ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା
(ପଠମୋ ଭାଗୋ)
ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା
ଉତ୍ତମଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ।
ୟୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟମ୍ହି, ଖୁଦ୍ଦାଚାରପ୍ପହାୟିନା ॥
ଦେସିତୋ ଲୋକନାଥେନ, ଲୋକନିସ୍ସରଣେସିନା ।
ତସ୍ସ ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥
ଅୟଂ ସୁତ୍ତନିପାତୋ ଚ, ଖୁଦ୍ଦକେସ୍ୱେୱ ଓଗଧୋ ।
ୟସ୍ମା ତସ୍ମା ଇମସ୍ସାପି, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥
ଗାଥାସତସମାକିଣ୍ଣୋ, ଗେୟ୍ୟବ୍ୟାକରଣଙ୍କିତୋ ।
କସ୍ମା ସୁତ୍ତନିପାତୋତି, ସଙ୍ଖମେସ ଗତୋତି ଚେ ॥
ସୁୱୁତ୍ତତୋ ସୱନତୋ, ଅତ୍ଥାନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ତାଣତୋ ।
ସୂଚନା ସୂଦନା ଚେୱ, ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତଂ ପୱୁଚ୍ଚତି ॥
ତଥାରୂପାନି ସୁତ୍ତାନି, ନିପାତେତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ।
ସମୂହତୋ ଅୟଂ ତସ୍ମା, ସଙ୍ଖମେୱମୁପାଗତୋ ॥
ସବ୍ବାନି ଚାପି ସୁତ୍ତାନି, ପମାଣନ୍ତେନ ତାଦିନୋ ।
ୱଚନାନି ଅୟଂ ତେସଂ, ନିପାତୋ ଚ ୟତୋ ତତୋ ॥
ଅଞ୍ଞସଙ୍ଖାନିମିତ୍ତାନଂ, ୱିସେସାନମଭାୱତୋ ।
ସଙ୍ଖଂ ସୁତ୍ତନିପାତୋତି, ଏୱମେୱ ସମଜ୍ଝଗାତି ॥
୧. ଉରଗୱଗ୍ଗୋ
୧. ଉରଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂ ସମଧିଗତସଙ୍ଖୋ ଚ ୟସ୍ମା ଏସ ୱଗ୍ଗତୋ ଉରଗୱଗ୍ଗୋ, ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ, ମହାୱଗ୍ଗୋ, ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗୋ, ପାରାୟନୱଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚ ୱଗ୍ଗା ହୋନ୍ତି; ତେସୁ ଉରଗୱଗ୍ଗୋ ଆଦି । ସୁତ୍ତତୋ ଉରଗୱଗ୍ଗେ ଦ୍ୱାଦସ ସୁତ୍ତାନି, ଚୂଳୱଗ୍ଗେ ଚୁଦ୍ଦସ, ମହାୱଗ୍ଗେ ଦ୍ୱାଦସ, ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗେ ସୋଳସ, ପାରାୟନୱଗ୍ଗେ ସୋଳସାତି ସତ୍ତତି ସୁତ୍ତାନି । ତେସଂ ଉରଗସୁତ୍ତଂ ଆଦି । ପରିୟତ୍ତିପମାଣତୋ ଅଟ୍ଠ ଭାଣୱାରା । ଏୱଂ ୱଗ୍ଗସୁତ୍ତପରିୟତ୍ତିପମାଣୱତୋ ପନସ୍ସ –
‘‘ୟୋ ଉପ୍ପତିତଂ ୱିନେତି କୋଧଂ, ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସଂୱ ଓସଧେହି ।
ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରଂ, ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱ ତଚଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ॥ –
ଅୟଂ ଗାଥା ଆଦି । ତସ୍ମା ଅସ୍ସା ଇତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କାତୁଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ୱୁତ୍ତା ଗାଥା ଅୟଂ ଇମଂ ।
ୱିଧିଂ ପକାସୟିତ୍ୱାସ୍ସା, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥
କେନ ପନାୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, କତ୍ଥ, କଦା, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ଚତୁୱୀସତିବୁଦ୍ଧସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ୟାୱ ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକଂ, ତାୱ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତୁସିତଭୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତତୋପି ଚୱିତ୍ୱା ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ଉପପତ୍ତିଂ ଗହେତ୍ୱା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ କତମହାଭିନିକ୍ଖମନୋ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା, ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଦେୱ-ମନୁସ୍ସାନଂ ହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତେନ ଭଗୱତା ସୟମ୍ଭୁନା ଅନାଚରିୟକେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ୱୁତ୍ତା । ସା ଚ ପନ ଆଳୱିୟଂ । ୟଦା ଚ ଭୂତଗାମସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଦା ତତ୍ଥ ଉପଗତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୱିସ୍ସଜ୍ଜନା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଦୂରେନିଦାନଅୱିଦୂରେନିଦାନସନ୍ତିକେନିଦାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଦୂରେନିଦାନଂ ନାମ ଦୀପଙ୍କରତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକଥା, ଅୱିଦୂରେନିଦାନଂ ନାମ ତୁସିତଭୱନତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକଥା, ସନ୍ତିକେନିଦାନଂ ନାମ ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ୟାୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱତ୍ଥୁକଥାତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅୱିଦୂରେନିଦାନଂ ସନ୍ତିକେନିଦାନଞ୍ଚ ଦୂରେନିଦାନେୟେୱ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଦୂରେନିଦାନୱସେନେୱେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ପନେସା ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତାତି ଇଧ ନ ୱିତ୍ଥାରିତା । ତତୋ ତତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱତ୍ଥୁ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଇଧ ଆଳୱିୟଂ । ୟଥାହ –
‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତି ଅଗ୍ଗାଳୱେ ଚେତିୟେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆଳୱକା ଭିକ୍ଖୂ ନୱକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତିପି ଛେଦାପେନ୍ତିପି । ଅଞ୍ଞତରୋପି ଆଳୱକୋ ଭିକ୍ଖୁ ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦତି । ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘ମା, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ କତ୍ତୁକାମୋ ମୟ୍ହଂ ଭୱନଂ ଛିନ୍ଦୀ’ତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ଛିନ୍ଦିୟେୱ । ତସ୍ସା ଚ ଦେୱତାୟ ଦାରକସ୍ସ ବାହୁଂ ଆକୋଟେସି । ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଏତଦହୋସି – ‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଇଧେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଏତଦହୋସି – ‘ନ ଖୋ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟାହଂ ଇମଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଇଧେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ସା ଦେୱତା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି; ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ‘ସାଧୁ, ସାଧୁ ଦେୱତେ, ସାଧୁ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱତେ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜୀୱିତା ନ ୱୋରୋପେସି । ସଚଜ୍ଜ ତ୍ୱଂ, ଦେୱତେ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟାସି, ବହୁଞ୍ଚ ତ୍ୱଂ, ଦେୱତେ, ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱେୟ୍ୟାସି । ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଦେୱତେ, ଅମୁକସ୍ମିଂ ଓକାସେ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୱିତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ଉପଗଚ୍ଛା’’’ତି (ପାଚି॰ ୮୯) ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଭଗୱା ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନକୋଧୱିନୟନତ୍ଥଂ –
‘‘ୟୋ ୱେ ଉପ୍ପତିତଂ କୋଧଂ, ରଥଂ ଭନ୍ତଂୱ ୱାରୟେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୨) –
ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ତତୋ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ରୁକ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତିପି, ଛେଦାପେସ୍ସନ୍ତିପି, ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ଜୀୱଂ ୱିହେଠେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉଜ୍ଝାୟିତଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ଆରୋଚିତୋ ଭଗୱା – ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ପାଚି॰ ୯୦) ଇମଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପଗତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ –
ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସଂୱ ଓସଧେହୀ’’ତି ॥ –
ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ଏୱମିଦଂ ଏକଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ସଙ୍ଗହଂ ଗତଂ – ୱିନୟେ, ଧମ୍ମପଦେ, ସୁତ୍ତନିପାତେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ସା ମାତିକା ଠପିତା –
‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ୱୁତ୍ତା ଗାଥା ଅୟଂ ଇମଂ ।
ୱିଧି ପକାସୟିତ୍ୱାସ୍ସା, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥ –
ସା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ପକାସିତା ହୋତି ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।
୧. ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ୟୋତି ୟୋ ୟାଦିସୋ ଖତ୍ତିୟକୁଲା ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲା ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ନୱୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୋ ୱା ଥେରୋ ୱା । ଉପ୍ପତିତନ୍ତି ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ପତିତଂ ଗତଂ, ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ, ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ନାମେତଂ ୱତ୍ତମାନଭୁତ୍ୱାପଗତୋକାସକତଭୂମିଲଦ୍ଧୱସେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବମ୍ପି ସଙ୍ଖତଂ ଉପ୍ପାଦାଦିସମଙ୍ଗି ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଧମ୍ମା, ଉପ୍ପାଦିନୋ ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଆରମ୍ମଣରସମନୁଭୱିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅନୁଭୁତ୍ୱାପଗତସଙ୍ଖାତଂ କୁସଲାକୁସଲଂ, ଉପ୍ପାଦାଦିତ୍ତୟମନୁପ୍ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ ଭୁତ୍ୱାପଗତସଙ୍ଖାତଂ ସେସସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ଭୁତ୍ୱାପଗତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତଦେତଂ ‘‘ଏୱରୂପଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭) ଚ, ‘‘ୟଥା ଚ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସ୍ସ ଭାୱନାପାରିପୂରୀ ହୋତୀ’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ‘‘ୟାନିସ୍ସ ତାନି ପୁବ୍ବେ କତାନି କମ୍ମାନୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୦) ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଅତୀତମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସୋକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା, ତଥା କତୋକାସଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନମ୍ପି ଏୱଂ କତେ ଓକାସେ ଅୱସ୍ସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଓକାସକତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତାସୁ ତାସୁ ଭୂମୀସୁ ଅସମୂହତମକୁସଲଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ।
ଏତ୍ଥ ଚ ଭୂମିୟା ଭୂମିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଭୂମି ନାମ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ତେଭୂମକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ତେସୁ ଉପ୍ପତ୍ତାରହଂ କିଲେସଜାତଂ । ତେନ ହି ସା ଭୂମିଲଦ୍ଧା ନାମ ହୋତୀତି । ତସ୍ମା ‘‘ଭୂମିଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚ ପନ ନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ । ଆରମ୍ମଣୱସେନ ହି ସବ୍ବେପି ଅତୀତାଦିଭେଦେ ପରିଞ୍ଞାତେପି ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ କିଲେସା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ମହାକଚ୍ଚାୟନଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଖନ୍ଧେ ଆରବ୍ଭ ସୋରେୟ୍ୟସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତନନ୍ଦମାଣୱକାଦୀନଂ ୱିୟ । ୟଦି ଚେତଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ସିୟା, ତସ୍ସ ଅପ୍ପହେୟ୍ୟତୋ ନ କୋଚି ଭୱମୂଲଂ ଜହେୟ୍ୟ । ୱତ୍ଥୁୱସେନ ପନ ଭୂମିଲଦ୍ଧଂ ନାମ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ହି ୱିପସ୍ସନାୟ ଅପରିଞ୍ଞାତା ଖନ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଭୁତି ତେସୁ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ କିଲେସଜାତଂ ଅନୁସେତି । ତଂ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ ଖନ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟିତା କିଲେସା, ତସ୍ସ ତେ ଏୱ ଖନ୍ଧା ତେସଂ କିଲେସାନଂ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରେ ଖନ୍ଧା । ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଚସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟିତାନଂ କିଲେସାନଂ ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧା ଏୱ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରେ । ଏସେୱ ନୟୋ ଅନାଗତାଦୀସୁ । ତଥା କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅପ୍ପହୀନାନୁସୟିତାନଂ କିଲେସାନଂ କାମାୱଚରକ୍ଖନ୍ଧା ଏୱ ୱତ୍ଥୁ, ନ ଇତରେ । ଏସ ନୟୋ ରୂପାରୂପାୱଚରେସୁ ।
ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ପନ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଖନ୍ଧେସୁ ତଂ ତଂ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ କିଲେସଜାତଂ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତେ ତେ ଖନ୍ଧା ପହୀନାନଂ ତେସଂ ତେସଂ ୱଟ୍ଟମୂଲକିଲେସାନଂ ଅୱତ୍ଥୁତୋ ଭୂମୀତି ସଙ୍ଖଂ ନ ଲଭନ୍ତି । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବସୋ ୱଟ୍ଟମୂଲାନଂ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୟଂ କିଞ୍ଚି କରିୟମାନଂ କମ୍ମଂ କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ହୋତି, ଇଚ୍ଚସ୍ସ କିଲେସପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱଟ୍ଟଂ ୱଡ୍ଢତି । ତସ୍ସେତଂ ୱଟ୍ଟମୂଲଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ, ନ ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧେ ଏୱ ୱା, ନ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୂତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସେସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଅନୁସୟିତତ୍ତା । କଥଂ ? ପଥୱୀରସାଦିମିୱ ରୁକ୍ଖେ । ୟଥା ହି ମହାରୁକ୍ଖେ ପଥୱୀତଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ପଥୱୀରସଞ୍ଚ ଆପୋରସଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ମୂଲଖନ୍ଧସାଖପସାଖପତ୍ତପଲ୍ଲୱପଲାସପୁପ୍ଫଫଲେହି ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ନଭଂ ପୂରେତ୍ୱା ୟାୱକପ୍ପାୱସାନଂ ବୀଜପରମ୍ପରାୟ ରୁକ୍ଖପୱେଣୀସନ୍ତାନେ ଠିତେ ‘‘ତଂ ପଥୱୀରସାଦି ମୂଲେ ଏୱ, ନ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ, ଫଲେ ଏୱ ୱା, ନ ମୂଲାଦୀସୂ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସେସେନ ସବ୍ବେସ୍ୱେୱ ମୂଲାଦୀସୁ ଅନୁଗତତ୍ତା, ଏୱଂ । ୟଥା ପନ ତସ୍ସେୱ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀସୁ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ କୋଚି ପୁରିସୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମଣ୍ଡୂକକଣ୍ଟକଂ ନାମ ରୁକ୍ଖେ ୱିସଂ ପୟୋଜେୟ୍ୟ, ଅଥ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ତେନ ୱିସସମ୍ଫସ୍ସେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ପଥୱୀରସଆପୋରସପରିୟାଦିନ୍ନେନ ଅପ୍ପସୱନଧମ୍ମତଂ ଆଗମ୍ମ ପୁନ ସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ରୁକ୍ଖେ ୱିସପ୍ପୟୋଜନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଚତୁମଗ୍ଗଭାୱନଂ ଆରଭତି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ ତେନ ଚତୁମଗ୍ଗୱିସସମ୍ଫସ୍ସେନ ସବ୍ବସୋ ୱଟ୍ଟମୂଲକିଲେସାନଂ ପରିୟାଦିନ୍ନତ୍ତା କିରିୟଭାୱମତ୍ତମୁପଗତକାୟକମ୍ମାଦି ସବ୍ବକମ୍ମପ୍ପଭେଦୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତଧମ୍ମତମାଗମ୍ମ ଭୱନ୍ତରସନ୍ତାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନ ହୋତି । କେୱଲଂ ପନ ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ନିରିନ୍ଧନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ଅନୁପାଦାନୋ ପରିନିବ୍ବାତି । ଏୱଂ ଭୂମିୟା ଭୂମିଲଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅପିଚ ଅପରମ୍ପି ସମୁଦାଚାରାରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୂହତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ତମାନୁପ୍ପନ୍ନମେୱ ସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନଂ। ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ପନ ଆପାଥଗତେ ଆରମ୍ମଣେ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜମାନମ୍ପି କିଲେସଜାତଂ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅଧିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଏୱ ଅପରଭାଗେ ଅୱସ୍ସମୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲ୍ୟାଣିଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତୋ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିସଭାଗରୂପଦସ୍ସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଜାତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସ ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସଜାତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତତିମନାରୂଳ୍ହଂ ଉପ୍ପତ୍ତିନିୱାରକସ୍ସ ହେତୁନୋ ଅଭାୱା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତଂ ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧି ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ସନ୍ତୋ ଚେୱ ପଣୀତୋ ଚ ଅସେଚନକୋ ଚ ସୁଖୋ ଚ ୱିହାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଠାନସୋ ଅନ୍ତରଧାପେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୬୫) ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତମ୍ପି କିଲେସଜାତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୂହତତ୍ତା ଉପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନତୀତନ୍ତି କତ୍ୱା ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ଥେରସ୍ସ କୁସୁମିତରୁକ୍ଖେ ଉପୱନେ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନନ୍ତସ୍ସ ମଧୁରସ୍ସରେନ ଗାୟତୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଗୀତସ୍ସରଂ ସୁତୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଜାତଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସ ‘‘ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅନ୍ତରଧାପେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୫୭) ପୟୋଗୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତିୱିଧମ୍ପି ଚେତଂ ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନଂ ଭୂମିଲଦ୍ଧେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱମେତସ୍ମିଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭୂମିଲଦ୍ଧାରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତାୱିକ୍ଖମ୍ଭିତାସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନୱସେନାୟଂ କୋଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ୱିନେତବ୍ବତୋ । ଏୱଂୱିଧମେୱ ହି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୟେନ କେନଚି ୱିନୟେନ ୱିନେତୁଂ ସକ୍କା ହୋତି । ୟଂ ପନେତଂ ୱତ୍ତମାନଭୁତ୍ୱାପଗତୋକାସକତସମୁଦାଚାରସଙ୍ଖାତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଏତ୍ଥ ଅଫଲୋ ଚ ଅସକ୍ୟୋ ଚ ୱାୟାମୋ । ଅଫଲୋ ହି ଭୁତ୍ୱାପଗତେ ୱାୟାମୋ ୱାୟାମନ୍ତରେନାପି ତସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ତଥା ଓକାସକତେ । ଅସକ୍ୟୋ ଚ ୱତ୍ତମାନସମୁଦାଚାରୁପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସୱୋଦାନାନଂ ଏକଜ୍ଝମନୁପ୍ପତ୍ତିତୋତି ।
‘‘ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ ନାମ, ଏକମେକେତ୍ଥ ପଞ୍ଚଧା ।
ତେସୁ ଅଟ୍ଠୱିଧେନେସ, ୱିନେତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥
ଅୟଞ୍ହି ସଂୱରୱିନୟୋ, ପହାନୱିନୟୋତି ଦୁୱିଧୋ ୱିନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦୁୱିଧେ ୱିନୟେ ଏକମେକୋ ୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତି । ସଂୱରୱିନୟୋପି ହି ସୀଲସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ପହାନୱିନୟୋପି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ସୀଲସଂୱରୋ, ‘‘ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ସତିସଂୱରୋ।
‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ, (ଅଜିତାତି ଭଗୱା)
ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।
ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି,
ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) –
ଆଦୀସୁ ଞାଣସଂୱରୋ, ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪) ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତି, ପଜହତି, ୱିନୋଦେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪) ୱୀରିୟସଂୱରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ସଂୱରୋ ୟଥାସକଂ ସଂୱରିତବ୍ବାନଂ ୱିନେତବ୍ବାନଞ୍ଚ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ୱିନୟନତୋ ୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତାୱ ସଂୱରୱିନୟୋ ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଥା ୟଂ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ୱିପସ୍ସନଙ୍ଗେସୁ ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅପରିହାନୱସେନ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ତେନ ତେନ ଞାଣେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥସନ୍ତାନସ୍ସ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହସ୍ସ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେସୁ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନେନ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ, ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଟିଲୋମଭାୱସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ପହାନଂ, ଏତଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦସ୍ସ ସମାଧିନୋ ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ଅପରିହାନିପୱତ୍ତି, ତାୱ ତେନାଭିହତାନଂ ନୀୱରଣାନଂ ୟଥାସକଂ ୱିତକ୍କାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ପହାନଂ, ଏତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ୟଥାସକଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିକସ୍ସ କିଲେସଗହନସ୍ସ ପୁନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ସମୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ପହାନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ ପହାନଂ, ଇଦଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଏତଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ ନାମ । ସବ୍ବମ୍ପି ଚେତଂ ପହାନଂ ୟସ୍ମା ଚାଗଟ୍ଠେନ ପହାନଂ, ୱିନୟନଟ୍ଠେନ ୱିନୟୋ, ତସ୍ମା ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂତଂପହାନୱତୋ ୱା ତସ୍ସ ତସ୍ସ ୱିନୟସ୍ସ ସମ୍ଭୱତୋପେତଂ ‘‘ପହାନୱିନୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପହାନୱିନୟୋପି ପଞ୍ଚଧା ଭିଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେକେକସ୍ସ ପଞ୍ଚଧା ଭିନ୍ନତ୍ତା ଦସେତେ ୱିନୟା ହୋନ୍ତି ।
ତେସୁ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିନୟଂ ନିସ୍ସରଣୱିନୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିନୟେନେସ ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱିନେତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି । କଥଂ ? ସୀଲସଂୱରେନ କାୟୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାନି ୱିନେନ୍ତୋପି ହି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୋଧଂ ୱିନେତି, ସତିପଞ୍ଞାସଂୱରେହି ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାଦୀନି ୱିନେନ୍ତୋପି ଦୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୋଧଂ ୱିନେତି, ଖନ୍ତିସଂୱରେନ ସୀତାଦୀନି ଖମନ୍ତୋପି ତଂତଂଆଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱଂ କୋଧଂ ୱିନେତି, ୱୀରିୟସଂୱରେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱିନେନ୍ତୋପି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ କୋଧଂ ୱିନେତି । ୟେହି ଧମ୍ମେହି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନାନି ହୋନ୍ତି, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନି ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ତେ ତେ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋପି ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାତବ୍ବଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତବ୍ବଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଞ୍ଚ କୋଧଂ ୱିନେତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ପହାନୱିନୟେନ ୱିନୟୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ୟେହି ପନ ଧମ୍ମେହି ପହାନଂ ହୋତି, ତେହି ୱିନେନ୍ତୋପି ପରିୟାୟତୋ ‘‘ପହାନୱିନୟେନ ୱିନେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନକାଲେ ପନ ୱିନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନସ୍ସ ଚ ଅନୁପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ ନ ତେହି କିଞ୍ଚି ୱିନେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ତେସୁ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିନୟଂ ନିସ୍ସରଣୱିନୟଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେନ ଅଟ୍ଠୱିଧେନ ୱିନୟେନେସ ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ୱିନେତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୟେ ୱା –
‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଘାତୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ଜାୟେଥ, ମେତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଭାୱେତବ୍ବା…ପେ॰… କରୁଣା… ଉପେକ୍ଖା… ଅସତି-ଅମନସିକାରୋ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । କମ୍ମସ୍ସକତା ଏୱ ୱା ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା କମ୍ମସ୍ସକୋ ଅୟମାୟସ୍ମା…ପେ॰… ଦାୟାଦୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୧) –
ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ଆଘାତପଟିୱିନୟା ୱୁତ୍ତା । ୟେ ଚ –
‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଆୱୁସୋ, ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଘାତୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ଇଧାୱୁସୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରୋ, ଏୱରୂପେପି, ଆୱୁସୋ, ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୨) –
ଏୱମାଦିନାପି ନୟେନ ପଞ୍ଚ ଆଘାତପଟିୱିନୟା ୱୁତ୍ତା । ତେସୁ ୟେନ କେନଚି ଆଘାତପଟିୱିନୟେନ ୱିନେନ୍ତୋପେସ ୱିନେତୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ୟସ୍ମା –
‘‘ଉଭତୋଦଣ୍ଡକେନ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କକଚେନ ଚୋରା ଓଚରକା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଓକ୍କନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ରାପି ୟୋ ମନୋ ପଦୋସେୟ୍ୟ, ନ ମେ ସୋ ତେନ ସାସନକରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨) –-
ଏୱଂ ସତ୍ଥୁ ଓୱାଦଂ,
‘‘ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋ, ୟୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଟିକୁଜ୍ଝତି ।
କୁଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ସଙ୍ଗାମଂ ଜେତି ଦୁଜ୍ଜୟଂ ॥
‘‘ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ।
ପରଂ ସଙ୍କୁପିତଂ ଞତ୍ୱା, ୟୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତି’’ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) ।
‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସପତ୍ତକନ୍ତା ସପତ୍ତକରଣା କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା । କତମେ ସତ୍ତ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି – ‘ଅହୋ, ୱତାୟଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସା’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୱତାୟ ନନ୍ଦତି । କୋଧନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କିଞ୍ଚାପି ସୋ ହୋତି ସୁନ୍ହାତୋ ସୁୱିଲିତ୍ତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୁ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋୱ ହୋତି କୋଧାଭିଭୂତୋ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ଧମ୍ମୋ ସପତ୍ତକନ୍ତୋ ସପତ୍ତକରଣୋ କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି – ‘ଅହୋ, ୱତାୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୟେୟ୍ୟା’ତି…ପେ॰… ‘ନ ପଚୁରତ୍ଥୋ ଅସ୍ସା’ତି…ପେ॰… ‘ନ ଭୋଗୱା ଅସ୍ସା’ତି…ପେ॰… ‘ନ ୟସୱା ଅସ୍ସା’ତି…ପେ॰… ‘ନ ମିତ୍ତୱା ଅସ୍ସା’ତି…ପେ॰… ‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ସୁଗତିଗମନେନ ନନ୍ଦତି । କୋଧନାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ୱାଚାୟ… ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି । ସୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା…ପେ॰… ୱାଚାୟ…ପେ॰… ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା…ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି କୋଧାଭିଭୂତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ।
‘‘କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, କୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪; ମହାନି॰ ୫) ।
‘‘ୟେନ କୋଧେନ କୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିଂ ।
ତଂ କୋଧଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୪) ।
‘‘କୋଧଂ ଜହେ ୱିପ୍ପଜହେୟ୍ୟ ମାନଂ, ସଂୟୋଜନଂ ସବ୍ବମତିକ୍କମେୟ୍ୟ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୧) ।
‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ କୋଧୋ, କୋଧୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪; ଇତିୱୁ॰ ୮୮) ।
‘‘ଏକାପରାଧଂ ଖମ ଭୂରିପଞ୍ଞ, ନ ପଣ୍ଡିତା କୋଧବଲା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୯) –
ଏୱମାଦିନା ନୟେନ କୋଧେ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି କୋଧୋ ୱିନୟଂ ଉପେତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କୋଧଂ ୱିନେନ୍ତୋପି ଏସ ୱିନେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
କୋଧନ୍ତି ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀତି ଆଘାତୋ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୦; ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୯) ନୟେନ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନଂ ନୱନ୍ନଂ, ‘‘ଅତ୍ଥଂ ମେ ନ ଚରୀ’’ତି ଆଦୀନଞ୍ଚ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ସିଦ୍ଧାନଂ ନୱନ୍ନମେୱାତି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ, ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦିନା ଅଟ୍ଠାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ଆଘାତୱତ୍ଥୂନଂ ଅଞ୍ଞତରାଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱଂ ଆଘାତଂ । ୱିସଟନ୍ତି ୱିତ୍ଥତଂ । ସପ୍ପୱିସନ୍ତି ସପ୍ପସ୍ସ ୱିସଂ । ଇୱାତି ଓପମ୍ମୱଚନଂ, ଇ-କାର ଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱ-ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଓସଧେହୀତି ଅଗଦେହି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ୱିସତିକିଚ୍ଛକୋ ୱେଜ୍ଜୋ ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠଂ ସବ୍ବଂ କାୟଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସଂ ମୂଲଖନ୍ଧତଚପତ୍ତପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେହି ନାନାଭେସଜ୍ଜେହି ପୟୋଜେତ୍ୱା କତେହି ୱା ଓସଧେହି ଖିପ୍ପମେୱ ୱିନେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଉପ୍ପତିତଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ କୋଧଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ୱିନୟନୂପାୟେସୁ ୟେନ କେନଚି ଉପାୟେନ ୱିନେତି ନାଧିୱାସେତି ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତୀତି ।
ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି ସୋ ଏୱଂ କୋଧଂ ୱିନେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମା କୋଧୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ପହୀୟତି, ତସ୍ମା ଓରପାରସଞ୍ଞିତାନି ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଜହାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୱିସେସେନ ହି ପାରନ୍ତି ତୀରସ୍ସ ନାମଂ, ତସ୍ମା ଓରାନି ଚ ତାନି ସଂସାରସାଗରସ୍ସ ପାରଭୂତାନି ଚାତି କତ୍ୱା ‘‘ଓରପାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟୋ ଉପ୍ପତିତଂ ୱିନେତି କୋଧଂ ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସଂୱ ଓସଧେହି’’, ସୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ କୋଧଂ ୱିନେତ୍ୱା ଅନାଗାମିଫଲେ ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରଂ । ତତ୍ଥ ଓରନ୍ତି ସକତ୍ତଭାୱୋ, ପାରନ୍ତି ପରତ୍ତଭାୱୋ । ଓରଂ ୱା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ପାରଂ ଛ ବାହିରାୟତନାନି । ତଥା ଓରଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ, ପାରଂ ଦେୱଲୋକୋ । ଓରଂ କାମଧାତୁ, ପାରଂ ରୂପାରୂପଧାତୁ । ଓରଂ କାମରୂପଭୱୋ, ପାରଂ ଅରୂପଭୱୋ । ଓରଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ପାରଂ ଅତ୍ତଭାୱସୁଖୂପକରଣାନି । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଓରପାରେ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହନ୍ତୋ ‘‘ଜହାତି ଓରପାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ଅନାଗାମିନୋ କାମରାଗସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଇଧତ୍ତଭାୱାଦୀସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଏୱ ନତ୍ଥି; ଅପିଚ ଖୋ ପନସ୍ସ ତତିୟମଗ୍ଗାଦୀନଂ ୱିୟ ୱଣ୍ଣପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ସବ୍ବମେତଂ ଓରପାରଭେଦଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ‘‘ଜହାତି ଓରପାର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଇଦାନି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ଉପମଂ ଆହ ‘‘ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱ ତଚଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉରେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଉରଗୋ, ସପ୍ପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୋ ଦୁୱିଧୋ – କାମରୂପୀ ଚ ଅକାମରୂପୀ ଚ । କାମରୂପୀପି ଦୁୱିଧୋ – ଜଲଜୋ ଥଲଜୋ ଚ । ଜଲଜୋ ଜଲେ ଏୱ କାମରୂପଂ ଲଭତି, ନ ଥଲେ, ସଙ୍ଖପାଲଜାତକେ ସଙ୍ଖପାଲନାଗରାଜା ୱିୟ । ଥଲଜୋ ଥଲେ ଏୱ, ନ ଜଲେ । ସୋ ଜଜ୍ଜରଭାୱେନ ଜିଣ୍ଣଂ, ଚିରକାଲତାୟ ପୁରାଣଞ୍ଚାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । ତଚଂ ଜହନ୍ତୋ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଜହାତି – ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ, ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନିସ୍ସାୟ, ଥାମେନାତି । ସଜାତି ନାମ ସପ୍ପଜାତି ଦୀଘତ୍ତଭାୱୋ । ଉରଗା ହି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ସଜାତିଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି – ଉପପତ୍ତିୟଂ, ଚୁତିୟଂ, ୱିସ୍ସଟ୍ଠନିଦ୍ଦୋକ୍କମନେ, ସମାନଜାତିୟା ମେଥୁନପଟିସେୱନେ, ଜିଣ୍ଣତଚାପନୟନେ ଚାତି । ସପ୍ପୋ ହି ୟଦା ତଚଂ ଜହାତି, ତଦା ସଜାତିୟଂୟେୱ ଠତ୍ୱା ଜହାତି । ସଜାତିୟଂ ଠିତୋପି ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜହାତି । ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନାମ ୟଦା ଉପଡ୍ଢଟ୍ଠାନେ ମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଉପଡ୍ଢଟ୍ଠାନେ ଅମୁତ୍ତୋ ଓଲମ୍ବତି, ତଦା ନଂ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତୋ ଜହାତି । ଏୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଚ ଦଣ୍ଡନ୍ତରଂ ୱା ମୂଲନ୍ତରଂ ୱା ପାସାଣନ୍ତରଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ଜହାତି । ନିସ୍ସାୟ ଜହନ୍ତୋପି ଚ ଥାମଂ ଜନେତ୍ୱା, ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା, ୱୀରିୟେନ ୱଙ୍କଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା, ପସ୍ସସନ୍ତୋୱ ଫଣଂ କରିତ୍ୱା ଜହାତି । ଏୱଂ ଜହିତ୍ୱା ୟେନକାମଂ ପକ୍କମତି । ଏୱମେୱଂ ଅୟମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁ ଓରପାରଂ ଜହିତୁକାମୋ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଜହାତି – ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ, ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନିସ୍ସାୟ, ଥାମେନାତି । ସଜାତି ନାମ ଭିକ୍ଖୁନୋ ‘‘ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧) ୱଚନତୋ ସୀଲଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ପେଟକୋ॰ ୨୨) । ଏୱମେତିସ୍ସଂ ସଜାତିୟଂ ଠିତୋ ଭିକ୍ଖୁ ତଂ ସକତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦଂ ଓରପାରଂ ଜିଣ୍ଣପୁରାଣତଚମିୱ ଦୁକ୍ଖଂ ଜନେନ୍ତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ଅଧିମତ୍ତୱାୟାମସଙ୍ଖାତଂ ଥାମଂ ଜନେତ୍ୱା ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬; ୱିଭ॰ ୫୧୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଉରଗୋ ୱିୟ, ୱଙ୍କଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉରଗୋ ୱିୟ ପସ୍ସସନ୍ତୋ, ଅୟମ୍ପି ଅସିଥିଲପରକ୍କମତାୟ ୱାୟମନ୍ତୋ ଉରଗୋ ୱିୟ ଫଣଂ କରିତ୍ୱା, ଅୟମ୍ପି ଞାଣୱିପ୍ଫାରଂ ଜନେତ୍ୱା ଉରଗୋୱ ତଚଂ ଓରପାରଂ ଜହାତି । ଜହିତ୍ୱା ଚ ଉରଗୋ ୱିୟ ଓହିତତଚୋ ୟେନକାମଂ ଅୟମ୍ପି ଓହିତଭାରୋ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଦିସଂ ପକ୍କମତୀତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ୟୋ ଉପ୍ପତିତଂ ୱିନେତି କୋଧଂ, ୱିସଟଂ ସପ୍ପୱିସଂୱ ଓସଧେହି ।
ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରଂ, ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱ ତଚଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ॥
ଏୱମେସା ଭଗୱତା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ପଠମଗାଥା ଦେସିତାତି ।
୨. ଇଦାନି ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ରାପି –
‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ୱୁତ୍ତା ଗାଥା ଅୟଂ ଇମଂ ।
ୱିଧିଂ ପକାସୟିତ୍ୱାସ୍ସା, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥ –
ଅୟମେୱ ମାତିକା । ତତୋ ପରଞ୍ଚ ସବ୍ବଗାଥାସୁ । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ଇତୋ ପଭୁତି ମାତିକଂ ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନନୟେନେୱ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ୟୋ ରାଗମୁଦଚ୍ଛିଦା ଅସେସନ୍ତି ଅୟଂ ଦୁତିୟଗାଥା ।
ତସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି – ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ସୁୱଣ୍ଣକାରପୁତ୍ତୋ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତୋ । ଥେରୋ ତସ୍ସ ‘‘ଦହରାନଂ ଅସୁଭଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ରାଗୱିଘାତତ୍ଥଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଆସେୱନମତ୍ତମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ନ ଲଭତି । ସୋ ‘‘ଅନୁପକାରଂ ମମେତ’’ନ୍ତି ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସି । ଥେରୋ ‘‘ଦହରାନମେତଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ମନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ତଦେୱାଚିକ୍ଖି । ଏୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ଅତୀତା, ସୋ କିଞ୍ଚିମତ୍ତମ୍ପି ୱିସେସଂ ନ ଲଭତି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ନେସି । ଭଗୱା ‘‘ଅୱିସୟୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ତୁୟ୍ହେତସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଜାନିତୁଂ, ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟୋ ଏସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପଭସ୍ସରୱଣ୍ଣଂ ପଦୁମଂ ଇଦ୍ଧିୟା ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପାଦାସି – ‘‘ହନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ, ଇମଂ ୱିହାରପଚ୍ଛାୟାୟଂ ୱାଲିକାତଲେ ନାଳେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠପେହି, ଅଭିମୁଖଞ୍ଚସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦ ‘ଲୋହିତଂ ଲୋହିତ’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ’’ତି । ଅୟଂ କିର ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ସୁୱଣ୍ଣକାରୋୱ ଅହୋସି । ତେନସ୍ସ ‘‘ଲୋହିତକନିମିତ୍ତଂ ସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଲୋହିତକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଥା କତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ୟଥାକ୍କମଂ ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରିପି ଝାନାନି ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମାଦିନା ନୟେନ ଝାନକୀଳଂ ଆରଭି । ଅଥ ଭଗୱା ‘ତଂ ପଦୁମଂ ମିଲାୟତୂ’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସୋ ଝାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ତଂ ମିଲାତଂ କାଳୱଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଭସ୍ସରରୂପଂ ଜରାୟ ପରିମଦ୍ଦିତ’’ନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭି । ତତୋ ନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ଉପସଂହରି । ତତୋ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି ତୟୋପି ଭୱେ ଆଦିତ୍ତେ ୱିୟ ପସ୍ସି । ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଚସ୍ସାୱିଦୂରେ ପଦୁମସ୍ସରୋ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ଦାରକା ଓରୋହିତ୍ୱା ପଦୁମାନି ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ରାସିଂ କରୋନ୍ତି । ତସ୍ସ ତାନି ଉଦକେ ପଦୁମାନି ନଳୱନେ ଅଗ୍ଗିଜାଲା ୱିୟ ଖାୟିଂସୁ, ପତ୍ତାନି ପତନ୍ତାନି ପପାତଂ ପୱିସନ୍ତାନି ୱିୟ ଖାୟିଂସୁ, ଥଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତପଦୁମାନଂ ଅଗ୍ଗାନି ମିଲାତାନି ଅଗ୍ଗିଡଡ୍ଢାନି ୱିୟ ଖାୟିଂସୁ । ଅଥସ୍ସ ତଦନୁସାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଉପନିଜ୍ଝାୟତୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ତୟୋ ଭୱା ଆଦିତ୍ତମିୱ ଅଗାରଂ ଅପ୍ପଟିସରଣା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ତତୋ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପରି ସରୀରାଭଂ ମୁଞ୍ଚି । ସା ଚସ୍ସ ମୁଖଂୟେୱ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରି । ତତୋ ସୋ ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମୀପେ ଠିତମିୱ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଓଭାସଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ୟୋ ରାଗମୁଦଚ୍ଛିଦା ଅସେସ’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ରଞ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉଦଚ୍ଛିଦାତି ଉଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଭଞ୍ଜତି, ୱିନାସେତି । ଅତୀତକାଲିକାନମ୍ପି ହି ଛନ୍ଦସି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଅସେସନ୍ତି ସାନୁସୟଂ । ଭିସପୁପ୍ଫଂୱ ସରୋରୁହନ୍ତି ସରେ ୱିରୂଳ୍ହଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ । ୱିଗୟ୍ହାତି ଓଗୟ୍ହ, ପୱିସିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ନାମ ଏତେ ଦାରକା ସରଂ ଓରୁୟ୍ହ ଭିସପୁପ୍ଫଂ ସରୋରୁହଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂ ତେଧାତୁକଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ଓଗୟ୍ହ –
‘‘ନତ୍ଥି ରାଗସମୋ ଅଗ୍ଗି’’ । (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୨) ।
‘‘କାମରାଗେନ ଦୟ୍ହାମି, ଚିତ୍ତଂ ମେ ପରିଦୟ୍ହତି’’ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) ।
‘‘ୟେ ରାଗରତ୍ତାନୁପତନ୍ତି ସୋତଂ, ସୟଂ କତଂ ମକ୍କଟକୋୱ ଜାଲଂ’’ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୭) ।
‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପାଣମ୍ପି ହନତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୬, ୭୨) –
ଏୱମାଦିନୟମନୁଗନ୍ତ୍ୱା ରାଗାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ସୀଲସଂୱରାଦୀହି ସଂୱରେହି ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅସୁଭସଞ୍ଞାୟ ଚ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ରାଗଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅୱସେସଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଚ ତତୋ ଅନୱସେସମ୍ପି ଉଚ୍ଛିନ୍ଦତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନେୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରଂ ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱ ତଚଂ ପୁରାଣନ୍ତି । ଏୱମେସା ଭଗୱତା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଗାଥା ଦେସିତା । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ।
୩.ୟୋତଣ୍ହମୁଦଚ୍ଛିଦାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଗ୍ଗରାୟ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ୱିହରନ୍ତୋ ତଣ୍ହାୱସେନ ଅକୁସଲୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି । ଭଗୱା ତସ୍ସଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇମଂ ଓଭାସଗାଥମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହା। ୱିସୟେହି ତିତ୍ତିଂ ନ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସରିତନ୍ତି ଗତଂ ପୱତ୍ତଂ, ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀଘସରନ୍ତି ସୀଘଗାମିନିଂ, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଆଦୀନୱଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ପରଚକ୍କୱାଳମ୍ପି ଭୱଗ୍ଗମ୍ପି ସମ୍ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେତଂ ସରିତଂ ସୀଘସରଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି ତଣ୍ହଂ –
‘‘ଉପରିୱିସାଲା ଦୁପ୍ପୂରା, ଇଚ୍ଛା ୱିସଟଗାମିନୀ ।
ୟେ ଚ ତଂ ଅନୁଗିଜ୍ଝନ୍ତି, ତେ ହୋନ୍ତି ଚକ୍କଧାରିନୋ’’ତି ॥
‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନସଂସରଂ ।
ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତୀ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) ।
‘‘ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋତି ଖୋ, ମହାରାଜା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୫) ଚ –
ଏୱମାଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ସୀଲସଂୱରାଦୀହି ଚ ୟୋ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ୱିସୋସୟିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅସେସଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ।
୪.ୟୋ ମାନମୁଦବ୍ବଧୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗଙ୍ଗାୟ ତୀରେ ୱିହରନ୍ତୋ ଗିମ୍ହକାଲେ ଅପ୍ପୋଦକେ ସୋତେ କତଂ ନଳସେତୁଂ ପଚ୍ଛା ଆଗତେନ ମହୋଘେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ସଂୱିଗ୍ଗୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତସ୍ସଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମଂ ଓଭାସଗାଥଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ମାନୋତି ଜାତିଆଦିୱତ୍ଥୁକୋ ଚେତସୋ ଉଣ୍ଣାମୋ । ସୋ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋ, ‘‘ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋ ହୋତି । ପୁନ ‘‘ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସଦିସୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ହୀନୋ, ସଦିସସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ, ସଦିସସ୍ସ ସଦିସୋ, ସଦିସସ୍ସ ହୀନୋ, ହୀନସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ, ହୀନସ୍ସ ସଦିସୋ, ହୀନସ୍ସ ହୀନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମାନୋତି ଏୱଂ ନୱୱିଧୋ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି ମାନଂ –
‘‘ୟେନ ମାନେନ ମତ୍ତାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି’’ନ୍ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬) –
ଆଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ସୀଲସଂୱରାଦୀହି ଚ ୟୋ ଥୋକଂ ଥୋକଂ ୱଧେନ୍ତୋ କିଲେସାନଂ ଅବଲଦୁବ୍ବଲତ୍ତା ନଳସେତୁସଦିସଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମାନଂ ଅତିବଲତ୍ତା ମହୋଘସଦିସେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅସେସଂ ଉଦବ୍ବଧି, ଅନୱସେସପ୍ପହାନୱସେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ।
୫. ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଇତୋ ପରାନଞ୍ଚ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଏକାୟେୱ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତୁୟା ୱାରେୟ୍ୟେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କେନଚି ୱସଲେନ ଅପରିଭୁତ୍ତପୁବ୍ବେହି ପୁପ୍ଫେହି ଦାରିକଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପତିକୁଲଂ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ସନ୍ତରବାହିରଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ତିଣପୁପ୍ଫମ୍ପି ଅପରିଭୁତ୍ତପୁବ୍ବଂ ନାଦ୍ଦସ । ଅଥ ସମ୍ବହୁଲେ ଧୁତ୍ତକଜାତିକେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦାରକେ ସନ୍ନିପତିତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଅୱସ୍ସଂ ସମ୍ବହୁଲେସୁ କୋଚି ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ତେ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତା ଆହଂସୁ – ‘‘ଉଦୁମ୍ବରପୁପ୍ଫଂ ନାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋକେ ନ କେନଚି ପରିଭୁତ୍ତପୁବ୍ବଂ । ତେନ ଧୀତରଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ସୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଅଚିରୱତିୟା ନଦିୟା ତୀରେ ଉଦୁମ୍ବରୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକମେକଂ ରୁକ୍ଖଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ପୁପ୍ଫସ୍ସ ୱଣ୍ଟମତ୍ତମ୍ପି ନାଦ୍ଦସ । ଅଥ ୱୀତିୱତ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଦୁତିୟତୀରଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ମନୁଞ୍ଞେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅମନସିକରିତ୍ୱା, ସକିଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ସକିଂ ଉକ୍କୁଟିକୋ ହୁତ୍ୱା, ସକିଂ ଠତ୍ୱା, ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବସାଖାୱିଟପପତ୍ତନ୍ତରେସୁ ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଲମତି । ତତୋ ନଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆହ – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣ, କିଂ ମଗ୍ଗସୀ’’ତି ? ‘‘ଉଦୁମ୍ବରପୁପ୍ଫଂ, ଭୋ’’ତି । ‘‘ଉଦୁମ୍ବରପୁପ୍ଫଂ ନାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋକେ ନତ୍ଥି, ମୁସା ଏତଂ ୱଚନଂ, ମା କିଲମା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନସମନ୍ନାହାରବହୁମାନସ୍ସ ଇମା ଓଭାସଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ‘‘ୟୋ ନାଜ୍ଝଗମା ଭୱେସୁ ସାର’’ନ୍ତି ସବ୍ବା ୱତ୍ତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ନାଜ୍ଝଗମାତି ନାଧିଗଚ୍ଛି, ନାଧିଗଚ୍ଛତି ୱା । ଭୱେସୂତି କାମରୂପାରୂପସଞ୍ଞୀଅସଞ୍ଞୀନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ । ସାରନ୍ତି ନିଚ୍ଚଭାୱଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୱା । ୱିଚିନନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଗୱେସନ୍ତୋ । ପୁପ୍ଫମିୱ ଉଦୁମ୍ବରେସୂତି ୟଥା ଉଦୁମ୍ବରରୁକ୍ଖେସୁ ପୁପ୍ଫଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାଜ୍ଝଗମା, ଏୱଂ ୟୋ ୟୋଗାୱଚରୋପି ପଞ୍ଞାୟ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସବ୍ବଭୱେସୁ କିଞ୍ଚି ସାରଂ ନାଜ୍ଝଗମା । ସୋ ଅସାରକଟ୍ଠେନ ତେ ଧମ୍ମେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନତ୍ତତୋ ଚ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଜହାତି ଓରପାରଂ ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱ ତଚଂ ପୁରାଣନ୍ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୟୋଜନା ଚ । ଅୱସେସଗାଥାସୁ ପନସ୍ସ ୟୋଜନଂ ଅୱତ୍ୱା ୱିସେସତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।
‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା,
ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୨୦) –
ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅୟଂ ‘ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ’ –
‘‘ନଦୀତୀରେସୁ ସଣ୍ଠାନେ, ସଭାସୁ ରଥିୟାସୁ ଚ ।
ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) ।
‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ ଅନ୍ତରା ୱୋସାନମାପାଦି’’ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୮୪) ।
‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ କୋଧୋ, କୋଧୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ।
ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪; ଇତିୱୁ॰ ୮୮) –
ଏୱଂ କାରଣୱେମଜ୍ଝଚିତ୍ତାଦୀସୁ ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ଇଧ ପନ ଚିତ୍ତେ । ତତୋ ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପାତି ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସମୂହତତ୍ତା ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ନ ସନ୍ତି କୋପାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଭୱୋତି ସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଭୱୋତି ୱିପତ୍ତି । ତଥା ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି, ୱିଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ସସ୍ସତୋ, ୱିଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦୋ । ଭୱୋତି ପୁଞ୍ଞଂ, ୱିଭୱୋତି ପାପଂ । ୱିଭୱୋ ଅଭୱୋତି ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଏକମେୱ । ତସ୍ମା ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ୟା ଏସା ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୱୁଡ୍ଢିହାନିସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦପୁଞ୍ଞପାପୱସେନ ଇତି ଅନେକପ୍ପକାରା ଭୱାଭୱତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୂହିପି ମଗ୍ଗେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତେନ ତେନ ନୟେନ ତଂ ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଞାତବ୍ବୋ ।
୭.ୟସ୍ସୱିତକ୍କାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତୟୋ କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କା, ତୟୋ ଞାତିଜନପଦାମରୱିତକ୍କା, ତୟୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୱିତକ୍କାତି ଏତେ ନୱ ୱିତକ୍କା ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିପକ୍ଖୱୱତ୍ଥାନେନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପହାନସମତ୍ଥେହି ତୀହି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଚ ୱିଧୂପିତା ଭୁସଂ ଧୂପିତା ସନ୍ତାପିତା ଦଡ୍ଢାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ୱିଧୂପେତ୍ୱା ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁୱିକପ୍ପିତା ଅସେସା, ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ ଚିତ୍ତେ ଚ ୟଥା ନ ପୁନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅସେସା ଛିନ୍ନା । ଛିନ୍ନଞ୍ହି କପ୍ପିତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୨; ୪.୩୬୫) । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୮. ଇଦାନି ୟୋ ନାଚ୍ଚସାରୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ନାଚ୍ଚସାରୀତି ୟୋ ନାତିଧାୱି । ନ ପଚ୍ଚସାରୀତି ନ ଓହୀୟି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ହି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ପତନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାସରତି, ଅତିସିଥିଲେନ କୋସଜ୍ଜେ ପତନ୍ତୋ ପଚ୍ଚାସରତି । ତଥା ଭୱତଣ୍ହାୟ ଅତ୍ତାନଂ କିଲମେନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାସରତି, କାମତଣ୍ହାୟ କାମସୁଖମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ପଚ୍ଚାସରତି । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା ଅଚ୍ଚାସରତି, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚାସରତି । ଅତୀତଂ ଅନୁସୋଚନ୍ତୋ ଅଚ୍ଚାସରତି, ଅନାଗତ ପଟିକଙ୍ଖନ୍ତୋ ପଚ୍ଚାସରତି । ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୟା ଅଚ୍ଚାସରତି, ଅପରନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚାସରତି । ତସ୍ମା ୟୋ ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ନାଚ୍ଚସାରୀ ନ ପଚ୍ଚସାରୀତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବଂଅଚ୍ଚଗମା ଇମଂ ପପଞ୍ଚନ୍ତି ତାୟ ଚ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱୋସାନାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ସବ୍ବଂ ଇମଂ ୱେଦନାସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପ୍ପଭୱଂ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ତିୱିଧଂ ପପଞ୍ଚଂ ଅଚ୍ଚଗମା ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ସମତିକ୍କନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୯. ତଦନନ୍ତରଗାଥାୟ ପନ ସବ୍ବଂ ୱିତଥମିଦନ୍ତି ଞତ୍ୱା ଲୋକେତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସବ୍ବନ୍ତି ଅନୱସେସଂ, ସକଲମନୂନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ୱିପସ୍ସନୁପଗଂ ଲୋକିୟଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁପ୍ପଭେଦଂ ସଙ୍ଖତମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ୱିତଥନ୍ତି ୱିଗତତଥଭାୱଂ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା ସୁଖନ୍ତି ୱା ସୁଭନ୍ତି ୱା ଅତ୍ତାତି ୱା ୟଥା ୟଥା କିଲେସୱସେନ ବାଲଜନେହି ଗୟ୍ହତି, ତଥାତଥାଭାୱତୋ ୱିତଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦନ୍ତି ତମେୱ ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଞତ୍ୱାତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା, ତଞ୍ଚ ପନ ଅସମ୍ମୋହତୋ, ନ ୱିସୟତୋ । ଲୋକେତି ଓକାସଲୋକେ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ‘‘ୱିତଥମିଦ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୧୦-୧୩. ଇଦାନି ଇତୋ ପରାସୁ ଚତୂସୁ ଗାଥାସୁ ୱୀତଲୋଭୋ ୱୀତରାଗୋ ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତମୋହୋତି ଏତେ ୱିସେସା । ଏତ୍ଥ ଲୁବ୍ଭନୱସେନ ଲୋଭୋ। ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକମେତଂ ପଠମସ୍ସ ଅକୁସଲମୂଲସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ, ୱିସମଲୋଭସ୍ସ ୱା । ୟୋ ସୋ ‘‘ଅପ୍ପେକଦା ମାତୁମତ୍ତୀସୁପି ଲୋଭଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଭଗିନିମତ୍ତୀସୁପି ଲୋଭଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଧୀତୁମତ୍ତୀସୁପି ଲୋଭଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୧୨୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ରଜ୍ଜନୱସେନ ରାଗୋ, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଦୁସ୍ସନୱସେନ ଦୋସୋ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତକୋଧସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମୁୟ୍ହନୱସେନ ମୋହୋ, ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଲୋଭଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭି ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ଲୋଭଂ ୱିନେତ୍ୱା ୱିଗତଲୋଭୋ ୱିହରେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଲୋଭପ୍ପହାନୂପାୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିତଥଭାୱଦସ୍ସନଂ ଲୋଭପ୍ପହାନାନିସଂସଞ୍ଚ ଓରପାରପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରାସୁପି । କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ଏତେ ଧମ୍ମେ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନମାରଦ୍ଧସ୍ସ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକମେକାୱ ଏତ୍ଥ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା’’ତି । ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରାସୁ ଚତୂସୁ ଗାଥାସୁ ।
୧୪. ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନେ ସୟନ୍ତୀତି ଅନୁସୟା କାମରାଗପଟିଘମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଭୱରାଗାୱିଜ୍ଜାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଆକାରାନୁୱିଧାନଟ୍ଠେନ ମୂଲା; ଅଖେମଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲା; ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାଭୂତାତିପି ମୂଲା; ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲା; ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଲୋଭଦୋସମୋହାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ହି ‘‘ଲୋଭୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅକୁସଲଞ୍ଚ ଅକୁସଲମୂଲଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏୱଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ଏୱମେତେ ଅନୁସୟା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନତ୍ତା ୟସ୍ସ କେଚି ନ ସନ୍ତି, ଏତେ ଚ ଅକୁସଲମୂଲା ତଥେୱ ସମୂହତାସେ, ସମୂହତା ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନସ୍ସ ହି ସେ-କାରାଗମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣକୋୱିଦା । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ‘‘ସେତି ନିପାତୋ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ଭିକ୍ଖୁ ଖୀଣାସୱୋ ହୋତି, ଖୀଣାସୱୋ ଚ ନେୱ ଆଦିୟତି, ନ ପଜହତି, ପଜହିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଥାପି ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନୱଚନଲକ୍ଖଣେନ ‘‘ଜହାତି ଓରପାର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ଚ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନସଙ୍ଖାତଂ ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତ୍ଥ କିଲେସପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ଅନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କିଲେସପଟିପାଟିୟା ହି କାମରାଗାନୁସୟପଟିଘାନୁସୟାନଂ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ଅଭାୱୋ ହୋତି, ମାନାନୁସୟସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ପଠମମଗ୍ଗେନ, ଭୱରାଗାନୁସୟାୱିଜ୍ଜାନୁସୟାନଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନେୱ । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପନ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠାନୁସୟୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ କାମରାଗାନୁସୟପଟିଘାନୁସୟାନଂ ତନୁଭାୱୋ, ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଅଭାୱୋ, ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ମାନାନୁସୟଭୱରାଗାନୁସୟାୱିଜ୍ଜାନୁସୟାନଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନ ସବ୍ବେ ଅନୁସୟା ଅକୁସଲମୂଲା; କାମରାଗଭୱରାଗାନୁସୟା ଏୱ ହି ଲୋଭାକୁସଲମୂଲେନ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଟିଘାନୁସୟାୱିଜ୍ଜାନୁସୟା ଚ ‘‘ଦୋସୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ, ମୋହୋ ଅକୁସଲମୂଲଂ’’ ଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିମାନୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟା ପନ ନ କିଞ୍ଚି ଅକୁସଲମୂଲଂ ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମା ୱା ଅନୁସୟାଭାୱୱସେନ ଚ ଅକୁସଲମୂଲସମୁଗ୍ଘାତୱସେନ ଚ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ପଟ୍ଠପେସି, ତସ୍ମା –
‘‘ୟସ୍ସାନୁସୟା ନ ସନ୍ତି କେଚି, ମୂଲା ଚ ଅକୁସଲା ସମୂହତାସେ’’ ॥ –
ଇତି ଭଗୱା ଆହ ।
୧୫.ୟସ୍ସ ଦରଥଜାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନା କିଲେସା ପରିଳାହଟ୍ଠେନ ଦରଥା ନାମ, ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନା ପନ ତେହି ଦରଥେହି ଜାତତ୍ତା ଦରଥଜା ନାମ । ଓରନ୍ତି ସକ୍କାୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଓରିମଂ ତୀରନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ସକ୍କାୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) । ଆଗମନାୟାତି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା । ପଚ୍ଚୟାସେତି ପଚ୍ଚୟା ଏୱ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ସ ପନ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣାୟ ପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପହୀନତ୍ତା, କେଚି ଦରଥଜୱେୱଚନା କିଲେସା ନ ସନ୍ତି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି ।
୧୬.ୟସ୍ସ ୱନଥଜାତି ଏତ୍ଥପି ଦରଥଜା ୱିୟ ୱନଥଜା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଚନତ୍ଥେ ପନ ଅୟଂ ୱିସେସୋ – ୱନୁତେ, ୱନୋତୀତି ୱା ୱନଂ ୟାଚତି ସେୱତି ଭଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସା ହି ୱିସୟାନଂ ପତ୍ଥନତୋ ସେୱନତୋ ଚ ‘‘ୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ୱନଂ ଥରତି ତନୋତୀତି ୱନଥୋ, ତଣ୍ହାନୁସୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱନଥା ଜାତାତି ୱନଥଜାତି । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ସବ୍ବେପି କିଲେସା ଗହନଟ୍ଠେନ ୱନଥୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନା ପନ ୱନଥଜା’’ତି । ଅୟମେୱ ଚେତ୍ଥ ଉରଗସୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଇତରୋ ପନ ଧମ୍ମପଦଗାଥାୟଂ । ୱିନିବନ୍ଧାୟ ଭୱାୟାତି ଭୱୱିନିବନ୍ଧାୟ । ଅଥ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୟେସୁ ୱିନିବନ୍ଧାୟ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ହେତୁୟେୱ ହେତୁକପ୍ପା ।
୧୭.ୟୋ ନୀୱରଣେତି ଏତ୍ଥ ନୀୱରଣାତି ଚିତ୍ତଂ, ହିତପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ନୀୱରନ୍ତୀତି ନୀୱରଣା, ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପହାୟାତି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ପଞ୍ଚାତି ତେସଂ ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଈଘାଭାୱତୋ ଅନୀଘୋ। କଥଂକଥାୟ ତିଣ୍ଣତ୍ତା ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ। ୱିଗତସଲ୍ଲତ୍ତା ୱିସଲ୍ଲୋ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାମଞ୍ଞତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ନୀୱରଣେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହାୟ ତେସଞ୍ଚ ପହୀନତ୍ତା ଏୱ କିଲେସଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଈଘସ୍ସାଭାୱେନ ଅନୀଘୋ, ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ନୟେନ ପୱତ୍ତାୟ କଥଂକଥାୟ ତିଣ୍ଣତ୍ତା ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ପଞ୍ଚ ସଲ୍ଲା ? ରାଗସଲ୍ଲୋ, ଦୋସସଲ୍ଲୋ, ମୋହସଲ୍ଲୋ, ମାନସଲ୍ଲୋ, ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଲ୍ଲାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ୱିସଲ୍ଲୋ। ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଜହାତି ଓରପାରନ୍ତି ।
ଅତ୍ରାପି ଚ କିଲେସପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ଏୱ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କିଲେସପଟିପାଟିୟା ହି କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ପହାନଂ ହୋତି, ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ । ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୦) ନୟେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିସାରସଙ୍ଖାତସ୍ସ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ପଠମମଗ୍ଗେନ । ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହାନଂ ହୋତି, କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ ତନୁଭାୱୋ ହୋତି, ତତିୟେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ । ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ପହାନଂ ହୋତୀତି । ଏୱଂ –
‘‘ୟୋ ନୀୱରଣେ ପହାୟ ପଞ୍ଚ, ଅନୀଘୋ ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ ୱିସଲ୍ଲୋ ।
ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜହାତି ଓରପାରଂ, ଉରଗୋ ଜିଣ୍ଣମିୱତ୍ତଚଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି ॥ –
ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ‘‘ଏକଚ୍ଚେ ୟେନ ୟେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟା ୟା ଗାଥା ଦେସିତା, ତେନ ତେନ ତସ୍ସା ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ସୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଉରଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଧନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୮.ପକ୍କୋଦନୋତି ଧନିୟସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ତେନ ସମୟେନ ଧନିୟୋ ଗୋପୋ ମହୀତୀରେ ପଟିୱସତି । ତସ୍ସାୟଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ – କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ ଦିବ୍ବମାନେ ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱୀସତି ସଲାକଭତ୍ତାନି ଅଦାସି । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଦେୱେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଏୱଂ ଦେୱଲୋକେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଖେପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ୱିଦେହରଟ୍ଠମଜ୍ଝେ ପବ୍ବତରଟ୍ଠଂ ନାମ ଅତ୍ଥି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକୋରଣ୍ଡଂ ନାମ ନଗରଂ, ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଗୋୟୂଥଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତି । ତସ୍ସ ହି ତିଂସମତ୍ତାନି ଗୋସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତୱୀସସହସ୍ସା ଗାୱୋ ଖୀରଂ ଦୁୟ୍ହନ୍ତି । ଗୋପା ନାମ ନିବଦ୍ଧୱାସିନୋ ନ ହୋନ୍ତି । ୱସ୍ସିକେ ଚତ୍ତାରୋମାସେ ଥଲେ ୱସନ୍ତି, ଅୱସେସେ ଅଟ୍ଠମାସେ ୟତ୍ଥ ତିଣୋଦକଂ ସୁଖଂ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ନଦୀତୀରଂ ୱା ଜାତସ୍ସରତୀରଂ ୱା ହୋତି । ଅଥାୟମ୍ପି ୱସ୍ସକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ୱସିତଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗୁନ୍ନଂ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥାୟ ଓକାସଂ ଗୱେସନ୍ତୋ ମହାମହୀ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକତୋ କାଲମହୀ ଏକତୋ ମହାମହିଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ଦମାନା ପୁନ ସମୁଦ୍ଦସମୀପେ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତା । ୟଂ ଓକାସଂ ଅନ୍ତରଦୀପଂ ଅକାସି, ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱଚ୍ଛାନଂ ସାଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ନିୱେସନଂ ମାପେତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ତସ୍ସ ସତ୍ତ ପୁତ୍ତା, ସତ୍ତ ଧୀତରୋ, ସତ୍ତ ସୁଣିସା, ଅନେକେ ଚ କମ୍ମକାରା ହୋନ୍ତି । ଗୋପା ନାମ ୱସ୍ସନିମିତ୍ତଂ ଜାନନ୍ତି । ୟଦା ସକୁଣିକା କୁଲାୱକାନି ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେ କରୋନ୍ତି, କକ୍କଟକା ଉଦକସମୀପେ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଥଲସମୀପଦ୍ୱାରେନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ତଦା ସୁୱୁଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ୟଦା ପନ ସକୁଣିକା କୁଲାୱକାନି ନୀଚଟ୍ଠାନେ ଉଦକପିଟ୍ଠେ କରୋନ୍ତି, କକ୍କଟକା ଥଲସମୀପେ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଉଦକସମୀପଦ୍ୱାରେନ ୱଳଞ୍ଜେନ୍ତି, ତଦା ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି ।
ଅଥ ସୋ ଧନିୟୋ ସୁୱୁଟ୍ଠିକନିମିତ୍ତାନି ଉପସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଉପକଟ୍ଠେ ୱସ୍ସକାଲେ ଅନ୍ତରଦୀପା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମହାମହିୟା ପରତୀରେ ସତ୍ତସତ୍ତାହମ୍ପି ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକେନ ଅନଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣୋକାସେ ଅତ୍ତନୋ ୱସନୋକାସଂ କତ୍ୱା ସମନ୍ତା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ୱଚ୍ଛସାଲାୟୋ ମାପେତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ନିୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଅଥସ୍ସ ଦାରୁତିଣାଦିସଙ୍ଗହେ କତେ ସବ୍ବେସୁ ପୁତ୍ତଦାରକମ୍ମକରପୋରିସେସୁ ସମାନିୟେସୁ ଜାତେସୁ ନାନପ୍ପକାରେ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜେ ପଟିୟତ୍ତେ ସମନ୍ତା ଚତୁଦ୍ଦିସା ମେଘମଣ୍ଡଲାନି ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ଧେନୁୟୋ ଦୁହାପେତ୍ୱା, ୱଚ୍ଛସାଲାସୁ ୱଚ୍ଛେ ସଣ୍ଠାପେତ୍ୱା, ଗୁନ୍ନଂ ଚତୁଦ୍ଦିସା ଧୂମଂ କାରାପେତ୍ୱା, ସବ୍ବପରିଜନଂ ଭୋଜାପେତ୍ୱା, ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କାରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୀପେ ଉଜ୍ଜାଲାପେତ୍ୱା, ସୟଂ ଖୀରେନ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ମହାସୟନେ ସୟନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା, ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ଅପରଦିସାୟ ମେଘତ୍ଥନିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ନିପନ୍ନୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘‘ପକ୍କୋଦନୋ ଦୁଦ୍ଧଖୀରୋହମସ୍ମୀ’’ତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ପକ୍କୋଦନୋତି ସିଦ୍ଧଭତ୍ତୋ । ଦୁଦ୍ଧଖୀରୋତି ଗାୱୋ ଦୁହିତ୍ୱା ଗହିତଖୀରୋ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ନିଦସ୍ସେତି, ଅସ୍ମୀତି ଅତ୍ତନୋ ତଥାଭାୱଂ । ପକ୍କୋଦନୋ ଦୁଦ୍ଧଖୀରୋ ଚ ଅହମସ୍ମି ଭୱାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ଏୱମାହାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘ଇତୀତି ପଦସନ୍ଧି, ପଦସଂସଗ୍ଗୋ, ପଦପାରିପୂରି, ଅକ୍ଖରସମୱାୟୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତା ପଦାନୁପୁବ୍ବତାମେତ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧) ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱଣ୍ଣିତୋ । ସୋପି ଇଦମେୱ ସନ୍ଧାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଂ ୟଂ ହି ପଦଂ ପୁବ୍ବପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଏୱମାହାତି ଏତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋୟେୱ ଇତିସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛିମେନ ପଦେନ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଇତି ୱା ଭଗୱା ଇତି ୱା ଏୱମାଦିନା ପଦସନ୍ଧି ହୋତି, ନାଞ୍ଞଥା ।
ଧନିୟୋ ଗୋପୋତି ତସ୍ସ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ନାମସମୋଧାନଂ । ସୋ ହି ୟାନିମାନି ଥାୱରାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଧନାନି, ତେସୁ ଠପେତ୍ୱା ଦାନସୀଲାଦିଅନୁଗାମିକଧନଂ, ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁ-ଆରାମାଦିତୋ ଥାୱରଧନତୋପି, ଗୱସ୍ସାଦିତୋ ଜଙ୍ଗମଧନତୋପି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିତୋ ସଂହାରିମଧନତୋପି, ସିପ୍ପାୟତନାଦିତୋ ଅଙ୍ଗସମଧନତୋପି ୟଂ ତଂ ଲୋକସ୍ସ ପଞ୍ଚଗୋରସାନୁପ୍ପଦାନେନ ବହୂପକାରଂ ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ନତ୍ଥି ଗୋସମିତଂ ଧନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୩) ଏୱଂ ୱିସେସିତଂ ଗୋଧନଂ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଧନିୟୋ, ଗୁନ୍ନଂ ପାଲନତୋ ଗୋପୋ। ୟୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଗାୱୋ ପାଲେତି, ସୋ ‘‘ଗୋପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟୋ ପରେସଂ ୱେତନେନ ଭଟୋ ହୁତ୍ୱା, ସୋ ଗୋପାଲକୋ । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋୟେୱ, ତେନ ଗୋପୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅନୁତୀରେତି ତୀରସ୍ସ ସମୀପେ । ମହିୟାତି ମହାମହୀନାମିକାୟ ନଦିୟା । ସମାନେନ ଅନୁକୂଲୱତ୍ତିନା ପରିଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାସୋ ୟସ୍ସ ସୋ ସମାନୱାସୋ, ଅୟଞ୍ଚ ତଥାୱିଧୋ । ତେନାହ ‘‘ସମାନୱାସୋ’’ତି । ଛନ୍ନାତି ତିଣପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନେହି ଅନୋୱସ୍ସକା କତା । କୁଟୀତି ୱସନଘରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଆହିତୋତି ଆଭତୋ, ଜାଲିତୋ ୱା । ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗି । ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ଅଗ୍ଗି ‘‘ଗିନୀ’’ତି ୱୋହରୀୟତି । ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀତି ଇଦାନି ୟଦି ଇଚ୍ଛସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱସ୍ସାତି ସିଞ୍ଚ, ପଗ୍ଘର, ଉଦକଂ ମୁଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱାତି ମେଘଂ ଆଲପତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏୱମୟଂ ଧନିୟୋ ଗୋପୋ ଅତ୍ତନୋ ସୟନଘରେ ମହାସୟନେ ନିପନ୍ନୋ ମେଘତ୍ଥନିତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ପକ୍କୋଦନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ କାୟଦୁକ୍ଖୱୂପସମୂପାୟଂ କାୟସୁଖହେତୁଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ନିହିତଂ ଦୀପେତି । ‘‘ଦୁଦ୍ଧଖୀରୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖୱୂପସମୂପାୟଂ ଚିତ୍ତସୁଖହେତୁଞ୍ଚ । ‘‘ଅନୁତୀରେ ମହିୟା’’ତି ନିୱାସଟ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିଂ, ‘‘ସମାନୱାସୋ’’ତି ତାଦିସେ କାଲେ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗପଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ସୋକସ୍ସାଭାୱଂ । ‘‘ଛନ୍ନା କୁଟୀ’’ତି କାୟଦୁକ୍ଖାପଗମପଟିଘାତଂ । ‘‘ଆହିତୋ ଗିନୀ’’ତି ୟସ୍ମା ଗୋପାଲକା ପରିକ୍ଖେପଧୂମଦାରୁଅଗ୍ଗିୱସେନ ତୟୋ ଅଗ୍ଗୀ କରୋନ୍ତି । ତେ ଚ ତସ୍ସ ଗେହେ ସବ୍ବେ କତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବଦିସାସୁ ପରିକ୍ଖେପଗ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆହିତୋ ଗିନୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ୱାଳମିଗାଗମନନିୱାରଣଂ ଦୀପେତି, ଗୁନ୍ନଂ ମଜ୍ଝେ ଗୋମୟାଦୀହି ଧୂମଗ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ଡଂସମକସାଦୀହି ଗୁନ୍ନଂ ଅନାବାଧଂ, ଗୋପାଲକାନଂ ସୟନଟ୍ଠାନେ ଦାରୁଅଗ୍ଗିଂ ସନ୍ଧାୟ ଗୋପାଲକାନଂ ସୀତାବାଧପଟିଘାତଂ । ସୋ ଏୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ଗୁନ୍ନଂ ୱା ପରିଜନସ୍ସ ୱା ୱୁଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଆବାଧସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଆହ – ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ।
୧୯. ଏୱଂ ଧନିୟସ୍ସ ଇମଂ ଗାଥଂ ଭାସମାନସ୍ସ ଅସ୍ସୋସି ଭଗୱା ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ । ସୁତ୍ୱା ଚ ପନ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଧନିୟଞ୍ଚ ପଜାପତିଞ୍ଚସ୍ସ ‘‘ଇମେ ଉଭୋପି ହେତୁସମ୍ପନ୍ନା । ସଚେ ଅହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ଉଭୋପି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି । ନୋ ଚେ ଗମିସ୍ସାମି, ସ୍ୱେ ଉଦକୋଘେନ ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତଂ ଖଣେୟେୱ ସାୱତ୍ଥିତୋ ସତ୍ତ ୟୋଜନସତାନି ଧନିୟସ୍ସ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ କୁଟିୟା ଉପରି ଅଟ୍ଠାସି । ଧନିୟୋ ତଂ ଗାଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭାସତିୟେୱ, ନ ନିଟ୍ଠାପେତି, ଭଗୱତି ଗତେପି ଭାସତି । ଭଗୱା ଚ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ଏତ୍ତକେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ୱା ୱିସ୍ସତ୍ଥା ୱା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ପନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ –
‘‘ଅକ୍କୋଧନୋ ୱିଗତଖିଲୋହମସ୍ମି,ଅନୁତୀରେ ମହିୟେକରତ୍ତିୱାସୋ ।
ୱିୱଟା କୁଟି ନିବ୍ବୁତୋ ଗିନି,ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ॥ –
ଇମଂ ପଟିଗାଥଂ ଅଭାସି ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାଗଂ ନୋ ଅତ୍ଥସଭାଗଂ । ନ ହି ‘‘ପକ୍କୋଦନୋ’’ତି, ‘‘ଅକ୍କୋଧନୋ’’ତି ଚ ଆଦୀନି ପଦାନି ଅତ୍ଥତୋ ସମେନ୍ତି ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଓରିମପାରିମତୀରାନି ୱିୟ, ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ପନେତ୍ଥ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ସମେତୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାଗାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମଗାଥାୟ ସଦିସପଦାନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ୱିସେସପଦାନଂ ପନାୟଂ ପଦତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱଣ୍ଣନା – ଅକ୍କୋଧନୋତି ଅକୁଜ୍ଝନସଭାୱୋ । ୟୋ ହି ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଆଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱୋ କୋଧୋ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ସୁପରିତ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ହଦୟଂ ସନ୍ତାପେତ୍ୱା ୱୂପସମ୍ମତି, ୟେନ ଚ ତତୋ ବଲୱତରୁପ୍ପନ୍ନେନ ଏକଚ୍ଚୋ ମୁଖୱିକୁଣନମତ୍ତଂ କରୋତି, ତତୋ ବଲୱତରେନ ଏକଚ୍ଚୋ ଫରୁସଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ହନୁସଞ୍ଚଲନମତ୍ତଂ କରୋତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଫରୁସଂ ଭଣତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଗୱେସନ୍ତୋ ଦିସା ୱିଲୋକେତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଆମସତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଦଣ୍ଡାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଉପଧାୱତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପହାରେ ଦେତି, ଅପରୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ଅପି ଞାତିସାଲୋହିତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି, ଏକଚ୍ଚୋ ତତୋ ବଲୱତରେନ ପଚ୍ଛା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅତ୍ତାନମ୍ପି ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି ସୀହଳଦୀପେ କାଲଗାମୱାସୀ ଅମଚ୍ଚୋ ୱିୟ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ କୋଧୋ ପରମୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋ ଭଗୱତା ବୋଧିମଣ୍ଡେୟେୱ ସବ୍ବସୋ ପହୀନୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ ତାଲାୱତ୍ଥୁକତୋ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ଅକ୍କୋଧନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଆହ ।
ୱିଗତଖିଲୋତି ଅପଗତଖିଲୋ । ୟେ ହି ତେ ଚିତ୍ତବନ୍ଧଭାୱେନ ପଞ୍ଚ ଚେତୋଖିଲା ୱୁତ୍ତା, ୟେ ହି ଚ ଖିଲଭୂତେ ଚିତ୍ତେ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଖିଲେ ଭୂମିଭାଗେ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି ଦେୱେ ସସ୍ସାନି ନ ରୁହନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦିକୁସଲହେତୁୱସ୍ସେ ୱସ୍ସନ୍ତେପି କୁସଲଂ ନ ରୁହତି ତେ ଚ ଭଗୱତା ବୋଧିମଣ୍ଡେୟେୱ ସବ୍ବସୋ ପହୀନା, ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ୱିଗତଖିଲୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଆହ ।
ଏକରତ୍ତିଂ ୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ଏକରତ୍ତିୱାସୋ। ୟଥା ହି ଧନିୟୋ ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ୱସ୍ସିକେ ମାସେ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ଉପଗତୋ, ନ ତଥା ଭଗୱା । ଭଗୱା ହି ତଂୟେୱ ରତ୍ତିଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମତାୟ ତତ୍ଥ ୱାସଂ ଉପଗତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଏକରତ୍ତିୱାସୋ’’ତି ଆହ । ୱିୱଟାତି ଅପନୀତଚ୍ଛଦନା । କୁଟୀତି ଅତ୍ତଭାୱୋ । ଅତ୍ତଭାୱୋ ହି ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ କାୟୋତିପି ଗୁହାତିପି ଦେହୋତିପି ସନ୍ଦେହୋତିପି ନାୱାତିପି ରଥୋତିପି ୱଣୋତିପି ଧଜୋତିପି ୱମ୍ମିକୋତିପି କୁଟୀତିପି କୁଟିକାତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ କଟ୍ଠାଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ଗେହନାମିକା କୁଟି ୱିୟ ଅଟ୍ଠିଆଦୀନି ପଟିଚ୍ଚ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତତ୍ତା ‘‘କୁଟୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଆୱୁସୋ, କଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ୱଲ୍ଲିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ମତ୍ତିକଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ତିଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ଅଗାରଂତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ନ୍ହାରୁଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ମଂସଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ଚମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ, ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ।
ଚିତ୍ତମକ୍କଟସ୍ସ ନିୱାସତୋ ୱା କୁଟି । ୟଥାହ –
‘‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲକୁଟି ଚେ ସା, ମକ୍କଟାୱସଥୋ ଇତି ।
ମକ୍କଟୋ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରାୟ, କୁଟିକାୟ ପସକ୍କିୟ ।
ଦ୍ୱାରେନ ଅନୁପରିୟାତି, ଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋ ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୨୫) ।
ସା କୁଟି ୟେନ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଛଦନେନ ସତ୍ତାନଂ ଛନ୍ନତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ରାଗାଦିକିଲେସୱସ୍ସଂ ଅତିୱସ୍ସତି । ୟଥାହ –
‘‘ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତି, ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତି ।
ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେଥ, ଏୱଂ ତଂ ନାତିୱସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୪୫; ଥେରଗା॰ ୪୪୭; ପରି॰ ୩୩୯) ।
ଅୟଂ ଗାଥା ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତା ଖନ୍ଧକେ ଥେରଗାଥାୟଞ୍ଚ । ଖନ୍ଧକେ ହି ‘‘ୟୋ ଆପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ସ କିଲେସା ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆପତ୍ତିୟୋ ଚ ଅତିୱସ୍ସନ୍ତି, ୟୋ ପନ ନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତସ୍ସ ନାତିୱସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତା । ଥେରଗାଥାୟଂ ‘‘ୟସ୍ସ ରାଗାଦିଚ୍ଛଦନଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପୁନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ରାଗାଦିସମ୍ଭୱତୋ ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତି। ୟୋ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ଅଧିୱାସେତି, ତସ୍ସେୱ ଅଧିୱାସିତକିଲେସଚ୍ଛଦନଚ୍ଛନ୍ନା ଅତ୍ତଭାୱକୁଟି ପୁନପ୍ପୁନଂ କିଲେସୱସ୍ସଂ ଅତିୱସ୍ସତି । ୟସ୍ସ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୱାତେନ କିଲେସଚ୍ଛଦନସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା ୱିୱଟା, ତସ୍ସ ନାତିୱସ୍ସତୀ’’ତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଭଗୱତା ହି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଛଦନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ୱିଦ୍ଧଂସିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିୱଟା କୁଟୀ’’ତି ଆହ । ନିବ୍ବୁତୋତି ଉପସନ୍ତୋ । ଗିନୀତି ଅଗ୍ଗି । ୟେନ ହି ଏକାଦସୱିଧେନ ଅଗ୍ଗିନା ସବ୍ବମିଦଂ ଆଦିତ୍ତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଆଦିତ୍ତଂ ରାଗଗ୍ଗିନା’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ସୋ ଅଗ୍ଗି ଭଗୱତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗସଲିଲସେକେନ ନିବ୍ବୁତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ନିବ୍ବୁତୋ ଗିନୀ’’ତି ଆହ ।
ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଚ ଧନିୟଂ ଅତୁଟ୍ଠବ୍ବେନ ତୁସ୍ସମାନଂ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନେୱ ପରିଭାସତି, ଓୱଦତି, ଅନୁସାସତି । କଥଂ ? ‘‘ଅକ୍କୋଧନୋ’’ତି ହି ୱଦମାନୋ, ଧନିୟ, ତ୍ୱଂ ‘‘ପକ୍କୋଦନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ତୁଟ୍ଠୋ, ଓଦନପାକୋ ଚ ୟାୱଜୀୱଂ ଧନପରିକ୍ଖୟେନ କତ୍ତବ୍ବୋ, ଧନପରିକ୍ଖୟୋ ଚ ଆରକ୍ଖାଦିଦୁକ୍ଖପଦଟ୍ଠାନୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦୁକ୍ଖେନେୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋସି । ଅହଂ ପନ ‘‘ଅକ୍କୋଧନୋହମସ୍ମୀ’’ତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋମୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ୱିଗତଖିଲୋ’’ତି ୱଦମାନୋ ତ୍ୱଂ ‘‘ଦୁଦ୍ଧଖୀରୋହମସ୍ମୀ’’ତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଅକତକିଚ୍ଚୋୱ ‘‘କତକିଚ୍ଚୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ, ଅହଂ ପନ ‘‘ୱିଗତଖିଲୋହମସ୍ମୀ’’ତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ କତକିଚ୍ଚୋୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋମୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ଅନୁତୀରେ ମହିୟେକରତ୍ତିୱାସୋ’’ତି ୱଦମାନୋ ତ୍ୱଂ ଅନୁତୀରେ ମହିୟା ସମାନୱାସୋତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଚତୁମାସନିବଦ୍ଧୱାସେନ ତୁଟ୍ଠୋ । ନିବଦ୍ଧୱାସୋ ଚ ଆୱାସସଙ୍ଗେନ ହୋତି, ସୋ ଚ ଦୁକ୍ଖୋ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦୁକ୍ଖେନେୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋସି । ଅହଂ ପନ ଏକରତ୍ତିୱାସୋତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଅନିବଦ୍ଧୱାସେନ ତୁଟ୍ଠୋ, ଅନିବଦ୍ଧୱାସୋ ଚ ଆୱାସସଙ୍ଗାଭାୱେନ ହୋତି, ଆୱାସସଙ୍ଗାଭାୱୋ ଚ ସୁଖୋତି ସୁଖେନେୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋମୀତି ଦୀପେତି ।
‘‘ୱିୱଟା କୁଟୀ’’ତି ୱଦମାନୋ ତ୍ୱଂ ଛନ୍ନା କୁଟୀତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଛନ୍ନଗେହତାୟ ତୁଟ୍ଠୋ, ଗେହେ ଚ ତେ ଛନ୍ନେପି ଅତ୍ତଭାୱକୁଟିକଂ କିଲେସୱସ୍ସଂ ଅତିୱସ୍ସତି, ୟେନ ସଞ୍ଜନିତେହି ଚତୂହି ମହୋଘେହି ୱୁୟ୍ହମାନୋ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାସି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅତୁଟ୍ଠବ୍ବେନେୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋସି । ଅହଂ ପନ ‘‘ୱିୱଟା କୁଟୀ’’ତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତଭାୱକୁଟିୟା କିଲେସଚ୍ଛଦନାଭାୱେନ ତୁଟ୍ଠୋ । ଏୱଞ୍ଚ ମେ ୱିୱଟାୟ କୁଟିୟା ନ ତଂ କିଲେସୱସ୍ସଂ ଅତିୱସ୍ସତି, ୟେନ ସଞ୍ଜନିତେହି ଚତୂହି ମହୋଘେହି ୱୁୟ୍ହମାନୋ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୁଟ୍ଠବ୍ବେନେୱ ତୁଟ୍ଠୋ ହୋମୀତି ଦୀପେତି । ‘‘ନିବ୍ବୁତୋ ଗିନୀ’’ତି ୱଦମାନୋ ତ୍ୱଂ ଆହିତୋ ଗିନୀତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଅକତୂପଦ୍ଦୱନିୱାରଣୋୱ କତୂପଦ୍ଦୱନିୱାରଣୋସ୍ମୀତି ମନ୍ତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ । ଅହଂ ପନ ନିବ୍ବୁତୋ ଗିନୀତି ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ଏକାଦସଗ୍ଗିପରିଳାହାଭାୱତୋ କତୂପଦ୍ଦୱନିୱାରଣତାୟେୱ ତୁଟ୍ଠୋତି ଦୀପେତି । ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ୱଦମାନୋ ଏୱଂ ୱିଗତଦୁକ୍ଖାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତସୁଖାନଂ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚାନଂ ଅମ୍ହାଦିସାନଂ ଏତଂ ୱଚନଂ ସୋଭତି, ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସି, ପୱସ୍ସ ଦେୱ, ନ ନୋ ତୟି ୱସ୍ସନ୍ତେ ୱା ଅୱସ୍ସନ୍ତେ ୱା ୱୁଡ୍ଢି ୱା ହାନି ୱା ଅତ୍ଥି, ତ୍ୱଂ ପନ କସ୍ମା ଏୱଂ ୱଦସୀତି ଦୀପେତି । ତସ୍ମା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଚ ଧନିୟ ଅତୁଟ୍ଠବ୍ବେନେୱ ତୁସ୍ସମାନଂ ଅଞ୍ଞାପଦେସେନେୱ ପରିଭାସତି ଓୱଦତି, ଅନୁସାସତୀ’’ତି, ତଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।
୨୦. ଏୱମିମଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱାପି ଧନିୟୋ ଗୋପୋ ‘‘କୋ ଅୟଂ ଗାଥଂ ଭାସତୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ତେନ ସୁଭାସିତେନ ପରିତୁଟ୍ଠୋ ପୁନପି ତଥାରୂପଂ ସୋତୁକାମୋ ଅପରମ୍ପି ଗାଥମାହ ‘‘ଅନ୍ଧକମକସା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାତି କାଳମକ୍ଖିକାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାନନ୍ତିପି ଏକେ । ମକସାତି ମକସାୟେୱ । ନ ୱିଜ୍ଜରେତି ନତ୍ଥି । କଚ୍ଛେତି ଦ୍ୱେ କଚ୍ଛା – ନଦୀକଚ୍ଛୋ ଚ ପବ୍ବତକଚ୍ଛୋ ଚ । ଇଧ ନଦୀକଚ୍ଛୋ । ରୁଳ୍ହତିଣେତି ସଞ୍ଜାତତିଣେ । ଚରନ୍ତୀତି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ୱୁଟ୍ଠିମ୍ପୀତି ୱାତୱୁଟ୍ଠିଆଦିକା ଅନେକା ୱୁଟ୍ଠିୟୋ, ତା ଆଳୱକସୁତ୍ତେ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ଇଧ ପନ ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସହେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଖମେୟ୍ୟୁଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଧନିୟୋ ୟେ ଅନ୍ଧକମକସା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ରୁଧିରେ ପିୱନ୍ତା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଗାୱୋ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେନ୍ତି, ତସ୍ମା ୱୁଟ୍ଠିତମତ୍ତେୟେୱ ତେ ଗୋପାଲକା ପଂସୁନା ଚ ସାଖାହି ଚ ମାରେନ୍ତି, ତେସଂ ଅଭାୱେନ ଗୁନ୍ନଂ ଖେମତଂ, କଚ୍ଛେ ରୁଳ୍ହତିଣଚରଣେନ ଅଦ୍ଧାନଗମନପରିସ୍ସମାଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ଖୁଦାକିଲମଥାଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ଗାୱୋ ଅନ୍ଧକମକସସମ୍ଫସ୍ସେହି ଦିସ୍ସମାନା ଅଦ୍ଧାନଗମନେନ କିଲନ୍ତା ଖୁଦାୟ ମିଲାୟମାନା ଏକୱୁଟ୍ଠିନିପାତମ୍ପି ନ ସହେୟ୍ୟୁଂ, ନ ମେ ତଥା ଗାୱୋ, ମୟ୍ହଂ ପନ ଗାୱୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାଭାୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ତିକ୍ଖତୁଂ ୱା ୱୁଟ୍ଠିମ୍ପି ସହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୨୧. ତତୋ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଧନିୟୋ ଅନ୍ତରଦୀପେ ୱସନ୍ତୋ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା, କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ମହାମହିଂ ତରିତ୍ୱା, ତଂ କଚ୍ଛଂ ଆଗମ୍ମ ‘‘ଅହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଆଗତୋ, ନିବ୍ଭୟେୱ ଠାନେ ଠିତୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହ, ସଭୟେ ଏୱ ଚ ସୋ ଠାନେ ଠିତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଆଗମନଟ୍ଠାନା ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନଟ୍ଠାନଂ ଉତ୍ତରିତରଞ୍ଚ ପଣୀତତରଞ୍ଚ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ବଦ୍ଧାସି ଭିସୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି, ଅତ୍ଥସଭାଗଂ ନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାଗଂ ।
ତତ୍ଥ ଭିସୀତି ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ପୁଥୁଲଂ କତ୍ୱା ବଦ୍ଧକୁଲ୍ଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଲୋକେ । ଅରିୟସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି –
‘‘ମଗ୍ଗୋ ପଜ୍ଜୋ ପଥୋ ପନ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଜସଂ ୱଟୁମାୟନଂ ।
ନାୱା ଉତ୍ତରସେତୁ ଚ, କୁଲ୍ଲୋ ଚ ଭିସି ସଙ୍କମୋ’’ ॥ (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୧) ।
‘‘ଅଦ୍ଧାନଂ ପଭୱୋ ଚେୱ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପକାସିତୋ’’ ॥
ଇମାୟପି ଗାଥାୟ ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ତଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ଆହାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଧନିୟ, ତ୍ୱଂ କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ମହିଂ ତରିତ୍ୱା, ଇମଂ ଠାନମାଗତୋ, ପୁନପି ଚ ତେ କୁଲ୍ଲୋ ବନ୍ଧିତବ୍ବୋ ଏୱ ଭୱିସ୍ସତି, ନଦୀ ଚ ତରିତବ୍ବା, ନ ଚେତଂ ଠାନଂ ଖେମଂ । ମୟା ପନ ଏକଚିତ୍ତେ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଞାଣବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ଅହୋସି ଭିସି । ସା ଚ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଏକରସଭାୱୂପଗତତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅନତିୱତ୍ତନେନ ପୁନ ବନ୍ଧିତବ୍ବପ୍ପୟୋଜନାଭାୱେନ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ କେନଚି ମୋଚେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଚ ସୁସଙ୍ଖତା । ତାୟ ଚମ୍ହି ତିଣ୍ଣୋ, ପୁବ୍ବେ ପତ୍ଥିତଂ ତୀରପ୍ପଦେସଂ ଗତୋ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଚ ନ ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ୱିୟ କଞ୍ଚିଦେୱ ପଦେସଂ ଗତୋ । ଅଥ ଖୋ ପାରଗତୋ ସବ୍ବାସୱକ୍ଖୟଂ ସବ୍ବଧମ୍ମପାରଂ ପରମଂ ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ, ତିଣ୍ଣୋତି ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ପାରଗତୋତି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ। କିଂ ୱିନେୟ୍ୟ ପାରଗତୋତି ଚେ ? ୱିନେୟ୍ୟ ଓଘଂ, କାମୋଘାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ ତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମ୍ମ ତଂ ପାରଂ ଗତୋତି । ଇଦାନି ଚ ପନ ମେ ପୁନ ତରିତବ୍ବାଭାୱତୋ ଅତ୍ଥୋ ଭିସିୟା ନ ୱିଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ମମେୱ ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ।
୨୨. ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଧନିୟୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଗୋପୀ ମମ ଅସ୍ସୱା’’ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଗୋପୀତି ଭରିୟଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଅସ୍ସୱାତି ୱଚନକରା କିଂକାରପଟିସାୱିନୀ । ଅଲୋଲାତି ମାତୁଗାମୋ ହି ପଞ୍ଚହି ଲୋଲତାହି ଲୋଲୋ ହୋତି – ଆହାରଲୋଲତାୟ, ଅଲଙ୍କାରଲୋଲତାୟ, ପରପୁରିସଲୋଲତାୟ, ଧନଲୋଲତାୟ, ପାଦଲୋଲତାୟ । ତଥା ହି ମାତୁଗାମୋ ଭତ୍ତପୂୱସୁରାଦିଭେଦେ ଆହାରେ ଲୋଲତାୟ ଅନ୍ତମସୋ ପାରିୱାସିକଭତ୍ତମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜତି, ହତ୍ଥୋତାପକମ୍ପି ଖାଦତି, ଦିଗୁଣଂ ଧନମନୁପ୍ପଦତ୍ୱାପି ସୁରଂ ପିୱତି । ଅଲଙ୍କାରଲୋଲତାୟ ଅଞ୍ଞଂ ଅଲଙ୍କାରଂ ଅଲଭମାନୋ ଅନ୍ତମସୋ ଉଦକତେଲକେନପି କେସେ ଓସଣ୍ଡେତ୍ୱା ମୁଖଂ ପରିମଜ୍ଜତି । ପରପୁରିସଲୋଲତାୟ ଅନ୍ତମସୋ ପୁତ୍ତେନପି ତାଦିସେ ପଦେସେ ପକ୍କୋସିୟମାନୋ ପଠମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମୱସେନ ଚିନ୍ତେତି । ଧନଲୋଲତାୟ ‘‘ହଂସରାଜଂ ଗହେତ୍ୱାନ ସୁୱଣ୍ଣା ପରିହାୟଥ’’ । ପାଦଲୋଲତାୟ ଆରାମାଦିଗମନସୀଲୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଧନଂ ୱିନାସେତି । ତତ୍ଥ ଧନିୟୋ ‘‘ଏକାପି ଲୋଲତା ମୟ୍ହଂ ଗୋପିୟା ନତ୍ଥୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଲୋଲାତି ଆହ ।
ଦୀଘରତ୍ତଂ ସଂୱାସିୟାତି ଦୀଘକାଲଂ ସଦ୍ଧିଂ ୱସମାନା କୋମାରଭାୱତୋ ପଭୁତି ଏକତୋ ୱଡ୍ଢିତା । ତେନ ପରପୁରିସେ ନ ଜାନାତୀତି ଦସ୍ସେତି । ମନାପାତି ଏୱଂ ପରପୁରିସେ ଅଜାନନ୍ତୀ ମମେୱ ମନଂ ଅଲ୍ଲୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସା ନ ସୁଣାମି କିଞ୍ଚି ପାପନ୍ତି ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେନ ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ଇମାୟ ହସିତଂ ୱା ଲପିତଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ତସ୍ସା ନ ସୁଣାମି, କଞ୍ଚି ଅତିଚାରଦୋସନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୩. ଅଥ ଭଗୱା ଏତେହି ଗୁଣେହି ଗୋପିୟା ତୁଟ୍ଠଂ ଧନିୟଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମମ ଅସ୍ସୱ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି, ଅତ୍ଥସଭାଗଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସଭାଗଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ପଦାନି । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଧନିୟ, ତ୍ୱଂ ‘‘ଗୋପୀ ମମ ଅସ୍ସୱା’’ତି ତୁଟ୍ଠୋ, ସା ପନ ତେ ଅସ୍ସୱା ଭୱେୟ୍ୟ ୱା ନ ୱା; ଦୁଜ୍ଜାନଂ ପରଚିତ୍ତଂ, ୱିସେସତୋ ମାତୁଗାମସ୍ସ । ମାତୁଗାମଞ୍ହି କୁଚ୍ଛିୟା ପରିହରନ୍ତାପି ରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଦୁରକ୍ଖଚିତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ନ ସକ୍କା ତୁମ୍ହାଦିସେହି ଇତ୍ଥୀ ଅଲୋଲାତି ୱା ସଂୱାସିୟାତି ୱା ମନାପାତି ୱା ନିପ୍ପାପାତି ୱା ଜାନିତୁଂ । ମୟ୍ହଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସୱଂ ଓୱାଦପଟିକରଂ ମମ ୱସେ ୱତ୍ତତି, ନାହଂ ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତାମି । ସୋ ଚସ୍ସ ଅସ୍ସୱଭାୱୋ ୟମକପାଟିହାରିୟେ ଛନ୍ନଂ ୱଣ୍ଣାନଂ ଅଗ୍ଗିଧାରାସୁ ଚ ଉଦକଧାରାସୁ ଚ ପୱତ୍ତମାନାସୁ ସବ୍ବଜନସ୍ସ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ଅଗ୍ଗିନିମ୍ମାନେ ହି ତେଜୋକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ଉଦକନିମ୍ମାନେ ଆପୋକସିଣଂ, ନୀଲାଦିନିମ୍ମାନେ ନୀଲାଦିକସିଣାନି । ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ହି ଦ୍ୱେ ଚିତ୍ତାନି ଏକତୋ ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ଏକମେୱ ପନ ଅସ୍ସୱଭାୱେନ ଏୱଂ ୱସୱତ୍ତି ଅହୋସି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପନ ସବ୍ବକିଲେସବନ୍ଧନାପଗମା ୱିମୁତ୍ତଂ, ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ତଦେୱ ଅଲୋଲଂ, ନ ତୱ ଗୋପୀ । ଦୀପଙ୍କରବୁଦ୍ଧକାଲତୋ ଚ ପଭୁତି ଦାନସୀଲାଦୀହି ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଭାୱିତତ୍ତା ସଂୱାସିୟଂ, ନ ତୱ ଗୋପୀ । ତଦେତଂ ଅନୁତ୍ତରେନ ଦମଥେନ ଦମିତତ୍ତା ସୁଦନ୍ତଂ, ସୁଦନ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ ଛଦ୍ୱାରୱିସେୱନଂ ପହାୟ ମମେୱ ଅଧିପ୍ପାୟମନସ୍ସ ୱସେନାନୁୱତ୍ତନତୋ ମନାପଂ, ନ ତୱ ଗୋପୀ ।
ପାପଂ ପନ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଇମିନା ପନ ଭଗୱା ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପାପାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ଧନିୟୋ ୱିୟ ଗୋପିୟା । ସୋ ଚସ୍ସ ପାପାଭାୱୋ ନ କେୱଲଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେୟେୱ, ଏକୂନତିଂସ ୱସ୍ସାନି ସରାଗାଦିକାଲେ ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତସ୍ସାପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଦାପି ହିସ୍ସ ଅଗାରିୟଭାୱାନୁରୂପଂ ୱିଞ୍ଞୁପଟିକୁଟ୍ଠଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱା ନ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ । ତତୋ ପରଂ ମାରୋପି ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ତଥାଗତଂ ଅନୁବନ୍ଧି ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ୱାଲଗ୍ଗନିତୁଦନମତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ପାପସମାଚାରଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଅଦିସ୍ୱାୱ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଭଗୱନ୍ତଂ, ଅନୁବନ୍ଧିଂ ପଦାପଦଂ ।
ଓତାରଂ ନାଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସଂ, ସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସତୀମତୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୮) ।
ବୁଦ୍ଧକାଲେପି ନଂ ଉତ୍ତରମାଣୱୋ ସତ୍ତ ମାସାନି ଅନୁବନ୍ଧି ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ । ସୋ କିଞ୍ଚି ୱଜ୍ଜଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ପରିସୁଦ୍ଧସମାଚାରୋ ଭଗୱାତି ଗତୋ । ଚତ୍ତାରି ହି ତଥାଗତସ୍ସ ଅରକ୍ଖେୟ୍ୟାନି । ୟଥାହ –
‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ ଅରକ୍ଖେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’ତି, ପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରୋ…ପେ॰… ପରିସୁଦ୍ଧମନୋସମାଚାରୋ…ପେ॰… ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ, ନତ୍ଥି ତଥାଗତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଜୀୱୋ, ୟଂ ତଥାଗତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ ‘ମା ମେ ଇଦଂ ପରୋ ଅଞ୍ଞାସୀ’’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫୮) ।
ଏୱଂ ୟସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନ କେୱଲଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ, ପୁବ୍ବେପି ପାପଂ ନତ୍ଥି ଏୱ, ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ପାପଂ ପନ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟୋ – ମମେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପାପଂ ନ ସକ୍କା ସୁଣିତୁଂ, ନ ତୱ ଗୋପିୟା । ତସ୍ମା ୟଦି ଏତେହି ଗୁଣେହି ତୁଟ୍ଠେନ ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ମୟାୱେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୪. ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଧନିୟୋ ତତୁତ୍ତରିପି ସୁଭାସିତରସାୟନଂ ପିୱିତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୁଜିସ୍ସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ତୱେତନଭତୋହମସ୍ମୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତୱେତନଭତୋତି ଅତ୍ତନିୟେନେୱ ଘାସଚ୍ଛାଦନେନ ଭତୋ, ଅତ୍ତନୋୟେୱ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜୀୱାମି, ନ ପରସ୍ସ ୱେତନଂ ଗହେତ୍ୱା ପରସ୍ସ କମ୍ମଂ କରୋମୀତି ଦସ୍ସେତି । ପୁତ୍ତାତି ଧୀତରୋ ଚ ପୁତ୍ତା ଚ, ତେ ସବ୍ବେ ପୁତ୍ତାତ୍ୱେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସମାନିୟାତି ସନ୍ନିହିତା ଅୱିପ୍ପୱୁଟ୍ଠା । ଅରୋଗାତି ନିରାବାଧା, ସବ୍ବେୱ ଊରୁବାହୁବଲାତି ଦସ୍ସେତି । ତେସଂ ନ ସୁଣାମି କିଞ୍ଚି ପାପନ୍ତି ତେସଂ ଚୋରାତି ୱା ପରଦାରିକାତି ୱା ଦୁସ୍ସୀଲାତି ୱା କିଞ୍ଚି ପାପଂ ନ ସୁଣାମୀତି ।
୨୫. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଧନିୟଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି – ‘‘ନାହଂ ଭତକୋ’’ତି । ଅତ୍ରାପି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ପଦାନି । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ତ୍ୱଂ ‘‘ଭୁଜିସ୍ସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠୋ, ପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରିତ୍ୱା ଜୀୱନ୍ତୋପି ଦାସୋ ଏୱାସି ତଣ୍ହାଦାସତ୍ତା, ଭତକୱାଦା ଚ ନ ପରିମୁଚ୍ଚସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୦୫) । ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ନାହଂ ଭତକୋସ୍ମି କସ୍ସଚି । ଅହଞ୍ହି କସ୍ସଚି ପରସ୍ସ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଭତକୋ ନ ହୋମି । କିଂ କାରଣା ? ୟସ୍ମା ନିବ୍ବିଟ୍ଠେନ ଚରାମି ସବ୍ବଲୋକେ। ଅହଞ୍ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ୟାୱ ବୋଧି, ତାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଭତକୋ ଅହୋସିଂ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ପନ ନିବ୍ବିଟ୍ଠୋ ନିବ୍ବିସୋ ରାଜଭତୋ ୱିୟ । ତେନେୱ ନିବ୍ବିଟ୍ଠେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେନ ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିସୁଖେନ ଚ ଜୀୱାମି । ତସ୍ସ ମେ ଇଦାନି ଉତ୍ତରିକରଣୀୟସ୍ସ କତପରିଚୟସ୍ସ ୱା ଅଭାୱତୋ ଅପ୍ପହୀନପଟିସନ୍ଧିକାନଂ ତାଦିସାନଂ ୱିୟ ପତ୍ତବ୍ବୋ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ଭତିୟା ନ ୱିଜ୍ଜତି। ‘‘ଭଟିୟା’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ମା ୟଦି ଭୁଜିସ୍ସତାୟ ତୁଟ୍ଠେନ ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ମୟାୱେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ।
୨୬. ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଧନିୟୋ ଅତିତ୍ତୋୱ ସୁଭାସିତାମତେନ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚପ୍ପକାରଗୋମଣ୍ଡଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅତ୍ଥି ୱସା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱସାତି ଅଦମିତୱୁଡ୍ଢୱଚ୍ଛକା । ଧେନୁପାତି ଧେନୁଂ ପିୱନ୍ତା ତରୁଣୱଚ୍ଛକା, ଖୀରଦାୟିକା ୱା ଗାୱୋ । ଗୋଧରଣିୟୋତି ଗବ୍ଭିନିୟୋ । ପୱେଣିୟୋତି ୱୟପ୍ପତ୍ତା ବଲୀବଦ୍ଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ମେଥୁନପତ୍ଥନକଗାୱୋ । ଉସଭୋପି ଗୱମ୍ପତୀତି ୟୋ ଗୋପାଲକେହି ପାତୋ ଏୱ ନ୍ହାପେତ୍ୱା, ଭୋଜେତ୍ୱା, ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲଂ ଦତ୍ୱା, ମାଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା – ‘‘ଏହି, ତାତ, ଗାୱୋ ଗୋଚରଂ ପାପେତ୍ୱା ରକ୍ଖିତ୍ୱା ଆନେହୀ’’ତି ପେସୀୟତି, ଏୱଂ ପେସିତୋ ଚ ତା ଗାୱୋ ଅଗୋଚରଂ ପରିହରିତ୍ୱା, ଗୋଚରେ ଚାରେତ୍ୱା, ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିଭୟା ପରିତ୍ତାୟିତ୍ୱା ଆନେତି, ତଥାରୂପୋ ଉସଭୋପି ଗୱମ୍ପତି ଇଧ ମୟ୍ହଂ ଗୋମଣ୍ଡଲେ ଅତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେସି ।
୨୭. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ତଥେୱ ଧନିୟଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଇମଂ ପଚ୍ଚନୀକଗାଥଂ ଆହ ‘‘ନତ୍ଥି ୱସା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚେସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଧ ଅମ୍ହାକଂ ସାସନେ ଅଦମିତଟ୍ଠେନ ୱୁଡ୍ଢଟ୍ଠେନ ଚ ୱସାସଙ୍ଖାତା ପରିୟୁଟ୍ଠାନା ୱା, ତରୁଣୱଚ୍ଛକେ ସନ୍ଧାୟ ୱସାନଂ ମୂଲଟ୍ଠେନ ଖୀରଦାୟିନିୟୋ ସନ୍ଧାୟ ପଗ୍ଘରଣଟ୍ଠେନ ଧେନୁପାସଙ୍ଖାତା ଅନୁସୟା ୱା, ପଟିସନ୍ଧିଗବ୍ଭଧାରଣଟ୍ଠେନ ଗୋଧରଣିସଙ୍ଖାତା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରଚେତନା ୱା, ସଂୟୋଗପତ୍ଥନଟ୍ଠେନ ପୱେଣିସଙ୍ଖାତା ପତ୍ଥନା ତଣ୍ହା ୱା, ଆଧିପଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ଚ ଗୱମ୍ପତିଉସଭସଙ୍ଖାତଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱା ନତ୍ଥି, ସ୍ୱାହଂ ଇମାୟ ସବ୍ବୟୋଗକ୍ଖେମଭୂତାୟ ନତ୍ଥିତାୟ ତୁଟ୍ଠୋ । ତ୍ୱଂ ପନ ସୋକାଦିୱତ୍ଥୁଭୂତାୟ ଅତ୍ଥିତାୟ ତୁଟ୍ଠୋ। ତସ୍ମା ସବ୍ବୟୋଗକ୍ଖେମତାୟ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ମମେୱେତଂ ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ।
୨୮. ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଧନିୟୋ ତତୁତ୍ତରିପି ସୁଭାସିତଂ ଅମତରସଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଗଣସ୍ସ ଖିଲବନ୍ଧନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଖିଲା ନିଖାତା’’ତି । ତତ୍ଥ ଖିଲାତି ଗୁନ୍ନଂ ବନ୍ଧନତ୍ଥମ୍ଭା । ନିଖାତାତି ଆକୋଟେତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପୱେସିତା ଖୁଦ୍ଦକା ମହନ୍ତା ଖଣିତ୍ୱା ଠପିତା । ଅସମ୍ପୱେଧୀତି ଅକମ୍ପକା । ଦାମାତି ୱଚ୍ଛକାନଂ ବନ୍ଧନତ୍ଥାୟ କତା ଗନ୍ଥିତପାସୟୁତ୍ତା ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନୱିସେସା । ମୁଞ୍ଜମୟାତି ମୁଞ୍ଜତିଣମୟା । ନୱାତି ଅଚିରକତା । ସୁସଣ୍ଠାନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଣ୍ଠାନା, ସୁୱଟ୍ଟିତସଣ୍ଠାନା ୱା । ନ ହି ସକ୍ଖିନ୍ତୀତି ନେୱ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି । ଧେନୁପାପି ଛେତ୍ତୁନ୍ତି ତରୁଣୱଚ୍ଛକାପି ଛିନ୍ଦିତୁଂ ।
୨୯. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ଧନିୟସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ପରିପାକକାଲଂ ଞତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ତଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ଇମଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦୀପିକଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ଉସଭୋରିୱ ଛେତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଉସଭୋତି ଗୋପିତା ଗୋପରିଣାୟକୋ ଗୋୟୂଥପତି ବଲୀବଦ୍ଦୋ । କେଚି ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଗୱସତଜେଟ୍ଠୋ ଉସଭୋ, ସହସ୍ସଜେଟ୍ଠୋ ୱସଭୋ, ସତସହସ୍ସଜେଟ୍ଠୋ ନିସଭୋ’’ତି । ଅପରେ ‘‘ଏକଗାମଖେତ୍ତେ ଜେଟ୍ଠୋ ଉସଭୋ, ଦ୍ୱୀସୁ ଜେଟ୍ଠୋ ୱସଭୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୋ ନିସଭୋ’’ତି । ସବ୍ବେପେତେ ପପଞ୍ଚା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଉସଭୋତି ୱା ୱସଭୋତି ୱା ନିସଭୋତି ୱା ସବ୍ବେପେତେ ଅପ୍ପଟିସମଟ୍ଠେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ – ‘‘ନିସଭୋ ୱତ ଭୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୮) । ର-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ବନ୍ଧନାନୀତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାନି କିଲେସବନ୍ଧନାନି ଚ । ନାଗୋତି ହତ୍ଥୀ । ପୂତିଲତନ୍ତି ଗଳୋଚୀଲତଂ । ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ପୂତିକାୟୋ, ୱସ୍ସସତିକୋପି ସୁନଖୋ କୁକ୍କୁରୋ, ତଦହୁଜାତୋପି ସିଙ୍ଗାଲୋ ‘‘ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଭିନୱାପି ଗଳୋଚୀଲତା ଅସାରକତ୍ତେନ ‘‘ପୂତିଲତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦାଲୟିତ୍ୱାତି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଗବ୍ଭଞ୍ଚ ସେୟ୍ୟଞ୍ଚ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ। ତତ୍ଥ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣେନ ଜଲାବୁଜୟୋନି, ସେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱସେସା । ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟମୁଖେନ ୱା ସବ୍ବାପି ତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଧନିୟ, ତ୍ୱଂ ବନ୍ଧନେନ ତୁଟ୍ଠୋ, ଅହଂ ପନ ବନ୍ଧନେନ ଅଟ୍ଟୀୟନ୍ତୋ ଥାମୱୀରିୟୂପେତୋ ମହାଉସଭୋରିୱ ବନ୍ଧନାନି ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନାନି ଚତୁତ୍ଥଅରିୟମଗ୍ଗଥାମୱୀରିୟେନ ଛେତ୍ୱା, ନାଗୋ ପୂତିଲତଂୱ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନବନ୍ଧନାନି ହେଟ୍ଠାମଗ୍ଗତ୍ତୟଥାମୱୀରିୟେନ ଦାଲୟିତ୍ୱା, ଅଥ ୱା ଉସଭୋରିୱ ବନ୍ଧନାନି ଅନୁସୟେ ନାଗୋ ପୂତିଲତଂୱ ପରିୟୁଟ୍ଠାନାନି ଛେତ୍ୱା ଦାଲୟିତ୍ୱାୱ ଠିତୋ । ତସ୍ମା ନ ପୁନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ ଉପେସ୍ସଂ । ସୋହଂ ଜାତିଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁକେହି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖେହି ପରିମୁତ୍ତୋ ସୋଭାମି – ‘‘ଅଥ ଚେ ପତ୍ଥୟସୀ ପୱସ୍ସ ଦେୱା’’ତି ୱଦମାନୋ । ତସ୍ମା ସଚେ ତ୍ୱମ୍ପି ଅହଂ ୱିୟ ୱତ୍ତୁମିଚ୍ଛସି, ଛିନ୍ଦ ତାନି ବନ୍ଧନାନୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ବନ୍ଧନାନି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ‘‘ନ ଉପେସ୍ସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପଗମୋ ଅନୁପାଦିସେସୱସେନ, ‘‘ଛେତ୍ୱା ଦାଲୟିତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ଛେଦୋ ପଦାଲନଞ୍ଚ ସଉପାଦିସେସୱସେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ୟେନ ଛିନ୍ଦତି ପଦାଲେତି ଚ, ତଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଏୱମେତଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦୀପିକଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଧନିୟୋ ଚ ପଜାପତି ଚସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଚ ଧୀତରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥ ଧନିୟୋ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦୟୋଗେନ ତଥାଗତେ ମୂଲଜାତାୟ ପତିଟ୍ଠିତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ଧମ୍ମତାୟ ଚୋଦିତହଦୟୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବନ୍ଧନାନି ଛିନ୍ଦିଂ, ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟୋ ଚ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅୱୀଚିଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ସୀହନାଦଂ ନଦିସ୍ସତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭଗୱତା, ଆଗତୋ ନୁ ଖୋ ମେ ସତ୍ଥାତି । ତତୋ ଭଗୱା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିଜାଲୱିଚିତ୍ରଂ ସୁୱଣ୍ଣରସସେକପିଞ୍ଜରଂ ୱିୟ ସରୀରାଭଂ ଧନିୟସ୍ସ ନିୱେସନେ ମୁଞ୍ଚି ‘‘ପସ୍ସ ଦାନି ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ।
୩୦. ଅଥ ଧନିୟୋ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠଚନ୍ଦିମସୂରିୟଂ ୱିୟ ସମନ୍ତା ପଜ୍ଜଲିତପଦୀପସହସ୍ସସମୁଜ୍ଜଲିତମିୱ ଚ ନିୱେସନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଆଗତୋ ଭଗୱା’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ସମୟେ ମେଘୋପି ପାୱସ୍ସି । ତେନାହୁ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ‘‘ନିନ୍ନଞ୍ଚ ଥଲଞ୍ଚ ପୂରୟନ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ନିନ୍ନନ୍ତି ପଲ୍ଲଲଂ । ଥଲନ୍ତି ଉକ୍କୂଲଂ । ଏୱମେତଂ ଉକ୍କୂଲୱିକୂଲଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମଂ କତ୍ୱା ପୂରୟନ୍ତୋ ମହାମେଘୋ ପାୱସ୍ସି, ୱସ୍ସିତୁଂ ଆରଭୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତାୱଦେୱାତି ୟଂ ଖଣଂ ଭଗୱା ସରୀରାଭଂ ମୁଞ୍ଚି, ଧନିୟୋ ଚ ‘‘ସତ୍ଥା ମେ ଆଗତୋ’’ତି ସଦ୍ଧାମୟଂ ଚିତ୍ତାଭଂ ମୁଞ୍ଚି, ତଂ ଖଣଂ ପାୱସ୍ସୀତି । କେଚି ପନ ‘‘ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।
୩୧-୩୨. ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଧନିୟସ୍ସ ସଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତଥାଗତୋଭାସଫରଣସୂରିୟୁଗ୍ଗମନକ୍ଖଣେ ୱସ୍ସତୋ ଦେୱସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଧନିୟୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଇମମତ୍ଥଂ ଅଭାସଥ ‘‘ଲାଭା ୱତ ନୋ ଅନପ୍ପକା’’ତି ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱତ୍ତବ୍ବା ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଧନିୟୋ ସପୁତ୍ତଦାରୋ ଭଗୱତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିୱେଧେନ ଧମ୍ମକାୟଂ ଦିସ୍ୱା, ଲୋକୁତ୍ତରଚକ୍ଖୁନା ରୂପକାୟଂ ଦିସ୍ୱା, ଲୋକିୟଚକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭଂ ଲଭି । ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ଲାଭା ୱତ ନୋ ଅନପ୍ପକା, ୟେ ମୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସାମା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱତ ଇତି ୱିମ୍ହୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ନୋ ଇତି ଅମ୍ହାକଂ । ଅନପ୍ପକାତି ୱିପୁଲା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସରଣଂ ତଂ ଉପେମାତି ଏତ୍ଥ ପନ କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗପଟିୱେଧେନେୱସ୍ସ ସିଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ, ତତ୍ଥ ପନ ନିଚ୍ଛୟଗମନମେୱ ଗତୋ, ଇଦାନି ୱାଚାୟ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ କରୋତି । ମଗ୍ଗୱସେନ ୱା ସନ୍ନିୟ୍ୟାତନସରଣତଂ ଅଚଲସରଣତଂ ପତ୍ତୋ, ତଂ ପରେସଂ ୱାଚାୟ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ପଣିପାତସରଣଗମନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଚକ୍ଖୁମାତି ଭଗୱା ପକତିଦିବ୍ବପଞ୍ଞାସମନ୍ତବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୂହି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସରଣଂ ତଂ ଉପେମ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି । ‘‘ସତ୍ଥା ନୋ ହୋହି ତୁୱଂ ମହାମୁନୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନାପି ସରଣଗମନଂ ପୂରେତୁଂ ଭଣତି, ଗୋପୀ ଚ ଅହଞ୍ଚ ଅସ୍ସୱା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂସୁଗତେ ଚରାମସେତି ଇଦଂ ସମାଦାନୱସେନ ।
ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତିମଗ୍ଗସମଣଧମ୍ମସାସନସଦାରସନ୍ତୋସାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) ହି ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ ମେ ପଞ୍ଚସିଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୫) ସମଣଧମ୍ମୋ । ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୪) ସାସନଂ ।
‘‘ମୟଞ୍ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମାମ, ଅମ୍ହେ ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତି ।
ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମ, ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୭) –
ଏୱମାଦୀସୁ ସଦାରସନ୍ତୋସୋ । ଇଧ ପନ ସମଣଧମ୍ମବ୍ରହ୍ମଚରିୟପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଉପରିମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଧିପ୍ପେତଂ । ସୁଗତେତି ସୁଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ଭଗୱା ହି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟମନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା, ସୋଭଣେନ ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗଗମନେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା ସୁଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ତସ୍ମା ସୁଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚରାମସେତି ଚରାମ । ୟଞ୍ହି ତଂ ସକ୍କତେ ଚରାମସୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଇଧ ଚରାମସେତି । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ‘‘ସେତି ନିପାତୋ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଆୟାଚନତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଚରେମ ସେ’’ତିପି ପାଠଂ ୱିକପ୍ପେନ୍ତି । ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଧନିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଚରଣାପଦେସେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜପୟୋଜନଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜାତୀମରଣସ୍ସ ପାରଗୂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରା ଭୱାମସେ’’ତି । ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାରଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛାମ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଅନ୍ତକରାତି ଅଭାୱକରା । ଭୱାମସେତି ଭୱାମ, ଅଥ ୱା ଅହୋ ୱତ ମୟଂ ଭୱେୟ୍ୟାମାତି । ‘‘ଚରାମସେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱତ୍ୱାପି ଚ ପୁନ ଉଭୋପି କିର ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବାଜେଥ ନୋ ଭଗୱା’’ତି ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିଂସୂତି ।
୩୩. ଅଥ ମାରୋ ପାପିମା ଏୱଂ ତେ ଉଭୋପି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଇମେ ମମ ୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମିତୁକାମା, ହନ୍ଦ ନେସଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋମୀ’’ତି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଘରାୱାସେ ଗୁଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ ‘‘ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା’’ତି । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦତୀତି ତୁସ୍ସତି ମୋଦତି । ପୁତ୍ତେହୀତି ପୁତ୍ତେହିପି ଧୀତରେହିପି, ସହୟୋଗତ୍ଥେ, କରଣତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ, ପୁତ୍ତେହି ସହ ନନ୍ଦତି, ପୁତ୍ତେହି କରଣଭୂତେହି ନନ୍ଦତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୁତ୍ତିମାତି ପୁତ୍ତୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ । ଇତୀତି ଏୱମାହ । ମାରୋତି ୱସୱତ୍ତିଭୂମିୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଦାମରିକଦେୱପୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ସଟ୍ଠାନାତିକ୍କମିତୁକାମଂ ଜନଂ ୟଂ ସକ୍କୋତି, ତଂ ମାରେତି । ୟଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ସପି ମରଣଂ ଇଚ୍ଛତି । ତେନ ‘‘ମାରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାପିମାତି ଲାମକପୁଗ୍ଗଲୋ, ପାପସମାଚାରୋ ୱା । ସଙ୍ଗୀତିକାରାନମେତଂ ୱଚନଂ, ସବ୍ବଗାଥାସୁ ଚ ଈଦିସାନି । ୟଥା ଚ ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା, ଗୋପିୟୋ ଗୋହି ତଥେୱ ନନ୍ଦତି । ୟସ୍ସ ଗାୱୋ ଅତ୍ଥି, ସୋପି ଗୋପିୟୋ, ଗୋହି ସହ, ଗୋହି ୱା କରଣଭୂତେହି ତଥେୱ ନନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକକାରଣଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ‘‘ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନା’’ତି । ତତ୍ଥ ଉପଧୀତି ଚତ୍ତାରୋ ଉପଧୟୋ – କାମୂପଧି, ଖନ୍ଧୂପଧି, କିଲେସୂପଧି, ଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୀତି । କାମା ହି ‘‘ୟଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି ଇମିନା ୱଚନତ୍ଥେନ ଉପଧୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଖନ୍ଧାପି ଖନ୍ଧମୂଲକଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, କିଲେସାପି ଅପାୟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରାପି ଭୱଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋତି । ଇଧ ପନ କାମୂପଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନ ଦୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୋ ପଧାନୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁତ୍ତେହି ଗୋହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା କାରଣମାହ – ‘‘ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଇମେ କାମୂପଧୀ ନରସ୍ସ ନନ୍ଦନା, ନନ୍ଦୟନ୍ତି ନରଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପସଂହରନ୍ତା, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା, ଗୋପିୟୋ ଗୋହି ତଥେୱ ନନ୍ଦତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ପୁତ୍ତିମା ଗୋପିୟୋ ଚ, ତସ୍ମା ଏତେହି, ନନ୍ଦ, ମା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପାଟିକଙ୍ଖି । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ହି ଏତେ ଉପଧୟୋ ନ ସନ୍ତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତ୍ୱଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋପି ଦୁକ୍ଖିତୋୱ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ।
ଇଦାନି ତସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକକାରଣଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ନ ହି ସୋ ନନ୍ଦତି, ୟୋ ନିରୂପଧୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ୟସ୍ସେତେ ଉପଧୟୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ପିୟେହି ଞାତୀହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ନିବ୍ଭୋଗୂପକରଣୋ ନ ନନ୍ଦତି, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଇମେ ଉପଧୟୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋୱ ଭୱିସ୍ସସୀତି ।
୩୪. ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ମାରୋ ଅୟଂ ପାପିମା ଇମେସଂ ଅନ୍ତରାୟାୟ ଆଗତୋ’’ତି ୱିଦିତ୍ୱା ଫଲେନ ଫଲଂ ପାତେନ୍ତୋ ୱିୟ ତାୟେୱ ମାରେନାଭତାୟ ଉପମାୟ ମାରୱାଦଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ତମେୱ ଗାଥଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଉପଧି ସୋକୱତ୍ଥୂ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋଚତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା’’ତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ମା, ପାପିମ, ଏୱଂ ଅୱଚ ‘‘ନନ୍ଦତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା’’ତି । ସବ୍ବେହେୱ ହି ପିୟେହି, ମନାପେହି ନାନାଭାୱୋ ୱିନାଭାୱୋ, ଅନତିକ୍କମନୀୟୋ ଅୟଂ ୱିଧି, ତେସଞ୍ଚ ପିୟମନାପାନଂ ପୁତ୍ତଦାରାନଂ ଗୱାସ୍ସୱଳୱହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱିନାଭାୱେନ ଅଧିମତ୍ତସୋକସଲ୍ଲସମପ୍ପିତହଦୟା ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକାପି ହୋନ୍ତି ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା, ମରଣମ୍ପି ନିଗଚ୍ଛନ୍ତି ମରଣମତ୍ତମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ଗଣ୍ହ – ସୋଚତି ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା। ୟଥା ଚ ପୁତ୍ତେହି ପୁତ୍ତିମା, ଗୋପିୟୋ ଗୋହି ତଥେୱ ସୋଚତୀତି । କିଂ କାରଣା ? ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ସୋଚନା। ୟସ୍ମା ଚ ଉପଧୀ ହି ନରସ୍ସ ସୋଚନା, ତସ୍ମା ଏୱ ‘‘ନ ହି ସୋ ସୋଚତି, ୟୋ ନିରୂପଧି’’। ୟୋ ଉପଧୀସୁ ସଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ ନିରୁପଧି ହୋତି, ସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ, କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନ ପିଣ୍ଡପାତେନ, ୟେନ ୟେନେୱ ପକ୍କମତି, ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ …ପେ॰… ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପଜାନାତି । ଏୱଂ ସବ୍ବସୋକସମୁଗ୍ଘାତା ‘‘ନ ହି ସୋ ସୋଚତି, ୟୋ ନିରୁପଧୀ’’ତି । ଇତି ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ୱୋସାପେସି । ଅଥ ୱା ୟୋ ନିରୁପଧି, ୟୋ ନିକ୍କିଲେସୋ, ସୋ ନ ସୋଚତି । ୟାୱଦେୱ ହି କିଲେସା ସନ୍ତି, ତାୱଦେୱ ସବ୍ବେ ଉପଧୟୋ ସୋକପ୍ଫଲାୱ ହୋନ୍ତି । କିଲେସପ୍ପହାନା ପନ ନତ୍ଥି ସୋକୋତି । ଏୱମ୍ପି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ୱୋସାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଧନିୟୋ ଚ ଗୋପୀ ଚ ଉଭୋପି ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଭଗୱା ଆକାସେନେୱ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ତେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରିଂସୁ । ୱସନଟ୍ଠାନେ ଚ ନେସଂ ଗୋପାଲକା ୱିହାରଂ କାରେସୁଂ । ସୋ ଅଜ୍ଜାପି ଗୋପାଲକୱିହାରୋତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଧନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ସବ୍ବେସୁଭୂତେସୂତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସବ୍ବସୁତ୍ତାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧା ଉପ୍ପତ୍ତି – ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ, ପରଜ୍ଝାସୟତୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଚାତି । ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନାଦୀନଞ୍ହି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, ମେତ୍ତସୁତ୍ତାଦୀନଂ ପରଜ୍ଝାସୟତୋ, ଉରଗସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିତୋ, ଧମ୍ମିକସୁତ୍ତାଦୀନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ । ତତ୍ଥ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି । ୱିସେସେନ ପନ ୟସ୍ମା ଏତ୍ଥ କାଚି ଗାଥା ତେନ ତେନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପୁଟ୍ଠେନ ୱୁତ୍ତା, କାଚି ଅପୁଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମଗ୍ଗନୟାନୁରୂପଂ ଉଦାନଂୟେୱ ଉଦାନେନ୍ତେନ, ତସ୍ମା କାୟଚି ଗାଥାୟ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ, କାୟଚି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ୟା ଅୟଂ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି, ସା ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପତ୍ଥନା ଚ ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ଦିସ୍ସତି; ତଥା ସାୱକାନଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନ ଦିସ୍ସତି; ୟଂନୂନାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମେନ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି –
‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଆନନ୍ଦ, ଆନିସଂସା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି । ନୋ ଚେ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି, ଅଥ ମରଣକାଲେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି । ନୋ ଚେ ମରଣକାଲେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି, ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତି, ଅଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି, ଅଥ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି –
ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଆହ –
‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ, ଆନନ୍ଦ, ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନା ପୁବ୍ବୟୋଗାୱଚରା ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ସବ୍ବେସଂ ପତ୍ଥନା ଚ ଅଭିନୀହାରୋ ଚ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ’’ତି ।
ସୋ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଭନ୍ତେ, ପତ୍ଥନା କୀୱ ଚିରଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ? ବୁଦ୍ଧାନଂ, ଆନନ୍ଦ, ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ମଜ୍ଝିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଅଟ୍ଠ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସୋଳସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ଏତେ ଚ ଭେଦା ପଞ୍ଞାଧିକସଦ୍ଧାଧିକୱୀରିୟାଧିକୱସେନ ଞାତବ୍ବା । ପଞ୍ଞାଧିକାନଞ୍ହି ସଦ୍ଧା ମନ୍ଦା ହୋତି, ପଞ୍ଞା ତିକ୍ଖା । ସଦ୍ଧାଧିକାନଂ ପଞ୍ଞା ମଜ୍ଝିମା ହୋତି, ସଦ୍ଧା ବଲୱା । ୱୀରିୟାଧିକାନଂ ସଦ୍ଧାପଞ୍ଞା ମନ୍ଦା, ୱୀରିୟଂ ବଲୱନ୍ତି । ଅପ୍ପତ୍ୱା ପନ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନସଦିସଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋପି ତଦନୁରୂପସୀଲାଦିସବ୍ବପାରମିଧମ୍ମେ ଆଚିନନ୍ତୋପି ଅନ୍ତରା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଞାଣଂ ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପରିପାକଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ୟଥା ନାମ ତିମାସଚତୁମାସପଞ୍ଚମାସଚ୍ଚୟେନ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନକଂ ସସ୍ସଂ ତଂ ତଂ କାଲଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ କେଳାୟନ୍ତୋପି ଉଦକେନ ସିଞ୍ଚନ୍ତୋପି ଅନ୍ତରା ପକ୍ଖେନ ୱା ମାସେନ ୱା ନିପ୍ଫାଦେସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ସସ୍ସଂ ଗବ୍ଭଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପରିପାକଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏୱମେୱଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି…ପେ॰… ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ କାଲଂ ପାରମିପୂରଣଂ କାତବ୍ବଂ ଞାଣପରିପାକତ୍ଥାୟ । ଏତ୍ତକେନପି ଚ କାଲେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟତୋ ଅଭିନୀହାରକରଣେ ଅଟ୍ଠ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ହି –
‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।
ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।
ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) ।
ଅଭିନୀହାରୋତି ଚ ମୂଲପଣିଧାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସତ୍ତନ୍ତି ମନୁସ୍ସଜାତି । ଅଞ୍ଞତ୍ର ହି ମନୁସ୍ସଜାତିୟା ଅୱସେସଜାତୀସୁ ଦେୱଜାତିୟମ୍ପି ଠିତସ୍ସ ପଣିଧି ନ ଇଜ୍ଝତି । ଏତ୍ଥ ଠିତେନ ପନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେନ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି କତ୍ୱା ମନୁସ୍ସତ୍ତଂୟେୱ ପତ୍ଥେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ପଣିଧି କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସମିଜ୍ଝତି । ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀତି ପୁରିସଭାୱୋ । ମାତୁଗାମନପୁଂସକଉଭତୋବ୍ୟଞ୍ଜନକାନଞ୍ହି ମନୁସ୍ସଜାତିୟଂ ଠିତାନମ୍ପି ପଣିଧି ନ ସମିଜ୍ଝତି । ତତ୍ଥ ଠିତେନ ପନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତେନ ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକମ୍ମାନି କତ୍ୱା ପୁରିସଭାୱୋୟେୱ ପତ୍ଥେତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ପଣିଧି କାତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ହି ସମିଜ୍ଝତି । ହେତୂତି ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତି । ୟୋ ହି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ସମିଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ, ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତେନତ୍ତଭାୱେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅହୋସି। ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖାଦସ୍ସନଂ । ଏୱଞ୍ହି ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା; ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ଦୀପଙ୍କରଂ ସମ୍ମୁଖା ଦିସ୍ୱା ପଣିଧେସି । ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଅନଗାରିୟଭାୱୋ । ସୋ ଚ ଖୋ ସାସନେ ୱା କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦିତାପସପରିବ୍ବାଜକନିକାୟେ ୱା ୱଟ୍ଟତି ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ସୁମେଧୋ ନାମ ତାପସୋ ହୁତ୍ୱା ପଣିଧେସି । ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତୀତି ଝାନାଦିଗୁଣପଟିଲାଭୋ । ପବ୍ବଜିତସ୍ସାପି ହି ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ; ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଚ ହୁତ୍ୱା ପଣିଧେସି । ଅଧିକାରୋତି ଅଧିକକାରୋ, ପରିଚ୍ଚାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଜୀୱିତାଦିପରିଚ୍ଚାଗଞ୍ହି କତ୍ୱା ପଣିଦହତୋୟେୱ ଇଜ୍ଝତି, ନୋ ଇତରସ୍ସ; ୟଥା ସୁମେଧପଣ୍ଡିତସ୍ସ । ସୋ ହି –
‘‘ଅକ୍କମିତ୍ୱାନ ମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ସହ ସିସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛତୁ ।
ମା ନଂ କଲଲେ ଅକ୍କମିତ୍ଥ, ହିତାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୩) –
ଏୱଂ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ପଣିଧେସି । ଛନ୍ଦତାତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତା । ସା ୟସ୍ସ ବଲୱତୀ ହୋତି, ତସ୍ସ ଇଜ୍ଝତି । ସା ଚ, ସଚେ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘କୋ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସତସହସ୍ସଞ୍ଚ କପ୍ପେ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ବଲୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ୟଦି କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ୱୀତଚ୍ଚିକାନଂ ଅଙ୍ଗାରାନଂ ପୂରଂ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ସତ୍ତିସୂଲେହି ଆକିଣ୍ଣଂ ଅକ୍କମନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ସମତିତ୍ତିକଂ ଉଦକପୁଣ୍ଣଂ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତି, କୋ ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଉସ୍ସହତି, ତସ୍ସ ବଲୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱରୂପେନ ଚ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସୁମେଧପଣ୍ଡିତୋ ପଣିଧେସୀତି ।
ଏୱଂ ସମିଦ୍ଧାଭିନୀହାରୋ ଚ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଇମାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଅଭବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ନ ଉପେତି । ସୋ ହି ତତୋ ପଭୁତି ନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ହୋତି, ନ ଜଚ୍ଚବଧିରୋ, ନ ଉମ୍ମତ୍ତକୋ, ନ ଏଳମୂଗୋ, ନ ପୀଠସପ୍ପୀ, ନ ମିଲକ୍ଖୂସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଦାସିକୁଚ୍ଛିୟା ନିବ୍ବତ୍ତତି, ନ ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ନାସ୍ସ ଲିଙ୍ଗଂ ପରିୱତ୍ତତି, ନ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମାନି କରୋତି, ନ କୁଟ୍ଠୀ ହୋତି, ନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ୱଟ୍ଟକତୋ ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱୋ ହୋତି, ନ ଖୁପ୍ପିପାସିକନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ କାଲକଞ୍ଚିକାସୁରେସୁ, ନ ଅୱୀଚିନିରୟେ, ନ ଲୋକନ୍ତରିକେସୁ, କାମାୱଚରେସୁ ନ ମାରୋ ହୋତି, ରୂପାୱଚରେସୁ ନ ଅସଞ୍ଞୀଭୱେ, ନ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ଅରୂପଭୱେସୁ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ସଙ୍କମତି ।
ୟା ଚିମା ଉସ୍ସାହୋ ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ଅୱତ୍ଥାନଂ ହିତଚରିୟା ଚାତି ଚତସ୍ସୋ ବୁଦ୍ଧଭୂମିୟୋ, ତାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ –
‘‘ଉସ୍ସାହୋ ୱୀରିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଉମ୍ମଙ୍ଗୋ ପଞ୍ଞା ପୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅୱତ୍ଥାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ହିତଚରିୟା ମେତ୍ତାଭାୱନା’’ତି ॥ –
ୱେଦିତବ୍ବା । ୟେ ଚାପି ଇମେ ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟୋ, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟୋ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟୋ, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟୋ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟୋତି ଛ ଅଜ୍ଝାସୟା ବୋଧିପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନେକ୍ଖମ୍ମଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା କାମେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସଙ୍ଗଣିକାୟ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅଲୋଭଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଲୋଭେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅଦୋସଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ଦୋସେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ଅମୋହଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ମୋହେ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋ, ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟା ଚ ବୋଧିସତ୍ତା ସବ୍ବଭୱେସୁ ଦୋସଦସ୍ସାୱିନୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ।
ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ କୀୱ ଚିରଂ ପତ୍ଥନା ୱଟ୍ଟତୀତି ? ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ । ତତୋ ଓରଂ ନ ସକ୍କା । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତକେନାପି ଚ କାଲେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟତୋ ଅଭିନୀହାରକରଣେ ପଞ୍ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତେସଞ୍ହି –
ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଗତାସୱଦସ୍ସନଂ ।
ଅଧିକାରୋ ଛନ୍ଦତା ଏତେ, ଅଭିନୀହାରକାରଣା ॥
ତତ୍ଥ ୱିଗତାସୱଦସ୍ସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅଥ ସାୱକାନଂ ପତ୍ଥନା କିତ୍ତକଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ, ଅସୀତିମହାସାୱକାନଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ, ତଥା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଉପଟ୍ଠାକସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଚାତି । ତତୋ ଓରଂ ନ ସକ୍କା । ୱୁତ୍ତନୟମେୱେତ୍ଥ କାରଣଂ । ଇମେସଂ ପନ ସବ୍ବେସମ୍ପି ଅଧିକାରୋ ଛନ୍ଦତାତି ଦ୍ୱଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋୟେୱ ଅଭିନୀହାରୋ ହୋତି ।
ଏୱଂ ଇମାୟ ପତ୍ଥନାୟ ଇମିନା ଚ ଅଭିନୀହାରେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ କାଲଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକୁଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ, ଅଗ୍ଗସାୱକା ପନ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେସ୍ୱେୱ ବୁଦ୍ଧା ଇୱ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧା ସଂୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିୱଟ୍ଟମାନେ କପ୍ପେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧେ ଅପ୍ପତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକାଲେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ସୟଞ୍ଚ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ପରେ ଚ ବୋଧେନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସୟମେୱ ବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ପରେ ବୋଧେନ୍ତି । ଅତ୍ଥରସମେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଧମ୍ମରସଂ । ନ ହି ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଦେସେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ମୂଗେନ ଦିଟ୍ଠସୁପିନୋ ୱିୟ ୱନଚରକେନ ନଗରେ ସାୟିତବ୍ୟଞ୍ଜନରସୋ ୱିୟ ଚ ନେସଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ହୋତି । ସବ୍ବଂ ଇଦ୍ଧିସମାପତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ହେଟ୍ଠା ସାୱକାନଂ ଉପରି ହୋନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ‘‘ଚିତ୍ତସଲ୍ଲେଖୋ କାତବ୍ବୋ, ୱୋସାନଂ ନାପଜ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଇମିନା ଉଦ୍ଦେସେନ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ୱା । ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତା ଚ ଗନ୍ଧମାଦନେ ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ରତନମାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କରୋନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ପତ୍ଥନଞ୍ଚ ଅଭିନୀହାରଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା, ଇଦାନି ଇମାୟ ପତ୍ଥନାୟ ଇମିନା ଚ ଅଭିନୀହାରେନ ସମୁଦାଗତେ ତେ ତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ କଥେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇମଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ଅୟଂ ତାୱ ଅୱିସେସେନ ପୁଚ୍ଛାୱସିତୋ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
୩୫. ଇଦାନି ୱିସେସେନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଇମିସ୍ସା ତାୱ ଗାଥାୟ ଏୱଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅୟଂ କିର ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତଭୂମିଂ ଓଗାହନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୁତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ସମଣଧମ୍ମଂ ଅକାସି । ଏତଂ କିର ୱତ୍ତଂ ଅପରିପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି । କିଂ ପନେତଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ନାମ ? ହରଣପଚ୍ଚାହରଣନ୍ତି । ତଂ ୟଥା ୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତଥା କଥେସ୍ସାମ ।
ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ହରତି, ନ ପଚ୍ଚାହରତି; ଏକଚ୍ଚୋ ପଚ୍ଚାହରତି, ନ ହରତି; ଏକଚ୍ଚୋ ପନ ନେୱ ହରତି, ନ ପଚ୍ଚାହରତି; ଏକଚ୍ଚୋ ହରତି ଚ ପଚ୍ଚାହରତି ଚ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ବୋଧିରୁକ୍ଖେ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚିତ୍ୱା, ପାନୀୟଘଟଂ ପୂରେତ୍ୱା ପାନୀୟମାଳେ ଠପେତ୍ୱା, ଆଚରିୟୱତ୍ତଂ ଉପଜ୍ଝାୟୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ଦ୍ୱେଅସୀତି ଖୁଦ୍ଦକୱତ୍ତାନି ଚୁଦ୍ଦସ ମହାୱତ୍ତାନି ଚ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି, ସୋ ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ତାୱ ୱିୱିତ୍ତାସନେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା, ୱେଲଂ ଞତ୍ୱା, ନିୱାସେତ୍ୱା, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା, ସଙ୍ଘାଟିଂ ଖନ୍ଧେ କରିତ୍ୱା, ପତ୍ତଂ ଅଂସେ ଆଲଗ୍ଗେତ୍ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ପତ୍ୱା, ଚେତିୟଞ୍ଚ ବୋଧିଞ୍ଚ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଗାମସମୀପେ ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା, ପତ୍ତମାଦାୟ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏୱଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ଲାଭୀ ଭିକ୍ଖୁ ପୁଞ୍ଞୱା ଉପାସକେହି ସକ୍କତଗରୁକତୋ ଉପଟ୍ଠାକକୁଲେ ୱା ପଟିକ୍କମନସାଲାୟଂ ୱା ପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ଉପାସକେହି ତଂ ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ତେସଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେନ ଧମ୍ମଦେସନାୱିକ୍ଖେପେନ ଚ ତଂ ମନସିକାରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ନିକ୍ଖମତି, ୱିହାରଂ ଆଗତୋପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତି, ଧମ୍ମଂ ଭଣତି, ତଂ ତଂ ବ୍ୟାପାରମାପଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମ୍ପି ପୁରିମୟାମମ୍ପି ମଜ୍ଝିମୟାମମ୍ପି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପପଞ୍ଚିତ୍ୱା କାୟଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାଭିଭୂତୋ ପଚ୍ଛିମୟାମେପି ସୟତି, ନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହରତି, ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ।
ୟୋ ପନ ବ୍ୟାଧିବହୁଲୋ ହୋତି, ଭୁତ୍ତାହାରୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ନ ସମ୍ମା ପରିଣମତି, ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ମନସି କାତୁଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୟାଗୁଂ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ପତ୍ଥୟମାନୋ କାଲସ୍ସେୱ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଗାମଂ ପୱିସତି । ତତ୍ଥ ୟାଗୁଂ ୱା ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସିନ୍ନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କତ୍ୱା, ୱିସେସଂ ପତ୍ୱା ୱା ଅପ୍ପତ୍ୱା ୱା, ୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ତେନେୱ ମନସିକାରେନ ୱିହରତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚାହରତି ନ ହରତୀତି । ଏଦିସା ଚ ଭିକ୍ଖୂ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧସାସନେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ଗଣନପଥଂ ୱୀତିୱତ୍ତା । ସୀହଳଦୀପେୟେୱ ତେସୁ ତେସୁ ଗାମେସୁ ଆସନସାଲାୟ ନ ତଂ ଆସନଂ ଅତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ୟାଗୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ନତ୍ଥୀତି ।
ୟୋ ପନ ପମାଦୱିହାରୀ ହୋତି ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ, ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱିଧଚେତୋଖିଲୱିନିବନ୍ଧନବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରମନନୁୟୁତ୍ତୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଗିହିପପଞ୍ଚେନ ପପଞ୍ଚିତୋ ତୁଚ୍ଛକୋ ନିକ୍ଖମତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେୱ ହରତି ନ ପଚ୍ଚାହରତୀତି ।
ୟୋ ପନ ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବୱତ୍ତାନି ପରିପୂରେତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ – ସବ୍ବତ୍ଥକଂ, ପାରିହାରିୟଞ୍ଚ । ସବ୍ବତ୍ଥକଂ ନାମ ମେତ୍ତା ଚ ମରଣସ୍ସତି ଚ । ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ମେତ୍ତା ନାମ ଆୱାସାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ଆୱାସେସୁ ହି ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ତେନ ଫାସୁ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଠୋ ୱିହରତି । ଦେୱତାସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ଦେୱତାହି ରକ୍ଖିତଗୋପିତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ, ତେହି ମମାୟିତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ସବ୍ବତ୍ଥ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାଦୀସୁ ମନୁସ୍ସେହି ସକ୍କତଗରୁକତୋ ସୁଖଂ ୱିହରତି । ମରଣସ୍ସତିଭାୱନାୟ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିଂ ପହାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହରତି ।
ୟଂ ପନ ସଦା ପରିହରିତବ୍ବଂ ଚରିତାନୁକୂଲେନ ଗହିତତ୍ତା ଦସାସୁଭକସିଣାନୁସ୍ସତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ, ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମେୱ ୱା, ତଂ ସଦା ପରିହରିତବ୍ବତୋ, ରକ୍ଖିତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବତୋ ଚ ପାରିହାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତିପି ତଦେୱ । ତତ୍ଥ ୟଂ ପଠମଂ ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି, ତଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ ଦସ୍ସେସ୍ସାମ ।
ଅୟଞ୍ହି ୟଥାଠିତଂ ୟଥାପଣିହିତଂ କାୟଂ ଧାତୁସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି – ୟଂ ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସେସୁ କକ୍ଖଳଂ ଖରଗତଂ, ସା ପଥୱୀଧାତୁ । ୟଂ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆବନ୍ଧନକିଚ୍ଚକରଂ ସ୍ନେହଗତଂ, ସା ଆପୋଧାତୁ । ୟଂ ଚତୂସୁ ପରିପାଚନକରଂ ଉସୁମଗତଂ, ସା ତେଜୋଧାତୁ । ୟଂ ପନ ଛସୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନକରଂ ୱାୟୋଗତଂ, ସା ୱାୟୋଧାତୁ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଚତୂହି ମହାଭୂତେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଂ ଛିଦ୍ଦଂ ୱିୱରଂ, ସା ଆକାସଧାତୁ । ତଂୱିଜାନନକଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ । ତତୋ ଉତ୍ତରି ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥି । କେୱଲଂ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋୱ ଅୟନ୍ତି ।
ଏୱଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା, କାଲଂ ଞତ୍ୱା, ଉଟ୍ଠାୟାସନା ନିୱାସେତ୍ୱା, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗଚ୍ଛତି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ୟଥା ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅଭିକ୍କମାଦୀସୁ ‘‘ଅତ୍ତା ଅଭିକ୍କମତି, ଅତ୍ତନା ଅଭିକ୍କମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ’’ତି ୱା, ‘‘ଅହଂ ଅଭିକ୍କମାମି, ମୟା ଅଭିକ୍କମୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ’’ତି ୱା ସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ତଥା ଅସମ୍ମୁୟ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିକ୍କମାମୀତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ସନ୍ଧାରଣୱାୟୋଧାତୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସା ଇମଂ ପଥୱୀଧାତ୍ୱାଦିସନ୍ନିୱେସଭୂତଂ କାୟସମ୍ମତଂ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଘାଟଂ ୱିପ୍ଫରତି, ତତୋ ଚିତ୍ତକିରିୟାୱାୟୋଧାତୁୱିପ୍ଫାରୱସେନ ଅୟଂ କାୟସମ୍ମତୋ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଘାଟୋ ଅଭିକ୍କମତି । ତସ୍ସେୱଂ ଅଭିକ୍କମତୋ ଏକେକପାଦୁଦ୍ଧାରଣେ ଚତୂସୁ ଧାତୂସୁ ୱାୟୋଧାତୁଅନୁଗତା ତେଜୋଧାତୁ ଅଧିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନ୍ଦା ଇତରା । ଅତିହରଣୱୀତିହରଣାପହରଣେସୁ ପନ ତେଜୋଧାତୁଅନୁଗତା ୱାୟୋଧାତୁ ଅଧିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନ୍ଦା ଇତରା । ଓରୋହଣେ ପନ ପଥୱୀଧାତୁଅନୁଗତା ଆପୋଧାତୁ ଅଧିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନ୍ଦା ଇତରା । ସନ୍ନିକ୍ଖେପନସମୁପ୍ପୀଳନେସୁ ଆପୋଧାତୁଅନୁଗତା ପଥୱୀଧାତୁ ଅଧିକା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ମନ୍ଦା ଇତରା । ଇଚ୍ଚେତା ଧାତୁୟୋ ତେନ ତେନ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପାଦକଚିତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି। ତତ୍ଥ କୋ ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି, କସ୍ସ ୱା ଏକସ୍ସ ଅଭିକ୍କମନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଏକେକପାଦୁଦ୍ଧାରଣାଦିପ୍ପକାରେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ପକାରେ ଉପ୍ପନ୍ନଧାତୁୟୋ, ତଦୱିନିବ୍ଭୁତ୍ତା ଚ ସେସା ରୂପଧମ୍ମା, ତଂସମୁଟ୍ଠାପକଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ସେସା ଅରୂପଧମ୍ମାତି ଏତେ ରୂପାରୂପଧମ୍ମା । ତତୋ ପରଂ ଅତିହରଣୱୀତିହରଣାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞଂ ପକାରଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା । ୟଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତାତି ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋୱ ଗଚ୍ଛତି । ଅତ୍ଥକାମା ହି କୁଲପୁତ୍ତା ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସଟ୍ଠିପି ସତ୍ତତିପି ସତମ୍ପି ଏକତୋ ୱସନ୍ତା କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି – ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ନ ଇଣଟ୍ଠା, ନ ଭୟଟ୍ଠା, ନ ଜୀୱିକାପକତା ପବ୍ବଜିତା; ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମା ପନେତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତା । ତସ୍ମା ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଗମନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥ, ଠାନେ ନିସଜ୍ଜାୟ, ସୟନେ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସଂ ଗମନେୟେୱ ନିଗ୍ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତେ ଏୱଂ କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅଡ୍ଢଉସଭଉସଭଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତନ୍ତରେସୁ ପାସାଣା ହୋନ୍ତି, ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଚେ କସ୍ସଚି ଗମନେ କିଲେସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥେୱ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତିଟ୍ଠତି । ସୋ – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ତୁୟ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନୱିତକ୍କଂ ଜାନାତି, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ତେ ଏତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପଟିଚୋଦେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନିସୀଦତି । ଅଥସ୍ସ ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସୀଦତୀତି ସୋୟେୱ ନୟୋ । ଅରିୟଭୂମି ଓକ୍କମିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋପି ତଂ କିଲେସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋୱ ଗଚ୍ଛତି । ନ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରତି । ଉଦ୍ଧରତି ଚେ, ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପୁରିମପ୍ପଦେସଂୟେୱ ଏତି ସୀହଳଦୀପେ ଆଲିନ୍ଦକୱାସୀ ମହାଫୁସ୍ସଦେୱତ୍ଥେରୋ ୱିୟ।
ସୋ କିର ଏକୂନୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଏୱ ୱିହାସି । ମନୁସ୍ସାପି ସୁଦଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କସନ୍ତା ଚ ୱପନ୍ତା ଚ ମଦ୍ଦନ୍ତା ଚ କମ୍ମାନି କରୋନ୍ତା ଥେରଂ ତଥା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ମଗ୍ଗମୂଳ୍ହୋ, ଉଦାହୁ କିଞ୍ଚି ପମୁଟ୍ଠୋ’’ତି ସମୁଲ୍ଲପନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତଦିୱସେ ଚସ୍ସ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦୀପଂ ଉଜ୍ଜାଲେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଚତ୍ତାରୋପି ମହାରାଜାନୋ ସକ୍କୋ ଚ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ, ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସହମ୍ପତି ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗମଂସୁ । ତଞ୍ଚ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ୱନୱାସୀ ମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରତ୍ତିଭାଗେ ଆୟସ୍ମତୋ ସନ୍ତିକେ ଓଭାସୋ ଅହୋସି, କିଂ ସୋ ଓଭାସୋ’’ତି ? ଥେରୋ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଓଭାସୋ ନାମ ଦୀପୋଭାସୋପି ହୋତି, ମଣିଓଭାସୋପୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଆହ । ସୋ ‘‘ପଟିଚ୍ଛାଦେଥ ତୁମ୍ହେ’’ତି ନିବଦ୍ଧୋ ‘‘ଆମା’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି ।
କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚ । ସୋପି କିର ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ‘‘ପଠମଂ ତାୱ ଭଗୱତୋ ମହାପଧାନଂ ପୂଜେମୀ’’ତି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଠାନଚଙ୍କମମେୱ ଅଧିଟ୍ଠାସି । ପୁନ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଏୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ଉଦ୍ଧଟେ ପନ ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତୋ ଗାମସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ‘‘ଗାୱୀ ନୁ ପବ୍ବଜିତୋ ନୂ’’ତି ଆସଙ୍କନୀୟପ୍ପଦେସେ ଠତ୍ୱା, ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ଗାମଦ୍ୱାରଂ ପତ୍ୱା, କଚ୍ଛକନ୍ତରତୋ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା, ଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ଗାମଂ ପୱିସତି ‘‘ଭିକ୍ଖଂ ଦାତୁଂ ୱା ୱନ୍ଦିତୁଂ ୱା ଉପଗତେ ମନୁସ୍ସେ ‘ଦୀଘାୟୁକା ହୋଥା’ତି ୱଚନମତ୍ତେନପି ମା ମେ କମ୍ମଟ୍ଠାନୱିକ୍ଖେପୋ ଅହୋସୀ’’ତି ସଚେ ପନ ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, କିଂ ସତ୍ତମୀ, ଉଦାହୁ ଅଟ୍ଠମୀ’’ତି ଦିୱସଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେତି । ସଚେ ଦିୱସପୁଚ୍ଛକା ନ ହୋନ୍ତି, ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟଂ ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱାୱ ୟାତି ।
