସ୍ସାମି ନ ଅକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ମାନୋ ମୟ୍ହଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଆହ । ସାମଣେରେ ଉପାଦାୟାତି ସାମଣେରେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସକଲେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଗରୁଚିତ୍ତଂ ଗାରୱଚିତ୍ତଂ ଆଦରବହୁମାନଂ ଅହଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯୬.ଅପରିମେୟ୍ୟେ ଇତୋ କପ୍ପେତି ଇତୋ ଅମ୍ହାକଂ ଉପ୍ପନ୍ନକପ୍ପତୋ ଅନ୍ତରକପ୍ପାଦୀହି ଅପରିମେୟ୍ୟେ ଏକଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସ୍ସ ଉପରି ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ କମ୍ମମଭିନୀହରିନ୍ତି ଅଗ୍ଗସାୱକଭାୱସ୍ସ ପଦଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିଂ ପୂରେସିଂ । ତାହଂ ଭୂମିମନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଅହଂ ତଂ ସାୱକଭୂମିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ଆସୱକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ଅସ୍ମି ଅମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯୭. ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦୟୋ ଛ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ମେ ମୟା ସଚ୍ଛିକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତା । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଓୱାଦାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତଂ ସାସନଂ ମୟା କତଂ ସୀଲପଟିପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ପରିୟୋସାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତ୍ଥନ୍ତି ଇମିନା ପକାରେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତକ୍କମେନ । ଏୱଂ ସୋ ଏକସ୍ସେୱ ଅନୋମଦସ୍ସୀବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବ୍ୟାକରଣଂ ଲଭି । କଥଂ ? ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସେଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ତତୋ ଚୁତୋ ସାମୁଦ୍ଦିକେ ନାଗଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତସ୍ସେୱ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଦୀଘାୟୁକଭାୱେନ ଉପହାରଂ କତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଭୋଜେତ୍ୱା ମହାପୂଜଂ ଅକାସି । ତଦାପି ଭଗୱା ବ୍ୟାକରଣଂ କଥେସି । ସୁଦନ୍ତି ପଦପୂରଣେ ନିପାତୋ । ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ ଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଇମା ଅପଦାନଗାଥାୟୋ ଅଭାସିତ୍ଥ କଥେସି । ଇତୀତି ପରିସମାପନତ୍ଥେ ନିପାତୋ ।

ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୩. ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସଭଗୱତୋତ୍ୟାଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ୱେଦେହୋ ନାମ ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ଅହୋସି । ସୋ ବୁଦ୍ଧମାମକୋ, ଧମ୍ମମାମକୋ, ସଙ୍ଘମାମକୋ, ଉପାସକୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ପାତୋୱ ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ ସତ୍ଥା ମହାନିସଭତ୍ଥେରଂ ନାମ ତତିୟସାୱକଂ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ୟଦିଦଂ ନିସଭୋ’’ତି ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଉପାସକୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଧମ୍ମକଥାୱସାନେ ମହାଜନେ ଉଟ୍ଠାୟ ଗତେ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେଥା’’ତି ନିମନ୍ତେସି । ‘‘ମହା ଖୋ, ଉପାସକ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି । ‘‘କିତ୍ତକୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସ’’ନ୍ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏକଂ ସାମଣେରମ୍ପି ୱିହାରେ ଅସେସେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ସତ୍ଥା ଅଧିୱାସେସି । ଉପାସକୋ ସତ୍ଥୁ ଅଧିୱାସନଂ ଞତ୍ୱା ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ସତ୍ଥୁ କାଲଂ ଆରୋଚାପେସି । ସତ୍ଥା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଉପାସକସ୍ସ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଦକ୍ଖିଣୋଦକାୱସାନେ ୟାଗୁଆଦୀନି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗଂ ଅକାସି । ଉପାସକୋପି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି ।

ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ମହାନିସଭତ୍ଥେରୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ତମେୱ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ଉପାସକୋ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପତ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ଦେଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ପତ୍ତଂ ଅଦାସି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇଧେୱ ପୱିସଥ, ସତ୍ଥାପି ଗେହେ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି । ‘‘ନ ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ଉପାସକା’’ତି । ସୋ ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ତତୋ ଥେରଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ମହାନିସଭତ୍ଥେରୋ, ଭନ୍ତେ, ‘ସତ୍ଥାପି ଗେହେ ନିସିନ୍ନୋ’ତି ୱୁତ୍ତେପି ପୱିସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛି । ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତସ୍ସ ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣେହି ଅତିରେକଗୁଣୋ’’ତି ? ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣମଚ୍ଛେରଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ସତ୍ଥା ଏୱମାହ – ‘‘ଉପାସକ, ମୟଂ ଭିକ୍ଖଂ ଆଗମୟମାନା ଗେହେ ନିସୀଦାମ, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଏୱଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖଂ ଉଦିକ୍ଖତି । ମୟଂ ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ୱସାମ, ସୋ ଅରଞ୍ଞେୟେୱ ୱସତି । ମୟଂ ଛନ୍ନେ ୱସାମ, ସୋ ଅବ୍ଭୋକାସେୟେୱ ୱସତୀ’’ତି ଭଗୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚେତସ୍ସ ଗୁଣୋ’’ତି ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିୟ ତସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେସି ।

ଉପାସକୋପି ପକତିୟା ଜଲମାନଦୀପୋ ତେଲେନ ଆସିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପସନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା, ୟଂନୂନାହଂ ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧୁତୱାଦାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱତ୍ଥାୟ ପତ୍ଥନଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ପୁନପି ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ତେନେୱ ନିୟାମେନ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ତିଚୀୱରାନି ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ୟଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଦାନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ମେତ୍ତଂ କାୟକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମେତ୍ତଂ ମନୋକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ, ଇମିନାହଂ ନ ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ସକ୍କମାରବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱା ପତ୍ଥେମି, ଇଦଂ ପନ ମେ କମ୍ମଂ ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ମହାନିସଭତ୍ଥେରେନ ପତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତରଂ ପାପୁଣନତ୍ଥାୟ ତେରସଧୁତଙ୍ଗଧରାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱସ୍ସ ଅଧିକାରୋ ହୋତୂ’’ତି । ସତ୍ଥା ‘‘ମହନ୍ତଂ ଠାନଂ ଇମିନା ପତ୍ଥିତଂ, ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ, ନୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମନାପଂ ତେ ଠାନଂ ପତ୍ଥିତଂ, ଅନାଗତେ ସତସହସ୍ସକପ୍ପାୱସାନେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ତ୍ୱଂ ତତିୟସାୱକୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଉପାସକୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁନଦିୱସେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ୱିୟ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅମଞ୍ଞିତ୍ଥ । ସୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦାୟ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କତ୍ୱା କାଲଂକତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଇତୋ ଏକନୱୁତିକପ୍ପେ ୱିପସ୍ସିସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ବନ୍ଧୁମତୀନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଖେମେ ମିଗଦାୟେ ୱିହରନ୍ତେ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପରିଜିଣ୍ଣବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ କାଲେ ୱିପସ୍ସୀ ଭଗୱା ସତ୍ତମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଧମ୍ମଂ କଥେସି, ମହନ୍ତଂ କୋଲାହଲଂ ଅହୋସି । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଦେୱତା ‘‘ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ସାସନଂ ଅସ୍ସୋସି । ତସ୍ସ ନିୱାସନସାଟକୋ ଏକୋୟେୱ, ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା । ପାରୁପନଂ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଏକମେୱ । ସୋ ସକଲନଗରେ ‘‘ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟି। ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କେନଚିଦେୱ କିଚ୍ଚେନ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସନ୍ନିପାତେ ସତି ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ସୟଂ ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀନଂ ସନ୍ନିପାତେ ସତି ସୟଂ ଗେହେ ଅଚ୍ଛତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହ – ‘‘ଭୋତି, କିଂ ତ୍ୱଂ ରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣିସ୍ସସି, ଉଦାହୁ ଦିୱା’’ତି ? ‘‘ସାମି, ଅହଂ ମାତୁଗାମୋ ଭୀରୁକଜାତିକା ରତ୍ତିଂ ସୋତୁଂ ନ ସକ୍କୋମି, ଦିୱା ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଉପାସିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଉପାସିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା ତଂ ୱତ୍ଥଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗତୋ ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ସତ୍ଥା ପରିସମଜ୍ଝେ ଅଲଙ୍କତଧମ୍ମାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ ସିନେରୁଂ ମନ୍ଥଂ କତ୍ୱା ସାଗରଂ ନିମ୍ମନ୍ଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିସପରିୟନ୍ତେନ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତସ୍ସ ପଠମୟାମେୟେୱ ସକଲସରୀରଂ ପୂରୟମାନା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ପାରୁତୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଅଥସ୍ସ ଆଦୀନୱସହସ୍ସଂ ଦସ୍ସୟମାନଂ ମଚ୍ଛେରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ଏକମେୱ ୱତ୍ଥଂ, ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ପାରୁପନଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅପାରୁପିତ୍ୱା ବହି ୱିଚରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ସବ୍ବଥାପି ଅଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଠମେ ମଜ୍ଝିମୟାମେତି ତଥେୱ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ତଥେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଥେୱ ଅଦାତୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ମଜ୍ଝିମେ ୟାମେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ତଥେୱ ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତଦା ସୋ ମଚ୍ଛେରଂ ଜିନିତ୍ୱା ୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ପାଦମୂଲେ ଠପେସି । ତତୋ ୱାମହତ୍ଥଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଅପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ‘‘ଜିତଂ ମେ, ଜିତଂ ମେ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନଦି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ବନ୍ଧୁମା ରାଜା ଧମ୍ମାସନସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଅନ୍ତୋସାଣିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ରଞ୍ଞୋ ଚ ନାମ ‘‘ଜିତଂ ମେ’’ତି ସଦ୍ଦୋ ଅମନାପୋ ହୋତି । ରାଜା ପୁରିସଂ ଆଣାପେସି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ଏତଂ ପୁଚ୍ଛ – ‘କିଂ ସୋ ୱଦତୀ’’’ତି ? ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେନାଗନ୍ତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ଅୱସେସା ହତ୍ଥିୟାନାଦୀନି ଆରୁୟ୍ହ ଅସିଚମ୍ମାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପରସେନଂ ଜିନନ୍ତି, ନ ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟଂ । ଅହଂ ପନ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କୂଟଗୋଣସ୍ସ ମୁଗ୍ଗରେନ ସୀସଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ପଲାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ମଚ୍ଛେରଚିତ୍ତଂ ଜିନିତ୍ୱା ପାରୁତୱତ୍ଥଂ ଦସବଲସ୍ସ ଅଦାସିଂ, ତଂ ମେ ଜିତଂ ମଚ୍ଛେରଂ ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ଅମ୍ହେ, ଭଣେ, ଦସବଲସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ନ ଜାନାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜାନାତୀ’’ତି ତସ୍ସ ପସୀଦିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ପେସେସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ରାଜା ମୟ୍ହଂ ତୁଣ୍ହୀ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପଠମଂ କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅଦାସି, ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଇଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ସତ୍ଥୁୟେୱ ଅନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି ତମ୍ପି ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ଦସବଲସ୍ସ ଅଦାସି । ରାଜା ‘‘କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ କତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ତମ୍ପି ତେନ ୱତ୍ଥୟୁଗଂ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ସୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନିପି ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ପେସେସି, ସୋ ତାନିପି ସତ୍ଥୁ ଅଦାସି । ପୁନ ରାଜା ‘ଅଞ୍ଞାନିପି ଚତ୍ତାରୀ’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ୟାୱ ଏୱଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ପେସେସି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଇଦଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଗହଣଂ ୱିୟ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଏକଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଏକନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱତ୍ଥୟୁଗାନି ଗହେତ୍ୱା, ତିଂସ ୟୁଗାନି ତଥାଗତସ୍ସେୱ ଅଦାସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚ ସୋ ସତ୍ଥୁ ୱିସ୍ସାସିକୋ ଜାତୋ ।

ଅଥ ତଂ ରାଜା ଏକଦିୱସଂ ସୀତସମୟେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରୁତଂ ରତ୍ତକମ୍ବଲଂ ଦତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘କିଂ ମେ ଇମିନା କମ୍ବଲେନ ଇମସ୍ମିଂ ପୂତିକାୟେ ଉପନୀତେନା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ମଞ୍ଚସ୍ସ ଉପରି ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ଅଗମାସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ପାତୋୱ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ କମ୍ବଲେ ପଟିହଞ୍ଞନ୍ତି, କମ୍ବଲୋ ଅତିୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ରାଜା ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଏସ କମ୍ବଲୋ, ଅମ୍ହେହି ଏକସାଟକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେହି, ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୂଜିତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ମୟଂ ପୂଜିତା’’ତି । ରାଜା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାସି, ନ ମୟ’’ନ୍ତି ପସୀଦିତ୍ୱା ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରଭୂତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଟ୍ଠକଂ ନାମ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସୋପି ‘‘ଅଟ୍ଠଟ୍ଠକଂ ନାମ ଚତୁସଟ୍ଠି ହୋତୀ’’ତି ଚତୁସଟ୍ଠିସଲାକଭତ୍ତାନି ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ପୁନ ତତୋ ଚୁତୋ ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଭଗୱତୋ କୋଣାଗମନସ୍ସ ଭଗୱତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ବାରାଣସିୟଂ କୁଟୁମ୍ବିୟକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ସୋ ୱଡ୍ଢିମନ୍ୱାୟ ଘରାୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଅରଞ୍ଞେ ଜଙ୍ଘୱିହାରଂ ୱିଚରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନଦୀତୀରେ ଚୀୱରକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁୱାତେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଠପେତୁମାରଦ୍ଧୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ଠପେଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଅନୁୱାତୋ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି । ‘‘ଇମିନା, ଭନ୍ତେ, କରୋଥା’’ତି ଉତ୍ତରିସାଟକଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମେ କାଚି ହାନି ମା ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି ।

ଘରେପିସ୍ସ ଭଗିନିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଭରିୟାୟ କଲହଂ କରୋନ୍ତିୟା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗିନୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭରିୟଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଏୱରୂପଂ ବାଲଂ ୟୋଜନସତେ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଠପେସି । ସା ଗେହଙ୍ଗଣେ ଠିତା ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ଦିନ୍ନଭତ୍ତଂ ଏସ ମା ଭୁଞ୍ଜତୂ’’ତି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା କଲଲସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଇତରା ଦିସ୍ୱା ‘‘ବାଲେ, ମଂ ତାୱ ଅକ୍କୋସ ୱା ପହର ୱା, ଏୱରୂପସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପୂରିତପାରମିସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପତ୍ତତୋ ଭତ୍ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା କଲଲଂ ଦାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଭରିୟାୟ ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସା ‘‘ତିଟ୍ଠଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି କଲଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣେନ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଣୀତଭତ୍ତସ୍ସ ଚତୁମଧୁରସ୍ସ ଚ ପୂରେତ୍ୱା ଉପରି ଆସିତ୍ତେନ ପଦୁମଗବ୍ଭୱଣ୍ଣେନ ସପ୍ପିନା ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ ପତ୍ତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଓଭାସଜାତୋ, ଏୱଂ ଓଭାସଜାତଂ ମେ ସରୀରଂ ହୋତୂ’’ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ତେପି ଦ୍ୱେ ଜାୟମ୍ପତିକା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ପୁନ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଉପାସକୋ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ବାରାଣସିୟଂ ଅସୀତିକୋଟିୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଇତରାପି ତାଦିସସ୍ସେୱ ସେଟ୍ଠିନୋ ଧୀତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି, ତସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ତମେୱ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଆନୟିଂସୁ । ତସ୍ସା ପୁବ୍ବେ ଅନିଟ୍ଠୱିପାକସ୍ସ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପତିକୁଲଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତାୟ ଉମ୍ମାରନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲଂ ଗେହଂ ଉଗ୍ଘାଟିତୱଚ୍ଚକୂପୋ ୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଜାତଂ । କୁମାରୋ ‘‘କସ୍ସାୟଂ ଗନ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିକଞ୍ଞାୟା’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନୀହରଥ ନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସାୟେୱ କୁଲଘରଂ ପେସେସି । ସା ତେନେୱ ନୀହାରେନ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ପଟିନିୱତ୍ତି ।

ତେନ ସମୟେନ କସ୍ସପଦସବଲୋ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ସ ସତସହସଗ୍ଘନିକାହି ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକାହି ୟୋଜନୁବ୍ବେଧଂ ଚେତିୟଂ ଆରଭିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ଚେତିୟେ କରିୟମାନେ ସା ସେଟ୍ଠିଧୀତା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ସତ୍ତସୁ ଠାନେସୁ ପଟିନିୱତ୍ତା, କିଂ ମେ ଜୀୱିତେନା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଭରଣଭଣ୍ଡଂ ଭଞ୍ଜାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକଂ କାରେସି ରତନାୟତଂ ୱିଦତ୍ଥିୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲୁବ୍ବେଧଂ । ତତୋ ହରିତାଲମନୋସିଲାପିଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଉପ୍ପଲପୁପ୍ଫହତ୍ଥକେ ଆଦାୟ ଚେତିୟକରଣଟ୍ଠାନଂ ଗତା । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଖଣେ ଏକା ଇଟ୍ଠକାପନ୍ତି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛମାନା ଘଟନିଟ୍ଠକାୟ ଊନା ହୋତି । ସେଟ୍ଠିଧୀତା ୱଡ୍ଢକିଂ ଆହ ‘‘ଇମଂ ମେ ଇଟ୍ଠକଂ ଏତ୍ଥ ଠପେଥା’’ତି । ‘‘ଅମ୍ମ ଭଦ୍ଦକେ, କାଲେ ଆଗତାସି, ସୟମେୱ ଠପେହୀ’’ତି । ସା ଆରୁୟ୍ହ ତେଲେନ ହରିତାଲମନୋସିଲାପିଣ୍ଡଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ତେନ ବନ୍ଧନେନ ଇଟ୍ଠକଂ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଉପରି ଅଟ୍ଠହି ଉପ୍ପଲପୁପ୍ଫହତ୍ଥକେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ମେ କାୟତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ୱାୟତୁ, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ’’ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗେହଂ ଅଗମାସି ।

ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସା ୟସ୍ସ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମଂ ଗେହଂ ନୀତା, ତସ୍ସ ତଂ ଆରବ୍ଭ ସତି ଉଦପାଦି । ନଗରେପି ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ ହୋତି । ସୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ଆହ ‘‘ଇଧ ଆନୀତା ସେଟ୍ଠିଧୀତା କୁହି’’ନ୍ତି ? ‘‘କୁଲଗେହେ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଆନେଥ ନଂ, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତା । ‘‘କିଂ, ତାତା, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ତାୟ ପୁଟ୍ଠା ତସ୍ସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ‘‘ତାତା, ମୟା ଆଭରଣଭଣ୍ଡେହି ଚେତିୟଂ ପୂଜିତଂ, ଆଭରଣଂ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ‘‘ଆନେଥ ନଂ, ପିଳନ୍ଧନଂ ଲଭିସ୍ସତୀ’’ତି । ତେ ତଂ ଆନୟିଂସୁ । ତସ୍ସା ସହ ଗେହପୱେସନେନ ସକଲଗେହଂ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ଚେୱ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ଚ ୱାୟି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ସରୀରତୋ ପଠମଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ୱାୟି, ଇଦାନି ପନ ତେ ସରୀରତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, କିମେତ’’ନ୍ତି ? ସା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନା କତକମ୍ମଂ ଆରୋଚେସି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକଂ ୱତ ବୁଦ୍ଧସାସନ’’ନ୍ତି ପସୀଦିତ୍ୱା ୟୋଜନିକଂ ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ କମ୍ବଲକଞ୍ଚୁକେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ରଥଚକ୍କପମାଣେହି ସୁୱଣ୍ଣପଦୁମେହି ଅଲଙ୍କରି । ତେସଂ ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥା ଓଲମ୍ବକା ହୋନ୍ତି ।

ସୋ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା, ପୁନ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ବାରାଣସିତୋ ୟୋଜନମତ୍ତେ ଠାନେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅମଚ୍ଚକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭରିୟା ପନସ୍ସ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ରାଜକୁଲେ ଜେଟ୍ଠରାଜଧୀତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତେସୁ ୱୟପ୍ପତ୍ତେସୁ କୁମାରସ୍ସ ୱସନଗାମେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ସଙ୍ଘୁଟ୍ଠଂ । ସୋ ମାତରଂ ଆହ – ‘‘ଅମ୍ମ, ସାଟକଂ ମେ ଦେହି, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସା ଧୋତୱତ୍ଥଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ‘‘ଅମ୍ମ, ଥୂଲମିଦ’’ନ୍ତି ଆହ । ସା ଅଞ୍ଞଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ତମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପି । ଅଥ ନଂ ମାତା ଆହ – ‘‘ତାତ, ୟାଦିସେ ଗେହେ ମୟଂ ଜାତା, ନତ୍ଥି ନୋ ଇତୋ ସୁଖୁମତରସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି ଲଭନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘ପୁତ୍ତ, ଅହଂ ଅଜ୍ଜେୱ ତୁୟ୍ହଂ ବାରାଣସିନଗରରଜ୍ଜପଟିଲାଭଂ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ସୋ ମାତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମି, ଅମ୍ମା’’ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି । ସୋ ପନ ପୁଞ୍ଞନିୟାମେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ସୋ ଚ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କାଲଙ୍କତସ୍ସ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ ହୋତି ।

ଅମଚ୍ଚା ରଞ୍ଞୋ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ରାଜଙ୍ଗଣେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଏକା ଧୀତାୱ ଅତ୍ଥି, ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥି, ଅରାଜକଂ ରଜ୍ଜଂ ନସ୍ସିସ୍ସତି, କୋ ରାଜା ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀ’’ତି ? ‘‘ତ୍ୱଂ ହୋହି, ତ୍ୱଂ ହୋହୀ’’ତି । ପୁରୋହିତୋ ଆହ – ‘‘ବହୁଂ ଓଲୋକେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଫୁସ୍ସରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମା’’ତି । ତେ କୁମୁଦୱଣ୍ଣେ ଚତ୍ତାରୋ ସିନ୍ଧୱେ ୟୋଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱିଧରାଜକକୁଧଭଣ୍ଡଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ଠପେତ୍ୱା ରଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଛତୋ ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେସୁଂ । ରଥୋ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ‘‘ପରିଚୟେନ ଉୟ୍ୟାନାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି, ନିୱତ୍ତେମା’’ତି କେଚି ଆହଂସୁ । ପୁରୋହିତୋ ‘‘ମା ନିୱତ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ରଥୋ ଗନ୍ତ୍ୱା କୁମାରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଆରୁହନସଜ୍ଜୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ପୁରୋହିତୋ ପାରୁପନକଣ୍ଣଂ ଅପନେତ୍ୱା ପାଦତଲାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଅୟଂ ଦୀପୋ, ଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପୱାରେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଏସ ରଜ୍ଜଂ କାରେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତୂରିୟାନି ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି ।

ଅଥ କୁମାରୋ ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘କେନ କମ୍ମେନ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଦେୱ, ତୁମ୍ହାକଂ ରଜ୍ଜଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି । ‘‘ରାଜା ୱୋ କହ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଦେୱତ୍ତଂ ଗତୋ, ସାମୀ’’ତି । ‘‘କତି ଦିୱସା ଅତିକ୍କନ୍ତା’’ତି? ‘‘ଅଜ୍ଜ ସତ୍ତମୋ ଦିୱସୋ’’ତି । ‘‘ପୁତ୍ତୋ ୱା ଧୀତା ୱା ନତ୍ଥୀ’’ତି? ‘‘ଧୀତା ଅତ୍ଥି, ଦେୱ, ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି କରିସ୍ସାମି ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି । ତେ ତାୱଦେୱ ଅଭିସେକମଣ୍ଡପଂ କାରେତ୍ୱା ରାଜଧୀତରଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଆନେତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକଂ ଅକଂସୁ । ଅଥସ୍ସ କତାଭିସେକସ୍ସ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ୱତ୍ଥଂ ଉପନୟିଂସୁ । ସୋ ‘‘କିମିଦଂ, ତାତା’’ତି ଆହ । ‘‘ନିୱାସନୱତ୍ଥଂ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ନନୁ, ତାତା, ଥୂଲ’’ନ୍ତି ? ‘‘ମନୁସ୍ସପରିଭୋଗୱତ୍ଥେସୁ ଇତୋ ମୁଦୁତରଂ ନତ୍ଥି, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା ଏୱରୂପଂ ନିୱାସେସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ନ ମଞ୍ଞେ ପୁଞ୍ଞୱା ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜା’’ତି ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଆହରଥ, ଲଭିସ୍ସାମି ୱତ୍ଥ’’ନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍ଗାରଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ହତ୍ଥେ ଧୋୱିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି । ଘନପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ପୁନ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରଦିସାୟନ୍ତି ଏୱଂ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରି । ସବ୍ବଦିସାସୁ ଅଟ୍ଠଅଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କପ୍ପରୁକ୍ଖା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ଏକଂ ଦିବ୍ବଦୁସ୍ସଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ‘‘ନନ୍ଦରଞ୍ଞୋ ୱିଜିତେ ସୁତ୍ତକନ୍ତିକା ଇତ୍ଥିୟୋ ‘ମା ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତିଂସୂ’ତି ଏୱଂ ଭେରିଂ ଚରାପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧୱରଗତୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱି ।

ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଦେୱୀ ରଞ୍ଞୋ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ୱତ ତପସ୍ସୀ’’ତି କାରୁଞ୍ଞାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ‘‘କିମିଦଂ, ଦେୱୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠା ‘‘ଅତିମହତୀ, ଦେୱ, ତେ ସମ୍ପତ୍ତି, ଅତୀତେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା କତକଲ୍ୟାଣସ୍ସ ଫଲଂ, ଇଦାନି ଅନାଗତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ନ କରୋଥା’’ତି ଆହ । କସ୍ସ ଦସ୍ସାମ, ସୀଲୱନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି । ‘‘ଅସୁଞ୍ଞୋ, ଦେୱ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଅରହନ୍ତେହି; ତୁମ୍ହେ, ଦେୱ, ଦାନଂ ସଜ୍ଜେଥ, ଅହଂ ଅରହନ୍ତେ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ପୁନଦିୱସେ ରାଜା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେ ଦାନଂ ସଜ୍ଜାପେସି । ଦେୱୀ ପାତୋୱ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଉପରିପାସାଦେ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖା ଉରେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଏତିସ୍ସାୟ ଦିସାୟ ଅରହନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ଅରହନ୍ତୋ ନାହେସୁଂ, ତଂ ସକ୍କାରଂ କପଣୟାଚକାନଂ ଅଦଂସୁ ।

ପୁନଦିୱସେ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଥେୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ନାଲତ୍ଥ, ପୁନଦିୱସେପି ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱାରେ ତଥେୱ । ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ସଜ୍ଜିତଦିୱସେନ ପନ ଦେୱିୟା ତଥେୱ ନିମନ୍ତେନ୍ତିୟା ହିମୱନ୍ତେ ୱସନ୍ତାନଂ ପଦୁମୱତିୟା ପୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ମହାପଦୁମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭାତିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ମାରିସା, ନନ୍ଦରାଜା ତୁମ୍ହେ ନିମନ୍ତେତି, ଅଧିୱାସେଥ ତସ୍ସା’’ତି । ତେ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଅନୋତତ୍ତଦହେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରେ ଓତରିଂସୁ । ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚସତା, ଦେୱ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଆଗତା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱିୟା ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପାସାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତତ୍ର ନେସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ରାଜା ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ, ଦେୱୀ ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟା, ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚୟେହି ନ କିଲମିସ୍ସନ୍ତି, ମୟଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞେନ ନ ପରିହାୟିସ୍ସାମୀ, ଅମ୍ହାକଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଇଧ ନିୱାସାୟ ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେଥା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କାରେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ପଞ୍ଚ ପଣ୍ଣସାଲାସତାନି, ପଞ୍ଚ ଚଙ୍କମନସତାନୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ନିୱାସନଟ୍ଠାନାନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱସାପେସୁଂ ।

ଏୱଂ କାଲେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚନ୍ତେ କୁପିତେ ରାଜା ‘‘ଅହଂ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଗଚ୍ଛାମି, ତ୍ୱଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ମା ପମଜ୍ଜା’’ତି ଦେୱିଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ଗତୋ । ତସ୍ମିଂ ଅନାଗତେୟେୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁସଙ୍ଖାରା ଖୀଣା । ମହାପଦୁମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଝାନକୀଳଂ କୀଳିତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନସମୟେ ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ଆଲମ୍ବିତ୍ୱା ଠିତକୋୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ଏତେନୁପାୟେନ ସେସାପୀତି ସବ୍ବେୱ ପରିନିବ୍ବୁତା । ପୁନଦିୱସେ ଦେୱୀ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିସୀଦନଟ୍ଠାନାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ଧୂପଂ ୱାସେତ୍ୱା ତେସଂ ଆଗମନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ନିସିନ୍ନା ଆଗମନଂ ଅଦିସ୍ୱା ପୁରିସେ ପେସେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ତାତା, ଜାନାଥ କିଂ ଅୟ୍ୟାନଂ ଅଫାସୁକ’’ନ୍ତି ? ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପଦୁମସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ଚଙ୍କମନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଲମ୍ବନଫଲକଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘କାଲୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହଂସୁ । ପରିନିବ୍ବୁତସରୀରଂ କିଂ କଥେସ୍ସତି, ତେ ‘‘ନିଦ୍ଦାୟତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ୱତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିପାଦେ ହତ୍ଥେନ ପରାମସିତ୍ୱା ପାଦାନଂ ସୀତଲତାୟ ଚେୱ ଥଦ୍ଧତାୟ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଦୁତିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ଞତ୍ୱା ପୁନ ତତିୟସ୍ସାତି ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ରାଜକୁଲଂ ଆଗମିଂସୁ । ‘‘କହଂ, ତାତା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା’’ତି ପୁଟ୍ଠା ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତା, ଦେୱୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଦେୱୀ କନ୍ଦନ୍ତୀ ରୋଦନ୍ତୀ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ନାଗରେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାଧୁକୀଳିତଂ କାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କାରେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗାହାପେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

ରାଜା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଆଗତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ ଆଗତଂ ଦେୱିଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ, ଭଦ୍ଦେ, ତ୍ୱଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ନ ପମଜ୍ଜସି, ନିରୋଗା ଚ ଅୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତା, ଦେୱା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱରୂପାନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତାନଂ ମରଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅମ୍ହାକଂ କୁତୋ ମୋକ୍ଖା’’ତି ? ସୋ ନଗରଂ ଅପୱିସିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସୟଂ ସମଣପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି । ଦେୱୀପି ‘‘ରଞ୍ଞେ ପବ୍ବଜିତେ ଅହଂ କିଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ଉୟ୍ୟାନେ ପବ୍ବଜି । ଦ୍ୱେପି ଝାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।

ତେସୁ ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତେସୁ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥରି ତତ୍ଥ ପଟିୱସନ୍ତେ ଅୟଂ ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭରିୟାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଅୟଂ ଭଦ୍ଦକାପିଲାନୀ ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରେ କୋସିୟଗୋତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭରିୟାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତା । ତେସଂ ଅନୁକ୍କମେନ ୱଡ୍ଢମାନାନଂ ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ୱୀସତିମେ, ଭଦ୍ଦାୟ ସୋଳସମେ ୱୟେ ସମ୍ପତ୍ତେ ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ, କୁଲୱଂସଂ ପତିଟ୍ଠପେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଅତିୱିୟ ନିପ୍ପୀଳିୟିଂସୁ । ମାଣୱୋ ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ସୋତପଥେ ଏୱରୂପଂ କଥଂ ମା କଥୟିତ୍ଥ, ଅହଂ ୟାୱ ତୁମ୍ହେ ଧରଥ, ତାୱ ପଟିଜଗ୍ଗିସ୍ସାମି, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ କତିପାହଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ କଥୟିଂସୁ । ସୋପି ପୁନ ପଟିକ୍ଖିପି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମାତା ନିରନ୍ତରଂ କଥେତିୟେୱ ।

ମାଣୱୋ ‘‘ମାତରଂ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିକ୍ଖସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରେହି ଇତ୍ଥିରୂପକଂ କାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ମଜ୍ଜନଘଟ୍ଟନାଦିକମ୍ମପରିୟୋସାନେ ତଂ ରତ୍ତୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନେହି ପୁପ୍ଫେହି ଚେୱ ନାନାଲଙ୍କାରେହି ଚ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଏୱରୂପଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଲଭନ୍ତୋ ଗେହେ ୱସିସ୍ସାମି, ଅଲଭନ୍ତୋ ନ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ପଣ୍ଡିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞୱା ଦିନ୍ନଦାନୋ କତାଭିନୀହାରୋ ପୁବ୍ବେ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ ନ ଏକକୋୱ ଅକାସି, ଅଦ୍ଧା ଏତେନ ସହ କତପୁଞ୍ଞା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକପଟିଭାଗା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସବ୍ବଭୋଗେହି ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ରଥେ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ତାତା, ୟତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗାଦିସମାନକୁଲେ ଏୱରୂପଂ ଦାରିକଂ ପସ୍ସଥ, ତତ୍ଥ ଇଦମେୱ ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ସଚ୍ଚାକାରଂ କତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସି ।

ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ନାମ ଏତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଲଭିସ୍ସାମ, ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ ନାମ ଇତ୍ଥାଗାରଂ, ମଦ୍ଦରଟ୍ଠଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଂ ଅଗମଂସୁ । ଅତ୍ଥ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଠପେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ଭଦ୍ଦାୟ ଧାତୀ ଭଦ୍ଦଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସୟଂ ନ୍ହାୟିତୁଂ ଉଦକତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସାୟଂ ଅୱିନୀତା ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା’’ତି ପିଟ୍ଠିପସ୍ସେ ପହରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅୟ୍ୟଧୀତା ମେତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ଅୟଂ ପନ ଅୟ୍ୟଧୀତାୟ ନିୱାସନପଟିଗ୍ଗହିତାୟପି ଅସଦିସା’’ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ଏୱରୂପା କିର ତେ ସାମିଧୀତା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସା ‘‘ଇମାୟ ସୁୱଣ୍ଣପଟିମାୟ ସତଗୁଣେନ ସହସ୍ସଗୁଣେନ ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟଧୀତା ଅଭିରୂପତରା’’, ତଥା ହି ‘‘ଅପ୍ପଦୀପେପି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଗବ୍ଭେ ନିସିନ୍ନା ସରୀରୋଭାସେନ ତମଂ ୱିଧମତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ତସ୍ସା ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣରୂପକଂ ରଥେ ଆରୋପେତ୍ୱା ତଂ ଧାତିଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା କୋସିୟଗୋତ୍ତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଆଗମନଂ ଆରୋଚୟିଂସୁ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତେ ‘‘ମଗଧରଟ୍ଠେ ମହାତିତ୍ଥଗାମେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରତୋ ଇମିନା ନାମ କାରଣେନ ଆଗତମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ‘‘ସାଧୁ, ତାତା, ଅମ୍ହେହି ସମଜାତିଗୋତ୍ତୱିଭୱୋ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଦସ୍ସାମ ଦାରିକ’’ନ୍ତି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗଣ୍ହି । ତେ କପିଲବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସାସନଂ ପହିଣିଂସୁ – ‘‘ଲଦ୍ଧା ନୋ ଭଦ୍ଦା ନାମ ଦାରିକା, କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନାଥା’’ତି । ତଂ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ଆରୋଚୟିଂସୁ ‘‘ଲଦ୍ଧା ଦାରିକା’’ତି । ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋ ‘‘ଅହଂ ‘ନ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଚିନ୍ତେସିଂ, ଇମେ ‘ଲଦ୍ଧା’ତି ପେସେନ୍ତି, ଅନତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଣଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ରହୋଗତୋ ପଣ୍ଣଂ ଲିଖି ‘‘ଭଦ୍ଦା ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗାନୁରୂପଂ ପତିଂ ଲଭତୁ, ଅହଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୀ ଅହୋସୀ’’ତି । ଭଦ୍ଦାପି ‘‘ଅସୁକସ୍ସ କିର ମଂ ଦାତୁକାମା’’ତି ସୁତ୍ୱା ରହୋଗତା ପଣ୍ଣଂ ଲିଖି – ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଗୋତ୍ତଭୋଗାନୁରୂପଂ ଦାରିକଂ ଲଭତୁ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମି, ମା ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଭୱାହୀ’’ତି । ଦ୍ୱେପି ପଣ୍ଣାନି ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସମାଗଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ଇଦଂ କସ୍ସ ପଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ? ‘‘ପିପ୍ପଲିମାଣୱେନ ଭଦ୍ଦାୟ ପହିତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଇଦଂ କସ୍ସା’’ତି ? ‘‘ଭଦ୍ଦାୟ ପିପ୍ପଲିମାଣୱସ୍ସ ପହିତ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଦ୍ୱେପି ୱାଚେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ଦାରକାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଫାଲେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତଂସମାନଂ ପଣ୍ଣଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଇତୋ ଏତ୍ତୋ ଚ ପେସେସୁଂ । ଇତି କୁମାରସ୍ସ କୁମାରିକାୟ ଚ ସଦିସଂ ପଣ୍ଣଂ ଲୋକସ୍ସାଦରହିତମେୱାତି ଅନିଚ୍ଛମାନାନମ୍ପି ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସମାଗମୋ ଅହୋସି ।

ତଂଦିୱସମେୱ ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋପି ଭଦ୍ଦଂ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ଗଣ୍ହାପେସି । ଭଦ୍ଦାପି ତାନି ସୟନମଜ୍ଝେ ଠପେସି । ଉଭୋପି ଭୁତ୍ତସାୟମାସା ସୟନଂ ଆରୁହିତୁଂ ଆରଭିଂସୁ । ତେସୁ ମାଣୱୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନ ସୟନଂ ଆରୁହି, ଭଦ୍ଦା ୱାମପସ୍ସେନ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେ ପୁପ୍ଫାନି ମିଲାୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ରାଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱିଜାନିସ୍ସାମ, ଇମଂ ପୁପ୍ଫଦାମଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ତେ ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସରୀରସମ୍ଫସ୍ସଭୟେନ ସକଲରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦଂ ଅନୋକ୍କମନ୍ତାୱ ୱୀତିନାମେସୁଂ । ଦିୱା ପନ ହସିତମତ୍ତମ୍ପି ନାକଂସୁ । ତେ ଲୋକାମିସେନ ଅସଂସଟ୍ଠା ୟାୱ ମାତାପିତରୋ ଧରନ୍ତି, ତାୱ କୁଟୁମ୍ବଂ ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ତେସୁ କାଲଙ୍କତେସୁ ୱିଚାରୟିଂସୁ । ମହତୀ ମାଣୱସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି । ଏକଦିୱସଂ ସରୀରଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣଂ ଏୱ ମଗଧନାଳିୟା ଦ୍ୱାଦସନାଳିମତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନି ସଟ୍ଠି ମହାତଳାକାନି, କମ୍ମନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକୋ, ଅନୁରାଧପୁରପ୍ପମାଣା ଚୁଦ୍ଦସଗାମା, ଚୁଦ୍ଦସ ହତ୍ଥାନୀକାନି, ଚୁଦ୍ଦସ ଅସ୍ସାନୀକାନି, ଚୁଦ୍ଦସ ରଥାନୀକାନି ।

ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଅଲଙ୍କତଅସ୍ସଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହାଜନପରିୱୁତୋ କମ୍ମନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖେତ୍ତକୋଟିୟଂ ଠିତୋ ନଙ୍ଗଲେହି ଛିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ କାକାଦୟୋ ସକୁଣେ ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦାଦିକେ ପାଣକେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତାତା, ଇମେ କିଂ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦେ, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ଏତେହି କତପାପଂ କସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଏତେହି କତପାପଂ ମୟ୍ହଂ ହୋତି, କିଂ ମେ କରିସ୍ସତି ସତ୍ତଅସୀତିକୋଟିଧନଂ, ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନକମ୍ମନ୍ତୋ କିଂ କରିସ୍ସତି, କିଂ ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନି ତଳାକାନି, କିଂ ଚୁଦ୍ଦସ ଗାମାନି, ସବ୍ବମେତଂ ଭଦ୍ଦାୟ କାପିଲାନିୟା ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ଭଦ୍ଦା କାପିଲାନୀ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅନ୍ତରୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତୟୋ ତିଲକୁମ୍ଭେ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଧାତୀହି ପରିୱୁତା ନିସିନ୍ନା କାକେ ତିଲପାଣକେ ଖାଦମାନେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମା, କିଂ ଇମେ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପାଣକେ, ଅୟ୍ୟେ’’ତି । ‘‘ଅକୁସଲଂ କସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଅୟ୍ୟେ’’ତି । ସା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚତୁହତ୍ଥଂ ୱତ୍ଥଂ ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ୟଦି ପନେତଂ ଏତେହି କତଂ ଅକୁସଲଂ ମୟ୍ହଂ ହୋତି, ଭୱସହସ୍ସେନପି ୱଟ୍ଟତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତେ ଆଗତମତ୍ତେୟେୱ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ମାଣୱୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦି, ଅଥସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଭୋଜନଂ ଉପନୟିଂସୁ । ଦ୍ୱେପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରିଜନେ ନିକ୍ଖନ୍ତେ ରହୋଗତା ଫାସୁକଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ମାଣୱୋ ଭଦ୍ଦଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଇମଂ ଘରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ କିତ୍ତକଂ ଧନମାହରସୀ’’ତି ? ‘‘ପଞ୍ଚପଣ୍ଣାସ ସକଟସହସ୍ସାନି, ଅୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ସବ୍ବଂ ତଂ, ୟା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଘରେ ସତ୍ତାସୀତି କୋଟିୟୋ ୟନ୍ତବଦ୍ଧାନି ସଟ୍ଠି ତଳାକାନୀତି ଏୱମାଦିଭେଦା ସମ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତୁୟ୍ହେୱ ନିୟ୍ୟାତେମୀ’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେ ପନ କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥ, ଅୟ୍ୟା’’ତି ? ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଅୟ୍ୟ, ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହାକଂ ଆଗମନଂ ଓଲୋକୟମାନା ନିସିନ୍ନା, ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେସଂ ଆଦିତ୍ତପଣ୍ଣକୁଟି ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣତୋ କାସାୟରସପୀତାନି ଚୀୱରାନି ମତ୍ତିକାପତ୍ତେ ଚ ଆହରାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କେସେ ଓହାରେତ୍ୱା ‘‘ୟେ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅମ୍ହାକଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଥୱିକାସୁ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ପାସାଦତୋ ଓତରିଂସୁ । ଗେହେ ଦାସେସୁ ଚ କମ୍ମକାରେସୁ ଚ ନ କୋଚି ସଞ୍ଜାନି ।