ସୀହଳଦୀପେୟେୱ କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତା ପଞ୍ଞାସଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ । ତେ କିର ୱସ୍ସୂପନାୟିକଉପୋସଥଦିୱସେ କତିକୱତ୍ତଂ ଅକଂସୁ – ‘‘ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନାଲପିସ୍ସାମା’’ତି । ଗାମଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତା ଗାମଦ୍ୱାରେ ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା ପୱିସିଂସୁ, ଦିୱସେ ପୁଚ୍ଛିତେ ଉଦକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଆରୋଚେସୁଂ, ଅପୁଚ୍ଛିତେ ଗାମଦ୍ୱାରେ ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଆଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ନିଟ୍ଠୁଭନଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ଜାନିଂସୁ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଏକୋ ଆଗତୋ, ଅଜ୍ଜ ଦ୍ୱେ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତେ ଅମ୍ହେହେୱ ସଦ୍ଧିଂ ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ? ୟଦି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞମ୍ପି ନ ସଲ୍ଲପନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ୱିୱାଦଜାତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ହନ୍ଦ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଖମାପେସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବେ ୱିହାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସଭିକ୍ଖୂସୁ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତେସୁ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକୋକାସେ ନାଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ୟୋ ତେସୁ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ, ସୋ ଏୱମାହ – ‘‘ନ, ଭୋ, କଲହକାରକାନଂ ୱସନୋକାସୋ ଈଦିସୋ ହୋତି, ସୁସମ୍ମଟ୍ଠଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ବୋଧିୟଙ୍ଗଣଂ, ସୁନିକ୍ଖିତ୍ତା ସମ୍ମଜ୍ଜନିୟୋ, ସୂପଟ୍ଠପିତଂ ପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟ’’ନ୍ତି । ତେ ତତୋୱ ନିୱତ୍ତା । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋତେମାସେୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସୁଂ ।
ଏୱଂ କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସୀ ମହାନାଗତ୍ଥେରୋ ୱିୟ କଲମ୍ବତିତ୍ଥୱିହାରେ ୱସ୍ସୂପଗତଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତେନେୱ ଚିତ୍ତେନ ପାଦଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ଗାମସମୀପଂ ପତ୍ୱା, ଉଦକଗଣ୍ଡୂସଂ କତ୍ୱା, ୱୀଥିୟୋ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା, ୟତ୍ଥ ସୁରାସୋଣ୍ଡଧୁତ୍ତାଦୟୋ କଲହକାରକା ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତଂ ୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି । ତତ୍ଥ ଚ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ ନ ତୁରିତତୁରିତୋ ୱିୟ ଜୱେନ ଗଚ୍ଛତି, ଜୱନପିଣ୍ଡପାତିକଧୁତଙ୍ଗଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱିସମଭୂମିଭାଗପ୍ପତ୍ତଂ ପନ ଉଦକଭରିତସକଟମିୱ ନିଚ୍ଚଲୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । ଅନୁଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ଦାତୁକାମଂ ଅଦାତୁକାମଂ ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ତଦନୁରୂପଂ କାଲଂ ଆଗମେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେତ୍ୱା, ପତିରୂପେ ଓକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଆହାରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା, ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନୱଣାଲେପନପୁତ୍ତମଂସୂପମାୱସେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେତି, ନେୱ ଦୱାୟ ନ ମଦାୟ…ପେ॰… ଭୁତ୍ତାୱୀ ଚ ଉଦକକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା, ମୁହୁତ୍ତଂ ଭତ୍ତକିଲମଥଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭେତ୍ୱା, ୟଥା ପୁରେ ଭତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଚ୍ଛା ଭତ୍ତଂ ପୁରିମୟାମଂ ପଚ୍ଛିମୟାମଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହରତି ଚେୱ ପଚ୍ଚାହରତି ଚାତି । ଏୱମେତଂ ହରଣପଚ୍ଚାହରଣଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ୟଦି ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ପଠମୱୟେ ଏୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ପଠମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ମଜ୍ଝିମୱୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ମରଣସମୟେ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ମରଣସମୟେ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପୁଣାତି, ଅଥ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି । ନୋ ଚେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ଅଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞୋ ହୋତି; ସେୟ୍ୟଥାପି – ଥେରୋ ବାହିୟୋ, ମହାପଞ୍ଞୋ ୱା ହୋତି; ସେୟ୍ୟଥାପି ଥେରୋ ସାରିପୁତ୍ତୋ ।
ଅୟଂ ପନ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୁତ୍ୱା, ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଏତଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା, କାଲଂ କତ୍ୱା, କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । କୁସଲା ଇତ୍ଥିୟୋ ତଦହେୱ ଗବ୍ଭସଣ୍ଠାନଂ ଜାନନ୍ତି, ସା ଚ ତାସମଞ୍ଞତରା, ତସ୍ମା ତଂ ଗବ୍ଭପତିଟ୍ଠାନଂ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦେସି । ଧମ୍ମତା ଏସା, ୟଂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେ ସତ୍ତେ ଗବ୍ଭେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମାତୁଗାମୋ ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଲଭତି । ତସ୍ମା ରାଜା ତସ୍ସା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଅଦାସି । ସା ତତୋ ପଭୁତି ନାଚ୍ଚୁଣ୍ହଂ କିଞ୍ଚି ଅଜ୍ଝୋହରିତୁଂ ଲଭତି, ନାତିସୀତଂ, ନାତିଅମ୍ବିଲଂ, ନାତିଲୋଣଂ, ନାତିକଟୁକଂ, ନାତିତିତ୍ତକଂ । ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହେ ହି ମାତରା ଅଜ୍ଝୋହଟେ ଗବ୍ଭସ୍ସ ଲୋହକୁମ୍ଭିୱାସୋ ୱିୟ ହୋତି, ଅତିସୀତେ ଲୋକନ୍ତରିକୱାସୋ ୱିୟ, ଅଚ୍ଚମ୍ବିଲଲୋଣକଟୁକତିତ୍ତକେସୁ ଭୁତ୍ତେସୁ ସତ୍ଥେନ ଫାଲେତ୍ୱା ଅମ୍ବିଲାଦୀହି ସିତ୍ତାନି ୱିୟ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସ୍ସ ଅଙ୍ଗାନି ତିବ୍ବୱେଦନାନି ହୋନ୍ତି । ଅତିଚଙ୍କମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସୟନତୋପି ନଂ ନିୱାରେନ୍ତି – ‘‘କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ସ ସଞ୍ଚଲନଦୁକ୍ଖଂ ମା ଅହୋସୀ’’ତି । ମୁଦୁକତ୍ଥରଣତ୍ଥତାୟ ଭୂମିୟଂ ଚଙ୍କମନାଦୀନି ମତ୍ତାୟ କାତୁଂ ଲଭତି, ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଦୁସପ୍ପାୟଂ ଅନ୍ନପାନଂ ଲଭତି । ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ନଂ ଚଙ୍କମାପେନ୍ତି, ନିସୀଦାପେନ୍ତି, ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି ।
ସା ଏୱଂ ପରିହରିୟମାନା ଗବ୍ଭପରିପାକକାଲେ ସୂତିଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି ପକ୍କତେଲମଦ୍ଦିତମନୋସିଲାପିଣ୍ଡିସଦିସଂ ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୂପେତଂ । ତତୋ ନଂ ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ, ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ଛସଟ୍ଠିୟା ଧାତୀହି ଉପଟ୍ଠାପେସି । ସୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ୱଡ୍ଢମାନୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକମେୱ ସମାନଂ ରାଜା ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚି, ୱିୱିଧନାଟକାନି ଚସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାପେସି । ଅଭିସିତ୍ତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି ନାମେନ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱୀସତିୟା ନଗରସହସ୍ସେସୁ । ଜମ୍ବୁଦୀପେ ହି ପୁବ୍ବେ ଚତୁରାସୀତି ନଗରସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତାନି ପରିହାୟନ୍ତାନି ସଟ୍ଠି ଅହେସୁଂ, ତତୋ ପରିହାୟନ୍ତାନି ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ସବ୍ବପରିହାୟନକାଲେ ପନ ୱୀସତି ହୋନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ସବ୍ବପରିହାୟନକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେନସ୍ସ ୱୀସତି ନଗରସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ, ୱୀସତି ପାସାଦସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ହତ୍ଥିସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ଅସ୍ସସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ରଥସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ପତ୍ତିସହସ୍ସାନି, ୱୀସତି ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନି – ଓରୋଧା ଚ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଚ, ୱୀସତି ଅମଚ୍ଚସହସ୍ସାନି । ସୋ ମହାରଜ୍ଜଂ କାରୟମାନୋ ଏୱ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ, ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ୟସ୍ମା ପନ ଅଭିସିତ୍ତରଞ୍ଞା ନାମ ଅୱସ୍ସଂ ଅଟ୍ଟକରଣେ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏକଦିୱସଂ ପଗେୱ ପାତରାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ‘‘ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ସମାପତ୍ତିୟା ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି ପାସାଦତଲଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ‘‘ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନୋ ନାସକ୍ଖି ଅପ୍ପେତୁଂ, ରଜ୍ଜୱିକ୍ଖେପେନ ସମାପତ୍ତି ପରିହୀନା । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘କିଂ ରଜ୍ଜଂ ୱରଂ, ଉଦାହୁ ସମଣଧମ୍ମୋ’’ତି । ତତୋ ‘‘ରଜ୍ଜସୁଖଂ ପରିତ୍ତଂ ଅନେକାଦୀନୱଂ, ସମଣଧମ୍ମସୁଖଂ ପନ ୱିପୁଲମନେକାନିସଂସଂ ଉତ୍ତମପୁରିସସେୱିତଞ୍ଚା’’ତି ଞତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଇମଂ ରଜ୍ଜଂ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଅନୁସାସ, ମା ଖୋ ଅଧମ୍ମକାରଂ ଅକାସୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱିହରତି, ନ କୋଚି ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ଲଭତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ମୁଖଧୋୱନଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାୟକଭତ୍ତନୀହାରକାଦୀହି ।
ତତୋ ଅଦ୍ଧମାସମତ୍ତେ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେ ମହେସୀ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ରାଜା ଉୟ୍ୟାନଗମନବଲଦସ୍ସନନାଟକାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ନ ଦିସ୍ସତି, କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ତସ୍ସା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପାହେସି ‘‘ରଜ୍ଜେ ପଟିଚ୍ଛିତେ ଅହମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛିତା ହୋମି, ଏତୁ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେତୂ’’ତି । ସୋ ଉଭୋ କଣ୍ଣେ ଥକେତ୍ୱା ‘‘ଅସୱନୀୟମେତ’’ନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ସା ପୁନପି ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପେସେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନଂ ତଜ୍ଜାପେସି – ‘‘ୟଦି ନ କରୋସି, ଠାନାପି ତେ ଚାୱେମି, ଜୀୱିତାପି ୱୋରୋପେମୀ’’ତି । ସୋ ଭୀତୋ ‘‘ମାତୁଗାମୋ ନାମ ଦଳ୍ହନିଚ୍ଛୟୋ, କଦାଚି ଏୱମ୍ପି କାରାପେୟ୍ୟା’’ତି ଏକଦିୱସଂ ରହୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସିରିସୟନେ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସା ପୁଞ୍ଞୱତୀ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସା । ସୋ ତସ୍ସା ସମ୍ଫସ୍ସରାଗେନ ରତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ସଙ୍କିତସଙ୍କିତୋୱ ଅଗମାସି । ଅନୁକ୍କମେନ ଅତ୍ତନୋ ଘରସାମିକୋ ୱିୟ ନିବ୍ବିସଙ୍କୋ ପୱିସିତୁମାରଦ୍ଧୋ ।
ତତୋ ରାଜମନୁସ୍ସା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ନ ସଦ୍ଦହତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ନିଲୀନୋ ସୟମେୱ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବାମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ତେ – ‘‘ଅୟଂ ରାଜାପରାଧିକୋ ହତ୍ଥଚ୍ଛେଦଂ ଅରହତି, ପାଦଚ୍ଛେଦଂ ଅରହତୀ’’ତି ୟାୱ ସୂଲେ ଉତ୍ତାସନଂ, ତାୱ ସବ୍ବକମ୍ମକାରଣାନି ନିଦ୍ଦିସିଂସୁ । ରାଜା – ‘‘ଏତସ୍ସ ୱଧବନ୍ଧନତାଳନେ ମୟ୍ହଂ ୱିହିଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜୀୱିତା ୱୋରୋପନେ ପାଣାତିପାତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଧନହରଣେ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ଅଲଂ ଏୱରୂପେହି କତେହି, ଇମଂ ମମ ରଜ୍ଜା ନିକ୍କଡ୍ଢଥା’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚା ତଂ ନିବ୍ବିସୟଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଧନସାରଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଦାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପରୱିସୟଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ରାଜା ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଦେୱ, ଇଚ୍ଛାମି ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ଅମଚ୍ଚୋ କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ଲଦ୍ଧୱିସ୍ସାସୋ ତଂ ରାଜାନଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ମହାରାଜ, ଅମକ୍ଖିକମଧୁଂ ପସ୍ସାମି, ତଂ ଖାଦନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏତଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେତୁକାମୋ ଭଣତୀ’’ତି ନ ସୁଣାତି । ସୋ ଅନ୍ତରଂ ଲଭିତ୍ୱା ପୁନପି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ‘‘ମଂ ନେତ୍ୱା ମାରେତୁକାମୋସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ମା, ଦେୱ, ଏୱଂ ଅୱଚ, ୟଦି ନ ସଦ୍ଦହସି, ମନୁସ୍ସେ ପେସେହୀ’’ତି । ସୋ ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗୋପୁରଂ ଖଣିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସୟନଘରେ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ।
ରାଜା ଦିସ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସ ଆଗତାତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଚୋରା ମୟଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ରାଜା ତେସଂ ଧନଂ ଦାପେତ୍ୱା ‘‘ମା ପୁନ ଏୱମକତ୍ଥା’’ତି ଓୱଦିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋ ପୁନପି ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଥେୱ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ‘‘ସୀଲୱା ରାଜା’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ସୀମନ୍ତରେ ଏକଂ ନଗରଂ ଉପଗମ୍ମ ତତ୍ଥ ଅମଚ୍ଚସ୍ସ ପାହେସି ‘‘ନଗରଂ ୱା ମେ ଦେହି ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ସୋ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚାପେସି ‘‘ଆଣାପେତୁ ଦେୱୋ କିଂ ୟୁଜ୍ଝାମି, ଉଦାହୁ ନଗରଂ ଦେମୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ନଗରଂ ଦତ୍ୱା ଇଧାଗଚ୍ଛା’’ତି ପେସେସି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ପଟିରାଜାପି ତଂ ନଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୱସେସନଗରେସୁପି ତଥେୱ ଦୂତଂ ପାହେସି । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ତଥେୱ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେନ ‘‘ନ ୟୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ, ଇଧାଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ବାରାଣସିଂ ଆଗମଂସୁ ।
ତତୋ ଅମଚ୍ଚା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ତେନ ସହ ୟୁଜ୍ଝାମା’’ତି । ରାଜା – ‘‘ମମ ପାଣାତିପାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱାରେସି । ଅମଚ୍ଚା – ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ତଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଧେୱ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ନାନାଉପାୟେହି ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ‘‘ଏହି ମହାରାଜା’’ତି ଗନ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧା । ରାଜା ‘‘ସଚେ ସତ୍ତମାରଣପ୍ପହରଣୱିଲୁମ୍ପନକମ୍ମଂ ନ କରୋଥ, ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଭଣତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ନ, ଦେୱ, କରୋମ, ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଲାପେମା’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଘଟେସୁ ଦୀପେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ପଟିରାଜା ତଂ ଦିୱସଂ ବାରାଣସିସମୀପେ ନଗରଂ ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି କିନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ସନ୍ନାହଂ ମୋଚାପେତ୍ୱା ପମତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି ସଦ୍ଧିଂ ବଲକାୟେନ । ତତୋ ଅମଚ୍ଚା ବାରାଣସିରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିରଞ୍ଞୋ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଘଟେହି ଦୀପେ ନିହରାପେତ୍ୱା ଏକପଜ୍ଜୋତାୟ ସେନାୟ ସଦ୍ଦଂ ଅକଂସୁ । ପଟିରଞ୍ଞୋ ଅମଚ୍ଚୋ ମହାବଲଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତୋ ଅତ୍ତନୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି ଅମକ୍ଖିକମଧୁଂ ଖାଦାହୀ’’ତି ମହାସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ତଥା ଦୁତିୟୋପି, ତତିୟୋପି । ପଟିରାଜା ତେନ ସଦ୍ଦେନ ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜି । ଉକ୍କୁଟ୍ଠିସତାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ । ସୋ ‘‘ପରୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଅମିତ୍ତହତ୍ଥଂ ପତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ତଂ ତଂ ୱିପ୍ପଲପିତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ‘‘ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା, ଉପରୋଧଂ ନ କରେୟ୍ୟ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଖମାପେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଜଣ୍ଣୁକେହି ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ଖମ, ମହାରାଜ, ମୟ୍ହଂ ଅପରାଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ରାଜା ତଂ ଓୱଦିତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି, ଖମାମି ତେ’’ତି ଆହ । ସୋ ରଞ୍ଞା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତୋ ଅହୋସି, ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ସମୀପେୟେୱ ଜନପଦେ ରଜ୍ଜଂ ଲଭି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସହାୟକା ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ଦ୍ୱେପି ସେନା ସମ୍ମୋଦମାନା ଏକତୋ ଠିତା ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମେକସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁରକ୍ଖଣାୟ ଅସ୍ମିଂ ଜନକାୟେ ଖୁଦ୍ଦକମକ୍ଖିକାୟ ପିୱନମତ୍ତମ୍ପି ଲୋହିତବିନ୍ଦୁ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଅହୋ ସାଧୁ, ଅହୋ ସୁଟ୍ଠୁ, ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ, ଅୱେରା ହୋନ୍ତୁ, ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ମେତ୍ତାଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ତଦେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା, ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ସୟମ୍ଭୁତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ମଗ୍ଗସୁଖେନ ଫଲସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ନିସିନ୍ନଂ ଅମଚ୍ଚା ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ୟାନକାଲୋ, ମହାରାଜ, ୱିଜିତବଲକାୟସ୍ସ ସକ୍କାରୋ କାତବ୍ବୋ, ପରାଜିତବଲକାୟସ୍ସ ଭତ୍ତପରିବ୍ବୟୋ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ, ଭଣେ, ରାଜା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନାମାହ’’ନ୍ତି । କିଂ ଦେୱୋ ଭଣତି, ନ ଏଦିସା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତୀତି ? କୀଦିସା, ଭଣେ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାତି ? ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସମସ୍ସୁ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୟୁତ୍ତା ଭୱନ୍ତୀତି । ସୋ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେନ ସୀସଂ ପରାମସି, ତାୱଦେୱ ଗିହିଲିଙ୍ଗଂ ଅନ୍ତରଧାୟି, ପବ୍ବଜିତୱେସୋ ପାତୁରହୋସି, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସମସ୍ସୁ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରସମନ୍ନାଗତୋ ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରସଦିସୋ ଅହୋସି । ସୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧତୋ ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ନିସୀଦି । ଅମଚ୍ଚା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, କଥଂ ଅଧିଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ୟତୋ ଅସ୍ସ ମେତ୍ତାଝାନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି, ତଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉଦାନଗାଥଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରଣଗାଥଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଞେୱ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସୂତି ଅନୱସେସେସୁ । ଭୂତେସୂତି ସତ୍ତେସୁ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ । ନିଧାୟାତି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଦଣ୍ଡନ୍ତି କାୟୱଚୀମନୋଦଣ୍ଡଂ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଞ୍ହି ଦଣ୍ଡୟତୀତି ଦଣ୍ଡୋ, ବାଧେତି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚ । ପହରଣଦଣ୍ଡୋ ଏୱ ୱା ଦଣ୍ଡୋ, ତଂ ନିଧାୟାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱିହେଠୟନ୍ତି ଅୱିହେଠୟନ୍ତୋ । ଅଞ୍ଞତରମ୍ପୀତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି । ତେସନ୍ତି ତେସଂ ସବ୍ବଭୂତାନଂ । ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ରଜୋ, ଖେତ୍ରଜୋ, ଦିନ୍ନକୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକୋତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ପୁତ୍ତେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କୁତୋ ସହାୟନ୍ତି ସହାୟଂ ପନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି କୁତୋ ଏୱ ଏତଂ ।
ଏକୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ, ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ, ତଣ୍ହାପହାନେନ ଏକୋ, ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ, ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ । ସମଣସହସ୍ସସ୍ସାପି ହି ମଜ୍ଝେ ୱତ୍ତମାନୋ ଗିହିସଞ୍ଞୋଜନସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଏକୋ – ଏୱଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଏକୋ । ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଇରିୟତି ୱତ୍ତତୀତି – ଏୱଂ ଅଦୁତିୟଟ୍ଠେନ ଏକୋ ।
‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନସଂସରଂ ।
ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି ॥
‘‘ଏୱମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ।
ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ମହାନି॰ ୧୯୧; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) –
ଏୱଂ ତଣ୍ହାପହାନଟ୍ଠେନ ଏକୋ । ସବ୍ବକିଲେସାସ୍ସ ପହୀନା ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲା ତାଲାୱତ୍ଥୁକତା ଅନଭାୱଂକତା ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମାତି – ଏୱଂ ଏକନ୍ତୱିଗତକିଲେସୋତି ଏକୋ । ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୂ ସାମଞ୍ଞେୱ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି – ଏୱଂ ଏକୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏକୋ ।
ଚରେତି ୟା ଇମା ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ; ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଣିଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଇରିୟାପଥଚରିୟା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନେସୁ ଆୟତନଚରିୟା, ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀନଂ ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସତିଚରିୟା, ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତାନଂ ଚତୂସୁ ଝାନେସୁ ସମାଧିଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଞାଣଚରିୟା, ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନାନଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗେସୁ ମଗ୍ଗଚରିୟା, ଅଧିଗତପ୍ଫଲାନଂ ଚତୂସୁ ସାମଞ୍ଞଫଲେସୁ ପତ୍ତିଚରିୟା, ତିଣ୍ଣଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ତତ୍ଥ ପଦେସତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚରିୟାତି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟାୟୋ ଇରିୟାପଥଚରିୟା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୮) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାହି ଚରିୟାହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟା ଇମା ‘‘ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଚରତି, ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱୀରିୟେନ ଚରତି, ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ସତିୟା ଚରତି, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମାଧିନା ଚରତି, ପଜାନନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଚରତି, ୱିଜାନନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଆୟତନ୍ତୀତି ଆୟତନଚରିୟାୟ ଚରତି, ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିସେସମଧିଗଚ୍ଛତୀତି ୱିସେସଚରିୟାୟ ଚରତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୯୭; ୩.୨୯) ଏୱଂ ଅପରାପି ଅଟ୍ଠ ଚରିୟା ୱୁତ୍ତା । ତାହିପି ସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଏତ୍ଥ ଖଗ୍ଗୱିସାଣଂ ନାମ ଖଗ୍ଗମିଗସିଙ୍ଗଂ । କପ୍ପସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ପକାସୟିସ୍ସାମ । ଇଧ ପନାୟଂ ‘‘ସତ୍ଥୁକପ୍ପେନ ୱତ, ଭୋ, କିର ସାୱକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟମାନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬୦) ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ ପଟିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ଖଗ୍ଗୱିସାଣସଦିସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଅଧିପ୍ପାୟାନୁସନ୍ଧିତୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ୟ୍ୱାୟଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଦଣ୍ଡୋ ଭୂତେସୁ ପୱତ୍ତିୟମାନୋ ଅହିତୋ ହୋତି, ତଂ ତେସୁ ଅପ୍ପୱତ୍ତନେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ମେତ୍ତାୟ ପରହିତୂପସଂହାରେନ ଚ ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ, ନିହିତଦଣ୍ଡତ୍ତା ଏୱ ଚ । ୟଥା ଅନିହିତଦଣ୍ଡା ସତ୍ତା ଭୂତାନି ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ୱିହେଠୟନ୍ତି, ତଥା ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସଂ । ଇମଂ ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନମାଗମ୍ମ ୟଦେୱ ତତ୍ଥ ୱେଦନାଗତଂ ସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଗତଂ ତଞ୍ଚ ତଦନୁସାରେନେୱ ତଦଞ୍ଞଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରଗତଂ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଇମଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ଅୟଂ ତାୱ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅନୁସନ୍ଧି – ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଦାନି, ଭନ୍ତେ, କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ? ତତୋ ତେନ ‘‘ପୁବ୍ବପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧା କତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ‘‘ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପୁନାହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ, ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି । ଅଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆହ – ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ସବ୍ବଂ । ତତ୍ରାଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ଇଦାନି ଅତ୍ରଜାଦୀସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପୁତ୍ତମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, କୁତୋ ପନ ତୁମ୍ହାଦିସଂ ସହାୟଂ ? ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେସୁପି ୟୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ତୁଂ ମାଦିସୋ ୱା ହୋତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅଥ ୱା ତେହି ‘‘ଅମ୍ହେ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ପଜହଥ ନ ଇଚ୍ଛଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ନ ପୁତ୍ତମିଚ୍ଛେୟ୍ୟ କୁତୋ ସହାୟ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ଏକଚରିୟାୟ ଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି – ‘‘ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପେକ୍ଖମାନସ୍ସେୱ ମହାଜନସ୍ସ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଦନଂ ଅଗମାସି ।
ଗନ୍ଧମାଦନୋ ନାମ ହିମୱତି ଚୂଳକାଳପବ୍ବତଂ, ମହାକାଳପବ୍ବତଂ, ନାଗପଲିୱେଠନଂ, ଚନ୍ଦଗବ୍ଭଂ, ସୂରିୟଗବ୍ଭଂ, ସୁୱଣ୍ଣପସ୍ସଂ, ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତନ୍ତି ସତ୍ତ ପବ୍ବତେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ହୋତି । ତତ୍ଥ ନନ୍ଦମୂଲକଂ ନାମ ପବ୍ଭାରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନୋକାସୋ । ତିସ୍ସୋ ଚ ଗୁହାୟୋ – ସୁୱଣ୍ଣଗୁହା, ମଣିଗୁହା, ରଜତଗୁହାତି । ତତ୍ଥ ମଣିଗୁହାଦ୍ୱାରେ ମଞ୍ଜୂସକୋ ନାମ ରୁକ୍ଖୋ ୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ, ୟୋଜନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ । ସୋ ୟତ୍ତକାନି ଉଦକେ ୱା ଥଲେ ୱା ପୁପ୍ଫାନି, ସବ୍ବାନି ତାନି ପୁପ୍ଫୟତି ୱିସେସେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଗମନଦିୱସେ । ତସ୍ସୂପରିତୋ ସବ୍ବରତନମାଳୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ମଜ୍ଜନକୱାତୋ କଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତି, ସମକରଣୱାତୋ ସବ୍ବରତନମୟଂ ୱାଲିକଂ ସମଂ କରୋତି, ସିଞ୍ଚନକୱାତୋ ଅନୋତତ୍ତଦହତୋ ଆନେତ୍ୱା ଉଦକଂ ସିଞ୍ଚତି, ସୁଗନ୍ଧକରଣୱାତୋ ହିମୱନ୍ତତୋ ସବ୍ବେସଂ ଗନ୍ଧରୁକ୍ଖାନଂ ଗନ୍ଧେ ଆନେତି, ଓଚିନକୱାତୋ ପୁପ୍ଫାନି ଓଚିନିତ୍ୱା ପାତେତି, ସନ୍ଥରକୱାତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ସନ୍ଥରତି । ସଦା ପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ ଚେତ୍ଥ ଆସନାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଦିୱସେ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଚ ସବ୍ବପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି । ଅୟଂ ତତ୍ଥ ପକତି । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧ-ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦତି । ତତୋ ସଚେ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଞ୍ଞେପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେପି ତଙ୍ଖଣଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦନ୍ତି । ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ତତୋ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଅଧୁନାଗତପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେସଂ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥାୟ ‘‘କଥମଧିଗତ’’ନ୍ତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତଦାପି ସୋ ତମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଉଦାନବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଭାସତି । ପୁନ ଭଗୱାପି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପୁଟ୍ଠୋ ତମେୱ ଗାଥଂ ଭାସତି, ଆନନ୍ଦୋ ଚ ସଙ୍ଗୀତିୟନ୍ତି ଏୱମେକେକା ଗାଥା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନେ, ମଞ୍ଜୂସକମାଳେ, ଆନନ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛିତକାଲେ, ସଙ୍ଗୀତିୟନ୍ତି ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭାସିତା ହୋତୀତି ।
ପଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୩୬.ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମ୍ପି ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ପୁରିମନୟେନେୱ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା, ନାମରୂପଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା, ଲକ୍ଖଣସମ୍ମସନଂ କତ୍ୱା, ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଅନଧିଗମ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱଡ୍ଢମାନୋ ୟତୋ ପଭୁତି ‘‘ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ଅୟଂ ପୁରିସୋ’’ତି ୱିସେସଂ ଅଞ୍ଞାସି, ତତୁପାଦାୟ ଇତ୍ଥୀନଂ ହତ୍ଥେ ନ ରମତି, ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନମଣ୍ଡନାଦିମତ୍ତମ୍ପି ନ ସହତି । ତଂ ପୁରିସା ଏୱ ପୋସେନ୍ତି, ଥଞ୍ଞପାୟନକାଲେ ଧାତିୟୋ କଞ୍ଚୁକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ପୁରିସୱେସେନ ଥଞ୍ଞଂ ପାୟେନ୍ତି । ସୋ ଇତ୍ଥୀନଂ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ସଦ୍ଦଂ ୱା ସୁତ୍ୱା ରୋଦତି, ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋପି ଇତ୍ଥିୟୋ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତେନ ତଂ ଅନିତ୍ଥିଗନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ ।
ତସ୍ମିଂ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକେ ଜାତେ ରାଜା ‘‘କୁଲୱଂସଂ ସଣ୍ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ନାନାକୁଲେହି ତସ୍ସ ଅନୁରୂପା କଞ୍ଞାୟୋ ଆନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି ‘‘କୁମାରଂ ରମାପେହୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚୋ ଉପାୟେନ ତଂ ରମାପେତୁକାମୋ ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ନାଟକାନି ପୟୋଜାପେସି । କୁମାରୋ ଗୀତୱାଦିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘କସ୍ସେସୋ ସଦ୍ଦୋ’’ତି ଆହ । ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ତୱେସୋ, ଦେୱ, ନାଟକିତ୍ଥୀନଂ ସଦ୍ଦୋ, ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଈଦିସାନି ନାଟକାନି ହୋନ୍ତି, ଅଭିରମ, ଦେୱ, ମହାପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଆହ । କୁମାରୋ ଅମଚ୍ଚଂ ଦଣ୍ଡେନ ତାଳାପେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେସି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା କୁମାରସ୍ସ ମାତରା ସହ ଗନ୍ତ୍ୱା, କୁମାରଂ ଖମାପେତ୍ୱା, ପୁନ ଅମଚ୍ଚଂ ଅପ୍ପେସି । କୁମାରୋ ତେହି ଅତିନିପ୍ପୀଳିୟମାନୋ ସେଟ୍ଠସୁୱଣ୍ଣଂ ଦତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକାରେ ଆଣାପେସି – ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ କରୋଥା’’ତି । ତେ ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତସଦିସଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତଂ ଇତ୍ଥିରୂପଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ । କୁମାରୋ ଦିସ୍ୱା ୱିମ୍ହୟେନ ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ପେସେସି ‘‘ୟଦି ଈଦିସିଂ ଇତ୍ଥିଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମାତାପିତରୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ଅୱସ୍ସଂ ତେନ ସହ କତପୁଞ୍ଞା କାଚି ଦାରିକା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚାନଂ ଅପ୍ପେସୁଂ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଈଦିସିଂ ଦାରିକଂ ଗୱେସଥା’’ତି । ତେ ଗହେତ୍ୱା ସୋଳସ ମହାଜନପଦେ ୱିଚରନ୍ତା ତଂ ତଂ ଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକତିତ୍ଥାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଜନସମୂହଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେୱତଂ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ଠପେତ୍ୱା ନାନାପୁପ୍ଫୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା, ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଏକମନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି – ‘‘ୟଦି କେନଚି ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସ୍ସତୀ’’ତି ? ଏତେନୁପାୟେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମଦ୍ଦରଟ୍ଠା ସବ୍ବେ ଜନପଦେ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ୱା ତଂ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକରଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଅୱମଞ୍ଞମାନା ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଂସୁ ।
ତତୋ ନେସଂ ଅହୋସି ‘‘ମଦ୍ଦରଟ୍ଠମ୍ପି ତାୱ ଗଚ୍ଛାମ, ମା ନୋ ବାରାଣସିଂ ପୱିଟ୍ଠେପି ରାଜା ପୁନ ପାହେସୀ’’ତି ମଦ୍ଦରଟ୍ଠେ ସାଗଲନଗରଂ ଅଗମଂସୁ । ସାଗଲନଗରେ ଚ ମଦ୍ଦୱୋ ନାମ ରାଜା । ତସ୍ସ ଧୀତା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ଅଭିରୂପା ହୋତି । ତସ୍ସା ୱଣ୍ଣଦାସିୟୋ ନ୍ହାନୋଦକତ୍ଥାୟ ତିତ୍ଥଂ ଗତା । ତତ୍ଥ ଅମଚ୍ଚେହି ଠପିତଂ ତଂ ସୁୱଣ୍ଣରୂପଂ ଦୂରତୋୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହେ ଉଦକତ୍ଥାୟ ପେସେତ୍ୱା ରାଜପୁତ୍ତୀ ସୟମେୱ ଆଗତା’’ତି ଭଣନ୍ତିୟୋ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ ସାମିନୀ, ଅମ୍ହାକଂ ସାମିନୀ ଇତୋ ଅଭିରୂପତରା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅମଚ୍ଚା ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁରୂପେନ ନୟେନ ଦାରିକଂ ୟାଚିଂସୁ, ସୋପି ଅଦାସି । ତତୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପାହେସୁଂ ‘‘ଲଦ୍ଧା ଦାରିକା, ସାମଂ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଉଦାହୁ ଅମ୍ହେୱ ଆନେମା’’ତି ? ସୋ ଚ ‘‘ମୟି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଜନପଦପୀଳା ଭୱିସ୍ସତି, ତୁମ୍ହେୱ ଆନେଥା’’ତି ପେସେସି ।
ଅମଚ୍ଚା ଦାରିକଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ପାହେସୁଂ – ‘‘ଲଦ୍ଧା ସୁୱଣ୍ଣରୂପସଦିସୀ ଦାରିକା’’ତି । କୁମାରୋ ସୁତ୍ୱାୱ ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପଠମଜ୍ଝାନା ପରିହାୟି । ସୋ ଦୂତପରମ୍ପରଂ ପେସେସି ‘‘ସୀଘଂ ଆନେଥ, ସୀଘଂ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନେୱ ବାରାଣସିଂ ପତ୍ୱା ବହିନଗରେ ଠିତା ରଞ୍ଞୋ ପାହେସୁଂ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ପୱିସିତବ୍ବଂ, ନୋ’’ତି ? ରାଜା ‘‘ସେଟ୍ଠକୁଲା ଆନୀତା ଦାରିକା, ମଙ୍ଗଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ମହାସକ୍କାରେନ ପୱେସେସ୍ସାମ, ଉୟ୍ୟାନଂ ତାୱ ନଂ ନେଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ସା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲା ୟାନୁଗ୍ଘାତେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହା ଅଦ୍ଧାନପରିସ୍ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନୱାତରୋଗା ମିଲାତମାଲା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଂୟେୱ କାଲମକାସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ସକ୍କାରା ପରିଭଟ୍ଠମ୍ହା’’ତି ପରିଦେୱିଂସୁ । ରାଜା ଚ ନାଗରା ଚ ‘‘କୁଲୱଂସୋ ୱିନଟ୍ଠୋ’’ତି ପରିଦେୱିଂସୁ । ନଗରେ ମହାକୋଲାହଲଂ ଅହୋସି । କୁମାରସ୍ସ ସୁତମତ୍ତେୟେୱ ମହାସୋକୋ ଉଦପାଦି । ତତୋ କୁମାରୋ ସୋକସ୍ସ ମୂଲଂ ଖଣିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ସୋକୋ ନାମ ନ ଅଜାତସ୍ସ ହୋତି, ଜାତସ୍ସ ପନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଜାତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୋକୋ’’ତି । ‘‘ଜାତି ପନ କିଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି ? ତତୋ ‘‘ଭୱଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାୱନାନୁଭାୱେନ ୟୋନିସୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦିସ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଂ ମଗ୍ଗଫଲସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସନ୍ତମାନସଂ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା, ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା, ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ମା ସୋଚି, ଦେୱ, ମହନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ସୁନ୍ଦରତରଂ ଆନେସ୍ସାମା’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ ସୋଚକୋ, ନିସ୍ସୋକୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅହ’’ନ୍ତି । ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମଗାଥାସଦିସମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଗାଥାୱଣ୍ଣନଂ ।
ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସାତି ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦସ୍ସନ, ସୱନ, କାୟ, ସମୁଲ୍ଲପନ, ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୱସେନ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂସଗ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ସୀହଳଦୀପେ କାଳଦୀଘୱାପୀଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣୱିହାରୱାସୀଦୀଘଭାଣକଦହରଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା କେନଚି ଉପାୟେନ ତଂ ଅଲଭିତ୍ୱା, କାଲକତା କୁଟୁମ୍ବିୟଧୀତା, ତସ୍ସା ନିୱାସନଚୋଳଖଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପୱତ୍ଥଧାରିନିୟା ନାମ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ ନାଲତ୍ଥ’’ନ୍ତି ହଦୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା କାଲକତୋ । ସୋ ଏୱ ଚ ଦହରୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ପରେହି ପନ କଥିୟମାନଂ ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନା ୱା ହସିତଲପିତଗୀତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ତତ୍ରାପି ଗିରିଗାମୱାସୀକମ୍ମାରଧୀତାୟ ପଞ୍ଚହି କୁମାରୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପଦୁମସ୍ସରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ନ୍ହତ୍ୱା ମାଲଂ ଆରୋପେତ୍ୱା, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ ଗାୟନ୍ତିୟା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା କାମରାଗେନ ୱିସେସା ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ ପଞ୍ଚଗ୍ଗଳଲେଣୱାସୀ ତିସ୍ସଦହରୋ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଙ୍ଗପରାମସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଧମ୍ମଗାୟନଦହରଭିକ୍ଖୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ମହାୱିହାରେ କିର ଦହରଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି। ତତ୍ଥ ମହାଜନେ ଆଗତେ ରାଜାପି ଅଗମାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେପୁରେନ । ତତୋ ରାଜଧୀତାୟ ତସ୍ସ ରୂପଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ଆଗମ୍ମ ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ଚ ଦହରସ୍ସାପି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ସାଣିପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପାପେସି । ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପରାମସିତ୍ୱା ଆଲିଙ୍ଗିଂସୁ । ପୁନ ସାଣିପାକାରଂ ଅପନେତ୍ୱା ପସ୍ସନ୍ତା ଦ୍ୱେପି କାଲକତେୟେୱ ଅଦ୍ଦସଂସୂତି ।
ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପନସମୁଲ୍ଲପନେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ରାଗୋ ପନ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଭିକ୍ଖୁଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିଭୋଗକରଣେ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଦ୍ୱୀସୁପି ଚେତେସୁ ପାରାଜିକପ୍ପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ମରିଚିୱଟ୍ଟିନାମମହାୱିହାରମହେ କିର ଦୁଟ୍ଠଗାମଣି ଅଭୟମହାରାଜା ମହାଦାନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଉଭତୋସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସତି । ତତ୍ଥ ଉଣ୍ହୟାଗୁୟା ଦିନ୍ନାୟ ସଙ୍ଘନୱକସାମଣେରୀ ଅନାଧାରକସ୍ସ ସଙ୍ଘନୱକସାମଣେରସ୍ସ ଦନ୍ତୱଲୟଂ ଦତ୍ୱା ସମୁଲ୍ଲାପଂ ଅକାସି । ତେ ଉଭୋପି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୱସ୍ସା ହୁତ୍ୱା ପରତୀରଂ ଗତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମୁଲ୍ଲାପେନ ପୁବ୍ବସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ଜାତସିନେହା ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱୀତିକ୍କମିତ୍ୱା ପାରାଜିକା ଅହେସୁନ୍ତି ।
ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ସଂସଗ୍ଗେ ୟେନ କେନଚି ସଂସଗ୍ଗେନ ଜାତସଂସଗ୍ଗସ୍ସ ଭୱତି ସ୍ନେହୋ, ପୁରିମରାଗପଚ୍ଚୟା ବଲୱରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି ତମେୱ ସ୍ନେହଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକସୋକପରିଦେୱାଦିନାନପ୍ପକାରକଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି, ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଭୱତି, ଜାୟତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ସଂସଗ୍ଗୋ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ତତୋ ସ୍ନେହୋ, ସ୍ନେହା ଦୁକ୍ଖମିଦନ୍ତି ।
ଏୱମତ୍ଥପ୍ପଭେଦଂ ଇମଂ ଅଡ୍ଢଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆହ – ‘‘ସ୍ୱାହଂ ୟମିଦଂ ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ସୋକାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପହୋତି, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଂ ଖନନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିମଧିଗତୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତେ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ଅମ୍ହେହି ଦାନି, ଭନ୍ତେ, କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ସୋ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ୟୋ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ମୁଚ୍ଚିତୁକାମୋ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଂ ‘‘ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଗ୍ଗଜାତସ୍ସ ଭୱତି ସ୍ନେହୋ, ସ୍ନେହନ୍ୱୟଂ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ପହୋତି, ଏତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଆଦୀନୱଂ ସ୍ନେହଜଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଅହଂ ଅଧିଗତୋତି । ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥପାଦୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ପରଂ ସବ୍ବଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୩୭.ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତୋ ପଠମଂ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସମଣଧମ୍ମୋ ୱରୋ, ରଜ୍ଜଂ ୱର’’ନ୍ତି ୱୀମଂସିତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ହତ୍ଥେ ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଧମ୍ମେନ ସମେନ କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତାପି ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧମ୍ମେନ କରୋନ୍ତି । ତେ ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ସାମିକେ ପରାଜେନ୍ତା ଏକଦା ଅଞ୍ଞତରଂ ରାଜୱଲ୍ଲଭଂ ପରାଜେସୁଂ । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଭତ୍ତହାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଦୁତିୟଦିୱସେ ସୟଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତତୋ ମହାଜନକାୟା – ‘‘ଅମଚ୍ଚା ସାମିକେ ଅସାମିକେ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତା ମହାୟୁଦ୍ଧଂ ୱିୟ ଅକଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତୁଂ ନିସିନ୍ନୋ ତେନ ସଦ୍ଦେନ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ନ ସକ୍କୋତି ଅପ୍ପେତୁଂ । ସୋ ‘‘କିଂ ମେ ରଜ୍ଜେନ, ସମଣଧମ୍ମୋ ୱରୋ’’ତି ରଜ୍ଜସୁଖଂ ପହାୟ ପୁନ ସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ, ହାପେତି ଅତ୍ଥଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ।
ଏତଂ ଭୟଂ ସନ୍ଥୱେ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମେତ୍ତାୟନୱସେନ ମିତ୍ତା। ସୁହଦୟଭାୱେନ ସୁହଜ୍ଜା। କେଚି ହି ଏକନ୍ତହିତକାମତାୟ ମିତ୍ତାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ସୁହଜ୍ଜା । କେଚି ଗମନାଗମନଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାସମୁଲ୍ଲାପାଦୀସୁ ହଦୟସୁଖଜନନେନ ସୁହଜ୍ଜାୱ ହୋନ୍ତି, ନ ମିତ୍ତା । କେଚି ତଦୁଭୟୱସେନ ସୁହଜ୍ଜା ଚେୱ ମିତ୍ତା ଚ । ତେ ଦୁୱିଧା ହୋନ୍ତି – ଅଗାରିୟା ଅନଗାରିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିୟା ତିୱିଧା ହୋନ୍ତି – ଉପକାରୋ, ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ, ଅନୁକମ୍ପକୋତି । ଅନଗାରିୟା ୱିସେସେନ ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟିନୋ ଏୱ । ତେ ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଉପକାରୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପମତ୍ତଂ ରକ୍ଖତି, ପମତ୍ତସ୍ସ ସାପତେୟ୍ୟଂ ରକ୍ଖତି, ଭୀତସ୍ସ ସରଣଂ ହୋତି, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ତଦ୍ଦିଗୁଣଂ ଭୋଗଂ ଅନୁପ୍ପଦେତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୧) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖତି, ଗୁୟ୍ହମସ୍ସ ପରିଗୂହତି, ଆପଦାସୁ ନ ୱିଜହତି, ଜୀୱିତମ୍ପିସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ହୋତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୨) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅନୁକମ୍ପକୋ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅଭୱେନସ୍ସ ନ ନନ୍ଦତି, ଭୱେନସ୍ସ ନନ୍ଦତି, ଅୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ନିୱାରେତି, ୱଣ୍ଣଂ ଭଣମାନଂ ପସଂସତି’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୪) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ମିତ୍ତୋ ସୁହଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପାପା ନିୱାରେତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେତି, ଅସ୍ସୁତଂ ସାୱେତି, ସଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୩) ।
ତେସ୍ୱିଧ ଅଗାରିୟା ଅଧିପ୍ପେତା । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସବ୍ବେପି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ମିତ୍ତେ ସୁହଜ୍ଜେ । ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି ଅନୁଦୟମାନୋ । ତେସଂ ସୁଖଂ ଉପସଂହରିତୁକାମୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପହରିତୁକାମୋ ଚ ।
ହାପେତି ଅତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥୱସେନ ତିୱିଧଂ, ତଥା ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥୱସେନାପି ତିୱିଧଂ । ଅତ୍ଥଂ ଲଦ୍ଧୱିନାସନେନ ଅଲଦ୍ଧାନୁପ୍ପାଦନେନାତି ଦ୍ୱିଧାପି ହାପେତି ୱିନାସେତି । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱାମି, ଏସ ମେ ଗତି, ଏସ ମେ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ନୀଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ‘‘ଇମେ ମଂ ୱିନା ନ ଜୀୱନ୍ତି, ଅହଂ ତେସଂ ଗତି, ତେସଂ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋପି ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଇଧ ପନ ଏୱଂ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏତଂ ଭୟନ୍ତି ଏତଂ ଅତ୍ଥହାପନଭୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମାପତ୍ତିହାନିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ସନ୍ଥୱେତି ତିୱିଧୋ ସନ୍ଥୱୋ – ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସତପ୍ପଭେଦାପି ତଣ୍ହା ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୋ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଭେଦାପି ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିସନ୍ଥୱୋ, ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତତାୟ ମିତ୍ତାନୁକମ୍ପନା ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୋ । ସୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ତେନ ହିସ୍ସ ସମାପତ୍ତି ପରିହୀନା । ତେନାହ – ‘‘ଏତଂ ଭୟଂ ସନ୍ଥୱେ ପେକ୍ଖମାନୋ ଅହମଧିଗତୋ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୩୮.ୱଂସୋ ୱିସାଲୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ତୟୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିରାଜକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଇତରେ ପଚ୍ଚନ୍ତରାଜକୁଲେସୁ । ତେ ଉଭୋପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା, ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱସନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ମୟଂ କିଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନା କସ୍ସପବୁଦ୍ଧକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଚରିୟଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ତତୋ ‘‘ତତିୟୋ କୁହି’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଗୁଣେ ସରିତ୍ୱା ‘‘ସୋ ପକତିୟାୱ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ଅହୋସି, ଅମ୍ହାକଞ୍ଞେୱ ଓୱାଦକୋ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ ପାପଗରହୀ, ହନ୍ଦ, ନଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମୋଚେସ୍ସାମା’’ତି ଓକାସଂ ଗୱେସନ୍ତା ତଂ ଏକଦିୱସଂ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ୱେଳୁଗୁମ୍ବମୂଲେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ମହାଜନୋ ଅତିତ୍ତୋ ରାଜଦସ୍ସନେନ ରାଜାନଂ ଓଲୋକେତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କୋଚି ମମ ଦସ୍ସନେ ଅବ୍ୟାୱଟୋ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସ ତେସୁ ସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
ସୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ଓରୁୟ୍ହ ସନ୍ତେନ ଉପଚାରେନ ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଭନ୍ତେ, କିଂ ନାମା ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତେ ଆହଂସୁ ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଅସଜ୍ଜମାନା ନାମା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ‘ଅସଜ୍ଜମାନା’ତି ଏତସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ଅଲଗ୍ଗନତ୍ଥୋ, ମହାରାଜା’’ତି । ତତୋ ତଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ଆହଂସୁ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ମହାରାଜ, ଇମଂ ୱେଳୁଗୁମ୍ବଂ ସବ୍ବସୋ ମୂଲଖନ୍ଧସାଖାନୁସାଖାହି ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅସିହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ ମୂଲେ ଛେତ୍ୱା ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତୋ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ଉଦ୍ଧରିତୁଂ, ଏୱମେୱ ତ୍ୱଂ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଜଟାୟ ଜଟିତୋ ଆସତ୍ତୱିସତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ୱା ପନସ୍ସ ୱେମଜ୍ଝଗତୋପି ଅୟଂ ୱଂସକଳୀରୋ ଅସଞ୍ଜାତସାଖତ୍ତା କେନଚି ଅଲଗ୍ଗୋ ଠିତୋ, ସକ୍କା ଚ ପନ ଅଗ୍ଗେ ୱା ମୂଲେ ୱା ଛେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତୁଂ, ଏୱମେୱ ମୟଂ କତ୍ଥଚି ଅସଜ୍ଜମାନା ସବ୍ବଦିସା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ତାୱଦେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ଏୱ ରଞ୍ଞୋ ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥେୱ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ପୁରିମନୟେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ୱଂସୋ ୱିସାଲୋୱ ୟଥା ୱିସତ୍ତୋ, ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା ।
ୱଂସକ୍କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱଂସୋତି ୱେଳୁ । ୱିସାଲୋତି ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୋ । ଚକାରୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ଏୱକାରୋ ୱା ଅୟଂ, ସନ୍ଧିୱସେନେତ୍ଥ ଏକାରୋ ନଟ୍ଠୋ । ତସ୍ସ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଂ ପଚ୍ଛା ୟୋଜେସ୍ସାମ । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ୱିସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗୋ, ଜଟିତୋ ସଂସିବ୍ବିତୋ । ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚାତି ପୁତ୍ତଧୀତୁଭରିୟାସୁ । ୟା ଅପେକ୍ଖାତି ୟା ତଣ୍ହା ୟୋ ସ୍ନେହୋ । ୱଂସକ୍କଳୀରୋୱ ଅସଜ୍ଜମାନୋତି ୱଂସକଳୀରୋ ୱିୟ ଅଲଗ୍ଗମାନୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ୱଂସୋ ୱିସାଲୋ ୱିସତ୍ତୋ ଏୱ ହୋତି, ପୁତ୍ତେସୁ ଦାରେସୁ ଚ ୟା ଅପେକ୍ଖା, ସାପି ଏୱଂ ତାନି ୱତ୍ଥୂନି ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ଏୱ । ସ୍ୱାହଂ ତାୟ ଅପେକ୍ଖାୟ ଅପେକ୍ଖୱା ୱିସାଲୋ ୱଂସୋ ୱିୟ ୱିସତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅପେକ୍ଖାୟ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଅପେକ୍ଖଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅୟଂ ୱଂସକଳୀରୋୱ ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଲୋଭାଦୀସୁ ୱା କାମଭୱାଦୀସୁ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ୱା ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ୱଂସକଳୀରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୩୯.ମିଗୋଅରଞ୍ଞମ୍ହୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୟୋଗାୱଚରୋ କାଲଂ କତ୍ୱା, ବାରାଣସିୟଂ ସେଟ୍ଠିକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ ମହାଭୋଗେ, ସୋ ସୁଭଗୋ ଅହୋସି । ତତୋ ପରଦାରିକୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ କାଲକତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱିପାକାୱସେସେନ ସେଟ୍ଠିଭରିୟାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଇତ୍ଥିପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ନିରୟତୋ ଆଗତାନଂ ଗତ୍ତାନି ଉଣ୍ହାନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ସେଟ୍ଠିଭରିୟା ଡୟ୍ହମାନେନ ଉଦରେନ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ତଂ ଗବ୍ଭଂ ଧାରେତ୍ୱା କାଲେନ ଦାରିକଂ ୱିଜାୟି । ସା ଜାତଦିୱସତୋ ପଭୁତି ମାତାପିତୂନଂ ସେସବନ୍ଧୁପରିଜନାନଞ୍ଚ ଦେସ୍ସା ଅହୋସି । ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଚ ୟମ୍ହି କୁଲେ ଦିନ୍ନା, ତତ୍ଥାପି ସାମିକସସ୍ସୁସସୁରାନଂ ଦେସ୍ସାୱ ଅହୋସି ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା । ଅଥ ନକ୍ଖତ୍ତେ ଘୋସିତେ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ କୀଳିତୁଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱେସିଂ ଆନେତ୍ୱା କୀଳତି । ସା ତଂ ଦାସୀନଂ ସନ୍ତିକା ସୁତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅନୁନୟିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଇତ୍ଥୀ ନାମ ସଚେପି ଦସନ୍ନଂ ରାଜୂନଂ କନିଟ୍ଠା ହୋତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ୱା ଧୀତା, ତଥାପି ସାମିକସ୍ସ ପେସନକରା ହୋତି । ସାମିକେ ଅନାଲପନ୍ତେ ସୂଲେ ଆରୋପିତା ୱିୟ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ସଚେ ଅହଂ ଅନୁଗ୍ଗହାରହା, ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବା । ନୋ ଚେ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବା, ଅତ୍ତନୋ ଞାତିକୁଲଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ – ‘‘ହୋତୁ, ଭଦ୍ଦେ, ମା ସୋଚି, କୀଳନସଜ୍ଜା ହୋହି, ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ । ସେଟ୍ଠିଧୀତା ତାୱତକେନପି ସଲ୍ଲାପମତ୍ତେନ ଉସ୍ସାହଜାତା ‘‘ସ୍ୱେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି ବହୁଂ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜଂ ପଟିୟାଦେତି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ କୀଳନଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ । ସା ‘‘ଇଦାନି ପେସେସ୍ସତି, ଇଦାନି ପେସେସ୍ସତୀ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୀ ନିସିନ୍ନା ଉସ୍ସୂରଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ତେ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ସବ୍ବଂ ତଂ ପଟିୟାଦିତଂ ଆଦାୟ ୟାନଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧା ।
ଅଥ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅନୋତତ୍ତେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ନାଗଲତାଦନ୍ତପୋଣଂ ଖାଦିତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖଂ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମିସ୍ସା ମୟି ସକ୍କାରଂ କରିତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପବ୍ଭାରସମୀପେ ସଟ୍ଠିୟୋଜନଂ ମନୋସିଲାତଲଂ, ତତ୍ଥ ଠତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଟିପଥେ ଓରୁୟ୍ହ ବାରାଣସୀଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଦାସିୟୋ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ଆରୋଚେସୁଂ । ସା ୟାନା ଓରୁୟ୍ହ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ସବ୍ବରସସମ୍ପନ୍ନେନ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେନ ପୂରେତ୍ୱା, ପଦୁମପୁପ୍ଫେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାପି ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ କତ୍ୱା, ପୁପ୍ଫକଲାପଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ତସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ପୁପ୍ଫକଲାପହତ୍ଥା ପତ୍ଥେସି ‘‘ଭନ୍ତେ, ୟଥା ଇଦଂ ପୁପ୍ଫଂ, ଏୱାହଂ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜାମି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମହାଜନସ୍ସ ପିୟା ଭୱେୟ୍ୟଂ ମନାପା’’ତି । ଏୱଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ପତ୍ଥେସି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍ଖୋ ଗବ୍ଭୱାସୋ, ତଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ଏୱଂ ପଟିସନ୍ଧି ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ତତିୟମ୍ପି ପତ୍ଥେସି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟୋ ମାତୁଗାମୋ, ଚକ୍କୱତ୍ତିଧୀତାପି ପରୱସଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ଇତ୍ଥିଭାୱଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ପୁରିସୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ପତ୍ଥେସି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ପରିୟୋସାନେ ତୁମ୍ହେହି ପତ୍ତଂ ଅମତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଏୱଂ ଚତୁରୋ ପଣିଧୟୋ କତ୍ୱା, ତଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫକଲାପଂ ପୂଜେତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପୁପ୍ଫସଦିସୋ ଏୱ ମେ ଗନ୍ଧୋ ଚେୱ ୱଣ୍ଣୋ ଚ ହୋତୂ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ଚମଂ ପଣିଧିଂ ଅକାସି । ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫକଲାପଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା –
‘‘ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ତୁୟ୍ହଂ, ଖିପ୍ପମେୱ ସମିଜ୍ଝତୁ ।
ସବ୍ବେ ପୂରେନ୍ତୁ ସଙ୍କପ୍ପା, ଚନ୍ଦୋ ପନ୍ନରସୋ ୟଥା’’ତି ॥ –
ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ସେଟ୍ଠିଧୀତା ମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପସ୍ସତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ସେଟ୍ଠିଧୀତାୟ ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହତୀ ପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା । ଭୱନ୍ତରେ କତଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ଅନୋକାସତାୟ ପରିକ୍ଖୀଣଂ, ଚିଞ୍ଚମ୍ବିଲଧୋତତମ୍ବଭାଜନମିୱ ସୁଦ୍ଧା ଜାତା । ତାୱଦେୱ ଚସ୍ସା ପତିକୁଲେ ଞାତିକୁଲେ ଚ ସବ୍ବୋ ଜନୋ ତୁଟ୍ଠୋ ‘‘କିଂ କରୋମା’’ତି ପିୟୱଚନାନି ପଣ୍ଣାକାରାନି ଚ ପେସେସି । ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି ‘‘ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଆନେଥ ସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ, ଅହଂ ୱିସ୍ସରିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଆଗତୋ’’ତି । ତତୋ ପଭୁତି ଚ ନଂ ଉରେ ୱିଲିତ୍ତଚନ୍ଦନଂ ୱିୟ ଆମୁତ୍ତମୁତ୍ତାହାରଂ ୱିୟ ପୁପ୍ଫମାଲଂ ୱିୟ ଚ ପିୟାୟନ୍ତୋ ପରିହରି ।
ସା ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଇସ୍ସରିୟଭୋଗସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ପୁରିସଭାୱେନ ଦେୱଲୋକେ ପଦୁମପୁପ୍ଫେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ପଦୁମପୁପ୍ଫଗବ୍ଭେୟେୱ ଗଚ୍ଛତି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି, ନିସୀଦନ୍ତୋପି, ସୟନ୍ତୋପି ପଦୁମଗବ୍ଭେୟେୱ ସୟତି । ମହାପଦୁମଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଚସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଏୱଂ ସୋ ତେନ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ଛଦେୱଲୋକେ ଏୱ ସଂସରତି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ୱୀସତି ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନି ହୋନ୍ତି । ରାଜା ଏକିସ୍ସାପି କୁଚ୍ଛିୟଂ ପୁତ୍ତଂ ନ ଲଭତି । ଅମଚ୍ଚା ରାଜାନଂ ୱିଞ୍ଞାପେସୁଂ ‘‘ଦେୱ, କୁଲୱଂସାନୁପାଲକୋ ପୁତ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ, ଅତ୍ରଜେ ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଖେତ୍ରଜୋପି କୁଲୱଂସଧରୋ ହୋତୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ଠପେତ୍ୱା ମହେସିଂ ଅୱସେସା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ସତ୍ତାହଂ ଧମ୍ମନାଟକଂ କରୋଥା’’ତି ୟଥାକାମଂ ବହି ଚରାପେସି, ତଥାପି ପୁତ୍ତଂ ନାଲତ୍ଥ । ପୁନ ଅମଚ୍ଚା ଆହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ମହେସୀ ନାମ ପୁଞ୍ଞେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସବ୍ବିତ୍ଥୀନଂ ଅଗ୍ଗା, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଦେୱୋ ମହେସିୟାପି କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି । ରାଜା ମହେସିୟା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ସା ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ୟା ଇତ୍ଥୀ ସଚ୍ଚୱାଦିନୀ ସୀଲୱତୀ, ସା ପୁତ୍ତଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତାୟ କୁତୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁମଜ୍ଜତି । ସୀଲୱତିୟା ରାଜଧୀତାୟ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଅନୁମଜ୍ଜନ୍ତିୟା ପୁତ୍ତପତ୍ଥନାଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ସକ୍କସ୍ସ ଆସନଂ ସନ୍ତପ୍ପି ।
ଅଥ ସକ୍କୋ ଆସନତାପକାରଣଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ସୀଲୱତିୟା ରାଜଧୀତାୟ ପୁତ୍ତୱରଂ ଦେମୀ’’ତି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦେୱିୟା ସମ୍ମୁଖେ ଠତ୍ୱା ‘‘କିଂ ପତ୍ଥେସି ଦେୱୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପୁତ୍ତଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଦମ୍ମି ତେ, ଦେୱି, ପୁତ୍ତଂ, ମା ଚିନ୍ତୟୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏତ୍ଥ ଖୀଣାୟୁକୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ମହାପଦୁମୋ ଉପରିଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଇତୋ ଚୱତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିମାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ତାତ ମହାପଦୁମ, ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ୟାଚି । ସୋ ଆହ – ‘‘ମହାରାଜ, ମା ଏୱଂ ଭଣି, ଜେଗୁଚ୍ଛୋ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ’’ତି । ‘‘ତାତ, ତ୍ୱଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଇଧୂପପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥେୱ ଠତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତବ୍ବା, ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖୋ, ମହାରାଜ, ଗବ୍ଭୱାସୋ, ନ ସକ୍କୋମି ତତ୍ଥ ୱସିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘କିଂ ତେ, ତାତ, ଗବ୍ଭୱାସେନ, ତଥା ହି ତ୍ୱଂ କମ୍ମମକାସି, ୟଥା ପଦୁମଗବ୍ଭେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସସି, ଗଚ୍ଛ, ତାତା’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଧିୱାସେସି ।
ତତୋ ମହାପଦୁମୋ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଉୟ୍ୟାନେ ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ମହେସୀ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ସୁପିନନ୍ତେନ ୱୀସତିଇତ୍ଥିସହସ୍ସପରିୱୁତା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମସ୍ସରେ ପୁତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧା ୱିୟ ଅହୋସି । ସା ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସୀଲାନି ରକ୍ଖମାନା ତଥେୱ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ଅଦ୍ଦସ । ତଂ ନେୱ ତୀରେ ହୋତି ନ ଗମ୍ଭୀରେ । ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସା ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସା ସାମଂୟେୱ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ପୁପ୍ଫଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ପୁପ୍ଫେ ଗହିତମତ୍ତେୟେୱ ପତ୍ତାନି ୱିକସିଂସୁ । ତତ୍ଥ ତଟ୍ଟକେ ଆସିତ୍ତସୁୱଣ୍ଣପଟିମଂ ୱିୟ ଦାରକଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ମହାଜନୋ ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ମୁଞ୍ଚି, ରଞ୍ଞୋ ଚ ପେସେସି । ରାଜା ସୁତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୋକାସଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଉୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ପୋକ୍ଖରଣିୟଂ ପଦୁମଞ୍ଚ ଅମ୍ହାକଞ୍ଞେୱ ଖେତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକଂ ଖେତ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ଖେତ୍ରଜୋ ନାମାୟଂ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ୱୀସତିସହସ୍ସଇତ୍ଥିୟୋ ଧାତିକିଚ୍ଚଂ କାରାପେସି । ୟା ୟା କୁମାରସ୍ସ ରୁଚିଂ ଞତ୍ୱା ପତ୍ଥିତପତ୍ଥିତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଖାଦାପେତି, ସା ସା ସହସ୍ସଂ ଲଭତି । ସକଲବାରାଣସୀ ଚଲିତା, ସବ୍ବୋ ଜନୋ କୁମାରସ୍ସ ପଣ୍ଣାକାରସହସ୍ସାନି ପେସେସି । କୁମାରୋ ତଂ ତଂ ଅତିନେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଖାଦ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଭୋଜନେନ ଉବ୍ବାଳ୍ହୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା, ଗୋପୁରଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଲାଖାଗୁଳକେନ କୀଳତି ।
ତଦା ଅଞ୍ଞତରୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ବାରାଣସିଂ ନିସ୍ସାୟ ଇସିପତନେ ୱସତି । ସୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସେନାସନୱତ୍ତସରୀରପରିକମ୍ମମନସିକାରାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କତ୍ୱା, ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ କତ୍ଥ ଭିକ୍ଖଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କୁମାରସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏସ ପୁବ୍ବେ କିଂ କମ୍ମଂ କରୀ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ‘‘ମାଦିସସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା, ଚତସ୍ସୋ ପତ୍ଥନା ପତ୍ଥେସି ତତ୍ଥ ତିସ୍ସୋ ସିଦ୍ଧା, ଏକା ତାୱ ନ ସିଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେମୀ’’ତି ଭିକ୍ଖାଚରିୟୱସେନ କୁମାରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସମଣ, ମା ଇଧ ଆଗଚ୍ଛି, ଇମେ ହି ତମ୍ପି ‘ଇଦଂ ଖାଦ, ଇଦଂ ଭୁଞ୍ଜା’ତି ୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଏକୱଚନେନେୱ ତତୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ପାୱିସି । କୁମାରୋ ପରିଜନଂ ଆହ – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ମୟା ୱୁତ୍ତମତ୍ତୋୱ ନିୱତ୍ତୋ, କୁଦ୍ଧୋ, ନୁ, ଖୋ ମମା’’ତି । ତତୋ ତେହି ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ, ଦେୱ, ନ କୋଧପରାୟଣା ହୋନ୍ତି, ପରେନ ପସନ୍ନମନେନ ୟଂ ଦିନ୍ନଂ ହୋତି, ତେନ ୟାପେନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘କୁଦ୍ଧୋ ଏୱ ମମାୟଂ ସମଣୋ, ଖମାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ହତ୍ଥିଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା, ମହତା ରାଜାନୁଭାୱେନ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ମିଗୟୂଥଂ ଦିସ୍ୱା, ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ ନାମ ଏତେ’’ତି ? ‘‘ଏତେ, ସାମି, ମିଗା ନାମା’’ତି । ଏତେସଂ ‘‘ଇମଂ ଖାଦଥ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜଥ, ଇମଂ ସାୟଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତା ଅତ୍ଥୀତି । ନତ୍ଥି ସାମି, ୟତ୍ଥ ତିଣୋଦକଂ ସୁଲଭଂ, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀତି ।
କୁମାରୋ ‘‘ୟଥା ଇମେ ଅରକ୍ଖିୟମାନାୱ ୟତ୍ଥ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତି, କଦା ନୁ, ଖୋ, ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ୱସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତମାରମ୍ମଣଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋପି ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଞତ୍ୱା ସେନାସନମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଚଙ୍କମଞ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା, ମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା, ଏକଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚଙ୍କମିତ୍ୱା, ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଦିୱାୱିହାରୋକାସଞ୍ଚ ପଣ୍ଣସାଲଞ୍ଚ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା, ମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା, ପୱିସନପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ନିକ୍ଖମନପଦନିକ୍ଖେପଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅଗମାସି । କୁମାରୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପଦେସଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଟ୍ଠଂ କତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱସତି ମଞ୍ଞେ ଏତ୍ଥ ସୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପରିଜନେନ ଭାସିତଂ ସୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପାତୋପି ସୋ ସମଣୋ କୁଦ୍ଧୋ, ଇଦାନି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀହି ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଅକ୍କନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା, ସୁଟ୍ଠୁତରଂ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଇଧେୱ ତୁମ୍ହେ ତିଟ୍ଠଥା’’ତି ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧା ଓରୁୟ୍ହ ଏକକୋୱ ସେନାସନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱତ୍ତସୀସେନ ସୁସମ୍ମଟ୍ଠୋକାସେ ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଏତ୍ଥ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ନ ୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଚିନ୍ତେସି, ଅଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ହିତମେୱ ଚିନ୍ତେସି ମଞ୍ଞେ’’ତି ପସନ୍ନମାନସୋ ଚଙ୍କମଂ ଆରୁହିତ୍ୱା, ଦୂରୀକତପୁଥୁୱିତକ୍କୋ ଗନ୍ତ୍ୱା, ପାସାଣଫଲକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ସଞ୍ଜାତଏକଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱା, ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା, ପୁରିମନୟେନେୱ ପୁରୋହିତେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ପୁଚ୍ଛିତେ ଗଗନତଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ୟଥା ଅବଦ୍ଧୋ, ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ ।
ୱିଞ୍ଞୂ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ମିଗୋତି ଦ୍ୱେ ମିଗା ଏଣୀମିଗୋ, ପସଦମିଗୋ ଚାତି । ଅପିଚ ସବ୍ବେସଂ ଆରଞ୍ଞିକାନଂ ଚତୁପ୍ପଦାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ପସଦମିଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅରଞ୍ଞମ୍ହୀତି ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ, ଇଧଂ ପନ ଉୟ୍ୟାନମଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଉୟ୍ୟାନମ୍ହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାତି ପଟିଭାଗେ । ଅବଦ୍ଧୋତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନାଦୀହି ଅବଦ୍ଧୋ, ଏତେନ ୱିସ୍ସତ୍ଥଚରିୟଂ ଦୀପେତି । ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟତି ୟେନ ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛତି, ତେନ ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ଗୋଚରାୟ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରଞ୍ଞକୋ ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞେ ପୱନେ ଚରମାନୋ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ଗଚ୍ଛତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ତିଟ୍ଠତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ନିସୀଦତି, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଅନାପାଥଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ଧମକାସି ମାରଂ ଅପଦଂ, ୱଧିତ୍ୱା ମାରଚକ୍ଖୁଂ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋ ପାପିମତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୭; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।
ୱିଞ୍ଞୂନରୋତି ପଣ୍ଡିତପୁରିସୋ । ସେରିତନ୍ତି ସଚ୍ଛନ୍ଦୱୁତ୍ତିତଂ ଅପରାୟତ୍ତତଂ । ପେକ୍ଖମାନୋତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକୟମାନୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମସେରିତଂ ପୁଗ୍ଗଲସେରିତଞ୍ଚ । ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ହି କିଲେସୱସଂ ଅଗମନତୋ ସେରିନୋ ତେହି ସମନ୍ନାଗତା ପୁଗ୍ଗଲା ଚ, ତେସଂ ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ ସେରିତା । ତଂ ପେକ୍ଖମାନୋତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ‘‘ୟଥା ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ଅବଦ୍ଧୋ ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ, କଦା ନୁ ଖୋ ଅହମ୍ପି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇତି ମେ ତୁମ୍ହେହି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେହି ବଦ୍ଧସ୍ସ ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅଲଭନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ୟେନିଚ୍ଛକଗମନାଭାୱେନ ୟେନିଚ୍ଛକଗମନେ ଚାନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ସମଥୱିପସ୍ସନା ପାରିପୂରିଂ ଅଗମଂସୁ । ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ୱିଞ୍ଞୂ ପଣ୍ଡିତୋ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ମିଗଅରଞ୍ଞଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୦.ଆମନ୍ତନା ହୋତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅତୀତେ କିର ଏକୱଜ୍ଜିକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି ମୁଦୁକଜାତିକୋ । ୟଦା ଅମଚ୍ଚା ତେନ ସହ ୟୁତ୍ତଂ ୱା ଅୟୁତ୍ତଂ ୱା ମନ୍ତେତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ତଦା ନଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଏକମନ୍ତଂ ନେନ୍ତି । ତଂ ଏକଦିୱସଂ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ଦେୱ, ମମ ସୋତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏକମନ୍ତଂ ଗମନଂ ୟାଚି । ସୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଅଗମାସି । ପୁନ ଏକୋ ମହାଉପଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନଂ ୱରଂ ୟାଚି, ଏକୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ, ଏକୋ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟଂ, ଏକୋ ସୁୱଣ୍ଣରଥେ, ଏକୋ ସିୱିକାୟ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୟାଚି । ରାଜା ତତୋ ଓରୋହିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଗମାସି । ଅପରୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୟାଚି, ତସ୍ସାପି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ହତ୍ଥିତୋ ଓରୁୟ୍ହ ଏକମନ୍ତଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ସୋ ତେହି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜି । ଅମଚ୍ଚା ଇସ୍ସରିୟେନ ୱଡ୍ଢନ୍ତି । ତେସୁ ଏକୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆହ – ‘‘ଅମୁକଂ, ମହାରାଜ, ଜନପଦଂ ମୟ୍ହଂ ଦେହୀ’’ତି । ରାଜା ‘‘ତଂ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଭଣତି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ ତଂ ଜନପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, କଲହଂ କତ୍ୱା, ପୁନ ଉଭୋପି ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୋସଂ ଆରୋଚେନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ନ ସକ୍କା ଇମେ ତୋସେତୁ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଲୋଭେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଆମନ୍ତନା ହୋତି ସହାୟମଜ୍ଝେ, ୱାସେ ଠାନେ ଗମନେ ଚାରିକାୟ ।
ଅନଭିଜ୍ଝିତଂ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସହାୟମଜ୍ଝେ ଠିତସ୍ସ ଦିୱାସେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେ ୱାସେ ଚ, ମହାଉପଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଠାନେ ଚ, ଉୟ୍ୟାନଗମନସଙ୍ଖାତେ ଗମନେ ଚ, ଜନପଦଚାରିକସଙ୍ଖାତାୟ ଚାରିକାୟ ଚ ‘‘ଇଦଂ ମେ ସୁଣ, ଇଦଂ ମେ ଦେହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଥା ତଥା ଆମନ୍ତନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅହଂ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୟଂ ଅରିୟଜନସେୱିତା ଅନେକାନିସଂସା ଏକନ୍ତସୁଖା, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଲୋଭାଭିଭୂତେହି ସବ୍ବକାପୁରିସେହି ଅନଭିଜ୍ଝିତା ଅନଭିପତ୍ଥିତା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଂ ଅନଭିଜ୍ଝିତଂ ପରେସଂ ଅୱସୱତ୍ତନେନ ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଆମନ୍ତନାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୧.ଖିଡ୍ଡା ରତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ ଏକପୁତ୍ତକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ଚସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ପିୟୋ ଅହୋସି ମନାପୋ ପାଣସମୋ । ସୋ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ୱତ୍ତତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଗତୋ । କୁମାରୋପି ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ବ୍ୟାଧିନା ମତୋ । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ପୁତ୍ତସିନେହେନ ରଞ୍ଞୋ ହଦୟମ୍ପି ଫଲେୟ୍ୟା’’ତି ଅନାରୋଚେତ୍ୱାୱ ନଂ ଝାପେସୁଂ । ରାଜା ଉୟ୍ୟାନେ ସୁରାମଦେନ ମତ୍ତୋ ପୁତ୍ତଂ ନେୱ ସରି, ତଥା ଦୁତିୟଦିୱସେପି ନ୍ହାନଭୋଜନୱେଲାସୁ । ଅଥ ଭୁତ୍ତାୱୀ ନିସିନ୍ନୋ ସରିତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତଂ ମେ ଆନେଥା’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଅନୁରୂପେନ ୱିଧାନେନ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ସୋକାଭିଭୂତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ମନସାକାସି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସେସଂ ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ଠପେତ୍ୱା ଗାଥାୟତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନ ଖିଡ୍ଡାତି କୀଳନା । ସା ଦୁୱିଧା ହୋତି – କାୟିକା, ୱାଚସିକା ଚ । ତତ୍ଥ କାୟିକା ନାମ ହତ୍ଥୀହିପି କୀଳନ୍ତି, ଅସ୍ସେହିପି, ରଥେହିପି, ଧନୂହିପି, ଥରୂହିପୀତି ଏୱମାଦି । ୱାଚସିକା ନାମ ଗୀତଂ, ସିଲୋକଭଣନଂ, ମୁଖଭେରୀତି ଏୱମାଦି । ରତୀତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତି । ୱିପୁଲନ୍ତି ୟାୱ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ଠାନେନ ସକଲତ୍ତଭାୱବ୍ୟାପକଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନାପି ଚେତ୍ଥ ସଂସଗ୍ଗଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ତତୋ ପରଞ୍ଚ ସବ୍ବନ୍ତି ।
ଖିଡ୍ଡାରତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୨.ଚାତୁଦ୍ଦିସୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପଞ୍ଚ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିୟଂ ରାଜା ଅହୋସି, ସେସା ପାକତିକରାଜାନୋ । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଅନୁକ୍କମେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱସନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱଂସକଳୀରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଞ୍ଚ ସହାୟଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଉପାୟେନ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଓକାସଂ ଗୱେସନ୍ତି । ସୋ ଚ ରାଜା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ରତ୍ତିୟା ଉବ୍ବିଜ୍ଜତି, ଭୀତୋ ୱିସ୍ସରଂ କରୋତି, ମହାତଲେ ଧାୱତି । ପୁରୋହିତେନ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ପୁଚ୍ଛିତୋପି ‘‘କୁତୋ ମେ, ଆଚରିୟ, ସୁଖ’’ନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ପୁରୋହିତୋପି ‘‘ଅୟଂ ରୋଗୋ ନ ସକ୍କା ୟେନ କେନଚି ଉଦ୍ଧଂୱିରେଚନାଦିନା ଭେସଜ୍ଜକମ୍ମେନ ୱିନେତୁଂ, ମୟ୍ହଂ ପନ ଖାଦନୂପାୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ରଜ୍ଜହାନିଜୀୱିତନ୍ତରାୟାଦୀନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ଏତଂ ମହାରାଜା’’ତି ରାଜାନଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉବ୍ବେଜେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱୂପସମନତ୍ଥଂ ‘‘ଏତ୍ତକେ ଚ ଏତ୍ତକେ ଚ ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥାଦୟୋ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦତ୍ୱା ୟଞ୍ଞୋ ୟଜିତବ୍ବୋ’’ତି ତଂ ୟଞ୍ଞୟଜନେ ସମାଦପେସି ।
ତତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅନେକାନି ପାଣସହସ୍ସାନି ୟଞ୍ଞତ୍ଥାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡିୟମାନାନି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତସ୍ମିଂ କମ୍ମେ କତେ ଦୁବ୍ବୋଧନେୟ୍ୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ ନଂ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପେକ୍ଖାମା’’ତି ୱଂସକଳୀରଗାଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନା ରାଜଙ୍ଗଣେ ପଟିପାଟିୟା ଅଗମଂସୁ । ରାଜା ସୀହପଞ୍ଜରେ ଠିତୋ ରାଜଙ୍ଗଣଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ତେ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି, ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ଚସ୍ସ ସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଭୋଜେତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚେ ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଚାତୁଦ୍ଦିସା ନାମା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ଚାତୁଦ୍ଦିସାତି ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚି କୁତୋଚି ଭୟଂ ୱା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ୱା ଅମ୍ହାକଂ ନତ୍ଥି, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ତଂ ଭୟଂ କିଂ କାରଣା ନ ହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ମୟଞ୍ହି, ମହାରାଜ, ମେତ୍ତଂ ଭାୱେମ, କରୁଣଂ ଭାୱେମ, ମୁଦିତଂ ଭାୱେମ, ଉପେକ୍ଖଂ ଭାୱେମ, ତେନ ନୋ ତଂ ଭୟଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅତ୍ତନୋ ୱସତିଂ ଅଗମଂସୁ ।
ତତୋ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇମେ ସମଣା ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ଭୟଂ ନ ହୋତୀତି ଭଣନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନ ଅନେକସହସ୍ସପାଣୱଧଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, କେସଂ ନୁ ଖୋ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସମଣା ସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣା ପନ ଅସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ । ନ ଚ ସକ୍କା ଅସୁଦ୍ଧେନ ଅସୁଦ୍ଧଂ ଧୋୱିତୁଂ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ଏୱ ୱଚନଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ହିତଫରଣଚିତ୍ତେନ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି ‘‘ସବ୍ବେ ପାଣେ ମୁଞ୍ଚଥ, ସୀତାନି ପାନୀୟାନି ପିୱନ୍ତୁ, ହରିତାନି ତିଣାନି ଖାଦନ୍ତୁ, ସୀତୋ ଚ ନେସଂ ୱାତୋ ଉପୱାୟତୂ’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ ।
ତତୋ ରାଜା ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ୱଚନେନେୱ ପାପକମ୍ମତୋ ମୁତ୍ତୋମ୍ହୀ’’ତି ତତ୍ଥେୱ ନିସିନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଅମଚ୍ଚେହି ଚ ଭୋଜନୱେଲାୟଂ ‘‘ଭୁଞ୍ଜ, ମହାରାଜ, କାଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତି ପୁରିମନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି, ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ।
ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ୟଥାସୁଖୱିହାରୀ, ‘‘ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୫; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ୱା ନୟେନ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାଫରିତା ଚତସ୍ସୋ ଦିସା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତିପି ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ । ତାସୁ ଦିସାସୁ କତ୍ଥଚି ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ଭୟେନ ନ ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ଅପ୍ପଟିଘୋ । ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋତି ଦ୍ୱାଦସୱିଧସ୍ସ ସନ୍ତୋସସ୍ସୱସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ, ଇତରୀତରେନାତି ଉଚ୍ଚାୱଚେନ ପଚ୍ଚୟେନ । ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅଛମ୍ଭୀତି ଏତ୍ଥ ପରିସ୍ସୟନ୍ତି କାୟଚିତ୍ତାନି, ପରିହାପେନ୍ତି ୱା ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ, ତାନି ୱା ପଟିଚ୍ଚ ସୟନ୍ତୀତି ପରିସ୍ସୟା, ବାହିରାନଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରାନଞ୍ଚ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ କାୟଚିତ୍ତୁପଦ୍ଦୱାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ପରିସ୍ସୟେ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ଚ ୱୀରିୟାଦୀହି ଧମ୍ମେହି ଚ ସହତୀତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା। ଥଦ୍ଧଭାୱକରଭୟାଭାୱେନ ଅଛମ୍ଭୀ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତେ ଚତ୍ତାରୋ ସମଣା, ଏୱଂ ଇତରୀତରେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଏତ୍ଥ ପଟିପତ୍ତିପଦଟ୍ଠାନେ ସନ୍ତୋସେ ଠିତୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମେତ୍ତାଦିଭାୱନାୟ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ପଟିହନନଭୟାଭାୱେନ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି । ସୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତ୍ତା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା, ଅପ୍ପଟିଘତ୍ତା ଅଛମ୍ଭୀ ଚ ହୋତୀତି ଏୱଂ ପଟିପତ୍ତିଗୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ଅଥ ୱା ତେ ସମଣା ୱିୟ ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ହୋତୀତି ଞତ୍ୱା ଏୱଂ ଚାତୁଦ୍ଦିସଭାୱଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଧିଗତୋମ୍ହି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଈଦିସଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସତାୟ ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହିତା ଅପ୍ପଟିଘତାୟ ଚ ଅଛମ୍ଭୀ ହୁତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଚାତୁଦ୍ଦିସଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୩.ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସୀ କାଲମକାସି । ତତୋ ୱୀତିୱତ୍ତେସୁ ସୋକଦିୱସେସୁ ଏକଂ ଦିୱସଂ ଅମଚ୍ଚା ‘‘ରାଜୂନଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସାଧୁ, ଦେୱୋ, ଅଞ୍ଞଂ ଦେୱିଂ ଆନେତୂ’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ରାଜା‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ତେ ପରିୟେସନ୍ତା ସାମନ୍ତରଜ୍ଜେ ରାଜା ମତୋ । ତସ୍ସ ଦେୱୀ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସତି । ସା ଚ ଗବ୍ଭିନୀ ହୋତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଅୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଅନୁରୂପା’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ୟାଚିଂସୁ । ସା ‘‘ଗବ୍ଭିନୀ ନାମ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅମନାପା ହୋତି, ସଚେ ଆଗମେଥ, ୟାୱ ୱିଜାୟାମି, ଏୱଂ ହୋତୁ, ନୋ ଚେ, ଅଞ୍ଞଂ ପରିୟେସଥା’’ତି ଆହ । ତେ ରଞ୍ଞୋପି ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ଗବ୍ଭିନୀପି ହୋତୁ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ଆନେସୁଂ । ରାଜା ତଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ମହେସୀଭୋଗଂ ଅଦାସି । ତସ୍ସା ପରିଜନଞ୍ଚ ନାନାୱିଧେହି ପଣ୍ଣାକାରେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ସା କାଲେନ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତମ୍ପି ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଜାତପୁତ୍ତମିୱ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଅଙ୍କେ ଚ ଉରେ ଚ କତ୍ୱା ୱିହରତି । ତତୋ ଦେୱିୟା ପରିଜନୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ରାଜା ଅତିୱିୟ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି କୁମାରଂ, ଅତିୱିସ୍ସାସନିୟାନି ରାଜହଦୟାନି, ହନ୍ଦ ନଂ ପରିଭେଦେମା’’ତି ।
ତତୋ କୁମାରଂ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ, ନ ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ, ମା ଏତ୍ଥ ୱିସ୍ସାସଂ ଆପଜ୍ଜୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ କୁମାରୋ ‘‘ଏହି ପୁତ୍ତା’’ତି ରଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ରାଜାନଂ ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ରାଜା ‘‘କିଂ ଏତ’’ନ୍ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ଏତେ ମୟା ଏୱଂ ସଙ୍ଗହିତାପି ପଟିକୂଲୱୁତ୍ତିନୋ ଏୱା’’ତି ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ । ‘‘ରାଜା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଅମଚ୍ଚପରିଜନାପି ବହୂ ପବ୍ବଜିତା, ‘‘ସପରିଜନୋ ରାଜା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ମନୁସ୍ସା ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ଉପନେନ୍ତି । ରାଜା ପଣୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଦାପେତି । ତତ୍ଥ ୟେ ସୁନ୍ଦରଂ ଲଭନ୍ତି, ତେ ତୁସ୍ସନ୍ତି । ଇତରେ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ପରିୱେଣସମ୍ମଜ୍ଜନାଦୀନି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତା ଲୂଖଭତ୍ତଂ ଜିଣ୍ଣୱତ୍ଥଞ୍ଚ ଲଭାମା’’ତି । ସୋ ତମ୍ପି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଦିୟ୍ୟମାନେପି ନାମ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି, ଅହୋ, ଅୟଂ ପରିସା ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା’’ତି ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଏକୋ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତତ୍ଥ ଆଗତେହି ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପବ୍ବଜିତାପି ଏକେ, ଅଥୋ ଗହଟ୍ଠା ଘରମାୱସନ୍ତା ।
ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ପରପୁତ୍ତେସୁ ହୁତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ସା ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟା ଏୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହା ପବ୍ବଜିତାପି ଏକେ, ୟେ ଅସନ୍ତୋସାଭିଭୂତା, ତଥାୱିଧା ଏୱ ଚ ଅଥୋ ଗହଟ୍ଠା ଘରମାୱସନ୍ତା । ଏତମହଂ ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହଭାୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦୁସ୍ସଙ୍ଗହଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୪.ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଚାତୁମାସିକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଗିମ୍ହାନଂ ପଠମେ ମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ରମଣୀୟେ ଭୂମିଭାଗେ ନୀଲଘନପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନଂ କୋୱିଳାରରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋୱିଳାରମୂଲେ ମମ ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି । ପୁନ ଗିମ୍ହାନଂ ମଜ୍ଝିମେ ମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତୋ । ତଦା କୋୱିଳାରୋ ପୁପ୍ଫିତୋ ହୋତି, ତଦାପି ତଥେୱ ଅକାସି । ପୁନ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ଗତୋ । ତଦା କୋୱିଳାରୋ ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହୋତି । ତଦାପି ସୋ ଅଦିସ୍ୱାୱ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ ତତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ ଆଣାପେସି । ଅମଚ୍ଚା ଜାନନ୍ତାପି ‘‘ରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତ’’ନ୍ତି ଭୟେନ ତତ୍ଥ ସୟନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ସୋ ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ତତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତୋ ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ଅୟଂ ପୁବ୍ବେ ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ମଣିମୟୋ ୱିୟ ଅଭିରୂପଦସ୍ସନୋ ଅହୋସି । ତତୋ ମଣିୱଣ୍ଣସାଖନ୍ତରେ ଠପିତପୱାଳଙ୍କୁରସଦିସେହି ପୁପ୍ଫେହି ସସ୍ସିରିକଚାରୁଦସ୍ସନୋ ଅହୋସି । ମୁତ୍ତାଦଲସଦିସୱାଲିକାକିଣ୍ଣୋ ଚସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ଭୂମିଭାଗୋ ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତପୁପ୍ଫସଞ୍ଛନ୍ନୋ ରତ୍ତକମ୍ବଲସନ୍ଥତୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ନାମଜ୍ଜ ସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ସାଖାମତ୍ତାୱସେସୋ ଠିତୋ । ‘ଅହୋ, ଜରାୟ ଉପହତୋ କୋୱିଳାରୋ’’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅନୁପାଦିନ୍ନମ୍ପି ତାୱ ଜରା ହଞ୍ଞତି, କିମଙ୍ଗ ପନ ଉପାଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭି । ତଦନୁସାରେନେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ଚ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ କୋୱିଳାରୋ ୱିୟ ଅପେତଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥୟମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ମିଂ ସୟନତଲେ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତତୋ ଗମନକାଲେ ଅମଚ୍ଚେହି ‘‘କାଲୋ ଗନ୍ତୁଂ, ମହାରାଜା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଓରୋପୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା କୋୱିଳାରୋ ।
ଛେତ୍ୱାନ ୱୀରୋ ଗିହିବନ୍ଧନାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଓରୋପୟିତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀତି କେସମସ୍ସୁଓଦାତୱତ୍ଥାଲଙ୍କାରମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନଇତ୍ଥିପୁତ୍ତଦାସିଦାସାଦୀନି । ଏତାନି ହି ଗିହିଭାୱଂ ବ୍ୟଞ୍ଜୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋତି ପତିତପତ୍ତୋ । ଛେତ୍ୱାନାତି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୱୀରୋତି ମଗ୍ଗୱୀରିୟସମନ୍ନାଗତୋ । ଗିହିବନ୍ଧନାନୀତି କାମବନ୍ଧନାନି । କାମା ହି ଗିହୀନଂ ବନ୍ଧନାନି । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ‘‘ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଓରୋପୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ସଞ୍ଛିନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା କୋୱିଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଞ୍ହି ଚିନ୍ତୟମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
କୋୱିଳାରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା । ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୪୫-୪୬.ସଚେଲଭେଥାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତେସଂ ଜେଟ୍ଠକୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, କନିଟ୍ଠୋ ପୁରୋହିତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି । ତେ ଏକଦିୱସଂୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଦିୱସମେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସହପଂସୁକୀଳିତସହାୟକା ଅହେସୁଂ । ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ପଞ୍ଞୱା ଅହୋସି । ସୋ ରାଜପୁତ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ସମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ପିତୁନୋ ଅଚ୍ଚୟେନ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିସ୍ସସି, ଅହଂ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନଂ, ସୁସିକ୍ଖିତେନ ଚ ସୁଖଂ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସିତୁଂ ସକ୍କା, ଏହି ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ଉଭୋପି ପୁବ୍ବୋପଚିତକମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖଂ ଚରମାନା ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦଗାମଂ ଗତା । ତଞ୍ଚ ଗାମଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ପୱିସନ୍ତି । ଅଥ ମନୁସ୍ସା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ୱା ଉସ୍ସାହଜାତା ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ପଣୀତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଉପନାମେନ୍ତି, ମାନେନ୍ତି, ପୂଜେନ୍ତି । ତେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅମ୍ହେହି ସଦିସା ଉଚ୍ଚାକୁଲିକା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଥ ଚ ପନିମେ ମନୁସ୍ସା ୟଦି ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖଂ ଦେନ୍ତି, ୟଦି ଚ ନିଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଦେନ୍ତି, ଇମେସଂ ପନ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଏୱରୂପଂ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ଏତେ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନନ୍ତି, ହନ୍ଦ ନେସଂ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାମା’’ତି ।
ତେ ମନୁସ୍ସେସୁ ପଟିକ୍କନ୍ତେସୁ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ୟଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ସିପ୍ପଂ ଜାନାଥ, ତଂ ଅମ୍ହେପି ସିକ୍ଖାପେଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ‘‘ନ ସକ୍କା ଅପବ୍ବଜିତେନ ସିକ୍ଖିତୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତତୋ ନେସଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ‘‘ଏୱଂ ୱୋ ନିୱାସେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ଏକୀଭାୱାଭିରତି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ତସ୍ମା ଏକେନେୱ ନିସୀଦିତବ୍ବଂ, ଏକେନ ଚଙ୍କମିତବ୍ବଂ, ଠାତବ୍ବଂ, ସୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପାଟିୟେକ୍କଂ ପଣ୍ଣସାଲମଦଂସୁ । ତତୋ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଭୁତି ଚିତ୍ତସମାଧାନଂ ଲଦ୍ଧା ଝାନଂ ଲଭି । ରାଜପୁତ୍ତୋ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ସମ୍ମା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋମ୍ହୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ତେନ ହି ଇଧ ନିସୀଦା’’ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ମୁହୁତ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇମସ୍ସ କିର, ସମ୍ମ, ସିପ୍ପସ୍ସ ଏକୀଭାୱାଭିରତି ନିପ୍ଫତ୍ତୀ’’ତି ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ, ସମ୍ମ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନୋକାସଂ ଏୱ ଗଚ୍ଛ, ଉଗ୍ଗହେସ୍ସାମି ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆଗତୋ ।
ତତୋ ନଂ ପୁରୋହିତପୁତ୍ତୋ ତଥେୱ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଗତେ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ କମ୍ମଂ ହାପେତି, ମମ ଚ ଇଧାଭିକ୍ଖଣଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ’’ତି । ସୋ ପଣ୍ଣସାଲତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଇତରୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲାୟେୱ ନିସିନ୍ନୋ ପୁନପି ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ମଗ୍ଗନ୍ତୋପି ତଂ ଅଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ପଣ୍ଣାକାରମ୍ପି ଆଦାୟ ଆଗତୋ ମଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭତି, ସୋ ନାମ ମୟି ଆଗତେ ଦସ୍ସନମ୍ପି ଅଦାତୁକାମୋ ପକ୍କାମି, ଅହୋ, ରେ ଚିତ୍ତ, ନ ଲଜ୍ଜସି, ୟଂ ମଂ ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଇଧାନେସି, ସୋଦାନି ତେ ୱସେ ନ ୱତ୍ତିସ୍ସାମି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତଂୟେୱ ମମ ୱସେ ୱତ୍ତାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଆକାସେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ଇତରୋପି ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଗମାସି । ତେ ଉଭୋପି ମନୋସିଲାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ଇମା ଉଦାନଗାଥାୟୋ ଅଭାସିଂସୁ –
‘‘ସଚେ ଲଭେଥ ନିପକଂ ସହାୟଂ, ସଦ୍ଧିଂ ଚରଂ ସାଧୁୱିହାରି ଧୀରଂ ।
ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ସବ୍ବାନି ପରିସ୍ସୟାନି, ଚରେୟ୍ୟ ତେନତ୍ତମନୋ ସତୀମା ॥
‘‘ନୋ ଚେ ଲଭେଥ ନିପକଂ ସହାୟଂ, ସଦ୍ଧିଂ ଚରଂ ସାଧୁୱିହାରି ଧୀରଂ ।
ରାଜାୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟ, ଏକୋ ଚରେ ମାତଙ୍ଗରଞ୍ଞେୱ ନାଗୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିପକନ୍ତି ପକତିନିପୁଣଂ ପଣ୍ଡିତଂ କସିଣପରିକମ୍ମାଦୀସୁ କୁସଲଂ । ସାଧୁୱିହାରିନ୍ତି ଅପ୍ପନାୱିହାରେନ ୱା ଉପଚାରେନ ୱା ସମନ୍ନାଗତଂ । ଧୀରନ୍ତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ତତ୍ଥ ନିପକତ୍ତେନ ଧିତିସମ୍ପଦା ୱୁତ୍ତା । ଇଧ ପନ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧିତି ନାମ ଅସିଥିଲପରକ୍କମତା, ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅପିଚ ଧିକତପାପୋତିପି ଧୀରୋ । ରାଜାୱ ରଟ୍ଠଂ ୱିଜିତଂ ପହାୟାତି ୟଥା ପଟିରାଜା ‘‘ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଅନତ୍ଥାୱହ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରତି, ଏୱଂ ବାଲସହାୟଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ । ଅଥ ୱା ରାଜାୱ ରଟ୍ଠନ୍ତି ୟଥା ସୁତସୋମୋ ରାଜା ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରି, ୟଥା ଚ ମହାଜନକୋ, ଏୱଂ ଏକୋ ଚରେତି ଅୟମ୍ପି ତସ୍ସତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ସହାୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୭.ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୟାୱ ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ନିସଜ୍ଜା, ତାୱ ଚାତୁଦ୍ଦିସଗାଥାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିସଦିସା ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ୟଥା ସୋ ରାଜା ରତ୍ତିୟା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉବ୍ବିଜ୍ଜି, ନ ତଥା ଅୟଂ, ନେୱସ୍ସ ୟଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ଅହୋସି । ସୋ ଆକାସତଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ଆସନେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋ ନାମା’’ତି । ‘‘ଭନ୍ତେ, ‘ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋ’ତି ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ? ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ନିବ୍ବିକାରା ଭୁଞ୍ଜାମ, ମହାରାଜା’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଏତଦହୋସି ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମେ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ଏଦିସା ୱା ନୋ ୱା’’ତି । ତଂ ଦିୱସଂ କଣାଜକେନ ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟେନ ପରିୱିସି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅମତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ୱିୟ ନିବ୍ବିକାରା ଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ହୋନ୍ତି ନାମ ଏକଦିୱସଂ ପଟିଞ୍ଞାତତ୍ତା ନିବ୍ବିକାରା, ସ୍ୱେ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ସ୍ୱାତନାୟପି ନିମନ୍ତେସି । ତତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ତଥେୱାକାସି । ତେପି ତଥେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିଂସୁ । ଅଥ ରାଜା ‘‘ଇଦାନି ସୁନ୍ଦରଂ ଦତ୍ୱା ୱୀମଂସିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁନପି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା, ଦ୍ୱେ ଦିୱସେ ମହାସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା, ପଣୀତେନ ଅତିୱିଚିତ୍ରେନ ଖାଦନୀୟେନ ଭୋଜନୀୟେନ ପରିୱିସି । ତେପି ତଥେୱ ନିବ୍ବିକାରା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ରାଜା ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେସୁ ତେସୁ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିନୋୱ ଏତେ ସମଣା, ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମହାରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଅତ୍ତନୋ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମ ସହାୟସମ୍ପଦଂ, ସେଟ୍ଠା ସମା ସେୱିତବ୍ବା ସହାୟା ।
ଏତେ ଅଲଦ୍ଧା ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ସା ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନା ଏୱ । କେୱଲଂ ପନ ସହାୟସମ୍ପଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅସେଖେହି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧେହି ସମ୍ପନ୍ନା ସହାୟା ଏୱ ସହାୟସମ୍ପଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୟୋଜନା – ୟାୟଂ ୱୁତ୍ତା ସହାୟସମ୍ପଦା, ତଂ ସହାୟସମ୍ପଦଂ ଅଦ୍ଧା ପସଂସାମ, ଏକଂସେନେୱ ଥୋମେମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଥଂ ? ସେଟ୍ଠା ସମା ସେୱିତବ୍ବା ସହାୟାତି । କସ୍ମା ? ଅତ୍ତନୋ ହି ସୀଲାଦୀହି ସେଟ୍ଠେ ସେୱମାନସ୍ସ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ସମେ ସେୱମାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଧାରଣେନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ୱିନୋଦନେନ ଚ ଲଦ୍ଧା ନ ପରିହାୟନ୍ତି । ଏତେ ପନ ସହାୟକେ ସେଟ୍ଠେ ଚ ସମେ ଚ ଅଲଦ୍ଧା କୁହନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ପଟିଘାନୁନୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ । ଅହମ୍ପି ହି ଏୱଂ ଚରନ୍ତୋ ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।
ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୮.ଦିସ୍ୱାସୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ ବାରାଣସିରାଜା ଗିମ୍ହସମୟେ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତୋ । ସନ୍ତିକେ ଚସ୍ସ ୱଣ୍ଣଦାସୀ ଗୋସୀତଚନ୍ଦନଂ ପିସତି । ତସ୍ସା ଏକବାହାୟଂ ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟଂ, ଏକବାହାୟଂ ଦ୍ୱେ, ତାନି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନ୍ତି ଇତରଂ ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱମେୱ ଗଣୱାସେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା, ଏକୱାସେ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟନା’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ଦାସିଂ ଓଲୋକୟମାନୋ ଚିନ୍ତେସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରଭୂସିତା ଦେୱୀ ତଂ ବୀଜୟନ୍ତୀ ଠିତା ହୋତି । ସା ‘‘ୱଣ୍ଣଦାସିୟା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ମଞ୍ଞେ ରାଜା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଦାସିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ପିସିତୁମାରଦ୍ଧା। ତସ୍ସା ଉଭୋସୁ ବାହାସୁ ଅନେକେ ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟା, ତେ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନ୍ତା ମହାସଦ୍ଦଂ ଜନୟିଂସୁ । ରାଜା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋୟେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଂ ଅନୁତ୍ତରେନ ସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ନିପନ୍ନଂ ଚନ୍ଦନହତ୍ଥା ଦେୱୀ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଆଲିମ୍ପାମି, ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ରାଜା – ‘‘ଅପେହି, ମା ଆଲିମ୍ପାହୀ’’ତି ଆହ । ସା ‘‘କିସ୍ସ, ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତି । ଏୱମେତେସଂ ତଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତେହିପି ମହାରାଜୱାଦେନ ଆଲପିତୋ ‘‘ନାହଂ, ଭଣେ, ରାଜା’’ତି ଆହ । ସେସଂ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ ।
ଅୟଂ ପନ ଗାଥାୱଣ୍ଣନା – ଦିସ୍ୱାତି ଓଲୋକେତ୍ୱା । ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସାତି କଞ୍ଚନସ୍ସ ‘‘ୱଲୟାନୀ’’ତି ପାଠସେସୋ । ସାୱସେସପାଠୋ ହି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ । ପଭସ୍ସରାନୀତି ପଭାସନସୀଲାନି, ଜୁତିମନ୍ତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଦିସ୍ୱା ଭୁଜସ୍ମିଂ ସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ୱଲୟାନି ‘‘ଗଣୱାସେ ସତି ସଙ୍ଘଟ୍ଟନା, ଏକୱାସେ ଅସଙ୍ଘଟ୍ଟନା’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସୁୱଣ୍ଣୱଲୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୪୯.ଏୱଂ ଦୁତିୟେନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ ବାରାଣସିରାଜା ଦହରୋୱ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି ‘‘ଦେୱିଂ ଗହେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପରିହରଥ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ଅରାଜକଂ ରଜ୍ଜଂ ଅମ୍ହେହି ସକ୍କା ରକ୍ଖିତୁଂ, ସାମନ୍ତରାଜାନୋ ଆଗମ୍ମ ୱିଲୁମ୍ପିସ୍ସନ୍ତି, ୟାୱ ଏକପୁତ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ଆଗମେହୀ’’ତି ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ରାଜା ଅଧିୱାସେସି । ଅଥ ଦେୱୀ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି । ରାଜା ପୁନପି ତେ ଆଣାପେସି – ‘‘ଦେୱୀ ଗବ୍ଭିନୀ, ପୁତ୍ତଂ ଜାତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପରିହରଥ, ଅହଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ମହାରାଜ, ଏତଂ ଦେୱୀ ପୁତ୍ତଂ ୱା ୱିଜାୟିସ୍ସତି ଧୀତରଂ ୱା, ୱିଜାୟନକାଲଂ ତାୱ ଆଗମେହୀ’’ତି ପୁନପି ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଅଥ ସା ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତଦାପି ରାଜା ତଥେୱ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି । ଅମଚ୍ଚା ପୁନପି ରାଜାନଂ ‘‘ଆଗମେହି, ମହାରାଜ, ୟାୱ, ପଟିବଲୋ ହୋତୀ’’ତି ବହୂହି କାରଣେହି ସଞ୍ଞାପେସୁଂ । ତତୋ କୁମାରେ ପଟିବଲେ ଜାତେ ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ‘‘ପଟିବଲୋ ଅୟଂ, ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚାନଂ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣା କାସାୟୱତ୍ଥାଦୟୋ ସବ୍ବପରିକ୍ଖାରେ ଆହରାପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରେ ଏୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମହାଜନକୋ ୱିୟ ନିକ୍ଖମି । ସବ୍ବପରିଜନୋ ନାନପ୍ପକାରକଂ ପରିଦେୱମାନୋ ରାଜାନଂ ଅନୁବନ୍ଧି ।
ରାଜା ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜସୀମା, ତାୱ ଗନ୍ତ୍ୱା କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ଲେଖଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଲେଖା ନାତିକ୍କମିତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ମହାଜନୋ ଲେଖାୟ ସୀସଂ କତ୍ୱା, ଭୂମିୟଂ ନିପନ୍ନୋ ପରିଦେୱମାନୋ ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ଦାନି, ତାତ, ରଞ୍ଞୋ ଆଣା, କିଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି କୁମାରଂ ଲେଖଂ ଅତିକ୍କମାପେସି । କୁମାରୋ ‘‘ତାତ, ତାତା’’ତି ଧାୱିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ସମ୍ପାପୁଣି । ରାଜା କୁମାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମହାଜନଂ ପରିହରନ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସିଂ, କିଂ ଦାନି ଏକଂ ଦାରକଂ ପରିହରିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତି କୁମାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ୱସିତପଣ୍ଣସାଲଂ ଦିସ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତେନ । ତତୋ କୁମାରୋ ୱରସୟନାଦୀସୁ କତପରିଚୟୋ ତିଣସନ୍ଥାରକେ ୱା ରଜ୍ଜୁମଞ୍ଚକେ ୱା ସୟମାନୋ ରୋଦତି । ସୀତୱାତାଦୀହି ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ‘‘ସୀତଂ, ତାତ, ଉଣ୍ହଂ, ତାତ, ମକ୍ଖିକା, ତାତ, ଖାଦନ୍ତି, ଛାତୋମ୍ହି, ତାତ, ପିପାସିତୋମ୍ହି, ତାତା’’ତି ୱଦତି । ରାଜା ତଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋୟେୱ ରତ୍ତିଂ ୱୀତିନାମେତି । ଦିୱାପିସ୍ସ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ଉପନାମେତି, ତଂ ହୋତି ମିସ୍ସକଭତ୍ତଂ କଙ୍ଗୁୱରକମୁଗ୍ଗାଦିବହୁଲଂ । କୁମାରୋ ଅଚ୍ଛାଦେନ୍ତମ୍ପି ତଂ ଜିଘଚ୍ଛାୱସେନ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ କତିପାହେନେୱ ଉଣ୍ହେ ଠପିତପଦୁମଂ ୱିୟ ମିଲାୟି । ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ପନ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲେନ ନିବ୍ବିକାରୋୟେୱ ଭୁଞ୍ଜତି ।
ତତୋ ସୋ କୁମାରଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ନଗରସ୍ମିଂ, ତାତ, ପଣୀତାହାରୋ ଲବ୍ଭତି, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । କୁମାରୋ ‘‘ଆମ, ତାତା’’ତି ଆହ । ତତୋ ନଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଆଗତମଗ୍ଗେନେୱ ନିୱତ୍ତି । କୁମାରମାତାପି ଦେୱୀ ‘‘ନ ଦାନି ରାଜା କୁମାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଚିରଂ ୱସିସ୍ସତି, କତିପାହେନେୱ ନିୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଞ୍ଞା କତ୍ତରଦଣ୍ଡେନ ଲିଖିତଟ୍ଠାନେୟେୱ ୱତିଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ତତୋ ରାଜା ତସ୍ସା ୱତିୟା ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ତେ, ତାତ, ମାତା ନିସିନ୍ନା, ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ପେସେସି । ୟାୱ ଚ ସୋ ତଂ ଠାନଂ ପାପୁଣାତି, ତାୱ ଉଦିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି ‘‘ମା ହେୱ ନଂ କୋଚି ୱିହେଠେୟ୍ୟା’’ତି । କୁମାରୋ ମାତୁ ସନ୍ତିକଂ ଧାୱନ୍ତୋ ଅଗମାସି । ଆରକ୍ଖକପୁରିସା ଚ ନଂ ଦିସ୍ୱା ଦେୱିୟା ଆରୋଚେସୁଂ । ଦେୱୀ ୱୀସତିନାଟକିତ୍ଥିସହସ୍ସପରିୱୁତା ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେସି, ରଞ୍ଞୋ ଚ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ‘‘ପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ପେସେସି । ରାଜାପି ତାୱଦେୱ ସକୱସତିଂ ଅଗମାସି । ମନୁସ୍ସା ରାଜାନଂ ଅଦିସ୍ୱା ନିୱତ୍ତିଂସୁ । ତତୋ ଦେୱୀ ନିରାସାୱ ହୁତ୍ୱା, ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ତଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚି । ରାଜାପି ଅତ୍ତନୋ ୱସତିଂ ପତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ମଞ୍ଜୂସକରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଏୱଂ ଦୁତିୟେନ ସହ ମମସ୍ସ, ୱାଚାଭିଲାପୋ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା ।
ଏତଂ ଭୟଂ ଆୟତିଂ ପେକ୍ଖମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ସା ପଦତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନା ଏୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଏତେନ ଦୁତିୟେନ କୁମାରେନ ସୀତୁଣ୍ହାଦୀନି ନିୱେଦେନ୍ତେନ ସହୱାସେନ ତଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତସ୍ସ ମମ ୱାଚାଭିଲାପୋ, ତସ୍ମିଂ ସିନେହୱସେନ ଅଭିସଜ୍ଜନା ଚ ଜାତା, ସଚେ ଅହଂ ଇମଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ତତୋ ଆୟତିମ୍ପି ହେସ୍ସତି ୟଥେୱ ଇଦାନି; ଏୱଂ ଦୁତିୟେନ ସହ ମମସ୍ସ ୱାଚାଭିଲାପୋ ଅଭିସଜ୍ଜନା ୱା । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସାତି ଏତଂ ଭୟଂ ଆୟତିଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଆୟତିଭୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୦.କାମା ହି ଚିତ୍ରାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଦହରୋୱ ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ଲଭି । ତସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଉତୂନଂ ତୟୋ ପାସାଦା ହୋନ୍ତି। ସୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ଦେୱକୁମାରୋ ୱିୟ ପରିଚାରେତି । ସୋ ଦହରୋୱ ସମାନୋ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ମାତାପିତରୋ ୟାଚି । ତେ ନଂ ୱାରେନ୍ତି । ସୋ ତଥେୱ ନିବନ୍ଧତି । ପୁନପି ନଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ତ୍ୱଂ, ତାତ, ସୁଖୁମାଲୋ, ଦୁକ୍କରା ପବ୍ବଜ୍ଜା, ଖୁରଧାରାୟ ଉପରି ଚଙ୍କମନସଦିସା’’ତି ନାନପ୍ପକାରେହି ୱାରେନ୍ତି । ସୋ ତଥେୱ ନିବନ୍ଧତି । ତେ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ସଚାୟଂ ପବ୍ବଜତି, ଅମ୍ହାକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତି । ସଚେ ନଂ ନିୱାରେମ, ଏତସ୍ସ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତି । ଅପିଚ ଅମ୍ହାକଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ହୋତୁ, ମା ଚ ଏତସ୍ସା’’ତି ଅନୁଜାନିଂସୁ । ତତୋ ସୋ ସବ୍ବପରିଜନଂ ପରିଦେୱମାନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜି । ତସ୍ସ ଉଳାରସେନାସନଂ ନ ପାପୁଣାତି, ମଞ୍ଚକେ ତଟ୍ଟିକଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୟି । ସୋ ୱରସୟନେ କତପରିଚୟୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅତିଦୁକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି । ପଭାତେପି ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢା ଅଗ୍ଗାସନଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡଞ୍ଚ ଲଭନ୍ତି, ନୱକା ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ଆସନଂ ଲୂଖଭୋଜନଞ୍ଚ । ସୋ ତେନ ଲୂଖଭୋଜନେନାପି ଅତିଦୁକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି । ସୋ କତିପାହଂୟେୱ କିସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବିଜ୍ଜି ୟଥା ତଂ ଅପରିପାକଗତେ ସମଣଧମ୍ମେ । ତତୋ ମାତାପିତୂନଂ ଦୂତଂ ପେସେତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବଜି । ସୋ କତିପାହଂୟେୱ ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନପି ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ଅହୋସି । ତତୋ ତେନେୱ କମେନ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୁନପି ଉପ୍ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ମଜ୍ଝେ ଇମମେୱ ବ୍ୟାକରଣଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ।
ଆଦୀନୱଂ କାମଗୁଣେସୁ ଦିସ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କାମାତି ଦ୍ୱେ କାମା ୱତ୍ଥୁକାମା ଚ କିଲେସକାମା ଚ । ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁକାମା ମନାପିୟରୂପାଦୟୋ ଧମ୍ମା, କିଲେସକାମା ଛନ୍ଦାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ରାଗପ୍ପଭେଦା । ଇଧ ପନ ୱତ୍ଥୁକାମା ଅଧିପ୍ପେତା । ରୂପାଦିଅନେକପ୍ପକାରୱସେନ ଚିତ୍ରା। ଲୋକସ୍ସାଦୱସେନ ମଧୁରା। ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ମନଂ ରମେନ୍ତୀତି ମନୋରମା । ୱିରୂପରୂପେନାତି ୱିରୂପେନ ରୂପେନ, ଅନେକୱିଧେନ ସଭାୱେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ହି ରୂପାଦିୱସେନ ଚିତ୍ରା, ରୂପାଦୀସୁପି ନୀଲାଦିୱସେନ ୱିୱିଧରୂପା । ଏୱଂ ତେନ ୱିରୂପରୂପେନ ତଥା ତଥା ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅଭିରମିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ଦ୍ୱୀହି ତୀହି ୱା ପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁରିମଗାଥାସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
କାମଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୧.ଈତୀଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ରଞ୍ଞୋ ଗଣ୍ଡୋ ଉଦପାଦି । ବାଳ୍ହା ୱେଦନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ୱେଜ୍ଜା ‘‘ସତ୍ଥକମ୍ମେନ ୱିନା ଫାସୁ ନ ହୋତୀ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ରାଜା ତେସଂ ଅଭୟଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥକମ୍ମଂ କାରାପେସି । ତେ ଫାଲେତ୍ୱା, ପୁବ୍ବଲୋହିତଂ ନୀହରିତ୍ୱା, ନିବ୍ବେଦନଂ କତ୍ୱା, ୱଣଂ ପଟ୍ଟେନ ବନ୍ଧିଂସୁ, ଆହାରାଚାରେସୁ ଚ ନଂ ସମ୍ମା ଓୱଦିଂସୁ । ରାଜା ଲୂଖଭୋଜନେନ କିସସରୀରୋ ଅହୋସି, ଗଣ୍ଡୋ ଚସ୍ସ ମିଲାୟି । ସୋ ଫାସୁକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ସିନିଦ୍ଧାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜି । ତେନ ଚ ସଞ୍ଜାତବଲୋ ୱିସୟେ ପଟିସେୱି । ତସ୍ସ ଗଣ୍ଡୋ ପୁନ ପୁରିମସଭାୱମେୱ ସମ୍ପାପୁଣି । ଏୱଂ ୟାୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସତ୍ଥକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା, ୱେଜ୍ଜେହି ପରିୱଜ୍ଜିତୋ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା, ସତ୍ତହି ୱସ୍ସେହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଭାସିତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି ।
‘‘ଈତୀ ଚ ଗଣ୍ଡୋ ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ ଚ, ରୋଗୋ ଚ ସଲ୍ଲଞ୍ଚ ଭୟଞ୍ଚ ମେତଂ ।
ଏତଂ ଭୟଂ କାମଗୁଣେସୁ ଦିସ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଏତୀତି ଈତି, ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅକୁସଲଭାଗିୟାନଂ ବ୍ୟସନହେତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପି ଏତେ ଅନେକବ୍ୟସନାୱହଟ୍ଠେନ ଦଳ୍ହସନ୍ନିପାତଟ୍ଠେନ ଚ ଈତି । ଗଣ୍ଡୋପି ଅସୁଚିଂ ପଗ୍ଘରତି, ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏତେ କିଲେସାସୁଚିପଗ୍ଘରଣତୋ ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗେହି ଉଦ୍ଧୁମାତପରିପକ୍କପରିଭିନ୍ନଭାୱତୋ ଚ ଗଣ୍ଡୋ। ଉପଦ୍ଦୱତୀତି ଉପଦ୍ଦୱୋ; ଅନତ୍ଥଂ ଜନେନ୍ତୋ ଅଭିଭୱତି; ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରାଜଦଣ୍ଡାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ମା କାମଗୁଣାପେତେ ଅୱିଦିତନିବ୍ବାନତ୍ଥାୱହହେତୁତାୟ ସବ୍ବୁପଦ୍ଦୱୱତ୍ଥୁତାୟ ଚ ଉପଦ୍ଦୱୋ । ୟସ୍ମା ପନେତେ କିଲେସାତୁରଭାୱଂ ଜନେନ୍ତା ସୀଲସଙ୍ଖାତମାରୋଗ୍ୟଂ, ଲୋଲୁପ୍ପଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ପାକତିକମେୱ ଆରୋଗ୍ୟଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇମିନା ଆରୋଗ୍ୟୱିଲୁମ୍ପନଟ୍ଠେନେୱ ରୋଗୋ। ଅବ୍ଭନ୍ତରମନୁପ୍ପୱିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ପନ ଅନ୍ତୋତୁଦକଟ୍ଠେନ ଦୁନ୍ନିହରଣୀୟଟ୍ଠେନ ଚ ସଲ୍ଲଂ। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟାୱହନତୋ ଭୟଂ। ମେ ଏତନ୍ତି ମେତଂ। ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଈତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୨.ସୀତଞ୍ଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ସୀତାଲୁକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞକୁଟିକାୟ ୱିହରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପଦେସେ ସୀତେ ସୀତଂ, ଉଣ୍ହେ ଉଣ୍ହମେୱ ଚ ହୋତି ଅବ୍ଭୋକାସତ୍ତା ପଦେସସ୍ସ । ଗୋଚରଗାମେ ଭିକ୍ଖା ୟାୱଦତ୍ଥାୟ ନ ଲବ୍ଭତି । ପିୱନକପାନୀୟମ୍ପି ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ୱାତାତପଡଂସସରୀସପାପି ବାଧେନ୍ତି । ତସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇତୋ ଅଡ୍ଢୟୋଜନମତ୍ତେ ସମ୍ପନ୍ନୋ ପଦେସୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ଏତେ ପରିସ୍ସୟା ନତ୍ଥି । ୟଂନୂନାହଂ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ; ଫାସୁକଂ ୱିହରନ୍ତେନ ସକ୍କା ୱିସେସଂ ଅଧିଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ପୁନ ଅହୋସି – ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ପଚ୍ଚୟୱସିକା ହୋନ୍ତି, ଏୱରୂପଞ୍ଚ ଚିତ୍ତଂ ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି, ନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି, ନାହଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତେସି । ତତୋ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା, ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଭାସିତ୍ୱା ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି ।
‘‘ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ ଖୁଦଂ ପିପାସଂ, ୱାତାତପେ ଡଂସସରୀସପେ ଚ ।
ସବ୍ବାନିପେତାନି ଅଭିସମ୍ଭୱିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୀତଞ୍ଚାତି ସୀତଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ, ବାହିରଧାତୁକ୍ଖୋଭପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ; ତଥା ଉଣ୍ହଂ । ଡଂସାତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକା । ସରୀସପାତି ୟେ କେଚି ଦୀଘଜାତିକା ସରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ନିଗମନମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ସୀତାଲୁକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୩.ନାଗୋୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା କାଲକତୋ ନିରୟେ ୱୀସତି ଏୱ ୱସ୍ସାନି ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତପ୍ପଦେସେ ହତ୍ଥିୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ପଦୁମୱଣ୍ଣସକଲସରୀରୋ ଉଳାରୋ ୟୂଥପତି ମହାନାଗୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଓଭଗ୍ଗୋଭଗ୍ଗଂ ସାଖାଭଙ୍ଗଂ ହତ୍ଥିଛାପାୱ ଖାଦନ୍ତି । ଓଗାହେପି ନଂ ହତ୍ଥିନିୟୋ କଦ୍ଦମେନ ଲିମ୍ପନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ପାଲିଲେୟ୍ୟକନାଗସ୍ସେୱ ଅହୋସି । ସୋ ୟୂଥା ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପକ୍କମି । ତତୋ ନଂ ପଦାନୁସାରେନ ୟୂଥଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ଏୱଂ ୟାୱତତିୟଂ ପକ୍କନ୍ତୋ ଅନୁବଦ୍ଧୋୱ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ନତ୍ତକୋ ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତି, ୟଂନୂନାହଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମଜାତିୟା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ତତ୍ର ମଂ ସୋ ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ରତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦାୱସଂ ଗତେ ୟୂଥେ ୟୂଥଂ ପହାୟ ତମେୱ ଉୟ୍ୟାନଂ ପାୱିସି । ଉୟ୍ୟାନପାଲୋ ଦିସ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ହତ୍ଥିଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ସେନାୟ ପରିୱାରେସି । ହତ୍ଥୀ ରାଜାନଂ ଏୱ ଅଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛତି । ରାଜା ‘‘ମଂ ଅଭିମୁଖୋ ଏତୀ’’ତି ଖୁରପ୍ପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ହତ୍ଥୀ ‘‘ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟାପି ମଂ ଏସୋ’’ତି ମାନୁସିକାୟ ୱାଚାୟ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ମା ମଂ ୱିଜ୍ଝ, ଅହଂ ତେ ଅୟ୍ୟକୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘କିଂ ଭଣସୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛି । ହତ୍ଥୀପି ରଜ୍ଜେ ଚ ନରକେ ଚ ହତ୍ଥିୟୋନିୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିଂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ, ମା ଭାୟି, ମା ଚ କଞ୍ଚି ଭିଂସାପେହୀ’’ତି ହତ୍ଥିନୋ ୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଆରକ୍ଖକେ ଚ ହତ୍ଥିଭଣ୍ଡେ ଚ ଉପଟ୍ଠାପେସି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଗତୋ ‘‘ଅୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ରଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ପକ୍କୋ, ୱିପାକାୱସେସେନ ଚ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥପି ଗଣୱାସସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ ଅସହନ୍ତୋ ଇଧାଗତୋ । ଅହୋ ଦୁକ୍ଖୋ ଗଣୱାସୋ, ଏକୀଭାୱୋ ଏୱ ଚ ପନ ସୁଖୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେନ ସୁଖିତଂ ଅମଚ୍ଚା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ପଣିପାତଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟାନକାଲୋ ମହାରାଜା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ‘‘ନାହଂ ରାଜା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ନାଗୋୱ ୟୂଥାନି ୱିୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱା, ସଞ୍ଜାତଖନ୍ଧୋ ପଦୁମୀ ଉଳାରୋ ।
ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ସା ପଦତ୍ଥତୋ ପାକଟା ଏୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା । ସା ଚ ଖୋ ୟୁତ୍ତିୱସେନେୱ, ନ ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ । ୟଥା ଅୟଂ ହତ୍ଥୀ ମନୁସ୍ସକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗଚ୍ଛତୀତି ୱା, ସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ, ଏୱଂ କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରିୟକନ୍ତେସୁ ସୀଲେସୁ ଦନ୍ତତ୍ତା ଅଦନ୍ତଭୂମିଂ ନାଗମନେନ ଆଗୁଂ ଅକରଣେନ ପୁନ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗମନେନ ଚ ଗୁଣସରୀରମହନ୍ତତାୟ ୱା ନାଗୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ୟୂଥାନି ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକଚରିୟସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଗଣଂ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକୱିହାରସୁଖେନ ଝାନସୁଖେନ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରଂ ଅରଞ୍ଞେ ଅତ୍ତନୋ ୟଥା ୟଥା ସୁଖଂ, ତଥା ତଥା ୟତ୍ତକଂ ୱା ଇଚ୍ଛାମି, ତତ୍ତକଂ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସଂ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ ଚରେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚେସ ସୁସଣ୍ଠିତକ୍ଖନ୍ଧତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ଅସେଖସୀଲକ୍ଖନ୍ଧମହନ୍ତତାୟ ସଞ୍ଜାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ପଦୁମସଦିସଗତ୍ତତାୟ ୱା ପଦୁମକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପଦୁମସଦିସଉଜୁଗତ୍ତତାୟ ୱା ଅରିୟଜାତିପଦୁମେ ଉପ୍ପନ୍ନତାୟ ୱା ପଦୁମୀ ଭୱେୟ୍ୟଂ । ୟଥା ଚେସ ଥାମବଲଜୱାଦୀହି ଉଳାରୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରତାଦୀହି ସୀଲସମାଧିନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାଦୀହି ୱା ଉଳାରୋ ଭୱେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ।
ନାଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୪.ଅଟ୍ଠାନ ତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ପୁତ୍ତୋ ଦହରୋ ଏୱ ସମାନୋ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ମାତାପିତରୋ ୟାଚି । ମାତାପିତରୋ ନଂ ୱାରେନ୍ତି । ସୋ ୱାରିୟମାନୋପି ନିବନ୍ଧତିୟେୱ ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ୱା ଅନୁଜାନିଂସୁ । ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚ ଉୟ୍ୟାନେୟେୱ ୱସିତବ୍ବନ୍ତି ପଟିଜାନାପେସୁଂ, ସୋ ତଥା ଅକାସି । ତସ୍ସ ମାତା ପାତୋୱ ୱୀସତିସହସ୍ସନାଟକିତ୍ଥିପରିୱୁତା ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ପୁତ୍ତଂ ୟାଗୁଂ ପାୟେତ୍ୱା, ଅନ୍ତରା ଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଚ ଖାଦାପେତ୍ୱା, ୟାୱ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଲ୍ଲପିତ୍ୱା, ନଗରଂ ପୱିସତି । ପିତା ଚ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ତଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଦିୱସଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମୁଲ୍ଲପିତ୍ୱା, ସାୟନ୍ହସମୟେ ଜଗ୍ଗନପୁରିସେ ଠପେତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସତି । ସୋ ଏୱଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଅୱିୱିତ୍ତୋ ୱିହରତି । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରେ ୱିହରତି । ସୋ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଅସକ୍ଖି, ଜଟଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ତତୋ ପରଂ ଆୱଜ୍ଜି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିସ୍ସତି, ନୋ’’ତି । ଅଥ ‘‘ଧମ୍ମତାୟ ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତୋ ଅତିଚିରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ମନୋସିଲାତଲତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜପୁରିସୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋ, ମହାରାଜା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ଇଦାନି ମେ ପୁତ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତୋ ୱସିସ୍ସତୀ’’ତି ପମୁଦିତମନୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ୱାସଂ ୟାଚିତ୍ୱା ପଣ୍ଣସାଲାଦିୱାୱିହାରଟ୍ଠାନଚଙ୍କମାଦିସବ୍ବଂ କାରେତ୍ୱା ୱାସେସି ।
ସୋ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା କୁମାରଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ? ସୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ନ ଏଦିସା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ଅଥ ଭନ୍ତେ, କୀଦିସା ହୋନ୍ତି, କିଂ ମୟ୍ହଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ନ ପେକ୍ଖସି, ନନୁ ତେ ମାତା ୱୀସତିସହସ୍ସଇତ୍ଥୀହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅୱିୱିତ୍ତଂ କରୋତି, ପିତା ମହତା ବଲକାୟେନ ସାୟନ୍ହସମୟେ, ଜଗ୍ଗନପୁରିସା ସକଲରତ୍ତିଂ; ପବ୍ବଜିତା ନାମ ତୱ ସଦିସା ନ ହୋନ୍ତି, ‘ଏଦିସା ପନ ହୋନ୍ତୀ’’’ତି ତତ୍ର ଠିତସ୍ସେୱ ଇଦ୍ଧିୟା ହିମୱନ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିହାରଂ ଦସ୍ସେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଆଲମ୍ବନବାହଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତେ ଚ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ଚ ରଜନକମ୍ମସୂଚିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତେ ଚ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇଧ, ନାଗଚ୍ଛଥ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ତୁମ୍ହେହି ଅନୁଞ୍ଞାତା’’ତି । ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁଞ୍ଞାତା, ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମଣା ନାମ ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସରଣଂ କାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତପତ୍ଥିତଞ୍ଚ ପଦେସଂ ଗନ୍ତୁଂ ଲଭନ୍ତି, ଏତ୍ତକଂୱ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆକାସେ ଠତ୍ୱା –
‘‘ଅଟ୍ଠାନ ତଂ ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟଂ ଫସ୍ସୟେ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତି ॥ –
ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥଂ ୱତ୍ୱା, ଦିସ୍ସମାନେନେୱ କାୟେନ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ଗତେ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜି । ଆରକ୍ଖକପୁରିସୋପି ‘‘ସୟିତୋ କୁମାରୋ, ଇଦାନି କୁହିଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପମତ୍ତୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମି । ସୋ ତସ୍ସ ପମତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପାୱିସି । ତତ୍ର ଚ ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ । ତତ୍ର ଚ ‘‘କଥମଧିଗତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନା ୱୁତ୍ତଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଅଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଟ୍ଠାନ ତନ୍ତି । ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ଅକାରଣଂ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଅନୁନାସିକଲୋପୋ କତୋ ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୧୧; ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୦) ୱିୟ । ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସାତି ଗଣାଭିରତସ୍ସ । ୟନ୍ତି କରଣୱଚନମେତଂ ‘‘ୟଂ ହିରୀୟତି ହିରୀୟିତବ୍ବେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୩୦) ୱିୟ । ଫସ୍ସୟେତି ଅଧିଗଚ୍ଛେ । ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଲୋକିୟସମାପତ୍ତିଂ । ସା ହି ଅପ୍ପିତପ୍ପିତସମୟେ ଏୱ ପଚ୍ଚନୀକେହି ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ‘‘ସାମୟିକା ୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ସାମୟିକଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ । ଅଟ୍ଠାନଂ ତଂ, ନ ତଂ କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ସଙ୍ଗଣିକାରତସ୍ସ, ୟେନ କାରଣେନ ଫସ୍ସୟେତି ଏତଂ ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଚୋ ନିସମ୍ମ ସଙ୍ଗଣିକାରତିଂ ପହାୟ ୟୋନିସୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଧିଗତୋମ୍ହୀତି ଆହ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଅଟ୍ଠାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୫୫.ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ରହୋଗତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଥା ସୀତାଦୀନଂ ପଟିଘାତକାନି ଉଣ୍ହାଦୀନି ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଏୱଂ ୱଟ୍ଟପଟିଘାତକଂ ୱିନଟ୍ଟଂ, ନୋ’’ତି । ସୋ ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ତେ ‘‘ଜାନାମ, ମହାରାଜା’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା – ‘‘କିଂ ତ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ‘‘ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଂ କଥେସୁଂ । ଅଥ ରାଜା ‘‘ଇମେ ନ ଜାନନ୍ତି, ସବ୍ବେପିମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା’’ତି ସୟମେୱ ତେସଂ ୱିଲୋମତଞ୍ଚ ଅୟୁତ୍ତତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱଟ୍ଟପଟିଘାତକଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗୱେସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଇମଞ୍ଚ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧମଜ୍ଝେ ବ୍ୟାକରଣଗାଥଞ୍ଚ –
‘‘ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ, ପତ୍ତୋ ନିୟାମଂ ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ ।
ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋମ୍ହି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦିଟ୍ଠୀୱିସୂକାନୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନି । ତାନି ହି ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଲୋମଟ୍ଠେନ ଚ ୱିସୂକାନି । ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱିସୂକାନି, ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ୱା ୱିସୂକାନି ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି । ଉପାତିୱତ୍ତୋତି ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ପତ୍ତୋ ନିୟାମନ୍ତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମତାୟ ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣତାୟ ଚ ନିୟତଭାୱଂ ଅଧିଗତୋ, ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ୱା ପଠମମଗ୍ଗନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଠମମଗ୍ଗକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତି ଚ ତସ୍ସ ପଟିଲାଭୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଦାନି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋତି ଇମିନା ସେସମଗ୍ଗପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋମ୍ହୀତି ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣୋ ଅମ୍ହି । ଏତେନ ଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋତି ଅଞ୍ଞେହି ‘‘ଇଦଂ ସଚ୍ଚଂ, ଇଦଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ନ ନେତବ୍ବୋ । ଏତେନ ସୟମ୍ଭୁତଂ ଦୀପେତି, ପତ୍ତେ ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣେ ଅନେୟ୍ୟତାୟ ଅଭାୱା ସୟଂୱସିତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାନି ଉପାତିୱତ୍ତୋ, ଆଦିମଗ୍ଗେନ ପତ୍ତୋ ନିୟାମଂ, ସେସେହି ପଟିଲଦ୍ଧମଗ୍ଗୋ, ଫଲଞାଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଞାଣୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅଧିଗତୋତି ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୬.ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ସୂଦୋ ଅନ୍ତରଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଉପନାମେସି ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନଂ ସାଦୁରସଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ମେ ରାଜା ଧନମନୁପ୍ପଦେୟ୍ୟା’’ତି । ତଂ ରଞ୍ଞୋ ଗନ୍ଧେନେୱ ଭୋତ୍ତୁକାମତଂ ଜନେସି ମୁଖେ ଖେଳଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତଂ । ପଠମକବଳେ ପନ ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ସତ୍ତରସହରଣିସହସ୍ସାନି ଅମତେନେୱ ଫୁଟ୍ଠାନି ଅହେସୁଂ । ସୂଦୋ ‘‘ଇଦାନି ମେ ଦସ୍ସତି, ଇଦାନି ମେ ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ରାଜାପି ‘‘ସକ୍କାରାରହୋ ସୂଦୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ରସଂ ସାୟିତ୍ୱା ପନ ସକ୍କରୋନ୍ତଂ ମଂ ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ – ‘ଲୋଲୋ ଅୟଂ ରାଜା ରସଗରୁକୋ’’’ତି ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ଏୱଂ ୟାୱ ଭୋଜନପରିୟୋସାନଂ, ତାୱ ସୂଦୋପି ‘‘ଇଦାନି ଦସ୍ସତି, ଇଦାନି ଦସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ରାଜାପି ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ତତୋ ସୂଦୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅରସଭତ୍ତଂ ଉପନାମେସି । ରାଜା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ନିଗ୍ଗହାରହୋ ଅଜ୍ଜ ସୂଦୋ’’ତି ଜାନନ୍ତୋପି ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ନ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି । ତତୋ ସୂଦୋ ‘‘ରାଜା ନେୱ ସୁନ୍ଦରଂ ନାସୁନ୍ଦରଂ ଜାନାତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପରିବ୍ବୟଂ ଅତ୍ତନା ଗହେତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ପଚିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦେତି । ରାଜା ‘‘ଅହୋ ୱତ ଲୋଭୋ, ଅହଂ ନାମ ୱୀସତି ନଗରସହସ୍ସାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଇମସ୍ସ ଲୋଭେନ ଭତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭାମୀ’’ତି ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ପୁରିମନୟେନେୱ ଚ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋ ନିକ୍କୁହୋ ନିପ୍ପିପାସୋ, ନିମ୍ମକ୍ଖୋ ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ ।
ନିରାସୟୋ ସବ୍ବଲୋକେ ଭୱିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋତି ଅଲୋଲୁପୋ । ୟୋ ହି ରସତଣ୍ହାଭିଭୂତୋ ହୋତି, ସୋ ଭୁସଂ ଲୁପ୍ପତି ପୁନପ୍ପୁନଞ୍ଚ ଲୁପ୍ପତି, ତେନ ଲୋଲୁପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଏସ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନିଲ୍ଲୋଲୁପୋ’’ତି । ନିକ୍କୁହୋତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟସ୍ସ ତିୱିଧଂ କୁହନୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥି, ସୋ ନିକ୍କୁହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମିସ୍ସା ପନ ଗାଥାୟ ମନୁଞ୍ଞଭୋଜନାଦୀସୁ ୱିମ୍ହୟମନାପଜ୍ଜନତୋ ନିକ୍କୁହୋତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ। ନିପ୍ପିପାସୋତି ଏତ୍ଥ ପାତୁମିଚ୍ଛା ପିପାସା, ତସ୍ସା ଅଭାୱେନ ନିପ୍ପିପାସୋ, ସାଦୁରସଲୋଭେନ ଭୋତ୍ତୁକମ୍ୟତାୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିମ୍ମକ୍ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପରଗୁଣୱିନାସନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନିମ୍ମକ୍ଖୋ । ଅତ୍ତନୋ ଗହଟ୍ଠକାଲେ ସୂଦସ୍ସ ଗୁଣମକ୍ଖନାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋତି ଏତ୍ଥ ରାଗାଦୟୋ ତୟୋ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ଚ ତୀଣୀତି ଛ ଧମ୍ମା ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅପ୍ପସନ୍ନଟ୍ଠେନ ସକଭାୱଂ ୱିଜହାପେତ୍ୱା ପରଭାୱଂ ଗଣ୍ହାପନଟ୍ଠେନ କସଟଟ୍ଠେନ ଚ କସାୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାହ –
‘‘ତତ୍ଥ, କତମେ ତୟୋ କସାୱା ? ରାଗକସାୱୋ, ଦୋସକସାୱୋ, ମୋହକସାୱୋ, ଇମେ ତୟୋ କସାୱା । ତତ୍ଥ, କତମେ ଅପରେପି ତୟୋ କସାୱା ? କାୟକସାୱୋ, ୱଚୀକସାୱୋ, ମନୋକସାୱୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୪) ।
ତେସୁ ମୋହଂ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କସାୱାନଂ ତେସଞ୍ଚ ସବ୍ବେସଂ ମୂଲଭୂତସ୍ସ ମୋହସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ, ତିଣ୍ଣଂ ଏୱ ୱା କାୟୱଚୀମନୋକସାୱାନଂ ମୋହସ୍ସ ଚ ନିଦ୍ଧନ୍ତତ୍ତା ନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱମୋହୋ । ଇତରେସୁ ନିଲ୍ଲୋଲୁପତାଦୀହି ରାଗକସାୱସ୍ସ, ନିମ୍ମକ୍ଖତାୟ ଦୋସକସାୱସ୍ସ ନିଦ୍ଧନ୍ତଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ଏୱ । ନିରାସୟୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ସବ୍ବଲୋକେତି ସକଲଲୋକେ, ତୀସୁ ଭୱେସୁ ଦ୍ୱାଦସସୁ ୱା ଆୟତନେସୁ ଭୱୱିଭୱତଣ୍ହାୱିରହିତୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ତୟୋପି ପାଦେ ୱତ୍ୱା ଏକୋ ଚରେତି ଏକୋ ଚରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟାତି ଏୱମ୍ପି ଏତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ କାତବ୍ବୋତି ।
ନିଲ୍ଲୋଲୁପଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୭.ପାପଂ ସହାୟନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ମହଚ୍ଚରାଜାନୁଭାୱେନ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସେ କୋଟ୍ଠାଗାରତୋ ପୁରାଣଧଞ୍ଞାନି ବହିଦ୍ଧା ନୀହରନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ଇଦ’’ନ୍ତି ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଇଦାନି, ମହାରାଜ, ନୱଧଞ୍ଞାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତି, ତେସଂ ଓକାସଂ କାତୁଂ ଇମେ ମନୁସ୍ସା ପୁରାଣଧଞ୍ଞାଦୀନି ଛଡ୍ଡେନ୍ତୀ’’ତି । ରାଜା – ‘‘କିଂ, ଭଣେ, ଇତ୍ଥାଗାରବଲକାୟାଦୀନଂ ୱଟ୍ଟଂ ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜ, ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି’’ । ‘‘ତେନ ହି, ଭଣେ, ଦାନସାଲଂ କାରାପେଥ, ଦାନଂ ଦସ୍ସାମି, ମା ଇମାନି ଧଞ୍ଞାନି ଅନୁପକାରାନି ୱିନସ୍ସିଂସୂ’’ତି । ତତୋ ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଅମଚ୍ଚୋ ‘‘ମହାରାଜ, ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଆରବ୍ଭ ୟାୱ ‘‘ବାଲା ଚ ପଣ୍ଡିତା ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିୱାରେସି । ସୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି କୋଟ୍ଠାଗାରେ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତଥେୱ ଆଣାପେସି । ତତିୟମ୍ପି ନଂ ‘‘ମହାରାଜ, ଦତ୍ତୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଦାନ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ନିୱାରେସି । ସୋ ‘‘ଅରେ, ଅହଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକମ୍ପି ନ ଲଭାମି ଦାତୁଂ, କିଂ ମେ ଇମେହି ପାପସହାୟେହୀ’’ତି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତଞ୍ଚ ପାପଂ ସହାୟଂ ଗରହନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ପାପଂ ସହାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେଥ, ଅନତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠଂ ।
ସୟଂ ନ ସେୱେ ପସୁତଂ ପମତ୍ତଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ପାପଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପୋ, ପରେସମ୍ପି ଅନତ୍ଥଂ ପସ୍ସତୀତି ଅନତ୍ଥଦସ୍ସୀ, କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିମ୍ହି ଚ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠୋ, ତଂ ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ପାପଂ ସହାୟଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେଥ ଅନତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠଂ । ସୟଂ ନ ସେୱେତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେନ ନ ସେୱେ । ୟଦି ପନ ପରୱସୋ ହୋତି, କିଂ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପସୁତନ୍ତି ପସଟଂ, ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପମତ୍ତନ୍ତି କାମଗୁଣେସୁ ୱୋସ୍ସଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ, କୁସଲଭାୱନାରହିତଂ ୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ନ ସେୱେ, ନ ଭଜେ, ନ ପୟିରୁପାସେ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।
ପାପସହାୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୮.ବହୁସ୍ସୁତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ସବ୍ବଂ ଅନୱଜ୍ଜଭୋଜୀଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ରାଜା ଆହ ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ବହୁସ୍ସୁତା ନାମା’’ତି । ରାଜା – ‘‘ଅହଂ ସୁତବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ, ସୁତେନ ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛାମି, ହନ୍ଦ, ନେସଂ ସନ୍ତିକେ ୱିଚିତ୍ରନୟଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା, ପରିୱିସିତ୍ୱା, ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ପୁରତୋ ନିସୀଦି ‘‘ଧମ୍ମକଥଂ, ଭନ୍ତେ, କରୋଥା’’ତି । ସୋ ‘‘ସୁଖିତୋ ହୋତୁ, ମହାରାଜ, ରାଗକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ । ରାଜା ‘‘ଅୟଂ ନ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ଦୁତିୟୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସ୍ୱେ ଦାନି ୱିଚିତ୍ରଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ସ୍ୱାତନାୟ ନିମନ୍ତେସି । ଏୱଂ ୟାୱ ସବ୍ବେସଂ ପଟିପାଟି ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ନିମନ୍ତେସି । ତେ ସବ୍ବେପି ‘‘ଦୋସକ୍ଖୟୋ ହୋତୁ, ମୋହକ୍ଖୟୋ, ଗତିକ୍ଖୟୋ, ୱଟ୍ଟକ୍ଖୟୋ, ଉପଧିକ୍ଖୟୋ, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ଏକେକଂ ପଦଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ସେସଂ ପଠମସଦିସମେୱ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ ।
ତତୋ ରାଜା ‘‘ଇମେ ‘ବହୁସ୍ସୁତା ମୟ’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତି, ନ ଚ ତେସଂ ୱିଚିତ୍ରକଥା, କିମେତେହି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତେସଂ ୱଚନତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ଅଥ ‘‘ରାଗକ୍ଖୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ରାଗେ ଖୀଣେ ଦୋସୋପି ମୋହୋପି ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେପି କିଲେସା ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି – ‘‘ନିପ୍ପରିୟାୟବହୁସ୍ସୁତା ଇମେ ସମଣା । ୟଥା ହି ପୁରିସେନ ମହାପଥୱିଂ ୱା ଆକାସଂ ୱା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ନ ଅଙ୍ଗୁଲିମତ୍ତୋୱ ପଦେସୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଅପିଚ, ଖୋ, ପନ ପଥୱୀଆକାସା ଏୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଇମେହି ଏକମେକଂ ଅତ୍ଥଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେହି ଅପରିମାଣା ଅତ୍ଥା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ସୋ ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଏୱଂ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥାରୂପଂ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ ଭଜେଥ, ମିତ୍ତଂ ଉଳାରଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତଂ ।
ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥାନି ୱିନେୟ୍ୟ କଙ୍ଖଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ବହୁସ୍ସୁତନ୍ତି ଦୁୱିଧୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ଅତ୍ଥତୋ ନିଖିଲୋ ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ, ମଗ୍ଗଫଲୱିଜ୍ଜାଭିଞ୍ଞାନଂ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତୋ ଚ । ଆଗତାଗମୋ ଧମ୍ମଧରୋ। ଉଳାରେହି ପନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉଳାରୋ। ୟୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତପଟିଭାନୋ ଚ ପଟିଭାନୱା। ପରିୟତ୍ତିପରିପୁଚ୍ଛାଧିଗମୱସେନ ୱା ତିଧା ପଟିଭାନୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ହି ପରିୟତ୍ତି ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିଭାନୱା । ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଞାଣଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଠାନାଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପରିପୁଚ୍ଛା ପଟିଭାତି, ସୋ ପରିପୁଚ୍ଛାପଟିଭାନୱା । ୟେନ ମଗ୍ଗାଦୟୋ ପଟିୱିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଅଧିଗମପଟିଭାନୱା । ତଂ ଏୱରୂପଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ଧମ୍ମଧରଂ ଭଜେଥ ମିତ୍ତଂ ଉଳାରଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତଂ। ତତୋ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥଭେଦତୋ ୱା ଅନେକପ୍ପକାରାନି ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥାନି। ତତୋ – ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) କଙ୍ଖଟ୍ଠାନେସୁ ୱିନେୟ୍ୟ କଙ୍ଖଂ, ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ୱିନେତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା ଏୱଂ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚୋ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।
ବହୁସ୍ସୁତଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୫୯.ଖିଡ୍ଡଂରତିନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ ୱିଭୂସକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପାତୋୱ ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନାନାୱିଧୱିଭୂସନେହି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଭୂସାପେତ୍ୱା ମହାଆଦାସେ ସକଲସରୀରଂ ଦିସ୍ୱା ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛତି ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱିଭୂସନେନ ୱିଭୂସାପେତି । ତସ୍ସ ଏକଦିୱସଂ ଏୱଂ କରୋତୋ ଭତ୍ତୱେଲା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟୋ ପତ୍ତୋ । ଅଥ ଅୱିଭୂସିତୋୱ ଦୁସ୍ସପଟ୍ଟେନ ସୀସଂ ୱେଠେତ୍ୱା, ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗଚ୍ଛି । ପୁନପି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଥେୱ କରୋତୋ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ । ଏୱଂ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ତତିୟଦିୱସେପି । ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ମଣ୍ଡନପ୍ପସୁତସ୍ସ ପିଟ୍ଠିରୋଗୋ ଉଦପାଦି । ତସ୍ସେତଦହୋସି – ‘‘ଅହୋ ରେ, ଅହଂ ସବ୍ବଥାମେନ ୱିଭୂସନ୍ତୋପି ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପକେ ୱିଭୂସନେ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଲୋଭଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ । ଲୋଭୋ ଚ ନାମେସ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଧମ୍ମୋ, ହନ୍ଦାହଂ, ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଖିଡ୍ଡଂ ରତିଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଲୋକେ, ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅନପେକ୍ଖମାନୋ ।
ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନା ୱିରତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଖିଡ୍ଡା ଚ ରତି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାୱ । କାମସୁଖନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମସୁଖଂ । ୱତ୍ଥୁକାମାପି ହି ସୁଖସ୍ସ ୱିସୟାଦିଭାୱେନ ସୁଖନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଅତ୍ଥି ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) । ଏୱମେତଂ ଖିଡ୍ଡଂ ରତିଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସଲୋକେ ଅନଲଙ୍କରିତ୍ୱା ଅଲନ୍ତି ଅକତ୍ୱା, ଏତଂ ତପ୍ପକନ୍ତି ୱା ସାରଭୂତନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅନପେକ୍ଖମାନୋତି ତେନ ଅଲଙ୍କରଣେନ ଅନପେକ୍ଖଣସୀଲୋ, ଅପିହାଲୁକୋ, ନିତ୍ତଣ୍ହୋ, ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନା ୱିରତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀ ଏକୋ ଚରେତି । ତତ୍ଥ ୱିଭୂସା ଦୁୱିଧା – ଅଗାରିକୱିଭୂସା, ଅନଗାରିକୱିଭୂସା ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକୱିଭୂସା ସାଟକୱେଠନମାଲାଗନ୍ଧାଦି, ଅନଗାରିକୱିଭୂସା ପତ୍ତମଣ୍ଡନାଦି । ୱିଭୂସା ଏୱ ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନଂ। ତସ୍ମା ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନା ତିୱିଧାୟ ୱିରତିୟା ୱିରତୋ। ଅୱିତଥୱଚନତୋ ସଚ୍ଚୱାଦୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ୱିଭୂସନଟ୍ଠାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୦.ପୁତ୍ତଞ୍ଚଦାରନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ପୁତ୍ତୋ ଦହରକାଲେ ଏୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ ରଜ୍ଜଂ କାରେସି । ସୋ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଚ୍ଚେକବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିୟ ରଜ୍ଜସିରିମନୁଭୱନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତୋ ବହୂନଂ ଦୁକ୍ଖଂ କରୋମି । କିଂ ମେ ଏକଭତ୍ତତ୍ଥାୟ ଇମିନା ପାପେନ, ହନ୍ଦ ସୁଖମୁପ୍ପାଦେମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ଦାରଂ ପିତରଞ୍ଚ ମାତରଂ, ଧନାନି ଧଞ୍ଞାନି ଚ ବନ୍ଧୱାନି ।
ହିତ୍ୱାନ କାମାନି ୟଥୋଧିକାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଧନାନୀତି ମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟସଙ୍ଖସିଲାପୱାଳରଜତଜାତରୂପାଦୀନି ରତନାନି । ଧଞ୍ଞାନୀତି ସାଲିୱୀହିୟୱଗୋଧୁମକଙ୍କୁୱରକକୁଦ୍ରୂସକପଭେଦାନି ସତ୍ତ ସେସାପରଣ୍ଣାନି ଚ । ବନ୍ଧୱାନୀତି ଞାତିବନ୍ଧୁଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁମିତ୍ତବନ୍ଧୁସିପ୍ପବନ୍ଧୁୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧେ ବନ୍ଧୱେ । ୟଥୋଧିକାନୀତି ସକସକଓଧିୱସେନ ଠିତାନେୱ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ପୁତ୍ତଦାରଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୧.ସଙ୍ଗୋ ଏସୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ପାଦଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ପାତୋୱ ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ତିୱିଧନାଟକାନି ପସ୍ସତି । ତିୱିଧନାଟକାନୀତି କିର ପୁବ୍ବରାଜତୋ ଆଗତଂ, ଅନନ୍ତରରାଜତୋ ଆଗତଂ, ଅତ୍ତନୋ କାଲେ ଉଟ୍ଠିତନ୍ତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ଦହରନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ । ତା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ‘‘ରାଜାନଂ ରମାପେସ୍ସାମା’’ତି ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ଅତିମନୋହରଂ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତଂ ପୟୋଜେସୁଂ । ରାଜା – ‘‘ଅନଚ୍ଛରିୟମେତଂ ଦହରାନ’’ନ୍ତି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ । ତାପି ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ତଥେୱ ଅକଂସୁ । ସୋ ତତ୍ଥାପି ତଥେୱ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ମହାନାଟକପାସାଦଂ ଗତୋ । ତାପି ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ତଥେୱ ଅକଂସୁ । ରାଜା ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ ଅତୀତାନଂ ତାସଂ ମହଲ୍ଲକଭାୱେନ ଅଟ୍ଠିକୀଳନସଦିସଂ ନଚ୍ଚଂ ଦିସ୍ୱା ଗୀତଞ୍ଚ ଅମଧୁରଂ ସୁତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ଦହରନାଟକପାସାଦଂ, ପୁନ ମଜ୍ଝିମନାଟକପାସାଦନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଚରିତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମା ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ମଂ ରମାପେତୁକାମା ସବ୍ବଥାମେନ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତଂ ପୟୋଜେସୁଂ, ସ୍ୱାହଂ କତ୍ଥଚି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଲୋଭମେୱ ୱଡ୍ଢେମି, ଲୋଭୋ ଚ ନାମେସ ଅପାୟଗମନୀୟୋ ଧମ୍ମୋ, ହନ୍ଦାହଂ ଲୋଭଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସଙ୍ଗୋ ଏସୋ ପରିତ୍ତମେତ୍ଥ ସୋଖ୍ୟଂ, ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ।
ଗଳୋ ଏସୋ ଇତି ଞତ୍ୱା ମତିମା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଙ୍ଗୋ ଏସୋତି ଅତ୍ତନୋ ଉପଭୋଗଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ସୋ ହି ସଜ୍ଜନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାଣିନୋ କଦ୍ଦମେ ପୱିଟ୍ଠୋ ହତ୍ଥୀ ୱିୟାତି ସଙ୍ଗୋ । ପରିତ୍ତମେତ୍ଥ ସୋଖ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଭୋଗକାଲେ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବତୋ କାମାୱଚରଧମ୍ମପରିୟାପନ୍ନତୋ ୱା ଲାମକଟ୍ଠେନ ସୋଖ୍ୟଂ ପରିତ୍ତଂ, ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପଭାୟ ଓଭାସିତନଚ୍ଚଦସ୍ସନସୁଖଂ ୱିୟ ଇତ୍ତରଂ, ତାୱକାଲିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ୟଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ସୁଖଂ ସୋମନସ୍ସଂ, ଅୟଂ କାମାନଂ ଅସ୍ସାଦୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ୟଦିଦଂ ‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମାନଂ ଆଦୀନୱୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁଲପୁତ୍ତୋ ୟେନ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି, ୟଦି ମୁଦ୍ଦାୟ, ୟଦି ଗଣନାୟା’’ତି ଏୱମାଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୭) ନୟେନେତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଉପନିଧାୟ ଅପ୍ପୋ ଉଦକବିନ୍ଦୁମତ୍ତୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଭିୟ୍ୟୋ ବହୁ, ଚତୂସୁ ସମୁଦ୍ଦେସୁ ଉଦକସଦିସଂ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦୋ ଦୁକ୍ଖମେତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି । ଗଳୋ ଏସୋତି ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢନୱସେନ ବଳିସୋ ୱିୟ ଏସୋ ୟଦିଦଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା । ଇତି ଞତ୍ୱା ମତିମାତି ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିମା ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପହାୟ ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋତି ।
ସଙ୍ଗଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୨.ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅନିୱତ୍ତବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଅହୋସି। ସୋ ସଙ୍ଗାମଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଅଜିନିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଚ୍ଚଂ ଆରଦ୍ଧୋ ଅନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନ ନିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନଂ ଏୱଂ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ୱନଦାହୋ ଉଟ୍ଠାସି । ସୋ ଅଗ୍ଗି ସୁକ୍ଖାନି ଚ ହରିତାନି ଚ ତିଣାଦୀନି ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ଏୱ ଗଚ୍ଛତି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ତପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ‘‘ୟଥାୟଂ ୱନଦାହୋ, ଏୱମେୱ ଏକାଦସୱିଧୋ ଅଗ୍ଗି ସବ୍ବସତ୍ତେ ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋୱ ଗଚ୍ଛତି ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଇମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା କିଲେସେ ଦହନ୍ତୋ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କେୱଟ୍ଟେ ଅଦ୍ଦସ ନଦିୟଂ ମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତେ। ତେସଂ ଜାଲନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ଏକୋ ମହାମଚ୍ଛୋ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ପଲାୟି । ତେ ‘‘ମଚ୍ଛୋ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଗତୋ’’ତି ସଦ୍ଦମକଂସୁ । ରାଜା ତମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି, ଇମଞ୍ଚ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନ ସଂୟୋଜନାନି, ଜାଲଂୱ ଭେତ୍ୱା ସଲିଲମ୍ବୁଚାରୀ ।
ଅଗ୍ଗୀୱ ଦଡ୍ଢଂ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତସ୍ସା ଦୁତିୟପାଦେ ଜାଲନ୍ତି ସୁତ୍ତମୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅମ୍ବୂତି ଉଦକଂ, ତତ୍ଥ ଚରତୀତି ଅମ୍ବୁଚାରୀ, ମଚ୍ଛସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସଲିଲେ ଅମ୍ବୁଚାରୀ ସଲିଲମ୍ବୁଚାରୀ, ତସ୍ମିଂ ନଦୀସଲିଲେ ଜାଲଂ ଭେତ୍ୱା ଅମ୍ବୁଚାରୀୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟପାଦେ ଦଡ୍ଢନ୍ତି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଅଗ୍ଗି ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନଂ ପୁନ ନ ନିୱତ୍ତତି, ନ ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ମଗ୍ଗଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢଂ କାମଗୁଣଟ୍ଠାନଂ ଅନିୱତ୍ତମାନୋ ତତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ସନ୍ଦାଲନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୩.ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଚକ୍ଖୁଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ପାଦଲୋଲବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ୱିୟ ନାଟକଦସ୍ସନମନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସୋ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ତଂ ତଂ ନାଟକଂ ଦିସ୍ୱା ଅତିୱିୟ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ନାଟକପରିୱତ୍ତଦସ୍ସନେନ ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋ କିର ନାଟକଦସ୍ସନାୟ ଆଗତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ କୁଟୁମ୍ବିୟଭରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତତୋ ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଅହଂ ଇମଂ ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅପାୟପରିପୂରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ହନ୍ଦ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମପଟିପତ୍ତିଂ ଗରହନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଗୁଣଦୀପିକଂ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂ ନ ଚ ପାଦଲୋଲୋ, ଗୁତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ରକ୍ଖିତମାନସାନୋ ।
ଅନୱସ୍ସୁତୋ ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂତି ହେଟ୍ଠାଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ, ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ପଟିପାଟିୟା ଠପେତ୍ୱା ପରିୱଜ୍ଜଗହେତବ୍ବଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୟୁଗମତ୍ତଂ ପେକ୍ଖମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତୁ ହନୁକଟ୍ଠିନା ହଦୟଟ୍ଠିଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତୋ । ଏୱଞ୍ହି ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତା ନ ସମଣସାରୁପ୍ପା ହୋତୀ । ନ ଚ ପାଦଲୋଲୋତି ଏକସ୍ସ ଦୁତିୟୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ତତିୟୋତି ଏୱଂ ଗଣମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତୁକାମତାୟ କଣ୍ଡୂୟମାନପାଦୋ ୱିୟ ଅଭୱନ୍ତୋ, ଦୀଘଚାରିକଅନୱଟ୍ଠିତଚାରିକୱିରତୋ ୱା । ଗୁତ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଇଧ ୱିସୁଂୱୁତ୍ତାୱସେସୱସେନ ଗୋପିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ରକ୍ଖିତମାନସାନୋତି ମାନସଂ ୟେୱ ମାନସାନଂ, ତଂ ରକ୍ଖିତମସ୍ସାତି ରକ୍ଖିତମାନସାନୋ । ୟଥା କିଲେସେହି ନ ୱିଲୁପ୍ପତି, ଏୱଂ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୱସ୍ସୁତୋତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ତେସୁ ତେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ କିଲେସଅନ୍ୱାସ୍ସୱୱିରହିତୋ । ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋତି ଏୱଂ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱୱିରହାୱ କିଲେସଗ୍ଗୀହି ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ । ବହିଦ୍ଧା ୱା ଅନୱସ୍ସୁତୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅପରିଡୟ୍ହମାନୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୪.ଓହାରୟିତ୍ୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅୟଂ ଅଞ୍ଞୋପି ଚାତୁମାସିକବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ନାମ ରାଜା ଚତୁମାସେ ଚତୁମାସେ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଗିମ୍ହାନଂ ମଜ୍ଝିମେ ମାସେ ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଉୟ୍ୟାନଦ୍ୱାରେ ପତ୍ତସଞ୍ଛନ୍ନଂ ପୁପ୍ଫାଲଙ୍କତୱିଟପଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକକୋୱିଳାରଂ ଦିସ୍ୱା ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଗହେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ପାୱିସି । ତତୋ ‘‘ରଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗପୁପ୍ଫଂ ଗହିତ’’ନ୍ତି ଅଞ୍ଞତରୋପି ଅମଚ୍ଚୋ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେ ଠିତୋ ଏୱ ଏକଂ ପୁପ୍ଫଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସବ୍ବୋ ବଲକାୟୋ ଅଗ୍ଗହେସି । ପୁପ୍ଫଂ ଅନସ୍ସାଦେନ୍ତା ପତ୍ତମ୍ପି ଗଣ୍ହିଂସୁ । ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ନିପ୍ପତ୍ତପୁପ୍ଫୋ ଖନ୍ଧମତ୍ତୋୱ ଅହୋସି । ତଂ ରାଜା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଉୟ୍ୟାନା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ କତୋ ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ, ମମ ଆଗମନୱେଲାୟଂ ମଣିୱଣ୍ଣସାଖନ୍ତରେସୁ ପୱାଳସଦିସପୁପ୍ଫାଲଙ୍କତୋ ଅହୋସି, ଇଦାନି ନିପ୍ପତ୍ତପୁପ୍ଫୋ ଜାତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ତସ୍ସେୱାୱିଦୂରେ ଅପୁପ୍ଫିତଂ ରୁକ୍ଖଂ ସଞ୍ଛନ୍ନପଲାସଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ଚସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ପୁପ୍ଫଭରିତସାଖତ୍ତା ବହୁଜନସ୍ସ ଲୋଭନୀୟୋ ଅହୋସି, ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପନଞ୍ଞୋ ଅଲୋଭନୀୟତ୍ତା ତଥେୱ ଠିତୋ । ଇଦମ୍ପି ରଜ୍ଜଂ ପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଲୋଭନୀୟଂ, ଭିକ୍ଖୁଭାୱୋ ପନ ଅପୁପ୍ଫିତରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅଲୋଭନୀୟୋ । ତସ୍ମା ୟାୱ ଇଦମ୍ପି ଅୟଂ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ନ ୱିଲୁପ୍ପତି, ତାୱ ଅୟମଞ୍ଞୋ ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ, ଏୱଂ କାସାୱେନ ପରିସଞ୍ଛନ୍ନେନ ହୁତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଓହାରୟିତ୍ୱା ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି, ସଞ୍ଛନ୍ନପତ୍ତୋ ୟଥା ପାରିଛତ୍ତୋ ।
କାସାୟୱତ୍ଥୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ କାସାୟୱତ୍ଥୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ଇମସ୍ସ ପାଦସ୍ସ ଗେହା ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା କାସାୟୱତ୍ଥୋ ହୁତ୍ୱାତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
୬୫.ରସେସୂତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ଉୟ୍ୟାନେ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତେହି ପରିୱୁତୋ ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିୟଂ କୀଳତି । ତସ୍ସ ସୂଦୋ ସବ୍ବମଂସାନଂ ରସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତୀୱ ସୁସଙ୍ଖତଂ ଅମତକପ୍ପଂ ଅନ୍ତରଭତ୍ତଂ ପଚିତ୍ୱା ଉପନାମେସି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗେଧମାପନ୍ନୋ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଅଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନାୱ ଭୁଞ୍ଜି । ଉଦକକୀଳତୋ ଚ ଅତିୱିକାଲେ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଭୁଞ୍ଜି । ୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ତେସଂ କଞ୍ଚି ସରି । ଅଥ ପଚ୍ଛା ପଟିସଙ୍ଖାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ, ମୟା ପାପଂ କତଂ, ୟ୍ୱାହଂ ରସତଣ୍ହାୟ ଅଭିଭୂତୋ ସବ୍ବଜନଂ ୱିସରିତ୍ୱା ଏକକୋୱ ଭୁଞ୍ଜିଂ । ହନ୍ଦ ରସତଣ୍ହଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପୁରିମପଟିପତ୍ତିଂ ଗରହନ୍ତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଗୁଣଦୀପିକଂ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ରସେସୁ ଗେଧଂ ଅକରଂ ଅଲୋଲୋ, ଅନଞ୍ଞପୋସୀ ସପଦାନଚାରୀ ।
କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ରସେସୂତି ଅମ୍ବିଲମଧୁରତିତ୍ତକକଟୁକଲୋଣିକଖାରିକକସାୱାଦିଭେଦେସୁ ସାୟନୀୟେସୁ । ଗେଧଂ ଅକରନ୍ତି ଗିଦ୍ଧିଂ ଅକରୋନ୍ତୋ, ତଣ୍ହଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଲୋଲୋତି ‘‘ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମି, ଇଦଂ ସାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ରସୱିସେସେସୁ ଅନାକୁଲୋ । ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ପୋସେତବ୍ବକସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦିୱିରହିତୋ, କାୟସନ୍ଧାରଣମତ୍ତେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ୱା ପୁବ୍ବେ ଉୟ୍ୟାନେ ରସେସୁ ଗେଧକରଣଲୋଲୋ ହୁତ୍ୱା ଅଞ୍ଞପୋସୀ ଆସିଂ, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଲୋଲୋ ହୁତ୍ୱା ରସେସୁ ଗେଧଂ କରୋତି । ତଂ ତଣ୍ହଂ ହିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ତଣ୍ହାମୂଲକସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକଟ୍ଠେନ ଅଞ୍ଞେତି କିଲେସା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସଂ ଅପୋସନେନ ଅନଞ୍ଞପୋସୀତି ଅୟମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସପଦାନଚାରୀତି ଅୱୋକ୍କମ୍ମଚାରୀ ଅନୁପୁବ୍ବଚାରୀ, ଘରପଟିପାଟିଂ ଅଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଡ୍ଢକୁଲଞ୍ଚ ଦଲିଦ୍ଦକୁଲଞ୍ଚ ନିରନ୍ତରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁଲେ କୁଲେ ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି ଖତ୍ତିୟକୁଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କିଲେସୱସେନ ଅଲଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ଚନ୍ଦୂପମୋ ନିଚ୍ଚନୱକୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ରସଗେଧଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୬.ପହାୟପଞ୍ଚାୱରଣାନୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ପଠମଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋ ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ପହାୟ ପଞ୍ଚାୱରଣାନି ଚେତସୋ, ଉପକ୍କିଲେସେ ବ୍ୟପନୁଜ୍ଜ ସବ୍ବେ ।
ଅନିସ୍ସିତୋ ଛେତ୍ୱ ସିନେହଦୋସଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆୱରଣାନୀତି ନୀୱରଣାନେୱ । ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ପନ ୟସ୍ମା ଅବ୍ଭାଦୟୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦସୂରିୟେ ଚେତୋ ଆୱରନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆୱରଣାନି ଚେତସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି । ତାନି ଉପଚାରେନ ୱା ଅପ୍ପନାୟ ୱା ପହାୟ । ଉପକ୍କିଲେସେତି ଉପଗମ୍ମ ଚିତ୍ତଂ ୱିବାଧେନ୍ତେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ, ୱତ୍ଥୋପମାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତେ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ୱା । ବ୍ୟପନୁଜ୍ଜାତି ପନୁଦିତ୍ୱା ୱିନାସେତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେନ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସେ । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସମ୍ପନ୍ନୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅନିସ୍ସିତୋ। ସେସମଗ୍ଗେହି ଛେତ୍ୱା ତେଧାତୁକଂ ସିନେହଦୋସଂ, ତଣ୍ହାରାଗନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସିନେହୋ ଏୱ ହି ଗୁଣପଟିପକ୍ଖତୋ ସିନେହଦୋସୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଆୱରଣଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୭.ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋ ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଖଂ ଦୁଖଞ୍ଚ, ପୁବ୍ବେୱ ଚ ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସଂ ।
ଲଦ୍ଧାନୁପେକ୍ଖଂ ସମଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନାତି ପିଟ୍ଠିତୋ କତ୍ୱା, ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖଂ ଦୁଖଞ୍ଚାତି କାୟିକଂ ସାତାସାତଂ । ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚେତସିକଂ ସାତାସାତଂ । ଉପେକ୍ଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖଂ । ସମଥନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମଥମେୱ । ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପଞ୍ଚନୀୱରଣୱିତକ୍କୱିଚାରପୀତିସୁଖସଙ୍ଖାତେହି ନୱହି ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଂ, ନିଦ୍ଧନ୍ତସୁୱଣ୍ଣମିୱ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେୱ ପଠମଜ୍ଝାନୁପଚାରଭୂମିୟଂୟେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ତତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରଭୂମିୟଂ ସୁଖନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପୁନ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତଂ ଚକାରଂ ପରତୋ ନେତ୍ୱା ‘‘ସୋମନସ୍ସଂ ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ପୁବ୍ବେୱା’’ତି ଅଧିକାରୋ । ତେନ ସୋମନସ୍ସଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପଚାରେ, ଦୋମନସ୍ସଞ୍ଚ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନୁପଚାରେୟେୱାତି ଦୀପେତି । ଏତାନି ହି ଏତେସଂ ପରିୟାୟତୋ ପହାନଟ୍ଠାନାନି । ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୁଖସ୍ସ ତତିୟଜ୍ଝାନଂ, ସୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପହାନଟ୍ଠାନଂ । ୟଥାହ – ‘‘ପଠମଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି ଏତ୍ଥୁପ୍ପନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅପରିସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୦) । ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୬୫) ୱୁତ୍ତଂ । ୟତୋ ପୁବ୍ବେୱ ତୀସୁ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସସୁଖାନି ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଏତ୍ଥେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ସୋମନସ୍ସଂ ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଲଦ୍ଧାନୁପେକ୍ଖଂ ସମଥଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଏକୋ ଚରେତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ।
ୱିପିଟ୍ଠିକତ୍ୱାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୮.ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ପଚ୍ଚନ୍ତରାଜା ସହସ୍ସୟୋଧପରିମାଣବଲକାୟୋ ରଜ୍ଜେନ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ପଞ୍ଞାୟ ମହନ୍ତୋ ଅହୋସି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ଅହଂ ଖୁଦ୍ଦକୋ, ପଞ୍ଞୱତା ଚ ପନ ସକ୍କା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସାମନ୍ତରଞ୍ଞୋ ଦୂତଂ ପାହେସି – ‘‘ସତ୍ତଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ମେ ରଜ୍ଜଂ ୱା ଦେତୁ ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ତତୋ ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଅମଚ୍ଚେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମୟା ତୁମ୍ହେ ଅନାପୁଚ୍ଛାୟେୱ ସାହସଂ କତଂ, ଅମୁକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଏୱଂ ପହିତଂ, କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ସକ୍କା, ମହାରାଜ, ସୋ ଦୂତୋ ନିୱତ୍ତେତୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ନ ସକ୍କା, ଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ୱିନାସିତମ୍ହା ତୟା, ତେନ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସତ୍ଥେନ ମରିତୁଂ । ହନ୍ଦ, ମୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପହରିତ୍ୱା ମରାମ, ଅତ୍ତାନଂ ପହରିତ୍ୱା ମରାମ, ଉବ୍ବନ୍ଧାମ, ୱିସଂ ଖାଦାମା’’ତି । ଏୱଂ ତେସୁ ଏକମେକୋ ମରଣମେୱ ସଂୱଣ୍ଣେତି । ତତୋ ରାଜା – ‘‘କିଂ ମେ, ଇମେହି, ଅତ୍ଥି, ଭଣେ, ମୟ୍ହଂ ୟୋଧା’’ତି ଆହ । ଅଥ ‘‘ଅହଂ, ମହାରାଜ, ୟୋଧୋ, ଅହଂ, ମହାରାଜ, ୟୋଧୋ’’ତି ତଂ ୟୋଧସହସ୍ସଂ ଉଟ୍ଠହି ।
ରାଜା ‘‘ଏତେ ଉପପରିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ଚିତକଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମୟା, ଭଣେ, ଇଦଂ ନାମ ସାହସଂ କତଂ, ତଂ ମେ ଅମଚ୍ଚା ପଟିକ୍କୋସନ୍ତି, ସୋହଂ ଚିତକଂ ପୱିସିସ୍ସାମି, କୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୱିସିସ୍ସତି, କେନ ମୟ୍ହଂ ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚସତା ୟୋଧା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ – ‘‘ମୟଂ, ମହାରାଜ, ପୱିସାମା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ଅପରେ ପଞ୍ଚସତେ ୟୋଧେ ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇଦାନି, ତାତା, କିଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ନାୟଂ, ମହାରାଜ, ପୁରିସକାରୋ, ଇତ୍ଥିକିରିୟା ଏସା, ଅପିଚ ମହାରାଜେନ ପଟିରଞ୍ଞୋ ଦୂତୋ ପେସିତୋ, ତେନ ମୟଂ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ମରିସ୍ସାମା’’ତି । ତତୋ ରାଜା ‘‘ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ତୁମ୍ହେହି ମମ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିଂ ସେନଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ତେନ ୟୋଧସହସ୍ସେନ ପରିୱୁତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜସୀମାୟ ନିସୀଦି ।
ସୋପି ପଟିରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅରେ, ସୋ ଖୁଦ୍ଦକରାଜା ମମ ଦାସସ୍ସାପି ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ବଲକାୟଂ ଆଦାୟ ୟୁଜ୍ଝିତୁଂ ନିକ୍ଖମି । ଖୁଦ୍ଦକରାଜା ତଂ ଅବ୍ଭୁୟ୍ୟାତଂ ଦିସ୍ୱା ବଲକାୟଂ ଆହ – ‘‘ତାତା, ତୁମ୍ହେ ନ ବହୁକା; ସବ୍ବେ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା, ଅସିଚମ୍ମଂ ଗହେତ୍ୱା, ସୀଘଂ ଇମସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଉଜୁକଂ ଏୱ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ଅଥ ସା ସେନା ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତରମଦାସି । ତେ ତଂ ରାଜାନଂ ଜୀୱଗ୍ଗାହଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ଅଞ୍ଞେ ୟୋଧା ପଲାୟିଂସୁ । ଖୁଦ୍ଦକରାଜା ‘‘ତଂ ମାରେମୀ’’ତି ପୁରତୋ ଧାୱତି, ପଟିରାଜା ତଂ ଅଭୟଂ ୟାଚି । ତତୋ ତସ୍ସ ଅଭୟଂ ଦତ୍ୱା, ସପଥଂ କାରାପେତ୍ୱା, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ମନୁସ୍ସଂ କତ୍ୱା, ତେନ ସହ ଅଞ୍ଞଂ ରାଜାନଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ତସ୍ସ ରଜ୍ଜସୀମାୟ ଠତ୍ୱା ପେସେସି – ‘‘ରଜ୍ଜଂ ୱା ମେ ଦେତୁ ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି । ସୋ ‘‘ଅହଂ ଏକୟୁଦ୍ଧମ୍ପି ନ ସହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାତେସି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସବ୍ବରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ବାରାଣସିରାଜାନମ୍ପି ଅଗ୍ଗହେସି ।
ସୋ ଏକସତରାଜପରିୱୁତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ଖୁଦ୍ଦକୋ ଅହୋସିଂ, ସୋମ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ଇସ୍ସରୋ ଜାତୋ । ତଂ ଖୋ ପନ ମେ ଞାଣଂ ଲୋକିୟୱୀରିୟସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ସ୍ୱାହଂ ଇମିନା ଞାଣେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଗୱେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତତୋ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ରଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା, ପୁତ୍ତଦାରଞ୍ଚ ସକଜନପଦମେୱ ପେସେତ୍ୱା, ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଆରଦ୍ଧୱିରିୟୋ ପରମତ୍ଥପତ୍ତିୟା, ଅଲୀନଚିତ୍ତୋ ଅକୁସୀତୱୁତ୍ତି ।
ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋ ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଆରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟମସ୍ସାତି ଆରଦ୍ଧୱିରିୟୋ। ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟାରମ୍ଭଂ ଆଦିୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ପରମତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ପରମତ୍ଥପତ୍ତିୟା। ଏତେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଲୀନଚିତ୍ତୋତି ଏତେନ ବଲୱୀରିୟୂପତ୍ଥମ୍ଭାନଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଅଲୀନତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅକୁସୀତୱୁତ୍ତୀତି ଏତେନ ଠାନଆସନଚଙ୍କମନାଦୀସୁ କାୟସ୍ସ ଅନୱସୀଦନଂ । ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋତି ଏତେନ ‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୪; ଅ॰ ନି॰ ୨.୫; ମହାନି॰ ୧୯୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତଂ ପଦହନୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି, ୟଂ ତଂ ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାଦୀସୁ ପଦହନ୍ତୋ ‘‘କାୟେନ ଚେୱ ପରମସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ନଂ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଏତେନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତି । ତଞ୍ହି ଦଳ୍ହଞ୍ଚ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗତତ୍ତା, ନିକ୍କମୋ ଚ ସବ୍ବସୋ ପଟିପକ୍ଖା ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋପି ଦଳ୍ହୋ ନିକ୍କମୋ ଅସ୍ସାତି ‘‘ଦଳ୍ହନିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କାୟଥାମେନ ଞାଣବଲେନ ଚ ଉପପନ୍ନୋ, ଅଥ ୱା ଥାମଭୂତେନ ବଲେନ ଉପପନ୍ନୋତି ଥାମବଲୂପପନ୍ନୋ, ଥିରଞାଣବଲୂପପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ତସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୋଗଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ୟୋନିସୋ ପଦହନଭାୱଂ ସାଧେତି । ପୁବ୍ବଭାଗମଜ୍ଝିମଉକ୍କଟ୍ଠୱୀରିୟୱସେନ ୱା ତୟୋପି ପାଦା ୟୋଜେତବ୍ବା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୬୯.ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଆୱରଣଗାଥାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିସଦିସା ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି, ନତ୍ଥି କୋଚି ୱିସେସୋ । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ପନସ୍ସା ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି ତେହି ତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲୀନଂ ଏକତ୍ତସେୱିତା ଏକୀଭାୱୋ, କାୟୱିୱେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଝାନନ୍ତି ପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟୋ ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋ ଚ ଝାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲାନି ସତ୍ତସଞ୍ଞାଦିପଚ୍ଚନୀକଝାପନତୋ, ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନତୋୟେୱ ଚେତ୍ଥ ଫଲାନି । ଇଧ ପନ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମେତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଞ୍ଚ ଝାନଞ୍ଚ ଅରିଞ୍ଚମାନୋ, ଅଜହମାନୋ, ଅନିସ୍ସଜ୍ଜମାନୋ । ଧମ୍ମେସୂତି ୱିପସ୍ସନୂପଗେସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ । ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସତତଂ, ସମିତଂ, ଅବ୍ଭୋକିଣ୍ଣଂ । ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀତି ତେ ଧମ୍ମେ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତମାନେନ ଅନୁଗତଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ଚରମାନୋ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମାତି ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁଲୋମୋ ଧମ୍ମୋତି ଅନୁଧମ୍ମୋ, ୱିପସ୍ସନାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଧମ୍ମାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ‘‘ଧମ୍ମେସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା । ଆଦୀନୱଂ ସମ୍ମସିତା ଭୱେସୂତି ତାୟ ଅନୁଧମ୍ମଚରିତାସଙ୍ଖାତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନିଚ୍ଚାକାରାଦିଦୋସଂ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ସମନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱଂ ଇମଂ କାୟୱିୱେକଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ଅରିଞ୍ଚମାନୋ ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗତୋତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏକୋ ଚରେତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ପଟିସଲ୍ଲାନଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୦.ତଣ୍ହକ୍ଖୟନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ମହଚ୍ଚରାଜାନୁଭାୱେନ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋତି । ତସ୍ସ ସରୀରସୋଭାୟ ଆୱଟ୍ଟିତହଦୟା ସତ୍ତା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତମେୱ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତି, ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି, ଉଭୋହି ପସ୍ସେହି ଗଚ୍ଛନ୍ତାପି । ପକତିୟା ଏୱ ହି ବୁଦ୍ଧଦସ୍ସନେ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦସମୁଦ୍ଦରାଜଦସ୍ସନେ ଚ ଅତିତ୍ତୋ ଲୋକୋ । ଅଥ ଅଞ୍ଞତରା କୁଟୁମ୍ବିୟଭରିୟାପି ଉପରିପାସାଦଗତା ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଓଲୋକୟମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଜାନାହି ତାୱ, ଭଣେ, ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ସସାମିକା ୱା ଅସାମିକା ୱା’’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସସାମିକା’’ତି ଆରୋଚେସି । ଅଥ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମା ୱୀସତିସହସ୍ସନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଦେୱଚ୍ଛରାୟୋ ୱିୟ ମଂୟେୱ ଏକଂ ଅଭିରମେନ୍ତି, ସୋ ଦାନାହଂ ଏତାପି ଅତୁସିତ୍ୱା ପରସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟା ତଣ୍ହଂ ଉପ୍ପାଦେସିଂ, ସା ଉପ୍ପନ୍ନା ଅପାୟମେୱ ଆକଡ୍ଢତୀ’’ତି ତଣ୍ହାୟ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାମୀ’’ତି ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ ପତ୍ଥୟମପ୍ପମତ୍ତୋ, ଅନେଳମୂଗୋ ସୁତୱା ସତୀମା ।
ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ ନିୟତୋ ପଧାନୱା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ତଣ୍ହକ୍ଖୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱାୟ ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ସାତଚ୍ଚକାରୀ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ । ଅନେଳମୂଗୋତି ଅଲାଲାମୁଖୋ । ଅଥ ୱା ଅନେଳୋ ଚ ଅମୂଗୋ ଚ, ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତସୁଖସମ୍ପାପକଂ ସୁତମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୁତୱା ଆଗମସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତୀମାତି ଚିରକତାଦୀନଂ ଅନୁସ୍ସରିତା । ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋତି ଧମ୍ମୁପପରିକ୍ଖାୟ ପରିଞ୍ଞାତଧମ୍ମୋ । ନିୟତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ନିୟାମଂ ପତ୍ତୋ । ପଧାନୱାତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଏସ ପାଠୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ । ଏୱମେତେହି ଅପ୍ପମାଦାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନିୟାମସମ୍ପାପକେନ ପଧାନେନ ପଧାନୱା, ତେନ ପଧାନେନ ପତ୍ତନିୟାମତ୍ତା ନିୟତୋ, ତତୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ । ଅରହା ହି ପୁନ ସଙ୍ଖାତବ୍ବାଭାୱତୋ ‘‘ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ, ୟେ ଚ ସେଖା ପୁଥୂ ଇଧା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୪; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭) । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ତଣ୍ହକ୍ଖୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୧.ସୀହୋ ୱାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ କିର ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଦୂରେ ଉୟ୍ୟାନଂ ହୋତି । ସୋ ପଗେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ୟାନା ଓରୁୟ୍ହ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଉପଗତୋ ‘‘ମୁଖଂ ଧୋୱିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ପଦେସେ ସୀହୀ ପୋତକଂ ଜନେତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ଗତା । ରାଜପୁରିସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୀହପୋତକୋ ଦେୱା’’ତି ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସୀହୋ କିର ନ କସ୍ସଚି ଭାୟତୀ’’ତି ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତୁଂ ଭେରିଆଦୀନି ଆକୋଟାପେସି । ସୀହପୋତକୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାପି ତଥେୱ ସୟି । ରାଜା ୟାୱତତିୟକଂ ଆକୋଟାପେସି, ସୋ ତତିୟୱାରେ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଥେୱ ସୟି । ଅଥ ରାଜା ‘‘ୟାୱସ୍ସ ମାତା ନାଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ତଂ ଦିୱସଂ ଜାତୋପି ସୀହପୋତକୋ ନ ସନ୍ତସତି ନ ଭାୟତି, କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରିତାସଂ ଛେତ୍ୱା ନ ସନ୍ତସେୟ୍ୟଂ ନ ଭାୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତ୍ୱା, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁନ କେୱଟ୍ଟେହି ମଚ୍ଛେ ଗହେତ୍ୱା ସାଖାସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପସାରିତେ ଜାଲେ ୱାତଂ ଅଲଗ୍ଗଂୟେୱ ଗଚ୍ଛମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ତମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଜାଲଂ ମୋହଜାଲଂ ୱା ଫାଲେତ୍ୱା ଏୱଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଅଥ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିଲାପଟ୍ଟପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ ନିସିନ୍ନୋ ୱାତବ୍ଭାହତାନି ପଦୁମାନି ଓନମିତ୍ୱା ଉଦକଂ ଫୁସିତ୍ୱା ୱାତୱିଗମେ ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠିତାନି ଉଦକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ତମ୍ପି ନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି – ‘‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହମ୍ପି ୟଥା ଏତାନି ଉଦକେ ଜାତାନି ଉଦକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତାନି ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏୱମେୱଂ ଲୋକେ ଜାତୋ ଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ‘‘ୟଥା ସୀହୱାତପଦୁମାନି, ଏୱଂ ଅସନ୍ତସନ୍ତେନ ଅସଜ୍ଜମାନେନ ଅନୁପଲିତ୍ତେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା, ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ, ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଅସଜ୍ଜମାନୋ ।
ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ଅଲିପ୍ପମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସୀହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା – ତିଣସୀହୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ, କାଳସୀହୋ, କେସରସୀହୋତି । କେସରସୀହୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । ସୋୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱାତୋ ପୁରତ୍ଥିମାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ, ପଦୁମଂ ରତ୍ତସେତାଦିୱସେନ । ତେସୁ ୟୋ କୋଚି ୱାତୋ ୟଂକିଞ୍ଚି ପଦୁମଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ସନ୍ତାସୋ ଅତ୍ତସିନେହେନ ହୋତି, ଅତ୍ତସିନେହୋ ଚ ତଣ୍ହାଲେପୋ, ସୋପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା ଲୋଭେନ ହୋତି, ସୋ ଚ ତଣ୍ହାୟେୱ । ସଜ୍ଜନଂ ପନ ତତ୍ଥ ଉପପରିକ୍ଖାୱିରହିତସ୍ସ ମୋହେନ ହୋତି, ମୋହୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜା । ତତ୍ଥ ସମଥେନ ତଣ୍ହାୟ ପହାନଂ ହୋତି, ୱିପସ୍ସନାୟ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ତସ୍ମା ସମଥେନ ଅତ୍ତସିନେହଂ ପହାୟ ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ, ୱିପସ୍ସନାୟ ମୋହଂ ପହାୟ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ଅସଜ୍ଜମାନୋ, ସମଥେନେୱ ଲୋଭଂ ଲୋଭସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଏୱ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ପହାୟ, ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ସବ୍ବଭୱଭୋଗଲୋଭେନ ଅଲିପ୍ପମାନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମଥସ୍ସ ସୀଲଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ସମଥୋ ସମାଧି, ୱିପସ୍ସନା ପଞ୍ଞାତି । ଏୱଂ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସିଦ୍ଧେସୁ ତୟୋପି ଖନ୍ଧା ସିଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନ ସୁରତୋ ହୋତି । ସୋ ସୀହୋୱ ସଦ୍ଦେସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ କୁଜ୍ଝିତୁକାମତାୟ ନ ସନ୍ତସତି । ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେନ ପଟିୱିଦ୍ଧସଭାୱୋ ୱାତୋୱ ଜାଲମ୍ହି ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମଭେଦେ ନ ସଜ୍ଜତି, ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେନ ୱୀତରାଗୋ ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ରାଗେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ଏୱଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେହି ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅକୁସଲମୂଲାନଂ ପହାନୱସେନ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଅଲିପ୍ପମାନୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଅସନ୍ତସନ୍ତଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୨.ସୀହୋ ୟଥାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ବାରାଣସିରାଜା ପଚ୍ଚନ୍ତଂ କୁପ୍ପିତଂ ୱୂପସମେତୁଂ ଗାମାନୁଗାମିମଗ୍ଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା, ଉଜୁଂ ଅଟୱିମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା, ମହତିୟା ସେନାୟ ଗଚ୍ଛତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ପବ୍ବତପାଦେ ସୀହୋ ବାଲସୂରିୟାତପଂ ତପ୍ପମାନୋ ନିପନ୍ନୋ ହୋତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜପୁରିସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ‘‘ସୀହୋ କିର ସଦ୍ଦେନ ନ ସନ୍ତସତୀ’’ତି ଭେରିସଙ୍ଖପଣୱାଦୀହି ସଦ୍ଦଂ କାରାପେସି । ସୀହୋ ତଥେୱ ନିପଜ୍ଜି । ଦୁତିୟମ୍ପି କାରାପେସି । ସୀହୋ ତଥେୱ ନିପଜ୍ଜି । ତତିୟମ୍ପି କାରାପେସି । ସୀହୋ ‘‘ମମ ପଟିସତ୍ତୁ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୀହନାଦଂ ନଦି । ତଂ ସୁତ୍ୱାୱ ହତ୍ଥାରୋହାଦୟୋ ହତ୍ଥିଆଦୀହି ଓରୋହିତ୍ୱା ତିଣଗହନାନି ପୱିଟ୍ଠା, ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗଣା ଦିସାୱିଦିସା ପଲାତା । ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥୀପି ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱନଗହନାନି ପୋଥୟମାନୋ ପଲାୟି । ସୋ ତଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖସାଖାୟ ଓଲମ୍ବିତ୍ୱା, ପଥୱିଂ ପତିତ୍ୱା, ଏକପଦିକମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ସଦ୍ଦମସ୍ସୁତ୍ଥା’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ପଠମଂ ଭେରିସଙ୍ଖାଦୀନଂ, ପଚ୍ଛା ସୀହସ୍ସା’’ତି । ‘‘ନ ଭାୟିତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ନ ମୟଂ, ମହାରାଜ, କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦସ୍ସ ଭାୟାମା’’ତି । ‘‘ସକ୍କା ପନ, ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହମ୍ପି ଏଦିସଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସକ୍କା, ମହାରାଜ, ସଚେ ପବ୍ବଜସୀ’’ତି । ‘‘ପବ୍ବଜାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ତତୋ ନଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେସୁଂ । ସୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ସୀହୋ ୟଥା ଦାଠବଲୀ ପସୟ୍ହ, ରାଜା ମିଗାନଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ ।
ସେୱେଥ ପନ୍ତାନି ସେନାସନାନି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ସହନା ଚ ହନନା ଚ ସୀଘଜୱତ୍ତା ଚ ସୀହୋ। କେସରସୀହୋୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦାଠା ବଲମସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଦାଠବଲୀ । ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି, ଉଭୟଂ ଚାରୀସଦ୍ଦେନ ସହ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ପସୟ୍ହଚାରୀ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀତି ତତ୍ଥ ପସୟ୍ହ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚରଣେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ସନ୍ତାସେତ୍ୱା, ୱସୀକତ୍ୱା, ଚରଣେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟବଲେନ ପସୟ୍ହଚାରୀ, ତେଜସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ । ତତ୍ଥ ସଚେ କୋଚି ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘କିଂ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ’’ତି, ତତୋ ମିଗାନନ୍ତି ସାମିୱଚନଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତ୍ୱା ‘‘ମିଗେ ପସୟ୍ହ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଚାରୀ’’ତି ପଟିୱତ୍ତବ୍ବଂ । ପନ୍ତାନୀତି ଦୂରାନି । ସେନାସନାନୀତି ୱସନଟ୍ଠାନାନି । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତନ୍ତି ।
ଦାଠବଲୀଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୩.ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ କିର ରାଜା ମେତ୍ତାଦିଝାନଲାଭୀ ଅହୋସି । ସୋ ‘‘ଝାନସୁଖନ୍ତରାୟକରଂ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଝାନାନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା, ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖଂ କରୁଣଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆସେୱମାନୋ ମୁଦିତଞ୍ଚ କାଲେ ।
ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖୁପନୟନକାମତା ମେତ୍ତା। ‘‘ଅହୋ ୱତ ଇମମ୍ହା ଦୁକ୍ଖା ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅହିତଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତା କରୁଣା। ‘‘ମୋଦନ୍ତି ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା ମୋଦନ୍ତି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ହିତସୁଖାୱିପ୍ପୟୋଗକାମତା ମୁଦିତା। ‘‘ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସନ୍ତି ସକେନ କମ୍ମେନା’’ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନତା ଉପେକ୍ଖା। ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ମେତ୍ତଂ ୱତ୍ୱା ଉପେକ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ମୁଦିତା ପଚ୍ଛା । ୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଚତସ୍ସୋପି ହି ଏତା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମେତ୍ତଂ ଉପେକ୍ଖଂ କରୁଣଂ, ୱିମୁତ୍ତିଂ, ଆସେୱମାନୋ ମୁଦିତଞ୍ଚ କାଲେ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଆସେୱମାନୋତି ତିସ୍ସୋ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନୱସେନ, ଉପେକ୍ଖଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱସେନ ଭାୱୟମାନୋ । କାଲେତି ମେତ୍ତଂ ଆସେୱିତ୍ୱା ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ କରୁଣଂ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ମୁଦିତଂ, ତତୋ ଇତରତୋ ୱା ନିପ୍ପୀତିକଝାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପେକ୍ଖଂ ଆସେୱମାନୋ ‘‘କାଲେ ଆସେୱମାନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆସେୱିତୁଂ ଫାସୁକାଲେ ୱା । ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋତି ଦସସୁ ଦିସାସୁ ସବ୍ବେନ ସତ୍ତଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ । ମେତ୍ତାଦୀନଞ୍ହି ଭାୱିତତ୍ତା ସତ୍ତା ଅପ୍ପଟିକୂଲା ହୋନ୍ତି । ସତ୍ତେସୁ ଚ ୱିରୋଧଭୂତୋ ପଟିଘୋ ୱୂପସମ୍ମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବେନ ଲୋକେନ ଅୱିରୁଜ୍ଝମାନୋ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ମେତ୍ତାଦିକଥା ଅଟ୍ଠସାଲିନିୟା ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୫୧) ୱୁତ୍ତା । ସେସଂ ପୁବ୍ବୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ଅପ୍ପମଞ୍ଞାଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୪.ରାଗଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ରାଜଗହଂ କିର ଉପନିସ୍ସାୟ ମାତଙ୍ଗୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ୱିହରତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅଥ ଅମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଦେୱତାୟୋ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାରିସା, ମାରିସା, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଭଣିଂସୁ। ସୋ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ଦିସ୍ୱା, ହିମୱନ୍ତେ ମହାପପାତୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ଥ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ପରିନିବ୍ବୁତପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ ପପାତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ସିଲାତଲେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ରାଗଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ପହାୟ ମୋହଂ, ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱାନ ସଂୟୋଜନାନି ।
ଅସନ୍ତସଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟମ୍ହି, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ରାଗଦୋସମୋହା ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା । ସଂୟୋଜନାନୀତି ଦସ ସଂୟୋଜନାନି । ତାନି ଚ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ସନ୍ଦାଲୟିତ୍ୱା । ଅସନ୍ତସଂ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟମ୍ହୀତି ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଚୁତିଚିତ୍ତସ୍ସ ପରିଭେଦୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟେ ଜୀୱିତନିକନ୍ତିୟା ପହୀନତ୍ତା ଅସନ୍ତସନ୍ତି । ଏତ୍ତାୱତା ସୋପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ।
ଜୀୱିତସଙ୍ଖୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
୭୫.ଭଜନ୍ତୀତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବାରାଣସିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ଆଦିଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ ଫୀତଂ ରଜ୍ଜଂ ସମନୁସାସତି । ତସ୍ସ ଖରୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ୱତ୍ତନ୍ତି । ୱୀସତିସହସ୍ସିତ୍ଥିୟୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦସମ୍ବାହନାଦୀନି କରୋନ୍ତି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘ନ ଦାନାୟଂ ରାଜା ଜୀୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦ ମୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସରଣଂ ଗୱେସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ ୟାଚିଂସୁ । ତେ ତତ୍ଥ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତିୟେୱ, ନ କିଞ୍ଚି ଲଭନ୍ତି । ରାଜାପି ଆବାଧା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଚ ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଚ କୁହି’’ନ୍ତି ? ତତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ‘‘ରାଜା ୱୁଟ୍ଠିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅଲଭମାନା ପରମେନ ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତା ପୁନଦେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତେନ ଚ ରଞ୍ଞା ‘‘କୁହିଂ, ତାତା, ତୁମ୍ହେ ଗତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ଆହଂସୁ – ‘‘ଦେୱଂ ଦୁବ୍ବଲଂ ଦିସ୍ୱା ଆଜୀୱିକଭୟେନମ୍ହା ଅସୁକଂ ନାମ ଜନପଦଂ ଗତା’’ତି । ରାଜା ସୀସଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମେ ୱୀମଂସେୟ୍ୟଂ, କିଂ ପୁନପି ଏୱଂ କରେୟ୍ୟୁଂ ନୋ’’ତି ? ସୋ ପୁବ୍ବେ ଆବାଧିକରୋଗେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ୱିୟ ବାଳ୍ହୱେଦନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗିଲାନାଲୟଂ ଅକାସି । ଇତ୍ଥିୟୋ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ସବ୍ବଂ ଅକଂସୁ । ତେପି ଅମଚ୍ଚା ତଥେୱ ପୁନ ବହୁତରଂ ଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଏୱଂ ରାଜା ୟାୱତତିୟଂ ସବ୍ବଂ ପୁବ୍ବସଦିସଂ ଅକାସି । ତେପି ତଥେୱ ପକ୍କମିଂସୁ । ତତୋ ଚତୁତ୍ଥମ୍ପି ତେ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଇମେ ଦୁକ୍କରଂ ଅକଂସୁ, ୟେ ମଂ ବ୍ୟାଧିତଂ ପହାୟ ଅନପେକ୍ଖା ପକ୍କମିଂସୂ’’ତି ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଭଜନ୍ତି ସେୱନ୍ତି ଚ କାରଣତ୍ଥା, ନିକ୍କାରଣା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତା ।
ଅତ୍ତଟ୍ଠପଞ୍ଞା ଅସୁଚୀ ମନୁସ୍ସା, ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥
ତତ୍ଥ ଭଜନ୍ତୀତି ସରୀରେନ ଅଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତି । ସେୱନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦୀହି କିଂ କାରପଟିସ୍ସାୱିତାୟ ଚ ପରିଚରନ୍ତି । କାରଣଂ ଅତ୍ଥୋ ଏତେସନ୍ତି କାରଣତ୍ଥା, ଭଜନାୟ ସେୱନାୟ ଚ ନାଞ୍ଞଂ କାରଣମତ୍ଥି, ଅତ୍ଥୋ ଏୱ ନେସଂ କାରଣଂ, ଅତ୍ଥହେତୁ ସେୱନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍କାରଣାଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତାତି ‘‘ଇତୋ କିଞ୍ଚି ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତପଟିଲାଭକାରଣେନ ନିକ୍କାରଣା, କେୱଲଂ –
‘‘ଉପକାରୋ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ,
ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଚ ୟୋ ସଖା ।
ଅତ୍ଥକ୍ଖାୟୀ ଚ ୟୋ ମିତ୍ତୋ,
ୟୋ ଚ ମିତ୍ତାନୁକମ୍ପକୋ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଅରିୟେନ ମିତ୍ତଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତା ଦୁଲ୍ଲଭା ଅଜ୍ଜ ମିତ୍ତା । ଅତ୍ତନି ଠିତା ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା, ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଓଲୋକେନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ତଟ୍ଠପଞ୍ଞା। ଦିଟ୍ଠତ୍ଥପଞ୍ଞାତି ଅୟମ୍ପି କିର ପୋରାଣପାଠୋ, ସମ୍ପତି ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଏତେସଂ ପଞ୍ଞା, ଆୟତିଂ ନ ପେକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସୁଚୀତି ଅସୁଚିନା ଅନରିୟେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
କାରଣତ୍ଥଗାଥାୱଣ୍ଣନା ସମତ୍ତା ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ଏକାଦସହି ଗାଥାହି ।
ଏୱମେତଂ ଏକଚତ୍ତାଲୀସଗାଥାପରିମାଣଂ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତଂ କତ୍ଥଚିଦେୱ ୱୁତ୍ତେନ ୟୋଜନାନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟଥାନୁରୂପଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅନୁସନ୍ଧିତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ଅମ୍ହେହି ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୟୋଜିତନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ମଗଧେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିଂ ଏକନାଲାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚନ୍ତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେସୁ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ ୟଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ତତୋ କଥାୱସାନେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଞତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା, ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘କତମଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ, କତମଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ପାତୋ ଏୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଉପଟ୍ଠାକାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ସରୀରଫାସୁକତ୍ଥଞ୍ଚ ମୁଖଧୋୱନାଦିସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ୱିୱିତ୍ତାସନେ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ନିୱାସେତ୍ୱା, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା, ପତ୍ତମାଦାୟ କଦାଚି ଏକକୋୱ କଦାଚି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, କଦାଚି ପକତିୟା, କଦାଚି ଅନେକେହି ପାଟିହାରିୟେହି ୱତ୍ତମାନେହି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତୋ ଲୋକନାଥସ୍ସ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମୁଦୁଗତିୟୋ ୱାତା ପଥୱିଂ ସୋଧେନ୍ତି; ୱଲାହକା ଉଦକଫୁସିତାନି ମୁଞ୍ଚନ୍ତା ମଗ୍ଗେ ରେଣୁଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଉପରି ୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଅପରେ ୱାତା ପୁପ୍ଫାନି ଉପସଂହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗେ ଓକିରନ୍ତି, ଉନ୍ନତା ଭୂମିପ୍ପଦେସା ଓନମନ୍ତି, ଓନତା ଉନ୍ନମନ୍ତି, ପାଦନିକ୍ଖେପସମୟେ ସମାୱ ଭୂମି ହୋତି, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାନି ରଥଚକ୍କମତ୍ତାନି ପଦୁମପୁପ୍ଫାନି ୱା ପାଦେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଠପିତମତ୍ତେ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ସରୀରା ଛବ୍ବଣ୍ଣରସ୍ମିୟୋ ନିଚ୍ଛରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରାନି ୱିୟ ଚିତ୍ରପଟପରିକ୍ଖିତ୍ତାନି ୱିୟ ଚ ପାସାଦକୂଟାଗାରାଦୀନି କରୋନ୍ତିୟୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଧାୱନ୍ତି, ହତ୍ଥିଅସ୍ସୱିହଙ୍ଗାଦୟୋ ସକସକଟ୍ଠାନେସୁ ଠିତାୟେୱ ମଧୁରେନାକାରେନ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତି, ତଥା ଭେରିୱୀଣାଦୀନି ତୂରିୟାନି ମନୁସ୍ସାନଂ କାୟୂପଗାନି ଚ ଆଭରଣାନି, ତେନ ସଞ୍ଞାଣେନ ମନୁସ୍ସା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଇଧ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି । ତେ ସୁନିୱତ୍ଥା ସୁପାରୁତା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆଦାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଦସ ଭିକ୍ଖୂ, ଅମ୍ହାକଂ ୱୀସତି, ଅମ୍ହାକଂ ଭିକ୍ଖୁସତଂ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ଭଗୱତୋପି ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପିଣ୍ଡପାତେନ ପଟିମାନେନ୍ତି ।
ଭଗୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ତେସଂ ସନ୍ତାନାନି ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ୟଥା କେଚି ସରଣଗମନେ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, କେଚି ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ, କେଚି ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ, କେଚି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେତି । ଏୱଂ ତଥା ତଥା ଜନଂ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନଂ ଆଗମୟମାନୋ । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଭଗୱତୋ ନିୱେଦେତି । ଅଥ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସତି । ଇଦଂ ତାୱ ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ। ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମାୟୁସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ଭଗୱା ଏୱଂ କତପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଉପଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା, ପାଦପୀଠେ ଠତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଓୱଦତି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ, ମନୁସ୍ସପଟିଲାଭୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ, ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତି ଦୁଲ୍ଲଭା, ପବ୍ବଜ୍ଜା ଦୁଲ୍ଲଭା, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚରିୟୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦେତି । ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି; କେଚି ଅରଞ୍ଞଂ, କେଚି ରୁକ୍ଖମୂଲଂ, କେଚି ପବ୍ବତାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, କେଚି ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନଂ…ପେ॰… କେଚି ୱସୱତ୍ତିଭୱନନ୍ତି । ତତୋ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଚେ ଆକଙ୍ଖତି, ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ମୁହୁତ୍ତଂ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ଅଥ ସମସ୍ସାସିତକାୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦୁତିୟଭାଗେ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତି । ତତିୟଭାଗେ ୟଂ ଗାମଂ ୱା ନିଗମଂ ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି, ତତ୍ଥ ଜନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆଦାୟ ୱିହାରେ ସନ୍ନିପତତି । ତତୋ ଭଗୱା ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସଜ୍ଜ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି କାଲୟୁତ୍ତଂ ପମାଣୟୁତ୍ତଂ । ଅଥ କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତି ।
ତତୋ ସଚେ ଗତ୍ତାନି ଓସିଞ୍ଚିତୁକାମୋ ହୋତି । ଅଥ ବୁଦ୍ଧାସନା ଉଟ୍ଠାୟ ଉପଟ୍ଠାକେନ ଉଦକପଟିୟାଦିତୋକାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଉପଟ୍ଠାକହତ୍ଥତୋ ଉଦକସାଟିକଂ ଗହେତ୍ୱା, ନ୍ହାନକୋଟ୍ଠକଂ ପୱିସତି । ଉପଟ୍ଠାକୋପି ବୁଦ୍ଧାସନଂ ଆନେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ପଞ୍ଞାପେତି । ଭଗୱା ଗତ୍ତାନି ଓସିଞ୍ଚିତ୍ୱା, ସୁରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ନିସୀଦତି ଏକକୋୱ ମୁହୁତ୍ତଂ ପଟିସଲ୍ଲୀନୋ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଏକଚ୍ଚେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ୟାଚନ୍ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ପଠମଂ ୟାମଂ ୱୀତିନାମେତି ।
ମଜ୍ଝିମୟାମେ ସକଲଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଦେୱତାୟୋ ଓକାସଂ ଲଭମାନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥାଭିସଙ୍ଖତଂ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁରକ୍ଖରମ୍ପି । ଭଗୱା ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ମଜ୍ଝିମୟାମଂ ୱୀତିନାମେତି । ତତୋ ପଚ୍ଛିମୟାମଂ ଚତ୍ତାରୋ ଭାଗେ କତ୍ୱା ଏକଂ ଭାଗଂ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଦୁତିୟଭାଗଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ତତିୟଭାଗଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେତି, ଚତୁତ୍ଥଭାଗଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେତି ଅପ୍ପରଜକ୍ଖମହାରଜକ୍ଖାଦିସତ୍ତଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଇଦଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ।
ଏୱମିମସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଲୋକୱୋଲୋକନସଙ୍ଖାତେ ଚତୁତ୍ଥଭାଗାୱସାନେ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ଦାନସୀଲଉପୋସଥକମ୍ମାଦୀସୁ ଚ ଅକତାଧିକାରେ କତାଧିକାରେ ଚ ଅନୁପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନେ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନେ ଚ ସତ୍ତେ ପସ୍ସିତୁଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ କଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ତତୋ କଥାୱସାନେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଞତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିଂ କରୋନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ପୁଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅରହନ୍ତସତାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅହଂ, ଖୋ, ସମଣ କସାମି ଚ ୱପାମି ଚା’’ତି କସିଭାରଦ୍ୱାଜେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଅହମ୍ପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣ କସାମି ଚ ୱପାମି ଚା’’ତିଆଦି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଅୟଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦୋ । ଆକାରତ୍ଥେନ ହି ଏତେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣମନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ସକସକଭାସାନୁରୂପମୁପଲକ୍ଖଣିୟସଭାୱଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ, ତଂ ସବ୍ବାକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ; ଅଥ, ଖୋ, ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନାକାରେନ ସୁତ’’ନ୍ତି । ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟା ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ମେ ସୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମୟାସଦ୍ଦତ୍ଥୋ ମେ-ସଦ୍ଦୋ, ସୋତଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାଣତ୍ଥୋ ସୁତସଦ୍ଦୋ । ତସ୍ମା ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ଏୱଂ ମୟା ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏକଂସମୟନ୍ତି ଏକଂ କାଲଂ । ଭଗୱାତି ଭାଗ୍ୟୱା, ଭଗ୍ଗୱା, ଭତ୍ତୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମଗଧେସୁ ୱିହରତୀତି ମଗଧା ନାମ ଜନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀସଦ୍ଦେନ ‘‘ମଗଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ମଗଧେସୁ ଜନପଦେ । କେଚି ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ଚେତିୟରାଜା ମୁସାୱାଦଂ ଭଣିତ୍ୱା ଭୂମିଂ ପୱିସନ୍ତୋ ‘ମା ଗଧଂ ପୱିସା’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ରାଜାନଂ ମଗ୍ଗନ୍ତା ଭୂମିଂ ଖନନ୍ତା ପୁରିସା ‘ମା ଗଧଂ କରୋଥା’ତି ୱୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ମଗଧା’’ତି ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ବହୁଧା ପପଞ୍ଚେନ୍ତି । ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି । ୱିହରତୀତି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅପରେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି, ପୱତ୍ତେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେହି ୱା ସତ୍ତାନଂ ୱିୱିଧଂ ହିତଂ ହରତୀତି ୱିହରତି । ହରତୀତି ଉପସଂହରତି, ଉପନେତି, ଜନେତି, ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ୟଦା ସତ୍ତା କାମେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା କିର ଭଗୱା ଦିବ୍ବେନ ୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା କାମେସୁ ୱିରଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ଇସ୍ସରିୟତ୍ଥଂ ସତ୍ତେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅଦୋସକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଦୋସେନ ଦୋସଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ୟଦା ପନ ପବ୍ବଜିତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ୱିୱଦନ୍ତି, ତଦା ଅରିୟୱିହାରେନ ୱିହରତି ତେସଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଂ – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଇମଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏତ୍ଥ ରୁଚିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅମୋହେନ ମୋହଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ପନ ନ କଦାଚି ନ ୱିହରତି ତଂ ୱିନା ଅତ୍ତଭାୱପରିହରଣାଭାୱତୋତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ ।
ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିନ୍ତି ୟୋ ସୋ ରାଜଗହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତୋ ଗିରି, ତସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଜନପଦୋ ‘‘ଦକ୍ଖିଣାଗିରୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିହାରସ୍ସାପି ତଦେୱ ନାମଂ । ଏକନାଳାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେତି ଏକନାଳାତି ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ନାମଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲା ପଟିୱସନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୋଗୋ ୱା ସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତେନଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ଏକନାଳଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦକ୍ଖିଣାଗିରିମହାୱିହାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ୱିହରତି, ତେନ ସମୟେନ କରଣଭୂତେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖୋ ପନାତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ନିପାତଦ୍ୱୟଂ ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ, ଅଧିକାରନ୍ତରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସିଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କସିୟା ଜୀୱତି, ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଚସ୍ସ ଗୋତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ପଞ୍ଚମତ୍ତାନୀତି ୟଥା – ‘‘ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ମତ୍ତସଦ୍ଦୋ ପମାଣେ ୱତ୍ତତି, ଏୱମିଧାପି, ତସ୍ମା ପଞ୍ଚପମାଣାନି ଅନୂନାନି ଅନଧିକାନି, ପଞ୍ଚନଙ୍ଗଲସତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୟୁତ୍ତାନୀତି ପୟୋଜିତାନି, ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଠପେତ୍ୱା ୟୁଗେ ୟୋତ୍ତେହି ୟୋଜିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୱପ୍ପକାଲେତି ୱପନକାଲେ, ବୀଜନିକ୍ଖିପକାଲେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱପ୍ପାନି କଲଲୱପ୍ପଞ୍ଚ, ପଂସୁୱପ୍ପଞ୍ଚ । ପଂସୁୱପ୍ପଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ପଠମଦିୱସେ ମଙ୍ଗଲୱପ୍ପଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ଉପକରଣସମ୍ପଦା – ତୀଣି ବଲିବଦ୍ଦସହସ୍ସାନି ଉପଟ୍ଠାପିତାନି ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବେସଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟାନି ସିଙ୍ଗାନି ପଟିମୁକ୍କାନି, ରଜତମୟା ଖୁରା, ସବ୍ବେ ସେତମାଲାହି ସବ୍ବଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧେହି ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିକେହି ଚ ଅଲଙ୍କତା ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗା ସବ୍ବଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନା, ଏକଚ୍ଚେ କାଳା ଅଞ୍ଜନୱଣ୍ଣାୟେୱ, ଏକଚ୍ଚେ ସେତା ଫଲିକୱଣ୍ଣା, ଏକଚ୍ଚେ ରତ୍ତା ପୱାଳୱଣ୍ଣା, ଏକଚ୍ଚେ କମ୍ମାସା ମସାରଗଲ୍ଲୱଣ୍ଣା । ପଞ୍ଚସତା କସ୍ସକପୁରିସା ସବ୍ବେ ଅହତସେତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ମାଲାଲଙ୍କତା ଦକ୍ଖିଣଅଂସକୂଟେସୁ ଠପିତପୁପ୍ଫଚୁମ୍ବଟକା ହରିତାଲମନୋସିଲାଲଞ୍ଛନୁଜ୍ଜଲିତଗତ୍ତଭାଗା ଦସ ଦସ ନଙ୍ଗଲା ଏକେକଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ନଙ୍ଗଲାନଂ ସୀସଞ୍ଚ ୟୁଗଞ୍ଚ ପତୋଦା ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱିନଦ୍ଧା । ପଠମନଙ୍ଗଲେ ଅଟ୍ଠ ବଲିବଦ୍ଦା ୟୁତ୍ତା, ସେସେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ, ଅୱସେସା କିଲନ୍ତପରିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଆନୀତା । ଏକେକଗୁମ୍ବେ ଏକମେକଂ ବୀଜସକଟଂ ଏକେକୋ କସତି, ଏକେକୋ ୱପତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ପଗେୱ ମସ୍ସୁକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା ନ୍ହତ୍ୱା ସୁଗନ୍ଧଗନ୍ଧେହି ୱିଲିତ୍ତୋ ପଞ୍ଚସତଗ୍ଘନକଂ ୱତ୍ଥଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ଏକଂସଂ କରିତ୍ୱା ଏକମେକିସ୍ସା ଅଙ୍ଗୁଲିୟା ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ୱୀସତି ଅଙ୍ଗୁଲିମୁଦ୍ଦିକାୟୋ, କଣ୍ଣେସୁ ସୀହକୁଣ୍ଡଲାନି, ସୀସେ ଚ ବ୍ରହ୍ମୱେଠନଂ ପଟିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣମାଲଂ କଣ୍ଠେ କତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣପରିୱୁତୋ କମ୍ମନ୍ତଂ ୱୋସାସତି । ଅଥସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଅନେକସତଭାଜନେସୁ ପାୟାସଂ ପଚାପେତ୍ୱା ମହାସକଟେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀଗଣପରିୱୁତା କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଗମାସି । ଗେହମ୍ପିସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଗନ୍ଧେହି ସୁୱିଲିତ୍ତଂ ପୁପ୍ଫେହି ସୁକତବଲିକମ୍ମଂ, ଖେତ୍ତଞ୍ଚ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ସମୁସ୍ସିତପଟାକଂ ଅହୋସି । ପରିଜନକମ୍ମକାରେହି ସହ କମ୍ମନ୍ତଂ ଓସଟପରିସା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସହସ୍ସା ଅହୋସି । ସବ୍ବେ ଅହତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ପାୟାସଭୋଜନଂ ପଟିୟତ୍ତଂ ଅହୋସି ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟତ୍ଥ ସାମଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ତଂ ସୁୱଣ୍ଣପାତିଂ ଧୋୱାପେତ୍ୱା ପାୟାସସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ନଙ୍ଗଲବଲିକମ୍ମଂ କାରାପେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଞ୍ଚ କସ୍ସକସତାନି ସୁୱଣ୍ଣରଜତକଂସତମ୍ବମୟାନି ଭାଜନାନି ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନି ସୁୱଣ୍ଣକଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୟାସେନ ପରିୱିସନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ବଲିକମ୍ମଂ କାରାପେତ୍ୱା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣବନ୍ଧୂପାହନାୟୋ ଆରୋହିତ୍ୱା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଦଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ପାୟାସଂ ଦେଥ, ଇଧ ସପ୍ପିଂ, ଇଧ ସକ୍ଖରଂ ଦେଥା’’ତି ୱୋସାସମାନୋ ୱିଚରତି । ଅଥ ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିୱେସନଂ ୱତ୍ତମାନଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ କାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଦମେତୁ’’ନ୍ତି ନିୱାସେତ୍ୱା, କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା, ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମି ୟଥା ତଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ଅଥ ଇତି ନିପାତୋ ଅଞ୍ଞାଧିକାରୱଚନାରମ୍ଭେ ଖୋତି ପଦପୂରଣେ । ଭଗୱାତି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗସମୟଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ୱା ସମୟଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ, ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଏକଂ ଖଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ଲବ୍ଭତି । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ପରିଦହିତ୍ୱା, ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନେତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନ ହି ଭଗୱା ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅନିୱତ୍ଥୋ ଆସି । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହି, ଚୀୱରଂ କାୟେନ ଆଦିୟିତ୍ୱା, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତୋ କିର ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତୁକାମସ୍ସ ଭମରୋ ୱିୟ ୱିକସିତପଦୁମଦ୍ୱୟମଜ୍ଝଂ, ଇନ୍ଦନୀଲମଣିୱଣ୍ଣଂ ସେଲମୟଂ ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥଦ୍ୱୟମଜ୍ଝଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମା ଏୱମାଗତଂ ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଚୀୱରଞ୍ଚ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ପାରୁତଂ କାୟେନ ଧାରେତ୍ୱାତି ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ହି ପକାରେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆଦାୟ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତୀ’’ତି ।
ୟେନାତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ । କମ୍ମନ୍ତୋତି କମ୍ମକରଣୋକାସୋ । ତେନାତି ତେନ ମଗ୍ଗେନ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଗତୋ, ୟେନ ମଗ୍ଗେନ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତୋ ଗମ୍ମତି, ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ କସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୂ, ଭଗୱନ୍ତଂ ନାନୁବନ୍ଧିଂସୂତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଦା ଭଗୱା ଏକକୋୱ କତ୍ଥଚି ଉପସଙ୍କମିତୁକାମୋ ହୋତି, ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସତି । ତତୋ ଭିକ୍ଖୂ ତାୟ ସଞ୍ଞାୟ ଜାନନ୍ତି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଏକକୋୱ ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମୋ, ଅଦ୍ଧା କଞ୍ଚି ଏୱ ୱିନେତବ୍ବପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଦ୍ଦସା’’ତି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା, ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଦା ଚ ଭଗୱା ଏୱମକାସି । ତସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନାନୁବନ୍ଧିଂସୂତି ।
ତେନଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟେନ ସମୟେନ ଭଗୱା କମ୍ମନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି, ତେନ ସମୟେନ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିୱେସନା ୱତ୍ତତି, ଭତ୍ତୱିସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱୋଚୁମ୍ହ – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପଞ୍ଚ କସ୍ସକସତାନି ସୁୱଣ୍ଣରଜତକଂସତମ୍ବମୟାନି ଭାଜନାନି ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନି ସୁୱଣ୍ଣକଟଚ୍ଛୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପାୟାସେନ ପରିୱିସନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ୟେନ ପରିୱେସନା ତେନୁପସଙ୍କମି । କିଂ କାରଣାତି ? ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣତ୍ଥଂ । ନ ହି ଭଗୱା କପଣପୁରିସୋ ୱିୟ ଭୋତ୍ତୁକାମତାୟ ପରିୱେସନଂ ଉପସଙ୍କମତି । ଭଗୱତୋ ହି ଦ୍ୱେ ଅସୀତିସହସ୍ସସଙ୍ଖ୍ୟା ସକ୍ୟକୋଲିୟରାଜାନୋ ଞାତୟୋ, ତେ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିବଦ୍ଧଭତ୍ତଂ ଦାତୁଂ ଉସ୍ସହନ୍ତି । ନ ପନ ଭଗୱା ଭତ୍ତତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜିତୋ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ‘‘ଅନେକାନି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ଦନ୍ତୋ ଦମେସ୍ସାମି; ସନ୍ତୋ ସମେସ୍ସାମି, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ପବ୍ବଜିତୋ । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ମୁତ୍ତତ୍ତା…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବୁତତ୍ତା ଚ ପରଂ ମୋଚେନ୍ତୋ…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବାପେନ୍ତୋ ଚ ଲୋକେ ୱିଚରନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହକରଣତ୍ଥଂ ୟେନ ପରିୱେସନା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଏୱଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚ ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଏକୋକାସଂ ଏକପସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଦସ୍ସନୂପଚାରେ କଥାସୱନଟ୍ଠାନେ, ୟତ୍ଥ ଠିତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ଠତ୍ୱା ଚ ସୁୱଣ୍ଣରସପିଞ୍ଜରଂ ସହସ୍ସଚନ୍ଦସୂରିୟୋଭାସାତିଭାସୟମାନଂ ସରୀରାଭଂ ମୁଞ୍ଚି ସମନ୍ତତୋ ଅସୀତିହତ୍ଥପରିମାଣଂ, ୟାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତସାଲାଭିତ୍ତିରୁକ୍ଖକସିତମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡାଦୟୋ ସୁୱଣ୍ଣମୟା ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ଅଥ ମନୁସ୍ସା ପାୟାସଂ ଭୁତ୍ତା ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପରିୱାରଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣପଟିମଣ୍ଡିତସରୀରଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପୱିଭୂସିତବାହୁୟୁଗଳଂ କେତୁମାଲାସମୁଜ୍ଜଲିତସସ୍ସିରିକଦସ୍ସନଂ ଜଙ୍ଗମମିୱ ପଦୁମସ୍ସରଂ, ରଂସିଜାଲୁଜ୍ଜଲିତତାରାଗଣମିୱ ଗଗନତଲଂ, ଆଦିତ୍ତମିୱ ଚ କନକଗିରିସିଖରଂ ସିରିୟା ଜଲମାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଦିସ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏୱଂ ତେହି ସମ୍ପରିୱାରିତଂ ଅଦ୍ଦସ ଖୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଠିତଂ । ଦିସ୍ୱାନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ସମଣ, କସାମି ଚ ୱପାମି ଚା’’ତି ।
କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱମାହ ? କିଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକେ ପସାଦନୀୟେ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତେପି ଭଗୱତି ଅପ୍ପସାଦେନ, ଉଦାହୁ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନଂ ଜନସହସ୍ସାନଂ ପାୟାସଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱାପି କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖାୟ ମଚ୍ଛେରେନାତି ? ଉଭୟଥାପି ନୋ, ଅପିଚ ଖ୍ୱାସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସନେନ ଅତିତ୍ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତକମ୍ମନ୍ତଂ ଜନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କମ୍ମଭଙ୍ଗଂ ମେ କାତୁଂ ଆଗତୋ’’ତି ଅନତ୍ତମନତା ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଭଗୱତୋ ଚ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚାୟଂ କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜୟିସ୍ସ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ମନୁସ୍ସାନଂ ସୀସେ ଚୂଳାମଣି ୱିୟ ଅଭୱିସ୍ସ, କୋ ନାମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସ, ଏୱମେୱଂ ଅଲସତାୟ କମ୍ମନ୍ତେ ଅପ୍ପୟୋଜେତ୍ୱା ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲାଦୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ କାୟଦଳ୍ହୀବହୁଲୋ ୱିଚରତୀ’’ତିପିସ୍ସ ଅହୋସି । ତେନାହ – ‘‘ଅହଂ ଖୋ, ସମଣ, କସାମି ଚ ୱପାମି ଚ, କସିତ୍ୱା ଚ ୱପିତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି । ନ ମେ କମ୍ମନ୍ତା ବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚମ୍ହି ୟଥା ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତ୍ୱମ୍ପି ସମଣ…ପେ॰… ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ, କୋ ତେ ଅତ୍ଥୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଅପିଚାୟଂ ଅସ୍ସୋସି – ‘‘ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ କିର କୁମାରୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଇଦାନି ଅୟଂ ସୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ କିର ପହାୟ କିଲନ୍ତୋସୀ’’ତି ଉପାରମ୍ଭଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ଖୋ ସମଣା’’ତି । ଅପିଚାୟଂ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅୱକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଭଣତି, ଭଗୱତୋ ପନ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମ୍ଭାୱୟମାନୋ କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱମାହ – ‘‘ଅହଂ ଖୋ ସମଣା’’ତି । ତତୋ ଭଗୱା ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗକସ୍ସକୱପ୍ପକଭାୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅହମ୍ପି ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିନ୍ତା ଉଦପାଦି – ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ‘କସାମି ଚ ୱପାମି ଚା’ତି ଆହ । ନ ଚସ୍ସ ଓଳାରିକାନି ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦୀନି କସିଭଣ୍ଡାନି ପସ୍ସାମି, ସୋ ମୁସା ନୁ ଖୋ ଭଣତି, ନୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପାଦତଲା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଉପରି କେସନ୍ତା ସମ୍ମାଲୋକୟମାନୋ ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ କତାଧିକାରତ୍ତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିମସ୍ସ ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଏୱରୂପୋ ମୁସା ଭଣେୟ୍ୟା’’ତି ତାୱଦେୱ ସଞ୍ଜାତବହୁମାନୋ ଭଗୱତି ସମଣୱାଦଂ ପହାୟ ଗୋତ୍ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ସମୁଦାଚରମାନୋ ଆହ ‘‘ନ ଖୋ ପନ ମୟଂ ପସ୍ସାମ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସା’’ତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଇମିନା ଏତଂ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଞାତୁକାମୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ‘‘ଅଥ ଖୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଗାଥାୟାତି ଅକ୍ଖରପଦନିୟମିତେନ ୱଚନେନ । ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ଅଭାସି ।
୭୬-୭୭. ତତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘କସି’’ନ୍ତି ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦିକସିସମ୍ଭାରସମାୟୋଗଂ ୱଦତି । ଭଗୱା ପନ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗେନ ରୋପେତ୍ୱା କଥନଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆନୁଭାୱୋ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗେନ ରୋପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି । କୋ ପନେତ୍ଥ ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗୋ, ନନୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଭଗୱା ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦିକସିସମ୍ଭାରସମାୟୋଗଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଅଥ ଚ ପନ ଅପୁଚ୍ଛିତସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସଭାଗେନ ରୋପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ ସତି ଅନନୁସନ୍ଧିକାୱ ଅୟଂ କଥା ହୋତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନନୁସନ୍ଧିକା ନାମ କଥା ଅତ୍ଥି, ନାପି ବୁଦ୍ଧା ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା କଥେନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅନେନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଭଗୱା ୟୁଗନଙ୍ଗଲାଦିକସିସମ୍ଭାରୱସେନ କସିଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ । ସୋ ତସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ‘‘ଇଦଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ଅପରିହାପେତ୍ୱା ସମୂଲଂ ସଉପକାରଂ ସସମ୍ଭାରଂ ସଫଲଂ କସିଂ ଞାପେତୁଂ ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କସିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି । ବୀଜଞ୍ହି କସିୟା ମୂଲଂ ତସ୍ମିଂ ସତି କତ୍ତବ୍ବତୋ, ଅସତି ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ, ତପ୍ପମାଣେନ ଚ କତ୍ତବ୍ବତୋ । ବୀଜେ ହି ସତି କସିଂ କରୋନ୍ତି, ଅସତି ନ କରୋନ୍ତି । ବୀଜପ୍ପମାଣେନ ଚ କୁସଲା କସ୍ସକା ଖେତ୍ତଂ କସନ୍ତି, ନ ଊନଂ ‘‘ମା ନୋ ସସ୍ସଂ ପରିହାୟୀ’’ତି, ନ ଅଧିକଂ ‘‘ମା ନୋ ମୋଘୋ ୱାୟାମୋ ଅହୋସୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ଚ ବୀଜମେୱ ମୂଲଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ କସିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କସିୟା ପୁବ୍ବଧମ୍ମସ୍ସ ବୀଜସ୍ସ ସଭାଗେନ ଅତ୍ତନୋ କସିୟା ପୁବ୍ବଧମ୍ମଂ ରୋପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପୁବ୍ବଧମ୍ମସଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ପୁଚ୍ଛିତଂୟେୱ ୱତ୍ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତଂ ପଚ୍ଛା କିଂ ନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚେ ? ତସ୍ସ ଉପକାରଭାୱତୋ ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥଭାୱତୋ ଚ । ଅୟଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ଞୱା, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୁଲେ ପନ ଜାତତ୍ତା ସଦ୍ଧାୱିରହିତୋ । ସଦ୍ଧାୱିରହିତୋ ଚ ପଞ୍ଞୱା ପରେସଂ ସଦ୍ଧାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଅପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି, କିଲେସକାଲୁସ୍ସିୟଭାୱାପଗମପ୍ପସାଦମତ୍ତଲକ୍ଖଣାପି ଚସ୍ସ ଦୁବ୍ବଲା ସଦ୍ଧା ବଲୱତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସହ ୱତ୍ତମାନା ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଂ ନ କରୋତି, ହତ୍ଥିନା ସହ ଏକଧୁରେ ୟୁତ୍ତଗୋଣୋ ୱିୟ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସଦ୍ଧା ଉପକାରିକା । ଏୱଂ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଉପକାରଭାୱତୋ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ଦେସନାକୁସଲତାୟ ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ‘‘ସଦ୍ଧା ବନ୍ଧତି ପାଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୯) ଚ, ‘‘ସଦ୍ଧା ଦୁତିୟା ପୁରିସସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୯) ଚ, ‘‘ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୩, ୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪) ଚ, ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ତରତି ଓଘ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ଚ, ‘‘ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ ମହାନାଗୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୩; ଥେରଗା॰ ୬୯୪) ଚ, ‘‘ସଦ୍ଧେସିକୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋତି ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) । ବୀଜସ୍ସ ଚ ଉପକାରିକା ୱୁଟ୍ଠି, ସା ତଦନନ୍ତରଞ୍ଞେୱ ୱୁଚ୍ଚମାନା ସମତ୍ଥା ହୋତି। ଏୱଂ ଧମ୍ମସମ୍ବନ୍ଧସମତ୍ଥଭାୱତୋ ପଚ୍ଛାପି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଅୟମତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଏୱଂୱିଧୋ ଈସାୟୋତ୍ତାଦି ।
ତତ୍ଥ ସମ୍ପସାଦନଲକ୍ଖଣା ସଦ୍ଧା, ଓକପ୍ପନଲକ୍ଖଣା ୱା, ପକ୍ଖନ୍ଦନରସା, ଅଧିମୁତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅକାଲୁସ୍ସିୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା, ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗପଦଟ୍ଠାନା, ସଦ୍ଦହିତବ୍ବଧମ୍ମପଦଟ୍ଠାନା ୱା, ଆଦାସଜଲତଲାଦୀନଂ ପସାଦୋ ୱିୟ ଚେତସୋ ପସାଦଭୂତା, ଉଦକପ୍ପସାଦକମଣି ୱିୟ ଉଦକସ୍ସ, ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ପସାଦିକା । ବୀଜନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ – ମୂଲବୀଜଂ, ଖନ୍ଧବୀଜଂ, ଫଲୁବୀଜଂ, ଅଗ୍ଗବୀଜଂ, ବୀଜବୀଜମେୱ ପଞ୍ଚମନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିରୁହନଟ୍ଠେନ ବୀଜଂତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଥାହ – ‘‘ବୀଜଞ୍ଚେତଂ ୱିରୁହନଟ୍ଠେନା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କସିୟା ମୂଲଭୂତଂ ବୀଜଂ ଦ୍ୱେ କିଚ୍ଚାନି କରୋତି, ହେଟ୍ଠା ମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଉପରି ଅଙ୍କୁରଂ ଉଟ୍ଠାପେତି; ଏୱଂ ଭଗୱତୋ କସିୟା ମୂଲଭୂତା ସଦ୍ଧା ହେଟ୍ଠା ସୀଲମୂଲେନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଉପରି ସମଥୱିପସ୍ସନଙ୍କୁରଂ ଉଟ୍ଠାପେତି । ୟଥା ଚ ତଂ ମୂଲେନ ପଥୱିରସଂ ଆପୋରସଂ ଗହେତ୍ୱା ନାଳେନ ଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥଂ ୱଡ୍ଢତି; ଏୱମୟଂ ସୀଲମୂଲେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାରସଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗନାଳେନ ଅରିୟଫଲଧଞ୍ଞପରିପାକଗହଣତ୍ଥଂ ୱଡ୍ଢତି । ୟଥା ଚ ତଂ ସୁଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମୂଲଙ୍କୁରପଣ୍ଣନାଳକଣ୍ଡପ୍ପସୱେହି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା, ଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱା, ଅନେକସାଲିଫଲଭରିତଂ ସାଲିସୀସଂ ନିପ୍ଫାଦେତି; ଏୱମୟଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସୀଲଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିକଙ୍ଖାୱିତରଣମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଞାଣଦସ୍ସନପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧୀହି ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପତ୍ୱା ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଖୀରଂ ଜନେତ୍ୱା ଅନେକପଟିସମ୍ଭିଦାଭିଞ୍ଞାଭରିତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିପ୍ଫାଦେତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜ’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ପରୋପଞ୍ଞାସକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ଏକତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ସଦ୍ଧାୱ ବୀଜନ୍ତି ୱୁତ୍ତା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ବୀଜକିଚ୍ଚକରଣତୋ । ୟଥା ହି ତେସୁ ୱିଞ୍ଞାଣଂୟେୱ ୱିଜାନନକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ଏୱଂ ସଦ୍ଧା ବୀଜକିଚ୍ଚଂ, ସା ଚ ସବ୍ବକୁସଲାନଂ ମୂଲଭୂତା । ୟଥାହ –
‘‘ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତି, ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ସୋତଂ ଓଦହତି, ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଧାରେତି, ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖତି, ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଧମ୍ମା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି, ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ସତି ଛନ୍ଦୋ ଜାୟତି, ଛନ୍ଦଜାତୋ ଉସ୍ସହତି, ଉସ୍ସାହେତ୍ୱା ତୁଲୟତି, ତୁଲୟିତ୍ୱା ପଦହତି, ପହିତତ୍ତୋ ସମାନୋ କାୟେନ ଚେୱ ପରମସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ନଂ ଅତିୱିଜ୍ଝପସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩, ୪୩୨) ।
ତପତି ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ କାୟଞ୍ଚାତି ତପୋ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୱୀରିୟଧୁତଙ୍ଗଦୁକ୍କରକାରିକାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱୁଟ୍ଠୀତି ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିୱାତୱୁଟ୍ଠୀତିଆଦିନା ଅନେକୱିଧା । ଇଧ ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠି ଅଧିପ୍ପେତା । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱସ୍ସୱୁଟ୍ଠିସମନୁଗ୍ଗହିତଂ ବୀଜଂ ବୀଜମୂଲକଞ୍ଚ ସସ୍ସଂ ୱିରୁହତି ନ ମିଲାୟତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସମନୁଗ୍ଗହିତା ସଦ୍ଧା ସଦ୍ଧାମୂଲା ଚ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମା ୱିରୁହନ୍ତି ନ ମିଲାୟନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି । ‘‘ପଞ୍ଞା ମେ’’ତି ଏତ୍ଥ ଚ ୱୁତ୍ତୋ ମେ-ସଦ୍ଦୋ ଇମେସୁପି ପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ସଦ୍ଧା ମେ ବୀଜଂ, ତପୋ ମେ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୟା ୱପିତେ ବୀଜେ ସଚେ ୱୁଟ୍ଠି ଅତ୍ଥି, ସାଧୁ, ନୋ ଚେ ଅତ୍ଥି, ଉଦକମ୍ପି ଦାତବ୍ବଂ ହୋତି, ତଥା ମୟା ହିରି-ଈସେ ପଞ୍ଞାୟୁଗନଙ୍ଗଲେ ମନୋୟୋତ୍ତେନ ଏକାବଦ୍ଧେ କତେ ୱୀରିୟବଲିବଦ୍ଦେ ୟୋଜେତ୍ୱା ସତିପାଚନେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଖେତ୍ତେ ସଦ୍ଧାବୀଜେ ୱପିତେ ୱୁଟ୍ଠି-ଅଭାୱୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ପନ ମେ ସତତଂ ସମିତଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀତି ।
ପଜାନାତି ଏତାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୟଂ ୱା ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା, ସା କାମାୱଚରାଦିଭେଦତୋ ଅନେକୱିଧା । ଇଧ ପନ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା । ୟୁଗନଙ୍ଗଲନ୍ତି ୟୁଗଞ୍ଚ ନଙ୍ଗଲଞ୍ଚ । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧାପି ପଞ୍ଞା । ତତ୍ଥ ୟଥା ୟୁଗଂ ଈସାୟ ଉପନିସ୍ସୟଂ ହୋତି, ପୁରତୋ ହୋତି, ଈସାବଦ୍ଧଂ ହୋତି, ୟୋତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟଂ ହୋତି, ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ଏକତୋ ଗମନଂ ଧାରେତି, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ହିରିପମୁଖାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟା ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୩) ଚ, ‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା କୁସଲା ୱଦନ୍ତି, ନକ୍ଖତ୍ତରାଜାରିୱ ତାରକାନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୨.୧୭.୮୧) ଚ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଟ୍ଠେନ ପୁରତୋ ଚ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ସୀଲଂ ହିରୀ ଚାପି ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ, ଅନ୍ୱାୟିକା ପଞ୍ଞୱତୋ ଭୱନ୍ତୀ’’ତି । ହିରିୱିପ୍ପୟୋଗେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଈସାବଦ୍ଧା ହୋତି, ମନୋସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମାଧିୟୋତ୍ତସ୍ସ ନିସ୍ସୟପଚ୍ଚୟତୋ ୟୋତ୍ତାନଂ ନିସ୍ସୟୋ ହୋତି, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧାତିଲୀନଭାୱପଟିସେଧନତୋ ୱୀରିୟବଲିବଦ୍ଦାନଂ ଏକତୋ ଗମନଂ ଧାରେତି । ୟଥା ଚ ନଙ୍ଗଲଂ ଫାଲୟୁତ୍ତଂ କସନକାଲେ ପଥୱିଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ପଦାଲେତି, ଏୱଂ ସତିୟୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାକାଲେ ଧମ୍ମାନଂ ସନ୍ତତିସମୂହକିଚ୍ଚାରମ୍ମଣଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ସବ୍ବକିଲେସମୂଲସନ୍ତାନକାନି ପଦାଲେତି । ସା ଚ ଖୋ ଲୋକୁତ୍ତରାୱ ଇତରା ପନ ଲୋକିୟାପି ସିୟା । ତେନାହ – ‘‘ପଞ୍ଞା ମେ ୟୁଗନଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ।
ହିରୀୟତି ଏତାୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୟଂ ୱା ହିରୀୟତି ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ହିରୀ। ତଗ୍ଗହଣେନ ସହଚରଣଭାୱତୋ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଗହିତଂୟେୱ ହୋତି । ଈସାତି ୟୁଗନଙ୍ଗଲସନ୍ଧାରିକା ଦାରୁୟଟ୍ଠି । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଈସା ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାରେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋପି ହିରୀ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାରେତି ହିରିୟା ଅସତି ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ । ୟଥା ଚ ଈସାପଟିବଦ୍ଧଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ କିଚ୍ଚକରଂ ହୋତି ଅଚଲଂ ଅସିଥିଲଂ, ଏୱଂ ହିରିପଟିବଦ୍ଧା ଚ ପଞ୍ଞା କିଚ୍ଚକାରୀ ହୋତି ଅଚଲା ଅସିଥିଲା ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣା ଅହିରିକେନ । ତେନାହ ‘‘ହିରୀ ଈସା’’ତି ।
ମୁନାତୀତି ମନୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ମନୋସୀସେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟୋତ୍ତନ୍ତି ରଜ୍ଜୁବନ୍ଧନଂ । ତଂ ତିୱିଧଂ ଈସାୟ ସହ ୟୁଗସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ, ୟୁଗେନ ସହ ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ବନ୍ଧନଂ, ସାରଥିନା ସହ ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ବନ୍ଧନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୋତ୍ତଂ ଈସାୟୁଗବଲିବଦ୍ଦେ ଏକାବଦ୍ଧେ କତ୍ୱା ସକକିଚ୍ଚେ ପଟିପାଦେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ସମାଧି ସବ୍ବେୱ ତେ ହିରିପଞ୍ଞାୱୀରିୟଧମ୍ମେ ଏକାରମ୍ମଣେ ଅୱିକ୍ଖେପଭାୱେନ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସକକିଚ୍ଚେ ପଟିପାଦେତି । ତେନାହ – ‘‘ମନୋ ୟୋତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ସରତି ଏତାୟ ଚିରକତାଦିମତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୟଂ ୱା ସରତୀତି ସତି, ସା ଅସମ୍ମୁସ୍ସନଲକ୍ଖଣା । ଫାଲେତୀତି ଫାଲୋ। ପାଜେତି ଏତେନାତି ପାଜନଂ। ତଂ ଇଧ ‘‘ପାଚନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପତୋଦସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଫାଲୋ ଚ ପାଚନଞ୍ଚ ଫାଲପାଚନଂ। ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଫାଲପାଚନଂ, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତା ମଗ୍ଗୟୁତ୍ତା ଚ ସତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଫାଲୋ ନଙ୍ଗଲମନୁରକ୍ଖତି, ପୁରତୋ ଚସ୍ସ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ସତି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନା ଆରମ୍ମଣେ ୱା ଉପଟ୍ଠାପୟମାନା ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖତି, ତଥା ହି ‘‘ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ‘‘ଆରକ୍ଖା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୱସେନ ଚସ୍ସ ପୁରତୋ ହୋତି । ସତିପରିଚିତେ ହି ଧମ୍ମେ ପଞ୍ଞା ପଜାନାତି, ନୋ ସମ୍ମୁଟ୍ଠେ । ୟଥା ଚ ପାଚନଂ ବଲିବଦ୍ଦାନଂ ୱିଜ୍ଝନଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତଂ ସଂସୀଦନଂ ନ ଦେତି, ଉପ୍ପଥଗମନଞ୍ଚ ୱାରେତି, ଏୱଂ ସତି ୱୀରିୟବଲିବଦ୍ଦାନଂ ଅପାୟଭୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୋସଜ୍ଜସଂସୀଦନଂ ନ ଦେତି, କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତେ ଅଗୋଚରେ ଚାରଂ ନିୱାରେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୀ ଉପ୍ପଥଗମନଞ୍ଚ ୱାରେତି । ତେନାହ – ‘‘ସତି ମେ ଫାଲପାଚନ’’ନ୍ତି ।
୭୮.କାୟଗୁତ୍ତୋତି ତିୱିଧେନ କାୟସୁଚରିତେନ ଗୁତ୍ତୋ । ୱଚୀଗୁତ୍ତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୱଚୀସୁଚରିତେନ ଗୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ତାୱତା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଆହାରେ ଉଦରେ ୟତୋତି ଏତ୍ଥ ଆହାରମୁଖେନ ସବ୍ବପଚ୍ଚୟାନଂ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଚତୁବ୍ବିଧେପି ପଚ୍ଚୟେ ୟତୋ ସଂୟତୋ ନିରୁପକ୍କିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦରେ ୟତୋତି ଉଦରେ ୟତୋ ସଂୟତୋ ମିତଭୋଜୀ, ଆହାରେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନା ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଥା ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୀଜଂ ୱପିତ୍ୱା ସସ୍ସପରିପାଲନତ୍ଥଂ କଣ୍ଟକୱତିଂ ୱା ରୁକ୍ଖୱତିଂ ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖେପଂ ୱା କରୋସି, ତେନ ତେ ଗୋମହିଂସମିଗଗଣା ପୱେସଂ ଅଲଭନ୍ତା ସସ୍ସଂ ନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ଏୱମହମ୍ପି ସଦ୍ଧାବୀଜଂ ୱପିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକୁସଲସସ୍ସପରିପାଲନତ୍ଥଂ କାୟୱଚୀଆହାରଗୁତ୍ତିମୟଂ ତିୱିଧପରିକ୍ଖେପଂ କରୋମି । ତେନ ମେ ରାଗାଦିଅକୁସଲଧମ୍ମଗୋମହିଂସମିଗଗଣା ପୱେସଂ ଅଲଭନ୍ତା ନାନପ୍ପକାରକୁସଲସସ୍ସଂ ନ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୀତି ।
ସଚ୍ଚଂ କରୋମି ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱାରେହି ଅୱିସଂୱାଦନଂ ସଚ୍ଚଂ । ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଛେଦନଂ ଲୁନନଂ ଉପ୍ପାଟନଂ, କରଣତ୍ଥେ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ସଚ୍ଚେନ କରୋମି ନିଦ୍ଦାନ’’ନ୍ତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତ୍ୱଂ ବାହିରଂ କସିଂ କସିତ୍ୱା ସସ୍ସଦୂସକାନଂ ତିଣାନଂ ହତ୍ଥେନ ୱା ଅସିତେନ ୱା ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋସି; ଏୱମହମ୍ପି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ କସିଂ କସିତ୍ୱା କୁସଲସସ୍ସଦୂସକାନଂ ୱିସଂୱାଦନତିଣାନଂ ସଚ୍ଚେନ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମି । ଞାଣସଚ୍ଚଂ ୱା ଏତ୍ଥ ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୟଂ ତଂ ୟଥାଭୂତଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାଦୀନଂ ତିଣାନଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମୀତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ନିଦ୍ଦାନନ୍ତି ଛେଦକଂ ଲାୱକଂ, ଉପ୍ପାଟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟଥା ତ୍ୱଂ ଦାସଂ ୱା କମ୍ମକରଂ ୱା ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋସି, ‘‘ନିଦ୍ଦେହି ତିଣାନୀ’’ତି ତିଣାନଂ ଛେଦକଂ ଲାୱକଂ ଉପ୍ପାଟକଂ କରୋସି; ଏୱମହଂ ସଚ୍ଚଂ କରୋମୀତି ଉପୟୋଗୱଚନେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଚନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ । ତମହଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କରୋମି, ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ ଲୁନିତବ୍ବଂ ଉପ୍ପାଟେତବ୍ବଂ କରୋମୀତି ଏୱମ୍ପି ଉପୟୋଗୱଚନେନେୱ ୱତ୍ତୁଂ ୟୁଜ୍ଜତି ।
ସୋରଚ୍ଚଂ ମେ ପମୋଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ତଂ ‘‘କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି, ଏୱଂ ସୀଲମେୱ ‘‘ସୋରଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୱୁତ୍ତମେୱ ଏତଂ ‘‘କାୟଗୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତମ୍ପି ହି ସୁନ୍ଦରେ ନିବ୍ବାନେ ରତଭାୱତୋ ‘‘ସୋରଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପମୋଚନନ୍ତି ୟୋଗ୍ଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ତୱ ପମୋଚନଂ ପୁନପି ସାୟନ୍ହେ ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ୱା ଅନାଗତସଂୱଚ୍ଛରେ ୱା ୟୋଜେତବ୍ବତୋ ଅପ୍ପମୋଚନମେୱ ହୋତି, ନ ମମ ଏୱଂ । ନ ହି ମମ ଅନ୍ତରା ମୋଚନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅହଞ୍ହି ଦୀପଙ୍କରଦସବଲକାଲତୋ ପଭୁତି ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲେ ୱୀରିୟବଲିବଦ୍ଦେ ୟୋଜେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ମହାକସିଂ କସନ୍ତୋ ତାୱ ନ ମୁଞ୍ଚିଂ, ୟାୱ ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ୟଦା ଚ ମେ ସବ୍ବଂ ତଂ କାଲଂ ଖେପେତ୍ୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବଗୁଣପରିୱାରଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଉଦପାଦି, ତଦା ମୟା ତଂ ସବ୍ବୁସ୍ସୁକ୍କପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତିୟା ପମୁତ୍ତଂ, ନ ଦାନି ପୁନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଏତମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ ଭଗୱା – ‘‘ସୋରଚ୍ଚଂ ମେ ପମୋଚନ’’ନ୍ତି ।
୭୯.ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୀରିୟନ୍ତି ‘‘କାୟିକୋ ୱା, ଚେତସିକୋ ୱା ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତପଧାନଂ । ଧୁରାୟଂ ଧୋରୟ୍ହଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ, ଧୁରଂ ୱହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧୁରାୟଂ ଧୋରୟ୍ହାକଡ୍ଢିତଂ ନଙ୍ଗଲଂ ଭୂମିଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, ମୂଲସନ୍ତାନକାନି ଚ ପଦାଲେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱୀରିୟାକଡ୍ଢିତଂ ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଘନଂ ଭିନ୍ଦତି, କିଲେସସନ୍ତାନକାନି ଚ ପଦାଲେତି । ତେନାହ – ‘‘ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପୁରିମଧୁରଂ ୱହନ୍ତା ଧୁରା, ମୂଲଧୁରଂ ୱହନ୍ତା ଧୋରୟ୍ହା; ଧୁରା ଚ ଧୋରୟ୍ହା ଚ ଧୁରଧୋରୟ୍ହା। ତତ୍ଥ ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଏକମେକସ୍ମିଂ ନଙ୍ଗଲେ ଚତୁବଲିବଦ୍ଦପ୍ପଭେଦଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୱହନ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନତିଣମୂଲଘାତଂ ସସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ଚତୁସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟପ୍ପଭେଦଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୱହନ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନାନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲମୂଲଘାତଂ କୁସଲସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ସାଧେତି । ତେନାହ – ‘‘ୱୀରିୟଂ ମେ ଧୁରଧୋରୟ୍ହ’’ନ୍ତି ।
ୟୋଗକ୍ଖେମାଧିୱାହନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତା ‘‘ୟୋଗକ୍ଖେମ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଅଧିକତ୍ୱା ୱାହୀୟତି, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ୱାହୀୟତୀତି ଅଧିୱାହନଂ । ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ଅଧିୱାହନଂ ୟୋଗକ୍ଖେମାଧିୱାହନଂ । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଥା ତୱ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ପଚ୍ଛିମାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଅଭିମୁଖଂ ୱାହୀୟତି, ତଥା ମମ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଂ ୱାହୀୟତି ।
ଏୱଂ ୱାହିୟମାନଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ। ୟଥା ତୱ ନଙ୍ଗଲଂ ୱହନ୍ତଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଖେତ୍ତକୋଟିଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ ଦୀପଙ୍କରକାଲତୋ ପଭୁତି ଗଚ୍ଛତେୱ । ୟସ୍ମା ୱା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନା କିଲେସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ପହାତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି, ୟଥା ତୱ ନଙ୍ଗଲେନ ଛିନ୍ନାନି ତିଣାନି ପୁନପି ଅପରସ୍ମିଂ ସମୟେ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମାପି ଏତଂ ପଠମମଗ୍ଗୱସେନ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେ କିଲେସେ, ଦୁତିୟୱସେନ ଓଳାରିକେ, ତତିୟୱସେନ ଅନୁସହଗତେ କିଲେସେ, ଚତୁତ୍ଥୱସେନ ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ। ଅଥ ୱା ଗଚ୍ଛତି ଅନିୱତ୍ତନ୍ତି ନିୱତ୍ତନରହିତଂ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ୍ତି ତଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ପଦଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଞ୍ଚ ୟଥା ତୱ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ନ ତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କସ୍ସକୋ ଅସୋକୋ ନିସ୍ସୋକୋ ୱିରଜୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ଏତଂ ପନ ତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚତି। ୟତ୍ଥ ସତିପାଚନେନ ଏତଂ ୱୀରିୟଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମାଦିସୋ କସ୍ସକୋ ଅସୋକୋ ନିସ୍ସୋକୋ ୱିରଜୋ ହୁତ୍ୱା ନ ସୋଚତି, ତଂ ସବ୍ବସୋକସଲ୍ଲସମୁଗ୍ଘାତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନାମତସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।
୮୦. ଇଦାନି ନିଗମନଂ କରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଏୱମେସା କସୀ କଟ୍ଠା, ସା ହୋତି ଅମତପ୍ଫଲା ।
ଏତଂ କସିଂ କସିତ୍ୱାନ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ମୟା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏସା ସଦ୍ଧାବୀଜା ତପୋୱୁଟ୍ଠିୟା ଅନୁଗ୍ଗହିତା କସି, ପଞ୍ଞାମୟଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଂ, ହିରିମୟଞ୍ଚ ଈସଂ, ମନୋମୟେନ ୟୋତ୍ତେନ, ଏକାବଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା, ପଞ୍ଞାନଙ୍ଗଲେ ସତିଫାଲଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା, ସତିପାଚନଂ ଗହେତ୍ୱା, କାୟୱଚୀଆହାରଗୁତ୍ତିୟା ଗୋପେତ୍ୱା, ସଚ୍ଚଂ ନିଦ୍ଦାନଂ କତ୍ୱା, ସୋରଚ୍ଚଂ ପମୋଚନଂ ୱୀରିୟଂ ଧୁରଧୋରୟ୍ହଂ ୟୋଗକ୍ଖେମାଭିମୁଖଂ ଅନିୱତ୍ତନ୍ତଂ ୱାହେନ୍ତେନ କଟ୍ଠା, କସିକମ୍ମପରିୟୋସାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ପାପିତା, ସାହୋତି ଅମତପ୍ଫଲା, ସା ଏସା କସି ଅମତପ୍ଫଲା ହୋତି । ଅମତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ନିବ୍ବାନାନିସଂସା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସା ଖୋ ପନେସା କସି ନ ମମେୱେକସ୍ସ ଅମତପ୍ଫଲା ହୋତି, ଅପିଚ, ଖୋ, ପନ ୟୋ କୋଚି ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ୱେସ୍ସୋ ୱା ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଏତଂ କସିଂ କସତି, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଏତଂ କସିଂ କସିତ୍ୱାନ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତି, ସବ୍ବସ୍ମା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନଂ କତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମମ କସିଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅପରଜ୍ଜୁ ଏୱ ଛାତୋ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ପନ କସି ଅମତପ୍ଫଲା, ତସ୍ସା ଫଲଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଚ ୱିଦିତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କାତୁଂ ପାୟାସଂ ଦାତୁମାରଦ୍ଧୋ । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ମହତିୟାତି ମହତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କଂସପାତିୟାତି ସୁୱଣ୍ଣପାତିୟଂ, ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକେ ଅତ୍ତନୋ ସୁୱଣ୍ଣଥାଲେ । ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାତି ଛୁପିତ୍ୱା, ଆକିରିତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସୀତି ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀହି ୱିଚିତ୍ରଂ କତ୍ୱା, ଦୁକୂଲୱିତାନେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା, ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଭିହରି । କିନ୍ତି ? ‘‘ଭୁଞ୍ଜତୁ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ପାୟାସଂ, କସ୍ସକୋ ଭୱ’’ନ୍ତି । ତତୋ କସ୍ସକଭାୱସାଧକଂ କାରଣମାହ ‘‘ୟଞ୍ହି…ପେ॰… କସତୀ’’ତି, ୟସ୍ମା ଭୱଂ…ପେ॰… କସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ’’ତି ଆହ ।
୮୧. ତତ୍ଥ ଗାଥାଭିଗୀତନ୍ତି ଗାଥାହି ଅଭିଗୀତଂ, ଗାଥାୟୋ ଭାସିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମେତି ମୟା । ଅଭୋଜନେୟ୍ୟନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜନାରହଂ ନ ହୋତି । ସମ୍ପସ୍ସତନ୍ତି ସମ୍ମା ଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିଂ ପସ୍ସତଂ, ସମନ୍ତା ୱା ପସ୍ସତଂ ସମ୍ପସ୍ସତଂ, ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନେସ ଧମ୍ମୋତି ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏସ ଧମ୍ମୋ ଏତଂ ଚାରିତ୍ତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଗାଥାଭିଗୀତଂ ପନୁଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି ନ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି । କିଂ ପନ ଭଗୱତା ପାୟାସତ୍ଥଂ ଗାଥା ଅଭିଗୀତା, ୟେନ ଏୱମାହାତି ? ନ ଏତଦତ୍ଥଂ ଅଭିଗୀତା, ଅପିଚ, ଖୋ, ପନ ପାତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖେତ୍ତସମୀପେ ଠତ୍ୱା କଟଚ୍ଛୁଭିକ୍ଖମ୍ପି ଅଲଭିତ୍ୱା ପୁନ ସକଲବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ପକାସେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ତଦେତଂ ନଟନଚ୍ଚକାଦୀହି ନଚ୍ଚିତ୍ୱା ଗାୟିତ୍ୱା ଚ ଲଦ୍ଧସଦିସଂ ହୋତି, ତେନ ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତାଦିସଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ନ କପ୍ପତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାନୁରୂପଞ୍ଚେତଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମାପି ପଚ୍ଛିମଂ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନେନ ଚ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟତ୍ର ଚ ନାମ ପରପ୍ପକାସିତେନାପି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଘଟିକାରୋ କୁମ୍ଭକାରୋ, ତତ୍ର କଥଂ କୋଟିପ୍ପତ୍ତାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣପ୍ପକାସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ସାଦିୟିସ୍ସତି, ୟତୋ ୟୁତ୍ତମେୱ ଏତଂ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତୁନ୍ତି ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଅପ୍ପସନ୍ନଂ ଅଦାତୁକାମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗାଥାଗାୟନେନ ଦାତୁକାମଂ କତ୍ୱା, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଭୋଜନଂ ପଟିଗ୍ଗହେସି, ଆମିସକାରଣା ଇମସ୍ସ ଦେସନା’’ତି ଇମମ୍ହା ଲୋକାପୱାଦା ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ଦେସନାପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତ୍ୱା, ଇଦାନି ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଧମ୍ମେ ସତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ୱୁତ୍ତିରେସା’’ତି ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମେ ୱା ଦସୱିଧସୁଚରିତଧମ୍ମେ ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚାରିତ୍ତଧମ୍ମେ ୱା ସତି ସଂୱିଜ୍ଜମାନେ ଅନୁପହତେ ୱତ୍ତମାନେ ୱୁତ୍ତିରେସା ଏକନ୍ତୱୋଦାତା ଆକାସେ ପାଣିପ୍ପସାରଣକପ୍ପା ଏସନା ପରିୟେସନା ଜୀୱିତୱୁତ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ।
୮୨. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ପାୟାସଂ ମେ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅକପ୍ପିୟଂ କିରେତଂ ଭୋଜନଂ, ଅଧଞ୍ଞୋ ୱତସ୍ମିଂ, ଦାନଂ ଦାତୁଂ ନ ଲଭାମୀ’’ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ଚିନ୍ତେସି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆଗତୋ – ‘ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ଇମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପସାଦେସ୍ସାମୀ’ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ଦୋମନସ୍ସଂ ଅକାସି । ଇଦାନି ତେନ ଦୋମନସ୍ସେନ ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପକୋପେତ୍ୱା ଅମତୱରଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ତେନ ପତ୍ଥିତମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅଞ୍ଞେନ ଚ କେୱଲିନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କେୱଲିନନ୍ତି ସବ୍ବଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣଂ, ସବ୍ବୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ଏସନତୋ ମହେସିଂ। ପରିକ୍ଖୀଣସବ୍ବାସୱତ୍ତା ଖୀଣାସୱଂ। ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚମାଦିଂ କତ୍ୱା ୱୂପସନ୍ତସବ୍ବକୁକ୍କୁଚ୍ଚତ୍ତା କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱୂପସନ୍ତଂ। ଉପଟ୍ଠହସ୍ସୂତି ପରିୱିସସ୍ସୁ ପଟିମାନୟସ୍ସୁ । ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପାଦିତେପି ପରିୟାୟମେୱ ଭଣତି, ନ ତୁ ଭଣତି ‘‘ଦେହି, ଆହରାହୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଅୟଂ ପାୟାସୋ ଭଗୱତୋ ଆନୀତୋ ନାହଂ ଅରହାମି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଛନ୍ଦେନ କସ୍ସଚି ଦାତୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅଥ କସ୍ସ ଚାହ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ତଂ ପାୟାସଂ ଠପେତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ତଥାଗତସାୱକଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଜୀରଣଧମ୍ମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ରୂପାୱଚରବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ ଅରୂପାୱଚରା ପନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅସମ୍ଭାୱନେୟ୍ୟା । ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୱଚନେନ ସାସନପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ । ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ୱଚନେହି ଓକାସଲୋକୋ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏସ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ଆଳୱକସୁତ୍ତେ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
କସ୍ମା ପନ ସଦେୱକାଦୀସୁ କସ୍ସଚି ନ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ? ଓଳାରିକେ ସୁଖୁମୋଜାପକ୍ଖିପନତୋ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ପାୟାସେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗହିତମତ୍ତେୟେୱ ଦେୱତାହି ଓଜା ପକ୍ଖିତ୍ତା ୟଥା ସୁଜାତାୟ ପାୟାସେ, ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ଚ ସୂକରମଦ୍ଦୱେ ପଚ୍ଚମାନେ, ୱେରଞ୍ଜାୟଞ୍ଚ ଭଗୱତା ଗହିତଗହିତାଲୋପେ, ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ଚ କଚ୍ଚାନସ୍ସ ଗୁଳ୍ହକୁମ୍ଭସ୍ମିଂ ଅୱସିଟ୍ଠଗୁଳ୍ହେ । ସୋ ଓଳାରିକେ ସୁଖୁମୋଜାପକ୍ଖିପନତୋ ଦେୱାନଂ ନ ପରିଣମତି । ଦେୱା ହି ସୁଖୁମସରୀରା, ତେସଂ ଓଳାରିକୋ ମନୁସ୍ସାହାରୋ ନ ସମ୍ମା ପରିଣମତି । ମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ନ ପରିଣମତି । ମନୁସ୍ସା ହି ଓଳାରିକସରୀରା, ତେସଂ ସୁଖୁମା ଦିବ୍ବୋଜା ନ ସମ୍ମା ପରିଣମତି । ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ପକତିଅଗ୍ଗିନାୱ ପରିଣମତି, ସମ୍ମା ଜୀରତି । କାୟବଲଞାଣବଲପ୍ପଭାୱେନାତି ଏକେ ତଥାଗତସାୱକସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସେତଂ ସମାଧିବଲେନ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ଚ ପରିଣମତି, ଇତରେସଂ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନମ୍ପି ନ ପରିଣମତି । ଅଚିନ୍ତନୀୟଂ ୱା ଏତ୍ଥ କାରଣଂ, ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଏସୋତି ।
ତେନ ହି ତ୍ୱନ୍ତି ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସାମି, ମମ ନ କପ୍ପତି, ମମ ଅକପ୍ପନ୍ତଂ ସାୱକସ୍ସାପି ମେ ନ କପ୍ପତି, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପହରିତେତି ପରିତ୍ତହରିତତିଣେ, ଅପ୍ପରୁଳ୍ହରିତତିଣେ ୱା ପାସାଣପିଟ୍ଠିସଦିସେ । ଅପ୍ପାଣକେତି ନିପ୍ପାଣକେ, ପାୟାସଜ୍ଝୋତ୍ଥରଣକାରଣେନ ମରିତବ୍ବପାଣରହିତେ ୱା ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧେ । ସହ ତିଣନିସ୍ସିତେହି ପାଣେହି ତିଣାନଂ ପାଣକାନଞ୍ଚ ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ଏତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚିଚ୍ଚିଟାୟତି ଚିଟିଚିଟାୟତୀତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦଂ କରୋତି । ସଂଧୂପାୟତୀତି ସମନ୍ତା ଧୂପାୟତି । ସମ୍ପଧୂପାୟତୀତି ତଥେୱ ଅଧିମତ୍ତଂ ଧୂପାୟତି । କସ୍ମା ଏୱଂ ଅହୋସୀତି ? ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱେନ, ନ ଉଦକସ୍ସ, ନ ପାୟାସସ୍ସ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦେୱୟକ୍ଖାଦୀନଂ । ଭଗୱା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମସଂୱେଗତ୍ଥଂ ତଥା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମାତି ଓପମ୍ମନିଦସ୍ସନମତ୍ତମେତଂ, ୟଥା ଫାଲୋତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୱିଗ୍ଗୋ ଚିତ୍ତେନ, ଲୋମହଟ୍ଠଜାତୋ ସରୀରେନ । ସରୀରେ କିରସ୍ସ ନୱନୱୁତିଲୋମକୂପସହସ୍ସାନି ସୁୱଣ୍ଣଭିତ୍ତିୟା ଆହତମଣିନାଗଦନ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗା ଅହେସୁଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
ପାଦେସୁ ପନ ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି । ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ ହି ଅୟମିଧ ଅଭିକ୍କନ୍ତ ସଦ୍ଦୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନସ୍ସ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ଚ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନତ୍ଥେ, ତସ୍ମା ସାଧୁ ସାଧୁ ଭୋ ଗୋତମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
‘‘ଭୟେ କୋଧେ ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ କୋତୂହଲଚ୍ଛରେ ।
ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ’’ତି ॥ –
ଇମିନା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଇଧ ପସାଦୱସେନ ପସଂସାୱସେନ ଚାୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଭିକନ୍ତଂ ଅତିଇଟ୍ଠଂ, ଅତିମନାପଂ, ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦେସନଂ ଥୋମେତି, ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ । ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋତି । ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱା ୱଚନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ଥୋମେତି – ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଦୋସନାସନତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଗୁଣାଧିଗମନତୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାଜନନତୋ, ପଞ୍ଞାଜନନତୋ, ସାତ୍ଥତୋ, ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ, କଣ୍ଣସୁଖତୋ, ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ, ଅପରୱମ୍ଭନତୋ, କରୁଣାସୀତଲତୋ, ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ, ଆପାଥରମଣୀୟତୋ, ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ, ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମାଦୀହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠା ମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରିମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିଚ୍ଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀଅଡ୍ଢରତ୍ତଘନୱନସଣ୍ଡମେଘପଟଲେହି ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମସି । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମପତିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ; ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନା ପଭୁତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଧାରଣେନ ମୟ୍ହଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ଦେସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋ ।
ଅଥ ୱା ଏକଚ୍ଚିୟେନ ମତ୍ତେନ ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନେନ ଅସୁଭେ ‘‘ସୁଭ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ଚ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତୁକ୍କୁଜ୍ଜିତସଦିସୋ, ସମୁଦୟଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍ଖେ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ଚ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୱିୱରଣସଦିସୋ, ନିରୋଧଦସ୍ସନେନ ଅନିଚ୍ଚେ ‘‘ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ଚ ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗାଚିକ୍ଖଣସଦିସୋ, ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ୱିପଲ୍ଲାସପ୍ପହାନେନ ଚ ଅନ୍ଧକାରେ ପଜ୍ଜୋତସଦିସୋ, ତସ୍ମା ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ୱା ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ…ପେ॰… ପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ ‘‘ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ରୂପାନି ଦକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତି, ଏୱଂ ପକାସିତୋ ହୋତି ।
ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଦ୍ଧାତପକାୟଗୁତ୍ତତାଦୀହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ପକାସିତୋ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ହିରିମନାଦୀହି ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ, ୟୋଗକ୍ଖେମେନ ନିରୋଧୋତି ଏୱଂ ତିକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିରୋଧୋ ଚାତି ସରୂପେନେୱ ଦ୍ୱେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପକାସିତାନି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ପଟିପକ୍ଖୋ ସମୁଦୟସ୍ସ, ନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ପଟିପକ୍ଖେନ ଦ୍ୱେ । ଇତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସିତାନି । ତସ୍ମା ଅନେକପରିୟାୟେନ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ।
ଏସାହନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏସୋ ଅହନ୍ତି ଏସାହଂ । ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ପଣିପାତେନ ସରଣଗମନେନ ଗତୋପି ଇଦାନି ୱାଚାୟ ସମାଦିୟନ୍ତୋ ଆହ । ଅଥ ୱା ପଣିପାତେନ ବୁଦ୍ଧଂୟେୱ ସରଣଂ ଗତୋତି ଇଦାନି ତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସେସେ ଧମ୍ମସଙ୍ଘେପି ଗନ୍ତୁଂ ଆହ । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା, ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ, ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣେହି ଉପେତଂ ପାଣୁପେତଂ, ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ, ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଂ ଗତଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ ଜାନାତୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅନେନ ସୁତାନୁରୂପା ପଟିପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତାଦୀହି ୱା ସତ୍ଥୁସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇମିନା ‘‘ଏସାହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସିସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ତେନ ୱା ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇମିନା ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ଏୱଂ ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧେନ ପଞ୍ଞୱତା ୟଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ କତ୍ତୁକାମୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚତି ‘‘ଲଭେୟ୍ୟାହ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଇଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଅଭିପ୍ପସାଦିତଚିତ୍ତୋ ‘‘ଭଗୱାପି ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନାହ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚତି, ତତ୍ଥ ପରିପୂରକାରିତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ଉପସମ୍ପଦଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋତିଆଦୀସୁ ପନ ଏକୋ କାୟୱିୱେକେନ, ୱୂପକଟ୍ଠୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକେନ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସତିଅୱିଜହନେନ, ଆତାପୀ କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟସଙ୍ଖାତେନ ଆତାପେନ, ପହିତତ୍ତୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥୱିହାରେନ । ନ ଚିରସ୍ସେୱାତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । କୁଲପୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧା କୁଲପୁତ୍ତା, ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା, ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ । ଅୟଂ ପନ ଉଭୟଥାପି କୁଲପୁତ୍ତୋ । ଅଗାରସ୍ମାତି ଘରା । ଅଗାରାନଂ ହିତଂ ଅଗାରିୟଂ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିକୁଟୁମ୍ବପୋସନକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗାରିୟନ୍ତି ଅନଗାରିୟଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ପବ୍ବଜନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ତଦନୁତ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ, ଅରହତ୍ତଫଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥାୟ କୁଲପୁତ୍ତା ପବ୍ବଜନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନାୟେୱ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସୀତି ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱା ୱିହାସି । ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋ ଚ ଖୀଣା ଜାତି…ପେ॰… ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି। ଏତେନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି ।
କତମା ପନସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା । ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ଜାନାତି ।
ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନା ନତ୍ଥୀତି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଭାୱତୋ, ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ନତ୍ଥି । ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟାତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଏକୋ । ଅରହତନ୍ତି ଅରହନ୍ତାନଂ । ମହାସାୱକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଆୟସ୍ମା ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ଅହୋସୀତି ଅୟଂ କିରେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଚୁନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୩.ପୁଚ୍ଛାମିମୁନିଂ ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତି ଚୁନ୍ଦସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟପରଜ୍ଝାସୟଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିପୁଚ୍ଛାୱସିକଭେଦତୋ ଚତୂସୁ ଉପ୍ପତ୍ତୀସୁ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୱସିକା ଉପ୍ପତ୍ତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ମଲ୍ଲେସୁ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟେନ ପାୱା ତଦୱସରି । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ପାୱାୟଂ ୱିହରତି ଚୁନ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମାରପୁତ୍ତସ୍ସ ଅମ୍ବୱନେ । ଇତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟେନ ଚୁନ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମାରପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଂ ତେନୁପସଙ୍କମି; ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୯), ତାୱ ସୁତ୍ତେ ଆଗତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସିନ୍ନେ ଭଗୱତି ଚୁନ୍ଦୋ କମ୍ମାରପୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସନ୍ତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନସୂପାଦିଗହଣତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାନି ଉପନାମେସି । ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ କେଚି ଭିକ୍ଖୂ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନାନି ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ କେଚି ନ ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ଭଗୱତୋ ପନ ଏକମେୱ ଭାଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ସେଲମୟଂ ପତ୍ତଂ, ଦୁତିୟଭାଜନଂ ବୁଦ୍ଧା ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ସହସ୍ସଗ୍ଘନକଂ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଜନତ୍ଥାୟ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ କୁଞ୍ଚିକତ୍ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପି । ଚୁନ୍ଦୋ ପରିୱିସିତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସମାନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱା ଚ ପନ ଅପସ୍ସମାନୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ନ ନଂ କିଞ୍ଚି ଅଭଣି ଭଗୱତି ଥେରେସୁ ଚ ଗାରୱେନ, ଅପିଚ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱଚନପଥୋ ମା ଅହୋସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ସଂୱରୟୁତ୍ତାୟେୱ ସମଣା, ଉଦାହୁ ଭିନ୍ନସଂୱରା ଈଦିସାପି ସମଣା’’ତି ଞାତୁକାମୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ମୁନି’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଇଦଂ ‘‘ତିସ୍ସୋ ପୁଚ୍ଛା ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନା ପୁଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ପୁଣ୍ଣକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୧୨) ନୟେନ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ମୁନିନ୍ତି ଏତମ୍ପି ‘‘ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ । ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ମୁନି, ମୋନପ୍ପତ୍ତୋତି, ତୀଣି ମୋନେୟ୍ୟାନି କାୟମୋନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୪) ନୟେନ ତତ୍ଥେୱ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ। ଅୟମ୍ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଓକାସଂ କାରେନ୍ତୋ ମୁନିନ୍ତି ମୁନିମୁନିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି । ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତିଆଦୀନି ଥୁତିୱଚନାନି, ତେହି ତଂ ମୁନିଂ ଥୁନାତି । ତତ୍ଥ ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତି ୱିପୁଲପଞ୍ଞଂ । ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକତ୍ତା ଚସ୍ସ ୱିପୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଚୁନ୍ଦୋ କମ୍ମାରପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ଧନିୟସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇତୋ ପରଂ ପନ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତନୟମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ତୀସୁ ବୁଦ୍ଧେସୁ ତତିୟବୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମସ୍ସାମିନ୍ତି ମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସ ଜନକତ୍ତା ପୁତ୍ତସ୍ସେୱ ପିତରଂ ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତସିପ୍ପାୟତନାଦୀନଂ ୱିୟ ଚ ଆଚରିୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାମିଂ, ଧମ୍ମିସ୍ସରଂ ଧମ୍ମରାଜଂ ଧମ୍ମୱସୱତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –
‘‘ସୋ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତା, ଅନକ୍ଖାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅକ୍ଖାତା, ମଗ୍ଗଞ୍ଞୂ, ମଗ୍ଗୱିଦୂ, ମଗ୍ଗକୋୱିଦୋ । ମଗ୍ଗାନୁଗା ଚ ପନ ଏତରହି ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ।
ୱୀତତଣ୍ହନ୍ତି ୱିଗତକାମଭୱୱିଭୱତଣ୍ହଂ । ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମନ୍ତି ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଉତ୍ତମଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ୟାୱତା ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା ଦ୍ୱିପଦା ୱା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋ ୱା, ତେସଂ ସବ୍ବେସଂ ଉତ୍ତମୋ । ଅଥ ଖୋ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଦ୍ୱିପଦା ହି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଟ୍ଠା ଚକ୍କୱତ୍ତିମହାସାୱକପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ, ତେସଞ୍ଚ ଉତ୍ତମୋତି ୱୁତ୍ତେ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋତି ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି । ସାରଥୀନଂ ପୱରନ୍ତି ସାରେତୀତି ସାରଥି, ହତ୍ଥିଦମକାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେସଞ୍ଚ ଭଗୱା ପୱରୋ ଅନୁତ୍ତରେନ ଦମନେନ ପୁରିସଦମ୍ମେ ଦମେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱତୋ । ୟଥାହ –
‘‘ହତ୍ଥିଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହତ୍ଥିଦମ୍ମୋ ସାରିତୋ ଏକଂ ଏୱ ଦିସଂ ଧାୱତି ପୁରତ୍ଥିମଂ ୱା ପଚ୍ଛିମଂ ୱା ଉତ୍ତରଂ ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ୱା । ଅସ୍ସଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସ୍ସଦମ୍ମୋ…ପେ॰… ଗୋଦମକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗୋଦମ୍ମୋ…ପେ॰… ଦକ୍ଖିଣଂ ୱା । ତଥାଗତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରହତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ପୁରିସଦମ୍ମୋ ସାରିତୋ ଅଟ୍ଠ ଦିସା ୱିଧାୱତି, ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତି, ଅୟମେକା ଦିସା…ପେ॰… ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଅୟଂ ଅଟ୍ଠମୀ ଦିସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୧୨) ।
କତୀତି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦପୁଚ୍ଛା । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ସମଣାତି ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଅତ୍ଥନିଦସ୍ସନଂ । ଇଙ୍ଘାତି ୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତଦିଙ୍ଘାତି ତେ ଇଙ୍ଘ । ବ୍ରୂହୀତି ଆଚିକ୍ଖ କଥୟସ୍ସୂତି ।
୮୪. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ଚୁନ୍ଦଂ କମ୍ମାରପୁତ୍ତଂ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲଂ, କିଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୯୬) ନୟେନ ଗିହିପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସମଣପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ତଂ ପାପଭିକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱୋହାରମତ୍ତା ଅସ୍ସମଣଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୁରୋ ସମଣା’’ତି । ତତ୍ଥ ଚତୁରୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟାପରିଚ୍ଛେଦୋ । ସମଣାତି କଦାଚି ଭଗୱା ତିତ୍ଥିୟେ ସମଣୱାଦେନ ୱଦତି; ୟଥାହ – ‘‘ୟାନି ତାନି ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱତକୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାନୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୭) । କଦାଚି ପୁଥୁଜ୍ଜନେ; ୟଥାହ – ‘‘ସମଣା ସମଣାତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜନୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୫) । କଦାଚି ସେକ୍ଖେ; ୟଥାହ – ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ, ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । କଦାଚି ଖୀଣାସୱେ; ୟଥାହ – ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) । କଦାଚି ଅତ୍ତାନଂୟେୱ; ୟଥାହ – ‘‘ସମଣୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୫) । ଇଧ ପନ ତୀହି ପଦେହି ସବ୍ବେପି ଅରିୟେ ସୀଲୱନ୍ତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ, ଚତୁତ୍ଥେନ ଇତରଂ ଅସ୍ସମଣମ୍ପି ଭଣ୍ଡୁଂ କାସାୱକଣ୍ଠଂ କେୱଲଂ ୱୋହାରମତ୍ତକେନ ସମଣୋତି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଚତୁରୋ ସମଣା’’ତି ଆହ । ନ ପଞ୍ଚମତ୍ଥୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ୱୋହାରମତ୍ତକେନ ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତକେନାପି ପଞ୍ଚମୋ ସମଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।
ତେ ତେ ଆୱିକରୋମୀତି ତେ ଚତୁରୋ ସମଣେ ତୱ ପାକଟେ କରୋମି । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ସମ୍ମୁଖା ପୁଚ୍ଛିତୋ । ମଗ୍ଗଜିନୋତି ମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସେ ୱିଜିତାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗଦେସକୋତି ପରେସଂ ମଗ୍ଗଂ ଦେସେତା । ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତୀତି ସତ୍ତସୁ ସେକ୍ଖେସୁ ୟୋ କୋଚି ସେକ୍ଖୋ ଅପରିୟୋସିତମଗ୍ଗୱାସତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରେ, ସୀଲୱନ୍ତପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚ ଲୋକିୟେ ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତି ନାମ, ସୀଲୱନ୍ତପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗନିମିତ୍ତଂ ଜୀୱନତୋପି ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ଚ ମଗ୍ଗଦୂସୀତି ୟୋ ଚ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ମଗ୍ଗପଟିଲୋମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଦୂସକୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୮୫. ‘‘ଇମେ ତେ ଚତୁରୋ ସମଣା’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଚତୁରୋ ସମଣେ ‘‘ଅୟଂ ନାମେତ୍ଥ ମଗ୍ଗଜିନୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗଦେସକୋ, ଅୟଂ ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତି, ଅୟଂ ମଗ୍ଗଦୂସୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପୁନ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଚୁନ୍ଦୋ ଆହ ‘‘କଂ ମଗ୍ଗଜିନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତି ମେତି ୟୋ ସୋ ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତି, ତଂ ମେ ବ୍ରୂହି ପୁଟ୍ଠୋତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୬. ଇଦାନିସ୍ସ ଭଗୱା ଚତୁରୋପି ସମଣେ ଚତୂହି ଗାଥାହି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ ୱିସଲ୍ଲୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ ୱିସଲ୍ଲୋତି ଏତଂ ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ । ୟସ୍ମା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ମଗ୍ଗଜିନୋତି ବୁଦ୍ଧସମଣୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ କଥଂକଥାପତିରୂପକସ୍ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ ତିଣ୍ଣତ୍ତାପି ‘‘ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ହି ତିଣ୍ଣକଥଂକଥାପି ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧପରିୟୋସାନା ସକଦାଗାମିୱିସୟାଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧୱିସୟପରିୟୋସାନେସୁ ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱତ୍ତା ପରିୟାୟେନ ଅତିଣ୍ଣକଥଂକଥାୱ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱା ପନ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ତିଣ୍ଣକଥଂକଥୋତି । ନିବ୍ବାନାଭିରତୋତି ନିବ୍ବାନେ ଅଭିରତୋ, ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ସଦା ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିସୋ ଚ ଭଗୱା । ୟଥାହ –
‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ସା ଏୱ କଥାୟ ପରିୟୋସାନେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି, ସନ୍ନିସାଦେମି, ଏକୋଦିଂ କରୋମି, ସମାଦହାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ।
ଅନାନୁଗିଦ୍ଧୋତି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ତଣ୍ହାଗେଧେନ ଅନନୁଗିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ଲୋକସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ନେତାତି ଆସୟାନୁସୟାନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ପାରାୟନମହାସମୟାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସଚ୍ଚପଟିୱେଧସମ୍ପାଦନେନ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନେତା, ଗମୟିତା, ତାରେତା, ପାରଂ ସମ୍ପାପେତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତାଦିନ୍ତି ତାଦିସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଲୋକଧମ୍ମେହି ନିବ୍ବିକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୮୭. ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ମଗ୍ଗଜିନ’’ନ୍ତି ବୁଦ୍ଧସମଣଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଖୀଣାସୱସମଣଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପରମଂ ପରମନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପରମଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମନ୍ତି ୟୋଧ ଞତ୍ୱାତି ତଂ ପରମଂ ପରମମିଚ୍ଚେୱ ୟୋ ଇଧ ସାସନେ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ । ଅକ୍ଖାତି ୱିଭଜତେ ଇଧେୱ ଧମ୍ମନ୍ତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଅକ୍ଖାତି, ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ପରେସଂ ପାକଟଂ କରୋତି ‘‘ଇଦଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି, ମଗ୍ଗଧମ୍ମଂ ୱିଭଜତି ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା…ପେ॰… ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି । ଉଭୟମ୍ପି ୱା ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂନଂ ସଙ୍ଖେପଦେସନାୟ ଆଚିକ୍ଖତି, ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ୱିତ୍ଥାରଦେସନାୟ ୱିଭଜତି । ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱିଭଜନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଇଧେୱ ସାସନେ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା’’ତି ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଅକ୍ଖାତି ଚ ୱିଭଜତି ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅକ୍ଖାତି ୱିଭଜତେ ଇଧେୱ ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି । ତଂ କଙ୍ଖଛିଦଂ ମୁନିଂ ଅନେଜନ୍ତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ ଅତ୍ତନୋ, ଦେସନାୟ ଚ ପରେସଂ କଙ୍ଖଚ୍ଛେଦନେନ କଙ୍ଖଚ୍ଛିଦଂ, ମୋନେୟ୍ୟସମନ୍ନାଗମେନ ମୁନିଂ, ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱତୋ ଅନେଜଂ ଦୁତିୟଂ ଭିକ୍ଖୁନମାହୁ ମଗ୍ଗଦେସିନ୍ତି ।
୮୮. ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସୟଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଦେସନାୟ ଅନୁତ୍ତରୋ ମଗ୍ଗଦେସୀ ସମାନୋପି ଦୂତମିୱ ଲେଖୱାଚକମିୱ ଚ ରଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନୋ ସାସନହରଂ ସାସନଜୋତକଞ୍ଚ ‘‘ମଗ୍ଗଦେସି’’ନ୍ତି ଖୀଣାସୱସମଣଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ସେକ୍ଖସମଣଞ୍ଚ ସୀଲୱନ୍ତପୁଥୁଜ୍ଜନସମଣଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋ ଧମ୍ମପଦେ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ପାକଟାୟେୱ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟୋ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ପଦତ୍ତା ଧମ୍ମପଦେ, ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗମ୍ମ ଦେସିତତ୍ତା ଆସୟାନୁରୂପତୋ ୱା ସତିପଟ୍ଠାନାଦିନାନପ୍ପକାରେହି ଦେସିତତ୍ତା ସୁଦେସିତେ, ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀପି ଅନୱସିତମଗ୍ଗକିଚ୍ଚତ୍ତା ମଗ୍ଗେ ଜୀୱତି, ସୀଲସଂୟମେନ ସଞ୍ଞତୋ, କାୟାଦୀସୁ ସୂପଟ୍ଠିତାୟ ଚିରକତାଦିସରଣାୟ ୱା ସତିୟା ସତିମା, ଅଣୁମତ୍ତସ୍ସାପି ୱଜ୍ଜସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନୱଜ୍ଜତ୍ତା, କୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ଚ ପଦତ୍ତା ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାନି ଅନୱଜ୍ଜପଦାନି ଭଙ୍ଗଞାଣତୋ ପଭୁତି ଭାୱନାସେୱନାୟ ସେୱମାନୋ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁନଂ ତତିୟଂ ମଗ୍ଗଜୀୱିନ୍ତି ଆହୂତି ।
୮୯. ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ମଗ୍ଗଜୀୱି’’ନ୍ତି ସେକ୍ଖସମଣଂ ସୀଲୱନ୍ତପୁଥୁଜ୍ଜନସମଣଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଭଣ୍ଡୁଂ କାସାୱକଣ୍ଠଂ କେୱଲଂ ୱୋହାରମତ୍ତସମଣଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଦନଂ କତ୍ୱାନା’’ତି । ତତ୍ଥ ଛଦନଂ କତ୍ୱାନାତି ପତିରୂପଂ କରିତ୍ୱା, ୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା, ଲିଙ୍ଗଂ ଧାରେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁବ୍ବତାନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ । ତେସଞ୍ହି ସୁନ୍ଦରାନି ୱତାନି, ତସ୍ମା ତେ ସୁବ୍ବତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପକ୍ଖନ୍ଦୀତି ପକ୍ଖନ୍ଦକୋ, ଅନ୍ତୋ ପୱିସକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହି ଗୂଥପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ତିଣପଣ୍ଣାଦିଚ୍ଛଦନଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଂ ସୁବ୍ବତାନଂ ଛଦନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଭିକ୍ଖୁମଜ୍ଝେ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ‘‘ଏତ୍ତକୱସ୍ସେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଗହେତବ୍ବଂ ଏତ’’ନ୍ତି ଲାଭେ ଦୀୟମାନେ ‘‘ଅହଂ ଏତ୍ତକୱସ୍ସୋ’’ତି ଗଣ୍ହିତୁଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଛଦନଂ କତ୍ୱାନ ସୁବ୍ବତାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦୀ’’ତି । ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଖତ୍ତିୟାଦିକୁଲାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ପସାଦଂ ଅନନୁରୂପପଟିପତ୍ତିୟା ଦୂସେତୀତି କୁଲଦୂସକୋ । ପଗବ୍ଭୋତି ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଅନେକଟ୍ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ ।
କତପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣାୟ ମାୟାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମାୟାୱୀ। ସୀଲସଂୟମାଭାୱେନ ଅସଞ୍ଞତୋ। ପଲାପସଦିସତ୍ତା ପଲାପୋ। ୟଥା ହି ପଲାପୋ ଅନ୍ତୋ ତଣ୍ଡୁଲରହିତୋପି ବହି ଥୁସେନ ୱୀହି ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚୋ ଅନ୍ତୋ ସୀଲାଦିଗୁଣସାରୱିରହିତୋପି ବହି ସୁବ୍ବତଚ୍ଛଦନେନ ସମଣୱେସେନ ସମଣୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ସୋ ଏୱଂ ପଲାପସଦିସତ୍ତା ‘‘ପଲାପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆନାପାନସ୍ସତିସୁତ୍ତେ ପନ ‘‘ଅପଲାପାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିସା, ନିପ୍ପଲାପାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିସା, ସୁଦ୍ଧା ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୬) ଏୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣୋପି ‘‘ପଲାପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ। ଇଧ ପନ କପିଲସୁତ୍ତେ ଚ ‘‘ତତୋ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୨୮୪) ଏୱଂ ପରାଜିତକୋ ‘‘ପଲାପୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପତିରୂପେନ ଚରଂ ସମଗ୍ଗଦୂସୀତି ତଂ ସୁବ୍ବତାନଂ ଛଦନଂ କତ୍ୱା ୟଥା ଚରନ୍ତଂ ‘‘ଆରଞ୍ଞିକୋ ଅୟଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକୋ, ପଂସୁକୂଲିକୋ, ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ’’ତି ଜନୋ ଜାନାତି, ଏୱଂ ପତିରୂପେନ ୟୁତ୍ତରୂପେନ ବାହିରମଟ୍ଠେନ ଆଚାରେନ ଚରନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗସ୍ସ, ପରେସଂ ସୁଗତିମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ଦୂସନତୋ ‘‘ମଗ୍ଗଦୂସୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୯୦. ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ‘‘ମଗ୍ଗଦୂସୀ’’ତି ଦୁସ୍ସୀଲଂ ୱୋହାରମତ୍ତକସମଣଂ ନିଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟାମିସ୍ସୀଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏତେ ଚତୁରୋ ସମଣେ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଲକ୍ଖଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝି ଅଞ୍ଞାସି ସଚ୍ଛାକାସି ୟୋ ଗହଟ୍ଠୋ ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋ ୱା କୋଚି, ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସମଣାନଂ ଲକ୍ଖଣସ୍ସୱନମତ୍ତେନ ସୁତୱା, ତସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅରିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ସୁତତ୍ତା ଅରିୟସାୱକୋ, ତେୟେୱ ସମଣେ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଅୟଞ୍ଚ ଏୱଂଲକ୍ଖଣୋ’’ତି ପଜାନନମତ୍ତେନ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ୟାଦିସୋ ଅୟଂ ପଚ୍ଛା ୱୁତ୍ତୋ ମଗ୍ଗଦୂସୀ, ଇତରେପି ସବ୍ବେ ନେତାଦିସାତି ଞତ୍ୱା ଇତି ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ପାପଂ କରୋନ୍ତମ୍ପି ଏତଂ ପାପଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ଏତେ ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝି ୟୋ ଗହଟ୍ଠୋ ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ତସ୍ସ ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବେ ‘‘ନେତାଦିସା’’ତି ଞତ୍ୱା ୱିହରତୋ ଇତି ଦିସ୍ୱା ନ ହାପେତି ସଦ୍ଧା, ଏୱଂ ପାପକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତଂ ପାପଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱାପି ନ ହାପେତି, ନ ହାୟତି, ନ ନସ୍ସତି ସଦ୍ଧାତି ।
ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ତେସଂ ଅବ୍ୟାମିସ୍ସୀଭାୱଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇତି ଦିସ୍ୱାପି ‘‘ସବ୍ବେ ନେତାଦିସା’’ତି ଜାନନ୍ତଂ ଅରିୟସାୱକଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଥଞ୍ହି ଦୁଟ୍ଠେନା’’ତି । ତସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଏତଦେୱ ଚ ୟୁତ୍ତଂ ସୁତୱତୋ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପାପଂ କରୋନ୍ତଂ ଇତି ଦିସ୍ୱାପି ସବ୍ବେ ‘‘ନେତାଦିସା’’ତି ଜାନନଂ । କିଂ କାରଣା ? କଥଞ୍ହି ଦୁଟ୍ଠେନ ଅସମ୍ପଦୁଟ୍ଠଂ, ସୁଦ୍ଧଂ ଅସୁଦ୍ଧେନ ସମଂ କରେୟ୍ୟାତି ? ତସ୍ସତ୍ଥୋ – କଥଞ୍ହି ସୁତୱା ଅରିୟସାୱକୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଦୁଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଦୂସିନା ଅଦୁଟ୍ଠଂ ଇତରଂ ସମଣତ୍ତୟଂ, ସୁଦ୍ଧଂ ସମଣତ୍ତୟମେୱଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରତାଦୀହି ଅସୁଦ୍ଧେନ ପଚ୍ଛିମେନ ୱୋହାରମତ୍ତକସମଣେନ ସମଂ କରେୟ୍ୟ ସଦିସନ୍ତି ଜାନେୟ୍ୟାତି । ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଉପାସକସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ୱା ଫଲଂ ୱା ନ କଥିତଂ । କଙ୍ଖାମତ୍ତମେୱ ହି ତସ୍ସ ପହୀନନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚୁନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ପରାଭୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ପରାଭୱସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ କିର ସୁତ୍ୱା ଦେୱାନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଭଗୱତା ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେ ସତ୍ତାନଂ ୱୁଡ୍ଢିଞ୍ଚ ସୋତ୍ଥିଞ୍ଚ କଥୟମାନେନ ଏକଂସେନ ଭୱୋ ଏୱ କଥିତୋ, ନୋ ପରାଭୱୋ । ହନ୍ଦ ଦାନି ୟେନ ସତ୍ତା ପରିହାୟନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ନେସଂ ପରାଭୱମ୍ପି ପୁଚ୍ଛାମା’’ତି । ଅଥ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ କଥିତଦିୱସତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତାୟୋ ପରାଭୱସୁତ୍ତଂ ସୋତୁକାମା ଇମସ୍ମିଂ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଏକୱାଲଗ୍ଗକୋଟିଓକାସମତ୍ତେ ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସଟ୍ଠିପି ସତ୍ତତିପି ଅସୀତିପି ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସବ୍ବଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମାନୋ ସିରିୟା ଚ ତେଜେନ ଚ ଅଧିଗୟ୍ହ ୱିରୋଚମାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ତତୋ ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ଆଣତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରାଭୱପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦି ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପରାଭୱନ୍ତଂ ପୁରିସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକନ୍ତରିକା ଗାଥା ଦେୱପୁତ୍ତେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ସୁୱିଜାନୋ ଭୱଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏକନ୍ତରିକା ଏୱ ଅୱସାନଗାଥା ଚ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, ତଦେତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ପରାଭୱସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ ।
୯୧.ପରାଭୱନ୍ତଂ ପୁରିସନ୍ତିଆଦୀସୁ ପନ ପରାଭୱନ୍ତନ୍ତି ପରିହାୟନ୍ତଂ ୱିନସ୍ସନ୍ତଂ । ପୁରିସନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ଜନ୍ତୁଂ । ମୟଂ ପୁଚ୍ଛାମଗୋତମାତି ସେସଦେୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତାନଂ ନିଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେନ୍ତୋ ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଗୋତ୍ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି । ଭୱନ୍ତଂ ପୁଟ୍ଠୁମାଗମ୍ମାତି ମୟଞ୍ହି ଭୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମାତି ତତୋ ତତୋ ଚକ୍କୱାଳା ଆଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଆଦରଂ ଦସ୍ସେତି । କିଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ଆଗତାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ବ୍ରୂହି ପରାଭୱତୋ ପୁରିସସ୍ସ କିଂ ମୁଖଂ, କିଂ ଦ୍ୱାରଂ, କା ୟୋନି, କିଂ କାରଣଂ, ୟେନ ମୟଂ ପରାଭୱନ୍ତଂ ପୁରିସଂ ଜାନେୟ୍ୟାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ‘‘ପରାଭୱନ୍ତଂ ପୁରିସ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପରାଭୱତୋ ପୁରିସସ୍ସ ପରାଭୱକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପରାଭୱକାରଣେ ହି ଞାତେ ତେନ କାରଣସାମଞ୍ଞେନ ସକ୍କା ୟୋ କୋଚି ପରାଭୱପୁରିସୋ ଜାନିତୁନ୍ତି।