ଅଥ ନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦାସଗାମଦ୍ୱାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଆକପ୍ପକୁତୱସେନ ଦାସଗାମୱାସିନୋ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ତେ ରୋଦନ୍ତା ପାଦେସୁ ପତିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଅମ୍ହେ ଅନାଥେ କରୋଥ, ଅୟ୍ୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ‘‘ମୟଂ, ଭଣେ, ‘ତୟୋ ଭୱା ଆଦିତ୍ତପଣ୍ଣସାଲା ୱିୟା’ତି ପବ୍ବଜିମ୍ହ, ସଚେ ତୁମ୍ହେସୁ ଏକେକଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ କରୋମ, ୱସ୍ସସତମ୍ପି ନପ୍ପହୋତି । ତୁମ୍ହେୱ ତୁମ୍ହାକଂ ସୀସଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଭୁଜିସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ଜୀୱଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ରୋଦନ୍ତାନଂୟେୱ ପକ୍କମିଂସୁ ।

ଥେରୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଭଦ୍ଦା କାପିଲାନୀ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଗ୍ଘନିକା ଇତ୍ଥୀ ମୟ୍ହଂ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ କୋଚିଦେୱ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ ‘ଇମେ ପବ୍ବଜିତାପି ୱିନା ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ କରୋନ୍ତୀ’ତି । ଏୱଂ କୋଚି ପାପକେନ ମନସା ପଦୂସେତ୍ୱା ଅପାୟପୂରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଇମଂ ପହାୟ ମୟା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦ୍ୱେଧାପଥଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଦ୍ଦାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ତାଦିସିଂ ଇତ୍ଥିଂ ମମ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘ଇମେ ପବ୍ବଜିତାପି ୱିନା ଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତୀ’ତି ଅମ୍ହେସୁ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ମହାଜନୋ ଅପାୟପୂରକୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେଧାପଥେ ତ୍ୱଂ ଏତଂ ଗଣ୍ହ, ଅହଂ ଏକେନ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ‘‘ଆମ, ଅୟ୍ୟ, ମାତୁଗାମୋ ‘ପବ୍ବଜିତାନଂ ପଲିବୋଧୋ, ପବ୍ବଜିତାପି ୱିନା ନ ଭୱନ୍ତୀ’ତି ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘ସତସହସ୍ସକପ୍ପପମାଣେ ଅଦ୍ଧାନେ କତୋ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ ଅଜ୍ଜ ଭିଜ୍ଜତି, ତୁମ୍ହେୱ ଦକ୍ଖିଣା ନାମ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦକ୍ଖିଣମଗ୍ଗୋ ୱଟ୍ଟତି, ମୟଂ ମାତୁଗାମା ନାମ ୱାମଜାତିକା, ଅମ୍ହାକଂ ୱାମମଗ୍ଗୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ତେସଂ ଦ୍ୱେଧାଭୂତକାଲେ ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ‘‘ଅହଂ ଚକ୍କୱାଳସିନେରୁପବ୍ବତାଦୟୋ ଧାରେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀପି ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣେ ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀ ୱିୟ ୱିରୱମାନା ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଆକାସେ ଅସନିସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପୱତ୍ତି, ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତୋ ଉନ୍ନାଦି ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋପି ୱେଳୁୱନମହାୱିହାରେ କୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ପଥୱୀକମ୍ପନସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ ପଥୱୀ କମ୍ପତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ପିପ୍ପଲିମାଣୱୋ ଚ ଭଦ୍ଦା ଚ କାପିଲାନୀ ମଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତା, ତେସଂ ୱିୟୋଗଟ୍ଠାନେ ଉଭିନ୍ନଂ ଗୁଣବଲେନ ଅୟଂ ପଥୱୀକମ୍ପୋ ଜାତୋ, ମୟାପି ଏତେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ସୟମେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅସୀତିମହାଥେରେସୁ କଞ୍ଚି ଅନାପୁଚ୍ଛା ତିଗାୱୁତମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ନାଲନ୍ଦାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ବହୁପୁତ୍ତନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ନିସିନ୍ନୋ ପନ ଅଞ୍ଞତରପଂସୁକୂଲିକୋ ୱିୟ ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥା ବୁଦ୍ଧରଂସିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଇତି ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପଣ୍ଣଚ୍ଛତ୍ତସକଟଚକ୍କକୂଟାଗାରାଦିପ୍ପମାଣା ବୁଦ୍ଧରଂସିୟୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିପ୍ଫରନ୍ତିୟୋ ୱିଧାୱନ୍ତିୟୋ ଚନ୍ଦସହସ୍ସସୂରିୟସହସ୍ସଉଗ୍ଗମନକାଲଂ ୱିୟ କୁରୁମାନା ତଂ ୱନନ୍ତରଂ ଏକୋଭାସଂ ଅକଂସୁ । ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସିରିୟା ସମୁଜ୍ଜଲତାରାଗଣେନ ୱିୟ ଗଗନଂ, ସୁପୁପ୍ଫିତକମଲକୁୱଲୟେନ ୱିୟ ସଲିଲଂ ୱନନ୍ତରଂ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖସ୍ସ ଖନ୍ଧୋ ପକତିୟା ସେତୋ ହୋତି, ପତ୍ତାନି ନୀଲାନି ପକ୍କାନି ରତ୍ତାନି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସବ୍ବୋ ନିଗ୍ରୋଧୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋୱ ଅହୋସି ।

ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥା ଭୱିସ୍ସତି, ଇମଂ ଅହଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓନତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତୀସୁ ଠାନେସୁ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା, ସାୱକୋହମସ୍ମି, ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା, ସାୱକୋହମସ୍ମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଆହ । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘କସ୍ସପ, ସଚେ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ମହାପଥୱିୟା କରେୟ୍ୟାସି, ସାପି ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ଗୁଣମହନ୍ତତଂ ଜାନତା ତୟା କତୋ ନିପଚ୍ଚକାରୋ ମୟ୍ହଂ ଲୋମମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ନିସୀଦ, କସ୍ସପ, ଦାୟଜ୍ଜଂ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତୀହି ଓୱାଦେହି ଉପସମ୍ପଦଂ ଅଦାସି । ଦତ୍ୱା ଚ ବହୁପୁତ୍ତନିଗ୍ରୋଧମୂଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଥେରଂ ପଚ୍ଛାସମଣଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ସତ୍ଥୁ ସରୀରଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱିଚିତ୍ତଂ, ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସତ୍ତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତଂ, ସୋ କଞ୍ଚନନାୱାୟ ପଚ୍ଛାବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ସତ୍ଥୁ ପଦାନୁପଦିକଂ ଅନୁଗଞ୍ଛି । ସତ୍ଥା ଥୋକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସଜ୍ଜାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ଥେରୋ ‘‘ସତ୍ଥା ନିସୀଦିତୁକାମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟପିଲୋତିକଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞପେସି ।

ସତ୍ଥା ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଚୀୱରଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ମୁଦୁକା ଖୋ ତ୍ୟାୟଂ, କସ୍ସପ, ପଟପିଲୋତିକା ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତି ଆହ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) । ସୋ ‘‘ସତ୍ଥା ମେ ସଙ୍ଘାଟିୟା ମୁଦୁଭାୱଂ କଥେସି, ପାରୁପିତୁକାମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ପାରୁପତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଙ୍ଘାଟି’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘କିଂ ତ୍ୱଂ ପାରୁପିସ୍ସସି, କସ୍ସପା’’ତି ? ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ନିୱାସନଂ ଲଭନ୍ତୋ ପାରୁପିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ, କସ୍ସପ, ଇମଂ ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ ଧାରେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ମୟା ହି ଇମସ୍ସ ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ଗହିତଦିୱସେ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମହାପଥୱୀ କମ୍ପି, ଇମଂ ବୁଦ୍ଧପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣଚୀୱରଂ ନାମ ନ ସକ୍କା ପରିତ୍ତଗୁଣେନ ଧାରେତୁଂ, ପଟିବଲେନେୱିଦଂ ପଟିପତ୍ତିପୂରଣସମତ୍ଥେନ ଜାତିପଂସୁକୂଲିକେନ ଧାରେତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେସି ।

ଏୱଂ ଚୀୱରଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଭଗୱା ପାରୁପି, ସତ୍ଥୁ ଚୀୱରଂ ଥେରୋ । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଅଚେତନାପି ଅୟଂ ମହାପଥୱୀ ‘‘ଦୁକ୍କରଂ, ଭନ୍ତେ, ଅକତ୍ଥ, ଅତ୍ତନୋ ପାରୁତଚୀୱରଂ ସାୱକେନ ପରିୱତ୍ତିତପୁବ୍ବଂ ନାମ ନାହୋସି, ଅହଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣଂ ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋମୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୀ ୱିୟ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ପି । ଥେରୋପି ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ମେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଭୋଗଚୀୱରଂ, କିଂ ମେ ଇଦାନି ଉତ୍ତରି କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉନ୍ନତିଂ ଅକତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେୟେୱ ତେରସ ଧୁତଗୁଣେ ସମାଦାୟ ସତ୍ତଦିୱସମତ୍ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅହୋସି । ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘କସ୍ସପୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚନ୍ଦୂପମୋ କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତି, ଅପକସ୍ସେୱ କାୟଂ ଅପକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନିଚ୍ଚନୱକୋ କୁଲେସୁ ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୬) ଏୱମାଦିନା ପସଂସିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଅରିୟଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ୟଦିଦଂ ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮, ୧୯୧) ଧୁତୱାଦାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

୩୯୮. ଏୱଂ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପିତୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ମହାସାୱକଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନଂ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସାତି ତସ୍ସ କିର ଭଗୱତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାଦାନଂ ନିକ୍ଖେପନସମୟେ ଅକ୍କନ୍ତକ୍କନ୍ତପାଦେ ସତସହସ୍ସପତ୍ତା ପଦୁମା ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ନାମଂ ଅହୋସି । ସକଲସତ୍ତନିକାୟେସୁ ଏକେକେନ ସତସତପୁଞ୍ଞେ କତେ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ସତଗୁଣପୁଞ୍ଞାନଂ କତତ୍ତା ଭଗୱତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ ତାଦିନୋତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ପଧାନଭୂତସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପିୟଭାୱଂ ପତ୍ତତ୍ତା ତାଦିନୋ । ନିବ୍ବୁତେ ଲୋକନାଥମ୍ହୀତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ପଟିସରଣଭୂତେ ଭଗୱତି ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତେ, ଅଦସ୍ସନଂ ଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ପୂଜଂ କୁବ୍ବନ୍ତି ସନ୍ଥୁନୋତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସାସନତୋ ‘‘ସତ୍ଥା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାଧୁକୀଳଂ କୀଳନ୍ତା ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୯୯.ଅଗ୍ଗିଂଚିନନ୍ତୀ ଜନତାତି ଜନସମୂହା ଆଳାହନତ୍ଥାୟ ଅଗ୍ଗିଂ ଚିନନ୍ତା ରାସିଂ କରୋନ୍ତା ଆସମନ୍ତତୋ ମୋଦିତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପକାରେନ ମୋଦିତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତେସୁସଂୱେଗଜାତେସୂତି ତେସୁ ଜନସମୂହେସୁ ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତେସୁ ଉତ୍ରାସଂ ଲଭନ୍ତେସୁ ମେ ମୟ୍ହଂ ପୀତି ହାସୋ ଉଦପଜ୍ଜଥ ପାତୁଭୱୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦୦.ଞାତିମିତ୍ତେ ସମାନେତ୍ୱାତି ମମ ବନ୍ଧୁସହାୟେ ସମାନେତ୍ୱା ରାସିଂ କତ୍ୱା । ମହାୱୀରୋ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗମାସୀତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱିଂ କଥେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ହନ୍ଦ ପୂଜଂ କରୋମସେତି ହନ୍ଦାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ କାରଣେନ ମୟଂ ସବ୍ବେ ସମାଗତା ପୂଜଂ କରୋମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେତି ନିପାତୋ ।

୪୦୧.ସାଧୂତି ତେ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱାତି ତେ ମମ ଞାତିମିତ୍ତା ସାଧୁ ଇତି ସୁନ୍ଦରଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଇତି ପଟିସୁଣିତ୍ୱା ମମ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଛିତ୍ୱା ମେ ମୟ୍ହଂ ଭିୟ୍ୟୋ ଅତିରେକଂ ହାସଂ ପୀତିଂ ଜନିଂସୁ ଉପ୍ପାଦେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦୨. ତତୋ ଅତ୍ତନୋ କତପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ମିଂ ଲୋକନାଥମ୍ହୀତିଆଦିମାହ । ସତହତ୍ଥଂ ଉଗ୍ଗତଂ ଉବ୍ବିଦ୍ଧଂ ଦିୟଡ୍ଢହତ୍ଥସତଂ ୱିତ୍ଥତଂ, ୱିମାନଂ ନଭସି ଆକାସେ ଉଗ୍ଗତଂ ଅଗ୍ଘିୟଂ, ସୁକତଂ ସୁନ୍ଦରାକାରେନ କତଂ, କତ୍ୱା କାରେତ୍ୱା ଚ ପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟଂ ପୁଞ୍ଞରାସିଂ କାହାସିଂ ଅକାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୩.କତ୍ୱାନ ଅଗ୍ଘିୟଂ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଚେତିୟପୂଜନଟ୍ଠାନେ ତାଲପନ୍ତୀହି ତାଲପାଳୀହି ଚିତ୍ତିତଂ ସୋଭିତଂ ଅଗ୍ଘିୟଂ କତ୍ୱାନ କାରେତ୍ୱା ଚ ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପୂଜୟୁତ୍ତମନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ବୁଦ୍ଧଧାତୁନିଧାପିତଂ ଚେତିୟଂ ପୂଜୟିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୪. ତସ୍ସ ଚେତିୟସ୍ସ ମହିମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋୱାତି ଆକାସେ ଜଲମାନୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋୱ ଅଗ୍ଗିରାସି ଇୱ ତଂ ଚେତିୟଂ ସତ୍ତହି ରତନେହି ଜଲତି ଫୁଲ୍ଲିତୋ ୱିକସିତପୁପ୍ଫୋ ସାଲରୁକ୍ଖରାଜା ଇୱ ଆକାସେ ଇନ୍ଦଲଟ୍ଠୀୱ ଇନ୍ଦଧନୁ ଇୱ ଚ ଚତୁଦ୍ଦିସା ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଓଭାସତି ୱିଜ୍ଜୋତତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୫.ତତ୍ଥଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ଜୋତମାନଧାତୁଗବ୍ଭମ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ମନଂ ପସାଦେତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ କତ୍ୱା ତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ବହୁଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ କୁସଲଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱାନ ‘‘ଧାତୁଗବ୍ଭେ ଚ ସାସନେ ଚ ଏତ୍ତକାନି ପୁଞ୍ଞାନି ମୟା କତାନୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱାନ କାଲଂକତ୍ୱା ତିଦସଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ସୁତ୍ତପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ଅହଂ ଉପପଜ୍ଜିଂ ଜାତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୬. ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନଦେୱଲୋକେ ଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସହସ୍ସୟୁତ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହୟୱାହିଂ ସିନ୍ଧୱସହସ୍ସୟୋଜିତଂ ଦିବ୍ବରଥଂ ଅଧିଟ୍ଠିତୋ । ସତ୍ତହି ଭୂମୀହି ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉଗ୍ଗତଂ ଉବ୍ବିଦ୍ଧଂ ଉଚ୍ଚଂ ମୟ୍ହଂ ଭୱନଂ ୱିମାନଂ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୦୭. ତସ୍ମିଂ ୱିମାନେ ସବ୍ବସୋୱଣ୍ଣମୟା ସକଲସୋୱଣ୍ଣମୟାନି କୂଟାଗାରସହସ୍ସାନି ଅହୁଂ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସକତେଜେନ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ସବ୍ବା ଦସ ଦିସା ପଭାସୟଂ ଓଭାସେନ୍ତାନି ଜଲନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୦୮. ତସ୍ମିଂ ମୟ୍ହଂ ପାତୁଭୂତୱିମାନେ ଅଞ୍ଞେପି ନିୟ୍ୟୂହା ପମୁଖସାଲାୟୋ ସନ୍ତି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । କିଂ ଭୂତା ? ଲୋହିତଙ୍ଗମୟା ରତ୍ତମଣିମୟା ତଦା ତେପି ନିୟ୍ୟୂହା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଆଭାୟ ପଭାୟ ଜୋତନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୧୦.ସବ୍ବେଦେୱେ ସକଲଛଦେୱଲୋକେ ଦେୱେ ଅଭିଭୋମି ଅଭିଭୱାମି । କସ୍ସ ଫଲନ୍ତି ଚେ ? ମୟା କତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମସ୍ସ ଇଦଂ ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୧୧. ତତୋ ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିକପ୍ପସହସ୍ସମ୍ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତୋ କପ୍ପତୋ ହେଟ୍ଠା ସଟ୍ଠିସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଚାତୁରନ୍ତୋ ଚତୁମହାଦୀପୱନ୍ତୋ ୱିଜିତାୱୀ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ୱିଜିତୱନ୍ତୋ ଅହଂ ଉବ୍ବିଦ୍ଧୋ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ପଥୱିଂ ଆୱସିଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୧୨-୪.ତଥେୱ ଭଦ୍ଦକେ କପ୍ପେତି ପଞ୍ଚବୁଦ୍ଧପଟିମଣ୍ଡିତତ୍ତା ଭଦ୍ଦକେ ନାମ କପ୍ପେ । ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତିଂସଜାତିୟା ଚତୁଦୀପମ୍ହି ଇସ୍ସରୋ ପଧାନୋ ଚକ୍କରତନାଦୀହି ସତ୍ତହି ରତନେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ସକକମ୍ମାଭିରଦ୍ଧୋ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେ ଦସ ରାଜଧମ୍ମେ ଅଭିରଦ୍ଧୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ଅମ୍ହୀ ଅହୋସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଅନୁଭୂତସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥାପି ଭୱନଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜମ୍ହି ମୟ୍ହଂ ଭୱନଂ ମମ ପାସାଦଂ ଇନ୍ଦଲଟ୍ଠୀୱ ଉଗ୍ଗତଂ ଆକାସେ ଠିତୱିଜ୍ଜୋତମାନା ୱିଜ୍ଜୁଲ୍ଲତା ଇୱ ଉଗ୍ଗତଂ ସତ୍ତଭୂମିକାଦିଭେଦେହି ଉଚ୍ଚଂ ଆୟାମତୋ ଦୀଘତୋ ଚ ଉଚ୍ଚତୋ ଚ ଚତୁୱୀସତିୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବେସଂ ଜନାନଂ ମନଂ ଅଲ୍ଲୀନଭାୱେନ ରମ୍ମଣଂ ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଳ୍ହେହି ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେହି ୱା ତିଂସହତ୍ଥେହି ୱା ଉଚ୍ଚେହି ପାକାରତୋରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

୪୧୫-୨୦.ତଦଡ୍ଢକଂ ତତୋ ଅଡ୍ଢକଂ ଅଡ୍ଢତିୟସତୟୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପକ୍ଖିତ୍ତା ପଣ୍ଣୱୀସତୀତି ୱୀସତିଆପଣପକ୍ଖିତ୍ତଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱୀଥିପରିଚ୍ଛେଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରାହ୍ମଞ୍ଞକୁଲସମ୍ଭୂତୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ସୁଜାତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୪. ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ସୁମେଧଂଭଗୱନ୍ତାହନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ କୁଟୁମ୍ବିକକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତଂ ଦାନଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱାରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉତ୍ତମାନି ୱତ୍ଥାନି ଦତ୍ୱା ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟେନ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତେ ଗୋତମସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ସୋପି ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥରି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସତ୍ତୟୋଜନିକେ କନକଥୂପେ ବହୁକଂସପାତିୟୋ ଦୀପରୁକ୍ଖେହି ଦୀପକପଲ୍ଲିକାହି ଚ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଉଳାରଂ ଦୀପପୂଜଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ବାରାଣସିୟଂ କୁଟୁମ୍ବିକଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥରି ପରିନିବ୍ବୁତେ ନିଟ୍ଠିତେ ୟୋଜନିକେ କନକଥୂପେ ବହୁକଂସପାତିୟୋ ସପ୍ପିମଣ୍ଡସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଚ ଏକେକଂ ଗୁଳପିଣ୍ଡଂ ଠପେତ୍ୱା ମୁଖୱଟ୍ଟିୟା ମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଫୁସାପେନ୍ତୋ ଚେତିୟଂ ପରିକ୍ଖିପାପେସି । ଅତ୍ତନା ଗହିତକଂସପାତିଂ ସପ୍ପିମଣ୍ଡସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ସହସ୍ସୱଟ୍ଟିୟୋ ଜାଲାପେତ୍ୱା ସୀସେ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଚେତିୟଂ ଅନୁପରିୟାୟି ।

ଏୱଂ ତସ୍ମିମ୍ପି ଅତ୍ତଭାୱେ ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ବାରାଣସିୟଂୟେୱ ଦୁଗ୍ଗତକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ‘‘ଅନ୍ନଭାରୋ’’ତିସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ସୁମନସେଟ୍ଠିସ୍ସ ନାମ ଗେହେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଜୀୱତି । ଏକଦିୱସଂ ସୋ ଉପରିଟ୍ଠଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତତୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବାରାଣସୀନଗରଦ୍ୱାରେ ଓତରିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଠପିତଂ ଭାଗଭତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାତୁକାମୋ ଆରଭି । ଭରିୟାପିସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଭାଗଭତ୍ତଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ପକ୍ଖିପି । ସୋ ତଂ ନେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂ ଦିୱସଂ ସୁମନସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଛତ୍ତେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା – ‘‘ଅହୋ ଦାନଂ, ପରମଦାନଂ, ଉପରିଟ୍ଠେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ମହାସଦ୍ଦେନ ଅନୁମୋଦି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୁମନସେଟ୍ଠି – ‘‘ଏୱଂ ଦେୱତାୟ ଅନୁମୋଦିତଂ ଇଦମେୱ ଉତ୍ତମଦାନ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପତ୍ତିଂ ୟାଚି । ଅନ୍ନଭାରୋ ପନ ତସ୍ସ ପତ୍ତିଂ ଅଦାସି । ତେନ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ସୁମନସେଟ୍ଠି ତସ୍ସ ସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୁୟ୍ହଂ ସହତ୍ଥେନ କମ୍ମକରଣକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ପତିରୂପଂ ଗେହଂ କତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଂ ୱସାହୀ’’ତି ଆହ ।

ୟସ୍ମା ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦିନ୍ନପିଣ୍ଡପାତୋ ତଂ ଦିୱସମେୱ ଉଳାରୱିପାକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁମନସେଟ୍ଠି ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ରାଜା ପନ ତଂ ଆଦରୱସେନ ଓଲୋକେସି । ସେଟ୍ଠି – ‘‘ମହାରାଜ, ଅୟଂ ଓଲୋକେତବ୍ବୟୁତ୍ତୋୟେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଦା ତେନ କତକମ୍ମଂ ଅତ୍ତନାପିସ୍ସ ସହସ୍ସଦିନ୍ନଭାୱଞ୍ଚ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ତସ୍ସ ତୁସ୍ସିତ୍ୱା ସହସ୍ସଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗେହଂ କତ୍ୱା ୱସାହୀ’’ତି ଗେହଟ୍ଠାନମସ୍ସ ଆଣାପେସି । ତସ୍ସ ତଂ ଠାନଂ ସୋଧାପେନ୍ତସ୍ସ ମହନ୍ତା ମହନ୍ତା ନିଧିକୁମ୍ଭିୟୋ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ତା ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ସବ୍ବଂ ଧନଂ ଉଦ୍ଧରାପେତ୍ୱା ରାସିକତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଧନଂ ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ କସ୍ସ ଗେହେ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନ କସ୍ସଚି, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ଅୟଂ ଅନ୍ନଭାରୋ ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ମହାଧନସେଟ୍ଠି ନାମ ହୋତୂ’’ତି ତଂ ଦିୱସମେୱ ତସ୍ସ ସେଟ୍ଠିଛତ୍ତଂ ଉସ୍ସାପେସି ।

ସୋ ସେଟ୍ଠି ହୁତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଦୀଘରତ୍ତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକକାଲେ କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରେ ସୁକ୍କୋଦନସକ୍କସ୍ସ ଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ତସ୍ସ ଜାତସ୍ସ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ମହାନାମସକ୍କସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତା ଭଗୱତୋ ଚୂଳପିତୁ ପୁତ୍ତୋ ପରମସୁଖୁମାଲୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ଅହୋସି । ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂୟେୱ ଚସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଥସ୍ସ ମାତା ଏକଦିୱସଂ ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି ପଦଂ ନ ଜାନାତି, ତଂ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ତୁଚ୍ଛକଂୟେୱ ଅଞ୍ଞାୟ ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟା ପିଦହିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପେସେସି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଦେୱତା ତଂ, ଦିବ୍ବପୂୱେହି ପୂରେସୁଂ । ଏୱଂ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେସୁ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ଅଲଙ୍କତନାଟକିତ୍ଥୀହି ପରିୱୁତୋ ଦେୱୋ ୱିୟ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱି ।

ଅମ୍ହାକମ୍ପି ବୋଧିସତ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତୁସିତପୁରା ଚୱିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ଏକୂନତିଂସ ୱସ୍ସାନି ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସିତ୍ୱା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲୋକାନୁଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଳୁୱନେ ୱିହାସି । ତଦା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା – ‘‘ପୁତ୍ତୋ କିର ମେ ରାଜଗହଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ; ଗଚ୍ଛଥ, ଭଣେ, ମମ ପୁତ୍ତଂ ଆନେଥା’’ତି ସହସ୍ସସହସ୍ସପରିୱାରେ ଦସ ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି । ତେ ସବ୍ବେ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେସୁ ଉଦାୟିତ୍ଥେରେନ ଚାରିକାଗମନଂ ଆୟାଚିତୋ ଭଗୱା ୱୀସତିସହସ୍ସଖୀଣାସୱପରିୱୁତୋ ରାଜଗହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁପୁରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତିସମାଗମେ ଅନେକାନି ପାଟିହାରିୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାଟିହାରିୟୱିଚିତ୍ତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ କଥେତ୍ୱା ମହାଜନଂ ଅମତପାନଂ ପାୟେତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କୁଲନଗରଂ ଆଗତାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ‘‘ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣଂ ଆଚିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି । ରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତୋ ତେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୁରିତତୁରିତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିୱେସନଂ ପୱେସେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଅକାସି । ଭଗୱା ତତ୍ଥ କତ୍ତବ୍ବଂ ଞାତିସଙ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରତୋ ମଲ୍ଲରଟ୍ଠେ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅନୁପିୟମ୍ବୱନଂ ପାପୁଣି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ସାକିୟଗଣଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ସଚେ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସିସ୍ସ, ରାଜା ଅଭୱିସ୍ସ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ସତ୍ତରତନସମ୍ପନ୍ନୋ ଖତ୍ତିୟଗଣପରିୱାରୋ, ନତ୍ତାପି ମେ ରାହୁଲକୁମାରୋ ଖତ୍ତିୟଗଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଚରିସ୍ସ, ତୁମ୍ହେପି ଏତମତ୍ଥଂ ଜାନାଥ । ଇଦାନି ପନ ମମ ପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ଖତ୍ତିୟାୱାସ୍ସ ପରିୱାରା ହୋନ୍ତୁ, ତୁମ୍ହେ ଏକେକକୁଲତୋ ଏକେକଂ ଦାରକଂ ଦେଥା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ଦ୍ୱେଅସୀତିସହସ୍ସଖତ୍ତିୟକୁମାରା ପବ୍ବଜିଂସୁ ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ମହାନାମୋ ସକ୍କୋ କୁଟୁମ୍ବସାମିକୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ କନିଟ୍ଠଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧଂ ସକ୍କଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଏତରହି, ତାତ ଅନୁରୁଦ୍ଧ, ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଞ୍ଞାତା ସକ୍ୟକୁମାରା ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଅନୁପବ୍ବଜନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ କୁଲା ନତ୍ଥି କୋଚି ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ୱା ପବ୍ବଜାହି, ଅହଂ ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଘରାୱାସେ ରୁଚିଂ ଅକତ୍ୱା ଅତ୍ତସତ୍ତମୋ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାନୁକ୍କମୋ ସଙ୍ଘଭେଦକକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୦ ଆଦୟୋ) ଆଗତୋୟେୱ । ଏୱଂ ଅନୁପିୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତେସୁ ପନ ତେସୁ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି, ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସି, ଦେୱଦତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସି, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ଭଗୁତ୍ଥେରୋ ଚ କିମିଲତ୍ଥେରୋ ଚ ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତେସଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଥେରାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେସୁ ପୁବ୍ବପତ୍ଥନାଭିନୀହାରୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅୟଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟରଟ୍ଠେ ପାଚୀନୱଂସଦାୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ତ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେସି, ଅଟ୍ଠମେ କିଲମତି । ସତ୍ଥା ‘‘ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଅଟ୍ଠମେ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କେ କିଲମତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ସଙ୍କପ୍ପଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଟ୍ଠମଂ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କଂ ପୂରେତ୍ୱା ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମପଟିମଣ୍ଡିତଂ ମହାଅରିୟୱଂସପଟିପଦଂ କଥେତ୍ୱା ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଭେସକଲାୱନମେୱ ଗତୋ ।

ଥେରୋ ତଥାଗତେ ଗତମତ୍ତେୟେୱ ତେୱିଜ୍ଜୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥା ମୟ୍ହଂ ମନଂ ଜାନିତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠମଂ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଦାସି, ସୋ ଚ ମେ ମନୋରଥୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଇମା ଉଦାନଗାଥା ଅଭାସି –

‘‘ମମ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟ, ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ମନୋମୟେନ କାୟେନ, ଇଦ୍ଧିୟା ଉପସଙ୍କମି ॥

‘‘ୟଦା ମେ ଅହୁ ସଙ୍କପ୍ପୋ, ତତୋ ଉତ୍ତରି ଦେସୟି ।

ନିପ୍ପପଞ୍ଚରତୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିପ୍ପପଞ୍ଚମଦେସୟି ॥

‘‘ତସ୍ସାହଂ ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟ, ୱିହାସିଂ ସାସନେ ରତୋ ।

ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା, କତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୦୧-୯୦୩) ।

ଅଥ ନଂ ଅପରଭାଗେ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ମହାୱିହାରେ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଅଗ୍ଗୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୨) ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

୪୨୧. ଏୱଂ ସୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସୁମେଧଂ ଭଗୱନ୍ତାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରା ଉପଟ୍ଠାପନପଞ୍ଞା ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଦିସଙ୍ଖାତା ମେଧା ୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସୋ ସୁମେଧୋ, ତଂ ସୁମେଧଂ ଭାଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ ଜେଟ୍ଠଂ ସେଟ୍ଠଂ ପଧାନଭୂତଂ ସଂସାରତୋ ପଠମଂ ନିଗ୍ଗତଂ ନରାନଂ ଆସଭଂ ପୁରେଚାରିକଂ ୱୂପକଟ୍ଠଂ ୱିୱେକଭୂତଂ ଗଣସଙ୍ଗଣିକାରାମତୋ ଅପଗତଂ ୱିହରନ୍ତଂ ଅହଂ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୨୨. ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଉପଗନ୍ତ୍ୱାନ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱାନାତି ଦସଙ୍ଗୁଲିପୁଟଂ ମୁଦ୍ଧନି କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୪୩୦.ଦିୱା ରତ୍ତିଞ୍ଚ ପସ୍ସାମୀତି ତଦା ଦେୱଲୋକେ ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୩୧.ସହସ୍ସଲୋକଂ ଞାଣେନାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥୁ ସାସନେତି ଇଦାନି ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ । ଦୀପଦାନସ୍ସ ଦୀପପୂଜାୟ ଇଦଂ ଫଲଂ, ଇମିନା ଫଲେନ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପାଦେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୫. ପୁଣ୍ଣମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଅଜ୍ଝାୟକୋମନ୍ତଧରୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ହଂସୱତୀନଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ । ଅପରଭାଗେ ପଦୁମୁତ୍ତରେ ଭଗୱତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବୋଧନେୟ୍ୟାନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହାଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟାପି ଅନାଗତେ ଏୱରୂପେନ ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦେସନାୱସାନେ ଉଟ୍ଠିତାୟ ପରିସାୟ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ଇମିନା ଅଧିକାରେନ ନ ଅଞ୍ଞଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ଥେମି, ୟଥା ପନେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତମଦିୱସମତ୍ଥକେ ତୁମ୍ହେହି ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପିତୋ, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥା ଅନାଗତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତ୍ଥନାୟ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତେ କପ୍ପସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତ୍ୱଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି ।

ସୋ ୟାୱତାୟୁକଂ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ସମ୍ଭରନ୍ତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଦୋଣୱତ୍ଥୁନାମକେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୋତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ସତ୍ଥରି ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କେ ଅନୁକ୍କମେନ ରାଜଗହଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତେ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ‘‘ଦସବଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତୁଲତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତାୟେୱ ଓହିୟିତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରେ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

ତସ୍ସ ପନ ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତା କୁଲପୁତ୍ତା ପଞ୍ଚସତା ଅହେସୁଂ । ଥେରୋ ତେ ଦସକଥାୱତ୍ଥୂହି ଓୱଦି । ତେପି ସବ୍ବେ ଦସକଥାୱତ୍ଥୂହି ଓୱଦିତା ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟଂ ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତା, ଦସନ୍ନଞ୍ଚ କଥାୱତ୍ଥୂନଂ ଲାଭିନୋ, ସମୟୋ ଦାନି ନୋ ଦସବଲଂ ପସ୍ସିତୁ’’ନ୍ତି, ଥେରୋ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିତଂ ସତ୍ଥା ଜାନାତି । ଅହଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୂନି ଅମୁଞ୍ଚିତ୍ୱାୱ ଦେସେମି, ମୟି ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ସବ୍ବେପିମେ ଭିକ୍ଖୂ ମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ମେ ଗଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟୁତ୍ତଂ ଦସବଲଂ ପସ୍ସିତୁଂ, ଇମେ ତାୱ ଦସବଲଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି । ଅଥ ତେ ଏୱମାହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପସ୍ସଥ, ମମ ୱଚନେନ ତଥାଗତସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦଥ, ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହାକଂ ଗତମଗ୍ଗେନ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେପି ଥେରା ସବ୍ବେ ଦସବଲସ୍ସ ଜାତିଭୂମିରଟ୍ଠୱାସିନୋ ସବ୍ବେ ଖୀଣାସୱା ସବ୍ବେ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ଓୱାଦଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରନ୍ତା ସଟ୍ଠିୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ରାଜଗହେ ୱେଳୁୱନମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ଆଚିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଆଗନ୍ତୁକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସମ୍ମୋଦିତୁନ୍ତି ଭଗୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘କଚ୍ଚି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମଧୁରପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଚ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପୁନ ତେହି ‘‘ଜାତିଭୂମିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାତିଭୂମିୟଂ ଜାତିଭୂମକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଏୱଂ ସମ୍ଭାୱିତୋ ‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ କତ୍ତା’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨) ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେପି ‘‘ପୁଣ୍ଣୋ ନାମ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋ’’ତି ଆରୋଚୟିଂସୁ ।

ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଥେରଂ ଦସ୍ସନକାମୋ ଅହୋସି । ଅଥ ସତ୍ଥା ରାଜଗହତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅଗମାସି । ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋପି ଦସବଲସ୍ସ ତତ୍ଥ ଆଗତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱ ତଥାଗତଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଥେରୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସଲ୍ଲାନତ୍ଥାୟ ଅନ୍ଧୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ତସ୍ସାଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ସୀସାନୁଲୋକିକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଓକାସଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକ୍କମଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ପୁଚ୍ଛି । ସୋପିସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତପୁଚ୍ଛିତଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ରଥୱିନୀତୂପମାୟ ଅତିୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେସି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ସୁଭାସିତଂ ସମନୁମୋଦିଂସୁ ।

୪୩୪. ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଅପରଭାଗେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଥେରଂ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପୁଣ୍ଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮, ୧୯୬) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ସୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାୟକୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାୟକୋତି ଅନେକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱାଚେତା ସିକ୍ଖାପେତା । ମନ୍ତଧରୋତି ମନ୍ତାନଂ ଧାରେତାତି ଅତ୍ଥୋ, ୱେଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥୱେଦସ୍ସ ସଜ୍ଝାୟନସୱନଦାନାନଂ ୱସେନ ଧାରେତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ଞାଣେନ ଧାରେତବ୍ବତା ‘‘ୱେଦୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେସୁ ତୀସୁ ୱେଦଗନ୍ଥେସୁ ପାରଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ପୁରକ୍ଖତୋମ୍ହି ସିସ୍ସେହୀତି ମମ ନିଚ୍ଚପରିୱାରଭୂତେହି ସିସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଅହଂ ଅମ୍ହି । ଉପଗଚ୍ଛିଂ ନରୁତ୍ତମନ୍ତି ନରାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂ, ସମୀପଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୪୩୮.ଅଭିଧମ୍ମନୟଞ୍ଞୂହନ୍ତି ଅହଂ ତଦା ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କାଲେ ଅଭିଧମ୍ମନୟକୋୱିଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଥାୱତ୍ଥୁୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି କଥାୱତ୍ଥୁପ୍ପକରଣେ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଛେକୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥାଦୀସୁ ଦସସୁ କଥାୱତ୍ଥୂସୁ ୱା ଛେକୋ, ତାୟ କଥାୱତ୍ଥୁୱିସୁଦ୍ଧିୟା ସବ୍ବେସଂ ୟତିଜନାନଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱିଞ୍ଞାପେତ୍ୱାନ ବୋଧେତ୍ୱାନ ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ୱିହରାମି ୱାସଂ କପ୍ପେମି ।

୪୩୯.ଇତୋ ପଞ୍ଚସତେ କପ୍ପେତି ଇତୋ ପଞ୍ଚବୁଦ୍ଧପଟିମଣ୍ଡିତତୋ ଭଦ୍ଦକପ୍ପତୋ ପଞ୍ଚସତେ କପ୍ପେ ସୁପ୍ପକାସକା ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟା ଚକ୍କରତନାଦି ସତ୍ତହି ରତନେହି ସମ୍ପନ୍ନା ଜମ୍ବୁଦୀପାଦିଚତୁଦୀପମ୍ହି ଇସ୍ସରା ପଧାନା ଚତୁରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ପୁଣ୍ଣମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୬. ଉପାଲିତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ନଗରେହଂସୱତିୟାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଅଧିକାରକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେସି ।

ସୋ ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ କପ୍ପକଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଉପାଲୀତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଖତ୍ତିୟାନଂ ପିୟସହାୟୋ ହୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ଅନୁପିୟମ୍ବୱନେ ୱିହରନ୍ତେ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତେହି ଛହି ଖତ୍ତିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱିଧାନଂ ପାଳିୟଂ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୦ ଆଦୟୋ) ଆଗତମେୱ । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ଅନୁଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ଏକମେୱ ଧୁରଂ ୱଡ୍ଢିସ୍ସତି, ମୟ୍ହଂ ପନ ସନ୍ତିକେ ୱସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଧୁରଞ୍ଚ ଗନ୍ଥଧୁରଞ୍ଚ ପରିପୂରେସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସତ୍ଥାପି ନଂ ସୟମେୱ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି । ସୋ ଅପରଭାଗେ ଭାରୁକଚ୍ଛୱତ୍ଥୁଂ ଅଜ୍ଜୁକୱତ୍ଥୁଂ କୁମାରକସ୍ସପୱତ୍ଥୁନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ୱିନିଚ୍ଛିନି । ସତ୍ଥା ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ତୟୋ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଥେରଂ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