୯୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟୀକରଣତ୍ଥଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ପରାଭୱମୁଖଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୁୱିଜାନୋ ଭୱ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଭୱଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତୋ ଅପରିହାୟନ୍ତୋ ପୁରିସୋ, ସୋ ସୁୱିଜାନୋ ହୋତି, ସୁଖେନ ଅକସିରେନ ଅକିଚ୍ଛେନ ସକ୍କା ୱିଜାନିତୁଂ । ୟୋପାୟଂ ପରାଭୱତୀତି ପରାଭୱୋ, ପରିହାୟତି ୱିନସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ପରାଭୱତୋ ପୁରିସସ୍ସ ମୁଖଂ ମଂ ପୁଚ୍ଛଥ, ସୋପି ସୁୱିଜାନୋ। କଥଂ ? ଅୟଞ୍ହି ଧମ୍ମକାମୋ ଭୱଂ ହୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଂ କାମେତି, ପିହେତି, ପତ୍ଥେତି, ସୁଣାତି, ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ସୁତ୍ୱା ଚ ଜାନିତବ୍ବତୋ ସୁୱିଜାନୋ ହୋତି । ଇତରୋପି ଧମ୍ମଦେସ୍ସୀ ପରାଭୱୋ, ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସ୍ସତି, ନ କାମେତି, ନ ପିହେତି, ନ ପତ୍ଥେତି, ନ ସୁଣାତି, ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ତଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ସୁତ୍ୱା ଚ ଜାନିତବ୍ବତୋ ସୁୱିଜାନୋ ହୋତୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଧମ୍ମକାମତଂ ଭୱତୋ ମୁଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସ୍ସିତଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ ଦସ୍ସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୯୩. ଅଥ ସା ଦେୱତା ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦମାନା ଆହ ‘‘ଇତି ହେତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇତି ହି ୟଥା ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା, ତଥେୱ ଏତଂ ୱିଜାନାମ, ଗଣ୍ହାମ, ଧାରେମ, ପଠମୋ ସୋ ପରାଭୱୋ ସୋ ଧମ୍ମଦେସ୍ସିତାଲକ୍ଖଣୋ ପଠମୋ ପରାଭୱୋ । ୟାନି ମୟଂ ପରାଭୱମୁଖାନି ୱିଜାନିତୁଂ ଆଗତମ୍ହା, ତେସୁ ଇଦଂ ତାୱ ଏକଂ ପରାଭୱମୁଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱିଗ୍ଗହୋ, ପରାଭୱନ୍ତି ଏତେନାତି ପରାଭୱୋ । କେନ ଚ ପରାଭୱନ୍ତି ? ୟଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ, କାରଣଂ, ତେନ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମତ୍ତେନ ଏୱ ହି ଏତ୍ଥ ନାନାକରଣଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପରାଭୱୋତି ୱା ପରାଭୱତୋ ମୁଖନ୍ତି ୱା ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି । ଏୱମେକଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ ୱିଜାନାମାତି ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଞାତୁକାମତାୟାହ ‘‘ଦୁତିୟଂ ଭଗୱା ବ୍ରୂହି, କିଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି । ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୯୪. ବ୍ୟାକରଣପକ୍ଖେପି ଚ ୟସ୍ମା ତେ ତେ ସତ୍ତା ତେହି ତେହି ପରାଭୱମୁଖେହି ସମନ୍ନାଗତା, ନ ଏକୋୟେୱ ସବ୍ବେହି, ନ ଚ ସବ୍ବେ ଏକେନେୱ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତେସଂ ତାନି ତାନି ପରାଭୱମୁଖାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସନ୍ତସ୍ସ ପିୟା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଏୱ ଦେସନାୟ ନାନାୱିଧାନି ପରାଭୱମୁଖାନି ବ୍ୟାକାସୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଅସନ୍ତୋ ନାମ ଛ ସତ୍ଥାରୋ, ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ଅୱୂପସନ୍ତେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା, ତେ ଅସନ୍ତୋ ଅସ୍ସପିୟା ହୋନ୍ତି ସୁନକ୍ଖତ୍ତାଦୀନଂ ଅଚେଲକକୋରଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ୱିୟ । ସନ୍ତୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକା । ୟେ ୱା ପନଞ୍ଞେପି ୱୂପସନ୍ତେନ କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା, ତେ ସନ୍ତେ ନ କୁରୁତେ ପିୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ପିୟେ ଇଟ୍ଠେ କନ୍ତେ ମନାପେ ନ କୁରୁତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ହେତ୍ଥ ୱଚନଭେଦୋ କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ସନ୍ତେ ନ କୁରୁତେତି ସନ୍ତେ ନ ସେୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟଥା ‘‘ରାଜାନଂ ସେୱତୀ’’ତି ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅତ୍ଥେ ରାଜାନଂ ପିୟଂ କୁରୁତେତି ସଦ୍ଦୱିଦୂ ମନ୍ତେନ୍ତି । ପିୟନ୍ତି ପିୟମାନୋ, ତୁସ୍ସମାନୋ, ମୋଦମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସତଂଧମ୍ମୋ ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥା ୱା । ତଂ ଅସତଂ ଧମ୍ମଂ ରୋଚେତି, ପିହେତି, ପତ୍ଥେତି, ସେୱତି । ଏୱମେତାୟ ଗାଥାୟ ଅସନ୍ତପିୟତା, ସନ୍ତଅପ୍ପିୟତା, ଅସଦ୍ଧମ୍ମରୋଚନଞ୍ଚାତି ତିୱିଧଂ ପରାଭୱତୋ ମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁରିସୋ ପରାଭୱତି ପରିହାୟତି, ନେୱ ଇଧ ନ ହୁରଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ‘‘ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତ୍ଥାରଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା’’ତି ଗାଥାୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱକ୍ଖାମ ।
୯୬.ନିଦ୍ଦାସୀଲୀ ନାମ ୟୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି, ନିସୀଦନ୍ତୋପି, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି, ସୟାନୋପି ନିଦ୍ଦାୟତିୟେୱ । ସଭାସୀଲୀ ନାମ ସଙ୍ଗଣିକାରାମତଂ, ଭସ୍ସାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ । ଅନୁଟ୍ଠାତାତି ୱୀରିୟତେଜୱିରହିତୋ ଉଟ୍ଠାନସୀଲୋ ନ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେହି ଚୋଦିୟମାନୋ ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ସମାନୋ ଗହଟ୍ଠକମ୍ମଂ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ପବ୍ବଜିତକମ୍ମଂ ଆରଭତି । ଅଲସୋତି ଜାତିଅଲସୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭିଭୂତୋ ଥିନେନ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ ଏୱ ହୋତି, ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି, ଅତ୍ତନୋ ଉସ୍ସାହେନ ଅଞ୍ଞଂ ଇରିୟାପଥଂ ନ କପ୍ପେତି । ଅତୀତେ ଅରଞ୍ଞେ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଉଟ୍ଠିତେ ଅପଲାୟନଅଲସା ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୋ, ତତୋ ଲାମକପରିଚ୍ଛେଦେନାପି ପନ ଅଲସୋ ଅଲସୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧଜୋୱ ରଥସ୍ସ, ଧୂମୋୱ ଅଗ୍ଗିନୋ, କୋଧୋ ପଞ୍ଞାଣମସ୍ସାତି କୋଧପଞ୍ଞାଣୋ। ଦୋସଚରିତୋ ଖିପ୍ପକୋପୀ ଅରୁକୂପମଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏୱରୂପୋ ହୋତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦାସୀଲତା, ସଭାସୀଲତା, ଅନୁଟ୍ଠାନତା, ଅଲସତା, କୋଧପଞ୍ଞାଣତାତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନେୱ ଗହଟ୍ଠୋ ଗହଟ୍ଠୱୁଡ୍ଢିଂ, ନ ପବ୍ବଜିତୋ ପବ୍ବଜିତୱୁଡ୍ଢିଂ ପାପୁଣାତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପରିହାୟତିୟେୱ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୮.ମାତାତି ଜନିକା ୱେଦିତବ୍ବା । ପିତାତି ଜନକୋୟେୱ । ଜିଣ୍ଣକଂ ସରୀରସିଥିଲତାୟ । ଗତୟୋବ୍ବନଂ ୟୋବ୍ବନାତିକ୍କମେନ ଆସୀତିକଂ ୱା ନାୱୁତିକଂ ୱା ସୟଂ କମ୍ମାନି କାତୁମସମତ୍ଥଂ । ପହୁ ସନ୍ତୋତି ସମତ୍ଥୋ ସମାନୋ ସୁଖଂ ଜୀୱମାନୋ । ନ ଭରତୀତି ନ ପୋସେତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ମାତାପିତୂନଂ ଅଭରଣଂ, ଅପୋସନଂ, ଅନୁପଟ୍ଠାନଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ୟଂ ତଂ –
‘‘ତାୟ ନଂ ପାରିଚରିୟାୟ, ମାତାପିତୂସୁ ପଣ୍ଡିତା ।
ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୩) –
ମାତାପିତୁଭରଣେ ଆନିସଂସଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ନ ପାପୁଣାତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ‘‘ମାତାପିତରୋପି ନ ଭରତି, କଂ ଅଞ୍ଞଂ ଭରିସ୍ସତୀ’’ତି ନିନ୍ଦଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜନୀୟତଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତିଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୦. ପାପାନଂ ବାହିତତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ, ସମିତତ୍ତା ସମଣଂ। ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲପ୍ପଭୱମ୍ପି ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ, ପବ୍ବଜ୍ଜୁପଗତଂ ସମଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱାପି ୟଂକିଞ୍ଚି ୟାଚନକଂ । ମୁସାୱାଦେନ ୱଞ୍ଚେତୀତି ‘‘ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚୟେନା’’ତି ପୱାରେତ୍ୱା ୟାଚିତୋ ୱା ପଟିଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅପ୍ପଦାନେନ ତସ୍ସ ତଂ ଆସଂ ୱିସଂୱାଦେତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ମୁସାୱାଦେନ ୱଞ୍ଚନଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଇଧ ନିନ୍ଦଂ, ସମ୍ପରାୟେ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ସୁଗତିୟମ୍ପି ଅଧିପ୍ପାୟୱିପତ୍ତିଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ସୀଲୱିପନ୍ନସ୍ସ ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ।
ତଥା –
‘‘ଚତୂହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ । କତମେହି ଚତୂହି ? ମୁସାୱାଦୀ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୮୨) ।
ତଥା –
‘‘ଇଧ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତି, ‘ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚୟେନା’ତି, ସୋ ୟେନ ପୱାରେତି, ତଂ ନ ଦେତି । ସୋ ଚେ ତତୋ ଚୁତୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋ ୟଂ ୟଦେୱ ୱଣିଜ୍ଜଂ ପୟୋଜେତି, ସାସ୍ସ ହୋତି ଛେଦଗାମିନୀ । ଇଧ ପନ ସାରିପୁତ୍ତ…ପେ॰… ସୋ ୟେନ ପୱାରେତି, ନ ତଂ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଦେତି । ସୋ ଚେ ତତୋ ଚୁତୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋ ୟଂ ୟଦେୱ ୱଣିଜ୍ଜଂ ପୟୋଜେତି, ସାସ୍ସ ନ ହୋତି ୟଥାଧିପ୍ପାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୯) ।
ଏୱମିମାନି ନିନ୍ଦାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୦୨.ପହୂତୱିତ୍ତୋତି ପହୂତଜାତରୂପରଜତମଣିରତନୋ । ସହିରଞ୍ଞୋତି ସକହାପଣୋ । ସଭୋଜନୋତି ଅନେକସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନଭୋଜନସମ୍ପନ୍ନୋ । ଏକୋ ଭୁଞ୍ଜତି ସାଦୂନୀତି ସାଦୂନି ଭୋଜନାନି ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତାନମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋକାସେ ଭୁଞ୍ଜତୀତି ଏକୋ ଭୁଞ୍ଜତି ସାଦୂନି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଭୋଜନଗିଦ୍ଧତାୟ ଭୋଜନମଚ୍ଛରିୟଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନିନ୍ଦଂ ୱଜ୍ଜନୀୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ପାପୁଣନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତସ୍ମା ‘‘ପରାଭୱତୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ, ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ପନ ଇଦାନି ୟୋଜନାନୟଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ଥମତ୍ତମେୱ ଭଣାମ ।
୧୦୪.ଜାତିତ୍ଥଦ୍ଧୋ ନାମ ୟୋ ‘‘ଅହଂ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ମାନଂ ଜନେତ୍ୱା ତେନ ଥଦ୍ଧୋ ୱାତପୂରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାତୋ ହୁତ୍ୱା ନ କସ୍ସଚି ଓନମତି । ଏସ ନୟୋ ଧନଗୋତ୍ତତ୍ଥଦ୍ଧେସୁ । ସଞ୍ଞାତିଂ ଅତିମଞ୍ଞେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଞାତିମ୍ପି ଜାତିୟା ଅତିମଞ୍ଞତି ସକ୍ୟା ୱିୟ ୱିଟଟୂଭଂ । ଧନେନାପି ଚ ‘‘କପଣୋ ଅୟଂ ଦଲିଦ୍ଦୋ’’ତି ଅତିମଞ୍ଞତି, ସାମୀଚିମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି, ତସ୍ସ ତେ ଞାତୟୋ ପରାଭୱମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱତ୍ଥୁତୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ଲକ୍ଖଣତୋ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୦୬.ଇତ୍ଥିଧୁତ୍ତୋତି ଇତ୍ଥୀସୁ ସାରତ୍ତୋ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ଇତ୍ଥିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ତଥା ସବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସୁରାପାନପୟୁତ୍ତୋ ସୁରାଧୁତ୍ତୋ। ନିୱତ୍ଥସାଟକମ୍ପି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଜୂତକୀଳନମନୁୟୁତ୍ତୋ ଅକ୍ଖଧୁତ୍ତୋ। ଏତେହି ତୀହି ଠାନେହି ୟଂକିଞ୍ଚିପି ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱିନାସନତୋ ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ୱିନାସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂୱିଧୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତେନସ୍ସେତଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ତିୱିଧଂ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୦୮.ସେହି ଦାରେହୀତି ଅତ୍ତନୋ ଦାରେହି । ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ଦାରେହି ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ୱେସିୟାସୁ ପଦୁସ୍ସତି, ତଥା ପରଦାରେସୁ, ସୋ ୟସ୍ମା ୱେସୀନଂ ଧନପ୍ପଦାନେନ ପରଦାରସେୱନେନ ଚ ରାଜଦଣ୍ଡାଦୀହି ପରାଭୱତିୟେୱ, ତେନସ୍ସେତଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦୁୱିଧଂ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୦.ଅତୀତୟୋବ୍ବନୋତି ୟୋବ୍ବନମତିଚ୍ଚ ଆସୀତିକୋ ୱା ନାୱୁତିକୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଆନେତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତିମ୍ବରୁତ୍ଥନିନ୍ତି ତିମ୍ବରୁଫଲସଦିସତ୍ଥନିଂ ତରୁଣଦାରିକଂ । ତସ୍ସା ଇସ୍ସା ନ ସୁପତୀତି ‘‘ଦହରାୟ ମହଲ୍ଲକେନ ସଦ୍ଧିଂ ରତି ଚ ସଂୱାସୋ ଚ ଅମନାପୋ, ମା ହେୱ ଖୋ ତରୁଣଂ ପତ୍ଥେୟ୍ୟା’’ତି ଇସ୍ସାୟ ତଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ନ ସୁପତି । ସୋ ୟସ୍ମା କାମରାଗେନ ଚ ଇସ୍ସାୟ ଚ ଡୟ୍ହନ୍ତୋ ବହିଦ୍ଧା କମ୍ମନ୍ତେ ଚ ଅପ୍ପୟୋଜେନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତେନସ୍ସେତଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଇମଂ ଇସ୍ସାୟ ଅସୁପନଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୨.ସୋଣ୍ଡିନ୍ତି ମଚ୍ଛମଂସାଦୀସୁ ଲୋଲଂ ଗେଧଜାତିକଂ । ୱିକିରଣିନ୍ତି ତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧନଂ ପଂସୁକଂ ୱିୟ ୱିକିରିତ୍ୱା ନାସନସୀଲଂ । ପୁରିସଂ ୱାପି ତାଦିସନ୍ତି ପୁରିସୋ ୱାପି ୟୋ ଏୱରୂପୋ ହୋତି, ତଂ ୟୋ ଇସ୍ସରିୟସ୍ମିଂ ଠପେତି, ଲଞ୍ଛନମୁଦ୍ଦିକାଦୀନି ଦତ୍ୱା ଘରାୱାସେ କମ୍ମନ୍ତେ ୱା ୱଣିଜ୍ଜାଦିୱୋହାରେସୁ ୱା ତଦେୱ ୱାୱଟଂ କାରେତି । ସୋ ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ଦୋସେନ ଧନକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତେନସ୍ସେତଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ତଥାୱିଧସ୍ସ ଇସ୍ସରିୟସ୍ମିଂ ଠପନଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୪.ଅପ୍ପଭୋଗୋ ନାମ ସନ୍ନିଚିତାନଞ୍ଚ ଭୋଗାନଂ ଆୟମୁଖସ୍ସ ଚ ଅଭାୱତୋ । ମହାତଣ୍ହୋତି ମହତିୟା ଭୋଗତଣ୍ହାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ, ତେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଖତ୍ତିୟେ ଜାୟତେ କୁଲେତି ଖତ୍ତିୟାନଂ କୁଲେ ଜାୟତି । ସୋ ଚ ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥୟତୀତି ସୋ ଏତାୟ ମହାତଣ୍ହତାୟ ଅନୁପାୟେନ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଅତ୍ତନୋ ଦାୟଜ୍ଜଭୂତଂ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟଂ ୱା ପରସନ୍ତକଂ ରଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥେତି, ସୋ ଏୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ୟସ୍ମା ତମ୍ପି ଅପ୍ପକଂ ଭୋଗଂ ୟୋଧାଜୀୱାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୋ ପରାଭୱତିୟେୱ, ତେନସ୍ସେତଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ରଜ୍ଜପତ୍ଥନଂ ଏକଂୟେୱ ପରାଭୱମୁଖଂ ୱୁତ୍ତଂ ।
୧୧୫. ଇତୋ ପରଂ ୟଦି ସା ଦେୱତା ‘‘ତେରସମଂ ଭଗୱା ବ୍ରୂହି…ପେ॰… ସତସହସ୍ସିମଂ ଭଗୱା ବ୍ରୂହୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ଭଗୱା କଥେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ସା ଦେୱତା ‘‘କିଂ ଇମେହି ପୁଚ୍ଛିତେହି, ଏକମେତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢିକରଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତାନି ପରାଭୱମୁଖାନି ଅସୁୟ୍ୟମାନା ଏତ୍ତକମ୍ପି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ତସ୍ସାସୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ‘‘ଏତେ ପରାଭୱେ ଲୋକେ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତୋତି ପରିୱୀମଂସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମୱେକ୍ଖିୟାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ଅରିୟୋତି ନ ମଗ୍ଗେନ, ନ ଫଲେନ, ଅପିଚ ଖୋ, ପନ ଏତସ୍ମିଂ ପରାଭୱସଙ୍ଖାତେ ଅନୟେ ନ ଇରିୟତୀତି ଅରିୟୋ । ୟେନ ଦସ୍ସନେନ ୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରାଭୱେ ଦିସ୍ୱା ୱିୱଜ୍ଜେତି, ତେନ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ। ସ ଲୋକଂ ଭଜତେ ସିୱନ୍ତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ସିୱଂ ଖେମମୁତ୍ତମମନୁପଦ୍ଦୱଂ ଦେୱଲୋକଂ ଭଜତି, ଅଲ୍ଲୀୟତି, ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପରାଭୱମୁଖାନି ସୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗାନୁରୂପଂ ୟୋନିସୋ ପଦହିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲାନି ପତ୍ତା ଦେୱତା ଗଣନଂ ୱୀତିୱତ୍ତା । ୟଥାହ –
‘‘ମହାସମୟସୁତ୍ତେ ଚ, ଅଥୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତକେ ।
ସମଚିତ୍ତେ ରାହୁଲୋୱାଦେ, ଧମ୍ମଚକ୍କେ ପରାଭୱେ ॥
‘‘ଦେୱତାସମିତୀ ତତ୍ଥ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ଅସଙ୍ଖିୟା ।
ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଚେତ୍ଥ, ଗଣନାତୋ ଅସଙ୍ଖିୟୋ’’ତି ॥
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରାଭୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱସଲସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସରଣସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ କଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ତତୋ କଥାୱସାନେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ସମାଦିୟିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ପୱତ୍ତାୟ କଥାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚିତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟ’’ନ୍ତିଆଦି କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସାତି ୟଂ ୟଂ ଅୱୁତ୍ତପୁବ୍ବଂ, ତଂ ତଦେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହତି ପରିଚରତୀତି କତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିକୋତି ନାମେନ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଗୋତ୍ତେନ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସା’’ତି । ନିୱେସନେତି ଘରେ । ତସ୍ସ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନିୱେସନଦ୍ୱାରେ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଅଗ୍ଗିହୁତସାଲା ଅହୋସି । ତତୋ ‘‘ନିୱେସନଦ୍ୱାରେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ତସ୍ସପି ପଦେସସ୍ସ ନିୱେସନେୟେୱ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ନିୱେସନେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସମୀପତ୍ଥେ ୱା ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ନିୱେସନସମୀପେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗ୍ଗି ପଜ୍ଜଲିତୋ ହୋତୀତି ଅଗ୍ଗିୟାଧାନେ ଠିତୋ ଅଗ୍ଗି କତବ୍ଭୁଦ୍ଧରଣୋ ସମିଧାପକ୍ଖେପଂ ବୀଜନୱାତଞ୍ଚ ଲଭିତ୍ୱା ଜଲିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସମୁଗ୍ଗତଚ୍ଚିସମାକୁଲୋ ହୋତି । ଆହୁତି ପଗ୍ଗହିତାତି ସସୀସଂ ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ମହତା ସକ୍କାରେନ ପାୟାସସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦୀନି ଅଭିସଙ୍ଖତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଜୁହିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ଆହୁତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସପଦାନନ୍ତି ଅନୁଘରଂ । ଭଗୱା ହି ସବ୍ବଜନାନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ଆହାରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ଉଚ୍ଚନୀଚକୁଲଂ ଅୱୋକ୍କମ୍ମ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସପଦାନଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋ’’ତି ।
ଅଥ କିମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନପ୍ପସୀଦତି ? କସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ଫରୁସେନ ୱଚନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ସମୁଦାଚରତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅୟଂ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲକିଚ୍ଚେସୁ ସମଣଦସ୍ସନଂ ଅୱମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ, ତତୋ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଭୁଞ୍ଜନୱେଲାୟ କାଳକଣ୍ଣୀ ମୁଣ୍ଡକସମଣକୋ ମମ ନିୱେସନଂ ଉପସଙ୍କମତୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ଚିତ୍ତଂ ନପ୍ପସାଦେସି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦୋସୱସଂୟେୱ ଅଗମାସି । ଅଥ କୁଦ୍ଧୋ ଅନତ୍ତମନୋ ଅନତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସି ‘‘ତତ୍ରେୱ ମୁଣ୍ଡକା’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାପି ଚ ୟସ୍ମା ‘‘ମୁଣ୍ଡୋ ଅସୁଦ୍ଧୋ ହୋତୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦିଟ୍ଠି, ତସ୍ମା ‘‘ଅୟଂ ଅସୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ଦେୱବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜକୋ ନ ହୋତୀ’’ତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ମୁଣ୍ଡକା’’ତି ଆହ । ମୁଣ୍ଡକତ୍ତା ୱା ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠୋ ଏସ, ନ ଇମଂ ପଦେସଂ ଅରହତି ଆଗଚ୍ଛିତୁନ୍ତି ସମଣୋ ହୁତ୍ୱାପି ଈଦିସଂ କାୟକିଲେସଂ ନ ୱଣ୍ଣେତୀତି ଚ ସମଣଭାୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ସମଣକା’’ତି ଆହ । ନ କେୱଲଂ ଦୋସୱସେନେୱ, ୱସଲେ ୱା ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ସମ୍ଭୋଗପରିଭୋଗକରଣେନ ପତିତୋ ଅୟଂ ୱସଲତୋପି ପାପତରୋତି ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ୱସଲକା’’ତି ଆହ – ‘‘ୱସଲଜାତିକାନଂ ୱା ଆହୁତିଦସ୍ସନମତ୍ତସୱନେନ ପାପଂ ହୋତୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋପି ଏୱମାହ ।
ଭଗୱା ତଥା ୱୁତ୍ତୋପି ୱିପ୍ପସନ୍ନେନେୱ ମୁଖୱଣ୍ଣେନ ମଧୁରେନ ସରେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉପରି ଅନୁକମ୍ପାସୀତଲେନ ଚିତ୍ତେନ ଅତ୍ତନୋ ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅସାଧାରଣତାଦିଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜାନାସି ପନ, ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ମୁଖପ୍ପସାଦସୂଚିତଂ ତାଦିଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅନୁକମ୍ପାସୀତଲେନ ଚିତ୍ତେନ ନିଚ୍ଛାରିତଂ ମଧୁରସ୍ସରଂ ସୁତ୍ୱା ଅମତେନେୱ ଅଭିସିତ୍ତହଦୟୋ ଅତ୍ତମନୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନିହତମାନୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଜାତିସଭାୱଂ ୱିସଉଗ୍ଗିରସଦିସଂ ସମୁଦାଚାରୱଚନଂ ପହାୟ ‘‘ନୂନ ୟମହଂ ହୀନଜଚ୍ଚଂ ୱସଲନ୍ତି ପଚ୍ଚେମି, ନ ସୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱସଲୋ, ନ ଚ ହୀନଜଚ୍ଚତା ଏୱ ୱସଲକରଣୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଆହ । ଧମ୍ମତା ହେସା, ୟଂ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୟାଲାଭେନ ଫରୁସୋପି ସମାନୋ ଲଦ୍ଧମତ୍ତେ ପଚ୍ଚୟେ ମୁଦୁକୋ ହୋତୀତି ।
ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଆୟାଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମ୍ପହଂସନସୁନ୍ଦରଦଳ୍ହୀକମ୍ମାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୯୫; ଅ॰ ନି॰ ୭.୮୩) ହି ଆୟାଚନେ । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନେ । ‘‘ସାଧୁ, ସାଧୁ, ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୯) ସମ୍ପହଂସନେ ।
‘‘ସାଧୁ ଧମ୍ମରୁଚୀ ରାଜା, ସାଧୁ ପଞ୍ଞାଣୱା ନରୋ ।
ସାଧୁ ମିତ୍ତାନମଦ୍ଦୁବ୍ଭୋ, ପାପସ୍ସାକରଣଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୮.୧୦୧) –
ଆଦୀସୁ ସୁନ୍ଦରେ । ‘‘ତଂ ସୁଣାଥ, ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେ । ଇଧ ପନ ଆୟାଚନେ ।
ତେନ ହୀତି ତସ୍ସାଧିପ୍ପାୟନିଦସ୍ସନଂ, ସଚେ ଞାତୁକାମୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାରଣୱଚନଂ ୱା, ତସ୍ସ ୟସ୍ମା ଞାତୁକାମୋସି, ତସ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁଣାହି, ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହି, ତଥା ତେ ଭାସିସ୍ସାମି, ୟଥା ତ୍ୱଂ ଜାନିସ୍ସସୀତି ଏୱଂ ପରପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ର ଚ ସୁଣାହୀତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ, ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀତି ମନସିକାରେ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମନିୟୋଜନେନ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିକ୍ଖେପୱାରଣଂ । ପୁରିମଞ୍ଚେତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଅତ୍ଥୱିପଲ୍ଲାସଗ୍ଗାହୱାରଣଂ। ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ନିୟୋଜେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ସୁତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଧାରଣତ୍ଥୂପପରିକ୍ଖାଦୀସୁ । ପୁରିମେନ ଚ ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମା ସୱନୀୟୋ’’ତି ଦୀପେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ‘‘ସାତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ମନସି କାତବ୍ବୋ’’ତି । ସାଧୁକପଦଂ ୱା ଉଭୟପଦେହି ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରୋ ଚ ଦେସନାଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସୁଣାହି ସାଧୁକଂ । ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରୋ ପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରୋ ଚ, ତସ୍ମା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁଣାହି ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋହୀ’’ତି ।
ତତୋ ‘‘ଏୱଂ ଗମ୍ଭୀରେ କଥମହଂ ପତିଟ୍ଠଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିସୀଦନ୍ତମିୱ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସମୁସ୍ସାହେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟଥା ତ୍ୱଂ ଞସ୍ସସି, ତଥା ପରିମଣ୍ଡଲେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଉତ୍ତାନେନ ନୟେନ ଭାସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଭୋ’’ତି ଖୋ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି ପଟିଗ୍ଗହେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ୱା ପଟିପଜ୍ଜନେନ ଅଭିମୁଖୋ ଅସ୍ସୋସୀତି । ଅଥସ୍ସ ‘‘ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋଧନୋ ଉପନାହୀ’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ।
୧୧୬. ତତ୍ଥ କୋଧନୋତି କୁଜ୍ଝନସୀଲୋ । ଉପନାହୀତି ତସ୍ସେୱ କୋଧସ୍ସ ଦଳ୍ହୀକମ୍ମେନ ଉପନାହେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପରେସଂ ଗୁଣେ ମକ୍ଖେତି ପୁଞ୍ଛତୀତି ମକ୍ଖୀ, ପାପୋ ଚ ସୋ ମକ୍ଖୀ ଚାତି ପାପମକ୍ଖୀ। ୱିପନ୍ନଦିଟ୍ଠୀତି ୱିନଟ୍ଠସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୱିପନ୍ନାୟ ୱା ୱିରୂପଂ ଗତାୟ ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ମାୟାୱୀତି ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣାୟ ମାୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତଂ ଜଞ୍ଞା ୱସଲୋ ଇତୀତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏତେସଂ ହୀନଧମ୍ମାନଂ ୱସ୍ସନତୋ ସିଞ୍ଚନତୋ ଅନ୍ୱାସ୍ସୱନତୋ ‘‘ୱସଲୋ’’ତି ଜାନେୟ୍ୟାତି, ଏତେହି ସବ୍ବେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମତ୍ଥକେ ଜାତୋ । ଅୟଞ୍ହି ପରମତ୍ଥତୋ ୱସଲୋ ଏୱ, ଅତ୍ତନୋ ହଦୟତୁଟ୍ଠିମତ୍ତଂ, ନ ପରନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ଆଦିପଦେନେୱ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କୋଧନିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ‘‘କୋଧାଦିଧମ୍ମୋ ହୀନପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଚ ଦେସନାୟ କୋଧାଦିଧମ୍ମେ ଦେସେନ୍ତୋ ଏକେନ ତାୱ ପରିୟାୟେନ ୱସଲଞ୍ଚ ୱସଲକରଣେ ଚ ଧମ୍ମେ ଦେସେସି । ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ତ୍ୱଂ ଅହ’’ନ୍ତି ପରୱମ୍ଭନଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଞ୍ଚ ଅକତ୍ୱା ଧମ୍ମେନେୱ ସମେନ ଞାୟେନ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱସଲଭାୱେ, ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱେ ଠପେସି ।
୧୧୭. ଇଦାନି ୟାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦିଟ୍ଠି ‘‘କଦାଚି ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀନି କରୋନ୍ତୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏୱା’’ତି । ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ, ୟେ ଚ ସତ୍ତୱିହିଂସାଦୀସୁ ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ ତେହି ତେହି ସମନ୍ନାଗତା ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ତେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘ହୀନା ଏତେ ଧମ୍ମା ୱସଲକରଣା’’ତି ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅପରେହିପି ପରିୟାୟେହି ୱସଲଞ୍ଚ ୱସଲକରଣେ ଚ ଧମ୍ମେ ଦେସେତୁଂ ‘‘ଏକଜଂ ୱା ଦ୍ୱିଜଂ ୱା’’ତି ଏୱମାଦିଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଏକଜୋତି ଠପେତ୍ୱା ଅଣ୍ଡଜଂ ଅୱସେସୟୋନିଜୋ । ସୋ ହି ଏକଦା ଏୱ ଜାୟତି । ଦ୍ୱିଜୋତି ଅଣ୍ଡଜୋ । ସୋ ହି ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ଚାତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଜାୟତି । ତଂ ଏକଜଂ ୱା ଦ୍ୱିଜଂ ୱାପି । ୟୋଧ ପାଣନ୍ତି ୟୋ ଇଧ ସତ୍ତଂ । ୱିହିଂସତୀତି କାୟଦ୍ୱାରିକଚେତନାସମୁଟ୍ଠିତେନ ୱା ୱଚୀଦ୍ୱାରିକଚେତନାସମୁଟ୍ଠିତେନ ୱା ପୟୋଗେନ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତି । ‘‘ପାଣାନି ହିଂସତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ଏକଜଂ ୱା ଦ୍ୱିଜଂ ୱାତି ଏୱଂପଭେଦାନି ୟୋଧ ପାଣାନି ହିଂସତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପାଣେ ଦୟା ନତ୍ଥୀତି ଏତେନ ମନସା ଅନୁକମ୍ପାୟ ଅଭାୱଂ ଆହ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇତୋ ପରାସୁ ଚ ଗାଥାସୁ, ୟତୋ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଇତୋ ପରଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ପଦାନି ପରିହରନ୍ତା ଅୱଣ୍ଣିତପଦୱଣ୍ଣନାମତ୍ତମେୱ କରିସ୍ସାମ ।
୧୧୮.ହନ୍ତୀତି ହନତି ୱିନାସେତି । ପରିରୁନ୍ଧତୀତି ସେନାୟ ପରିୱାରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଗାମାନି ନିଗମାନି ଚାତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦେନ ନଗରାନୀତିପି ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନିଗ୍ଗାହକୋ ସମଞ୍ଞାତୋତି ଇମିନା ହନନପରିରୁନ୍ଧନେନ ଗାମନିଗମନଗରଘାତକୋତି ଲୋକେ ୱିଦିତୋ ।
୧୧୯.ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେତି ଗାମୋପି ନିଗମୋପି ନଗରମ୍ପି ସବ୍ବୋୱ ଇଧ ଗାମୋ ସଦ୍ଧିଂ ଉପଚାରେନ, ତଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସଂ ଅରଞ୍ଞଂ । ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେ ୟଂ ପରେସଂ ମମାୟିତଂ, ୟଂ ପରସତ୍ତାନଂ ପରିଗ୍ଗହିତମପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ସତ୍ତୋ ୱା ସଙ୍ଖାରୋ ୱା । ଥେୟ୍ୟା ଅଦିନ୍ନମାଦେତୀତି ତେହି ଅଦିନ୍ନଂ ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତେନ ଆଦିୟତି, ୟେନ କେନଚି ପୟୋଗେନ ୟେନ କେନଚି ଅୱହାରେନ ଅତ୍ତନୋ ଗହଣଂ ସାଧେତି ।
୧୨୦.ଇଣମାଦାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିକ୍ଖେପଗ୍ଗହଣେନ ୱା, କିଞ୍ଚି ଅନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକେନ କାଲେନ ଏତ୍ତକଂ ୱଡ୍ଢିଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଡ୍ଢିଗ୍ଗହଣେନ ୱା, ‘‘ୟଂ ଇତୋ ଉଦୟଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତଂ ମୟ୍ହଂ ମୂଲଂ ତୱେୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା ‘‘ଉଦୟଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସାଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱା ଏୱଂ ତଂତଂଆୟୋଗଗ୍ଗହଣେନ ୱା ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା । ଚୁଜ୍ଜମାନୋ ପଲାୟତି ନ ହି ତେ ଇଣମତ୍ଥୀତି ତେନ ଇଣାୟିକେନ ‘‘ଦେହି ମେ ଇଣ’’ନ୍ତି ଚୋଦିୟମାନୋ ‘‘ନ ହି ତେ ଇଣମତ୍ଥି, ମୟା ଗହିତନ୍ତି କୋ ସକ୍ଖୀ’’ତି ଏୱଂ ଭଣନେନ ଘରେ ୱସନ୍ତୋପି ପଲାୟତି ।
୧୨୧.କିଞ୍ଚିକ୍ଖକମ୍ୟତାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ଇଚ୍ଛାୟ । ପନ୍ଥସ୍ମିଂ ୱଜନ୍ତଂ ଜନନ୍ତି ମଗ୍ଗେ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା । ହନ୍ତ୍ୱା କିଞ୍ଚିକ୍ଖମାଦେତୀତି ମାରେତ୍ୱା କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତଂ ଭଣ୍ଡକଂ ଗଣ୍ହାତି ।
୧୨୨.ଅତ୍ତହେତୂତି ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତକାରଣା, ତଥା ପରହେତୁ । ଧନହେତୂତି ସକଧନସ୍ସ ୱା ପରଧନସ୍ସ ୱା କାରଣା । ଚ-କାରୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥୋ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ୟଂ ଜାନାସି, ତଂ ୱଦେହୀତି ପୁଚ୍ଛିତୋ । ମୁସା ବ୍ରୂତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ୱା ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତୋ ୱା ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି ଭଣତି, ସାମିକେ ଅସାମିକେ, ଅସାମିକେ ଚ ସାମିକେ କରୋତି ।
୧୨୩.ଞାତୀନନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୀନଂ । ସଖୀନନ୍ତି ୱୟସ୍ସାନଂ ଦାରେସୂତି ପରପରିଗ୍ଗହିତେସୁ । ପଟିଦିସ୍ସତୀତି ପଟିକୂଲେନ ଦିସ୍ସତି, ଅତିଚରନ୍ତୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସାହସାତି ବଲକ୍କାରେନ ଅନିଚ୍ଛଂ । ସମ୍ପିୟେନାତି ତେହି ତେସଂ ଦାରେହି ପତ୍ଥିୟମାନୋ ସୟଞ୍ଚ ପତ୍ଥୟମାନୋ, ଉଭୟସିନେହୱସେନାପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୨୪.ମାତରଂ ପିତରଂ ୱାତି ଏୱଂ ମେତ୍ତାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତମ୍ପି, ଜିଣ୍ଣକଂ ଗତୟୋବ୍ବନନ୍ତି ଏୱଂ କରୁଣାୟ ପଦଟ୍ଠାନଭୂତମ୍ପି। ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ଭରତୀତି ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଉପକରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱାପି ନ ପୋସେତି ।
୧୨୫.ସସୁନ୍ତି ସସ୍ସୁଂ । ହନ୍ତୀତି ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ପହରତି । ରୋସେତୀତି କୋଧମସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତି ୱାଚାୟ ଫରୁସୱଚନେନ ।
୧୨୬.ଅତ୍ଥନ୍ତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି । ପୁଚ୍ଛିତୋ ସନ୍ତୋତି ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ । ଅନତ୍ଥମନୁସାସତୀତି ତସ୍ସ ଅହିତମେୱ ଆଚିକ୍ଖତି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନ ମନ୍ତେତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋପି ୟଥା ସୋ ନ ଜାନାତି, ତଥା ଅପାକଟେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେନ ୱଚନେନ ମନ୍ତେତି, ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଂ ୱା କତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱସାପେତ୍ୱା ସାୱସେସମେୱ ମନ୍ତେତି ।
୧୨୭.ୟୋ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ମୟା ପୁବ୍ବଭାଗେ ପାପିଚ୍ଛତା ୱୁତ୍ତା । ୟା ସା ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା, ୱାଚାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା, ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା, ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନହେତୁ ପାପିକଂ ଇଚ୍ଛଂ ପଣିଦହତି, ମା ମଂ ଜଞ୍ଞାତି ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂ ଆଗତା । ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ନ ଜାନନ୍ତି, ତଥା କରଣେନ କତାନଞ୍ଚ ଅୱିୱରଣେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ଅସ୍ସ କମ୍ମନ୍ତାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋ।
୧୨୮.ପରକୁଲନ୍ତି ଞାତିକୁଲଂ ୱା ମିତ୍ତକୁଲଂ ୱା । ଆଗତନ୍ତି ୟସ୍ସ ତେନ କୁଲେ ଭୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗେହମାଗତଂ ପାନଭୋଜନାଦୀହି ନପ୍ପଟିପୂଜେତି, ନ ୱା ଦେତି, ଅୱଭୁତ୍ତଂ ୱା ଦେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୨୯.ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱାତି ପରାଭୱସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୧୩୦.ଭତ୍ତକାଲେଉପଟ୍ଠିତେତି ଭୋଜନକାଲେ ଜାତେ । ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଭତ୍ତକାଲେ ଆଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୋସେତି ୱାଚା ନ ଚ ଦେତୀତି ‘‘ଅତ୍ଥକାମୋ ମେ ଅୟଂ ବଲକ୍କାରେନ ମଂ ପୁଞ୍ଞଂ କାରାପେତୁଂ ଆଗତୋ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅପ୍ପତିରୂପେନ ଫରୁସୱଚନେନ ରୋସେତି, ଅନ୍ତମସୋ ସମ୍ମୁଖଭାୱମତ୍ତମ୍ପି ଚସ୍ସ ନ ଦେତି, ପଗେୱ ଭୋଜନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୩୧.ଅସତଂ ୟୋଧ ପବ୍ରୂତୀତି ୟୋ ଇଧ ୟଥା ନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ସନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଦିୱସେ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅସଜ୍ଜନାନଂ ୱଚନଂ ପବ୍ରୂତି । ‘‘ଅସନ୍ତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପବ୍ରୂତୀତି ଭଣତି ‘‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଗାମେ ମୟ୍ହଂ ଈଦିସୋ ଘରୱିଭୱୋ, ଏହି ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମ, ଘରଣୀ ମେ ଭୱିସ୍ସସି, ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ତେ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ପରଭରିୟଂ ପରଦାସିଂ ୱା ୱଞ୍ଚେନ୍ତୋ ଧୁତ୍ତୋ ୱିୟ । ନିଜିଗୀସାନୋତି ନିଜିଗୀସମାନୋ ମଗ୍ଗମାନୋ, ତଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ପଲାୟିତୁକାମୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୩୨.ୟୋ ଚତ୍ତାନନ୍ତି ୟୋ ଚ ଅତ୍ତାନଂ । ସମୁକ୍କଂସେତି ଜାତିଆଦୀହି ସମୁକ୍କଂସତି ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନେ ଠପେତି । ପରେ ଚ ମୱଜାନାତୀତି ତେହିୟେୱ ପରେ ଅୱଜାନାତି, ନୀଚଂ କରୋତି । ମ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ। ନିହୀନୋତି ଗୁଣୱୁଡ୍ଢିତୋ ପରିହୀନୋ, ଅଧମଭାୱଂ ୱା ଗତୋ । ସେନ ମାନେନାତି ତେନ ଉକ୍କଂସନାୱଜାନନସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ତନୋ ମାନେନ ।
୧୩୩.ରୋସକୋତି କାୟୱାଚାହି ପରେସଂ ରୋସଜନକୋ । କଦରିୟୋତି ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରୀ, ୟୋ ପରେ ପରେସଂ ଦେନ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତେ ୱାରେତି, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପାପିଚ୍ଛୋତି ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମଚ୍ଛରୀତି ଆୱାସାଦିମଚ୍ଛରିୟୟୁତ୍ତୋ । ସଠୋତି ଅସନ୍ତଗୁଣପ୍ପକାସନଲକ୍ଖଣେନ ସାଠେୟ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅସମ୍ମାଭାସୀ ୱା ଅକାତୁକାମୋପି ‘‘କରୋମୀ’’ତିଆଦିୱଚନେନ । ନାସ୍ସ ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ନାସ୍ସ ଉତ୍ତାସନତୋ ଉବ୍ବେଗଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଅହିରିକୋ ଅନୋତ୍ତପ୍ପୀ।
୧୩୪.ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ପରିଭାସତୀତି ‘‘ଅସବ୍ବଞ୍ଞୂ’’ତିଆଦୀହି ଅପୱଦତି, ସାୱକଞ୍ଚ ‘‘ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀହି । ପରିବ୍ବାଜଂ ଗହଟ୍ଠଂ ୱାତି ସାୱକୱିସେସନମେୱେତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ୱା ତସ୍ସ ସାୱକଂ, ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ପଚ୍ଚୟଦାୟକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବାହିରକଂ ୱା ପରିବ୍ବାଜକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ଅଭୂତେନ ଦୋସେନ ପରିଭାସତୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ପୋରାଣା ।
୧୩୫.ଅନରହଂ ସନ୍ତୋତି ଅଖୀଣାସୱୋ ସମାନୋ । ଅରହଂ ପଟିଜାନାତୀତି ‘‘ଅହଂ ଅରହା’’ତି ପଟିଜାନାତି, ୟଥା ନଂ ‘‘ଅରହା ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତି, ତଥା ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତି, କାୟେନ ପରକ୍କମତି, ଚିତ୍ତେନ ଇଚ୍ଛତି ଅଧିୱାସେତି । ଚୋରୋତି ଥେନୋ । ସବ୍ରହ୍ମକେ ଲୋକେତି ଉକ୍କଟ୍ଠୱସେନ ଆହ – ସବ୍ବଲୋକେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଲୋକେ ହି ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦନନିଲ୍ଲୋପହରଣଏକାଗାରିକକରଣପରିପନ୍ଥତିଟ୍ଠନାଦୀହି ପରେସଂ ଧନଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତା ଚୋରାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସାସନେ ପନ ପରିସସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀହି ପଚ୍ଚୟାଦୀନି ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତା । ୟଥାହ –
‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାଚୋରା ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ମହାଚୋରସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ସତେନ ୱା ସହସ୍ସେନ ୱା ପରିୱୁତୋ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଆହିଣ୍ଡିସ୍ସାମି ହନନ୍ତୋ, ଘାତେନ୍ତୋ, ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ, ଛେଦାପେନ୍ତୋ, ପଚନ୍ତୋ ପାଚେନ୍ତୋତି, ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ସତେନ ୱା ସହସ୍ସେନ ୱା ପରିୱୁତୋ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଆହିଣ୍ଡତି ହନନ୍ତୋ…ପେ॰… ପାଚେନ୍ତୋ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚସ୍ସ ପାପଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱଂ ହୋତି ‘କୁଦାସ୍ସୁ ନାମାହଂ ସତେନ ୱା…ପେ॰… ରାଜଧାନୀସୁ ଚାରିକଂ ଚରିସ୍ସାମି ସକ୍କତୋ, ଗରୁକତୋ, ମାନିତୋ, ପୂଜିତୋ, ଅପଚିତୋ, ଗହଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ପବ୍ବଜିତାନଞ୍ଚ ଲାଭୀ ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’ନ୍ତି । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ସତେନ ୱା ସହସ୍ସେନ ୱା ପରିୱୁତୋ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଚାରିକଂ ଚରତି ସକ୍କତୋ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନଂ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ମହାଚୋରୋ ସନ୍ତୋ ସଂୱିଜ୍ଜମାନୋ ଲୋକସ୍ମିଂ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦହତି, ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟୋ…ପେ॰… ଲୋକସ୍ମିଂ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାପଭିକ୍ଖୁ ସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତଂ ଅମୂଲକେନ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତତିୟୋ…ପେ॰… ଲୋକସ୍ମିଂ ।
‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ, ପାପଭିକ୍ଖୁ ୟାନି ତାନି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଗରୁଭଣ୍ଡାନି ଗରୁପରିକ୍ଖାରାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଆରାମୋ, ଆରାମୱତ୍ଥୁ, ୱିହାରୋ, ୱିହାରୱତ୍ଥୁ, ମଞ୍ଚୋ, ପୀଠଂ, ଭିସି, ବିମ୍ବୋହନଂ, ଲୋହକୁମ୍ଭୀ, ଲୋହଭାଣକଂ, ଲୋହୱାରକୋ, ଲୋହକଟାହଂ, ୱାସି, ଫରସୁ, କୁଠାରୀ, କୁଦାଲୋ, ନିଖାଦନଂ, ୱଲ୍ଲି, ୱେଳୁ, ମୁଞ୍ଜଂ, ପବ୍ବଜଂ, ତିଣଂ, ମତ୍ତିକା, ଦାରୁଭଣ୍ଡଂ, ମତ୍ତିକାଭଣ୍ଡଂ, ତେହି ଗିହିଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି ଉପଲାପେତି । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁତ୍ଥୋ…ପେ॰… ଲୋକସ୍ମିଂ ।
‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋ ମହାଚୋରୋ, ୟୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ।
ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଚୋରା ଲୋକିୟମେୱ ଧନଧଞ୍ଞାଦିଂ ଥେନେନ୍ତି । ସାସନେ ୱୁତ୍ତଚୋରେସୁ ପଠମୋ ତଥାରୂପମେୱ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟମତ୍ତଂ, ଦୁତିୟୋ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ, ତତିୟୋ ପରସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଚତୁତ୍ଥୋ ସଙ୍ଘିକଗରୁଭଣ୍ଡଂ, ପଞ୍ଚମୋ ଝାନସମାଧିସମାପତ୍ତିମଗ୍ଗଫଲପ୍ପଭେଦଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣଧନଂ, ଲୋକିୟଞ୍ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟଜାତଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଥେୟ୍ୟାୟ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡୋ ଭୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ପଞ୍ଚମୋ ମହାଚୋରୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ଭଗୱା ‘‘ଚୋରୋ ସବ୍ରହ୍ମକେ ଲୋକେ’’ତି । ସୋ ହି ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋ ମହାଚୋରୋ, ୟୋ ଅସନ୍ତଂ ଅଭୂତଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଉଲ୍ଲପତୀ’’ତି (ପାରା॰ ୧୯୫) ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧନଥେନନତୋ ଅଗ୍ଗୋ ମହାଚୋରୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଇଧାପି ‘‘ସବ୍ରହ୍ମକେ ଲୋକେ’’ତି ଇମିନା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦେନ ପକାସେସି ।
ଏସୋ ଖୋ ୱସଲାଧମୋତି । ଏତ୍ଥ ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ, ତେନ ଏସୋ ଏୱ ୱସଲାଧମୋ । ୱସଲାନଂ ହୀନୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋତି ଅୱଧାରେତି । କସ୍ମା ? ୱିସିଟ୍ଠୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଥେୟ୍ୟଧମ୍ମୱସ୍ସନତୋ, ୟାୱ ତଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ତାୱ ଅୱିଗତୱସଲକରଣଧମ୍ମତୋ ଚାତି ।
ଏତେଖୋ ୱସଲାତି । ଇଦାନି ୟେ ତେ ପଠମଗାଥାୟ ଆସୟୱିପତ୍ତିୱସେନ କୋଧନାଦୟୋ ପଞ୍ଚ, ପାପମକ୍ଖିଂ ୱା ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ଛ, ଦୁତିୟଗାଥାୟ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୱସେନ ପାଣହିଂସକୋ ଏକୋ, ତତିୟାୟ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିୱସେନେୱ ଗାମନିଗମନିଗ୍ଗାହକୋ ଏକୋ, ଚତୁତ୍ଥାୟ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୱସେନ ଏକୋ, ପଞ୍ଚମାୟ ଇଣୱଞ୍ଚନୱସେନ ଏକୋ, ଛଟ୍ଠାୟ ପସୟ୍ହାୱହାରୱସେନ ପନ୍ଥଦୂସକୋ ଏକୋ, ସତ୍ତମାୟ କୂଟସକ୍ଖିୱସେନ ଏକୋ, ଅଟ୍ଠମାୟ ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭିୱସେନ ଏକୋ, ନୱମାୟ ଅକତଞ୍ଞୁୱସେନ ଏକୋ, ଦସମାୟ କତନାସନୱିହେସନୱସେନ ଏକୋ, ଏକାଦସମାୟ ହଦୟୱଞ୍ଚନୱସେନ ଏକୋ, ଦ୍ୱାଦସମାୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱେ, ତେରସମାୟ ଅକତଞ୍ଞୁୱସେନ ଏକୋ, ଚୁଦ୍ଦସମାୟ ୱଞ୍ଚନୱସେନ ଏକୋ, ପନ୍ନରସମାୟ ୱିହେସନୱସେନ ଏକୋ, ସୋଳସମାୟ ୱଞ୍ଚନୱସେନ ଏକୋ, ସତ୍ତରସମାୟ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ଦ୍ୱେ, ଅଟ୍ଠାରସମାୟ ପୟୋଗାସୟୱିପତ୍ତିୱସେନ ରୋସକାଦୟୋ ସତ୍ତ, ଏକୂନୱୀସତିମାୟ ପରିଭାସନୱସେନ ଦ୍ୱେ, ୱୀସତିମାୟ ଅଗ୍ଗମହାଚୋରୱସେନ ଏକୋତି ଏୱଂ ତେତ୍ତିଂସ ଚତୁତ୍ତିଂସ ୱା ୱସଲା ୱୁତ୍ତା । ତେ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତେ ଖୋ ୱସଲା ୱୁତ୍ତା, ମୟା ୟେ ତେ ପକାସିତା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ତେ ମୟା ପୁବ୍ବେ ‘‘ଜାନାସି ପନ ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱସଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱସଲା ୱୁତ୍ତା, ତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଏତେ ଖୋ ପକାସିତାତି । ଅଥ ୱା ୟେ ତେ ମୟା ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ ଧମ୍ମୱସେନାପି ଏତେ ଖୋ ପକାସିତା । ଅଥ ୱା ଏତେ ଖୋ ୱସଲା ୱୁତ୍ତା ଅରିୟେହି କମ୍ମୱସେନ, ନ ଜାତିୱସେନ, ମୟା ୟେ ତେ ପକାସିତା ‘‘କୋଧନୋ ଉପନାହୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ।
୧୩୬. ଏୱଂ ଭଗୱା ୱସଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅତୀୱ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପରମତ୍ଥତୋ ହି ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତି, ନ ଜଚ୍ଚା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅପିଚ ଖୋ କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅପରିସୁଦ୍ଧକମ୍ମୱସ୍ସନତୋ ୱସଲୋ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧେନ କମ୍ମୁନା ଅପରିସୁଦ୍ଧୱାହନତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି । ୟସ୍ମା ୱା ତୁମ୍ହେ ହୀନଂ ୱସଲଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ମଞ୍ଞିତ୍ଥ, ତସ୍ମା ହୀନେନ କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତି, ଉକ୍କଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତୀତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଞାପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
୧୩୭-୧୩୯. ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନେନ ସାଧେତୁଂ ‘‘ତଦମିନାପି ଜାନାଥା’’ତିଆଦିକା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତାସୁ ଦ୍ୱେ ଚତୁପ୍ପାଦା, ଏକା ଛପ୍ପାଦା, ତାସଂ ଅତ୍ଥୋ – ୟଂ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି, ତଦମିନାପି ଜାନାଥ, ୟଥା ମେଦଂ ନିଦସ୍ସନଂ, ତଂ ଇମିନାପି ପକାରେନ ଜାନାଥ, ୟେନ ମେ ପକାରେନ ୟେନ ସାମଞ୍ଞେନ ଇଦଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କତମଂ ନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଚେ ? ଚଣ୍ଡାଲପୁତ୍ତୋ ସୋପାକୋ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟାତି ।
ଚଣ୍ଡାଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଚଣ୍ଡାଲପୁତ୍ତୋ। ଅତ୍ତନୋ ଖାଦନତ୍ଥାୟ ମତେ ସୁନଖେ ଲଭିତ୍ୱା ପଚତୀତି ସୋପାକୋ । ମାତଙ୍ଗୋତି ଏୱଂନାମୋ ୱିସ୍ସୁତୋତି ଏୱଂ ହୀନାୟ ଜାତିୟା ଚ ଜୀୱିକାୟ ଚ ନାମେନ ଚ ପାକଟୋ ।
ସୋତି ପୁରିମପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୋ ମାତଙ୍ଗୋ ୟସଂ ପରମଂ ପତ୍ତୋ, ଅବ୍ଭୁତଂ ଉତ୍ତମଂ ଅତିୱିସିଟ୍ଠଂ ୟସଂ କିତ୍ତିଂ ପସଂସଂ ପତ୍ତୋ । ୟଂ ସୁଦୁଲ୍ଲଭନ୍ତି ୟଂ ଉଳାରକୁଲୂପପନ୍ନେନାପି ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ହୀନକୁଲୂପପନ୍ନେନ ସୁଦୁଲ୍ଲଭଂ । ଏୱଂ ୟସପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚ ଆଗଚ୍ଛୁଂ ତସ୍ସୁପଟ୍ଠାନଂ, ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ବହୂ, ତସ୍ସ ମାତଙ୍ଗସ୍ସ ପାରିଚରିୟତ୍ଥଂ ଖତ୍ତିୟା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ବହୂ ୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦାଦୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପମନୁସ୍ସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗମିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋ ମାତଙ୍ଗୋ ୱିଗତକିଲେସରଜତ୍ତା ୱିରଜଂ, ମହନ୍ତେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ମହାପଥଂ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକସଙ୍ଖାତଂ ଦେୱଲୋକଂ ୟାପେତୁଂ ସମତ୍ଥତ୍ତା ଦେୱଲୋକୟାନସଞ୍ଞିତଂ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୟାନଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ, ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କାମରାଗଂ ୱିରାଜେତ୍ୱା, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପଗୋ ଅହୁ, ସା ତଥା ହୀନାପି ନ ନଂ ଜାତି ନିୱାରେସି ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅତୀତେ କିର ମହାପୁରିସୋ ତେନ ତେନୁପାୟେନ ସତ୍ତହିତଂ କରୋନ୍ତୋ ସୋପାକଜୀୱିକେ ଚଣ୍ଡାଲକୁଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ନାମେନ ମାତଙ୍ଗୋ, ରୂପେନ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ ହୁତ୍ୱା ବହିନଗରେ ଚମ୍ମକୁଟିକାୟ ୱସତି, ଅନ୍ତୋନଗରେ ଭିକ୍ଖଂ ଚରିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ସୁରାନକ୍ଖତ୍ତେ ଘୋସିତେ ଧୁତ୍ତା ୟଥାସକେନ ପରିୱାରେନ କୀଳନ୍ତି । ଅଞ୍ଞତରାପି ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲଧୀତା ପନ୍ନରସସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ଦେୱକଞ୍ଞା ୱିୟ ରୂପେନ ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ‘‘ଅତ୍ତନୋ କୁଲୱଂସାନୁରୂପଂ କୀଳିସ୍ସାମୀ’’ତି ପହୂତଂ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିକୀଳନସମ୍ଭାରଂ ସକଟେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ସବ୍ବସେତୱଳୱୟୁତ୍ତଂ ୟାନମାରୁୟ୍ହ ମହାପରିୱାରେନ ଉୟ୍ୟାନଭୂମିଂ ଗଚ୍ଛତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାତି ନାମେନ । ସା କିର ‘‘ଦୁସ୍ସଣ୍ଠିତଂ ରୂପଂ ଅୱମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତେନସ୍ସା ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି ।
ତଦା ସୋ ମାତଙ୍ଗୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଟପିଲୋତିକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା, କଂସତାଳଂ ହତ୍ଥେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଭାଜନହତ୍ଥୋ ନଗରଂ ପୱିସତି, ମନୁସ୍ସେ ଦିସ୍ୱା ଦୂରତୋ ଏୱ କଂସତାଳଂ ଆକୋଟେନ୍ତୋ । ଅଥ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ‘‘ଉସ୍ସରଥ, ଉସ୍ସରଥା’’ତି ପୁରତୋ ପୁରତୋ ହୀନଜନଂ ଅପନେନ୍ତେହି ପୁରିସେହି ନୀୟମାନା ନଗରଦ୍ୱାରମଜ୍ଝେ ମାତଙ୍ଗଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଆହ । ଅହଂ ମାତଙ୍ଗଚଣ୍ଡାଲୋତି । ସା ‘‘ଈଦିସଂ ଦିସ୍ୱା ଗତାନଂ କୁତୋ ୱୁଡ୍ଢୀ’’ତି ୟାନଂ ନିୱତ୍ତାପେସି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ୟଂ ମୟଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜାଦିଂ ଲଭେୟ୍ୟାମ, ତସ୍ସ ନୋ ମାତଙ୍ଗେନ ଅନ୍ତରାୟୋ କତୋ’’ତି କୁପିତା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଚଣ୍ଡାଲ’’ନ୍ତି ଲେଡ୍ଡୂହି ପହରିତ୍ୱା ‘‘ମତୋ’’ତି ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା କଚୱରେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ସୋ ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ, ଅୟ୍ୟା, ଦ୍ୱାରଂ ନାମ ସବ୍ବସାଧାରଣଂ, ଉଦାହୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂୟେୱ କତ’’ନ୍ତି ? ମନୁସ୍ସା ଆହଂସୁ – ‘‘ସବ୍ବେସଂ ସାଧାରଣ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବସାଧାରଣଦ୍ୱାରେନ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାହାରେନ ୟାପେନ୍ତଂ ମଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ମନୁସ୍ସା ଇମଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସୁ’’ନ୍ତି ରଥିକାୟ ରଥିକଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ନିପଜ୍ଜି – ‘‘ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ଅଲଦ୍ଧା ନ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଘରଦ୍ୱାରେ ମାତଙ୍ଗୋ ନିପନ୍ନୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ କାକଣିକଂ ଦେଥ, ତେଲେନ ଅଙ୍ଗଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ‘‘ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ଅଲଦ୍ଧା ନ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମି’’ଚ୍ଚେୱ ଆହ । ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଦ୍ୱେ କାକଣିକାୟୋ ଦେଥ, କାକଣିକାୟ ପୂୱଂ ଖାଦତୁ, କାକଣିକାୟ ତେଲେନ ଅଙ୍ଗଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତଥେୱ ୱଦତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ମାସକଂ ଦେଥ, ପାଦଂ, ଉପଡ୍ଢକହାପଣଂ, କହାପଣଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣୀ’’ତି ୟାୱ ସତଂ ଆଣାପେସି । ସୋ ନ ଇଚ୍ଛତି, ତଥେୱ ୱଦତି । ଏୱଂ ୟାଚନ୍ତାନଂୟେୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ସାଣିପାକାରଂ ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୟାଚି – ‘‘ତାତ ମାତଙ୍ଗ, ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ଅପରାଧଂ ଖମ, ସହସ୍ସଂ ଗଣ୍ହାହି, ଦ୍ୱେ ତୀଣୀ’’ତି ୟାୱ ‘‘ସତସହସ୍ସଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ନିପଜ୍ଜିୟେୱ ।
ଏୱଂ ଚତୂହପଞ୍ଚାହେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ବହୁମ୍ପି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ଅଲଭନ୍ତା ଖତ୍ତିୟକୁମାରାଦୟୋ ମାତଙ୍ଗସ୍ସ ଉପକଣ୍ଣକେ ଆରୋଚାପେସୁଂ – ‘‘ପୁରିସା ନାମ ଅନେକାନିପି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ମା ଖୋ ତ୍ୱଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଜି, ଅଦ୍ଧା ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ଲଚ୍ଛସୀ’’ତି । ସୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ନିପଜ୍ଜିୟେୱ । ଅଥ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ସମନ୍ତା ପଟିୱିସ୍ସକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ମାତଙ୍ଗଂ ୱା ଉଟ୍ଠାପେଥ, ଦାରିକଂ ୱା ଦେଥ, ମା ଅମ୍ହେ ସବ୍ବେ ନାସୟିତ୍ଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ତେସଂ କିର ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠି ‘‘ୟସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଏୱଂ ନିପନ୍ନୋ ଚଣ୍ଡାଲୋ ମରତି, ତସ୍ସ ଘରେନ ସହ ସମନ୍ତା ସତ୍ତସତ୍ତଘରୱାସିନୋ ଚଣ୍ଡାଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ନୀଲପଟପିଲୋତିକଂ ନିୱାସାପେତ୍ୱା ଉଳୁଙ୍କକଳୋପିକାଦୀନି ଦତ୍ୱା ପରିଦେୱମାନଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହ ଦାରିକଂ, ଉଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଅଦଂସୁ । ସା ପସ୍ସେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠାହୀ’’ତି ଆହ, ସୋ ‘‘ହତ୍ଥେନ ମଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାପେହୀ’’ତି ଆହ । ସା ନଂ ଉଟ୍ଠାପେସି । ସୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ମୟଂ ଅନ୍ତୋନଗରେ ୱସିତୁଂ ନ ଲଭାମ, ଏହି ମଂ ବହିନଗରେ ଚମ୍ମକୁଟିଂ ନେହୀ’’ତି । ସା ନଂ ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନେସି । ‘‘ପିଟ୍ଠିୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା’’ତି ଜାତକଭାଣକା । ନେତ୍ୱା ଚସ୍ସ ସରୀରଂ ତେଲେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା, ଉଣ୍ହୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା, ୟାଗୁଂ ପଚିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣକଞ୍ଞା ଅୟଂ ମା ୱିନସ୍ସୀ’’ତି ଜାତିସମ୍ଭେଦଂ ଅକତ୍ୱାୱ ଅଡ୍ଢମାସମତ୍ତଂ ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ୱନଂ ଗଚ୍ଛାମି, ‘ଅତିଚିରାୟତୀ’ତି ମା ତ୍ୱଂ ଉକ୍କଣ୍ଠୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଘରମାନୁସକାନି ଚ ‘‘ଇମଂ ମା ପମଜ୍ଜିତ୍ଥା’’ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା, କତିପାହେନେୱ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନାହଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ମନାପୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଓରୋହିତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସି ।
ସା ସୁତ୍ୱା ‘‘କୋଚି ମଞ୍ଞେ ମମ ଞାତକୋ ପବ୍ବଜିତୋ ମଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ ଞତ୍ୱା ଦଟ୍ଠୁଂ ଆଗତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟମାନା ଗନ୍ତ୍ୱା, ତଂ ଞତ୍ୱା, ପାଦେସୁ ନିପତିତ୍ୱା ‘‘କିସ୍ସ ମଂ ଅନାଥଂ ତୁମ୍ହେ ଅକତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ମା ତ୍ୱଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକେ ଦୁକ୍ଖିନୀ ଅହୋସି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୱାସୀହି ତେ ସକ୍କାରଂ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ଘୋସନଂ କରୋହି – ‘ମହାବ୍ରହ୍ମା ମମ ସାମିକୋ ନ ମାତଙ୍ଗୋ, ସୋ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’’ତି । ସା ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲଧୀତା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାପକମ୍ମେନ ଇମଂ ଚଣ୍ଡାଲଭାୱଂ ପତ୍ତା, ନ ସକ୍କୋମି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ମାତଙ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ଜାନାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ସା ସଦ୍ଦହତି, ତଥା ଅନେକାନି ପାଟିହାରିୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଥେୱ ତଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସତିଂ ଅଗମାସି । ସା ତଥା ଅକାସି ।
ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ହସନ୍ତି – ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମାୟଂ ଅତ୍ତନୋ ପାପକମ୍ମେନ ଚଣ୍ଡାଲଭାୱଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି । ସା ଅଧିମାନା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଘୋସନ୍ତୀ ନଗରଂ ଆହିଣ୍ଡତି ‘‘ଇତୋ ଛଟ୍ଠେ ଦିୱସେ, ପଞ୍ଚମେ, ଚତୁତ୍ଥେ, ତତିୟେ, ସୁୱେ, ଅଜ୍ଜ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି । ମନୁସ୍ସା ତସ୍ସା ୱିସ୍ସତ୍ଥୱାଚଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କଦାଚି ଏୱମ୍ପି ସିୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ମଣ୍ଡପଂ କାରାପେତ୍ୱା, ସାଣିପାକାରଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା, ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଦାରିକାୟୋ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମନି ଆଗତେ କଞ୍ଞାଦାନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତା ନିସୀଦିଂସୁ । ଅଥ ମହାପୁରିସୋ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଗଗନତଲଂ ଉପାରୂଳ୍ହେ ଚନ୍ଦେ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ମହାଜନସ୍ସ ମହାବ୍ରହ୍ମରୂପେନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛି । ମହାଜନୋ ‘‘ଦ୍ୱେ ଚନ୍ଦା ଜାତା’’ତି ଅତିମଞ୍ଞି । ତତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ଆହ, ମହାବ୍ରହ୍ମାୱ ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ଦମେତୁଂ ପୁବ୍ବେ ମାତଙ୍ଗୱେସେନାଗଚ୍ଛୀ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ସୋ ମହାଜନେନ ଦିସ୍ସମାନୋ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଏୱ ଓତରି । ସା ଚ ତଦା ଉତୁନୀ ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ସା ନାଭିଂ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ପରାମସି । ତେନ ଫସ୍ସେନ ଗବ୍ଭୋ ପତିଟ୍ଠାସି । ତତୋ ନଂ ‘‘ଗବ୍ଭୋ ତେ ସଣ୍ଠିତୋ, ପୁତ୍ତମ୍ହି ଜାତେ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱାହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ମହାଜନସ୍ସ ପୁନ ଚନ୍ଦୱିମାନଂ ପାୱିସି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଜାପତି ଅମ୍ହାକଂ ମାତା ଜାତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତତୋ ତତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଂ ସକ୍କାରଂ କାତୁକାମାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ସମ୍ପୀଳନେନ ନଗରଦ୍ୱାରାନି ଅନୋକାସାନି ଅହେସୁଂ । ତେ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକଂ ହିରଞ୍ଞରାସିମ୍ହି ଠପେତ୍ୱା, ନ୍ହାପେତ୍ୱା, ମଣ୍ଡେତ୍ୱା, ରଥଂ ଆରୋପେତ୍ୱା, ମହାସକ୍କାରେନ ନଗରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କାରାପେତ୍ୱା, ନଗରମଜ୍ଝେ ମଣ୍ଡପଂ କାରାପେତ୍ୱା, ତତ୍ର ନଂ ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପଜାପତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ୱସାପେନ୍ତି ‘‘ୟାୱସ୍ସା ପତିରୂପଂ ୱସନୋକାସଂ କରୋମ, ତାୱ ଇଧେୱ ୱସତୂ’’ତି । ସା ମଣ୍ଡପେ ଏୱ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧଦିୱସେ ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତେନ ସସୀସଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ମଣ୍ଡପେ ଜାତୋତି ଦାରକସ୍ସ ‘‘ମଣ୍ଡବ୍ୟକୁମାରୋ’’ତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତତୋ ପଭୁତି ଚ ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ପରିୱାରେତ୍ୱା ଚରନ୍ତି । ତତୋ ଅନେକସତସହସ୍ସପ୍ପକାରା ପଣ୍ଣାକାରା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା କୁମାରସ୍ସାରକ୍ଖଂ ଠପେସୁଂ, ଆଗତା ଲହୁଂ କୁମାରଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି ।
କୁମାରୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ୱାୟ ଦାନଂ ଦାତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ସୋ ସାଲାୟ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ କପଣଦ୍ଧିକାନଂ ଅଦତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂୟେୱ ଦେତି । ମହାପୁରିସୋ ‘‘କିଂ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଦାନଂ ଦେତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂୟେୱ ଦାନଂ ଦେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟଥା ସବ୍ବେସଂ ଦସ୍ସତି, ତଥା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଆଗମ୍ମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । କୁମାରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଅୟଂ ଏୱଂ ୱିରୂପୱେସୋ ୱସଲୋ ଆଗତୋ’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘କୁତୋ ନୁ ଆଗଚ୍ଛସି ଦୁମ୍ମୱାସୀ, ଓତଲ୍ଲକୋ ପଂସୁପିସାଚକୋୱ ।
ସଙ୍କାରଚୋଳଂ ପଟିମୁଞ୍ଚ କଣ୍ଠେ, କୋ ରେ ତୁୱଂ ହୋସି ଅଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ॥
ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକୋଟେତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେସୁଂ । ସୋ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହିନଗରେ ପଚ୍ଚଟ୍ଠାସି। ଦେୱତା କୁପିତା କୁମାରଂ ଗଲେ ଗହେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ଅଧୋସିରଂ ଠପେସୁଂ । ସୋ ଅକ୍ଖୀହି ନିଗ୍ଗତେହି ମୁଖେନ ଖେଳଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତେନ ଘରୁଘରୁପସ୍ସାସୀ ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦୟତି । ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ସୁତ୍ୱା ‘‘କୋଚି ଆଗତୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜିତୋ ଆଗଚ୍ଛୀ’’ତି । ‘‘କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ ଗତୋ’’ତି । ସା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଖମଥ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଦାସସ୍ସା’’ତି ୟାଚନ୍ତୀ ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଭୂମିୟା ନିପଜ୍ଜି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ମହାପୁରିସୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ୟାଗୁଂ ଲଭିତ୍ୱା, ତଂ ପିୱନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ସୋ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଥୋକଂ ୟାଗୁଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକାୟ ଅଦାସି । ‘‘ଗଚ୍ଛ ଇମଂ ୟାଗୁଂ ଉଦକକୁମ୍ଭିୟା ଆଲୋଲେତ୍ୱା ୟେସଂ ଭୂତୱିକାରୋ ଅତ୍ଥି, ତେସଂ ଅକ୍ଖିମୁଖକଣ୍ଣନାସାବିଲେସୁ ଆସିଞ୍ଚ, ସରୀରଞ୍ଚ ପରିପ୍ଫୋସେହି, ଏୱଂ ନିବ୍ବିକାରା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ସା ତଥା ଅକାସି । ତତୋ କୁମାରେ ପକତିସରୀରେ ଜାତେ ‘‘ଏହି, ତାତ ମଣ୍ଡବ୍ୟ, ତଂ ଖମାପେସ୍ସାମା’’ତି ପୁତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଚ ତସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଖମାପେସି ।
ସୋ ‘‘ସବ୍ବଜନସ୍ସ ଦାନଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଓୱଦିତ୍ୱା, ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇତ୍ଥୀସୁ ପାକଟା ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକା ଦମିତା, ପୁରିସେସୁ ପାକଟୋ ମଣ୍ଡବ୍ୟକୁମାରୋ, ଇଦାନି କୋ ଦମେତବ୍ବୋ’’ତି । ତତୋ ଜାତିମନ୍ତତାପସଂ ଅଦ୍ଦସ ବନ୍ଧୁମତୀନଗରଂ ନିସ୍ସାୟ କୁମ୍ଭୱତୀନଦୀତୀରେ ୱିହରନ୍ତଂ । ସୋ ‘‘ଅହଂ ଜାତିୟା ୱିସିଟ୍ଠୋ, ଅଞ୍ଞେହି ପରିଭୁତ୍ତୋଦକଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ଉପରିନଦିୟା ୱସତି । ମହାପୁରିସୋ ତସ୍ସ ଉପରିଭାଗେ ୱାସଂ କପ୍ପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉଦକପରିଭୋଗୱେଲାୟଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉଦକେ ପକ୍ଖିପି । ତାପସୋ ତଂ ଉଦକେନ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କେନିଦଂ ଖିତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଟିସୋତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ମାତଙ୍ଗଚଣ୍ଡାଲୋ, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଅପେହି, ଚଣ୍ଡାଲ, ମା ଉପରିନଦିୟା ୱସୀ’’ତି । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟା’’ତି ହେଟ୍ଠାନଦିୟା ୱସତି, ପଟିସୋତମ୍ପି ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ତାପସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ତାପସୋ ପୁନ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅପେହି, ଚଣ୍ଡାଲ, ମା ହେଟ୍ଠାନଦିୟଂ ୱସ, ଉପରିନଦିୟାୟେୱ ୱସା’’ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟା’’ତି ତଥା ଅକାସି, ପୁନପି ତଥେୱ ଅହୋସି । ତାପସୋ ପୁନପି ‘‘ତଥା କରୋତୀ’’ତି ଦୁଟ୍ଠୋ ମହାପୁରିସଂ ସପି ‘‘ସୂରିୟସ୍ସ ତେ ଉଗ୍ଗମନୱେଲାୟ ସତ୍ତଧା ମୁଦ୍ଧା ଫଲତୂ’’ତି । ମହାପୁରିସୋପି ‘‘ସାଧୁ, ଆଚରିୟ, ଅହଂ ପନ ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନ ଦେମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୂରିୟୁଟ୍ଠାନଂ ନିୱାରେସି। ତତୋ ରତ୍ତି ନ ୱିଭାୟତି, ଅନ୍ଧକାରୋ ଜାତୋ, ଭୀତା ବନ୍ଧୁମତୀୱାସିନୋ ତାପସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ, ଆଚରିୟ, ଅମ୍ହାକଂ ସୋତ୍ଥିଭାୱୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତେ ହି ତଂ ‘‘ଅରହା’’ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ସବ୍ବମାଚିକ୍ଖି । ତେ ମହାପୁରିସଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ସୂରିୟଂ, ଭନ୍ତେ, ମୁଞ୍ଚଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ୟଦି ତୁମ୍ହାକଂ ଅରହା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଂ ଖମାପେତି, ମୁଞ୍ଚାମୀ’’ତି ଆହ ।
ମନୁସ୍ସା ଗନ୍ତ୍ୱା ତାପସଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ, ମାତଙ୍ଗପଣ୍ଡିତଂ ଖମାପେହି, ମା ତୁମ୍ହାକଂ କଲହକାରଣା ମୟଂ ନସ୍ସିମ୍ହା’’ତି । ସୋ ‘‘ନାହଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ଖମାପେମୀ’’ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅମ୍ହେ ତ୍ୱଂ ନାସେସୀ’’ତି ତଂ ହତ୍ଥପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ମହାପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନେସୁଂ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ମମ ପାଦମୂଲେ କୁଚ୍ଛିୟା ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖମାପେନ୍ତେ ଖମାମୀ’’ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଏୱଂ କରୋହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତାପସୋ ‘‘ନାହଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ୱନ୍ଦାମୀ’’ତି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ତୱ ଛନ୍ଦେନ ନ ୱନ୍ଦିସ୍ସସୀ’’ତି ହତ୍ଥପାଦମସ୍ସୁଗୀୱାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ମହାପୁରିସସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ସୟାପେସୁଂ । ସୋ ‘‘ଖମାମହଂ ଇମସ୍ସ, ଅପିଚାହଂ ତସ୍ସେୱାନୁକମ୍ପାୟ ସୂରିୟଂ ନ ମୁଞ୍ଚାମି, ସୂରିୟେ ହି ଉଗ୍ଗତମତ୍ତେ ମୁଦ୍ଧା ଅସ୍ସ ସତ୍ତଧା ଫଲିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଇଦାନି, ଭନ୍ତେ, କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ତେନ ହି ଇମଂ ଗଲପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଠପେତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡେନସ୍ସ ସୀସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେଥ, ସୂରିୟରସ୍ମୀହି ଫୁଟ୍ଠୋ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡୋ ସତ୍ତଧା ଫଲିସ୍ସତି । ତସ୍ମିଂ ଫଲିତେ ଏସ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆହ । ତେ ତାପସଂ ହତ୍ଥପାଦାଦୀସୁ ଗହେତ୍ୱା ତଥା ଅକଂସୁ । ସୂରିୟେ ମୁଞ୍ଚିତମତ୍ତେ ମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡୋ ସତ୍ତଧା ଫଲିତ୍ୱା ପତି, ତାପସୋ ଭୀତୋ ପଲାୟି । ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ସମଣସ୍ସ ଆନୁଭାୱ’’ନ୍ତି ଦନ୍ତକଟ୍ଠପକ୍ଖିପନମାଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଈଦିସୋ ସମଣୋ’’ତି ତସ୍ମିଂ ପସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ପଭୁତି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତା ମାତଙ୍ଗପଣ୍ଡିତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଅଗମଂସୁ । ସୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ତଦମିନାପି ଜାନାଥ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା’’ତି ।
୧୪୦-୧୪୧. ଏୱଂ ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତୀ’’ତି ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, କମ୍ମୁନା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏତଂ ସାଧେତୁଂ ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକକୁଲେ ଜାତା …ପେ॰… ଦୁଗ୍ଗତ୍ୟା ଗରହାୟୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝାୟକକୁଲେ ଜାତାତି ମନ୍ତଜ୍ଝାୟକେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଜାତା । ‘‘ଅଜ୍ଝାୟକାକୁଳେ ଜାତା’’ତିପି ପାଠୋ । ମନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝାୟକେ ଅନୁପକୁଟ୍ଠେ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଜାତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନ୍ତା ବନ୍ଧୱା ଏତେସନ୍ତି ମନ୍ତବନ୍ଧୱା। ୱେଦବନ୍ଧୂ ୱେଦପଟିସ୍ସରଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ଚ ପାପେସୁ କମ୍ମେସୁ ଅଭିଣ୍ହମୁପଦିସ୍ସରେତି ତେ ଏୱଂ କୁଲେ ଜାତା ମନ୍ତବନ୍ଧୱା ଚ ସମାନାପି ୟଦି ପାଣାତିପାତାଦୀସୁ ପାପକମ୍ମେସୁ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପଦିସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଗାରୟ୍ହା ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଦୁଗ୍ଗତି ତେ ଏୱମୁପଦିସ୍ସମାନା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାତାପିତୂହିପି ‘‘ନୟିମେ ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତା, ଦୁଜ୍ଜାତା ଏତେ କୁଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାରଭୂତା, ନିକ୍କଡ୍ଢଥ ନେ’’ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣେହିପି ‘‘ଗହପତିକା ଏତେ, ନ ଏତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ମା ନେସଂ ସଦ୍ଧୟଞ୍ଞଥାଲିପାକାଦୀସୁ ପୱେସଂ ଦେଥ, ମା ନେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପଥା’’ତି, ଅଞ୍ଞେହିପି ମନୁସ୍ସେହି ‘‘ପାପକମ୍ମନ୍ତା ଏତେ, ନ ଏତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଏୱଂ ଗାରୟ୍ହା ହୋନ୍ତି । ସମ୍ପରାୟେ ଚ ନେସଂ ଦୁଗ୍ଗତି ନିରୟାଦିଭେଦା, ଦୁଗ୍ଗତି ଏତେସଂ ପରଲୋକେ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପରାୟେ ୱାତିପି ପାଠୋ । ପରଲୋକେ ଏତେସଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ଦୁଗ୍ଗତି, ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନେ ଜାତି ନିୱାରେତି, ଦୁଗ୍ଗତ୍ୟା ଗରହାୟ ୱାତି ସା ତଥା ଉକ୍କଟ୍ଠାପି ୟଂ ତ୍ୱଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେସି, ଜାତି ଏତେ ପାପକମ୍ମେସୁ ପଦିସ୍ସନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ‘‘ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଦୁଗ୍ଗତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଦୁଗ୍ଗତିୟା ୱା, ‘‘ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଗାରୟ୍ହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଗରହାୟ ୱା ନ ନିୱାରେତି ।
୧୪୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝାୟକକୁଲେ ଜାତାନମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଗାରୟ୍ହାଦିକମ୍ମୱସେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପତିତଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଦୁଗ୍ଗତିଗମନେନ ଚ ସମ୍ପରାୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିୟା ଅଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, କମ୍ମୁନା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ –
‘‘ନ ଜଚ୍ଚା ୱସଲୋ ହୋତି, ନ ଜଚ୍ଚା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।
କମ୍ମୁନା ୱସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ॥
ସେସଂ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିସେସତୋ ୱା ଏତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ୱାତିଆଦୀନଂ ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ୱା ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମଂ କମ୍ମୱିମୁଖଂ ଜାତିୱାଦେ ପତିତଂ ‘‘ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୱସଲଭାୱୋ ହୋତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଜାତିୱାଦପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କମ୍ମୱାଦଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୱସଲଭାୱସ୍ସ ଅସମ୍ଭିନ୍ନଉଜୁମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ୱା ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମାତଙ୍ଗାଦିନିଦସ୍ସନପଜ୍ଜୋତଧାରଣେନ ମୟ୍ହଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଗ୍ଗିକଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନାତି ମେତ୍ତସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ହିମୱନ୍ତପସ୍ସତୋ କିର ଦେୱତାହି ଉବ୍ବାଳ୍ହା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତେସଂ ଭଗୱା ପରିତ୍ତତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ ଚ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ଅୟଂ ତାୱ ସଙ୍ଖେପୋ ।
ଅୟଂ ପନ ୱିତ୍ଥାରୋ – ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସମ୍ବହୁଲା ନାନାୱେରଜ୍ଜକା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ରାଗଚରିତାନଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଏକାଦସୱିଧଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସଚରିତାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମେତ୍ତାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ମୋହଚରିତାନଂ ମରଣସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି, ୱିତକ୍କଚରିତାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିପଥୱୀକସିଣାଦୀନି, ସଦ୍ଧାଚରିତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି, ବୁଦ୍ଧିଚରିତାନଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥନାଦୀନୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସପ୍ପଭେଦଚରିତାନୁକୂଲାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି କଥେତି ।
ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟସେନାସନଞ୍ଚ ଗୋଚରଗାମଞ୍ଚ ପରିୟେସମାନାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତେ ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ନୀଲକାଚମଣିସନ୍ନିଭସିଲାତଲଂ ସୀତଲଘନଚ୍ଛାୟନୀଲୱନସଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଂ ମୁତ୍ତାତଲରଜତପଟ୍ଟସଦିସୱାଲୁକାକିଣ୍ଣଭୂମିଭାଗଂ ସୁଚିସାତସୀତଲଜଲାସୟପରିୱାରିତଂ ପବ୍ବତମଦ୍ଦସଂସୁ । ଅଥ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥେକରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ଗାମୋ ଘନନିୱେସସନ୍ନିୱିଟ୍ଠକୁଲସହସ୍ସୟୁତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା, ତେ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ପବ୍ବଜିତଦସ୍ସନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଏୱ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହୁତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ତେମାସଂ ୱସଥା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପଧାନକୁଟିସତାନି କାରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମଞ୍ଚପୀଠପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଘଟାଦୀନି ସବ୍ବୂପକରଣାନି ପଟିୟାଦେସୁଂ ।
ଭିକ୍ଖୂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ତତ୍ଥାପି ମନୁସ୍ସା ତଥେୱ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱସ୍ସାୱାସଂ ୟାଚିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅସତି ଅନ୍ତରାୟେ’’ତି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ହୁତ୍ୱା ୟାମଗଣ୍ଡିକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲା ୱିହରନ୍ତା ରୁକ୍ଖମୂଲାନି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତେଜେନ ୱିହତତେଜା ରୁକ୍ଖଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନା ଓରୁୟ୍ହ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ରାଜୂହି ୱା ରାଜମହାମତ୍ତେହି ୱା ଗାମକାୱାସଂ ଗତେହି ଗାମୱାସୀନଂ ଘରେସୁ ଓକାସେ ଗହିତେ ଘରମାନୁସକା ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱସନ୍ତା ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଦୂରତୋ ଓଲୋକେନ୍ତି; ଏୱମେୱ ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତିୟୋ ଦୂରତୋୱ ଓଲୋକେନ୍ତି – ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ଭଦନ୍ତା ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ଏୱଂ ସମଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ପଠମୱସ୍ସୂପଗତା ଭିକ୍ଖୂ ଅୱସ୍ସଂ ତେମାସଂ ୱସିସ୍ସନ୍ତି । ମୟଂ ପନ ତାୱ ଚିରଂ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଓକ୍କମ୍ମ ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ । ହନ୍ଦ ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୟାନକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେମା’’ତି । ତା ରତ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଣଧମ୍ମକରଣୱେଲାୟ ଭିଂସନକାନି ୟକ୍ଖରୂପାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପୁରତୋ ପୁରତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଭେରୱସଦ୍ଦଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ତାନି ରୂପାନି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ତଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ହଦୟଂ ଫନ୍ଦି, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଚ ଅହେସୁଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପଣ୍ଡୁକଜାତା । ତେନ ତେ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତେସଂ ଅନେକଗ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ଭୟେନ ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂୱିଗ୍ଗାନଂ ସତି ସମ୍ମୁସ୍ସି । ତତୋ ନେସଂ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପୟୋଜେସୁଂ । ତେସଂ ତେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେନ ନିମ୍ମଥିୟମାନମିୱ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅହୋସି, ବାଳ୍ହା ସୀସୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ନ ଚ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନକାଲେ ସବ୍ବେସୁ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ କତିପାହଂ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି ପରିୟୋଦାତୋ, ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଏତରହି ପନତ୍ଥ କିସା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପଣ୍ଡୁକଜାତା, କିଂ ୱୋ ଇଧ ଅସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି ? ତତୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତିଂ ଈଦିସଞ୍ଚ ଈଦିସଞ୍ଚ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସାମି ଚ ସୁଣାମି ଚ, ଈଦିସଞ୍ଚ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟାମି, ତେନ ମେ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତୀ’’ତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସବ୍ବେ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଭଗୱତା ଆୱୁସୋ ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇଦଂ ସେନାସନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ, ଆୟାମାୱୁସୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ, ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନଂ ପୁଚ୍ଛାମା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ’’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅନୁପଲିତ୍ତତ୍ତା କୁଲେସୁ କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କମିଂସୁ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମିଂସୁ ।
ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାରିକା ଚରିତବ୍ବାତି ମୟା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, କିସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ଚାରିକଂ ଚରଥା’’ତି । ତେ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁପ୍ପାଦପୀଠକଟ୍ଠାନମତ୍ତମ୍ପି ତେସଂ ସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନଂ ନାଦ୍ଦସ । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥେୱ ତୁମ୍ହେ ୱିହରନ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାଥ । ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତମେୱ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରଥ । ସଚେ ପନ ଦେୱତାହି ଅଭୟଂ ଇଚ୍ଛଥ, ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥ, ଏତଞ୍ହି ୱୋ ପରିତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତମେୱ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରଥା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଅପିଚ ଖୋ ଆରଞ୍ଞକେନ ପରିହରଣଂ ଞାତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସାୟଂପାତଂ କରଣୱସେନ ଦ୍ୱେ ମେତ୍ତା, ଦ୍ୱେ ପରିତ୍ତା, ଦ୍ୱେ ଅସୁଭା, ଦ୍ୱେ ମରଣସ୍ସତୀ ଅଟ୍ଠ ମହାସଂୱେଗୱତ୍ଥୁସମାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ । ଅଟ୍ଠ ମହାସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଜାତି ଜରା ବ୍ୟାଧି ମରଣଂ ଚତ୍ତାରି ଅପାୟଦୁକ୍ଖାନୀତି। ଅଥ ୱା ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ଚତ୍ତାରି, ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ପଞ୍ଚମଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିହରଣଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମେତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଝାନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସୀତି ।
୧୪୩. ତତ୍ଥ କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନାତି ଇମିସ୍ସା ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା – କରଣୀୟନ୍ତି କାତବ୍ବଂ, କରଣାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋତି ପଟିପଦା, ୟଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅରଣୀୟତୋ ନାମ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ । ଅତ୍ଥେ କୁସଲେନ ଅତ୍ଥକୁସଲେନ, ଅତ୍ଥଛେକେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ନ୍ତି ନିୟମିତଉପୟୋଗଂ । ଉଭୟମ୍ପି ୱା ୟଂ ତନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ସନ୍ତଂ ପଦନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତଂ, ପତ୍ତବ୍ବତୋ ପଦଂ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ସକ୍କୋତୀତି ସକ୍କୋ, ସମତ୍ଥୋ ପଟିବଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୂତି ଅଜ୍ଜୱୟୁତ୍ତୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଉଜୂତି ସୁହୁଜୁ। ସୁଖଂ ୱଚୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସୁୱଚୋ । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ମୁଦୂତି ମଦ୍ଦୱୟୁତ୍ତୋ । ନ ଅତିମାନୀତି ଅନତିମାନୀ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନ ୟନ୍ତ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି । ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅତ୍ଥି କରଣୀୟଂ, ଅତ୍ଥି ଅକରଣୀୟଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ କରଣୀୟଂ, ସୀଲୱିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି, ଆଚାରୱିପତ୍ତି, ଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ଅକରଣୀୟଂ। ତଥା ଅତ୍ଥି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ, ଅତ୍ଥି ଅନତ୍ଥକୁସଲୋ ।
ତତ୍ଥ ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପୟୋଜେତି, ଖଣ୍ଡସୀଲୋ ହୋତି, ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ଅନେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱେଳୁଦାନଂ, ପତ୍ତଦାନଂ, ପୁପ୍ଫଦାନଂ, ଫଲଦାନଂ, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନଂ, ମୁଖୋଦକଦାନଂ, ସିନାନଦାନଂ, ଚୁଣ୍ଣଦାନଂ, ମତ୍ତିକାଦାନଂ, ଚାଟୁକମ୍ୟତଂ, ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତଂ, ପାରିଭଟୁତଂ, ଜଙ୍ଘପେସନିୟଂ, ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ, ଦୂତକମ୍ମଂ, ପହିଣଗମନଂ, ପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡଦାନାନୁପ୍ପଦାନଂ, ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜଂ, ନକ୍ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜଂ, ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଛବ୍ବିଧେ ଚ ଅଗୋଚରେ ଚରତି। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱେସିୟଗୋଚରେ ୱିଧୱାଥୁଲ୍ଲକୁମାରିକପଣ୍ଡକଭିକ୍ଖୁନିପାନାଗାରଗୋଚରେତି । ସଂସଟ୍ଠୋ ଚ ୱିହରତି ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଅନନୁଲୋମିକେନ ଗିହିସଂସଗ୍ଗେନ । ୟାନି ୱା ପନ ତାନି କୁଲାନି ଅସଦ୍ଧାନି ଅପ୍ପସନ୍ନାନି ଅନୋପାନଭୂତାନି ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକାନି ଅନତ୍ଥକାମାନି ଅହିତଅଫାସୁକଅୟୋଗକ୍ଖେମକାମାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ…ପେ॰… ଉପାସିକାନଂ, ତଥାରୂପାନି କୁଲାନି ସେୱତି ଭଜତି ପୟିରୁପାସତି । ଅୟଂ ଅନତ୍ଥକୁସଲୋ।
ୟୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପୟୋଜେତି, ଅନେସନଂ ପହାୟ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ସଦ୍ଧାସୀସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ, ସତିସୀସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ, ୱୀରିୟସୀସେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ, ପଞ୍ଞାସୀସେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଂ ପୂରେତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।
ୟୋ ୱା ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସୋଧନୱସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ, ଛଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟିତାରମ୍ମଣେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ, ଅନେସନପରିୱଜ୍ଜନୱସେନ ୱିଞ୍ଞୁପସତ୍ଥବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକୱଣ୍ଣିତପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନେନ ଚ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଂ, ଚତୁଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ ସାତ୍ଥକାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୋଧେତି, ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।
ୟୋ ୱା ୟଥା ଊସୋଦକଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୱତ୍ଥଂ ପରିୟୋଦାୟତି, ଛାରିକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆଦାସୋ, ଉକ୍କାମୁଖଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତରୂପଂ, ତଥା ଞାଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୀଲଂ ୱୋଦାୟତୀତି ଞତ୍ୱା ଞାଣୋଦକେନ ଧୋୱନ୍ତୋ ସୀଲଂ ପରିୟୋଦାପେତି । ୟଥା ଚ କିକୀ ସକୁଣିକା ଅଣ୍ଡଂ, ଚମରୀମିଗୋ ୱାଲଧିଂ, ଏକପୁତ୍ତିକା ନାରୀ ପିୟଂ ଏକପୁତ୍ତକଂ, ଏକନୟନୋ ପୁରିସୋ ତଂ ଏକନୟନଂ ରକ୍ଖତି, ତଥା ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ରକ୍ଖତି, ସାୟଂପାତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ୱଜ୍ଜଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।
ୟୋ ୱା ପନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପଦଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ। ୟୋ ୱା ପନ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଅତ୍ଥକୁସଲାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ।
ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ୟାୱ ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନେନ, ୟାୱ ୱା କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପଦାୟ ପଗ୍ଗହଣେନ ମଗ୍ଗଫଲେନ ୱଣ୍ଣିତା ଅତ୍ଥକୁସଲା, ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅତ୍ଥକୁସଲାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥାୱିଧା ଚ ତେ ଭିକ୍ଖୂ । ତେନ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ‘‘କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନା’’ତି ଆହ ।
ତତୋ ‘‘କିଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ତେସଂ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ ଆହ ‘‘ୟନ୍ତ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚା’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧେହି ୱଣ୍ଣିତଂ ସନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ପଟିୱେଧୱସେନ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମେନ ୟଂ କରଣୀୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଗାଥାପାଦସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ କରଣୀୟନ୍ତି । ଅଧିକାରତୋ ଅନୁୱତ୍ତତି ତଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ସାୱସେସପାଠୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିହରିତୁକାମେନା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅଥ ୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବାନପଦଂ ସନ୍ତନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମେନ ୟନ୍ତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଅନୁୱତ୍ତତି, ତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ‘‘କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କି’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ଆହ ‘‘ୟନ୍ତ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚା’’ତି । ତସ୍ସେୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୟଂ କରଣୀୟଂ, ତନ୍ତି । ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କରଣୀୟଂ, କରଣାରହମେୱ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? କିମଞ୍ଞଂ ସିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଦଧିଗମୂପାୟତୋ । କାମଞ୍ଚେତଂ କରଣାରହତ୍ଥେନ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଦୀପକେନ ଆଦିପଦେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଅତ୍ଥି କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି ଅକରଣୀୟଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି । ଅତିସଙ୍ଖେପଦେସିତତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କେହିଚି ୱିଞ୍ଞାତଂ, କେହିଚି ନ ୱିଞ୍ଞାତଂ । ତତୋ ୟେହି ନ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତେସଂ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ୟଂ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକେନ ଭିକ୍ଖୁନା କାତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କୋ ଉଜୂ ଚ ସୁହୁଜୂ ଚ, ସୁୱଚୋ ଚସ୍ସ ମୁଦୁ ଅନତିମାନୀ’’ତି ଇମଂ ତାୱ ଉପଡ୍ଢଗାଥଂ ଆହ ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମୋ ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ୱା ତଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ତଦଧିଗମାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଆରଞ୍ଞକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥପଧାନିୟଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ସଚ୍ଚପଟିୱେଧାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋ ଅସ୍ସ, ତଥା କସିଣପରିକମ୍ମୱତ୍ତସମାଦାନାଦୀସୁ, ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରପଟିସଙ୍ଖରଣାଦୀସୁ ଚ ୟାନି ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂ କରଣୀୟାନି, ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱରୂପେସୁ ସକ୍କୋ ଅସ୍ସ ଦକ୍ଖୋ ଅନଲସୋ ସମତ୍ଥୋ । ସକ୍କୋ ହୋନ୍ତୋପି ଚ ତତିୟପଧାନିୟଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଉଜୁ ଅସ୍ସ । ଉଜୁ ହୋନ୍ତୋପି ଚ ସକିଂ ଉଜୁଭାୱେନ ସନ୍ତୋସଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅସିଥିଲକରଣେନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉଜୁ ଅସ୍ସ । ଅସଠତାୟ ୱା ଉଜୁ, ଅମାୟାୱିତାୟ ସୁହୁଜୁ । କାୟୱଚୀୱଙ୍କପ୍ପହାନେନ ୱା ଉଜୁ, ମନୋୱଙ୍କପ୍ପହାନେନ ସୁହୁଜୁ । ଅସନ୍ତଗୁଣସ୍ସ ୱା ଅନାୱିକରଣେନ ଉଜୁ, ଅସନ୍ତଗୁଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ଅନଧିୱାସନେନ ସୁହୁଜୁ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେହି ପୁରିମଦ୍ୱୟତତିୟସିକ୍ଖାହି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧୀହି ଚ ଉଜୁ ଚ ସୁହୁଜୁ ଚ ଅସ୍ସ ।
ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଉଜୁ ଚ ସୁହୁଜୁ ଚ, ଅପିଚ ପନ ସୁବ୍ବଚୋ ଚ ଅସ୍ସ। ୟୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଇଦଂ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂ ତେ ସୁତଂ, କୋ ମେ ହୁତ୍ୱା ୱଦସି, କିଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆଚରିୟୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ ୱା’’ତି ୱଦତି, ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱା ତଂ ୱିହେଠେତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ନ ତଥା କରୋତି, ସୋ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଦୂରେ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଓୱଦିୟମାନୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱଜ୍ଜଂ ନାମ ଦୁଦ୍ଦସଂ ହୋତି, ପୁନପି ମଂ ଏୱରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟାଥ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ଚିରସ୍ସଂ ମେ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦତି, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କରୋନ୍ତୋ ସୁବ୍ବଚୋ ଚ ଅସ୍ସ ।
ୟଥା ଚ ସୁୱଚୋ, ଏୱଂ ମୁଦୁ ଅସ୍ସ । ମୁଦୂତି ଗହଟ୍ଠେହି ଦୂତଗମନପ୍ପହିଣଗମନାଦୀସୁ ନିୟୁଞ୍ଜିୟମାନୋ ତତ୍ଥ ମୁଦୁଭାୱଂ ଅକତ୍ୱା ଥଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟଂ ସକଲବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଚ ମୁଦୁ ଅସ୍ସ ସୁପରିକମ୍ମକତସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମୋ । ଅଥ ୱା ମୁଦୂତି ଅଭାକୁଟିକୋ ଉତ୍ତାନମୁଖୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ପଟିସନ୍ଥାରୱୁତ୍ତି ସୁତିତ୍ଥଂ ୱିୟ ସୁଖାୱଗାହୋ ଅସ୍ସ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମୁଦୁ, ଅପିଚ ପନ ଅନତିମାନୀ ଅସ୍ସ, ଜାତିଗୋତ୍ତାଦୀହି ଅତିମାନୱତ୍ଥୂହି ପରେ ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚଣ୍ଡାଲକୁମାରକସମେନ ଚେତସା ୱିହରେୟ୍ୟାତି ।
୧୪୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକଚ୍ଚଂ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତତୁତ୍ତରିପି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ ଚା’’ତି ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀ ଚ କତଞ୍ଞୁତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ସନ୍ତୋସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସତୀତି ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ। ଅଥ ୱା ତୁସ୍ସତୀତି ତୁସ୍ସକୋ, ସକେନ ତୁସ୍ସକୋ, ସନ୍ତେନ ତୁସ୍ସକୋ, ସମେନ ତୁସ୍ସକୋତି ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ। ତତ୍ଥ ସକଂ ନାମ ‘‘ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି (ମହାୱ॰ ୭୩) ଏୱଂ ଉପସମ୍ପଦମାଳକେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନା ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଂ ଚତୁପଚ୍ଚୟଜାତଂ । ତେନ ସୁନ୍ଦରେନ ୱା ଅସୁନ୍ଦରେନ ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା ଦିନ୍ନେନ ପଟିଗ୍ଗହଣକାଲେ ପରିଭୋଗକାଲେ ଚ ୱିକାରମଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତୋ ‘‘ସକେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସନ୍ତଂ ନାମ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ତେନ ସନ୍ତେନେୱ ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ତତୋ ପରଂ ନ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତଂ ପଜହନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଂ ନାମ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁନୟପଟିଘପ୍ପହାନଂ । ତେନ ସମେନ ସବ୍ବାରମ୍ମଣେସୁ ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସମେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସୁଖେନ ଭରୀୟତୀତି ସୁଭରୋ, ସୁପୋସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ସାଲିମଂସୋଦନାଦୀନଂ ପତ୍ତେ ପୂରେତ୍ୱା ଦିନ୍ନେପି ଦୁମ୍ମୁଖଭାୱଂ ଅନତ୍ତମନଭାୱମେୱ ଚ ଦସ୍ସେତି, ତେସଂ ୱା ସମ୍ମୁଖାୱ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅପସାଦେନ୍ତୋ ସାମଣେରଗହଟ୍ଠାଦୀନଂ ଦେତି, ଏସ ଦୁବ୍ଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଦୂରତୋୱ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତି ‘‘ଦୁବ୍ଭରୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ସକ୍କା ପୋସିତୁ’’ନ୍ତି । ୟୋ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟାପେତି, ଏସ ସୁଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥା ହୋନ୍ତି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭଦନ୍ତୋ ସୁଭରୋ ଥୋକଥୋକେନପି ତୁସ୍ସତି, ମୟମେୱ ନଂ ପୋସେସ୍ସାମା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପୋସେନ୍ତି । ଏୱରୂପୋ ଇଧ ସୁଭରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
ଅପ୍ପଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ଅପ୍ପକିଚ୍ଚୋ, ନ କମ୍ମାରାମତାଭସ୍ସାରାମତାସଙ୍ଗଣିକାରାମତାଦିଅନେକକିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟୋ । ଅଥ ୱା ସକଲୱିହାରେ ନୱକମ୍ମସଙ୍ଘଭୋଗସାମଣେରଆରାମିକୱୋସାସନାଦିକିଚ୍ଚୱିରହିତୋ, ଅତ୍ତନୋ କେସନଖଚ୍ଛେଦନପତ୍ତଚୀୱରପରିକମ୍ମାଦିଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମକିଚ୍ଚପରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ସଲ୍ଲହୁକା ୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତି। ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ବହୁଭଣ୍ଡୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିସାପକ୍କମନକାଲେ ବହୁଂ ପତ୍ତଚୀୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣତେଲଗୁଳାଦିଂ ମହାଜନେନ ସୀସଭାରକଟିଭାରାଦୀହି ଉଚ୍ଚାରାପେତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ୟୋ ଅପ୍ପପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି, ପତ୍ତଚୀୱରାଦିଅଟ୍ଠସମଣପରିକ୍ଖାରମତ୍ତମେୱ ପରିହରତି, ଦିସାପକ୍କମନକାଲେ ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ ୱିୟ ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତି, ଏୱରୂପୋ ଇଧ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସନ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅସ୍ସାତି ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ରାଗାଦିୱସେନ ଅନୁଦ୍ଧତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିପକୋତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୀ ପଞ୍ଞୱା, ସୀଲାନୁରକ୍ଖଣପଞ୍ଞାୟ ଚୀୱରାଦିୱିଚାରଣପଞ୍ଞାୟ ଆୱାସାଦିସତ୍ତସପ୍ପାୟପରିଜାନନପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ନ ପଗବ୍ଭୋତି ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋ, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ, ଅନେକଟ୍ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ କାୟପାଗବ୍ଭିୟଂ (ମହାନି॰ ୮୭) ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଭୋଜନସାଲାଜନ୍ତାଘରନ୍ହାନତିତ୍ଥଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗଅନ୍ତରଘରପୱେସନେସୁ କାୟେନ ଅପ୍ପତିରୂପକରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ନିସୀଦତି, ପାଦେ ପାଦମୋଦହିତ୍ୱା ୱାତି ଏୱମାଦି, ତଥା ଗଣମଜ୍ଝେ, ଗଣମଜ୍ଝେତି ଚତୁପରିସସନ୍ନିପାତେ, ତଥା ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଭୋଜନସାଲାୟଂ ପନ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଆସନଂ ନ ଦେତି, ନୱାନଂ ଆସନଂ ପଟିବାହତି, ତଥା ଜନ୍ତାଘରେ । ୱୁଡ୍ଢେ ଚେତ୍ଥ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗିଜାଲନାଦୀନି କରୋତି । ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଚ ୟଦିଦଂ ‘‘ଦହରୋ ୱୁଡ୍ଢୋତି ପମାଣଂ ଅକତ୍ୱା ଆଗତପଟିପାଟିୟା ନ୍ହାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢେ ଚ ନୱେ ଚ ବାଧେତି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ ପନ ଅଗ୍ଗାସନଅଗ୍ଗୋଦକଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ୟାତି ବାହାୟ ବାହଂ ପହରନ୍ତୋ, ଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ପଠମତରଂ ପୱିସତି, ଦହରେହି କାୟକୀଳନଂ କରୋତୀତି ଏୱମାଦି ।
ଚତୁଟ୍ଠାନଂ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଅନ୍ତରଘରେସୁ ଅପ୍ପତିରୂପୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତଥା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଗଣେ ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେହି ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱୁଡ୍ଢତରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଅନ୍ତରଘରେ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେ କିଂ ଅତ୍ଥି, କିଂ ୟାଗୁ ଉଦାହୁ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ, କିଂ ମେ ଦସ୍ସସି, କିମଜ୍ଜ ଖାଦିସ୍ସାମି, କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, କିଂ ପିୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏଦମାଦିଂ ଭାସତି ।
ଅନେକଟ୍ଠାନଂ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟଂ ନାମ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କାୟୱାଚାହି ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ମନସା ଏୱ କାମୱିତକ୍କାଦିନାନପ୍ପକାରଅପ୍ପତିରୂପୱିତକ୍କନଂ ।
କୁଲେସ୍ୱନନୁଗିଦ୍ଧୋତି ୟାନି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତି, ତେସୁ ପଚ୍ଚୟତଣ୍ହାୟ ୱା ଅନନୁଲୋମିୟଗିହିସଂସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ଅନନୁଗିଦ୍ଧୋ, ନ ସହସୋକୀ, ନ ସହନନ୍ଦୀ, ନ ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ, ନ ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅତ୍ତନା ୱା ୟୋଗମାପଜ୍ଜିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିସ୍ସା ଚ ଗାଥାୟ ୟଂ ‘‘ସୁୱଚୋ ଚସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସା’’ତି ୱଚନଂ, ତଂ ସବ୍ବପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ ଚ ଅସ୍ସ, ସୁଭରୋ ଚ ଅସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୧୪୫. ଏୱଂ ଭଗୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତତୁତ୍ତରିପି କରଣୀୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅକରଣୀୟମ୍ପି ଆଚିକ୍ଖିତୁକାମୋ ‘‘ନ ଚ ଖୁଦ୍ଦମାଚରେ କିଞ୍ଚି, ୟେନ ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱମିମଂ କରଣୀୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଂ ତଂ କାୟୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଖୁଦ୍ଦଂ ଲାମକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନ ଚ ଖୁଦ୍ଦଂ ସମାଚରେ । ଅସମାଚରନ୍ତୋ ଚ ନ କେୱଲଂ ଓଳାରିକଂ, କିଂ ପନ କିଞ୍ଚି ନ ସମାଚରେ, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ନ ସମାଚରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ତତୋ ତସ୍ସ ସମାଚାରେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମେୱାଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେନ ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତେ ହି ଅନୱଜ୍ଜଂ ୱା ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ୱା ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ୱିଞ୍ଞୂ ଏୱ ପନ ପମାଣଂ । ତେ ହି ଅନୁୱିଚ୍ଚ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି, ୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମାହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାହି ଗାଥାହି ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ, ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଆରଞ୍ଞକସୀସେନ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହରିତୁକାମାନଂ କରଣୀୟାକରଣୀୟଭେଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୂପଚାରଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତସ୍ସ ଦେୱତାଭୟସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ ପରିତ୍ତତ୍ଥଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସୁଖିନୋ ୱ ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତକଥଂ କଥେତୁମାରଦ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋତି ସୁଖସମଙ୍ଗିନୋ । ଖେମିନୋତି ଖେମୱନ୍ତୋ, ଅଭୟା ନିରୁପଦ୍ଦୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା । ସତ୍ତାତି ପାଣିନୋ । ସୁଖିତତ୍ତାତି ସୁଖିତଚିତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟିକେନ ସୁଖେନ ସୁଖିନୋ, ମାନସେନ ସୁଖିତତ୍ତା, ତଦୁଭୟେନାପି ସବ୍ବଭୟୂପଦ୍ଦୱୱିଗମେନ ୱା ଖେମିନୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । କସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ମେତ୍ତାଭାୱନାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଞ୍ହି ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ସୁଖିତତ୍ତା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା ।
୧୪୬. ଏୱଂ ୟାୱ ଉପଚାରତୋ ଅପ୍ପନାକୋଟି, ତାୱ ସଙ୍ଖେପେନ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପରିଚିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଆଦିକେନେୱ ଏକତ୍ତେ ସଣ୍ଠାତି, ଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦଂ ପନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା କମେନ ସଣ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସଥାୱରାଦିଦୁକତିକପ୍ପଭେଦେ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସଣ୍ଠାନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ୟସ୍ସ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ସୁଖଂ ତିଟ୍ଠତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟସ୍ସ ୟଂ ୱିଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାପେତୁକାମୋ ତସଥାୱରାଦିଦୁକତ୍ତିକଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦଦୀପକଂ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ ।
ଏତ୍ଥ ହି ତସଥାୱରଦୁକଂ ଦିଟ୍ଠାଦିଟ୍ଠଦୁକଂ ଦୂରସନ୍ତିକଦୁକଂ ଭୂତସମ୍ଭୱେସିଦୁକନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଦୁକାନି, ଦୀଘାଦୀହି ଚ ଛହି ପଦେହି ମଜ୍ଝିମପଦସ୍ସ ତୀସୁ, ଅଣୁକପଦସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ତିକେସୁ ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଦୀଘରସ୍ସମଜ୍ଝିମତ୍ତିକଂ ମହନ୍ତାଣୁକମଜ୍ଝିମତ୍ତିକଂ ଥୂଲାଣୁକମଜ୍ଝିମତ୍ତିକନ୍ତି ତୟୋ ତିକେ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ ୟେ କେଚୀତି ଅନୱସେସୱଚନଂ । ପାଣା ଏୱ ଭୂତା ପାଣଭୂତା। ଅଥ ୱା ପାଣନ୍ତୀତି ପାଣା । ଏତେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପଟିବଦ୍ଧେ ପଞ୍ଚୱୋକାରସତ୍ତେ ଗଣ୍ହାତି । ଭୱନ୍ତୀତି ଭୂତା। ଏତେନ ଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରସତ୍ତେ ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥୀତି ସନ୍ତି, ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।
ଏୱଂ ‘‘ୟେ କେଚି ପାଣଭୂତତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଦୁକତ୍ତିକେହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେ ସବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଏକଜ୍ଝଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବେପି ତେ ତସା ୱା ଥାୱରା ୱା ଅନୱସେସାତି ଇମିନା ଦୁକେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ତସନ୍ତୀତି ତସା, ସତଣ୍ହାନଂ ସଭୟାନଞ୍ଚେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଥାୱରା, ପହୀନତଣ୍ହାଭୟାନଂ ଅରହତଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ତେସଂ ଅୱସେସନ୍ତି ଅନୱସେସା, ସବ୍ବେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ଚ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଦୁକତିକେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ – ୟେ କେଚି ପାଣଭୂତତ୍ଥି ତସା ୱା ଥାୱରା ୱା ଅନୱସେସା, ଇମେପି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତତ୍ତା । ଏୱଂ ୟାୱ ଭୂତା ୱା ସମ୍ଭୱେସୀ ୱା ଇମେପି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତତ୍ତାତି ।
ଇଦାନି ଦୀଘରସ୍ସମଜ୍ଝିମାଦିତିକତ୍ତୟଦୀପକେସୁ ଦୀଘା ୱାତିଆଦୀସୁ ଛସୁ ପଦେସୁ ଦୀଘାତି ଦୀଘତ୍ତଭାୱା ନାଗମଚ୍ଛଗୋଧାଦୟୋ । ଅନେକବ୍ୟାମସତପ୍ପମାଣାପି ହି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ନାଗାନଂ ଅତ୍ତଭାୱା ଅନେକୟୋଜନପ୍ପମାଣାପି ମଚ୍ଛଗୋଧାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱା ହୋନ୍ତି । ମହନ୍ତାତି ମହନ୍ତତ୍ତଭାୱା ଜଲେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ, ଥଲେ ହତ୍ଥିନାଗାଦୟୋ, ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଦାନୱାଦୟୋ । ଆହ ଚ – ‘‘ରାହୁଗ୍ଗଂ ଅତ୍ତଭାୱୀନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫) । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଉବ୍ବେଧେନ ଚତ୍ତାରି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠ ଚ ୟୋଜନସତାନି, ବାହୂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନସତପରିମାଣା, ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ ଭମୁକନ୍ତରଂ, ତଥା ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକା, ହତ୍ଥତଲାନି ଦ୍ୱେ ୟୋଜନସତାନୀତି । ମଜ୍ଝିମାତି ଅସ୍ସଗୋଣମହିଂସସୂକରାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱା । ରସ୍ସକାତି ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ ୱାମନାଦୟୋ ଦୀଘମଜ୍ଝିମେହି ଓମକପ୍ପମାଣା ସତ୍ତା । ଅଣୁକାତି ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଗୋଚରା, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିସୟା ଉଦକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱା ସତ୍ତା, ଊକାଦୟୋ ୱା । ଅପିଚ ୟେ ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ ମହନ୍ତମଜ୍ଝିମେହି ଥୂଲମଜ୍ଝିମେହି ଚ ଓମକପ୍ପମାଣା ସତ୍ତା, ତେ ଅଣୁକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଥୂଲାତି ପରିମଣ୍ଡଲତ୍ତଭାୱା ମଚ୍ଛକୁମ୍ମସିପ୍ପିକସମ୍ବୁକାଦୟୋ ସତ୍ତା ।
୧୪୭. ଏୱଂ ତୀହି ତିକେହି ଅନୱସେସତୋ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଦିଟ୍ଠା ୱା ୟେୱ ଅଦିଟ୍ଠା’’ତିଆଦୀହି ତୀହି ଦୁକେହିପି ତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।
ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାତି ୟେ ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥମାଗତୱସେନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ଅଦିଟ୍ଠାତି ୟେ ପରସମୁଦ୍ଦପରସେଲପରଚକ୍କୱାଳାଦୀସୁ ଠିତା । ‘‘ୟେୱ ଦୂରେ ୱସନ୍ତି ଅୱିଦୂରେ’’ତି ଇମିନା ପନ ଦୁକେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଦୂରେ ଚ ଅୱିଦୂରେ ଚ ୱସନ୍ତେ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତି । ତେ ଉପାଦାୟୁପାଦାୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ତନୋ ହି କାୟେ ୱସନ୍ତା ସତ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ବହିକାୟେ ୱସନ୍ତା ଦୂରେ । ତଥା ଅନ୍ତୋଉପଚାରେ ୱସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ବହିଉପଚାରେ ୱସନ୍ତା ଦୂରେ । ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରେ ଗାମେ ଜନପଦେ ଦୀପେ ଚକ୍କୱାଳେ ୱସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ପରଚକ୍କୱାଳେ ୱସନ୍ତା ଦୂରେ ୱସନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।
ଭୂତାତି ଜାତା, ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା । ୟେ ଭୂତା ଏୱ, ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଖୀଣାସୱାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସୀ। ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ଆୟତିମ୍ପି ସମ୍ଭୱଂ ଏସନ୍ତାନଂ ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ । ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ । ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ । ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଭୁତି ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ । ତତୋ ପରଂ ଭୂତାତି ।
୧୪୮. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ସୁଖିନୋ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାହି ଗାଥାହି ନାନପ୍ପକାରତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହିତସୁଖାଗମପତ୍ଥନାୱସେନ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅହିତଦୁକ୍ଖାନାଗମପତ୍ଥନାୱସେନାପି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ପରୋ ପରଂ ନିକୁବ୍ବେଥା’’ତି । ଏସ ପୋରାଣପାଠୋ, ଇଦାନି ପନ ‘‘ପରଂ ହୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସୋଭନୋ ।
ତତ୍ଥ ପରୋତି ପରଜନୋ । ପରନ୍ତି ପରଜନଂ । ନ ନିକୁବ୍ବେଥାତି ନ ୱଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ନାତିମଞ୍ଞେଥାତି ନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । କତ୍ଥଚୀତି କତ୍ଥଚି ଓକାସେ, ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ଖେତ୍ତେ ୱା ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱା ପୂଗମଜ୍ଝେ ୱାତିଆଦି । ନନ୍ତି ଏତଂ । କଞ୍ଚୀତି ୟଂ କଞ୍ଚି ଖତ୍ତିୟଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ପବ୍ବଜିତଂ ୱା ସୁଗତଂ ୱା ଦୁଗ୍ଗତଂ ୱାତିଆଦି । ବ୍ୟାରୋସନା ପଟିଘସଞ୍ଞାତି କାୟୱଚୀୱିକାରେହି ବ୍ୟାରୋସନାୟ ଚ, ମନୋୱିକାରେନ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ଚ । ‘‘ବ୍ୟାରୋସନାୟ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟା’’ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ବ୍ୟାରୋସନା ପଟିଘସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟଥା ‘‘ସମ୍ମ ଦଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସମ୍ମ ଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତା’’ତି, ୟଥା ଚ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାୟ ଅନୁପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପଦାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖା ଅନୁପୁବ୍ବକିରିୟା ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପଦା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯; ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) । ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ନ କେୱଲଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ୱା ଖେମିନୋ ୱା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦି ମନସିକାରୱସେନେୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟ । କିଂ ପନ ‘‘ଅହୋ ୱତ ୟୋ କୋଚି ପରପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ କଞ୍ଚି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଞ୍ଚନାଦୀହି ନିକତୀହି ନ ନିକୁବ୍ବେଥ, ଜାତିଆଦୀହି ଚ ନୱହି ମାନୱତ୍ଥୂହି କତ୍ଥଚି ପଦେସେ ୟଂ କଞ୍ଚି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ବ୍ୟାରୋସନାୟ ୱା ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମ୍ପି ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଭାୱେୟ୍ୟାତି ।
୧୪୯. ଏୱଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାନାଗମପତ୍ଥନାୱସେନ ଅତ୍ଥତୋ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମାତା ୟଥା ନିୟଂ ପୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ମାତା ନିୟଂ ପୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ଓରସଂ ପୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଏକପୁତ୍ତମେୱ ଆୟୁସା ଅନୁରକ୍ଖେ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଗମପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁମ୍ପି ଚଜିତ୍ୱା ତଂ ଅନୁରକ୍ଖେ, ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ଇଦଂ ମେତ୍ତମାନସଂ ଭାୱୟେ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନୟେ ୱଡ୍ଢୟେ, ତଞ୍ଚ ଅପରିମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ୱା ସତ୍ତେ ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଅପରିମାଣଂ ଭାୱୟେତି ।
୧୫୦. ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରେନ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମେତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମୀ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ମିଜ୍ଜତି ତାୟତି ଚାତି ମିତ୍ତୋ, ହିତଜ୍ଝାସୟତାୟ ସିନିୟ୍ହତି, ଅହିତାଗମତୋ ରକ୍ଖତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମେତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ମିନ୍ତି ଅନୱସେସେ । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ମନସି ଭୱନ୍ତି ମାନସଂ। ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱୟେତି ୱଡ୍ଢୟେ । ନାସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅପରିମାଣଂ, ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉପରି । ତେନ ଅରୂପଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଧୋତି ହେଟ୍ଠା । ତେନ କାମଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ତିରିୟନ୍ତି ୱେମଜ୍ଝଂ । ତେନ ରୂପଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅସମ୍ବାଧନ୍ତି ସମ୍ବାଧୱିରହିତଂ, ଭିନ୍ନସୀମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀମା ନାମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱେରନ୍ତି ୱେରୱିରହିତଂ, ଅନ୍ତରନ୍ତରାପି ୱେରଚେତନାପାତୁଭାୱୱିରହିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସପତ୍ତନ୍ତି ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ । ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ନାସ୍ସ କୋଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ତଂ ମାନସଂ ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକତ୍ତା ‘‘ଅସପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟାୟୱଚନଞ୍ହି ଏତଂ, ୟଦିଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ସପତ୍ତୋତି । ଅୟଂ ଅନୁପଦତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟଦେତଂ ‘‘ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ମାନସଂ ଭାୱୟେ ଅପରିମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ଚେତଂ ଅପରିମାଣଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମିଂ ଭାୱୟେ ୱଡ୍ଢୟେ, ୱୁଡ୍ଢିଂ, ୱିରୂଳ୍ହିଂ, ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗମୟେ । କଥଂ ? ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ, ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା, ଅଧୋ ୟାୱ ଅୱୀଚିତୋ, ତିରିୟଂ ୟାୱ ଅୱସେସଦିସା । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଆରୁପ୍ପଂ, ଅଧୋ କାମଧାତୁଂ, ତିରିୟଂ ରୂପଧାତୁଂ ଅନୱସେସଂ ଫରନ୍ତୋ । ଏୱଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି ଚ ତଂ ୟଥା ଅସମ୍ବାଧଂ, ଅୱେରଂ, ଅସପତ୍ତଞ୍ଚ, ହୋତି ତଥା ସମ୍ବାଧୱେରସପତ୍ତାଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଭାୱୟେ । ୟଂ ୱା ତଂ ଭାୱନାସମ୍ପଦଂ ପତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଓକାସଲାଭୱସେନ ଅସମ୍ବାଧଂ । ଅତ୍ତନୋ ପରେସୁ ଆଘାତପଟିୱିନୟେନ ଅୱେରଂ, ଅତ୍ତନି ଚ ପରେସଂ ଆଘାତପଟିୱିନୟେନ ଅସପତ୍ତଂ ହୋତି, ତଂ ଅସମ୍ବାଧଂ ଅୱେରଂ ଅସପତ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଞ୍ଚାତି ତିୱିଧପରିଚ୍ଛେଦେ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମିଂ ଭାୱୟେ ୱଡ୍ଢୟେତି ।
୧୫୧. ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଇରିୟାପଥନିୟମାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ…ପେ॰… ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱମେତଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସୋ ‘‘ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା, ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ୱିଭ॰ ୫୦୮) ୱିୟ ଇରିୟାପଥନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥବାଧନୱିନୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତା ୱିଗତମିଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ, ଅଥ ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସ୍ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ।
ଅଥ ୱା ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱସୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚର’’ନ୍ତି । ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ହି ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତା ଇରିୟାପଥେନ ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସ୍ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱାତି ନ ତସ୍ସ ଠାନାଦୀନି ଅନ୍ତରାୟକରାନି ହୋନ୍ତି, ଅପିଚ ଖୋ ସୋ ୟାୱତା ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସ୍ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ହୋତି, ତାୱତା ୱିତମିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ ନିସିନ୍ନୋ ୱ ସୟାନୋ, ୟାୱତାସ୍ସ ୱିତମିଦ୍ଧୋ । ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ।
ତସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ତଂ ‘‘ମେତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମି, ମାନସଂ ଭାୱୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଥା ଭାୱୟେ, ୟଥା ଠାନାଦୀସୁ ୟାୱତା ଇରିୟାପଥେନ, ଠାନାଦୀନି ୱା ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୟାୱତା ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସ୍ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ତାୱତା ୱିତମିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ।
ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱସୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ମିଂ ମେତ୍ତାୱିହାରେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ୱିହାରଂ ଥୁନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମମେତଂୱିହାରମିଧମାହୂ’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସୁଖିନୋୱ ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ମେତ୍ତାୱିହାରୋ, ଏତଂ ଚତୂସୁ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟଇରିୟାପଥୱିହାରେସୁ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋପି ପରେସମ୍ପି ଅତ୍ଥକରତ୍ତା ଚ ଇଧ ଅରିୟସ୍ସ ଧମ୍ମୱିନୟେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରମାହୁ, ସେଟ୍ଠୱିହାରମାହୂତି । ୟତୋ ସତତଂ ସମିତଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତାସ୍ସ ୱିତମିଦ୍ଧୋ, ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ।
୧୫୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ମେତ୍ତା ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ଆସନ୍ନା ହୋତି ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗହଣନିସେଧନମୁଖେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଦେୱ ମେତ୍ତାଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମା’’ତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦେସନଂ ସମାପେସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମମେତଂ ୱିହାରମିଧମାହୂ’’ତି ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ମେତ୍ତାଝାନୱିହାରୋ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟେ ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା, ତେ, ତେସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାଦିଅନୁସାରେନ ରୂପଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇମିନା ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ‘‘ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋୟଂ, ନ ଇଧ ସତ୍ତୂପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନ ସୀଲୱା ହୁତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲସମ୍ପୟୁତ୍ତେନେୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଦସ୍ସନେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ। ତତୋ ପରଂ ୟୋପାୟଂ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଗେଧୋ କିଲେସକାମୋ ଅପ୍ପହୀନୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିମଗ୍ଗେହି ତନୁଭାୱେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନେନ ଚ କାମେସୁ ଗେଧଂ ୱିନେୟ୍ୟ ୱିନୟିତ୍ୱା ୱୂପସମେତ୍ୱା ନ ହି ଜାତୁ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟ ପୁନ ରେତି ଏକଂସେନେୱ ପୁନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ ନ ଏତି, ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତୀତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଦେସନଂ ସମାପେତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱନସଣ୍ଡେ ୱିହରଥ । ଇମଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସେସୁ ଗଣ୍ଡିଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଉସ୍ସାରେଥ, ଧମ୍ମକଥଂ କରୋଥ, ସାକଚ୍ଛଥ, ଅନୁମୋଦଥ, ଇଦମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆସେୱଥ, ଭାୱେଥ, ବହୁଲୀକରୋଥ । ତେପି ୱୋ ଅମନୁସ୍ସା ତଂ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ନ ଦସ୍ସେସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅତ୍ଥକାମା ହିତକାମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା, ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ତଥା ଅକଂସୁ । ଦେୱତାୟୋ ଚ ‘‘ଭଦନ୍ତା ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥକାମା ହିତକାମା’’ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ସେନାସନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତି, ଉଣ୍ହୋଦକଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତି, ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମପାଦପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହନ୍ତି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତଥେୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତମେୱ ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋତେମାସେ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସୁନ୍ତି ।
ଏୱଞ୍ହି ଅତ୍ଥକୁସଲେନ ତଥାଗତେନ,
ଧମ୍ମିସ୍ସରେନ କଥିତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥଂ ।
କତ୍ୱାନୁଭୁୟ୍ୟ ପରମଂ ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତିଂ,
ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେନ୍ତି ସମତ୍ତପଞ୍ଞା ॥
ତସ୍ମା ହି ତଂ ଅମତମବ୍ଭୁତମରିୟକନ୍ତଂ,
ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମୋ ।
ୱିଞ୍ଞୂ ଜନୋ ୱିମଲସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା,
ଭେଦଂ କରେୟ୍ୟ ସତତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥନ୍ତି ॥
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ହେମୱତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଅଜ୍ଜପନ୍ନରସୋତି ହେମୱତସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛାୱସିକା ଉପ୍ପତ୍ତି । ହେମୱତେନ ହି ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ’’ତିଆଦି ସାତାଗିରେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଇତି ସାତାଗିରୋ’’ତିଆଦି ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି, ‘‘କଚ୍ଚିମନୋ’’ତିଆଦି ହେମୱତେନ, ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ’’ତିଆଦି ଭଗୱତା, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ହେମୱତସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସାତାଗିରିସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏକଚ୍ଚେହି ।
ତତ୍ଥ ୟାୟଂ ‘‘ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ’’ତିଆଦି ଗାଥା । ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତି – ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଭଦ୍ଦକପ୍ପେ ୱୀସତିୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକେସୁ ପୁରିସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୋଳସୱସ୍ସସହସ୍ସାୟୁକାନି ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମହତିୟା ପୂଜାୟ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ ଅକଂସୁ । ତସ୍ସ ଧାତୁୟୋ ଅୱିକିରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ୱିୟ ଏକଗ୍ଘନା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଏସା ଧମ୍ମତା । ଅପ୍ପାୟୁକବୁଦ୍ଧା ପନ ୟସ୍ମା ବହୁତରେନ ଜନେନ ଅଦିଟ୍ଠା ଏୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଧାତୁପୂଜମ୍ପି କତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜନା ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅନୁକମ୍ପାୟ ‘‘ଧାତୁୟୋ ୱିକିରନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେନ ତେସଂ ସୁୱଣ୍ଣଚୁଣ୍ଣାନି ୱିୟ ଧାତୁୟୋ ୱିକିରନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ ।
ମନୁସ୍ସା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଏକଂୟେୱ ଧାତୁଘରଂ କତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ ପରିକ୍ଖେପେନ ଚ । ତସ୍ସ ଏକେକଗାୱୁତନ୍ତରାନି ଚତ୍ତାରି ଦ୍ୱାରାନି ଅହେସୁଂ । ଏକଂ ଦ୍ୱାରଂ କିକୀ ରାଜା ଅଗ୍ଗହେସି; ଏକଂ ତସ୍ସେୱ ପୁତ୍ତୋ ପଥୱିନ୍ଧରୋ ନାମ; ଏକଂ ସେନାପତିପମୁଖା ଅମଚ୍ଚା; ଏକଂ ସେଟ୍ଠିପମୁଖା ଜାନପଦା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟା ଏକଗ୍ଘନା ସୁୱଣ୍ଣରସପଟିଭାଗା ଚ ନାନାରତନମୟା ଇଟ୍ଠକା ଅହେସୁଂ ଏକେକା ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକା । ତେ ହରିତାଲମନୋସିଲାହି ମତ୍ତିକାକିଚ୍ଚଂ ସୁରଭିତେଲେନ ଉଦକକିଚ୍ଚଞ୍ଚ କତ୍ୱା ତଂ ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।
ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିତେ ଚେତିୟେ ଦ୍ୱେ କୁଲପୁତ୍ତା ସହାୟକା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖସାୱକାନଂ ଥେରାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସମ୍ମୁଖସାୱକାୟେୱ ପବ୍ବାଜେନ୍ତି, ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ନିସ୍ସୟଂ ଦେନ୍ତି, ଇତରେ ନ ଲଭନ୍ତି । ତତୋ ତେ କୁଲପୁତ୍ତା ‘‘ସାସନେ, ଭନ୍ତେ, କତି ଧୁରାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଥେରା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧୁରାନୀ’’ତି କଥେସୁଂ – ‘‘ୱାସଧୁରଂ, ପରିୟତ୍ତିଧୁରଞ୍ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ୱସିତ୍ୱା, ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭାଣୱାରସୁତ୍ତନ୍ତାନି ଚ ପଗୁଣଂ କତ୍ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା, କୁଲେ ୱା ଗଣେ ୱା ନିରାଲୟେନ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ଅରହତ୍ତସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଘଟିତବ୍ବଂ ୱାୟମିତବ୍ବଂ, ଏତଂ ୱାସଧୁରଂ। ଅତ୍ତନୋ ଥାମେନ ପନ ଏକଂ ୱା ନିକାୟଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ପରିୟତ୍ତିତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ସୁୱିସଦଂ ସାସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ, ଏତଂ ପରିୟତ୍ତିଧୁରନ୍ତି । ଅଥ ତେ କୁଲପୁତ୍ତା ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଧୁରାନଂ ୱାସଧୁରମେୱ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ପନମ୍ହା ଦହରା, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ୱାସଧୁରଂ ପରିପୂରେସ୍ସାମ, ପରିୟତ୍ତିଧୁରଂ ତାୱ ପୂରେମା’’ତି ପରିୟତ୍ତିଂ ଆରଭିଂସୁ । ତେ ପକତିୟାୱ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ସକଲେ ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ପକତଞ୍ଞନୋ ୱିନୟେ ଚ ଅତିୱିୟ ୱିନିଚ୍ଛୟକୁସଲା ଅହେସୁଂ । ତେସଂ ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପରିୱାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ପରିୱାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭୋ, ଏକମେକସ୍ସ ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ପରିୱାରା ଅହେସୁଂ । ତେ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଦୀପେନ୍ତା ୱିହରିଂସୁ, ପୁନ ବୁଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।
ତଦା ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ଗାମକାୱାସେ ୱିହରନ୍ତି ଧମ୍ମୱାଦୀ ଚ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ଚ । ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ଚଣ୍ଡୋ ହୋତି ଫରୁସୋ, ମୁଖରୋ, ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାଚାରୋ ଇତରସ୍ସ ପାକଟୋ ହୋତି । ତତୋ ନଂ ‘‘ଇଦଂ ତେ, ଆୱୁସୋ, କମ୍ମଂ ସାସନସ୍ସ ଅପ୍ପତିରୂପ’’ନ୍ତି ଚୋଦେସି । ସୋ ‘‘କିଂ ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱିକ୍ଖିପତି । ଇତରୋ ‘‘ୱିନୟଧରା ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ‘‘ସଚେ ଇମଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିନୟଧରା ୱିନିଚ୍ଛିନିସ୍ସନ୍ତି, ଅଦ୍ଧା ମେ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ନ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକ୍ଖଂ କାତୁକାମୋ ତାୱଦେୱ ପରିକ୍ଖାରେ ଆଦାୟ ତେ ଦ୍ୱେ ଥେରେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସମଣପରିକ୍ଖାରେ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ନିସ୍ସୟେନ ୱିହରିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ସବ୍ବଞ୍ଚ ନେସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ ପୂରେତୁକାମୋ ୱିୟ ଅକାସି । ତତୋ ଏକଦିୱସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତେହି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିୟମାନୋପି ଅଟ୍ଠାସିୟେୱ । ଥେରା ‘‘କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତି ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଏକେନ ମେ ଭିକ୍ଖୁନା ସହ ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିୱାଦୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ୟଦି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେତି, ୟଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଥେରା ‘‘ଓସଟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୟଥାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ନ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ‘‘ଏୱଂ କରିୟମାନେ, ଭନ୍ତେ, ମମ ସାସନେ ପତିଟ୍ଠା ନତ୍ଥି, ମୟ୍ହେତଂ ପାପଂ ହୋତୁ, ମା ତୁମ୍ହେ ୱିନିଚ୍ଛିନଥା’’ତି । ତେ ତେନ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ତେସଂ ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଆୱାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବଂ ୱିନୟଧରାନଂ ସନ୍ତିକେ ନିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ତଂ ଧମ୍ମୱାଦିଂ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅୱମଞ୍ଞନ୍ତୋ ଫରୁସେନ ସମୁଦାଚରତି । ଧମ୍ମୱାଦୀ ‘‘ନିସ୍ସଙ୍କୋ ଅୟଂ ଜାତୋ’’ତି ତାୱଦେୱ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଥେରାନଂ ପରିୱାରଂ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ନନୁ, ଆୱୁସୋ, ଓସଟଂ ୱତ୍ଥୁ ୟଥାଧମ୍ମଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତବ୍ବଂ, ଅନୋସରାପେତ୍ୱା ଏୱ ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସାପେତ୍ୱା ସାମଗ୍ଗୀ କାତବ୍ବା । ଇମେ ପନ ଥେରା ନେୱ ୱତ୍ଥୁଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିଂସୁ, ନ ସାମଗ୍ଗିଂ ଅକଂସୁ । କିଂ ନାମେତ’’ନ୍ତି ? ତେପି ସୁତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ – ‘‘ନୂନ କିଞ୍ଚି ଆଚରିୟେହି ଞାତ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଅଧମ୍ମୱାଦୀ ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ପୁବ୍ବେ ‘ୱିନୟଧରା ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’ତି ଭଣସି । ଇଦାନି ତେସଂ ୱିନୟଧରାନଂ ଆରୋଚେହି ତଂ ୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମୱାଦିଂ ପୀଳେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପରାଜିତୋ ତ୍ୱଂ, ମା ତଂ ଆୱାସଂ ଆଗଚ୍ଛୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତତୋ ଧମ୍ମୱାଦୀ ଥେରେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ ସାସନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘ଅମ୍ହେ ଉପଟ୍ଠେସି ପରିତୋସେସୀ’ତି ପୁଗ୍ଗଲମେୱ ଅପେକ୍ଖିତ୍ଥ, ସାସନଂ ଅରକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ରକ୍ଖିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ଦାନି ତୁମ୍ହାକଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନିତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅଜ୍ଜ ପରିନିବ୍ବୁତୋ କସ୍ସପୋ ଭଗୱା’’ତି ମହାସଦ୍ଦେନ କନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ନଟ୍ଠଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନ’’ନ୍ତି ପରିଦେୱମାନୋ ପକ୍କାମି ।
ଅଥ ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଂୱିଗ୍ଗମାନସା ‘‘ମୟଂ ପୁଗ୍ଗଲମନୁରକ୍ଖନ୍ତା ସାସନରତନଂ ସୋବ୍ଭେ ପକ୍ଖିପିମ୍ହା’’ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପାଦେସୁଂ। ତେ ତେନେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚେନ ଉପହତାସୟତ୍ତା କାଲଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁମସକ୍କୋନ୍ତା ଏକାଚରିୟୋ ହିମୱତି ହେମୱତେ ପବ୍ବତେ ନିବ୍ବତ୍ତି ହେମୱତୋ ୟକ୍ଖୋତି ନାମେନ । ଦୁତିୟାଚରିୟୋ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ସାତପବ୍ବତେ ସାତାଗିରୋତି ନାମେନ । ତେପି ନେସଂ ପରିୱାରା ଭିକ୍ଖୂ ତେସଂୟେୱ ଅନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁମସକ୍କୋନ୍ତା ତେସଂ ପରିୱାରା ୟକ୍ଖାୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସଂ ପନ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା ଗହଟ୍ଠା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତିଂସୁ । ହେମୱତସାତାଗିରା ଅଟ୍ଠୱୀସତିୟକ୍ଖସେନାପତୀନମବ୍ଭନ୍ତରା ମହାନୁଭାୱା ୟକ୍ଖରାଜାନୋ ଅହେସୁଂ ।
ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଞ୍ଚ ଅୟଂ ଧମ୍ମତା – ମାସେ ମାସେ ଅଟ୍ଠ ଦିୱସାନି ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟତ୍ଥଂ ହିମୱତି ମନୋସିଲାତଲେ ନାଗୱତିମଣ୍ଡପେ ଦେୱତାନଂ ସନ୍ନିପାତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତବ୍ବନ୍ତି । ଅଥ ସାତାଗିରହେମୱତା ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାନିଂସୁ – ‘‘ତ୍ୱଂ, ସମ୍ମ, କୁହିଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତ୍ୱଂ କୁହି’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିପ୍ପଟିସାରିନୋ ଅହେସୁଂ । ‘‘ନଟ୍ଠା ମୟଂ, ସମ୍ମ, ପୁବ୍ବେ ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସମଣଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଏକଂ ପାପସହାୟଂ ନିସ୍ସାୟ ୟକ୍ଖୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ଅମ୍ହାକଂ ପନ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା’’ତି । ଅଥ ସାତାଗିରୋ ଆହ – ‘‘ମାରିସ, ହିମୱା ନାମ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସମ୍ମତୋ, କିଞ୍ଚି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ମମାପି ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ହେମୱତୋପି ଆହ – ‘‘ମାରିସ, ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ନାମ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତସମ୍ମତୋ, କିଞ୍ଚି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ମମାପି ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଏୱଂ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସହାୟେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କତିକଂ କତ୍ୱା, ତମେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ଅୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱସମାନେସୁ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ୱୀତିୱତ୍ତଂ, ମହାପଥୱୀ ଏକୟୋଜନତିଗାୱୁତମତ୍ତଂ ଉସ୍ସଦା ।
ଅଥମ୍ହାକଂ ବୋଧିସତ୍ତୋ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତପଣିଧାନୋ ୟାୱ ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକଂ, ତାୱ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା, ତୁସିତଭୱନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା, ଧମ୍ମପଦନିଦାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦେୱତାହି ଆୟାଚିତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେତ୍ୱା, ଦେୱତାନଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ଇଧ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ କମ୍ପେତ୍ୱା । ତାନି ଦିସ୍ୱାପି ଇମେ ରାଜୟକ୍ଖା ‘‘ଇମିନା କାରଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନୀ’’ତି ନ ଜାନିଂସୁ । ‘‘ଖିଡ୍ଡାପସୁତତ୍ତା ନେୱାଦ୍ଦସଂସୂ’’ତି ଏକେ । ଏସ ନୟୋ ଜାତିୟଂ ଅଭିନିକ୍ଖମନେ ବୋଧିୟଞ୍ଚ । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନେ ପନ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱତି ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ ୱରଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତେ ମହାଭୂମିଚାଲଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ପାଟିହାରିୟାନି ଚ ଏତେସଂ ଏକୋ ସାତାଗିରୋୟେୱ ପଠମଂ ଅଦ୍ଦସ । ନିବ୍ବତ୍ତିକାରଣଞ୍ଚ ତେସଂ ଞତ୍ୱା ସପରିସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅସ୍ସୋସି, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଅଧିଗଚ୍ଛି । କସ୍ମା ? ସୋ ହି ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ହେମୱତଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଆଗତୋ ନୁ ଖୋ ମେ ସହାୟକୋ, ନୋ’’ତି ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ୱଞ୍ଚିତୋ ମେ ସହାୟୋ, ୟୋ ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ନ ସୁଣାତୀ’’ତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଚ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେପି ଚ ସୂରିୟେ ଦେସନଂ ନ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ଅଥ ସାତାଗିରୋ ‘‘ସହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ସହାଗମ୍ମ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ହତ୍ଥିୟାନଅସ୍ସୟାନଗରୁଳୟାନାଦୀନି ମାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ୟକ୍ଖସତେହି ପରିୱୁତୋ ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖୋ ପାୟାସି, ତଦା ହେମୱତୋପି । ୟସ୍ମା ପଟିସନ୍ଧିଜାତି-ଅଭିନିକ୍ଖମନ-ବୋଧିପରିନିବ୍ବାନେସ୍ୱେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱାୱ ପତିୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚିରଟ୍ଠିତିକାନି ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମଚକ୍କପୱତ୍ତନେ ପନ ତାନି ସୱିସେସାନି ହୁତ୍ୱା, ଚିରତରଂ ଠତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ହିମୱତି ତଂ ଅଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟତୋ ଅହଂ ଜାତୋ, ନ କଦାଚି ଅୟଂ ପବ୍ବତୋ ଏୱଂ ଅଭିରାମୋ ଭୂତପୁବ୍ବୋ, ହନ୍ଦ ଦାନି ମମ ସହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ତେନ ସହ ଇମଂ ପୁପ୍ଫସିରିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଥେୱ ମଜ୍ଝିମଦେସାଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ତେ ଉଭୋପି ରାଜଗହସ୍ସ ଉପରି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଆଗମନକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ହେମୱତୋ ଆହ – ‘‘ୟତୋ ଅହଂ, ମାରିସ, ଜାତୋ, ନାୟଂ ପବ୍ବତୋ ଏୱଂ ଅକାଲକୁସୁମିତେହି ରୁକ୍ଖେହି ଅଭିରାମୋ ଭୂତପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ଏତଂ ପୁପ୍ଫସିରିଂ ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମୀତି ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି। ସାତାଗିରୋ ଆହ – ‘‘ଜାନାସି, ପନ, ତ୍ୱଂ ମାରିସ, ୟେନ କାରଣେନ ଇମଂ ଅକାଲପୁପ୍ଫପାଟିହାରିୟଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମି, ମାରିସା’’ତି । ‘‘ଇମଂ, ମାରିସ, ପାଟିହାରିୟଂ ନ କେୱଲ ହିମୱନ୍ତେୟେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୂସୁ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସି, ତେନ କାରଣେନା’’ତି । ଏୱଂ ସାତାଗିରୋ ହେମୱତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ କଥେତ୍ୱା, ତଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନେତୁକାମୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ । କେଚି ପନ ଗୋତମକେ ଚେତିୟେ ୱିହରନ୍ତେ ଭଗୱତି ଅୟମେୱମାହାତି ଭଣନ୍ତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ’’ତି ।
୧୫୩. ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାତି ଅୟଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱୋ ପକ୍ଖଗଣନତୋ ପନ୍ନରସୋ, ଉପୱସିତବ୍ବତୋ ଉପୋସଥୋ। ତୀସୁ ୱା ଉପୋସଥେସୁ ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ ଉପୋସଥୋ, ନ ଚାତୁଦ୍ଦସୀ ଉପୋସଥୋ, ନ ସାମଗ୍ଗୀଉପୋସଥୋ । ୟସ୍ମା ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଅଟ୍ଠଙ୍ଗଉପୱାସପଞ୍ଞତ୍ତିଦିୱସାଦୀସୁ ସମ୍ବହୁଲେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଆୟାମାୱୁସୋ, କପ୍ପିନ, ଉପୋସଥଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେ ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ । ‘‘ଏୱଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଖୋ ୱିସାଖେ ଉପୋସଥୋ ଉପୱୁତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୩) ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦିକେସୁ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗେସୁ । ‘‘ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱେ ସଦା ଫଗ୍ଗୁ, ସୁଦ୍ଧସ୍ସୁପୋସଥୋ ସଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୭୯) ଉପୱାସେ । ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୬; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୮) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ସୀସଂନ୍ହାତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୮୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୬) ଦିୱସେ । ତସ୍ମା ଅୱସେସତ୍ଥଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆସାଳ୍ହୀପୁଣ୍ଣମଦିୱସଂୟେୱ ନିୟାମେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ ଉପୋସଥୋ’’ତି । ପାଟିପଦୋ ଦୁତିୟୋତି ଏୱଂ ଗଣିୟମାନେ ଅଜ୍ଜ ପନ୍ନରସୋ ଦିୱସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଦିୱି ଭୱାନି ଦିବ୍ବାନି, ଦିବ୍ବାନି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ଦିବ୍ବା। କାନି ତାନି ? ରୂପାନି । ତଞ୍ହି ରତ୍ତିଂ ଦେୱାନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁତୋ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସରୀରୱତ୍ଥାଭରଣୱିମାନପ୍ପଭାହି ଅବ୍ଭାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିରହିତାୟ ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟ ଚ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଅଲଙ୍କତୋ ଅହୋସି । ୱିସେସାଲଙ୍କତୋ ଚ ପରମୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭାୟ । ତେନାହ ‘‘ଦିବ୍ବା ରତ୍ତି ଉପଟ୍ଠିତା’’ତି ।
ଏୱଂ ରତ୍ତିଗୁଣୱଣ୍ଣନାପଦେସେନାପି ସହାୟସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଂ ଜନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ କଥେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାରଂ, ହନ୍ଦ ପସ୍ସାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅନୋମେହି ଅଲାମକେହି ସବ୍ବାକାରପରିପୂରେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ ଅସ୍ସାତି ଅନୋମନାମୋ। ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନୟେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅନୋମେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ, ‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋତି ଭଗୱା, ଭଗ୍ଗଦୋସୋତି ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୮୪) ନୟେନ ଚ ଅନୋମେହି ଗୁଣେହି ନାମଂ । ଏସ ନୟୋ ‘‘ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସେ ଅନୁସାସତି ‘‘ଇମଂ ପଜହଥ, ଇମଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତଥା’’ତି ସତ୍ଥା। ଅପିଚ ‘‘ସତ୍ଥା ଭଗୱା ସତ୍ଥୱାହୋ, ୟଥା ସତ୍ଥୱାହୋ ସତ୍ତେ କନ୍ତାରଂ ତାରେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୦) ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ସତ୍ଥା । ତଂ ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାରଂ । ହନ୍ଦାତି ବ୍ୟୱସାନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପସ୍ସାମାତି ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ସହ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୱଚନଂ । ଗୋତମନ୍ତି ଗୋତମଗୋତ୍ତଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି? ‘‘ସତ୍ଥା, ନ ସତ୍ଥା’’ତି ମା ୱିମତିଂ ଅକାସି, ଏକନ୍ତବ୍ୟୱସିତୋ ହୁତ୍ୱାୱ ଏହି ପସ୍ସାମ ଗୋତମନ୍ତି ।
୧୫୪. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ହେମୱତୋ ‘‘ଅୟଂ ସାତାଗିରୋ ‘ଅନୋମନାମଂ ସତ୍ଥାର’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତୋ ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପକାସେତି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ଚ ଦୁଲ୍ଲଭା ଲୋକେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞେହି ପୂରଣାଦିସଦିସେହେୱ ଲୋକୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ । ସୋ ପନ ୟଦି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ, ଅଦ୍ଧା ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତେନ ତଂ ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କଚ୍ଚି ମନୋ’’ତି ।
ତତ୍ଥ କଚ୍ଚୀତି ପୁଚ୍ଛା । ମନୋତି ଚିତ୍ତଂ । ସୁପଣିହିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତୋ, ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀ । ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ସବ୍ବଭୂତେସୁ । ତାଦିନୋତି ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ । ପୁଚ୍ଛା ଏୱ ୱା ଅୟଂ ‘‘ସୋ ତେ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦୀ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି । ଇଟ୍ଠେ ଅନିଟ୍ଠେ ଚାତି ଏୱରୂପେ ଆରମ୍ମଣେ । ସଙ୍କପ୍ପାତି ୱିତକ୍କା । ୱସୀକତାତି ୱସଂ ଗମିତା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ତ୍ୱଂ ସତ୍ଥାରଂ ୱଦସି, ତସ୍ସ ତେ ସତ୍ଥୁନୋ କଚ୍ଚି ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ସତୋ ସବ୍ବଭୂତେସୁ ମନୋ ସୁପଣିହିତୋ, ଉଦାହୁ ୟାୱ ଚଲନପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତି, ତାୱ ସୁପଣିହିତୋ ୱିୟ ଖାୟତି । ସୋ ୱା ତେ ସତ୍ଥା କଚ୍ଚି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ସମଚିତ୍ତେନ ତାଦୀ, ଉଦାହୁ ନୋ, ୟେ ଚ ଖୋ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ରାଗଦୋସୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତ୍ୟାସ୍ସ କଚ୍ଚି ୱସୀକତା, ଉଦାହୁ କଦାଚି ତେସମ୍ପି ୱସେନ ୱତ୍ତତୀତି ।
୧୫୫. ତତୋ ସାତାଗିରୋ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେ ବ୍ୟୱସିତତ୍ତା ସବ୍ବେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମନୋ ଚସ୍ସ ସୁପଣିହିତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସୁପଣିହିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତୋ, ପଥୱୀସମୋ ଅୱିରୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ, ସିନେରୁସମୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାଚଲନଟ୍ଠେନ, ଇନ୍ଦଖୀଲସମୋ ଚତୁବ୍ବିଧମାରପରୱାଦିଗଣେହି ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ଭଗୱତୋ ଇଦାନି ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେ ଠିତସ୍ସ ମନୋ ସୁପଣିହିତୋ ଅଚଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ସ ତିରଚ୍ଛାନଭୂତସ୍ସାପି ସରାଗାଦିକାଲେ ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୱିସେନ ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧସ୍ସ ଅଚଲୋ ଅହୋସି, ୱଧକେପି ତସ୍ମିଂ ନପ୍ପଦୁସ୍ସି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ତନୋ ଦନ୍ତେ ଛେତ୍ୱା ଅଦାସି; ତଥା ମହାକପିଭୂତସ୍ସ ମହତିୟା ସିଲାୟ ସୀସେ ପହଟସ୍ସାପି ତସ୍ସେୱ ଚ ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେସି; ତଥା ୱିଧୁରପଣ୍ଡିତଭୂତସ୍ସ ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୟୋଜନେ କାଳପବ୍ବତପପାତେ ପକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସାପି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତସ୍ସେୱ ୟକ୍ଖସ୍ସତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତସ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ଆହ ସାତାଗିରୋ – ‘‘ମନୋ ଚସ୍ସ ସୁପଣିହିତୋ’’ତି ।
ସବ୍ବଭୂତେସୁତାଦିନୋତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ମନୋ ସୁପଣିହିତୋ, ନ ୟାୱ ପଚ୍ଚୟଂ ନ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ତାଦିଲକ୍ଖଣଂ ପଞ୍ଚଧା ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଭଗୱା ପଞ୍ଚହାକାରେହି ତାଦୀ, ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ, ଚତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ମୁତ୍ତାୱୀତି ତାଦୀ, ତିଣ୍ଣାୱୀତି ତାଦୀ, ତନ୍ନିଦ୍ଦେସାତି ତାଦୀ । କଥଂ ଭଗୱା ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେ ତାଦୀ ? ଭଗୱା ଲାଭେପି ତାଦୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮) ।
ଏୱମାଦି ସବ୍ବଂ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଲାଭାଦୟୋ ଚ ତସ୍ସ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିତ୍ଥାରିତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ପୁଚ୍ଛା ଏୱ ୱା ଅୟଂ । ସୋ ତେ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦୀ, ଉଦାହୁ ନୋ’’ତି ଇମସ୍ମିମ୍ପି ୱିକପ୍ପେ ସବ୍ବଭୂତେସୁ ସମଚିତ୍ତତାୟ ତାଦୀ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ଭଗୱା ସୁଖୂପସଂହାରକାମତାୟ ଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତାୟ ଚ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ସମଚିତ୍ତୋ, ୟାଦିସୋ ଅତ୍ତନି, ତାଦିସୋ ପରେସୁ, ୟାଦିସୋ ମାତରି ମହାମାୟାୟ, ତାଦିସୋ ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାୟ, ୟାଦିସୋ ପିତରି ସୁଦ୍ଧୋଦନେ, ତାଦିସୋ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧେ, ୟାଦିସୋ ପୁତ୍ତେ ରାହୁଲେ, ତାଦିସୋ ୱଧକେସୁ ଦେୱଦତ୍ତଧନପାଲକଅଙ୍ଗୁଲିମାଲାଦୀସୁ । ସଦେୱକେ ଲୋକେପି ତାଦୀ । ତସ୍ମା ସମ୍ମଦେୱାହ ସାତାଗିରୋ – ‘‘ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦିନୋ’’ତି ।
ଅଥୋ ଇଟ୍ଠେ ଅନିଟ୍ଠେ ଚାତି । ଏତ୍ଥ ପନ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ – ୟଂ କିଞ୍ଚି ଇଟ୍ଠଂ ୱା ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା ଆରମ୍ମଣଂ, ସବ୍ବପ୍ପକାରେହି ତତ୍ଥ ୟେ ରାଗଦୋସୱସେନ ସଙ୍କପ୍ପା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତ୍ୟାସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରେନ ମଗ୍ଗେନ ରାଗାଦୀନଂ ପହୀନତ୍ତା ୱସୀକତା, ନ କଦାଚି ତେସଂ ୱସେ ୱତ୍ତତି । ସୋ ହି ଭଗୱା ଅନାୱିଲସଙ୍କପ୍ପୋ ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୁୱିମୁତ୍ତପଞ୍ଞୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁପଣିହିତମନତାୟ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସବ୍ବଭୂତେସୁ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେହି ସୋ ୟତ୍ଥ ଭୱେୟ୍ୟ, ତଂ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମାରମ୍ମଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସଙ୍କପ୍ପୱସୀଭାୱେନ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ତସ୍ସ ମନସିକାରାଭାୱତୋ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୁପଣିହିତମନତାୟ ଚ ମନୋସମାଚାରସୁଦ୍ଧି, ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦିତାୟ କାୟସମାଚାରସୁଦ୍ଧି, ସଙ୍କପ୍ପୱସୀଭାୱେନ ୱିତକ୍କମୂଲକତ୍ତା ୱାଚାୟ ୱଚୀସମାଚାରସୁଦ୍ଧି । ତଥା ସୁପଣିହିତମନତାୟ ଲୋଭାଦିସବ୍ବଦୋସାଭାୱୋ, ସବ୍ବଭୂତେସୁ ତାଦିତାୟ ମେତ୍ତାଦିଗୁଣସବ୍ଭାୱୋ, ସଙ୍କପ୍ପୱସୀଭାୱେନ ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞିତାଦିଭେଦା ଅରିୟିଦ୍ଧି, ତାୟ ଚସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୫୬. ଏୱଂ ହେମୱତୋ ପୁବ୍ବେ ମନୋଦ୍ୱାରୱସେନେୱ ତାଦିଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତମିମଂ ସୁତ୍ୱା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥଂ ଇଦାନି ଦ୍ୱାରତ୍ତୟୱସେନାପି, ପୁବ୍ବେ ୱା ସଙ୍ଖେପେନ କାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ପଟିଜାନନ୍ତମିମଂ ସୁତ୍ୱା ଦଳ୍ହୀକମ୍ମତ୍ଥମେୱ ୱିତ୍ଥାରେନାପି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଚ୍ଚି ଅଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥାୟ ପଠମଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନୱିରତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଆରା ପମାଦମ୍ହାତି ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗତୋ ଦୂରୀଭାୱେନ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱିରତିଂ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ଆରା ପମଦମ୍ହା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଆରା ମାତୁଗାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଝାନଂ ନ ରିଞ୍ଚତୀତି ଇମିନା ପନ ତସ୍ସାୟେୱ ତିୱିଧାୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତୱିରତିୟା ବଲୱଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଝାନୟୁତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିରତି ବଲୱତୀ ହୋତୀତି ।
୧୫୭. ଅଥ ସାତାଗିରୋ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଏତରହି, ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀହି ପଟିୱିରତୋ, ତସ୍ସା ତସ୍ସାୟେୱ ଚ ୱିରତିୟା ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ତଂ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଲଭି, ସଦେୱକୋ ଚସ୍ସ ଲୋକୋ ‘‘ଅଦିନ୍ନାଦାନା ପଟିୱିରତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି । ତସ୍ମା ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ୱାଚାୟ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ସୋ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତୀ’’ତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ତତିୟପାଦେ ‘‘ପମାଦମ୍ହା ପମଦମ୍ହା’’ତି ଦ୍ୱିଧା ପାଠୋ । ଚତୁତ୍ଥପାଦେ ଚ ଝାନଂ ନ ରିଞ୍ଚତୀତି ଝାନଂ ରିତ୍ତକଂ ସୁଞ୍ଞକଂ ନ କରୋତି, ନ ପରିଚ୍ଚଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୫୮. ଏୱଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ସୁଦ୍ଧିଂ ସୁତ୍ୱା ଇଦାନି ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ସୁଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କଚ୍ଚି ମୁସା ନ ଭଣତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଖୀଣାତୀତି ଖୀଣୋ, ୱିହିଂସତି ବଧତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଚାୟ ପଥୋ ବ୍ୟପ୍ପଥୋ, ଖୀଣୋ ବ୍ୟପ୍ପଥୋ ଅସ୍ସାତି ଖୀଣବ୍ୟପ୍ପଥୋ। ତଂ ନ-କାରେନ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ନ ଖୀଣବ୍ୟପ୍ପଥୋ’’ତି, ନ ଫରୁସୱାଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ନାଖୀଣବ୍ୟପ୍ପଥୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ନ ଅଖୀଣୱଚନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଫରୁସୱଚନଞ୍ହି ପରେସଂ ହଦୟେ ଅଖୀୟମାନଂ ତିଟ୍ଠତି । ତାଦିସୱଚନୋ କଚ୍ଚି ନ ସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଭୂତୀତି ୱିନାସୋ, ୱିଭୂତିଂ କାସତି କରୋତି ୱାତି ୱିଭୂତିକଂ, ୱିଭୂତିକମେୱ ୱେଭୂତିକଂ, ୱେଭୂତିୟନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ପେସୁଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞତୋ ଭେଦନେନ ୱିନାସଂ କରୋତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୧୫୯. ଅଥ ସାତାଗିରୋ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ନ କେୱଲଂ ଏତରହି, ଅତୀତେପି ଅଦ୍ଧାନେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ମୁସାୱାଦାଦୀହି ପଟିୱିରତୋ, ତସ୍ସା ତସ୍ସାୟେୱ ଚ ୱିରତିୟା ଆନୁଭାୱେନ ତଂ ତଂ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଲଭି, ସଦେୱକୋ ଚସ୍ସ ଲୋକୋ ‘‘ମୁସାୱାଦା ପଟିୱିରତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି । ତସ୍ମା ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟ ୱାଚାୟ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ ଆହ, ‘‘ମୁସା ଚ ସୋ ନ ଭଣତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ମୁସାତି ୱିନିଧାୟ ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ପରୱିସଂୱାଦନୱଚନଂ । ତଂ ସୋ ନ ଭଣତି । ଦୁତିୟପାଦେ ପନ ପଠମତ୍ଥୱସେନ ନ ଖୀଣବ୍ୟପ୍ପଥୋତି, ଦୁତିୟତ୍ଥୱସେନ ନାଖୀଣବ୍ୟପ୍ପଥୋତି ପାଠୋ । ଚତୁତ୍ଥପାଦେ ମନ୍ତାତି ପଞ୍ଞା ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱା ୟସ୍ମା ତାୟ ମନ୍ତାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଭାସତି ଅତ୍ଥତୋ ଅନପେତୱଚନଂ, ନ ସମ୍ଫଂ। ଅଞ୍ଞାଣପୁରେକ୍ଖାରଞ୍ହି ନିରତ୍ଥକୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ମନ୍ତା ଅତ୍ଥଂ ସୋ ଭାସତୀ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୧୬୦. ଏୱଂ ୱଚୀଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧିମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ଇଦାନି ମନୋଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କଚ୍ଚି ନ ରଜ୍ଜତି କାମେସୂ’’ତି । ତତ୍ଥ କାମାତି ୱତ୍ଥୁକାମା । ତେସୁ କିଲେସକାମେନ ନ ରଜ୍ଜତୀତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅନାୱିଲନ୍ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ୟାପାଦେନ ଆୱିଲଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଅବ୍ୟାପାଦତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ମୋହଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟେନ ମୋହେନ ମୂଳ୍ହୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସାତିକ୍କମେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଧମ୍ମେସୁ ଚକ୍ଖୁମାତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତସ୍ସ ଞାଣଚକ୍ଖୁନୋ, ପଞ୍ଚଚକ୍ଖୁୱିସୟେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଚକ୍ଖୂନଂ ୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପାରିସୁଦ୍ଧିୟାପି ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ନ ହୋତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ।
୧୬୧. ଅଥ ସାତାଗିରୋ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ଅରହତ୍ତଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ କାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ପହୀନତ୍ତା ନେୱ କାମେସୁ ରଜ୍ଜତି, ନ ବ୍ୟାପାଦେନ ଆୱିଲଚିତ୍ତୋ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ ଚ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୟସ୍ସ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ମୋହଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ସାମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଂ ନାମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ଚ ଚକ୍ଖୂନି ପଟିଲଭି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ମନୋଦ୍ୱାରସୁଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଚ ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ସୋ ରଜ୍ଜତି କାମେସୂ’’ତି ।
୧୬୨. ଏୱଂ ହେମୱତୋ ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱାରତ୍ତୟପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ହଟ୍ଠୋ ଉଦଗ୍ଗୋ ଅତୀତଜାତିୟଂ ବାହୁସଚ୍ଚୱିସଦାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅସଜ୍ଜମାନୱଚନପ୍ପଥୋ ହୁତ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତରୂପେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେ ସୋତୁକାମୋ ଆହ ‘‘କଚ୍ଚି ୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇମିନା ଦସ୍ସନସମ୍ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି, ସଂସୁଦ୍ଧଚାରଣୋତି ଇମିନା ଗମନସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଛନ୍ଦୱସେନ ଚେତ୍ଥ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଚାକାରମାହ, ସଂସୁଦ୍ଧଚରଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆସୱା ଖୀଣାତି ଇମିନା ଏତାୟ ଦସ୍ସନଗମନସମ୍ପତ୍ତିୟା ପତ୍ତବ୍ବାୟ ଆସୱକ୍ଖୟସଞ୍ଞିତାୟ ପଠମନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି, ନତ୍ଥି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଇମିନା ଦୁତିୟନିବ୍ବାନଧାତୁପତ୍ତିସମତ୍ଥତଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ୱା ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଠିତଭାୱଂ ।
୧୬୩. ତତୋ ୟା ଏସା ‘‘ସୋ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୨) ନୟେନ ଭୟଭେରୱାଦୀସୁ ତିୱିଧା, ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତେ ଞାଣଦସ୍ସନାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭୯) ନୟେନ ଅମ୍ବଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠୱିଧା ୱିଜ୍ଜା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ୟସ୍ମା ସବ୍ବାୟପି ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନାୟ ଭଗୱା ଉପେତୋ । ୟଞ୍ଚେତଂ ‘‘ଇଧ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ହୋତି, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୋତି, ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ସତ୍ତହି ସଦ୍ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଆଭିଚେତସିକାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନଂ ନିକାମଲାଭୀ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘କଥଞ୍ଚ, ମହାନାମ, ଅରିୟସାୱକୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪) ନୟେନ ସେଖସୁତ୍ତେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପନ୍ନରସପ୍ପଭେଦଂ ଚରଣଂ । ତଞ୍ଚ ୟସ୍ମା ସବ୍ବୂପକ୍କିଲେସପ୍ପହାନେନ ଭଗୱତୋ ଅତିୱିୟ ସଂସୁଦ୍ଧଂ । ୟେପିମେ କାମାସୱାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା, ତେପି ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ସପରିୱାରା ସୱାସନା ଭଗୱତୋ ଖୀଣା । ୟସ୍ମା ଚ ଇମାୟ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ତଦା ଭଗୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଠିତୋ, ତସ୍ମା ସାତାଗିରୋ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱେ ବ୍ୟୱସାୟେନ ସମୁସ୍ସାହିତହଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଗୁଣେ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱିଜ୍ଜାୟ ଚେୱ ସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ।
୧୬୪. ତତୋ ହେମୱତୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି ଭଗୱତି ନିକ୍କଙ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତୋୟେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ସାତାଗିରଞ୍ଚ ଆରାଧେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ମୁନିନୋ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମ୍ପନ୍ନଂ ମୁନିନୋ ଚିତ୍ତଂ, ‘‘ମନୋ ଚସ୍ସ ସୁପଣିହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତତାଦିଭାୱେନ ପୁଣ୍ଣଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ, ‘‘ନ ସୋ ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତକାୟକମ୍ମୁନା, ‘‘ନ ସୋ ରଜ୍ଜତି କାମେସୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମନୋକମ୍ମୁନା ଚ ପୁଣ୍ଣଂ ସମ୍ପୁଣ୍ଣଂ, ‘‘ମୁସା ଚ ସୋ ନ ଭଣତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତବ୍ୟପ୍ପଥେନ ଚ ୱଚୀକମ୍ମୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପଦାୟ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଇମେହି ଗୁଣେହି ‘‘ମନୋ ଚସ୍ସ ସୁପଣିହିତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଧମ୍ମତୋ ନଂ ପସଂସସି, ସଭାୱତୋ ତଚ୍ଛତୋ ଭୂତତୋ ଏୱ ନଂ ପସଂସସି, ନ କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନାତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୬୫-୧୬୬. ତତୋ ସାତାଗିରୋପି ‘‘ଏୱମେତଂ, ମାରିସ, ସୁଟ୍ଠୁ ତୟା ଞାତଞ୍ଚ ଅନୁମୋଦିତଞ୍ଚା’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତମେୱ ସଂରାଧେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ମୁନିନୋ…ପେ॰… ଧମ୍ମତୋ ଅନୁମୋଦସୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସନେ ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱୟମାନୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ…ପେ॰… ହନ୍ଦ ପସ୍ସାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ।
୧୬୭. ଅଥ ହେମୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିରୁଚିତଗୁଣେହି ପୁରିମଜାତିବାହୁସଚ୍ଚବଲେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ସାତାଗିରଂ ଆହ – ‘‘ଏଣିଜଙ୍ଘଂ…ପେ॰… ଏହି ପସ୍ସାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏଣିମିଗସ୍ସେୱ ଜଙ୍ଘା ଅସ୍ସାତି ଏଣିଜଙ୍ଘୋ। ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଏଣିମିଗସ୍ସେୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱଟ୍ଟା ଜଙ୍ଘା ହୋନ୍ତି, ନ ପୁରତୋ ନିମ୍ମଂସା ପଚ୍ଛତୋ ସୁସୁମାରକୁଚ୍ଛି ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାତା । କିସା ଚ ବୁଦ୍ଧା ହୋନ୍ତି ଦୀଘରସ୍ସସମୱଟ୍ଟିତୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ତଥାରୂପାୟ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା, ନ ୱଠରପୁରିସା ୱିୟ ଥୂଲା । ପଞ୍ଞାୟ ୱିଲିଖିତକିଲେସତ୍ତା ୱା କିସା। ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରସପତ୍ତୱିଦ୍ଧଂସନତୋ ୱୀରା। ଏକାସନଭୋଜିତାୟ ପରିମିତଭୋଜିତାୟ ଚ ଅପ୍ପାହାରା, ନ ଦ୍ୱତ୍ତିମତ୍ତାଲୋପଭୋଜିତାୟ । ୟଥାହ –
‘‘ଅହଂ ଖୋ ପନ, ଉଦାୟି, ଅପ୍ପେକଦା ଇମିନା ପତ୍ତେନ ସମତିତ୍ତିକମ୍ପି ଭୁଞ୍ଜାମି, ଭିୟ୍ୟୋପି ଭୁଞ୍ଜାମି । ‘ଅପ୍ପାହାରୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅପ୍ପାହାରତାୟ ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’ତି ଇତି ଚେ ମଂ, ଉଦାୟି, ସାୱକା ସକ୍କରେୟ୍ୟୁଂ, ଗରୁଂ କରେୟ୍ୟୁଂ, ମାନେୟ୍ୟୁଂ, ପୂଜେୟ୍ୟୁଂ, ସକ୍କତ୍ୱା, ଗରୁଂ କତ୍ୱା, ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରେୟ୍ୟୁଂ । ୟେ ତେ, ଉଦାୟି, ମମ ସାୱକା କୋସକାହାରାପି ଅଡ୍ଢକୋସକାହାରାପି ବେଲୁୱାହାରାପି ଅଡ୍ଢବେଲୁୱାହାରାପି, ନ ମଂ ତେ ଇମିନା ଧମ୍ମେନ ସକ୍କରେୟ୍ୟୁଂ…ପେ॰… ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪୨) ।
ଆହାରେ ଛନ୍ଦରାଗାଭାୱେନ ଅଲୋଲୁପା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଆହାରଂ ଆହାରେନ୍ତି ମୋନେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ମୁନିନୋ। ଅନଗାରିକତାୟ ୱିୱେକନିନ୍ନମାନସତାୟ ଚ ୱନେ ଝାୟନ୍ତି। ତେନାହ ହେମୱତୋ ୟକ୍ଖୋ ‘‘ଏଣିଜଙ୍ଘଂ…ପେ॰… ଏହି ପସ୍ସାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ।
୧୬୮. ଏୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁକାମତାୟ ‘‘ସୀହଂୱେକଚର’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୀହଂୱାତି ଦୁରାସଦଟ୍ଠେନ ଖମନଟ୍ଠେନ ନିବ୍ଭୟଟ୍ଠେନ ଚ କେସରସୀହସଦିସଂ । ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ଅଭାୱେନ ଏକଚରଂ, ଏକିସ୍ସା ଲୋକଧାତୁୟା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋପି ଏକଚରଂ। ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନାପି ଚେତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ନାଗନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱଂ ନେୱ ଗନ୍ତାରଂ ନାଗନ୍ତାରଂ । ଅଥ ୱା ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀତିପି ନାଗୋ। ବଲୱାତିପି ନାଗୋ। ତଂ ନାଗଂ । କାମେସୁ ଅନପେକ୍ଖିନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁପି କାମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗାଭାୱେନ ଅନପେକ୍ଖିନଂ । ଉପସଙ୍କମ୍ମ ପୁଚ୍ଛାମ, ମଚ୍ଚୁପାସପ୍ପମୋଚନନ୍ତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ମହେସିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସ୍ସ ମଚ୍ଚୁପାସସ୍ସ ପମୋଚନଂ ୱିୱଟ୍ଟଂ ନିବ୍ବାନଂ ପୁଚ୍ଛାମ । ୟେନ ୱା ଉପାୟେନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଙ୍ଖାତା ମଚ୍ଚୁପାସା ପମୁଚ୍ଚତି, ତଂ ମଚ୍ଚୁପାସପ୍ପମୋଚନଂ ପୁଚ୍ଛାମାତି । ଇମଂ ଗାଥଂ ହେମୱତୋ ସାତାଗିରଞ୍ଚ ସାତାଗିରପରିସଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପରିସଞ୍ଚ ସନ୍ଧାୟ ଆହ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆସାଳ୍ହୀନକ୍ଖତ୍ତଂ ଘୋସିତଂ ଅହୋସି । ଅଥ ସମନ୍ତତୋ ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ଦେୱନଗରେ ସିରିଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୀ ୱିୟ ରାଜଗହେ କାଳୀ ନାମ କୁରରଘରିକା ଉପାସିକା ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଗବ୍ଭପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୀ ସୱାତପ୍ପଦେସେ ଉତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଠିତା ତେସଂ ୟକ୍ଖସେନାପତୀନଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ କଥଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନତୋ ଅସ୍ସୋସି । ସୁତ୍ୱା ଚ ‘‘ଏୱଂ ୱିୱିଧଗୁଣସମନ୍ନାଗତା ବୁଦ୍ଧା’’ତି ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ପୀତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତାୟ ନୀୱରଣାନି ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଠିତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ତତୋ ଏୱ ଭଗୱତା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱିକାନଂ ଉପାସିକାନଂ ଅନୁସ୍ସୱପ୍ପସନ୍ନାନଂ, ୟଦିଦଂ କାଳୀ ଉପାସିକା କୁରରଘରିକା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୭) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତା ।
୧୬୯. ତେପି ୟକ୍ଖସେନାପତୟୋ ସହସ୍ସୟକ୍ଖପରିୱାରା ମଜ୍ଝିମୟାମସମୟେ ଇସିପତନଂ ପତ୍ୱା, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିତପଲ୍ଲଙ୍କେନେୱ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଓକାସମକାରୟିଂସୁ ‘‘ଅକ୍ଖାତାରଂ ପୱତ୍ତାର’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୪) ନୟେନ ସଚ୍ଚାନଂ ୱୱତ୍ଥାନକଥାୟ ଅକ୍ଖାତାରଂ, ‘‘‘ତଂ ଖୋ ପନିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ମେ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେସୁ କିଚ୍ଚଞାଣକତଞାଣପ୍ପୱତ୍ତନେନ ପୱତ୍ତାରଂ। ୟେ ୱା ଧମ୍ମା ୟଥା ୱୋହରିତବ୍ବା, ତେସୁ ତଥା ୱୋହାରକଥନେନ ଅକ୍ଖାତାରଂ, ତେସଂୟେୱ ଧମ୍ମାନଂ ସତ୍ତାନୁରୂପତୋ ପୱତ୍ତାରଂ । ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂନଂ ୱା ଦେସନାୟ ଅକ୍ଖାତାରଂ, ନେୟ୍ୟାନଂ ପଟିପାଦନେନ ପୱତ୍ତାରଂ । ଉଦ୍ଦେସେନ ୱା ଅକ୍ଖାତାରଂ, ୱିଭଙ୍ଗେନ ତେହି ତେହି ପକାରେହି ୱଚନତୋ ପୱତ୍ତାରଂ । ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ୱା ସଲକ୍ଖଣକଥନେନ ଅକ୍ଖାତାରଂ, ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୱତ୍ତନେନ ପୱତ୍ତାରଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ତୀହି ପରିୱଟ୍ଟେହି ସଚ୍ଚାନଂ କଥନେନ ଅକ୍ଖାତାରଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତାରଂ । ‘‘ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ଧମ୍ମଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୪୦) ଏୱମାଦିନା ପଟିସମ୍ଭିଦାନୟେନ ୱିତ୍ଥାରିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ ପୱତ୍ତାରଂ ।
ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ । ପାରଗୁନ୍ତି ଛହାକାରେହି ପାରଂ ଗତଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ପରିଞ୍ଞାୟ, ପହାନେନ, ଭାୱନାୟ, ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ, ସମାପତ୍ତିୟା । ସୋ ହି ଭଗୱା ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ଗତୋତି ଅଭିଞ୍ଞାପାରଗୂ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଜାନନ୍ତୋ ଗତୋତି ପରିଞ୍ଞାପାରଗୂ, ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତୋ ଗତୋତି ପହାନପାରଗୂ, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ ଭାୱେନ୍ତୋ ଗତୋତି ଭାୱନାପାରଗୂ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋ ଗତୋତି ସଚ୍ଛିକିରିୟାପାରଗୂ, ସବ୍ବା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଗତୋତି ସମାପତ୍ତିପାରଗୂ । ଏୱଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପାରଗୁଂ । ବୁଦ୍ଧଂ ୱେରଭୟାତୀତନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣସୟନତୋ ପଟିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଂ, ସବ୍ବେନ ୱା ସରଣୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ବୁଦ୍ଧଂ, ପଞ୍ଚୱେରଭୟାନଂ ଅତୀତତ୍ତା ୱେରଭୟାତୀତଂ । ଏୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅତିତ୍ଥୱନ୍ତା ‘‘ମୟଂ ପୁଚ୍ଛାମ ଗୋତମ’’ନ୍ତି ଓକାସମକାରୟିଂସୁ ।
୧୭୦. ଅଥ ନେସଂ ୟକ୍ଖାନଂ ତେଜେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅଗ୍ଗୋ ହେମୱତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିସ୍ମିଂ ଲୋକୋ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତସ୍ସାଦିପାଦେ କିସ୍ମିନ୍ତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, କିସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସତ୍ତଲୋକସଙ୍ଖାରଲୋକେ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି । କିସ୍ମିଂ କୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱନ୍ତି ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସନ୍ଥୱଂ କିସ୍ମିଂ କୁବ୍ବତି, ଅଧିକରଣତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । କିସ୍ସ ଲୋକୋତି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, କିଂ ଉପାଦାୟ ଲୋକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିସ୍ମିଂ ଲୋକୋତି ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣକାରଣତ୍ଥେସୁ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । କିସ୍ମିଂ ସତି କେନ କାରଣେନ ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତି ପୀଳୀୟତି ବାଧୀୟତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୧୭୧. ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସତ୍ତଲୋକୋ ଚ ଧନଧଞ୍ଞାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ସତ୍ତଲୋକୋ ତେସ୍ୱେୱ ଛସୁ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସନ୍ଥୱଂ କରୋତି । ଚକ୍ଖାୟତନଂ ୱା ହି ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଗଣ୍ହାତି ଅୱସେସେସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତାତି ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ତଂ ନ ଉପପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୨୨) । ୟସ୍ମା ଚ ଏତାନିୟେୱ ଛ ଉପାଦାୟ ଦୁୱିଧୋପି ଲୋକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟସ୍ମା ଚ ତେସ୍ୱେୱ ଛସୁ ସତି ସତ୍ତଲୋକୋ ଦୁକ୍ଖପାତୁଭାୱେନ ୱିହଞ୍ଞତି । ୟଥାହ –
‘‘ହତ୍ଥେସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତି ଆଦାନନିକ୍ଖେପନଂ ହୋତି, ପାଦେସୁ ସତି ଅଭିକ୍କମପଟିକ୍କମୋ ହୋତି, ପବ୍ବେସୁ ସତି ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଂ ହୋତି, କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ସତି ଜିଘଚ୍ଛାପିପାସା ହୋତି; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ସତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୭) ।
ତଥା ତେସୁ ଆଧାରଭୂତେସୁ ପଟିହତୋ ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତି । ୟଥାହ –
‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ମିଂ ଅନିଦସ୍ସନେ ସପ୍ପଟିଘେ ପଟିହଞ୍ଞି ୱା’’ଇତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୭-୮) ଚ ।
‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିହଞ୍ଞତି ମନାପାମନାପେସୁ ରୂପେସୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ଏୱମାଦି ।
ତଥା ତେହିୟେୱ କାରଣଭୂତେହି ଦୁୱିଧୋପି ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତି । ୟଥାହ –
‘‘ଚକ୍ଖୁ ୱିହଞ୍ଞତି ମନାପାମନାପେସୁ ରୂପେସୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ଚ ।
‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଦିତ୍ତଂ, ରୂପା ଆଦିତ୍ତା । କେନ ଆଦିତ୍ତଂ ? ରାଗଗ୍ଗିନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୮; ମହାୱ॰ ୫୪) ଏୱମାଦି ।
ତସ୍ମା ଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନୱସେନ ତଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ।
୧୭୨. ଅଥ ସୋ ୟକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନା ୱଟ୍ଟୱସେନ ପୁଟ୍ଠପଞ୍ହଂ ଭଗୱତା ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ ସଙ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଞ୍ଚ ଞାତୁକାମୋ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କତମଂ ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଉପାଦାନଂ, ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟତ୍ଥ ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତୀତି ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ୟତ୍ଥ ଛବ୍ବିଧେ ଉପାଦାନେ ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ କତମଂ ଉପାଦାନନ୍ତି ? ଏୱଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ସରୂପେନେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି । ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପନ ତସ୍ସ କାରଣଭାୱେନ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ନିୟ୍ୟାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋତି ଇମାୟ ପନ ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଜାନନ୍ତୋ, ସମୁଦୟଂ ପଜହନ୍ତୋ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋ, ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଲୋକମ୍ହା ନିୟ୍ୟାତି, ତସ୍ମା ନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ । ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ପମୋକ୍ଖଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ସରୂପେନେୱ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ ପୁଚ୍ଛି, ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ପନ ତସ୍ସ ୱିସୟଭାୱେନ ଗହିତମେୱ ହୋତି ।
୧୭୩. ଏୱଂ ୟକ୍ଖେନ ସରୂପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଚ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ତେନେୱ ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା’’ତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଗୋଚରଗ୍ଗହଣେନ ତଗ୍ଗୋଚରାନି ପଞ୍ଚାୟତନାନି ଗହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ମନୋ ଛଟ୍ଠୋ ଏତେସନ୍ତି ମନୋଛଟ୍ଠା । ପୱେଦିତାତି ପକାସିତା । ଏତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନାୟତନସ୍ସ ଗହଣେନ ତସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଗହିତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ‘‘କତମଂ ତଂ ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପୁନପି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନଂ ୱସେନେୱ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପକାସେସି । ମନୋଗହଣେନ ୱା ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂନଂ ଗହିତତ୍ତା ତାସୁ ପୁରିମପଞ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ତାସଂ ୱତ୍ଥୂନି ପଞ୍ଚ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଆୟତନାନି, ମନୋଧାତୁମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁଗ୍ଗହଣେନ ତାସଂ ୱତ୍ଥୁଗୋଚରଭେଦଂ ଧମ୍ମାୟତନଂ ଗହିତମେୱାତି ଏୱମ୍ପି ଦ୍ୱାଦସାୟତନୱସେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ପକାସେସି । ଲୋକୁତ୍ତରମନାୟତନଧମ୍ମାୟତନେକଦେସୋ ପନେତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଲୋକୋ ୱିହଞ୍ଞତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।
ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦଂ ୱିରାଜେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱାଦସାୟତନଭେଦେ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚେ ତାନେୱାୟତନାନି ଖନ୍ଧତୋ ଧାତୁତୋ ନାମରୂପତୋତି ତଥା ତଥା ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା, ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପରିୟୋସାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଛନ୍ଦଂ ସବ୍ବସୋ ୱିରାଜେତ୍ୱା ୱିନେତ୍ୱା ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ପକାରେନ ଏତସ୍ମା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି। ଏୱମିମାୟ ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ‘‘ନିୟ୍ୟାନଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ବ୍ରୂହି, କଥଂ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି, ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ପକାସିତଂ ସମୁଦୟନିରୋଧସଚ୍ଚାନି ପନେତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ପକାସିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ୱା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଛନ୍ଦେନ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୱିରାଜେତ୍ୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱିରାଗେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୱିରାଗାୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ୱା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ‘‘ଏୱ’’ନ୍ତି ଉପାୟନିଦସ୍ସନେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧନ୍ତି ୱଚନତୋ ୱା । ‘‘ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଦୁକ୍ଖପମୋକ୍ଖେନ ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସିତାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୧୭୪. ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚଗବ୍ଭାୟ ଗାଥାୟ ଲକ୍ଖଣତୋ ନିୟ୍ୟାନଂ ପକାସେତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ସକେନ ନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେନ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏତଂ ଲୋକସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଏତନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଲୋକସ୍ସାତି ତେଧାତୁକଲୋକସ୍ସ । ୟଥାତଥନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ । ଏତଂ ୱୋ ଅହମକ୍ଖାମୀତି ସଚେପି ମଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଏତଂ ୱୋ ଅହମକ୍ଖାମି, ନ ଅଞ୍ଞଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ଏତେନ ନିୟ୍ୟାନେନ ଏକଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତୁଂ ନିଗ୍ଗତାନମ୍ପି ଏତଂ ୱୋ ଅହମକ୍ଖାମି, ଉପରିୱିସେସାଧିଗମାୟପି ଏତଦେୱ ଅହମକ୍ଖାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତି ଅସେସନିସ୍ସେସାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଦ୍ୱେପି ୟକ୍ଖସେନାପତୟୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ ସଦ୍ଧିଂ ୟକ୍ଖସହସ୍ସେନ ।
୧୭୫. ଅଥ ହେମୱତୋ ପକତିୟାପି ଧମ୍ମଗରୁ ଇଦାନି ଅରିୟଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅତିତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନାୟ ଦେସନାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କୋ ସୂଧ ତରତୀ’’ତି ଗାଥମଭାସି । ତତ୍ଥ କୋ ସୂଧ ତରତି ଓଘନ୍ତି ଇମିନା ଚତୁରୋଘଂ କୋ ତରତୀତି ସେକ୍ଖଭୂମିଂ ପୁଚ୍ଛତି ଅୱିସେସେନ । ୟସ୍ମା ଅଣ୍ଣୱନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥତମତ୍ତଂ ନାପି ଗମ୍ଭୀରମତ୍ତଂ ଅପିଚ ପନ ୟଂ ୱିତ୍ଥତତରଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରତରଞ୍ଚ, ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତାଦିସୋ ଚ ସଂସାରଣ୍ଣୱୋ । ଅୟଞ୍ହି ସମନ୍ତତୋ ପରିୟନ୍ତାଭାୱେନ ୱିତ୍ଥତୋ, ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠାଭାୱେନ ଉପରି ଆଲମ୍ବନାଭାୱେନ ଚ ଗମ୍ଭୀରୋ, ତସ୍ମା ‘‘କୋ ଇଧ ତରତି ଅଣ୍ଣୱଂ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠେ ଅନାଲମ୍ବେ ଗମ୍ଭୀରେ ଅଣ୍ଣୱେ କୋ ନ ସୀଦତୀ’’ତି ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ ପୁଚ୍ଛତି ।
୧୭୬. ଅଥ ଭଗୱା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଜୀୱିତହେତୁପି ୱୀତିକ୍କମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ସବ୍ବଦା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାୟ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା, ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧିନା ଇରିୟାପଥହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲେହି ଚ ସୁସମାହିତୋ, ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଚିନ୍ତନସୀଲୋ, ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୱହାୟ ଅପ୍ପମାଦସତିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟସ୍ମା ସୋ ଚତୁତ୍ଥେନ ମଗ୍ଗେନ ଇମଂ ସୁଦୁତ୍ତରଂ ଓଘଂ ଅନୱସେସଂ ତରତି, ତସ୍ମା ସେକ୍ଖଭୂମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବଦା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଇମଂ ତିସିକ୍ଖାଗବ୍ଭଂ ଗାଥମାହ । ଏତ୍ଥ ହି ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ସତିସମାଧୀହି ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଜ୍ଝତ୍ତଚିନ୍ତିତାପଞ୍ଞାହି ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସଉପକାରା ସାନିସଂସା ଚ ୱୁତ୍ତା । ଉପକାରୋ ହି ସିକ୍ଖାନଂ ଲୋକିୟପଞ୍ଞା ସତି ଚ, ଅନିସଂସୋ ସାମଞ୍ଞଫଲାନୀତି ।
୧୭୭. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱିରତୋ କାମସଞ୍ଞାୟାତି ୟା କାଚି କାମସଞ୍ଞା, ତତୋ ସବ୍ବତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତିୟା ୱିରତୋ । ‘‘ୱିରତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତଦା ‘‘କାମସଞ୍ଞାୟା’’ତି ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ହୋତି, ସଗାଥାୱଗ୍ଗେ ପନ ‘‘କାମସଞ୍ଞାସୂ’’ତିପି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୬) ପାଠୋ । ଚତୂହିପି ମଗ୍ଗେହି ଦସନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଅତୀତତ୍ତା ସବ୍ବସଂୟୋଜନାତିଗୋ, ଚତୁତ୍ଥେନେୱ ୱା ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସବ୍ବସଂୟୋଜନାତିଗୋ, ତତ୍ରତତ୍ରାଭିନନ୍ଦିନୀତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାୟ ନନ୍ଦିୟା ତିଣ୍ଣଞ୍ଚ ଭୱାନଂ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ନନ୍ଦୀଭୱପରିକ୍ଖୀଣୋ ସୋ ତାଦିସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମ୍ଭୀରେ ସଂସାରଣ୍ଣୱେ ନ ସୀଦତି ନନ୍ଦୀପରିକ୍ଖୟେନ ସଉପାଦିସେସଂ, ଭୱପରିକ୍ଖୟେନ ଚ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଥଲଂ ସମାପଜ୍ଜ ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତିୟାତି ।
୧୭୮. ଅଥ ହେମୱତୋ ସହାୟଞ୍ଚ ୟକ୍ଖପରିସଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ‘‘ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀହି ଗାଥାହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ସବ୍ବାୱତିୟା ପରିସାୟ ସହାୟେନ ଚ ସଦ୍ଧିଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା, ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି ।
ତାସଂ ପନ ଗାଥାନଂ ଅୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ । ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ‘‘ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞା’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୪) । ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସିନ୍ତି ନିପୁଣେହି ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖତାନଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥଦସ୍ସିଂ ଅତ୍ଥାନଂ ୱା ୟାନି ନିପୁଣାନି କାରଣାନି ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝାନି ଅଞ୍ଞେହି ତେସଂ ଦସ୍ସନେନ ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସିଂ । ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାଭାୱେନ ଅକିଞ୍ଚନଂ। ଦୁୱିଧେ କାମେ ତିୱିଧେ ଚେ ଭୱେ ଅଲଗ୍ଗନେନ କାମଭୱେ ଅସତ୍ତଂ। ଖନ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ସବ୍ବାରମ୍ମଣେସୁ ଛନ୍ଦରାଗବନ୍ଧନାଭାୱେନ ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ । ଦିବ୍ବେ ପଥେ କମମାନନ୍ତି ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଭେଦେ ଦିବ୍ବେ ପଥେ ସମାପଜ୍ଜନୱସେନ ଚଙ୍କମନ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ନ ତାୟ ୱେଲାୟ ଭଗୱା ଦିବ୍ବେ ପଥେ କମତି, ଅପିଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେ କମନଂ ଉପାଦାୟ କମନସତ୍ତିସବ୍ଭାୱେନ ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧୱସୀଭାୱତାୟ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ୟେ ତେ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ଅରହନ୍ତୋ, ତେସଂ ପଥେ ସନ୍ତୱିହାରେ କମନେନାପେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ମହନ୍ତାନଂ ଗୁଣାନଂ ଏସନେନ ମହେସିଂ।
୧୭୯. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ ଥୁତି ଆରଦ୍ଧାତି କତ୍ୱା ପୁନ ନିପୁଣତ୍ଥଦସ୍ସିଗ୍ଗହଣଂ ନିଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ନିପୁଣତ୍ଥେ ଦସ୍ସେତାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞାଦଦନ୍ତି ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭସଂୱତ୍ତନିକାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କଥନେନ ପଞ୍ଞାଦାୟକଂ । କାମାଲୟେ ଅସତ୍ତନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂକାମେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଦୁୱିଧୋ ଆଲୟୋ, ତତ୍ଥ ଅସତ୍ତଂ । ସବ୍ବୱିଦୁନ୍ତି ସବ୍ବଧମ୍ମୱିଦୁଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁମେଧନ୍ତି ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱସ୍ସ ମଗ୍ଗଭୂତାୟ ପାରମୀପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ମେଧାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ । ଅରିୟେ ପଥେତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେ ମଗ୍ଗେ, ଫଲସମାପତ୍ତିୟଂ ୱା । କମମାନନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟ ଅଜ୍ଝୋଗାହମାନଂ ମଗ୍ଗଲକ୍ଖଣଂ ଞତ୍ୱା ଦେସନତୋ, ପୱିସମାନଂ ୱା ଖଣେ ଖଣେ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନତୋ, ଚତୁବ୍ବିଧମଗ୍ଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତାୟ କମନସତ୍ତିୟା କମିତପୁବ୍ବଂ ୱା ।
୧୮୦.ସୁଦିଟ୍ଠଂ ୱତ ନୋ ଅଜ୍ଜାତି । ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହେହି ସୁନ୍ଦରଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ଅଜ୍ଜ ୱା ଅମ୍ହାକଂ ସୁନ୍ଦରଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ଦସ୍ସନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପ୍ପଭାତଂ ସୁହୁଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅଜ୍ଜ ଅମ୍ହାକଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଭାତଂ ସୋଭନଂ ୱା ପଭାତଂ ଅହୋସି । ଅଜ୍ଜ ଚ ନୋ ସୁନ୍ଦରଂ ଉଟ୍ଠିତଂ ଅହୋସି, ଅନୁପରୋଧେନ ସୟନତୋ ଉଟ୍ଠିତଂ । କିଂ କାରଣଂ ? ୟଂ ଅଦ୍ଦସାମ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ୟସ୍ମା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଦ୍ଦସାମାତି ଅତ୍ତନୋ ଲାଭସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆରବ୍ଭ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପୱେଦେତି ।
୧୮୧.ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋତି କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିୟା ସମନ୍ନାଗତା । ୟସସ୍ସିନୋତି ଲାଭଗ୍ଗପରିୱାରଗ୍ଗସମ୍ପନ୍ନା । ସରଣଂ ୟନ୍ତୀତି କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗେନେୱ ଗତା, ତଥାପି ସୋତାପନ୍ନଭାୱପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ପସାଦଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦତି ।
୧୮୨.ଗାମା ଗାମନ୍ତି ଦେୱଗାମା ଦେୱଗାମଂ । ନଗା ନଗନ୍ତି ଦେୱପବ୍ବତା ଦେୱପବ୍ବତଂ । ନମସ୍ସମାନା ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତନ୍ତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ୱତ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତଞ୍ଚ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଞ୍ଚ । ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱତ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦିନା ସଙ୍ଘ-ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ନମସ୍ସମାନା ଧମ୍ମଘୋସକା ହୁତ୍ୱା ୱିଚରିସ୍ସାମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ହେମୱତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଆଳୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଆଳୱକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟେନେୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା’’ତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତି ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେତି ଏତ୍ଥ ପନ କା ଆଳୱୀ, କସ୍ମା ଚ ଭଗୱା ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ ୱିହରତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଆଳୱୀତି ରଟ୍ଠମ୍ପି ନଗରମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇଧ ୱଟ୍ଟତି । ଆଳୱୀନଗରସ୍ସ ହି ସମୀପେ ୱିହରନ୍ତୋପି ‘‘ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଚ ନଗରସ୍ସ ସମୀପେ ଅୱିଦୂରେ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ତଂ ଭୱନଂ, ଆଳୱୀରଟ୍ଠେ ୱିହରନ୍ତୋପି ‘‘ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଆଳୱୀରଟ୍ଠେ ଚେତଂ ଭୱନଂ ।
ୟସ୍ମା ପନ ଆଳୱକୋ ରାଜା ୱିୱିଧନାଟକୂପଭୋଗଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଚୋରପଟିବାହନତ୍ଥଂ ପଟିରାଜନିସେଧନତ୍ଥଂ ବ୍ୟାୟାମକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସତ୍ତମେ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମିଗୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ବଲକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ କତିକଂ ଅକାସି – ‘‘ୟସ୍ସ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟତି, ତସ୍ସେୱ ସୋ ଭାରୋ’’ତି । ଅଥ ତସ୍ସେୱ ପସ୍ସେନ ମିଗୋ ପଲାୟି, ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ରାଜା ଧନୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପତ୍ତିକୋୱ ତିୟୋଜନଂ ତଂ ମିଗଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ଏଣିମିଗା ଚ ତିୟୋଜନୱେଗା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ପରିକ୍ଖୀଣଜୱଂ ତଂ ମିଗଂ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ଠିତଂ ୱଧିତ୍ୱା, ଦ୍ୱିଧା ଛେତ୍ୱା, ଅନତ୍ଥିକୋପି ମଂସେନ ‘‘ନାସକ୍ଖି ମିଗଂ ଗହେତୁ’’ନ୍ତି ଅପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ କାଜେନାଦାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନଗରସ୍ସାୱିଦୂରେ ବହଲପତ୍ତପଲାସଂ ମହାନିଗ୍ରୋଧଂ ଦିସ୍ୱା ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ମୂଲମୁପଗତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ମହାରାଜସନ୍ତିକା ୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛାୟାୟ ଫୁଟ୍ଠୋକାସଂ ପୱିଟ୍ଠେ ପାଣିନୋ ଖାଦନ୍ତୋ ପଟିୱସତି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଖାଦିତୁଂ ଉପଗତୋ । ଅଥ ରାଜା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କତିକଂ ଅକାସି – ‘‘ମୁଞ୍ଚ ମଂ, ଅହଂ ତେ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ମନୁସ୍ସଞ୍ଚ ଥାଲିପାକଞ୍ଚ ପେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟକ୍ଖୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ରାଜୂପଭୋଗେନ ପମତ୍ତୋ ସମ୍ମୁସ୍ସସି, ଅହଂ ପନ ଭୱନଂ ଅନୁପଗତଞ୍ଚ ଅନନୁଞ୍ଞାତଞ୍ଚ ଖାଦିତୁଂ ନ ଲଭାମି, ସ୍ୱାହଂ ଭୱନ୍ତମ୍ପି ଜୀୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ନ ମୁଞ୍ଚି । ରାଜା ‘‘ୟଂ ଦିୱସଂ ନ ପେସେମି, ତଂ ଦିୱସଂ ମଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦାହୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁଜାନିତ୍ୱା ତେନ ମୁତ୍ତୋ ନଗରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି ।
ବଲକାୟୋ ମଗ୍ଗେ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତୋ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘କିଂ, ମହାରାଜ, ଅୟସମତ୍ତଭୟା ଏୱଂ କିଲନ୍ତୋସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହେସି । ରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, କତପାତରାସୋ ନଗରଗୁତ୍ତିକଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ନଗରଗୁତ୍ତିକୋ – ‘‘କିଂ, ଦେୱ, କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ କତୋ’’ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘ନ କତୋ, ଭଣେ’’ତି ଆହ । ‘‘ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ, ଦେୱ, ଅମନୁସ୍ସା ହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନମତ୍ତମେୱ ଲଭନ୍ତି, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ପନ ଜନପଦସ୍ସ ଆବାଧୋ ଭୱିସ୍ସତି । ହୋତୁ, ଦେୱ, କିଞ୍ଚାପି ଏୱମକାସି, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ ରଜ୍ଜସୁଖଂ ଅନୁଭୋହି, ଅହମେତ୍ଥ କାତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ବନ୍ଧନାଗାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟେ ୟେ ୱଜ୍ଝା ହୋନ୍ତି, ତେ ତେ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ୟୋ ଜୀୱିତତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ସୋ ନିକ୍ଖମତୂ’’ତି ଭଣତି । ୟୋ ପଠମଂ ନିକ୍ଖମତି ତଂ ଗେହଂ ନେତ୍ୱା, ନ୍ହାପେତ୍ୱା, ଭୋଜେତ୍ୱା ଚ, ‘‘ଇମଂ ଥାଲିପାକଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଦେହୀ’’ତି ପେସେତି । ତଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ପୱିଟ୍ଠମତ୍ତଂୟେୱ ୟକ୍ଖୋ ଭେରୱଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ମୂଲକନ୍ଦଂ ୱିୟ ଖାଦତି। ୟକ୍ଖାନୁଭାୱେନ କିର ମନୁସ୍ସାନଂ କେସାଦୀନି ଉପାଦାୟ ସକଲସରୀରଂ ନୱନୀତପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ହୋତି । ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଗାହାପେତ୍ତୁଂ ଗତପୁରିସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତା ୟଥାମିତ୍ତଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ପଭୁତି ‘‘ରାଜା ଚୋରେ ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଦେତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସା ଚୋରକମ୍ମତୋ ପଟିୱିରତା । ତତୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ନୱଚୋରାନଂ ଅଭାୱେନ ପୁରାଣଚୋରାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖୟେନ ବନ୍ଧନାଗାରାନି ସୁଞ୍ଞାନି ଅହେସୁଂ ।
ଅଥ ନଗରଗୁତ୍ତିକୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ଅତ୍ତନୋ ଧନଂ ନଗରରଚ୍ଛାସୁ ଛଡ୍ଡାପେସି – ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ କୋଚି ଲୋଭେନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି । ତଂ ପାଦେନପି ନ କୋଚି ଛୁପି । ସୋ ଚୋରେ ଅଲଭନ୍ତୋ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଆରୋଚେସି । ଅମଚ୍ଚା ‘‘କୁଲପଟିପାଟିୟା ଏକମେକଂ ଜିଣ୍ଣକଂ ପେସେମ, ସୋ ପକତିୟାପି ମଚ୍ଚୁମୁଖେ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପିତରଂ, ଅମ୍ହାକଂ ପିତାମହଂ ପେସେତୀ’ତି ମନୁସ୍ସା ଖୋଭଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ମା ୱୋ ଏତଂ ରୁଚ୍ଚୀ’’ତି ନିୱାରେସି । ‘‘ତେନ ହି, ଦେୱ, ଦାରକଂ ପେସେମ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକଂ, ତଥାୱିଧସ୍ସ ହି ‘ମାତା ମେ ପିତା ମେ’ତି ସିନେହୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ଅନୁଜାନି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ନଗରେ ଦାରକମାତରୋ ଚ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଗବ୍ଭିନିୟୋ ଚ ପଲାୟିତ୍ୱା ପରଜନପଦେ ଦାରକେ ସଂୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଆନେନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଗତାନି ।
ତତୋ ଏକଦିୱସଂ ସକଲନଗରଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଏକମ୍ପି ଦାରକଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ନତ୍ଥି, ଦେୱ, ନଗରେ ଦାରକୋ ଠପେତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରେ ତୱ ପୁତ୍ତଂ ଆଳୱକକୁମାର’’ନ୍ତି । ରାଜା ‘‘ୟଥା ମମ ପୁତ୍ତୋ ପିୟୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ, ଅତ୍ତନା ପନ ପିୟତରଂ ନତ୍ଥି, ଗଚ୍ଛଥ, ତମ୍ପି ଦତ୍ୱା ମମ ଜୀୱିତଂ ରକ୍ଖଥା’’ତି ଆହ । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଆଳୱକକୁମାରସ୍ସ ମାତା ପୁତ୍ତଂ ନ୍ହାପେତ୍ୱା, ମଣ୍ଡେତ୍ୱା, ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେ କତ୍ୱା, ଅଙ୍କେ ସୟାପେତ୍ୱା, ନିସିନ୍ନା ହୋତି । ରାଜପୁରିସା ରଞ୍ଞୋ ଆଣାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିପ୍ପଲପନ୍ତିୟା ତସ୍ସା ସୋଳସନ୍ନଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିସହସ୍ସାନଂ ସଦ୍ଧିଂ ଧାତିୟା ତଂ ଆଦାୟ ପକ୍କମିଂସୁ ‘‘ସ୍ୱେ ୟକ୍ଖଭକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଆଳୱକସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ଅନାଗାମିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟଂ, ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଫଲୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପନିସ୍ସୟଂ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁପଟିଲାଭସ୍ସାତି । ତସ୍ମା ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ପୁରେଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଅନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋୱ କାଳପକ୍ଖଉପୋସଥଦିୱସେ ୱତ୍ତମାନେ ଓଗ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ଏକକୋୱ ଅଦୁତିୟୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ପାଦଗମନେନେୱ ସାୱତ୍ଥିତୋ ତିଂସ ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ ପାୱିସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।
କିଂ ପନ ଭଗୱା ୟସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନଂ, ତସ୍ସ ମୂଲେ ୱିହାସି, ଉଦାହୁ ଭୱନେୟେୱାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଭୱନେୟେୱ । ୟଥେୱ ହି ୟକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ପସ୍ସନ୍ତି, ତଥା ଭଗୱାପି । ସୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱନଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତଦା ଆଳୱକୋ ହିମୱନ୍ତେ ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗତୋ ହୋତି । ତତୋ ଆଳୱକସ୍ସ ଦ୍ୱାରପାଲୋ ଗଦ୍ରଭୋ ନାମ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ୱିକାଲେ ଆଗତୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ଆମ, ଗଦ୍ରଭ, ଆଗତୋମ୍ହି । ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତିଂ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି । ‘‘ନ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଗରୁ, ଅପିଚ ଖୋ ସୋ ୟକ୍ଖୋ କକ୍ଖଳୋ ଫରୁସୋ, ମାତାପିତୂନମ୍ପି ଅଭିୱାଦନାଦୀନି ନ କରୋତି, ମା ରୁଚ୍ଚି ଭଗୱତୋ ଇଧ ୱାସୋ’’ତି । ‘‘ଜାନାମି, ଗଦ୍ରଭ, ତସ୍ସ କକ୍ଖଳତ୍ତଂ, ନ କୋଚି ମମନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତି’’ନ୍ତି।
ଦୁତିୟମ୍ପି ଗଦ୍ରଭୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅଗ୍ଗିତତ୍ତକପାଲସଦିସୋ, ଭନ୍ତେ, ଆଳୱକୋ, ‘ମାତାପିତରୋ’ତି ୱା ‘ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’ତି ୱା ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ଇଧାଗତାନଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପମ୍ପି କରୋତି, ହଦୟମ୍ପି ଫାଲେତି, ପାଦେପି ଗହେତ୍ୱା ପରସମୁଦ୍ଦେ ୱା ପରଚକ୍କୱାଳେ ୱା ଖିପତୀ’’ତି । ଦୁତିୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଜାନାମି, ଗଦ୍ରଭ, ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତି’’ନ୍ତି । ତତିୟମ୍ପି ଗଦ୍ରଭୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଅଗ୍ଗିତତ୍ତକପାଲସଦିସୋ, ଭନ୍ତେ, ଆଳୱକୋ, ‘ମାତାପିତରୋ’ତି ୱା ‘ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’ତି ୱା ‘ଧମ୍ମୋ’ତି ୱା ନ ଜାନାତି, ଇଧାଗତାନଂ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପମ୍ପି କରୋତି, ହଦୟମ୍ପି ଫାଲେତି, ପାଦେପି ଗହେତ୍ୱା ପରସମୁଦ୍ଦେ ୱା ପରଚକ୍କୱାଳେ ୱା ଖିପତୀ’’ତି । ତତିୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଜାନାମି, ଗଦ୍ରଭ, ସଚେ ତେ ଅଗରୁ, ୱିହରେୟ୍ୟାମେକରତ୍ତି’’ନ୍ତି । ‘‘ନ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଗରୁ, ଅପିଚ ଖୋ ସୋ ୟକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ଅନୁଜାନନ୍ତଂ ମଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଆରୋଚେମି, ଭନ୍ତେ, ତସ୍ସା’’ତି । ‘‘ୟଥାସୁଖଂ, ଗଦ୍ରଭ, ଆରୋଚେହୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ତ୍ୱମେୱ ଜାନାହୀ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖୋ ପକ୍କାମି । ଭୱନଦ୍ୱାରମ୍ପି ସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ୱିୱରମଦାସି । ଭଗୱା ଅନ୍ତୋଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ଅଭିଲକ୍ଖିତେସୁ ମଙ୍ଗଲଦିୱସାଦୀସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଆଳୱକୋ ସିରିଂ ଅନୁଭୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିବ୍ବରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣାଭଂ ମୁଞ୍ଚି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଭଗୱା ‘‘ପୁବ୍ବେ ତୁମ୍ହେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା, ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା, ପୂଜନେୟ୍ୟଂ ପୂଜେତ୍ୱା, ଇମଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତା, ଇଦାନିପି ତଥେୱ କରୋଥ, ମା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାଭିଭୂତା ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତାସଂ ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ତା ଚ ଭଗୱତୋ ମଧୁରନିଗ୍ଘୋସଂ ସୁତ୍ୱା, ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ଦତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁୟେୱ । ଗଦ୍ରଭୋପି ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଳୱକସ୍ସ ଆରୋଚେସି – ‘‘ୟଗ୍ଘେ, ମାରିସ, ଜାନେୟ୍ୟାସି, ୱିମାନେ ତେ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ’’ତି । ସୋ ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ସଞ୍ଞମକାସି ‘‘ତୁଣ୍ହୀ ହୋହି, ଗନ୍ତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ପୁରିସମାନେନ କିର ଲଜ୍ଜିତୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ‘‘ମା କୋଚି ପରିସମଜ୍ଝେ ସୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ୱାରେସି ।
ତଦା ସାତାଗିରହେମୱତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଜେତୱନେୟେୱ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ସପରିୱାରା ନାନାୟାନେହି ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଆକାସେ ଚ ୟକ୍ଖାନଂ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥି, ଆକାସଟ୍ଠାନି ୱିମାନାନି ପରିହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଟ୍ଠାନେନେୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ଆଳୱକସ୍ସ ପନ ୱିମାନଂ ଭୂମଟ୍ଠଂ ସୁଗୁତ୍ତଂ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସୁସଂୱିହିତଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକଗୋପୁରଂ, ଉପରି କଂସଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନଂ ମଞ୍ଜୂସସଦିସଂ ତିୟୋଜନଂ ଉବ୍ବେଧେନ । ତସ୍ସ ଉପରି ମଗ୍ଗୋ ହୋତି । ତେ ତଂ ପଦେସମାଗମ୍ମ ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଅହେସୁଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ନିସିନ୍ନୋକାସସ୍ସ ଉପରିଭାଗେନ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା, ତାୱ କୋଚି ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ । ତେ ‘‘କିମିଦ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆକାସେ ଖିତ୍ତଲେଡ୍ଡୁ ୱିୟ ଓରୁୟ୍ହ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା, ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ‘‘ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗଚ୍ଛାମ ଭଗୱା’’ତି ତୀଣି ୱତ୍ଥୂନି ପସଂସନ୍ତା ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଅଗମଂସୁ । ଆଳୱକୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଧ ନିସୀଦଥା’’ତି ପଟିକ୍କମ୍ମ ଓକାସମଦାସି । ତେ ଆଳୱକସ୍ସ ନିୱେଦେସୁଂ ‘‘ଲାଭା ତେ, ଆଳୱକ, ୟସ୍ସ ତେ ଭୱନେ ଭଗୱା ୱିହରତି, ଗଚ୍ଛାୱୁସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସସ୍ସୂ’’ତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ଭୱନେୟେୱ ୱିହାସି, ନ ୟସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧେ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନଂ, ତସ୍ସ ମୂଲେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଆଳୱିୟଂ ୱିହରତି ଆଳୱକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ…ପେ॰… ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ ‘‘ନିକ୍ଖମ ସମଣା’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ରୋସେତୁକାମତାୟ । ତତ୍ରେୱଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଅୟଞ୍ହି ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ସଦ୍ଧାକଥା ଦୁକ୍କଥା ହୋତି ଦୁସ୍ସୀଲାଦୀନଂ ସୀଲାଦିକଥା ୱିୟ, ତସ୍ମା ତେସଂ ୟକ୍ଖାନଂ ସନ୍ତିକା ଭଗୱତୋ ପସଂସଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ପକ୍ଖିତ୍ତଲୋଣସକ୍ଖରା ୱିୟ ଅବ୍ଭନ୍ତରକୋପେନ ତଟତଟାୟମାନହଦୟୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘କୋ ସୋ ଭଗୱା ନାମ, ୟୋ ମମ ଭୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଆହ । ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ନ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାସି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥାରଂ, ୟୋ ତୁସିତଭୱନେ ଠିତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟାୱ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ କଥେନ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଆଦିନା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ୱତ୍ୱା ‘‘ଇମାନିପି ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ଅଚ୍ଛରିୟାନି ନାଦ୍ଦସା’’ତି ଚୋଦେସୁଂ । ସୋ ଦିସ୍ୱାପି କୋଧୱସେନ ‘‘ନାଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ଆହ । ଆୱୁସୋ ଆଳୱକ ପସ୍ସେୟ୍ୟାସି ୱା ତ୍ୱଂ, ନ ୱା, କୋ ତୟା ଅତ୍ଥୋ ପସ୍ସତା ୱା ଅପସ୍ସତା ୱା, କିଂ ତ୍ୱଂ କରିସ୍ସସି ଅମ୍ହାକଂ ସତ୍ଥୁନୋ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ତଂ ଉପନିଧାୟ ଚଲକ୍କକୁଧମହାଉସଭସମୀପେ ତଦହୁଜାତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ, ତିଧାପଭିନ୍ନମତ୍ତୱାରଣସମୀପେ ଭିଙ୍କପୋତକୋ ୱିୟ, ଭାସୁରୱିଲମ୍ବକେସରଉପସୋଭିତକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମିଗରଞ୍ଞୋ ସମୀପେ ଜରସିଙ୍ଗାଲୋ ୱିୟ, ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପ୍ପୱଡ୍ଢକାୟସୁପଣ୍ଣରାଜସମୀପେ ଛିନ୍ନପକ୍ଖକାକପୋତକୋ ୱିୟ ଖାୟସି, ଗଚ୍ଛ ୟଂ ତେ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କୁଦ୍ଧୋ ଆଳୱକୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ ୱାମପାଦେନ ଠତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ ଦାନି ତୁମ୍ହାକଂ ୱା ସତ୍ଥା ମହାନୁଭାୱୋ, ଅହଂ ୱା’’ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତଂ କେଲାସପବ୍ବତକୂଟଂ ଅକ୍କମି, ତଂ ଅୟୋକୂଟପହଟୋ ନିଦ୍ଧନ୍ତଅୟୋପିଣ୍ଡୋ ୱିୟ ପପଟିକାୟୋ ମୁଞ୍ଚି । ସୋ ତତ୍ର ଠତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଆଳୱକୋ’’ତି ଘୋସେସି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ସଦ୍ଦୋ ଫରି ।
ଚତ୍ତାରୋକିର ସଦ୍ଦା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ସୁୟ୍ୟିଂସୁ – ୟଞ୍ଚ ପୁଣ୍ଣକୋ ୟକ୍ଖସେନାପତି ଧନଞ୍ଚୟକୋରବ୍ୟରାଜାନଂ ଜୂତେ ଜିନିତ୍ୱା ଅପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଜିନି’’ନ୍ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି, ୟଞ୍ଚ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପରିହାୟମାନେ ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ସୁନଖଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଚ ପାପଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଉପାସକେ ଚ ଉପାସିକାୟୋ ଚ ସବ୍ବେୱ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଖାଦାମୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସାପେସି, ୟଞ୍ଚ କୁସଜାତକେ ପଭାୱତିହେତୁ ସତ୍ତହି ରାଜୂହି ନଗରେ ଉପରୁଦ୍ଧେ ପଭାୱତିଂ ଅତ୍ତନା ସହ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ‘‘ଅହଂ ସୀହସ୍ସରକୁସମହାରାଜା’’ତି ମହାପୁରିସୋ ଉଗ୍ଘୋସେସି, ୟଞ୍ଚ ଆଳୱକୋ କେଲାସମୁଦ୍ଧନି ଠତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଆଳୱକୋ’’ତି । ତଦା ହି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଦ୍ୱାରେ ଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଉଗ୍ଘୋସିତସଦିସଂ ଅହୋସି, ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତୋ ଚ ହିମୱାପି ସଙ୍କମ୍ପି ୟକ୍ଖସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ।
ସୋ ୱାତମଣ୍ଡଲଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି – ‘‘ଏତେନେୱ ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦା ୱାତା ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନତିୟୋଜନପ୍ପମାଣାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ପଦାଲେତ୍ୱା ୱନଗଚ୍ଛରୁକ୍ଖାଦୀନି ଉମ୍ମୂଲେତ୍ୱା ଆଳୱୀନଗରଂ ପକ୍ଖନ୍ତା ଜିଣ୍ଣହତ୍ଥିସାଲାଦୀନି ଚୁଣ୍ଣେନ୍ତା ଛଦନିଟ୍ଠକା ଆକାସେ ଭମେନ୍ତା । ଭଗୱା ‘‘ମା କସ୍ସଚି ଉପରୋଧୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ତେ ୱାତା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଚୀୱରକଣ୍ଣମତ୍ତମ୍ପି ଚାଲେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ ମହାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସମଣଂ ମାରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉପରୂପରି ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲାଦିଭେଦା ୱଲାହକା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱସ୍ସିଂସୁ, ୱୁଟ୍ଠିଧାରାୱେଗେନ ପଥୱୀ ଛିଦ୍ଦା ଅହୋସି, ୱନରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ଉପରି ମହୋଘୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ଚୀୱରେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁମତ୍ତମ୍ପି ତେମେତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତତୋ ପାସାଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ମହନ୍ତାନି ମହନ୍ତାନି ପବ୍ବତକୂଟାନି ଧୂମାୟନ୍ତାନି ପଜ୍ଜଲନ୍ତାନି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବମାଲାଗୁଳାନି ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ପହରଣୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ଏକତୋଧାରାଉଭତୋଧାରା ଅସିସତ୍ତିଖୁରପ୍ପାଦୟୋ ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଅଙ୍ଗାରୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, କିଂସୁକୱଣ୍ଣା ଅଙ୍ଗାରା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ୱିକିରିଂସୁ । ତତୋ କୁକ୍କୁଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ଅଚ୍ଚୁଣ୍ହୋ କୁକ୍କୁଲୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଚନ୍ଦନଚୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତି । ତତୋ ୱାଲୁକାୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ଅତିସୁଖୁମା ୱାଲୁକା ଧୂମାୟନ୍ତା ପଜ୍ଜଲନ୍ତା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ହୁତ୍ୱା ନିପତିଂସୁ । ତତୋ କଲଲୱସ୍ସଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି, ତଂ କଲଲୱସ୍ସଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ନିପତି । ତତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସି ‘‘ଭିଂସେତ୍ୱା ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତଂ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତନ୍ଧକାରସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଦସବଲଂ ପତ୍ୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାୱିହତମିୱନ୍ଧକାରଂ ଅନ୍ତରଧାୟି ।
ଏୱଂ ୟକ୍ଖୋ ଇମାହି ନୱହି ୱାତୱସ୍ସପାସାଣପହରଣଙ୍ଗାରକୁକ୍କୁଲୱାଲୁକକଲଲନ୍ଧକାରୱୁଟ୍ଠୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପଲାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନାନାୱିଧପହରଣହତ୍ଥାୟ ଅନେକପ୍ପକାରରୂପଭୂତଗଣସମାକୁଲାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ସୟମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିଗତୋ । ତେ ଭୂତଗଣା ଅନେକପ୍ପକାରେ ୱିକାରେ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ହନଥା’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପରି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ଅପିଚ ତେ ନିଦ୍ଧନ୍ତଲୋହପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ମକ୍ଖିକା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ଏୱଂ ଅହେସୁଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ୟଥା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ମାରୋ ଆଗତୱେଲାୟମେୱ ନିୱତ୍ତୋ, ତଥା ଅନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢରତ୍ତିମତ୍ତଂ ବ୍ୟାକୁଲମକଂସୁ । ଏୱଂ ଉପଡ୍ଢରତ୍ତିମତ୍ତଂ ଅନେକପ୍ପକାରୱିଭିଂସନଦସ୍ସନେନପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଚାଲେତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆଳୱକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ କେନଚି ଅଜେୟ୍ୟଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।
ଚତ୍ତାରି କିର ଆୱୁଧାନି ଲୋକେ ସେଟ୍ଠାନି – ସକ୍କସ୍ସ ୱଜିରାୱୁଧଂ, ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ଗଦାୱୁଧଂ, ୟମସ୍ସ ନୟନାୱୁଧଂ, ଆଳୱକସ୍ସ ଦୁସ୍ସାୱୁଧନ୍ତି । ୟଦି ହି ସକ୍କୋ କୁଦ୍ଧୋ ୱଜିରାୱୁଧଂ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ପହରେୟ୍ୟ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକୟୋଜନସତସହସ୍ସଂ ସିନେରୁଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠତୋ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ। ୱେସ୍ସୱଣସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଗଦା ବହୂନଂ ୟକ୍ଖସହସ୍ସାନଂ ସୀସଂ ପାତେତ୍ୱା ପୁନ ହତ୍ଥପାସଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟମେନ କୁଦ୍ଧେନ ନୟନାୱୁଧେନ ଓଲୋକିତମତ୍ତେ ଅନେକାନି କୁମ୍ଭଣ୍ଡସହସ୍ସାନି ତତ୍ତକପାଲେ ତିଲା ୱିୟ ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତାନି ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଆଳୱକୋ କୁଦ୍ଧୋ ସଚେ ଆକାସେ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଦେୱୋ ନ ୱସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ପଥୱିୟଂ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ସବ୍ବରୁକ୍ଖତିଣାଦୀନି ସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସନ୍ତରଂ ନ ପୁନ ରୁହେୟ୍ୟୁଂ । ସଚେ ସମୁଦ୍ଦେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ତତ୍ତକପାଲେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବମୁଦକଂ ସୁସ୍ସେୟ୍ୟ । ସଚେ ସିନେରୁସଦିସେପି ପବ୍ବତେ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡଂ ହୁତ୍ୱା ୱିକିରେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱଂ ଦୁସ୍ସାୱୁଧଂ ଉତ୍ତରୀୟକତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସି। ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଦେୱତା ୱେଗେନ ସନ୍ନିପତିଂସୁ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଆଳୱକଂ ଦମେସ୍ସତି, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି । ୟୁଦ୍ଧଦସ୍ସନକାମାପି ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିଂସୁ । ଏୱଂ ସକଲମ୍ପି ଆକାସଂ ଦେୱତାହି ପୁରିପୁଣ୍ଣମହୋସି ।
ଅଥ ଆଳୱକୋ ଭଗୱତୋ ସମୀପେ ଉପରୂପରି ୱିଚରିତ୍ୱା ୱତ୍ଥାୱୁଧଂ ମୁଞ୍ଚି । ତଂ ଅସନିୱିଚକ୍କଂ ୱିୟ ଆକାସେ ଭେରୱସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତଂ ଧୂମାୟନ୍ତଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପତ୍ୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ମାନମଦ୍ଦନତ୍ଥଂ ପାଦମୁଞ୍ଛନଚୋଳକଂ ହୁତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ନିପତି । ଆଳୱକୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଛିନ୍ନୱିସାଣୋ ୱିୟ ଉସଭୋ, ଉଦ୍ଧଟଦାଠୋ ୱିୟ ସପ୍ପୋ, ନିତ୍ତେଜୋ ନିମ୍ମଦୋ ନିପତିତମାନଦ୍ଧଜୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଦୁସ୍ସାୱୁଧମ୍ପି ସମଣଂ ନଭିଭୋସି, କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ? ଇଦଂ କାରଣଂ, ମେତ୍ତାୱିହାରୟୁତ୍ତୋ ସମଣୋ, ହନ୍ଦ ନଂ ରୋସେତ୍ୱା ମେତ୍ତାୟ ୱିୟୋଜେମୀତି । ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ୟେନ ଭଗୱା…ପେ॰… ନିକ୍ଖମ ସମଣା’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – କସ୍ମା ମୟା ଅନନୁଞ୍ଞାତୋ ମମ ଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଘରସାମିକୋ ୱିୟ ଇତ୍ଥାଗାରସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋସି, ନନୁ ଅୟୁତ୍ତମେତଂ ସମଣସ୍ସ ୟଦିଦଂ ଅଦିନ୍ନପଟିଭୋଗୋ ଇତ୍ଥିସଂସଗ୍ଗୋ ଚ, ତସ୍ମା ୟଦି ତ୍ୱଂ ସମଣଧମ୍ମେ ଠିତୋ, ନିକ୍ଖମ ସମଣାତି । ଏକେ ପନ ‘‘ଏତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ଫରୁସୱଚନାନି ୱତ୍ୱା ଏୱାୟଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଭଣନ୍ତି ।
ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ୟସ୍ମା ଥଦ୍ଧୋ ପଟିଥଦ୍ଧଭାୱେନ ୱିନେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ସୋ ହି ପଟିଥଦ୍ଧଭାୱେ କରିୟମାନେ ସେୟ୍ୟଥାପି ଚଣ୍ଡସ୍ସ କୁକ୍କୁରସ୍ସ ନାସାୟ ପିତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ସୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋ ମତ୍ତାୟ ଚଣ୍ଡତରୋ ଅସ୍ସ, ଏୱଂ ଥଦ୍ଧତରୋ ହୋତି, ମୁଦୁନା ପନ ସୋ ସକ୍କା ୱିନେତୁ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ସାଧାୱୁସୋ’’ତି ପିୟୱଚନେନ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାଧାୱୁସୋତି ଭଗୱା ନିକ୍ଖମୀ’’ତି ।
ତତୋ ଆଳୱକୋ ‘‘ସୁୱଚୋ ୱତାୟଂ ସମଣୋ ଏକୱଚନେନେୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଏୱଂ ନାମ ନିକ୍ଖମେତୁଂ ସୁଖଂ ସମଣଂ ଅକାରଣେନେୱାହଂ ସକଲରତ୍ତିଂ ୟୁଦ୍ଧେନ ଅବ୍ଭୁୟ୍ୟାସି’’ନ୍ତି ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନିପି ନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ସୁୱଚତାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଉଦାହୁ କୋଧେନ, ହନ୍ଦ ନଂ ୱୀମଂସାମୀ’’ତି । ତତୋ ‘‘ପୱିସ ସମଣା’’ତି ଆହ । ଅଥ ‘‘ସୁୱଚୋ’’ତି ମୁଦୁଭୂତଚିତ୍ତୱୱତ୍ଥାନକରଣତ୍ଥଂ ପୁନପି ପିୟୱଚନଂ ୱଦନ୍ତୋ ସାଧାୱୁସୋତି ଭଗୱା ପାୱିସି । ଆଳୱକୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତମେୱ ସୁୱଚଭାୱଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ତତିୟମ୍ପି ‘‘ନିକ୍ଖମ ପୱିସା’’ତି ଆହ । ଭଗୱାପି ତଥା ଅକାସି । ୟଦି ନ କରେୟ୍ୟ, ପକତିୟାପି ଥଦ୍ଧୟକ୍ଖସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଥଦ୍ଧତରଂ ହୁତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥାୟ ଭାଜନଂ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନାମ ମାତା ରୋଦନ୍ତଂ ପୁତ୍ତକଂ ୟଂ ସୋ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ ଦତ୍ୱା ୱା କତ୍ୱା ୱା ସଞ୍ଞାପେତି, ତଥା ଭଗୱା କିଲେସରୋଦନେନ ରୋଦନ୍ତଂ ୟକ୍ଖଂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ୟଂ ସୋ ଭଣତି, ତଂ ଅକାସି । ୟଥା ଚ ଧାତୀ ଥଞ୍ଞଂ ଅପିୱନ୍ତଂ ଦାରକଂ କିଞ୍ଚି ଦତ୍ୱା ଉପଲାଳେତ୍ୱା ପାୟେତି, ତଥା ଭଗୱା ୟକ୍ଖଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଖୀରଂ ପାୟେତୁଂ ତସ୍ସ ପତ୍ଥିତୱଚନକରଣେନ ଉପଲାଳେନ୍ତୋ ଏୱମକାସି । ୟଥା ଚ ପୁରିସୋ ଲାବୁମ୍ହି ଚତୁମଧୁରଂ ପୂରେତୁକାମୋ ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରଂ ସୋଧେତି, ଏୱଂ ଭଗୱା ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚିତ୍ତେ ଲୋକୁତ୍ତରଚତୁମଧୁରଂ ପୂରେତୁକାମୋ ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କୋଧମଲଂ ସୋଧେତୁଂ ୟାୱ ତତିୟଂ ନିକ୍ଖମନପୱେସନଂ ଅକାସି ।
ଅଥ ଆଳୱକୋ ‘‘ସୁୱଚୋ ଅୟଂ ସମଣୋ, ‘ନିକ୍ଖମା’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନିକ୍ଖମତି, ‘ପୱିସା’ତି ୱୁତ୍ତୋ ପୱିସତି, ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ସମଣଂ ଏୱମେୱଂ ସକଲରତ୍ତିଂ କିଲମେତ୍ୱା, ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା, ପାରଗଙ୍ଗାୟ ଖିପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପାପକଂ ଚିତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥୱାରଂ ଆହ – ‘‘ନିକ୍ଖମ ସମଣା’’ତି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ତଦୁତ୍ତରିଂ କରଣୀୟଂ ପରିୟେସମାନୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତି, ତଂ ଧମ୍ମକଥାୟ ମୁଖଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ତ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ନଇତି ପଟିକ୍ଖେପେ, ଖୋଇତି ଅୱଧାରଣେ । ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ, ନ୍ତି ହେତୁୱଚନଂ । ତେନେତ୍ଥ ‘‘ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି, ତସ୍ମା ଅହଂ ଆୱୁସୋ ନେୱ ନିକ୍ଖମିସ୍ସାମି, ୟଂ ତେ କରଣୀୟଂ, ତଂ କରୋହୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ତତୋ ଆଳୱକୋ ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେପି ଆକାସେନାଗମନୱେଲାୟଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଏତଂ ସୁୱଣ୍ଣୱିମାନଂ, ଉଦାହୁ ରଜତମଣିୱିମାନାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ହନ୍ଦ ନଂ ପସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନଂ ଆଗତେ ଇଦ୍ଧିମନ୍ତେ ତାପସପରିବ୍ବାଜକେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁମସକ୍କୋନ୍ତେ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପାଦୀହି ୱିହେଠେତି । କଥଂ ? ଅମନୁସ୍ସା ହି ଭିଂସନକରୂପଦସ୍ସନେନ ୱା ହଦୟୱତ୍ଥୁପରିମଦ୍ଦନେନ ୱାତି ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ଚିତ୍ତକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତି । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ‘‘ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଭିଂସନକରୂପଦସ୍ସନେନ ନ ତସନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିପ୍ପଭାୱେନ ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା, ତେସଂ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ହଦୟୱତ୍ଥୁଂ ପରିମଦ୍ଦତି, ତତୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତତି ନ ସଣ୍ଠାତି, ତସ୍ସା ଅସଣ୍ଠମାନାୟ ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା । ଏୱଂ ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଏତେସଂ ଉରମ୍ପି ଫାଲେତି, ପାଦେପି ନେ ଗହେତ୍ୱା ପାରଗଙ୍ଗାୟ ଖିପତି ‘‘ମାସ୍ସୁ ମେ ପୁନ ଏୱରୂପା ଭୱନମାଗମିଂସୂ’’ତି, ତସ୍ମା ତେ ପଞ୍ହେ ସରିତ୍ୱା ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ସମଣଂ ଇଦାନି ଏୱଂ ୱିହେଠେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ପଞ୍ହଂ ତଂ ସମଣା’’ତିଆଦି ।
କୁତୋ ପନସ୍ସ ତେ ପଞ୍ହାତି ? ତସ୍ସ କିର ମାତାପିତରୋ କସ୍ସପଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହେ ସୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଉଗ୍ଗହେସୁଂ । ତେ ଦହରକାଲେ ଆଳୱକଂ ପରିୟାପୁଣାପେସୁଂ । ସୋ କାଲଚ୍ଚୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ସମ୍ମୁସ୍ସି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ହାପି ମା ୱିନସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ଲିଖାପେତ୍ୱା ୱିମାନେ ନିକ୍ଖିପି । ଏୱମେତେ ବୁଦ୍ଧପଞ୍ହା ବୁଦ୍ଧୱିସୟା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱା ତଂ ସୁତ୍ୱା ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଲାଭନ୍ତରାୟୋ ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟୋ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣବ୍ୟାମପ୍ପଭାନଂ ପଟିଘାତୋ ୱା ନ ସକ୍କା କେନଚି କାତୁଂ, ତସ୍ମା ତଂ ଲୋକେ ଅସାଧାରଣଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ତଂ, ଆୱୁସୋ, ପସ୍ସାମି ସଦେୱକେ ଲୋକେ’’ତି ।
ତତ୍ଥ ‘‘ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ସଙ୍ଖେପୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନାକ୍କମେନ ୱିତ୍ଥାରୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ସଦେୱକୱଚନେନ ହି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସବ୍ବଦେୱେସୁ ଗହିତେସୁପି ୟେସଂ ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତେ ଦେୱଗଣେ ୱିମତି ଅହୋସି ‘‘ମାରୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ ୱସୱତ୍ତୀ ପଚ୍ଚନୀକସାତୋ ଧମ୍ମଦେସ୍ସୀ କୁରୁରକମ୍ମନ୍ତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ, ସୋପିସ୍ସ ଚିତ୍ତକ୍ଖେପାଦୀନି ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି, ତେସଂ ୱିମତିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ‘‘ସମାରକେ’’ତି ଆହ । ତତୋ ୟେସଂ ଅହୋସି – ‘‘ବ୍ରହ୍ମା ମହାନୁଭାୱୋ ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ କରୋତି, ଦ୍ୱୀହି…ପେ॰… ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ, ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି, କିଂ ସୋପି ନ କରେୟ୍ୟା’’ତି, ତେସଂ ୱିମତିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ‘‘ସବ୍ରହ୍ମକେ’’ତି ଆହ । ଅଥ ୟେସଂ ଅହୋସି ‘‘ପୁଥୁ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା ମନ୍ତାଦିବଲସମନ୍ନାଗତା, କିଂ ତେପି ନ କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି, ତେସଂ ୱିମତିପଟିବାହନତ୍ଥଂ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଟ୍ଠାନେସୁ କସ୍ସଚି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟାତି ୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେ ଅୱସେସମନୁସ୍ସେ ଚ ଉପାଦାୟ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନେୱ ସେସସତ୍ତଲୋକେପି କସ୍ସଚି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋଜନାକ୍କମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ତସ୍ସ ବାଧନଚିତ୍ତଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅପିଚ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ, ପୁଚ୍ଛ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପୁଚ୍ଛ, ୟଦି ଆକଙ୍ଖସି, ନ ମେ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ଭାରୋ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ୱା ‘‘ପୁଚ୍ଛ ୟଂ ଆକଙ୍ଖସି, ତେ ସବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି ଅସାଧାରଣଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେହି । ତେ ହି ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ସୁତ୍ୱା ୱେଦିସ୍ସାମା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧା ପନ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱୁସୋ ୟଦାକଙ୍ଖସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୭, ୨୪୬) ୱା,
‘‘ପୁଚ୍ଛ ୱାସୱ ମଂ ପଞ୍ହଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱା ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫୬) ।
‘‘ବାୱରିସ୍ସ ଚ ତୁୟ୍ହଂ ୱା, ସବ୍ବେସଂ ସବ୍ବସଂସୟଂ ।
କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ମନସିଚ୍ଛଥା’’ତି ୱା ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୩୬) –
ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେନ୍ତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ପତ୍ୱା ଏୱଂ ପୱାରଣଂ ପୱାରେୟ୍ୟ, ୟୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ପଦେସଞାଣେ ୱତ୍ତମାନୋପି –
‘‘କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ପଞ୍ହାନି ୱିୟାକରୋହି, ୟାଚନ୍ତି ତଂ ଇସୟୋ ସାଧୁରୂପା ।
କୋଣ୍ଡଞ୍ଞ ଏସୋ ମନୁଜେସୁ ଧମ୍ମୋ, ୟଂ ୱୁଦ୍ଧମାଗଚ୍ଛତି ଏସ ଭାରୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୬୦) –
ଏୱଂ ଇସୀହି ୟାଚିତୋ –
‘‘କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୁ ଭୋନ୍ତୋ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଞ୍ହଂ ମନସାଭିପତ୍ଥିତଂ ।
ଅହଞ୍ହି ତଂ ତଂ ୱୋ ୱିୟାକରିସ୍ସଂ, ଞତ୍ୱା ସୟଂ ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚା’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ସରଭଙ୍ଗକାଲେ ସମ୍ଭୱଜାତକେ ଚ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ପଞ୍ହାନଂ ଅନ୍ତକରଂ ଅଦିସ୍ୱା ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକୋ ରଥିକାୟ ପଂସୁକୀଳିକଂ କୀଳନ୍ତୋ ସୁଚିରତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପୁଟ୍ଠୋ –
‘‘ତଗ୍ଘ ତେ ଅହମକ୍ଖିସ୍ସଂ, ୟଥାପି କୁସଲୋ ତଥା ।
ରାଜା ଚ ଖୋ ନଂ ଜାନାତି, ୟଦି କାହତି ୱା ନ ୱା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୬.୧୭୨) –
ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି । ଏୱଂ ଭଗୱତା ଆଳୱକସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣାୟ ପୱାରିତାୟ ଅଥ ଖୋ ଆଳୱକୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି ‘‘କିଂ ସୂଧ ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।
୧୮୩. ତତ୍ଥ କିନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ସୂତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ୱିତ୍ତନ୍ତି ୱିଦତି, ପୀତିଂ କରୋତୀତି ୱିତ୍ତଂ, ଧନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସୁଚିଣ୍ଣନ୍ତି ସୁକତଂ । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଚେତସିକଂ ସାତଂ । ଆୱହାତୀତି ଆୱହତି, ଆନେତି, ଦେତି, ଅପ୍ପେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ହୱେତି ଦଳ୍ହତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସାଦୁତରନ୍ତି ଅତିସୟେନ ସାଦୁଂ । ‘‘ସାଧୁତର’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ରସାନନ୍ତି ରସସଞ୍ଞିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ । କଥନ୍ତି କେନ ପକାରେନ, କଥଂଜୀୱିନୋ ଜୀୱିତଂ କଥଂଜୀୱିଜୀୱିତଂ, ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ସାନୁନାସିକଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘କଥଂଜୀୱିଂ ଜୀୱତ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ । ତସ୍ସ ଜୀୱନ୍ତାନଂ କଥଂଜୀୱିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ‘‘କିଂ ସୁ ଇଧ ଲୋକେ ପୁରିସସ୍ସ ୱିତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଂ, କିଂ ସୁ ସୁଚିଣ୍ଣଂ ସୁଖମାୱହାତି, କିଂ ରସାନଂ ସାଦୁତରଂ, କଥଂଜୀୱିନୋ ଜୀୱିତଂ ସେଟ୍ଠମାହୂ’’ତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି ।
୧୮୪. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା କସ୍ସପଦସବଲେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ ‘‘ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦି ୱିତ୍ତଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗସୁଖଂ ଆୱହତି, ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ମୁତ୍ତାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି, ଲୋକସନ୍ଥୁତିଞ୍ଚ ଆୱହତି, ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସଦ୍ଧାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିପାକସୁଖମାୱହତି, ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ପଟିପନ୍ନାନଂ ଜାତିଜରାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଗୁଣଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି ।
‘‘ସଦ୍ଧୋ ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟସୋ ଭୋଗସମପ୍ପିତୋ ।
ୟଂ ୟଂ ପଦେସଂ ଭଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପୂଜିତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୩) –
ୱଚନତୋ ଲୋକସନ୍ଥୁତିଞ୍ଚ ଆୱହତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୟସ୍ମା ପନେତଂ ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତଂ ଅନୁଗାମିକଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିହେତୁ, ଲୋକିୟସ୍ସ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିୱିତ୍ତସ୍ସାପି ନିଦାନଂ । ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ୱିତ୍ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ୱିତ୍ତଂ ୟାୱଦେୱ ଅନତ୍ଥାୟ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିସସ୍ସାତି ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦଦେସନା; ତସ୍ମା ନ କେୱଲଂ ପୁରିସସ୍ସ, ଇତ୍ଥିଆଦୀନମ୍ପି ସଦ୍ଧାୱିତ୍ତମେୱ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମୋ, ଦାନସୀଲଭାୱନାଧମ୍ମୋ ୱା । ସୁଚିଣ୍ଣୋତି ସୁକତୋ ସୁଚରିତୋ। ସୁଖମାୱହାତୀତି ସୋଣସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତରଟ୍ଠପାଲାଦୀନଂ ୱିୟ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ, ସକ୍କାଦୀନଂ ୱିୟ ଦିବ୍ବସୁଖଂ, ପରିୟୋସାନେ ଚ ମହାପଦୁମାଦୀନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସୁଖଞ୍ଚ ଆୱହତୀତି ।
ସଚ୍ଚନ୍ତି ଅୟଂ ସଚ୍ଚସଦ୍ଦୋ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନ କୁଜ୍ଝେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୪) ୱାଚାସଚ୍ଚେ । ‘‘ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ୱିରତିସଚ୍ଚେ । ‘‘କସ୍ମା ନୁ ସଚ୍ଚାନି ୱଦନ୍ତି ନାନା, ପୱାଦିୟାସେ କୁସଲାୱଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୧) ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚେ । ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୮୫) ବ୍ରାହ୍ମଣସଚ୍ଚେ । ‘‘ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚଂ ନ ଦୁତୀୟମତ୍ଥୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୯୦) ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେ । ‘‘ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ କତି କୁସଲା’’ତିଆଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୧୬) ଅରିୟସଚ୍ଚେ । ଇଧ ପନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନଂ, ୱିରତିସଚ୍ଚଂ ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ୱାଚାସଚ୍ଚଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଉଦକାଦୀନି ୱସେ ୱତ୍ତେନ୍ତି ଜାତିଜରାମରଣପାରଂ ତରନ୍ତି । ୟଥାହ –
‘‘ସଚ୍ଚେନ ୱାଚେନୁଦକମ୍ପି ଧାୱତି, ୱିସମ୍ପି ସଚ୍ଚେନ ହନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ।
ସଚ୍ଚେନ ଦେୱୋ ଥନୟଂ ପୱସ୍ସତି, ସଚ୍ଚେ ଠିତା ନିବ୍ବୁତିଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତି ॥
‘‘ୟେ କେଚିମେ ଅତ୍ଥି ରସା ପଥବ୍ୟା, ସଚ୍ଚଂ ତେସଂ ସାଦୁତରଂ ରସାନଂ ।
ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ, ତରନ୍ତି ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାର’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ।
ସାଦୁତରନ୍ତି ମଧୁରତରଂ, ପଣୀତତରଂ । ରସାନନ୍ତି ୟେ ଇମେ ‘‘ମୂଲରସୋ, ଖନ୍ଧରସୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୨୮-୬୩୦) ନୟେନ ସାୟନୀୟଧମ୍ମା, ୟେ ଚିମେ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଂ ଫଲରସଂ (ମହାୱ॰ ୩୦୦) ଅରସରୂପୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ୟେ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରୂପରସା, ସଦ୍ଦରସା (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧; ପାରା॰ ୩), ଅନାପତ୍ତି ରସରସେ (ପାଚି॰ ୬୦୭-୬୦୯), ଅୟଂ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଏକରସୋ ୱିମୁତ୍ତିରସୋ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫), ଭାଗୀ ୱା ଭଗୱା ଅତ୍ଥରସସ୍ସ ଧମ୍ମରସସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୪୯; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) ନୟେନ ୱାଚାରସୂପୱଜ୍ଜା ଅୱସେସବ୍ୟଞ୍ଜନାଦୟୋ ଧମ୍ମା ‘‘ରସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଂ ରସାନଂ ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ସଚ୍ଚମେୱ ସାଦୁତରଂ, ସାଧୁତରଂ ୱା ସେଟ୍ଠତରଂ, ଉତ୍ତମତରଂ । ମୂଲରସାଦୟୋ ହି ସରୀରଂ ଉପବ୍ରୂହେନ୍ତି, ସଂକିଲେସିକଞ୍ଚ ସୁଖମାୱହନ୍ତି । ସଚ୍ଚରସେ ୱିରତିସଚ୍ଚୱାଚାସଚ୍ଚରସା ସମଥୱିପସ୍ସନାଦୀହି ଚିତ୍ତମୁପବ୍ରୂହେନ୍ତି, ଅସଂକିଲେସିକଞ୍ଚ ସୁଖମାୱହନ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତିରସୋ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚରସପରିଭାୱିତତ୍ତା ସାଦୁ, ଅତ୍ଥରସଧମ୍ମରସା ଚ ତଦଧିଗମୂପାୟଭୂତଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତିତୋତି ।
ପଞ୍ଞାଜୀୱିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ଅନ୍ଧେକଚକ୍ଖୁଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁକେସୁ ଦ୍ୱିଚକ୍ଖୁପୁଗ୍ଗଲୋ ଗହଟ୍ଠୋ ୱା କମ୍ମନ୍ତାନୁଟ୍ଠାନସରଣଗମନଦାନସଂୱିଭାଗସୀଲସମାଦାନଉପୋସଥକମ୍ମାଦିଗହଟ୍ଠପଟିପଦଂ, ପବ୍ବଜିତୋ ୱା ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରସୀଲସଙ୍ଖାତଂ ତଦୁତ୍ତରିଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିଭେଦଂ ୱା ପବ୍ବଜିତପଟିପଦଂ ପଞ୍ଞାୟ ଆରାଧେତ୍ୱା ଜୀୱତି, ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାଜୀୱିନୋ ଜୀୱିତଂ, ତଂ ୱା ପଞ୍ଞାଜୀୱିଂ ଜୀୱିତଂ ସେଟ୍ଠମାହୂତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୧୮୫-୬. ଏୱଂ ଭଗୱତା ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ଚତ୍ତାରୋପି ପଞ୍ହେ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ୟକ୍ଖୋ ଅୱସେସେପି ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ସୁ ତରତି ଓଘ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ତରତୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ ତରତି, ସୋ ସଂସାରଣ୍ଣୱମ୍ପି ତରତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମ୍ପି ଅଚ୍ଚେତି, କିଲେସମଲାପି ପରିସୁଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ୟସ୍ମା ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଓଘତରଣଂ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନ ପମତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସଂସାରଣ୍ଣୱଂ ନ ତରତି, କୁସୀତୋ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି ୱୋକିଣ୍ଣୋ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି, ଅପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନ ପରିସୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଭଗୱତା ଅୟଂ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଚେତାୟ ୟସ୍ମା ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗପଦଟ୍ଠାନଂ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ତରତି ଓଘ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ଦିଟ୍ଠୋଘତରଣଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ସୋତାପନ୍ନଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ପନ ସୋତାପନ୍ନୋ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ସାତଚ୍ଚକିରିୟାସଙ୍ଖାତେନ ଅପ୍ପମାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଦୁତିୟମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଠପେତ୍ୱା ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗମନମତ୍ତଂ ଅୱସେସଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଅତିଣ୍ଣଂ ଭୱୋଘୱତ୍ଥୁଂ ସଂସାରଣ୍ଣୱଂ ତରତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ଅଣ୍ଣୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଦେନ ଭୱୋଘତରଣଂ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ସକଦାଗାମିଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ସକଦାଗାମୀ ୱୀରିୟେନ ତତିୟମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅନତୀତଂ କାମୋଘୱତ୍ଥୁଂ; କାମୋଘସଞ୍ଞିତଞ୍ଚ କାମଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚେତି, ତସ୍ମା ‘‘ୱୀରିୟେନ ଦୁକ୍ଖମଚ୍ଚେତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ କାମୋଘତରଣଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ ଅନାଗାମିଞ୍ଚ ପକାସେତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅନାଗାମୀ ୱିଗତକାମପଙ୍କତାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗପଞ୍ଞଂ ଆରାଧେତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ପରମମଲଂ ପଜହତି, ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଅୱିଜ୍ଜୋଘତରଣଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଅରହନ୍ତଞ୍ଚ ପକାସେତି । ଇମାୟ ଚ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ କଥିତାୟ ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ୟକ୍ଖୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି ।
୧୮୭. ଇଦାନି ତମେୱ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ପରିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଟିଭାନେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ସୁ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଛପ୍ପଦଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କଥଂ ସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଅତ୍ଥୟୁତ୍ତିପୁଚ୍ଛା ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ପଞ୍ଞାଦିଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘କଥଂ କାୟ ୟୁତ୍ତିୟା କେନ କାରଣେନ ପଞ୍ଞଂ ଲଭତୀ’’ତି । ଏସ ନୟୋ ଧନାଦୀସୁ ।
୧୮୮. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚତୂହି କାରଣେହି ପଞ୍ଞାଲାଭଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଦହାନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାୟସୁଚରିତାଦିଭେଦେନ, ଅପରଭାଗେ ଚ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଭେଦେନ ଧମ୍ମେନ ଅରହନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକା ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତା, ତଂ ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତଂ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ପଞ୍ଞଂ ଲଭତି। ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନେୱ, ୟସ୍ମା ପନ ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତି, ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ସୋତଂ ଓଦହତି, ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ତସ୍ମା ଉପସଙ୍କମନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତି। କି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତଂ ଧମ୍ମଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱାପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ କାଲେନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତକରଣେନ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ୟଦା ପୟିରୁପାସନାୟ ଆରାଧିତଚିତ୍ତା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁକାମା ହୋନ୍ତି । ଅଥ ଅଧିଗତାୟ ସୋତୁକାମତାୟ ସୋତଂ ଓଦହିତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତୋ ଲଭତୀତି । ଏୱଂ ସୁସୂସମ୍ପି ଚ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତଞ୍ଞୁତାୟ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ଏୱ ଲଭତି, ନ ଇତରୋ । ତେନାହ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ।
ଏୱଂ ୟସ୍ମା ସଦ୍ଧାୟ ପଞ୍ଞାଲାଭସଂୱତ୍ତନିକଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୁସ୍ସୂସାୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାଧିଗମୂପାୟଂ ସୁଣାତି, ଅପ୍ପମାଦେନ ଗହିତଂ ନ ସମ୍ମୁସ୍ସତି, ୱିଚକ୍ଖଣତାୟ ଅନୂନାଧିକଂ ଅୱିପରୀତଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୱିତ୍ଥାରିକଂ କରୋତି । ସୁସ୍ସୂସାୟ ୱା ଓହିତସୋତୋ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଅପ୍ପମାଦେନ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଧାରେତି, ୱିଚକ୍ଖଣତାୟ ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖତି, ଅଥାନୁପୁବ୍ବେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘କଥଂ ସୁ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ – ‘‘ସଦ୍ଦହାନୋ…ପେ॰… ୱିଚକ୍ଖଣୋ’’ତି ।
୧୮୯. ଇଦାନି ତତୋ ପରେ ତୟୋ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ପତିରୂପକାରୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଦେସକାଲାଦୀନି ଅହାପେତ୍ୱା ଲୋକିୟସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ୱା ଧନସ୍ସ ପତିରୂପଂ ଅଧିଗମୂପାୟଂ କରୋତୀତି ପତିରୂପକାରୀ । ଧୁରୱାତି ଚେତସିକୱୀରିୟୱସେନ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ । ଉଟ୍ଠାତାତି ‘‘ୟୋ ଚ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତୀ’’ତିଆଦିନା (ଥେରଗା॰ ୨୩୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩) ନୟେନ କାୟିକୱୀରିୟୱସେନ ଉଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ ଅସିଥିଲପରକ୍କମୋ । ୱିନ୍ଦତେଧନନ୍ତି ଏକମୂସିକାୟ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଦ୍ୱେସତସହସ୍ସସଙ୍ଖଂ ଚୂଳନ୍ତେୱାସୀ ୱିୟ ଲୋକିୟଧନଞ୍ଚ, ମହଲ୍ଲକମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଲୋକୁତ୍ତରଧନଞ୍ଚ ଲଭତି । ସୋ ହି ‘‘ତୀହି ଇରିୟାପଥେହି ୱିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଥିନମିଦ୍ଧାଗମନୱେଲାୟ ପଲାଲଚୁମ୍ବଟକଂ ତେମେତ୍ୱା, ସୀସେ କତ୍ୱା, ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା, ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପଟିବାହେନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସହି ୱସ୍ସେହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସଚ୍ଚେନାତି ୱଚୀସଚ୍ଚେନାପି ‘‘ସଚ୍ଚୱାଦୀ ଭୂତୱାଦୀ’’ତି, ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନାପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି ଏୱଂ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତି । ଦଦନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଇଚ୍ଛିତପତ୍ଥିତଂ ଦଦନ୍ତୋ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତି, ସମ୍ପାଦେତି କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁଦ୍ଦଦଂ ୱା ଦଦଂ ଗନ୍ଥତି, ଦାନମୁଖେନ ୱା ଚତ୍ତାରିପି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଗହିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତେହି ମିତ୍ତାନି କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୯୦. ଏୱଂ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତାନଂ ସାଧାରଣେନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେନ ନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କଥଂ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତି ଇମଂ ପଞ୍ଚମଂ ପଞ୍ହଂ ଗହଟ୍ଠୱସେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ସେତେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ‘‘ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାୟ ସବ୍ବକଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୁପ୍ପାଦିକାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସଦ୍ଧସ୍ସଘରମେସିନୋ ଘରାୱାସଂ ପଞ୍ଚ ୱା କାମଗୁଣେ ଏସନ୍ତସ୍ସ ଗୱେସନ୍ତସ୍ସ କାମଭୋଗିନୋ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ସଚ୍ଚେନ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସଚ୍ଚଂ, ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁସ୍ସୂସପଞ୍ଞାନାମେନ ୱୁତ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ, ‘‘ଧୁରୱା ଉଟ୍ଠାତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଧୁରନାମେନ ଉଟ୍ଠାନନାମେନ ଚ ୱୁତ୍ତା ଧୀତି, ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଚାଗୋ ଚାତି ଏତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା ସନ୍ତି । ସ ୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀତି ଇଧଲୋକା ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସ ୱେ ନ ସୋଚତୀତି ।
୧୯୧. ଏୱଂ ଭଗୱା ପଞ୍ଚମମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତଂ ୟକ୍ଖଂ ଚୋଦେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇଙ୍ଘ ଅଞ୍ଞେପୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅଞ୍ଞେପୀତି ଅଞ୍ଞେପି ଧମ୍ମେ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ, ଅଞ୍ଞେପି ୱା ପୂରଣାଦୟୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞେ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେ ପୁଚ୍ଛସ୍ସୁ । ୟଦି ଅମ୍ହେହି ‘‘ସଚ୍ଚେନ କିତ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ସଚ୍ଚା ଭିୟ୍ୟୋ କିତ୍ତିପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ ୱା, ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁସ୍ସୂସନପଞ୍ଞାପଦେସେନ ୱୁତ୍ତା ଦମା ଭିୟ୍ୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାପଟିଲାଭକାରଣଂ ୱା । ‘‘ଦଦଂ ମିତ୍ତାନି ଗନ୍ଥତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଚାଗା ଭିୟ୍ୟୋ ମିତ୍ତଗନ୍ଥନକାରଣଂ ୱା, ‘‘ଧୁରୱା ଉଟ୍ଠାତା’’ତି ଏତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଧୁରନାମେନ ଉଟ୍ଠାନନାମେନ ଚ ୱୁତ୍ତାୟ ମହାଭାରସହନଟ୍ଠେନ ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀଭାୱପ୍ପତ୍ତାୟ ୱୀରିୟସଙ୍ଖାତାୟ ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧନୱିନ୍ଦନକାରଣଂ ୱା, ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଇମେହେୱ ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ଭିୟ୍ୟୋ ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଲୋକଂ ପେଚ୍ଚ ଅସୋଚନକାରଣଂ ୱା ଇଧ ୱିଜ୍ଜତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଖେପୟୋଜନାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଏକମେକଂ ପଦଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରପଦୁଦ୍ଧାରୱଣ୍ଣନାନୟେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୧୯୨. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୟକ୍ଖୋ ୟେନ ସଂସୟେନ ଅଞ୍ଞେ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ‘‘କଥଂ ନୁ ଦାନି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେତି ୱତ୍ୱା ୟେପିସ୍ସ ଅପୁଚ୍ଛନକାରଣଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତେପି ଜାନାପେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋହଂ ଅଜ୍ଜ ପଜାନାମି, ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଜାତି ଅଜ୍ଜାଦିଂ କତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଜାନାମୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ଜାନାମି । ୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ସୁସ୍ସୂସଂ ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ଦସ୍ସେତି ସମ୍ପରାୟିକୋତି ଇମିନା ‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପେଚ୍ଚ ସୋକାଭାୱକରଂ ସମ୍ପରାୟିକଂ । ଅତ୍ଥୋତି ଚ କାରଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୟଞ୍ହି ଅତ୍ଥସଦ୍ଦୋ ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୫) ପାଠତ୍ଥେ ୱତ୍ତତି । ‘‘ଅତ୍ଥୋ ମେ, ଗହପତି, ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୫୦; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୮) କିଚ୍ଚତ୍ଥେ ‘‘ହୋତି ସୀଲୱତଂ ଅତ୍ଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୧୧) ୱୁଡ୍ଢିମ୍ହି । ‘‘ବହୁଜନୋ ଭଜତେ ଅତ୍ଥହେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୫.୮୯) ଧନେ । ‘‘ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୭.୬୬; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦; ଥେରଗା॰ ୪୪୩) ହିତେ । ‘‘ଅତ୍ଥେ ଜାତେ ଚ ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୯୨) କାରଣେ । ଇଧ ପନ କାରଣେ । ତସ୍ମା ୟଂ ପଞ୍ଞାଦିଲାଭାଦୀନଂ କାରଣଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ୟଞ୍ଚ ପେଚ୍ଚ ସୋକାଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ସମ୍ପରାୟିକଂ, ତଂ ୟୋହଂ ଅଜ୍ଜ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାମଂୟେୱ ପଜାନାମି, ସୋ କଥଂ ନୁ ଦାନି ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଏୱମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୯୩. ଏୱଂ ୟକ୍ଖୋ ‘‘ପଜାନାମି ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଞାଣସ୍ସ ଭଗୱଂମୂଲକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ୱତ ମେ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୟାତି ହିତାୟ, ୱୁଡ୍ଢିୟା ୱା । ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ‘‘ୟସ୍ସେତେ ଚତୁରୋ ଧମ୍ମା’’ତି (ଜା॰ ୧.୧.୯୭) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଚାଗେନ ୟତ୍ଥ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି, ତଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ବୁଦ୍ଧଂ ପଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହା’’ତି ଭଣନ୍ତି ।
୧୯୪. ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଅତ୍ତନୋ ହିତାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରହିତାୟ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେମୱତସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ରତ୍ତିୱିଭାୟନଞ୍ଚ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଆଳୱକକୁମାରସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ ଆନୟନଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅହୋସି । ରାଜପୁରିସା ସାଧୁକାରସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପୋ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୋ ଠପେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧେ ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଆଗତୋ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭଂ ଦିସ୍ୱା, ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ବହି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା, ନିବ୍ବିସଙ୍କା ଅନ୍ତୋୟେୱ ପୱିସିତ୍ୱା, ଅଦ୍ଦସଂସୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ ନିସିନ୍ନଂ, ୟକ୍ଖଞ୍ଚ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତଂ । ଦିସ୍ୱାନ ୟକ୍ଖଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅୟଂ ତେ, ମହାୟକ୍ଖ, ରାଜକୁମାରୋ ବଲିକମ୍ମାୟ ଆନୀତୋ, ହନ୍ଦ ନଂ ଖାଦ ୱା ଭୁଞ୍ଜ ୱା, ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ସୋତାପନ୍ନତ୍ତା ଲଜ୍ଜିତୋ ୱିସେସତୋ ଚ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ, ଅଥ ତଂ କୁମାରଂ ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସି – ‘‘ଅୟଂ ଭନ୍ତେ କୁମାରୋ ମୟ୍ହଂ ପେସିତୋ, ଇମାହଂ ଭଗୱତୋ ଦମ୍ମି, ହିତାନୁକମ୍ପକା ବୁଦ୍ଧା, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମଂ ଦାରକଂ ଇମସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ ସୁଖତ୍ଥାୟା’’ତି । ଇମଞ୍ଚ ଗାଥମାହ –
‘‘ଇମଂ କୁମାରଂ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ, ସବ୍ବଙ୍ଗୁପେତଂ ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ।
ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସୁମନୋ ଦଦାମି ତେ, ପଟିଗ୍ଗହ ଲୋକହିତାୟ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥
ପଟିଗ୍ଗହେସି ଭଗୱା କୁମାରଂ, ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଚ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚ କୁମାରସ୍ସ ଚ ମଙ୍ଗଲକରଣତ୍ଥଂ ପାଦୂନଗାଥଂ ଅଭାସି । ତଂ ୟକ୍ଖୋ କୁମାରଂ ସରଣଂ ଗମେନ୍ତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚତୁତ୍ଥପାଦେନ ପୂରେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ –
ତୁୱଞ୍ଚ ୟକ୍ଖ ସୁଖିତୋ ଭୱାହି ।
ଅବ୍ୟାଧିତା ଲୋକହିତାୟ ତିଟ୍ଠଥ,
ଅୟଂ କୁମାରୋ ସରଣମୁପେତି ବୁଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ॥
ଭଗୱା କୁମାରଂ ରାଜପୁରିସାନଂ ଅଦାସି – ‘‘ଇମଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପୁନ ମମେୱ ଦେଥା’’ତି । ଏୱଂ ସୋ କୁମାରୋ ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥତୋ ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ୟକ୍ଖସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥଂ, ଭଗୱତୋ ହତ୍ଥତୋ ପୁନ ରାଜପୁରିସାନଂ ହତ୍ଥଂ ଗତତ୍ତା ନାମତୋ ‘‘ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋ’’ତି ଜାତୋ । ତଂ ଆଦାୟ ପଟିନିୱତ୍ତେ ରାଜପୁରିସେ ଦିସ୍ୱା କସ୍ସକୱନକମ୍ମିକାଦୟୋ ‘‘କିଂ ୟକ୍ଖୋ କୁମାରଂ ଅତିଦହରତ୍ତା ନ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ଭୀତା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ରାଜପୁରିସା ‘‘ମା ଭାୟଥ, ଖେମଂ କତଂ ଭଗୱତା’’ତି ସବ୍ବମାରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସକଲଂ ଆଳୱୀନଗରଂ ଏକକୋଲାହଲେନ ୟକ୍ଖାଭିମୁଖଂ ଅହୋସି । ୟକ୍ଖୋପି ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଡ୍ଢମଗ୍ଗଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତି ।
ଅଥ ଭଗୱା ନଗରେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱିୱିତ୍ତେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି । ତତୋ ମହାଜନକାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ରାଜା ଚ ନାଗରା ଚ ଏକତୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ‘‘କଥଂ, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ଦାରୁଣଂ ୟକ୍ଖଂ ଦମୟିତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତେସଂ ଭଗୱା ୟୁଦ୍ଧମାଦିଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ନୱୱିଧୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି, ଏୱଂ ୱିଭିଂସନକଂ ଅକାସି, ଏୱଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ତସ୍ସାହଂ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି’’ନ୍ତି ତମେୱାଳୱକସୁତ୍ତଂ କଥେସି । କଥାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ତତୋ ରାଜା ଚ ନାଗରା ଚ ୱେସ୍ସୱଣମହାରାଜସ୍ସ ଭୱନସମୀପେ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦିସକ୍କାରୂପେତଂ ନିଚ୍ଚଂ ବଲିଂ ପୱତ୍ତେସୁଂ । ତଞ୍ଚ କୁମାରଂ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତଂ ‘‘ତ୍ୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିତଂ ଲଭି, ଗଚ୍ଛ, ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପୟିରୁପାସସ୍ସୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ପୟିରୁପାସମାନୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତଉପାସକପରିୱାରୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଚ ନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିସି ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଉପାସକାନଂ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ପରିସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋ’’ତି (ଅ ନି॰ ୧.୨୫୧) ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆଳୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ୱିଜୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଚରଂୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ନନ୍ଦସୁତ୍ତଂ । ‘‘ୱିଜୟସୁତ୍ତଂ କାୟୱିଚ୍ଛନ୍ଦନିକସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦଂ କିର ସୁତ୍ତଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଠାନେସୁ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅସ୍ସ ଦୁୱିଧା ଉପ୍ପତ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା, ସାକିୟେ ୱିନେତ୍ୱା ନନ୍ଦାଦୟୋ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା, ଅନୁଞ୍ଞାତାୟ ମାତୁଗାମସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଭଗିନୀ ନନ୍ଦା, ଖେମକସକ୍କରଞ୍ଞୋ ଧୀତା ଅଭିରୂପନନ୍ଦା, ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ନନ୍ଦାତି ତିସ୍ସୋ ନନ୍ଦାୟୋ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି । ଅଭିରୂପନନ୍ଦା ଅଭିରୂପା ଏୱ ଅହୋସି ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା, ତେନେୱସ୍ସା ଅଭିରୂପନନ୍ଦାତି ନାମମକଂସୁ । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ନନ୍ଦାପି ରୂପେନ ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ନ ପସ୍ସତି । ତା ଉଭୋପି ରୂପମଦମତ୍ତା ‘‘ଭଗୱା ରୂପଂ ୱିୱଣ୍ଣେତି, ଗରହତି, ଅନେକପରିୟାୟେନ ରୂପେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଦଟ୍ଠୁମ୍ପି ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପସନ୍ନା କସ୍ମା ପବ୍ବଜିତାତି ଚେ ? ଅଗତିୟା । ଅଭିରୂପନନ୍ଦାୟ ହି ୱାରେୟ୍ୟଦିୱସେୟେୱ ସାମିକୋ ସକ୍ୟକୁମାରୋ କାଲମକାସି । ଅଥ ନଂ ମାତାପିତରୋ ଅକାମକଂ ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ନନ୍ଦାପି ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ନନ୍ଦେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ନିରାସା ହୁତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ସାମିକୋ ଚ ମାତା ଚ ମହାପଜାପତି ଅଞ୍ଞେ ଚ ଞାତକା ପବ୍ବଜିତା, ଞାତୀହି ୱିନା ଦୁକ୍ଖୋ ଘରାୱାସୋ’’ତି ଘରାୱାସେ ଅସ୍ସାଦମଲଭନ୍ତୀ ପବ୍ବଜିତା, ନ ସଦ୍ଧାୟ ।
ଅଥ ଭଗୱା ତାସଂ ଞାଣପରିପାକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ମହାପଜାପତିଂ ଆଣାପେସି ‘‘ସବ୍ବାପି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ପଟିପାଟିୟା ଓୱାଦଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂ’’ତି। ତା ଅତ୍ତନୋ ୱାରେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ ପେସେନ୍ତି । ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ସମ୍ପତ୍ତେ ୱାରେ ଅତ୍ତନାୱ ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ନ ଅଞ୍ଞା ପେସେତବ୍ବା’’ତି ଆହ । ଅଥେକଦିୱସଂ ଅଭିରୂପନନ୍ଦା ଅଗମାସି । ତଂ ଭଗୱା ନିମ୍ମିତରୂପେନ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ‘‘ଅଟ୍ଠୀନଂ ନଗରଂ କତ’’ନ୍ତି ଇମାୟ ଧମ୍ମପଦଗାଥାୟ –
‘‘ଆତୁରଂ ଅସୁଚିଂ ପୂତିଂ, ପସ୍ସ ନନ୍ଦେ ସମୁସ୍ସୟଂ ।
ଉଗ୍ଘରନ୍ତଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ, ବାଲାନଂ ଅଭିପତ୍ଥିତଂ ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୧୯) ।
‘‘ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହି, ମାନାନୁସୟମୁଜ୍ଜହ ।
ତତୋ ମାନାଭିସମୟା, ଉପସନ୍ତା ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୪୪; ଥେରୀଗା॰ ୨୦) –
ଇମାହି ଥେରୀଗାଥାହି ଚ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସମାଦିନ୍ନୁପୋସଥା ସୁନିୱତ୍ଥା ସୁପାରୁତା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀନି ଆଦାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଜେତୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନପରିୟୋସାନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘୋପି ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନିଉପସ୍ସୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଚ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚ ଭଗୱତୋ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ହି ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଅପ୍ପସୀଦନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ରୂପପ୍ପମାଣିକା ହି ପୁଗ୍ଗଲା ଭଗୱତୋ ଲକ୍ଖଣଖଚିତମନୁବ୍ୟଞ୍ଜନୱିଚିତ୍ରଂ ସମୁଜ୍ଜଲିତକେତୁମାଲାବ୍ୟାମପ୍ପଭାୱିନଦ୍ଧମଲଙ୍କାରତ୍ଥମିୱ ଲୋକସ୍ସ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପସୀଦନ୍ତି, ଘୋସପ୍ପମାଣିକା ଅନେକସତେସୁ ଜାତକେସୁ କିତ୍ତିଘୋସଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ କରୱୀକମଧୁରନିଗ୍ଘୋସଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା, ଲୂଖପ୍ପମାଣିକା ପତ୍ତଚୀୱରାଦିଲୂଖତଂ ଦୁକ୍କରକାରିକଲୂଖତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣିକା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା । ତସ୍ମା ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ଭଗୱତୋ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ନନ୍ଦା ଭିକ୍ଖୁନିପସ୍ସୟଂ ପତ୍ୱାପି ଅନେକପରିୟାୟେନ ଭଗୱତୋ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତାନଂ ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଆରୋଚେସି । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।
ଭଗୱା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ତସ୍ସାଗମନଂ ୱିଦିତ୍ୱା କଣ୍ଟକେନ କଣ୍ଟକଂ, ଆଣିୟା ଚ ଆଣିଂ ନୀହରିତୁକାମୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ରୂପେନେୱ ରୂପମଦଂ ୱିନେତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିବଲେନ ପନ୍ନରସସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ ଅତିଦସ୍ସନୀୟଂ ଇତ୍ଥିଂ ପସ୍ସେ ଠତ୍ୱା ବୀଜମାନଂ ଅଭିନିମ୍ମିନି । ନନ୍ଦା ଭିକ୍ଖୁନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତରେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ପାଦତଲା ପଭୁତି ୟାୱ କେସଗ୍ଗା ଭଗୱତୋ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଭଗୱତୋ ପସ୍ସେ ଠିତଂ ନିମ୍ମତରୂପଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଅୟଂ ଇତ୍ଥୀ ରୂପୱତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ରୂପମଦଂ ଜହିତ୍ୱା ତସ୍ସା ରୂପେ ଅଭିରତ୍ତଭାୱା ଅହୋସି । ତତୋ ଭଗୱା ତଂ ଇତ୍ଥିଂ ୱୀସତିୱସ୍ସପ୍ପମାଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି । ମାତୁଗାମୋ ହି ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋୟେୱ ସୋଭତି, ନ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅଥ ତସ୍ସା ରୂପପରିହାନିଂ ଦିସ୍ୱା ନନ୍ଦାୟ ତସ୍ମିଂ ରୂପେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ତନୁକୋ ଅହୋସି । ତତୋ ଭଗୱା ଅୱିଜାତୱଣ୍ଣଂ, ସକିଂୱିଜାତୱଣ୍ଣଂ, ମଜ୍ଝିମିତ୍ଥିୱଣ୍ଣଂ, ମହିତ୍ଥିୱଣ୍ଣନ୍ତି ଏୱଂ ୟାୱ ୱସ୍ସସତିକଂ ଓଭଗ୍ଗଂ ଦଣ୍ଡପରାୟଣଂ ତିଲକାହତଗତ୍ତଂ କତ୍ୱା, ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପସ୍ସମାନାୟେୱ ନନ୍ଦାୟ ତସ୍ସା ମରଣଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭେଦଂ କାକାଦୀହି ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ଖଜ୍ଜମାନଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକୂଲଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସି। ନନ୍ଦାୟ ତଂ କମଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱମେୱଂ ମମପି ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ସବ୍ବସାଧାରଣୋ ଅୟଂ କମୋ’’ତି ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାସି, ତଦନୁସାରେନ ଚ ଦୁକ୍ଖନତ୍ତସଞ୍ଞାପି, ତୟୋ ଭୱା ଆଦିତ୍ତମିୱ ଅଗାରଂ ଅପ୍ପଟିସରଣା ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ପକ୍ଖନ୍ତଂ ନନ୍ଦାୟ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସା ସପ୍ପାୟୱସେନ ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି –
‘‘ଆତୁରଂ ଅସୁଚିଂ ପୂତିଂ, ପସ୍ସ ନନ୍ଦେ ସମୁସ୍ସୟଂ ।
ଉଗ୍ଘରନ୍ତଂ ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ, ବାଲାନଂ ଅଭିପତ୍ଥିତଂ ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୧୯) ।
‘‘ୟଥା ଇଦଂ ତଥା ଏତଂ, ୟଥା ଏତଂ ତଥା ଇଦଂ ।
ଧାତୁସୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ପସ୍ସ, ମା ଲୋକଂ ପୁନରାଗମି ।
ଭୱେ ଛନ୍ଦଂ ୱିରାଜେତ୍ୱା, ଉପସନ୍ତା ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୨୦୫) ।
ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ନନ୍ଦା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥଂ ସୁଞ୍ଞତପରିୱାରଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି । ଅୟଂ ତାୱସ୍ସ ଏକା ଉପ୍ପତ୍ତି ।
ଭଗୱତି ପନ ରାଜଗହେ ୱିହରନ୍ତେ ୟା ସା ଚୀୱରକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୩୨୬) ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାୟ ସାଲୱତିୟା ଗଣିକାୟ ଧୀତା ଜୀୱକସ୍ସ କନିଟ୍ଠା ସିରିମା ନାମ ମାତୁ ଅଚ୍ଚୟେନ ତଂ ଠାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍କୋଧେନ ଜିନେ କୋଧ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୩; ଜା॰ ୧.୨.୧) ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପୁଣ୍ଣକସେଟ୍ଠିଧୀତରଂ ଅୱମଞ୍ଞିତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ଖମାପେନ୍ତୀ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା, ସୋତାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତାନି ପୱତ୍ତେସି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ଅଞ୍ଞତରୋ ନିଚ୍ଚଭତ୍ତିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ରାଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଆହାରକିଚ୍ଚମ୍ପି ଚ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନିରାହାରୋ ନିପଜ୍ଜୀତି ଧମ୍ମପଦଗାଥାୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମିଂ ତଥାନିପନ୍ନେୟେୱ ସିରିମା କାଲଂ କତ୍ୱା ୟାମଭୱନେ ସୁୟାମସ୍ସ ଦେୱୀ ଅହୋସି । ଅଥ ତସ୍ସା ସରୀରସ୍ସ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଆମକସୁସାନେ ରଞ୍ଞା ନିକ୍ଖିପାପିତଂ ସରୀରଂ ଦସ୍ସନାୟ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଅଗମାସି, ତମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଦାୟ, ତଥା ନାଗରା ଚ ରାଜା ଚ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଭଣନ୍ତି ‘‘ପୁବ୍ବେ ସିରିମାୟ ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସହସ୍ସେନାପି ଦସ୍ସନଂ ଦୁଲ୍ଲଭଂ, ତଂ ଦାନଜ୍ଜ କାକଣିକାୟାପି ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ସିରିମାପି ଦେୱକଞ୍ଞା ପଞ୍ଚହି ରଥସତେହି ପରିୱୁତା ତତ୍ରାଗମାସି । ତତ୍ରାପି ଭଗୱା ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଓୱାଦତ୍ଥଂ ‘‘ପସ୍ସ ଚିତ୍ତକତଂ ବିମ୍ବ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୪୭) ଇମଞ୍ଚ ଧମ୍ମପଦଗାଥଂ ଅଭାସି । ଅୟମସ୍ସ ଦୁତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତି ।
୧୯୫. ତତ୍ଥ ଚରଂ ୱାତି ସକଲରୂପକାୟସ୍ସ ଗନ୍ତବ୍ବଦିସାଭିମୁଖେନାଭିନୀହାରେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା । ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ଉସ୍ସାପନଭାୱେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ୱା । ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ହେଟ୍ଠିମଭାଗସମିଞ୍ଜନଉପରିମଭାଗସମୁସ୍ସାପନଭାୱେନ ନିସିନ୍ନୋ ୱା, ତିରିୟଂ ପସାରଣଭାୱେନ ସୟନ୍ତୋ ୱା । ସମିଞ୍ଜେତି ପସାରେତୀତି ତାନି ତାନି ପବ୍ବାନି ସମିଞ୍ଜେତି ଚ ପସାରେତି ଚ ।
ଏସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନାତି ସବ୍ବାପେସା ଇମସ୍ସେୱ ସୱିଞ୍ଞାଣକସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା ଚଲନା ଫନ୍ଦନା, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଚରନ୍ତୋ ୱା ପସାରେନ୍ତୋ ୱା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ‘‘ଚରାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ କାୟଂ ଫରତି, ତେନସ୍ସ ଗନ୍ତବ୍ବଦିସାଭିମୁଖୋ ଅଭିନୀହାରୋ ହୋତି, ଦେସନ୍ତରେ ରୂପନ୍ତରପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ଚର’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ‘‘ତିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ କାୟଂ ଫରତି, ତେନସ୍ସ ସମୁସ୍ସାପନଂ ହୋତି, ଉପରୂପରିଟ୍ଠାନେନ ରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ‘‘ନିସୀଦାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ କାୟଂ ଫରତି, ତେନସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମଭାଗସମିଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଉପରିମଭାଗସମୁସ୍ସାପନଞ୍ଚ ହୋତି, ତଥାଭାୱେନ ରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ‘‘ସୟାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେ ତଂସମୁଟ୍ଠାନା ୱାୟୋଧାତୁ କାୟଂ ଫରତି, ତେନସ୍ସ ତିରିୟଂ ପସାରଣଂ ହୋତି, ତଥାଭାୱେନ ରୂପପାତୁଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ‘‘ସୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଏୱଂ ଚାୟମାୟସ୍ମା ୟୋ କୋଚି ଇତ୍ଥନ୍ନାମୋ ଚରଂ ୱା ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠଂ, ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟଂ ୟମେତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଇରିୟାପଥେ ତେସଂ ତେସଂ ପବ୍ବାନଂ ସମିଞ୍ଜନପ୍ପସାରଣୱସେନ ସମିଞ୍ଜେତି ପସାରେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତମ୍ପି ୟସ୍ମା ସମିଞ୍ଜନପ୍ପସାରଣଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି, ସୁଞ୍ଞମିଦଂ କେନଚି ଚରନ୍ତେନ ୱା ପସାରେନ୍ତେନ ୱା ସତ୍ତେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା । କେୱଲଂ ପନ –
‘‘ଚିତ୍ତନାନତ୍ତମାଗମ୍ମ, ନାନତ୍ତଂ ହୋତି ୱାୟୁନୋ ।
ୱାୟୁନାନତ୍ତତୋ ନାନା, ହୋତି କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା’’ତି ॥ –
ଅୟମେତ୍ଥ ପରମତ୍ଥୋ ।
ଏୱମେତାୟ ଗାଥାୟ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଚିରୱିନିୟୋଗେନ କାୟପୀଳନଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ଚ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନଂ କରୀୟତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚରଂ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଇରିୟାପଥପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେତି, ତଥା ଚରଣକାଲେ ଠାନାଦୀନମଭାୱତୋ ସବ୍ବମେତଂ ଚରଣାଦିଭେଦଂ ‘‘ଏସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ସନ୍ତତିପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ । ତାୟ ତାୟ ସାମଗ୍ଗିୟା ପୱତ୍ତାୟ ‘‘ଏସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା’’ତି ଚ ଅତ୍ତପଟିକ୍ଖେପେନ ଭଣନ୍ତୋ ଅତ୍ତସଞ୍ଞାଘନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦୀପେତି ।
୧୯୬. ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଦୀପନେନ ସୁଞ୍ଞତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତ୍ୱା ପୁନ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିନହାରୁସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଆରଭି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଚେସା କାୟସ୍ସ ଇଞ୍ଜନା, ସ୍ୱାୟଂ କାୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦଭେଦେନ ଅବ୍ୟାପାରନୟେନ ଚ ପକାସିତେହି ସଟ୍ଠାଧିକେହି ତୀହି ଅଟ୍ଠିସତେହି ନୱହି ନ୍ହାରୁସତେହି ଚ ସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅଟ୍ଠିନହାରୁସଂୟୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥେୱ ପକାସିତେନ ଅଗ୍ଗପାଦଙ୍ଗୁଲିତଚାଦିନା ତଚେନ ଚ ନୱପେସିସତପ୍ପଭେଦେନ ଚ ମଂସେନ ଅୱଲିତ୍ତତ୍ତା ତଚମଂସାୱଲେପନୋ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକୂଲୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ। କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ୱେଦିତବ୍ବଂ ସିୟା, ୟଦି ଏସ ୟା ସା ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସକଲସରୀରତୋ ସଂକଡ୍ଢିତା ବଦରଟ୍ଠିପ୍ପମାଣା ଭୱେୟ୍ୟ, ତାୟ ମକ୍ଖିକାପତ୍ତସୁଖୁମଚ୍ଛୱିୟା ନୀଲାଦିରଙ୍ଗଜାତେନ ଗେହଭିତ୍ତି ୱିୟ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ଏୱଂ ସୁଖୁମାୟପି ଛୱିୟା କାୟୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱିରହିତେହି ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ୟଥାଭୂତଂ ନ ଦିସ୍ସତି। ଛୱିରାଗରଞ୍ଜିତୋ ହିସ୍ସ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକୂଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ତଚୋପି ତଚପଲିୱେଠିତଂ ୟଂ ତଂ ପଭେଦତୋ –
‘‘ନୱପେସିସତା ମଂସା, ଅୱଲିତ୍ତା କଳେୱରେ ।
ନାନାକିମିକୁଲାକିଣ୍ଣଂ, ମିଳ୍ହଟ୍ଠାନଂୱ ପୂତିକା’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ନୱମଂସସତମ୍ପି, ମଂସାୱଲିତ୍ତା ୟେ ତେ –
‘‘ନୱନ୍ହାରୁସତା ହୋନ୍ତି, ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ।
ବନ୍ଧନ୍ତି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାତଂ, ଅଗାରମିୱ ୱଲ୍ଲିୟା’’ତି ॥ –
ତେପି, ନ୍ହାରୁସମୁଟ୍ଠିତାନି ପଟିପାଟିୟା ଅୱଟ୍ଠିତାନି ପୂତୀନି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନି ତୀଣି ସଟ୍ଠାଧିକାନି ଅଟ୍ଠିସତାନିପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି ୟତୋ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ତଂ ମକ୍ଖିକାପତ୍ତସୁଖୁମଚ୍ଛୱିଂ । ୟାନି ପନସ୍ସ ଛୱିରାଗରତ୍ତେନ ତଚେନ ପଲିୱେଠିତତ୍ତା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଅପାକଟାନି ନାନପ୍ପକାରାନି ଅବ୍ଭନ୍ତରକୁଣପାନି ପରମାସୁଚିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛନୀୟପଟିକୂଲାନି, ତାନିପି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଏୱଂ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ ‘‘ଅନ୍ତପୂରୋ ଉଦରପୂରୋ…ପେ॰… ପିତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱସାୟ ଚା’’ତି ।
୧୯୭. ତତ୍ଥ ଅନ୍ତସ୍ସ ପୂରୋ ଅନ୍ତପୂରୋ। ଉଦରସ୍ସ ପୂରୋ ଉଦରପୂରୋ। ଉଦରନ୍ତି ଚ ଉଦରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଞ୍ହି ଠାନନାମେନ ‘‘ଉଦର’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟକନପେଳସ୍ସାତି ୟକନପିଣ୍ଡସ୍ସ । ୱତ୍ଥିନୋତି ମୁତ୍ତସ୍ସ । ଠାନୂପଚାରେନ ପନେତଂ ‘‘ୱତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୂରୋତି ଅଧିକାରୋ, ତସ୍ମା ୟକନପେଳସ୍ସ ପୂରୋ ୱତ୍ଥିନୋ ପୂରୋତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଏସ ନୟୋ ହଦୟସ୍ସାତିଆଦୀସୁ । ସବ୍ବାନେୱ ଚେତାନି ଅନ୍ତାଦୀନି ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦଭେଦେନ ଅବ୍ୟାପାରନୟେନ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୧୯୯-୨୦୦. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ନ କିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ଗୟ୍ହୂପଗଂ ମୁତ୍ତାମଣିସଦିସଂ ଅତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅସୁଚିପରିପୂରୋୱାୟଂ କାୟୋ’’ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରକୁଣପଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଅବ୍ଭନ୍ତରକୁଣପଂ ବହିନିକ୍ଖମନକୁଣପେନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ଅଥସ୍ସ ନୱହି ସୋତେହୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅଥାତି ପରିୟାୟନ୍ତରନିଦସ୍ସନଂ, ଅପରେନାପି ପରିୟାୟେନ ଅସୁଚିଭାୱଂ ପସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ । ନୱହି ସୋତେହୀତି ଉଭୋଅକ୍ଖିଚ୍ଛିଦ୍ଦକଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦନାସାଛିଦ୍ଦମୁଖୱଚ୍ଚମଗ୍ଗପସ୍ସାୱମଗ୍ଗେହି । ଅସୁଚି ସୱତୀତି ସବ୍ବଲୋକପାକଟନାନପ୍ପକାରପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଅସୁଚିୟେୱ ସୱତି, ସନ୍ଦତି, ପଗ୍ଘରତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅଗରୁଚନ୍ଦନାଦିଗନ୍ଧଜାତଂ ୱା ମଣିମୁତ୍ତାଦିରତନଜାତଂ ୱା । ସବ୍ବଦାତି ତଞ୍ଚ ଖୋ ସବ୍ବଦା ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱାପି ପୁବ୍ବଣ୍ହେପି ସାୟନ୍ହେପି ତିଟ୍ଠତୋପି ଗଚ୍ଛତୋପୀତି । କିଂ ତଂ ଅସୁଚୀତି ଚେ ? ‘‘ଅକ୍ଖିମ୍ହା ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ’’ତିଆଦି । ଏତସ୍ସ ହି ଦ୍ୱୀହି ଅକ୍ଖିଚ୍ଛିଦ୍ଦେହି ଅପନୀତତଚମଂସସଦିସୋ ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ, କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେହି ରଜୋଜଲ୍ଲସଦିସୋ କଣ୍ଣଗୂଥକୋ, ନାସାଛିଦ୍ଦେହି ପୁବ୍ବସଦିସା ସିଙ୍ଘାଣିକା ଚ ସୱତି, ମୁଖେନ ଚ ୱମତି । କିଂ ୱମତୀତି ଚେ ? ଏକଦା ପିତ୍ତଂ, ୟଦା ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ କୁପ୍ପିତଂ ହୋତି, ତଦା ତଂ ୱମତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସେମ୍ହଞ୍ଚାତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପିତ୍ତଂ, ୟମ୍ପି ଉଦରପଟଲେ ଏକପତ୍ଥପୂରପ୍ପମାଣଂ ସେମ୍ହଂ ତିଟ୍ଠତି, ତମ୍ପି ଏକଦା ୱମତି । ତଂ ପନେତଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦୩-୨୦୪, ୨୧୦-୨୧୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସେମ୍ହଞ୍ଚା’’ତି ଚ-ସଦ୍ଦେନ ସେମ୍ହଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଏୱରୂପଂ ଉଦରିୟଲୋହିତାଦିଅସୁଚିଂ ୱମତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ସତ୍ତହି ଦ୍ୱାରେହି ଅସୁଚିୱମନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାଲଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲଞ୍ଞୂ ପରିସଞ୍ଞୂ ଚ ଭଗୱା ତଦୁତ୍ତରି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱାରାନି ୱିସେସୱଚନେନ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅପରେନ ପରିୟାୟେନ ସବ୍ବସ୍ମାପି କାୟା ଅସୁଚିସୱନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘କାୟମ୍ହା ସେଦଜଲ୍ଲିକା’’ତି । ତତ୍ଥ ସେଦଜଲ୍ଲିକାତି ସେଦୋ ଚ ଲୋଣପଟଲମଲଭେଦା ଜଲ୍ଲିକା ଚ, ତସ୍ସ ‘‘ସୱତି ସବ୍ବଦା’’ତି ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୨୦୧. ଏୱଂ ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ଭତ୍ତେ ପଚ୍ଚମାନେ ତଣ୍ଡୁଲମଲଞ୍ଚ ଉଦକମଲଞ୍ଚ ଫେଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉକ୍ଖଲିମୁଖଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ବହି ଗଳତି, ତଥା ଅସିତପୀତାଦିଭେଦେ ଆହାରେ କମ୍ମଜେନ ଅଗ୍ଗିନା ପଚ୍ଚମାନେ ୟଂ ଅସିତପୀତାଦିମଲଂ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍ଖିମ୍ହା ଅକ୍ଖିଗୂଥକୋ’’ତିଆଦିନା ଭେଦେନ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଅକ୍ଖିଆଦୀନି ମକ୍ଖେତ୍ୱା ବହି ଗଳତି, ତସ୍ସାପି ୱସେନ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଅସୁଚିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ଲୋକେ ଉତ୍ତମଙ୍ଗସମ୍ମତଂ ସୀସଂ ଅତିୱିସିଟ୍ଠଭାୱତୋ ପଚ୍ଚେନ୍ତା ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନମ୍ପି ୱନ୍ଦନଂ ନ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ସାପି ନିସ୍ସାରତାୟ ଅସୁଚିତାୟ ଚସ୍ସ ଅସୁଚିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଥସ୍ସ ସୁସିରଂ ସୀସ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ତତ୍ଥ ସୁସିରନ୍ତି ଛିଦ୍ଦଂ । ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗସ୍ସ ପୂରିତନ୍ତି ଦଧିଭରିତଅଲାବୁକଂ ୱିୟ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଭରିତଂ । ତଞ୍ଚ ପନେତଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଭତୋ ନଂ ମଞ୍ଞତି ବାଲୋତି ତମେନଂ ଏୱଂ ନାନାୱିଧକୁଣପଭରିତମ୍ପି କାୟଂ ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀ ବାଲୋ ସୁଭତୋ ମଞ୍ଞତି, ସୁଭଂ ସୁଚିଂ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ମନାପନ୍ତି ତୀହିପି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକେନ ମୋହେନ ପୁରକ୍ଖତୋ, ଚୋଦିତୋ, ପୱତ୍ତିତୋ, ‘‘ଏୱଂ ଆଦିୟ, ଏୱଂ ଅଭିନିୱିସ ଏୱଂ ମଞ୍ଞାହୀ’’ତି ଗାହିତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପସ୍ସ ୟାୱ ଅନତ୍ଥକରା ଚାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାତି ।
୨୦୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ସୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଅସୁଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଦସ୍ସେତୁଂ, ୟସ୍ମା ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋପି କାୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତକୁଣପଭରିତୋୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନପି ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଅସୁଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିପତ୍ତିଭୱେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଦା ଚ ସୋ ମତୋ ସେତୀ’’ତି ଗାଥମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସ୍ୱାୟମେୱଂୱିଧୋ କାୟୋ ୟଦା ଆୟୁଉସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣାପଗମେନ ମତୋ ୱାତଭରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାତକୋ ୱଣ୍ଣପରିଭେଦେନ ୱିନୀଲକୋ ସୁସାନସ୍ମିଂ ନିରତ୍ଥଂୱ କଲିଙ୍ଗରଂ ଛଡ୍ଡିତତ୍ତା ଅପୱିଦ୍ଧୋ ସେତି, ଅଥ ‘‘ନ ଦାନିସ୍ସ ପୁନ ଉଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂସତୋୟେୱ ଅନପେକ୍ଖା ହୋନ୍ତି ଞାତୟୋ। ତତ୍ଥ ମତୋତି ଅନିଚ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେତି, ସେତୀତି ନିରୀହକତ୍ତଂ । ତଦୁଭୟେନ ଚ ଜୀୱିତବଲମଦପ୍ପହାନେ ନିୟୋଜେତି । ଉଦ୍ଧୁମାତୋତି ସଣ୍ଠାନୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି, ୱିନୀଲକୋତି ଛୱିରାଗୱିପତ୍ତିଂ । ତଦୁଭୟେନ ଚ ରୂପମଦପ୍ପହାନେ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତଂ ପଟିଚ୍ଚ ମାନପ୍ପହାନେ ଚ ନିୟୋଜେତି । ଅପୱିଦ୍ଧୋତି ଗହେତବ୍ବାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ସୁସାନସ୍ମିନ୍ତି ଅନ୍ତୋ ଅଧିୱାସେତୁମନରହଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଭାୱଂ । ତଦୁଭୟେନପି ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ଗାହସ୍ସ ସୁଭସଞ୍ଞାୟ ଚ ପହାନେ ନିୟୋଜେତି । ଅନପେକ୍ଖା ହୋନ୍ତି ଞାତୟୋତି ପଟିକିରିୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି, ତେନ ଚ ପରିୱାରମଦପ୍ପହାନେ ନିୟୋଜେତି ।
୨୦୩. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ଅପରିଭିନ୍ନାୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଅସୁଭଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପରିଭିନ୍ନୱସେନାପି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଖାଦନ୍ତି ନ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟେ ଚଞ୍ଞେତି ୟେ ଚ ଅଞ୍ଞେପି କାକକୁଲଲାଦୟୋ କୁଣପଭକ୍ଖା ପାଣିନୋ ସନ୍ତି, ତେପି ନଂ ଖାଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୨୦୪. ଏୱଂ ‘‘ଚରଂ ୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଞ୍ଞତକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ, ‘‘ଅଟ୍ଠିନହାରୁସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ସୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭୱସେନ ‘‘ୟଦା ଚ ସୋ ମତୋ ସେତୀ’’ତିଆଦିନା ଅୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭୱସେନ କାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱଂ ନିଚ୍ଚସୁଖତ୍ତଭାୱସୁଞ୍ଞେ ଏକନ୍ତଅସୁଭେ ଚାପି କାୟସ୍ମିଂ ‘‘ସୁଭତୋ ନଂ ମଞ୍ଞତି ବାଲୋ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ’’ତି ଇମିନା ବାଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେତ୍ୱା ଅୱିଜ୍ଜାମୁଖେନ ଚ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ୱୁତ୍ତିଂ ପରିଞ୍ଞାମୁଖେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ୱାନ ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ଆରଭି ।
ତତ୍ଥ ସୁତ୍ୱାନାତି ୟୋନିସୋ ନିସାମେତ୍ୱା । ବୁଦ୍ଧୱଚନନ୍ତି କାୟୱିଚ୍ଛନ୍ଦନକରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ଭିକ୍ଖୂତି ସେକ୍ଖୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା । ପଞ୍ଞାଣୱାତି ପଞ୍ଞାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାଦିପ୍ପକାରେସୁ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାତି ସାସନେ । ସୋ ଖୋ ନଂ ପରିଜାନାତୀତି ସୋ ଇମଂ କାୟଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି । କଥଂ ? ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ୱାଣିଜୋ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚାତି ଭଣ୍ଡଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକେନ ଗହିତେ ଏତ୍ତକୋ ନାମ ଉଦୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତଥା କତ୍ୱା ପୁନ ସଉଦୟଂ ମୂଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଛଡ୍ଡେତି, ଏୱମେୱଂ ‘‘ଅଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଆଦୟୋ ଇମେ କେସଲୋମାଦୟୋ ଚା’’ତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି, ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଏତେ ଧମ୍ମା ଦୁକ୍ଖା ଅନତ୍ତା’’ତି ତୁଲୟନ୍ତୋ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି, ଏୱଂ ତୀରୟିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି । ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକଅସୁଭୱସେନ ୱା ପସ୍ସନ୍ତୋ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତତୋ ଛନ୍ଦରାଗଂ ଅପକଡ୍ଢିତ୍ୱା ତଂ ପଜହନ୍ତୋ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି ।
କସ୍ମା ସୋ ଏୱଂ ପରିଜାନାତୀତି ଚେ ? ୟଥାଭୂତଞ୍ହି ପସ୍ସତି, ୟସ୍ମା ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପଞ୍ଞାଣୱା’’ତିଆଦିନା ଏୱ ଚ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସିଦ୍ଧେ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାଣୱତ୍ତଂ ହୋତି, ୟସ୍ମା ଚ ସବ୍ବଜନସ୍ସ ପାକଟୋପାୟଂ କାୟୋ ଅସୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନ ସକ୍କା ପରିଜାନିତୁଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଞାଣହେତୁଂ ଇତୋ ବାହିରାନଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ଅସମତ୍ଥତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁତ୍ୱାନ ବୁଦ୍ଧୱଚନ’’ନ୍ତି ଆହ । ନନ୍ଦାଭିକ୍ଖୁନିଂ ତଞ୍ଚ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ଦେସନାପୱତ୍ତିତୋ ଅଗ୍ଗପରିସତୋ ତପ୍ପଟିପତ୍ତିପ୍ପତ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଦସ୍ସନତୋ ଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ ।
୨୦୫. ଇଦାନି ‘‘ୟଥାଭୂତଞ୍ହି ପସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ପସ୍ସନ୍ତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହ ‘‘ୟଥା ଇଦଂ ତଥା ଏତଂ, ୟଥା ଏତଂ ତଥା ଇଦ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଇଦଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭଂ ଆୟୁଉସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣାନଂ ଅନପଗମା ଚରତି, ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି, ସୟତି; ତଥା ଏତଂ ଏତରହି ସୁସାନେ ସୟିତଂ ଅୱିଞ୍ଞାଣକମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନପଗମା ଅହୋସି । ୟଥା ଚ ଏତଂ ଏତରହି ମତସରୀରଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପଗମା ନ ଚରତି, ନ ତିଟ୍ଠତି, ନ ନିସୀଦତି, ନ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ତଥା ଇଦଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକମ୍ପି ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପଗମା ଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ଚ ଇଦଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଏତରହି ନ ସୁସାନେ ମତଂ ସେତି, ନ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱମୁପଗତଂ, ତଥା ଏତଂ ଏତରହି ମତସରୀରମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ଅହୋସି । ୟଥା ପନେତଂ ଏତରହି ଅୱିଞ୍ଞାଣକାସୁଭଂ ମତଂ ସୁସାନେ ସେତି, ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱଞ୍ଚ ଉପଗତଂ, ତଥା ଇଦଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକମ୍ପି ଭୱିସ୍ସତୀତି ।
ତତ୍ଥ ୟଥା ଇଦଂ ତଥା ଏତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ମତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ସମାନଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ବାହିରେ ଦୋସଂ ପଜହତି । ୟଥା ଏତଂ ତଥା ଇଦନ୍ତି ମତସରୀରେନ ଅତ୍ତନୋ ସମାନଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେ ରାଗଂ ପଜହତି । ୟେନାକାରେନ ଉଭୟଂ ସଭଂ କରୋତି, ତଂ ପଜାନନ୍ତୋ ଉଭୟତ୍ଥ ମୋହଂ ପଜହତି । ଏୱଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନେନ ପୁବ୍ବଭାଗେୟେୱ ଅକୁସଲମୂଲପ୍ପହାନଂ ସାଧେତ୍ୱା, ୟସ୍ମା ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିରାଜେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧା ଚ, କାୟେ ଛନ୍ଦଂ ୱିରାଜୟେ’’ତି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ପାଠସେସୋ ।
୨୦୬. ଏୱଂ ସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛନ୍ଦରାଗୱିରତ୍ତୋ ସୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଞ୍ଞାଣୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ଫଲଂ ପାପୁଣାତି, ଅଥ ସବ୍ବସୋ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ‘‘ଛନ୍ଦରାଗୱିରତ୍ତୋ’’ତି ଚ, ମରଣାଭାୱେନ ପଣୀତଟ୍ଠେନ ୱା ଅମତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱୂପସମନତୋ ସନ୍ତିଂ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତୱାନାଭାୱତୋ ନିବ୍ବାନଂ, ଚୱନାଭାୱତୋ ଅଚ୍ଚୁତନ୍ତି ସଂୱଣ୍ଣିତଂ ପଦମଜ୍ଝଗାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଞ୍ଞାଣୱା ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲେ ଠିତୋ ଛନ୍ଦରାଗୱିରତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଞ୍ଚ ପଦମଜ୍ଝଗାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ପହୀନଂ, ଇଦଞ୍ଚାନେନ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଦୀପେତି ।
୨୦୭-୨୦୮. ଏୱଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସହ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା କଥେତ୍ୱା ପୁନ ସଙ୍ଖେପଦେସନାୟ ଏୱଂ ମହତୋ ଆନିସଂସସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଂ ପମାଦୱିହାରଂ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ଦ୍ୱିପାଦକୋୟ’’ନ୍ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅପାଦକାଦୟୋପି କାୟା ଅସୁଚୀୟେୱ, ଇଧାଧିକାରୱସେନ ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱା, ୟସ୍ମା ୱା ଅଞ୍ଞେ ଅସୁଚିଭୂତାପି କାୟା ଲୋଣମ୍ବିଲାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଭୋଜନେପି ଉପନୀୟନ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ମନୁସ୍ସକାୟୋ, ତସ୍ମା ଅସୁଚିତରଭାୱମସ୍ସ ଦସ୍ସେନ୍ତୋପି ‘‘ଦ୍ୱିପାଦକୋ’’ତି ଆହ ।
ଅୟନ୍ତି ମନୁସ୍ସକାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ପରିହୀରତୀତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ସମାନୋ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ପରିହୀରତି । ନାନାକୁଣପପରିପୂରୋତି କେସାଦିଅନେକପ୍ପକାରକୁଣପଭରିତୋ । ୱିସ୍ସୱନ୍ତୋ ତତୋ ତତୋତି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁଂ ଘଟେନ୍ତାନମ୍ପି ତଂ ୱାୟାମଂ ନିପ୍ଫଲଂ କତ୍ୱା ନୱହି ଦ୍ୱାରେହି ଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଦୀନି, ଲୋମକୂପେହି ଚ ସେଦଜଲ୍ଲିକଂ ୱିସ୍ସୱନ୍ତୋୟେୱ । ତତ୍ଥ ଦାନି ପସ୍ସଥ – ଏତାଦିସେନ କାୟେନ ୟୋ ପୁରିସୋ ୱା ଇତ୍ଥୀ ୱା କୋଚି ବାଲୋ ମଞ୍ଞେ ଉଣ୍ଣମେତୱେ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାହି ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ୱାତିଆଦିନା ନୟେନ ୟୋ ଉଣ୍ଣମିତୁଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ପରଂ ୱା ଜାତିଆଦୀହି ଅୱଜାନେୟ୍ୟ ଅତ୍ତାନଂ ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପେନ୍ତୋ, କିମଞ୍ଞତ୍ର ଅଦସ୍ସନା ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନାଭାୱଂ କିମଞ୍ଞଂ ତସ୍ସ ଏୱଂ ଉଣ୍ଣମାୱଜାନନକାରଣଂ ସିୟାତି ।
ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ନନ୍ଦା ଭିକ୍ଖୁନୀ ସଂୱେଗମାପାଦି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ରେ, ଅହଂ ବାଲା, ୟା ମଂୟେୱ ଆରବ୍ଭ ଏୱଂ ୱିୱିଧଧମ୍ମଦେସନାପୱତ୍ତକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାଗମାସି’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସଂୱିଗ୍ଗା ଚ ତମେୱ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ତେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ କତିପୟଦିୱସବ୍ଭନ୍ତରେ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ଦୁତିୟଟ୍ଠାନେପି କିର ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି, ସିରିମା ଦେୱକଞ୍ଞା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ତା, ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିଜୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ମୁନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୨୦୯.ସନ୍ଥୱାତୋଭୟଂ ଜାତନ୍ତି ମୁନିସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ନ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଏକା ଉପ୍ପତ୍ତି, ଅପିଚେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ତାୱ ଚତୁନ୍ନଂ ଗାଥାନଂ ଅୟମୁପ୍ପତ୍ତି – ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଗାମକାୱାସେ ଅଞ୍ଞତରା ଦୁଗ୍ଗତିତ୍ଥୀ ମତପତିକା ପୁତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନାପି ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜି । ତେ ଉଭୋପି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭିଣ୍ହଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦସ୍ସନକାମା ଅହେସୁଂ । ମାତା କିଞ୍ଚି ଲଭିତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ହରତି, ପୁତ୍ତୋପି ମାତୁ । ଏୱଂ ସାୟମ୍ପି ପାତୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଂ ଲଦ୍ଧଂ ସଂୱିଭଜମାନା, ସମ୍ମୋଦମାନା, ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛମାନା, ନିରାସଙ୍କା ଅହେସୁଂ । ତେସଂ ଏୱଂ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନେନ ସଂସଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସଂସଗ୍ଗା ୱିସ୍ସାସୋ, ୱିସ୍ସାସା ଓତାରୋ, ରାଗେନ ଓତିଣ୍ଣଚିତ୍ତାନଂ ପବ୍ବଜିତସଞ୍ଞା ଚ ମାତୁପୁତ୍ତସଞ୍ଞା ଚ ଅନ୍ତରଧାୟି । ତତୋ ମରିୟାଦୱୀତିକ୍କମଂ କତ୍ୱା ଅସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପଟିସେୱିଂସୁ, ଅୟସପ୍ପତ୍ତା ଚ ୱିବ୍ଭମିତ୍ୱା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ‘‘କିଂ ନୁ ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୋଘପୁରିସୋ ମଞ୍ଞତି ନ ମାତା ପୁତ୍ତେ ସାରଜ୍ଜତି, ପୁତ୍ତୋ ୱା ପନ ମାତରୀ’’ତି ଗରହିତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକରୂପମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୫୫) ଅୱସେସସୁତ୍ତେନପି ଭିକ୍ଖୂ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମାତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ –
‘‘ୱିସଂ ୟଥା ହଲାହଲଂ, ତେଲଂ ପକ୍କୁଥିତଂ ୟଥା ।
ତମ୍ବଲୋହୱିଲୀନଂୱ, ମାତୁଗାମଂ ୱିୱଜ୍ଜୟେ’’ତି ଚ ॥ –
ୱତ୍ୱା ପୁନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ – ‘‘ସନ୍ଥୱାତୋ ଭୟଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ଇମା ଅତ୍ତୁପନାୟିକା ଚତସ୍ସୋ ଗାଥା ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ସନ୍ଥୱୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମିତ୍ତଭେଦେନ ତିୱିଧୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସନ୍ଥୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଥା ଇଦଂ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ଥୱାତୋ ଭୟଂ ଜାତ’’ନ୍ତି । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନକାମତାଦିତଣ୍ହାୟ ବଲୱକିଲେସଭୟଂ ଜାତଂ, ୟେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ମାତରି ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜି । ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିକଂ ୱା ମହାଭୟଂ, ୟେନ ସାସନଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ । ନିକେତାତି ‘‘ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତୱିସାରୱିନିବନ୍ଧା ଖୋ, ଗହପତି, ‘ନିକେତସାରୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩) ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦା । ଜାୟତେ ରଜୋତି ରାଗଦୋସମୋହରଜୋ ଜାୟତେ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତସ୍ସ ସନ୍ଥୱାତୋ ଭୟଂ ଜାତଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୟଦେତଂ କିଲେସାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠେନ ସାସୱାରମ୍ମଣଂ ‘‘ନିକେତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇଦାନିସ୍ସ ଭିନ୍ନସଂୱରତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତମରିୟାଦତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ତତୋ ନିକେତା ଜାୟତେ ରଜୋ, ୟେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ପସ୍ସଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଥା ଇଦଂ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ଥୱାତୋ ଭୟଂ ଜାତଂ, ୟଥା ଚ ସବ୍ବପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ନିକେତା ଜାୟତେ ରଜୋତି ଏୱମ୍ପେତଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
ସବ୍ବଥା ପନ ଇମିନା ପୁରିମଦ୍ଧେନ ଭଗୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନଦସ୍ସନଂ ଗରହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ଅନିକେତ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥାୱୁତ୍ତନିକେତପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନିକେତଂ, ସନ୍ଥୱପଟିକ୍ଖେପେନ ଚ ଅସନ୍ଥୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସାଧିୱଚନଂ । ଏତଂ ୱେ ମୁନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତଂ ଅନିକେତମସନ୍ଥୱଂ ବୁଦ୍ଧମୁନିନା ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୱେତି ୱିମ୍ହୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଚ ୟଂ ନାମ ନିକେତସନ୍ଥୱୱସେନ ମାତାପୁତ୍ତେସୁ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅନିକେତମସନ୍ଥୱଂ, ଏତଂ ମୁନିନା ଦିଟ୍ଠଂ ଅହୋ ଅବ୍ଭୁତନ୍ତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମୁନିନୋ ଦସ୍ସନନ୍ତିପି ମୁନିଦସ୍ସନଂ, ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଖନ୍ତି ରୁଚି, ଖମତି ଚେୱ ରୁଚ୍ଚତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୧୦. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୟୋ ଜାତମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜାତି ୟୋ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଜାତଂ ଭୂତଂ ନିବ୍ବତ୍ତଂ କିଲେସଂ ୟଥା ଉପ୍ପନ୍ନାକୁସଲପ୍ପହାନଂ ହୋତି, ତଥା ୱାୟମନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପୁନ ଅନିବ୍ବତ୍ତନୱସେନ ଉଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟୋ ଅନାଗତୋପି କିଲେସୋ ତଥାରୂପପ୍ପଚ୍ଚୟସମୋଧାନେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁଂ ଅଭିମୁଖୀଭୂତତ୍ତା ୱତ୍ତମାନସମୀପେ ୱତ୍ତମାନଲକ୍ଖଣେନ ‘‘ଜାୟନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ନ ରୋପୟେୟ୍ୟ ଜାୟନ୍ତଂ, ୟଥା ଅନୁପ୍ପନ୍ନାକୁସଲାନୁପ୍ପାଦୋ ହୋତି, ତଥା ୱାୟମନ୍ତୋ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଞ୍ଚ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ ? ଅସ୍ସ ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେ, ୟେନ ପଚ୍ଚୟେନ ସୋ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ ତଂ ନାନୁପ୍ପୱେସେୟ୍ୟ ନ ସମୋଧାନେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସମ୍ଭାରୱେକଲ୍ଲକରଣେନ ତଂ ନ ରୋପୟେୟ୍ୟ ଜାୟନ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅତୀତାପି କିଲେସା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ଆୟତିଂ ୱିପାକାଭାୱେନ ୱତ୍ତମାନାପି ନ ରୋପୀୟନ୍ତି ତଦଭାୱେନ, ଅନାଗତାପି ଚିତ୍ତସନ୍ତତିଂ ନାନୁପ୍ପୱେସୀୟନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିସାମତ୍ଥିୟୱିଘାତେନ, ତସ୍ମା ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଜାତମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜ ନ ରୋପୟେୟ୍ୟ ଜାୟନ୍ତଂ, ଅନାଗତମ୍ପି ଚସ୍ସ ଜାୟନ୍ତସ୍ସ ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେ, ତମାହୁ ଏକଂ ମୁନିନଂ ଚରନ୍ତଂ, ସୋ ଚ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ସନ୍ତିପଦଂ ମହେସୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସତାୟ ଏକଂ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ୱା ଏକଂ । ମୁନିନନ୍ତି ମୁନିଂ, ମୁନୀସୁ ୱା ଏକଂ । ଚରନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବାକାରପରିପୂରାୟ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାୟ ଅୱସେସଚରିୟାହି ଚ ଚରନ୍ତଂ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖୀତି ଅଦ୍ଦସ । ସୋତି ୟୋ ଜାତମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଅରୋପନେ ଅନନୁପ୍ପୱେସନେ ଚ ସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ନ ରୋପୟେୟ୍ୟ ଜାୟନ୍ତମସ୍ସ ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି । ସନ୍ତିପଦନ୍ତି ସନ୍ତିକୋଟ୍ଠାସଂ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତୱିପସ୍ସନାନିବ୍ବାନଭେଦାସୁ ତୀସୁ ସମ୍ମୁତିସନ୍ତି, ତଦଙ୍ଗସନ୍ତି, ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତୀସୁ ସେଟ୍ଠଂ ଏୱଂ ଅନୁପସନ୍ତେ ଲୋକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିଂ ଅଦ୍ଦସ ମହେସୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୨୧୧. ତତିୟଗାଥାୟ ସଙ୍ଖାୟାତି ଗଣୟିତ୍ୱା, ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା ୟଥାଭୂତତୋ ଞତ୍ୱା, ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୂନୀତି ୟେସୁ ଏୱମୟଂ ଲୋକୋ ସଜ୍ଜତି, ତାନି ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁଭେଦାନି କିଲେସଟ୍ଠାନାନି । ପମାୟ ବୀଜନ୍ତି ୟଂ ତେସଂ ୱତ୍ଥୂନଂ ବୀଜଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ପମାୟ ହିଂସିତ୍ୱା, ବାଧିତ୍ୱା, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସିନେହମସ୍ସ ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେତି ୟେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସିନେହେନ ସିନେହିତଂ ତଂ ବୀଜଂ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁସସ୍ସଂ ୱିରୁହେୟ୍ୟ, ତଂ ସିନେହମସ୍ସ ନାନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ତଂ ନାନୁପ୍ପୱେସେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସ ୱେ ମୁନି ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଜାତିୟା ଚ ମରଣସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଜାତିକ୍ଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ ତକ୍କଂ ପହାୟ ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ। ଇମାୟ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନାୟ ନୱପ୍ପଭେଦମ୍ପି ଅକୁସଲୱିତକ୍କଂ ପହାୟ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ପତ୍ୱା ଲୋକତ୍ଥଚରିୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖୟା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା’’ତି ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ । ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ ଏୱ ୱା ୟଥା କାମୱିତକ୍କାଦିନୋ ୱିତକ୍କସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ସଙ୍ଖଂ ଉପେତି, ଏୱଂ ତକ୍କଂ ପହାୟ ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ।