୪୪୧. ଏୱଂ ସୋ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ତଂ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ନଗରେ ହଂସୱତିୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହଂସୱତିୟାତି ହଂସାୱଟ୍ଟଆକାରେନ ୱତି ପାକାରପରିକ୍ଖେପୋ ୟସ୍ମିଂ ନଗରେ, ତଂ ନଗରଂ ହଂସୱତୀ। ଅଥ ୱା ଅନେକସଙ୍ଖା ହଂସା ତଳାକପୋକ୍ଖରଣୀସରପଲ୍ଲଲାଦୀସୁ ନିୱସନ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱମାନା ୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ହଂସୱତୀ, ତସ୍ସା ହଂସୱତିୟା । ସୁଜାତୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଜାତୋତି ସୁଜାତୋ, ‘‘ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱଚନତୋ ଅଗରହିତୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସୀତିକୋଟିନିଚୟୋତି ଅସୀତିକୋଟିଧନରାସିକୋ ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଧନଧଞ୍ଞୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁଜାତୋ ନାମ ଅହୋସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୪୨. ପୁନପି ତସ୍ସେୱ ମହନ୍ତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝାୟକୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାୟକୋତି ପରେସଂ ୱେଦତ୍ତୟାଦିଂ ୱାଚେତା । ମନ୍ତଧରୋତି ମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ଅଥବ୍ବନୱେଦବ୍ୟାକରଣାଦିଜାନନପଞ୍ଞୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନ ପାରଗୂତି ଇରୁୱେଦୟଜୁୱେଦସାମୱେଦସଙ୍ଖାତାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲକ୍ଖଣେତି ଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ, ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଚକ୍କୱତ୍ତିଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ଦିସ୍ସମାନଲକ୍ଖଣପକାସନକଗନ୍ଥେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତିହାସେତି ‘‘ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସା’’ତି ପୋରାଣକଥାପ୍ପକାସକେ ଗନ୍ଥେ । ସଧମ୍ମେତି ସକଧମ୍ମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ପାରମିଂ ଗତୋ ପରିୟୋସାନଂ କୋଟିଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୪୩.ପରିବ୍ବାଜାତି ୟେ ନିଗଣ୍ଠସାୱକା, ତେ ସବ୍ବେ ନାନାଦିଟ୍ଠିକା ତଦା ମହିୟା ପଥୱୀତଲେ ଚରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୪୫. ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ଜିନୋ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ୱଚନଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୪୬.ଅଚ୍ଚୟେନ ଅହୋରତ୍ତନ୍ତି ଅହୋ ଚ ରତ୍ତି ଚ ଅହୋରତ୍ତଂ, ବହୂନଂ ସଂୱଚ୍ଛରାନଂ ଅତିକ୍କମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୪୫୪.ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତୋତି ମନ୍ତାଣୀନାମାୟ କପ୍ପକଧୀତୁୟା ପୁତ୍ତୋ, ମାସପୁଣ୍ଣତାୟ ଦିୱସପୁଣ୍ଣତାୟ ପୁଣ୍ଣୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁସ୍ସ ସାୱକୋ ହେସ୍ସତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୫୫.ଏୱଂ କିତ୍ତୟି ସୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ସୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ସୁନନ୍ଦଂ ସୁନ୍ଦରାକାରେନ ସୋମନସ୍ସଦାୟକଂ କିତ୍ତୟି ବ୍ୟାକରଣମଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଂ ଜନଂ ସକଲଜନସମୂହଂ ସାଧୁକଂ ହାସୟନ୍ତୋ ସୋମନସ୍ସଂ କରୋନ୍ତୋ ସକଂ ବଲଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଦସ୍ସୟନ୍ତୋ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୫୬. ତତୋ ଅନନ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କତଞ୍ଜଲୀତିଆଦିମାହ । ତଦା ତସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପୁରିମକାଲେ ସୁନନ୍ଦଂ ତାପସଂ କତଞ୍ଜଲିପୁଟା ସବ୍ବେ ଜନା ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧେ କାରଂ କରିତ୍ୱାନାତି ଏୱଂ ସୋ ସବ୍ବଜନପୂଜିତୋପି ସମାନୋ ‘‘ପୂଜିତୋମ୍ହୀ’’ତି ମାନଂ ଅକତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅଧିକଂ କିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗତିଂ ଜାତିଂ ସୋଧେସି ପରିସୁଦ୍ଧମକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୫୭.ସୁତ୍ୱାନ ମୁନିନୋ ୱଚନ୍ତି ତସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱାଚଂ, ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଆ-କାରସ୍ସ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ‘‘ୱଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅନାଗତମ୍ହି ଅଦ୍ଧାନେ ଗୋତମୋ ନାମ ନାମେନ ସତ୍ଥା ଲୋକେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମଂ ମୁନିନୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଗୋତମଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସାମି, ତଥା ତେନ ପକାରେନ କାରଂ ଅଧିକକିଚ୍ଚଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ କସ୍ସାମି କରିସ୍ସାମୀତି ମେ ମୟ୍ହଂ ସଙ୍କପ୍ପୋ ଚେତନାମନସିକାରୋ ଅହୁ ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୫୮.ଏୱାହଂ ଚିନ୍ତୟିତ୍ୱାନାତି ‘‘ଅହଂ କାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା । କିରିୟଂ ଚିନ୍ତୟିଂ ମମାତି ‘‘ମୟା କୀଦିସଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋ’’ତି କିରିୟଂ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଚିନ୍ତୟିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କ୍ୟାହଂ କମ୍ମଂ ଆଚରାମୀତି ଅହଂ କୀଦିସଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଆଚରାମି ପୂରେମି ନୁ ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତେ ଅନୁତ୍ତରେତି ଉତ୍ତରୱିରହିତେ ସକଲପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଭାଜନଭୂତେ ରତନତ୍ତୟେତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୫୯.ଅୟଞ୍ଚ ପାଠିକୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ସରଭଞ୍ଞୱସେନ ଗନ୍ଥପାଠପଠନତୋ ୱାଚନତୋ ‘‘ପାଠିକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଭିକ୍ଖୁ । ବୁଦ୍ଧସାସନେ ସବ୍ବେସଂ ପାଠୀନଂ ପାଠକୱାଚକାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱିନୟେ ଚ ଅଗ୍ଗନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗୋ ଇତି ଠପିତୋ । ତଂ ଠାନଂ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପତ୍ତଟ୍ଠାନନ୍ତରଂ ଅହଂ ପତ୍ଥୟେ ପତ୍ଥେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୬୦. ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞକରଣୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଦଂ ମେ ଅମିତଂ ଭୋଗନ୍ତିଆଦିମାହ । ମେ ମୟ୍ହଂ ଅମିତଂ ପମାଣୱିରହିତଂ ଭୋଗରାସିଂ ଅକ୍ଖୋଭଂ ଖୋଭେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ସାଗରୂପମଂ ସାଗରସଦିସଂ ତେନ ଭୋଗେନ ତାଦିସେନ ଧନେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆରାମଂ ମାପୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୪୭୪. ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ ମାପିତଂ କାରିତଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସାରାମସ୍ସାନିସଂସଦୀପକଂ ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱି କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୭୫. କଥଂ ? ୟୋ ସୋତି ୟୋ ସଙ୍ଘାରାମଦାୟକୋ ତାପସୋ ସୁମାପିତଂ କୁଟିଲେଣମଣ୍ଡପପାସାଦହମ୍ମିୟପାକାରାଦିନା ସୁଟ୍ଠୁ ସଜ୍ଜିତଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦାସି ପ-କାରେନ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ଅଦାସି । ତମହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ତଂ ତାପସଂ ଅହଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମି, ଉତ୍ତାନିଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାଥ ମମ ଭାସତୋତି ଭାସନ୍ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ୱଚନଂ ସୁଣାଥ, ଓହିତସୋତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା ମନସି କରୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭୬. ତେନ ଦିନ୍ନାରାମସ୍ସ ଫଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ହତ୍ଥୀ ଅସ୍ସା ରଥା ପତ୍ତୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୪୭୭.ସଙ୍ଘାରାମସ୍ସିଦଂ ଫଲନ୍ତି ଇଦଂ ଆୟତିଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଇଟ୍ଠଫଲଂ ସଙ୍ଘାରାମଦାନସ୍ସ ଫଲଂ ୱିପାକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭୮.ଛଳାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ଛସହସ୍ସାନି ଅସୀତିସହସ୍ସାନି ସମଲଙ୍କତା ସୁଟ୍ଠୁ ଅଲଙ୍କତା ସଜ୍ଜିତା ନାରିୟୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ୱିଚିତ୍ତୱତ୍ଥାଭରଣାତି ୱିଚିତ୍ତେହି ଅନେକରୂପେହି ୱତ୍ଥେହି ଆଭରଣେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତା । ଆମୁତ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲାତି ଓଲମ୍ବିତମୁତ୍ତାହାରମଣିକଞ୍ଚିତକଣ୍ଣାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୭୯. ତାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ରୂପସୋଭାତିସୟଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆଳାରପମ୍ହାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆଳାରାନି ମହନ୍ତାନି ଅକ୍ଖୀନି ମଣିଗୁଳସଦିସାନି ୟାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ତା ଆଳାରପମ୍ହା ଭମରାନମିୱ ମନ୍ଦଲୋଚନାତି ଅତ୍ଥୋ । ହସୁଲା ହାସପକତି, ଲୀଲାୱିଲାସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁସଞ୍ଞାତି ସୁନ୍ଦରସଞ୍ଞିତବ୍ବସରୀରାୱୟୱା । ତନୁମଜ୍ଝିମାତି ଖୁଦ୍ଦକଉଦରପଦେସା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୪୮୪.ତସ୍ସଧମ୍ମେସୁ ଦାୟାଦୋତି ତସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମେସୁ ଦାୟାଦୋ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସଭାଗୀ । ଓରସୋତି ଉରସି ଜାତୋ, ସିଥିଲଧନିତାଦିଦସୱିଧବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନଂ କଣ୍ଠତାଲୁଓଟ୍ଠାଦିପଞ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଦେସିତଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ସବ୍ବକିଲେସେ ଖେପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ଠିତଭାୱେନ ଉରସି ଜାତପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମନିମ୍ମିତୋତି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନ ନିମ୍ମିତୋ ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଲି ନାମ ନାମେନାତି କିଞ୍ଚାପି ସୋ ମାତୁ ନାମେନ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତନାମୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧାଦୀହି ପନ ସହ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ଖତ୍ତିୟାନଂ ଉପସମୀପେ ଅଲ୍ଲୀନୋ ୟୁତ୍ତୋ କାୟଚିତ୍ତେହି ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋତି ଉପାଲୀତି ନାମେନ ସତ୍ଥୁ ସାୱକୋ ହେସ୍ସତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୮୫.ୱିନୟେ ପାରମିଂ ପତ୍ୱାତି ୱିନୟପିଟକେ କୋଟିଂ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା । ଠାନାଟ୍ଠାନେ ଚ କୋୱିଦୋତି କାରଣାକାରଣେ ଚ ଦକ୍ଖୋ ଛେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିନସାସନଂ ଧାରେନ୍ତୋତି ଜିନେନ ୱୁତ୍ତାନୁସାସନିଂ ଜିନସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟଂ ୱାଚନସୱନଚିନ୍ତନଧାରଣାଦିୱସେନ ଧାରେନ୍ତୋ, ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରିସ୍ସତିନାସୱୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରିସ୍ସତି ପୱତ୍ତେସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୮୭.ଅପରିମେୟ୍ୟୁପାଦାୟାତି ଅନେକସତସହସ୍ସେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ପତ୍ଥେମି ତୱ ସାସନନ୍ତି ‘‘ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ତୁୟ୍ହଂ ସାସନଂ ପତ୍ଥେମି ଇଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋତି ସୋ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନନ୍ତରସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ମେ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟୋତି ସବ୍ବେସଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଖୟୋ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୮୮. ରାଜଦଣ୍ଡେନ ତଜ୍ଜିତୋ ପୀଳିତୋ ସୂଲାୱୁତୋ ସୂଲେ ଆୱୁତୋ ଆୱୁଣିତୋ ପୋସୋ ପୁରିସୋ ସୂଲେ ସାତଂ ମଧୁରସୁଖଂ ଅୱିନ୍ଦନ୍ତୋ ନାନୁଭୱନ୍ତୋ ପରିମୁତ୍ତିଂୱ ପରିମୋଚନମେୱ ଇଚ୍ଛତି ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୮୯-୯୦.ମହାୱୀର ୱୀରାନମନ୍ତରେ ୱୀରୁତ୍ତମ ଅହଂ ଭୱଦଣ୍ଡେନ ଜାତିଦଣ୍ଡେନ, ତଜ୍ଜିତୋ ପୀଳିତୋ କମ୍ମସୂଲାୱୁତୋ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସୂଲସ୍ମିଂ ଆୱୁତୋ ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ, ପିପାସାୱେଦନାୟ ପିପାସାତୁରଭାୱେନ ଅଟ୍ଟିତୋ ଅଭିଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖାପିତୋ ଭୱେ ସାତଂ ସଂସାରେ ମଧୁରଂ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦାମି ନ ଲଭାମି । ରାଗଗ୍ଗିଦୋସଗ୍ଗିମୋହଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି, ନରକଗ୍ଗିକପ୍ପୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗିଦୁକ୍ଖଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ୱା ତୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହନ୍ତୋ ପରିମୁତ୍ତିଂ ପରିମୁଚ୍ଚନୁପାୟଂ ଗୱେସାମି ପରିୟେସାମି ତଥେୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ରାଜଦଣ୍ଡଂ ଇତୋ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ପରିମୁତ୍ତିଂ ଗୱେସତି, ତଥା ଅହଂ ଭୱଦଣ୍ଡପ୍ପତ୍ତୋ ପରିମୁତ୍ତିଂ ଗୱେସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୯୧-୨. ପୁନ ସଂସାରତୋ ମୋଚନଂ ଉପମୋପମେୟ୍ୟୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାୱିସାଦୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିସେନ ସପ୍ପୱିସେନ ଆ ସମନ୍ତତୋ ଦଂସୀୟିତ୍ଥ ଦଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ୱିସାଦୋ, ସପ୍ପଦଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୱିସଂ ହଲାହଲୱିସଂ ଅଦତି ଗିଲତୀତି ୱିସାଦୋ, ୱିସଖାଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପୁରିସୋ ୱିସାଦୋ, ତେନ ତାଦିସେନ ୱିସେନ ପରିପୀଳିତୋ, ତସ୍ସ ୱିସସ୍ସ ୱିଘାତାୟ ୱିନାସାୟ ଉପାୟନଂ ଉପାୟଭୂତଂ ଅଗଦଂ ଓସଧଂ ଗୱେସେୟ୍ୟ ପରିୟେସେୟ୍ୟ, ତଂ ଗୱେସମାନୋ ୱିସଘାତକଂ ୱିସନାସକଂ ଅଗଦଂ ଓସଧଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ ଦକ୍ଖେୟ୍ୟ । ସୋ ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠଂ ଓସଧଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିସମ୍ହା ୱିସତୋ ପରିମୁତ୍ତିୟା ପରିମୋଚନକାରଣା ସୁଖୀ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୯୩.ତଥେୱାହନ୍ତି ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ସୋ ନରୋ ୱିସହତୋ, ସୱିସେନ ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠୋ ୱିସଖାଦକୋ ୱା ଓସଧଂ ପିୱିତ୍ୱା ସୁଖୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଥେୱ ତେନ ପକାରେନ ଅହଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ମୋହେନ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପୀଳିତୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମାଗଦମେସହନ୍ତି ଅହଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଓସଧଂ ଏସଂ ପରିୟେସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୯୪-୫.ଧମ୍ମାଗଦଂ ଗୱେସନ୍ତୋତି ସଂସାରଦୁକ୍ଖୱିସସ୍ସ ୱିନାସାୟ ଧମ୍ମୋସଧଂ ଗୱେସନ୍ତୋ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖିଂ ସକ୍ୟସାସନନ୍ତି ସକ୍ୟୱଂସପଭୱସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାସନଂ ସଦ୍ଦକ୍ଖିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗଂ ସବ୍ବୋସଧାନଂ ତନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଓସଧାନଂ ଅନ୍ତରେ ତଂ ସକ୍ୟସାସନସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମୋସଧଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବସଲ୍ଲୱିନୋଦନନ୍ତି ରାଗସଲ୍ଲାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ସଲ୍ଲାନଂ ୱିନୋଦନଂ ୱୂପସମକରଂ ଧମ୍ମୋସଧଂ ଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଓସଧଂ ପିୱିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱିସଂ ସକଲସଂସାରଦୁକ୍ଖୱିସଂ ସମୂହନିଂ ନାସେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଜରାମରନ୍ତି ତଂ ଦୁକ୍ଖୱିସଂ ସମୂହନିତ୍ୱା ଅଜରଂ ଜରାୱିରହିତଂ ଅମରଂ ମରଣୱିରହିତଂ ସୀତିଭାୱଂ ରାଗପରିଳାହାଦିୱିରହିତତ୍ତା ସୀତଲଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅହଂ ଫସ୍ସୟିଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖମକାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୯୬. ପୁନ କିଲେସତମସ୍ସ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥା ଭୂତଟ୍ଟିତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ଭୂତଟ୍ଟିତୋ ଭୂତେନ ୟକ୍ଖେନ ଅଟ୍ଟିତୋ ପୀଳିତୋ ପୋସୋ ପୁରିସୋ ଭୂତଗ୍ଗାହେନ ୟକ୍ଖଗ୍ଗାହେନ ପୀଳିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଭୂତସ୍ମା ୟକ୍ଖଗ୍ଗାହତୋ ପରିମୁତ୍ତିୟା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ଭୂତୱେଜ୍ଜଂ ଗୱେସେୟ୍ୟ ।

୪୯୭. ତଂ ଗୱେସମାନୋ ଚ ଭୂତୱିଜ୍ଜାୟ ସୁଟ୍ଠୁ କୋୱିଦଂ ଛେକଂ ଭୂତୱେଜ୍ଜଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ସୋ ଭୂତୱେଜ୍ଜୋ ତସ୍ସ ୟକ୍ଖଗ୍ଗହିତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଆୱେସଭୂତଂ ୱିହନେ ୱିନାସେୟ୍ୟ, ସମୂଲଞ୍ଚ ମୂଲେନ ସହ ଆୟତିଂ ଅନାସେୱକଂ କତ୍ୱା ୱିନାସୟେ ୱିଦ୍ଧଂସେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୯୮.ମହାୱୀର ୱୀରୁତ୍ତମ ତମଗ୍ଗାହେନ କିଲେସନ୍ଧକାରଗ୍ଗାହେନ ପୀଳିତୋ ଅହଂ ତଥେୱ ତେନ ପକାରେନେୱ ତମତୋ କିଲେସନ୍ଧକାରତୋ ପରିମୁତ୍ତିୟା ମୋଚନତ୍ଥାୟ ଞାଣାଲୋକଂ ପଞ୍ଞାଆଲୋକଂ ଗୱେସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୪୯୯. ଅଥ ତଦନନ୍ତରଂ କିଲେସତମସୋଧନଂ କିଲେସନ୍ଧକାରନାସକଂ ସକ୍ୟମୁନିଂ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ସକ୍ୟମୁନି ମେ ମୟ୍ହଂ ତମଂ ଅନ୍ଧକାରଂ କିଲେସତିମିରଂ ଭୂତୱେଜ୍ଜୋୱ ଭୂତକଂ ୟକ୍ଖଗ୍ଗହିତଂ ଇୱ ୱିନୋଦେସି ଦୂରୀ ଅକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୦. ସୋ ଅହଂ ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତୋ ସଂସାରସୋତଂ ସଂସାରପୱାହଂ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଛିନ୍ଦିଂ ଛେଦେସିଂ, ତଣ୍ହାସୋତଂ ତଣ୍ହାମହୋଘଂ ନିୱାରୟିଂ ନିରୱସେସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଅକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱଂ ଉଗ୍ଘାଟୟିଂ ସବ୍ବନ୍ତି କାମଭୱାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ନୱଭୱଂ ଉଗ୍ଘାଟୟିଂ ୱିନାସେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମୂଲତୋ ୱିନାସେନ୍ତୋ ଭୂତୱେଜ୍ଜୋ ଇୱ ମୂଲତୋ ଉଗ୍ଘାଟୟିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୧. ତତୋ ନିବ୍ବାନପରିୟେସନାୟ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗରୁଂ ଭାରିୟଂ ନାଗଂ ଗିଲତୀତି ଗରୁଳୋ। ଗରୁଂ ୱା ନାଗଂ ଲାତି ଆଦଦାତୀତି ଗରୁଳୋ, ଗରୁଳରାଜା । ଅତ୍ତନୋ ଭକ୍ଖଂ ସକଗୋଚରଂ ପନ୍ନଗଂ ପକାରେନ ପରହତ୍ଥଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ପନ୍ନଗୋତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ନାଗଂ ଗହଣତ୍ଥାୟ ଓପତତି ଅୱପତତି, ସମନ୍ତା ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନସତଂ ସତୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ମହାସରଂ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖୱାତେହି ୱିକ୍ଖୋଭେତି ଆଲୋଳେତି ୟଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୨.ସୋ ସୁପଣ୍ଣୋ ୱିହଙ୍ଗମୋ ୱେହାସଗମନସୀଲୋ ପନ୍ନଗଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧୋସୀସଂ ଓଲମ୍ବେତ୍ୱା ୱିହେଠୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିୱିଧେନ ହେଠନେନ ହେଠେନ୍ତୋ ଆଦାୟ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୟେନ କାମଂ ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତୁକାମୋ, ତତ୍ଥ ପକ୍କମତି ଗଚ୍ଛତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୩. ଭନ୍ତେ ମହାୱୀର, ୟଥା ଗରୁଳୋ ବଲୀ ବଲୱା ପନ୍ନଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ତଥା ଏୱ ଅହଂ ଅସଙ୍ଖତଂ ପଚ୍ଚୟେହି ଅକତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ପଟିପତ୍ତିପୂରଣୱସେନ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଦୋସେ ସକଲଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସେ ୱିକ୍ଖାଲୟିଂ ୱିସେସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ସୋଧେସିଂ ଅହନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୪. ୟଥା ଗରୁଳୋ ପନ୍ନଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହରତି, ତଥା ଅହଂ ଧମ୍ମୱରଂ ଉତ୍ତମଧମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ଏତଂ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ମଗ୍ଗଫଲେହି ଆଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ୱଳଞ୍ଜେତ୍ୱା ୱିହରାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୫. ଇଦାନି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆସାୱତୀ ନାମ ଲତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଦେୱାନଂ ଆସା ଇଚ୍ଛା ଏତିସ୍ସଂ ଲତାୟଂ ଅତ୍ଥୀତି ଆସାୱତୀ ନାମ ଲତା, ଚିତ୍ତଲତାୱନେ ଅନେକୱିଚିତ୍ତାହି ଲତାହି ଗହନୀଭୂତେ ୱନେ ଉୟ୍ୟାନେ ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଲତାୟ ୱସ୍ସସହସ୍ସେନ ୱସ୍ସସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ଏକଂ ଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତତେ ଏକଂ ଫଲଂ ଗଣ୍ହାତି ।

୫୦୬.ତଂ ଦେୱାତି ତଂ ଆସାୱତିଂ ଲତଂ ତାୱ ଦୂରଫଲଂ ତତ୍ତକଂ ଚିରକାଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଫଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ଦେୱା ତାୱତିଂସଦେୱତା ପୟିରୁପାସନ୍ତି ଭଜନ୍ତି, ସା ଆସାୱତୀ ନାମ ଲତୁତ୍ତମା ଲତାନଂ ଅନ୍ତରେ ଉତ୍ତମଲତା ଏୱଂ ଦେୱାନଂ ପିୟା ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୭.ସତସହସ୍ସୁପାଦାୟାତି ସତସହସ୍ସସଂୱଚ୍ଛରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ତାହଂ ପରିଚରେ ମୁନୀତି ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ଭନ୍ତେ, ମୁନି ଞାଣୱନ୍ତ ସବ୍ବଞ୍ଞୁ, ଅହଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିଚରେ ପୟିରୁପାସାମି । ସାୟଂପାତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ସାୟନ୍ହସମୟଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନମସ୍ସାମି ପଣାମଂ କରୋମି । ୟଥା ଦେୱା ତାୱତିଂସା ଦେୱା ୱିୟ ଆସାୱତୀଲତଂ ସାୟଂପାତଞ୍ଚ ପୟିରୁପାସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୦୮.ଅୱଞ୍ଝା ପାରିଚରିୟାତି ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନହେତୁ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପାରିଚରିୟା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିକିରିୟା ଅୱଞ୍ଝା ଅତୁଚ୍ଛା ନମସ୍ସନା ପଣାମକିରିୟା ଚ ଅମୋଘା ଅତୁଚ୍ଛା । ତଥା ହି ଦୂରାଗତଂ ଦୂରତୋ ସଂସାରଦ୍ଧାନତୋ ଆଗତମ୍ପି, ସନ୍ତଂ ସଂୱିଜ୍ଜମାନଂ ଖଣୋୟଂ ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ନ ୱିରାଧୟି ନାତିକ୍କମି, ମଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୦୯. ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନହେତୁ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ଅହଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୱେ ମମ ପଟିସନ୍ଧିଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ନ ପସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନିରୂପଧି ଖନ୍ଧୂପଧିକିଲେସୂପଧୀହି ୱିରହିତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିନାଭୂତୋ ଉପସନ୍ତୋ କିଲେସପରିଳାହାଭାୱେନ ସନ୍ତମାନସୋ ଚରାମି ଅହନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୧୦. ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନାୟ ଉପମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟଥାପି ପଦୁମଂ ନାମାତିଆଦିମାହ । ସୂରିୟରଂସେନ ସୂରିୟରଂସିସମ୍ଫସ୍ସେନ ୟଥା ପଦୁମଂ ନାମ ଅପି ପୁପ୍ଫତି ୱିକସତି ମହାୱୀର ୱୀରୁତ୍ତମ ଅହଂ ତଥା ଏୱ ବୁଦ୍ଧରଂସେନ ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଦେସିତଧମ୍ମରଂସିପ୍ପଭାୱେନ ପୁପ୍ଫିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧୧-୧୨. ପୁନ ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୟଥା ବଲାକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବଲାକୟୋନିମ୍ହି ବଲାକଜାତିୟଂ ସଦା ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ପୁମା ପୁରିସୋ ୟଥା ନ ୱିଜ୍ଜତି । ପୁମେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ କଥଂ ବଲାକାନଂ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ହୋତୀତି ଚେ ? ମେଘେସୁ ଗଜ୍ଜମାନେସୁ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତେସୁ ମେଘଗଜ୍ଜନଂ ସୁତ୍ୱା ତା ବଲାକିନିୟୋ ସଦା ସବ୍ବକାଲେ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଅଣ୍ଡଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ ମେଘୋ ନ ଗଜ୍ଜତି ମେଘୋ ସଦ୍ଦଂ ନ କରୋତି, ତାୱ ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ଚିରଂ ଚିରକାଲେନ ଗବ୍ଭଂ ଅଣ୍ଡଂ ଧାରେନ୍ତି । ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ମେଘୋ ପୱସ୍ସତି ପକାରେନ ଗଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱସ୍ସତି ୱୁଟ୍ଠିଧାରଂ ପଗ୍ଘରତି, ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଭାରତୋ ଗବ୍ଭଧାରଣତୋ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅଣ୍ଡଂ ପାତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧୩. ତତୋ ପରଂ ଉପମେୟ୍ୟସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରବୁଦ୍ଧସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମମେଘେନ ୱୋହାରପରମତ୍ଥଦେସନାସଙ୍ଖାତମେଘେନ ଗଜ୍ଜତୋ ଗଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମମେଘସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଘୋସାନୁସାରେନ ଅହଂ ତଦା ଧମ୍ମଗବ୍ଭଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଂ ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଗବ୍ଭଂ ଅଗଣ୍ହିଂ ଗହେସିଂ ତଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୧୪.ସତସହସ୍ସୁପାଦାୟ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞଗବ୍ଭଂ ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ଅହଂ ଧରେମି ପୂରେମି । ୟାୱ ଧମ୍ମମେଘୋ ଧମ୍ମଦେସନା ନ ଗଜ୍ଜତି ବୁଦ୍ଧେନ ନ ଦେସୀୟତି, ତାୱ ଅହଂ ଭାରତୋ ସଂସାରଗବ୍ଭଭାରତୋ ନପ୍ପମୁଚ୍ଚାମି ନ ମୋଚେମି ନ ୱିସୁଂ ଭୱାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୧୫. ଭନ୍ତେ, ସକ୍ୟମୁନି ସକ୍ୟୱଂସପ୍ପଭୱ ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ତୱ ପିତୁ ରମ୍ମେ ରମଣୀୟେ କପିଲୱତ୍ଥୱେ କପିଲୱତ୍ଥୁନାମକେ ନଗରେ ତୁୱଂ ଧମ୍ମମେଘେନ ଗଜ୍ଜତି ଘୋସେତି, ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅହଂ ଭାରତୋ ସଂସାରଗବ୍ଭଭାରତୋ ପରିମୁଚ୍ଚିଂ ମୁତ୍ତୋ ଅହୋସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୧୬. ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତେ ମଗ୍ଗଫଲେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୁଞ୍ଞତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତଅତ୍ତନିୟାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ ରାଗଦୋସମୋହସବ୍ବକିଲେସନିମିତ୍ତାନଂ ଅଭାୱତୋ, ଅନିମିତ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ ତଣ୍ହାପଣିଧିସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ଅପ୍ପଣିହିତଂ ୱିମୋକ୍ଖଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗଞ୍ଛିଂ ଭାୱେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁରୋ ଚ ଫଲେ ସବ୍ବେତି ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ସବ୍ବାନି ସଚ୍ଛି ଅକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମେୱଂ ୱିଜଟୟିଂ ଅହନ୍ତି ଅହଂ ଏୱଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଜଟଂ ଗହନଂ ୱିଜଟୟିଂ ୱିଦ୍ଧଂସେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୫୧୭. ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତୱିସେସମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପରିମେୟ୍ୟୁପାଦାୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନ ପରିମେୟ୍ୟୋତି ଅପରିମେୟ୍ୟୋ, ସଂୱଚ୍ଛରଗଣନୱସେନ ପମେତୁଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅପରିମେୟ୍ୟଂ କପ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତୱ ସାସନଂ ତୁୟ୍ହଂ ସାସନଂ ‘‘ଅନାଗତେ ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପତ୍ଥେମି । ଅତୀତତ୍ଥେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ, ପତ୍ଥେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋତି ସୋ ପତ୍ଥନାସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ ମେ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ନିପ୍ଫାଦିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଅଧିଗତନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୧୮. ସୋ ଅହଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ୱିନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ପାରମିଂ ପତ୍ତୋ ପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତୋ । ୟଥାପି ପାଠିକୋ ଇସୀତି ୟଥା ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଇସି ଭିକ୍ଖୁ ପାଠିକୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ତଥେୱାହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମେ ସମସମୋ ଅତ୍ଥୀତି ୱିନୟଧାରିତାୟ ମେ ମୟା ସମସମୋ ସମାନୋ ଅଞ୍ଞୋ ନ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାସନଂ ଓୱାଦାନୁସାସନୀସଙ୍ଖାତଂ ସାସନଂ ଧାରେମି ପୂରେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୧୯. ପୁନପି ଅତ୍ତନୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିନୟେ ଖନ୍ଧକେ ଚାପୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିନୟେତି ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ । ଖନ୍ଧକେତି ମହାୱଗ୍ଗଚୂଳୱଗ୍ଗେ । ତିକଚ୍ଛେଦେ ଚାତି ତିକସଙ୍ଘାଦିସେସତିକପାଚିତ୍ତିୟାଦିକେ ଚ । ପଞ୍ଚମେତି ପରିୱାରେ ଚ । ଏତ୍ଥ ଏତସ୍ମିଂ ସକଲେ ୱିନୟପିଟକେ ମୟ୍ହଂ ୱିମତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ଅକ୍ଖରେତି ୱିନୟପିଟକପରିୟାପନ୍ନେ ଅ-କାରାଦିକେ ଅକ୍ଖରେ । ବ୍ୟଞ୍ଜନେତି କ-କାରାଦିକେ ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ମେ ୱିମତି ସଂସୟୋ ନତ୍ଥୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୨୦.ନିଗ୍ଗହେପଟିକମ୍ମେ ଚାତି ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ନିଗ୍ଗହେ ଚ ସାପତ୍ତିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିୱାସଦାନାଦିକେ ପଟିକମ୍ମେ ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନେ ଚ କାରଣେ ଚ ଅକାରଣେ ଚ କୋୱିଦୋ ଛେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଓସାରଣେ ଚ ତଜ୍ଜନୀୟାଦିକମ୍ମସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଓସାରଣେ ପୱେସନେ ଚ । ୱୁଟ୍ଠାପନେ ଚ ଆପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପନେ ନିରାପତ୍ତିକରଣେ ଚ ଛେକୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ପାରମିଂ ଗତୋତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିନୟକମ୍ମେ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତୋ, ଦକ୍ଖୋ ଛେକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୧.ୱିନୟେ ଖନ୍ଧକେ ଚାପୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ୱିନୟେ ଚ ଖନ୍ଧକେ ଚ, ପଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା । ଉଭତୋ ୱିନିୱେଠେତ୍ୱାତି ୱିନୟତୋ ଖନ୍ଧକତୋ ଚାତି ଉଭୟତୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିଜଟେତ୍ୱା ନୟଂ ଆହରିତ୍ୱା । ରସତୋତି କିଚ୍ଚତୋ । ଓସରେୟ୍ୟଂ ଓସାରଣଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୨.ନିରୁତ୍ତିୟା ଚ କୁସଲୋତି ‘‘ରୁକ୍ଖୋ ପଟୋ କୁମ୍ଭୋ ମାଲା ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱୋହାରେସୁ ଛେକୋ । ଅତ୍ଥାନତ୍ଥେ ଚ କୋୱିଦୋତି ଅତ୍ଥେ ୱଡ୍ଢିୟଂ ଅନତ୍ଥେ ହାନିୟଞ୍ଚ କୋୱିଦୋ ଦକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଞ୍ଞାତଂ ମୟା ନତ୍ଥୀତି ୱିନୟପିଟକେ ସକଲେ ୱା ପିଟକତ୍ତୟେ ମୟା ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅୱିଦିତଂ ଅପାକଟଂ କିଞ୍ଚି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଗ୍ଗୋ ସତ୍ଥୁ ସାସନେତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅହମେୱ ଏକୋ ୱିନୟଧରାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୩.ରୂପଦକ୍ଖେ ଅହଂ ଅଜ୍ଜାତି ଅଜ୍ଜ ଏତରହି କାଲେ ସକ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପାୱଚନେ ଅହଂ ରୂପଦକ୍ଖେ ରୂପଦସ୍ସନେ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟଦସ୍ସନେ ସବ୍ବଂ କଙ୍ଖଂ ସକଲଂ ସଂସୟଂ ୱିନୋଦେମି ୱିନାସେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛିନ୍ଦାମି ସବ୍ବସଂସୟନ୍ତି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହମତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦; ମହାନି॰ ୧୭୪) କାଲତ୍ତୟଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ସୋଳସୱିଧଂ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦାମି ୱୂପସମେମି ସବ୍ବସୋ ୱିଦ୍ଧଂସେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୪.ପଦଂ ଅନୁପଦଞ୍ଚାପୀତି ପଦଂ ପୁବ୍ବପଦଞ୍ଚ ଅନୁପଦଂ ପରପଦଞ୍ଚ ଅକ୍ଖରଂ ଏକେକମକ୍ଖରଞ୍ଚ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ସିଥିଲଧନିତାଦିଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଧାନଞ୍ଚ । ନିଦାନେତି ତେନ ସମୟେନାତିଆଦିକେ ନିଦାନେ ଚ । ପରିୟୋସାନେତି ନିଗମନେ । ସବ୍ବତ୍ଥ କୋୱିଦୋତି ସବ୍ବେସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଛେକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୫. ତତୋ ପରଂ ଭଗୱତୋୟେୱ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଥାପି ରାଜା ବଲୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ବଲୱା ଥାମବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସେନାବଲସମ୍ପନ୍ନୋ ୱା ରାଜା, ପରଂ ପରେସଂ ପଟିରାଜୂନଂ ସେନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ନିସ୍ସେସତୋ ଗହେତ୍ୱା ପଲାପେତ୍ୱା ୱା, ତପେ ତପେୟ୍ୟ ସନ୍ତପେୟ୍ୟ ଦୁକ୍ଖାପେୟ୍ୟ । ୱିଜିନିତ୍ୱାନ ସଙ୍ଗାମନ୍ତି ସଙ୍ଗାମଂ ପରସେନାୟ ସମାଗମଂ ୟୁଦ୍ଧଂ ୱିଜିନିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ଜିନିତ୍ୱା ଜୟଂ ପତ୍ୱା । ନଗରଂ ତତ୍ଥ ମାପୟେତି ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ୱିଜିତଟ୍ଠାନେ ନଗରଂ ପାସାଦହମ୍ମିୟାଦିୱିଭୂସିତଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ମାପୟେ କାରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୬.ପାକାରଂ ପରିଖଞ୍ଚାପୀତି ତତ୍ଥ ମାପିତନଗରେ ପାକାରଂ ସୁଧାଧୱଲଇଟ୍ଠକାମୟପାକାରଞ୍ଚ କାରୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପରିଖଞ୍ଚାପି କଦ୍ଦମପରିଖଂ, ଉଦକପରିଖଂ, ସୁକ୍ଖପରିଖଞ୍ଚ ଅପି କାରୟେ । ଏସିକଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ନଗରସୋଭନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସାପିତଏସିକାଥମ୍ଭଞ୍ଚ ମହନ୍ତଂ କୋଟ୍ଠକଞ୍ଚ ଚତୁଭୂମକାଦିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଞ୍ଚ କାରୟେ । ଅଟ୍ଟାଲକେ ଚ ୱିୱିଧେତି ଚତୁଭୂମକାଦିଭେଦେ ଅତିଉଚ୍ଚଅଟ୍ଟାଲକେ ଚ ୱିୱିଧେ ନାନପ୍ପକାରକେ ବହୂ କାରୟେ କାରାପେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୨୭.ସିଙ୍ଘାଟକଂ ଚଚ୍ଚରଞ୍ଚାତି ନ କେୱଲଂ ପାକାରାଦୟୋ କାରୟେ, ସିଙ୍ଘାଟକଂ ଚତୁମଗ୍ଗସନ୍ଧିଞ୍ଚ ଚଚ୍ଚରଂ ଅନ୍ତରାୱୀଥିଞ୍ଚ କାରୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତରାପଣନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଭତ୍ତଂ ୱିଭାଗତୋ କୋଟ୍ଠାସୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତରାପଣଂ ଅନେକାପଣସହସ୍ସଂ କାରାପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କାରୟେୟ୍ୟ ସଭଂ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ମାପିତନଗରେ ସଭଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣସାଲଂ କାରୟେ । ଅତ୍ଥାନତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱଡ୍ଢିଞ୍ଚ ଅୱଡ୍ଢିଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣତ୍ଥଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସାଲଂ କାରୟେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୨୮.ନିଗ୍ଘାତତ୍ଥଂ ଅମିତ୍ତାନନ୍ତି ପଟିରାଜୂନଂ ପଟିବାହନତ୍ଥଂ । ଛିଦ୍ଦାଛିଦ୍ଦଞ୍ଚ ଜାନିତୁନ୍ତି ଦୋସଞ୍ଚ ଅଦୋସଞ୍ଚ ଜାନିତୁଂ । ବଲକାୟସ୍ସ ରକ୍ଖାୟାତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥପତ୍ତିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବଲକାୟସ୍ସ ସେନାସମୂହସ୍ସ ଆରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ସୋ ନଗରସାମିକୋ ରାଜା, ସେନାପଚ୍ଚଂ ସେନାପତିଂ ସେନାନାୟକଂ ମହାମତ୍ତଂ ଠପେତି ଠାନନ୍ତରେ ପତିଟ୍ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୨୯.ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟଭଣ୍ଡସ୍ସାତି ଜାତରୂପରଜତମୁତ୍ତାମଣିଆଦିରାଜଭଣ୍ଡସ୍ସ ଆରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ସମନ୍ତତୋ ଗୋପନତ୍ଥାୟ ମେ ମୟ୍ହଂ ଭଣ୍ଡଂ ମା ୱିନସ୍ସୀତି ନିଧାନକୁସଲଂ ରକ୍ଖଣେ କୁସଲଂ ଛେକଂ ନରଂ ପୁରିସଂ ଭଣ୍ଡରକ୍ଖଂ ଭଣ୍ଡରକ୍ଖନ୍ତଂ ସୋ ରାଜା ଭଣ୍ଡାଗାରେ ଠପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩୦.ମମତ୍ତୋ ହୋତି ୟୋ ରଞ୍ଞୋତି ୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ ରଞ୍ଞୋ ମମତ୍ତୋ ମାମକୋ ପକ୍ଖପାତୋ ହୋତି । ୱୁଦ୍ଧିଂ ୟସ୍ସ ଚ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୟୋ ଇଚ୍ଛତି କାମେତି, ତସ୍ସ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ରାଜା ଅଧିକରଣଂ ୱିନିଚ୍ଛୟାଧିପଚ୍ଚଂ ଦେତି ମିତ୍ତସ୍ସ ମିତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜିତୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩୧.ଉପ୍ପାତେସୂତି ଉକ୍କାପାତଦିସାଡାହାଦିଉପ୍ପାତେସୁ ଚ । ନିମିତ୍ତେସୂତି ମୂସିକଚ୍ଛିନ୍ନାଦୀସୁ ‘‘ଇଦଂ ନିମିତ୍ତଂ ସୁଭଂ, ଇଦଂ ନିମିତ୍ତଂ ଅସୁଭ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିମିତ୍ତଜାନନସତ୍ଥେସୁ ଚ । ଲକ୍ଖଣେସୁ ଚାତି ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥପାଦଲକ୍ଖଣଜାନନସତ୍ଥେସୁ ଚ କୋୱିଦଂ ଛେକଂ ଅଜ୍ଝାୟକଂ ଅନେକେସଂ ସିସ୍ସାନଂ ବ୍ୟାକରଣୱାଚକଂ ମନ୍ତଧରଂ ୱେଦତ୍ତୟସଙ୍ଖାତମନ୍ତଧାରକଂ ପଣ୍ଡିତଂ ସୋ ରାଜା ପୋରୋହିଚ୍ଚେ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନନ୍ତରେ ଠପେତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩୨.ଏତେହଙ୍ଗେହି ସମ୍ପନ୍ନୋତି ଏତେହି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ଅଙ୍ଗେହି ଅୱୟୱେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ସୋ ରାଜା ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସଦା ରକ୍ଖନ୍ତି ରାଜାନନ୍ତି ଏତେ ସେନାପଚ୍ଚାଦୟୋ ଅମଚ୍ଚା ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ତଂ ରାଜାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତି ଗୋପେନ୍ତି । କିମିୱ ? ଚକ୍କୱାକୋୱ ଦୁକ୍ଖିତଂ ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତଂ ସକଞାତିଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଚକ୍କୱାକୋ ପକ୍ଖୀ ଇୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୩.ତଥେୱ ତ୍ୱଂ ମହାୱୀରାତି ୱୀରୁତ୍ତମ, ୟଥା ସୋ ରାଜା ସେନାପଚ୍ଚାଦିଅଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋ ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଥକେତ୍ୱା ପଟିୱସତି, ତଥେୱ ତୁୱଂ ହତାମିତ୍ତୋ ନିହତପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ଖତ୍ତିୟୋ ଇୱ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସହ ଦେୱେହି ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ରାଜା ଦସପାରମିତାଧମ୍ମପରିପୂରଣେନ ରାଜଭୂତତ୍ତା ‘‘ଧମ୍ମରାଜା’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩୪.ତିତ୍ଥିୟେ ନୀହରିତ୍ୱାନାତି ଧମ୍ମରାଜଭାୱେନ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେ ସକଲତିତ୍ଥିୟେ ନୀହରିତ୍ୱା ନିସ୍ସେସେନ ହରିତ୍ୱା ନିବ୍ବିସେୱନଂ କତ୍ୱା ସସେନକଂ ଧାରଞ୍ଚାପି ସେନାୟ ସହ ୱସୱତ୍ତିମାରମ୍ପି ନୀହରିତ୍ୱା। ତମନ୍ଧକାରଂୱିଧମିତ୍ୱାତି ତମସଙ୍ଖାତଂ ମୋହନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା । ଧମ୍ମନଗରଂ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ, ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଗମ୍ଭୀରନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ୱା ନଗରଂ ଅମାପୟି ନିମ୍ମିନି ପତିଟ୍ଠାପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୫.ସୀଲଂ ପାକାରକଂ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠାପିତେ ଧମ୍ମନଗରେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ପାକାରଂ । ଞାଣଂ ତେ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଆସୟାନୁସୟଞାଣଅନାଗତଂସଞାଣଅତୀତଂସଞାଣାଦିକମେୱ ଞାଣଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧା ତେ ଏସିକା ୱୀରାତି, ଭନ୍ତେ, ଅସିଥିଲପରକ୍କମ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ପଭୁତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣକାରଣା ସଦ୍ଦହନସଦ୍ଧା ଉସ୍ସାପିତଅଲଙ୍କାରଅଲଙ୍କତଥମ୍ଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱାରପାଲୋ ଚ ସଂୱରୋତି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଛଦ୍ୱାରିକସଂୱରୋ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତି ଦ୍ୱାରପାଲୋ ଦ୍ୱାରରକ୍ଖକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୬.ସତିପଟ୍ଠାନମଟ୍ଟାଲନ୍ତି ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଅଟ୍ଟାଲମୁଣ୍ଡଚ୍ଛଦନଂ । ପଞ୍ଞା ତେ ଚଚ୍ଚରଂ ମୁନେତି, ଭନ୍ତେ, ମୁନେ ଞାଣୱନ୍ତ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ପାଟିହାରିୟାଦିଅନେକୱିଧା ପଞ୍ଞା ଚଚ୍ଚରଂ ମଗ୍ଗସମୋଧାନଂ ନଗରୱୀଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦ୍ଧିପାଦଞ୍ଚ ସିଙ୍ଘାଟନ୍ତି ତୁୟ୍ହଂ ଛନ୍ଦୱୀରିୟଚିତ୍ତୱୀମଂସସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ସିଙ୍ଘାଟଂ ଚତୁମଗ୍ଗସନ୍ତି । ଧମ୍ମୱୀଥି ସୁମାପିତନ୍ତି ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାୟ ୱୀଥିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ମାପିତଂ ସଜ୍ଜିତଂ, ତଂ ଧମ୍ମନଗରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୭.ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମଞ୍ଚାତି ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମନଗରେ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଅଭିଧମ୍ମଂ ୱିନୟଞ୍ଚ କେୱଲଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକଂ ନୱଙ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧମ୍ମସଭା ଧମ୍ମାଧିକରଣସାଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୮.ସୁଞ୍ଞତଂ ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ସୁଞ୍ଞତୱିହାରଞ୍ଚ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଅନିମିତ୍ତୱିହାରଞ୍ଚ । ୱିହାରଞ୍ଚପ୍ପଣିହିତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପଣିହିତୱିହାରଞ୍ଚ । ଆନେଞ୍ଜଞ୍ଚାତି ଅଚଲଂ ଅଫନ୍ଦିତଂ ଚତୁସାମଞ୍ଞଫଲସଙ୍ଖାତଂ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରଞ୍ଚ । ନିରୋଧୋ ଚାତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଏସା ଧମ୍ମକୁଟୀ ତୱାତି ଏସା ସବ୍ବନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସଙ୍ଖାତା ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମକୁଟି ୱସନଗେହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୩୯.ପଞ୍ଞାୟଅଗ୍ଗୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୱସେନ ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ । ଇତି ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଠପିତୋ ଥେରୋ ପଟିଭାନେ ଚ ପଞ୍ଞାୟ କତ୍ତବ୍ବେ କିଚ୍ଚେ, ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତପଟିଭାନେ ୱା କୋୱିଦୋ ଛେକୋ ନାମେନ ସାରିପୁତ୍ତୋତି ପାକଟୋ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମସେନାପତି ତୟା ଦେସିତସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟଧମ୍ମସମୂହସ୍ସ ଧାରଣତୋ ପତି ପଧାନୋ ହୁତ୍ୱା ସେନାକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୪୦.ଚୁତୂପପାତକୁସଲୋତି ଭନ୍ତେ ମୁନି, ଚୁତୂପପାତେ ଚୁତିୟା ଉପପତ୍ତିୟା ଚ କୁସଲୋ ଛେକୋ । ଇଦ୍ଧିୟା ପାରମିଂ ଗତୋତି ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତି, ବହୁଧାପି ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୮; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨) ୱୁତ୍ତାୟ ଇଦ୍ଧିପ୍ପଭେଦାୟ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ନାମେନ କୋଲିତୋ ନାମ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ପୋରୋହିଚ୍ଚୋ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ପୁରୋହିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪୧.ପୋରାଣକୱଂସଧରୋତି ଭନ୍ତେ ମୁନେ, ଞାଣୱନ୍ତଂ ପୋରାଣସ୍ସ ୱଂସସ୍ସ ଧାରକୋ, ପରମ୍ପରଜାନନକୋ ୱା ଉଗ୍ଗତେଜୋ ପାକଟତେଜୋ, ଦୁରାସଦୋ ଆସାଦେତୁଂ ଘଟ୍ଟେତୁଂ ଦୁକ୍ଖୋ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧୁତୱାଦିଗୁଣେନଗ୍ଗୋତି ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗାଦୀନି ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ୱଦତି ଓୱଦତୀତି ଧୁତୱାଦୀଗୁଣେନ ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣେନ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଅକ୍ଖଦସ୍ସୋ ୱୋହାରକରଣେ ପଧାନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୪୨.ବହୁସ୍ସୁତୋ ଧମ୍ମଧରୋତି ଭନ୍ତେ ମୁନେ, ବହୂନଂ ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନଂ ସୁତତ୍ତା ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘତୋ ଚ ଉଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବହୁସ୍ସୁତୋ ଅନେକେସଂ ଛସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟାନଂ ଆଗମଧମ୍ମାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଞ୍ଚ ପରମତ୍ଥଧମ୍ମାନଂ ଧାରଣତୋ ଧମ୍ମଧରୋ ଆନନ୍ଦୋ । ସବ୍ବପାଠୀ ଚ ସାସନେତି ବୁଦ୍ଧସାସନେ ସବ୍ବେସଂ ପାଠୀନଂ ପଠନ୍ତାନଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋତି ସବ୍ବପାଠୀ ନାମେନ ଆନନ୍ଦୋ ନାମ ଥେରୋ । ଧମ୍ମାରକ୍ଖୋ ତୱାତି ତୱ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ପିଟକତ୍ତୟଧମ୍ମଭଣ୍ଡସ୍ସ ଆରକ୍ଖୋ ରକ୍ଖକୋ ପାଲକୋ, ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୪୩.ଏତେସବ୍ବେ ଅତିକ୍କମ୍ମାତି ଭଗୱା ଭଗ୍ୟୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏତେ ସାରିପୁତ୍ତାଦୟୋ ମହାନୁଭାୱେପି ଥେରେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମମଂୟେୱ ପମେସି ପମାଣଂ ଅକାସି, ମନସି ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ମେ ପାଦାସୀତି ୱିନୟଞ୍ଞୂହି ପଣ୍ଡିତେହି ଦେସିତଂ ପକାସିତଂ ୱିନୟେ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦୋସୱିଚାରଣଂ ମେ ମୟ୍ହଂ ଭଗୱା ପାଦାସି ପକାରେନ ଅଦାସି, ମୟ୍ହମେୱ ଭାରଂ ଅକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪୪.ୟୋ କୋଚି ୱିନୟେ ପଞ୍ହନ୍ତି ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ବୁଦ୍ଧସାୱକୋ ୱିନୟନିସ୍ସିତଂ ପଞ୍ହଂ ମଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହେ ମେ ମୟ୍ହଂ ଚିନ୍ତନା ୱିମତି କଙ୍ଖା ନତ୍ଥି । ତଞ୍ହେୱତ୍ଥଂ ତଂ ଏୱ ପୁଚ୍ଛିତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅହଂ କଥେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪୫.ୟାୱତା ବୁଦ୍ଧଖେତ୍ତମ୍ହୀତି ୟାୱତା ୟତ୍ତକେ ଠାନେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଣାଖେତ୍ତେ ତଂ ମହାମୁନିଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଠପେତ୍ୱା ୱିନୟେ ୱିନୟପିଟକେ ୱିନୟୱିନିଚ୍ଛୟକରଣେ ୱା ମାଦିସୋ ମୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥି, ଅହମେୱ ଅଗ୍ଗୋ, ଭିୟ୍ୟୋ ମମାଧିକୋ କୁତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪୬.ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଗୋତମୋ ଭଗୱା ଏୱଂ ଗଜ୍ଜତି ସୀହନାଦଂ କରୋତି । କଥଂ ? ୱିନୟେ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗେ, ଖନ୍ଧକେସୁ ମହାୱଗ୍ଗଚୂଳୱଗ୍ଗେସୁ, ଚ-ସଦ୍ଦେନ ପରିୱାରେ, ଉପାଲିସ୍ସ ଉପାଲିନା ସମୋ ସଦିସୋ ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ଗଜ୍ଜତି ।

୫୪୭.ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକଂ ବୁଦ୍ଧଭଣିତଂ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ ନୱଙ୍ଗଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିସତ୍ଥୁସାସନଂ ସତ୍ଥୁନା ପକାସିତଂ ସବ୍ବଂ ୱିନୟୋଗଧଂ ତଂ ୱିନୟେ ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠଂ ୱିନୟମୂଲକଂ ଇଚ୍ଚେୱଂ ପସ୍ସିନୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ।

୫୪୮.ମମ କମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱାନାତି ଗୋତମୋ ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ସକ୍ୟୱଂସପ୍ପଧାନୋ, ମମ କମ୍ମଂ ମୟ୍ହଂ ପୁବ୍ବପତ୍ଥନାକମ୍ମଂ ଅତୀତଂସଞାଣେନ ସରିତ୍ୱାନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଗତୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୨୮) ମଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠାନେ ଠପେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୪୯.ସତସହସ୍ସୁପାଦାୟାତି ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟଂ ଇମଂ ଠାନଂ ଅପତ୍ଥୟିଂ ପତ୍ଥେସିଂ, ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋ ପଟିଲଦ୍ଧୋ ୱିନୟେ ପାରମିଂ ଗତୋ କୋଟିଂ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୦.ସକ୍ୟାନଂ ସକ୍ୟୱଂସରାଜୂନଂ ନନ୍ଦିଜନନୋ ସୋମନସ୍ସକାରକୋ ଅହଂ ପୁରେ ପୁବ୍ବେ କପ୍ପକୋ ଆସିଂ ଅହୋସିଂ, ତଂ ଜାତିଂ ତଂ କୁଲଂ ତଂ ୟୋନିଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ୱିସେସେନ ଜହିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହେସିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ ସାସନଧାରଣତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୧. ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନୋ ଦାସକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତନାପଦାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇତୋ ଦୁତିୟକେ କପ୍ପେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଇତୋ ଭଦ୍ଦକପ୍ପତୋ ହେଟ୍ଠା ଦୁତିୟେ କପ୍ପେ ନାମେନ ଅଞ୍ଜସୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ଏକୋ ରାଜା ଅନନ୍ତତେଜୋ ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତତେଜୋ ଅମିତୟସୋ ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତପରିୱାରୋ ମହଦ୍ଧନୋ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସଧନୱା ଭୂମିପାଲୋ ପଥୱୀପାଲକୋ ରକ୍ଖକୋ ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୫୨.ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋତି ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ରାଜିନୋ ପୁତ୍ତୋ ଅହଂ ଚନ୍ଦନୋ ନାମ ଖତ୍ତିୟୋ ଖତ୍ତିୟକୁମାରୋ ଅହୋସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋ ଅହଂ ଜାତିମଦେନ ଚ ୟସମଦେନ ଚ ଭୋଗମଦେନ ଚ ଉପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଥମ୍ଭିତୋ ଉନ୍ନତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୩.ନାଗସତସହସ୍ସାନୀତି ସତସହସ୍ସହତ୍ଥିନୋ ମାତଙ୍ଗା ମାତଙ୍ଗକୁଲେ ଜାତା ତିଧା ପଭିନ୍ନା ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣକୋସସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଠାନେହି ପଭିନ୍ନା ମଦଗଳିତା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ସବ୍ବେହି ହତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କତା ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ମଂ ପରିୱାରେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୫୪.ସବଲେହି ପରେତୋହନ୍ତି ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅହଂ ସବଲେହି ଅତ୍ତନୋ ସେନାବଲେହି ପରେତୋ ପରିୱାରିତୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତୁକାମକୋ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିରିକଂ ନାମ ନାଗଂ ହତ୍ଥିଂ ଆରୁୟ୍ହ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୫୫.ଚରଣେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋତି ସୀଲସଂୱରାଦିପନ୍ନରସଚରଣଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ପିହିତଚକ୍ଖାଦିଛଦ୍ୱାରୋ ସୁସଂୱୁତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ରକ୍ଖିତକାୟଚିତ୍ତୋ ଦେୱଲୋ ନାମ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ମମ ମୟ୍ହଂ ପୁରତୋ ସମ୍ମୁଖେ ଆଗଚ୍ଛି ପାପୁଣୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୬.ପେସେତ୍ୱାସିରିକଂ ନାଗନ୍ତି ତଂ ଆଗତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ସିରିକଂ ନାମ ନାଗଂ ଅଭିମୁଖଂ ପେସେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଂ ଆସାଦୟିଂ ଘଟ୍ଟେସିଂ ପଦୁସ୍ସେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ସଞ୍ଜାତକୋପୋ ସୋତି ତତୋ ତସ୍ମା ମୟା ଅତୀୱ ପୀଳେତ୍ୱା ପେସିତତ୍ତା ସୋ ହତ୍ଥିନାଗୋ ମୟି ସଞ୍ଜାତକୋପୋ ପଦଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଦଂ ନୁଦ୍ଧରତେ ନ ଉଦ୍ଧରତି, ନିଚ୍ଚଲୋୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୭.ନାଗଂ ଦୁଟ୍ଠମନଂ ଦିସ୍ୱାତି ଦୁଟ୍ଠମନଂ କୁଦ୍ଧଚିତ୍ତଂ ନାଦଂ ଦିସ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କୋପଂ ଅକାସିଂ ଦୋସଂ ଉପ୍ପାଦେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହେସୟିତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଦେୱଲଂ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ୱିହେସୟିତ୍ୱା ୱିହେଠେତ୍ୱା ଅହଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅଗମାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୫୮.ସାତଂ ତତ୍ଥ ନ ୱିନ୍ଦାମୀତି ତସ୍ମିଂ ଆସାଦନେ ସାତଂ ନ ୱିନ୍ଦାମି । ଆସାଦନନିମିତ୍ତଂ ମଧୁରଂ ସୁଖଂ ନ ଲଭାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସିରୋ ପଜ୍ଜଲିତୋ ୟଥାତି ସିରୋ ମମ ସୀସଂ ପଜ୍ଜଲିତୋ ୟଥା ପଜ୍ଜଲମାନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଳାହେନ ଡୟ୍ହାମୀତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କୋପସ୍ସ କତତ୍ତା ପଚ୍ଛାନୁତାପପରିଳାହେନ ଡୟ୍ହାମି ଉଣ୍ହଚିତ୍ତୋ ହୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୫୯.ସସାଗରନ୍ତାତି ତେନେୱ ପାପକମ୍ମବଲେନ ସସାଗରନ୍ତା ସାଗରପରିୟୋସାନା ସକଲମହାପଥୱୀ ମେ ମୟ୍ହଂ ଆଦିତ୍ତା ୱିୟ ଜଲିତା ୱିୟ ହୋତି ଖାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପିତୁ ସନ୍ତିକୁପାଗମ୍ମାତି ଏୱଂ ଭୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ପିତୁ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପାଗମ୍ମ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଇଦଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱିଂ କଥେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬୦.ଆସୀୱିସଂୱକୁପିତନ୍ତି ଆସୀୱିସଂ ସବ୍ବଂ କୁପିତଂ କୁଦ୍ଧଂ ଇୱ ଜଲମାନଂ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଇୱ ମତ୍ତଂ ତିଧା ପଭିନ୍ନଂ ଦନ୍ତିଂ ଦନ୍ତୱନ୍ତଂ କୁଞ୍ଜରଂ ଉତ୍ତମଂ ହତ୍ଥିଂ ଇୱ ଚ ଆଗତଂ ୟଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସୟମ୍ଭୁଂ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ଅହଂ ଆସାଦୟିଂ ଘଟ୍ଟେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୬୧.ଆସାଦିତୋ ମୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ମୟା ଆସାଦିତୋ ଘଟ୍ଟିତୋ ଘୋରୋ ଅଞ୍ଞେହି ଘଟ୍ଟେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଘୋରୋ, ଉଗ୍ଗତପୋ ପାକଟତପୋ ଜିନୋ ପଞ୍ଚ ମାରେ ଜିତୱା ଏୱଂଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ମୟା ଘଟ୍ଟିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରା ସବ୍ବେ ୱିନସ୍ସାମାତି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କତଅନାଦରେନ ସବ୍ବେ ମୟଂ ୱିନସ୍ସାମ ୱିୱିଧେନାକାରେନ ନସ୍ସାମ, ଭସ୍ମା ୱିୟ ଭୱାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖମାପେସ୍ସାମ ତଂ ମୁନିନ୍ତି ତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ମୁନିଂ ୟାୱ ନ ୱିନସ୍ସାମ, ତାୱ ଖମାପେସ୍ସାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୬୨.ନୋ ଚେ ତଂ ନିଜ୍ଝାପେସ୍ସାମାତି ଅତ୍ତଦନ୍ତଂ ଦମିତଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ନୋ ଚେ ନିଜ୍ଝାପେସ୍ସାମ ଖମାପେସ୍ସାମ । ଓରେନ ସତ୍ତଦିୱସା ସତ୍ତଦିୱସତୋ ଓରଭାଗେ ସତ୍ତଦିୱସେ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ ରଟ୍ଠଂ ମେ ସବ୍ବଂ ୱିଧମିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି ।

୫୬୩.ସୁମେଖଲୋ କୋସିୟୋ ଚାତି ଏତେ ସୁମେଖଲାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ରାଜାନୋ ଇସୟୋ ଆସାଦୟିତ୍ୱା ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅନାଦରଂ କତ୍ୱା ସରଟ୍ଠକା ସହ ରଟ୍ଠଜନପଦୱାସୀହି ଦୁଗ୍ଗତା ୱିନାସଂ ଗତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬୪.ୟଦାକୁପ୍ପନ୍ତି ଇସୟୋତି ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସଞ୍ଞତା କାୟସଞ୍ଞମାଦୀହି ସଞ୍ଞତା ସନ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଉତ୍ତମଚାରିନୋ ସେଟ୍ଠଚାରିନୋ ଇସୟୋ କୁପ୍ପନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସା ଭୱନ୍ତି, ତଦା ସସାଗରଂ ସପବ୍ବତଂ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ୱିନାସେନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୬୫.ତିୟୋଜନସହସ୍ସମ୍ହୀତି ତେସଂ ଇସୀନଂ ଆନୁଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତେ ଖମାପେତୁଂ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅପରାଧଂ ଦେସନତ୍ଥାୟ ପକାସନତ୍ଥାୟ ତିୟୋଜନସହସ୍ସପ୍ପମାଣେ ପଦେସେ ପୁରିସେ ସନ୍ନିପାତୟିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୟମ୍ଭୁଂ ଉପସଙ୍କମିନ୍ତି ସୟମ୍ଭୁଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମିଂ ସମୀପଂ ଅଗମାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬୬.ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥାତି ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ରାସିଭୂତା ସବ୍ବେ ଜନା ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥା ଉଦକେନ ତିନ୍ତୱତ୍ଥଉତ୍ତରାସଙ୍ଗା ଅଲ୍ଲସିରା ତିନ୍ତକେସା ପଞ୍ଜଲୀକତା ମୁଦ୍ଧନି କତଅଞ୍ଜଲିପୁଟା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚେକମୁନିନୋ ପାଦେ ପାଦସମୀପେ ନିପତିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦଂ ୱଚନମବ୍ରୱୁନ୍ତି ‘‘ଖମସ୍ସୁ ତ୍ୱଂ, ମହାୱୀରା’’ତିଆଦିକଂ ୱଚନଂ ଅବ୍ରୱୁଂ କଥେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬୭.ମହାୱୀର ୱୀରୁତ୍ତମ ଭନ୍ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ, ମୟା ତୁମ୍ହେସୁ ଅଞ୍ଞାଣେନ କତଂ ଅପରାଧଂ ଖମସ୍ସୁ ତ୍ୱଂ ୱିନୋଦେହି, ମା ମନସି କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଜନୋ ଜନସମୂହୋ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭି ୱିସେସେନ ୟାଚତି । ପରିଳାହଂ ଦୋସମୋହେହି କତଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖପରିଳାହଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱିନୋଦେହି ତନୁଂ କରୋହି, ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ରଟ୍ଠଂ ସକଲରଟ୍ଠଜନପଦୱାସିନୋ ମା ୱିନାସୟ ମା ୱିନାସେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬୮.ସଦେୱମାନୁସା ସବ୍ବେତି ସବ୍ବେ ମାନୁସା ସଦେୱା ସଦାନୱା ପହାରାଦାଦୀହି ଅସୁରେହି ସହ ସରକ୍ଖସା ଅୟୋମୟେନ କୂଟେନ ମହାମୁଗ୍ଗରେନ ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ମେ ସିରଂ ମୟ୍ହଂ ମତ୍ଥକଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ ପଦାଲେୟ୍ୟୁଂ ।

୫୬୯. ତତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଖମିତଭାୱଞ୍ଚ କୋପାଭାୱଞ୍ଚ ପକାସେନ୍ତୋ ଦକେ ଅଗ୍ଗି ନ ସଣ୍ଠାତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦକେ ଅଗ୍ଗି ନ ସଣ୍ଠାତି ନ ପତିଟ୍ଠାତି, ୟଥା ବୀଜଂ ସେଲେ ସିଲାମୟେ ପବ୍ବତେ ନ ୱିରୁହତି, ୟଥା ଅଗଦେ ଓସଧେ କିମି ପାଣକୋ ନ ସଣ୍ଠାତି । ତଥା କୋପୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପୋ ଦୁମ୍ମନତା ବୁଦ୍ଧେ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ନ ଜାୟତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୦. ପୁନପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଥା ଚ ଭୂମୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଚ ଭୂମି ପଥୱୀ ଅଚଲା ନିଚ୍ଚଲା, ତଥା ବୁଦ୍ଧୋ ଅଚଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ସାଗରୋ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ପମେତୁଂ ପମାଣଂ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ, ତଥା ବୁଦ୍ଧୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଆକାସୋ ଅଫୁଟ୍ଠାକାସୋ ଅନନ୍ତକୋ ପରିୟୋସାନରହିତୋ, ଏୱଂ ତଥା ବୁଦ୍ଧୋ ଅକ୍ଖୋଭିୟୋ ଖୋଭେତୁଂ ଆଲୋଳେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୧. ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଖମନୱଚନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଦାଖନ୍ତା ମହାୱୀରାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମହାୱୀରା ଉତ୍ତମୱୀରିୟୱନ୍ତା ବୁଦ୍ଧା ତପସ୍ସିନୋ ପାପାନଂ ତପନତୋ ‘‘ତପୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା ଖନ୍ତା ଚ ଖନ୍ତିୟା ଚ ସମ୍ପନ୍ନା ଖମିତା ଚ ପରେସଂ ଅପରାଧଂ ଖମିତା ସହିତା ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ଭୱନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଖନ୍ତାନଂ ଖମିତାନଞ୍ଚାତି ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଖନ୍ତାନଂ ଖନ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତାନଂ ଖମିତାନଂ ପରାପରାଧଖମିତାନଂ ସହିତାନଞ୍ଚ ଗମନଂ ଛନ୍ଦାଦୀହି ଅଗତିଗମନଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୨. ଇତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ୱତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପରିଳାହଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଦାହଂ ୱିନୋଦୟଂ ୱିନୋଦୟନ୍ତୋ ମହାଜନସ୍ସ ପୁରତୋ ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ସରାଜକସ୍ସ ମହତୋ ଜନକାୟସ୍ସ ସମ୍ମୁଖତୋ ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ନଭଂ ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମି ଉଗ୍ଗଞ୍ଛୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୩.ତେନ କମ୍ମେନହଂ ଧୀରାତି ଧୀର ଧିତିସମ୍ପନ୍ନ ଅହଂ ତେନ କମ୍ମେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କତେନ ଅନାଦରକମ୍ମେନ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭୱେ ହୀନତ୍ତଂ ଲାମକଭାୱଂ ରାଜୂନଂ କପ୍ପକକମ୍ମକରଣଜାତିଂ ଅଜ୍ଝୁପାଗତୋ ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମତିକ୍କମ୍ମ ତଂ ଜାତିନ୍ତି ତଂ ପରାୟତ୍ତଜାତିଂ ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ପାୱିସିଂ ଅଭୟଂ ପୁରନ୍ତି ଭୟରହିତଂ ନିବ୍ବାନପୁରଂ ନିବ୍ବାନମହାନଗରଂ ପାୱିସିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଆସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୪.ତଦାପି ମଂ ମହାୱୀରାତି ୱୀରୁତ୍ତମ ତଦାପି ତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆସାଦନସମୟେ ଅପି ସୟମ୍ଭୂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପରିଳାହଂ ଆସାଦନହେତୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାୟଚିତ୍ତଦରଥଂ ୱିନୋଦେସି ଦୂରୀଅକାସି । ଡୟ୍ହମାନଂ ତତୋ ଏୱ ପଚ୍ଛାନୁତାପେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଡୟ୍ହମାନଂ ସନ୍ତପନ୍ତଂ ମଂ ସୁସଣ୍ଠିତଂ ଦୋସଂ ଦୋସତୋ ଦସ୍ସନେ ସୁଟ୍ଠୁ ସଣ୍ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ଖମାପୟି ତଂ ଅପରାଧଂ ଅଧିୱାସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୭୫.ଅଜ୍ଜାପି ମଂ ମହାୱୀରାତି ୱୀରୁତ୍ତମ, ଅଜ୍ଜାପି ତୁୟ୍ହଂ ସମାଗମକାଲେ ଅପି, ତିହଗ୍ଗୀଭି ରାଗଗ୍ଗିଦୋସଗ୍ଗିମୋହଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ୱା ନିରୟଗ୍ଗିପେତଗ୍ଗିସଂସାରଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ୱା ତୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହମାନଂ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୱନ୍ତଂ ମଂ ଭଗୱା ସୀତିଭାୱଂ ଦୋମନସ୍ସୱିନାସେନ ସନ୍ତକାୟଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ସୀତିଭାୱଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ଅପାପୟି ସମ୍ପାପେସି । ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ତେ ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ ନିବ୍ବାପେସି ୱୂପସମେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୭୬. ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ହୀନାପଦାନଂ ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେପି ତସ୍ସ ସୱନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘ୟେସଂ ସୋତାୱଧାନତ୍ଥୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେସଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସୋତାୱଧାନଂ ସୋତସ୍ସ ଅୱଧାନଂ ଠପନଂ ଅତ୍ଥି ୱିଜ୍ଜତି, ତେ ତୁମ୍ହେ ଭାସତୋ ସାସନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱଚନଂ ସୁଣାଥ ମନସି କରୋଥ । ଅତ୍ଥଂ ତୁମ୍ହଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ୟଥା ୟେନ ପକାରେନ ମମ ମୟା ଦିଟ୍ଠଂ ପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଥା ତେନ ପକାରେନ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ପରମତ୍ଥଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୭୭. ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସୟମ୍ଭୁଂ ତଂ ୱିମାନେତ୍ୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୟମ୍ଭୁଂ ସୟମେୱ ଭୂତଂ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତଂ ସନ୍ତଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ୱିମାନେତ୍ୱା ଅନାଦରଂ କତ୍ୱା ତେନ କମ୍ମେନ କତେନାକୁସଲେନ ଅଜ୍ଜ ଇମସ୍ମିଂ ୱତ୍ତମାନକାଲେ ଅହଂ ନୀଚୟୋନିୟଂ ପରାୟତ୍ତଜାତିୟଂ କପ୍ପକଜାତିୟଂ ଜାତୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅମ୍ହି ଭୱାମି ।

୫୭୮.ମା ୱୋ ଖଣଂ ୱିରାଧେଥାତି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ୱୋ ତୁମ୍ହେ ମା ୱିରାଧେଥ ଗଳିତଂ ମା କରୋଥ, ହି ସଚ୍ଚଂ ଖଣାତୀତା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣଂ ଅତୀତା ଅତିକ୍କନ୍ତା ସତ୍ତା ସୋଚରେ ସୋଚନ୍ତି, ‘‘ମୟଂ ଅଲକ୍ଖିକା ଦୁମ୍ମେଧା ଭୱାମା’’ତି ଏୱଂ ସୋଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦତ୍ଥେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେ ୱୁଡ୍ଢିୟଂ ୱାୟମେୟ୍ୟାଥ ୱୀରିୟଂ କରୋଥ । ୱୋ ତୁମ୍ହେହି ଖଣୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦକ୍ଖଣୋ ସମୟୋ ପଟିପାଦିତୋ ନିପ୍ଫାଦିତୋ ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭୯. ତତୋ ପରଂ ସଂସାରଗତାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଉପମାଉପମେୟ୍ୟୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚାନଞ୍ଚ ୱମନନ୍ତିଆଦିମାହ । ଏକଚ୍ଚାନଂ କେସଞ୍ଚି ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱମନଂ ଉଦ୍ଧଂ ଉଗ୍ଗିରଣଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱିରେଚନଂ ଅଧୋପଗ୍ଘରଣଂ ଏକେ ଏକଚ୍ଚାନଂ ହଲାହଲଂ ୱିସଂ ମୁଚ୍ଛାକରଣୱିସଂ, ଏକଚ୍ଚାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଓସଧଂ ରକ୍ଖନୁପାୟଂ ଭଗୱା ଏୱଂ ପଟିପାଟିୟା ଅକ୍ଖାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୮୦.ୱମନଂ ପଟିପନ୍ନାନନ୍ତି ପଟିପନ୍ନାନଂ ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ୱମନଂ ସଂସାରଛଡ୍ଡନଂ ସଂସାରମୋଚନଂ ଭଗୱା ଅକ୍ଖାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଫଲଟ୍ଠାନଂ ଫଲେ ଠିତାନଂ ୱିରେଚନଂ ସଂସାରପଗ୍ଘରଣଂ ଅକ୍ଖାସି । ଫଲଲାଭୀନଂ ଫଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ଠିତାନଂ ନିବ୍ବାନଓସଧଂ ଅକ୍ଖାସି । ଗୱେସୀନଂ ମନୁସ୍ସଦେୱନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଗୱେସୀନଂ ପରିୟେସନ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞଖେତ୍ତଭୂତଂ ସଙ୍ଘଂ ଅକ୍ଖାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୮୧.ସାସନେନ ୱିରୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ସାସନସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖାନଂ ହଲାହଲଂ କୁତୂହଲଂ ପାପଂ ଅକୁସଲଂ ଅକ୍ଖାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟଥା ଆସୀୱିସୋତି ଅସ୍ସଦ୍ଧାନଂ କତପାପାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଂସାରେ ଦୁକ୍ଖାୱହନତୋ ଆସୀୱିସସଦିସଂ ୟଥା ଆସୀୱିସୋ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନ ଭସ୍ମକରଣତୋ ଦିଟ୍ଠୱିସୋ ସପ୍ପୋ ଅତ୍ତନା ଦଟ୍ଠଂ ନରଂ ଝାପେତି ଡୟ୍ହତି ଦୁକ୍ଖାପେତି । ତଂ ନରଂ ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ କତପାପଂ ନରଂ ହଲାହଲୱିସଂ ଏୱଂ ଝାପେତି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଡୟ୍ହତି ସୋସେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୮୨.ସକିଂପୀତଂ ହଲାହଲନ୍ତି ୱିସଂ ହଲାହଲଂ ପୀତଂ ସକିଂ ଏକୱାରଂ ଜୀୱିତଂ ଉପରୁନ୍ଧତି ନାସେତି । ସାସନେନ ସାସନମ୍ହି ୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅପରାଧଂ କତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ କପ୍ପକୋଟିମ୍ହି କୋଟିସଙ୍ଖ୍ୟେ କପ୍ପେପି ଡୟ୍ହତି ନିଜ୍ଝାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୩. ଏୱଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଫଲୱିପାକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଖନ୍ତିୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ ୱମନାଦୀନି ଅକ୍ଖାସି, ସୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଖନ୍ତିୟା ଖମନେନ ଚ ଅୱିହିଂସାୟ ସତ୍ତାନଂ ଅୱିହିଂସନେନ ଚ ମେତ୍ତଚିତ୍ତୱତାୟ ଚ ମେତ୍ତଚିତ୍ତୱନ୍ତଭାୱେନ ଚ ସଦେୱକଂ ସହ ଦେୱେହି ୱତ୍ତମାନଂ ଲୋକଂ ତାରେତି ଅତିକ୍କମାପେତି ନିବ୍ବାପେତି, ତସ୍ମା କାରଣା ବୁଦ୍ଧା ୱୋ ତୁମ୍ହେହି ଅୱିରାଧିୟା ୱିରୁଜ୍ଝିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା, ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୪. ଲାଭେ ଚ ଅଲାଭେ ଚ ନ ସଜ୍ଜନ୍ତି ନ ଭଜନ୍ତି ନ ଲଗ୍ଗନ୍ତି । ସମ୍ମାନନେ ଆଦରକରଣେ ଚ ୱିମାନନେ ଅନାଦରକରଣେ ଚ ଅଚଲା ପଥୱୀସଦିସା ବୁଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି, ତସ୍ମା କାରଣା ତେ ବୁଦ୍ଧା ତୁମ୍ହେହି ନ ୱିରୋଧିୟା ନ ୱିରୋଧେତବ୍ବା ୱିରୁଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୫. ବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦେୱଦତ୍ତେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱଧକାୱଧକେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତେସୁ ସମକୋ ସମମାନସୋ ମୁନି ବୁଦ୍ଧମୁନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୬.ଏତେସଂ ପଟିଘୋ ନତ୍ଥୀତି ଏତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପଟିଘୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ ଦୋସଚିତ୍ତତଂ ନତ୍ଥି ନ ସଂୱିଜ୍ଜତି । ରାଗୋମେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇମେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ରାଗୋପି ରଜ୍ଜନଂ ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା କାରଣା, ୱଧକସ୍ସ ଚ ଓରସସ୍ସ ଚାତି ସବ୍ବେସଂ ସମକୋ ସମଚିତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୮୭. ପୁନପି ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପନ୍ଥେ ଦିସ୍ୱାନ କାସାୱନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମୀଳ୍ହମକ୍ଖିତଂ ଗୂଥସମ୍ମିସ୍ସଂ କାସାୱଂ କସାୱେନ ରଜିତଂ ଚୀୱରଂ ଇସିଦ୍ଧଜଂ ଅରିୟାନଂ ଧଜଂ ପରିକ୍ଖାରଂ, ପନ୍ଥେ ମଗ୍ଗେ ଛଡ୍ଡିତଂ ଦିସ୍ୱାନ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା ଦସଙ୍ଗୁଲିସମୋଧାନଂ ଅଞ୍ଜଲିପୁଟଂ ସିରସି କତ୍ୱା ସିରସା ସିରେନ ୱନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଇସିଦ୍ଧଜଂ ଅରହତ୍ତଦ୍ଧଜଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକଦୀପକଂ ଚୀୱରଂ ନମସ୍ସିତବ୍ବଂ ମାନେତବ୍ବଂ ପୂଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୮.ଅବ୍ଭତୀତାତି ଅଭି ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା ନିବ୍ବୁତା । ୟେ ଚ ବୁଦ୍ଧା ୱତ୍ତମାନା ଇଦାନି ଜାତା ଚ ୟେ ବୁଦ୍ଧା ଅନାଗତା ଅଜାତା ଅଭୂତା ଅନିବ୍ବତ୍ତା ଅପାତୁଭୂତା ଚ ୟେ ବୁଦ୍ଧା । ଧଜେନାନେନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଅନେନ ଇସିଦ୍ଧଜେନ ଚୀୱରେନ ଏତେ ବୁଦ୍ଧା ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱିସୁଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି ସୋଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ତେନ କାରଣେନ ଏତେ ବୁଦ୍ଧା ନମସ୍ସିୟା ନମସ୍ସିତବ୍ବା ୱନ୍ଦିତବ୍ବାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏତଂ ନମସ୍ସିୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଏତଂ ଇସିଦ୍ଧଜଂ ନମସ୍ସିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮୯. ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁକପ୍ପନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତ୍ଥୁକପ୍ପଂ ବୁଦ୍ଧସଦିସଂ ସୁୱିନୟଂ ସୁନ୍ଦରୱିନୟଂ ସୁନ୍ଦରାକାରେନ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟଦମନଂ ହଦୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଅହଂ ଧାରେମି ସୱନଧାରଣାଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟଂ ୱିନୟପିଟକଂ ନମସ୍ସମାନୋ ୱନ୍ଦମାନୋ ୱିନୟେ ଆଦରଂ କୁରୁମାନୋ ୱିହରିସ୍ସାମି ସବ୍ବଦା ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ୱାସଂ କପ୍ପେମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୦.ୱିନୟୋ ଆସୟୋ ମୟ୍ହନ୍ତି ୱିନୟପିଟକଂ ମୟ୍ହଂ ଓକାସଭୂତଂ ସୱନଧାରଣମନସିକରଣଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାପୱତ୍ତନୱସେନ ଓକାସଭୂତଂ ଗେହଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିନୟୋ ଠାନଚଙ୍କମନ୍ତି ୱିନୟୋ ମୟ୍ହଂ ସୱନାଦିକିଚ୍ଚକରଣେନ ଠିତଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଚଙ୍କମନଟ୍ଠାନଞ୍ଚ । କପ୍ପେମି ୱିନୟେ ୱାସନ୍ତି ୱିନୟପିଟକେ ୱିନୟତନ୍ତିୟା ସୱନଧାରଣପୱତ୍ତନୱସେନ ୱାସଂ ସୟନଂ କପ୍ପେମି କରୋମି । ୱିନୟୋ ମମ ଗୋଚରୋତି ୱିନୟପିଟକଂ ମୟ୍ହଂ ଗୋଚରୋ ଆହାରୋ ଭୋଜନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଧାରଣମନସିକରଣୱସେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୧.ୱିନୟେ ପାରମିପ୍ପତ୍ତୋତି ସକଲେ ୱିନୟପିଟକେ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ପତ୍ତୋ । ସମଥେ ଚାପି କୋୱିଦୋତି ପାରାଜିକାଦିସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସମଥେ ୱୂପସମେ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନେ ଚ କୋୱିଦୋ ଛେକୋ, ଅଧିକରଣସମଥେ ୱା –

‘‘ୱିୱାଦଂ ଅନୁୱାଦଞ୍ଚ, ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ ତଥା ।

କିଚ୍ଚାଧିକରଣଞ୍ଚେୱ, ଚତୁରାଧିକରଣା ମତା’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତାଧିକରଣେସୁ ଚ –

‘‘ସମ୍ମୁଖା ସତିୱିନୟୋ, ଅମୂଳ୍ହପଟିଞ୍ଞାକରଣଂ ।

ୟେଭୁୟ୍ୟ ତସ୍ସପାପିୟ୍ୟ, ତିଣୱତ୍ଥାରକୋ ତଥା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚ ସତ୍ତସୁ ଅଧିକରଣସମଥେସୁ ଅତିକୋୱିଦୋ ଛେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାଲି ତଂ ମହାୱୀରାତି ଭନ୍ତେ ମହାୱୀର, ଚତୂସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁ କପ୍ପସତସହସ୍ସେସୁ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମାୟ ୱୀରିୟୱନ୍ତ ସତ୍ଥୁନୋ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁସାସକସ୍ସ ତଂ ତୱ ପାଦେ ପାଦୟୁଗେ ଉପାଲି ଭିକ୍ଖୁ ୱନ୍ଦତି ପଣାମଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୨. ସୋ ଅହଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସମାନୋ ପଣାମଂ କୁରୁମାନୋ ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ତେନ ଭଗୱତା ଦେସିତସ୍ସ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ସୁଧମ୍ମତଂ ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ନମସ୍ସମାନୋ ଗାମତୋ ଗାମଂ ପୁରତୋ ପୁନଂ ନଗରତୋ ନଗରଂ ୱିଚରିସ୍ସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୯୩.କିଲେସାଝାପିତା ମୟ୍ହନ୍ତି ମୟା ପଟିୱିଦ୍ଧଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଗତା ସବ୍ବେ ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସସଙ୍ଖା କିଲେସା ଝାପିତା ସୋସିତା ୱିସୋସିତା ୱିଦ୍ଧଂସିତା । ଭୱା ସବ୍ବେ ସମୂହତାତି କାମଭୱାଦୟୋ ସବ୍ବେ ନୱ ଭୱା ମୟା ସମୂହତା ସଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଊହତା ଖେପିତା ୱିଦ୍ଧଂସିତା । ସବ୍ବାସୱା ପରିକ୍ଖୀଣାତି କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଦିଟ୍ଠାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋତି ସବ୍ବେ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ପରିସମନ୍ତତୋ ଖୟଂ ପାପିତା । ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେ ପୁନବ୍ଭୱୋ ପୁନୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଭୱୋ ଭୱନଂ ଜାତି ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୪. ଉତ୍ତରି ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ସ୍ୱାଗତନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ ଉତ୍ତମବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସମୀପେ ଏକନଗରେ ୱା ମମ ଆଗମନଂ ସ୍ୱାଗତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଗମନଂ ସୁନ୍ଦରାଗମନଂ ୱତ ଏକନ୍ତେନ ଆସି ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜାତି ପୁବ୍ବେନିୱାସଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଆସୱକ୍ଖୟୱିଜ୍ଜା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତା, ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତାତି ଅତ୍ଥୋ । କତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧେନ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଅନୁସିଟ୍ଠି ସାସନଂ କତଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିଂ ପୂରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣାଧିଗମେନ ସମ୍ପାଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୫.ପଟିସମ୍ଭିଦା ଚତସ୍ସୋତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ପଞ୍ଞାୟୋ ସଚ୍ଛିକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତା । ୱିମୋକ୍ଖାପି ଚ ଅଟ୍ଠିମେତି ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଞାଣାନି ଚତ୍ତାରି ଫଲଞାଣାନୀତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା ସଂସାରତୋ ମୁଚ୍ଚନୂପାୟା ସଚ୍ଛିକତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଛଳଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତାତି –

‘‘ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ, ଚେତୋପରିୟଞାଣକଂ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣଞ୍ଚ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖାସୱକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି ॥ –

ଇମା ଛ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତା । ଇମେସଂ ଞାଣାନଂ ସଚ୍ଛିକରଣେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇତ୍ଥନ୍ତି ଇମିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ସୁଦନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ଆୟସ୍ମା ଉପାଲି ଥେରୋତି ଥିରସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ସାୱକୋ ଇମା ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଦୀପିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସିତ୍ଥ କଥୟିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପାଲିତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୭. ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟଂ କିର ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ଗହପତିମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ପଠମଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମରତ୍ତଞ୍ଞୂନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱାରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟତଂ ଦିସ୍ୱା ଭାୱିନିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ବ୍ୟାକାସି । ସୋ ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ ସତ୍ଥରି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚେତିୟେ ପତିଟ୍ଠାପିୟମାନେ ଅନ୍ତୋଚେତିୟେ ରତନଘରଂ କାରାପେସି, ଚେତିୟଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ସହସ୍ସରତନଗ୍ଘିକାନି ଚ କାରେସି ।

ସୋ ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ମହାକାଲୋ ନାମ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକରୀସମତ୍ତେ ଖେତ୍ତେ ସାଲିଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଗହିତସାଲିତଣ୍ଡୁଲେହି ଅସମ୍ଭିନ୍ନଖୀରପାୟାସଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମଧୁସପ୍ପିସକ୍କରାଦୟୋ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦାସି । ସାଲିଗବ୍ଭଂ ଫାଲେତ୍ୱା ଗହିତଗହିତଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ପୂରତି । ପୁଥୁକକାଲେ ପୁଥୁକଗ୍ଗଂ ନାମ ଅଦାସି । ଲାୟନେ ଲାୟନଗ୍ଗଂ, ୱେଣିକରଣେ ୱେଣଗ୍ଗଂ, କଲାପାଦିକରଣେ କଲାପଗ୍ଗଂ, ଖଲଗ୍ଗଂ, ଭଣ୍ଡଗ୍ଗଂ, ମିନଗ୍ଗଂ କୋଟ୍ଠଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ଏକସସ୍ସେ ନୱ ୱାରେ ଅଗ୍ଗଦାନଂ ଅଦାସି, ତମ୍ପି ସସ୍ସଂ ଅତିରେକତରଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ଅହୋସି ।

ଏୱଂ ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରନ୍ତୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଦୋଣୱତ୍ଥୁନାମକେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ସ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ଗୋତ୍ତତୋ ଆଗତଂ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ତୟୋ ୱେଦେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣମନ୍ତେସୁ ଚ ପାରଂ ଅଗମାସି । ତେନ ସମୟେନ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ତୁସିତପୁରତୋ ଚୱିତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁପୁରେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ସ ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଉପନୀତେସୁ ୟେ ଅଟ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ମହାତଲଂ ଉପନୀତା । ସୋ ତେସୁ ସବ୍ବନୱକୋ ହୁତ୍ୱା ମହାପୁରିସସ୍ସ ଲକ୍ଖଣନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏକଂସେନ ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ଅଭିନିକ୍ଖମନଂ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିଚରତି ।

ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଖୋ ମହତା ପରିୱାରେନ ୱଡ୍ଢମାନୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ଞାଣପରିପାକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକୂନତିଂସତିମେ ୱସ୍ସେ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଉରୁୱେଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଧାନଂ ପଦହି । ତଦା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ମାଣୱୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପୁତ୍ତେହି ୱପ୍ପମାଣୱାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତପଞ୍ଚମୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ତଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଓଳାରିକାହାରପରିଭୋଗେନ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ଇସିପତନଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ଖୋ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଓଳାରିକାହାରପରିଭୋଗେନ ଲଦ୍ଧକାୟବଲୋ ୱେସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେୟେୱ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଞାଣପରିପାକଂ ଞତ୍ୱା ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମାୟଂ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଂ (ମହାୱ॰ ୧୩ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧) କଥେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରୋ ଅଟ୍ଠାରସହି ବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅଥ ପଞ୍ଚମିୟଂ ପକ୍ଖସ୍ସ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ (ମହାୱ॰ ୨୦ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯) ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି ।

୫୯୬. ଏୱଂ ସୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ‘‘କିଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀ’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ଉଦାନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଲୋକଜେଟ୍ଠଂ ୱିନାୟକନ୍ତି ସକଲସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଜେଟ୍ଠଂ ପଧାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସେନ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ସଂସାରସାଗରସ୍ସ ପରତୀରଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଂ ନେତି ସମ୍ପାପେତୀତି ୱିନାୟକୋ, ତଂ ୱିନାୟକଂ । ବୁଦ୍ଧଭୂମିମନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭୂମି ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଭୂମି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧଭୂମିମନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତଂ ବୁଦ୍ଧଭୂମିମନୁପ୍ପତ୍ତଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମଂ ଅଦ୍ଦସଂ ଅହନ୍ତି ପଠମଂ ୱେସାଖପୁଣ୍ଣମିୟା ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅହଂ ଅଦ୍ଦକ୍ଖିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୭.ୟାୱତା ବୋଧିୟା ମୂଲେତି ୟତ୍ତକା ବୋଧିରୁକ୍ଖସମୀପେ ୟକ୍ଖା ସମାଗତା ରାସିଭୂତା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଞ୍ଜଲୀକତା ଦସଙ୍ଗୁଲିସମୋଧାନଂ ଅଞ୍ଜଲିପୁଟଂ ସିରସି ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତି ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୯୮.ସବ୍ବେ ଦେୱା ତୁଟ୍ଠମନାତି ବୁଦ୍ଧଭୂତଟ୍ଠାନଂ ଆଗତା ତେ ସବ୍ବେ ଦେୱା ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା ଆକାସେ ସଞ୍ଚରନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅନ୍ଧକାରତମୋନୁଦୋତି ଅତିୱିୟ ଅନ୍ଧକାରଂ ମୋହଂ ନୁଦୋ ଖେପନୋ ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୯୯.ତେସଂ ହାସପରେତାନନ୍ତି ହାସେହି ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ତେସଂ ଦେୱାନଂ ମହାନାଦୋ ମହାଘୋସୋ ଅୱତ୍ତଥ ପୱତ୍ତତି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନେ କିଲେସେ ସଂକିଲେସେ ଧମ୍ମେ ଝାପୟିସ୍ସାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୦୦.ଦେୱାନଂ ଗିରମଞ୍ଞାୟାତି ୱାଚାୟ ଥୁତିୱଚନେନ ସହ ଉଦୀରିତଂ ଦେୱାନଂ ସଦ୍ଦଂ ଜାନିତ୍ୱା ହଟ୍ଠୋ ହଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତେନ ଚିତ୍ତେନ ଆଦିଭିକ୍ଖଂ ପଠମଂ ଆହାରଂ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଅହଂ ଅଦାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୦୨.ସତ୍ତାହଂଅଭିନିକ୍ଖମ୍ମାତି ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ପଧାନଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ବୋଧିଂ ଅଜ୍ଝଗମଂ ଅଧିଗଞ୍ଛିଂ ଅହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ମେ ପଠମଂ ଭତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ଭତ୍ତଂ ସରୀରୟାପନଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିସ୍ସ ଉତ୍ତମଚାରିସ୍ସ ମେ ମୟ୍ହଂ ଇମିନା ଦେୱପୁତ୍ତେନ ପଠମଂ ଦିନ୍ନଂ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୦୩.ତୁସିତା ହି ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱାତି ତୁସିତଭୱନତୋ ଇଧ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ମେ ମମ ଭିକ୍ଖଂ ଉପାନୟି ଅଦାସି, ତଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି କଥେସ୍ସାମି ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମି । ଭାସତୋ ଭାସନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱଚନଂ ସୁଣାଥାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇତୋ ପରଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

୬୦୭.ତିଦସାତି ତାୱତିଂସଭୱନା । ଅଗାରାତି ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନବ୍ରାହ୍ମଣଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଛ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କରୋନ୍ତେନ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସହ ୱସିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୦୮.ତତୋ ସତ୍ତମକେ ୱସ୍ସେତି ତତୋ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତମେ ସଂୱଚ୍ଛରେ । ବୁଦ୍ଧୋ ସଚ୍ଚଂ କଥେସ୍ସତୀତି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଦୁକ୍କରକାରିକଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତମସଂୱଚ୍ଛରେ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟନିରୋଧମଗ୍ଗସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ କଥେସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ନାମେନାତି ନାମେନ ଗୋତ୍ତନାମୱସେନ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ । ପଠମଂ ସଚ୍ଛିକାହିତୀତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନମନ୍ତରେ ପଠମଂ ଆଦିତୋ ଏୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣଂ ସଚ୍ଛିକାହିତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୦୯.ନିକ୍ଖନ୍ତେନାନୁପବ୍ବଜିନ୍ତି ନିକ୍ଖନ୍ତେନ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସହ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପବ୍ବଜିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଅନୁପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମୟା ପଧାନଂ ୱୀରିୟଂ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ କତଂ ଦଳ୍ହଂ କତ୍ୱା କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସେ ଝାପନତ୍ଥାୟାତି କିଲେସେ ସୋସନତ୍ଥାୟ ୱିଦ୍ଧଂସନତ୍ଥାୟ ଅନଗାରିୟଂ ଅଗାରସ୍ସ ଅହିତଂ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମୱିରହିତଂ ସାସନଂ ପବ୍ବଜିଂ ପଟିପଜ୍ଜିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧୦.ଅଭିଗନ୍ତ୍ୱାନସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ସବ୍ବଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ସଙ୍ଖାରୱିକାରଲକ୍ଖଣନିବ୍ବାନପଞ୍ଞତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଞେୟ୍ୟଂ ୱା ଜାନନ୍ତୋ ଦେୱେହି ସହ ୱତ୍ତମାନେ ସତ୍ତ ଲୋକେ ବୁଦ୍ଧୋ ମିଗାରଞ୍ଞଂ ମିଗଦାୟ ୱିହାରଂ ଅଭିଗନ୍ତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମେ ମୟା ସଚ୍ଛିକତେନ ଇମିନା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅମତଭେରିଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନଭେରିଂ ଅହରି ପହରି ଦସ୍ସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧୧.ସୋ ଦାନୀତି ସୋ ଅହଂ ପଠମଂ ସୋତାପନ୍ନୋ ଇଦାନି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅମତଂ ସନ୍ତଂ ୱୂପସନ୍ତସଭାୱଂ ପଦଂ ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ପାପୁଣିତବ୍ବଂ, ଅନୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରୱିରହିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବାସୱେ ପରିଞ୍ଞାୟାତି କାମାସୱାଦୟୋ ସବ୍ବେ ଆସୱେ ପରିଞ୍ଞାୟ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପଜହିତ୍ୱା ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ୱିହରାମି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱାସଂ କପ୍ପେମି । ପଟିସମ୍ଭିଦା ଚତସ୍ସୋତ୍ୟାଦୟୋ ଗାଥାୟୋ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାୟେୱ ।

ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଅପରଭାଗେ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ପଠମଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଧମ୍ମଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ରତ୍ତଞ୍ଞୂନଂ ୟଦିଦଂ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ସୋ ଦ୍ୱୀହି ଅଗ୍ଗସାୱକେହି ଅତ୍ତନି କରିୟମାନଂ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ, ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରଞ୍ଚ ପରିହରିତୁକାମୋ, ୱିୱେକାଭିରତିୟା ୱିହରିତୁକାମୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗତାନଂ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ପଟିସନ୍ଥାରକରଣମ୍ପି ପପଞ୍ଚଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ସତ୍ଥାରଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଛଦ୍ଦନ୍ତେହି ନାଗେହି ଉପଟ୍ଠିୟମାନୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୀରେ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ୱସି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତଂ ଥେରଂ ଏକଦିୱସଂ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ଏୱମାହ ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଗବ୍ଭଂ ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ନାନାନୟୱିଚିତ୍ତଂ ଅମତୋଗଧଂ ବୁଦ୍ଧଲୀଲାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସକ୍କୋ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ –

‘‘ଏସ ଭିୟ୍ୟୋ ପସୀଦାମି, ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ମହାରସଂ ।

ୱିରାଗୋ ଦେସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ଅନୁପାଦାୟ ସବ୍ବସୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୭୩) –

ଥୁତିଂ ଅକାସି । ଥେରୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହତୀରେ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା ଉପକଟ୍ଠେ ପରିନିବ୍ବାନେ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ।

ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୮. ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରୋନାମ ଜିନୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସୀହୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପବ୍ବତପାଦେ ଗୁହାୟଂ ୱିହାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କାତୁଂ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କନ୍ତକାଲେ ତସ୍ସ ସୟନଗୁହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ସୀହୋ ଗୋଚରଂ ଗହେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ ଗୁହଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ଜଲଜଥଲଜପୁପ୍ଫେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଆରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞେ ୱାଳମିଗେ ଅପନେତୁଂ ତୀସୁ ୱେଲାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଗତାୟ ସତିୟା ଅଟ୍ଠାସି । ୟଥା ପଠମଦିୱସେ, ଏୱଂ ସତ୍ତାହଂ ପୂଜେସି । ଭଗୱା ‘‘ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଇମସ୍ସ ଏତ୍ତକୋ ଉପନିସ୍ସୟୋ’’ତି ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ୱିହାରମେୱ ଗତୋ ।

ସୀହୋ ବୁଦ୍ଧୱିୟୋଗଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ହଂସୱତୀନଗରେ ମହାଭୋଗକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ନଗରୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ସତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ କୋସମ୍ବିୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଉଦେନସ୍ସ ପୁରୋହିତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭାରଦ୍ୱାଜୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ୱୟପ୍ପତୋ ତୟୋ ୱେଦେ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ମାଣୱକସତାନି ମନ୍ତେ ୱାଚେନ୍ତୋ ମହଗ୍ଘସଭାୱେନ ଅନନୁରୂପାଚାରତ୍ତା ତେହି ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଦିସ୍ୱା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି । ସତ୍ଥାରା ଉପାୟେନ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି । ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ‘‘ୟଂ ସାୱକେହି ପତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ମୟା ଅନୁପ୍ପତ୍ତ’’ନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ‘‘ୟସ୍ସ ମଗ୍ଗେ ୱା ଫଲେ ୱା କଙ୍ଖା ଅତ୍ଥି, ସୋ ମଂ ପୁଚ୍ଛତୂ’’ତି ସୀହନାଦଂ ନଦି । ତେନ ତଂ ଭଗୱା – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୀହନାଦିକାନଂ ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮, ୧୯୫) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି ।

୬୧୩. ଏୱଂ ଏତଦଗ୍ଗଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାପଦାନଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ । ପୁରତୋ ହିମୱନ୍ତସ୍ସାତି ହିମାଲୟପବ୍ବତତୋ ପୁବ୍ବଦିସାଭାଗେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିତ୍ତକୂଟେୱସୀ ତଦାତି ୟଦା ଅହଂ ସୀହୋ ମିଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତସମୀପେ ୱସାମି, ତଦା ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଅନେକେହି ଚ ଓସଧେହି, ଅନେକେହି ଚ ରତନେହି ଚିତ୍ତୱିଚିତ୍ତତାୟ ଚିତ୍ତକୂଟେ ଚିତ୍ତପବ୍ବତସିଖରେ ୱସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୧୪.ଅଭୀତରୂପୋ ତତ୍ଥାସିନ୍ତି ଅଭୀତସଭାୱୋ ନିବ୍ଭୟସଭାୱୋ ମିଗରାଜା ତତ୍ଥ ଆସିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁକ୍କମୋତି ଚତୂହି ଦିସାହି କମୋ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ । ୟସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିତ୍ୱାନାତି ୟସ୍ସ ମିଗରଞ୍ଞୋ ସୀହନାଦଂ ସୁତ୍ୱା ବହୁଜ୍ଜନା ବହୁସତ୍ତା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ୍ତି ୱିସେସେନ ଖମ୍ଭନ୍ତି ଭାୟନ୍ତି ।

୬୧୫.ସୁଫୁଲ୍ଲଂ ପଦୁମଂ ଗୟ୍ହାତି ଭଗୱତି ପସାଦେନ ସୁପୁପ୍ଫିତପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ଡଂସିତ୍ୱା । ନରାସଭଂ ନରାନଂ ଆସଭଂ ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂ, ସମୀପଂ ଅଗମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସମାଧିମ୍ହାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତଂ ପୁପ୍ଫଂ ଅଭିରୋପୟିଂ ପୂଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧୬.ଚତୁଦ୍ଦିସଂ ନମସ୍ସିତ୍ୱାତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ନମସ୍ସିତ୍ୱା ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଆଦରେନ ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସୀହନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ଅନଦିଂ ଘୋସେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧୭. ତତୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଦିନ୍ନବ୍ୟାକରଣଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋତିଆଦିମାହ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୬୧୮.ୱଦତଂ ସେଟ୍ଠୋତି ‘‘ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା, ମୟଂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ଆଗତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମ ସୁଣିସ୍ସାମାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୧୯.ତେସଂହାସପରେତାନନ୍ତି ହାସେହି ସୋମନସ୍ସେହି ପରେତାନଂ ଅଭିଭୂତାନଂ ସମନ୍ନାଗତାନଂ ତେସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । ଲୋକନାୟକୋତି ଲୋକସ୍ସ ନାୟକୋ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପାପକୋ ମମ ସଦ୍ଦଂ ମୟ୍ହଂ ସୀହନାଦଂ ପକିତ୍ତେସି ପକାସେସି କଥେସି, ଦୀଘଦସ୍ସୀ ଅନାଗତକାଲଦସ୍ସୀ ମହାମୁନି ମୁନୀନମନ୍ତରେ ମହନ୍ତୋ ମୁନି । ସେସଗାଥା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୬୨୨. ନାମେନ ପଦୁମୋ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ହୁତ୍ୱା ଚତୁସଟ୍ଠିୟା ଜାତିୟା ଇସ୍ସରିୟଂ ଇସ୍ସରଭାୱଂ ରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨୩.କପ୍ପସତସହସ୍ସମ୍ହୀତି ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, କପ୍ପସତସହସ୍ସାନଂ ପରିୟୋସାନେତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨୪.ପକାସିତେ ପାୱଚନେତି ତେନ ଗୋତମେନ ଭଗୱତା ପିଟକତ୍ତୟେ ପକାସିତେ ଦେସିତେତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ତଦା ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅୟଂ ସୀହୋ ମିଗରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା ଅଭିନିକ୍ଖମ୍ମାତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୨୫.ପଧାନପହିତତ୍ତୋତି ୱୀରିୟକରଣତ୍ଥଂ ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ଉପଧିସଙ୍ଖାତାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ନିରୁପଧି। କିଲେସଦରଥାନଂ ଅଭାୱେନ ଉପସନ୍ତୋ । ସବ୍ବାସୱେ ସକଲାସୱେ ପରିଞ୍ଞାୟ ପହାୟ ଅନାସୱୋ ନିକ୍କିଲେସୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨୬.ୱିଜନେ ପନ୍ତସେୟ୍ୟମ୍ହୀତି ଜନସମ୍ବାଧରହିତେ ଦୂରାରଞ୍ଞସେନାସନେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଳମିଗସମାକୁଲେତି କାଳସୀହାଦୀହି ଚଣ୍ଡମିଗସଙ୍ଗେହି ଆକୁଲେ ସଂକିଣ୍ଣେତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱାତି ।

ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୯. ଖଦିରୱନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଗଙ୍ଗାଭାଗୀରଥୀ ନାମାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଖଦିରୱନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ତିତ୍ଥନାୱିକକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ମହାଗଙ୍ଗାୟ ପୟାଗତିତ୍ଥେ ତିତ୍ଥନାୱାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ସସାୱକସଙ୍ଘଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ଉପଗତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ନାୱାସଙ୍ଘାଟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତେନ ପୂଜାସକ୍କାରେନ ପରତୀରଂ ପାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସତ୍ଥାରା ଆରଞ୍ଞକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ପତ୍ଥନାୟ ଅୱଞ୍ଝଭାୱଂ ବ୍ୟାକାସି ।

ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ମଗଧରଟ୍ଠେ ନାଲକଗାମେ ରୂପସାରିୟା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଂ ୱୟପ୍ପତ୍ତଂ ମାତାପିତରୋ ଘରବନ୍ଧନେନ ବନ୍ଧିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଜେଟ୍ଠଭାତା ଅୟ୍ୟୋ ଉପତିସ୍ସୋ ଇମଂ ୱିଭୱଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ତେନ ୱନ୍ତଂ ଖେଳପିଣ୍ଡଂ କଥାହଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଜାତସଂୱେଗୋ ପାସଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛମାନମିଗୋ ୱିୟ ଞାତକେ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ହେତୁସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ କନିଟ୍ଠଭାୱଂ ନିୱେଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଛନ୍ଦଂ ଆରୋଚେସି । ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣୱୀସତିୱସ୍ସଂ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେସୁଂ । ସୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଖଦିରୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିସ୍ସମନ୍ତୋ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ନଚିରସ୍ସେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅରହା ଅହୋସି । ସୋ ଅରହା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଧମ୍ମସେନାପତିଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତୁଂ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଧମ୍ମସେନାପତିଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କତିପାହଂ ଜେତୱନେ ୱିହାସି । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଅରିୟଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଆରଞ୍ଞକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରଞ୍ଞକାନଂ ୟଦିଦଂ ରେୱତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୮, ୨୦୩) ।

୬୨୮. ଏୱଂ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଗଙ୍ଗା ଭାଗୀରଥୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗଙ୍ଗାତି ଗାୟମାନା ଘୋସଂ କୁରୁମାନା ଗଚ୍ଛତୀତି ଗଙ୍ଗା । ଅଥ ୱା ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଥୱୀ, ତସ୍ମିଂ ଗତା ପୱତ୍ତାତି ଗଙ୍ଗା । ଅନୋତତ୍ତଦହଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ଆୱଟ୍ଟଗଙ୍ଗାତି ଚ ପବ୍ବତମତ୍ଥକେନ ଗତଟ୍ଠାନେ ବହଲଗଙ୍ଗାତି ଚ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ଉମଙ୍ଗଗଙ୍ଗାତି ଚ ତତୋ ବହଲପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ ଆକାସେନ ଗତଟ୍ଠାନେ ଆକାସଗଙ୍ଗାତି ଚ ତସ୍ସା ପତିତଟ୍ଠାନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଜାତଂ ପଞ୍ଚ ୟୋଜନଂ ପୋକ୍ଖରଣୀକୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲି ୱିୟ ପଞ୍ଚ ଧାରା ହୁତ୍ୱା ଗଙ୍ଗା ୟମୁନା ସରଭୂ ମହୀ ଅଚିରୱତୀତି ପଞ୍ଚ ନାମା ହୁତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପଞ୍ଚ ଭାଗଂ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଭାଗେ ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ ଇତା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ଭାଗୀରଥୀ । ଗଙ୍ଗା ଚ ସା ଭାଗୀରଥୀ ଚେତି ଗଙ୍ଗାଭାଗୀରଥୀ । ‘‘ଭାଗୀରଥୀ ଗଙ୍ଗା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବଚରିୟୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ହିମୱନ୍ତା ପଭାୱିତାତି ସତ୍ତେ ହିଂସତି ସୀତେନ ହନତି ମଥେତି ଆଲୋଳେତୀତି ହିମୋ, ହିମୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ହିମୱା, ତତୋ ହିମୱନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଭାୱିତା ପୱତ୍ତା ସନ୍ଦମାନାତି ହିମୱନ୍ତପଭାୱିତା । କୁତିତ୍ଥେ ନାୱିକୋ ଆସିନ୍ତି ତସ୍ସା ଗଙ୍ଗାୟ ଚଣ୍ଡସୋତସମାପନ୍ନେ ୱିସମତିତ୍ଥେ କେୱଟ୍ଟକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାୱିକୋ ଆସିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଓରିମେ ଚ ତରିଂ ଅହନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତମନୁସ୍ସେ ପାରିମା ତୀରା ଓରିମଂ ତୀରଂ ଅହଂ ତରିଂ ତାରେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୨୯.ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାୟକୋତି ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଉତ୍ତମୋ ସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନଂ ନାୟକୋ ପାପନକୋ ପଦୁମୁତ୍ତରବୁଦ୍ଧୋ ମମ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତୋ । ୱସୀସତସହସ୍ସେହି ଖୀଣାସୱସତସହସ୍ସେହି ଗଙ୍ଗାସୋତଂ ତରିତୁଂ ତିତ୍ଥଂ ପତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୩୦.ବହୂ ନାୱା ସମାନେତ୍ୱାତି ସମ୍ପତ୍ତଂ ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ୱଡ୍ଢକୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ସଙ୍ଖତଂ କତଂ ନିପ୍ଫାଦିତଂ ବହୂ ନାୱାୟୋ ସମାନେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ନାୱାୟୋ ଏକତୋ କତ୍ୱା ତସ୍ସା ନାୱାୟ ଉପରି ମଣ୍ଡପଛଦନଂ କତ୍ୱା ନରାସଭଂ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଟିମାନିଂ ପୂଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୩୧.ଆଗନ୍ତ୍ୱାନଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ସଙ୍ଘଟିତାୟ ନାୱାୟ ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱାନ ତଞ୍ଚ ନାୱକଂ ନାୱମୁତ୍ତମଂ ଆରୁହୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱାରିମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ସତ୍ଥାତି ନାୱମାରୂଳ୍ହୋ ସତ୍ଥା ଗଙ୍ଗାଜଲମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ସମାନୋ ଇମା ସୋମନସ୍ସପଟିସଂୟୁତ୍ତଗାଥା ଅଭାସଥ କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୩୨.ୟୋ ସୋ ତାରେସି ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ୟୋ ସୋ ନାୱିକୋ ଗଙ୍ଗାସୋତାୟ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅତାରେସି । ସଙ୍ଘଞ୍ଚାପି ଅନାସୱନ୍ତି ନ କେୱଲମେୱ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ତାରେସି, ଅନାସୱଂ ନିକ୍କିଲେସଂ ସଙ୍ଘଞ୍ଚାପି ତାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚିତ୍ତପସାଦେନାତି ତେନ ନାୱାପାଜନକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତପସାଦେନ ଦେୱଲୋକେ ଛସୁ କାମସଗ୍ଗେସୁ ରମିସ୍ସତି ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୩୩.ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତିତେ ବ୍ୟମ୍ହନ୍ତି ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ବ୍ୟମ୍ହଂ ୱିମାନଂ ସୁକତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ନାୱସଣ୍ଠିତଂ ନାୱାସଣ୍ଠାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି ପାତୁଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆକାସେ ପୁପ୍ଫଛଦନନ୍ତି ନାୱାୟ ଉପରିମଣ୍ଡପକତକମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ସବ୍ବଦା ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଆକାସେ ପୁପ୍ଫଛଦନଂ ଧାରୟିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୩୪.ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସକପ୍ପମ୍ହୀତି ଇତୋ ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠପଣ୍ଣାସକପ୍ପଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ନାମେନ ତାରକୋ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଖତ୍ତିୟୋ ଚାତୁରନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଦୀପେସୁ ଇସ୍ସରୋ ୱିଜିତାୱୀ ଜିତୱନ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଗାଥା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୱ ।

୬୩୭.ରେୱତୋ ନାମ ନାମେନାତି ରେୱତୀନକ୍ଖତ୍ତେନ ଜାତତ୍ତା ‘‘ରେୱତୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତଭୂତୋ ଭୱିସ୍ସତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୩୯.ନିବ୍ବାୟିସ୍ସତିନାସୱୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି ।

୬୪୦.ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହନ୍ତି ଏୱଂ ପଦୁମୁତ୍ତରେନ ଭଗୱତା ବ୍ୟାକତୋ ଅହଂ କମେନ ପାରମିତାକୋଟିଂ ପତ୍ୱା ମେ ମୟ୍ହଂ ୱୀରିୟଂ ଅସିଥିଲୱୀରିୟଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଧୁରୱାହଂ ଧୁରାଧାରଂ ୟୋଗେହି ଖେମସ୍ସ ନିବ୍ଭୟସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିୱାହନଂ ଆୱହନଂ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧାରେମି ଅନ୍ତିମଂ ଦେହନ୍ତି ଇଦାନାହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନେ ପରିୟୋସାନସରୀରଂ ଧାରେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସୋ ଅପରଭାଗେ ଅତ୍ତନୋ ଜାତଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଚାଲା, ଉପଚାଲା, ସୀସୂପଚାଲା’’ତି ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଭଗିନୀନଂ ପୁତ୍ତେ ‘‘ଚାଲା, ଉପଚାଲା, ସୀସୂପଚାଲା’’ତି ତୟୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟେ ଆନେତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେସି । ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରିଂସୁ ।

ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଥେରସ୍ସ କୋଚିଦେୱ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ – ‘‘ରେୱତସ୍ସ ଗିଲାନପୁଚ୍ଛନଂ ଅଧିଗମପୁଚ୍ଛନଞ୍ଚ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପଗଞ୍ଛି । ରେୱତତ୍ଥେରୋ ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ସାମଣେରାନଂ ସତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଓୱଦିୟମାନୋ ଚାଲେତିଗାଥଂ ଅଭାସିତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ଚାଲେ ଉପଚାଲେ ସୀସୂପଚାଲେତି ତେସଂ ଆଲପନଂ । ଚାଲା, ଉପଚାଲା, ସୀସୂପଚାଲାତି ହି ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ଲଦ୍ଧନାମା ତୟୋ ଦାରକା ପବ୍ବଜିତାପି ତଥା ୱୋହରିୟ୍ୟନ୍ତି । ‘‘ଚାଲୀ, ଉପଚାଲୀ, ସୀସୂପଚାଲୀତି ତେସଂ ନାମାନୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ୟଦତ୍ଥଂ ‘‘ଚାଲେ’’ତିଆଦିନା ଆମନ୍ତନଂ କତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପତିସ୍ସତା ନୁ ଖୋ ୱିହରଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାରଣଂ ଆହ – ‘‘ଆଗତୋ ୱୋ ୱାଲଂ ୱିୟ ୱେଧୀ’’ତି । ପତିସ୍ସତାତି ପତିସ୍ସତିକା। ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ଆଗତୋତି ଆଗଞ୍ଛି । ୱୋତି ତୁମ୍ହାକଂ । ୱାଲଂ ୱିୟ ୱେଧୀତି ୱାଲୱେଧି ୱିୟ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତିକ୍ଖଜୱନନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞତାୟ ୱାଲୱେଧିରୂପୋ ସତ୍ଥୁକପ୍ପୋ ତୁମ୍ହାକଂ ମାତୁଲତ୍ଥେରୋ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ସମଣସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥ, ୟଥାଧିଗତେ ୱିହାରେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଭୱଥାତି ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ସାମଣେରା ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦିୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଉଭିନ୍ନଂ ମାତୁଲତ୍ଥେରାନଂ ପଟିସନ୍ଥାରୱେଲାୟଂ ନାତିଦୂରେ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଧମ୍ମସେନାପତି ରେୱତତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ତେ ସାମଣେରେ ଉପସଙ୍କମି । ତେ ତଥା କାଲପରିଚ୍ଛେଦସ୍ସ କତତ୍ତା ଥେରେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଥେରୋ – ‘‘କତରକତରୱିହାରେନ ୱିହରଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେହି ‘‘ଇମାୟ ଇମାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଦାରକେପି ଏୱଂ ୱିନେନ୍ତୋ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଭାତିକୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀ ୱତ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତି ଥେରଂ ପସଂସନ୍ତୋ ପକ୍କାମି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଖଦିରୱନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩-୧୦. ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଆରାମଦ୍ୱାରା ନିକ୍ଖମ୍ମାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ସତ୍ଥୁ ୱେମାତିକଭାତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୁମନୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି । ପିତା ପନସ୍ସ ନନ୍ଦରାଜା ନାମ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସୁମନକୁମାରସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ହଂସୱତୀନଗରତୋ ୱୀସୟୋଜନସତେ ଠାନେ ଭୋଗନଗରଂ ଅଦାସି । ସୋ କଦାଚି କଦାଚି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ପିତରଞ୍ଚ ପସ୍ସତି । ତଦା ରାଜା ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ସତସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସୟମେୱ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହି, ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ନ ଦେତି ।

ତେନ ସମୟେନ ପଚ୍ଚନ୍ତୋ କୁପିତୋ ଅହୋସି । କୁମାରୋ ତସ୍ସ କୁପିତଭାୱଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ସୟମେୱ ତଂ ୱୂପସମେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ‘‘ୱରଂ ତେ ତାୱ ଦମ୍ମି, ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । କୁମାରୋ ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ତେମାସଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଜୀୱିତଂ ଅୱଞ୍ଝଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଏତଂ ନ ସକ୍କା, ଅଞ୍ଞଂ ୱଦେହୀ’’ତି । ‘‘ଦେୱ, ଖତ୍ତିୟାନଂ ଦ୍ୱେ କଥା ନାମ ନତ୍ଥି, ଏତଂ ମେ ଦେହି, ନ ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେନତ୍ଥୋ, ସଚେ ସତ୍ଥା ଅନୁଜାନାତି, ଦିନ୍ନମେୱା’’ତି । ସୋ ‘‘ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିହାରଂ ଗତୋ । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ହୋତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ, ଦସ୍ସେଥ ମ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ସୁମନୋ ନାମ ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ଉପଟ୍ଠାକୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ଥାରଂ, ଭନ୍ତେ, ଦସ୍ସେଥା’’ତି ଆହ । ଅଥ ଥେରୋ ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ରାଜପୁତ୍ତୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗତୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ଭିକ୍ଖୁ ବହି ଆସନଂ ପଞ୍ଞପେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ପୁନପି ବୁଦ୍ଧାସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ବହିପରିୱେଣେ ପାତୁଭୱିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସି । କୁମାରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହନ୍ତୋ ୱତାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି ।

ଭଗୱାପି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ରାଜପୁତ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ ମଞ୍ଞେ’’ତି ? ‘‘ଆମ, କୁମାର, ୱଲ୍ଲଭୋ’’ତି । ‘‘କିଂ କତ୍ୱା, ଭନ୍ତେ, ଏସ ୱଲ୍ଲଭୋ’’ତି ? ‘‘ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଭଗୱା, ଅହମ୍ପି ଅୟଂ ଥେରୋ ୱିୟ ଅନାଗତେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ୱଲ୍ଲଭୋ ହୋତୁକାମୋ’’ତି ସୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସତ୍ତାହଂ ଖନ୍ଧାୱାରେ ଭତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟା ପିତୁ ସନ୍ତିକା ତୁମ୍ହାକଂ ତେମାସଂ ପଟିଜଗ୍ଗନୱରୋ ଲଦ୍ଧୋ, ତେମାସଂ ମେ ୱସ୍ସାୱାସଂ ଅଧିୱାସେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଅଧିୱାସନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସପରିୱାରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ସତ୍ଥୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ୱସନାନୁଚ୍ଛୱିକେ ୱିହାରେ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱସାପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନସମୀପେ ସତସହସ୍ସେନ କୀତେ ସୋଭନନାମକେ ଉୟ୍ୟାନେ ସତସହସ୍ସେନ କାରିତଂ ୱିହାରଂ ପୱେସାପେତ୍ୱା –

‘‘ସତସହସ୍ସେନ ମେ କୀତଂ, ସତସହସ୍ସେନ କାରିତଂ ।

ସୋଭନଂ ନାମ ଉୟ୍ୟାନଂ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହ ମହାମୁନୀ’’ତି ॥ –

ଉଦକଂ ପାତେସି । ସୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକଦିୱସେ ସତ୍ଥୁ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାଥା’’ତି ପୁତ୍ତଦାରେ ଅମଚ୍ଚେ ଚ ଦାନେ କିଚ୍ଚକରଣେ ଚ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ସୟଂ ସୁମନତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନସମୀପେୟେୱ ୱସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସତ୍ଥାରଂ ତେମାସଂ ଉପଟ୍ଠହି । ଉପକଟ୍ଠାୟ ପନ ପୱାରଣାୟ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସତ୍ଥୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପାଦମୂଲେ ତିଚୀୱରେ ଠପେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟଦେତଂ ମୟା ଖନ୍ଧାୱାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞଂ କତଂ, ନ ତଂ ସକ୍କସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ କତଂ, ଅଥ ଖୋ ଅହମ୍ପି ସୁମନତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ୱଲ୍ଲଭୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରାୟତଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ସୋ ତସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ପରମ୍ପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ଉଳାରାନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି ଉପଚିନିତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ କସ୍ସପଭଗୱତୋ କାଲେ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ଏକସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ପତ୍ତଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉତ୍ତରସାଟକଂ କତ୍ୱା ପୂଜଂ ଅକାସି । ପୁନ ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିରାଜା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ୱା ତେ ଭୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମଙ୍ଗଲୁୟ୍ୟାନେ ଅଟ୍ଠ ପଣ୍ଣସାଲାୟୋ କାରେତ୍ୱା ତେସଂ ନିସୀଦନତ୍ଥାୟ ଅଟ୍ଠ ସବ୍ବରତନମୟପୀଠେ ଚେୱ ମଣିଆଧାରକେ ଚ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଦସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅକାସି, ଏତାନି ପାକଟାନି ।

କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଅମିତୋଦନସକ୍କସ୍ସ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଞାତକେ ଆନନ୍ଦିତେ କରୋନ୍ତୋ ଜାତୋତି ଆନନ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି । ସୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ କତାଭିନିକ୍ଖମନେ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କେ ପଠମଂ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତେ ଭଗୱତି ତସ୍ସ ପରିୱାରତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିତୁଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତେହି ଭଦ୍ଦିୟାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମନ୍ତାଣିପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱତୋ ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଅନିବଦ୍ଧା ଉପଟ୍ଠାକା ଅହେସୁଂ । ଏକଦା ନାଗସମାଲୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରତି, ଏକଦା ନାଗିତୋ, ଏକଦା ଉପୱାନୋ, ଏକଦା ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ, ଏକଦା ଚୁନ୍ଦୋ ସମଣୁଦ୍ଦେସୋ, ଏକଦା ସାଗତୋ, ଏକଦା ମେଘିୟୋ, ତେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ନାରାଧୟିଂସୁ । ଅଥେକଦିୱସଂ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନି ମହଲ୍ଲକୋ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛାମୀ’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ମୟ୍ହଂ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଭୂମିୟଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତି, ମୟ୍ହଂ ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ୱିଜାନଥା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୋ ଉଦପାଦି । ଅଥାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ଭଗୱା ପଟିକ୍ଖିପି । ଏତେନୁପାୟେନ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ମହାସାୱକା ‘‘ଅହଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମି, ଅହଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ଠପେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ । ତେପି ଭଗୱା ପଟିକ୍ଖିପି ।

ଆନନ୍ଦୋ ପନ ତୁଣ୍ହୀୟେୱ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱମ୍ପି ସତ୍ଥୁ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ୟାଚାହୀ’’ତି । ‘‘ୟାଚିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ ନାମ କୀଦିସଂ ହୋତି ? ସଚେ ରୁଚ୍ଚତି, ସତ୍ଥା ସୟମେୱ ୱକ୍ଖତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେହି ଉସ୍ସାହେତବ୍ବୋ, ସୟମେୱ ଜାନିତ୍ୱା ମଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ଥାରଂ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ୟାଚାହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଥେରୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧଂ ପଣୀତଂ ଚୀୱରଂ ନ ଦସ୍ସତି, ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ନ ଦସ୍ସତି, ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତୁଂ ନ ଦସ୍ସତି, ନିମନ୍ତନଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ଗମିସ୍ସତି, ଏୱାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଏତ୍ତକେ ଗୁଣେ ଲଭତୋ ସତ୍ଥୁ ଉପଟ୍ଠାନଂ କୋ ଭାରୋ’’ତି ଉପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଟିକ୍ଖେପା, ‘‘ସଚେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ମୟା ଗହିତଂ ନିମନ୍ତନଂ ଗମିସ୍ସତି, ସଚାହଂ ଦେସନ୍ତରତୋ ଆଗତାଗତେ ତାୱଦେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଲଭାମି, ୟଦା ମେ କଙ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱଦେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଲଭାମି, ସଚେ ଭଗୱା ପରମ୍ମୁଖା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ପୁନ ମୟ୍ହଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସସି, ଏୱାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମି’’ । ‘‘ଏତ୍ତକମ୍ପି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ନ ଲଭତୀ’’ତି ଉପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଭାୱପରିପୂରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଇମା ଚତସ୍ସୋ ୟାଚନାତି ଇମେ ଅଟ୍ଠ ୱରେ ଗହେତ୍ୱା ନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସେୱ ଠାନନ୍ତରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପୂରିତାନଂ ପାରମୀନଂ ଫଲଂ ପାପୁଣି ।

ସୋ ଉପଟ୍ଠାକଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦସବଲଂ ଦୁୱିଧେନ ଉଦକେନ ତିୱିଧେନ ଦନ୍ତକଟ୍ଠେନ ହତ୍ଥପାଦପରିକମ୍ମେନ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମେନ ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନେନାତି ଏୱମାଦୀହି କିଚ୍ଚେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ – ‘‘ଇମାୟ ନାମ ୱେଲାୟ ସତ୍ଥୁ ଇଦଂ ନାମ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ନାମ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦିୱସଭାଗଂ ସନ୍ତିକାୱଚରୋ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ମହନ୍ତଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣଂ ନୱୱାରେ ଅନୁପରିୟାୟତି ସତ୍ଥରି ପକ୍କୋସନ୍ତେ ପଟିୱଚନଦାନାୟ, ଥିନମିଦ୍ଧୱିନୋଦନତ୍ଥଂ । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ଜେତୱନେ ଅରିୟଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଅନେକପରିୟାୟେନ ପସଂସିତ୍ୱା ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ସତିମନ୍ତାନଂ ଗତିମନ୍ତାନଂ ଧିତିମନ୍ତାନଂ ଉପଟ୍ଠାକାନଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

ଏୱଂ ସତ୍ଥାରା ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୂତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମକୋସାରକ୍ଖୋ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ସେଖୋୱ ସମାନୋ ସତ୍ଥରି ପରିନିବ୍ବୁତେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିକ୍ଖୂହି ସମୁତ୍ତେଜିତୋ ଦେୱତାୟ ଚ ସଂୱେଜିତୋ ‘‘ସ୍ୱେୟେୱ ଚ ଦାନି ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି କାତବ୍ବା, ନ ଖୋ ପନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାୟଂ ସେଖୋ ସକରଣୀୟୋ ଅସେଖେହି ଥେରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଧମ୍ମଂ ଗାୟିତୁଂ ସନ୍ନିପାତଂ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାତୁସ୍ସାହୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଚଙ୍କମେ ୱୀରିୟସମତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ତତୋ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୟନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୟିତୁକାମୋ କାୟଂ ଆୱଟ୍ଟେସି । ଅପତ୍ତଞ୍ଚ ସୀସଂ ବିମ୍ବୋହନଂ, ପାଦା ଚ ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତମତ୍ତା, ଏକସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି, ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି ।

୬୪୪. ଏୱଂ ଛଳଭିଞ୍ଞାଦିଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତୋ ଉପଟ୍ଠାକାଦିଗୁଣେହି ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆରାମଦ୍ୱାରା ନିକ୍ଖମ୍ମାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆରାମଦ୍ୱାରାତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ୱିହାରଦ୍ୱାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହିଦ୍ୱାରସମୀପେ କତମଣ୍ଡପମଜ୍ଝେ ସୁପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ମହାମୁନି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ୱସ୍ସନ୍ତୋ ଅମତଂ ୱୁଟ୍ଠିନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସନାମହାଅମତଧାରାହି ଧମ୍ମୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସନ୍ତୋ । ନିବ୍ବାପେସି ମହାଜନନ୍ତି ମହାଜନସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଗତକିଲେସଗ୍ଗିଂ ନିବ୍ବାପେସି ୱୂପସମେସି, ମହାଜନଂ ନିବ୍ବାନାମତପାନେନ ସନ୍ତିଂ ସୀତିଭାୱଂ ପାପେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୫.ସତସହସ୍ସଂ ତେ ଧୀରାତି ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ଇଦ୍ଧିୱିଧାଦିଞାଣକୋଟ୍ଠାସେହି ସମନ୍ନାଗତା ଅନେକସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଖଣେନ ଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥାହି ଇଦ୍ଧୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହିଦ୍ଧିକାତେ ଧୀରା ସତସହସ୍ସଖୀଣାସୱା ଛାୟାୱ ଅନପାୟିନୀତି କତ୍ଥଚି ଅନପଗତା ଛାୟା ଇୱ ତଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେନ୍ତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୬.ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଗତୋ ଆସିନ୍ତି ତଦା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାସମୟେ ଅହଂ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନୋ ଆସିଂ ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂୱରୁତ୍ତମନ୍ତି ପତ୍ଥେତବ୍ବଂ ଉତ୍ତମଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ମମ ମତ୍ଥକେ ଧାରୟନ୍ତୋ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୁଚାରୁରୂପଂ ଦିସ୍ୱାନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଚାରୁଂ ମନୋହରରୂପୱନ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସିୟମାନଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ମେ ମୟ୍ହଂ ୱିତ୍ତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି ସୋମନସ୍ସଂ ଉଦପଜ୍ଜଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୭.ଓରୁୟ୍ହ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧମ୍ହାତି ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠିତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଓରୋହିତ୍ୱା ନରାସଭଂ ନରୱସଭଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂ ସମୀପଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ରତନମୟଛତ୍ତଂ ମେତି ରତନଭୂସିତଂ ମେ ମୟ୍ହଂ ଛତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଧାରୟିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୪୮.ମମ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟାତି ମୟ୍ହଂ ପସାଦେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଙ୍କପ୍ପଂ ଞତ୍ୱା ଇସୀନଂ ଅନ୍ତରେ ମହନ୍ତଭୂତୋ ସୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା । ତଂ କଥଂ ଠପୟିତ୍ୱାନାତି ତଂ ଅତ୍ତନା ଦେସିୟମାନଂ ଧମ୍ମକଥଂ ଠପେତ୍ୱା ମମ ବ୍ୟାକରଣତ୍ଥାୟ ଇମା ଗାଥା ଅଭାସଥ କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪୯. କଥନ୍ତି ଚେ ? ୟୋ ସୋତିଆଦିମାହ । ସୋଣ୍ଣାଲଙ୍କାରଭୂସିତଂ ଛତ୍ତଂ ୟୋ ସୋ ରାଜକୁମାରୋ ମେ ମତ୍ଥକେ ଧାରେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ତମହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ତଂ ରାଜକୁମାରଂ ଅହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମି । ସୁଣୋଥ ମମ ଭାସତୋତି ଭାସନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱଚନଂ ସୁଣୋଥ ଓହିତସୋତା ମନସି କରୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୫୦.ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟଂ ପୋସୋତି ଅୟଂ ରାଜକୁମାରୋ ଇତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକତୋ ଚୁତୋ ତୁସିତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆୱସିସ୍ସତି ତତ୍ଥ ୱିହରିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଛରାହି ପୁରକ୍ଖତୋ ପରିୱାରିତୋ ତୁସିତଭୱନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୫୧.ଚତୁତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ତୁସିତଭୱନତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚତୁତ୍ତିଂସୱାରେ ଦେୱିନ୍ଦୋ ଦେୱରଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ବଲାଧିପୋ ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ତାୱତିଂସଭୱନତୋ ଚୁତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ବଲାଧିପୋ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ଅଧିପୋ ପଧାନୋ ଅଟ୍ଠସତଜାତୀସୁ ପଦେସରାଜା ହୁତ୍ୱା ୱସୁଧଂ ଅନେକରତନୱରଂ ପଥୱିଂ ଆୱସିସ୍ସତି ପୁଥବ୍ୟଂ ୱିହରିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୫୨.ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସକ୍ଖତ୍ତୁନ୍ତି ଅଟ୍ଠପଞ୍ଞାସଜାତୀସୁ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମହିୟା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପପଥୱିୟା ୱିପୁଲଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପଦେସରଜ୍ଜଂ କାରୟିସ୍ସତି ।

୬୫୪.ସକ୍ୟାନଂକୁଲକେତୁସ୍ସାତି ସକ୍ୟରାଜୂନଂ କୁଲସ୍ସ ଧଜଭୂତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଞାତକୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୫୫.ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା । ନିପକୋତି ନେପକ୍କସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ବାହୁସଚ୍ଚେସୁ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱେସୁ ପିଟକତ୍ତୟଧାରଣେସୁ କୋୱିଦୋ ଛେକୋ । ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ଅଥଦ୍ଧୋ କାୟପାଗବ୍ବିୟାଦିଥଦ୍ଧଭାୱୱିରହିତୋ ସବ୍ବପାଠୀ ସକଲପିଟକତ୍ତୟଧାରୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୬୫୬.ପଧାନପହିତତ୍ତୋ ସୋତି ସୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱୀରିୟକରଣାୟ ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ଉପସନ୍ତୋ ନିରୂପଧୀତି ରାଗୂପଧିଦୋସୂପଧିମୋହୂପଧୀହି ୱିରହିତୋ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଉପସନ୍ତୋ ସନ୍ତକାୟଚିତ୍ତୋ ।

୬୫୭.ସନ୍ତି ଆରଞ୍ଞକାତି ଅରଞ୍ଞେ ଭୱା ମହାୱନେ ଜାତା । ସଟ୍ଠିହାୟନାତି ସଟ୍ଠିୱସ୍ସକାଲେ ହାୟନବଲା। ତିଧା ପଭିନ୍ନାତି ଅକ୍ଖିକଣ୍ଣକୋସସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଠାନେହି ଭିନ୍ନମଦା । ମାତଙ୍ଗାତି ମାତଙ୍ଗହତ୍ଥିକୁଲେ ଜାତା । ଈସାଦନ୍ତାତି ରଥୀସାସଦିସଦନ୍ତା । ଉରୂଳ୍ହୱା ରାଜୱାହନା । କୁଞ୍ଜରସଙ୍ଖାତା ନାଗା ହତ୍ଥିରାଜାନୋ ସନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ୟଥା, ତଥା ସତସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତା ପଣ୍ଡିତା ମହିଦ୍ଧିକା ଅରହନ୍ତନାଗା ସନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ଅରହନ୍ତନାଗା ବୁଦ୍ଧନାଗରାଜସ୍ସ । ନ ହୋନ୍ତି ପଣିଧିମ୍ହି ତେତି ତେ ପଣିଧିମ୍ହି ତାଦିସା ନ ହୋନ୍ତି, କିଂ ସବ୍ବେ ତେ ଭୟଭୀତା ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସମତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ଏତ୍ତାୱତା ପଠମା ବୁଦ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଅପଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥା

(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)

ଥେରାପଦାନଂ

୨. ସୀହାସନିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୀହାସନଦାୟକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ନିବ୍ବୁତେଲୋକନାଥମ୍ହୀତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୀହାସନଦାୟକତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଧରମାନେ ଭଗୱତି ଦେୱଲୋକେ ୱସିତ୍ୱା ନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସାରୀରିକଚେତିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ମେ ଅଲାଭା, ଭଗୱତୋ ଧରମାନେ କାଲେ ଅସମ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଚେତିୟେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ସବ୍ବରତନମୟଂ ଦେୱତାନିମ୍ମିତସଦିସଂ ଧମ୍ମାସନେ ସୀହାସନଂ କାରେତ୍ୱା ଜୀୱମାନକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱିୟ ପୂଜେସି । ତସ୍ସୁପରି ଗେହମ୍ପି ଦିବ୍ବୱିମାନମିୱ କାରେସି, ପାଦଟ୍ଠପନପାଦପୀଠମ୍ପି କାରେସି । ଏୱଂ ୟାୱଜୀୱଂ ଦୀପଧୂପପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ଅନେକୱିଧଂ ପୂଜଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଛ କାମସଗ୍ଗେ ଅପରାପରଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ସଙ୍ଖ୍ୟାତିକ୍କନ୍ତଂ ପଦେସରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

୧. ଏୱଂ ପତ୍ତଅରହତ୍ତଫଲୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତେ ଲୋକନାଥମ୍ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲୋକସ୍ସ ନାଥୋ ପଧାନୋତି ଲୋକନାଥୋ, ଲୋକତ୍ତୟସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକନାଥେ ସିଦ୍ଧତ୍ଥମ୍ହି ନିବ୍ବୁତେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିତ୍ଥାରିତେ ପାୱଚନେତି ପାୱଚନେ ପିଟକତ୍ତୟେ ୱିତ୍ଥାରିତେ ପତ୍ଥଟେ ପାକଟେତି ଅତ୍ଥୋ । ବାହୁଜଞ୍ଞମ୍ହି ସାସନେତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତେ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅନେକସତସହସ୍ସକୋଟିଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେହି ବହୁଜନେହି ଞାତେ ଅଧିଗତେତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨-୩.ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ସୁମନୋତି ତଦା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧରମାନକାଲେ ଅସମ୍ପତ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତେ ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଉପପନ୍ନୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାରୀରିକଧାତୁଚେତିୟଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପୟୁତ୍ତମନୋ ସୁନ୍ଦରମନୋ ‘‘ଅହୋ ମମାଗମନଂ ସ୍ୱାଗମନ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଜାତପସାଦବହୁମାନୋ ‘‘ମୟା ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ଏକଂ ପୁଞ୍ଞଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଚେତିୟସମୀପେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣରତନାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱାୱ ସୀହାସନଂ ଅକାସି । ତତ୍ର ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପାଦଟ୍ଠପନତ୍ଥାୟ ପାଦପୀଠଞ୍ଚ କାରେସି । ସୀହାସନସ୍ସ ଅତେମନତ୍ଥାୟ ତସ୍ସୁପରି ଘରଞ୍ଚ କାରେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୀହାସନମକାସହଂ…ପେ॰… ଘରଂ ତତ୍ଥ ଅକାସହ’’ନ୍ତି । ତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନାତି ଧରମାନସ୍ସ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ସୀହାସନଂ ମୟା କତଂ, ତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ । ତୁସିତଂ ଉପପଜ୍ଜହନ୍ତି ତୁସିତଭୱନେ ଉପପଜ୍ଜିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪.ଆୟାମେନ ଚତୁବ୍ବୀସାତି ତତ୍ରୁପପନ୍ନସ୍ସ ଦେୱଭୂତସ୍ସ ସତୋ ମୟ୍ହଂ ସୁକତଂ ପୁଞ୍ଞେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ପାତୁଭୂତଂ ଆୟାମେନ ଉଚ୍ଚତୋ ଚତୁବ୍ବୀସୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ତିରିୟତୋ ଚତୁଦ୍ଦସୟୋଜନଂ ତାୱଦେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିକ୍ଖଣେୟେୱ ଆସି ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୯.ଚତୁନ୍ନୱୁତେଇତୋ କପ୍ପେତି ଇତୋ କପ୍ପତୋ ଚତୁନୱୁତେ କପ୍ପେ ୟଂ କମ୍ମଂ ଅକରିଂ ଅକାସିଂ, ତଦା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞବଲେନ କଞ୍ଚି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନାଭିଜାନାମି, ନ ଅନୁଭୂତପୁବ୍ବା କାଚି ଦୁଗ୍ଗତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦.ତେସତ୍ତତିମ୍ହିତୋ କପ୍ପେତି ଇତୋ କପ୍ପତୋ ତେସତ୍ତତିକପ୍ପେ । ଇନ୍ଦନାମା ତୟୋ ଜନାତି ଇନ୍ଦନାମକା ତୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ତୀସୁ ଜାତୀସୁ ଇନ୍ଦୋ ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ଅହୋସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱେସତ୍ତତିମ୍ହିତୋକପ୍ପେତି ଇତୋ ଦ୍ୱେସତ୍ତତିକପ୍ପେ । ସୁମନନାମକା ତୟୋ ଜନା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଅହେସୁଂ ।

୧୧.ସମସତ୍ତତିତୋ କପ୍ପେତି ଇତୋ କପ୍ପତୋ ଅନୂନାଧିକେ ସତ୍ତତିମେ କପ୍ପେ ୱରୁଣନାମକା ୱରୁଣୋ ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ଏୱଂନାମକା ତୟୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଚକ୍କରତନସମ୍ପନ୍ନା ଚତୁଦୀପମ୍ହି ଇସ୍ସରା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ସୀହାସନଦାୟକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଏକତ୍ଥମ୍ଭିକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଏକତ୍ଥମ୍ଭଦାୟକଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୱନକମ୍ମିକୋ ହୁତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ୱିଭୱସମ୍ପନ୍ନେ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସବ୍ବେ ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା ଉପାସକା ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ‘‘ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନସାଲଂ କରୋମା’’ତି ଦବ୍ବସମ୍ଭାରତ୍ଥାୟ ୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ଉପାସକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏକଂ ଥମ୍ଭଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ସୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥା’’ତି ତେ ସବ୍ବେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଏକଂ ସାରମୟଂ ଥମ୍ଭଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ଅଦାସି । ସୋ ତେନେୱ ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ତଦେୱ ମୂଲଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାନି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅପରାପରଂ ଛସୁ କାମାୱଚରେସୁ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ଅଗ୍ଗଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନେକୱାରଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ପଦେସରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ମାତାପିତୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ମନସିକରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହା ଅହୋସି ।

୧୩. ସୋ ଏୱଂ ପତ୍ତଅରହତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଭଗ୍ୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ମହାପୂଗଗଣୋତି ମହାଉପାସକସମୂହୋ ଅହୁ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରଣଂ ଗତା ଚ ତେ ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣ’’ନ୍ତି ଗତା ଭଜିଂସୁ ଜାନିଂସୁ ୱା ତେ ଉପାସକା । ତଥାଗତଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଠପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪.ସବ୍ବେ ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେତ୍ୱାତି ସବ୍ବେ ସମାଗମ୍ମ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ମନ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଛନ୍ଦା ହୁତ୍ୱା ମାଳଂ ଉପଟ୍ଠାନସାଲଂ ସତ୍ଥୁନୋ ଅତ୍ଥାୟ କୁବ୍ବନ୍ତି କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦବ୍ବସମ୍ଭାରେସୁ ଏକତ୍ଥମ୍ଭଂ ଅଲଭନ୍ତା ବ୍ରହାୱନେ ମହାୱନେ ୱିଚିନନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୫.ତେହଂଅରଞ୍ଞେ ଦିସ୍ୱାନାତି ଅହଂ ତେ ଉପାସକେ ଅରଞ୍ଞେ ଦିସ୍ୱାନ ଗଣଂ ସମୂହଂ ଉପଗମ୍ମ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱାନ ଦସଙ୍ଗୁଲିସମୋଧାନଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ସିରସି କତ୍ୱା ଅହଂ ଗଣଂ ଉପାସକସମୂହଂ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇମଂ ୱନଂ କିମତ୍ଥଂ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ପରିପୁଚ୍ଛିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୬.ତେ ସୀଲୱନ୍ତୋ ଉପାସକା ମେ ମୟା ପୁଟ୍ଠା ‘‘ମାଳଂ ମୟଂ କତ୍ତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ଏକତ୍ଥମ୍ଭୋ ଅମ୍ହେହି ନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱିୟାକଂସୁ ୱିସେସେନ କଥୟିଂସୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୭.ମମଂ ମୟ୍ହଂ ଏକତ୍ଥମ୍ଭଂ ଦେଥ, ଅହଂ ତଂ ଦସ୍ସାମି ସତ୍ଥୁନୋ ସନ୍ତିକଂ ଅହଂ ଥମ୍ଭଂ ଆହରିସ୍ସାମି, ତେ ଭୱନ୍ତୋ ଥମ୍ଭହରଣେ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କା ଉସ୍ସାହରହିତା ଭୱନ୍ତୂତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୪.ୟଂ ୟଂ ୟୋନୁପପଜ୍ଜାମୀତି ୟଂ ୟଂ ୟୋନିଂ ଦେୱତ୍ତଂ ଅଥ ମାନୁସଂ ଉପଗଚ୍ଛାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଏକତ୍ଥମ୍ଭିକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩. ନନ୍ଦତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସଭଗୱତୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟଂ ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପୂଜାସକ୍କାରବହୁଲଂ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନାଗତେ ତୁମ୍ହାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଏୱରୂପୋ ସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପଣିଧାନଂ ଅକାସି ।

ସୋ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଅତ୍ଥଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଧମ୍ମତାୟ ନାମ ନଦିୟା ମହନ୍ତୋ କଚ୍ଛପୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥାରଂ ନଦିଂ ତରିତୁଂ ତୀରେ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ତାରେତୁକାମୋ ସତ୍ଥୁ ପାଦମୂଲେ ନିପଜ୍ଜି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁହି । ସୋ ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ୱେଗେନ ସୋତଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ସୀଘତରଂ ପରତୀରଂ ପାପେସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ଅନୁମୋଦନଂ ୱଦନ୍ତୋ ଭାୱିନିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ କଥେତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ସୋ ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ସୁଗତୀସୁୟେୱ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ମହାପଜାପତିଗୋତମିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ନାମଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଞାତିସଙ୍ଘଂ ନନ୍ଦୟନ୍ତୋ ଜାତୋତି ‘‘ନନ୍ଦୋ’’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତକାଲେ ଭଗୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଲୋକାନୁଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତିସମାଗମେ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୫୫ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) ଗାଥାୟ ପିତରଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚରେ ସୁଚରିତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୯) ଗାଥାୟ ମହାପଜାପତିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ରାଜାନଂ ସକଦାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତତିୟଦିୱସେ ନନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକଗେହପୱେସନଆୱାହମଙ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ସତ୍ଥା ନନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ୱିହାରଂ ଗତୋ, ତଂ ପତ୍ତହତ୍ଥଂ ୱିହାରଂ ଆଗତଂ ଅନିଚ୍ଛମାନଂୟେୱ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତଥାପବ୍ବାଜିତତ୍ତାୟେୱ ଅନଭିରତିୟା ପୀଳିତଂ ଞତ୍ୱା ଉପାୟେନ ତସ୍ସ ତଂ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେସି । ସୋ ୟୋନିସୋ ପଟିସଙ୍ଖାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଥେରୋ ପୁନ ଦିୱସେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ୟଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ପାଟିଭୋଗୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛରାସତାନଂ ପଟିଲାଭାୟ କକୁଟପାଦାନଂ, ମୁଞ୍ଚାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତସ୍ମା ପଟିସ୍ସୱା’’ତି । ଭଗୱାପି ‘‘ୟଦେୱ ତେ, ନନ୍ଦ, ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ତଦାହଂ ମୁତ୍ତୋ ଏତସ୍ମା ପଟିସ୍ସୱା’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସୱିସେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତଂ ଞତ୍ୱା ତଂ ଗୁଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ୟଦିଦଂ ନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯, ୨୩୦) ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରଭାୱେନ ନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଥେରୋ ହି ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତୋ, ତମହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ ତତ୍ଥ ଚ କତାଧିକାରତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ଉକ୍କଂସପାରମିଂ ଅଗମାସି ।

୨୭. ଏୱଂ ସୋ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋତିଆଦିମାହ । ୱତ୍ଥଂ ଖୋମଂ ମୟା ଦିନ୍ନନ୍ତି ଖୋମରଟ୍ଠେ ଜାତଂ ୱତ୍ଥଂ ଭଗୱତି ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ଗାରୱବହୁମାନେନ ମୟା ପରମସୁଖୁମଂ ଖୋମୱତ୍ଥଂ ଦିନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୟମ୍ଭୁସ୍ସାତି ସୟମେୱ ଭୂତସ୍ସ ଜାତସ୍ସ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ । ମହେସିନୋତି ମହନ୍ତେ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକ୍ଖନ୍ଧେ ଏସି ଗୱେସୀତି ମହେସି, ତସ୍ସ ମହେସିନୋ ସୟମ୍ଭୁସ୍ସ ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଖୋମୱତ୍ଥଂ ମୟା ଦିନ୍ନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୮.ତଂ ମେ ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟାକାସୀତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ସାମ୍ୟତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ୱତ୍ଥଦାୟକସ୍ସ ମେ ଦାନଫଲଂ ୱିସେସେନ ଅକାସି କଥେସି ବୁଦ୍ଧୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜଲଜୁତ୍ତମନାମକୋତି ପଦୁମୁତ୍ତରନାମକୋ । ‘‘ଜଲରୁତ୍ତମନାୟକୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଜଲମାନାନଂ ଦେୱବ୍ରହ୍ମାନଂ ଉତ୍ତମନାୟକୋ ପଧାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ୱତ୍ଥଦାନେନାତି ଇମିନା ୱତ୍ଥଦାନସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ତ୍ୱଂ ଅନାଗତେ ହେମୱଣ୍ଣୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଭୱିସ୍ସସି ।

୨୯.ଦ୍ୱେସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୋତ୍ୱାତି ଦିବ୍ବମନୁସ୍ସସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା । କୁସଲମୂଲେହି ଚୋଦିତୋତି କୁସଲାୱୟୱେହି କୁସଲକୋଟ୍ଠାସେହି ଚୋଦିତୋ ପେସିତୋ, ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମିନା ପୁଞ୍ଞେନ ସତ୍ଥୁ କୁଲଂ ପସୱାହୀ’’ତି ପେସିତୋ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ କନିଟ୍ଠୋ ତ୍ୱଂ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୦.ରାଗରତ୍ତୋ ସୁଖସୀଲୋତି କିଲେସକାମେହି ରତ୍ତୋ ଅଲ୍ଲୀନୋ କାୟସୁଖଚିତ୍ତସୁଖାନୁଭୱନସଭାୱୋ । କାମେସୁ ଗେଧମାୟୁତୋତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଗେଧସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଆୟୁତୋ ୟୋଜିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବୁଦ୍ଧେନ ଚୋଦିତୋ ସନ୍ତୋ, ତଦା ତ୍ୱନ୍ତି ୟସ୍ମା କାମେସୁ ଗେଧିତୋ, ତଦା ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଭାତୁକେନ ଗୋତମବୁଦ୍ଧେନ ଚୋଦିତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଉୟ୍ୟୋଜିତୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୧.ପବ୍ବଜିତ୍ୱାନ ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଗୋତମସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ତ୍ୱଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କୁସଲମୂଲେନ ମୂଲଭୂତେନ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେନ ଚୋଦିତୋ ଭାୱନାୟଂ ନିୟୋଜିତୋ ସବ୍ବାସୱେ ସକଲାସୱେ ପରିଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ପଜହିତ୍ୱା ଅନାମୟୋ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସସି ଅଦସ୍ସନଂ ପାପେସ୍ସସି, ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗମିସ୍ସସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୨.ସତକପ୍ପସହସ୍ସମ୍ହୀତି ଇତୋ କପ୍ପତୋ ପୁବ୍ବେ ସତକପ୍ପାଧିକେ ସହସ୍ସମେ କପ୍ପମ୍ହି ଚେଳନାମକା ଚତ୍ତାରୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଟ୍ଠି କପ୍ପସହସ୍ସାନୀତି କପ୍ପସହସ୍ସାନି ସଟ୍ଠି ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ଏକସ୍ମିଂ କପ୍ପେ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଉପଚେଳା ନାମ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ଚତୂସୁ ଜାତୀସୁ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୩.ପଞ୍ଚକପ୍ପସହସ୍ସମ୍ହୀତି ପଞ୍ଚକପ୍ପାଧିକେ ସହସ୍ସମେ କପ୍ପମ୍ହି ଚେଳା ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜାନୋ ସତ୍ତହି ରତନେହି ସମ୍ପନ୍ନା ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ଜମ୍ବୁଦୀପଅପରଗୋୟାନଉତ୍ତରକୁରୁପୁବ୍ବୱିଦେହଦୀପସଙ୍ଖାତେ ଚତୁଦୀପମ୍ହି ଇସ୍ସରା ପଧାନା ୱିସୁଂ ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ନନ୍ଦତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୪. ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରୋନାମ ଜିନୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୟଦେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅଟ୍ଠକନିପାତେ ମହାପନ୍ଥକୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ (ଥେରଗା॰ ୫୧୦ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ମହାପନ୍ଥକତ୍ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ସକ୍କା ଚୂଳପନ୍ଥକମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ସୁଖେ ପତିଟ୍ଠାପେତୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅୟ୍ୟକଂ ଧନସେଟ୍ଠିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ସଚେ, ମହାସେଟ୍ଠି, ଅନୁଜାନାଥ, ଅହଂ ଚୂଳପନ୍ଥକଂ ପବ୍ବାଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ପବ୍ବାଜେଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଥେରୋ ତଂ ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ଦସସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭାତୁ ସନ୍ତିକେ –

‘‘ପଦୁମଂ ୟଥା କୋକନଦଂ ସୁଗନ୍ଧଂ, ପାତୋ ସିୟା ଫୁଲ୍ଲମୱୀତଗନ୍ଧଂ ।

ଅଙ୍ଗୀରସଂ ପସ୍ସ ୱିରୋଚମାନଂ, ତପନ୍ତମାଦିଚ୍ଚମିୱନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୫) –

ଗାଥଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚତୂହି ମାସେହି ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଗହିତମ୍ପି ହଦୟେ ନ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ନଂ ମହାପନ୍ଥକୋ, ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକ, ତ୍ୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଅଭବ୍ବୋ, ଚତୂହି ମାସେହି ଏକଂ ଗାଥମ୍ପି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋସି, ପବ୍ବଜିତକିଚ୍ଚଂ ପନ ତ୍ୱଂ କଥଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସ୍ସସି, ନିକ୍ଖମ ଇତୋ’’ତି ସୋ ଥେରେନ ପଣାମିକୋ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସମୀପେ ରୋଦମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ସତ୍ଥା ଜୀୱକମ୍ବୱନେ ୱିହରତି । ଅଥ ଜୀୱକୋ ପୁରିସଂ ପେସେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥାରଂ ନିମନ୍ତେହୀ’’ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ମହାପନ୍ଥକୋ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକୋ ହୋତି । ସୋ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଭିକ୍ଖଂ ପଟିଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସାନଂ ପଟିଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଦୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଚିତ୍ତକ୍ଖେଦଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ମୟା କତେନ ଉପାୟେନ ବୁଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରଟ୍ଠାନେ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ପନ୍ଥକ, ରୋଦସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଭାତା ମଂ, ଭନ୍ତେ, ପଣାମେତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ପନ୍ଥକ, ମା ଚିନ୍ତୟି, ମମ ସାସନେ ତୁୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଏହି ଇମଂ ଗହେତ୍ୱା ‘ରଜୋହରଣଂ, ରଜୋହରଣ’ନ୍ତି ମନସି କରୋହୀ’’ତି ଇଦ୍ଧିୟା ସୁଦ୍ଧଂ ଚୋଳକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ସତ୍ଥାରା ଦିନ୍ନଂ ଚୋଳକ୍ଖଣ୍ଡଂ ‘‘ରଜୋହରଣଂ, ରଜୋହରଣ’’ନ୍ତି ହତ୍ଥେନ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ତସ୍ସ ତଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କିଲିଟ୍ଠଧାତୁକଂ ଜାତଂ, ପୁନ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉକ୍ଖଲିପରିପୁଞ୍ଛନସଦିସଂ ଜାତଂ । ସୋ ଞାଣପରିପାକତ୍ତା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦଂ ଚୋଳକ୍ଖଣ୍ଡଂ ପକତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଇମଂ ଉପାଦିଣ୍ଣକସରୀରଂ ନିସ୍ସାୟ କିଲିଟ୍ଠଂ ଅଞ୍ଞଥା ଜାତଂ, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚଂ ୟଥାପେତଂ, ଏୱଂ ଚିତ୍ତମ୍ପୀ’’ତି ଖୟୱୟଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିମିତ୍ତେ ଝାନାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଝାନପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହତ୍ତପତ୍ତସ୍ସେୱସ୍ସ ତେପିଟକଂ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞା ଚ ଆଗମିଂସୁ ।

ସତ୍ଥା ଏକୂନେହି ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱକସ୍ସ ନିୱେସନେ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖାୟ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛିତତ୍ତା ଏୱ ନ ଗତୋ । ଜୀୱକୋ ୟାଗୁଂ ଦାତୁଂ ଆରଭି । ସତ୍ଥା ହତ୍ଥେନ ପତ୍ତଂ ପିଦହି । ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ନ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୱିହାରେ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ଥି, ଜୀୱକା’’ତି । ସୋ ପୁରିସଂ ପେସେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନଂ ଅୟ୍ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏହୀ’’ତି । ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରୋପି ରୂପେନ କିରିୟାୟ ଚ ଏକମ୍ପି ଏକେନ ଅସଦିସଂ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ସୋ ପୁରିସୋ ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଜୀୱକସ୍ସ କଥେସି – ‘‘ଇମସ୍ମା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘା ୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ବହୁତରୋ, ପକ୍କୋସିତବ୍ବଂ ଅୟ୍ୟଂ ନ ଜାନାମୀ’’ତି । ଜୀୱକୋ ସତ୍ଥାରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୋ ନାମୋ, ଭନ୍ତେ, ୱିହାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ? ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ନାମ, ଜୀୱକା’’ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ନାମ କତରୋ’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଂ ଆନେହୀ’’ତି । ସୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ନାମ କତରୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅହଂ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ, ଅହଂ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତି ଏକପ୍ପହାରେନ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସମ୍ପି କଥେସି । ସୋ ପୁନାଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଜୀୱକସ୍ସ ଆରୋଚେସି ଜୀୱକୋ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚତ୍ତା ‘‘ଇଦ୍ଧିମା ମଞ୍ଞେ, ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ନୟତୋ ଞତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ପଠମଂ କଥେନ୍ତଂ ଅୟ୍ୟମେୱ ‘ତୁମ୍ହେ ସତ୍ଥା ପକ୍କୋସତୀ’ତି ୱତ୍ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣେ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକାସି । ତାୱଦେୱ ନିମ୍ମିତଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ । ସୋ ଥେରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।

ସତ୍ଥା ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୟାଗୁଞ୍ଚ ଖଜ୍ଜକାଦିଭେଦଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହି । କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଚୂଳପନ୍ଥକଂ ଆଣାପେସି ‘‘ଅନୁମୋଦନଂ କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ ସିନେରୁଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ମନ୍ଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଙ୍ଖୋଭେନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅନୁମୋଦନଂ ଅକାସି । ଦସବଲେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗତେ ଧମ୍ମସଭାୟଂ କଥା ଉଦପାଦି ‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱୋ, ୟତ୍ର ହି ନାମ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଏକଗାଥଂ ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତମ୍ପି ଲହୁକେନ ଖଣେନେୱ ଏୱଂ ମହିଦ୍ଧିକଂ ଅକଂସୂ’ତି, ତଥା ହି ଜୀୱକସ୍ସ ନିୱେସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱା ‘ଏୱଂ ଚୂଳପନ୍ଥକସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ, ୱୀଥିପଟିପନ୍ନା ୱିପସ୍ସନା’ତି ଞତ୍ୱା ୟଥାନିସିନ୍ନୋୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ‘ପନ୍ଥକ, ନେୱାୟଂ ପିଲୋତିକା କିଲିଟ୍ଠା ରଜାନୁକିଣ୍ଣା, ଇତୋ ପନ ଅଞ୍ଞୋପି ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସଂକିଲେସୋ ରଜୋ’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ରାଗୋ ରଜୋ ନ ଚ ପନ ରେଣୁ ୱୁଚ୍ଚତି, ରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ରଜୋତି ।

ଏତଂ ରଜଂ ୱିପ୍ପଜହିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୱୋ, ୱିହରନ୍ତି ତେ ୱିଗତରଜସ୍ସ ସାସନେ ॥

‘‘ଦୋସୋ ରଜୋ…ପେ॰… ୱିଗତରଜସ୍ସ ସାସନେ ॥

‘‘ମୋହୋ ରଜୋ…ପେ॰… ୱିଗତରଜସ୍ସ ସାସନେ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୨୦୯; ଚୂଳନି॰ ଉଦୟମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭୪) –

ଇମା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ସହପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣୀତି । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ୱଦେଥ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ନାମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଚୂଳପନ୍ଥକେନ ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ଥରଦାୟଜ୍ଜଂ ଲଦ୍ଧଂ, ପୁବ୍ବେ ପନ ଲୋକିୟଦାୟଜ୍ଜଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତୋ ଚୂଳସେଟ୍ଠିଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧.୪) କଥେସି । ଅପରଭାଗେ ନଂ ସତ୍ଥା ଅରିୟଗଣପରିୱୁତୋ ଧମ୍ମାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ମନୋମୟଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେତୋୱିୱଟ୍ଟକୁସଲାନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

୩୫. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ଜିନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଗଣମ୍ହା ୱୂପକଟ୍ଠୋସୋତି ସୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସତ୍ଥା ଗଣମ୍ହା ମହତା ଭିକ୍ଖୁସମୂହତୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ ୱିସୁଂ ଭୂତୋ ୱିୱେକଂ ଉପଗତୋ । ତଦା ମମ ତାପସକାଲେ ହିମୱନ୍ତେ ହିମାଲୟପବ୍ବତସମୀପେ ୱସି ୱାସଂ କପ୍ପେସି, ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ୱିହାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୬.ଅହମ୍ପି…ପେ॰… ତଦାତି ୟଦା ସୋ ଭଗୱା ହିମୱନ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱସି, ତଦା ଅହମ୍ପି ହିମୱନ୍ତସମୀପେ କତଅସ୍ସମେ ଆ ସମନ୍ତତୋ କାୟଚିତ୍ତପୀଳାସଙ୍ଖାତା ପରିସ୍ସୟା ସମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଅସ୍ସମୋତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଅରଞ୍ଞାୱାସେ ୱସାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଚିରାଗତଂ ମହାୱୀରନ୍ତି ଅଚିରଂ ଆଗତଂ ମହାୱୀରିୟୱନ୍ତଂ ଲୋକନାୟକଂ ପଧାନଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପେସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ଆଗତକ୍ଖଣେୟେୱ ଉପାଗମିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭.ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାନାତି ଏୱଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ପଦୁମୁପ୍ପଲପୁପ୍ଫାଦୀହି ଛାଦିତଂ ପୁପ୍ଫମୟଂ ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ନରାସଭଂ ନରାନଂ ସେଟ୍ଠଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଛାଦେନ୍ତୋ ଉପଗଚ୍ଛିଂ ସମୀପଂ ଗତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତନ୍ତି ରୂପାୱଚରସମାଧିଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ ଅହଂ ଅକାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩୮.ଉଭୋ ହତ୍ଥେହି ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ତଂ ସୁସଜ୍ଜିତଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଦ୍ୱୀହି ହତ୍ଥେହି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅହଂ ଭଗୱତୋ ଅଦାସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପଟିଗ୍ଗହେସୀତି ତଂ ମୟା ଦିନ୍ନଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି, ସାଦରଂ ସାଦିୟୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୧.ସତପତ୍ତଛତ୍ତଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହାତି ଏକେକସ୍ମିଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ସତସତପତ୍ତାନଂ ୱସେନ ସତପତ୍ତେହି ପଦୁମପୁପ୍ଫେହି ଛାଦିତଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ପକାରେନ ଆଦରେନ ଗହେତ୍ୱା ତାପସୋ ମମ ଅଦାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ତଂ ତାପସଂ ଅହଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମମ ଭାସତୋ ଭାସମାନସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁଣୋଥ ମନସି କରୋଥ ।

୪୨.ପଞ୍ଚୱୀସତିକପ୍ପାନୀତି ଇମିନା ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଦାନେନ ପଞ୍ଚୱୀସତିୱାରେ ତାୱତିଂସଭୱନେ ସକ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱରଜ୍ଜଂ କରିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଚତୁତ୍ତିଂସତିକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚାତି ଚତୁତ୍ତିଂସତିୱାରେ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି ।

୪୩.ୟଂୟଂ ୟୋନିନ୍ତି ମନୁସ୍ସୟୋନିଆଦୀସୁ ୟଂ ୟଂ ଜାତିଂ ସଂସରତି ଗଚ୍ଛତି ଉପପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟୋନିୟଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠାନେ ପତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନଂ ଠିତଂ ୱା ପଦୁମଂ ଧାରୟିସ୍ସତି ଉପରି ଛାଦୟିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪୫.ପକାସିତେ ପାୱଚନେତି ତେନ ଭଗୱତୋ ସକଲପିଟକତ୍ତୟେ ପକାସିତେ ଦୀପିତେ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ମନୁସ୍ସଜାତିଂ ଲଭିସ୍ସତି ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସତି । ମନୋମୟମ୍ହି କାୟମ୍ହୀତି ମନେନ ଝାନଚିତ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ମନୋମୟୋ, ୟଥା ଚିତ୍ତଂ ପୱତ୍ତତି, ତଥା କାୟଂ ପୱତ୍ତେତି ଚିତ୍ତଗତିକଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତମ୍ହି ମନୋମୟେ କାୟମ୍ହି ସୋ ତାପସୋ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ନାମ ହୁତ୍ୱା ଉତ୍ତମୋ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୫୨.ସରିଂ କୋକନଦଂ ଅହନ୍ତି ଅହଂ ଭଗୱତୋ ନିମ୍ମିତଚୋଳକଂ ପରିମଜ୍ଜନ୍ତୋ କୋକନଦଂ ପଦୁମଂ ସରିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି ମେତି ତସ୍ମିଂ କୋକନଦେ ପଦୁମେ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିମୁଚ୍ଚି ଅଲ୍ଲୀନୋ, ତତୋ ଅହଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୩. ଅହଂ ମନୋମୟେସୁ ଚିତ୍ତଗତିକେସୁ କାୟେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବେସୁ ପାରମିଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଚୂଳପନ୍ଥକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୫. ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ନିବ୍ବୁତେଲୋକନାଥମ୍ହୀତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ ମହାଭୋଗକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦେୱତାନଂ ପିୟମନାପଭାୱେନ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ସୁମେଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ତସ୍ସ ଥୂପଂ ପୂଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଘସ୍ସ ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ମହାଜନଂ ପଞ୍ଚସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟନଂ ଅକାସି । ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ପିଲିନ୍ଦୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ୱଚ୍ଛୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ସୋ ଅପରଭାଗେ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସଂସାରେ ପନ ସଂୱେଗବହୁଲତାୟ ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚୂଳଗନ୍ଧାରଂ ନାମ ୱିଜ୍ଜଂ ସାଧେତ୍ୱା ତାୟ ୱିଜ୍ଜାୟ ଆକାସଚାରୀ ପରଚିତ୍ତୱିଦୂ ଚ ହୁତ୍ୱା ରାଜଗହେ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପତ୍ତୋ ପଟିୱସତି ।

ଅଥ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ରାଜଗହଂ ଉପଗତୋ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ତସ୍ସ ସା ୱିଜ୍ଜା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଅତ୍ତନୋ କିଚ୍ଚଂ ନ ସାଧେତି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସୁତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟାନଂ ଭାସମାନାନଂ ‘ୟତ୍ଥ ମହାଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜା ଧରତି, ତତ୍ଥ ଚୂଳଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’ତି ସମଣସ୍ସ ପନ ଗୋତମସ୍ସ ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନାୟଂ ମମ ୱିଜ୍ଜା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ନିସ୍ସଂସୟଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମହାଗନ୍ଧାରୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତି, ୟଂନୂନାହଂ ତଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅହଂ, ମହାସମଣ, ତୱ ସନ୍ତିକେ ଏକଂ ୱିଜ୍ଜଂ ପରିୟାପୁଣିତୁକାମୋ, ଓକାସଂ ମେ କରୋହୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ମମ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ୱିଜ୍ଜାୟ ପରିକମ୍ମଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ପବ୍ବଜି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ଚରିତାନୁକୂଲଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ସୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତାୟ ନଚିରସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

୫୫. ୟା ପନ ପୁରିମଜାତିୟଂ ତସ୍ସୋୱାଦେ ଠତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଦେୱତା, ତା କତଞ୍ଞୁତଂ ନିସ୍ସାୟ ତସ୍ମିଂ ସଞ୍ଜାତବହୁମାନା ସାୟଂ ପାତଂ ଥେରଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ନଂ ଭଗୱା ଦେୱତାନଂ ଅତିୱିୟ ପିୟମନାପଭାୱେନ ଅଗ୍ଗଭାୱେ ଠପେସି ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେୱତାନଂ ପିୟମନାପାନଂ ୟଦିଦଂ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୯, ୨୧୫) । ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତେ ଲୋକନାଥମ୍ହୀତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କାମରୂପାରୂପଲୋକସ୍ସ ନାଥୋ ପଧାନୋତି ଲୋକନାଥୋ। ମେଧା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଅନାୱରଣଞାଣାଦୟୋ, ସୁନ୍ଦରା, ପସଟ୍ଠା ୱା ମେଧା ୟସ୍ସ ସୋ ସୁମେଧୋ, ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚାତି ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ମିଂ ସୁମେଧେ ଲୋକନାୟକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲେ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତେ ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ସୁମନୋତି ସଦ୍ଧାୟ ପସାଦିତଚିତ୍ତୋ ସୋମନସ୍ସେନ ସୁନ୍ଦରମନୋ ଅହଂ ତସ୍ସ ସୁମେଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଥୂପପୂଜଂ ଚେତିୟପୂଜଂ ଅକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୬.ୟେ ଚ ଖୀଣାସୱା ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ୟେ ଚ ଖୀଣାସୱା ପହୀନକିଲେସା ଛଳଭିଞ୍ଞା ଛହି ଅଭିଞ୍ଞାହି ସମନ୍ନାଗତା ମହିଦ୍ଧିକା ମହନ୍ତେହି ଇଦ୍ଧୀହି ସମନ୍ନାଗତା ସନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେ ଖୀଣାସୱେ ଅହଂ ତତ୍ଥ ସମାନେତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ଆଦରେନ ଆନେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ସକଲସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତଂ ଅକାସିଂ ତେସଂ ଭୋଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୭.ଉପଟ୍ଠାକୋ ତଦା ଅହୂତି ତଦା ମମ ସଙ୍ଘଭତ୍ତଦାନକାଲେ ସୁମେଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ନାମେନ ସୁମେଧୋ ନାମ ଉପଟ୍ଠାକସାୱକୋ ଅହୁ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ସାୱକୋ ମୟ୍ହଂ ପୂଜାସକ୍କାରଂ ଅନୁମୋଦିତ୍ଥ ଅନୁମୋଦିତୋ ଆନିସଂସଂ କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫୮.ତେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନାତି ତେନ ଥୂପପୂଜାକରଣୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ଦେୱଲୋକେ ଦିବ୍ବୱିମାନଂ ଉପପଜ୍ଜିଂ ଉପଗତୋ ଅସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋମ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଛଳାସୀତିସହସ୍ସାନୀତି ତସ୍ମିଂ ୱିମାନେ ଛ ଅସୀତିସହସ୍ସାନି ଦେୱଚ୍ଛରାୟୋ ମେ ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତଂ ରମିଂସୁ ରମାପେସୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୯.ମମେୱ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୀତି ତା ଅଚ୍ଛରାୟୋ ସବ୍ବକାମେହି ଦିବ୍ବେହି ରୂପାଦିୱତ୍ଥୁକାମେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତିୟୋ ମମଂ ଏୱ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତି ମମ ୱଚନଂ ଅନୁକରୋନ୍ତି ସଦା ନିଚ୍ଚକାଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୬. ରାହୁଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସଭଗୱତୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ରାହୁଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ଆୟସ୍ମା ପୁରିମଜିନୱରେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସିକ୍ଖାକାମାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ସେନାସନୱିସୋଧନୱିଜ୍ଜୋତନାଦିକଂ ଉଳାରଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପଣିଧାନଂ ଅକାସି । ସୋ ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୟସୋଧରାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ରାହୁଲୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ମହତା ଖତ୍ତିୟପରିୱାରେନ ୱଡ୍ଢି । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱିଧାନଂ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ଆଗତମେୱ । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ସୁଲଦ୍ଧୋୱାଦୋ ପରିପକ୍କଞାଣୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହା ପନ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ –

‘‘ଉଭୟେନେୱ ସମ୍ପନ୍ନୋ, ରାହୁଲଭଦ୍ଦୋତି ମଂ ୱିଦୂ ।

ୟଞ୍ଚମ୍ହି ପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ୟଞ୍ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁମା ॥

‘‘ୟଞ୍ଚ ମେ ଆସୱା ଖୀଣା, ୟଞ୍ଚ ନତ୍ଥି ପୁନବ୍ଭୱୋ ।

ଅରହା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋମ୍ହି, ତେୱିଜ୍ଜୋ ଅମତଦ୍ଦସୋ ॥

‘‘କାମନ୍ଧା ଜାଲପଚ୍ଛନ୍ନା, ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତା ।

ପମତ୍ତବନ୍ଧୁନା ବନ୍ଧା, ମଚ୍ଛାୱ କୁମିନା ମୁଖେ ॥

‘‘ତଂ କାମଂ ଅହମୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ଛେତ୍ୱା ମାରସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହ, ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୨୯୫-୨୯୮) ।

ଚତସ୍ସୋ ଗାଥା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଉଭୟେନେୱ ସମ୍ପନ୍ନୋତି ଜାତିସମ୍ପଦା ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦାତି ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟାପି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ରାହୁଲଭଦ୍ଦୋତି ମଂ ୱିଦୂତି ‘‘ରାହୁଲଭଦ୍ଦୋ’’ତି ମଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ତସ୍ସ ହି ଜାତସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତେନ, ‘‘ରାହୁ, ଜାତୋ, ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ରାହୁଲୋ’’ତି ନାମଂ ଗଣ୍ହି । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପିତରା ୱୁତ୍ତପରିୟାୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ରାହୁଲଭଦ୍ଦୋତି ମଂ ୱିଦୂ’’ତି । ଭଦ୍ଦୋତି ପସଂସାୱଚନମେୱ । ଅପରଭାଗେ ସତ୍ଥା ତଂ ସିକ୍ଖାକାମଭାୱେନ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସିକ୍ଖାକାମାନଂ ୟଦିଦଂ ରାହୁଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୯) ।

୬୮. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋତିଆଦିମାହ । ସତ୍ତଭୂମିମ୍ହି ପାସାଦେତି ପସାଦଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଜନେତୀତି ପାସାଦୋ । ଉପରୂପରି ଠିତା ସତ୍ତ ଭୂମିୟୋ ୟସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ସୋୟଂ ସତ୍ତଭୂମି, ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତଭୂମିମ୍ହି ପାସାଦେ । ଆଦାସଂ ସନ୍ଥରିଂ ଅହନ୍ତି ଆଦାସତଲଂ ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତାଦିନୋ ଅହଂ ସନ୍ଥରଂ ଅଦାସିଂ, ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ପୂଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୯.ଖୀଣାସୱସହସ୍ସେହୀତି ଅରହନ୍ତସହସ୍ସେହି ପରିକିଣ୍ଣୋ ପରିୱୁତୋ । ଦ୍ୱିପଦିନ୍ଦୋ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଇନ୍ଦୋ ସାମି ନରାସଭୋ ମହାମୁନି ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ତେହି ସହ ଉପାଗମି ପାୱିସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭୦.ୱିରୋଚେନ୍ତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିନ୍ତି ତଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ସୋଭୟମାନୋ ଦେୱାନଂ ଦେୱୋ ଦେୱଦେୱୋ ନରାନଂ ଆସଭୋ ନରାସଭୋ ଜେଟ୍ଠୋ ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇମା ବ୍ୟାକରଣଗାଥାୟୋ ଅଭାସଥ କଥେସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୭୧.ୟେନାୟଂ ଜୋତିତା ସେୟ୍ୟାତି ୟେନ ଉପାସକେନ ଅୟଂ ପାସାଦସଙ୍ଖାତା ସେୟ୍ୟା ଜୋତିତା ପଭାସିତା ପଜ୍ଜଲିତା । ଆଦାସୋୱ କଂସଲୋହମୟଂ ଆଦାସତଲଂ ଇୱ ସୁଟ୍ଠୁ ସମଂ କତ୍ୱା ସନ୍ଥତା । ତଂ ଉପାସକଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ପାକଟଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

୮୧.ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ୟଂ ତାଦୀତି ୟଂ ୟେନ କାରଣେନ ତାଦୀ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପିୟସଭାୱତ୍ତା ତାଦୀ ଅଗାରେ ଘରାୱାସେ ରତିଂ ଅଲ୍ଲୀନଭାୱଂ ଅଜ୍ଝଗା ପାପୁଣି, ଏତଂ କାରଣଂ ଅଟ୍ଠାନଂ ଅକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୨.ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାଅଗାରସ୍ମାତି ଘରାୱାସତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଂ ତିଣଦଲମିୱ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସୁବ୍ବତୋ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ପବ୍ବଜିସ୍ସତି । ରାହୁଲୋ ନାମନାମେନାତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ ପେସିତଂ କୁମାରସ୍ସ ଜାତସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ପିତରା ସିଦ୍ଧତ୍ଥେନ, ‘‘ରାହୁ ଜାତୋ, ବନ୍ଧନଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନାମତ୍ତା ରାହୁଲୋ ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଥା ଚନ୍ଦସୂରିୟାନଂ ୱିମାନପଭାୟ କିଲିଟ୍ଠକରଣେନ ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଉପେତି ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱାୟଂ ମମ ଅଭିନିକ୍ଖମନପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୋରିୱ ଜାତୋ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ, ‘‘ରାହୁ ଜାତୋତି ଆହା’’ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅରହା ସୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସୋ ତାଦିସୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସନାୟଂ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଅରହା ଖୀଣାସୱୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୩.କିକୀୱ ଅଣ୍ଡଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଅଣ୍ଡଂ ବୀଜଂ ରକ୍ଖମାନା କିକୀ ସକୁଣୀ ଇୱ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଚାମରୀ ୱିୟ ୱାଲଧିନ୍ତି ୱାଲଂ ରକ୍ଖମାନା କଣ୍ଡକେସୁ ୱାଲେ ଲଗ୍ଗନ୍ତେ ଭିନ୍ଦନଭୟେନ ଅନାକଡ୍ଢିତ୍ୱା ମରମାନା ଚାମରୀ ୱିୟ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସୀଲଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ରକ୍ଖେୟ୍ୟ । ନିପକୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତେନ ନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ନିପକୋ ଖଣ୍ଡଛିଦ୍ଦାଦିଭାୱଂ ଅପାପେତ୍ୱା ରକ୍ଖଣତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସୋ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରଣମକାସି । ସୋ ଏୱଂ ପତ୍ତଅରହତ୍ତଫଲୋ ଏକଦିୱସଂ ୱିୱେକଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ସୋମନସ୍ସୱସେନ ଏୱଂ ରକ୍ଖିଂ ମହାମୁନୀତିଆଦିମାହ । ତଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ରାହୁଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୭. ଉପସେନୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସେନୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ହଂସୱତୀନଗରେ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଅଧିକାରକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ନାଲକଗାମେ ରୂପସାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତି, ଉପସେନୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ତୟୋ ୱେଦେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଦାୟ ଏକୱସ୍ସିକୋ ‘‘ଅରିୟଗବ୍ଭଂ ୱଡ୍ଢେମୀ’’ତି ଏକଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗତୋ । ସତ୍ଥାରା ଚସ୍ସ ତସ୍ସ ଅୱସ୍ସିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅତିଲହୁଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମୋଘପୁରିସ, ବାହୁଲ୍ଲାୟ ଆୱତ୍ତୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ଗରହିତୋ ‘‘ଇଦାନାହଂ ୟଦି ପରିସଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ଥାରା ଗରହିତୋ, ପରିସଂୟେୱ ପନ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ଥୁ ପସାଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହା ପନ ହୁତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ସବ୍ବେ ଧୁତଙ୍ଗଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି, ଅଞ୍ଞେପି ତଦତ୍ଥାୟ ସମାଦପେସି, ତେନ ନଂ ଭଗୱା ସମନ୍ତପାସାଦିକାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ କୋସମ୍ବିୟଂ କଲହେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ଦ୍ୱିଧାଭୂତେ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ କଲହଂ ପରିୱଜ୍ଜିତୁକାମେନ ‘‘ଏତରହି ଖୋ କଲହୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚ ଦ୍ୱିଧାଭୂତୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ମୟା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ୱିୱେକୱାସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଂ କଥେସି । ଏୱଂ ଥେରୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଓୱାଦଦାନାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ତଥା ପଟିପନ୍ନଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକାସି ।

୮୬. ସୋ ଏୱଂ ପତ୍ତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରଂ ଭଗୱନ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ । ପବ୍ଭାରମ୍ହି ନିସୀଦନ୍ତନ୍ତି ପୁରତୋ ଭାରଂ ନମିତଂ ଓନମିତନ୍ତି ପବ୍ଭାରଂ ୱିୱେକକାମଂ ୱନମଜ୍ଝେ ସୟଂଜାତପବ୍ବତପବ୍ଭାରେ ନିସିନ୍ନଂ ନରୁତ୍ତମଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅହଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂ ସମୀପଂ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୭.କଣିକାରପୁପ୍ଫ ଦିସ୍ୱାତି ତଥା ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସୁପୁପ୍ଫିତଂ କଣିକାରଂ ଦିସ୍ୱା । ୱଣ୍ଟେ ଛେତ୍ୱାନହଂ ତଦାତି ତସ୍ମିଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠକାଲେ ତଂ ପୁପ୍ଫଂ ୱଣ୍ଟେ ୱଣ୍ଟସ୍ମିଂ ଛେତ୍ୱାନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାନ । ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଛତ୍ତମ୍ହୀତି ତେନ ପୁପ୍ଫେନ ଛତ୍ତଂ ଛାଦେତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଭିରୋପୟିନ୍ତି ପବ୍ଭାରେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମୁଦ୍ଧନି ଅକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮୮.ପିଣ୍ଡପାତଞ୍ଚପାଦାସିନ୍ତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପକାରେନ ଅଦାସିଂ ଭୋଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମନ୍ନଂ ସୁଭୋଜନନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଭୋଜନସଙ୍ଖାତଂ ପରମନ୍ନଂ ଉତ୍ତମାହାରଂ । ବୁଦ୍ଧେନ ନୱମେ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ୱିୱେକଟ୍ଠାନେ ବୁଦ୍ଧେନ ସହ ନୱମେ ଅଟ୍ଠ ସମଣେ ସମିତପାପେ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂ ଭୋଜେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଂ ୱଦନ୍ତି ସୁମେଧୋତି ୟଂ ଗୋତମସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଭୂରିପଞ୍ଞଂ ପଥୱିସମାନଂ ପଞ୍ଞଂ ସୁମେଧଂ ସୁନ୍ଦରଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାଦିପଞ୍ଞୱନ୍ତଂ । ସୁମେଧୋ ଇତି ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ ଇତି ୱଦନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ଇତୋ କପ୍ପତୋ ସତସହସ୍ସେ କପ୍ପେ ଏସୋ ଗୋତମୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ଉପସେନୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୮. ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସଭଗୱତୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପାୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁରେତରମେୱ ହଂସୱତୀନଗରେ ଗହପତିମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ପିତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ଘରାୱାସେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ରତନକୋଟ୍ଠାଗାରକମ୍ମିକେନ ଦସ୍ସିତଂ ଅପରିମାଣଂ ୱଂସାନୁଗତଂ ଧନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଏତ୍ତକଂ ଧନରାସିଂ ମୟ୍ହଂ ପିତୁଅୟ୍ୟକପୟ୍ୟକାଦୟୋ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ମୟା ପନ ଗହେତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ମହାଦାନଂ ଅଦାସି । ସୋ ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭିଂ ଏକଂ ତାପସଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତେନ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚେ ନିୟୋଜିତୋ ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଭିନ୍ନଂ ରଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତେନ ସମୟେନ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନମହାନଗରସଙ୍ଖାତଂ ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ ସମ୍ପାପେସି । ଅଥ ସୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଉପାସକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିସୀଦି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସତ୍ଥା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ସତସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିୱୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତାହଂ ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥେସି । ସତ୍ଥା ଅନନ୍ତରାୟେନ ସମିଜ୍ଝନଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅନାଗତେ ଗୋତମସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକାସି । ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି । ସୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇତୋ ଦ୍ୱେନୱୁତେ କପ୍ପେ ଫୁସ୍ସସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସତ୍ଥୁ ୱେମାତିକେସୁ ତୀସୁ ରାଜପୁତ୍ତେସୁ ସତ୍ଥାରଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ତେସଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ସହାୟକିଚ୍ଚଂ ଅକାସି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ବହୁଂ କୁସଲଂ ଉପଚିନିତ୍ୱା ସୁଗତୀସୁୟେୱ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ କୁରୁରଟ୍ଠେ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକନିଗମେ ରଟ୍ଠପାଲସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତସ୍ସ ଭିନ୍ନଂ ରଟ୍ଠଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ରଟ୍ଠପାଲୋତି ୱଂସାନୁଗତମେୱ ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ମହତା ପରିୱାରେନ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୟୋବ୍ବନପ୍ପତ୍ତୋ ମାତାପିତୂହି ପତିରୂପେନ ଦାରେନ ସଂୟୋଜିତୋ ମହନ୍ତେ ଚ ୟସେ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି ।

ଅଥ ଭଗୱା କୁରୁରଟ୍ଠେ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକଂ ଅନୁପାପୁଣି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରଟ୍ଠପାଲୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ସତ୍ତାହଂ ଭତ୍ତଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ମାତାପିତରୋ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଆଣତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହତ୍ତଂ ପନ ପତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ପସ୍ସିତୁଂ ଥୁଲ୍ଲକୋଟ୍ଠିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ପିତୁ ନିୱେସନେ ଆଭିଦୋସିକଂ କୁମ୍ମାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ତଂ ଅମତଂ ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପିତରା ନିମନ୍ତିତୋ ସ୍ୱାତନାୟ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ପିତୁ ନିୱେସନେ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ଇତ୍ଥାଗାରଜନେ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୀଦିସା ନାମ ତା, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଅଚ୍ଛରାୟୋ, ୟାସଂ ତ୍ୱଂ ହେତୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରସୀ’’ତିଆଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୧) ୱତ୍ୱା ପଲୋଭନକମ୍ମଂ କାତୁଂ ଆରଦ୍ଧେ ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟଂ ୱିପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ –

‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତକତଂ ବିମ୍ବଂ, ଅରୁକାୟଂ ସମୁସ୍ସିତଂ ।

ଆତୁରଂ ବହୁସଙ୍କପ୍ପଂ, ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି ଧୁୱଂ ଠିତି ॥

‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତକତଂ ରୂପଂ, ମଣିନା କୁଣ୍ଡଲେନ ଚ ।

ଅଟ୍ଠିଂ ତଚେନ ଓନଦ୍ଧଂ, ସହ ୱତ୍ଥେହି ସୋଭତି ॥

‘‘ଅଲତ୍ତକକତା ପାଦା, ମୁଖଂ ଚୁଣ୍ଣକମକ୍ଖିତଂ ।

ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥

‘‘ଅଟ୍ଠାପଦକତା କେସା, ନେତ୍ତା ଅଞ୍ଜନମକ୍ଖିତା ।

ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥

‘‘ଅଞ୍ଜନୀୱ ନୱା ଚିତ୍ତା, ପୂତିକାୟୋ ଅଲଙ୍କତୋ ।

ଅଲଂ ବାଲସ୍ସ ମୋହାୟ, ନୋ ଚ ପାରଗୱେସିନୋ ॥

‘‘ଓଦହି ମିଗୱୋ ପାସଂ, ନାସଦା ୱାଗୁରଂ ମିଗୋ ।

ଭୁତ୍ୱା ନିୱାପଂ ଗଚ୍ଛାମ, କନ୍ଦନ୍ତେ ମିଗବନ୍ଧକେ ॥

‘‘ଛିନ୍ନୋ ପାସୋ ମିଗୱସ୍ସ, ନାସଦା ୱାଗୁରଂ ମିଗୋ ।

ଭୁତ୍ୱା ନିୱାପଂ ଗଚ୍ଛାମ, ସୋଚନ୍ତେ ମିଗଲୁଦ୍ଦକେ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୨; ଥେରଗା॰ ୭୬୯-୭୭୫) ।

ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ଇମା ଗାଥା ୱତ୍ୱା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ କୋରବ୍ୟସ୍ସ ମିଗାଜିନୱନୁୟ୍ୟାନେ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ନିସୀଦି । ଥେରସ୍ସ କିର ପିତା ସତ୍ତସୁ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେସୁ ଅଗ୍ଗଳଂ ଦାପେତ୍ୱା ମଲ୍ଲେ ଆଣାପେସି ‘‘ନିକ୍ଖମିତୁଂ ମା ଦେଥ, କାସାୟାନି ଅପନେତ୍ୱା ସେତକାନି ନିୱାସାପେଥା’’ତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ଆକାସେନ ଅଗମାସି । ଅଥ ରାଜା କୋରବ୍ୟୋ ଥେରସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ସାରଣୀୟଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ‘‘ଇଧ, ଭୋ ରଟ୍ଠପାଲ, ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ବ୍ୟାଧିପାରିଜୁଞ୍ଞଂ ୱା ଜରାଭୋଗଞାତିପାରିଜୁଞ୍ଞଂ ୱା ପତ୍ତୋ ପବ୍ବଜତି, ତ୍ୱଂ ପନ କିଞ୍ଚିପି ପାରିଜୁଞ୍ଞଂ ଅନୁପଗତୋ ଏୱ କସ୍ମା ପବ୍ବଜସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଥେରୋ ‘‘ଉପନିୟ୍ୟତି ଲୋକୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ, ଅତାଣୋ ଲୋକୋ ଅନଭିସ୍ସରୋ, ଅସରଣୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ, ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୫) ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମୁଦ୍ଦେସାନଂ ଅତ୍ତନା ୱିଦିତଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ତସ୍ସା ଦେସନାୟ ଅନୁଗୀତିଂ କଥେନ୍ତୋ –

‘‘ପସ୍ସାମି ଲୋକେ ସଧନେ ମନୁସ୍ସେ, ଲଦ୍ଧାନ ୱିତ୍ତଂ ନ ଦଦନ୍ତି ମୋହା ।

ଲୁଦ୍ଧା ଧନଂ ସନ୍ନିଚୟଂ କରୋନ୍ତି, ଭିୟ୍ୟୋୱ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟନ୍ତି ॥

‘‘ରାଜା ପସୟ୍ହପ୍ପଥୱିଂ ୱିଜେତ୍ୱା, ସସାଗରନ୍ତଂ ମହିମାୱସନ୍ତୋ ।

ଓରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଅତିତ୍ତରୂପୋ, ପାରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସପି ପତ୍ଥୟେଥ ॥

‘‘ରାଜା ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ମନୁସ୍ସା, ଅୱୀତତଣ୍ହା ମରଣଂ ଉପେନ୍ତି ।

ଊନାୱ ହୁତ୍ୱାନ ଜହନ୍ତି ଦେହଂ, କାମେହି ଲୋକମ୍ହି ନ ହତ୍ଥି ତିତ୍ତି ॥

‘‘କନ୍ଦନ୍ତି ନଂ ଞାତୀ ପକିରିୟ କେସେ, ‘ଅହୋ ୱତା ନୋ ଅମରା’ତି ଚାହୁ ।

ୱତ୍ଥେନ ନଂ ପାରୁତଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ଚିତଂ ସମୋଧାୟ ତତୋ ଡହନ୍ତି ॥

‘‘ସୋ ଡୟ୍ହତି ସୂଲେହି ତୁଜ୍ଜମାନୋ, ଏକେନ ୱତ୍ଥେନ ପହାୟ ଭୋଗେ ।

ନ ମୀୟମାନସ୍ସ ଭୱନ୍ତି ତାଣା, ଞାତୀ ଚ ମିତ୍ତା ଅଥ ୱା ସହାୟା ॥

‘‘ଦାୟାଦକା ତସ୍ସ ଧନଂ ହରନ୍ତି, ସତ୍ତୋ ପନ ଗଚ୍ଛତି ୟେନ କମ୍ମଂ ।

ନ ମୀୟମାନଂ ଧନମନ୍ୱେତି କିଞ୍ଚି, ପୁତ୍ତା ଚ ଦାରା ଚ ଧନଞ୍ଚ ରଟ୍ଠଂ ॥

‘‘ନ ଦୀଘମାୟୁଂ ଲଭତେ ଧନେନ, ନ ଚାପି ୱିତ୍ତେନ ଜରଂ ୱିହନ୍ତି ।

ଅପ୍ପଂ ହିଦଂ ଜୀୱିତମାହୁ ଧୀରା, ଅସସ୍ସତଂ ୱିପ୍ପରିଣାମଧମ୍ମଂ ॥

‘‘ଅଡ୍ଢା ଦଲିଦ୍ଦା ଚ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସଂ, ବାଲୋ ଚ ଧୀରୋ ଚ ତଥେୱ ଫୁଟ୍ଠୋ ।

ବାଲୋ ହି ବାଲ୍ୟା ୱଧିତୋୱ ସେତି, ଧୀରୋ ଚ ନୋ ୱେଧତି ଫସ୍ସଫୁଟ୍ଠୋ ॥

‘‘ତସ୍ମା ହି ପଞ୍ଞାୱ ଧନେନ ସେୟ୍ୟା, ୟାୟ ୱୋସାନମିଧାଧିଗଚ୍ଛତି ।

ଅବ୍ୟୋସିତତ୍ତା ହି ଭୱାଭୱେସୁ, ପାପାନି କମ୍ମାନି କରୋତି ମୋହା ॥

‘‘ଉପେତି ଗବ୍ଭଞ୍ଚ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ, ସଂସାରମାପଜ୍ଜପରମ୍ପରାୟ ।

ତସ୍ସପ୍ପପଞ୍ଞୋ ଅଭିସଦ୍ଦହନ୍ତୋ, ଉପେତି ଗବ୍ଭଞ୍ଚ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ॥

‘‘ଚୋରୋ ୟଥା ସନ୍ଧିମୁଖେ ଗହୀତୋ, ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ପାପଧମ୍ମୋ ।

ଏୱଂ ପଜା ପେଚ୍ଚ ପରମ୍ହି ଲୋକେ, ସକମ୍ମୁନା ହଞ୍ଞତି ପାପଧମ୍ମୋ ॥

‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ।

ଆଦୀନୱଂ କାମଗୁଣେସୁ ଦିସ୍ୱା, ତସ୍ମା ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି ରାଜ ॥

‘‘ଦୁମପ୍ଫଲାନୀୱ ପତନ୍ତି ମାଣୱା, ଦହରା ଚ ୱୁଡ୍ଢା ଚ ସରୀରଭେଦା ।

ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାନ ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି ରାଜ, ଅପଣ୍ଣକଂ ସାମଞ୍ଞମେୱ ସେୟ୍ୟୋ ॥

‘‘ସଦ୍ଧାୟାହଂ ପବ୍ବଜିତୋ, ଉପେତୋ ଜିନସାସନେ ।

ଅୱଞ୍ଝା ମୟ୍ହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଅନଣୋ ଭୁଞ୍ଜାମି ଭୋଜନଂ ॥

‘‘କାମେ ଆଦିତ୍ତତୋ ଦିସ୍ୱା, ଜାତରୂପାନି ସତ୍ଥତୋ ।

ଗବ୍ଭାୱୋକ୍କନ୍ତିତୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ନିରୟେସୁ ମହବ୍ଭୟଂ ॥

‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ସଂୱେଗଂ ଅଲଭିଂ ତଦା ।

ସୋହଂ ୱିଦ୍ଧୋ ତଦା ସନ୍ତୋ, ସମ୍ପତ୍ତୋ ଆସୱକ୍ଖୟଂ ॥

‘‘ପରିଚିଣ୍ଣୋ ମୟା ସତ୍ଥା, କତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନଂ ।

ଓହିତୋ ଗରୁକୋ ଭାରୋ, ଭୱନେତ୍ତି ସମୂହତା ॥

‘‘ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅଗାରସ୍ମାନଗାରିୟଂ ।

ସୋ ମେ ଅତ୍ଥୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୭୭୬-୭୯୩) –

ଇମା ଗାଥା ଅୱୋଚ । ଏୱଂ ଥେରୋ ରଞ୍ଞୋ କୋରବ୍ୟସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକମେୱ ଗତୋ । ସତ୍ଥା ଚ ଅପରଭାଗେ ଅରିୟଗଣମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଥେରଂ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି ।

୯୭-୮. ଏୱଂ ସୋ ଥେରୋ ପତ୍ତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋତିଆଦିମାହ । ୱରନାଗୋ ମୟା ଦିନ୍ନୋତି ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟେ ପସୀଦିତ୍ୱା ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋ ଈସାଦନ୍ତୋ ରଥୀସାସଦିସଦନ୍ତୋ ଉରୂଳ୍ହୱା ଭାରୱହୋ ରାଜାରହୋ ୱା । ସେତଚ୍ଛତ୍ତୋପସୋଭିତୋତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଉସ୍ସାପିତସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ଉପସେୱିତୋ ସୋଭମାନୋ । ପୁନପି କିଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ ୱରନାଗୋ ? ସକପ୍ପନୋ ହତ୍ଥାଲଙ୍କାରସହିତୋ । ସଙ୍ଘାରାମଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୱସନତ୍ଥାୟ ଆରାମଂ ୱିହାରଂ ଅକାରୟିଂ କାରେସିଂ ।

୯୯.ଚତୁପଞ୍ଞାସସହସ୍ସାନୀତି ତସ୍ମିଂ କାରାପିତେ ୱିହାରବ୍ଭନ୍ତରେ ଚତୁପଞ୍ଞାସସହସ୍ସାନି ପାସାଦାନି ଚ ଅହଂ ଅକାରୟିଂ କାରେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମହୋଘଦାନଂ କରିତ୍ୱାନାତି ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରସହିତଂ ମହୋଘସଦିସଂ ମହାଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହେସିନୋ ମୁନିନୋ ନିୟ୍ୟାଦେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୦.ଅନୁମୋଦି ମହାୱୀରୋତି ଚତୁରାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟସତସହସ୍ସେସୁ କପ୍ପେସୁ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଉସ୍ସାହସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟେନ ମହାୱୀରୋ ସୟମ୍ଭୂ ସୟମେୱ ଭୂତୋ ଜାତୋ ଲଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୋ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୁମୋଦି ୱିହାରାନୁମୋଦନଂ ଅକାସି । ସବ୍ବେ ଜନେ ହାସୟନ୍ତୋତି ସକଲାନନ୍ତାପରିମାଣେ ଦେୱମନୁସ୍ସେ ହାସୟନ୍ତୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠେ କୁରୁମାନୋ ଅମତନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଦେସନଂ ଦେସେସି ପକାସେସି ୱିୱରି ୱିଭଜି ଉତ୍ତାନୀ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦୧.ତଂମେ ୱିୟାକାସୀତି ତଂ ମୟ୍ହଂ କତପୁଞ୍ଞଂ ବଲଂ ୱିସେସେନ ପାକଟଂ ଅକାସି । ଜଲଜୁତ୍ତମନାମକୋତି ଜଲେ ଜାତଂ ଜଲଜଂ ପଦୁମଂ, ପଦୁମୁତ୍ତରନାମକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଜଲନୁତ୍ତମନାୟକୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଜଲନ୍ତୀତି ଜଲନା, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୋ, ତେସଂ ଜଲନାନଂ ଉତ୍ତମୋତି ଜଲନୁତ୍ତମୋ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ନାୟକୋ ଉତ୍ତମୋତି ନାୟକୋ, ସମ୍ଭାରୱନ୍ତେ ସତ୍ତେ ନିବ୍ବାନଂ ନେତି ପାପେତୀତି ୱା ନାୟକୋ, ଜଲନୁତ୍ତମୋ ଚ ସୋ ନାୟକୋ ଚାତି ଜଲନୁତ୍ତମନାୟକୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଇମା ଗାଥା ଅଭାସଥ ପାକଟଂ କତ୍ୱା କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ରଟ୍ଠପାଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୯. ସୋପାକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପବ୍ଭାରଂ ସୋଧୟନ୍ତସ୍ସାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୋପାକତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱା ବୀଜପୂରଫଲାନି ସତ୍ଥୁ ଉପନେସି, ପରିଭୁଞ୍ଜି ଭଗୱା ତସ୍ସାନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଙ୍ଘେ ଚ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ସଲାକଭତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘୁଦ୍ଦେସୱସେନ ତିଣ୍ଣଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟାୱତାୟୁକଂ ଖୀରଭତ୍ତଂ ଅଦାସି । ସୋ ତେହି ପୁଞ୍ଞେହି ଅପରାପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଏକଦା ମନୁସ୍ସୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଖୀରଭତ୍ତଂ ଅଦାସି ।

ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସୁଗତୀସୁୟେୱ ପରିବ୍ଭମନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ପୁରିମକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଅଞ୍ଞତରାୟ ଦୁଗ୍ଗତିତ୍ଥିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ସା ତଂ ଦସମାସେ କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରିତ୍ୱା ପରିପକ୍କେ ଗବ୍ଭେ ୱିଜାୟନକାଲେ ୱିଜାୟିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ମୁଚ୍ଛଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବହୁୱେଲଂ ମତା ୱିୟ ନିପଜ୍ଜି । ଞାତକା ‘‘ମତା’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ସୁସାନଂ ନେତ୍ୱା ଚିତକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦେୱତାନୁଭାୱେନ ୱାତୱୁଟ୍ଠିୟା ଉଟ୍ଠିତାୟ ଅଗ୍ଗିଂ ଅଦତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଦାରକୋ ପଚ୍ଛିମଭୱିକତ୍ତା ଦେୱତାନୁଭାୱେନେୱ ଅରୋଗୋ ହୁତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମି । ମାତା ପନ କାଲମକାସି । ଦେୱତା ମନୁସ୍ସରୂପେନୁପଗମ୍ମ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁସାନଗୋପକସ୍ସ ଗେହେ ଠପେତ୍ୱା କତିପାହଂ କାଲଂ ପତିରୂପେନ ଆହାରେନ ପୋସେସି । ତତୋ ପରଂ ସୁସାନଗୋପକୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱଡ୍ଢେସି । ସୋ ତଥା ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତେନ ସୁପ୍ପିୟେନ ନାମ ଦାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତୋ ୱିଚରି । ତସ୍ସ ସୁସାନେ ଜାତସଂୱଡ୍ଢଭାୱତୋ ସୋପାକୋତି ସମଞ୍ଞା ଅହୋସି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକଂ ତଂ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସୱେଲାୟଂ ଞାଣଜାଲଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱେ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଞାଣଜାଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗତଂ ଦିସ୍ୱା ସୁସାନଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ଦାରକୋ ପୁବ୍ବହେତୁନା ଚୋଦିୟମାନୋ ପସନ୍ନମାନସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ କଥେସି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପିତରା ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପିତରଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆନେସି । ତସ୍ସ ପିତା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଦାରକଂ ପବ୍ବାଜେଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଅନୁଜାନି, ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଭଗୱା ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ନିୟୋଜେସି । ସୋ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ସୁସାନେ ୱିହରନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ମେତ୍ତାଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଅରହା ହୁତ୍ୱାପି ଅଞ୍ଞେସଂ ସୋସାନିକଭିକ୍ଖୂନଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥାପି ଏକପୁତ୍ତସ୍ମି’’ନ୍ତି (ଥେରଗା॰ ୩୩) ଗାଥଂ ଅଭାସି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଏକପୁତ୍ତକେ ପିୟେ ମନାପେ ମାତା ପିତା ଚ କୁସଲୀ ଏକନ୍ତହିତେସୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦାସୁ ସବ୍ବାସୁ ଦିସାସୁ କାମଭୱାଦିଭେଦେସୁ ୱା ସବ୍ବେସୁ ଭୱେସୁ ଦହରାଦିଭେଦାସୁ ସବ୍ବାସୁ ଅୱତ୍ଥାସୁପି ଠିତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଏକନ୍ତହିତେସିତାୟ କୁସଲୀ ଭୱେୟ୍ୟ ‘‘ମିତ୍ତୋ, ଉଦାସିନୋ, ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ’’ତି ସୀମଂ ଅକତ୍ୱା ସୀମାୟ ସମ୍ଭେଦୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରସଂ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟାତି ଇମଂ ପନ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ତୁମ୍ହେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଏୱଂ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟାଥ, ୟେ ତେ ଭଗୱତା ‘ସୁଖଂ ସୁପତୀ’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୫; ପରି॰ ୩୩୧; ମି॰ ପ॰ ୪.୪.୬) ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା ଚ ୱୁତ୍ତା, ଏକଂସେନ ତେସଂ ଭାଗିନୋ ଭୱଥା’’ତି ଓୱାଦଂ ଅଦାସି ।

୧୧୨. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଫଲାଧିଗମୋ ଅତ୍ତନୋ କତପୁଞ୍ଞଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତସୋମନସ୍ସୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପବ୍ଭାରଂ ସୋଧୟନ୍ତସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପବ୍ଭାରନ୍ତି ସିଲାପବ୍ବତସ୍ସ ୱିୱେକଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପତ୍ତା ଇଟ୍ଠକପାକାରଂ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରକୱାଟଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସନତ୍ଥାୟ ଅଦାସି, ପକାରେନ ଭରୋ ପତ୍ଥେତବ୍ବୋତି ପବ୍ଭାରୋ, ତଂ ସୋଧୟନ୍ତସ୍ସ ମମ ସନ୍ତିକଂ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ନାମ ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛି ପାପୁଣି ।

୧୧୩.ବୁଦ୍ଧଂ ଉପଗତଂ ଦିସ୍ୱାତି ଏୱଂ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ତାଦିନୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅକମ୍ପିୟସଭାୱତ୍ତା ତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ଥରଂ ତିଣପଣ୍ଣାଦିସନ୍ଥରଂ କଟ୍ଠତ୍ଥରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାସନଂ ପୁପ୍ଫମୟଂ ଆସନଂ ଅହଂ ଅଦାସିଂ ।

୧୧୪.ପୁପ୍ଫାସନେନିସୀଦିତ୍ୱାତି ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ପୁପ୍ଫାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଲୋକନାୟକୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ଭଗୱା । ମମଞ୍ଚ ଗତିମଞ୍ଞାୟାତି ମୟ୍ହଂ ଗତିଂ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚତଂ ଅନିଚ୍ଚଭାୱଂ ଉଦାହରି କଥେସି ।

୧୧୫.ଅନିଚ୍ଚା ୱତ ସଙ୍ଖାରାତି ୱତ ଏକନ୍ତେନ ସଙ୍ଖାରା ପଚ୍ଚୟେହି ସମେଚ୍ଚ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କରୀୟମାନା ସବ୍ବେ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା । ଉପ୍ପାଦୱୟଧମ୍ମିନୋତି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନସ୍ସନସଭାୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାତୁଭୱିତ୍ୱା ଏତେ ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋତି ତେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିସେସେନ ଉପସମୋ ସୁଖୋ, ତେସଂ ୱୂପସମକରଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଏକନ୍ତସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧୬.ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂତି ସବ୍ବଧମ୍ମଜାନନକୋ ଭଗୱା ଲୋକାନଂ ଜେଟ୍ଠୋ ୱୁଡ୍ଢୋ ନରାନଂ ଆସଭୋ ପଧାନୋ ୱୀରୋ ଇଦଂ ଅନିଚ୍ଚପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୱତ୍ୱାନ କଥେତ୍ୱା ଅମ୍ବରେ ଆକାସେ ହଂସରାଜା ଇୱ ନଭଂ ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୭.ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଖନ୍ତିଂ ରୁଚିଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଜହିତ୍ୱାନ ପହାୟ । ଭାୱୟାନିଚ୍ଚସଞ୍ଞହନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପୱତ୍ତସଞ୍ଞଂ ଅହଂ ଭାୱୟିଂ ୱଡ୍ଢେସିଂ ମନସି ଅକାସିଂ । ତତ୍ଥ କାଲଂ କତୋ ଅହନ୍ତି ତତ୍ଥ ତିସ୍ସଂ ଜାତିୟଂ ତତୋ ଜାତିତୋ ଅହଂ କାଲଂ କତୋ ମତୋ ।

୧୧୮.ଦ୍ୱେସମ୍ପତ୍ତୀ ଅନୁଭୋତ୍ୱାତି ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ଦ୍ୱେ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା । ସୁକ୍କମୂଲେନ ଚୋଦିତୋତି ପୁରାଣକୁସଲମୂଲେନ, ମୂଲଭୂତେନ କୁସଲେନ ୱା ଚୋଦିତୋ ସଞ୍ଚୋଦିତୋ । ପଚ୍ଛିମେ ଭୱେ ସମ୍ପତ୍ତେତି ପରିୟୋସାନେ ଭୱେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପାପୁଣିତେ । ସପାକୟୋନୁପାଗମିନ୍ତି ସକଂ ପଚିତଭତ୍ତଂ ସପାକଂ ୟୋନିଂ ଉପାଗମିଂ । ୟସ୍ସ କୁଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପଚିତଭତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅଭୁଞ୍ଜନୀୟଂ, ତସ୍ମିଂ ଚଣ୍ଡାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସା ୱୁଚ୍ଚତି ସୁନଖୋ, ସୁନଖୋଚ୍ଛିଟ୍ଠଭତ୍ତଭୁଞ୍ଜନକଚଣ୍ଡାଲକୁଲେ ଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ସୋପାକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୧୦. ସୁମଙ୍ଗଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ଆହୁତିଂୟିଟ୍ଠୁକାମୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୁମଙ୍ଗଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପାୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପିୟଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ରୁକ୍ଖଦେୱତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ୍ହତ୍ୱା ଏକଚୀୱରଂ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ଅପ୍ଫୋଟେସି । ସୋ ତେନ ପୁଞ୍ଞେନ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ସାୱତ୍ଥିୟା ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଗାମକେ ତାଦିସେନ କମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଦଲିଦ୍ଦକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତସ୍ସ ସୁମଙ୍ଗଲୋତି ନାମଂ ଅହୋସି । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଖୁଜ୍ଜକାସିତନଙ୍ଗଲକୁଦ୍ଦାଲପରିକ୍ଖାରୋ ହୁତ୍ୱା କସିୟା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞା ପସେନଦିନା କୋସଲେନ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ମହାଦାନେ ପୱତ୍ତିୟମାନେ ଦାନୂପକରଣାନି ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ମନୁସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦଧିଘଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ସୁଖୁମୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ସୁଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିୱାତେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରନ୍ତି, ୟଂନୂନାହମ୍ପି ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ମହାଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜାଧିପ୍ପାୟଂ ନିୱେଦେସି । ସୋ ତଂ କରୁଣାୟନ୍ତୋ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକକୱିହାରେ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିବ୍ଭମିତୁକାମୋ ଞାତିଗାମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଖେତ୍ତଂ କସନ୍ତେ କିଲିଟ୍ଠୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥେ ସମନ୍ତତୋ ରଜୋକିଣ୍ଣସରୀରେ ୱାତାତପେନ ସୁସ୍ସନ୍ତେ ଖେତ୍ତଂ କସ୍ସକେ ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହନ୍ତଂ ୱତିମେ ସତ୍ତା ଜୀୱିକନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭି । ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଗତତ୍ତା ଚସ୍ସ ୟଥାଗହିତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୱେକଂ ଲଭିତ୍ୱା ୟୋନିସୋମନସିକରୋନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

୧୨୪. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଅରହତ୍ତଫଲୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହୁତିଂ ୟିଟ୍ଠୁକାମୋହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆହୁତିନ୍ତି ଅନ୍ନପାନାଦିଅନେକୱିଧଂ ପୂଜାସକ୍କାରୂପକରଣଂ । ୟିଟ୍ଠୁକାମୋତି ୟଜିତୁକାମୋ, ଦାନଂ ଦାତୁକାମୋ ଅହଂ । ପଟିୟାଦେତ୍ୱାନ ଭୋଜନନ୍ତି ଆହାରଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା । ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପଟିମାନେନ୍ତୋତି ପଟିଗ୍ଗାହକେ ସୁଦ୍ଧପବ୍ବଜିତେ ପରିୟେସନ୍ତୋ । ୱିସାଲେ ମାଳକେ ଠିତୋତି ପରିସୁଦ୍ଧପଣ୍ଡରପୁଲିନତଲାଭିରାମେ ୱିପୁଲେ ମାଳକେ ଠିତୋ ।

୧୨୫-୭.ଅଥଦ୍ଦସାସିଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ମହାୟସଂ ମହାପରିୱାରଂ ସବ୍ବଲୋକଂ ସକଲସତ୍ତଲୋକଂ ୱିନେତାନଂ ୱିସେସେନ ନେତାରଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକଂ ସୟମ୍ଭୁଂ ସୟମେୱ ଭୂତଂ ଅନାଚରିୟକଂ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଂ ସେଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭଗ୍ୟୱନ୍ତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ଜୁତିମନ୍ତଂ ନୀଲପୀତାଦିପଭାସମ୍ପନ୍ନଂ ସାୱକେହି ପୁରକ୍ଖତଂ ପରିୱାରିତଂ ଆଦିଚ୍ଚମିୱ ସୂରିୟମିୱ ରୋଚନ୍ତଂ ସୋଭମାନଂ ରଥିୟଂ ୱୀଥିୟଂ ପଟିପନ୍ନକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପିୟଦସ୍ସିଂ ନାମ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱାନାତି ବନ୍ଧଞ୍ଜଲିପୁଟଂ ସିରସି କତ୍ୱା ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦୟିଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗୁଣେ ପସାଦେସିଂ ପସନ୍ନମକାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମନସାୱ ନିମନ୍ତେସିନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ ପୱାରେସିଂ । ଆଗଚ୍ଛତୁ ମହାମୁନୀତି ମହିତୋ ପୂଜାରହୋ ମୁନି ଭଗୱା ମମ ନିୱେସନଂ ଆଗଚ୍ଛତୁ ।

୧୨୮.ମମ ସଙ୍କପ୍ପମଞ୍ଞାୟାତି ମୟ୍ହଂ ଚିତ୍ତସଙ୍କପ୍ପଂ ଞତ୍ୱା ଲୋକେ ସତ୍ତଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରୋ ଉତ୍ତରୱିରହିତୋ ସତ୍ଥା ଖୀଣାସୱସହସ୍ସେହି ଅରହନ୍ତସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ମମ ଦ୍ୱାରଂ ମୟ୍ହଂ ଗେହଦ୍ୱାରଂ ଉପାଗମି ସମ୍ପାପୁଣି ।

୧୨୯. ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଏୱଂ ନମକ୍କାରମକାସିଂ । ପୁରିସାଜଞ୍ଞ ପୁରିସାନଂ ଆଜଞ୍ଞ, ସେଟ୍ଠ, ମମ ନମକ୍କାରୋ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥୁ ଭୱତୁ । ପୁରିସୁତ୍ତମ ପୁରିସାନଂ ଉତ୍ତମ ଅଧିକଗୁଣୱିସିଟ୍ଠ ତେ ତୁୟ୍ହଂ ମମ ନମକ୍କାରୋ ଅତ୍ଥୁ । ପାସାଦଂ ପସାଦଜନକଂ ମମ ନିୱେସନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସୀହାସନେ ଉତ୍ତମାସନେ ନିସୀଦତନ୍ତି ଆୟାଚିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୦.ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତପରିୱାରୋତି ସୟଂ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟେନ ଦନ୍ତୋ ତଥା ଦନ୍ତାହି ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀଉପାସକଉପାସିକାସଙ୍ଖାତାହି ଚତୂହି ପରିସାହି ପରିୱାରିତୋ । ତିଣ୍ଣୋ ତାରୟତଂ ୱରୋତି ସୟଂ ତିଣ୍ଣୋ ସଂସାରତୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ତାରୟତଂ ତାରୟନ୍ତାନଂ ୱିସିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ଭଗୱା ମମାରାଧନେନ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ପୱରାସନେ ଉତ୍ତମାସନେ ନିସୀଦି ନିସଜ୍ଜଂ କପ୍ପେସି ।

୧୩୧.ୟଂ ମେ ଅତ୍ଥି ସକେ ଗେହେତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହେ ୟଂ ଆମିସଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ସମ୍ପାଦିତଂ ରାସିକତଂ ଅତ୍ଥି । ତାହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପାଦାସିନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ତଂ ଆମିସଂ ପାଦାସିଂ ପ-କାରେନ ଆଦରେନ ୱା ଅଦାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପସନ୍ନୋ ସେହି ପାଣିଭୀତି ଅତ୍ତନୋ ଦ୍ୱୀହି ହତ୍ଥେହି ପସ୍ସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଗହେତ୍ୱା ପାଦାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୨.ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସାଦିତମନସଙ୍କପ୍ପୋ ସୁମନୋ ସୁନ୍ଦରମନୋ । ୱେଦଜାତୋ ଜାତୱେଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସୋ କତଞ୍ଜଲୀ ସିରସି ଠପିତଅଞ୍ଜଲିପୁଟୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠଂ ନମସ୍ସାମି ସେଟ୍ଠସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଣାମଂ କରୋମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସୁଳାରତାତି ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ଉଳାରତା ମହନ୍ତଭାୱୋ ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୩.ଅଟ୍ଠନ୍ନଂପୟିରୂପାସତନ୍ତି ପୟିରୁପାସନ୍ତାନଂ ଭୁଞ୍ଜଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅନ୍ତରେ ଖୀଣାସୱା ଅରହନ୍ତୋୱ ବହୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁୟ୍ହେୱେସୋ ଆନୁଭାୱୋତି ଏସୋ ଆକାସଚରଣଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାଦିଆନୁଭାୱୋ ତୁୟ୍ହେୱ ତୁୟ୍ହଂ ଏୱ ଆନୁଭାୱୋ, ନାଞ୍ଞେସଂ । ସରଣଂ ତଂ ଉପେମହନ୍ତି ତଂ ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଂ ତୁୱଂ ସରଣଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ପରାୟନନ୍ତି ଉପେମି ଗଚ୍ଛାମି ଜାନାମି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୪. ଲୋକଜେଟ୍ଠୋ ନରାସଭୋ ପିୟଦସ୍ସୀ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇମା ବ୍ୟାକରଣଗାଥା ଅଭାସଥ କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ସୁମଙ୍ଗଲତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

ଦୁତିୟସ୍ସ ସୀହାସନୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩. ସୁଭୂତିୱଗ୍ଗୋ

୧. ସୁଭୂତିତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ହିମୱନ୍ତସ୍ସାୱିଦୂରେତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଭୂତିତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ଇତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ପଦୁମୁତ୍ତରେ ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେ ହଂସୱତୀନଗରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି, ତସ୍ସ ନନ୍ଦମାଣୱୋତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ତୟୋ ୱେଦେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରଭୂତେହି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ମାଣୱସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବତପାଦେ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ଅନ୍ତେୱାସିକାନମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ତେପି ନଚିରସ୍ସେୱ ଝାନଲାଭିନୋ ଅହେସୁଂ ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହଂସୱତୀନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ନନ୍ଦତାପସସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକଜଟିଲାନଂ ଅରହତ୍ତୂପନିସ୍ସୟଂ, ନନ୍ଦତାପସସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସାୱକଟ୍ଠାନନ୍ତରସ୍ସ ପତ୍ଥନଂ ଦିସ୍ୱା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଞ୍ଞଂ କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ସୀହୋ ୱିୟ ଏକଚରୋ ନନ୍ଦତାପସସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ଫଲାଫଲତ୍ଥାୟ ଗତେସୁ ‘‘ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ମେ ଜାନାତୂ’’ତି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ନନ୍ଦତାପସସ୍ସ ଆକାସତୋ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାସି । ନନ୍ଦତାପସୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଞ୍ଚେୱ ଲକ୍ଖଣପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଲକ୍ଖଣମନ୍ତେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ‘‘ଇମେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନାମ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତୋ ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ, ପବ୍ବଜନ୍ତୋ ଲୋକେ ୱିୱଟଚ୍ଛେଦୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପୁରିସାଜାନୀୟୋ ନିସ୍ସଂସୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ । ନନ୍ଦତାପସୋପି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଆସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସଜଟିଲା ପଣୀତପଣୀତାନି ଓଜୱନ୍ତାନି ଫଲାଫଲାନି ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ସମ୍ପତ୍ତା ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚେୱ ଆଚରିୟସ୍ସ ଚ ନିସିନ୍ନାକାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ଆଚରିୟ, ମୟଂ ‘ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ତୁମ୍ହେହି ମହନ୍ତତରୋ ନତ୍ଥୀ’ତି ୱିଚରାମ, ଅୟଂ ପନ ପୁରିସୋ ତୁମ୍ହେହି ମହନ୍ତତରୋ ମଞ୍ଞେ’’ତି । ନନ୍ଦତାପସୋ – ‘‘ତାତା, କିଂ ୱଦେଥ, ତୁମ୍ହେ ସାସପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ସିନେରୁଂ ଉପମେତୁଂ ଇଚ୍ଛଥ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ମା ମଂ ଉପମିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ଅଥ ତେ ତାପସା – ‘‘ସଚେ ଅୟଂ ଓରକୋ ଅଭୱିସ୍ସ, ନ ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଏୱଂ ଉପମଂ ଆହରେୟ୍ୟ । ୟାୱ ମହାୱତାୟଂ ପୁରିସାଜାନୀୟୋ’’ତି ପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ସିରସା ୱନ୍ଦିଂସୁ । ଅଥ ତେ ଆଚରିୟୋ ଆହ – ‘‘ତାତା, ଅମ୍ହାକଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି, ଭଗୱା ଚ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ମା ମୟଂ ୟଥାବଲଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେହି ୟଂ ୟଂ ପଣୀତଂ ଫଲାଫଲଂ ଆଭତଂ, ତଂ ତଂ ଆହରଥା’’ତି ଆହରାପେତ୍ୱା ସହତ୍ଥେନେୱ ଧୋୱିତ୍ୱା ସୟଂ ତଥାଗତସ୍ସ ପତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ସତ୍ଥାରା ଫଲାଫଲେ ପଟିଗ୍ଗହିତମତ୍ତେ ଦେୱତା ଦିବ୍ବୋଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ତାପସୋ ଉଦକମ୍ପି ସୟମେୱ ପରିସ୍ସାୱେତ୍ୱା ଅଦାସି । ତତୋ ଭୋଜନକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ସତ୍ଥରି ସବ୍ବେ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ସାରଣୀୟଂ କଥଂ କଥେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ସତ୍ଥା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସତ୍ଥୁ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ସତସହସ୍ସମତ୍ତା ଖୀଣାସୱା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ଅଥ ନନ୍ଦତାପସୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତା, ବୁଦ୍ଧାନଂ ନିସିନ୍ନାସନମ୍ପି ନୀଚଂ, ସମଣସତସହସ୍ସସ୍ସପି ଆସନଂ ନତ୍ଥି । ତୁମ୍ହେହି ଅଜ୍ଜ ଉଳାରଂ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସକ୍କାରଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ପବ୍ବତପାଦତୋ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧସମ୍ପନ୍ନାନି ପୁପ୍ଫାନି ଆହରଥା’’ତି ଆହ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତ୍ତା ଇଦ୍ଧିୱିସୟସ୍ସ ତେ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସସମ୍ପନ୍ନାନି ପୁପ୍ଫାନି ଆହରିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ପୁପ୍ଫାସନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ତିଗାୱୁତଂ, ସେସଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନାଦିଭେଦଂ, ସଙ୍ଘନୱକସ୍ସ ଉସଭମତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଆସନେସୁ ନନ୍ଦତାପସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପୁରତୋ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଠିତୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଇମଂ ପୁପ୍ଫାସନଂ ଆରୁୟ୍ହ ନିସୀଦଥା’’ତି ଆହ । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପୁପ୍ଫାସନେ । ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ସତ୍ଥରି ସତ୍ଥୁ ଆକାରଂ ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ନନ୍ଦତାପସୋ ମହନ୍ତଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଧାରେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ସତ୍ଥା ‘‘ତାପସାନଂ ଅୟଂ ସକ୍କାରୋ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତୂ’’ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜି । ସତ୍ଥୁ ସମାପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂପି ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିଂସୁ । ତଥାଗତେ ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ଅନ୍ତେୱାସିକା ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱନମୂଲଫଲାଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେସକାଲେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ନନ୍ଦତାପସୋ ପନ ଭିକ୍ଖାଚାରମ୍ପି ଅଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରେନ୍ତୋୟେୱ ସତ୍ତାହଂ ପୀତିସୁଖେନେୱ ୱୀତିନାମେସି ।

ସତ୍ଥା ନିରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅରଣୱିହାରିଅଙ୍ଗେନ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଙ୍ଗେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ ଏକଂ ସାୱକଂ ‘‘ଇସିଗଣସ୍ସ ପୁପ୍ଫାସନାନୁମୋଦନଂ କରୋହୀ’’ତି ଆଣାପେସି । ସୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକା ପଟିଲଦ୍ଧମହାଲାଭୋ ମହାୟୋଧୋ ୱିୟ ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଠତ୍ୱା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନମକାସି । ତସ୍ସ ଦେସନାୱସାନେ ସତ୍ଥା ସୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସତ୍ଥୁ ଦେସନାୱସାନେ ସବ୍ବେପି ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସତାପସା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ସତ୍ଥା – ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ହତ୍ଥଂ ପସାରେସି । ତେସଂ ତାୱଦେୱ କେସମସ୍ସୂ ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ। ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରା ସରୀରେ ପଟିମୁକ୍କାୱ ଅହେସୁଂ । ତେ ସଟ୍ଠିୱସ୍ସିକତ୍ଥେରା ୱିୟ ସତ୍ଥାରଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ନନ୍ଦତାପସୋ ପନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଞ୍ଛି । ତସ୍ସ କିର ଅରଣୱିହାରିତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ଆରଦ୍ଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ – ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଅନାଗତେ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଇମିନା ସାୱକେନ ଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି । ସୋ ତେନ ୱିତକ୍କେନ ମଗ୍ଗଫଲପଟିୱେଧଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତଥାଗତଂ ପନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସମ୍ମୁଖେ ଠିତୋ ଏୱମାହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଇସିଗଣସ୍ସ ପୁପ୍ଫାସନାନୁମୋଦନା କତା, କୋ ନାମାୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସାସନେ’’ତି ? ‘‘ଅରଣୱିହାରିଅଙ୍ଗେନ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଙ୍ଗେନ ଚ ଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ତୋ ଏସୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟ୍ୱାୟଂ ମୟା ସତ୍ତାହଂ ପୁପ୍ଫଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରେନ୍ତେନ ସକ୍କାରୋ କତୋ, ତେନ ଅଧିକାରେନ ଅଞ୍ଞଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନ ପତ୍ଥେମି, ଅନାଗତେ ପନ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଅୟଂ ଥେରୋ ୱିୟ ଦ୍ୱୀହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସାୱକୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି ।

ସତ୍ଥା ‘‘ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସ ତାପସସ୍ସ ପତ୍ଥନା’’ତି ଅନାଗତଂସଞାଣଂ ପେସେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସମିଜ୍ଝନକଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ତାପସ, ନ ତେ ଅୟଂ ପତ୍ଥନା ମୋଘଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅନାଗତେ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ନନ୍ଦତାପସୋ ୟାୱ ଚକ୍ଖୁପଥଂ ନ ସମତିକ୍କମତି, ତାୱ ସତ୍ଥୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅପରଭାଗେ କାଲେନ କାଲଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣିତ୍ୱା ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତତୋ ପନ ଚୁତୋ ଅପରାନିପି ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକୋୱ ଅହୋସି, କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେପି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞକୋ ହୁତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେସି । ଏତଂ କିର ୱତ୍ତଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ମହାସାୱକଭାୱଂ ପାପୁଣନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପନ ଆଗମଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୋ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ଏୱଂ ସୋ ତାୱତିଂସଭୱନେ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଅନେକସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ପଦେସରାଜା ଚ ହୁତ୍ୱା ଉଳାରଂ ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସୁମନସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗେହେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ କନିଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୁଭୂତୀତିସ୍ସ ନାମଂ ଅହୋସି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱେଳୁୱନପଟିଗ୍ଗହଣାଦିନା ଲୋକାନୁଗ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତୋ ରାଜଗହଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସୀତୱନେ ୱିହାସି । ତଦା ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ସେଟ୍ଠି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଉଟ୍ଠାନକଂ ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସହାୟସ୍ସ ରାଜଗହସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ସୀତୱନେ ୱିହରନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଠମଦସ୍ସନେନେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସତ୍ଥାରଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ୟାଚିତ୍ୱା ତତୋ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନେ ମଗ୍ଗେ ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ସତସହସ୍ସପରିଚ୍ଚାଗେନ ୱିହାରେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଅଟ୍ଠକରୀସପ୍ପମାଣଂ ଜେତସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନଭୂମିଂ କୋଟିସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଅଦାସି । ୱିହାରମହଦିୱସେ ଅୟଂ ସୁଭୂତିକୁଟୁମ୍ବିକୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସେଟ୍ଠିନା ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ସୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ଦ୍ୱେ ମାତିକା ପଗୁଣା କତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥାପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ମେତ୍ତାଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନ ଅନୋଦିସ୍ସକଂ କତ୍ୱା ଦେସେତି, ତସ୍ମା ଅରଣୱିହାରୀନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ୟସ୍ମା ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ଘରେ ଘରେ ମେତ୍ତାଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ‘‘ଏୱଂ ଦାୟକାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି, ତସ୍ମା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ତେନ ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରଣୱିହାରୀନଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ୟଦିଦଂ ସୁଭୂତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୮, ୨୦୧) ଦ୍ୱୟଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ଏୱମୟଂ ମହାଥେରୋ ଅତ୍ତନା ପୂରିତପାରମୀନଂ ଫଲସ୍ସ ମତ୍ଥକଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଲୋକେ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ ଅଭିଲକ୍ଖିତୋ ହୁତ୍ୱା ବହୁଜନହିତାୟ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ଅଗମାସି ।

ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ଥେରସ୍ସ ଆଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ୱସଥ, ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱୋ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତୋ ୱିସ୍ସରି । ଥେରୋ ସେନାସନଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱୀତିନାମେସି । ଥେରସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତି । ମନୁସ୍ସା ଅୱୁଟ୍ଠିତାୟ ଉପଦ୍ଦୁତା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ଉକ୍କୁଟ୍ଠିଂ ଅକଂସୁ । ରାଜା ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ‘‘ଥେରସ୍ସ ଅବ୍ଭୋକାସୱାସେନ ମଞ୍ଞେ ନ ୱସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଣ୍ଣକୁଟିଂ କାରାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମିସ୍ସଂ, ଭନ୍ତେ, ପଣ୍ଣକୁଟିୟଂ ୱସଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଥେରୋ କୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତିଣସନ୍ଥାରକେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ତଦା ଦେୱୋ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ଫୁସାୟତି, ନ ସମ୍ମାଧାରଂ ଅନୁପୱେଚ୍ଛତି । ଅଥ ଥେରୋ ଲୋକସ୍ସ ଅୱୁଟ୍ଠିକଭୟଂ ୱିଧମିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପରିସ୍ସୟସ୍ସ ଅଭାୱଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଛନ୍ନା ମେ କୁଟିକା’’ତି (ଥେରଗା॰ ୧) ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଥେରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

କସ୍ମା ପନେତେ ମହାଥେରା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତୀତି ? ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ଅନଧିଗତପୁବ୍ବଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ଅତିୱିୟ ସନ୍ତଂ ପଣୀତଂ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୀତିୱେଗସମୁସ୍ସାହିତଉଦାନଦୀପନତ୍ଥଂ ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱୱିଭାୱନତ୍ଥଞ୍ଚ ପରମପ୍ପିଚ୍ଛା ଅରିୟା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ପକାସେନ୍ତି । ୟଥା ତଂ ଲୋକନାଥୋ ବୋଧନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧; ମ॰ ନି॰ ୧. ୧୪୮ ଅତ୍ଥତୋ ସମାନଂ) ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ପକାସେତି । ଏୱମୟଂ ଥେରସ୍ସ ଅଞ୍ଞାବ୍ୟାକରଣଗାଥାପି ଅହୋସୀତି ।

୧. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଅରହତ୍ତଫଲୋ ପତ୍ତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତସ୍ସାୱିଦୂରେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହିମୱନ୍ତସ୍ସାତି ହିମାଲୟପବ୍ବତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଆସନ୍ନେ ସମୀପେ ପବ୍ବତପାଦେ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନେ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସଭୋ ନାମ ପବ୍ବତୋତି ପବ୍ବତାନଂ ଜେଟ୍ଠତ୍ତା ନାମେନ ନିସଭୋ ନାମ ସେଲମୟପବ୍ବତୋ ଅହୋସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅସ୍ସମୋ ସୁକତୋ ମୟ୍ହନ୍ତି ତତ୍ଥ ପବ୍ବତେ ମୟ୍ହଂ ୱସନତ୍ଥାୟ ଅସ୍ସମୋ ଅରଞ୍ଞାୱାସୋ ସୁଟ୍ଠୁ କତୋ । କୁଟିରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନୱତିପରିକ୍ଖେପାଦିୱସେନ ସୁନ୍ଦରାକାରେନ କତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଣସାଲା ସୁମାପିତାତି ପଣ୍ଣେହି ଛାଦିତା ସାଲା ମୟ୍ହଂ ନିୱାସନତ୍ଥାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ମାପିତା ନିଟ୍ଠାପିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨.କୋସିୟୋ ନାମ ନାମେନାତି ମାତାପିତୂହି କତନାମଧେୟ୍ୟେନ କୋସିୟୋ ନାମ । ଉଗ୍ଗତାପନୋ ପାକଟତପୋ ଘୋରତପୋ । ଏକାକିୟୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅଭାୱା ଅହଂ ଏୱ ଏକୋ । ଅଦୁତିୟୋ ଦୁତିୟତାପସରହିତୋ ଜଟିଲୋ ଜଟାଧାରୀ ତାପସୋ ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ନିସଭେ ପବ୍ବତେ ୱସାମି ୱିହରାମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୩.ଫଲଂ ମୂଲଞ୍ଚ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ, ନ ଭୁଞ୍ଜାମି ଅହଂ ତଦାତି ତଦା ତସ୍ମିଂ ନିସଭପବ୍ବତେ ୱସନକାଲେ ତିଣ୍ଡୁକାଦିଫଲଂ ମୁଳାଲାଦିମୂଲଂ, କାରପଣ୍ଣାଦିପଣ୍ଣଞ୍ଚ ରୁକ୍ଖତୋ ଓଚିନିତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସତି କଥଂ ଜୀୱତୀତି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୱତ୍ତଂୱ ସୁପାତାହନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଂ ସୟମେୱ ଜାତଂ ସୁପାତଂ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ପତିତଂ ପଣ୍ଣାଦିକଂ ନିସ୍ସାୟ ଆହାରଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ତାୱଦେ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଜୀୱାମି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ପୱତ୍ତପଣ୍ଡୁପଣ୍ଣାନୀ’’ତି ୱା ପାଠୋ, ତସ୍ସ ସୟମେୱ ପତିତାନି ପଣ୍ଡୁପଣ୍ଣାନି ରୁକ୍ଖପତ୍ତାନି ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୪.ନାହଂ କୋପେମି ଆଜୀୱନ୍ତି ଅହଂ ଜୀୱିତଂ ଚଜମାନୋପି ପରିଚ୍ଚାଗଂ କୁରୁମାନୋପି ତଣ୍ହାୱସେନ ଫଲମୂଲାଦିଆହାରପରିୟେସନାୟ ସମ୍ମା ଆଜୀୱଂ ନ କୋପେମି ନ ନାସେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଆରାଧେମି ସକଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମନଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ଆରାଧେମି ପସାଦେମି । ୱିୱଜ୍ଜେମି ଅନେସନନ୍ତି ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଦୂତକମ୍ମାଦିୱସେନ ଅନେସନଂ ଅୟୁତ୍ତପରିୟେସନଂ ୱିୱଜ୍ଜେମି ଦୂରଂ କରୋମି ।

୫.ରାଗୂପସଂହିତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ମମ ରାଗେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ସୟମେୱ ଅତ୍ତନାୟେୱ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖାମି ଞାଣେନ ପଟିୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ୱିନୋଦେମି । ଏକଗ୍ଗୋ ତଂ ଦମେମହନ୍ତି ଅହଂ ଏକସ୍ମିଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ ଅଗ୍ଗୋ ସମାହିତୋ ତଂ ରାଗଚିତ୍ତଂ ଦମେମି ଦମନଂ କରୋମି ।

୬.ରଜ୍ଜସେ ରଜ୍ଜନୀୟେ ଚାତି ରଜ୍ଜନୀୟେ ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବେ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ରଜ୍ଜସେ ଅଲ୍ଲୀନୋ ଅସି ଭୱସି । ଦୁସ୍ସନୀୟେ ଚ ଦୁସ୍ସସେତି ଦୂସିତବ୍ବେ ଦୋସକରଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଦୂସକୋ ଅସି । ମୁୟ୍ହସେ ମୋହନୀୟେ ଚାତି ମୋହିତବ୍ବେ ମୋହକରଣୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମୋୟ୍ହସି ମୂଳ୍ହୋ ଅସି ଭୱସି । ତସ୍ମା ତୁୱଂ ୱନା ୱନତୋ ଅରଞ୍ଞୱାସତୋ ନିକ୍ଖମସ୍ସୁ ଅପଗଚ୍ଛାହୀତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦମେମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୨୪.ତିମ୍ବରୂସକୱଣ୍ଣାଭୋତି ସୁୱଣ୍ଣତିମ୍ବରୂସକୱଣ୍ଣାଭୋ, ଜମ୍ବୋନଦସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ସୁଭୂତିତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୨. ଉପୱାନତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ପଦୁମୁତ୍ତରୋନାମ ଜିନୋତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଉପୱାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପାୟସ୍ମା ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଦଲିଦ୍ଦକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ଭଗୱତି ପରିନିବ୍ବୁତେ ତସ୍ସ ଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଦେୱନାଗଗରୁଳକୁମ୍ଭଣ୍ଡୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବେହି ସତ୍ତରତନମୟେ ସତ୍ତୟୋଜନିକେ ଥୂପେ କତେ ତତ୍ଥ ସୁଧୋତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରସାଟକଂ ୱେଳଗ୍ଗେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଧଜଂ କତ୍ୱା ପୂଜଂ ଅକାସି । ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ମତକୋ ନାମ ୟକ୍ଖସେନାପତି ଦେୱେହି ଚେତିୟପୂଜାରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ଠପିତୋ ଅଦିସ୍ସମାନକାୟୋ ତଂ ଆକାସେ ଧାରେନ୍ତୋ ଚେତିୟଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ ଅକାସି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପସନ୍ନମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପୱାନୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଜେତୱନପଟିଗ୍ଗହଣେ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି । ୟଦା ଭଗୱତୋ ଅଫାସୁ ଅହୋସି, ତଦା ଥେରୋ ଉଣ୍ହୋଦକଂ ତଥାରୂପଂ ପାନକଞ୍ଚ ଭେସଜ୍ଜଂ ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି । ତେନସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ରୋଗୋ ୱୂପସମି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ଅନୁମୋଦନଂ ଅକାସି ।

୫୨. ଏୱଂ ସୋ ପତ୍ତଅରହତ୍ତଫଲୋ ଅଧିଗତଏତଦଗ୍ଗଟ୍ଠାନୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ଜିନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ପାରଗୂ ପରିୟୋସାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ପତ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ଜିନୋ ଜିତପଞ୍ଚମାରୋ ଭଗୱା ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଇୱ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରଂସିୟୋ ଜଲିତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକଂ ଧମ୍ମପଜ୍ଜୋତେନ ଓଭାସେତ୍ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସୁଟ୍ଠୁ ବୁଦ୍ଧୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିଦ୍ଦୂପଗତାୟ ପଜାୟ ସୱାସନାୟ କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ପଟିବୁଦ୍ଧୋ ୱିକସିତନେତ୍ତପଙ୍କଜୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୫୭.ଜଙ୍ଘାତି ଚେତିୟକରଣକାଲେ ଉପଚିନିତବ୍ବାନଂ ଇଟ୍ଠକାନଂ ଠପନତ୍ଥାୟ, ନିବନ୍ଧିୟମାନସୋପାନପନ୍ତି ।

୮୮.ସୁଧୋତଂରଜକେନାହନ୍ତି ୱତ୍ଥଧୋୱକେନ ପୁରିସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଧୋୱିତଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧକତଂ, ଉତ୍ତରେୟ୍ୟପଟଂ ମମ ଉତ୍ତରସାଟକଂ ଅହଂ ୱେଳଗ୍ଗେ ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ଧଜଂ କତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପିଂ, ଅମ୍ବରେ ଆକାସେ ଉସ୍ସାପେସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ଉପୱାନତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୩. ତିସରଣଗମନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ନଗରେ ବନ୍ଧୁମତିୟାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ତିସରଣଗମନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ବନ୍ଧୁମତୀନଗରେ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅନ୍ଧମାତାପିତରୋ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ମାତାପିତରୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତୁଂ ନ ଲଭାମି, ୟଂନୂନାହଂ ତୀଣି ସରଣାନି ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଏୱଂ ଦୁଗ୍ଗତିତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସଭଂ ନାମ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତୀଣି ସରଣାନି ଗଣ୍ହି । ସୋ ତାନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ରକ୍ଖିତ୍ୱା ତେନେୱ କମ୍ମେନ ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତତୋ ପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ସାୱତ୍ଥିନଗରେ ମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋୱ ଦାରକେହି ପରିୱୁତୋ ଏକଂ ସଙ୍ଘାରାମଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଏକୋ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ସରଣାନି ଅଦାସି । ସୋ ତାନି ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ରକ୍ଖିତାନି ସରଣାନି ସରିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଂ ଭଗୱା ଉପସମ୍ପାଦେସି ।

୧୦୬. ସୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଉପସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ନଗରେ ବନ୍ଧୁମତିୟାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମାତୁ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅହୁନ୍ତି ଅହଂ ମାତାପିତୂନଂ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଭରକୋ ବନ୍ଧୁମତୀନଗରେ ଅହୋସିନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୦୮.ତମନ୍ଧକାରପିହିତାତି ମୋହନ୍ଧକାରେନ ପିହିତା ଛାଦିତା । ତିୱିଧଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହରେତି ରାଗଗ୍ଗିଦୋସଗ୍ଗିମୋହଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହରେ ଡୟ୍ହନ୍ତି ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

୧୧୪.ଅଟ୍ଠ ହେତୂ ଲଭାମହନ୍ତି ଅଟ୍ଠ କାରଣାନି ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତାନି କାରଣାନି ଲଭାମି ଅହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ତିସରଣଗମନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୪. ପଞ୍ଚସୀଲସମାଦାନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ନଗରେ ଚନ୍ଦୱତିୟାତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପଞ୍ଚସୀଲସମାଦାନିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପୁରିମଭୱେ କତାକୁସଲକମ୍ମାନୁରୂପେନ ଦଲିଦ୍ଦୋ ହୁତ୍ୱା ଅପ୍ପନ୍ନପାନଭୋଜନୋ ପରେସଂ ଭତିଂ କତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତୋ ସଂସାରେ ଆଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୁକାମୋପି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅଲଭମାନୋ ଅନୋମଦସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସ୍ସ ନିସଭତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦିୟି । ଦୀଘାୟୁକକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ସୀଲଂ ପରିପାଲେସି । ତେନ କମ୍ମେନ ସୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ୱେସାଲିୟଂ ମହାଭୋଗକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ମାତାପିତରୋ ସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ସରିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପବ୍ବଜି ।

୧୩୪. ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଉଦାନୱସେନ ପୁବ୍ବଚରିତାପଦାନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ନଗରେ ଚନ୍ଦୱତିୟାତିଆଦିମାହ । ଭତକୋଆସହଂ ତଦାତି ତଦା ମମ ପୁଞ୍ଞକରଣକାଲେ ଅହଂ ଭତକୋ ଭତିୟା କମ୍ମକାରକୋ ଆସିଂ ଅହୋସିଂ । ପରକମ୍ମାୟନେ ୟୁତ୍ତୋତି ଭତିୟା ପରେସଂ କମ୍ମକରଣେ ଆୟୁତ୍ତୋ ୟୋଜିତୋ ଓକାସାଭାୱେନ ସଂସାରତୋ ମୁଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଅହଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଲଭାମି ।

୧୩୫.ମହନ୍ଧକାରପିହିତାତି ମହନ୍ତେହି କିଲେସନ୍ଧକାରେହି ପିହିତା ସଂୱୁତା ଥକିତା । ତିୱିଧଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହରେତି ନରକଗ୍ଗିପେତଗ୍ଗିସଂସାରଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତେହି ତୀହି ଅଗ୍ଗୀହି ଡୟ୍ହନ୍ତି । ଅହଂ ପନ କେନ ଉପାୟେନ କେନ କାରଣେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୩୬.ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅନ୍ନପାନାଦିଦାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ୱତ୍ଥୁ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସାଭାୱେନ ଅହଂ ୱରାକୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ ଭତକୋ ଭତିୟା ଜୀୱନକୋ ୟଂନୂନାହଂ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ପରିପୂରୟନ୍ତି ପଞ୍ଚସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପରିପୂରେନ୍ତୋ ୟଂନୂନ ରକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ସାଧୁକଂ ଭଦ୍ଦକଂ ସୁନ୍ଦରଂ କତ୍ୱା ପରିପାଲେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୪୮.ସ୍ୱାହଂ ୟସମନୁଭୱିନ୍ତି ସୋ ଅହଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ମହନ୍ତଂ ୟସଂ ଅନୁଭୱିଂ ତେସଂ ସୀଲାନଂ ୱାହସା ଆନୁଭାୱେନାତି ଅତ୍ଥୋ । କପ୍ପକୋଟିମ୍ପି ତେସଂ ସୀଲାନଂ ଫଲଂ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସମେୱ କିତ୍ତୟେ ପାକଟଂ କରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱାତି ।

ପଞ୍ଚସୀଲସମାଦାନିୟତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।

୫. ଅନ୍ନସଂସାୱକତ୍ଥେରଅପଦାନୱଣ୍ଣନା

ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଅନ୍ନସଂସାୱକତ୍ଥେରସ୍ସ ଅପଦାନଂ । ଅୟମ୍ପି ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଉପଚିନନ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣବ୍ୟାମପ୍ପଭାମଣ୍ଡଲୋପସୋଭିତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଗେହଂ ନେତ୍ୱା ୱରଅନ୍ନପାନେନ ସନ୍ତପ୍ପେତ୍ୱା ସମ୍ପୱାରେତ୍ୱା ଭୋଜେସି । ସୋ ତେନେୱ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦେନ ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ତତୋ ଅପରାପରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସାସନେ ପସୀଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସୋ ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞନାମୱସେନ ଅନ୍ନସଂସାୱକତ୍ଥେରୋତି ପାକଟନାମୋ ଅହୋସି ।