୨୧୨. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଅଞ୍ଞାୟାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିନୟେନ ଜାନିତ୍ୱା । ସବ୍ବାନୀତି ଅନୱସେସାନି, ନିୱେସନାନୀତି କାମଭୱାଦିକେ ଭୱେ । ନିୱସନ୍ତି ହି ତେସୁ ସତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ନିୱେସନାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନିକାମୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସନ୍ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀନୱତ୍ତା ତେସଂ ନିୱେସନାନଂ ଏକମ୍ପି ଅପତ୍ଥେନ୍ତୋ ସୋ ଏୱରୂପୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ମଗ୍ଗଭାୱନାବଲେନ ତଣ୍ହାଗେଧସ୍ସ ୱିଗତତ୍ତା ୱୀତଗେଧୋ, ୱୀତଗେଧତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅଗିଦ୍ଧୋ, ନ ୟଥା ଏକେ ଅୱୀତଗେଧା ଏୱ ସମାନା ‘‘ଅଗିଦ୍ଧମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତି, ଏୱଂ । ନାୟୂହତୀତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିୱେସନସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ କୁସଲଂ ୱା ଅକୁସଲଂ ୱା ନ କରୋତି । କିଂ କାରଣା ? ପାରଗତୋ ହି ହୋତି, ୟସ୍ମା ଏୱରୂପୋ ସବ୍ବନିୱେସନାନଂ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନଦସ୍ସନଂ ଗରହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦସ୍ସନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୟେହି କିଲେସେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅନୁପସନ୍ତୋ ହୋତି, ତେସଂ ଅଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିପଦାଧିଗମଂ ପସଂସନ୍ତୋ ତତିୟଗାଥାୟ ୟେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତକ୍କଂ ଅପ୍ପହାୟ ତଥା ତଥା ସଙ୍ଖଂ ଉପେତି, ତେସୁ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନାୟ ତକ୍କଂ ପହାୟ ଅତ୍ତନୋ ସଙ୍ଖାନୁପଗମନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଆୟତିମ୍ପି ୟାନି ନିୱେସନାନି କାମୟମାନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଭୱତଣ୍ହାୟ ଆୟୂହତି, ତେସୁ ତଣ୍ହାଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନାୟୂହନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଚତୂହି ଗାଥାହି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଏକଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକଂ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
୨୧୩.ସବ୍ବାଭିଭୁନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ମହାପୁରିସୋ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ କତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତ୍ଥାୟ ବାରାଣସିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବୋଧିମଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଗୟାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ଉପକେନାଜୀୱକେନ ସମାଗଚ୍ଛି । ତେନ ଚ ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଖୋ ତେ, ଆୱୁସୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫; ମହାୱ॰ ୧୧) ନୟେନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ସବ୍ବାଭିଭୂ’’ତିଆଦୀନି ଆହ । ଉପକୋ ‘‘ହୁପେୟ୍ୟାୱୁସୋ’’ତି ୱତ୍ୱା, ସୀସଂ ଓକମ୍ପେତ୍ୱା, ଉମ୍ମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କାମି। ଅନୁକ୍କମେନ ଚ ୱଙ୍କହାରଜନପଦେ ଅଞ୍ଞତରଂ ମାଗୱିକଗାମଂ ପାପୁଣି । ତମେନଂ ମାଗୱିକଜେଟ୍ଠକୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅହୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସମଣୋ ୱତ୍ଥମ୍ପି ନ ନିୱାସେତି, ଅୟଂ ଲୋକେ ଅରହା’’ତି ଘରଂ ନେତ୍ୱା ମଂସରସେନ ପରିୱିସିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତାୱିଞ୍ଚ ନଂ ସପୁତ୍ତଦାରୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ୱସଥ, ଅହଂ ପଚ୍ଚୟେନ ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିମନ୍ତେତ୍ୱା, ୱସନୋକାସଂ କତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ତତ୍ଥ ୱସତି ।
ମାଗୱିକୋ ଗିମ୍ହକାଲେ ଉଦକସମ୍ପନ୍ନେ ସୀତଲେ ପଦେସେ ଚରିତୁଂ ଦୂରଂ ଅପକ୍କନ୍ତେସୁ ମିଗେସୁ ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅରହନ୍ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହସ୍ସୂ’’ତି ଛାୱଂ ନାମ ଧୀତରଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ଅଗମାସି ସଦ୍ଧିଂ ପୁତ୍ତଭାତୁକେହି । ସା ଚସ୍ସ ଧୀତା ଦସ୍ସନୀୟା ହୋତି କୋଟ୍ଠାସସମ୍ପନ୍ନା । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଉପକୋ ଘରଂ ଆଗତୋ ତଂ ଦାରିକଂ ସବ୍ବଂ ଉପଚାରଂ କତ୍ୱା, ପରିୱିସିତୁଂ ଉପଗତଂ ଦିସ୍ୱା, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ଭୁଞ୍ଜିତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭାଜନେନ ଭତ୍ତଂ ଆଦାୟ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଭତ୍ତଂ ଏକମନ୍ତେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା – ‘‘ସଚେ ଛାୱଂ ଲଭାମି, ଜୀୱାମି, ନୋ ଚେ, ମରାମୀ’’ତି ନିରାହାରୋ ସୟି । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମାଗୱିକୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଧୀତରଂ ଉପକସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ସା – ‘‘ଏକଦିୱସମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ନାଗତପୁବ୍ବୋ’’ତି ଆହ । ମାଗୱିକୋ ‘‘ଆଗତୱେସେନେୱ ନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଫାସୁକ’’ନ୍ତି ପାଦେ ପରାମସନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛି । ଉପକୋ ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ପରିୱତ୍ତତିୟେୱ । ସୋ ‘‘ୱଦ, ଭନ୍ତେ, ୟଂ ମୟା ସକ୍କା କାତୁଂ, ସବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଉପକୋ – ‘‘ସଚେ ଛାୱଂ ଲଭାମି, ଜୀୱାମି, ନୋ ଚେ, ଇଧେୱ ମରଣଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ଜାନାସି ପନ, ଭନ୍ତେ, କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି। ‘‘ନ, ଭନ୍ତେ, କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ସକ୍କା ଘରାୱାସଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି ? ସୋ ଆହ – ‘‘ନାହଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନାମି, ଅପିଚ ତୁମ୍ହାକଂ ମଂସହାରକୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ମଂସଞ୍ଚ ୱିକ୍କିଣିସ୍ସାମୀ’’ତି । ମାଗୱିକୋପି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଏତଦେୱ ରୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଉତ୍ତରସାଟକଂ ଦତ୍ୱା, ଘରଂ ଆନେତ୍ୱା ଧୀତରଂ ଅଦାସି । ତେସଂ ସଂୱାସମନ୍ୱାୟ ପୁତ୍ତୋ ୱିଜାୟି । ସୁଭଦ୍ଦୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଛାୱା ପୁତ୍ତତୋସନଗୀତେନ ଉପକଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେସି । ସୋ ତଂ ଅସହନ୍ତୋ ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ଅହଂ ଅନନ୍ତଜିନସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ମଜ୍ଝିମଦେସାଭିମୁଖୋ ପକ୍କାମି ।
ଭଗୱା ଚ ତେନ ସମୟେନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନମହାୱିହାରେ । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପଟିକଚ୍ଚେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପେସି – ‘‘ୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନନ୍ତଜିନୋତି ପୁଚ୍ଛମାନୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ମଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟାଥା’’ତି । ଉପକୋପି ଖୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ମମ ସହାୟୋ ଅନନ୍ତଜିନୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସୋ କୁହିଂ ୱସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ନୟିଂସୁ । ଭଗୱା ତସ୍ସାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସୋ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ – ‘‘ଭଗୱା ପଠମଂ ନିସ୍ସିରିକସ୍ସ ନଗ୍ଗସମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସୀ’’ତି । ଭଗୱା ତଂ କଥାସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ? ତେ ସବ୍ବଂ କଥେସୁଂ । ତତୋ ଭଗୱା – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ଅହେତୁଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ନିମ୍ମଲା ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା, ନ ସକ୍କା ତତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦଟ୍ଠୁଂ । ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦେସନୂପନିସ୍ସୟେନ ଉପକୋ ଏତରହି ଅନାଗାମୀ ଜାତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାମଲାଭାୱଦୀପିକଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସାସୱେସୁ ସବ୍ବଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ତେହି ଅନଭିଭୂତତ୍ତା ସୟଞ୍ଚ ତେ ଧମ୍ମେ ସବ୍ବେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା ସବ୍ବାଭିଭୁଂ। ତେସଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିଦିତତ୍ତା ସବ୍ବୱିଦୁଂ। ସବ୍ବଧମ୍ମଦେସନସମତ୍ଥାୟ ସୋଭନାୟ ମେଧାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସୁମେଧଂ। ୟେସଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପାନଂ ୱସେନ ସାସୱଖନ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଉପଲିମ୍ପତି, ତେସଂ ଲେପାନଂ ଅଭାୱା ତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅନୁପଲିତ୍ତଂ। ତେସୁ ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗାଭାୱେନ ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମେ ଜହିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସବ୍ବଞ୍ଜହଂ। ଉପଧିୱିୱେକନିନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ନିବ୍ବାନେ ୱିସେସେନ ମୁତ୍ତତ୍ତା ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଅଧିମୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀତି ତମ୍ପି ପଣ୍ଡିତା ସତ୍ତା ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି ଜାନନ୍ତି । ପସ୍ସଥ ୟାୱ ପଟିୱିସିଟ୍ଠୋୱାୟଂ ମୁନି, ତସ୍ସ କୁତୋ ଦେସନାମଲନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଭାୱେତି। ୱିଭାୱନତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ୱାସଦ୍ଦୋତି । କେଚି ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ‘‘ଉପକୋ ତଦା ତଥାଗତଂ ଦିସ୍ୱାପି ‘ଅୟଂ ବୁଦ୍ଧମୁନୀ’ତି ନ ସଦ୍ଦହୀ’’ତି ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ, ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ସଦ୍ଦହତୁ ୱା ମା ୱା, ଧୀରା ପନ ତଂ ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମଭାସୀତି ।
୨୧୪.ପଞ୍ଞାବଲନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟଂ ଗାଥା ରେୱତତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ‘‘ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ରେୱତତ୍ଥେରସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ପବ୍ବଜ୍ଜା, ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଖଦିରୱନେ ୱିହାରୋ, ତତ୍ଥ ୱିହରତୋ ୱିସେସାଧିଗମୋ, ଭଗୱତୋ ତତ୍ଥ ଗମନପଚ୍ଚାଗମନଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଚ୍ଚାଗତେ ପନ ଭଗୱତି ୟୋ ସୋ ମହଲ୍ଲକଭିକ୍ଖୁ ଉପାହନଂ ସମ୍ମୁସ୍ସିତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତୋ ଖଦିରରୁକ୍ଖେ ଆଲଗ୍ଗିତଂ ଦିସ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ୱିସାଖାୟ ଉପାସିକାୟ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ରେୱତତ୍ଥେରସ୍ସ ୱସନୋକାସୋ ରମଣୀୟୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛମାନାୟ ୟେହି ଭିକ୍ଖୂହି ପସଂସିତୋ, ତେ ଅପସାଦେନ୍ତୋ ‘‘ଉପାସିକେ, ଏତେ ତୁଚ୍ଛଂ ଭଣନ୍ତି, ନ ସୁନ୍ଦରୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ, ଅତିଲୂଖକକ୍ଖଳଂ ଖଦିରୱନମେୱା’’ତି ଆହ । ସୋ ୱିସାଖାୟ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ସନ୍ନିପତିତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉଜ୍ଝାପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ରେୱତତ୍ଥେରସ୍ସ ସେନାସନେ ରମଣୀୟଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି। ଭଗୱା ତଂ ଞତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ପରିସମଜ୍ଝଂ ପତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ରେୱତଂ, ଭନ୍ତେ, ଆରବ୍ଭ କଥା ଉପ୍ପନ୍ନା ‘ଏୱଂ ନୱକମ୍ମିକୋ କଦା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସତୀ’’’ତି । ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରେୱତୋ ନୱକମ୍ମିକୋ, ଅରହା ରେୱତୋ ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଆରବ୍ଭ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦୁବ୍ବଲକରକିଲେସପ୍ପହାନସାଧକେନ ୱିକୁବ୍ବନଅଧିଟ୍ଠାନପ୍ପଭେଦେନ ୱା ପଞ୍ଞାବଲେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପଞ୍ଞାବଲଂ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ ଧୁତଙ୍ଗୱତେନ ଚ ଉପପନ୍ନତ୍ତା ସୀଲୱତୂପପନ୍ନଂ, ମଗ୍ଗସମାଧିନା ଫଲସମାଧିନା ଇରିୟାପଥସମାଧିନା ଚ ସମାହିତଂ, ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ଝାନେନ ଝାନେ ୱା ରତତ୍ତା ଝାନରତଂ, ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ସତିମଂ, ରାଗାଦିସଙ୍ଗତୋ ପମୁତ୍ତତା ସଙ୍ଗା ପମୁତ୍ତଂ, ପଞ୍ଚଚେତୋଖିଲଚତୁଆସୱାଭାୱେନ ଅଖିଲଂ ଅନାସୱଂ ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି। ତମ୍ପି ଏୱଂ ପଞ୍ଞାଦିଗୁଣସଂୟୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗାଦିଦୋସୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ପଣ୍ଡିତା ସତ୍ତା ମୁନିଂ ୱା ୱେଦୟନ୍ତି । ପସ୍ସଥ ୟାୱ ପଟିୱିସିଟ୍ଠୋୱାୟଂ ଖୀଣାସୱମୁନି, ସୋ ‘‘ନୱକମ୍ମିକୋ’’ତି ୱା ‘‘କଦା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା କଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ପଞ୍ଞାବଲେନ ତଂ ୱିହାରଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ନ ନୱକମ୍ମକରଣେନ, କତକିଚ୍ଚୋୱ ସୋ, ନ ଇଦାନି ସମଣଧମ୍ମଂ କରିସ୍ସତୀତି ରେୱତତ୍ଥେରଂ ୱିଭାୱେତି । ୱିଭାୱନତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋତି ।
୨୧୫.ଏକଂ ଚରନ୍ତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ପଭୁତି ୟଥାକ୍କମଂ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ପିତାପୁତ୍ତସମାଗମେ ୱତ୍ତମାନେ ଭଗୱା ସମ୍ମୋଦମାନେନ ରଞ୍ଞା ସୁଦ୍ଧୋଦନେନ ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଗହଟ୍ଠକାଲେ ଗନ୍ଧକରଣ୍ଡକେ ୱାସିତାନି କାସିକାଦୀନି ଦୁସ୍ସାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ଇଦାନି କଥଂ ଛିନ୍ନକାନି ପଂସୁକୂଲାନି ଧାରେଥା’’ତି ଏୱମାଦିନା ୱୁତ୍ତୋ ରାଜାନଂ ଅନୁନୟମାନୋ –
‘‘ୟଂ ତ୍ୱଂ ତାତ ୱଦେ ମୟ୍ହଂ, ପଟ୍ଟୁଣ୍ଣଂ ଦୁକୂଲକାସିକଂ ।
ପଂସୁକୂଲଂ ତତୋ ସେୟ୍ୟଂ, ଏତଂ ମେ ଅଭିପତ୍ଥିତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅତ୍ତନୋ ଅୱିକମ୍ପଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରଞ୍ଞୋ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସତ୍ତପଦଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତାଦୀହି ଏକଂ, ଇରିୟାପଥାଦୀହି ଚରିୟାହି ଚରନ୍ତଂ। ମୋନେୟ୍ୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ମୁନିଂ। ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ପମାଦାଭାୱତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତଂ। ଅକ୍କୋସନଗରହନାଦିଭେଦାୟ ନିନ୍ଦାୟ ୱଣ୍ଣନଥୋମନାଦିଭେଦାୟ ପସଂସାୟ ଚାତି ଇମାସୁ ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ପଟିଘାନୁନୟୱସେନ ଅୱେଧମାନଂ। ନିନ୍ଦାପସଂସାମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠପି ଲୋକଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୀହଂୱ ଭେରିସଦ୍ଦାଦୀସୁ ସଦ୍ଦେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ପକତିୱିକାରାନୁପଗମେନ ଅସନ୍ତସନ୍ତଂ, ପନ୍ତେସୁ ୱା ସେନାସନେସୁ ସନ୍ତାସାଭାୱେନ । ୱାତଂୱ ସୁତ୍ତମୟାଦିଭେଦେ ଜାଲମ୍ହି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଜାଲେ ଅସଜ୍ଜମାନଂ, ଅଟ୍ଠସୁ ୱା ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ପଟିଘାନୁନୟୱସେନ ଅସଜ୍ଜମାନଂ । ପଦୁମଂୱ ତୋୟେନ ଲୋକେ ଜାତମ୍ପି ୟେସଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପାନଂ ୱସେନ ସତ୍ତା ଲୋକେନ ଲିପ୍ପନ୍ତି, ତେସଂ ଲେପାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଲୋକେନ ଅଲିପ୍ପମାନଂ, ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତେନ ମଗ୍ଗେନ ନେତାରମଞ୍ଞେସଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅଞ୍ଞେନ କେନଚି ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନେତବ୍ବତ୍ତା ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟଂ ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତି ବୁଦ୍ଧମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଭାୱେତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୨୧୬.ୟୋଓଗହଣେତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତୋ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପୂରିତଦସପାରମିଦସଉପପାରମିଦସପରମତ୍ଥପାରମିପ୍ପଭେଦଂ ଅଭିନୀହାରଗୁଣପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତୁସିତଭୱନେ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତିଗୁଣଂ ତତ୍ଥ ନିୱାସଗୁଣଂ ମହାୱିଲୋକନଗୁଣଂ ଗବ୍ଭୱୋକ୍କନ୍ତିଂ ଗବ୍ଭୱାସଂ ଗବ୍ଭନିକ୍ଖମନଂ ପଦୱୀତିହାରଂ ଦିସାୱିଲୋକନଂ ବ୍ରହ୍ମଗଜ୍ଜନଂ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ମହାପଧାନଂ ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଫଲଞାଣଂ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ଅକମ୍ପନଞାଣଂ, ଦସବଲଞାଣଂ, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ଛବ୍ବିଧଂ ଅସାଧାରଣଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ସାୱକସାଧାରଣବୁଦ୍ଧଞାଣଂ, ଚୁଦ୍ଦସୱିଧଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣଂ, ଅଟ୍ଠାରସବୁଦ୍ଧଗୁଣପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ଏକୂନୱୀସତିୱିଧପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ, ସତ୍ତସତ୍ତତିୱିଧଞାଣୱତ୍ଥୁ ଏୱମିଚ୍ଚାଦିଗୁଣସତସହସ୍ସେ ନିସ୍ସାୟ ପୱତ୍ତଂ ମହାଲାଭସକ୍କାରଂ ଅସହମାନେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ଉୟ୍ୟୋଜିତାୟ ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାୟ ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସା’’ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଭଗୱତୋ ଅୟସେ ଉପ୍ପାଦିତେ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ଭିକ୍ଖୂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ ‘‘ଏୱରୂପେପି ନାମ ଅୟସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ପରିସମଜ୍ଝଂ ପତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ? ତେ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତତୋ ଭଗୱା – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଟ୍ଠସୁ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ତାଦିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ନାମ ଓଗହଣେ ମନୁସ୍ସାନଂ ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଅଙ୍ଗଘଂସନତ୍ଥାୟ ଚତୁରସ୍ସେ ୱା ଅଟ୍ଠଂସେ ୱା ଥମ୍ଭେ ନିଖାତେ ଉଚ୍ଚକୁଲୀନାପି ନୀଚକୁଲୀନାପି ଅଙ୍ଗଂ ଘଂସନ୍ତି, ନ ତେନ ଥମ୍ଭସ୍ସ ଉନ୍ନତି ୱା ଓନତି ୱା ହୋତି । ଏୱମେୱଂ ୟୋ ଓଗହଣେ ଥମ୍ଭୋରିୱାଭିଜାୟତି ୟସ୍ମିଂ ପରେ ୱାଚାପରିୟନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ପରେ ତିତ୍ଥିୟା ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ୱଣ୍ଣୱସେନ ଉପରିମଂ ୱା ଅୱଣ୍ଣୱସେନ ହେଟ୍ଠିମଂ ୱା ୱାଚାପରିୟନ୍ତଂ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅନୁନୟଂ ୱା ପଟିଘଂ ୱା ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ ତାଦିଭାୱେନ ୟୋ ଓଗହଣେ ଥମ୍ଭୋରିୱ ଭୱତୀତି । ତଂ ୱୀତରାଗଂ ସୁସମାହିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ତଂ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ରାଗାଭାୱେନ ୱୀତରାଗଂ, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେ ଚ ଦୋସମୋହାଭାୱେନ ସୁସମାହିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଠପିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ରକ୍ଖିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଗୋପିତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତି ବୁଦ୍ଧମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି, ତସ୍ସ କଥଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତାନଂ ୱିଭାୱେତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୨୧୭.ୟୋ ୱେ ଠିତତ୍ତୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରା ସେଟ୍ଠିଧୀତା ପାସାଦା ଓରୁୟ୍ହ ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ତନ୍ତୱାୟସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସରଂ ୱଟ୍ଟେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ଉଜୁଭାୱେନ ତପ୍ପଟିଭାଗନିମିତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେସି – ‘‘ଅହୋ ୱତ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା କାୟୱଚୀମନୋୱଙ୍କଂ ପହାୟ ତସରଂ ୱିୟ ଉଜୁଚିତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ସା ପାସାଦଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱାପି ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୀ ନିସୀଦି । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନାୟ ଚସ୍ସା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ପାକଟଂ ଅହୋସି, ତଦନୁସାରେନେୱ ଚ ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତଲକ୍ଖଣାନିପି । ଅଥସ୍ସା ତୟୋପି ଭୱା ଆଦିତ୍ତା ୱିୟ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ତଂ ତଥା ୱିପସ୍ସମାନଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚି । ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୀ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନମିୱ ଦିସ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଜଲିକା ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ୱେ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତତାୟ ଅକୁପ୍ପୱିମୁତ୍ତିତାୟ ଚ ୱୁଡ୍ଢିହାନୀନଂ ଅଭାୱତୋ ୱିକ୍ଖୀଣଜାତିସଂସାରତ୍ତା ଭୱନ୍ତରୂପଗମନାଭାୱତୋ ଚ ଠିତତ୍ତୋ, ପହୀନକାୟୱଚୀମନୋୱଙ୍କତାୟ ଅଗତିଗମନାଭାୱେନ ୱା ତସରଂୱ ଉଜୁ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛତି କମ୍ମେହି ପାପକେହି, ପାପକାନି କମ୍ମାନି ଗୂଥଗତଂ ୱିୟ ମୁତ୍ତଗତଂ ୱିୟ ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛତି, ହିରୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋଗୱିଭାଗେନ ହି ଉପୟୋଗତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥେ ସିଜ୍ଝତି । ୱୀମଂସମାନୋ ୱିସମଂ ସମଞ୍ଚାତି କାୟୱିସମାଦିୱିସମଂ କାୟସମାଦିସମଞ୍ଚ ପହାନଭାୱନାକିଚ୍ଚସାଧନେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ୱୀମଂସମାନୋ ଉପପରିକ୍ଖମାନୋ । ତଂ ୱାପି ଖୀଣାସୱଂ ଧୀରା ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତୀତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ୱୀମଂସମାନୋ ୱିସମଂ ସମଞ୍ଚ ୟୋ ୱେ ଠିତତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ଏୱଂ ତସରଂୱ ଉଜୁ ହୁତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱୀତିକ୍କମଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛତି କମ୍ମେହି ପାପକେହି । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି । ୟତୋ ଈଦିସୋ ହୋତୀତି ଖୀଣାସୱମୁନିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଗାଥଂ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସେଟ୍ଠିଧୀତା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିକପ୍ପେ ୱା ସମୁଚ୍ଚୟେ ୱା ୱାସଦ୍ଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୨୧୮.ୟୋ ସଞ୍ଞତତ୍ତୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ଆଳୱିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଆଳୱୀନଗରେ ଅଞ୍ଞତରୋ ତନ୍ତୱାୟୋ ସତ୍ତୱସ୍ସିକଂ ଧୀତରଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଅମ୍ମ, ହିୟ୍ୟୋ ଅୱସିଟ୍ଠତସରଂ ନ ବହୁ, ତସରଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଲହୁଂ ତନ୍ତୱାୟସାଲଂ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି, ମା ଖୋ ଚିରାୟୀ’’ତି । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସୋ ସାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତନ୍ତଂ ୱିନେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ଭଗୱା ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସା ଦାରିକାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲୂପନିସ୍ସୟଂ ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଭିସମୟଂ ଦିସ୍ୱା ପଗେୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ନଗରଂ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅଜ୍ଜ କୋଚି ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ପଗେୱ ପୱିଟ୍ଠୋ ଭଗୱା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଗଚ୍ଛିଂସୁ । ଭଗୱା ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ସା ଦାରିକା ପିତୁସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂ ଅଟ୍ଠାସି । ନଗରୱାସିନୋ ତଂ ପଦେସଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା, ପରିପ୍ଫୋସିତ୍ୱା, ପୁପ୍ଫୂପହାରଂ କତ୍ୱା, ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା, ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ, ମହାଜନକାୟୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ସା ଦାରିକା ତଂ ପଦେସଂ ପତ୍ତା ମହାଜନପରିୱୁତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦି । ତଂ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଦାରିକେ କୁତୋ ଆଗତାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ନ ଜାନାମି ଭଗୱା’’ତି । ‘‘କୁହିଂ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମି ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ନ ଜାନାସୀ’’ତି ? ‘‘ଜାନାମି ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ଜାନାସୀ’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମି ଭଗୱା’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି – ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ଅୟଂ ଦାରିକା ଅତ୍ତନୋ ଘରା ଆଗତାପି ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିୟମାନା ‘ନ ଜାନାମୀ’ତି ଆହ, ତନ୍ତୱାୟସାଲଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଚାପି ପୁଚ୍ଛିୟମାନା ‘ନ ଜାନାମୀ’ତି ଆହ, ‘ନ ଜାନାସୀ’ତି ୱୁତ୍ତା ‘ଜାନାମୀ’ତି ଆହ, ‘ଜାନାସୀ’ତି ୱୁତ୍ତା ‘ନ ଜାନାମୀ’ତି ଆହ, ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚନୀକମେୱ କରୋତୀ’’ତି । ଭଗୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କାତୁକାମୋ ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ମୟା ପୁଚ୍ଛିତଂ, କିଂ ତୟା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ? ସା ଆହ – ‘‘ନ ମଂ, ଭନ୍ତେ, କୋଚି ନ ଜାନାତି, ଘରତୋ ଆଗତା ତନ୍ତୱାୟସାଲଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି; ଅପିଚ ମଂ ତୁମ୍ହେ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ପୁଚ୍ଛଥ, ‘‘କୁତୋ ଆଗତାସୀ’’ତି, ଚୁତିୱସେନ ପୁଚ୍ଛଥ, ‘‘କୁହିଂ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ଅହଞ୍ଚ ନ ଜାନାମି । ‘‘କୁତୋ ଚମ୍ହି ଆଗତା; ନିରୟା ୱା ଦେୱଲୋକା ୱା’’ତି, ନ ହି ଜାନାମି, ‘‘କୁହିମ୍ପି ଗମିସ୍ସାମି ନିରୟଂ ୱା ଦେୱଲୋକଂ ୱା’’ତି, ତସ୍ମା ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି ଅୱଚଂ । ତତୋ ମଂ ଭଗୱା ମରଣଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ନ ଜାନାସୀ’’ତି, ଅହଞ୍ଚ ଜାନାମି । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ମରଣଂ ଧୁୱ’’ନ୍ତି, ତେନାୱୋଚଂ ‘‘ଜାନାମୀ’’ତି । ତତୋ ମଂ ଭଗୱା ମରଣକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଜାନାସୀ’’ତି, ଅହଞ୍ଚ ନ ଜାନାମି ‘‘କଦା ମରିସ୍ସାମି କିଂ ଅଜ୍ଜ ୱା ଉଦାହୁ ସ୍ୱେ ୱା’’ତି, ତେନାୱୋଚଂ ‘‘ନ ଜାନାମୀ’’ତି । ଭଗୱା ତାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ପଞ୍ହଂ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ଅନୁମୋଦି । ମହାଜନକାୟୋପି ‘‘ୟାୱ ପଣ୍ଡିତା ଅୟଂ ଦାରିକା’’ତି ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ଅଦାସି । ଅଥ ଭଗୱା ଦାରିକାୟ ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ –
‘‘ଅନ୍ଧଭୂତୋ ଅୟଂ ଲୋକୋ, ତନୁକେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସତି ।
ସକୁଣୋ ଜାଲମୁତ୍ତୋୱ, ଅପ୍ପୋ ସଗ୍ଗାୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୪) –
ଇମଂ ଗାଥମାହ । ସା ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି ।
ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପିତୁ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ପିତା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଚିରେନାଗତା’’ତି କୁଦ୍ଧୋ ୱେଗେନ ତନ୍ତେ ୱେମଂ ପକ୍ଖିପି । ତଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦାରିକାୟ କୁଚ୍ଛିଂ ଭିନ୍ଦି । ସା ତତ୍ଥେୱ କାଲମକାସି । ସୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ନାହଂ ମମ ଧୀତରଂ ପହରିଂ, ଅପିଚ ଖୋ ଇମଂ ୱେମଂ ୱେଗସା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା କୁଚ୍ଛିଂ ଭିନ୍ଦି । ଜୀୱତି ନୁ ଖୋ ନନୁ ଖୋ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତୋ ମତଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମନୁସ୍ସା ମଂ ‘ଇମିନା ଧୀତା ମାରିତା’ତି ଞତ୍ୱା ଉପକ୍କୋସେୟ୍ୟୁଂ, ତେନ ରାଜାପି ଗରୁକଂ ଦଣ୍ଡଂ ପଣେୟ୍ୟ, ହନ୍ଦାହଂ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ପଲାୟାମୀ’’ତି । ସୋ ଦଣ୍ଡଭୟେନ ପଲାୟନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱସନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱସନୋକାସଂ ପାପୁଣି । ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ତେ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦଂସୁ । ସୋ ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାୟମନ୍ତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି, ତେ ଚସ୍ସ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା । ଅଥ ମହାପୱାରଣାୟ ସବ୍ବେୱ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ – ‘‘ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସ୍ସାମା’’ତି । ଭଗୱା ପୱାରେତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆଳୱିଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଧୀତରଂ ମାରେତ୍ୱା ଇଦାନି କଂ ମାରେତୁଂ ଆଗତୋସୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଉପ୍ପଣ୍ଡେସୁଂ । ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନୱେଲାୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧୀତରଂ ମାରେସି, ସା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ମତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ମନୁସ୍ସେହି ଦୁବ୍ବିଜାନଂ ଖୀଣାସୱମୁନିଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ତୀସୁପି କମ୍ମଦ୍ୱାରେସୁ ସୀଲସଂୟମେନ ସଂୟତତ୍ତୋ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଚେତସା ୱା ହିଂସାଦିକଂ ନ କରୋତି ପାପଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପନ ଦହରୋ ୱା ଦହରୱୟେ ଠିତୋ, ମଜ୍ଝିମୋ ୱା ମଜ୍ଝିମୱୟେ ଠିତୋ, ଏତେନେୱ ନୟେନ ଥେରୋ ୱା ପଚ୍ଛିମୱୟେ ଠିତୋତି କଦାଚିପି ନ କରୋତି । କିଂ କାରଣା ? ୟତତ୍ତୋ, ୟସ୍ମା ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିରତିୟା ସବ୍ବପାପେହି ଉପରତଚିତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଇଦାନି ମୁନି ଅରୋସନେୟ୍ୟୋ ନ ସୋ ରୋସେତି କଞ୍ଚୀତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଅୟଂ ୟୋଜନା ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ – ସୋ ଖୀଣାସୱମୁନି ଅରୋସନେୟ୍ୟୋ ‘‘ଧୀତୁମାରକୋ’’ତି ୱା ‘‘ପେସକାରୋ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନା ନୟେନ କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ରୋସେତୁଂ, ଘଟ୍ଟେତୁଂ, ବାଧେତୁଂ ଅରହୋ ନ ହୋତି । ସୋପି ହି ନ ରୋସେତି କଞ୍ଚି, ‘‘ନାହଂ ମମ ଧୀତରଂ ମାରେମି, ତ୍ୱଂ ମାରେସି, ତୁମ୍ହାଦିସୋ ୱା ମାରେତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା କଞ୍ଚି ନ ରୋସେତି, ନ ଘଟ୍ଟେତି, ନ ବାଧେତି, ତସ୍ମା ସୋପି ନ ରୋସନେୟ୍ୟୋ । ଅପିଚ ଖୋ ପନ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ନାଗୋ, ମା ନାଗଂ ଘଟ୍ଟେସି, ନମୋ କରୋହି ନାଗସ୍ସା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୯) ୱୁତ୍ତନୟେନ ନମସ୍ସିତବ୍ବୋୟେୱ ହୋତି । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ତମ୍ପି ଧୀରାୱ ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚେତ୍ଥ – ତଂ ‘‘ଅୟଂ ଅରୋସନେୟ୍ୟୋ’’ତି ଏତେ ବାଲମନୁସ୍ସା ଅଜାନିତ୍ୱା ରୋସେନ୍ତି । ୟେ ପନ ଧୀରା ହୋନ୍ତି, ତେ ଧୀରାୱ ତମ୍ପି ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି, ଅୟଂ ଖୀଣାସୱମୁନୀତି ଜାନନ୍ତୀତି ।
୨୧୯.ୟଦଗ୍ଗତୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ପଞ୍ଚଗ୍ଗଦାୟକୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସି । ସୋ ନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନେସୁ ସସ୍ସେସୁ ଖେତ୍ତଗ୍ଗଂ, ରାସଗ୍ଗଂ, କୋଟ୍ଠଗ୍ଗଂ, କୁମ୍ଭିଅଗ୍ଗଂ, ଭୋଜନଗ୍ଗନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗାନି ଦେତି । ତତ୍ଥ ପଠମପକ୍କାନିୟେୱ ସାଲି-ୟୱ-ଗୋଧୂମ-ସୀସାନି ଆହରାପେତ୍ୱା ୟାଗୁପାୟାସପୁଥୁକାଦୀନି ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ‘‘ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତା ମେଧାୱୀ, ଅଗ୍ଗଂ ସୋ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକୋ ହୁତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେତି, ଇଦମସ୍ସ ଖେତ୍ତଗ୍ଗଦାନଂ। ନିପ୍ଫନ୍ନେସୁ ପନ ସସ୍ସେସୁ ଲାୟିତେସୁ ମଦ୍ଦିତେସୁ ଚ ୱରଧଞ୍ଞାନି ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ଦାନଂ ଦେତି, ଇଦମସ୍ସ ରାସଗ୍ଗଦାନଂ। ପୁନ ତେହି ଧଞ୍ଞେହି କୋଟ୍ଠାଗାରାନି ପୂରାପେତ୍ୱା ପଠମକୋଟ୍ଠାଗାରୱିୱରଣେ ପଠମନୀହଟାନି ଧଞ୍ଞାନି ଗହେତ୍ୱା ତଥେୱ ଦାନଂ ଦେତି, ଇଦମସ୍ସ କୋଟ୍ଠଗ୍ଗଦାନଂ। ୟଂ ୟଦେୱ ପନସ୍ସ ଘରେ ରନ୍ଧେତି, ତତୋ ଅଗ୍ଗଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଦାରକାନମ୍ପି ନ କିଞ୍ଚି ଦେତି, ଇଦମସ୍ସ କୁମ୍ଭିଅଗ୍ଗଦାନଂ। ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଭୋଜନକାଲେ ପଠମୂପନୀତଂ ଭୋଜନଂ ପୁରେଭତ୍ତକାଲେ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତୟାଚକାନଂ, ତଦଭାୱେ ଅନ୍ତମସୋ ସୁନଖାନମ୍ପି ଅଦତ୍ୱା ନ ଭୁଞ୍ଜତି, ଇଦମସ୍ସ ଭୋଜନଗ୍ଗଦାନଂ। ଏୱଂ ସୋ ପଞ୍ଚଗ୍ଗଦାୟକୋତ୍ୱେୱ ଅଭିଲକ୍ଖିତୋ ଅହୋସି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଚ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଉପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଅତିପ୍ପଗେୱ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି । ଭିକ୍ଖୂ ପିହିତଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ଏକକୋୱ ଗାମଂ ପୱିସିତୁକାମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ଭଗୱାପି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭୋଜନୱେଲାୟଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ – ‘‘ନୂନଜ୍ଜ କୋଚି ସତ୍ତୋ ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ତଥା ହି ଭଗୱା ଏକକୋୱ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ନିମନ୍ତନତ୍ଥାୟ । ଭଗୱାପି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୋଜନଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପନସ୍ସ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା । ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଚାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଭୋଜନଂ ଦଦେୟ୍ୟ, ତତୋ ମେ ପୁନ ପଚିତବ୍ବଂ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅପ୍ପସାଦଞ୍ଚ ମଚ୍ଛେରଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ୟଥା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ପସ୍ସତି, ଏୱଂ ତାଲୱଣ୍ଟେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେସି । ଭଗୱା ତଂ ଞତ୍ୱା ସରୀରାଭଂ ମୁଞ୍ଚି । ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିମେତ’’ନ୍ତି ଉଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦ୍ୱାରେ ଠିତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀପି ‘‘ଦିଟ୍ଠୋନେନ ଭଗୱା’’ତି ତାୱଦେୱ ତାଲୱଣ୍ଟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦି, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଚସ୍ସା ଉଟ୍ଠହନ୍ତିୟା ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା –
‘‘ସବ୍ବସୋ ନାମରୂପସ୍ମିଂ, ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି ମମାୟିତଂ ।
ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତି, ସ ୱେ ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୬୭) –
ଇମଂ ଗାଥମଭାସି । ସା ଗାଥାପରିୟୋସାନେୟେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତୋଘରଂ ପୱେସେତ୍ୱା, ୱରାସନେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା, ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ଉପନୀତଭୋଜନଂ ଉପନାମେସି – ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା, ସାଧୁ, ମେ ତଂ ଭୋଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେଥା’’ତି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜି । କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ କୁମ୍ଭିତୋ ପଠମମେୱ ଗହିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗତୋ, ଅଦ୍ଧାୱସେସାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଗହିତତ୍ତା ମଜ୍ଝତୋ, ଏକଦ୍ୱିକଟଚ୍ଛୁମତ୍ତାୱସେସାୟ କୁମ୍ଭିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଗହିତତ୍ତା ସେସତୋ ୱା ପିଣ୍ଡଂ ଲଭେଥ। ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱୀତି ପବ୍ବଜିତୋ । ସୋ ହି ଉଦକଦନ୍ତପୋଣଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ପରେନେୱ ଦତ୍ତଂ ଉପଜୀୱତି, ତସ୍ମା ‘‘ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନାଲଂ ଥୁତୁଂ ନୋପି ନିପଚ୍ଚୱାଦୀତି ଅଗ୍ଗତୋ ଲଦ୍ଧା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଦାୟକଂ ୱା ଥୋମେତୁମ୍ପି ନାରହତି ପହୀନାନୁନୟତ୍ତା । ସେସତୋ ଲଦ୍ଧା ‘‘କିଂ ଏତଂ ଇମିନା ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦାୟକଂ ନିପାତେତ୍ୱା ଅପ୍ପିୟୱଚନାନି ୱତ୍ତାପି ନ ହୋତି ପହୀନପଟିଘତ୍ତା । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀତି ତମ୍ପି ପହୀନାନୁନୟପଟିଘଂ ଧୀରାୱ ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଗାଥଂ ଦେସେସି । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହୀତି ।
୨୨୦.ମୁନିଂ ଚରନ୍ତନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ଉତୁୱସେନ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ପରିଚାରୟମାନୋ ଦହରୋୱ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା, ମାତାପିତରୋ ୟାଚିତ୍ୱା, ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ ‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୦) ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚ ଉପ୍ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚ ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତଂ ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ ଭିକ୍ଖୂ ଭଣନ୍ତି – ‘‘ସମୟୋ, ଆୱୁସୋ, ଉପ୍ପବ୍ବଜିତୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ଅଭବ୍ବୋ ଦାନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ୱିବ୍ଭମିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ‘‘ଏୱମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭବ୍ବୋ ସୋ ଦାନି ୱିବ୍ଭମିତୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱମୁନିଭାୱଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ମୋନେୟ୍ୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ମୁନିଂ, ଏକୱିହାରିତାୟ, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାସୁ ୱା ଚରିୟାସୁ ୟାୟ କାୟଚି ଚରିୟାୟ ଚରନ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ମେଥୁନଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରାୟ ୱିରତିୟା ୱିରତଂ ମେଥୁନସ୍ମା। ଦୁତିୟପାଦସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – କୀଦିସଂ ମୁନିଂ ଚରନ୍ତଂ ୱିରତଂ ମେଥୁନସ୍ମାତି ଚେ ? ୟୋ ୟୋବ୍ବନେ ନୋପନିବଜ୍ଝତେ କ୍ୱଚି, ୟୋ ଭଦ୍ରେପି ୟୋବ୍ବନେ ୱତ୍ତମାନେ କ୍ୱଚି ଇତ୍ଥିରୂପେ ୟଥା ପୁରେ, ଏୱଂ ମେଥୁନରାଗେନ ନ ଉପନିବଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା କ୍ୱଚି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟୋବ୍ବନେ ‘‘ୟୁୱା ତାୱମ୍ହି, ଅୟଂ ୱା ୟୁୱାତି ପଟିସେୱାମି ତାୱ କାମେ’’ତି ଏୱଂ ୟୋ ରାଗେନ ନ ଉପନିବଜ୍ଝତୀତି ଅୟମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱିରତଂ ମେଥୁନସ୍ମା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଜାତିମଦାଦିଭେଦା ମଦା, କାମଗୁଣେସୁ ସତିୱିପ୍ପୱାସସଙ୍ଖାତା ପମାଦାପି ଚ ୱିରତଂ, ଏୱଂ ମଦପ୍ପମାଦା ୱିରତତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ସବ୍ବକିଲେସବନ୍ଧନେହି । ୟଥା ୱା ଏକୋ ଲୋକିକାୟପି ୱିରତିୟା ୱିରତୋ ହୋତି, ନ ଏୱଂ, କିଂ ପନ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ୱିରତଂ, ସବ୍ବକିଲେସବନ୍ଧନେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରୱିରତିୟା ୱିରତନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀତି ତମ୍ପି ଧୀରା ଏୱ ମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି, ତୁମ୍ହେ ପନ ନଂ ନ ୱେଦୟଥ, ତେନ ନଂ ଏୱଂ ଭଣଥାତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୨୧.ଅଞ୍ଞାୟ ଲୋକନ୍ତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିହରତି । ତେନ ସମୟେନ ନନ୍ଦସ୍ସ ଆଭରଣମଙ୍ଗଲଂ, ଅଭିସେକମଙ୍ଗଲଂ, ଆୱାହମଙ୍ଗଲନ୍ତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ଅକଂସୁ । ଭଗୱାପି ତତ୍ଥ ନିମନ୍ତିତୋ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଅଦାସି । ତଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ‘‘ତୁୱଟ୍ଟଂ ଖୋ, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଭଗୱତୋ ଗାରୱେନ ‘‘ହନ୍ଦ ଭଗୱା ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୱିହାରମେୱ ଗତୋ । ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣେ ଠତ୍ୱା ‘‘ଆହର, ନନ୍ଦ, ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସସୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ଭଗୱତୋ ଗାରୱେନ ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ପବ୍ବଜାମି, ଭଗୱା’’ତି ଆହ । ତଂ ଭଗୱା ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ପନ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟା ୱଚନଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସରନ୍ତୋ ଉକ୍କଣ୍ଠି । ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ନନ୍ଦସ୍ସ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତୁକାମୋ ‘‘ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗତପୁବ୍ବୋସି, ନନ୍ଦା’’ତି ଆହ । ନନ୍ଦୋ ‘‘ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଗତପୁବ୍ବୋ’’ତି ଅୱୋଚ ।
ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ନେତ୍ୱା ୱେଜୟନ୍ତପାସାଦଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱତୋ ଆଗମନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ସକ୍କୋ ଅଚ୍ଛରାଗଣପରିୱୁତୋ ପାସାଦା ଓରୋହି । ତା ସବ୍ବାପି କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ପାଦମକ୍ଖନତେଲଂ ଦତ୍ୱା କକୁଟପାଦିନିୟୋ ଅହେସୁଂ । ଅଥ ଭଗୱା ନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ପସ୍ସସି ନୋ, ତ୍ୱଂ ନନ୍ଦ, ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛରାସତାନି କକୁଟପାଦାନୀ’’ତି ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ନାମ ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ସକଲେପି ବୁଦ୍ଧୱଚନେ ଏତଂ ନତ୍ଥି । ଅଥ ଚ ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ଉପାୟକୁସଲତାୟ ଆତୁରସ୍ସ ଦୋସେ ଉଗ୍ଗିଲେତ୍ୱା ନୀହରିତୁକାମୋ ୱେଜ୍ଜୋ ସୁଭୋଜନଂ ୱିୟ ନନ୍ଦସ୍ସ ରାଗଂ ଉଗ୍ଗିଲେତ୍ୱା ନୀହରିତୁକାମୋ ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ଅନୁଞ୍ଞାସି ୟଥା ତଂ ଅନୁତ୍ତରୋ ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି । ତତୋ ଭଗୱା ଅଚ୍ଛରାହେତୁ ନନ୍ଦସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଅଭିରତିଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଭତକୱାଦେନ ନନ୍ଦଂ ଚୋଦେଥା’’ତି । ସୋ ତେହି ଚୋଦିୟମାନୋ ଲଜ୍ଜିତୋ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ତସ୍ସ ଚଙ୍କମନକୋଟିୟଂ ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ଭଗୱତୋପି ଞାଣଂ ଉଦପାଦି । ଭିକ୍ଖୂ ଅଜାନନ୍ତା ତଥେୱାୟସ୍ମନ୍ତଂ ଚୋଦେନ୍ତି । ଭଗୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନି ନନ୍ଦୋ ଏୱଂ ଚୋଦେତବ୍ବୋ’’ତି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱମୁନିଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାନକରଣେନ ଖନ୍ଧାଦିଲୋକଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ନିରୋଧସଚ୍ଚସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପରମତ୍ଥଦସ୍ସିଂ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ, ପହୀନସମୁଦୟତ୍ତା ରୂପମଦାଦିୱେଗସହନେନ ଚକ୍ଖାଦିଆୟତନସମୁଦ୍ଦଞ୍ଚ ଅତିତରିୟ ଅତିତରିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ, ‘‘ତନ୍ନିଦ୍ଦେସା ତାଦୀ’’ତି ଇମାୟ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତିୟା ତାଦିଂ। ୟୋ ୱାୟଂ କାମରାଗାଦିକିଲେସରାସିୟେୱ ଅୱହନନଟ୍ଠେନ ଓଘୋ, କୁଚ୍ଛିତଗତିପରିୟାୟେନ ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ, ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନେୱ ତଂ ଓଘଂ ସମୁଦ୍ଦଞ୍ଚ ଅତିତରିୟ ଅତିତିଣ୍ଣୋଘତ୍ତା ଇଦାନି ତୁମ୍ହେହି ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେପି ୱିକାରମନାପଜ୍ଜନତାୟ ତାଦିମ୍ପି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଚ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଂ ଛିନ୍ନଗନ୍ଥଂ ଅସିତଂ ଅନାସୱନ୍ତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନମେୱ, ଇମାୟ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ଗନ୍ଥାନଂ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଛିନ୍ନଗନ୍ଥଂ, ଦିଟ୍ଠିୟା ତଣ୍ହାୟ ୱା କତ୍ଥଚି ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅସିତଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାସୱନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ୱାପି ଧୀରା ମୁନି ୱେଦୟନ୍ତୀତି ତମ୍ପି ଧୀରାୱ ଖୀଣାସୱମୁନିଂ ୱେଦୟନ୍ତି ତୁମ୍ହେ ପନ ଅୱେଦୟମାନା ଏୱଂ ଭଣଥାତି ଦସ୍ସେତି ।
୨୨୨.ଅସମାଉଭୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ କୋସଲରଟ୍ଠେ ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଗାମେ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସନୋକାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମିଗେ ବନ୍ଧତି । ସୋ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସନ୍ତୋ ଥେରଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସତି, ଅରଞ୍ଞା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତମ୍ପି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଅଭିଣ୍ହଦସ୍ସନେନ ଥେରେ ଜାତସିନେହୋ ଅହୋସି । ସୋ ୟଦା ବହୁଂ ମଂସଂ ଲଭତି, ତଦା ଥେରସ୍ସାପି ରସପିଣ୍ଡପାତଂ ଦେତି । ମନୁସ୍ସା ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି – ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ‘ଅମୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ମିଗା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଚରନ୍ତି, ପାନୀୟଂ ପିୱନ୍ତୀ’ତି ଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଆରୋଚେତି । ତତୋ ଲୁଦ୍ଦକୋ ମିଗେ ମାରେତି, ତେନ ଉଭୋ ସଙ୍ଗମ୍ମ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ତଂ ଜନପଦଂ ଅଗମାସି । ଭିକ୍ଖୂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ଲୁଦ୍ଦକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାନଜୀୱିକାଭାୱସାଧକଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଖୀଣାସୱମୁନିଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ, ୟୋ ଚ ଲୁଦ୍ଦକୋ, ଏତେ ଅସମା ଉଭୋ। ୟଂ ମନୁସ୍ସା ଭଣନ୍ତି ‘‘ସମାନଜୀୱିକା’’ତି, ତଂ ମିଚ୍ଛା । କିଂ କାରଣା ? ଦୂରୱିହାରୱୁତ୍ତିନୋ, ଦୂରେ ୱିହାରୋ ଚ ୱୁତ୍ତି ଚ ନେସନ୍ତି ଦୂରୱିହାରୱୁତ୍ତିନୋ । ୱିହାରୋତି ୱସନୋକାସୋ, ସୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରଞ୍ଞେ, ଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଚ ଗାମେ । ୱୁତ୍ତୀତି ଜୀୱିକା, ସା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗାମେ ସପଦାନଭିକ୍ଖାଚରିୟା, ଲୁଦ୍ଦକସ୍ସ ଚ ଅରଞ୍ଞେ ମିଗସକୁଣମାରଣା । ପୁନ ଚପରଂ ଗିହୀ ଦାରପୋସୀ, ସୋ ଲୁଦ୍ଦକୋ ତେନ କମ୍ମେନ ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେତି । ଅମମୋ ଚ ସୁବ୍ବତୋ, ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମମତ୍ତୱିରହିତୋ ସୁଚିୱତତ୍ତା ସୁନ୍ଦରୱତତ୍ତା ଚ ସୁବ୍ବତୋ ସୋ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁ । ପୁନ ଚପରଂ ପରପାଣରୋଧାୟ ଗିହୀ ଅସଞ୍ଞତୋ, ସୋ ଲୁଦ୍ଦକୋ ଗିହୀ ପରପାଣରୋଧାୟ ତେସଂ ପାଣାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦାୟ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ଅସଂୟତୋ । ନିଚ୍ଚଂ ମୁନୀ ରକ୍ଖତି ପାଣିନେ ୟତୋ, ଇତରୋ ପନ ଖୀଣାସୱମୁନି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ନିଚ୍ଚଂ ୟତୋ ସଂୟତୋ ପାଣିନୋ ରକ୍ଖତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେ କଥଂ ସମାନଜୀୱିକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ?
୨୨୩.ସିଖୀ ୟଥାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିହରନ୍ତେ ସାକିୟାନଂ କଥା ଉଦପାଦି – ‘‘ପଠମକସୋତାପନ୍ନୋ ପଚ୍ଛା ସୋତାପତ୍ତିଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମେନ ୱୁଡ୍ଢତରୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଚ୍ଛା ସୋତାପନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଗିହିନୋ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି କତ୍ତବ୍ବାନୀ’’ତି ତଂ କଥଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି । ଭଗୱା ‘‘ଅଞ୍ଞା ଏୱ ହି ଅୟଂ ଜାତି, ପୂଜନେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁ ଲିଙ୍ଗ’’ନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅନାଗାମୀପି ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗିହୀ ହୋତି, ତେନ ତଦହୁପବ୍ବଜିତସ୍ସାପି ସାମଣେରସ୍ସ ଅଭିୱାଦନାଦୀନି କତ୍ତବ୍ବାନେୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଛା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ପଠମସୋତାପନ୍ନଗହଟ୍ଠତୋ ଅତିମହନ୍ତଂ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ମତ୍ଥକେ ଜାତାୟ ସିଖାୟ ସବ୍ଭାୱେନ ସିଖୀ, ମଣିଦଣ୍ଡସଦିସାୟ ଗୀୱାୟ ନୀଲଗୀୱୋତି ଚ ମୟୂରୱିହଙ୍ଗମୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ୟଥା ହରିତହଂସତମ୍ବହଂସଖୀରହଂସକାଳହଂସପାକହଂସସୁୱଣ୍ଣହଂସେସୁ ୟ୍ୱାୟଂ ସୁୱଣ୍ଣହଂସୋ, ତସ୍ସ ହଂସସ୍ସ ଜୱେନ ସୋଳସିମ୍ପି କଲଂ ନ ଉପେତି । ସୁୱଣ୍ଣହଂସୋ ହି ମୁହୁତ୍ତକେନ ୟୋଜନସହସ୍ସମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ୟୋଜନମ୍ପି ଅସମତ୍ଥୋ ଇତରୋ । ଦସ୍ସନୀୟତାୟ ପନ ଉଭୋପି ଦସ୍ସନୀୟା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ଗିହୀ ପଠମସୋତାପନ୍ନୋପି କିଞ୍ଚାପି ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ଦସ୍ସନୀୟୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ସୋ ପଚ୍ଛା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସାପି ମଗ୍ଗଦସ୍ସନେନ ତୁଲ୍ୟଦସ୍ସନୀୟଭାୱସ୍ସାପି ଭିକ୍ଖୁନୋ ଜୱେନ ନାନୁକରୋତି । କତମେନ ଜୱେନ ? ଉପରିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାଞାଣଜୱେନ । ଗିହିନୋ ହି ତଂ ଞାଣଂ ଦନ୍ଧଂ ହୋତି ପୁତ୍ତଦାରାଦିଜଟାୟ ଜଟିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପନ ତିକ୍ଖଂ ହୋତି ତସ୍ସା ଜଟାୟ ୱିଜଟିତତ୍ତା । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଭଗୱତା ‘‘ମୁନିନୋ ୱିୱିତ୍ତସ୍ସ ୱନମ୍ହି ଝାୟତୋ’’ତି ଇମିନା ପାଦେନ ଦୀପିତୋ । ଅୟଞ୍ହି ସେକ୍ଖମୁନି ଭିକ୍ଖୁ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକେନ ଚ ୱିୱିତ୍ତୋ ହୋତି, ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚ ନିଚ୍ଚଂ ୱନସ୍ମିଂ ଝାୟତି । କୁତୋ ଗିହିନୋ ଏୱରୂପୋ ୱିୱେକୋ ଚ ଝାନଞ୍ଚାତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋତି ?
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମୁନିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ପଠମୋ ୱଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟତୋ, ନାମେନ
ଉରଗୱଗ୍ଗୋତି ।
୨. ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ
୧. ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ୟାନୀଧଭୂତାନୀତି ରତନସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅତୀତେ କିର ୱେସାଲିୟଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦୟୋ ଉପଦ୍ଦୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ତେସଂ ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ଲିଚ୍ଛୱୟୋ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ୟାଚିତ୍ୱା, ଭଗୱନ୍ତଂ ୱେସାଲିମାନୟିଂସୁ । ଏୱଂ ଆନୀତୋ ଭଗୱା ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ପୋରାଣା ପନସ୍ସ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁତୋ ପଭୁତି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ସା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଗବ୍ଭୋ ସଣ୍ଠାସି । ସା ତଂ ଞତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦେସି । ରାଜା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଅଦାସି । ସା ସମ୍ମା ପରିହରିୟମାନଗବ୍ଭା ଗବ୍ଭପରିପାକକାଲେ ୱିଜାୟନଘରଂ ପାୱିସି । ପୁଞ୍ଞୱତୀନଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି, ସା ଚ ତାସଂ ଅଞ୍ଞତରା, ତେନ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଲତ୍ତକପଟଲବନ୍ଧୁଜୀୱକପୁପ୍ଫସଦିସଂ ମଂସପେସିଂ ୱିଜାୟି । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଦେୱିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସେ ପୁତ୍ତେ ୱିଜାୟନ୍ତି, ଅଗ୍ଗମହେସୀ ମଂସପେସିନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ମମ ଅୱଣ୍ଣୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେନ ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ତଂ ମଂସପେସିଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛେତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତେ ପକ୍ଖିପାପେସି । ମନୁସ୍ସେହି ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେ ଦେୱତା ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହିଂସୁ । ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟିକଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ‘‘ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ପଜା’’ତି ଲିଖିତ୍ୱା ବନ୍ଧିଂସୁ । ତତୋ ତଂ ଭାଜନଂ ଊମିଭୟାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତେନ ପାୟାସି ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ତାପସୋ ଗୋପାଲକୁଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଗଙ୍ଗାୟ ତୀରେ ୱସତି । ସୋ ପାତୋୱଗଙ୍ଗଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ତଂ ଭାଜନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗହେସି । ତତୋ ତତ୍ଥ ତଂ ଅକ୍ଖରପଟ୍ଟିକଂ ରାଜମୁଦ୍ଦିକାଲଞ୍ଛନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ମଂସପେସିଂ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ସିୟା ଗବ୍ଭୋ, ତଥା ହିସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୂତିଭାୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ତଂ ଅସ୍ସମଂ ନେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧେ ଓକାସେ ଠପେସି । ଅଥ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଦ୍ୱେ ମଂସପେସିୟୋ ଅହେସୁଂ । ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ସାଧୁକତରଂ ଠପେସି । ତତୋ ପୁନ ଅଦ୍ଧମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକମେକିସ୍ସା ପେସିୟା ହତ୍ଥପାଦସୀସାନମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ପିଳକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଅଥ ତତୋ ଅଦ୍ଧମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକା ମଂସପେସି ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସୋ ଦାରକୋ; ଏକା ଦାରିକା ଅହୋସି । ତେସୁ ତାପସସ୍ସ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠତୋ ଚସ୍ସ ଖୀରଂ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତତୋ ପଭୁତି ଚ ଖୀରଭତ୍ତଂ ଲଭତି । ସୋ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଖୀରଂ ଦାରକାନଂ ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚତି । ତେସଂ ୟଂ ୟଂ ଉଦରଂ ପୱିସତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ମଣିଭାଜନଗତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ନିଚ୍ଛୱୀ ଅହେସୁଂ । ଅପରେ ପନ ଆହୁ – ‘‘ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠପିତା ୱିୟ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲୀନା ଛୱି ଅହୋସୀ’’ତି । ଏୱଂ ତେ ନିଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲୀନଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲିଚ୍ଛୱୀତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ ।
ତାପସୋ ଦାରକେ ପୋସେନ୍ତୋ ଉସ୍ସୂରେ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଅତିଦିୱା ପଟିକ୍କମତି । ତସ୍ସ ତଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଞତ୍ୱା ଗୋପାଲକା ଆହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାରକପୋସନଂ ପଲିବୋଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଦେଥ, ମୟଂ ପୋସେସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି । ତାପସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣି । ଗୋପାଲକା ଦୁତିୟଦିୱସେ ମଗ୍ଗଂ ସମଂ କତ୍ୱା, ପୁପ୍ଫେହି ଓକିରିତ୍ୱା; ଧଜପଟାକା ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତୂରିୟେହି ୱଜ୍ଜମାନେହି ଅସ୍ସମଂ ଆଗତା । ତାପସୋ ‘‘ମହାପୁଞ୍ଞା ଦାରକା, ଅପ୍ପମାଦେନ ୱଡ୍ଢେଥ, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରୋଥ, ପଞ୍ଚଗୋରସେନ ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଭୂମିଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେଥ, ତତ୍ର କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାରକେ ଅଦାସି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଦାରକେ ନେତ୍ୱା ପୋସେସୁଂ ।
ଦାରକା ୱଡ୍ଢିମନ୍ୱାୟ କୀଳନ୍ତା ୱିୱାଦଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞେ ଗୋପାଲଦାରକେ ହତ୍ଥେନପି ପାଦେନପି ପହରନ୍ତି, ତେ ରୋଦନ୍ତି । ‘‘କିସ୍ସ ରୋଦଥା’’ତି ଚ ମାତାପିତୂହି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଇମେ ନିମ୍ମାତାପିତିକା ତାପସପୋସିତା ଅମ୍ହେ ଅତୀୱ ପହରନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ଇମେ ଦାରକା ଅଞ୍ଞେ ଦାରକେ ୱିହେଠେନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ନ ଇମେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା, ୱଜ୍ଜେତବ୍ବା ଇମେ’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ପଭୁତି କିର ସୋ ପଦେସୋ ‘‘ୱଜ୍ଜୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ୟୋଜନସତଂ ପରିମାଣେନ । ଅଥ ତଂ ପଦେସଂ ଗୋପାଲକା ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ତତ୍ଥେୱ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଅକଂସୁ । ତାୟ ଚସ୍ସ ଦାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱାରେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା କତିକଂ ଅକଂସୁ – ‘‘ନ ବାହିରତୋ ଦାରିକା ଆନେତବ୍ବା, ଇତୋ ଦାରିକା ନ କସ୍ସଚି ଦାତବ୍ବା’’ତି । ତେସଂ ପଠମସଂୱାସେନ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ଜାତା ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ, ଏୱଂ ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜାତା । ତତୋ ତେସଂ ଦାରକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ଆରାମୁୟ୍ୟାନନିୱାସନଟ୍ଠାନପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଗହେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତଂ ତଂ ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ । ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲୀକତତ୍ତା ୱେସାଲୀତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ଇଦଂ ୱେସାଲୀୱତ୍ଥୁ ।
ଅୟଂ ପନ ୱେସାଲୀ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଇଦ୍ଧା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ହି ରାଜୂନଂୟେୱ ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ସତାନି ସତ୍ତ ଚ ରାଜାନୋ ଅହେସୁଂ, ତଥା ୟୁୱରାଜସେନାପତିଭଣ୍ଡାଗାରିକପ୍ପଭୁତୀନଂ । ୟଥାହ –
‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲୀ ଇଦ୍ଧା ଚେୱ ହୋତି ଫୀତା ଚ ବହୁଜନା ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସା ସୁଭିକ୍ଖା ଚ, ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦସତାନି, ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦା, ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରସତାନି, ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରାନି, ସତ୍ତ ଚ ଆରାମସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ଚ ଆରାମସତାନି, ସତ୍ତ ଚ ଆରାମା, ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିସହସ୍ସାନି, ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିସତାନି, ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୨୬) ।
ସା ଅପରେନ ସମୟେନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ଅହୋସି ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା ଦୁସ୍ସସ୍ସା । ପଠମଂ ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସା ମରନ୍ତି, ତେ ବହିଦ୍ଧା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ମତମନୁସ୍ସାନଂ କୁଣପଗନ୍ଧେନ ଅମନୁସ୍ସା ନଗରଂ ପୱିସିଂସୁ । ତତୋ ବହୁତରା ମୀୟନ୍ତି, ତାୟ ପଟିକୂଲତାୟ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଅହିୱାତକରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଇତି ତୀହି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଅମନୁସ୍ସରୋଗଭୟେହି ଉପଦ୍ଦୁତାୟ ୱେସାଲିୟା ନଗରୱାସିନୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ରାଜାନମାହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ତିୱିଧଂ ଭୟମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ୟାୱ ସତ୍ତମା ରାଜକୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଏୱରୂପଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ମଞ୍ଞେ ଅଧମ୍ମିକତ୍ତେନ ଏତରହି ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ରାଜା ସବ୍ବେ ସନ୍ଥାଗାରେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଧମ୍ମିକଭାୱଂ ୱିଚିନଥା’’ତି ଆହ । ତେ ସବ୍ବଂ ପୱେଣିଂ ୱିଚିନନ୍ତା ନ କିଞ୍ଚି ଅଦ୍ଦସଂସୁ ।
ତତୋ ରଞ୍ଞୋ ଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଭୟଂ ଅମ୍ହାକଂ କଥଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଛ ସତ୍ଥାରୋ ଅପଦିସିଂସୁ – ‘‘ଏତେହି ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ୱୂପସମିସ୍ସତୀ’’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଆହଂସୁ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ କିର ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଭଗୱା ସବ୍ବସତ୍ତହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ତେନ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ସବ୍ବଭୟାନି ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତେନ ତେ ଅତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା ‘‘କହଂ ପନ ସୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତି, ଅମ୍ହେହି ୱା ପେସିତେ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥାପରେ ଆହଂସୁ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅନୁକମ୍ପକା, କିସ୍ସ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ସୋ ପନ ଭଗୱା ଏତରହି ରାଜଗହେ ୱିହରତି, ରାଜା ଚ ବିମ୍ବିସାରୋ ତଂ ଉପଟ୍ଠହତି, କଦାଚି ସୋ ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଆନେସ୍ସାମା’’ତି ଦ୍ୱେ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ମହତା ବଲକାୟେନ ପହୂତଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ପେସେସୁଂ – ‘‘ବିମ୍ବିସାରଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱେଦେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ପେସେହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଏୱ ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ନଗରେ ତୀଣି ଭୟାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି । ସଚେ ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋତ୍ଥି ନୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ୱେସାଲିୟଂ ରତନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ସା ରକ୍ଖା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନି ଫରିସ୍ସତି, ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଧିୱାସେସି । ଅଥ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱତା ୱେସାଲିଗମନଂ ଅଧିୱାସିତ’’ନ୍ତି ନଗରେ ଘୋସନଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ଥ ୱେସାଲିଗମନ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଆଗମେଥ, ୟାୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିୟାଦେମୀ’’ତି ।
ଅଥ ଖୋ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ଗଙ୍ଗାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ ଭୂମିଂ ସମଂ କତ୍ୱା, ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱିହାରଂ ମାପେତ୍ୱା, ଭଗୱତୋ ଗମନକାଲଂ ପଟିୱେଦେସି । ଭଗୱା ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ପରିୱୁତୋ ପାୟାସି । ରାଜା ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପୁପ୍ଫେହି ଜାଣୁମତ୍ତଂ ଓକିରାପେତ୍ୱା ଧଜପଟାକାପୁଣ୍ଣଘଟକଦଲିଆଦୀନି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନି, ଏକେକସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏକମେକଂ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱସାପେତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଦିୱସେହି ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ନେସି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ନାୱଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତୋ ୱେସାଲିକାନଂ ସାସନଂ ପେସେସି – ‘‘ଆଗତୋ ଭଗୱା, ମଗ୍ଗଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋଥା’’ତି । ତେ ‘‘ଦିଗୁଣଂ ପୂଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱେସାଲିୟା ଚ ଗଙ୍ଗାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ତିୟୋଜନଂ ଭୂମିଂ ସମଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଚତ୍ତାରି, ଏକେକସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୂଜଂ କୁରୁମାନା ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।
ବିମ୍ବିସାରୋ ଦ୍ୱେ ନାୱାୟୋ ସଙ୍ଘାଟେତ୍ୱା, ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା, ପୁପ୍ଫଦାମାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସବ୍ବରତନମୟଂ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ନିସୀଦି । ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂପି ନାୱଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ୟଥାନୁରୂପଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓରୋହିତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱାହଂ ଇଧେୱ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ । ଉପରି ଦେୱତା ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ପୂଜମକଂସୁ, ହେଟ୍ଠା ଗଙ୍ଗାନିୱାସିନୋ କମ୍ବଲସ୍ସତରାଦୟୋ ନାଗା ପୂଜମକଂସୁ । ଏୱଂ ମହତିୟା ପୂଜାୟ ଭଗୱା ୟୋଜନମତ୍ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେସାଲିକାନଂ ସୀମନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ।
ତତୋ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ତେନ ବିମ୍ବିସାରେନ କତପୂଜାୟ ଦିଗୁଣଂ କରୋନ୍ତା ଗଲପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତେନେୱ ଖଣେନ ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପଭାୱିନଦ୍ଧନ୍ଧକାରୱିସଟକୂଟୋ ଗଳଗଳାୟନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠାସି । ଅଥ ଭଗୱତା ପଠମପାଦେ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ୟେ ତେମେତୁକାମା, ତେ ଏୱ ତେମେନ୍ତି, ଅତେମେତୁକାମା ନ ତେମେନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଜାଣୁମତ୍ତଂ ଊରୁମତ୍ତଂ କଟିମତ୍ତଂ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ୱହତି, ସବ୍ବକୁଣପାନି ଉଦକେନ ଗଙ୍ଗଂ ପୱେସିତାନି ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଭୂମିଭାଗୋ ଅହୋସି ।
ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତରା ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱାସାପେତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ଦତ୍ୱା ତୀହି ଦିୱସେହି ଦିଗୁଣଂ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତା ୱେସାଲିଂ ନୟିଂସୁ । ୱେସାଲିଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦେୱସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ଆଗଚ୍ଛି, ମହେସକ୍ଖାନଂ ଦେୱାନଂ ସନ୍ନିପାତେନ ଅମନୁସ୍ସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଲାୟିଂସୁ । ଭଗୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ଆନନ୍ଦ, ରତନସୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମୂପକରଣାନି ଗହେତ୍ୱା ଲିଚ୍ଛୱିକୁମାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେସାଲିୟା ତୀସୁ ପାକାରନ୍ତରେସୁ ୱିଚରନ୍ତୋ ପରିତ୍ତଂ କରୋହୀ’’ତି ରତନସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ଏୱଂ ‘‘କେନ ପନେତଂ ସୁତ୍ତଂ, କଦା, କତ୍ଥ, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୱିତ୍ଥାରେନ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁତୋ ପଭୁତି ପୋରାଣେହି ୱଣ୍ଣିୟତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱେସାଲିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ୱେସାଲିନଗରଦ୍ୱାରେ ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତମିଦଂ ରତନସୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ପରିତ୍ତତ୍ଥାୟ ଭାସମାନୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତେନ ଉଦକଂ ଆଦାୟ ସବ୍ବନଗରଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରନ୍ତୋ ଅନୁୱିଚରି । ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ଚ ଥେରେନ ୟେ ପୁବ୍ବେ ଅପଲାତା ସଙ୍କାରକୂଟଭିତ୍ତିପ୍ପଦେସାଦିନିସ୍ସିତା ଅମନୁସ୍ସା, ତେ ଚତୂହି ଦ୍ୱାରେହି ପଲାୟିଂସୁ, ଦ୍ୱାରାନି ଅନୋକାସାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଏକଚ୍ଚେ ଦ୍ୱାରେସୁ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାତା । ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଗତମତ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗତ୍ତେସୁ ରୋଗୋ ୱୂପସନ୍ତୋ, ତେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସବ୍ବଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ଥେରଂ ପୂଜେସୁଂ । ମହାଜନୋ ନଗରମଜ୍ଝେ ସନ୍ଥାଗାରଂ ସବ୍ବଗନ୍ଧେହି ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆନେସି ।
ଭଗୱା ସନ୍ଥାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଖୋ ରାଜାନୋ ମନୁସ୍ସା ଚ ପତିରୂପେ ଓକାସେ ନିସୀଦିଂସୁ । ସକ୍କୋପି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପନିସୀଦି ଅଞ୍ଞେ ଚ ଦେୱା । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ସବ୍ବଂ ୱେସାଲିଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୋ ଆରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱେସାଲିନଗରୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ସବ୍ବେସଂ ତଦେୱ ରତନସୁତ୍ତଂ ଅଭାସୀତି ।
୨୨୪. ତତ୍ଥ ୟାନୀଧ ଭୂତାନୀତି ପଠମଗାଥାୟଂ ୟାନୀତି ୟାଦିସାନି ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନି ୱା ମହେସକ୍ଖାନି ୱା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସନ୍ନିପତିତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭୂତାନୀତି କିଞ୍ଚାପି ଭୂତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୯) ୱିଜ୍ଜମାନେ, ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୧) ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ, ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ଚତୁବ୍ବିଧେ ପଥୱୀଧାତ୍ୱାଦିରୂପେ, ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଖୀଣାସୱେ, ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦) ସବ୍ବସତ୍ତେ, ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୯୦) ରୁକ୍ଖାଦିକେ, ‘‘ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩) ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତନିକାୟଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ଇଧ ପନ ଅୱିସେସତୋ ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ସମାଗତାନୀତି ସନ୍ନିପତିତାନି । ଭୁମ୍ମାନୀତି ଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ୱାତି ୱିକପ୍ପନେ । ତେନ ୟାନୀଧ ଭୁମ୍ମାନି ୱା ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀତି ଇମମେକଂ ୱିକପ୍ପଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଦୁତିୟଂ ୱିକପ୍ପଂ କାତୁଂ ‘‘ୟାନି ୱା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଆହ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ୱା ୟାନି ଭୂତାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ଇଧ ସମାଗତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟାମତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଂ, ତାୱ ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଭୂତାନି ଆକାସେ ପାତୁଭୂତୱିମାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଭୂତାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତୋ ହେଟ୍ଠା ସିନେରୁତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଭୂମିୟଂ ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ଅଧିୱତ୍ଥାନି ପଥୱିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଭୂତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ଭୂମିୟଂ ଭୂମିପଟିବଦ୍ଧେସୁ ଚ ରୁକ୍ଖଲତାପବ୍ବତାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ଭୂତାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାନେୱ ଅମନୁସ୍ସଭୂତାନି ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ୱା ୟାନି ୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପୁନ ଏକେନ ପଦେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବେୱ ଭୂତା ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା । ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେ, ଏକମ୍ପି ଅନପନେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୂତାତି ଅମନୁସ୍ସା । ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂତି ସୁଖିତମନା, ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ଭୱନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥୋପୀତି କିଚ୍ଚନ୍ତରସନ୍ନିୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱାକ୍ୟୋପାଦାନେ ନିପାତଦ୍ୱୟଂ । ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା, ମନସି କତ୍ୱା, ସବ୍ବଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାୱହଂ ମମ ଦେସନଂ ସୁଣନ୍ତୁ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀ’’ତି ଅନିୟମିତୱଚନେନ ଭୂତାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ୱା ୟାନି ୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ସବ୍ବେୱ ଭୂତା’’ତି ପୁନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଆସୟସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟଂ, ତଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ପରତୋଘୋସସମ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ତଥା ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ସମାଧିପଞ୍ଞାହେତୁସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଚ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଗାଥଂ ସମାପେସି ।
୨୨୫.ତସ୍ମା ହି ଭୂତାତି ଦୁତିୟଗାଥା । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି କାରଣୱଚନଂ । ଭୂତାତି ଆମନ୍ତନୱଚନଂ । ନିସାମେଥାତି ସୁଣାଥ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ଦିବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ତତ୍ଥ ଉପଭୋଗସମ୍ପଦଞ୍ଚ ପହାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଇଧ ସମାଗତା, ନ ନଟନଚ୍ଚନାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁମନା ଭୱନ୍ତୁ ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୂ’’ତି ୱଚନେନ ତେସଂ ସୁମନଭାୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଆହ – ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ସୁମନଭାୱେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିୟୋନିସୋମନସିକାରାସୟସୁଦ୍ଧୀହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୋତୁକମ୍ୟତାୟ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟପରତୋଘୋସପଦଟ୍ଠାନତୋ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧୀହି ଚ ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେତି । ଅଥ ୱା ୟଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ଅନ୍ତେ ‘‘ଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କାରଣଭାୱେନ ଅପଦିସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୟସ୍ମା ମମ ଭାସିତଂ ନାମ ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଂ ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣପରିୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ଖଣସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା, ଅନେକାନିସଂସଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାକରୁଣାଗୁଣେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ତଞ୍ଚାହଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତ’ନ୍ତି ଅୱୋଚଂ । ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେ’’ତି ଇଦଂ ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱମେତଂ କାରଣଂ ନିରୋପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାସିତନିସାମନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ନିସାମେତବ୍ବଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା ପଜାୟା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ତୀହି ଉପଦ୍ଦୱେହି ଉପଦ୍ଦୁତା ମାନୁସୀ ପଜା, ତସ୍ସା ମାନୁସିୟା ପଜାୟ ମିତ୍ତଭାୱଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେଥାତି । କେଚି ପନ ‘‘ମାନୁସିୟଂ ପଜ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥାସମ୍ଭୱା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟମ୍ପି ଚଞ୍ଞେ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ସୋପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନେତ୍ଥ – ନାହଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ଇସ୍ସରିୟବଲେନ ୱଦାମି, ଅପିଚ ପନ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିସ୍ସା ଚ ମାନୁସିୟା ପଜାୟ ହିତତ୍ଥଂ ୱଦାମି – ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା ପଜାୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ –
‘‘ୟେ ସତ୍ତସଣ୍ଡଂ ପଥୱିଂ ୱିଜେତ୍ୱା, ରାଜିସୟୋ ୟଜମାନା ଅନୁପରିୟଗା ।
ଅସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧଂ, ସମ୍ମାପାସଂ ୱାଜପେୟ୍ୟଂ ନିରଗ୍ଗଳଂ ॥
‘‘ମେତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଭାୱିତସ୍ସ, କଲମ୍ପି ତେ ନାନୁଭୱନ୍ତି ସୋଳସିଂ ॥
‘‘ଏକମ୍ପି ଚେ ପାଣମଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ, ମେତ୍ତାୟତି କୁସଲୀ ତେନ ହୋତି ।
ସବ୍ବେ ଚ ପାଣେ ମନସାନୁକମ୍ପୀ, ପହୂତମରିୟୋ ପକରୋତି ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧) –
ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଏକାଦସାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟେ ମେତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ତେସଂ ମେତ୍ତା ହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
‘‘ଦେୱତାନୁକମ୍ପିତୋ ପୋସୋ, ସଦା ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୩; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୨୮୬) –
ଏୱମାଦୀନଂ ୱସେନ ୟେସୁ କରୀୟତି, ତେସମ୍ପି ହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା ପଜାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପକାରମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ହରନ୍ତି ୟେ ବଲିଂ, ତସ୍ମା ହି ନେ ରକ୍ଖଥ ଅପ୍ପମତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ମନୁସ୍ସା ଚିତ୍ତକମ୍ମକଟ୍ଠକମ୍ମାଦୀହିପି ଦେୱତା କତ୍ୱା ଚେତିୟରୁକ୍ଖାଦୀନି ଚ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦେୱତା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିୱା ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, କାଳପକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ରତ୍ତିଂ ବଲିଂ କରୋନ୍ତି । ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ୱା ଦତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଉପାଦାୟ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାନଂ ପତ୍ତିଦାନନିୟ୍ୟାତନେନ ଦିୱା ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, ଛତ୍ତାରୋପନଦୀପମାଲା ସବ୍ବରତ୍ତିକଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନି କାରାପେତ୍ୱା ପତ୍ତିଦାନନିୟ୍ୟାତନେନ ଚ ରତ୍ତିଂ ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, ତେ କଥଂ ନ ରକ୍ଖିତବ୍ବା । ୟତୋ ଏୱଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କରୋନ୍ତି ୟେ ବଲିଂ, ତସ୍ମା ହି ନେ ରକ୍ଖଥ। ତସ୍ମା ବଲିକମ୍ମକାରଣାପି ତେ ମନୁସ୍ସେ ରକ୍ଖଥ ଗୋପୟଥ, ଅହିତଂ ତେସଂ ଅପନେଥ, ହିତଂ ଉପନେଥ ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତଂ କତଞ୍ଞୁଭାୱଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମନୁସ୍ସରନ୍ତାତି ।
୨୨୬. ଏୱଂ ଦେୱତାସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମନତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣପ୍ପକାସନେନ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଜ୍ଜିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଅନିୟମିତୱସେନ ଅନୱସେସଂ ପରିୟାଦିୟତି ୟଂକିଞ୍ଚି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୋହାରୂପଗଂ। ୱିତ୍ତନ୍ତି ଧନଂ । ତଞ୍ହି ୱିତ୍ତିଂ ଜନେତୀତି ୱିତ୍ତଂ । ଇଧ ୱାତି ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ହୁରଂ ୱାତି ତତୋ ପରଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ତେନ ଚ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗହଣେ ପତ୍ତେ ‘‘ସଗ୍ଗେସୁ ୱା’’ତି ପରତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଚ ସଗ୍ଗେ ଚ ଅୱସେସାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱୋହାରୂପଗଂ ଅଲଙ୍କାରପରିଭୋଗୂପଗଞ୍ଚ ଜାତରୂପରଜତମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟପୱାଳଲୋହିତଙ୍କମସାରଗଲ୍ଲାଦିକଂ, ୟଞ୍ଚ ମୁତ୍ତାମଣିୱାଲୁକତ୍ଥତାୟ ଭୂମିୟା ରତନମୟୱିମାନେସୁ ଅନେକୟୋଜନସତୱିତ୍ଥତେସୁ ଭୱନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱିତ୍ତଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି ।
ସଗ୍ଗେସୁ ୱାତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରଦେୱଲୋକେସୁ । ତେ ହି ସୋଭନେନ କମ୍ମେନ ଅଜୀୟନ୍ତି ଗମ୍ମନ୍ତୀତି ସଗ୍ଗା, ସୁଟ୍ଠୁ ୱା ଅଗ୍ଗାତିପି ସଗ୍ଗା । ୟନ୍ତି ୟଂ ସସ୍ସାମିକଂ ୱା ଅସ୍ସାମିକଂ ୱା । ରତନନ୍ତି ରତିଂ ନୟତି, ୱହତି, ଜନୟତି, ୱଡ୍ଢେତୀତି ରତନଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଂ ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଞ୍ଚ, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ –
‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।
ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ପଣୀତନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ, ସେଟ୍ଠଂ, ଅତପ୍ପକଂ । ଏୱଂ ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ୟଂ ସଗ୍ଗେସୁ ଅନେକୟୋଜନସତପ୍ପମାଣସବ୍ବରତନମୟୱିମାନେସୁ ସୁଧମ୍ମୱେଜୟନ୍ତପ୍ପଭୁତୀସୁ ସସ୍ସାମିକଂ, ୟଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୱିରହେନ ଅପାୟମେୱ ପରିପୂରେନ୍ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ସୁଞ୍ଞୱିମାନପଟିବଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସାମିକଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ପଥୱୀମହାସମୁଦ୍ଦହିମୱନ୍ତାଦିନିସ୍ସିତଂ ଅସ୍ସାମିକଂ ରତନଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି ।
ନନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନାତି ନ-ଇତି ପଟିସେଧେ, ନୋ-ଇତି ଅୱଧାରଣେ । ସମନ୍ତି ତୁଲ୍ୟଂ । ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜତି । ତଥାଗତେନାତି ବୁଦ୍ଧେନ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ଏତଂ ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ରତନଞ୍ଚ ପକାସିତଂ, ଏତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସଦିସଂ ରତନଂ ନେୱତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ହି ତଂ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ ମଣିରତନଞ୍ଚ, ୟମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ମହାଜନୋ ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋତି, ନ କୋଚି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ୱା ଭୂତଟ୍ଠାନଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବୋପି ଜନୋ ଚକ୍କରତନମଣିରତନମେୱ ଚିତ୍ତିଂ କରୋତି ପୂଜେତି, ତଂ ତଂ ୱରଂ ପତ୍ଥେତି, ପତ୍ଥିତପତ୍ଥିତଞ୍ଚସ୍ସ ଏକଚ୍ଚଂ ସମିଜ୍ଝତି, ତମ୍ପି ରତନଂ ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତେ ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟେ କେଚି ମହେସକ୍ଖା ଦେୱମନୁସ୍ସା, ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋନ୍ତି, ନ କଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଂ ପୂଜେନ୍ତି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ସିନେରୁମତ୍ତେନ ରତନଦାମେନ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି, ୟଥାବଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ । ପରିନିବ୍ବୁତମ୍ପି ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୋକମହାରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତି ୱିହାରସହସ୍ସାନି ପତିଟ୍ଠାପେସି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଚିତ୍ତୀକାରାନଂ । ଅପିଚ କସ୍ସଞ୍ଞସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସାପି ଜାତିବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନାନି ପଟିମାଚେତିୟାଦୀନି ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତୀକାରଗରୁକାରୋ ୱତ୍ତତି ୟଥା ଭଗୱତୋ । ଏୱଂ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।
ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଜିଣ୍ଣମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଞ୍ଚ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ୟେସଂ ପଂସୁକମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତେସଂ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଅସୋକସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ । ଇଦମସ୍ସ ମହଗ୍ଘତାୟ । ଏୱଂ ମହଗ୍ଘତାୱଚନେ ଚେତ୍ଥ ଦୋସାଭାୱସାଧକଂ ଇଦଂ ତାୱ ସୁତ୍ତପଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –
‘‘ୟେସଂ ଖୋ ପନ ସୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ, ତେସଂ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ । ଇଦମସ୍ସ ମହଗ୍ଘତାୟ ୱଦାମି । ସେୟ୍ୟଥାପି ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ ମହଗ୍ଘଂ, ତଥୂପମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ।
ଏୱଂ ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।
ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟନାଭି ସତ୍ତରତନମୟସହସ୍ସାରଂ ପୱାଳମୟନେମି, ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟସନ୍ଧି, ୟସ୍ସ ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନଂ ଉପରି ଏକଂ ମୁଣ୍ଡାରଂ ହୋତି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦକରଣତ୍ଥଂ, ୟେନ କତୋ ସଦ୍ଦୋ ସୁକୁସଲପ୍ପତାଳିତପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ହୋତି । ୟସ୍ସ ନାଭିୟା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱେ ସୀହମୁଖାନି ହୋନ୍ତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ସକଟଚକ୍କସ୍ସେୱ ସୁସିରଂ, ତସ୍ସ କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା ନତ୍ଥି, କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଉତୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ୟଂ ରାଜା ଦସୱିଧଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ସୀସଂନ୍ହାତୋ ଉପୋସଥିକୋ ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋ ସୀଲାନି ସୋଧେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ୱିୟ ସୂରିୟଂ ୱିୟ ଚ ଉଟ୍ଠେନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନତୋ ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ୟୋଜନତୋ ୱଣ୍ଣୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଂ ମହାଜନେନ ‘‘ଦୁତିୟୋ ମଞ୍ଞେ ଚନ୍ଦୋ ସୂରିୟୋ ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଅତିୱିୟ କୋତୂହଲଜାତେନ ଦିସ୍ସମାନଂ ନଗରସ୍ସ ଉପରି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରସ୍ସ ପାଚୀନପସ୍ସେ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ନାତିନୀଚଂ ହୁତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅକ୍ଖାହତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି ।
ତଦେୱ ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ହତ୍ଥିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସେତୋ ରତ୍ତପାଦୋ ସତ୍ତପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ଇଦ୍ଧିମା ୱେହାସଙ୍ଗମୋ ଉପୋସଥକୁଲା ୱା ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲା ୱା ଆଗଚ୍ଛତି । ଉପୋସଥକୁଲା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ସବ୍ବଜେଟ୍ଠୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲା ସବ୍ବକନିଟ୍ଠୋ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖୋ ଦମଥୂପେତୋ । ସୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ପରିସଂ ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ପୁରେପାତରାସମେୱ ସକଂ ରାଜଧାନିଂ ଆଗଚ୍ଛତି ।
ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଅସ୍ସରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସେତୋ ରତ୍ତପାଦୋ କାକସୀସୋ ମୁଞ୍ଜକେସୋ ୱଲାହକସ୍ସ ରାଜକୁଲା ଆଗଚ୍ଛତି । ସେସମେତ୍ଥ ହତ୍ଥିରତନସଦିସମେୱ ।
ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ମଣିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହୋତି ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସୁଭୋ ଜାତିମା ଅଟ୍ଠଂସୋ ସୁପରିକମ୍ମକତୋ ଆୟାମତୋ ଚକ୍କନାଭିସଦିସୋ, ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତା ଆଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେପି ଅନ୍ଧକାରେ ରଞ୍ଞୋ ଧଜଗ୍ଗତୋ ୟୋଜନଂ ଓଭାସେତି, ୟସ୍ସୋଭାସେନ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଦିୱା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ପସ୍ସନ୍ତି ।
ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ପକତିଅଗ୍ଗମହେସୀ ୱା ହୋତି, ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ମଦ୍ଦରାଜକୁଲତୋ ୱା, ଅତିଦୀଘାଦିଛଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତା ଅତିକ୍କନ୍ତା ମାନୁସଂ ୱଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣଂ, ୟସ୍ସା ରଞ୍ଞୋ ସୀତକାଲେ ଉଣ୍ହାନି ଗତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଉଣ୍ହକାଲେ ସୀତାନି, ସତଧା ଫୋଟିତତୂଲପିଚୁନୋ ୱିୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ହୋତି, କାୟତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ, ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିତାଦିଅନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତା ଚ ହୋତି ।
ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଗହପତିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିକମ୍ମକରୋ ସେଟ୍ଠି, ୟସ୍ସ ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ପାତୁଭୱତି, ୟେନ ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନମତ୍ତେ ନିଧିଂ ପସ୍ସତି ସସ୍ସାମିକମ୍ପି ଅସ୍ସାମିକମ୍ପି । ସୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତି ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱ, ହୋହି, ଅହଂ ତେ ଧନେନ ଧନକରଣୀୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ।
ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ପରିଣାୟକରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ, ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଅତିରେକପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାୟ ପରିସାୟ ଚେତସା ଚିତ୍ତଂ ପରିଜାନିତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହସମତ୍ଥୋ ହୋତି । ସୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତି – ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱ, ହୋହି, ଅହଂ ତେ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ୟସ୍ସ ନ ସକ୍କା ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଘୋ କାତୁଂ ‘‘ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଅଗ୍ଘତି କୋଟିଂ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଏକରତନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ନ ସକ୍କା ସୀଲତୋ ୱା ସମାଧିତୋ ୱା ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରତୋ କେନଚି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକଗୁଣୋ ୱା ଇମିନା ସମୋ ୱା ସପ୍ପଟିଭାଗୋ ୱା’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ । ଏୱଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।
ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱୋ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଚକ୍କାଦୀନି ଚ ତସ୍ସ ରତନାନି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ, କୁତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ରତନତ୍ତଂ, ୟାନି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ଅନେକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେପି କପ୍ପେ ତଥାଗତସୁଞ୍ଞୋ ଲୋକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋ ଏୱ କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନୋ । ୱୁତ୍ତଂ ଚେତଂ ଭଗୱତା ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ –
‘‘ଦେୱତା, ଆନନ୍ଦ, ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି – ‘ଦୂରା ଚ ୱତମ୍ହ ଆଗତା ତଥାଗତଂ ଦସ୍ସନାୟ, କଦାଚି କରହଚି ତଥାଗତା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅଜ୍ଜେୱ ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମେ ୟାମେ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହେସକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଠିତୋ ଓୱାରେନ୍ତୋ, ନ ମୟଂ ଲଭାମ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ତଥାଗତଂ ଦସ୍ସନାୟା’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୦) ।
ଏୱଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।
ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନାଦି । ତଞ୍ହି କୋଟିସତସହସ୍ସଧନାନମ୍ପି ସତ୍ତଭୂମିକପାସାଦୱରତଲେ ୱସନ୍ତାନମ୍ପି ଚଣ୍ଡାଲୱେନନେସାଦରଥକାରପୁକ୍କୁସାଦୀନଂ ନୀଚକୁଲିକାନଂ ଓମକପୁରିସାନଂ ସୁପିନନ୍ତେପି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଉଭତୋ ସୁଜାତସ୍ସ ପନ ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସେୱ ପରିପୂରିତଦସୱିଧଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସ୍ସ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂୟେୱ ହୋତି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ଲୋକେ ଅନୋମସତ୍ତସମ୍ମତାନମ୍ପି ଅନୁପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିପରୀତଦସ୍ସନାନଂ ପୂରଣକସ୍ସପାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସତ୍ଥାରାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଏୱରୂପାନଂ ସୁପିନନ୍ତେପି ଅପରିଭୋଗୋ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଚତୁପ୍ପଦାୟପି ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ ନିବ୍ବେଧିକଞାଣଦସ୍ସନାନଂ ବାହିୟଦାରୁଚୀରିୟପ୍ପଭୁତୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ମହାକୁଲପ୍ପସୁତାନଂ ମହାସାୱକାନଂ ପରିଭୋଗୋ । ତେ ହି ତଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସୱନାନୁତ୍ତରିୟପାରିଚରିୟାନୁତ୍ତରିୟାଦୀନି ସାଧେନ୍ତା ତଥା ତଥା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।
ୟମ୍ପି ତଂ ଅୱିସେସତୋ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ । ତଞ୍ହି ଦିସ୍ୱା ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ତଂ ରଞ୍ଞୋ ରତିଂ ଜନେତି । ପୁନ ଚପରଂ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ୱାମେନ ହତ୍ଥେନ ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଚକ୍କରତନଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରତି ‘‘ପୱତ୍ତତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନଂ, ଅଭିୱିଜିନାତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଚକ୍କରତନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ୱିୟ ତୂରିୟଂ ମଧୁରସ୍ସରଂ ନିଚ୍ଛରନ୍ତଂ ଆକାସେନ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ୱଦେୱ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଚକ୍କାନୁଭାୱେନ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ନାତିନୀଚଂ ଉଚ୍ଚରୁକ୍ଖାନଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ, ନୀଚରୁକ୍ଖାନଂ ଉପରିଭାଗେନ, ରୁକ୍ଖେସୁ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦିପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତାନଂ ହତ୍ଥତୋ ପଣ୍ଣାକାରଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଏହି ଖୋ ମହାରାଜା’’ତିଏୱମାଦିନା ପରମନିପଚ୍ଚକାରେନ ଆଗତେ ପଟିରାଜାନୋ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ୟତ୍ଥ ପନ ରାଜା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ୱା ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ୱା କପ୍ପେତୁକାମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଚକ୍କରତନଂ ଆକାସା ଓତରିତ୍ୱା ଉଦକାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚକ୍ଖମେ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ଅକ୍ଖାହତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ଗମନଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁରିମନୟେନେୱ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ୟଂ ସୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକାପି ପରିସା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତି । ଚକ୍କରତନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୁରତ୍ଥିମଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହତି, ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହନ୍ତେ ଉଦକଂ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଅପଗନ୍ତ୍ୱା ଭିତ୍ତୀକତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ମହାଜନୋ ୟଥାକାମଂ ସତ୍ତ ରତନାନି ଗଣ୍ହାତି । ପୁନ ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମମ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଉଦକେନ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ସେନା ପୁରତୋ ହୋତି, ଚକ୍କରତନଂ ପଚ୍ଛତୋ, ରାଜା ମଜ୍ଝେ । ଚକ୍କରତନସ୍ସ ଓସକ୍କିତୋସକ୍କିତଟ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ପରିପୂରତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଉତ୍ତରେପି ସମୁଦ୍ଦେ ଗଚ୍ଛତି ।
ଏୱଂ ଚତୁଦ୍ଦିସଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ଚକ୍କରତନଂ ତିୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଆକାସଂ ଆରୋହତି । ତତ୍ଥ ଠିତୋ ରାଜା ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱେନ ୱିଜିତଂ ପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସତ୍ତୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହଂ, ତଥା ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ, ସତ୍ତୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂୟେୱ ଅପରଗୋୟାନଂ, ଦସୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ଚତୁମହାଦୀପଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ସୁଫୁଲ୍ଲପୁଣ୍ଡରୀକୱନଂ ୱିୟ ଓଲୋକେତି । ଏୱଂ ଓଲୋକୟତୋ ଚସ୍ସ ଅନପ୍ପିକା ରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମ୍ପି ତଂ ଚକ୍କରତନଂ ରଞ୍ଞୋ ରତିଂ ଜନେତି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । କିଂ କରିସ୍ସତି ଏତଂ ଚକ୍କରତନଂ ? ତଥାଗତୋ ହି ୟସ୍ସା ଦିବ୍ବାୟ ରତିୟା ଚକ୍କରତନାଦୀହି ସବ୍ବେହିପି ଜନିତା ଚକ୍କୱତ୍ତିରତି ସଙ୍ଖମ୍ପି କଲମ୍ପି କଲଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେତି, ତତୋପି ରତିତୋ ଉତ୍ତରିତରଞ୍ଚ ପଣୀତତରଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦପ୍ପତିକରାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନମ୍ପି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନରତିଂ, ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନରତିଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନରତିଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନରତିଂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗରତିଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲରତିଂ, ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲରତିଞ୍ଚ ଜନେତି । ଏୱଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥୀତି ।
ଅପିଚ ରତନଂ ନାମେତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଚକ୍କରତନଂ ମଣିରତନଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦି, ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ହତ୍ଥିରତନାଦି ପରିଣାୟକରତନପରିୟୋସାନଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ଦୁୱିଧେ ଚେତ୍ଥ ସୱିଞ୍ଞାଣକରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାଦିରତନଂ, ସୱିଞ୍ଞାଣକାନଂ ହତ୍ଥିରତନାଦୀନଂ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥାୟ ଉପନୀୟତି ।
ସୱିଞ୍ଞାଣକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତରତନଂ, ମନୁସ୍ସରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତିରଚ୍ଛାନଗତରତନଂ ମନୁସ୍ସରତନସ୍ସ ଓପୱୟ୍ହଂ ହୋତି । ମନୁସ୍ସରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ, ପୁରିସରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପୁରିସରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥିରତନଂ ପୁରିସରତନସ୍ସ ପରିଚାରିକତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପୁରିସରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଅଗାରିକରତନଂ, ଅନଗାରିକରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅନଗାରିକରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଗାରିକରତନେସୁ ଅଗ୍ଗୋ ଚକ୍କୱତ୍ତୀପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ଅନଗାରିକରତନଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଚ ଦିବ୍ବମାନୁସିକା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତି ।
ଏୱଂ ଅନଗାରିକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ – ଅରିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ । ଅରିୟରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖୱସେନ । ଅସେକ୍ଖରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସମଥୟାନିକୱସେନ, ସମଥୟାନିକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ, ଅପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତରତନତୋପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଦିସାପି ହି ଅନେକସତା ସାୱକା ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ସତଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧରତନତୋପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସକଲମ୍ପି ହି ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ନିସିନ୍ନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଏକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ନେୱ ସଙ୍ଖଂ ନ କଲଂ ନ କଲଭାଗଂ ଉପେନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) । ଏୱଂ କେନଚିପି ପରିୟାୟେନ ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନା’’ତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ରତନେହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମନତ୍ଥଂ ନେୱ ଜାତିଂ ନ ଗୋତ୍ତଂ ନ କୋଲପୁତ୍ତିୟଂ ନ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ, ଅପିଚ ଖୋ ଅୱୀଚିମୁପାଦାୟ ଭୱଗ୍ଗପରିୟନ୍ତେ ଲୋକେ ସୀଲସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଗୁଣେହି ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇଦମ୍ପି ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱା ସଗ୍ଗେସୁ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ୱିତ୍ତଂ ୱା ରତନଂ ୱା, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେହି ତେହି ଗୁଣେହି ଅସମତ୍ତା ବୁଦ୍ଧରତନଂ ପଣୀତଂ। ୟଦି ଏତଂ ସଚ୍ଚଂ, ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ଇମେସଂ ପାଣୀନଂ ସୋତ୍ଥି ହୋତୁ, ସୋଭନାନଂ ଅତ୍ଥିତା ହୋତୁ, ଅରୋଗତା ନିରୁପଦ୍ଦୱତାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତିଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫) ଅତ୍ତଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟଭାୱେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରଥା ହି ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱାତି ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧମେୱ ସିୟା । ଏୱଂ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ରତନତ୍ତଂ ପଣୀତଂ, ରତନଭାୱୋ ପଣୀତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ବୁଦ୍ଧୋ ନେୱ ରତନନ୍ତି ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ନ ହି ୟତ୍ଥ ରତନଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ରତନନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୱିଧିନା ସମ୍ବନ୍ଧଗତଂ ରତନତ୍ତଂ ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ତଂ ରତନତ୍ତମୁପାଦାୟ ରତନନ୍ତି ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ରତନତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ରତନନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନନ୍ତି ଇମିନାପି କାରଣେନ ବୁଦ୍ଧୋୱ ରତନନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମତ୍ତାୟ ଚ ଭଗୱତା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ରାଜକୁଲସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଜାତା, ଭୟଂ ୱୂପସନ୍ତଂ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୨୭. ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ଖୟଂ ୱିରାଗ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ରାଗାଦୟୋ ଖୀଣା ହୋନ୍ତି ପରିକ୍ଖୀଣା, ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ତେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖୟମତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ରାଗାଦିୱିୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ, ୟସ୍ମା ୱା ତମ୍ହି ସଚ୍ଛିକତେ ରାଗାଦୟୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିରତ୍ତା ହୋନ୍ତି ୱିଗତା ୱିଦ୍ଧସ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଖୟ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ୱିରାଗ’’ନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ନ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ୱୟୋ ନ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ନ ଜାୟତି ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅମତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପନ ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତନ୍ତି । ୟଦଜ୍ଝଗାତି ୟଂ ଅଜ୍ଝଗା ୱିନ୍ଦି, ପଟିଲଭି, ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ସଚ୍ଛାକାସି । ସକ୍ୟମୁନୀତି ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତତ୍ତା ସକ୍ୟୋ, ମୋନେୟ୍ୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନି, ସକ୍ୟୋ ଏୱ ମୁନି ସକ୍ୟମୁନି । ସମାହିତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗସମାଧିନା ସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ନ ତେନ ଧମ୍ମେନ ସମତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ତେନ ଖୟାଦିନାମକେନ ସକ୍ୟମୁନିନା ଅଧିଗତେନ ଧମ୍ମେନ ସମଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଖୟୱିରାଗାମତପଣୀତତାଗୁଣେହି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମେ ରତନଂ ପଣୀତଂ ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୨୮. ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ମଗ୍ଗଧମ୍ମଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ନୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଉତ୍ତମୋ ପସଂସନୀୟୋ ଚାତି ସେଟ୍ଠୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ସେଟ୍ଠୋ ଚାତି ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ। ଅନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାତେସୁ ୱା ବୁଦ୍ଧେସୁ ସେଟ୍ଠୋତି ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ । ସୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ ୟଂ ପରିୱଣ୍ଣୟୀ, ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଚ ମଗ୍ଗାନଂ, ଖେମଂ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫) ଚ ‘‘ଅରିୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଦେସେସ୍ସାମି ସଉପନିସଂ ସପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ଚ ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପସଂସି ପକାସୟି । ସୁଚିନ୍ତି କିଲେସମଲସମୁଚ୍ଛେଦକରଣତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୋଦାନଂ । ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୂତି ୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରଂ ନିୟମେନେୱ ଫଲଦାନତୋ ‘‘ଆନନ୍ତରିକସମାଧୀ’’ତି ଆହୁ । ନ ହି ମଗ୍ଗସମାଧିଞ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିନିସେଧକୋ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥାହ –
‘‘ଅୟଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, କପ୍ପସ୍ସ ଚ ଉଡ୍ଡୟ୍ହନୱେଲା ଅସ୍ସ, ନେୱ ତାୱ କପ୍ପୋ ଉଡ୍ଡୟ୍ହେୟ୍ୟ, ୟାୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଠିତକପ୍ପୀ । ସବ୍ବେପି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଠିତକପ୍ପିନୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୭) ।
ସମାଧିନାତେନ ସମୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେନ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠପରିୱଣ୍ଣିତେନ ସୁଚିନା ଆନନ୍ତରିକସମାଧିନା ସମୋ ରୂପାୱଚରସମାଧି ୱା ଅରୂପାୱଚରସମାଧି ୱା କୋଚି ନ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ତେସଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସାପି ପୁନ ନିରୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଇମସ୍ସ ଚ ଅରହତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିସମୁଗ୍ଘାତସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଆନନ୍ତରିକସମାଧିସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ସମାଧୀହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁରିମନୟେନେୱ ମଗ୍ଗଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ହୋତୂ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୨୯. ଏୱଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମଗୁଣେନାପି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସଙ୍ଘଗୁଣେନାପି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତା । ଅଟ୍ଠାତି ତେସଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପଟିପନ୍ନା ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଫଲେ ଠିତାତି ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି । ସତଂ ପସତ୍ଥାତି ସପ୍ପୁରିସେହି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପସତ୍ଥା । କସ୍ମା ? ସହଜାତସୀଲାଦିଗୁଣୟୋଗା । ତେସଞ୍ହି ଚମ୍ପକୱକୁଲକୁସୁମାଦୀନଂ ସହଜାତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ସହଜାତସୀଲସମାଧିଆଦୟୋ ଗୁଣା । ତେନ ତେ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନାନି ୱିୟ ପୁପ୍ଫାନି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସତଂ ପିୟା ମନାପା ପସଂସନୀୟା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଟ୍ଠସତଂ ପସତ୍ଥା’’ତି ।
ଅଥ ୱା ୟେତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତା । ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ତେସଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେ ହି ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ତୟୋ ସୋତାପନ୍ନା, କାମରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଅଧିଗତପ୍ଫଲା ତୟୋ ସକଦାଗାମିନୋ, ତେ ସବ୍ବେପି ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତି, ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି, ଅୱିହେସୁ ପଞ୍ଚ, ତଥା ଅତପ୍ପସୁଦସ୍ସସୁଦସ୍ସୀସୁ । ଅକନିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୱଜ୍ଜା ଚତ୍ତାରୋତି ଚତୁୱୀସତି ଅନାଗାମିନୋ, ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ସମଥୟାନିକୋତି ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ଚତୁପଞ୍ଞାସ । ତେ ସବ୍ବେପି ସଦ୍ଧାଧୁରପଞ୍ଞାଧୁରାନଂ ୱସେନ ଦିଗୁଣା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସତଂ ହୋନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଚତ୍ତାରି ଏତାନି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତୀତି ତେ ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠ ୱା ଅଟ୍ଠସତଂ ୱାତି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲା, ସଙ୍ଖେପୱସେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଏକଂ ୟୁଗଂ, ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଏକଂ ୟୁଗନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ତେତି ପୁବ୍ବେ ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିୟମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଅଟ୍ଠ ୱା ଅଟ୍ଠସତଂ ୱା, ସଙ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବେପି ତେ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା । ଦକ୍ଖିଣା ନାମ କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମୱିପାକଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମେ ଇଦଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ ୱା କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦୀୟମାନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ, ତଂ ଅରହନ୍ତି ନାମ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା । ଇମେ ଚ ତାଦିସା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତେ ‘‘ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା’’ତି ।
ସୁଗତସ୍ସ ସାୱକାତି ଭଗୱା ସୋଭନେନ ଗମନେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା, ସୋଭନଞ୍ଚ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ଗତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଏୱ ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ, ତସ୍ସ ସୁଗତସ୍ସ । ସବ୍ବେପି ତେ ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ସାୱକା । କାମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେପି ସୁଣନ୍ତି, ନ ପନ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି । ଇମେ ପନ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ପତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ସାୱକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେସୁ ଦିନ୍ନାନି ମହପ୍ଫଲାନୀତି ଏତେସୁ ସୁଗତସାୱକେସୁ ଅପ୍ପକାନିପି ଦାନାନି ଦିନ୍ନାନି ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ଉପଗତତ୍ତା ମହପ୍ଫଲାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱା, ତଥାଗତସାୱକସଙ୍ଘୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା, ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବେସମ୍ପି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୦. ଏୱଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଘଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତୋ ଏକଚ୍ଚିୟାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେତି ଅନିୟମିତୁଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୟୁତ୍ତା, ଅନେକୱିହିତଂ ଅନେସନଂ ପହାୟ ସୁଦ୍ଧାଜୀୱିତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତାନଂ ପୟୁଞ୍ଜିତୁମାରଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗସମନ୍ନାଗତା । ତେନ ତେସଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ମନସା ଦଳ୍ହେନାତି ଦଳ୍ହେନ ମନସା, ଥିରସମାଧିୟୁତ୍ତେନ ଚେତସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତେସଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ନିକ୍କାମିନୋତି କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ୱୀରିୟେନ ସବ୍ବକିଲେସେହି କତନିକ୍କମନା । ତେନ ତେସଂ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନଂ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ।
ଗୋତମସାସନମ୍ହୀତି ଗୋତ୍ତତୋ ଗୋତମସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ସାସନମ୍ହି । ତେନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ନାନପ୍ପକାରମ୍ପି ଅମରତପଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସୁପ୍ପୟୋଗାଦିଗୁଣାଭାୱତୋ କିଲେସେହି ନିକ୍କମନାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ତେତି ପୁବ୍ବେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ପତ୍ତିପତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତବ୍ବାତି ପତ୍ତି, ପତ୍ତବ୍ବା ନାମ ପତ୍ତୁଂ ଅରହା, ୟଂ ପତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତାତି ପତ୍ତିପତ୍ତା । ଅମତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ୱିଗୟ୍ହାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱିଗାହିତ୍ୱା । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ମୁଧାତି ଅବ୍ୟୟେନ କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପି ବ୍ୟୟଂ ଅକତ୍ୱା । ନିବ୍ବୁତିନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସଦରଥଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ଭୁଞ୍ଜମାନାତି ଅନୁଭୱମାନା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ଗୋତମସାସନମ୍ହି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତା, ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମନସା ଦଳ୍ହେନ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନିକ୍କାମିନୋ, ତେ ଇମାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ଅମତଂ ୱିଗୟ୍ହ ମୁଧା ଲଦ୍ଧା ଫଲସମାପତ୍ତିସଞ୍ଞିତଂ ନିବ୍ବୁତିଂ ଭୁଞ୍ଜମାନା ପତ୍ତିପତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୧. ଏୱଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ବହୁଜନପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସେୱ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟଥିନ୍ଦଖୀଲୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥାତି ଉପମାୱଚନଂ । ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ନଗରଦ୍ୱାରନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଉମ୍ମାରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ହତ୍ଥେ ପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା ଆକୋଟିତସ୍ସ ସାରଦାରୁମୟଥମ୍ଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଥୱିନ୍ତି ଭୂମିଂ । ସିତୋତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସ୍ସିତୋ । ସିୟାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଚତୁବ୍ଭି ୱାତେହୀତି ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗତୱାତେହି । ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋତି କମ୍ପେତୁଂ ୱା ଚାଲେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତଥୂପମନ୍ତି ତଥାୱିଧଂ । ସପ୍ପୁରିସନ୍ତି ଉତ୍ତମପୁରିସଂ । ୱଦାମୀତି ଭଣାମି । ୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱେଚ୍ଚ ପସ୍ସତୀତି ୟୋ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଞ୍ଞାୟ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ପସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ହି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ଗମ୍ଭୀରନେମତାୟ ପଥୱିସ୍ସିତୋ ଚତୁବ୍ଭି ୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ସିୟା, ଇମମ୍ପି ସପ୍ପୁରିସଂ ତଥୂପମମେୱ ୱଦାମି, ୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱେଚ୍ଚ ପସ୍ସତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସୋପି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଚତୂହି ୱାତେହି ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟୱାଦୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ହୋତି, ତମ୍ହା ଦସ୍ସନା କେନଚି କମ୍ପେତୁଂ ୱା ଚାଲେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟୋଖୀଲୋ ୱା ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱା ଗମ୍ଭୀରନେମୋ ସୁନିଖାତୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପକମ୍ପୀ, ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଚେପି ଦିସାୟ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଭୁସା ୱାତୱୁଟ୍ଠି, ନେୱ ନଂ ସଙ୍କମ୍ପେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ପକମ୍ପେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ପଚାଲେୟ୍ୟ । ପଚ୍ଛିମାୟ…ପେ॰… ଦକ୍ଖିଣାୟ… ଉତ୍ତରାୟ ଚେପି…ପେ॰… ନ ସମ୍ପଚାଲେୟ୍ୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେମସ୍ସ ସୁନିଖାତତ୍ତା ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେ ଚ ଖୋ କେଚି ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି…ପେ॰… ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି, ତେ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତି ‘ଅୟଂ ନୂନ ଭୱଂ ଜାନଂ ଜାନାତି ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀ’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୯) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ବହୁଜନପଚ୍ଚକ୍ଖସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୨. ଏୱଂ ଅୱିସେସତୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ତେ ତୟୋ ସୋତାପନ୍ନା ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି…ପେ॰… ସୋ ଏକଂୟେୱ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଏକବୀଜୀ । ତଥା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନି ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ । ତଥା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୧-୩୩) ।
ତେସଂ ସବ୍ବକନିଟ୍ଠସ୍ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିଭାୱୟନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞାଓଭାସେନ ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦକଂ କିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକାସାନି ପାକଟାନି କରୋନ୍ତି । ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞେନାତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟପଞ୍ଞତାୟ ସଦେୱକସ୍ସପି ଲୋକସ୍ସ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପତିଟ୍ଠପଞ୍ଞେନ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଦେସିତାନୀତି ସମାସବ୍ୟାସସାକଲ୍ୟୱେକଲ୍ୟାଦୀହି ତେହି ତେହି ନୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଦେସିତାନି । କିଞ୍ଚାପି ତେ ହୋନ୍ତି ଭୁସଂ ପମତ୍ତାତି ତେ ୱିଭାୱିତଅରିୟସଚ୍ଚା ପୁଗ୍ଗଲା କିଞ୍ଚାପି ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧା ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ତେସଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତତ୍ତା ନ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ଆଦିୟନ୍ତି, ସତ୍ତମଭୱେ ଏୱ ପନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୩. ଏୱଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ଅନାଦିୟନଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ସହାୱସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ସହାୱାତି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ନ ତେ ଭୱଂ ଅଟ୍ଠମମାଦିୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ହି ନିବ୍ବାନଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସମ୍ପଦାୟ ସବ୍ବପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ପାତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦା, ତାୟ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ସହ ଏୱ । ତୟସ୍ସୁ ଧମ୍ମା ଜହିତା ଭୱନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ସୁଇତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ‘‘ଇଦଂସୁ ମେ, ସାରିପୁତ୍ତ, ମହାୱିକଟଭୋଜନସ୍ମିଂ ହୋତୀ’’ତିଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୬) ୱିୟ । ୟତୋ ସହାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଜହିତା ଭୱନ୍ତି ପହୀନା ଭୱନ୍ତୀତି ଅୟମେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।
ଇଦାନି ଜହିତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଆହ ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଞ୍ଚ, ସୀଲବ୍ବତଂ ୱାପି ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସତି କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତେ କାୟେ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ସତୀ ୱା ତତ୍ଥ କାୟେ ଦିଟ୍ଠୀତିପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିୟେୱ ୱା କାୟେ ଦିଟ୍ଠୀତିପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ରୂପାଦିସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଚ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାନି ପହୀନାନିୟେୱ ହୋନ୍ତି । ସା ହି ନେସଂ ମୂଲଂ । ସବ୍ବକିଲେସବ୍ୟାଧିୱୂପସମନତୋ ପଞ୍ଞା ‘‘ଚିକିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଞ୍ଞାଚିକିଚ୍ଛିତଂ ଇତୋ ୱିଗତଂ, ତତୋ ୱା ପଞ୍ଞାଚିକିଚ୍ଛିତା ଇଦଂ ୱିଗତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଂ, ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାୟ ୱିମତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ସା ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବୱିଚିକିଚ୍ଛିତାନି ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି । ତଞ୍ହି ନେସଂ ମୂଲଂ । ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୨; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ଆଗତଂ ଗୋସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲାଦିକଂ ସୀଲଂ ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତାଦିକଞ୍ଚ ୱତଂ ‘‘ସୀଲବ୍ବତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବମ୍ପି ନଗ୍ଗିୟମୁଣ୍ଡିକାଦି ଅମରତପଂ ପହୀନଂ ହୋତି । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ମୂଲଂ । ତେନ ସବ୍ବାୱସାନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ଚେତ୍ଥ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ସମୁଦୟଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଂ, ମଗ୍ଗଦସ୍ସନନିବ୍ବାନଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ସୀଲବ୍ବତଂ ପହୀୟତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।
୨୩୪. ଏୱମସ୍ସ କିଲେସୱଟ୍ଟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ କିଲେସୱଟ୍ଟେ ସତି ୟେନ ୱିପାକୱଟ୍ଟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତପ୍ପହାନା ତସ୍ସାପି ପହାନଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୂହପାୟେହି ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ନାମ ନିରୟତିରଚ୍ଛାନପେତ୍ତିୱିସୟଅସୁରକାୟା, ତେହି ଏସ ସତ୍ତ ଭୱେ ଉପାଦିୟନ୍ତୋପି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
ଏୱମସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ଇମସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲଭୂତଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ତସ୍ସାପି ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଚ୍ଚାଭିଠାନାନି ଅଭବ୍ବ କାତୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିଠାନାନୀତି ଓଳାରିକଟ୍ଠାନାନି, ତାନି ଏସ ଛ ଅଭବ୍ବୋ କାତୁଂ । ତାନି ଚ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ୱିଭ॰ ୮୦୯) ନୟେନ ଏକକନିପାତେ ୱୁତ୍ତାନି ମାତୁଘାତପିତୁଘାତଅରହନ୍ତଘାତଲୋହିତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଘଭେଦଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସକମ୍ମାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତାନି ହି କିଞ୍ଚାପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅରିୟସାୱକୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକମ୍ପି ଜୀୱିତା ନ ୱୋରୋପେତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ୱିଗରହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହି ଅଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂମହାସାୱଜ୍ଜାନି ଅଭିଠାନାନିପି କରୋତି, ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ ପନ ଅଭବ୍ବୋ ତାନି କାତୁନ୍ତି । ଅଭବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଭୱନ୍ତରେପି ଅକରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଏସ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟସାୱକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋପି ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ଏତାନି ୱା ଛ, ପକତିପାଣାତିପାତାଦୀନି ୱା ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସେନ ସହ ଛ ଠାନାନି ନ କରୋତି, ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଛଛାଭିଠାନାନୀ’’ତି ପଠନ୍ତି । ମତମଚ୍ଛଗ୍ଗାହାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକଗାମଦାରକାନଂ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୫. ଏୱଂ ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୱସେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ନ କେୱଲଂ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ ଛ ଅଭିଠାନାନି ଅଭବ୍ବୋ କାତୁଂ, କିଂ ପନ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପାପଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନାୟପି ଅଭବ୍ବୋ’’ତି ପମାଦୱିହାରିନୋପି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତପଟିଚ୍ଛାଦନାଭାୱଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସୋ କମ୍ମଂ କରୋତି ପାପକ’’ନ୍ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ କିଞ୍ଚାପି ସତିସମ୍ମୋସେନ ପମାଦୱିହାରଂ ଆଗମ୍ମ ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଲୋକୱଜ୍ଜସଞ୍ଚିଚ୍ଚାନତିକ୍କମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯; ଉଦା॰ ୪୫), ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କୁଟିକାରସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ୱା ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧପଟିକୁଟ୍ଠଂ କାୟେନ ପାପକମ୍ମଂ କରୋତି, ପଦସୋଧମ୍ମଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାଧମ୍ମଦେସନାସମ୍ଫପ୍ପଲାପଫରୁସୱଚନାଦିଂ ୱା ୱାଚାୟ, ଉଦ ଚେତସା ୱା କତ୍ଥଚି ଲୋଭଦୋସୁପ୍ପାଦନଜାତରୂପାଦିସାଦିୟନଂ ଚୀୱରାଦିପରିଭୋଗେସୁ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିଂ ୱା ପାପକମ୍ମଂ କରୋତି । ଅଭବ୍ବୋ ସୋ ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛଦାୟ, ନ ସୋ ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟମକରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ପନ ସତ୍ଥରି ୱା ୱିଞ୍ଞୂସୁ ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆୱି କତ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତି, ‘‘ନ ପୁନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଂୱରିତବ୍ବଂ ୱା ସଂୱରତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଭବ୍ବତା ଦିଟ୍ଠପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତା, ଏୱରୂପଂ ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦାୟ ଦିଟ୍ଠନିବ୍ବାନପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଥଂ –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦହରୋ କୁମାରୋ ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ଅଙ୍ଗାରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିସଂହରତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଘମ୍ମତା ଏସା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, କିଞ୍ଚାପି ତଥାରୂପିଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଥାରୂପାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ଖିପ୍ପମେୱ ସତ୍ଥରି ୱା ୱିଞ୍ଞୂସୁ ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଦେସେତି ୱିୱରତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି, ଦେସେତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଉତ୍ତାନୀକତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୬) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ପମାଦୱିହାରିନୋପି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତପଟିଚ୍ଛାଦନାଭାୱଗୁଣେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୬. ଏୱଂ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତେନ ତେନ ଗୁଣପ୍ପକାରେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତା ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ଦୀପେନ୍ତେନ ଇଧ ସଙ୍ଖେପେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତମ୍ପି ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥ ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନସନ୍ନିୱେସୱୱତ୍ଥିତାନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସମୂହୋ ୱନଂ, ମୂଲସାରଫେଗ୍ଗୁତଚସାଖାପଲାସେହି ପୱୁଡ୍ଢୋ ଗୁମ୍ବୋ ପଗୁମ୍ବୋ, ୱନେ ପଗୁମ୍ବୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ, ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ। ଏୱମ୍ପି ହି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି ‘‘ଅତ୍ଥି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେ, ଅତ୍ଥି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେ, ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଜୀୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୟଥାତି ଓପମ୍ମୱଚନଂ । ଫୁସ୍ସିତାନି ଅଗ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବସାଖାପସାଖାସୁ ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଗିମ୍ହାନ ମାସେ ପଠମସ୍ମିଂ ଗିମ୍ହେତି ୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଗିମ୍ହମାସା, ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଗିମ୍ହାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ମାସେ । କତମସ୍ମିଂ ମାସେ ଇତି ଚେ ? ପଠମସ୍ମିଂ ଗିମ୍ହେ, ଚିତ୍ରମାସେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ‘‘ପଠମଗିମ୍ହୋ’’ତି ଚ ‘‘ବାଲୱସନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ପରଂ ପଦତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ୟଥା ପଠମଗିମ୍ହନାମକେ ବାଲୱସନ୍ତେ ନାନାୱିଧରୁକ୍ଖଗହନେ ୱନେ ସୁପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗସାଖୋ ତରୁଣରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛପରିୟାୟନାମୋ ପଗୁମ୍ବୋ ଅତିୱିୟ ସସ୍ସିରିକୋ ହୋତି, ଏୱମେୱଂ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀହି ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀହି ସୀଲସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦପୁପ୍ଫେହି ଅତିୱିୟ ସସ୍ସିରିକତ୍ତା ତଥୂପମଂ ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଦୀପନତୋ ନିବ୍ବାନଗାମିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱରଂ ନେୱ ଲାଭହେତୁ ନ ସକ୍କାରାଦିହେତୁ, କେୱଲଞ୍ହି ମହାକରୁଣାୟ ଅବ୍ଭୁସ୍ସାହିତହଦୟୋ ସତ୍ତାନଂ ପରମଂହିତାୟ ଅଦେସୟୀତି । ପରମଂହିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଅନୁନାସିକୋ, ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘‘ପରମହିତାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ଅଦେସୟୀ’’ତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମଂ ସୁପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗୱନପ୍ପଗୁମ୍ବସଦିସଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, କେୱଲଂ ପନ ଇଦମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୭. ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୱରୋ ୱରଞ୍ଞୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱରୋତି ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେହି ଇଚ୍ଛିତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟମ୍ପି ଏୱରୂପା ଅସ୍ସାମା’’ତି, ୱରଗୁଣୟୋଗତୋ ୱା ୱରୋ, ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱରଞ୍ଞୂତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଞୂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱରଂ, ତଞ୍ଚେସ ବୋଧିମୂଲେ ସୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସି । ୱରଦୋତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟଜଟିଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟୱରଧମ୍ମଦାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱରାହରୋତି ୱରସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆହଟତ୍ତା ୱରାହରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଭଗୱା ଦୀପଙ୍କରତୋ ପଭୁତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବକେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଅନୁୟାତଂ ପୁରାଣଂ ମଗ୍ଗୱରଂ ଆହରି, ତେନ ୱରାହରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପିଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଟିଲାଭେନ ୱରୋ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ୱରଞ୍ଞୂ, ସତ୍ତାନଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଦାନେନ ୱରଦୋ, ଉତ୍ତମପଟିପଦାହରଣେନ ୱରାହରୋ, ଏତେହି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ଅଧିକସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରୋ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ୱରୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଞ୍ଞୂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଦୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରାହରୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚମାହରୀତି । ତଥା ୱରୋ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟେନ, ୱରଞ୍ଞୂ ପଞ୍ଞୁସ୍ସୟେନ, ୱରଦୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦୁପାୟସମ୍ପଦାନେନ, ୱରାହରୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦୁପାୟାହରଣେନ, ଅନୁତ୍ତରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅସଦିସତାୟ, ଅତ୍ତନା ୱା ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ଆଚରିୟଭାୱେନ, ଧମ୍ମୱରଂ ଅଦେସୟି ସାୱକଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦତ୍ଥାୟ ସ୍ୱାଖାତତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱରଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସନତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ନୱୱିଧେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ୟଂ ୱରଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଏସ ଅଞ୍ଞାସି, ୟଞ୍ଚ ଅଦାସି, ୟଞ୍ଚ ଆହରି, ୟଞ୍ଚ ଅଦେସୟି, ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
୨୩୮. ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ ସୁତାନୁସାରେନ ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୱପ୍ପକାରମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅଧିଗମିଂସୁ, ତେସଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ଖୀଣଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଖୀଣନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ପୁରାଣନ୍ତି ପୁରାତନଂ । ନୱନ୍ତି ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଂ । ନତ୍ଥିସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପାତୁଭାୱଂ । ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତାତି ୱିଗତରାଗଚିତ୍ତା । ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିନ୍ତି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ପୁନବ୍ଭୱେ । ତେତି ୟେସଂ ଖୀଣଂ ପୁରାଣଂ ନୱଂ ନତ୍ଥିସମ୍ଭୱଂ, ୟେ ଚ ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିଂ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତା, ତେ ଖୀଣାସୱା ଭିକ୍ଖୂ । ଖୀଣବୀଜାତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନବୀଜା । ଅୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦାତି ୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦୱିରହିତା । ନିବ୍ବନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ଧୀରାତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନା । ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋତି ଅୟଂ ପଦୀପୋ ୱିୟ ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ତଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ପୁରାଣଂ ଅତୀତକାଲିକଂ କମ୍ମଂ ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଆହରଣସମତ୍ଥତାୟ ଅଖୀଣଂୟେୱ ହୋତି, ତଂ ପୁରାଣଂ କମ୍ମଂ ୟେସଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ସୋସିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢବୀଜମିୱ ଆୟତିଂ ୱିପାକଦାନାସମତ୍ଥତାୟ ଖୀଣଂ । ୟଞ୍ଚ ନେସଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦିୱସେନ ଇଦାନି ପୱତ୍ତମାନଂ କମ୍ମଂ ନୱନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ତଣ୍ହାପହାନେନେୱ ଛିନ୍ନମୂଲପାଦପପୁପ୍ଫମିୱ ଆୟତିଂ ଫଲଦାନାସମତ୍ଥତାୟ ୟେସଂ ନତ୍ଥିସମ୍ଭୱଂ, ୟେ ଚ ତଣ୍ହାପହାନେନେୱ ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିଂ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତା, ତେ ଖୀଣାସୱା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୭) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟେନେୱ ଖୀଣତ୍ତା ଖୀଣବୀଜା । ୟୋପି ପୁବ୍ବେ ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତାୟ ୱିରୂଳ୍ହିୟା ଛନ୍ଦୋ ଅହୋସି, ତସ୍ସାପି ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନେୱ ପହୀନତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଚୁତିକାଲେ ଅସମ୍ଭୱେନ ଅୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦା ଧିତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧୀରା ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋ ନିବ୍ବୁତୋ, ଏୱଂ ନିବ୍ବନ୍ତି, ପୁନ ‘‘ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା’’ତି ଏୱମାଦିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥଂ ଅଚ୍ଚେନ୍ତୀତି । ତସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ନଗରଦେୱତାନଂ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ଜାଲିତେସୁ ପଦୀପେସୁ ଏକୋ ପଦୀପୋ ୱିଜ୍ଝାୟି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋ’’ତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ୟେ ତଂ ପୁରିମାହି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ୱୁତ୍ତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ସୁତାନୁସାରେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୱପ୍ପକାରମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅଧିଗମିଂସୁ, ତେସଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଦେସନଂ ସମାପେସି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, କେୱଲଂ ପନ ଇଦମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂନଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଘେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।
ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ରାଜକୁଲସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଅହୋସି, ସବ୍ବୂପଦ୍ଦୱା ୱୂପସମିଂସୁ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି ।
୨୩୯-୨୪୧. ଅଥ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ଭଗୱତା ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜମାନେନ ନାଗରସ୍ସ ସୋତ୍ଥି କତା, ମୟାପି ନାଗରସ୍ସ ସୋତ୍ଥିତ୍ଥଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଗାଥାତ୍ତୟଂ ଅଭାସି ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନେହି ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଆଗତତୋ, ୟଥା ଚ ଏତେହି ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତତୋ, ୟଥା ୱା ଏତେହି ଆଜାନିତବ୍ବଂ, ତଥା ଆଜାନନତୋ, ୟଥା ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ, ତଥା ଜାନନତୋ, ୟଞ୍ଚ ତଥେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ଗଦନତୋ ଚ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ସୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦିନା ବହିନିବ୍ବତ୍ତେନ ଉପକରଣେନ, ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତାଦିନା ଚ ଅତ୍ତନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅତିୱିୟ ପୂଜିତୋ, ତସ୍ମା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସବ୍ବଦେୱପରିସଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ।
ୟସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ୟଥା ୟୁଗନନ୍ଧ ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ କିଲେସପକ୍ଖଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତେନ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋପି ୟଥା ଗତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖୱିଘାତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତଥା ଅୱଗତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ସଙ୍ଘୋପି ୟଥା ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନେହି ଗନ୍ତବ୍ବଂ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ, ତଥା ଗତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଅୱସେସଗାଥାଦ୍ୱୟେପି ତଥାଗତଂ ଧମ୍ମଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୁ, ତଥାଗତଂ ସଙ୍ଘଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ଏୱଂ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଇମଂ ଗାଥାତ୍ତୟଂ ଭାସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦେୱପୁରମେୱ ଗତୋ ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱପରିସାୟ । ଭଗୱା ପନ ତଦେୱ ରତନସୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଦେସେସି, ପୁନ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଭଗୱା ୟାୱ ସତ୍ତମଂ ଦିୱସଂ ଦେସେସି, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ତଥେୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଅଡ୍ଢମାସମେୱ ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରିତ୍ୱା ରାଜୂନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ପଟିୱେଦେସି । ତତୋ ରାଜାନୋ ଦିଗୁଣେନ ସକ୍କାରେନ ପୁନ ତୀହି ଦିୱସେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ନୟିଂସୁ । ଗଙ୍ଗାୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତା ନାଗରାଜାନୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ମନୁସ୍ସା ତଥାଗତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ମୟଂ କିଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟା ନାୱାୟୋ ମାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟେ ଏୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନଂ ଉଦକଂ କରିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋଥା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଗତା । ଭଗୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ରତନନାୱମାରୂଳ୍ହୋ ପଞ୍ଚ ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ସକଂ ସକଂ ନାୱଂ । ନାଗରାଜାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ନାଗଭୱନଂ ପୱେସେସୁଂ । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନାଗପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଦିବ୍ବେହି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେହି ମହାଦାନଂ ଅଦଂସୁ । ଭଗୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ନାଗଭୱନା ନିକ୍ଖମି ।
ଭୂମଟ୍ଠା ଦେୱା ‘‘ମନୁସ୍ସା ଚ ନାଗା ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ମୟଂ କିଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱନଗୁମ୍ବରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀସୁ ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଉକ୍ଖିପିଂସୁ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଭୱନଂ, ତାୱ ମହାସକ୍କାରୱିସେସୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ବିମ୍ବିସାରୋପି ଲିଚ୍ଛୱୀହି ଆଗତକାଲେ କତସକ୍କାରତୋ ଦିଗୁଣମକାସି, ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହି ଦିୱସେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ରାଜଗହଂ ଆନେସି ।
ରାଜଗହମନୁପ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୟମନ୍ତରକଥା ଉଦପାଦି – ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗଙ୍ଗାୟ ଓରତୋ ଚ ପାରତୋ ଚ ଅଟ୍ଠୟୋଜନୋ ଭୂମିଭାଗୋ ନିନ୍ନଞ୍ଚ ଥଲଞ୍ଚ ସମଂ କତ୍ୱା ୱାଲୁକାୟ ଓକିରିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋ, ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦକଂ ନାନାୱଣ୍ଣେହି ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ, ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଉସ୍ସିତାନୀ’’ତି । ଭଗୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲମାଳେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି । ନିସଜ୍ଜ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ପୂଜାୱିସେସୋ ମୟ୍ହଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ନ ନାଗଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୁଭାୱେନ, ଅପିଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପମତ୍ତକପରିଚ୍ଚାଗାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଜାନାମ, ସାଧୁ ନୋ ଭଗୱା ତଥା କଥେତୁ, ୟଥା ମୟଂ ତଂ ଜାନେୟ୍ୟାମା’’ତି ।
ଭଗୱା ଆହ – ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତକ୍କସିଲାୟଂ ସଙ୍ଖୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସୁସୀମୋ ନାମ ମାଣୱୋ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱୟେନ, ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପିତରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ତଂ ପିତା ଆହ – ‘‘କିଂ, ତାତ ସୁସୀମା’’ତି ? ସୋ ଆହ – ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ତାତ, ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ତାତ ସୁସୀମ, ଅସୁକୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମମ ସହାୟକୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି କହାପଣସହସ୍ସଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଚାରୟୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିୱେଦେସି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ମମ ସହାୟକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ମାଣୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପାହୁନେୟ୍ୟମକାସି । ସୋ ଅଦ୍ଧାନକିଲମଥଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ତଂ କହାପଣସହସ୍ସଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଓକାସଂ ୟାଚି । ଆଚରିୟୋ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି ।
ସୋ ଲହୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ବହୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଗହିତଗହିତଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତମିୱ ସୀହତେଲଂ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ ଧାରେନ୍ତୋ ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକଂ ସିପ୍ପଂ କତିପୟମାସେନେୱ ପରିୟୋସାପେସି । ସୋ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଦିମଜ୍ଝଂୟେୱ ପସ୍ସତି, ନୋ ପରିୟୋସାନଂ । ଅଥ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝମେୱ ପସ୍ସାମି, ପରିୟୋସାନଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆଚରିୟୋ ଆହ – ‘‘ଅହମ୍ପି, ତାତ, ଏୱମେୱା’’ତି । ‘‘ଅଥ କୋ, ଆଚରିୟ, ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାତୀ’’ତି ? ‘‘ଇସିପତନେ, ତାତ, ଇସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି, ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ପୁଚ୍ଛ, ତାତ, ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି । ସୋ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ‘‘ଆମାୱୁସୋ, ଜାନାମା’’ତି । ‘‘ତଂ ମମ୍ପି ସିକ୍ଖାପେଥା’’ତି । ‘‘ତେନ, ହାୱୁସୋ, ପବ୍ବଜାହି, ନ ସକ୍କା ଅପବ୍ବଜିତେନ ସିକ୍ଖିତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବାଜେଥ ୱା ମଂ, ୟଂ ୱା ଇଚ୍ଛଥ, ତଂ କତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାପେଥା’’ତି । ତେ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ‘‘ଏୱଂ ତେ ନିୱାସେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେସୁଂ । ସୋ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନ ଚିରେନେୱ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ସକଲବାରାଣସିୟଂ ‘‘ସୁସୀମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପାକଟୋ ଅହୋସି ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ପନ୍ନପରିୱାରୋ । ସୋ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ନ ଚିରେନେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ମହାଜନକାୟୋ ଚ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଧାତୁତୋ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଥୂପଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।
ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଚିରଗତୋ, ନ ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପୁତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ତକ୍କସିଲାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବାରାଣସିଂ ପତ୍ୱା ମହାଜନକାୟଂ ସନ୍ନିପତିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ବହୂସୁ ଏକୋପି ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ସୁସୀମୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଇଧ ଆଗତୋ ଅତ୍ଥି, ଅପି ନୁ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ତେ ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜାନାମ, ଅସ୍ମିଂ ନଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଅୟମସ୍ସ ଥୂପୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଭୂମିଂ ହତ୍ଥେନ ପହରିତ୍ୱା, ରୋଦିତ୍ୱା ଚ ପରିଦେୱିତ୍ୱା ଚ ତଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଣାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରସାଟକେନ ୱାଲୁକଂ ଆନେତ୍ୱା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ଆକିରିତ୍ୱା, କମଣ୍ଡଲୁତୋ ଉଦକେନ ସମନ୍ତତୋ ଭୂମିଂ ପରିପ୍ଫୋସିତ୍ୱା ୱନପୁପ୍ଫେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଉତ୍ତରସାଟକେନ ପଟାକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଥୂପସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ତନୋ ଛତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।
ଏୱଂ ଅତୀତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତଂ ଜାତକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଅନୁସନ୍ଧେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି – ‘‘ସିୟା ଖୋ ପନ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ନୂନ ତେନ ସମୟେନ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସୀ’’ତି, ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ, ମୟା ସୁସୀମସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ତିଣାନି ଉଦ୍ଧଟାନି, ତସ୍ସ ମେ କମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ୱିଗତଖାଣୁକଣ୍ଟକଂ କତ୍ୱା ସମଂ ସୁଦ୍ଧମକଂସୁ, ମୟା ତତ୍ଥ ୱାଲୁକା ଓକିଣ୍ଣା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠୟୋଜନମଗ୍ଗେ ୱାଲୁକଂ ଓକିରିଂସୁ । ମୟା ତତ୍ଥ ୱନକୁସୁମେହି ପୂଜା କତା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ନୱୟୋଜନମଗ୍ଗେ ଥଲେ ଚ ଉଦକେ ଚ ନାନାପୁପ୍ଫେହି ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରଂ ଅକଂସୁ । ମୟା ତତ୍ଥ କମଣ୍ଡଲୁଦକେନ ଭୂମି ପରିପ୍ଫୋସିତା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ୱେସାଲିୟଂ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ମୟା ତସ୍ମିଂ ଚେତିୟେ ପଟାକା ଆରୋପିତା, ଛତ୍ତଞ୍ଚ ବଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ପଟାକା ଚ ଆରୋପିତା, ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଚ ଉସ୍ସିତାନି । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ପୂଜାୱିସେସୋ ନେୱ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ନ ନାଗଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୁଭାୱେନ, ଅପିଚ ଖୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକପରିଚ୍ଚାଗାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଧମ୍ମକଥାପରିୟୋସାନେ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି –
‘‘ମତ୍ତାସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା, ପସ୍ସେ ଚେ ୱିପୁଲଂ ସୁଖଂ ।
ଚଜେ ମତ୍ତାସୁଖଂ ଧୀରୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ୱିପୁଲଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ସାମାକଚିଙ୍ଗୂଲକଚୀନକାନିଚାତି ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଭଗୱତି ଆମଗନ୍ଧୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ଚହି ମାଣୱକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପବ୍ବତନ୍ତରେ ଅସ୍ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱନମୂଲଫଲାହାରୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଟିୱସତି, ନ କଦାଚି ମଚ୍ଛମଂସଂ ଖାଦତି । ଅଥ ତେସଂ ତାପସାନଂ ଲୋଣମ୍ବିଲାଦୀନି ଅପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡୁରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତତୋ ତେ ‘‘ଲୋଣମ୍ବିଲାଦିସେୱନତ୍ଥାୟ ମନୁସ୍ସପଥଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ପଚ୍ଚନ୍ତଗାମଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ତେସୁ ପସୀଦିତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଭୋଜେସୁଂ, କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚାନଂ ନେସଂ ମଞ୍ଚପୀଠପରିଭୋଗଭାଜନପାଦମକ୍ଖନାଦୀନି ଉପନେତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ୱସଥ, ମା ଉକ୍କଣ୍ଠିତ୍ଥା’’ତି ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ନେସଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପୁନ ଘରପଟିପାଟିୟା ଏକେକଦିୱସଂ ଦାନମଦଂସୁ । ତାପସା ଚତୁମାସଂ ତତ୍ଥ ୱସିତ୍ୱା ଲୋଣମ୍ବିଲାଦିସେୱନାୟ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତସରୀରା ହୁତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ମନୁସ୍ସା ତେସଂ ତେଲତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ଅଦଂସୁ । ତେ ତାନି ଆଦାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅସ୍ସମମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତଞ୍ଚ ଗାମଂ ତଥେୱ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଆଗମିଂସୁ । ମନୁସ୍ସାପି ତେସଂ ଆଗମନକାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଦାନତ୍ଥାୟ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଅଚ୍ଛନ୍ତି, ଆଗତେ ଚ ନେ ତଥେୱ ସମ୍ମାନେନ୍ତି ।
ଅଥ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ତେସଂ ତାପସାନଂ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତଂ ଗାମଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଦାନାନି ଅଦଂସୁ । ଭଗୱା ତେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତେ ତାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ସୋତାପନ୍ନା, ଏକଚ୍ଚେ ସକଦାଗାମିନୋ, ଏକଚ୍ଚେ ଅନାଗାମିନୋ ଅହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଭଗୱା ପୁନଦେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ପଚ୍ଚାଗମାସି । ଅଥ ତେ ତାପସା ତଂ ଗାମଂ ଆଗମିଂସୁ । ମନୁସ୍ସା ତାପସେ ଦିସ୍ୱା ନ ପୁବ୍ବସଦିସଂ କୋତୂହଲମକଂସୁ । ତାପସା ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମେ ମନୁସ୍ସା ନ ପୁବ୍ବସଦିସା, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଗାମୋ ରାଜଦଣ୍ଡେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋ, ଉଦାହୁ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେନ, ଉଦାହୁ ଅମ୍ହେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମ୍ପନ୍ନତରୋ କୋଚି ପବ୍ବଜିତୋ ଇମଂ ଗାମମନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ? ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ନ, ଭନ୍ତେ, ରାଜଦଣ୍ଡେନ, ନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେନାୟଂ ଗାମୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ, ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଭଗୱା ବହୁଜନହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇଧାଗତୋ’’ତି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ଆମଗନ୍ଧତାପସୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି, ଗହପତୟୋ, ୱଦେଥା’’ତି ? ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି, ଭନ୍ତେ, ୱଦାମା’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଘୋସୋପି ଖୋ ଏସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ, ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ସୋ ବୁଦ୍ଧୋ ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ? ‘‘କୋ, ଭନ୍ତେ, ଆମଗନ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ଆମଗନ୍ଧୋ ନାମ ମଚ୍ଛମଂସଂ, ଗହପତୟୋ’’ତି । ‘‘ଭଗୱା, ଭନ୍ତେ, ମଚ୍ଛମଂସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତାପସୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ଅହୋସି – ‘‘ମାହେୱ ଖୋ ପନ ବୁଦ୍ଧୋ ସିୟା’’ତି। ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପାତୁଭାୱୋ ନାମ ଦୁଲ୍ଲଭୋ, ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ୟେନ ଭଗୱା ଗତୋ, ତଂ ମଗ୍ଗଂ ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀ ଗାୱୀ ୱିୟ ତୁରିତତୁରିତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା ଜେତୱନମେୱ ପାୱିସି ସଦ୍ଧିଂ ସକାୟ ପରିସାୟ । ଭଗୱାପି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱ ହୋତି । ତାପସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ଅନଭିୱାଦେତ୍ୱାୱ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ଭଗୱା ‘‘କଚ୍ଚି ୱୋ ଇସୟୋ ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସମ୍ମୋଦି । ତେପି ‘‘ଖମନୀୟଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଆମଗନ୍ଧଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଭୁଞ୍ଜସି, ନ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ? ‘‘କୋ ସୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମଗନ୍ଧୋ ନାମା’’ତି ? ‘‘ମଚ୍ଛମଂସଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି । ଭଗୱା ‘‘ନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମଚ୍ଛମଂସଂ ଆମଗନ୍ଧୋ । ଅପିଚ ଖୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ନାମ ସବ୍ବେ କିଲେସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇଦାନି ତ୍ୱମେୱ ଆମଗନ୍ଧଂ ପୁଚ୍ଛି, ଅତୀତେପି ତିସ୍ସୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କସ୍ସପଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି । ଏୱଞ୍ଚ ସୋ ପୁଚ୍ଛି, ଏୱଞ୍ଚସ୍ସ ଭଗୱା ବ୍ୟାକାସୀ’’ତି ତିସ୍ସେନ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ କସ୍ସପେନ ଚ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଗାଥାୟୋ ଏୱ ଆନେତ୍ୱା ତାହି ଗାଥାହି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସାମାକଚିଙ୍ଗୂଲକଚୀନକାନି ଚା’’ତି । ଅୟଂ ତାୱ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଇଧ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
ଅତୀତେ ପନ କସ୍ସପୋ କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧନୱତୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଅଗ୍ଗସାୱକୋପି ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ଅନୁପୁରୋହିତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପଜାପତିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତି । ଏୱଂ ତେସଂ ଏକଦିୱସମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅହୋସି, ଏକଦିୱସମେୱ ଏତେସଂ ଏକସ୍ସ କସ୍ସପୋ, ଏକସ୍ସ ତିସ୍ସୋତି ନାମମକଂସୁ । ତେ ସହପଂସୁକୀଳନକା ଦ୍ୱେ ସହାୟା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଅଗମିଂସୁ । ତିସ୍ସସ୍ସ ପିତା ପୁତ୍ତଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଅୟଂ, ତାତ, କସ୍ସପୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତ୍ୱମ୍ପିସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭୱନିସ୍ସରଣଂ କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଉଭୋପି, ସମ୍ମ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣି । ତତୋ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତକାଲେପି ତିସ୍ସୋ ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ଏହି, ସମ୍ମ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମା’’ତି ବୋଧିସତ୍ତୋ ନ ନିକ୍ଖମି । ତିସ୍ସୋ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପାକଂ ଗତ’’ନ୍ତି ସୟଂ ନିକ୍ଖମ୍ମ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ପବ୍ବତପାଦେ ଅସ୍ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱସତି । ବୋଧିସତ୍ତୋପି ଅପରେନ ସମୟେନ ଘରେ ଠିତୋୟେୱ ଆନାପାନସ୍ସତିଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାସାଦେନ ବୋଧିମଣ୍ଡସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ପୁନ ପାସାଦୋ ୟଥାଠାନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି, ସୋ ସକଟ୍ଠାନେୟେୱ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅପବ୍ବଜିତେନ କିର ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କାତି । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ପତ୍ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସେ ପଧାନୟୋଗଂ କତ୍ୱା ସତ୍ତହି ଦିୱସେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ସଚ୍ଛାକାସି ।
ତଦା ଇସିପତନେ ୱୀସତିସହସ୍ସା ପବ୍ବଜିତା ପଟିୱସନ୍ତି । ଅଥ କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ତେ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସି । ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବେୱ ଅରହନ୍ତୋ ଅହେସୁଂ । ସୋ ସୁଦଂ ଭଗୱା ୱୀସତିଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସପରିୱୁତୋ ତତ୍ଥେୱ ଇସିପତନେ ୱସତି । କିକୀ ଚ ନଂ କାସିରାଜା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ବାରାଣସିୱାସୀ ଏକୋ ପୁରିସୋ ପବ୍ବତେ ଚନ୍ଦନସାରାଦୀନି ଗୱେସନ୍ତୋ ତିସ୍ସସ୍ସ ତାପସସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ପତ୍ୱା ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ତାପସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବାରାଣସିତୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ତତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, କସ୍ସପୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ତାପସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ସୋ ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ନ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ? ‘‘କୋ ଭନ୍ତେ, ଆମଗନ୍ଧୋ’’ତି ? ‘‘ମଚ୍ଛମଂସଂ ଆୱୁସୋ’’ତି । ‘‘ଭଗୱା, ଭନ୍ତେ, ମଚ୍ଛମଂସଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତାପସୋ ୱିପ୍ପଟିସାରୀ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ସଚେ ‘ଆମଗନ୍ଧଂ ପରିଭୁଞ୍ଜାମୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ତତୋ ନଂ ‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ଜାତିୟା ଚ କୁଲସ୍ସ ଚ ଗୋତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକମେତ’ନ୍ତି ନିୱାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଭୱନିସ୍ସରଣଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସଲ୍ଲହୁକଂ ଉପକରଣଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ସାୟନ୍ହସମୟେ ବାରାଣସିଂ ପତ୍ୱା ଇସିପତନମେୱ ପାୱିସି । ଭଗୱାପି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ହୋତି । ତାପସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ଅନଭିୱାଦେତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋ ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଟିସମ୍ମୋଦି । ସୋପି ‘‘ଖମନୀୟଂ, ଭୋ କସ୍ସପା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଆମଗନ୍ଧଂ, ଭୋ କସ୍ସପ, ଭୁଞ୍ଜସି, ନ ଭୁଞ୍ଜସୀ’’ତି ? ‘‘ନାହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ସାଧୁ, ଭୋ କସ୍ସପ, ପରକୁଣପଂ ଅଖାଦନ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରମକାସି, ୟୁତ୍ତମେତଂ ଭୋତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଜାତିୟା ଚ କୁଲସ୍ସ ଚ ଗୋତ୍ତସ୍ସ ଚା’’ତି । ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅହଂ କିଲେସେ ସନ୍ଧାୟ ‘ଆମଗନ୍ଧଂ ନ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’ତି ୱଦାମି, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମଚ୍ଛମଂସଂ ପଚ୍ଚେତି, ୟଂନୂନାହଂ ସ୍ୱେ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଅପୱିସିତ୍ୱା କିକୀରଞ୍ଞୋ ଗେହା ଆଭତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ଆମଗନ୍ଧଂ ଆରବ୍ଭ କଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି । ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦୁତିୟଦିୱସେ କାଲସ୍ସେୱ ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପାୱିସି । ଭିକ୍ଖୂ ଗନ୍ଧକୁଟିଦ୍ୱାରଂ ପିହିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନ ଭଗୱା ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ପୱିସିତୁକାମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ ।
ଭଗୱାପି ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମ୍ମ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ତାପସୋପି ଖୋ ପତ୍ତସାକଂ ପଚିତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦି । କିକୀ କାସିରାଜା ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଭଗୱା, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ୱିହାରେ, ମହାରାଜା’’ତି ଚ ସୁତ୍ୱା ନାନାବ୍ୟଞ୍ଜନରସମନେକମଂସୱିକତିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭଗୱତୋ ପାହେସି । ଅମଚ୍ଚା ୱିହାରଂ ନେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ପରିୱିସନ୍ତା ପଠମଂ ନାନାମଂସୱିକତିସମ୍ପନ୍ନଂ ୟାଗୁଂ ଅଦଂସୁ, ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଖାଦତି ନୁ ଖୋ ନୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ପସ୍ସତୋୟେୱ ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତୋ ମଂସଖଣ୍ଡଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପି । ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା କୁଦ୍ଧୋ । ପୁନ ୟାଗୁପୀତସ୍ସ ନାନାରସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଭୋଜନମଦଂସୁ, ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତିୱିୟ କୁଦ୍ଧୋ ‘‘ମଚ୍ଛମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୋୟେୱ ‘ନ ଖାଦାମୀ’ତି ଭଣତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱନ୍ତଂ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ‘‘ଭୋ କସ୍ସପ, ମୁସା ତ୍ୱଂ ଭଣସି, ନେତଂ ପଣ୍ଡିତକିଚ୍ଚଂ । ମୁସାୱାଦୋ ହି ଗରହିତୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ, ୟେପି ତେ ପବ୍ବତପାଦେ ୱନମୂଲଫଲାଦୀହି ୟାପେନ୍ତା ଇସୟୋ ୱସନ୍ତି, ତେପି ମୁସା ନ ଭଣନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ଇସୀନଂ ଗୁଣେ ଗାଥାୟ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସାମାକଚିଙ୍ଗୂଲକଚୀନକାନି ଚା’’ତି ।
୨୪୨. ତତ୍ଥ ସାମାକାତି ଧୁନିତ୍ୱା ୱା ସୀସାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ୱା ଗୟ୍ହୂପଗା ତିଣଧଞ୍ଞଜାତି । ତଥା ଚିଙ୍ଗୂଲକା କଣୱୀରପୁପ୍ଫସଣ୍ଠାନସୀସା ହୋନ୍ତି । ଚୀନକାନୀତି ଅଟୱିପବ୍ବତପାଦେସୁ ଅରୋପିତଜାତା ଚୀନମୁଗ୍ଗା । ପତ୍ତପ୍ଫଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ହରିତପଣ୍ଣଂ । ମୂଲଫଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି କନ୍ଦମୂଲଂ । ଗୱିପ୍ଫଲନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖୱଲ୍ଲିଫଲଂ । ମୂଲଗ୍ଗହଣେନ ୱା କନ୍ଦମୂଲଂ, ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ରୁକ୍ଖୱଲ୍ଲିଫଲଂ, ଗୱିପ୍ଫଲଗ୍ଗହଣେନ ଉଦକେ ଜାତସିଙ୍ଘାତକକସେରୁକାଦିଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ଦୂତେୟ୍ୟପହିଣଗମନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ୱନେ ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ଲଦ୍ଧଂ । ସତନ୍ତି ସନ୍ତୋ ଅରିୟା । ଅସ୍ନମାନାତି ଭୁଞ୍ଜମାନା । ନ କାମକାମା ଅଲିକଂ ଭଣନ୍ତୀତି ତେ ଏୱଂ ଅମମା ଅପରିଗ୍ଗହା ଏତାନି ସାମାକାଦୀନି ଭୁଞ୍ଜମାନା ଇସୟୋ ୟଥା ତ୍ୱଂ ସାଦୁରସାଦିକେ କାମେ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋୟେୱ ‘‘ନାହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ଅଲିକଂ ଭଣସି, ତଥା ନ କାମକାମା ଅଲିକଂ ଭଣନ୍ତି, କାମେ କାମୟନ୍ତା ମୁସା ନ ଭଣନ୍ତୀତି ଇସୀନଂ ପସଂସାୟ ଭଗୱତୋ ନିନ୍ଦଂ ଦୀପେତି ।
୨୪୩. ଏୱଂ ଇସୀନଂ ପସଂସାପଦେସେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିନ୍ଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତଂ ନିନ୍ଦାୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଦସ୍ନମାନୋ’’ତି ତତ୍ଥ ଦ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ୟଂ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସସମଂସଂ ୱା ତିତ୍ତିରମଂସଂ ୱା ଧୋୱନଚ୍ଛେଦନାଦିନା ପୁବ୍ବପରିକମ୍ମେନ ସୁକତଂ, ପଚନୱାସନାଦିନା ପଚ୍ଛାପରିକମ୍ମେନ ସୁନିଟ୍ଠିତଂ, ନ ମାତରା ନ ପିତରା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ‘‘ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନେହି ଧମ୍ମକାମେହି ପରେହି ଦିନ୍ନଂ, ସକ୍କାରକରଣେନ ପୟତଂ ପଣୀତମଲଙ୍କତଂ, ଉତ୍ତମରସତାୟ ଓଜୱନ୍ତତାୟ ଥାମବଲଭରଣସମତ୍ଥତାୟ ଚ ପଣୀତଂ ଅସ୍ନମାନୋ ଆହାରୟମାନୋ, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୟଂକିଞ୍ଚି ମଂସମେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଇଦମ୍ପି ସାଲୀନମନ୍ନଂ ୱିଚିତକାଳକଂ ସାଲିତଣ୍ଡୁଲୋଦନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ସୋ ଭୁଞ୍ଜସି, କସ୍ସପ, ଆମଗନ୍ଧଂ, ସୋ ତ୍ୱଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ମଂସଂ ଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଇଦଞ୍ଚ ସାଲୀନମନ୍ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ଭୁଞ୍ଜସି, କସ୍ସପ, ଆମଗନ୍ଧନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି ।
୨୪୪. ଏୱଂ ଆହାରତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିନ୍ଦିତ୍ୱା ଇଦାନି ମୁସାୱାଦଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଆମଗନ୍ଧୋ…ପେ॰… ସୁସଙ୍ଖତେହୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପୁବ୍ବେ ମୟା ପୁଚ୍ଛିତୋ ସମାନୋ ‘‘ନ ଆମଗନ୍ଧୋ ମମ କପ୍ପତୀ’’ତି ଇଚ୍ଚେୱ ତ୍ୱଂ ଭାସସି, ଏୱଂ ଏକଂସେନେୱ ତ୍ୱଂ ଭାସସି ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଗୁଣୱିରହିତଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପରିଭାସନ୍ତୋ ଭଣତି । ସାଲୀନମନ୍ନନ୍ତି ସାଲିତଣ୍ଡୁଲୋଦନଂ । ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋତି ଭୁଞ୍ଜମାନୋ । ସକୁନ୍ତମଂସେହି ସୁସଙ୍ଖତେହୀତି ତଦା ଭଗୱତୋ ଅଭିହଟଂ ସକୁଣମଂସଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଭଣତି ।
ଏୱଂ ଭଣନ୍ତୋ ଏୱ ଚ ଭଗୱତୋ ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲା ପଭୁତି ୟାୱ ଉପରି କେସଗ୍ଗା ସରୀରମୁଲ୍ଲୋକେନ୍ତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱରଲକ୍ଖଣାସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପଦଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପୋ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାଦିପଟିମଣ୍ଡିତକାୟୋ ନ ମୁସା ଭଣିତୁଂ ଅରହତି । ଅୟଂ ହିସ୍ସ ଭୱନ୍ତରେପି ସଚ୍ଚୱାଚାନିସ୍ସନ୍ଦେନେୱ ଉଣ୍ଣା ଭମୁକନ୍ତରେ ଜାତା ଓଦାତା ମୁଦୁ ତୂଲସନ୍ନିଭା, ଏକେକାନି ଚ ଲୋମକୂପେସୁ ଲୋମାନି । ସ୍ୱାୟଂ କଥମିଦାନି ମୁସା ଭଣିସ୍ସତି । ଅଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞୋ ଇମସ୍ସ ଆମଗନ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଏତଦୱୋଚ – ‘ନାହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମଗନ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜାମୀ’ତି, ୟଂନୂନାହଂ ଏତଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଞ୍ଜାତବହୁମାନୋ ଗୋତ୍ତେନେୱ ଆଲପନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥାସେସଂ ଆହ –
‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ କସ୍ସପ ଏତମତ୍ଥଂ, କଥଂପକାରୋ ତୱ ଆମଗନ୍ଧୋ’’ତି ॥
୨୪୫. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଆମଗନ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ’’ତି ଏୱମାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାଣାତିପାତୋତି ପାଣୱଧୋ । ୱଧଛେଦବନ୍ଧନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଦଣ୍ଡାଦୀହି ଆକୋଟନଂ ୱଧୋ, ହତ୍ଥପାଦାଦୀନଂ ଛେଦନଂ ଛେଦୋ, ରଜ୍ଜୁଆଦୀହି ବନ୍ଧୋ ବନ୍ଧନଂ । ଥେୟ୍ୟଂ ମୁସାୱାଦୋତି ଥେୟ୍ୟଞ୍ଚ ମୁସାୱାଦୋ ଚ । ନିକତୀତି ‘‘ଦସ୍ସାମି, କରିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିରାସାକରଣଂ । ୱଞ୍ଚନାନୀତି ଅସୁୱଣ୍ଣଂ ସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଗାହାପନାଦୀନି । ଅଜ୍ଝେନକୁତ୍ତନ୍ତି ନିରତ୍ଥକମନେକଗନ୍ଥପରିୟାପୁଣନଂ । ପରଦାରସେୱନାତି ପରପରିଗ୍ଗହିତାସୁ ଚାରିତ୍ତାପଜ୍ଜନଂ । ଏସାମଗନ୍ଧୋ ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ଏସ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଧମ୍ମସମୁଦାଚାରୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧୋ କୁଣପଗନ୍ଧୋ । କିଂ କାରଣା ? ଅମନୁଞ୍ଞତ୍ତା କିଲେସଅସୁଚିମିସ୍ସକତ୍ତା ସବ୍ଭି ଜିଗୁଚ୍ଛିତତ୍ତା ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଭାୱାୱହତ୍ତା ଚ । ୟେ ହି ଉସ୍ସନ୍ନକିଲେସା ସତ୍ତା, ତେ ତେହି ଅତିଦୁଗ୍ଗନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, ନିକ୍କିଲେସାନଂ ମତସରୀରମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏସାମଗନ୍ଧୋ । ମଂସଭୋଜନଂ ପନ ଅଦିଟ୍ଠମସୁତମପରିସଙ୍କିତଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ତସ୍ମା ନ ହି ମଂସଭୋଜନଂ ଆମଗନ୍ଧୋତି ।
୨୪୬. ଏୱଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଏକେନ ନୟେନ ଆମଗନ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେ ତେ ସତ୍ତା ତେହି ତେହି ଆମଗନ୍ଧେହି ସମନ୍ନାଗତା, ନ ଏକୋ ଏୱ ସବ୍ବେହି, ନ ଚ ସବ୍ବେ ଏକେନେୱ, ତସ୍ମା ନେସଂ ତେ ତେ ଆମଗନ୍ଧେ ପକାସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଇଧ କାମେସୁ ଅସଞ୍ଞତା ଜନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ତାୱ ଦେସନାୟ ଆମଗନ୍ଧେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ୟେ ଇଧ କାମେସୁ ଅସଞ୍ଞତା ଜନାତି ୟେ କେଚି ଇଧ ଲୋକେ କାମପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେସୁ କାମେସୁ ମାତିମାତୁଚ୍ଛାଦୀସୁପି ମରିୟାଦାୱିରହେନ ଭିନ୍ନସଂୱରତାୟ ଅସଂୟତା ପୁଥୁଜ୍ଜନା । ରସେସୁ ଗିଦ୍ଧାତି ଜିୱ୍ହାୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ରସେସୁ ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା ମୁଚ୍ଛିତା ଅଜ୍ଝୋସନ୍ନା ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞା ରସେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅସୁଚିଭାୱମସ୍ସିତାତି ତାୟ ରସଗିଦ୍ଧିୟା ରସପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ନାନପ୍ପକାରମିଚ୍ଛାଜୀୱସଙ୍ଖାତଅସୁଚିଭାୱମିସ୍ସିତା । ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠୀତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିଦସୱତ୍ଥୁକମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିସମନ୍ନାଗତା । ୱିସମାତି ୱିସମେନ କାୟକମ୍ମାଦିନା ସମନ୍ନାଗତା । ଦୁରନ୍ନୟାତି ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିପରାମାସୀଆଧାନଗ୍ଗାହୀଦୁପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗିତାସମନ୍ନାଗତା । ଏସାମଗନ୍ଧୋତି ଏସ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘କାମେସୁ ଅସଂୟତତା ରସଗିଦ୍ଧତା ଆଜୀୱୱିପତ୍ତିନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିକାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱିସମତା ଦୁରନ୍ନୟଭାୱତା’’ତି ଅପରୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଛବ୍ବିଧୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ମଂସଭୋଜନଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ନ ଆମଗନ୍ଧୋତି ।
୨୪୭. ଦୁତିୟଗାଥାୟପି ୟେ ଲୂଖସାତି ୟେ ଲୂଖା ନିରସା, ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦାରୁଣାତି କକ୍ଖଳା ଦୋୱଚସ୍ସତାୟୁତ୍ତା । ପିଟ୍ଠିମଂସିକାତି ପୁରତୋ ମଧୁରଂ ଭଣିତ୍ୱା ପରମ୍ମୁଖେ ଅୱଣ୍ଣଭାସିନୋ। ଏତେ ହି ଅଭିମୁଖଂ ଓଲୋକେତୁମସକ୍କୋନ୍ତା ପରମ୍ମୁଖାନଂ ପିଟ୍ଠିମଂସଖାଦକା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତେନ ‘‘ପିଟ୍ଠିମଂସିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମିତ୍ତଦ୍ଦୁନୋତି ମିତ୍ତଦୂହକା, ଦାରଧନଜୀୱିତେସୁ ୱିସ୍ସାସମାପନ୍ନାନଂ ମିତ୍ତାନଂ ତତ୍ଥ ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜନକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍କରୁଣାତି କରୁଣାୱିରହିତା ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥକାମା । ଅତିମାନିନୋତି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଜାତିୟା ୱା…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱତ୍ଥୁନା ପରେ ଅତିମଞ୍ଞତି, ୟୋ ଏୱରୂପୋ ମାନୋ କେତୁକମ୍ୟତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୮୦) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଅତିମାନେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଅଦାନସୀଲାତି ଅଦାନପକତିକା, ଅଦାନାଧିମୁତ୍ତା ଅସଂୱିଭାଗରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଚ ଦେନ୍ତି କସ୍ସଚୀତି ତାୟ ଚ ପନ ଅଦାନସୀଲତାୟ ୟାଚିତାପି ସନ୍ତା କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ନ ଦେନ୍ତି, ଅଦିନ୍ନପୁବ୍ବକକୁଲେ ମନୁସ୍ସସଦିସା ନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକପେତପରାୟଣା ହୋନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଆଦାନସୀଲା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, କେୱଲଂ ଗହଣସୀଲା, କସ୍ସଚି ପନ କିଞ୍ଚି ନ ଦେନ୍ତୀତି । ଏସାମଗନ୍ଧୋ ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ଏସ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ଲୂଖତା, ଦାରୁଣତା, ପିଟ୍ଠିମଂସିକତା, ମିତ୍ତଦୂଭିତା, ନିକ୍କରୁଣତା, ଅତିମାନିତା, ଅଦାନସୀଲତା, ଅଦାନ’’ନ୍ତି ଅପରୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଅଟ୍ଠୱିଧୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ।
୨୪୮. ଏୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଦ୍ୱେ ଗାଥାୟୋ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସ ତାପସସ୍ସ ଆସୟାନୁପରିୱତ୍ତନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟେୱ ଦେସନାୟ ଏକଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ କୋଧୋ ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଦୋତି ‘‘ଜାତିମଦୋ, ଗୋତ୍ତମଦୋ, ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୩୨) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଜ୍ଜନଭାୱୋ । ଥମ୍ଭୋତି ଥଦ୍ଧଭାୱୋ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପନାତି ପଚ୍ଚନୀକଟ୍ଠାପନା, ଧମ୍ମେନ ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିୱିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠାନଂ । ମାୟାତି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୮୯୪) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତା କତପାପପଟିଚ୍ଛାଦନତା । ଉସୂୟାତି ପରଲାଭସକ୍କାରାଦୀସୁ ଇସ୍ସା । ଭସ୍ସସମୁସ୍ସୟୋତି ସମୁସ୍ସିତଂ ଭସ୍ସଂ, ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମାନାତିମାନୋତି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଜାତିୟା ୱା…ପେ॰… ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ୱତ୍ଥୁନା ପୁବ୍ବକାଲଂ ପରେହି ସଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦହତି, ଅପରକାଲଂ ଅତ୍ତାନଂ ସେୟ୍ୟଂ ଦହତି, ପରେ ହୀନେ ଦହତି, ୟୋ ଏୱରୂପୋ ମାନୋ…ପେ॰… କେତୁକମ୍ୟତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୮୦) ୱିଭଙ୍ଗେ ୱିଭତ୍ତୋ । ଅସବ୍ଭି ସନ୍ଥୱୋତି ଅସପ୍ପୁରିସେହି ସନ୍ଥୱୋ । ଏସାମଗନ୍ଧୋ ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ଏସ କୋଧାଦି ନୱୱିଧୋ ଅକୁସଲରାସି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଆମଗନ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ।
୨୪୯. ଏୱଂ ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ନୱୱିଧଂ ଆମଗନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଆମଗନ୍ଧେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ୟେପାପସୀଲାତି ୟେ ପାପସମାଚାରତାୟ ‘‘ପାପସୀଲା’’ତି ଲୋକେ ପାକଟା । ଇଣଘାତସୂଚକାତି ୱସଲସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅପ୍ପଦାନେନ ଇଣଘାତା, ପେସୁଞ୍ଞେନ ସୂଚକା ଚ । ୱୋହାରକୂଟା ଇଧ ପାଟିରୂପିକାତି ଧମ୍ମଟ୍ଟଟ୍ଠାନେ ଠିତା ଲଞ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ସାମିକେ ପରାଜେନ୍ତା କୂଟେନ ୱୋହାରେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱୋହାରକୂଟା, ଧମ୍ମଟ୍ଠପଟିରୂପକତ୍ତା ପାଟିରୂପିକା । ଅଥ ୱା ଇଧାତି ସାସନେ । ପାଟିରୂପିକାତି ଦୁସ୍ସୀଲା । ତେ ହି ୟସ୍ମା ନେସଂ ଇରିୟାପଥସମ୍ପଦାଦୀହି ସୀଲୱନ୍ତପଟିରୂପଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପଟିରୂପା, ପଟିରୂପା ଏୱ ପାଟିରୂପିକା । ନରାଧମା ୟେଧ କରୋନ୍ତି କିବ୍ବିସନ୍ତି ୟେ ଇଧ ଲୋକେ ନରାଧମା ମାତାପିତୂସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିସଞ୍ଞିତଂ କିବ୍ବିସଂ କରୋନ୍ତି । ଏସାମଗନ୍ଧୋ ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ଏସ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ପାପସୀଲତା, ଇଣଘାତତା, ସୂଚକତା, ୱୋହାରକୂଟତା, ପାଟିରୂପିକତା, କିବ୍ବିସକାରିତା’’ତି ଅପରୋପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନେୱତ୍ଥେନ ଛବ୍ବିଧୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ।
୨୫୦.ୟେ ଇଧ ପାଣେସୁ ଅସଞ୍ଞତା ଜନାତି ୟେ ଜନା ଇଧଲୋକେ ପାଣେସୁ ୟଥାକାମଚାରିତାୟ ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ମାରେତ୍ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟାମତ୍ତସ୍ସାପି ଅକରଣେନ ଅସଂୟତା । ପରେସମାଦାୟ ୱିହେସମୁୟ୍ୟୁତାତି ପରେସଂ ସନ୍ତକଂ ଆଦାୟ ଧନଂ ୱା ଜୀୱିତଂ ୱା ତତୋ ‘‘ମା ଏୱଂ କରୋଥା’’ତି ୟାଚନ୍ତାନଂ ୱା ନିୱାରେନ୍ତାନଂ ୱା ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ୱିହେସଂ ଉୟ୍ୟୁତା । ପରେ ୱା ସତ୍ତେ ସମାଦାୟ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଦସ, ଅଜ୍ଜ ୱୀସ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ତେସଂ ୱଧବନ୍ଧନାଦୀହି ୱିହେସମୁୟ୍ୟୁତା । ଦୁସ୍ସୀଲଲୁଦ୍ଦାତି ନିସ୍ସୀଲା ଚ ଦୁରାଚାରତ୍ତା, ଲୁଦ୍ଦା ଚ କୁରୂରକମ୍ମନ୍ତା ଲୋହିତପାଣିତାୟ, ମଚ୍ଛଘାତକମିଗବନ୍ଧକସାକୁଣିକାଦୟୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ଫରୁସାତି ଫରୁସୱାଚା । ଅନାଦରାତି ‘‘ଇଦାନି ନ କରିସ୍ସାମ, ୱିରମିସ୍ସାମ ଏୱରୂପା’’ତି ଏୱଂ ଆଦରୱିରହିତା। ଏସାମଗନ୍ଧୋ ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ଏସ ଏତାୟ ଗାଥାୟ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ୱଧଛେଦବନ୍ଧନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୋ ଚ ଅୱୁତ୍ତୋ ଚ ‘‘ପାଣେସୁ ଅସଂୟତତା ପରେସଂ ୱିହେସତା ଦୁସ୍ସୀଲତା ଲୁଦ୍ଦତା ଫରୁସତା ଅନାଦରୋ’’ତି ଛବ୍ବିଧୋ ଆମଗନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ହି ସୋତୂନଂ ସୋତୁକାମତାୟ ଅୱଧାରଣତାୟ ଦଳ୍ହୀକରଣତାୟାତି ଏୱମାଦୀହି କାରଣେହି ପୁନ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନେୱ ଚ ପରତୋ ୱକ୍ଖତି ‘‘ଇଚ୍ଚେତମତ୍ଥଂ ଭଗୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ, ଅକ୍ଖାସି ନଂ ୱେଦୟି ମନ୍ତପାରଗୂ’’ତି ।
୨୫୧.ଏତେସୁ ଗିଦ୍ଧା ୱିରୁଦ୍ଧାତିପାତିନୋତି ଏତେସୁ ପାଣେସୁ ଗେଧେନ ଗିଦ୍ଧା, ଦୋସେନ ୱିରୁଦ୍ଧା, ମୋହେନ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅଜ୍ଝାଚାରପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତିପାତିନୋ, ଏତେସୁ ୱା ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ୱଧଛେଦବନ୍ଧନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ପାପକମ୍ମେସୁ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟେ ଗେଧୱିରୋଧାତିପାତସଙ୍ଖାତା ରାଗଦୋସମୋହା, ତେହି ଗିଦ୍ଧା ୱିରୁଦ୍ଧା ଅତିପାତିନୋ ଚ । ନିଚ୍ଚୁୟ୍ୟୁତାତି ଅକୁସଲକରଣେ ନିଚ୍ଚଂ ଉୟ୍ୟୁତା, କଦାଚି ପଟିସଙ୍ଖାୟ ଅପ୍ପଟିୱିରତା । ପେଚ୍ଚାତି ଅସ୍ମା ଲୋକା ପରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ତମଂ ୱଜନ୍ତି ୟେ, ପତନ୍ତି ସତ୍ତା ନିରୟଂ ଅୱଂସିରାତି ୟେ ଲୋକନ୍ତରିକନ୍ଧକାରସଙ୍ଖାତଂ ନୀଚକୁଲତାଦିଭେଦଂ ୱା ତମଂ ୱଜନ୍ତି, ୟେ ଚ ପତନ୍ତି ସତ୍ତା ଅୱୀଚିଆଦିଭେଦଂ ନିରୟଂ ଅୱଂସିରା ଅଧୋଗତସୀସା । ଏସାମଗନ୍ଧୋତି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତମୱଜନନିରୟପତନହେତୁ ଏସ ଗେଧୱିରୋଧାତିପାତଭେଦୋ ସବ୍ବାମଗନ୍ଧମୂଲଭୂତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ତିୱିଧୋ ଆମଗନ୍ଧୋ । ନ ହି ମଂସଭୋଜନନ୍ତି ମଂସଭୋଜନଂ ପନ ନ ଆମଗନ୍ଧୋତି ।
୨୫୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ପରମତ୍ଥତୋ ଆମଗନ୍ଧଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିମଗ୍ଗଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମିଂ ମଚ୍ଛମଂସଭୋଜନେ ତାପସୋ ଆମଗନ୍ଧସଞ୍ଞୀ ଦୁଗ୍ଗତିମଗ୍ଗସଞ୍ଞୀ ଚ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଭୋଜନେନ ସୁଦ୍ଧିକାମୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ନ ଭୁଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ତଥାୱିଧସ୍ସ ସୋଧେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ମଚ୍ଛମଂସ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଛପ୍ପଦଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବପଦାନି ଅନ୍ତିମପାଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି – ନ ମଚ୍ଛମଂସଂ ସୋଧେତି ମଚ୍ଚଂ ଅୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖଂ, ନ ଆହୁତିୟଞ୍ଞମୁତୂପସେୱନା ସୋଧେତି ମଚ୍ଚଂ ଅୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ନ ମଚ୍ଛମଂସନ୍ତି ଅଖାଦିୟମାନଂ ମଚ୍ଛମଂସଂ ନ ସୋଧେତି, ତଥା ଅନାସକତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ପୋରାଣା ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ସୁନ୍ଦରତରଂ ସିୟା ‘‘ନ ମଚ୍ଛମଂସାନଂ ଅନାସକତ୍ତଂ ନ ମଚ୍ଛମଂସାନାନାସକତ୍ତଂ, ମଚ୍ଛମଂସାନଂ ଅନାସକତ୍ତଂ ନ ସୋଧେତି, ମଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଅଥାପି ସିୟା, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାସକତ୍ତଂ ଓହୀୟତୀତି ? ତଞ୍ଚ ନ, ଅମରତପେନ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା । ‘‘ୟେ ୱାପି ଲୋକେ ଅମରା ବହୂ ତପା’’ତି ଏତ୍ଥ ହି ସବ୍ବୋପି ୱୁତ୍ତାୱସେସୋ ଅତ୍ତକିଲମଥୋ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ନଗ୍ଗିୟନ୍ତି ଅଚେଲକତ୍ତଂ । ମୁଣ୍ଡିୟନ୍ତି ମୁଣ୍ଡଭାୱୋ । ଜଟାଜଲ୍ଲନ୍ତି ଜଟା ଚ ରଜୋଜଲ୍ଲଞ୍ଚ । ଖରାଜିନାନୀତି ଖରାନି ଅଜିନଚମ୍ମାନି । ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତସ୍ସୁପସେୱନାତି ଅଗ୍ଗିପାରିଚାରିୟା । ଅମରାତି ଅମରଭାୱପତ୍ଥନତାୟ ପୱତ୍ତକାୟକିଲେସା । ବହୂତି ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନାଦିଭେଦତୋ ଅନେକେ । ତପାତି ସରୀରସନ୍ତାପା । ମନ୍ତାତି ୱେଦା । ଆହୁତୀତି ଅଗ୍ଗିହୋମକମ୍ମଂ । ୟଞ୍ଞମୁତୂପସେୱନାତି ଅସ୍ସମେଧାଦିୟଞ୍ଞା ଚ ଉତୂପସେୱନା ଚ । ଉତୂପସେୱନା ନାମ ଗିମ୍ହେ ଆତପଟ୍ଠାନସେୱନା, ୱସ୍ସେ ରୁକ୍ଖମୂଲସେୱନା, ହେମନ୍ତେ ଜଲପ୍ପୱେସସେୱନା । ନ ସୋଧେନ୍ତି ମଚ୍ଚଂ ଅୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖନ୍ତି କିଲେସସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଭୱସୁଦ୍ଧିୟା ୱା ଅୱିତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ମଚ୍ଚଂ ନ ସୋଧେନ୍ତି । କଙ୍ଖାମଲେ ହି ସତି ନ ୱିସୁଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ସକଙ୍ଖୋୟେୱାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏତଂ ‘‘ନ ମଚ୍ଛମଂସ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମଚ୍ଛମଂସାନଂ ଅଭୋଜନାଦିନା ସିୟା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗୋ’’ତି ତାପସସ୍ସ କଙ୍ଖାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ସିୟାତି ନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟା ଚସ୍ସ ‘‘ସୋ ମଚ୍ଛମଂସଂ ଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱାୱ ବୁଦ୍ଧେ କଙ୍ଖା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୫୩. ଏୱଂ ମଚ୍ଛମଂସାନାସକତ୍ତାଦୀନଂ ସୋଧେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋଧେତୁଂ ସମତ୍ଥେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋତେସୁ ଗୁତ୍ତୋ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସୋତେସୂତି ଛସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ । ଗୁତ୍ତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଗୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରପରିୱାରସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିଦିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ଚରେତି ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିଦିତ୍ୱା ପାକଟାନି କତ୍ୱା ଚରେୟ୍ୟ, ୱିହରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଧମ୍ମେ ଠିତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅଭିସମେତବ୍ବଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଠିତୋ । ଏତେନ ସୋତାପତ୍ତିଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱେରତୋତି ଉଜୁଭାୱେ ଚ ମୁଦୁଭାୱେ ଚ ରତୋ । ଏତେନ ସକଦାଗାମିଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି । ସକଦାଗାମୀ ହି କାୟୱଙ୍କାଦିକରାନଂ ଚିତ୍ତଥଦ୍ଧଭାୱକରାନଞ୍ଚ ରାଗଦୋସାନଂ ତନୁଭାୱା ଅଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱେ ରତୋ ହୋତି । ସଙ୍ଗାତିଗୋତି ରାଗଦୋସସଙ୍ଗାତିଗୋ । ଏତେନ ଅନାଗାମିଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପହୀନୋତି ସବ୍ବସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁପ୍ପହାନେନ ପହୀନସବ୍ବଦୁକ୍ଖୋ । ଏତେନ ଅରହତ୍ତଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ଲିପ୍ପତି ଦିଟ୍ଠସୁତେସୁ ଧୀରୋତି ସୋ ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଧିତିସମ୍ପଦାୟ ଧୀରୋ ଦିଟ୍ଠସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କେନଚି କିଲେସେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠସୁତେସୁ, ମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଚ ନ ଲିପ୍ପତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପରମୱିସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
୨୫୪-୫. ଇତୋ ପରଂ ‘‘ଇଚ୍ଚେତମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଗାଥା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱୁତ୍ତା । ତାସମତ୍ଥୋ – ଇତି ଭଗୱା କସ୍ସପୋ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନେକାହି ଗାଥାହି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଚ ଦେସନାୟ ୟାୱ ତାପସୋ ଅଞ୍ଞାସି, ତାୱ ସୋ ଅକ୍ଖାସି କଥେସି ୱିତ୍ଥାରେସି । ନଂ ୱେଦୟି ମନ୍ତପାରଗୂତି ସୋପି ତଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ମନ୍ତପାରଗୂ, ୱେଦପାରଗୂ, ତିସ୍ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱେଦୟି ଅଞ୍ଞାସି । କିଂ କାରଣା ? ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ଚ ପଦତୋ ଚ ଦେସନାନୟତୋ ଚ ଚିତ୍ରାହି ଗାଥାହି ମୁନୀ ପକାସୟି। କୀଦିସୋ ? ନିରାମଗନ୍ଧୋ ଅସିତୋ ଦୁରନ୍ନୟୋ, ଆମଗନ୍ଧକିଲେସାଭାୱା ନିରାମଗନ୍ଧୋ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟାଭାୱା ଅସିତୋ, ବାହିରଦିଟ୍ଠିୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ସେୟ୍ୟୋ ଇଦଂ ୱର’’ନ୍ତି କେନଚି ନେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଦୁରନ୍ନୟୋ । ଏୱଂ ପକାସିତୱତୋ ଚସ୍ସ ସୁତ୍ୱାନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଭାସିତଂ ପଦଂ ସୁକଥିତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ନିରାମଗନ୍ଧଂ ନିକ୍କିଲେସୟୋଗଂ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପନୂଦନଂ ସବ୍ବୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପ୍ପନୂଦନଂ, ନୀଚମନୋ ନୀଚଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱନ୍ଦି ତଥାଗତସ୍ସ, ତିସ୍ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପାଦେ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦି । ତତ୍ଥେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜମରୋଚୟିତ୍ଥାତି ତତ୍ଥେୱ ଚ ନଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନଂ କସ୍ସପଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ତିସ୍ସୋ ତାପସୋ ପବ୍ବଜ୍ଜମରୋଚୟିତ୍ଥ, ଅୟାଚୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଭଗୱା ‘‘ଏହି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଆହ । ସୋ ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ୱସ୍ସସତିକତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କତିପାହେନେୱ ସାୱକପାରମିଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିସ୍ସୋ ନାମ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ଅହୋସି, ପୁନ ଦୁତିୟୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ନାମ । ଏୱଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତିସ୍ସଭାରଦ୍ୱାଜଂ ନାମ ସାୱକୟୁଗଂ ଅହୋସି ।
ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଭଗୱା ୟା ଚ ତିସ୍ସେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଆଦିତୋ ତିସ୍ସୋ ଗାଥା ୱୁତ୍ତା, ୟା ଚ କସ୍ସପେନ ଭଗୱତା ମଜ୍ଝେ ନୱ, ୟା ଚ ତଦା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଅନ୍ତେ ଦ୍ୱେ, ତା ସବ୍ବାପି ଚୁଦ୍ଦସ ଗାଥା ଆନେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତଂ ଆଚରିୟପ୍ପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ତାପସସତାନଂ ଆମଗନ୍ଧଂ ବ୍ୟାକାସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥେୱ ନୀଚମନୋ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ । ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତେ ତଥେୱ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପତ୍ୱା ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କତିପାହେନେୱ ସବ୍ବେୱ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୂତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଆମଗନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ହିରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ହିରିଂତରନ୍ତନ୍ତି ହିରିସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଭଗୱତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋ ଅଡ୍ଢୋ ଅହୋସି ଅସୀତିକୋଟିଧନୱିଭୱୋ । ତସ୍ସ ଏକପୁତ୍ତକୋ ଅହୋସି ପିୟୋ ମନାପୋ । ସୋ ତଂ ଦେୱକୁମାରଂ ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରେହି ସୁଖୂପକରଣେହି ସଂୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ତସ୍ସ ଅନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାୱ କାଲମକାସି ସଦ୍ଧିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା । ତତୋ ତସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ମାତାପିତୂନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ସାରଗବ୍ଭଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ସାପତେୟ୍ୟଂ ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇଦଂ ତେ, ସାମି, ମାତାପିତୂନଂ ସନ୍ତକଂ, ଇଦଂ ଅୟ୍ୟକପୟ୍ୟକାନଂ ସନ୍ତକଂ, ଇଦଂ ସତ୍ତକୁଲପରିୱଟ୍ଟେନ ଆଗତ’’ନ୍ତି । ମାଣୱୋ ଧନଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦଂ ଧନଂୟେୱ ଦିସ୍ସତି, ୟେହି ପନ ଇଦଂ ସଞ୍ଚିତଂ, ତେ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସବ୍ବେୱ ମଚ୍ଚୁୱସଂ ଗତା । ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚ ନ ଇତୋ କିଞ୍ଚି ଆଦାୟ ଅଗମଂସୁ, ଏୱଂ ନାମ ଭୋଗେ ପହାୟ ଗନ୍ତବ୍ବୋ ପରଲୋକୋ, ନ ସକ୍କା କିଞ୍ଚି ଆଦାୟ ଗନ୍ତୁଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସୁଚରିତେନ । ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ଧନଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ସୁଚରିତଧନଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟଂ, ୟଂ ସକ୍କା ଆଦାୟ ଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି । ସୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପହୂତମିଦଂ ଧନଂ, କିଂ ଇମିନା ଏୱମପ୍ପକେନ ପରିଚ୍ଚାଗେନ, ୟଂନୂନାହଂ ମହାଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ମହାରାଜ, ମମ ଘରେ ଏତ୍ତକଂ ଧନଂ ଅତ୍ଥି, ଇଚ୍ଛାମି ତେନ ମହାଦାନଂ ଦାତୁଂ । ସାଧୁ, ମହାରାଜ, ନଗରେ ଘୋସନଂ କାରାପେଥା’’ତି । ରାଜା ତଥା କାରାପେସି । ସୋ ଆଗତାଗତାନଂ ଭାଜନାନି ପୂରେତ୍ୱା ସତ୍ତହି ଦିୱସେହି ସବ୍ବଧନମଦାସି, ଦତ୍ୱା ଚ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱଂ ମହାପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ଅୟୁତ୍ତଂ ଘରେ ୱସିତୁଂ, ୟଂନୂନାହଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ତତୋ ପରିଜନସ୍ସ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ତେ ‘‘ମା, ତ୍ୱଂ ସାମି, ‘ଧନଂ ପରିକ୍ଖୀଣ’ନ୍ତି ଚିନ୍ତୟି, ମୟଂ ଅପ୍ପକେନେୱ କାଲେନ ନାନାୱିଧେହି ଉପାୟେହି ଧନସଞ୍ଚୟଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ତଂ ୟାଚିଂସୁ । ସୋ ତେସଂ ୟାଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାୱ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜି ।
ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠୱିଧା ତାପସା – ସପୁତ୍ତଭରିୟା, ଉଞ୍ଛାଚାରିକା, ସମ୍ପତ୍ତକାଲିକା, ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକା, ଅସ୍ମମୁଟ୍ଠିକା, ଦନ୍ତଲୁୟ୍ୟକା, ପୱତ୍ତଫଲିକା, ୱଣ୍ଟମୁତ୍ତିକା ଚାତି (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮୦) । ତତ୍ଥ ସପୁତ୍ତଭରିୟାତି ପୁତ୍ତଦାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କସିୱଣିଜ୍ଜାଦୀହି ଜୀୱିକଂ କପ୍ପୟମାନା କେଣିୟଜଟିଲାଦୟୋ । ଉଞ୍ଛାଚାରିକାତି ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅସ୍ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରାଦୟୋ ସିପ୍ପାଦୀନି ସିକ୍ଖାପେତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତିଲତଣ୍ଡୁଲାଦିକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡପଟିଗ୍ଗାହକା, ତେ ସପୁତ୍ତଭରିୟେହି ସେଟ୍ଠତରା । ସମ୍ପତ୍ତକାଲିକାତି ଆହାରୱେଲାୟ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଆହାରଂ ଗହେତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତା, ତେ ଉଞ୍ଛାଚାରିକେହି ସେଟ୍ଠତରା । ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକାତି ଅଗ୍ଗିନା ଅପକ୍କପତ୍ତଫଲାନି ଖାଦିତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତା, ତେ ସମ୍ପତ୍ତକାଲିକେହି ସେଟ୍ଠତରା । ଅସ୍ମମୁଟ୍ଠିକାତି ମୁଟ୍ଠିପାସାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ୱାସିସତ୍ଥକାଦିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତା ୟଦା ଛାତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ସମ୍ପତ୍ତରୁକ୍ଖତୋ ତଚଂ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେନ୍ତି, ତେ ଅନଗ୍ଗିପକ୍କିକେହି ସେଟ୍ଠତରା । ଦନ୍ତଲୁୟ୍ୟକାତି ମୁଟ୍ଠିପାସାଣାଦୀନିପି ଅଗହେତ୍ୱା ଚରନ୍ତା ଖୁଦାକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତରୁକ୍ଖତୋ ଦନ୍ତେହି ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତଚଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେନ୍ତି, ତେ ଅସ୍ମମୁଟ୍ଠିକେହି ସେଟ୍ଠତରା । ପୱତ୍ତଫଲିକାତି ଜାତସ୍ସରଂ ୱା ୱନସଣ୍ଡଂ ୱା ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତା ୟଂ ତତ୍ଥ ସରେ ଭିସମୁଳାଲାଦି, ୟଂ ୱା ୱନସଣ୍ଡେ ପୁପ୍ଫକାଲେ ପୁପ୍ଫଂ, ଫଲକାଲେ ଫଲଂ, ତମେୱ ଖାଦନ୍ତି । ପୁପ୍ଫଫଲେ ଅସତି ଅନ୍ତମସୋ ତତ୍ଥ ରୁକ୍ଖପପଟିକମ୍ପି ଖାଦିତ୍ୱା ୱସନ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ଆହାରତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଉପୋସଥଙ୍ଗାଧିଟ୍ଠାନଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନଂ ଚ କରୋନ୍ତି, ତେ ଦନ୍ତଲୁୟ୍ୟକେହି ସେଟ୍ଠତରା । ୱଣ୍ଟମୁତ୍ତିକା ନାମ ୱଣ୍ଟମୁତ୍ତାନି ଭୂମିୟଂ ପତିତାନି ପଣ୍ଣାନିୟେୱ ଖାଦନ୍ତି, ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ, ତେ ସବ୍ବସେଟ୍ଠା ।
ଅୟଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲପୁତ୍ତୋ ‘‘ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜାସୁ ଅଗ୍ଗପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଣ୍ଟମୁତ୍ତିକପବ୍ବଜ୍ଜମେୱ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପବ୍ବତେ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅସ୍ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ପଟିୱସତି । ଅଥ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସାୱତ୍ଥିୱାସୀ ଏକୋ ପୁରିସୋ ପବ୍ବତେ ଚନ୍ଦନସାରାଦୀନି ଗୱେସନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ପତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସାୱତ୍ଥିତୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ତତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ମନୁସ୍ସା ଅପ୍ପମତ୍ତା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ସ ଓୱାଦଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି ? ‘‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତି । ତାପସୋ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସୱନେନ ୱିମ୍ହିତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ତ୍ୱଂ, ଭୋ ପୁରିସ, ୱଦେସୀ’’ତି ଆମଗନ୍ଧେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଘୋସୋପି ଖୋ ଏସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନ ୟୁତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ତୁଚ୍ଛମେୱ ଗନ୍ତୁଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଆମିସଗରୁକା ନ ହୋନ୍ତି, ହନ୍ଦାହଂ ଧମ୍ମପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରି –
‘‘କୀଦିସୋ ମିତ୍ତୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ, କୀଦିସୋ ମିତ୍ତୋ ସେୱିତବ୍ବୋ ।
କୀଦିସୋ ପୟୋଗୋ ପୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ, କିଂ ରସାନଂ ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ॥
ସୋ ତେ ପଞ୍ହେ ଗହେତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମଦେସାଭିମୁଖୋ ପକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ । ଭଗୱାପି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ହୋତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ‘‘କଚ୍ଚି, ଇସି, ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ମୋଦି । ସୋପି ‘‘ଖମନୀୟଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଟିସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମନସା ପୁଚ୍ଛିତେ ପଞ୍ହେ ୱାଚାୟ ଏୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସତୀ’’ତି ମନସା ଏୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ତେ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଆଦିପଞ୍ହଂ ତାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ହିରିଂ ତରନ୍ତନ୍ତି ଆରଭିତ୍ୱା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟା ଗାଥାୟୋ ଆହ ।
୨୫୬. ତାସଂ ଅତ୍ଥୋ – ହିରିଂ ତରନ୍ତନ୍ତି ହିରିଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତଂ ଅହିରିକଂ ନିଲ୍ଲଜ୍ଜଂ । ୱିଜିଗୁଚ୍ଛମାନନ୍ତି ଅସୁଚିମିୱ ପସ୍ସମାନଂ । ଅହିରିକୋ ହି ହିରିଂ ଜିଗୁଚ୍ଛତି ଅସୁଚିମିୱ ପସ୍ସତି, ତେନ ନଂ ନ ଭଜତି ନ ଅଲ୍ଲୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱିଜିଗୁଚ୍ଛମାନ’’ନ୍ତି । ତୱାହମସ୍ମି ଇତି ଭାସମାନନ୍ତି ‘‘ଅହଂ, ସମ୍ମ, ତୱ ସହାୟୋ ହିତକାମୋ ସୁଖକାମୋ, ଜୀୱିତମ୍ପି ମେ ତୁୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଭାସମାନଂ । ସୟ୍ହାନି କମ୍ମାନି ଅନାଦିୟନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଭାସିତ୍ୱାପି ଚ ସୟ୍ହାନି କାତୁଂ ସକ୍କାନିପି ତସ୍ସ କମ୍ମାନି ଅନାଦିୟନ୍ତଂ କରଣତ୍ଥାୟ ଅସମାଦିୟନ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଚିତ୍ତେନ ତତ୍ଥ ଆଦରମତ୍ତମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ବ୍ୟସନମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତଂ । ନେସୋ ମମନ୍ତି ଇତି ନଂ ୱିଜଞ୍ଞାତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ‘‘ମିତ୍ତପଟିରୂପକୋ ଏସୋ, ନେସୋ ମେ ମିତ୍ତୋ’’ତି ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ପୁରିସୋ ୱିଜାନେୟ୍ୟ ।
୨୫୭.ଅନନ୍ୱୟନ୍ତି ୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସାମି, କରିସ୍ସାମୀତି ଚ ଭାସତି, ତେନ ଅନନୁଗତଂ । ପିୟଂ ୱାଚଂ ୟୋ ମିତ୍ତେସୁ ପକୁବ୍ବତୀତି ୟୋ ଅତୀତାନାଗତେହି ପଦେହି ପଟିସନ୍ଥରନ୍ତୋ ନିରତ୍ଥକେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ କେୱଲଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଚ୍ଛାୟାମତ୍ତେନେୱ ପିୟଂ ମିତ୍ତେସୁ ୱାଚଂ ପୱତ୍ତେତି । ଅକରୋନ୍ତଂ ଭାସମାନଂ, ପରିଜାନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାତି ଏୱରୂପଂ ୟଂ ଭାସତି, ତଂ ଅକରୋନ୍ତଂ, କେୱଲଂ ୱାଚାୟ ଭାସମାନଂ ‘‘ୱଚୀପରମୋ ନାମେସ ଅମିତ୍ତୋ ମିତ୍ତପଟିରୂପକୋ’’ତି ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତା ଜାନନ୍ତି ।
୨୫୮.ନ ସୋ ମିତ୍ତୋ ୟୋ ସଦା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ, ଭେଦାସଙ୍କୀ ରନ୍ଧମେୱାନୁପସ୍ସୀତି ୟୋ ଭେଦମେୱ ଆସଙ୍କମାନୋ କତମଧୁରେନ ଉପଚାରେନ ସଦା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହରତି, ୟଂକିଞ୍ଚି ଅସ୍ସତିୟା ଅମନସିକାରେନ କତଂ, ଅଞ୍ଞାଣକେନ ୱା ଅକତଂ, ‘‘ୟଦା ମଂ ଗରହିସ୍ସତି, ତଦା ନଂ ଏତେନ ପଟିଚୋଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ରନ୍ଧମେୱ ଅନୁପସ୍ସତି, ନ ସୋ ମିତ୍ତୋ ସେୱିତବ୍ବୋତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘କୀଦିସୋ ମିତ୍ତୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଇମଂ ଆଦିପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୁତିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ସେତୀ’’ତି ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ମିତ୍ତେ ମିତ୍ତୋ ତସ୍ସ ହଦୟମନୁପୱିସିତ୍ୱା ସୟନେନ ୟଥା ନାମ ପିତୁ ଉରସି ପୁତ୍ତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ମୟି ଉରସି ସୟନ୍ତେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଅନତ୍ତମନତା ୱା ଭୱେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀହି ଅପରିସଙ୍କମାନୋ ନିବ୍ବିସଙ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ସେତି, ଏୱମେୱଂ ଦାରଧନଜୀୱିତାଦୀସୁ ୱିସ୍ସାସଂ କରୋନ୍ତୋ ମିତ୍ତଭାୱେନ ନିବ୍ବିସଙ୍କୋ ସେତି । ୟୋ ଚ ପରେହି କାରଣସତଂ କାରଣସହସ୍ସମ୍ପି ୱତ୍ୱା ଅଭେଜ୍ଜୋ, ସ ୱେ ମିତ୍ତୋ ସେୱିତବ୍ବୋତି ।
୨୫୯. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘କୀଦିସୋ ମିତ୍ତୋ ସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତିୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ପାମୁଜ୍ଜକରଣ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପାମୁଜ୍ଜଂ କରୋତୀତି ପାମୁଜ୍ଜକରଣଂ । ଠାନନ୍ତି କାରଣଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ୱୀରିୟଂ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସୁଖମୁପ୍ପାଦନତୋ ପାମୁଜ୍ଜକରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ସ୍ୱାଖାତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମୱିନୟେ ୟୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ସୋ ସୁଖଂ ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୯) । ପସଂସଂ ଆୱହତୀତି ପସଂସାୱହନଂ। ଆଦିତୋ ଦିବ୍ବମାନୁସକସୁଖାନଂ, ପରିୟୋସାନେ ନିବ୍ବାନସୁଖସ୍ସ ଆୱହନତୋ ଫଲୂପଚାରେନ ସୁଖଂ। ଫଲଂ ପଟିକଙ୍ଖମାନୋ ଫଲାନିସଂସୋ । ଭାୱେତୀତି ୱଡ୍ଢେତି । ୱହନ୍ତୋ ପୋରିସଂ ଧୁରନ୍ତି ପୁରିସାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଭାରଂ ଆଦାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ଏତଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଭାୱେତି, ଈଦିସୋ ପୟୋଗୋ ସେୱିତବ୍ବୋତି ।
୨୬୦. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘କୀଦିସୋ ପୟୋଗୋ ପୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବୋ’’ତି ତତିୟପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ପୱିୱେକରସ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୱିୱେକୋତି କିଲେସୱିୱେକତୋ ଜାତତ୍ତା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ରସୋତି ଅସ୍ସାଦନଟ୍ଠେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୁଖଂ । ଉପସମୋପି କିଲେସୂପସମନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଉପସମାରମ୍ମଣତ୍ତା ୱା ତଦେୱ, ଧମ୍ମପୀତିରସୋପି ଅରିୟଧମ୍ମତୋ ଅନପେତାୟ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପୀତିୟା ରସତ୍ତା ତଦେୱ । ତଂ ପୱିୱେକରସଂ ଉପସମସ୍ସ ଚ ରସଂ ପିତ୍ୱା ତଦେୱ ଧମ୍ମପୀତିରସଂ ପିୱଂ ନିଦ୍ଦରୋ ହୋତି ନିପ୍ପାପୋ, ପିୱିତ୍ୱାପି କିଲେସପରିଳାହାଭାୱେନ ନିଦ୍ଦରୋ, ପିୱନ୍ତୋପି ପହୀନପାପତ୍ତା ନିପ୍ପାପୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏତଂ ରସାନମଗ୍ଗନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଝାନନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନଂ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକାନଞ୍ଚ ୱସେନ ପୱିୱେକରସାଦୟୋ ତୟୋ ଏୱ ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତି ୟୋଜେନ୍ତି, ପୁରିମମେୱ ସୁନ୍ଦରଂ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କତିପାହେନେୱ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ ଅରହା ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ହିରିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପଠମୋ ଭାଗୋ ନିଟ୍ଠିତୋ ।
॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥
ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା
(ଦୁତିୟୋ ଭାଗୋ)
୨. ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ
୪. ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନଗରଦ୍ୱାରସନ୍ଥାଗାରସଭାଦୀସୁ ମହାଜନା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଦତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ସୀତାହରଣାଦିବାହିରକକଥଂ କଥାପେନ୍ତି, ଏକେକା କଥା ଚତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ନିଟ୍ଠାତି । ତତ୍ଥ ଏକଦିୱସଂ ମଙ୍ଗଲକଥା ସମୁଟ୍ଠାସି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମଙ୍ଗଲଂ, କିଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, କୋ ମଙ୍ଗଲଂ ଜାନାତୀ’’ତି ?
ଅଥ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମେକୋ ପୁରିସୋ ଆହ – ‘‘ଅହଂ ମଙ୍ଗଲଂ ଜାନାମି, ଦିଟ୍ଠଂ ଲୋକେ ମଙ୍ଗଲଂ, ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ରୂପଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚାତକସକୁଣଂ ୱା ପସ୍ସତି, ବେଲୁୱଲଟ୍ଠିଂ ୱା ଗବ୍ଭିନିଂ ୱା କୁମାରକେ ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ପୁଣ୍ଣଘଟଂ ୱା ଅଲ୍ଲରୋହିତମଚ୍ଛଂ ୱା ଆଜଞ୍ଞଂ ୱା ଆଜଞ୍ଞରଥଂ ୱା ଉସଭଂ ୱା ଗାୱିଂ ୱା କପିଲଂ ୱା, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଏୱରୂପଂ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନାଗ୍ଗହେସୁଂ । ୟେ ନାଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ତେନ ସହ ୱିୱଦିଂସୁ ।
ଅଥ ସୁତମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମେକୋ ପୁରିସୋ ଆହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁ ନାମେତଂ, ଭୋ, ସୁଚିମ୍ପି ଅସୁଚିମ୍ପି ପସ୍ସତି, ତଥା ସୁନ୍ଦରମ୍ପି ଅସୁନ୍ଦରମ୍ପି, ମନାପମ୍ପି ଅମନାପମ୍ପି । ୟଦି ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ସବ୍ବମ୍ପି ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ସୁତଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତୋ ସଦ୍ଦୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱଡ୍ଢାତି ୱା ୱଡ୍ଢମାନାତି ୱା ପୁଣ୍ଣାତି ୱା ଫୁସ୍ସାତି ୱା ସୁମନାତି ୱା ସିରୀତି ୱା ସିରିୱଡ୍ଢାତି ୱା ଅଜ୍ଜ ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ସୁମୁହୁତ୍ତଂ ସୁଦିୱସଂ ସୁମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସପି ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନାଗ୍ଗହେସୁଂ । ୟେ ନାଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ତେନ ସହ ୱିୱଦିଂସୁ ।
ଅଥ ମୁତମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମେକୋ ପୁରିସୋ ଆହ – ‘‘ସୋତମ୍ପି ହି ନାମେତଂ ଭୋ ସାଧୁମ୍ପି ଅସାଧୁମ୍ପି ମନାପମ୍ପି ଅମନାପମ୍ପି ସୁଣାତି । ୟଦି ତେନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ସବ୍ବମ୍ପି ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ତସ୍ମା ନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ମୁତଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଦୁମଗନ୍ଧାଦିପୁପ୍ଫଗନ୍ଧଂ ୱା ଘାୟତି, ଫୁସ୍ସଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୱା ଖାଦତି, ପଥୱିଂ ୱା ଆମସତି, ହରିତସସ୍ସଂ ୱା ଅଲ୍ଲଗୋମୟଂ ୱା କଚ୍ଛପଂ ୱା ତିଲୱାହଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଆମସତି, ଫୁସ୍ସମତ୍ତିକାୟ ୱା ସମ୍ମା ଲିମ୍ପତି, ଫୁସ୍ସସାଟକଂ ୱା ନିୱାସେତି, ଫୁସ୍ସୱେଠନଂ ୱା ଧାରେତି, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଏୱରୂପଂ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ଗନ୍ଧଂ ୱା ଘାୟତି, ରସଂ ୱା ସାୟତି, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୱା ଫୁସତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମୁତମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସପି ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନାଗ୍ଗହେସୁଂ ।
ତତ୍ଥ ନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ସୁତମୁତମଙ୍ଗଲିକେ ଅସକ୍ଖି ସଞ୍ଞାପେତୁଂ । ନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଇତରେ ଦ୍ୱେ । ତେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ୟେ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକସ୍ସ ୱଚନଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଗତା । ୟେ ସୁତମୁତମଙ୍ଗଲିକାନଂ ୱଚନଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେ ‘‘ସୁତଂୟେୱ ମୁତଂୟେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଗତା । ଏୱମୟଂ ମଙ୍ଗଲକଥା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟା ଜାତା ।
ଅଥ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ମନୁସ୍ସା ଗୁମ୍ବଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ। ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆରକ୍ଖଦେୱତା ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତଥେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଭୁମ୍ମଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତତୋ ସୁତ୍ୱା ଭୁମ୍ମଦେୱତାପି ତଥେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ତାସମ୍ପି ଦେୱତାନଂ ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତାନଂ ଚାତୁମହାରାଜିକଦେୱତା । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ୟାୱ ସୁଦସ୍ସୀଦେୱତାନଂ ଅକନିଟ୍ଠଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତତୋ ସୁତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଦେୱତାପି ତଥେୱ ଗୁମ୍ବଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ଏୱଂ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଚିନ୍ତା ଉଦପାଦି । ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ସା ‘‘ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲଂ ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛିୟମାନାପି ଅପ୍ପତ୍ତା ଏୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠାସି । ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱା ଚ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକେ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ନା । ଏକୋପି ‘‘ଇଦମେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୁଚ୍ଚତୋ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ନାହୋସି, ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
କୋଲାହଲଂ ନାମ ପଞ୍ଚୱିଧଂ – କପ୍ପକୋଲାହଲଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ, ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ, ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ, ମୋନେୟ୍ୟକୋଲାହଲନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଦେୱା ମୁତ୍ତସିରା ୱିକିଣ୍ଣକେସା ରୁଦମ୍ମୁଖା ଅସ୍ସୂନି ହତ୍ଥେହି ପୁଞ୍ଛମାନା ରତ୍ତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ ହୁତ୍ୱା, ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତି । ଅୟଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ସୁସ୍ସିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁ ଚ ପବ୍ବତରାଜା ଉଡ୍ଢୟ୍ହିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଲୋକୱିନାସୋ ଭୱିସ୍ସତି । ମେତ୍ତଂ, ମାରିସା, ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ ମୁଦିତଂ ଉପେକ୍ଖଂ, ମାରିସା, ଭାୱେଥ, ମାତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, ପିତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ ହୋଥ, ଜାଗରଥ ମା ପମାଦତ୍ଥା’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ କପ୍ପକୋଲାହଲଂ ନାମ ।
କାମାୱଚରଦେୱାୟେୱ ‘‘ୱସ୍ସସତସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ ନାମ ।
ସୁଦ୍ଧାୱାସା ପନ ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମାଭରଣେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୱେଠନଂ ସୀସେ କତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱାଦିନୋ ‘‘ୱସ୍ସସହସ୍ସସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ନାମ ।
ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଏୱ ଦେୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ମଙ୍ଗଲଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ନାମ ।
ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଏୱ ଦେୱା ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମାଗମ୍ମ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ମୋନେୟ୍ୟକୋଲାହଲଂ ନାମ । ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କୋଲାହଲେସୁ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦିୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ନେସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।
ଅଥ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୱିଚିନିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲାନି ଅଲଭମାନେସୁ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ତାୱତିଂସକାୟିକା ଦେୱତା ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମ ଏୱଂ ସମଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ, ମାରିସା, ଘରସାମିକୋ ଅନ୍ତୋଘରଜନାନଂ, ଗାମସାମିକୋ ଗାମୱାସୀନଂ, ରାଜା ସବ୍ବମନୁସ୍ସାନଂ, ଏୱମେୱଂ ଅୟଂ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଚ ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞେନ ତେଜେନ ଇସ୍ସରିୟେନ ପଞ୍ଞାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ ଅଧିପତି । ୟଂନୂନ ମୟଂ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତା ସକ୍କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପନିୱାସନାଭରଣସସ୍ସିରିକସରୀରଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକୋଟିଅଚ୍ଛରାଗଣପରିୱୁତଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକମୂଲେ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୱରାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘ୟଗ୍ଘେ, ମାରିସ, ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଏତରହି ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହା ସମୁଟ୍ଠିତା, ଏକେ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେ ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତା, ସାଧୁ ୱତ ନୋ ତ୍ୱଂ ୟାଥାୱତୋ ବ୍ୟାକରୋହୀ’’ତି । ଦେୱରାଜା ପକତିୟାପି ପଞ୍ଞୱା ‘‘ଅୟଂ ମଙ୍ଗଲକଥା କତ୍ଥ ପଠମଂ ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଆହ । ‘‘ମୟଂ ଦେୱ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଅସ୍ସୁମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ଚାତୁମହାରାଜିକା ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତାନଂ, ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତା ଭୁମ୍ମଦେୱତାନଂ, ଭୁମ୍ମଦେୱତା ମନୁସ୍ସାରକ୍ଖଦେୱତାନଂ, ମନୁସ୍ସାରକ୍ଖଦେୱତା ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଆହଂସୁ ।
ଅଥ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କତ୍ଥ ୱସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ, ଦେୱା’’ତି ଆହଂସୁ । ‘‘ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ କୋଚି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ନ କୋଚି ଦେୱା’’ତି । ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ନାମ ତୁମ୍ହେ ମାରିସା ଅଗ୍ଗିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଉଜ୍ଜାଲେଥ, ୟେ ଅନୱସେସମଙ୍ଗଲଦେସକଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞଥ ? ଆଗଚ୍ଛଥ, ମାରିସା, ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ, ଅଦ୍ଧା ସସ୍ସିରିକଂ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଏକଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ତ୍ୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୁରିୱ ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ ଦେୱଗଣପରିୱୁତୋ ଜେତୱନମହାୱିହାରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ତଂ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦୀନମତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖେପତୋ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତୋ, ୱିତ୍ଥାରଂ ପନ ଇଚ୍ଛନ୍ତେହି ପପଞ୍ଚସୂଦନିୟା ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ । କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ଚ ‘‘ମଗଧେସୁ ୱିହରତି ଦକ୍ଖିଣାଗିରିସ୍ମିଂ ଏକନାଳାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି । ତସ୍ମା ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଦଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଇଧ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।
ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଂ କିର ସୱତ୍ଥସ୍ସ ନାମ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ୟଥା କୁସମ୍ବସ୍ସ ନିୱାସୋ କୋସମ୍ବୀ, କାକଣ୍ଡସ୍ସ ନିୱାସୋ କାକଣ୍ଡୀତି, ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ‘‘ସାୱତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୋରାଣା ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସତ୍ଥସମାୟୋଗେ ‘‘କିଂଭଣ୍ଡମତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତି ଆହଂସୁ, ତସ୍ମା ତଂ ୱଚନମୁପାଦାୟ ‘‘ସାୱତ୍ଥୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ । ଏତେନସ୍ସ ଗୋଚରଗାମୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ଜେତୋ ନାମ ରାଜକୁମାରୋ, ତେନ ରୋପିତସଂୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ତସ୍ସ ଜେତସ୍ସ ୱନନ୍ତି ଜେତୱନଂ, ତସ୍ମିଂ ଜେତୱନେ। ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ, ତସ୍ସ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ। ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଚତୁପଣ୍ଣାସକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ନିଟ୍ଠାପିତାରାମେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନସ୍ସ ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସୋକାସୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।
ଅଥାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥେ, ଖୋତି ଅଧିକାରନ୍ତରନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱିହାରେ ‘‘ଇଦମଧିକାରନ୍ତରଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ତନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରାତି ଅନିୟମିତନିଦ୍ଦେସୋ । ସା ହି ନାମଗୋତ୍ତତୋ ଅପାକଟା, ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞତରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା, ଇତ୍ଥିପୁରିସସାଧାରଣମେତଂ । ଇଧ ପନ ପୁରିସୋ ଏୱ ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣନାମୱସେନ ‘‘ଦେୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟରତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ । ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦; ଉଦା॰ ୪୫) ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।
‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) –
ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୬; ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧ ପନ ଖୟେ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟା, ପରିକ୍ଖୀଣାୟ ରତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅଭିରୂପେ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପନ ଛୱିଥୁତିକୁଲୱଗ୍ଗକାରଣସଣ୍ଠାନପ୍ପମାଣରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩) ଛୱିୟଂ । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ, ଗହପତି, ଇମେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୭) ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୫) କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧତ୍ଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ । ସୋ ଇଧ ଛୱିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣା ଅଭିରୂପଚ୍ଛୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସୟେଭୁୟ୍ୟଅବ୍ୟାମିସ୍ସଅନତିରେକଦଳ୍ହତ୍ଥୱିସଂୟୋଗାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୫; ପାରା॰ ୧) ଅନୱସେସତା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପା ଚ ଅଙ୍ଗମାଗଧା ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଆଦାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୪୩) ୟେଭୁୟ୍ୟତା । ‘‘କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା । ‘‘କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଂ ନୂନ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ଅନତିରେକତା । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଭନ୍ତେ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାହିକୋ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଠିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଦଳ୍ହତ୍ଥତା । ‘‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ୱିସଂୟୋଗୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।
କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନୱୋହାରକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଛେଦନୱିକପ୍ପଲେସସମନ୍ତଭାୱାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନିୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟତା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୯୮; ଚୂଳନି॰ କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୧୭) ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୬୮) ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସମନ୍ତଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟତୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ ଜେତୱନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
ଓଭାସେତ୍ୱାତି ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ୟତୋ ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନେୱ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତା ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଣମିତ୍ୱା ନମସ୍ସିତ୍ୱା ।
ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ଏକୋକାସଂ ଏକପସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠାସୀତି ନିସଜ୍ଜାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ, ଠାନଂ କପ୍ପେସି, ଠିତା ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
କଥଂ ଠିତା ପନ ସା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଅହୂତି ?
‘‘ନ ପଚ୍ଛତୋ ନ ପୁରତୋ, ନାପି ଆସନ୍ନଦୂରତୋ ।
ନ କଚ୍ଛେ ନୋପି ପଟିୱାତେ, ନ ଚାପି ଓଣତୁଣ୍ଣତେ ।
ଇମେ ଦୋସେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଅହୂ’’ତି ॥
କସ୍ମା ପନାୟଂ ଅଟ୍ଠାସି ଏୱ, ନ ନିସୀଦୀତି ? ଲହୁଂ ନିୱତ୍ତିତୁକାମତାୟ । ଦେୱତା ହି କଞ୍ଚିଦେୱ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଚିପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପକତିୟା ପନେତାସଂ ୟୋଜନସତତୋ ପଭୁତି ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧତାୟ ପଟିକୂଲୋ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ଅଭିରମନ୍ତି । ତେନ ସା ଆଗତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଲହୁଂ ନିୱତ୍ତିତୁକାମତାୟ ନ ନିସୀଦି । ୟସ୍ସ ଚ ଗମନାଦିଇରିୟାପଥପରିସ୍ସମସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନିସୀଦନ୍ତି, ସୋ ଦେୱାନଂ ପରିସ୍ସମୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମାପି ନ ନିସୀଦି । ୟେ ଚ ମହାସାୱକା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା, ତେ ପତିମାନେସି, ତସ୍ମାପି ନ ନିସୀଦି । ଅପିଚ ଭଗୱତି ଗାରୱେନେୱ ନ ନିସୀଦି । ଦେୱାନଞ୍ହି ନିସୀଦିତୁକାମାନଂ ଆସନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ଅନିଚ୍ଛମାନା ନିସଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।
ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଖୋ ସା ଦେୱତାତି ଏୱଂ ଇମେହି କାରଣେହି ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଖୋ ସା ଦେୱତା । ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅକ୍ଖରପଦନିୟମିତଗନ୍ଥିତେନ ୱଚନେନ ଅଭାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୬୧. ତତ୍ଥ ବହୂତି ଅନିୟମିତସଙ୍ଖ୍ୟାନିଦ୍ଦେସୋ । ତେନ ଅନେକସତା ଅନେକସହସ୍ସା ଅନେକସତସହସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା, ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି କୀଳନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱା ସିରିୟା ଜୋତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ତିୱିଧା ଦେୱା ସମ୍ମୁତିଉପପତ୍ତିୱିସୁଦ୍ଧିୱସେନ । ୟଥାହ –
‘‘ଦେୱାତି ତୟୋ ଦେୱା ସମ୍ମୁତିଦେୱା, ଉପପତ୍ତିଦେୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ, ଦେୱିୟୋ, ରାଜକୁମାରା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତଦୁତ୍ତରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଅରହନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩୨, ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୧୯) ।
ତେସୁ ଇଧ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚାତି ମନୁସ୍ସା। ପୋରାଣା ପନ ଭଣନ୍ତି – ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା । ତେ ଜମ୍ବୁଦୀପକା, ଅପରଗୋୟାନକା, ଉତ୍ତରକୁରୁକା, ପୁବ୍ବୱିଦେହକାତି ଚତୁବ୍ବିଧା । ଇଧ ଜମ୍ବୁଦୀପକା ଅଧିପ୍ପେତା । ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତାତି ମଙ୍ଗଲାନି, ଇଦ୍ଧିଂ ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚିନ୍ତୟୁନ୍ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ । ଆକଙ୍ଖମାନାତି ଇଚ୍ଛମାନା ପତ୍ଥୟମାନା ପିହୟମାନା । ସୋତ୍ଥାନନ୍ତି ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ, ସବ୍ବେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ସୋଭନାନଂ ସୁନ୍ଦରାନଂ କଲ୍ୟାଣାନଂ ଧମ୍ମାନମତ୍ଥିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବ୍ରୂହୀତି ଦେସେହି ପକାସେହି ଆଚିକ୍ଖ ୱିୱର ୱିଭଜ ଉତ୍ତାନୀକରୋହି । ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଇଦ୍ଧିକାରଣଂ ୱୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠଂ ପୱରଂ ସବ୍ବଲୋକହିତସୁଖାୱହନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥାୟ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅୟଂ ପନ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ସୋତୁକାମତାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଏକୱାଲଗ୍ଗକୋଟିଓକାସମତ୍ତେ ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସଟ୍ଠିପି ସତ୍ତତିପି ଅସୀତିପି ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସବ୍ବଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମାନୋ ସିରିୟା ଚ ତେଜସା ଚ ଅଧିଗୟ୍ହ ୱିରୋଚମାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଚ ସମୟେ ଅନାଗତାନମ୍ପି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚେତସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଲ୍ଲସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ଆହ – ‘‘ବହୂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ, ମଙ୍ଗଲାନି ଅଚିନ୍ତୟୁଂ, ଆକଙ୍ଖମାନା ସୋତ୍ଥାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତା, ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମଂ, ତେସଂ ଦେୱାନଂ ଅନୁମତିୟା ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ମୟା ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ୟଂ ସବ୍ବେସମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହନତୋ ଉତ୍ତମଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ତଂ ନୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ବ୍ରୂହି ଭଗୱା’’ତି ।
୨୬୨. ଏୱମେତଂ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅସେୱନାତି ଅଭଜନା ଅପୟିରୁପାସନା । ବାଲାନନ୍ତି ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସସନ୍ତୀତି ବାଲା, ଅସ୍ସସିତପସ୍ସସିତମତ୍ତେନ ଜୀୱନ୍ତି, ନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ ବାଲାନଂ ପଣ୍ଡିତାନନ୍ତି ପଣ୍ଡନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡିତା, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ । ସେୱନାତି ଭଜନା ପୟିରୁପାସନା ତଂସହାୟତା ତଂସମ୍ପୱଙ୍କତା । ପୂଜାତି ସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନା । ପୂଜନେୟ୍ୟାନନ୍ତି ପୂଜାରହାନଂ । ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ୟା ଚ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା, ୟା ଚ ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା, ୟା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ପୂଜା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି । ୟଂ ତୟା ପୁଟ୍ଠଂ ‘‘ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ତାୱ ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ଗଣ୍ହାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟମେତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନସ୍ସା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଏୱମେତଂ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୁବ୍ବିଧା କଥା ପୁଚ୍ଛିତକଥା, ଅପୁଚ୍ଛିତକଥା, ସାନୁସନ୍ଧିକଥା, ଅନନୁସନ୍ଧିକଥାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ, ଗୋତମ, ଭୂରିପଞ୍ଞଂ, କଥଂକରୋ ସାୱକୋ ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୩୭୮) ଚ, ‘‘କଥଂ ନୁ ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, ଓଘମତରୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛିତେନ କଥିକା ପୁଚ୍ଛିତକଥା । ‘‘ୟଂ ପରେ ସୁଖତୋ ଆହୁ, ତଦରିୟା ଆହୁ ଦୁକ୍ଖତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୭) ଅପୁଚ୍ଛିତେନ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୱସେନେୱ କଥିତା ଅପୁଚ୍ଛିତକଥା । ସବ୍ବାପି ବୁଦ୍ଧାନଂ କଥା ‘‘ସନିଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; କଥା॰ ୮୦୬) ୱଚନତୋ ସାନୁସନ୍ଧିକଥା । ଅନନୁସନ୍ଧିକଥା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ନତ୍ଥି । ଏୱମେତାସୁ କଥାସୁ ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା କଥିତତ୍ତା ପୁଚ୍ଛିତକଥା । ପୁଚ୍ଛିତକଥାୟଞ୍ଚ ୟଥା ଛେକୋ ପୁରିସୋ କୁସଲୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅମଗ୍ଗସ୍ସ, ମଗ୍ଗଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଠମଂ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗହେତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖତି – ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି, ଏୱଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବେସୁ ଅସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖତି । ଭଗୱା ଚ ମଗ୍ଗକୁସଲପୁରିସସଦିସୋ । ୟଥାହ –
‘‘ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତି ଖୋ, ତିସ୍ସ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୪) ।
ସୋ ହି କୁସଲୋ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, କୁସଲୋ ପରସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, କୁସଲୋ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ମାରଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅମାରଧେୟ୍ୟସ୍ସାତି । ତସ୍ମା ପଠମଂ ଅସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା’’ତି । ୱିଜହିତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ହି ପଠମଂ ବାଲା ନ ସେୱିତବ୍ବା ନ ପୟିରୁପାସିତବ୍ବା, ତତୋ ଗହେତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ପଣ୍ଡିତା ସେୱିତବ୍ବା ପୟିରୁପାସିତବ୍ବାତି ।
କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ମଙ୍ଗଲଂ କଥେନ୍ତେନ ପଠମଂ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା କଥିତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ଇମଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ମଙ୍ଗଲଦିଟ୍ଠିଂ ବାଲସେୱନାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗଣ୍ହିଂସୁ, ସା ଚ ଅମଙ୍ଗଲଂ, ତସ୍ମା ନେସଂ ତଂ ଇଧଲୋକତ୍ଥପରଲୋକତ୍ଥଭଞ୍ଜକଂ ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗଂ ଗରହନ୍ତେନ ଉଭୟଲୋକତ୍ଥସାଧକଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗଂ ପସଂସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ପଠମଂ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା କଥିତାତି ।
ତତ୍ଥ ବାଲା ନାମ ୟେ କେଚି ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲକମ୍ମପଥସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା । ତେ ତୀହାକାରେହି ଜାନିତବ୍ବା । ୟଥାହ – ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ ବାଲଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬) ସୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ପୂରଣକସ୍ସପାଦୟୋ ଛ ସତ୍ଥାରୋ ଦେୱଦତ୍ତକୋକାଲିକକଟମୋଦକତିସ୍ସଖଣ୍ଡଦେୱିୟାପୁତ୍ତସମୁଦ୍ଦଦତ୍ତଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୟୋ ଅତୀତକାଲେ ଚ ଦୀଘୱିଦସ୍ସ ଭାତାତି ଇମେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଏୱରୂପା ସତ୍ତା ବାଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତେ ଅଗ୍ଗିପଦିତ୍ତମିୱ ଅଙ୍ଗାରଂ ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକାରକେ ଚ ୱିନାସେନ୍ତି, ୟଥା ଦୀଘୱିଦସ୍ସ ଭାତା ଚତୁବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଉତ୍ତାନୋ ପତିତୋ ମହାନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁଚିକାନି ପଞ୍ଚ କୁଲସତାନି ତସ୍ସେୱ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପନ୍ନାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –
‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଳାଗାରା ୱା ତିଣାଗାରା ୱା ଅଗ୍ଗି ମୁତ୍ତୋ କୂଟାଗାରାନିପି ଡହତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତାନି ନିୱାତାନି ଫୁସିତଗ୍ଗଳାନି ପିହିତୱାତପାନାନି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଭୟାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବାନି ତାନି ବାଲତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନୋ ପଣ୍ଡିତତୋ । ୟେ କେଚି ଉପଦ୍ଦୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି…ପେ॰… ୟେ କେଚି ଉପସଗ୍ଗା…ପେ॰… ନୋ ପଣ୍ଡିତତୋ । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ।
ଅପିଚ ପୂତିମଚ୍ଛସଦିସୋ ବାଲୋ, ପୂତିମଚ୍ଛବନ୍ଧପତ୍ତପୁଟସଦିସୋ ହୋତି ତଦୁପସେୱୀ, ଛଡ୍ଡନୀୟତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।
କୁସାପି ପୂତୀ ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ବାଲୂପସେୱନା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୭୬; ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୩; ୨.୨୨.୧୨୫୭) ।
ଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତୋ ଚାପି ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ୱରେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଏୱମାହ –
‘‘ବାଲଂ ନ ପସ୍ସେ ନ ସୁଣେ, ନ ଚ ବାଲେନ ସଂୱସେ ।
ବାଲେନଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ, ନ କରେ ନ ଚ ରୋଚୟେ ॥
‘‘କିନ୍ନୁ ତେ ଅକରଂ ବାଲୋ, ୱଦ କସ୍ସପ କାରଣଂ ।
କେନ କସ୍ସପ ବାଲସ୍ସ, ଦସ୍ସନଂ ନାଭିକଙ୍ଖସି ॥
‘‘ଅନୟଂ ନୟତି ଦୁମ୍ମେଧୋ, ଅଧୁରାୟଂ ନିୟୁଞ୍ଜତି ।
ଦୁନ୍ନୟୋ ସେୟ୍ୟସୋ ହୋତି, ସମ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ ପକୁପ୍ପତି ।
ୱିନୟଂ ସୋ ନ ଜାନାତି, ସାଧୁ ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୩.୯୦-୯୨) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରେନ ବାଲୂପସେୱନଂ ଗରହନ୍ତୋ ବାଲାନଂ ଅସେୱନଂ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପଣ୍ଡିତସେୱନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତା ନାମ ୟେ କେଚି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦିଦସକୁସଲକମ୍ମପଥସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା, ତେ ତୀହାକାରେହି ଜାନିତବ୍ବା । ୟଥାହ – ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩) ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅସୀତିମହାସାୱକା ଅଞ୍ଞେ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକା ସୁନେତ୍ତମହାଗୋୱିନ୍ଦୱିଧୁରସରଭଙ୍ଗମହୋସଧସୁତସୋମନିମିରାଜ- ଅୟୋଘରକୁମାରଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତାଦୟୋ ଚ ପଣ୍ଡିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ତେ ଭୟେ ୱିୟ ରକ୍ଖା, ଅନ୍ଧକାରେ ୱିୟ ପଦୀପୋ, ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖାଭିଭୱେ ୱିୟ ଅନ୍ନପାନାଦିପଟିଲାଭୋ, ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରାନଂ ସବ୍ବଭୟଉପଦ୍ଦୱୂପସଗ୍ଗୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ତଥାଗତଂ ଆଗମ୍ମ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପରିମାଣା ଦେୱମନୁସ୍ସା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତା, ଦେୱଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତା, ସୁଗତିଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଥେରଂ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତି କୁଲସହସ୍ସାନି ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ତଥା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପପ୍ପଭୁତୀସୁ ସବ୍ବମହାସାୱକେସୁ, ସୁନେତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସାୱକା ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଗହପତିମହାସାଲକୁଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜିଂସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତତୋ ଭୟଂ, ନତ୍ଥି ପଣ୍ଡିତତୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ, ନତ୍ଥି ପଣ୍ଡିତତୋ ଉପସଗ୍ଗୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ।
ଅପିଚ ତଗରମାଲାଦିଗନ୍ଧଭଣ୍ଡସଦିସୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ତଗରମାଲାଦିଗନ୍ଧଭଣ୍ଡପଲିୱେଠନପତ୍ତସଦିସୋ ହୋତି ତଦୁପସେୱୀ, ଭାୱନୀୟତଂ ମନୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ତଗରଞ୍ଚ ପଲାସେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।
ପତ୍ତାପି ସୁରଭୀ ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଧୀରୂପସେୱନା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୭୬; ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୪; ୨.୨୨.୧୨୫୮) ।
ଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତୋ ଚାପି ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ୱରେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଏୱମାହ –
‘‘ଧୀରଂ ପସ୍ସେ ସୁଣେ ଧୀରଂ, ଧୀରେନ ସହ ସଂୱସେ ।
ଧୀରେନଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ, ତଂ କରେ ତଞ୍ଚ ରୋଚୟେ ॥
‘‘କିନ୍ନୁ ତେ ଅକରଂ ଧୀରୋ, ୱଦ କସ୍ସପ କାରଣଂ ।
କେନ କସ୍ସପ ଧୀରସ୍ସ, ଦସ୍ସନଂ ଅଭିକଙ୍ଖସି ॥
‘‘ନୟଂ ନୟତି ମେଧାୱୀ, ଅଧୁରାୟଂ ନ ୟୁଞ୍ଜତି ।
ସୁନୟୋ ସେୟ୍ୟସୋ ହୋତି, ସମ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ ନ କୁପ୍ପତି ।
ୱିନୟଂ ସୋ ପଜାନାତି, ସାଧୁ ତେନ ସମାଗମୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୩.୯୪-୯୬) ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରେନ ପଣ୍ଡିତସେୱନଂ ପସଂସନ୍ତୋ, ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନଂ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତାୟ ବାଲାନଂ ଅସେୱନାୟ ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନାୟ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୂଜନେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପଗତାନଂ ପୂଜଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ପୂଜା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପୂଜନେୟ୍ୟା ନାମ ସବ୍ବଦୋସୱିରହିତତ୍ତା ସବ୍ବଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତତୋ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅରିୟସାୱକା ଚ । ତେସଞ୍ହି ପୂଜା ଅପ୍ପକାପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତି, ସୁମନମାଲାକାରମଲ୍ଲିକାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ତତ୍ଥେକଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଭଣାମ । ଭଗୱା କିର ଏକଦିୱସଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅଥ ଖୋ ସୁମନମାଲାକାରୋ ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ସେନିୟସ୍ସ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଭଗୱନ୍ତଂ ନଗରଦ୍ୱାରଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ପାସାଦିକଂ ପସାଦନୀୟଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଜଲନ୍ତଂ । ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ରାଜା ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟ, ତଞ୍ଚ ଇଧଲୋକମତ୍ତମେୱ ସୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଭଗୱତୋ ପନ ପୂଜା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଫଲା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତସୁଖାୱହା ହୋତି । ହନ୍ଦାହଂ ଇମେହି ପୁପ୍ଫେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେମୀ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଏକଂ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପଟିମୁଖଂ ଖିପି, ପୁପ୍ଫାନି ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପରି ମାଲାୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ମାଲାକାରୋ ତଂ ଆନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନତରଚିତ୍ତୋ ପୁନ ଏକଂ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିଂ ଖିପି, ତାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ମାଲାକଞ୍ଚୁକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଖିପି, ତାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫକୂଟାଗାରଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଭଗୱା ଅନ୍ତୋକୂଟାଗାରେ ୱିୟ ଅହୋସି, ମହାଜନକାୟୋ ସନ୍ନିପତି । ଭଗୱା ମାଲାକାରଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧା ଅହେତୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ସିତଂ ପାତୁକରୋନ୍ତୀ’’ତି ସିତକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଏସୋ, ଆନନ୍ଦ, ମାଲାକାରୋ ଇମିସ୍ସା ପୂଜାୟ ଆନୁଭାୱେନ ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ସୁମନିସ୍ସରୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ୱଚନପରିୟୋସାନେ ଚ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କତଂ ସାଧୁ, ୟଂ କତ୍ୱା ନାନୁତପ୍ପତି ।
ୟସ୍ସ ପତୀତୋ ସୁମନୋ, ୱିପାକଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୬୮) ।
ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି, ଏୱଂ ଅପ୍ପକାପି ତେସଂ ପୂଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ଆମିସପୂଜାୱ କୋ ପନ ୱାଦୋ ପଟିପତ୍ତିପୂଜାୟ । ୟତୋ ୟେ କୁଲପୁତ୍ତା ସରଣଗମନେନ ସିକ୍ଖାପଦପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଉପୋସଥଙ୍ଗସମାଦାନେନ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦୀହି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେନ୍ତି, କୋ ତେସଂ ପୂଜାୟ ଫଲଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସତି । ତେ ହି ତଥାଗତଂ ପରମାୟ ପୂଜାୟ ପୂଜେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –
‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକା ୱା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନୋ ୱିହରତି ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ, ସୋ ତଥାଗତଂ ସକ୍କରୋତି ଗରୁଂ କରୋତି ମାନେତି ପୂଜେତି ଅପଚିୟତି ପରମାୟ ପୂଜାୟା’’ତି ।
ଏତେନାନୁସାରେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକାନମ୍ପି ପୂଜାୟ ହିତସୁଖାୱହତା ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଅପିଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଜେଟ୍ଠୋ ଭାତାପି ଭଗିନୀପି ପୂଜନେୟ୍ୟା, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ, କୁଲୱଧୂନଂ ସାମିକସସ୍ସୁସସୁରାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ପୂଜନେୟ୍ୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେସମ୍ପି ହି ପୂଜା କୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତତ୍ତା ଆୟୁଆଦିୱଡ୍ଢିହେତୁତ୍ତା ଚ ମଙ୍ଗଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ତେ ମତ୍ତେୟ୍ୟା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ପେତ୍ତେୟ୍ୟା ସାମଞ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ, ଇଦଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି । ତେ ତେସଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୁ ଆୟୁନାପି ୱଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତି, ୱଣ୍ଣେନପି ୱଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।
ଏୱମେତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ପୂଜାତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା ବାଲସେୱନପଚ୍ଚୟଭୟାଦିପରିତ୍ତାଣେନ ଉଭୟଲୋକହିତହେତୁତ୍ତା ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ପୂଜା ଚ ତାସଂ ଫଲୱିଭୂତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିବ୍ବାନସୁଗତିହେତୁତ୍ତା ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ତୁ ମାତିକଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱ ୟଂ ୟତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଂ, ତଂ ୱୱତ୍ଥପେସ୍ସାମ, ତସ୍ସ ଚ ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱିଭାୱୟିସ୍ସାମାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଏକଂ ଅଜ୍ଝେସିତୋପି ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତୋ ବହୁଦାୟକୋ ଉଳାରପୁରିସୋ ୱିୟ ଏକାୟ ଗାଥାୟ ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱତ୍ୱା ତତୋ ଉତ୍ତରିପି ଦେୱତାନଂ ସୋତୁକାମତାୟ ମଙ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ ୟେସଂ ୟେସଂ ୟଂ ୟଂ ଅନୁକୂଲଂ, ତେ ତେ ସତ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲେ ନିୟୋଜେତୁକାମତାୟ ଚ ‘‘ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଚା’’ତିଆଦୀହି ଗାଥାହି ପୁନପି ଅନେକାନି ମଙ୍ଗଲାନି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ପତିରୂପୋତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଦେସୋତି ଗାମୋପି ନିଗମୋପି ନଗରମ୍ପି ଜନପଦୋପି ୟୋ କୋଚି ସତ୍ତାନଂ ନିୱାସୋକାସୋ । ୱାସୋତି ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରା ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ । କତପୁଞ୍ଞତାତି ଉପଚିତକୁସଲତା । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ସକଲୋ ୱା ଅତ୍ତଭାୱୋ । ସମ୍ମାପଣିଧୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମା ପଣିଧାନଂ ନିୟୁଞ୍ଜନଂ, ଠପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ପତିରୂପଦେସୋ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ୱିହରନ୍ତି, ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୱତ୍ଥୂନି ୱତ୍ତନ୍ତି, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଦିପ୍ପତି । ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀହଳଦୀପପୱିଟ୍ଠକେୱଟ୍ଟାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପତିରୂପଦେସୋ ନାମ ଭଗୱତୋ ବୋଧିମଣ୍ଡପ୍ପଦେସୋ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିତପ୍ପଦେସୋ, ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟମତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଦସ୍ସିତକଣ୍ଡମ୍ବରୁକ୍ଖମୂଲପ୍ପଦେସୋ, ଦେୱୋରୋହନପ୍ପଦେସୋ, ୟୋ ୱା ପନଞ୍ଞୋପି ସାୱତ୍ଥିରାଜଗହାଦିବୁଦ୍ଧାଦିୱାସପ୍ପଦେସୋ । ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ ସତ୍ତାନଂ ଛଅନୁତ୍ତରିୟପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ କଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତସ୍ସ ଅପରେନ ମହାସାଲା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲୱତୀ ନାମ ନଦୀ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସେତକଣ୍ଣିକଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଥୂଣଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉସିରଦ୍ଧଜୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ (ମହାୱ॰ ୨୫୯) । ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମପ୍ପଦେସୋ ଆୟାମେନ ତୀଣି ୟୋଜନସତାନି, ୱିତ୍ଥାରେନ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନି, ପରିକ୍ଖେପେନ ନୱୟୋଜନସତାନି ହୋନ୍ତି, ଏସୋ ପତିରୂପଦେସୋ ନାମ ।
ଏତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଦୀପାନଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସାନଂ ପରିତ୍ତଦୀପାନଞ୍ଚ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚକାରକା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ମହାସାୱକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠ ସୋଳସ ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଓୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଗ୍ଗପରାୟଣା ହୋନ୍ତି, ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ପନ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଗ୍ଗପରାୟଣା ନିବ୍ବାନପରାୟଣା ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱାସୋ ଇମାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତା ନାମ ଅତୀତଜାତିୟଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱେ ଆରବ୍ଭ ଉପଚିତକୁସଲତା, ସାପି ମଙ୍ଗଲଂ । କସ୍ମା ? ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ସମ୍ମୁଖତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱା ସମ୍ମୁଖା ସୁତାୟ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପି ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତୀତି କତ୍ୱା । ୟୋ ଚ ମନୁସ୍ସୋ ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରୋ ଉସ୍ସନ୍ନକୁସଲମୂଲୋ ହୋତି, ସୋ ତେନେୱ କୁସଲମୂଲେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣାତି ୟଥା ରାଜା ମହାକପ୍ପିନୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ।
ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧି ନାମ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାୟ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ମଚ୍ଛରିଂ ଚାଗସମ୍ପଦାୟ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧୀ’’ତି । ଏସୋ ଚ ମଙ୍ଗଲଂ । କସ୍ମା ? ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକୱେରପ୍ପହାନୱିୱିଧାନିସଂସାଧିଗମହେତୁତୋତି ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ, ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତା, ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧୀତି ତୀଣିୟେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୪. ଇଦାନି ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ବାହୁସଚ୍ଚନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତଭାୱୋ । ସିପ୍ପନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ହତ୍ଥକୋସଲ୍ଲଂ । ୱିନୟୋତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତୱିନୟନଂ । ସୁସିକ୍ଖିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତୋ । ସୁଭାସିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା । ୟାତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ । ୱାଚାତି ଗିରା ବ୍ୟପ୍ପଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନାମ ୟଂ ତଂ ‘‘ସୁତଧରୋ ହୋତି ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୨) ଚ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବହୁକଂ ସୁତଂ ହୋତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୬) ଚ ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନଧରତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣିତଂ, ତଂ ଅକୁସଲପ୍ପହାନକୁସଲାଧିଗମହେତୁତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସଚ୍ଛିକିରିୟହେତୁତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ସୁତୱା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି, ସାୱଜ୍ଜଂ ପଜହତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାୱେତି, ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ।
ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖତି, ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଧମ୍ମା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି, ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ସତି ଛନ୍ଦୋ ଜାୟତି, ଛନ୍ଦଜାତୋ ଉସ୍ସହତି, ଉସ୍ସହନ୍ତୋ ତୁଲୟତି, ତୁଲୟନ୍ତୋ ପଦହତି, ପଦହନ୍ତୋ କାୟେନ ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୩୨) ।
ଅପିଚ ଅଗାରିକବାହୁସଚ୍ଚମ୍ପି ୟଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ସିପ୍ପଂ ନାମ ଅଗାରିକସିପ୍ପଞ୍ଚ ଅନଗାରିକସିପ୍ପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକସିପ୍ପଂ ନାମ ୟଂ ପରୂପରୋଧୱିରହିତଂ ଅକୁସଲୱିୱଜ୍ଜିତଂ ମଣିକାରସୁୱଣ୍ଣକାରକମ୍ମାଦି, ତଂ ଇଧଲୋକତ୍ଥାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲଂ । ଅନଗାରିକସିପ୍ପଂ ନାମ ଚୀୱରୱିଚାରଣସିବ୍ବନାଦି ସମଣପରିକ୍ଖାରାଭିସଙ୍ଖରଣଂ, ୟଂ ତଂ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟାନି ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂକରଣୀୟାନି, ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ, ୟଂ ‘‘ନାଥକରଣୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୫; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୭) ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ୱିନୟୋ ନାମ ଅଗାରିକୱିନୟୋ ଚ ଅନଗାରିକୱିନୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକୱିନୟୋ ନାମ ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱିରମଣଂ, ସୋ ତତ୍ଥ ଅସଂକିଲେସାପଜ୍ଜନେନ ଆଚାରଗୁଣୱୱତ୍ଥାନେନ ଚ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲଂ । ଅନଗାରିକୱିନୟୋ ନାମ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନାପଜ୍ଜନଂ, ସୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୁସିକ୍ଖିତୋ । ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ୱା ଅନଗାରିକୱିନୟୋ । ସୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖନେନ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସୁଭାସିତା ୱାଚା ନାମ ମୁସାୱାଦାଦିଦୋସୱିରହିତା ୱାଚା । ୟଥାହ – ‘‘ଚତୂହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ସୁଭାସିତା ହୋତୀ’’ତି । ଅସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ୱାଚା ଏୱ ୱା ସୁଭାସିତା । ୟଥାହ –
‘‘ସୁଭାସିତଂ ଉତ୍ତମମାହୁ ସନ୍ତୋ,
ଧମ୍ମଂ ଭଣେ ନାଧମ୍ମଂ ତଂ ଦୁତିୟଂ ।
ପିୟଂ ଭଣେ ନାପ୍ପିୟଂ ତଂ ତତିୟଂ,
ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନାଲିକଂ ତଂ ଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୨) ।
ଅୟମ୍ପି ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ଚ ଅୟଂ ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ, ତସ୍ମା ୱିନୟଗ୍ଗହଣେନ ଏତଂ ଅସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିନୟୋ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥୱା କିଂ ଇମିନା ପରିସ୍ସମେନ ପରେସଂ ଧମ୍ମଦେସନାୱାଚା ଇଧ ‘‘ସୁଭାସିତା ୱାଚା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ହି ୟଥା ପତିରୂପଦେସୱାସୋ, ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖନିବ୍ବାନାଧିଗମପଚ୍ଚୟତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚ –
‘‘ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭାସତି ୱାଚଂ, ଖେମଂ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ।
ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ, ସା ୱେ ୱାଚାନମୁତ୍ତମା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୬) ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ସିପ୍ପଂ, ୱିନୟୋ ସୁସିକ୍ଖିତୋ, ସୁଭାସିତା ୱାଚାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୫. ଇଦାନି ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତୁ ଚ ପିତୁ ଚାତି ମାତାପିତୁ। ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନଂ । ପୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦାରାନଞ୍ଚାତି ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ। ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ ସଙ୍ଗହୋ। ନ ଆକୁଲା ଅନାକୁଲା। କମ୍ମାନି ଏୱ କମ୍ମନ୍ତା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ମାତା ନାମ ଜନିକା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ପିତା। ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପାଦଧୋୱନସମ୍ବାହନଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନେହି ଚତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ପଦାନେନ ଚ ଉପକାରକରଣଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମାତାପିତରୋ ବହୂପକାରା ପୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥକାମା ଅନୁକମ୍ପକା, ୟଂ ପୁତ୍ତକେ ବହି କୀଳିତ୍ୱା ପଂସୁମକ୍ଖିତସରୀରକେ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ପଂସୁକଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ମତ୍ଥକଂ ଉପସିଙ୍ଘାୟନ୍ତା ପରିଚୁମ୍ବନ୍ତା ଚ ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ୱସ୍ସସତମ୍ପି ମାତାପିତରୋ ସୀସେନ ପରିହରନ୍ତା ପୁତ୍ତା ତେସଂ ପଟିକାରଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥା । ୟସ୍ମା ଚ ତେ ଆପାଦକା ପୋସକା ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମତା ପୁବ୍ବାଚରିୟସମ୍ମତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ପସଂସଂ ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗସୁଖଞ୍ଚ ଆୱହତି, ତେନ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ ।
ଆହୁନେୟ୍ୟା ଚ ପୁତ୍ତାନଂ, ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକା ॥
‘‘ତସ୍ମା ହି ନେ ନମସ୍ସେୟ୍ୟ, ସକ୍କରେୟ୍ୟ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ।
ଅନ୍ନେନ ଅଥ ପାନେନ, ୱତ୍ଥେନ ସୟନେନ ଚ ॥
‘‘ଉଚ୍ଛାଦନେନ ନ୍ହାପନେନ, ପାଦାନଂ ଧୋୱନେନ ଚ ।
ତାୟ ନଂ ପାରିଚରିୟାୟ, ମାତାପିତୂସୁ ପଣ୍ଡିତା ।
ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୧; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୬; ଜା॰ ୨.୨୦.୧୮୧-୧୮୩) ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭରଣକିଚ୍ଚକରଣକୁଲୱଂସଟ୍ଠପନାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ, ତଂ ପାପନିୱାରଣାଦିପଞ୍ଚୱିଧଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ପଞ୍ଚହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତବ୍ବା ‘ଭତୋ ନେ ଭରିସ୍ସାମି, କିଚ୍ଚଂ ନେସଂ କରିସ୍ସାମି, କୁଲୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ଅଥ ୱା ପନ ପେତାନଂ କାଲକତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅନୁପ୍ପଦସ୍ସାମୀ’ତି। ଇମେହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତି, ପାପା ନିୱାରେନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେନ୍ତି, ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ପତିରୂପେନ ଦାରେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି, ସମୟେ ଦାୟଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୭) ।
ଅପିଚ ୟୋ ମାତାପିତରୋ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ ସୀଲସମାଦାପନେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ, ତସ୍ସ ତଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ ମାତାପିତୂହି କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପକାରଭୂତଂ ଅନେକେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସମ୍ପରାୟିକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନା ଜନିତା ପୁତ୍ତାପି ଧୀତରୋପି ‘‘ପୁତ୍ତା’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦାରାତି ୱୀସତିୟା ଭରିୟାନଂ ୟା କାଚି ଭରିୟା । ପୁତ୍ତା ଚ ଦାରା ଚ ପୁତ୍ତଦାରଂ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ । ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ମାନନାଦୀହି ଉପକାରକରଣଂ । ତଂ ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତତାଦିଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ପୁତ୍ତଦାରା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୬) ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପୁତ୍ତଦାରଂ ଭରିୟାସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା –
‘‘ପଞ୍ଚହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ସାମିକେନ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ଭରିୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତବ୍ବା, ସମ୍ମାନନାୟ ଅନୱମାନନାୟ ଅନତିଚରିୟାୟ ଇସ୍ସରିୟୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନ ଅଲଙ୍କାରାନୁପ୍ପଦାନେନ । ଇମେହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ସାମିକେନ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ଭରିୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ସାମିକଂ ଅନୁକମ୍ପତି, ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତା ଚ ହୋତି, ସଙ୍ଗହିତପରିଜନା ଚ, ଅନତିଚାରିନୀ ଚ, ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ଅନୁରକ୍ଖତି, ଦକ୍ଖା ଚ ହୋତି ଅନଲସା ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୯) ।
ଅୟଂ ୱା ଅପରୋ ନୟୋ – ସଙ୍ଗହୋତି ଧମ୍ମିକାହି ଦାନପିୟୱାଚଅତ୍ଥଚରିୟାହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଉପୋସଥଦିୱସେସୁ ପରିବ୍ବୟଦାନଂ, ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତଦସ୍ସାପନଂ, ମଙ୍ଗଲଦିୱସେସୁ ମଙ୍ଗଲକରଣଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଓୱାଦାନୁସାସନନ୍ତି । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତହେତୁତୋ ସମ୍ପରାୟିକହିତହେତୁତୋ ଦେୱତାହିପି ନମସ୍ସନୀୟଭାୱହେତୁତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ –
‘‘ୟେ ଗହଟ୍ଠା ପୁଞ୍ଞକରା, ସୀଲୱନ୍ତୋ ଉପାସକା ।
ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି, ତେ ନମସ୍ସାମି ମାତଲୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୬୪) ।
ଅନାକୁଲାକମ୍ମନ୍ତା ନାମ କାଲଞ୍ଞୁତାୟ ପତିରୂପକାରିତାୟ ଅନଲସତାୟ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପଦାୟ ଅବ୍ୟସନୀୟତାୟ ଚ କାଲାତିକ୍କମନଅପ୍ପତିରୂପକରଣାକରଣସିଥିଲକରଣାଦିଆକୁଲଭାୱୱିରହିତା କସିଗୋରକ୍ଖୱଣିଜ୍ଜାଦୟୋ କମ୍ମନ୍ତା । ଏତେ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ୱା ଦାସକମ୍ମକରାନଂ ୱା ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଏୱଂ ପୟୋଜିତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଧନଧଞ୍ଞୱୁଡ୍ଢିପଟିଲାଭହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ପତିରୂପକାରୀ ଧୁରୱା, ଉଟ୍ଠାତା ୱିନ୍ଦତେ ଧନ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ଚ ।
‘‘ନ ଦିୱା ସୋପ୍ପସୀଲେନ, ରତ୍ତିମୁଟ୍ଠାନଦେସ୍ସିନା ।
ନିଚ୍ଚଂ ମତ୍ତେନ ସୋଣ୍ଡେନ, ସକ୍କା ଆୱସିତୁଂ ଘରଂ ॥
‘‘ଅତିସୀତଂ ଅତିଉଣ୍ହଂ, ଅତିସାୟମିଦଂ ଅହୁ ।
ଇତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତେ, ଅତ୍ଥା ଅଚ୍ଚେନ୍ତି ମାଣୱେ ॥
‘‘ୟୋଧ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତି ।
କରଂ ପୁରିସକିଚ୍ଚାନି, ସୋ ସୁଖା ନ ୱିହାୟତୀ’’ତି ॥ ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩) ।
‘‘ଭୋଗେ ସଂହରମାନସ୍ସ, ଭମରସ୍ସେୱ ଇରୀୟତୋ ।
ଭୋଗା ସନ୍ନିଚୟଂ ୟନ୍ତି, ୱମ୍ମିକୋୱୂପଚୀୟତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –
ଚ ଏୱମାଦି ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ମାତୁପଟ୍ଠାନଂ, ପିତୁପଟ୍ଠାନଂ, ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ, ଅନାକୁଲା ଚ କମ୍ମନ୍ତାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ ୱା ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ, ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ ୱା ଏକମେୱ କତ୍ୱା ତୀଣି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୬. ଇଦାନି ଦାନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଦୀୟତେ ଇମିନାତି ଦାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରସ୍ସ ପଟିପାଦୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟା, ଧମ୍ମା ୱା ଅନପେତା ଚରିୟା ଧମ୍ମଚରିୟା। ଞାୟନ୍ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଇମେ’’ତି ଞାତକା। ନ ଅୱଜ୍ଜାନି ଅନୱଜ୍ଜାନି, ଅନିନ୍ଦିତାନି ଅଗରହିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଦାନଂ ନାମ ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସୁବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବିକା ଅନ୍ନାଦିଦସଦାନୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ଅଲୋଭୋ । ଅଲୋଭେନ ହି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରସ୍ସ ପଟିପାଦେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୀୟତେ ଇମିନାତି ଦାନ’’ନ୍ତି । ତଂ ବହୁଜନପିୟମନାପତାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଫଲୱିସେସାନଂ ଅଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଦାୟକୋ ସୀହ ଦାନପତି ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।
ଅପରୋ ନୟୋ – ଦାନଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ ଆମିସଦାନଞ୍ଚ, ଧମ୍ମଦାନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଆମିସଦାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ । ଇଧଲୋକପରଲୋକଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟସୁଖାୱହସ୍ସ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ହିତକାମତାୟ ଦେସନା ଧମ୍ମଦାନଂ । ଇମେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦାନାନଂ ଏତଦେୱ ଅଗ୍ଗଂ । ୟଥାହ –
ସବ୍ବରସଂ ଧମ୍ମରସୋ ଜିନାତି ।
ସବ୍ବରତିଂ ଧମ୍ମରତୀ ଜିନାତି,
ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଜିନାତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୪) ।
ତତ୍ଥ ଆମିସଦାନସ୍ସ ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଧମ୍ମଦାନଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥପଟିସଂୱେଦିତାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ୟଥା ୟଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ପରେସଂ ଦେସେତି, ତଥା ତଥା ସୋ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ଥପଟିସଂୱେଦୀ ଚ ହୋତି ଧମ୍ମପଟିସଂୱେଦୀ ଚା’’ତି ଏୱମାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ।
ଧମ୍ମଚରିୟା ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଚରିୟା । ୟଥାହ – ‘‘ତିୱିଧଂ ଖୋ, ଗହପତୟୋ, କାୟେନ ଧମ୍ମଚରିୟାସମଚରିୟା ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦି । ସା ପନେସା ଧମ୍ମଚରିୟା ସଗ୍ଗଲୋକୂପପତ୍ତିହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଧମ୍ମଚରିୟାସମଚରିୟାହେତୁ ଖୋ, ଗହପତୟୋ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୧) ।
ଞାତକା ନାମ ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ସମ୍ବନ୍ଧା । ତେସଂ ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ୱା ବ୍ୟାଧିପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ୱା ଅଭିହତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଆଗତାନଂ ୟଥାବଲଂ ଘାସଚ୍ଛାଦନଧନଧଞ୍ଞାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ ପସଂସାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସୁଗତିଗମନାଦୀନଞ୍ଚ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅନୱଜ୍ଜାନି କମ୍ମାନି ନାମ ଉପୋସଥଙ୍ଗସମାଦାନୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣଆରାମୱନରୋପନସେତୁକରଣାଦୀନି କାୟୱଚୀମନୋସୁଚରିତକମ୍ମାନି । ତାନି ହି ନାନପ୍ପକାରହିତସୁଖାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ, ୱିସାଖେ, ୱିଜ୍ଜତି ୟଂ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସିତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୩) ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଦାନଂ, ଧମ୍ମଚରିୟା, ଞାତକାନଂ ସଙ୍ଗହୋ, ଅନୱଜ୍ଜାନି କମ୍ମାନୀତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଦାନଞ୍ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୭. ଇଦାନି ଆରତୀ ୱିରତୀତି ଏତ୍ଥ ଆରତୀତି ଆରମଣଂ । ୱିରତୀତି ୱିରମଣଂ, ୱିରମନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତାତି ୱିରତି । ପାପାତି ଅକୁସଲା । ମଦନୀୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ, ମଜ୍ଜସ୍ସ ପାନଂ ମଜ୍ଜପାନଂ, ତତୋ ମଜ୍ଜପାନା। ସଂୟମନଂ ସଂୟମୋ। ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ଅପ୍ପମାଦୋ। ଧମ୍ମେସୂତି କୁସଲେସୁ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଆରତି ନାମ ପାପେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ମନସା ଏୱ ଅନଭିରତି । ୱିରତି ନାମ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ କାୟୱାଚାହି ୱିରମଣଂ । ସା ଚେସା ୱିରତି ନାମ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି ତିୱିଧା ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟା କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଂ ୱା କୁଲଂ ୱା ଗୋତ୍ତଂ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ନ ମେ ଏତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ଇମଂ ପାଣଂ ହନେୟ୍ୟଂ, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି, ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ନାମ । ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନୱସେନ ପନ ପୱତ୍ତା ସମାଦାନୱିରତି ନାମ, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିତୋ ପଭୁତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ନ ସମାଚରତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି ନାମ, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଭୟାନି ୱେରାନି ୱୂପସନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ପାପଂ ନାମ ୟଂ ତଂ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, କମ୍ମକିଲେସୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ…ପେ॰… କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ…ପେ॰… ମୁସାୱାଦୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା –
‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ମୁସାୱାଦୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।
ପରଦାରଗମନଞ୍ଚେୱ, ନପ୍ପସଂସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୪୫) –
ଏୱଂ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତଂ କମ୍ମକିଲେସସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅକୁସଲଂ, ତତୋ ପାପା । ସବ୍ବାପେସା ଆରତି ଚ ୱିରତି ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟୱେରପ୍ପହାନାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଅରିୟସାୱକୋ’’ତିଆଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।
ମଜ୍ଜପାନାଚ ସଂୟମୋ ନାମ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣିୟାୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମଜ୍ଜପାୟୀ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି, ମାତୁପି ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ପିତୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତଥାଗତସାୱକାନମ୍ପି ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଗରହଂ, ସମ୍ପରାୟେ ଦୁଗ୍ଗତିଂ, ଅପରାପରିୟାୟେ ଉମ୍ମାଦଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ମଜ୍ଜପାନା ପନ ସଂୟତୋ ତେସଂ ଦୋସାନଂ ୱୂପସମଂ ତବ୍ବିପରୀତଗୁଣସମ୍ପଦଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ମଜ୍ଜପାନା ସଂୟମୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦୋ ନାମ ‘‘କୁସଲାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତା ଅସାତଚ୍ଚକିରିୟତା ଅନଟ୍ଠିତକିରିୟତା ଓଲୀନୱୁତ୍ତିତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା ଅନାସେୱନା ଅଭାୱନା ଅବହୁଲୀକମ୍ମଂ ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁୟୋଗୋ ପମାଦୋ । ୟୋ ଏୱରୂପୋ ପମାଦୋ ପମଜ୍ଜନା ପମଜ୍ଜିତତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୪୬) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖନୟେନ ଅତ୍ଥତୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ନାନପ୍ପକାରକୁସଲାଧିଗମହେତୁତୋ ଅମତାଧିଗମହେତୁତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮-୧୯; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ଚ ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧) ଚ ଏୱମାଦି ସତ୍ଥୁସାସନଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ପାପା ୱିରତି, ମଜ୍ଜପାନା ସଂୟମୋ, କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦୋତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଆରତୀ ୱିରତୀତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୮. ଇଦାନି ଗାରୱୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଗାରୱୋତି ଗରୁଭାୱୋ । ନିୱାତୋତି ନୀଚୱୁତ୍ତିତା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ସନ୍ତୋସୋ । କତସ୍ସ ଜାନନତା କତଞ୍ଞୁତା। କାଲେନାତି ଖଣେନ ସମୟେନ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଗାରୱୋ ନାମ ଗରୁକାରପୟୋଗାରହେସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତଥାଗତସାୱକଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟମାତାପିତୁଜେଟ୍ଠଭାତିକଭଗିନିଆଦୀସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ଗରୁକାରୋ ଗରୁକରଣଂ ସଗାରୱତା । ସ୍ୱାୟଂ ଗାରୱୋ ୟସ୍ମା ସୁଗତିଗମନାଦୀନଂ ହେତୁ । ୟଥାହ –
‘‘ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଗରୁଂ କରୋତି, ମାନେତବ୍ବଂ ମାନେତି, ପୂଜେତବ୍ବଂ ପୂଜେତି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଏୱଂ ସମତ୍ତେନ ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନେନ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ନୋ ଚେ କାୟସ୍ସ ଭେଦା…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜତି, ସଚେ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚାଜାୟତି, ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୯୫) ।
ୟଥା ଚାହ – ‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା । କତମେ ସତ୍ତ ? ସତ୍ଥୁଗାରୱତା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୨-୩୩) । ତସ୍ମା ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନିୱାତୋ ନାମ ନୀଚମନତା ନିୱାତୱୁତ୍ତିତା, ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିହତମାନୋ ନିହତଦପ୍ପୋ ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳକସମୋ ଛିନ୍ନୱିସାଣୁସଭସମୋ ଉଦ୍ଧଟଦାଠସପ୍ପସମୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ହୋ ସଖିଲୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ହୋତି, ଅୟଂ ନିୱାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୟସାଦିଗୁଣପଟିଲାଭହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚ – ‘‘ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଅତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ତାଦିସୋ ଲଭତେ ୟସ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୩) ।
ସନ୍ତୁଟ୍ଠି ନାମ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ । ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ।
ତସ୍ସାୟଂ ପଭେଦୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଗରୁଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ଓଣମତି ୱା କିଲମତି ୱା । ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି, ସୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଞ୍ଚ ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଙ୍କାରକୂଟା ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ୱା କୁତୋଚି ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଲୂଖଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ବାଳ୍ହଂ ରୋଗାତଙ୍କଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପିମଧୁଖୀରାଦୀନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତଂ ୱିନା ଅୟାପେନ୍ତାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅନୁରୂପୋ’’ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ସୁନ୍ଦରତରମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ନିୱାତସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ପିତ୍ତରୋଗାଦୀହି ଆତୁରୀୟତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାପୁଣନକେ ସୱାତସୀତଲସେନାସନେ ୱସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁନ୍ଦରଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ‘‘ସୁନ୍ଦରସେନାସନଂ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ର ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସ ଚ ପୁନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ କାମୱିତକ୍କା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀ’’ତି, ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସରୁକ୍ଖମୂଲପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ହରୀତକଂ ୱା ଆମଲକଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞେହି ଲଦ୍ଧଂ ସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦିମ୍ପି ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ତେଲେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପୂତିମୁତ୍ତହରୀତକଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଚସ୍ସ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଞ୍ଞତରେନପି ବ୍ୟାଧି ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତଂ, ଅୟଞ୍ଚ ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତତ୍ଥ ତେ ୟାୱଜୀୱଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଚତୁମଧୁରଭେସଜ୍ଜଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।
ଏୱଂ ପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପେସୋ ସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାପାପିଚ୍ଛତାମହିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହାନାଧିଗମହେତୁତୋ ସୁଗତିହେତୁତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭାରଭାୱତୋ ଚାତୁଦ୍ଦିସାଦିଭାୱହେତୁତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହ ଚ –
ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ଏୱମାଦି ।
କତଞ୍ଞୁତା ନାମ ଅପ୍ପସ୍ସ ୱା ବହୁସ୍ସ ୱା ୟେନ କେନଚି କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଭାୱେନ ଜାନନତା । ଅପିଚ ନେରୟିକାଦିଦୁକ୍ଖପରିତ୍ତାଣତୋ ପୁଞ୍ଞାନି ଏୱ ପାଣୀନଂ ବହୂପକାରାନି, ତତୋ ତେସମ୍ପି ଉପକାରାନୁସ୍ସରଣତା ‘‘କତଞ୍ଞୁତା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ସପ୍ପୁରିସେହି ପସଂସନୀୟତାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ଆହ ଚ – ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁଲ୍ଲଭା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ୟୋ ଚ ପୁବ୍ବକାରୀ, ୟୋ ଚ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୨୦) ।
କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ ଅଭିଭୂତଂ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତେସଂ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ଅପରେ ଆହୁ – ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚମେ ଦିୱସେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନାମ । ୟଥାହ ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ‘‘ପଞ୍ଚାହିକଂ ଖୋ ପନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ନିସୀଦାମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୭; ମହାୱ॰ ୪୬୬) ।
ଅପିଚ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକ୍କା ହୋତି ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖାପଟିୱିନୋଦକଂ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ, ତସ୍ମିଂ କାଲେପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ‘‘କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ – ‘‘ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮) । ତଦେତଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଚତୁରାନିସଂସଆସୱକ୍ଖୟାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ପଞ୍ଚସ୍ସ ନୀୱରଣାନି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୧୯) ଚ ।
‘‘ସୋତାନୁଗତାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାନଂ ଚତ୍ତାରୋ ଆନିସଂସା ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୧) ଚ ।
‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା କାଲେନ କାଲଂ ସମ୍ମା ଭାୱିୟମାନା ସମ୍ମା ଅନୁପରିୱତ୍ତିୟମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପେନ୍ତି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪୭) ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଗାରୱୋ, ନିୱାତୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, କତଞ୍ଞୁତା, କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତି ପଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଗାରୱୋ ଚ ନିୱାତୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୬୯. ଇଦାନି ଖନ୍ତୀ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଖମନଂ ଖନ୍ତି । ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତାୟ ସୁଖଂ ୱଚୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସୁୱଚୋ, ସୁୱଚସ୍ସ କମ୍ମଂ ସୋୱଚସ୍ସଂ, ସୋୱଚସ୍ସସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋୱଚସ୍ସତା । କିଲେସାନଂ ସମିତତ୍ତା ସମଣା । ଦସ୍ସନନ୍ତି ପେକ୍ଖନଂ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସାକଚ୍ଛା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା ଖନ୍ତି ନାମ ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତି, ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତେ, ୱଧବନ୍ଧାଦୀହି ୱା ୱିହିଂସନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ନିବ୍ବିକାରୋ ହୋତି ଖନ୍ତିୱାଦୀ ୱିୟ । ୟଥାହ –
‘‘ଅହୂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ସମଣୋ ଖନ୍ତିଦୀପନୋ ।
ତଂ ଖନ୍ତିୟାୟେୱ ଠିତଂ, କାସିରାଜା ଅଛେଦୟୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୫୧) ।
ଭଦ୍ଦକତୋ ୱା ମନସି କରୋତି ତତୋ ଉତ୍ତରି ଅପରାଧାଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ୟଥାହ –
‘‘ସଚେ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା ଅକ୍କୋସିସ୍ସନ୍ତି ପରିଭାସିସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ମେ ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତି ‘ଭଦ୍ଦକା ୱତିମେ ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା, ସୁଭଦ୍ଦକା ୱତିମେ ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା, ୟଂ ମେ ନୟିମେ ପାଣିନା ପହାରଂ ଦେନ୍ତୀ’’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୬; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮) ।
ୟାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ଇସୀନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ସରଭଙ୍ଗୋ ଇସି –
‘‘କୋଧଂ ୱଧିତ୍ୱା ନ କଦାଚି ସୋଚତି,
ମକ୍ଖପ୍ପହାନଂ ଇସୟୋ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।
ଏତଂ ଖନ୍ତିଂ ଉତ୍ତମମାହୁ ସନ୍ତୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୬୪) ।
ଦେୱତାନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ –
‘‘ୟୋ ହୱେ ବଲୱା ସନ୍ତୋ, ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ତିତିକ୍ଖତି ।
ତମାହୁ ପରମଂ ଖନ୍ତିଂ, ନିଚ୍ଚଂ ଖମତି ଦୁବ୍ବଲୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦-୨୫୧) ।
ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ଭଗୱା –
‘‘ଅକ୍କୋସଂ ୱଧବନ୍ଧଞ୍ଚ, ଅଦୁଟ୍ଠୋ ୟୋ ତିତିକ୍ଖତି ।
ଖନ୍ତୀବଲଂ ବଲାନୀକଂ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୯) ।
ସା ପନେସା ଖନ୍ତି ଏତେସଞ୍ଚ ଇଧ ୱଣ୍ଣିତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଅଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ସୋୱଚସ୍ସତା ନାମ ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିକ୍ଖେପଂ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ୱା ଗୁଣଦୋସଚିନ୍ତନଂ ୱା ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ଆଦରଞ୍ଚ ଗାରୱଞ୍ଚ ନୀଚମନତଞ୍ଚ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ୱଚନକରଣତା । ସା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦାନୁସାସନୀପଟିଲାଭହେତୁତୋ ଦୋସପ୍ପହାନଗୁଣାଧିଗମହେତୁତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସମଣାନଂଦସ୍ସନଂ ନାମ ଉପସମିତକିଲେସାନଂ ଭାୱିତକାୟୱଚୀଚିତ୍ତପଞ୍ଞାନଂ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥସମନ୍ନାଗତାନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଉପସଙ୍କମନୁପଟ୍ଠାନଅନୁସ୍ସରଣସୱନଦସ୍ସନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଓମକଦେସନାୟ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ବହୂପକାରତ୍ତା । ଆହ ଚ – ‘‘ଦସ୍ସନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୪) । ୟତୋ ହିତକାମେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ସୀଲୱନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୟଦି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟଥାବଲଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ପତିମାନେତବ୍ବା । ୟଦି ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମିଂ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନମସ୍ସିତବ୍ବା, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ପିୟଚକ୍ଖୂହି ସମ୍ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଦସ୍ସନମୂଲକେନାପି ହି ପୁଞ୍ଞେନ ଅନେକାନି ଜାତିସହସ୍ସାନି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ରୋଗୋ ୱା ଦାହୋ ୱା ଉସ୍ସଦା ୱା ପିଳକା ୱା ନ ହୋନ୍ତି, ୱିପ୍ପସନ୍ନପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସସ୍ସିରିକାନି ହୋନ୍ତି ଚକ୍ଖୂନି ରତନୱିମାନେ ଉଗ୍ଘାଟିତମଣିକୱାଟସଦିସାନି, ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ତଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଲାଭୀ ହୋତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋ ସମ୍ମା ପୱତ୍ତିତେନ ସମଣଦସ୍ସନମୟେନ ପୁଞ୍ଞେନ ଏୱରୂପଂ ୱିପାକସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟ, ୟତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଜନିତସ୍ସ ସମଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଏୱଂ ୱିପାକସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି –
‘‘ଉଲୂକୋ ମଣ୍ଡଲକ୍ଖିକୋ,
ୱେଦିୟକେ ଚିରଦୀଘୱାସିକୋ ।
ସୁଖିତୋ ୱତ କୋସିୟୋ ଅୟଂ,
କାଲୁଟ୍ଠିତଂ ପସ୍ସତି ବୁଦ୍ଧୱରଂ ॥
‘‘ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅନୁତ୍ତରେ ।
କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଦୁଗ୍ଗତିଂ ସୋ ନ ଗଚ୍ଛତି ॥
‘‘ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱାନ, କୁସଲକମ୍ମେନ ଚୋଦିତୋ ।
ଭୱିସ୍ସତି ଅନନ୍ତଞାଣୋ, ସୋମନସ୍ସୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୪; ଖୁ॰ ପା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫.୧୦) ।
କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା ନାମ ପଦୋସେ ୱା ପଚ୍ଚୂସେ ୱା ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସାକଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିନୟଧରା ୱିନୟଂ, ଆଭିଧମ୍ମିକା ଅଭିଧମ୍ମଂ, ଜାତକଭାଣକା ଜାତକଂ, ଅଟ୍ଠକଥିକା ଅଟ୍ଠକଥଂ, ଲୀନୁଦ୍ଧତୱିଚିକିଚ୍ଛାପରେତଚିତ୍ତୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି କାଲେ ସାକଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା । ସା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିଆଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଖନ୍ତି, ସୋୱଚସ୍ସତା, ସମଣଦସ୍ସନଂ, କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଖନ୍ତୀ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୭୦. ଇଦାନି ତପୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ତପତୀତି ତପୋ। ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ସେଟ୍ଠଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନଂ। ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସନନ୍ତିପି ଏକେ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋତି ନିବ୍ବାନଂ, ସଚ୍ଛିକରଣଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ତପୋ ନାମ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ତପନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, କୋସଜ୍ଜସ୍ସ ୱା ତପନତୋ ୱୀରିୟଂ । ତେନ ହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆତାପୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପହାନଝାନାଦିପଟିଲାଭହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ମେଥୁନୱିରତିସମଣଧମ୍ମସାସନମଗ୍ଗାନଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପହାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୨) ଏୱମାଦୀସୁ ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଭଗୱତି ନୋ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ସମଣଧମ୍ମୋ । ‘‘ନ ତାୱାହଂ, ପାପିମ, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ୟାୱ ମେ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଭୱିସ୍ସତି ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୨; ଉଦା॰ ୫୧) ସାସନଂ । ‘‘ଅୟମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୬) ମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ପରତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ଚେତଂ ଉପରୂପରି ନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଅରିୟସଚ୍ଚାନଦସ୍ସନଂ ନାମ କୁମାରପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ । ତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖୱୀତିକ୍କମହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ନାମ ଇଧ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତମ୍ପି ହି ପଞ୍ଚଗତିୱାନନେନ ୱାନସଞ୍ଞିତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ‘‘ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ପତ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱା ‘‘ସଚ୍ଛିକିରିୟା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନେନେୱ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ସିଦ୍ଧା, ତେନେତଂ ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମେସା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାଦିହେତୁତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ତପୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନଂ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ତପୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୭୧. ଇଦାନି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହୀତି ଏତ୍ଥ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଫୁସିତସ୍ସ ଛୁପିତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଲୋକେ ଧମ୍ମା ଲୋକଧମ୍ମା, ୟାୱ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଅନିୱତ୍ତକା ଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତନ୍ତି ମନୋ ମାନସଂ । ୟସ୍ସାତି ନୱସ୍ସ ୱା ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ୱା ଥେରସ୍ସ ୱା । ନ କମ୍ପତୀତି ନ ଚଲତି, ନ ୱେଧତି । ଅସୋକନ୍ତି ନିସ୍ସୋକଂ ଅବ୍ବୂଳ୍ହସୋକସଲ୍ଲଂ । ୱିରଜନ୍ତି ୱିଗତରଜଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତରଜଂ । ଖେମନ୍ତି ଅଭୟଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ତାୱ ପଦୱଣ୍ଣନା ।
ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି, ୟସ୍ସ ଲାଭାଲାଭାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି, ନ ଚଲତି, ନ ୱେଧତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟଲୋକୁତ୍ତରଭାୱାୱହନତୋ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
କସ୍ସ ପନ ଏତେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି ? ଅରହତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –
‘‘ସେଲୋ ୟଥା ଏକଗ୍ଘନୋ, ୱାତେନ ନ ସମୀରତି ।
ଏୱଂ ରୂପା ରସା ସଦ୍ଦା, ଗନ୍ଧା ଫସ୍ସା ଚ କେୱଲା ॥
‘‘ଇଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ଅନିଟ୍ଠା ଚ, ନ ପୱେଧେନ୍ତି ତାଦିନୋ ।
ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ୱୟଞ୍ଚସ୍ସାନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୫; ମହାୱ॰ ୨୪୪) ।
ଅସୋକଂ ନାମ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ‘‘ସୋକୋ ସୋଚନା ସୋଚିତତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋସୋକୋ ଅନ୍ତୋପରିସୋକୋ ଚେତସୋ ପରିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୩୭) ନୟେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋକୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅସୋକଂ । କେଚି ନିବ୍ବାନଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପୁରିମପଦେନ ନାନୁସନ୍ଧିୟତି । ୟଥା ଚ ଅସୋକଂ, ଏୱଂ ୱିରଜଂ ଖେମନ୍ତିପି ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ରାଗଦୋସମୋହରଜାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ୱିରଜଂ, ଚତୂହି ଚ ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତା ଖେମଂ। ୟତୋ ଏତଂ ତେନ ତେନାକାରେନ ତମ୍ହି ତମ୍ହି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧତାଦିଲୋକୁତ୍ତମଭାୱାୱହନତୋ ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱାୱହନତୋ ଚ ‘‘ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପିତଚିତ୍ତଂ, ଅସୋକଚିତ୍ତଂ, ୱିରଜଚିତ୍ତଂ, ଖେମଚିତ୍ତନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।
ନିଟ୍ଠିତା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହୀତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।
୨୭୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଦସହି ଗାଥାହି ଅଟ୍ଠତିଂସ ମଙ୍ଗଲାନି କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏତାନେୱ ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତମଙ୍ଗଲାନି ଥୁନନ୍ତୋ ‘‘ଏତାଦିସାନି କତ୍ୱାନା’’ତି ଇମଂ ଅୱସାନଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏତାଦିସାନୀତି ଏତାନି ଈଦିସାନି ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ବାଲାନଂ ଅସେୱନାଦୀନି । କତ୍ୱାନାତି କତ୍ୱା । କତ୍ୱାନ କତ୍ୱା କରିତ୍ୱାତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞଂ । ସବ୍ବତ୍ଥମପରାଜିତାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମାରପ୍ପଭେଦେସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଏକେନପି ଅପରାଜିତା ହୁତ୍ୱା, ସୟମେୱ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମାରେ ପରାଜେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମକାରୋ ଚେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରଣମତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତାଦିସାନି ମଙ୍ଗଲାନି କତ୍ୱା ଚତୂହି ମାରେହି ଅପରାଜିତା ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ଠାନଚଙ୍କମନାଦୀସୁ ଚ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ବାଲସେୱନାଦୀହି ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ଆସୱା ୱିଘାତପରିଳାହା, ତେସଂ ଅଭାୱା ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନୁପଦ୍ଦୁତା ଅନୁପସଟ୍ଠା ଖେମିନୋ ଅପ୍ପଟିଭୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁନାସିକୋ ଚେତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତଂ ତେସଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ଇମିନା ଗାଥାପାଦେନ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । କଥଂ ? ଏୱଂ ଦେୱପୁତ୍ତ ୟେ ଏତାଦିସାନି କରୋନ୍ତି, ତେ ୟସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ବାଲାନଂ ଅସେୱନାଦି ଅଟ୍ଠତିଂସୱିଧମ୍ପି ତେସଂ ଏତାଦିସକାରକାନଂ ମଙ୍ଗଲଂ ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପୱରନ୍ତି ଗଣ୍ହାହୀତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ଭଗୱତା ନିଟ୍ଠାପିତାୟ ଦେସନାୟ ପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲପ୍ପତ୍ତାନଂ ଗଣନା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅହୋସି । ଅଥ ଭଗୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ, ଆନନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା ମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସାହଂ ଅଟ୍ଠତିଂସ ମଙ୍ଗଲାନି ଅଭାସିଂ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହ, ଆନନ୍ଦ, ଇମଂ ମଙ୍ଗଲପରିୟାୟଂ, ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱାଚେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱାଚେସି । ତୟିଦଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାଭତଂ ୟାୱଜ୍ଜତନା ପୱତ୍ତତି, ଏୱମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଏତେସ୍ୱେୱ ମଙ୍ଗଲେସୁ ଞାଣପରିଚୟପାଟୱତ୍ଥଂ ଅୟଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୟୋଜନା – ଏୱମିମେ ଇଧଲୋକପରଲୋକଲୋକୁତ୍ତରସୁଖକାମା ସତ୍ତା ବାଲଜନସେୱନଂ ପହାୟ, ପଣ୍ଡିତେ ନିସ୍ସାୟ, ପୂଜନେୟ୍ୟେ ପୂଜେନ୍ତା, ପତିରୂପଦେସୱାସେନ ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତାୟ ଚ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଚୋଦିୟମାନା, ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପଣିଧାୟ, ବାହୁସଚ୍ଚସିପ୍ପୱିନୟେହି ଅଲଙ୍କତତ୍ତଭାୱା, ୱିନୟାନୁରୂପଂ ସୁଭାସିତଂ ଭାସମାନା, ୟାୱ ଗିହିଭାୱଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତାୱ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନେନ ପୋରାଣଂ ଇଣମୂଲଂ ୱିସୋଧୟମାନା, ପୁତ୍ତଦାରସଙ୍ଗହେନ ନୱଂ ଇଣମୂଲଂ ପୟୋଜୟମାନା, ଅନାକୁଲକମ୍ମନ୍ତତାୟ ଧନଧଞ୍ଞାଦିସମିଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତା, ଦାନେନ ଭୋଗସାରଂ ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ଜୀୱିତସାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା, ଞାତିସଙ୍ଗହେନ ସକଜନହିତଂ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତତାୟ ପରଜନହିତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା, ପାପୱିରତିୟା ପରୂପଘାତଂ ମଜ୍ଜପାନସଂୟମେନ ଅତ୍ତୂପଘାତଞ୍ଚ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦେନ କୁସଲପକ୍ଖଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ୱଡ୍ଢିତକୁସଲତାୟ ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଓହାୟ ପବ୍ବଜିତଭାୱେ ଠିତାପି ବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକୁପଜ୍ଝାଚରିୟାଦୀସୁ ଗାରୱେନ ନିୱାତେନ ଚ ୱତ୍ତସମ୍ପଦଂ ଆରାଧେତ୍ୱା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟଗେଧଂ ପହାୟ, କତଞ୍ଞୁତାୟ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା, ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଚିତ୍ତଲୀନତଂ ପହାୟ, ଖନ୍ତିୟା ସବ୍ବପରିସ୍ସୟେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ସୋୱଚସ୍ସତାୟ ସନାଥମତ୍ତାନଂ କତ୍ୱା, ସମଣଦସ୍ସନେନ ପଟିପତ୍ତିପୟୋଗଂ ପସ୍ସନ୍ତା, ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାୟ କଙ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତପେନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମଣଧମ୍ମବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଂ ତତୋ ପରା ଚ ଚତସ୍ସୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତା, ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନପରିୟାୟଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତି । ୟଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ସିନେରୁପବ୍ବତୋ ୱିୟ ୱାତୱୁଟ୍ଠୀହି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅୱିକମ୍ପମାନଚିତ୍ତା ଅସୋକା ୱିରଜା ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତି । ୟେ ଚ ଖେମିନୋ, ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକେନାପି ଅପରାଜିତା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ଏତାଦିସାନି କତ୍ୱାନ, ସବ୍ବତ୍ଥମପରାଜିତା ।
ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥
ଇତି ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟେନେୱସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଞ୍ଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଗୟାୟଂ ୱିହରତି ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚେ ସୂଚିଲୋମସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେତି ଏତ୍ଥ ପନ କା ଗୟା, କୋ ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ, କସ୍ମା ଚ ଭଗୱା ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ ୱିହରତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଗୟାତି ଗାମୋପି ତିତ୍ଥମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇଧ ୱଟ୍ଟତି । ଗୟାଗାମସ୍ସ ହି ଅୱିଦୂରେ ଦେସେ ୱିହରନ୍ତୋପି ‘‘ଗୟାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଚ ଗାମସ୍ସ ସମୀପେ ଅୱିଦୂରେ ଦ୍ୱାରସନ୍ତିକେ ସୋ ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ । ଗୟାତିତ୍ଥେ ୱିହରନ୍ତୋପି ‘‘ଗୟାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଗୟାତିତ୍ଥେ ଚ ସୋ ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋ । ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ପାସାଣାନଂ ଉପରି ୱିତ୍ଥତଂ ପାସାଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା କତୋ ପାସାଣମଞ୍ଚୋ। ତଂ ନିସ୍ସାୟ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଂ ଆଳୱକସ୍ସ ଭୱନଂ ୱିୟ । ୟସ୍ମା ୱା ପନ ଭଗୱା ତଂ ଦିୱସଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ସୂଚିଲୋମସ୍ସ ଚ ଖରଲୋମସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୟକ୍ଖାନଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲୂପନିସ୍ସୟଂ ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଅନ୍ତୋଅରୁଣେୟେୱ ନାନାଦିସାହି ସନ୍ନିପତିତସ୍ସ ଜନସ୍ସ ଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଦିନାନପ୍ପକାରାସୁଚିନିସ୍ସନ୍ଦକିଲିନ୍ନଭୂମିଭାଗମ୍ପି ତଂ ତିତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚେ ନିସୀଦି ସୂଚିଲୋମସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଗୟାୟଂ ୱିହରତି ଟଙ୍କିତମଞ୍ଚେ ସୂଚିଲୋମସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତି ୟଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ତେନ ସମୟେନ । ଖରୋ ଚ ୟକ୍ଖୋ ସୂଚିଲୋମୋ ଚ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି । କେ ତେ ୟକ୍ଖା, କସ୍ମା ଚ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତେସୁ ତାୱ ଏକୋ ଅତୀତେ ସଙ୍ଘସ୍ସ ତେଲଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ମକ୍ଖେସି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଗୟାପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ ୟକ୍ଖୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନ ୱିରୂପାନି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ଅହେସୁଂ, ଇଟ୍ଠକଚ୍ଛଦନସଦିସଞ୍ଚ ଖରସମ୍ଫସ୍ସଂ ଚମ୍ମଂ । ସୋ କିର ୟଦା ପରଂ ଭିଂସାପେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଦା ଛଦନିଟ୍ଠକସଦିସାନି ଚମ୍ମକପାଲାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଭିଂସାପେତି । ଏୱଂ ସୋ ଖରସମ୍ଫସ୍ସତ୍ତା ଖରୋ ୟକ୍ଖୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି ।
ଇତରୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଉପାସକୋ ହୁତ୍ୱା ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ଦିୱସେ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଘୋସିତେ ସଙ୍ଘାରାମଦ୍ୱାରେ ଅତ୍ତନୋ ଖେତ୍ତଂ କେଲାୟନ୍ତୋ ଉଗ୍ଘୋସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ନ୍ହାୟାମି, ଚିରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କିଲିଟ୍ଠଗତ୍ତୋୱ ଉପୋସଥାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମହଗ୍ଘେ ଭୁମ୍ମତ୍ଥରଣେ ଅନାଦରେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୁପି । ଭିକ୍ଖୁ ଏୱାୟଂ, ନ ଉପାସକୋତି ସଂୟୁତ୍ତଭାଣକା । ସୋ ତେନ ଚ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଚ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ଗୟାପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ୟକ୍ଖୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ ଅହୋସି, ସରୀରେ ଚସ୍ସ ସୂଚିସଦିସାନି ଲୋମାନି ଅହେସୁଂ । ସୋ ହି ଭିଂସାପେତବ୍ବକେ ସତ୍ତେ ସୂଚୀହି ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୱିୟ ଭିଂସାପେତି । ଏୱଂ ସୋ ସୂଚିସଦିସଲୋମତ୍ତା ସୂଚିଲୋମୋ ୟକ୍ଖୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ଭୱନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗତମଗ୍ଗେନେୱ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଇତରଂ ଦିସାଭାଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତି ।
ଅଥ ଖୋ ଖରୋତି କସ୍ମା ତେ ଏୱମାହଂସୁ ? ଖରୋ ସମଣକପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ । ସୂଚିଲୋମୋ ପନ ‘‘ୟୋ ଭାୟତି ନ ସୋ ସମଣୋ, ସମଣପଟିରୂପକତ୍ତା ପନ ସମଣକୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧିକୋ । ତସ୍ମା ତାଦିସଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ‘‘ନେସୋ ସମଣୋ, ସମଣକୋ ଏସୋ’’ତି ସହସାୱ ୱତ୍ୱାପି ପୁନ ୱୀମଂସିତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ୟାୱାହଂ ଜାନାମୀ’’ତି । ‘‘ଅଥ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ । ସୂଚିଲୋମୋ ୟକ୍ଖୋତି ଇତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଅପିଚ ଖୋ ତେ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ପାପକୋତି, ତାୱ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ କେୱଲଞ୍ଚେତ୍ଥ ଭଗୱତୋ କାୟନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ କାୟଂ ଭଗୱତୋ ଉପନାମେସୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ତତୋ ଅଭାୟନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ହଂ ତଂ ସମଣା’’ତିଆଦିମାହ । କିଂ କାରଣା ? ସୋ ହି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମିନାପି ନାମ ମେ ଏୱଂ ଖରେନ ଅମନୁସ୍ସସମ୍ଫସ୍ସେନ ମନୁସ୍ସୋ ସମାନୋ ଅୟଂ ନ ଭାୟତି, ହନ୍ଦାହଂ ଏତଂ ବୁଦ୍ଧୱିସୟେ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛାମି, ଅଦ୍ଧା ଅୟଂ ତତ୍ଥ ନ ସମ୍ପାୟିସ୍ସତି, ତତୋ ନଂ ଏୱଂ ୱିହେଠେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଭଗୱା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ତଂ ଆୱୁସୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ଆଳୱକସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସବ୍ବାକାରେହି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୨୭୩.ଅଥ ଖୋ ସୂଚିଲୋମୋ ୟକ୍ଖୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି ‘‘ରାଗୋ ଚ ଦୋସୋ ଚା’’ତି । ତତ୍ଥ ରାଗଦୋସା ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । କୁତୋନିଦାନାତି କିଂନିଦାନା କିଂହେତୁକା । କୁତୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନସ୍ସ ତୋ-ଆଦେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ସମାସେ ଚସ୍ସ ଲୋପାଭାୱୋ । ଅଥ ୱା ନିଦାନାତି ଜାତା ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା କୁତୋନିଦାନା, କୁତୋଜାତା, କୁତୋଉପ୍ପନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରତୀ ରତୀ ଲୋମହଂସୋ କୁତୋଜାତି ୟାୟଂ ‘‘ପନ୍ତେସୁ ୱା ସେନାସନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେସୁ ୱା ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅରତି ଅରତିତା ଅନଭିରତି ଅନଭିରମଣା ଉକ୍କଣ୍ଠିତା ପରିତସ୍ସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୬) ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତା ଅରତି, ୟା ଚ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ରତି, ୟୋ ଚ ଲୋମହଂସସମୁଟ୍ଠାପନତୋ ‘‘ଲୋମହଂସୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ । ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମା କୁତୋଜା କୁତୋଜାତାତି ପୁଚ୍ଛତି। କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟାତି କୁତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ମନୋତି କୁସଲଚିତ୍ତଂ, ୱିତକ୍କାତି ଉରଗସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତା ନୱ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ । କୁମାରକା ଧଙ୍କମିୱୋସ୍ସଜନ୍ତୀତି ୟଥା ଗାମଦାରକା କୀଳନ୍ତା କାକଂ ସୁତ୍ତେନ ପାଦେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଓସ୍ସଜନ୍ତି ଖିପନ୍ତି, ଏୱଂ କୁସଲମନଂ ଅକୁସଲୱିତକ୍କା କୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଓସ୍ସଜନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।
୨୭୪. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତେ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ରାଗୋ ଚା’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମଭାସି । ତତ୍ଥ ଇତୋତି ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଅତ୍ତଭାୱନିଦାନା ହି ରାଗଦୋସା । ଅରତିରତିଲୋମହଂସା ଚ ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା, କାମୱିତକ୍କାଦିଅକୁସଲୱିତକ୍କା ଚ ଅତ୍ତଭାୱତୋୟେୱ ସମୁଟ୍ଠାୟ କୁସଲମନୋ ଓସ୍ସଜନ୍ତି, ତେନ ତଦଞ୍ଞଂ ପକତିଆଦିକାରଣଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇତୋନିଦାନା ଇତୋଜା ଇତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟା’’ତି । ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ଚେତ୍ଥ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୭୫-୬. ଏୱଂ ତେ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଇତୋନିଦାନା’’ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱନିଦାନା ଅତ୍ତଭାୱତୋ ଜାତା ଅତ୍ତଭାୱତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟା’’ତି ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସ୍ନେହଜା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ଏତେ ହି ସବ୍ବେପି ରାଗାଦୟୋ ୱିତକ୍କପରିୟୋସାନା ତଣ୍ହାସ୍ନେହେନ ଜାତା, ତଥା ଜାୟନ୍ତା ଚ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଭେଦେ ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାୟେ ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୂତା । ତେନାହ – ‘‘ସ୍ନେହଜା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା’’ତି । ଇଦାନି ତଦତ୍ଥଜୋତିକଂ ଉପମଂ କରୋତି ‘‘ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସେୱ ଖନ୍ଧଜା’’ତି । ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧେସୁ ଜାତା ଖନ୍ଧଜା, ପାରୋହାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥା ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ଖନ୍ଧଜା ନାମ ପାରୋହା ଆପୋରସସିନେହେ ସତି ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତା ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନିଗ୍ରୋଧେ ତେସୁ ତେସୁ ସାଖପ୍ପଭେଦେସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ରାଗାଦୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତତଣ୍ହାସ୍ନେହେ ସତି ଜାୟନ୍ତି, ଜାୟନ୍ତା ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ତେସୁ ତେସୁ ଚକ୍ଖାଦିଭେଦେସୁ ଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱତ୍ଥୂସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଅତ୍ତଭାୱନିଦାନା ଅତ୍ତଭାୱଜା ଅତ୍ତଭାୱସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ଏତେ’’ତି ।
ଅୱସେସଦିୟଡ୍ଢଗାଥାୟ ପନ ଅୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏୱଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତା ଚ ଏତେ ପୁଥୂ ୱିସତ୍ତା କାମେସୁ। ରାଗୋପି ହି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକାଦିୱସେନ, ଦୋସୋପି ଆଘାତୱତ୍ଥାଦିୱସେନ, ଅରତିଆଦୟୋପି ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭେଦସ୍ସ ୱସେନାତି ସବ୍ବଥା ସବ୍ବେପିମେ କିଲେସା ପୁଥୂ ଅନେକପ୍ପକାରା ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣାଦିୱସେନ ତେସୁ ତେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ତଥା ତଥା ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତା । କିମିୱ ? ମାଲୁୱାୱ ୱିତତା ୱନେ, ୟଥା ୱନେ ୱିତତା ମାଲୁୱା ତେସୁ ତେସୁ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସାଖପସାଖାଦିଭେଦେସୁ ୱିସତ୍ତା ହୋତି ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତା, ଏୱଂ ପୁଥୁପ୍ପଭେଦେସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ୱିସତ୍ତଂ କିଲେସଗଣଂ ୟେ ନଂ ପଜାନନ୍ତି ୟତୋନିଦାନଂ, ତେ ନଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି ସୁଣୋହି ୟକ୍ଖ।
ତତ୍ଥ ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟେ ସତ୍ତା ନଂ କିଲେସଗଣଂ ‘‘ୟତୋନିଦାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତି, ତେ ନଂ ‘‘ତଣ୍ହାସ୍ନେହସ୍ନେହିତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ତଣ୍ହାସ୍ନେହଂ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱନାଞାଣଗ୍ଗିନା ୱିସୋସେନ୍ତା ୱିନୋଦେନ୍ତି ପଜହନ୍ତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋନ୍ତି ଚ, ଏତଂ ଅମ୍ହାକଂ ସୁଭାସିତଂ ସୁଣୋହି ୟକ୍ଖାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ତଭାୱଜାନନେନ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞଂ ତଣ୍ହାସ୍ନେହରାଗାଦିକିଲେସଗଣୱିନୋଦନେନ ସମୁଦୟପ୍ପହାନଞ୍ଚ ଦୀପେତି ।
ୟେ ଚ ନଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ତେ ଦୁତ୍ତରଂ ଓଘମିମଂ ତରନ୍ତି ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ। ଏତେନ ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ନିରୋଧସଚ୍ଛିକିରିୟଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ୟେ ହି ନଂ କିଲେସଗଣଂ ୱିନୋଦେନ୍ତି, ତେ ଅୱସ୍ସଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତି । ନ ହି ମଗ୍ଗଭାୱନଂ ୱିନା କିଲେସୱିନୋଦନଂ ଅତ୍ଥି । ୟେ ଚ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତି, ତେ ଦୁତ୍ତରଂ ପକତିଞାଣେନ କାମୋଘାଦିଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘମିମଂ ତରନ୍ତି । ମଗ୍ଗଭାୱନା ହି ଓଘତରଣଂ । ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ସୁପିନନ୍ତେନପି ଅୱୀତିକ୍କନ୍ତପୁବ୍ବଂ । ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ନିବ୍ବାନାୟ । ଏୱମିମଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦୀପିକଂ ଗାଥଂ ସୁଣନ୍ତା ‘‘ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଧାରେନ୍ତି, ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଂ କଥଂ ସୁଭାୱିନିୟା ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁକ୍କମମାନା ତେ ଦ୍ୱେପି ସହାୟକା ୟକ୍ଖା ଗାଥାପରିୟୋସାନେୟେୱ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ, ପାସାଦିକା ଚ ଅହେସୁଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଦିବ୍ବାଲଙ୍କାରୱିଭୂସିତାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. କପିଲସୁତ୍ତ-(ଧମ୍ମଚରିୟସୁତ୍ତ)-ୱଣ୍ଣନା
ଧମ୍ମଚରିୟନ୍ତି କପିଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ହେମୱତସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପରିନିବ୍ବୁତେ କସ୍ସପେ ଭଗୱତି ଦ୍ୱେ କୁଲପୁତ୍ତା ଭାତରୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଜେଟ୍ଠୋ ସୋଧନୋ ନାମ, କନିଟ୍ଠୋ କପିଲୋ ନାମ । ତେସଂ ମାତା ସାଧନୀ ନାମ, କନିଟ୍ଠଭଗିନୀ ତାପନା ନାମ । ତାପି ଭିକ୍ଖୁନୀସୁ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ତତୋ ତେ ଦ୍ୱେପି ହେମୱତସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ସାସନେ କତି ଧୁରାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୁତ୍ୱା ଚ ଜେଟ୍ଠୋ ‘‘ୱାସଧୁରଂ ପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଞ୍ଚ ୱସ୍ସାନି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ୱସିତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ, ତାୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସୁତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱାୟମନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । କପିଲୋ ‘‘ଅହଂ ତାୱ ତରୁଣୋ, ୱୁଡ୍ଢକାଲେ ୱାସଧୁରଂ ପରିପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଗନ୍ଥଧୁରଂ ଆରଭିତ୍ୱା ତେପିଟକୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପରିୱାରୋ, ପରିୱାରଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭୋ ଚ ଉଦପାଦି ।
ସୋ ବାହୁସଚ୍ଚମଦେନ ମତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତମାନୀ ଅନଞ୍ଞାତେପି ଅଞ୍ଞାତମାନୀ ହୁତ୍ୱା ପରେହି ୱୁତ୍ତଂ କପ୍ପିୟମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅକପ୍ପିୟମ୍ପି କପ୍ପିୟଂ, ସାୱଜ୍ଜମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଅନୱଜ୍ଜମ୍ପି ସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ଭଣତି । ସୋ ପେସଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି, ‘‘ମା, ଆୱୁସୋ କପିଲ, ଏୱଂ ଅୱଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଓୱଦିୟମାନୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ କିଂ ଜାନାଥ ରିତ୍ତମୁଟ୍ଠିସଦିସା’’ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ଖୁଂସେନ୍ତୋ ୱମ୍ଭେନ୍ତୋୟେୱ ଚରତି । ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ ଭାତୁନୋ ସୋଧନତ୍ଥେରସ୍ସାପି ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସୋପି ନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ କପିଲ, ସାସନସ୍ସ ଆୟୁ ନାମ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତି । ମା, ଆୱୁସୋ କପିଲ, କପ୍ପିୟମ୍ପି ଅକପ୍ପିୟଂ, ଅକପ୍ପିୟମ୍ପି କପ୍ପିୟଂ, ସାୱଜ୍ଜମ୍ପି ଅନୱଜ୍ଜଂ, ଅନୱଜ୍ଜମ୍ପି ସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ୱଦେହୀ’’ତି । ସୋ ତସ୍ସପି ୱଚନଂ ନାଦିୟି । ତତୋ ନଂ ସୋଧନତ୍ଥେରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱତ୍ୱା –
‘‘ଏକୱାଚମ୍ପି ଦ୍ୱିୱାଚଂ, ଭଣେୟ୍ୟ ଅନୁକମ୍ପକୋ ।
ତତୁତ୍ତରିଂ ନ ଭାସେୟ୍ୟ, ଦାସୋୱୟ୍ୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୯.୩୪) –
ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱମେୱ, ଆୱୁସୋ, ସକେନ କମ୍ମେନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସସୀ’’ତି ପକ୍କାମି । ତତୋ ପଭୁତି ନଂ ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂ ଛଡ୍ଡେସୁଂ ।
ସୋ ଦୁରାଚାରୋ ହୁତ୍ୱା ଦୁରାଚାରପରିୱୁତୋ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ‘‘ଉପୋସଥଂ ଓସାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ସୀହାସନଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ଚିତ୍ରବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ୱତ୍ତତି, ଆୱୁସୋ, ଏତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଆହ । ଅଥେକୋ ଭିକ୍ଖୁପି ‘‘ମୟ୍ହଂ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ନ ଅୱୋଚ । ନ ଚ ତସ୍ସ ତେସଂ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖୋ ୱତ୍ତତି । ତତୋ ସୋ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖେ ସୁତେପି ଅସୁତେପି ୱିନୟୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାସି । ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେସି ୱିନାସେସି । ଅଥ ସୋଧନତ୍ଥେରୋ ତଦହେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ସୋପି କପିଲୋ ଏୱଂ ତଂ ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେତ୍ୱା କାଲକତୋ ଅୱୀଚିମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ସାପିସ୍ସ ମାତା ଚ ଭଗିନୀ ଚ ତସ୍ସେୱ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପେସଲେ ଭିକ୍ଖୂ ଅକ୍କୋସମାନା ପରିଭାସମାନା କାଲଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।
ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ କାଲେ ପଞ୍ଚସତା ପୁରିସା ଗାମଘାତାଦୀନି କତ୍ୱା ଚୋରିକାୟ ଜୀୱନ୍ତା ଜନପଦମନୁସ୍ସେହି ଅନୁବଦ୍ଧା ପଲାୟମାନା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଗହନଂ ୱା ପଟିସରଣଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ ପାସାଣେ ୱସନ୍ତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆରଞ୍ଞିକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ପଟିସରଣଂ ହୋଥା’’ତି ଭଣିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସୀଲସଦିସଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ସମାଦିୟଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୀଲାନି ସମାଦିୟିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ସୀଲୱନ୍ତୋ, ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ୱିନାସେନ୍ତେସୁପି ମା ମନୋ ପଦୂସୟିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ଅଥ ତେ ଜାନପଦା ସମ୍ପତ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ମଗ୍ଗମାନା ତେ ଚୋରେ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୁଂ । ତେ କାଲଂ କତ୍ୱା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସୁ ଜେଟ୍ଠକଚୋରୋ ଜେଟ୍ଠକଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ଇତରେ ତସ୍ସେୱ ପରିୱାରା ।
ତେ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ସଂସରନ୍ତା ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱଲୋକେ ଖେପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠକଦେୱପୁତ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଦ୍ୱାରେ କେୱଟ୍ଟଗାମୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚସତକୁଲଜେଟ୍ଠସ୍ସ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ପଜାପତିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ଇତରେ ଅୱସେସକେୱଟ୍ଟପଜାପତୀନଂ । ଏୱଂ ତେସଂ ଏକଦିୱସଂୟେୱ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅହୋସି । ଅଥ କେୱଟ୍ଟଜେଟ୍ଠୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞେପି ଦାରକା ଅଜ୍ଜ ଜାତା’’ତି ୱିଚିନନ୍ତୋ ତେ ଦାରକେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ସହାୟକା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସବ୍ବେସଂ ପୋସାୱନିକଂ ଅଦାସି । ତେ ସବ୍ବେ ସହାୟକା ସହପଂସୁଂ କୀଳନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ୟସୋଜୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗୋ ଅହୋସି ।
କପିଲୋପି ତଦା ନିରୟେ ପକ୍କାୱସେସେନ ଅଚିରୱତିୟା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧମୁଖୋ ମଚ୍ଛୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ସବ୍ବେପି କେୱଟ୍ଟଦାରକା ଜାଲାନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ମଚ୍ଛେ ବନ୍ଧିସ୍ସାମା’’ତି ନଦିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଜାଲାନି ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ତେସଂ ଜାଲଂ ସୋ ମଚ୍ଛୋ ପାୱିସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବୋ କେୱଟ୍ଟଗାମୋ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦୋ ଅହୋସି – ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତା ପଠମଂ ମଚ୍ଛେ ବନ୍ଧନ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣମଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିଂସୁ, ୱୁଡ୍ଢି ନେସଂ ଦାରକାନଂ, ଇଦାନି ଚ ନୋ ରାଜା ପହୂତଂ ଧନଂ ଦସ୍ସତୀ’’ତି । ଅଥ ତେ ପଞ୍ଚସତାପି ଦାରକସହାୟକା ମଚ୍ଛଂ ନାୱାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନାୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ । ରାଜା ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଏତଂ ଭଣେ’’ତି ଆହ । ‘‘ମଚ୍ଛୋ ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ମଚ୍ଛଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ଏତସ୍ସ ୱଣ୍ଣକାରଣଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ମଚ୍ଛଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ମଚ୍ଛସ୍ସ ମୁଖୱିୱରଣକାଲେ ଜେତୱନଂ ଅତିୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ହୋତି ।
ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ମଚ୍ଛୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଜାତୋ, କସ୍ମା ଚସ୍ସ ମୁଖତୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ୱାୟତୀ’’ତି ? ଅୟଂ, ମହାରାଜ, କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାୱଚନେ କପିଲୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅହୋସି, ବହୁସ୍ସୁତୋ ଆଗତାଗମୋ । ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକୋ । ତସ୍ସ ଚ ଭଗୱତୋ ସାସନୱିନାସକୋ । ୟଂ ସୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ୱିନାସେସି, ତେନ କମ୍ମେନ ଅୱୀଚିମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ୱିପାକାୱସେସେନ ଚ ଇଦାନି ମଚ୍ଛୋ ଜାତୋ । ୟଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱାଚେସି, ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି, ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଈଦିସଂ ୱଣ୍ଣଂ ପଟିଲଭି । ୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକୋ ଅହୋସି, ତେନସ୍ସ ମୁଖତୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି । ‘‘ଉଲ୍ଲପାପେମି ନଂ ମହାରାଜା’’ତି ? ‘‘ଆମ ଭଗୱା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ମଚ୍ଛଂ ଆଲପି – ‘‘ତ୍ୱଂସି କପିଲୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ ଭଗୱା, ଅହଂ କପିଲୋ’’ତି । ‘‘କୁତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି ? ‘‘ଅୱୀଚିମହାନିରୟତୋ ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ସୋଧନୋ କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି ? ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ସାଧନୀ କୁହିଂ ଗତା’’ତି ? ‘‘ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ତାପନା କୁହିଂ ଗତା’’ତି ? ‘‘ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତା ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ଇଦାନି ତ୍ୱଂ କୁହିଂ ଗମିସ୍ସସୀ’’ତି ? ‘‘ମହାନିରୟଂ ଭଗୱା’’ତି । ତାୱଦେୱ ୱିପ୍ପଟିସାରାଭିଭୂତୋ ନାୱଂ ସୀସେନ ପହରିତ୍ୱା କାଲକତୋ ମହାନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ମହାଜନୋ ସଂୱିଗ୍ଗୋ ଅହୋସି ଲୋମହଟ୍ଠଜାତୋ । ଅଥ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତପରିସାୟ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
୨୭୭-୮. ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଚରିୟନ୍ତି କାୟସୁଚରିତାଦି ଧମ୍ମଚରିୟଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଏତଦାହୁ ୱସୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତଂ ଉଭୟମ୍ପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ସୁଚରିତଂ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସୁଖସମ୍ପାପକତ୍ତା ୱସୁତ୍ତମନ୍ତି ଆହୁ ଅରିୟା । ୱସୁତ୍ତମଂ ନାମ ଉତ୍ତମରତନଂ, ଅନୁଗାମିକଂ ଅତ୍ତାଧୀନଂ ରାଜାଦୀନଂ ଅସାଧାରଣନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟେୱ ପଟିସରଣ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିପତ୍ତିୱିରହିତାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଅସାରକତ୍ତଦସ୍ସନେନ କପିଲଂ ଅଞ୍ଞେ ଚ ତଥାରୂପେ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତୋପି ଚେ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦିମାହ ।
ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟୋ ହି କୋଚି ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ଅପନେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡୁକାସାୱାଦିଗହଣମତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନେନ ପବ୍ବଜିତୋପି ଚେହୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥଂ ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ, ସୋ ଚେ ମୁଖରଜାତିକୋ ହୋତି ଫରୁସୱଚନୋ, ନାନପ୍ପକାରାୟ ୱିହେସାୟ ଅଭିରତତ୍ତା ୱିହେସାଭିରତୋ, ହିରୋତ୍ତପ୍ପାଭାୱେନ ମଗସଦିସତ୍ତା ମଗୋ, ଜୀୱିତଂ ତସ୍ସ ପାପିୟୋ, ତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ଅତିପାପଂ ଅତିହୀନଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇମାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା ରାଗାଦିମନେକପ୍ପକାରଂ ରଜଂ ୱଡ୍ଢେତି ଅତ୍ତନୋ।
୨୭୯. ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଇମିନାୱ କାରଣେନସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ପାପିୟୋ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଅୟଂ ଏୱରୂପୋ ମୁଖରଜାତିକତ୍ତା କଲହାଭିରତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଜାନନସମ୍ମୋହନେନ ମୋହଧମ୍ମେନ ଆୱୁତୋ, ‘‘ମା, ଆୱୁସୋ କପିଲ, ଏୱଂ ଅୱଚ, ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ତଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପେସଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅକ୍ଖାତମ୍ପି ନ ଜାନାତି ଧମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତଂ। ୟୋ ଧମ୍ମୋ ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତୋ, ତଂ ନାନପ୍ପକାରେନ ଅତ୍ତନୋ ୱୁଚ୍ଚମାନମ୍ପି ନ ଜାନାତି । ଏୱମ୍ପିସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ପାପିୟୋ ।
୨୮୦. ତଥା ସୋ ଏୱରୂପୋ ୱିହେସାଭିରତତ୍ତା ୱିହେସଂ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ ଭାୱିତତ୍ତେ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂ ସୋଧନତ୍ଥେରପଭୁତିକେ ‘‘ନ ତୁମ୍ହେ ୱିନୟଂ ଜାନାଥ, ନ ସୁତ୍ତଂ ନ ଅଭିଧମ୍ମଂ, ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିହେସନ୍ତୋ। ଉପୟୋଗପ୍ପୱତ୍ତିୟଞ୍ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ନୟେନ ‘‘ୱିହେସଂ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ କରୋନ୍ତୋ’’ତି ପାଠସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ନିପ୍ପରିୟାୟମେୱ ସାମିୱଚନଂ ସିଜ୍ଝତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋତି ଭାୱିତତ୍ତୱିହେସନେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପୁରକ୍ଖତୋ ପେସିତୋ ପୟୋଜିତୋ ସେସପବ୍ବଜିତାନଂ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ ୱିହେସଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତୱିବାଧନେନ ସଙ୍କିଲେସଂ, ଆୟତିଞ୍ଚ ନିରୟସମ୍ପାପନେନ ମଗ୍ଗଂ ନିରୟଗାମିନଂ ନ ଜାନାତି ।
୨୮୧. ଅଜାନନ୍ତୋ ଚ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଚତୁବ୍ବିଧାପାୟଭେଦଂ ୱିନିପାତଂ ସମାପନ୍ନୋ। ତତ୍ଥ ଚ ୱିନିପାତେ ଗବ୍ଭା ଗବ୍ଭଂ ତମା ତମଂ ଏକେକନିକାୟେ ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେହିପି ଅୱିଦ୍ଧଂସନୀୟା ଅସୁରକାୟତମା ତମଞ୍ଚ ସମାପନ୍ନୋ । ସ ୱେ ତାଦିସକୋଭିକ୍ଖୁ ପେଚ୍ଚ ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅୟଂ କପିଲମଚ୍ଛୋ ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତି ।
୨୮୨. କିଂ କାରଣା ? ଗୂଥକୂପୋ ୟଥା ଅସ୍ସ, ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ଗଣୱସ୍ସିକୋ,ୟଥା ୱଚ୍ଚକୁଟିଗୂଥକୂପୋ ଗଣୱସ୍ସିକୋ ଅନେକୱସ୍ସିକୋ ବହୂନି ୱସ୍ସାନି ମୁଖତୋ ଗୂଥେନ ପୂରିୟମାନୋ ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ଉଦକକୁମ୍ଭସତେହି ଉଦକକୁମ୍ଭସହସ୍ସେହି ଧୋୱିୟମାନୋପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟାନପଗମା ଦୁବ୍ବିସୋଧୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ୟୋ ଏୱରୂପୋ ଅସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତୋ ଗୂଥକୂପୋ ୱିୟ ଗୂଥେନ ପାପେନ ସମ୍ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ସମ୍ପୁଣ୍ଣୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସୋ ଦୁବ୍ବିସୋଧୋ ହି ସାଙ୍ଗଣୋ, ଚିରକାଲଂ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗଣସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୋପି ନ ସୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ୱସ୍ସଗଣନାୟ ଅପରିମାଣମ୍ପି କାଲଂ ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପେଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତୀତି । ଅଥ ୱା ଅୟଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପେଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି, ତତ୍ର ସିୟା ତୁମ୍ହାକଂ ‘‘ସକ୍କା ପନାୟଂ ତଥା କାତୁଂ, ୟଥା ପେଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ନିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି । ନ ସକ୍କା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଗୂଥକୂପୋ…ପେ॰… ସାଙ୍ଗଣୋତି ।
୨୮୩-୪. ୟତୋ ପଟିକଚ୍ଚେୱ ୟଂ ଏୱରୂପଂ ଜାନାଥ, ଭିକ୍ଖୱୋ ଗେହନିସ୍ସିତଂ, ୟଂ ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣନିସ୍ସିତଂ ଜାନେୟ୍ୟାଥ ଅଭୂତଗୁଣପତ୍ଥନାକାରପ୍ପୱତ୍ତାୟ ପାପିକାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପିଚ୍ଛଂ, କାମୱିତକ୍କାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପସଙ୍କପ୍ପଂ, କାୟିକୱୀତିକ୍କମାଦିନା ୱେଳୁଦାନାଦିଭେଦେନ ଚ ପାପାଚାରେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପାପାଚାରଂ, ୱେସିୟାଦିପାପଗୋଚରତୋ ପାପଗୋଚରଂ, ସବ୍ବେ ସମଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱାନ ଅଭିନିବ୍ବଜ୍ଜିୟାଥ ନଂ। ତତ୍ଥ ଅଭିନିବ୍ବଜ୍ଜିୟାଥାତି ୱିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ ମା ଭଜେୟ୍ୟାଥ, ମା ଚସ୍ସ ଅଭିନିବ୍ବଜ୍ଜନମତ୍ତେନେୱ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ କାରଣ୍ଡୱଂ ନିଦ୍ଧମଥ, କସମ୍ବୁଂ ଅପକସ୍ସଥ, ତଂ କଚୱରଭୂତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କଚୱରମିୱ ଅନପେକ୍ଖା ନିଦ୍ଧମଥ, କସଟଭୂତଞ୍ଚ ନଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ମଜ୍ଝେ ପୱିଟ୍ଠଂ ପଭିନ୍ନପଗ୍ଘରିତକୁଟ୍ଠଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ୱିୟ ଅପକସ୍ସଥ, ହତ୍ଥେ ୱା ସୀସେ ୱା ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢଥ । ସେୟ୍ୟଥାପି ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପାପଧମ୍ମଂ ବାହାୟ ଗହେତ୍ୱା ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା ସୂଚିଘଟିକଂ ଅଦାସି, ଏୱଂ ଅପକସ୍ସଥାତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ କାରଣା ? ସଙ୍ଘାରାମୋ ନାମ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ କତୋ, ନ ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ।
୨୮୫-୬. ୟତୋ ଏତଦେୱ ତତୋ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଅସ୍ସମଣେ ସମଣମାନିନେ, ୟଥା ହି ପଲାପା ଅନ୍ତୋ ତଣ୍ଡୁଲରହିତାପି ବହି ଥୁସେହି ୱୀହୀ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଅନ୍ତୋ ସୀଲାଦିୱିରହିତାପି ବହି କାସାୱାଦିପରିକ୍ଖାରେନ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଦିସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ପଲାପା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ପଲାପେ ୱାହେଥ, ଓପୁନାଥ, ୱିଧମଥ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସ୍ସମଣେ ୱେସମତ୍ତେନ ସମଣମାନିନେ। ଏୱଂ ନିଦ୍ଧମିତ୍ୱାନ…ପେ॰… ପତିସ୍ସତା। ତତ୍ଥ କପ୍ପୟୱ୍ହୋତି କପ୍ପେଥ, କରୋଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପତିସ୍ସତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଗାରୱା ସପ୍ପତିସ୍ସା । ତତୋ ସମଗ୍ଗା ନିପକା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥାତି ଅଥେୱଂ ତୁମ୍ହେ ସୁଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧେହି ସଂୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତା, ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞତାୟ ସମଗ୍ଗା, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରିପାକଗତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ନିପକା, ସବ୍ବସ୍ସେୱିମସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାଦିନୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ କରିସ୍ସଥାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।
ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତେ ପଞ୍ଚସତା କେୱଟ୍ଟପୁତ୍ତା ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟଂ ପତ୍ଥୟମାନା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଆନେଞ୍ଜୱିହାରସମାପତ୍ତିଧମ୍ମପରିଭୋଗେନ ଏକପରିଭୋଗା ଅହେସୁଂ । ସା ଚ ନେସଂ ଏୱଂ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ଏକପରିଭୋଗତା ଉଦାନେ ୱୁତ୍ତୟସୋଜସୁତ୍ତୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କପିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସମ୍ବହୁଲାତି ବହୂ ଅନେକେ । କୋସଲକାତି କୋସଲରଟ୍ଠୱାସିନୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାତି ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ମହାସାରତାୟ ମହାସାଲା । ୟେସଂ କିର ନିଦହିତ୍ୱା ଠପିତଂୟେୱ ଅସୀତିକୋଟିସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଧନମତ୍ଥି, ତେ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇମେ ଚ ତାଦିସା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା’’ତି । ଜିଣ୍ଣାତି ଜଜ୍ଜରୀଭୂତା ଜରାୟ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱମାପାଦିତା । ୱୁଡ୍ଢାତି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ୱୁଡ୍ଢିମରିୟାଦଂ ପତ୍ତା । ମହଲ୍ଲକାତି ଜାତିମହଲ୍ଲକତାୟ ସମନ୍ନାଗତା, ଚିରକାଲପ୍ପସୁତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧଗତାତି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତା, ଦ୍ୱେ ତୟୋ ରାଜପରିୱଟ୍ଟେ ଅତୀତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ଅପିଚ ଜିଣ୍ଣାତି ପୋରାଣା, ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତକୁଲନ୍ୱୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁଡ୍ଢାତି ସୀଲାଚାରାଦିଗୁଣୱୁଡ୍ଢିୟୁତ୍ତା । ମହଲ୍ଲକାତି ୱିଭୱମହନ୍ତତାୟ ସମନ୍ନାଗତା ମହଦ୍ଧନା ମହାଭୋଗା । ଅଦ୍ଧଗତାତି ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱତଚରିୟାଦିମରିୟାଦଂ ଅୱୀତିକ୍କମ୍ମ ଚରମାନା । ୱୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ଜାତିୱୁଡ୍ଢଭାୱମ୍ପି ଅନ୍ତିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିଂସୂତି ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦା ଅହେସୁଂ । ୟାୟ ଚ ‘‘କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, ଅପ୍ପାବାଧଂ, ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ, ବଲଂ, ଲହୁଟ୍ଠାନଂ, ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତିଆଦିକାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦିଂସୁ, ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତସମ୍ମୋଦଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ଅରହତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ସାରେତୁଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅରହତୋ ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରଣୀୟଂ। ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ ସାରଣୀୟଂ, ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସାରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କଥଂ ସାରଣୀୟଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୟେନତ୍ଥେନ ଆଗତା, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ। ତଂ –
‘‘ନ ପଚ୍ଛତୋ ନ ପୁରତୋ, ନାପି ଆସନ୍ନଦୂରତୋ ।
ନ ପସ୍ସେ ନାପି ପଟିୱାତେ, ନ ଚାପି ଓଣତୁଣ୍ଣତେ’’ତି ॥ –
ଆଦିନା ନୟେନ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।
ଏୱଂ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନା ଖୋ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘‘କିଂ ତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । କେୱଲଞ୍ହେତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେତି ଦେସକାଲାଦିଧମ୍ମେ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ । ତେନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟସ୍ମା ମଂ ତୁମ୍ହେ ୟାଚିତ୍ଥ, ତସ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣା ସୁଣାଥ, ସୋତଂ ଓଦହଥ, ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ, ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋଥ । ତଥା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ସୁଣାଥ, ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥ । ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସୁଣାଥ, ପଗ୍ଗହେନ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥାତିଆଦିନା ନୟେନ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱୁତ୍ତୋପି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ତଂ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଏୱଂ ଭୋ’’ତି ଖୋ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁଂ, ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସୋସୁଂ । ଅଥ ୱା ପଟିସ୍ସୁଣିଂସୁ । ‘‘ସୁଣାଥ ସାଧୁକଂ ମନସି କରୋଥା’’ତି ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ କତ୍ତୁକାମତାୟ ପଟିଜାନିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଥ ତେସଂ ଏୱଂ ପଟିସ୍ସୁତୱତଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘କିଂ ତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଇସୟୋ ପୁବ୍ବକା’’ତିଆଦି ।
୨୮୭. ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ସଞ୍ଞତତ୍ତାତି ସୀଲସଂୟମେନ ସଂୟତଚିତ୍ତା । ତପସ୍ସିନୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତପୟୁତ୍ତା । ଅତ୍ତଦତ୍ଥମଚାରିସୁନ୍ତି ମନ୍ତଜ୍ଝେନବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାଦିଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ଅକଂସୁ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୨୮୮. ଦୁତିୟଗାଥାଦୀସୁପି ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ନ ପସୂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାସୁନ୍ତି ପୋରାଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପସୂ ନ ଆସୁଂ, ନ ତେ ପସୁପରିଗ୍ଗହମକଂସୁ । ନ ହିରଞ୍ଞଂ ନ ଧାନିୟନ୍ତି ହିରଞ୍ଞଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ଜତୁମାସକୋପି ନାହୋସି, ତଥା ୱୀହିସାଲିୟୱଗୋଧୂମାଦି ପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଭେଦଂ ଧାନିୟମ୍ପି ତେସଂ ନାହୋସି । ତେ ହି ନିକ୍ଖିତ୍ତଜାତରୂପରଜତା ଅସନ୍ନିଧିକାରକାୱ ହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ସଜ୍ଝାୟଧନଧଞ୍ଞା ଅତ୍ତନୋ ମନ୍ତଜ୍ଝେନସଙ୍ଖାତେନେୱ ଧନେନ ଧଞ୍ଞେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତା ଅହେସୁଂ । ୟୋ ଚାୟଂ ମେତ୍ତାଦିୱିହାରୋ ସେଟ୍ଠତ୍ତା ଅନୁଗାମିକତ୍ତା ଚ ବ୍ରହ୍ମନିଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଂ ନିଧିମପାଲୟୁଂ ସଦା ତସ୍ସ ଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ।
୨୮୯. ଏୱଂ ୱିହାରୀନଂ ୟଂ ନେସଂ ପକତଂ ଆସି, ୟଂ ଏତେସଂ ପକତଂ ଏତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତଂ ଅହୋସି । ଦ୍ୱାରଭତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତେହି ତେହି ଦାୟକେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠପିତଭତ୍ତଂ । ସଦ୍ଧାପକତନ୍ତି ସଦ୍ଧାୟ ପକତଂ, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏସାନନ୍ତି ଏସନ୍ତୀତି ଏସା, ତେସଂ ଏସାନଂ, ଏସମାନାନଂ ପରିୟେସମାନାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦାତୱେତି ଦାତବ୍ବଂ । ତଦମଞ୍ଞିସୁନ୍ତି ତଂ ଅମଞ୍ଞିଂସୁ, ତଂ ଦ୍ୱାରେ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଠପିତଂ ଭତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସମାନାନଂ ଏତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦାତବ୍ବଂ ଅମଞ୍ଞିଂସୁ ଦାୟକା ଜନା, ନ ତତୋ ପରଂ । ଅନତ୍ଥିକା ହି ତେ ଅଞ୍ଞେନ ଅହେସୁଂ, କେୱଲଂ ଘାସଚ୍ଛାଦନପରମତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୯୦.ନାନାରତ୍ତେହୀତି ନାନାୱିଧରାଗରତ୍ତେହି ୱତ୍ଥେହି ୱିଚିତ୍ରତ୍ଥରଣତ୍ଥତେହି, ସୟନେହି ଏକଭୂମିକଦ୍ୱିଭୂମିକାଦିପାସାଦୱରେହି । ଆୱସଥେହୀତି ଏୱରୂପେହି ଉପକରଣେହି । ଫୀତା ଜନପଦା ରଟ୍ଠା ଏକେକପ୍ପଦେସଭୂତା ଜନପଦା ଚ କେଚି କେଚି ସକଲରଟ୍ଠା ଚ ‘‘ନମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ’’ନ୍ତି ସାୟଂ ପାତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦେୱେ ୱିୟ ନମସ୍ସିଂସୁ ।
୨୯୧. ତେ ଏୱଂ ନମସ୍ସିୟମାନା ଲୋକେନ ଅୱଜ୍ଝା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆସୁଂ, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅୱଜ୍ଝା, ଅଜେୟ୍ୟା ୱିହିଂସିତୁମ୍ପି ଅନଭିଭୱନୀୟତ୍ତା ଅଜେୟ୍ୟା ଚ ଅହେସୁଂ । କିଂ କାରଣା ? ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା, ୟସ୍ମା ଧମ୍ମେନ ରକ୍ଖିତା । ତେ ହି ପଞ୍ଚ ୱରସୀଲଧମ୍ମେ ରକ୍ଖିଂସୁ, ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨; ୧.୧୫.୩୮୫) ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା ହୁତ୍ୱା ଅୱଜ୍ଝା ଅଜେୟ୍ୟା ଚ ଅହେସୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ନେ କୋଚି ନିୱାରେସୀତି ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ କୁଲାନଂ ଦ୍ୱାରେସୁ ସବ୍ବସୋ ବାହିରେସୁ ଚ ଅବ୍ଭନ୍ତରେସୁ ଚ ସବ୍ବଦ୍ୱାରେସୁ ୟସ୍ମା ତେସୁ ପିୟସମ୍ମତେସୁ ୱରସୀଲସମନ୍ନାଗତେସୁ ମାତାପିତୂସୁ ୱିୟ ଅତିୱିସ୍ସତ୍ଥା ମନୁସ୍ସା ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଠାନଂ ତୟା ନ ପୱିସିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନ କୋଚି ନିୱାରେସି ।
୨୯୨. ଏୱଂ ଧମ୍ମରକ୍ଖିତା କୁଲଦ୍ୱାରେସୁ ଅନିୱାରିତା ଚରନ୍ତା ଅଟ୍ଠ ଚ ଚତ୍ତାଲୀସଞ୍ଚାତି ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ୱସ୍ସାନି କୁମାରଭାୱତୋ ପଭୁତି ଚରଣେନ କୋମାରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିଂସୁ ତେ। ୟେପି ବ୍ରାହ୍ମଣଚଣ୍ଡାଲା ଅହେସୁଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ବ୍ରହ୍ମସମାଦୀସୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତା ଏୱ ହି ୱିଜ୍ଜାଚରଣପରିୟେଟ୍ଠିଂ ଅଚରୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ପୁରେ, ନ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ହୁତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜାପରିୟେଟ୍ଠୀତି ମନ୍ତଜ୍ଝେନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ସୋ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି କୋମାରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି ମନ୍ତେ ଅଧୀୟମାନୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) । ଚରଣପରିୟେଟ୍ଠୀତି ସୀଲରକ୍ଖଣଂ । ‘‘ୱିଜ୍ଜାଚରଣପରିୟେଟ୍ଠୁ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ୱିଜ୍ଜାଚରଣଂ ପରିୟେସିତୁଂ ଅଚରୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୨୯୩. ୟଥାୱୁତ୍ତଞ୍ଚ କାଲଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଘରାୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତାପି ନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଞ୍ଞମଗମୁଂ ଖତ୍ତିୟଂ ୱା ୱେସ୍ସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା, ୟେ ଅହେସୁଂ ଦେୱସମା ୱା ମରିୟାଦା ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଥା ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଦତ୍ୱା ନପି ଭରିୟଂ କିଣିଂସୁ ତେ, ସେୟ୍ୟଥାପି ଏତରହି ଏକଚ୍ଚେ କିଣନ୍ତି । ତେ ହି ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପରିୟେସନ୍ତି । କଥଂ ? ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସଂ ୱସ୍ସାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା କଞ୍ଞାଭିକ୍ଖଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତି – ‘‘ଅହଂ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ୱସ୍ସାନି ଚିଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ୟଦି ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଦାରିକା ଅତ୍ଥି, ଦେଥ ମେ’’ତି । ତତୋ ୟସ୍ସ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଦାରିକା ହୋତି, ସୋ ତଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ନୀହରିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଠିତସ୍ସେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଉଦକଂ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତୋ ‘‘ଇମଂ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭରିୟଂ ପୋସାୱନତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଦେତି ।
କସ୍ମା ପନ ତେ ଏୱଂ ଚିରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତ୍ୱାପି ଦାରଂ ପରିୟେସନ୍ତି, ନ ୟାୱଜୀୱଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ହୋନ୍ତୀତି ? ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ । ତେସଞ୍ହି ଏୱଂଦିଟ୍ଠି ହୋତି – ‘‘ୟୋ ପୁତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ସୋ କୁଲୱଂସଚ୍ଛେଦକରୋ ହୋତି, ତତୋ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଚତ୍ତାରୋ କିର ଅଭାୟିତବ୍ବଂ ଭାୟନ୍ତି ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦୋ କିକୀ କୁନ୍ତନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି । ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦା କିର ମହାପଥୱିୟା ଖୟଭୟେନ ମତ୍ତଭୋଜିନୋ ହୋନ୍ତି, ନ ବହୁଂ ମତ୍ତିକଂ ଖାଦନ୍ତି । କିକୀ ସକୁଣିକା ଆକାସପତନଭୟେନ ଅଣ୍ଡସ୍ସ ଉପରି ଉତ୍ତାନା ସେତି । କୁନ୍ତନୀ ସକୁଣିକା ପଥୱିକମ୍ପନଭୟେନ ପାଦେହି ଭୂମିଂ ନ ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍କମତି । ବ୍ରାହ୍ମଣା କୁଲୱଂସୂପଚ୍ଛେଦଭୟେନ ଦାରଂ ପରିୟେସନ୍ତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦୋ କିକୀ ଚେୱ, କୁନ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକୋ ।
ଏତେ ଅଭୟଂ ଭାୟନ୍ତି, ସମ୍ମୂଳ୍ହା ଚତୁରୋ ଜନା’’ତି ॥
ଏୱଂ ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପରିୟେସିତ୍ୱାପି ଚ ସମ୍ପିୟେନେୱ ସଂୱାସଂ ସଙ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ସମରୋଚୟୁଂ, ସମ୍ପିୟେନେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପେମେନେୱ କାୟେନ ଚ ଚିତ୍ତେନ ଚ ମିସ୍ସୀଭୂତା ସଙ୍ଘଟିତା ସଂସଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା ସଂୱାସଂ ସମରୋଚୟୁଂ, ନ ଅପ୍ପିୟେନ ନ ନିଗ୍ଗହେନ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୨୯୪. ଏୱଂ ସମ୍ପିୟେନେୱ ସଂୱାସଂ କରୋନ୍ତାପି ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତମ୍ହାତି, ୟୋ ସୋ ଉତୁସମୟୋ, ୟମ୍ହି ସମୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଉପଗନ୍ତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତମ୍ହା ସମୟା ଠପେତ୍ୱା ତଂ ସମୟଂ ଉତୁତୋ ୱିରତଂ ଉତୁୱେରମଣିଂ ପତି ଭରିୟଂ, ୟାୱ ପୁନ ସୋ ସମୟୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୟେୱ । ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ମେଥୁନାୟ ଧମ୍ମାୟ । ସମ୍ପଦାନୱଚନପତ୍ତିୟା କିରେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନାସ୍ସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ନେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟେ ହୋନ୍ତି ଦେୱସମା ଚ ମରିୟାଦା ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୨୯୫. ଅୱିସେସେନ ପନ ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ…ପେ॰… ଅୱଣ୍ଣୟୁଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତି । ସୀଲନ୍ତି ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ସିକ୍ଖାପଦାନି । ଅଜ୍ଜୱନ୍ତି ଉଜୁଭାୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଅସଠତା ଅମାୟାୱିତା ଚ । ମଦ୍ଦୱନ୍ତି ମୁଦୁଭାୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥଦ୍ଧତା ଅନତିମାନିତା ଚ । ତପୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ । ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ସୁରତଭାୱୋ ସୁଖସୀଲତା ଅପ୍ପଟିକୂଲସମାଚାରତା । ଅୱିହିଂସାତି ପାଣିଆଦୀହି ଅୱିହେସିକଜାତିକତା ସକରୁଣଭାୱୋ । ଖନ୍ତୀତି ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତି । ଇଚ୍ଚେତେ ଗୁଣେ ଅୱଣ୍ଣୟୁଂ । ୟେପି ନାସକ୍ଖିଂସୁ ସବ୍ବସୋ ପଟିପତ୍ତିୟା ଆରାଧେତୁଂ, ତେପି ତତ୍ଥ ସାରଦସ୍ସିନୋ ହୁତ୍ୱା ୱାଚାୟ ୱଣ୍ଣୟିଂସୁ ପସଂସିଂସୁ ।
୨୯୬. ଏୱଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତାନଞ୍ଚ ୟୋ ନେସଂ…ପେ॰… ନାଗମା, ୟୋ ଏତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପରମୋ ବ୍ରହ୍ମା ଅହୋସି, ବ୍ରହ୍ମସମୋ ନାମ ଉତ୍ତମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସି, ଦଳ୍ହେନ ପରକ୍କମେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋ। ସ ୱାତି ୱିଭାୱନେ ୱା-ସଦ୍ଦୋ, ତେନ ସୋ ଏୱରୂପୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ତମେୱ ୱିଭାୱେତି । ମେଥୁନଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ମେଥୁନସମାପତ୍ତିଂ । ସୁପିନନ୍ତେପି ନାଗମାତି ସୁପିନେପି ନ ଅଗମାସି ।
୨୯୭. ତତୋ ତସ୍ସ ୱତ୍ତଂ…ପେ॰… ଅୱଣ୍ଣୟୁଂ। ଇମାୟ ଗାଥାୟ ନୱମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତଗୁଣେୟେୱ ଆଦିଅନ୍ତୱସେନ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଦେୱସମେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପକାସେତି । ତେ ହି ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକା ପଣ୍ଡିତା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମସମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଝାନଭାୱନାୟ ଚ, ତେ ଚ ଇମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦିଗୁଣେ ପଟିପତ୍ତିୟା ଏୱ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୀତି । ତେ ସବ୍ବେପି ବ୍ରାହ୍ମଣା ପଞ୍ଚକନିପାତେ ଦୋଣସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୨୯୮. ଇଦାନି ମରିୟାଦେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତଣ୍ଡୁଲଂ ସୟନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେସୁ ୟେ ହୋନ୍ତି ମରିୟାଦା, ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସଚେ ୟଞ୍ଞଂ କପ୍ପେତୁକାମା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ଆମକଧଞ୍ଞପଟିଗ୍ଗହଣା ପଟିୱିରତତ୍ତା ନାନପ୍ପକାରକଂ ତଣ୍ଡୁଲଞ୍ଚ, ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଭେଦଂ ସୟନଞ୍ଚ, ଖୋମାଦିଭେଦଂ ୱତ୍ଥଞ୍ଚ, ଗୋସପ୍ପିତିଲତେଲାଦିଭେଦଂ ସପ୍ପିତେଲଞ୍ଚ ୟାଚିୟ ଧମ୍ମେନ, ‘‘ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଅରିୟା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଏସା ଅରିୟାନ ୟାଚନା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଉଦ୍ଦିସ୍ସଠାନସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମେନ ୟାଚିତ୍ୱା, ଅଥ ୟୋ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି ଦାତୁଂ, ତେନ ତଂ ଦିନ୍ନତଣ୍ଡୁଲାଦିଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା । ‘‘ସମୁଦାନେତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ଏକୋୟେୱତ୍ଥୋ । ତତୋ ୟଞ୍ଞମକପ୍ପୟୁନ୍ତି ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ଦାନମକଂସୁ।
୨୯୯. କରୋନ୍ତା ଚ ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ମିଂ ଦାନସଙ୍ଖାତେ ୟଞ୍ଞସ୍ମିଂ ନାସ୍ସୁ ଗାୱୋ ହନିଂସୁ ତେ, ନ ତେ ଗାୱିୟୋ ହନିଂସୁ । ଗାୱୀମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବପାଣା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । କିଂକାରଣା ନ ହନିଂସୂତି ? ବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତତ୍ତା । ଅପିଚ ୱିସେସତୋ ୟଥା ମାତା…ପେ॰… ନାସ୍ସୁ ଗାୱୋ ହନିଂସୁ ତେ। ତତ୍ଥ ୟାସୁ ଜାୟନ୍ତି ଓସଧାତି ୟାସୁ ପିତ୍ତାଦୀନଂ ଭେସଜ୍ଜଭୂତା ପଞ୍ଚ ଗୋରସା ଜାୟନ୍ତି ।
୩୦୦.ଅନ୍ନଦାତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚ ଗୋରସେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତାନଂ ଖୁଦା ୱୂପସମ୍ମତି, ବଲଂ ୱଡ୍ଢତି, ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ୱିପ୍ପସୀଦତି, କାୟିକମାନସିକଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ନଦା ବଲଦା ୱଣ୍ଣଦା ସୁଖଦା ଚେତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୦୧. ଏୱଂ ତେ ୟଞ୍ଞେସୁ ଗାୱୋ ଅହନନ୍ତା ପୁଞ୍ଞପ୍ପଭାୱାନୁଗ୍ଗହିତସରୀରା ସୁଖୁମାଲା…ପେ॰… ସୁଖମେଧିତ୍ଥ ୟଂ ପଜା। ତତ୍ଥ ସୁଖୁମାଲା ମୁଦୁତଲୁଣହତ୍ଥପାଦାଦିତାୟ, ମହାକାୟା ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା, ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣତାୟ ସଣ୍ଠାନୟୁତ୍ତତାୟ ଚ, ୟସସ୍ସିନୋ ଲାଭପରିୱାରସମ୍ପଦାୟ । ସେହି ଧମ୍ମେହୀତି ସକେହି ଚାରିତ୍ତେହି । କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚେସୁ ଉସ୍ସୁକାତି କିଚ୍ଚେସୁ ‘‘ଇଦଂ କାତବ୍ବଂ’’, ଅକିଚ୍ଚେସୁ ‘‘ଇଦଂ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତେ ପୋରାଣା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଏୱରୂପା ହୁତ୍ୱା ଦସ୍ସନୀୟା ପସାଦନୀୟା ଲୋକସ୍ସ ପରମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ୟାୱ ଲୋକେ ଅୱତ୍ତିଂସୁ, ତାୱ ୱିଗତଈତିଭୟୁପଦ୍ଦୱା ହୁତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକଂ ସୁଖଂ ଏଧିତ୍ଥ ପାପୁଣି, ସୁଖଂ ୱା ଏଧିତ୍ଥ ସୁଖଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଅଗମାସି । ଅୟଂ ପଜାତି ସତ୍ତଲୋକଂ ନିଦସ୍ସେତି ।
୩୦୨-୩. କାଲଚ୍ଚୟେନ ପନ ସମ୍ଭିନ୍ନମରିୟାଦଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତୁକାମାନଂ ତେସଂ ଆସି ୱିପଲ୍ଲାସୋ…ପେ॰… ଭାଗସୋ ମିତେ। ତତ୍ଥ ୱିପଲ୍ଲାସୋତି ୱିପରୀତସଞ୍ଞା । ଅଣୁତୋ ଅଣୁନ୍ତି ଲାମକଟ୍ଠେନ ପରିତ୍ତଟ୍ଠେନ ଅପ୍ପସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ଅଣୁଭୂତତୋ କାମଗୁଣତୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଝାନସାମଞ୍ଞନିବ୍ବାନସୁଖାନି ଉପନିଧାୟ ସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି ଅନୁପଗମନେନ ଅଣୁଂ କାମସୁଖଂ, ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ୱା ଉପନିଧାୟ ଅଣୁଭୂତତୋ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକିୟସମାପତ୍ତିସୁଖତୋ ଅଣୁଂ ଅପ୍ପକତୋପି ଅପ୍ପକଂ କାମସୁଖଂ ଦିସ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରାଜିନୋ ଚାତି ରଞ୍ଞୋ ଚ । ୱିୟାକାରନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତିଂ । ଆଜଞ୍ଞସଂୟୁତ୍ତେତି ଅସ୍ସାଜାନୀୟସଂୟୁତ୍ତେ । ସୁକତେତି ଦାରୁକମ୍ମଲୋହକମ୍ମେନ ସୁନିଟ୍ଠିତେ । ଚିତ୍ତସିବ୍ବନେତି ସୀହଚମ୍ମାଦୀହି ଅଲଙ୍କରଣୱସେନ ଚିତ୍ରସିବ୍ବନେ । ନିୱେସନେତି ଘରୱତ୍ଥୂନି । ନିୱେସେତି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପିତଘରାନି । ୱିଭତ୍ତେତି ଆୟାମୱିତ୍ଥାରୱସେନ ୱିଭତ୍ତାନି । ଭାଗସୋ ମିତେତି ଅଙ୍ଗଣଦ୍ୱାରପାସାଦକୂଟାଗାରାଦିୱସେନ କୋଟ୍ଠାସଂ କୋଟ୍ଠାସଂ କତ୍ୱା ମିତାନି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଣୁତୋ ଅଣୁସଞ୍ଞିତଂ କାମସୁଖଞ୍ଚ ରଞ୍ଞୋ ବ୍ୟାକାରଞ୍ଚ ଅଲଙ୍କତନାରିୟୋ ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ରଥେ ଚ ନିୱେସନେ ନିୱେସେ ଚ ଦିସ୍ୱା ଦୁକ୍ଖେସୁୟେୱ ଏତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ‘‘ସୁଖ’’ନ୍ତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସସଙ୍ଖାତା ୱିପରୀତସଞ୍ଞା ଆସି ।
୩୦୪. ତେ ଏୱଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା ଗୋମଣ୍ଡଲପରିବ୍ୟୂଳ୍ହଂ…ପେ॰… ବ୍ରାହ୍ମଣା। ତତ୍ଥ ଗୋମଣ୍ଡଲପରିବ୍ୟୂଳ୍ହନ୍ତି ଗୋୟୂଥେହି ପରିକିଣ୍ଣଂ । ନାରୀୱରଗଣାୟୁତନ୍ତି ୱରନାରୀଗଣସଂୟୁତ୍ତଂ । ଉଳାରନ୍ତି ୱିପୁଲଂ। ମାନୁସଂ ଭୋଗନ୍ତି ମନୁସ୍ସାନଂ ନିୱେସନାଦିଭୋଗୱତ୍ଥୁଂ । ଅଭିଜ୍ଝାୟିଂସୂତି ‘‘ଅହୋ ୱତିଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅସ୍ସା’’ତି ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅଭିପତ୍ଥୟମାନା ଝାୟିଂସୁ ।
୩୦୫. ଏୱଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟନ୍ତା ଚ ‘‘ଏତେ ମନୁସ୍ସା ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ ଆମୁତ୍ତମଣିଆଭରଣା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ପରିଚାରେନ୍ତି, ମୟଂ ପନ ଏୱଂ ତେହି ନମସ୍ସିୟମାନାପି ସେଦମଲକିଲିଟ୍ଠଗତ୍ତା ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛନଖଲୋମା ଭୋଗରହିତା ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତା ୱିହରାମ । ଏତେ ଚ ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧଅସ୍ସପିଟ୍ଠିସିୱିକାସୁୱଣ୍ଣରଥାଦୀହି ୱିଚରନ୍ତି, ମୟଂ ପାଦେହି । ଏତେ ଦ୍ୱିଭୂମିକାଦିପାସାଦତଲେସୁ ୱସନ୍ତି, ମୟଂ ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲାଦୀସୁ । ଏତେ ଚ ଗୋନକାଦୀହି ଅତ୍ଥରଣେହି ଅତ୍ଥତାସୁ ୱରସେୟ୍ୟାସୁ ସୟନ୍ତି, ମୟଂ ତଟ୍ଟିକାଚମ୍ମଖଣ୍ଡାଦୀନି ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ । ଏତେ ନାନାରସାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ମୟଂ ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ୟାପେମ । କଥଂ ନୁ ଖୋ ମୟମ୍ପି ଏତେହି ସଦିସା ଭୱେୟ୍ୟାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଧନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ନ ସକ୍କା ଧନରହିତେହି ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତି ପାପୁଣିତୁ’’ନ୍ତି ଚ ଅୱଧାରେତ୍ୱା ୱେଦେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମୟୁତ୍ତେ ପୁରାଣମନ୍ତେ ନାସେତ୍ୱା ଅଧମ୍ମୟୁତ୍ତେ କୂଟମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଧନତ୍ଥିକା ଓକ୍କାକରାଜାନମୁପସଙ୍କମ୍ମ ସୋତ୍ଥିୱଚନାଦୀନି ପୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ମହାରାଜ, ବ୍ରାହ୍ମଣୱଂସେ ପୱେଣିୟା ଆଗତଂ ପୋରାଣମନ୍ତପଦଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ମୟଂ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିତାୟ ନ କସ୍ସଚି ଭଣିମ୍ହା, ତଂ ମହାରାଜା ସୋତୁମରହତୀ’’ତି ଚ ୱତ୍ୱା ଅସ୍ସମେଧାଦିୟଞ୍ଞଂ ୱଣ୍ଣୟିଂସୁ । ୱଣ୍ଣୟିତ୍ୱା ଚ ରାଜାନଂ ଉସ୍ସାହେନ୍ତା ‘‘ୟଜ, ମହାରାଜ, ଏୱଂ ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋ ତ୍ୱଂ, ନତ୍ଥି ତେ ୟଞ୍ଞସମ୍ଭାରୱେକଲ୍ଲଂ, ଏୱଞ୍ହି ତେ ୟଜତୋ ସତ୍ତକୁଲପରିୱଟ୍ଟା ସଗ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅୱୋଚୁଂ । ତେନ ନେସଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ଭଗୱା ‘‘ତେ ତତ୍ଥ ମନ୍ତେ…ପେ॰… ବହୁ ତେ ଧନ’’ନ୍ତି।
ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ, ୟଂ ଭୋଗମଭିଜ୍ଝାୟିଂସୁ, ତନ୍ନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ତଦୁପାଗମୁନ୍ତି ତଦା ଉପାଗମୁଂ । ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋସୀତି ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋ ଭୱିସ୍ସସି, ଅଭିସମ୍ପରାୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଆସଂସାୟଞ୍ହି ଅନାଗତେପି ୱତ୍ତମାନୱଚନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ସଦ୍ଦକୋୱିଦା । ୟଜସ୍ସୂତି ୟଜାହି । ୱିତ୍ତଂ ଧନନ୍ତି ଜାତରୂପାଦିରତନମେୱ ୱିତ୍ତିକାରଣତୋ ୱିତ୍ତଂ, ସମିଦ୍ଧିକାରଣତୋ ଧନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱିତ୍ତନ୍ତି ୱିତ୍ତିକାରଣଭୂତମେୱ ଆଭରଣାଦି ଉପକରଣଂ, ୟଂ ‘‘ପହୂତୱିତ୍ତୂପକରଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୩୧) ଆଗଚ୍ଛତି । ଧନନ୍ତି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ତଦା ଓକ୍କାକଂ ଉପାଗମୁଂ । କିନ୍ତି ? ‘‘ମହାରାଜ, ବହୂ ତେ ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ଧନଞ୍ଚ, ୟଜସ୍ସୁ, ଆୟତିମ୍ପି ପହୂତଧନଧଞ୍ଞୋ ଭୱିସ୍ସସୀ’’ତି ।
୩୦୬. ଏୱଂ କାରଣଂ ୱତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେନ୍ତେହି ତତୋ ଚ ରାଜା…ପେ॰… ଅଦା ଧନଂ। ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞତ୍ତୋତି ଞାପିତୋ । ରଥେସଭୋତି ମହାରଥେସୁ ଖତ୍ତିୟେସୁ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ଉସଭସଦିସୋ । ‘‘ଅସ୍ସମେଧ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସ୍ସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତୀତି ଅସ୍ସମେଧୋ, ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ଏକୱୀସତିୟୂପସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ଭୂମିଞ୍ଚ ପୁରିସେ ଚ ଅୱସେସସବ୍ବୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁରିସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତୀତି ପୁରିସମେଧୋ, ଚତୂହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ମମେତ୍ଥ ପାସନ୍ତୀତି ସମ୍ମାପାସୋ, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସମ୍ମଂ ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତିତୋକାସେ ୱେଦିଂ କତ୍ୱା ସଂହାରିମେହି ୟୂପାଦୀହି ସରସ୍ସତିନଦିୟା ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତି ପଟିଲୋମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ରୟାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱାଜମେତ୍ଥ ପିୱନ୍ତୀତି ୱାଜପେୟ୍ୟୋ। ଏକେନ ପରିୟଞ୍ଞେନ ସତ୍ତରସହି ପସୂହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ବେଲୁୱୟୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳାତି ନିରଗ୍ଗଳୋ, ନୱହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ଚ ପୁରିସେହି ଚ ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ସବ୍ବମେଧପରିୟାୟନାମସ୍ସ ଅସ୍ସମେଧୱିକପ୍ପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୩୦୭-୮. ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନମଦା ଧନ’’ନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଗାୱୋ ସୟନଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ସୋ ହି ରାଜା ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ଲୂଖାହାରେନ କିଲନ୍ତା ପଞ୍ଚ ଗୋରସେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’’ତି ନେସଂ ସପୁଙ୍ଗୱାନି ଗୋୟୂଥାନେୱ ଅଦାସି, ତଥା ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ଥଣ୍ଡିଲସାୟିତାୟ ଥୂଲସାଟକନିୱାସନେନ ଏକସେୟ୍ୟାୟ ପାଦଚାରେନ ରୁକ୍ଖମୂଲାଦିୱାସେନ ଚ କିଲନ୍ତା ଗୋନକାଦିଅତ୍ଥତୱରସୟନାଦୀସୁ ସୁଖଂ ଅନୁଭୋନ୍ତୂ’’ତି ନେସଂ ମହଗ୍ଘାନି ସୟନାଦୀନି ଚ ଅଦାସି । ଏୱମେତଂ ନାନପ୍ପକାରକଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଧନଂ ଅଦାସି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଗାୱୋ ସୟନଞ୍ଚ ୱତ୍ଥଞ୍ଚ…ପେ॰… ବ୍ରାହ୍ମଣାନମଦା ଧନ’’ନ୍ତି ।
୩୦୯-୧୦. ଏୱଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକା ତେ ଚ ତତ୍ଥ…ପେ॰… ପୁନ ମୁପାଗମୁଂ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକା ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ତେସୁ ୟାଗେସୁ ଧନଂ ଲଭିତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଏୱମେୱ ଘାସଚ୍ଛାଦନଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକଂ ୱତ୍ଥୁକାମ ସନ୍ନିଧିଂସମରୋଚୟୁଂ। ତତୋ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାୱତିଣ୍ଣାନଂ ଖୀରାଦିପଞ୍ଚଗୋରସସ୍ସାଦୱସେନ ରସତଣ୍ହାୟ ଓତିଣ୍ଣଚିତ୍ତାନଂ ‘‘ଖୀରାଦୀନିପି ତାୱ ଗୁନ୍ନଂ ସାଦୂନି, ଅଦ୍ଧା ଇମାସଂ ମଂସଂ ସାଦୁତରଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ମଂସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ତଣ୍ହା ପୱଡ୍ଢଥ। ତତୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ସଚେ ମୟଂ ମାରେତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମ, ଗାରୟ୍ହା ଭୱିସ୍ସାମ, ୟଂନୂନ ମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେୟ୍ୟାମା’’ତି । ଅଥ ପୁନପି ୱେଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପେ ତେ ତତ୍ଥ ମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ କୂଟମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା ଓକ୍କାକରାଜାନଂ ପୁନ ଉପାଗମିଂସୁ । ଇମମତ୍ଥଂ ଭାସମାନା ‘‘ୟଥା ଆପୋ ଚ…ପେ॰… ବହୁ ତେ ଧନ’’ନ୍ତି ।
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଅମ୍ହାକଂ, ମହାରାଜ, ମନ୍ତେସୁ ଏତଦାଗତଂ ୟଥା ଆପୋ ହତ୍ଥଧୋୱନାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ପାଣୀନଂ ଉପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ନତ୍ଥି ତେସଂ ତତୋନିଦାନଂ ପାପଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ପରିକ୍ଖାରୋ ସୋ ହି ପାଣିନଂ, ଉପକରଣତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ଚାୟଂ ମହାପଥୱୀ ଗମନଟ୍ଠାନାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ କହାପଣସଙ୍ଖାତଂ ହିରଞ୍ଞଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିଭେଦଂ ଧନଂ, ୟୱଗୋଧୂମାଦିଭେଦଂ ଧାନିୟଞ୍ଚ, ସଂୱୋହାରାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଉପୟୋଗଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ ଗାୱୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଉପୟୋଗଗମନତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତସ୍ମା ଏତା ହନିତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରକେ ୟାଗେ ୟଜସ୍ସୁ ବହୁ ତେ ୱିତ୍ତଂ, ୟଜସ୍ସୁ ବହୁ ତେ ଧନନ୍ତି ।
୩୧୧-୧୨. ଏୱଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ତତୋ ଚ ରାଜା…ପେ॰… ଅଘାତୟି, ୟଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ନ ପାଦା…ପେ॰… ଘାତୟି। ତଦା କିର ବ୍ରାହ୍ମଣା ୟଞ୍ଞାୱାଟଂ ଗାୱୀନଂ ପୂରେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଉସଭଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ମୂଲଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ମହାରାଜ, ଗୋମେଧୟଞ୍ଞଂ ୟଜସ୍ସୁ, ଏୱଂ ତେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା କତମଙ୍ଗଲକିଚ୍ଚୋ ଖଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁଙ୍ଗୱେନ ସହ ଅନେକସତସହସ୍ସା ଗାୱୋ ମାରେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣା ୟଞ୍ଞାୱାଟେ ମଂସାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଖାଦିଂସୁ, ପୀତକୋଦାତରତ୍ତକମ୍ବଲେ ଚ ପାରୁପିତ୍ୱା ମାରେସୁଂ । ତଦୁପାଦାୟ କିର ଗାୱୋ ପାରୁତେ ଦିସ୍ୱା ଉବ୍ବିଜ୍ଜନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନ ପାଦା…ପେ॰… ଘାତୟୀ’’ତି ।
୩୧୩.ତତୋ ଦେୱାତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ରାଜିନି ଗାୱିୟୋ ଘାତେତୁମାରଦ୍ଧେ ଅଥ ତଦନନ୍ତରମେୱ ତଂ ଗୋଘାତକଂ ଦିସ୍ୱା ଏତେ ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ଦେୱା ଚ, ପିତରୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଲଦ୍ଧୱୋହାରା ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ, ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଚ, ପବ୍ବତପାଦନିୱାସିନୋ ଦାନୱୟକ୍ଖସଞ୍ଞିତା ଅସୁରରକ୍ଖସା ଚ ‘‘ଅଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତା ‘‘ଧି ମନୁସ୍ସା, ଧି ମନୁସ୍ସା’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତା ପକ୍କନ୍ଦୁଂ। ଏୱଂ ଭୂମିତୋ ପଭୁତି ସୋ ସଦ୍ଦୋ ମୁହୁତ୍ତେନ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଅଗମାସି, ଏକଧିକ୍କାରପରିପୁଣ୍ଣୋ ଲୋକୋ ଅହୋସି । କିଂ କାରଣଂ ? ୟଂ ସତ୍ଥଂ ନିପତୀ ଗୱେ, ୟସ୍ମା ଗାୱିମ୍ହି ସତ୍ଥଂ ନିପତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୧୪. ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦେୱାଦୟୋ ପକ୍କନ୍ଦୁଂ, ଅୟମଞ୍ଞୋପି ଲୋକେ ଅନତ୍ଥୋ ଉଦପାଦି – ୟେ ହି ତେ ତୟୋ ରୋଗା ପୁରେ ଆସୁଂ, ଇଚ୍ଛା ଅନସନଂ ଜରା, କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚିଦେୱ ପତ୍ଥନତଣ୍ହା ଚ ଖୁଦା ଚ ପରିପାକଜରା ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେ ପସୂନଞ୍ଚ ସମାରମ୍ଭା, ଅଟ୍ଠାନୱୁତିମାଗମୁଂ, ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିନା ଭେଦେନ ଅଟ୍ଠନୱୁତିଭାୱଂ ପାପୁଣିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୧୫. ଇଦାନି ଭଗୱା ତଂ ପସୁସମାରମ୍ଭଂ ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଏସୋ ଅଧମ୍ମୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଏସୋ ପସୁସମାରମ୍ଭସଙ୍ଖାତୋ କାୟଦଣ୍ଡାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦଣ୍ଡାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦଣ୍ଡଭୂତୋ ଧମ୍ମତୋ ଅପେତତ୍ତା ଅଧମ୍ମୋ ଓକ୍କନ୍ତୋ ଅହୁ, ପୱତ୍ତୋ ଆସି, ସୋ ଚ ଖୋ ତତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ପୁରାଣୋ, ୟସ୍ସ ଓକ୍କମନତୋ ପଭୁତି କେନଚି ପାଦାଦିନା ଅହିଂସନତୋ ଅଦୂସିକାୟୋ ଗାୱୋ ହଞ୍ଞନ୍ତି। ୟା ଘାତେନ୍ତା ଧମ୍ମା ଧଂସନ୍ତି ଚୱନ୍ତି ପରିହାୟନ୍ତି ୟାଜକା ୟଞ୍ଞୟାଜିନୋ ଜନାତି ।
୩୧୬.ଏୱମେସୋ ଅଣୁଧମ୍ମୋତି ଏୱଂ ଏସୋ ଲାମକଧମ୍ମୋ ହୀନଧମ୍ମୋ, ଅଧମ୍ମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ୱା ଏତ୍ଥ ଦାନଧମ୍ମୋପି ଅପ୍ପକୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅଣୁଧମ୍ମୋ’’ତି । ପୋରାଣୋତି ତାୱ ଚିରକାଲତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତତ୍ତା ପୋରାଣୋ । ୱିଞ୍ଞୂହି ପନ ଗରହିତତ୍ତା ୱିଞ୍ଞୂଗରହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତୋ, ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଏଦିସକଂ ପସ୍ସତି, ୟାଜକଂ ଗରହତୀ ଜନୋ। କଥଂ ? ‘‘ଅବ୍ବୁଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଉପ୍ପାଦିତଂ, ଗାୱୋ ୱଧିତ୍ୱା ମଂସଂ ଖାଦନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ୱତ୍ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅନୁସ୍ସୱୋ ।
୩୧୭.ଏୱଂ ଧମ୍ମେ ୱିୟାପନ୍ନେତି ଏୱଂ ପୋରାଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ ନଟ୍ଠେ । ‘‘ୱିୟାୱତ୍ତେ’’ତିପି ପାଠୋ, ୱିପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଥା ଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଭିନ୍ନା ସୁଦ୍ଦୱେସ୍ସିକାତି ପୁବ୍ବେ ସମଗ୍ଗା ୱିହରନ୍ତା ସୁଦ୍ଦା ଚ ୱେସ୍ସା ଚ ତେ ୱିଭିନ୍ନା । ପୁଥୂ ୱିଭିନ୍ନା ଖତ୍ତିୟାତି ଖତ୍ତିୟାପି ବହୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ନା । ପତିଂ ଭରିୟାୱମଞ୍ଞଥାତି ଭରିୟା ଚ ଘରାୱାସତ୍ଥଂ ଇସ୍ସରିୟବଲେ ଠପିତା ପୁତ୍ତବଲାଦୀହି ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ପତିଂ ଅୱମଞ୍ଞଥ, ପରିଭୱି ଅୱମଞ୍ଞି ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠାସି ।
୩୧୮. ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଭିନ୍ନା ସମାନା ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମବନ୍ଧୂ ଚ…ପେ॰… କାମାନଂ ୱସମନ୍ୱଗୁନ୍ତି । ଖତ୍ତିୟା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ୟେ ଚଞ୍ଞେ ୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦା ୟଥା ସଙ୍କରଂ ନାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୋତ୍ତେନ ରକ୍ଖିତତ୍ତା ଗୋତ୍ତରକ୍ଖିତା। ତେ ସବ୍ବେପି ତଂ ଜାତିୱାଦଂ ନିରଂକତ୍ୱା, ‘‘ଅହଂ ଖତ୍ତିୟୋ, ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ନାସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚକାମଗୁଣସଙ୍ଖାତାନଂ କାମାନଂ ୱସଂ ଅନ୍ୱଗୁଂ ଆସତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, କାମହେତୁ ନ କିଞ୍ଚି ଅକତ୍ତବ୍ବଂ ନାକଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ଇସୟୋ ପୁବ୍ବକା’’ତିଆଦୀହି ନୱହି ଗାଥାହି ପୋରାଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସିତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ନେସଂ ପରମୋ’’ତି ଗାଥାୟ ବ୍ରହ୍ମସମଂ, ‘‘ତସ୍ସ ୱତ୍ତମନୁସିକ୍ଖନ୍ତା’’ତି ଗାଥାୟ ଦେୱସମଂ, ‘‘ତଣ୍ଡୁଲଂ ସୟନ’’ନ୍ତିଆଦିକାହି ଚତୂହି ଗାଥାହି ମରିୟାଦଂ, ‘‘ତେସଂ ଆସି ୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତିଆଦୀହି ସତ୍ତରସହି ଗାଥାହି ସମ୍ଭିନ୍ନମରିୟାଦଂ, ତସ୍ସ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଦେୱାଦୀନଂ ପକ୍କନ୍ଦନାଦିଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣଚଣ୍ଡାଲୋ ପନ ଇଧ ଅୱୁତ୍ତୋୟେୱ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିପତ୍ତିୟା ଅକାରଣଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ବ୍ରହ୍ମସମଦେୱସମମରିୟାଦା କାରଣଂ ହୋନ୍ତି, ୱିପତ୍ତିୟା ସମ୍ଭିନ୍ନମରିୟାଦୋ । ଅୟଂ ପନ ଦୋଣସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୯୨) ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଚଣ୍ଡାଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୱିପତ୍ତିୟାପି ଅକାରଣଂ । କସ୍ମା ? ୱିପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା । ତସ୍ମା ତଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଏତରହି ପନ ସୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣଚଣ୍ଡାଲୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ । ଏୱମୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଧମ୍ମୋ ୱିନଟ୍ଠୋ । ତେନେୱାହ ଦୋଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ – ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ମୟଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣଚଣ୍ଡାଲମ୍ପି ନ ପୂରେମା’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ଧମ୍ମସୁତ୍ତ-(ନାୱାସୁତ୍ତ)-ୱଣ୍ଣନା
୩୧୯.ୟସ୍ମାହି ଧମ୍ମନ୍ତି ଧମ୍ମସୁତ୍ତଂ, ‘‘ନାୱାସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ କିର ଭଗୱତି ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତେସଂ ପଠମୋ ଚୱିତ୍ୱା ରାଜଗହସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଉପତିସ୍ସଗାମୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଗଗାମୋ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ସଟ୍ଠିଅଧିକପଞ୍ଚକୋଟିସତଧନୱିଭୱସ୍ସ ଗାମସାମିନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ରୂପସାରୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଦୁତିୟୋ ତସ୍ସେୱାୱିଦୂରେ କୋଲିତଗାମୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଗଗାମୋ ଅତ୍ଥି । ତତ୍ଥ ତଥାରୂପୱିଭୱସ୍ସେୱ ଗାମସାମିନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୀ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ତଂ ଦିୱସମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ଏୱଂ ତେସଂ ଏକଦିୱସମେୱ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅହୋସି । ଏକଦିୱସେୟେୱ ଚ ନେସଂ ଏକସ୍ସ ଉପତିସ୍ସଗାମେ ଜାତତ୍ତା ଉପତିସ୍ସୋ, ଏକସ୍ସ କୋଲିତଗାମେ ଜାତତ୍ତା କୋଲିତୋତି ନାମମକଂସୁ ।
ତେ ସହପଂସୁଂ କୀଳନ୍ତା ସହାୟକା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଏକମେକସ୍ସ ଚ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚମାଣୱକସତାନି ପରିୱାରା ଅହେସୁଂ । ତେ ଉୟ୍ୟାନଂ ୱା ନଦୀତିତ୍ଥଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ସପରିୱାରାୟେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଏକୋ ପଞ୍ଚହି ସୁୱଣ୍ଣସିୱିକାସତେହି, ଦୁତିୟୋ ପଞ୍ଚହି ଆଜଞ୍ଞରଥସତେହି । ତଦା ଚ ରାଜଗହେ କାଲାନୁକାଲଂ ଗିରଗ୍ଗସମଜ୍ଜୋ ନାମ ହୋତି । ସାୟନ୍ହସମୟେ ନଗରୱେମଜ୍ଝେ ୟତ୍ଥ ସକଲଅଙ୍ଗମଗଧୱାସିନୋ ଅଭିଞ୍ଞାତା ଖତ୍ତିୟକୁମାରାଦୟୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସୁପଞ୍ଞତ୍ତେସୁ ମଞ୍ଚପୀଠାଦୀସୁ ନିସିନ୍ନା ସମଜ୍ଜୱିଭୂତିଂ ପସ୍ସନ୍ତି । ଅଥ ତେ ସହାୟକା ତେନ ପରିୱାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେସୁ ନିସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ଉପତିସ୍ସୋ ସମଜ୍ଜୱିଭୂତିଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ମହାଜନକାୟଂ ସନ୍ନିପତିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକୋ ଜନକାୟୋ ୱସ୍ସସତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ମରିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ତସ୍ସ ମରଣଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନଲାଟନ୍ତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ୱିୟ ଅହୋସି, ତଥା କୋଲିତସ୍ସ । ତେସଂ ଅନେକପ୍ପକାରେସୁ ନଟେସୁ ନଚ୍ଚନ୍ତେସୁ ଦସ୍ସନମତ୍ତେପି ଚିତ୍ତଂ ନ ନମି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ସଂୱେଗୋୟେୱ ଉଦପାଦି ।
ଅଥ ୱୁଟ୍ଠିତେ ସମଜ୍ଜେ ପକ୍କନ୍ତାୟ ପରିସାୟ ସକପରିୱାରେନ ପକ୍କନ୍ତେସୁ ତେସୁ ସହାୟେସୁ କୋଲିତୋ ଉପତିସ୍ସଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ, ସମ୍ମ, ନାଟକାଦିଦସ୍ସନେନ ତୱ ପମୋଦନମତ୍ତମ୍ପି ନାହୋସୀ’’ତି ? ସୋ ତସ୍ସ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତମ୍ପି ତଥେୱ ପଟିପୁଚ୍ଛି । ସୋପି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ସମ୍ମ, ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅମତଂ ଗୱେସାମା’’ତି ଆହ । ‘‘ସାଧୁ ସମ୍ମା’’ତି ଉପତିସ୍ସୋ ତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତତୋ ଦ୍ୱେପି ଜନା ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ରାଜଗହମନୁପ୍ପତ୍ତା । ତେନ ଚ ସମୟେନ ରାଜଗହେ ସଞ୍ଚୟୋ ନାମ ପରିବ୍ବାଜକୋ ପଟିୱସତି । ତେ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପଞ୍ଚହି ମାଣୱକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କତିପାହେନେୱ ତୟୋ ୱେଦେ ସବ୍ବଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜକସମୟଂ ଉଗ୍ଗହେସୁଂ । ତେ ତେସଂ ସତ୍ଥାନଂ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତା ପରିୟୋସାନଂ ଅଦିସ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଇମେସଂ ସତ୍ଥାନଂ ଆଦିମଜ୍ଝଂ ଦିସ୍ସତି, ପରିୟୋସାନଂ ପନ ନ ଦିସ୍ସତି ‘ଇଦଂ ନାମ ଇମେହି ସତ୍ଥେହି ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି, ୟତୋ ଉତ୍ତରି ପାପୁଣିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀ’’’ତି । ସୋପି ଆହ – ‘‘ଅହମ୍ପି ତେସଂ ତଥାୱିଧଂ ପରିୟୋସାନଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ତେନ ହି ମୟଂ ଇମେସଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗୱେସାମା’’ତି । ତେ ଆଚରିୟୋ ‘‘ୟଥାସୁଖଂ ଗୱେସଥା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ତେ ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଅମତଂ ଗୱେସମାନା ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟା ଅହେସୁଂ । ତେହି ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତାଦୟୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠା ଉତ୍ତରୁତ୍ତରିଂ ନ ସମ୍ପାୟନ୍ତି । ‘‘ଉପତିସ୍ସୋ କୋଲିତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପନ ‘‘କେ ଏତେ, ନ ଖୋ ମୟଂ ଜାନାମା’’ତି ଭଣନ୍ତା ନତ୍ଥି, ଏୱଂ ୱିସ୍ସୁତା ଅହେସୁଂ ।
ଏୱଂ ତେସୁ ଅମତପରିୟେସନଂ ଚରମାନେସୁ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହମନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତେ ଚ ପରିବ୍ବାଜକା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଚରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୁ ଅମତଂ, ଅନ୍ତମସୋ ପରିୟୋସାନପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନମତ୍ତମ୍ପି ଅଲଭନ୍ତା ପୁନଦେୱ ରାଜଗହଂ ଅଗମଂସୁ । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଅସ୍ସଜି ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱାତି ୟାୱ ତେସଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତାୱ ସବ୍ବଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାକ୍ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୬୦) ଆଗତନୟେନେୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।
ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତେସୁ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସହାୟକେସୁ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅଡ୍ଢମାସେନ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସୋ ୟଦା ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେ ୱସତି, ତଦା ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନନ୍ତରଂ ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟୋ ମେ ଅୟମାୟସ୍ମା, ଏତମହଂ ନିସ୍ସାୟ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ଅଞ୍ଞାସି’’ନ୍ତି ଗାରୱେନ । ୟଦା ପନ ଅସ୍ସଜିତ୍ଥେରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେ ନ ୱସତି, ତଦା ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ଥେରୋ ୱସତି, ତଂ ଦିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା କେଚି ଭିକ୍ଖୂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ହୁତ୍ୱା ଦିସଂ ନମସ୍ସତି, ଅଜ୍ଜାପି ମଞ୍ଞେ ବ୍ରାହ୍ମଣଦିଟ୍ଠି ଅପ୍ପହୀନା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ତଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି? ତେ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ ଦିସଂ ନମସ୍ସତି, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସାସନଂ ଅଞ୍ଞାସି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟଂ ୱନ୍ଦତି ନମସ୍ସତି ସମ୍ମାନେତି, ଆଚରିୟପୂଜକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ହି ଧମ୍ମଂ ପୁରିସୋ ୱିଜଞ୍ଞାତି ୟତୋ ପୁଗ୍ଗଲା ପିଟକତ୍ତୟପ୍ପଭେଦଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ୱା, ପରିୟତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରପ୍ପଭେଦଂ ପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ୱା ପୁରିସୋ ୱିଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟ ୱେଦେୟ୍ୟ । ‘‘ୟସ୍ସା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦଂୱ ନଂ ଦେୱତା ପୂଜୟେୟ୍ୟାତି ୟଥା ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱତା ପୂଜେନ୍ତି, ଏୱଂ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଉପାହନଓମୁଞ୍ଚନାଦିଂ ସବ୍ବଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ପୂଜେୟ୍ୟ ସକ୍କରେୟ୍ୟ ଗରୁକରେୟ୍ୟ । କିଂ କାରଣଂ ? ସୋ ପୂଜିତୋ…ପେ॰… ପାତୁକରୋତି ଧମ୍ମଂ, ସୋ ଆଚରିୟୋ ଏୱଂ ପୂଜିତୋ ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତେୱାସିମ୍ହି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ ଦେସନାୱସେନେୱ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଞ୍ଚ, ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ପଟିୱେଧଧମ୍ମଞ୍ଚ ପାତୁକରୋତି ଦେସେତି, ଦେସନାୟ ୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ, ଉପମାୱସେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ପାତୁକରୋତି ।
୩୨୦.ତଦଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ନିସମ୍ମ ଧୀରୋତି ଏୱଂ ପସନ୍ନେନ ଆଚରିୟେନ ପାତୁକତଂ ଧମ୍ମଂ ଅଟ୍ଠିକତ୍ୱାନ ସୁଣିତ୍ୱା ଉପଧାରଣସମତ୍ଥତାୟ ଧୀରୋ ପୁରିସୋ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଲୋମତ୍ତା ଅନୁଧମ୍ମଭୂତଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱୟମାନୋ । ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୀ ନିପୁଣୋ ଚ ହୋତୀତି ୱିଞ୍ଞୁତାସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗମେନ ୱିଞ୍ଞୂ, ୱିଭାୱେତ୍ୱା ପରେସମ୍ପି ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଞାପନସମତ୍ଥତାୟ ୱିଭାୱୀ, ପରମସୁଖୁମତ୍ଥପଟିୱେଧତାୟ ନିପୁଣୋ ଚ ହୋତି । ୟୋ ତାଦିସଂ ଭଜତି ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ୟୋ ତାଦିସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ତପ୍ପସାଦନପରୋ ହୁତ୍ୱା ଭଜତି ।
୩୨୧. ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତାଚରିୟସେୱନଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଇଦାନି ବାଲାଚରିୟସେୱନଂ ନିନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ଖୁଦ୍ଦଞ୍ଚ ବାଲ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦେନ କାୟକମ୍ମାଦିନା ସମନ୍ନାଗତଂ, ପଞ୍ଞାଭାୱତୋ ବାଲଂ । ଅନାଗତତ୍ଥନ୍ତି ଅନଧିଗତପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧତ୍ଥଂ । ଉସୂୟକନ୍ତି ଇସ୍ସାମନକତାୟ ଅନ୍ତେୱାସିକସ୍ସ ୱୁଡ୍ଢିଂ ଅସହମାନଂ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ପଦତୋ । ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ପନ ୟୋ ବହୁଚୀୱରାଦିଲାଭୀ ଆଚରିୟୋ ଅନ୍ତେୱାସିକାନଂ ଚୀୱରାଦୀନି ନ ସକ୍କୋତି ଦାତୁଂ, ଧମ୍ମଦାନେ ପନ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତୱଚନମତ୍ତମ୍ପି ନ ସକ୍କୋତି । ଏତେହି ଖୁଦ୍ଦତାଦିଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତଂ ଖୁଦ୍ଦଂ ବାଲଂ ଅନାଗତତ୍ଥଂ ଉସୂୟକଂ ଆଚରିୟଂ ଉପସେୱମାନୋ ‘‘ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୭୬; ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୩) ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୟମ୍ପି ବାଲୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ଇଧ ସାସନେ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ପଟିୱେଧଧମ୍ମଂ ୱା ଅୱିଭାୱୟିତ୍ୱା ଚ ଅୱିଜାନିତ୍ୱା ଚ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖା, ତଂ ଅତରିତ୍ୱା ମରଣଂ ଉପେତୀତି ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୨୨-୩. ଇଦାନି ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥା ନରୋ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଆପଗନ୍ତି ନଦିଂ । ମହୋଦକନ୍ତି ବହୁଉଦକଂ । ସଲିଲନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗତଂ, ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ସରିତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ସୀଘସୋତନ୍ତି ହାରହାରିକଂ, ୱେଗୱତିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ ସୋତି ଏତ୍ଥ ‘‘ସୋ ୱୁୟ୍ହମାନୋ’’ତି ଇମିନା ଚ ସୋକାରେନ ତସ୍ସ ନରସ୍ସ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ନିପାତମତ୍ତୋ ସୋକାରୋ । କିଂ ସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ୟଥା ‘‘ନ ଭୱିସ୍ସାମି ନାମ ସୋ, ୱିନସ୍ସିସ୍ସାମି ନାମ ସୋ’’ତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଦୁୱିଧମେୱ । ଅନିସାମୟତ୍ଥନ୍ତି ଅନିସାମେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ପଦତୋ ।
ଅଧିପ୍ପାୟତୋ ପନ ୟଥା ୟୋ କୋଚିଦେୱ ନରୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ନଦିଂ ଓତରିତ୍ୱା ତାୟ ନଦିୟା ୱୁୟ୍ହମାନୋ ଅନୁସୋତଗାମୀ ସୋତମେୱ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପରେ ପାରତ୍ଥିକେ କିଂ ସକ୍ଖତି ପାରଂ ନେତୁଂ । ‘‘ସକ୍କତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତଥେୱ ଦୁୱିଧମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାୟ ଅୱିଭାୱୟିତ୍ୱା ବହୁସ୍ସୁତାନଞ୍ଚ ସନ୍ତିକେ ଅତ୍ଥଂ ଅନିସାମେତ୍ୱା ସୟଂ ଅୱିଭାୱିତତ୍ତା ଅଜାନନ୍ତୋ ଅନିସାମିତତ୍ତା ଚ ଅୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ ପରେ କିଂ ସକ୍ଖତି ନିଜ୍ଝାପେତୁଂ ପେକ୍ଖାପେତୁନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ‘‘ସୋ ୱତ, ଚୁନ୍ଦ, ଅତ୍ତନା ପଲିପପଲିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିକଞ୍ଚେତ୍ଥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୭) ସୁତ୍ତପଦଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।
୩୨୪-୫. ଏୱଂ ବାଲସେୱନାୟ ବାଲସ୍ସ ପରଂ ନିଜ୍ଝାପେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ୟୋ ତାଦିସଂ ଭଜତି ଅପ୍ପମତ୍ତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପରେ ନିଜ୍ଝାପେତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ୟଥାପି ନାୱ’’ନ୍ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଫିୟେନାତି ଦବ୍ବିପଦରେନ । ରିତ୍ତେନାତି ୱେଳୁଦଣ୍ଡେନ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ସଂ ନାୱାୟଂ । ତତ୍ରୂପୟଞ୍ଞୂତି ତସ୍ସା ନାୱାୟ ଆହରଣପଟିହରଣାଦିଉପାୟଜାନନେନ ମଗ୍ଗପଟିପାଦନେନ ଉପାୟଞ୍ଞୂ । ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖତାୟ ସୁକୁସଲହତ୍ଥତାୟ ଚ କୁସଲୋ। ଉପ୍ପନ୍ନୁପଦ୍ଦୱପଟିକାରସମତ୍ଥତାୟ ମୁତୀମା। ୱେଦଗୂତି ୱେଦସଙ୍ଖାତେହି ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣେହି ଗତୋ । ଭାୱିତତ୍ତୋତି ତାୟେୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଭାୱିତଚିତ୍ତୋ । ବହୁସ୍ସୁତୋତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ । ଅୱେଧଧମ୍ମୋତି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନିୟସଭାୱୋ । ସୋତାୱଧାନୂପନିସୂପପନ୍ନେତି ସୋତଓଦହନେନ ଚ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଉପନିସ୍ସୟେନ ଚ ଉପପନ୍ନେ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥମେୱ । ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନାପି ସକ୍କା ପୁରିମନୟେନେୱ ଜାନିତୁନ୍ତି ନ ୱିତ୍ଥାରିତା ।
୩୨୬. ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପରେ ନିଜ୍ଝାପେତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱପାକଟକରଣତ୍ଥଂ ଉପମଂ ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ପଣ୍ଡିତସେୱନାୟ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ହୱେ’’ତି ଇମଂ ଅୱସାନଗାଥମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନା ପଣ୍ଡିତସେୱନେନ ୱିସେସଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତସ୍ମା ହୱେ ସପ୍ପୁରିସଂ ଭଜେଥ। କୀଦିସଂ ସପ୍ପୁରିସଂ ଭଜେଥ ? ମେଧାୱିନଞ୍ଚେୱ ବହୁସ୍ସୁତଞ୍ଚ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ମେଧାୱିନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସୁତଦ୍ୱୟେନ ଚ ବହୁସ୍ସୁତଂ । ତାଦିସଞ୍ହି ଭଜମାନୋ ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥଂ ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ଚ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିୱେଧୱସେନ ୱିଞ୍ଞାତଧମ୍ମୋ ସୋ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପ୍ପଭେଦଂ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଲଭେଥ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ସମାପେସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. କିଂସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୨୭.କିଂସୀଲୋତି କିଂସୀଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ଗିହିସହାୟକୋ ଏକୋ ଥେରସ୍ସେୱ ପିତୁନୋ ୱଙ୍ଗନ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସହାୟସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସଟ୍ଠିକୋଟିଅଧିକଂ ପଞ୍ଚସତକୋଟିଧନଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣି । ତସ୍ସ ଥେରୋ ବହୁସୋ ଓୱଦିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନମଦାସି, ସୋ ତେନ ୱିସେସଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତି । ତତୋ ଥେରୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟୋ ଏସୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆରବ୍ଭ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅନିୟମେତ୍ୱା ‘‘କିଂସୀଲୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତତୋ ପରଂ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ କିଂସୀଲୋତି କୀଦିସେନ ୱାରିତ୍ତସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, କୀଦିସପକତିକୋ ୱା । କିଂସମାଚାରୋତି କୀଦିସେନ ଚାରିତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତୋ । କାନି କମ୍ମାନିବ୍ରୂହୟନ୍ତି କାନି କାୟକମ୍ମାଦୀନି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ । ନରୋ ସମ୍ମା ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅଭିରତୋ ନରୋ ସାସନେ ସମ୍ମା ପତିଟ୍ଠିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଉତ୍ତମତ୍ଥଞ୍ଚ ପାପୁଣେତି ସବ୍ବତ୍ଥାନଂ ଉତ୍ତମଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୨୮. ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅଡ୍ଢମାସୂପସମ୍ପନ୍ନୋ ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ, କସ୍ମା ଆଦିକମ୍ମିକପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି ଞତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଚାରିତ୍ତସୀଲଂ ଅୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ତସ୍ସ ସପ୍ପାୟୱସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ‘‘ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୱୁଡ୍ଢୋ, ଗୁଣୱୁଡ୍ଢୋ, ଜାତିୱୁଡ୍ଢୋ, ୱୟୋୱୁଡ୍ଢୋତି ଚତ୍ତାରୋ ୱୁଡ୍ଢା । ଜାତିୟା ହି ଦହରୋପି ବହୁସ୍ସୁତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅପ୍ପସ୍ସୁତମହଲ୍ଲକଭିକ୍ଖୂନମନ୍ତରେ ବାହୁସଚ୍ଚପଞ୍ଞାୟ ୱୁଡ୍ଢତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱୁଡ୍ଢୋ। ତସ୍ସ ହି ସନ୍ତିକେ ମହଲ୍ଲକଭିକ୍ଖୂପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣନ୍ତି, ଓୱାଦୱିନିଚ୍ଛୟପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନି ଚ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତି । ତଥା ଦହରୋପି ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିଗମସମ୍ପନ୍ନୋ ଗୁଣୱୁଡ୍ଢୋ ନାମ । ତସ୍ସ ହି ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ ମହଲ୍ଲକାପି ୱିପସ୍ସନାଗବ୍ଭଂ ଗହେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତଥା ଦହରୋପି ରାଜା ଖତ୍ତିୟୋ ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ସେସଜନସ୍ସ ୱନ୍ଦନାରହତୋ ଜାତିୱୁଡ୍ଢୋ ନାମ । ସବ୍ବୋ ପନ ପଠମଜାତୋ ୱୟୋୱୁଡ୍ଢୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞାୟ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସଦିସୋ ନତ୍ଥି ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ, ତଥା ଗୁଣେନପି ଅଡ୍ଢମାସେନ ସବ୍ବସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା । ଜାତିୟାପି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱୟେନ ସମାନୋପି ସୋ ଇମେହି ତୀହି କାରଣେହି ୱୁଡ୍ଢୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ପଞ୍ଞାଗୁଣେହି ଏୱ ୱୁଡ୍ଢଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟୀ’’ତି । ତସ୍ମା ତାଦିସାନଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଅପଚିତିକରଣେନ ୱୁଡ୍ଢାପଚାୟୀ, ତେସମେୱ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଲାଭାଦୀସୁ ଉସୂୟୱିଗମେନ ଅନୁସୂୟକୋ ଚ ସିୟାତି ଅୟମାଦିପାଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ।
କାଲଞ୍ଞୂ ଚସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପନ ରାଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ଗରୂନଂ ଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି କାଲଞ୍ଞୂ, ଦୋସେ… ମୋହେ… କୋସଜ୍ଜେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ ଗରୂନଂ ଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି କାଲଞ୍ଞୂ, ୟତୋ ଏୱଂ କାଲଞ୍ଞୂ ଚ ଅସ୍ସ ଗରୂନଂ ଦସ୍ସନାୟ । ଧମ୍ମିଂ କଥନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତଂ । ଏରୟିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଖଣଞ୍ଞୂତି ତସ୍ସା କଥାୟ ଖଣୱେଦୀ, ଦୁଲ୍ଲଭୋ ୱା ଅୟଂ ଈଦିସାୟ କଥାୟ ସୱନକ୍ଖଣୋତି ଜାନନ୍ତୋ । ସୁଣେୟ୍ୟ ସକ୍କଚ୍ଚାତି ତଂ କଥଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣେୟ୍ୟ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତମେୱ, ଅଞ୍ଞାନିପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସୁଭାସିତାନି ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ସୁଣେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୨୯. ‘‘କାଲଞ୍ଞୂ ଚସ୍ସ ଗରୂନଂ ଦସ୍ସନାୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗାଦିୱିନୋଦନକାଲଂ ଞତ୍ୱାପି ଗରୂନଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ କାଲେନ ଗଚ୍ଛେ ଗରୂନଂସକାସଂ, ‘‘ଅହଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ଧୁତଙ୍ଗଧରୋ ଚା’’ତି କତ୍ୱା ନ ଚେତିୟୱନ୍ଦନବୋଧିୟଙ୍ଗଣଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗଅତିମଜ୍ଝନ୍ହିକୱେଲାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଠିତମାଚରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ, ସକସେନାସନେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଆସନେ ନିସିନ୍ନଂ ୱୂପସନ୍ତଦରଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାଦିୱିଧିପୁଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋପି ଚ ଥମ୍ଭଂ ନିରଂକତ୍ୱା ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଥଦ୍ଧଭାୱକରଂ ମାନଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ନୀଚୱୁତ୍ତି ପାଦପୁଞ୍ଛନଚୋଳକଛିନ୍ନୱିସାଣୁସଭଉଦ୍ଧତଦାଠସପ୍ପସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟ । ଅଥ ତେନ ଗରୁନା ୱୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଂ…ପେ॰… ସମାଚରେ ଚ । ଅତ୍ଥନ୍ତି ଭାସିତତ୍ଥଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ପାଳିଧମ୍ମଂ । ସଂୟମନ୍ତି ସୀଲଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅୱସେସସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଅନୁସ୍ସରେ ଚେୱ ସମାଚରେ ଚାତି ଅତ୍ଥଂ କଥିତୋକାସେ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟ, ଧମ୍ମଂ ସଂୟମଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ କଥିତୋକାସେ ଅନୁସ୍ସରେୟ୍ୟ, ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତେନେୱ ଚ ଅତୁସ୍ସନ୍ତୋ ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମାଚରେ ସମାଚରେୟ୍ୟ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ତାସଂ କଥାନଂ ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତନେ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ହି କିଚ୍ଚକରୋ ହୋତି ।
୩୩୦. ତତୋ ପରଞ୍ଚ ଧମ୍ମାରାମୋ ଧମ୍ମରତୋ ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଞୂ ଭୱେୟ୍ୟ । ସବ୍ବପଦେସୁ ଚେତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ସମଥୱିପସ୍ସନା, ଆରାମୋ ରତୀତି ଏକୋୱ ଅତ୍ଥୋ, ଧମ୍ମେ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ଧମ୍ମାରାମୋ। ଧମ୍ମେ ରତୋ, ନ ଅଞ୍ଞଂ ପିହେତୀତି ଧମ୍ମରତୋ। ଧମ୍ମେ ଠିତୋ ଧମ୍ମଂ ୱତ୍ତନତୋ । ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଜାନାତି ‘‘ଇଦଂ ଉଦୟଞାଣଂ ଇଦଂ ୱୟଞାଣ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଞୂ, ଏୱରୂପୋ ଅସ୍ସ । ଅଥ ୟାୟଂ ରାଜକଥାଦିତିରଚ୍ଛାନକଥା ତରୁଣୱିପସ୍ସକସ୍ସ ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଭିନନ୍ଦନୁପ୍ପାଦନେନ ତଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ସନ୍ଦୂସେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଧମ୍ମସନ୍ଦୋସୱାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନେୱାଚରେ ଧମ୍ମସନ୍ଦୋସୱାଦଂ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଆୱାସଗୋଚରାଦିସପ୍ପାୟାନି ସେୱନ୍ତୋ ତଚ୍ଛେହି ନୀୟେଥ ସୁଭାସିତେହି। ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନେୱେତ୍ଥ ତଚ୍ଛାନି, ତଥାରୂପେହି ସୁଭାସିତେହି ନୀୟେଥ ନୀୟେୟ୍ୟ, କାଲଂ ଖେପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୩୧. ଇଦାନି ‘‘ଧମ୍ମସନ୍ଦୋସୱାଦ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅତିସଙ୍ଖେପେନ ୱୁତ୍ତଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ତଦଞ୍ଞେନପି ଉପକ୍କିଲେସେନ ସଦ୍ଧିଂ ‘‘ହସ୍ସଂ ଜପ୍ପ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ହାସନ୍ତିପି ପାଠୋ । ୱିପସ୍ସକେନ ହି ଭିକ୍ଖୁନା ହସନୀୟସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସିତମତ୍ତମେୱ କାତବ୍ବଂ, ନିରତ୍ଥକକଥାଜପ୍ପୋ ନ ଭାସିତବ୍ବୋ, ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀସୁ ପରିଦେୱୋ ନ କାତବ୍ବୋ, ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦିମ୍ହି ମନୋପଦୋସୋ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ମାୟାକତନ୍ତି ୱୁତ୍ତା ମାୟା, ତିୱିଧଂ କୁହନଂ, ପଚ୍ଚୟେସୁ ଗିଦ୍ଧି, ଜାତିଆଦୀହି ମାନୋ, ପଚ୍ଚନୀକସାତତାସଙ୍ଖାତୋ ସାରମ୍ଭୋ, ଫରୁସୱଚନଲକ୍ଖଣଂ କକ୍କସଂ, ରାଗାଦୟୋ କସାୱା, ଅଧିମତ୍ତତଣ୍ହାଲକ୍ଖଣା ମୁଚ୍ଛାତି ଇମେ ଚ ଦୋସା ସୁଖକାମେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୁ ୱିୟ, ସୁଚିକାମେନ ଗୂଥଠାନଂ ୱିୟ, ଜୀୱିତୁକାମେନ ଆସିୱିସାଦୟୋ ୱିୟ ଚ ପହାତବ୍ବା । ହିତ୍ୱା ଚ ଆରୋଗ୍ୟମଦାଦିୱିଗମା ୱୀତମଦେନ ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପାଭାୱା ଠିତତ୍ତେନ ଚରିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହି ସବ୍ବୁପକ୍କିଲେସପରିସୁଦ୍ଧାୟ ଭାୱନାୟ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ହସ୍ସଂ ଜପ୍ପଂ…ପେ॰… ଠିତତ୍ତୋ’’ତି ।
୩୩୨. ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ହସ୍ସଂ ଜପ୍ପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉପକ୍କିଲେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମା ସାହସୋ ହୋତି ଅୱୀମଂସକାରୀ, ରତ୍ତୋ ରାଗୱସେନ ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୱସେନ ଗଚ୍ଛତି, ପମତ୍ତୋ ଚ ହୋତି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅସାତଚ୍ଚକାରୀ, ତଥାରୂପସ୍ସ ଚ ‘‘ସୁଣେୟ୍ୟ ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଭାସିତାନୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଓୱାଦୋ ନିରତ୍ଥକୋ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ ସଂକିଲେସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ସୁତାଦିୱୁଦ୍ଧିପଟିପକ୍ଖଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିଞ୍ଞାତସାରାନୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାନି ହେତାନି ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ସୁଭାସିତାନି, ତେସଂ ୱିଜାନନଂ ସାରୋ । ୟଦି ୱିଞ୍ଞାତାନି ସାଧୁ, ଅଥ ସଦ୍ଦମତ୍ତମେୱ ଗହିତଂ, ନ କିଞ୍ଚି କତଂ ହୋତି, ୟେନ ଏତାନି ସୁତମୟେନ ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ତଂ ସୁତଂ, ଏତଞ୍ଚ ସୁତମୟଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାତସମାଧିସାରଂ, ତେସୁ ୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ସମାଧି ଚିତ୍ତସ୍ସାୱିକ୍ଖେପୋ ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତି, ଅୟମସ୍ସ ସାରୋ । ନ ହି ୱିଜାନନମତ୍ତେନେୱ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ସିଜ୍ଝତି । ୟୋ ପନାୟଂ ନରୋ ରାଗାଦିୱସେନ ୱତ୍ତନତୋ ସାହସୋ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅସାତଚ୍ଚକାରିତାୟ ପମତ୍ତୋ, ସୋ ସଦ୍ଦମତ୍ତଗ୍ଗାହୀୟେୱ ହୋତି । ତେନ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିଜାନନାଭାୱତୋ ସା ସୁଭାସିତୱିଜାନନପଞ୍ଞା ଚ, ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ସୁତଞ୍ଚ ନ ୱଡ୍ଢତୀତି ।
୩୩୩. ଏୱଂ ପମତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞାପରିହାନିଂ ସୁତପରିହାନିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପ୍ପମତ୍ତାନଂ ତଦୁଭୟସାରାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଧମ୍ମେ ଚ ୟେ…ପେ॰… ସାରମଜ୍ଝଗୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତୋ ଧମ୍ମୋ ନାମ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମୋ । ଏକୋପି ହି ବୁଦ୍ଧୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ଅଦେସେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଏତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଚ ୟେ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେରତା ନିରତା ଅପ୍ପମତ୍ତା ସାତଚ୍ଚାନୁୟୋଗିନୋ, ଅନୁତ୍ତରା ତେ ୱଚସା ମନସା କମ୍ମୁନା ଚ, ତେ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୱଚୀସୁଚରିତେନ ତିୱିଧେନ ମନୋସୁଚରିତେନ ତିୱିଧେନ କାୟସୁଚରିତେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱଚସା ମନସା କମ୍ମୁନା ଚ ଅନୁତ୍ତରା, ଅୱସେସସତ୍ତେହି ଅସମା ଅଗ୍ଗାୱିସିଟ୍ଠା । ଏତ୍ତାୱତା ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲେନ ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ତେ ସନ୍ତିସୋରଚ୍ଚସମାଧିସଣ୍ଠିତା, ସୁତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସାରମଜ୍ଝଗୂ, ୟେ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମେ ରତା, ତେ ନ କେୱଲଂ ୱାଚାଦୀହି ଅନୁତ୍ତରା ହୋନ୍ତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସନ୍ତିସୋରଚ୍ଚେ ସମାଧିମ୍ହି ଚ ସଣ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ସୁତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସାରମଜ୍ଝଗୂ ଅଧିଗତା ଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆସଂସାୟଂ ଭୂତୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ସନ୍ତୀତି ନିବ୍ବାନଂ, ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ସୁନ୍ଦରେ ରତଭାୱେନ ୟଥାଭୂତପଟିୱେଧିକା ପଞ୍ଞା, ସନ୍ତିୟା ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ସନ୍ତିସୋରଚ୍ଚଂ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମାଧୀତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ ମଗ୍ଗସମାଧି । ସଣ୍ଠିତାତି ତଦୁଭୟେ ପତିଟ୍ଠିତା । ସୁତପଞ୍ଞାନଂ ସାରଂ ନାମ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତି । ୱିମୁତ୍ତିସାରଞ୍ହି ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ।
ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ଧମ୍ମେନ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ, ‘‘ଅନୁତ୍ତରା ୱଚସା’’ତିଆଦୀହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ, ସନ୍ତିସୋରଚ୍ଚସମାଧୀହି ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେତି ତୀହିପି ଇମେହି ଖନ୍ଧେହି ଅପରଭାଗପଟିପଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସୁତପଞ୍ଞାସାରେନ ଅକୁପ୍ପୱିମୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ସମାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ପୁନ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କିଂସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ଉଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୩୪.ଉଟ୍ଠହଥାତି ଉଟ୍ଠାନସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ ରତ୍ତିଂ ଜେତୱନୱିହାରେ ୱସିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନଗରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମିଗାରମାତୁପାସାଦଂ ଅଗମାସି ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ । ଆଚିଣ୍ଣଂ କିରେତଂ ଭଗୱତୋ ରତ୍ତିଂ ଜେତୱନୱିହାରେ ୱସିତ୍ୱା ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ ଦିୱାୱିହାରୂପଗମନଂ, ରତ୍ତିଞ୍ଚ ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ ୱସିତ୍ୱା ଜେତୱନେ ଦିୱାୱିହାରୂପଗମନଂ । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ମହାପରିଚ୍ଚାଗଗୁଣପରିଦୀପନତ୍ଥାୟ ଚ । ମିଗାରମାତୁପାସାଦସ୍ସ ଚ ହେଟ୍ଠା ପଞ୍ଚ କୂଟାଗାରଗବ୍ଭସତାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦା ଭଗୱା ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ୱସତି, ତଦା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଗାରୱେନ ଉପରିପାସାଦଂ ନାରୁହନ୍ତି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ଭଗୱା ଉପରିପାସାଦେ କୂଟାଗାରଗବ୍ଭଂ ପାୱିସି, ତେନ ହେଟ୍ଠାପାସାଦେ ପଞ୍ଚପି ଗବ୍ଭସତାନି ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ପୱିସିଂସୁ । ତେ ଚ ସବ୍ବେୱ ନୱା ହୋନ୍ତି ଅଧୁନାଗତା ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଉଦ୍ଧତା ଉନ୍ନଳା ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟା । ତେ ପୱିସିତ୍ୱା ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ସୁପିତ୍ୱା ସାୟଂ ଉଟ୍ଠାୟ ମହାତଲେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ତୁୟ୍ହଂ କିଂ ଅହୋସି, ତ୍ୱଂ କତ୍ଥ ଅଗମାସି, ଅହଂ ଆୱୁସୋ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଘରଂ, ଅହଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ, ତତ୍ଥ ଏୱରୂପୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ଚ ଭୋଜନୱିଧି ଅହୋସୀ’’ତି ନାନପ୍ପକାରଂ ଆମିସକଥଂ କଥେନ୍ତା ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦା ଅହେସୁଂ ।
ଭଗୱା ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱସନ୍ତାପି ଏୱଂ ପମତ୍ତା, ଅହୋ ଅୟୁତ୍ତକାରିନୋ’’ତି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଆଗମନଂ ଚିନ୍ତେସି । ତାୱଦେୱ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ଆଗମ୍ମ ପାଦମୂଲେ ୱନ୍ଦମାନୋୟେୱ ଅହୋସି । ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଏତେ ତେ, ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନ, ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ପମତ୍ତା, ସାଧୁ ନେ ସଂୱେଜେହୀ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ ସୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ଆପୋକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା କରୀସଭୂମିୟଂ ଠିତଂ ମହାପାସାଦଂ ନାୱଂ ୱିୟ ମହାୱାତୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ କମ୍ପେସି ସଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠିତପଥୱିପ୍ପଦେସେନ । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୀତା ୱିସ୍ସରଂ କରୋନ୍ତା ସକସକଚୀୱରାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଚତୂହି ଦ୍ୱାରେହି ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ଭଗୱା ତେସଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଦ୍ୱାରେନ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ। ଭଗୱା ‘‘କିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୀତତ୍ଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି, ତେ ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ମିଗାରମାତୁପାସାଦୋ କମ୍ପିତୋ’’ତି ଆହଂସୁ। ‘‘ଜାନାଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, କେନା’’ତି ? ‘‘ନ ଜାନାମ, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ଅସମ୍ପଜାନାନଂ ପମାଦୱିହାରୀନଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ କମ୍ପିତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଉଟ୍ଠହଥାତି ଆସନା ଉଟ୍ଠହଥ ଘଟଥ ୱାୟମଥ, ମା କୁସୀତା ହୋଥ । ନିସୀଦଥାତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗତ୍ଥାୟ ନିସୀଦଥ । କୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁପିତେନ ୱୋତି କୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜିତାନଂ ସୁପିତେନ ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ସକ୍କା ସୁପନ୍ତେନ କୋଚି ଅତ୍ଥୋ ପାପୁଣିତୁଂ । ଆତୁରାନଞ୍ହି କା ନିଦ୍ଦା, ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧାନ ରୁପ୍ପତନ୍ତି ୟତ୍ର ଚ ନାମ ଅପ୍ପକେପି ସରୀରପ୍ପଦେସେ ଉଟ୍ଠିତେନ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦିନା ରୋଗେନ ଆତୁରାନଂ ଏକଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ପୱିଟ୍ଠେନ ଅୟସଲ୍ଲଅଟ୍ଠିସଲ୍ଲଦନ୍ତସଲ୍ଲୱିସାଣସଲ୍ଲକଟ୍ଠସଲ୍ଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ସଲ୍ଲେନ ରୁପ୍ପମାନାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ନିଦ୍ଦା ନତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତୁମ୍ହାକଂ ସକଲଚିତ୍ତସରୀରସନ୍ତାନଂ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେହି ନାନପ୍ପକାରକିଲେସରୋଗେହି ଆତୁରାନଞ୍ହି କା ନିଦ୍ଦା ରାଗସଲ୍ଲାଦୀହି ଚ ପଞ୍ଚହି ସଲ୍ଲେହି ଅନ୍ତୋହଦୟଂ ପୱିସିୟ ୱିଦ୍ଧତ୍ତା ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧାନଂ ରୁପ୍ପତଂ ।
୩୩୫. ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ଭଗୱା ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉସ୍ସାହେନ୍ତୋ ସଂୱେଜେନ୍ତୋ ଚ ଆହ – ‘‘ଉଟ୍ଠହଥ…ପେ॰… ୱସାନୁଗେ’’ତି । ତତ୍ରାୟଂ ସାଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏୱଂ କିଲେସସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧାନଞ୍ହି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାଲୋ ପବୁଜ୍ଝିତୁଂ । କିଂ କାରଣଂ ? ମଣ୍ଡପେୟ୍ୟମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ସତ୍ଥା ସମ୍ମୁଖୀଭୂତୋ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପନ ୱୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସୁତ୍ତଂ, ଗିରୀସୁ ସୁତ୍ତଂ, ନଦୀସୁ ସୁତ୍ତଂ, ସମେସୁ ସୁତ୍ତଂ, ୱିସମେସୁ ସୁତ୍ତଂ, ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେସୁପି ସୁତ୍ତଂ ଅଦସ୍ସନା ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ନିଦ୍ଦାୟ ଅନ୍ତକିରିୟତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠହଥ ନିସୀଦଥ ଦଳ୍ହଂ ସିକ୍ଖଥ ସନ୍ତିୟା ।
ତତ୍ଥ ପୁରିମପାଦସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ । ଦୁତିୟପାଦେ ପନ ସନ୍ତୀତି ତିସ୍ସୋ ସନ୍ତିୟୋ – ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତି, ତଦଙ୍ଗସନ୍ତି, ସମ୍ମୁତିସନ୍ତୀତି, ନିବ୍ବାନୱିପସ୍ସନାଦିଟ୍ଠିଗତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଧ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତି ନିବ୍ବାନମଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନତ୍ଥଂ ଦଳ୍ହଂ ସିକ୍ଖଥ, ଅସିଥିଲପରକ୍କମା ହୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ କାରଣଂ ? ମା ୱୋ ପମତ୍ତେ ୱିଞ୍ଞାୟ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ଅମୋହୟିତ୍ଥ ୱସାନୁଗେ, ମା ତୁମ୍ହେ ‘‘ପମତ୍ତା ଏତେ’’ତି ଏୱଂ ଞତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁରାଜପରିୟାୟନାମୋ ମାରୋ ୱସାନୁଗେ ଅମୋହୟିତ୍ଥ, ୟଥା ତସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛଥ, ଏୱଂ ୱସାନୁଗେ କରୋନ୍ତୋ ମା ଅମୋହୟିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୩୬. ୟତୋ ତସ୍ସ ୱସଂ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତା ୟାୟ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ…ପେ॰… ସମପ୍ପିତା, ୟାୟ ଦେୱା ଚ ମନୁସ୍ସା ଚ ଅତ୍ଥିକା ରୂପସଦ୍ଦଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବତ୍ଥିକା, ତଂ ରୂପାଦିଂ ସିତା ନିସ୍ସିତା ଅଲ୍ଲୀନା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତରଥ ସମତିକ୍କମଥ ଏତଂ ନାନପ୍ପକାରେସୁ ୱିସୟେସୁ ୱିସଟୱିତ୍ଥିଣ୍ଣୱିସାଲତ୍ତା ୱିସତ୍ତିକଂ ଭୱଭୋଗତଣ୍ହଂ । ଖଣୋ ୱୋ ମା ଉପଚ୍ଚଗା, ଅୟଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସମଣଧମ୍ମକରଣକ୍ଖଣୋ ମା ଅତିକ୍କମି । ୟେସଞ୍ହି ଅୟମେୱରୂପୋ ଖଣୋ ଅତିକ୍କମତି, ୟେ ଚ ଇମଂ ଖଣଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତି, ତେ ଖଣାତୀତା ହି ସୋଚନ୍ତି ନିରୟମ୍ହି ସମପ୍ପିତା, ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟସଞ୍ଞିତେ ଚତୁବ୍ବିଧେପି ଅପାୟେ ପତିଟ୍ଠିତା ‘‘ଅକତଂ ୱତ ନୋ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୋଚନ୍ତି ।
୩୩୭. ଏୱଂ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉସ୍ସାହେତ୍ୱା ସଂୱେଜେତ୍ୱା ଚ ଇଦାନି ତେସଂ ତଂ ପମାଦୱିହାରଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ତେ ଅପ୍ପମାଦେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ପମାଦୋ ରଜୋ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପମାଦୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସତିୱିପ୍ପୱାସୋ, ସୋ ଚିତ୍ତମଲିନଟ୍ଠେନ ରଜୋ। ତଂ ପମାଦମନୁପତିତୋ ପମାଦାନୁପତିତୋ, ପମାଦାନୁପତିତତ୍ତା ଅପରାପରୁପ୍ପନ୍ନୋ ପମାଦୋ ଏୱ, ସୋପି ରଜୋ । ନ ହି କଦାଚି ପମାଦୋ ନାମ ଅରଜୋ ଅତ୍ଥି । ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ମା ତୁମ୍ହେ ‘‘ଦହରା ତାୱ ମୟଂ ପଚ୍ଛା ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ୱିସ୍ସାସମାପଜ୍ଜିତ୍ଥ । ଦହରକାଲେପି ହି ପମାଦୋ ରଜୋ, ମଜ୍ଝିମକାଲେପି ଥେରକାଲେପି ପମାଦାନୁପତିତତ୍ତା ମହାରଜୋ ସଙ୍କାରକୂଟୋ ଏୱ ହୋତି, ୟଥା ଘରେ ଏକଦ୍ୱେଦିୱସିକୋ ରଜୋ ରଜୋ ଏୱ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ପନ ଗଣୱସ୍ସିକୋ ସଙ୍କାରକୂଟୋ ଏୱ ହୋତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ପନ ପଠମୱୟେ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ଇତରୱୟେସୁ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ, ପଠମୱୟେ ୱା ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୱୟେ ସୁଣିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୱୟେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ଭିକ୍ଖୁ ପମାଦୱିହାରୀ ନ ହୋତି ଅପ୍ପମାଦାନୁଲୋମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା । ୟୋ ପନ ସବ୍ବୱୟେସୁ ପମାଦୱିହାରୀ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଆମିସକଥଞ୍ଚ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି ତୁମ୍ହେ, ତସ୍ସେୱ ସୋ ପଠମୱୟେ ପମାଦୋ ରଜୋ, ଇତରୱୟେସୁ ପମାଦାନୁପତିତୋ ମହାପମାଦୋ ଚ ମହାରଜୋ ଏୱାତି ।
ଏୱଂ ତେସଂ ପମାଦୱିହାରଂ ୱିଗରହିତ୍ୱା ଅପ୍ପମାଦେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ୱିଜ୍ଜାୟ, ଅବ୍ବହେ ସଲ୍ଲମତ୍ତନୋ’’ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଏୱମେସୋ ସବ୍ବଦାପି ପମାଦୋ ରଜୋ, ତସ୍ମା ସତିଅୱିପ୍ପୱାସସଙ୍ଖାତେନ ଅପ୍ପମାଦେନ ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ଚ ୱିଜ୍ଜାୟ ପଣ୍ଡିତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଉଦ୍ଧରେ ଅତ୍ତନୋ ହଦୟନିସ୍ସିତଂ ରାଗାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ ସଲ୍ଲନ୍ତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ସମାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସଂୱେଗମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତମେୱ ଧମ୍ମଦେସନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତାପି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୂତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଉଟ୍ଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ରାହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୩୩୮.କଚ୍ଚିଅଭିଣ୍ହସଂୱାସାତି ରାହୁଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ରାହୁଲକୁମାରେନ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ ସମଣ ଦେହୀ’’ତି ଦାୟଜ୍ଜଂ ୟାଚିତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେହୀ’’ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୫) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତଂ ପନ ରାହୁଲକୁମାରଂ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋୱ ଉପସମ୍ପାଦେସି, ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଅସ୍ସ କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ଅହୋସି । ତଂ ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ କୁମାରୋ ଜାତିଆଦିସମ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ମାନଂ ୱା ମଦଂ ୱା ମା ଅକାସୀ’’ତି ଦହରକାଲତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ନ ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣି, ତାୱ ଓୱଦନ୍ତୋ ଅଭିଣ୍ହଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି । ତସ୍ମା ଚେତଂ ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇତ୍ଥଂ ସୁଦଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ଇମାହି ଗାଥାହି ଅଭିଣ୍ହଂ ଓୱଦତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟଂ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ‘‘କଚ୍ଚି ତ୍ୱଂ, ରାହୁଲ, ଅଭିଣ୍ହଂ ସଂୱାସହେତୁ ଜାତିଆଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱତ୍ଥୁନା ନ ପରିଭୱସି ପଣ୍ଡିତଂ, ଞାଣପଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାପଦୀପସ୍ସ ଚ ଧାରଣତୋ ଉକ୍କାଧାରୋ ମନୁସ୍ସାନଂକଚ୍ଚି ଅପଚିତୋ ତୟା, କଚ୍ଚି ନିଚ୍ଚଂ ପୂଜିତୋ ତୟା’’ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି ।
୩୩୯. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ‘‘ନାହଂ ଭଗୱା ନୀଚପୁରିସୋ ୱିୟ ସଂୱାସହେତୁ ମାନଂ ୱା ମଦଂ ୱା କରୋମୀ’’ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ପଟିଗାଥମାହ ‘‘ନାହଂ ଅଭିଣ୍ହସଂୱାସା’’ତି । ସା ଉତ୍ତାନତ୍ଥା ଏୱ ।
୩୪୦. ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ଉତ୍ତରିଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେତିଆଦିକା ଅୱସେସଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ସତ୍ତାନଂ ପିୟରୂପା ପିୟଜାତିକା ଅତିୱିୟ ସତ୍ତେହି ଇଚ୍ଛିତା ପତ୍ଥିତା, ମନୋ ଚ ନେସଂ ରମୟନ୍ତି, ତେ ଚାୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ହିତ୍ୱା ସଦ୍ଧାୟ ଘରା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ନ ରାଜାଭିନୀତୋ, ନ ଚୋରାଭିନୀତୋ, ନ ଇଣଟ୍ଟୋ, ନ ଭୟଟ୍ଟୋ, ନ ଜୀୱିକାପକତୋ, ତସ୍ମା ନଂ ଭଗୱା ‘‘ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ହିତ୍ୱା, ପିୟରୂପେ ମନୋରମେ, ସଦ୍ଧାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମା’’ତି ସମୁତ୍ତେଜେତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସ ପତିରୂପାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ଭୱା’’ତି ।
ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ନନୁ ଚାୟସ୍ମା ଦାୟଜ୍ଜଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ବଲକ୍କାରେନ ପବ୍ବାଜିତୋ, ଅଥ କସ୍ମା ଭଗୱା ଆହ – ‘ସଦ୍ଧାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମା’’’ତି ୱୁଚ୍ଚତେ – ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ଦୀଘରତ୍ତଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁତ୍ତଂ ଉପରେୱତଂ ନାମ ସାମଣେରଂ ଦିସ୍ୱା ସଙ୍ଖୋ ନାମ ନାଗରାଜା ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତଥାଭାୱଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତତୋ ପଭୁତି ପତ୍ଥନାସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅନ୍ତିମଭୱଂ ଉପପନ୍ନୋ । ଏୱଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିମୁତ୍ତତଞ୍ଚସ୍ସ ଭଗୱା ଜାନାତି । ତଥାଗତବଲଞ୍ଞତରଞ୍ହି ଏତଂ ଞାଣଂ । ତସ୍ମା ଆହ – ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମା’’ତି । ଅଥ ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସଦ୍ଧାୟେୱ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ଇଦାନି ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ଭୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୪୧. ଇଦାନିସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମିତ୍ତେ ଭଜସ୍ସୁ କଲ୍ୟାଣେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲାଦୀହି ଅଧିକା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ନାମ, ତେ ଭଜନ୍ତୋ ହିମୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ ମହାସାଲା ମୂଲାଦୀହି ୱିୟ ସୀଲାଦୀହି ୱଡ୍ଢତି । ତେନାହ – ‘‘ମିତ୍ତେ ଭଜସ୍ସୁ କଲ୍ୟାଣେ’’ତି । ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ, ୱିୱିତ୍ତଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ୟଞ୍ଚ ସୟନାସନଂ ପନ୍ତଂ ଦୂରଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ, ୟତ୍ଥ ମିଗସୂକରାଦିସଦ୍ଦେନ ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଥାରୂପଂ ସୟନାସନଞ୍ଚ ଭଜସ୍ସୁ । ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୋହି ଭୋଜନେତି ପମାଣଞ୍ଞୂ ହୋହି, ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ପରିଭୋଗମତ୍ତଞ୍ଚ ଜାନାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତଞ୍ଞୁନା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେପି ଅପ୍ପେ ଦାୟକେପି ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମେ ଅପ୍ପମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଅପ୍ପେ ଦାୟକେ ପନ ବହୁଂ ଦାତୁକାମେପି ଅପ୍ପମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପନ ବହୁତରେ ଦାୟକେପି ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମେ ଅପ୍ପମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେପି ବହୁତରେ ଦାୟକେପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମେ ଅତ୍ତନୋ ବଲଂ ଜାନିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଂ । ଅପିଚ ମତ୍ତାୟେୱ ୱଣ୍ଣିତା ଭଗୱତାତି ପରିଭୋଗମତ୍ତଞ୍ଞୁନା ପୁତ୍ତମଂସଂ ୱିୟ ଅକ୍ଖବ୍ଭଞ୍ଜନମିୱ ଚ ୟୋନିସୋ ମନସି କରିତ୍ୱା ଭୋଜନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ।
୩୪୨. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଉପକାରଭୂତାୟ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସେୱନାୟ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ସେନାସନଭୋଜନମୁଖେନ ଚ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ସମାଦପେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଚୀୱରାଦୀସୁ ତଣ୍ହାୟ ମିଚ୍ଛାଆଜୀୱୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ସମାଦପେନ୍ତୋ ‘‘ଚୀୱରେ ପିଣ୍ଡପାତେ ଚା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୟେତି ଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟେ । ଏତେସୂତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ଚୀୱରାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦୱତ୍ଥୂସୁ । ତଣ୍ହଂ ମାକାସୀତି ‘‘ହିରିକୋପୀନପଟିଚ୍ଛାଦନାଦିଅତ୍ଥମେୱ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନିଚ୍ଚାତୁରାନଂ ପୁରିସାନଂ ପଟିକାରଭୂତା ଜଜ୍ଜରଘରସ୍ସେୱିମସ୍ସ ଅତିଦୁବ୍ବଲସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପତ୍ଥମ୍ଭଭୂତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଣ୍ହଂ ମା ଜନେସି, ଅଜନେନ୍ତୋ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ୱିହରାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ କାରଣଂ ? ମାଲୋକଂ ପୁନରାଗମି। ଏତେସୁ ହି ତଣ୍ହଂ କରୋନ୍ତୋ ତଣ୍ହାୟ ଆକଡ୍ଢିୟମାନୋ ପୁନପି ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋ ତ୍ୱଂ ଏତେସୁ ତଣ୍ହଂ ମାକାସି, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ ପୁନ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆଗମିସ୍ସସୀତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ‘‘ଚୀୱରେ ତଣ୍ହଂ ମାକାସୀତି ମଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ଚୀୱରପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଦ୍ୱେ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟି ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଞ୍ଚ, ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଞ୍ଚ । ‘‘ପିଣ୍ଡପାତେ ତଣ୍ହଂ ମାକାସୀତି ମଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ପିଣ୍ଡପାତପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟି – ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ, ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ, ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ, ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ, ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗନ୍ତି । ‘‘ସେନାସନେ ତଣ୍ହଂ ମାକାସୀତି ମଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ସେନାସନପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଛ ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟି – ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ, ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ, ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ, ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗଂ, ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ, ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗନ୍ତି । ‘‘ଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟେ ତଣ୍ହଂ ମାକାସୀତି ମଂ ଭଗୱା ଆହା’’ତି ସବ୍ବପ୍ପଚ୍ଚୟେସୁ ୟଥାଲାଭଂ ୟଥାବଲଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପନ୍ତି ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସି, ୟଥା ତଂ ସୁବ୍ବଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ ଅନୁସାସନିନ୍ତି ।
୩୪୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ସମାଦପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅୱସେସସୀଲେ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ଚ ସମାଦପେତୁଂ ‘‘ସଂୱୁତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଂୱୁତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭୱସ୍ସୂତି ପାଠସେସୋ । ଭୱାତି ଅନ୍ତିମପଦେନ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା ଦୁତିୟପଦେ । ଏୱମେତେହି ଦ୍ୱୀହି ୱଚନେହି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲେ ଚ ସମାଦପେସି । ପାକଟୱସେନ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଛଟ୍ଠମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂୟେୱ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସତି କାୟଗତା ତ୍ୟତ୍ଥୂତି ଏୱଂ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ତୁୟ୍ହଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ପଜଞ୍ଞାନାପାନସ୍ସତିଆହାରେପଟିକୂଲସଞ୍ଞାଭାୱନାଦିଭେଦା କାୟଗତା ସତି ଅତ୍ଥୁ ଭୱତୁ, ଭାୱେହି ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବିଦାବହୁଲୋ ଭୱାତି ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ଉକ୍କଣ୍ଠନବହୁଲୋ ସବ୍ବଲୋକେ ଅନଭିରତସଞ୍ଞୀ ହୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୪. ଏତ୍ତାୱତା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ ଉପଚାରଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅପ୍ପନାଭୂମିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନିମିତ୍ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତନ୍ତି ରାଗଟ୍ଠାନିୟଂ ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ତେନେୱ ନଂ ପରତୋ ୱିସେସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁଭଂ ରାଗୂପସଞ୍ହିତ’’ନ୍ତି । ପରିୱଜ୍ଜେହୀତି ଅମନସିକାରେନ ପରିଚ୍ଚଜାହି । ଅସୁଭାୟ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେହୀତି ୟଥା ସୱିଞ୍ଞାଣକେ ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ୱା କାୟେ ଅସୁଭଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେହି । ଏକଗ୍ଗଂ ସୁସମାହିତନ୍ତି ଉପଚାରସମାଧିନା ଏକଗ୍ଗଂ, ଅପ୍ପନାସମାଧିନା ସୁସମାହିତଂ । ୟଥା ତେ ଈଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ତଥା ନଂ ଭାୱେହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୪୫. ଏୱମସ୍ସ ଅପ୍ପନାଭୂମିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱେହୀତି ଏୱଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେନ ସମାଧିନା ସମାହିତଚିତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଭାୱେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିପସ୍ସନା ହି ‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଞାଣଂ ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତତୋ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଅନିମିତ୍ତୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ରାଗନିମିତ୍ତାଦୀନଂ ୱା ଅଗ୍ଗହଣେନ ଅନିମିତ୍ତୱୋହାରଂ ଲଭତି । ୟଥାହ –
‘‘ସୋ ଖ୍ୱାହଂ, ଆୱୁସୋ, ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅନିମିତ୍ତଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି । ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମିନା ୱିହାରେନ ୱିହରତୋ ନିମିତ୍ତାନୁସାରି ୱିଞ୍ଞାଣଂ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୦) ।
ମାନାନୁସୟମୁଜ୍ଜହାତି ଇମାୟ ଅନିମିତ୍ତଭାୱନାୟ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ, ମେଘିୟ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩; ଉଦା॰ ୩୧) ଅନୁକ୍କମେନ ମାନାନୁସୟଂ ଉଜ୍ଜହ ପଜହ ପରିଚ୍ଚଜାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ମାନାଭିସମୟା, ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀତି ଅଥେୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ମାନସ୍ସ ଅଭିସମୟା ଖୟା ୱୟା ପହାନା ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା ଉପସନ୍ତୋ ନିବ୍ବୁତୋ ସୀତିଭୂତୋ ସବ୍ବଦରଥପରିଳାହୱିରହିତୋ ୟାୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାସି, ତାୱ ସୁଞ୍ଞତାନିମିତ୍ତାପ୍ପଣିହିତାନଂ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରେନ ଚରିସ୍ସସି ୱିହରିସ୍ସସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ତତୋ ପରଂ ‘‘ଇତ୍ଥଂ ସୁଦଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ସଙ୍ଗୀତିକାରକାନଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥଂ ସୁଦନ୍ତି ଇତ୍ଥଂ ସୁ ଇଦଂ, ଏୱମେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଏୱଂ ଓୱଦିୟମାନୋ ଚାୟସ୍ମା ରାହୁଲୋ ପରିପାକଗତେସୁ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଅନେକେହି ଦେୱତାସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ରାହୁଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପସୁତ୍ତ-(ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତ)-ୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପସୁତ୍ତଂ, ‘‘ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ, ୟତୋ ତାନି ଅଞ୍ଞାନି ଚ ତଥାୱିଧାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତନୟମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଅଗ୍ଗାଳୱେ ଚେତିୟେତି ଆଳୱିୟଂ ଅଗ୍ଗଚେତିୟେ । ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ହି ଭଗୱତି ଅଗ୍ଗାଳୱଗୋତମକାଦୀନି ଅନେକାନି ଚେତିୟାନି ଅହେସୁଂ ୟକ୍ଖନାଗାଦୀନଂ ଭୱନାନି । ତାନି ଉପ୍ପନ୍ନେ ଭଗୱତି ମନୁସ୍ସା ୱିନାସେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଅକଂସୁ, ତେନେୱ ଚ ନାମେନ ୱୋହରିଂସୁ । ତତୋ ଅଗ୍ଗାଳୱଚେତିୟସଙ୍ଖାତେ ୱିହାରେ ୱିହରତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟସ୍ମତୋ ୱଙ୍ଗୀସସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ, ୱଙ୍ଗୀସୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ଜାତିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସୋ କିର ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ପରିବ୍ବାଜିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଜାତୋ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତି, ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଛୱସୀସଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ଗତିଂ ଜାନାତି । ମନୁସ୍ସାପି ସୁଦଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାତୀନଂ କାଲକତାନଂ ସୁସାନତୋ ସୀସାନି ଆନେତ୍ୱା ତଂ ତେସଂ ଗତିଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ‘‘ଅସୁକନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅସୁକମନୁସ୍ସଲୋକେ’’ତି ୱଦତି । ତେ ତେନ ୱିମ୍ହିତା ତସ୍ସ ବହୁଂ ଧନଂ ଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ସୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟୋ ଅହୋସି ।
ସୋ ସତସହସ୍ସକପ୍ପଂ ପୂରିତପାରମୀ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଚହି ପୁରିସସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଗାମନିଗମଜନପଦରାଜଧାନୀସୁ ୱିଚରନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ପୁରେଭତ୍ତଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ସୁନିୱତ୍ଥା ସୁପାରୁତା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହାଜନକାୟୋ କୁହିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ତେ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ବହୁଜନହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । ସୋପି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସପରିୱାରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ, ୱଙ୍ଗୀସ, ଜାନାସି କିର ତାଦିସଂ ୱିଜ୍ଜଂ, ୟାୟ ସତ୍ତାନଂ ଛୱସୀସାନି ଆକୋଟେତ୍ୱା ଗତିଂ ପୱେଦେସୀ’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଜାନାମୀ’’ତି । ଭଗୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି, ସୋ ନଖେନ ଆକୋଟେତ୍ୱା ‘‘ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ସୀସଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ସବ୍ବଗତିନିବ୍ବତ୍ତାନଂ ସୀସାନି ଦସ୍ସେସି, ସୋପି ତଥେୱ ଞତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଖୀଣାସୱସୀସଂ ଦସ୍ସେସି, ସୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ନ ଅଞ୍ଞାସି । ତତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅୱିସୟୋ ତେ ଏତ୍ଥ ୱଙ୍ଗୀସ, ମମେୱେସୋ ୱିସୟୋ, ଖୀଣାସୱସୀସ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମଭାସି –
‘‘ଗତୀ ମିଗାନଂ ପୱନଂ, ଆକାସୋ ପକ୍ଖିନଂ ଗତି ।
ୱିଭୱୋ ଗତି ଧମ୍ମାନଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତୋ ଗତୀ’’ତି ॥ (ପରି॰ ୩୩୯) ।
ୱଙ୍ଗୀସୋ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱିଜ୍ଜଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ଭଗୱା ‘‘ନାୟଂ ୱିଜ୍ଜା ଅପବ୍ବଜିତାନଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ୱା ମଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଂ ୱା ଇଚ୍ଛସି, ତଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ୱିଜ୍ଜଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ତଦା ଚ ଭଗୱତୋ ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପତ୍ଥେରୋ ସମୀପେ ହୋତି, ତଂ ଭଗୱା ଆଣାପେସି – ‘‘ତେନ ହି, ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପ, ଇମଂ ପବ୍ବାଜେହୀ’’ତି । ସୋ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ୱଙ୍ଗୀସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ ଅରହା ଅହୋସି । ଏତଦଗ୍ଗେ ଚ ଭଗୱତା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଟିଭାନୱନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ୱଙ୍ଗୀସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) ।
ଏୱଂ ସମୁଦାଗତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ୱଙ୍ଗୀସସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ୱଜ୍ଜାୱଜ୍ଜାଦିଉପନିଜ୍ଝାୟନେନ ଏୱଂ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପୋ ନାମ ଥେରୋ । କପ୍ପୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ, ନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ପନ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗତତ୍ତା ‘‘ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପୋ’’ତି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ । ତତୋ ନଂ ଭିକ୍ଖୂପି ଏୱଂ ୱୋହରନ୍ତି । ସାସନେ ଥିରଭାୱଂ ପତ୍ତୋତି ଥେରୋ। ଅଗ୍ଗାଳୱେ ଚେତିୟେ ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତୀତି ତସ୍ମିଂ ଚେତିୟେ ଅଚିରପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି । ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ଗଣମ୍ହା ୱୂପକଟ୍ଠତ୍ତା ରହୋଗତସ୍ସ କାୟେନ, ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ ତେହି ତେହି ୱିସୟେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲୀନସ୍ସ । ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀତି ଇମିନା ଆକାରେନ ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । କସ୍ମା ପନ ଉଦପାଦୀତି । ଅସମ୍ମୁଖତ୍ତା ଦିଟ୍ଠାସେୱନତ୍ତା ଚ । ଅୟଞ୍ହି ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନକାଲେ ନ ସମ୍ମୁଖା ଅହୋସି, ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଞ୍ଚାନେନ ଅସ୍ସ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିପୁବ୍ବାସେୱନଂ, ତାଦିସଞ୍ଚ ଅଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ହୋତି ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ ।
ତଥା ହି ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ଉଦେନସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନମେୱ ଗଚ୍ଛତି ପୁବ୍ବେ ରାଜା ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିଚାରେସୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ, ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରୋ ତାୱତିଂସଭୱନେ ସୁଞ୍ଞଂ ଦେୱୱିମାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଦେୱପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପରିଚାରେସୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ । ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାନି ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ତଥା ଅଭାସୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବପରିଚୟେନ । ତସ୍ମା ଅସମ୍ମୁଖତ୍ତା ଦିଟ୍ଠାସେୱନତ୍ତା ଚସ୍ସ ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ ନୁ ଖୋ ମେ ଉପଜ୍ଝାୟୋ, ଉଦାହୁ ନୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି । ତତୋ ପରଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ପୁନ ସଣ୍ଠାପନେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକଂସନ୍ତି ଚ ୱାମଂସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟତୋ ୟଥା ୱାମଂସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ତଥା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱାତି ଏୱମସ୍ସତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୩୪୬.ଅନୋମପଞ୍ଞନ୍ତି ଓମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିତ୍ତଂ ଲାମକଂ, ନ ଓମପଞ୍ଞଂ, ଅନୋମପଞ୍ଞଂ, ମହାପଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ୱିଚିକିଚ୍ଛାନନ୍ତି ଏୱରୂପାନଂ ପରିୱିତକ୍କାନଂ । ଞାତୋତି ପାକଟୋ । ୟସସ୍ସୀତି ଲାଭପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତୋତି ଗୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ଅପରିଡୟ୍ହମାନଚିତ୍ତୋ ୱା ।
୩୪୭.ତୟା କତନ୍ତି ନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନିସିନ୍ନତ୍ତା ‘‘ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପୋ’’ତି ୱଦତା ତୟା କତନ୍ତି ୟଥା ଅତ୍ତନା ଉପଲକ୍ଖେତି, ତଥା ଭଣତି । ଭଗୱା ପନ ନ ନିସିନ୍ନତ୍ତା ଏୱ ତଂ ତଥା ଆଲପି, ଅପିଚ ଖୋ ତତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତତ୍ତା । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ଜାତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି । ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ । ନମସ୍ସଂ ଅଚରୀତି ନମସ୍ସମାନୋ ୱିହାସି । ମୁତ୍ୟପେକ୍ଖୋତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ୱିମୁତ୍ତିଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ, ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମଦସ୍ସୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି । ଦଳ୍ହଧମ୍ମୋ ହି ନିବ୍ବାନଂ ଅଭିଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ମା ତଂ ‘‘ଦଳ୍ହଧମ୍ମଦସ୍ସୀ’’ତି ଆହ ।
୩୪୮.ସକ୍ୟାତିପି ଭଗୱନ୍ତମେୱ କୁଲନାମେନ ଆଲପତି । ମୟମ୍ପି ସବ୍ବେତି ନିରୱସେସପରିସଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଣତି । ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତିପି ଭଗୱନ୍ତମେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଆଲପତି । ସମୱଟ୍ଠିତାତି ସମ୍ମା ଅୱଟ୍ଠିତା ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱା ଠିତା । ନୋତି ଅମ୍ହାକଂ । ସୱନାୟାତି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ । ସୋତାତି ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତୁୱଂ ନୋ ସତ୍ଥା ତ୍ୱମନୁତ୍ତରୋସୀତି ଥୁତିୱଚନମତ୍ତମେୱେତଂ ।
୩୪୯.ଛିନ୍ଦେୱନୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛନ୍ତି ଅକୁସଲୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ ସୋ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାପତିରୂପକଂ ପନ ତଂ ପରିୱିତକ୍କଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ବ୍ରୂହି ମେତନ୍ତି ବ୍ରୂହି ମେ ଏତଂ, ୟଂ ମୟା ୟାଚିତୋସି ‘‘ତଂ ସାୱକଂ ସକ୍ୟ, ମୟମ୍ପି ସବ୍ବେ ଅଞ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମା’’ତି, ବ୍ରୂୱନ୍ତୋ ଚ ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପରିନିବ୍ବୁତଂ ୱେଦୟ ଭୂରିପଞ୍ଞ ମଜ୍ଝେୱ ନୋ ଭାସ, ପରିନିବ୍ବୁତଂ ଞତ୍ୱା ମହାପଞ୍ଞଂ ଭଗୱା ମଜ୍ଝେୱ ଅମ୍ହାକଂ ସବ୍ବେସଂ ଭାସ, ୟଥା ସବ୍ବେୱ ମୟଂ ଜାନେୟ୍ୟାମ । ସକ୍କୋୱ ଦେୱାନ ସହସ୍ସନେତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପନ ଥୁତିୱଚନମେୱ । ଅପିଚସ୍ସ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ସକ୍କୋ ସହସ୍ସନେତ୍ତୋ ଦେୱାନଂ ମଜ୍ଝେ ତେହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୱଚନୋ ଭାସତି, ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ମଜ୍ଝେ ଅମ୍ହେହି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତୱଚନୋ ଭାସାତି ।
୩୫୦.ୟେ କେଚୀତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୁନନ୍ତୋୟେୱ ୱତ୍ତୁକାମତଂ ଜନେତୁଂ ଭଣତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୟେ କେଚି ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଗନ୍ଥା ତେସଂ ଅପ୍ପହାନେ ମୋହୱିଚିକିଚ୍ଛାନଂ ପହାନାଭାୱତୋ ‘‘ମୋହମଗ୍ଗା’’ତି ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାଣପକ୍ଖା’’ତି ଚ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛଟ୍ଠାନା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସବ୍ବେ ତେ ତଥାଗତଂ ପତ୍ୱା ତଥାଗତସ୍ସ ଦେସନାବଲେନ ୱିଦ୍ଧଂସିତା ନ ଭୱନ୍ତି ନସ୍ସନ୍ତି । କିଂ କାରଣଂ ? ଚକ୍ଖୁଞ୍ହି ଏତଂ ପରମଂ ନରାନଂ, ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ସବ୍ବଗନ୍ଥୱିଧମନପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଜନନତୋ ନରାନଂ ପରମଂ ଚକ୍ଖୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୫୧.ନୋ ଚେ ହି ଜାତୂତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ ଥୁନନ୍ତୋୟେୱ ୱତ୍ତୁକାମତଂ ଜନେନ୍ତୋୱ ଭଣତି । ତତ୍ଥ ଜାତୂତି ଏକଂସୱଚନଂ । ପୁରିସୋତି ଭଗୱନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଜୋତିମନ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାଜୋତିସମନ୍ନାଗତା ସାରିପୁତ୍ତାଦୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି ଭଗୱା ୟଥା ପୁରତ୍ଥିମାଦିଭେଦୋ ୱାତୋ ଅବ୍ଭଘନଂ ୱିହନତି, ଏୱଂ ଦେସନାୱେଗେନ କିଲେସେ ନ ୱିହନେୟ୍ୟ। ତଥା ୟଥା ଅବ୍ଭଘନେନ ନିୱୁତୋ ଲୋକୋ ତମୋୱ ହୋତି ଏକନ୍ଧକାରୋ, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାଣନିୱୁତୋପି ତମୋୱସ୍ସ । ୟେପି ଇମେ ଦାନି ଜୋତିମନ୍ତୋ ଖାୟନ୍ତି ସାରିପୁତ୍ତାଦୟୋ, ତେପି ନରା ନ ତପେୟ୍ୟୁନ୍ତି ।
୩୫୨.ଧୀରା ଚାତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଭଣତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଧୀରା ଚ ପଣ୍ଡିତା ପୁରିସା ପଜ୍ଜୋତକରା ଭୱନ୍ତି, ପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅହଂ ତଂ ୱୀର ପଧାନୱୀରିୟସମନ୍ନାଗତୋ ଭଗୱା ତଥେୱ ମଞ୍ଞେ ଧୀରୋତି ଚ ପଜ୍ଜୋତକରୋତ୍ୱେୱ ଚ ମଞ୍ଞାମି । ମୟଞ୍ହି ୱିପସ୍ସିନଂ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଜାନନ୍ତା ଏୱ ଉପାଗମୁମ୍ହା, ତସ୍ମା ପରିସାସୁ ନୋ ଆୱିକରୋହି କପ୍ପଂ, ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପଂ ଆଚିକ୍ଖ ପକାସେହୀତି ।
୩୫୩.ଖିପ୍ପନ୍ତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଭଣତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଖିପ୍ପଂ ଗିରଂ ଏରୟ ଲହୁଂ ଅଚିରାୟମାନୋ ୱଚନଂ ଭାସ, ୱଗ୍ଗୁଂ ମନୋରମଂ ଭଗୱା । ୟଥା ସୁୱଣ୍ଣହଂସୋ ଗୋଚରପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଜାତସ୍ସରୱନସଣ୍ଡଂ ଦିସ୍ୱା ଗୀୱଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ରତ୍ତତୁଣ୍ଡେନ ସଣିକଂ ଅତରମାନୋ ୱଗ୍ଗୁଂ ଗିରଂ ନିକୂଜତି ନିଚ୍ଛାରେତି, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ସଣିକଂ ନିକୂଜ, ଇମିନା ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଞ୍ଞତରେନ ବିନ୍ଦୁସ୍ସରେନ ସୁୱିକପ୍ପିତେନ ସୁଟ୍ଠୁୱିକପ୍ପିତେନ ଅଭିସଙ୍ଖତେନ । ଏତେ ମୟଂ ସବ୍ବେୱ ଉଜୁଗତା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତମାନସା ହୁତ୍ୱା ତୱ ନିକୂଜିତଂ ସୁଣୋମାତି ।
୩୫୪.ପହୀନଜାତିମରଣନ୍ତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଭଣତି । ତତ୍ଥ ନ ସେସେତୀତି ଅସେସୋ, ତଂ ଅସେସଂ। ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ୱିୟ କିଞ୍ଚି ଅସେସେତ୍ୱା ପହୀନଜାତିମରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିଗ୍ଗୟ୍ହାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୟାଚିତ୍ୱା ନିବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଧୋନନ୍ତି ଧୁତସବ୍ବପାପଂ । ୱଦେସ୍ସାମୀତି କଥାପେସ୍ସାମି ଧମ୍ମଂ । ନ କାମକାରୋ ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେୱ ହି କାମକାରୋ ନତ୍ଥି, ୟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି ଞାତୁଂ ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱା, ତଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସଙ୍ଖେୟ୍ୟକାରୋ ଚ ତଥାଗତାନନ୍ତି ତଥାଗତାନଂ ପନ ୱୀମଂସକାରୋ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମା କିରିୟା । ତେ ୟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି ଞାତୁଂ ୱା ୱତ୍ତୁଂ ୱା, ତଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୫୫. ଇଦାନି ତଂ ସଙ୍ଖେୟ୍ୟକାରଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତଥା ହି ତୱ ଭଗୱା ଇଦଂ ସମୁଜ୍ଜୁପଞ୍ଞସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମୁଗ୍ଗହୀତଂ ୱୁତ୍ତଂ ପୱତ୍ତିତଂ ସମ୍ପନ୍ନୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ‘‘ସନ୍ତତିମହାମତ୍ତୋ ସତ୍ତତାଲମତ୍ତଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି, ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ସକ୍କୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ପଥୱିଂ ପୱିସିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଅୱିପରୀତଂ ଦିଟ୍ଠଂ । ତତୋ ପନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ଆହ – ଅୟମଞ୍ଜଲୀ ପଚ୍ଛିମୋ ସୁପ୍ପଣାମିତୋ, ଅୟମପରୋପି ଅଞ୍ଜଲୀ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ପଣାମିତୋ । ମା ମୋହୟୀତି ମା ନୋ ଅକଥନେନ ମୋହୟି ଜାନଂ ଜାନନ୍ତୋ କପ୍ପସ୍ସ ଗତିଂ । ଅନୋମପଞ୍ଞାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି ।
୩୫୬.ପରୋୱରନ୍ତି ଇମଂ ପନ ଗାଥଂ ଅପରେନପି ପରିୟାୟେନ ଅମୋହନମେୱ ୟାଚନ୍ତୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ପରୋୱରନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରଂ ଦୂରେସନ୍ତିକଂ ୱା । ଅରିୟଧମ୍ମନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ । ୱିଦିତ୍ୱାତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଜାନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଜାନନ୍ତୋ । ୱାଚାଭିକଙ୍ଖାମୀତି ୟଥା ଘମ୍ମନି ଘମ୍ମତତ୍ତୋ ପୁରିସୋ କିଲନ୍ତୋ ତସିତୋ ୱାରିଂ, ଏୱଂ ତେ ୱାଚଂ ଅଭିକଙ୍ଖାମି । ସୁତଂ ପୱସ୍ସାତି ସୁତସଙ୍ଖାତଂ ସଦ୍ଦାୟତନଂ ପୱସ୍ସ ପଗ୍ଘର ମୁଞ୍ଚ ପୱତ୍ତେହି । ‘‘ସୁତସ୍ସ ୱସ୍ସା’’ତିପି ପାଠୋ, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ସଦ୍ଦାୟତନସ୍ସ ୱୁଟ୍ଠିଂ ୱସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୫୭. ଇଦାନି ୟାଦିସଂ ୱାଚଂ ଅଭିକଙ୍ଖତି, ତଂ ପକାସେନ୍ତୋ –
‘‘ୟଦତ୍ଥିକଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଚରୀ,
କପ୍ପାୟନୋ କଚ୍ଚିସ୍ସ ତଂ ଅମୋଘଂ ।
ନିବ୍ବାୟି ସୋ ଆଦୁ ସଉପାଦିସେସୋ,
ୟଥା ୱିମୁତ୍ତୋ ଅହୁ ତଂ ସୁଣୋମା’’ତି ॥ –
ଗାଥମାହ। ତତ୍ଥ କପ୍ପାୟନୋତି କପ୍ପମେୱ ପୂଜାୱସେନ ଭଣତି । ୟଥା ୱିମୁତ୍ତୋତି ‘‘କିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ୟଥା ଅସେକ୍ଖା, ଉଦାହୁ ଉପାଦିସେସାୟ ୟଥା ସେକ୍ଖା’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୩୫୮. ଏୱଂ ଦ୍ୱାଦସହି ଗାଥାହି ୟାଚିତୋ ଭଗୱା ତଂ ୱିୟାକରୋନ୍ତୋ –
‘‘ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ତଣ୍ହଂ ଇଧ ନାମରୂପେ, (ଇତି ଭଗୱା)
କଣ୍ହସ୍ସ ସୋତଂ ଦୀଘରତ୍ତାନୁସୟିତଂ ।
ଅତାରି ଜାତିଂ ମରଣଂ ଅସେସଂ,
ଇଚ୍ଚବ୍ରୱୀ ଭଗୱା ପଞ୍ଚସେଟ୍ଠୋ’’ତି ॥ –
ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମପଦସ୍ସ ତାୱ ଅତ୍ଥୋ – ୟାପି ଇମସ୍ମିଂ ନାମରୂପେ କାମତଣ୍ହାଦିଭେଦା ତଣ୍ହାଦୀଘରତ୍ତଂ ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ ଅନୁସୟିତା କଣ୍ହନାମକସ୍ସ ମାରସ୍ସ ‘‘ସୋତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ କଣ୍ହସ୍ସ ସୋତଭୂତଂ ଦୀଘରତ୍ତାନୁସୟିତଂ ଇଧ ନାମରୂପେ ତଣ୍ହଂ କପ୍ପାୟନୋ ଛିନ୍ଦୀତି । ଇତି ଭଗୱାତି ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଗୀତିକାରାନଂ ୱଚନଂ । ଅତାରି ଜାତିଂ ମରଣଂ ଅସେସନ୍ତି ସୋ ତଂ ତଣ୍ହଂ ଛେତ୍ୱା ଅସେସଂ ଜାତିମରଣଂ ଅତାରି, ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଚ୍ଚବ୍ରୱୀ ଭଗୱା ପଞ୍ଚସେଟ୍ଠୋତି ୱଙ୍ଗୀସେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଠମସିସ୍ସାନଂ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ସେଟ୍ଠୋ, ପଞ୍ଚହି ୱା ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି, ସୀଲାଦୀହି ୱା ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧେହି ଅତିୱିସିଟ୍ଠେହି ଚକ୍ଖୂହି ଚ ସେଟ୍ଠୋତି ସଙ୍ଗୀତିକାରାନମେୱିଦଂ ୱଚନଂ ।
୩୫୯. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱତୋ ଭାସିତମଭିନନ୍ଦମାନସୋ ୱଙ୍ଗୀସୋ ‘‘ଏସ ସୁତ୍ୱା’’ତିଆଦିଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଇସିସତ୍ତମାତି ଭଗୱା ଇସି ଚ ସତ୍ତମୋ ଚ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱିପସ୍ସୀସିଖୀୱେସ୍ସଭୂକକୁସନ୍ଧକୋଣାଗମନକସ୍ସପନାମକେ ଛ ଇସୟୋ ଅତ୍ତନା ସହ ସତ୍ତ କରୋନ୍ତୋ ପାତୁଭୂତୋତିପି ଇସିସତ୍ତମୋ, ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ନ ମଂ ୱଞ୍ଚେସୀତି ୟସ୍ମା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତଂ ମଂ ନ ୱଞ୍ଚେସି, ନ ୱିସଂୱାଦେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୩୬୦. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୟସ୍ମା ମୁତ୍ୟପେକ୍ଖୋ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ଅହୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋ’’ତି । ମଚ୍ଚୁନୋ ଜାଲଂ ତତନ୍ତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟେ ୱିତ୍ଥତଂ ମାରସ୍ସ ତଣ୍ହାଜାଲଂ । ମାୟାୱିନୋତି ବହୁମାୟସ୍ସ । ‘‘ତଥା ମାୟାୱିନୋ’’ତିପି କେଚି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ୟୋ ଅନେକାହି ମାୟାହି ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି, ତସ୍ସ ତଥା ମାୟାୱିନୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୩୬୧. ତତିୟଗାଥାୟ ଆଦୀତି କାରଣଂ । ଉପାଦାନସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ । ୱଟ୍ଟଞ୍ହି ଉପାଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଇଧ ‘‘ଉପାଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସେୱ ଉପାଦାନସ୍ସ ଆଦିଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିଭେଦଂ କାରଣଂ ଅଦ୍ଦସ କପ୍ପୋତି ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ଭଗୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ଅଚ୍ଚଗା ୱତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ୱତ । ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁ ଏତ୍ଥ ଧିୟତୀତି ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ, ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତଂ ସୁଦୁତ୍ତରଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟଂ ଅଚ୍ଚଗା ୱତାତି ୱେଦଜାତୋ ଭଣତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନିଗ୍ରୋଧକପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତ-(ମହାସମୟସୁତ୍ତ)-ୱଣ୍ଣନା
୩୬୨.ପୁଚ୍ଛାମିମୁନିଂ ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତି ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତଂ, ‘‘ମହାସମୟସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି ମହାସମୟଦିୱସେ କଥିତତ୍ତା । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପୁଚ୍ଛାୱସିକା ଉପ୍ପତ୍ତି । ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ହି ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି, ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ‘‘ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସାକିୟକୋଲିୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ପୋରାଣେହି ୱଣ୍ଣୀୟତି ।
ତତ୍ରାୟଂ ଉଦ୍ଦେସମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା – ପଠମକପ୍ପିକାନଂ କିର ରଞ୍ଞୋ ମହାସମ୍ମତସ୍ସ ରୋଜୋ ନାମ ପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି । ରୋଜସ୍ସ ୱରରୋଜୋ, ୱରରୋଜସ୍ସ କଲ୍ୟାଣୋ, କଲ୍ୟାଣସ୍ସ ୱରକଲ୍ୟାଣୋ, ୱରକଲ୍ୟାଣସ୍ସ ମନ୍ଧାତା, ମନ୍ଧାତୁସ୍ସ ୱରମନ୍ଧାତା, ୱରମନ୍ଧାତୁସ୍ସ ଉପୋସଥୋ, ଉପୋସଥସ୍ସ ୱରୋ, ୱରସ୍ସ ଉପୱରୋ, ଉପୱରସ୍ସ ମଘଦେୱୋ, ମଘଦେୱସ୍ସ ପରମ୍ପରା ଚତୁରାସୀତି ଖତ୍ତିୟସହସ୍ସାନି ଅହେସୁଂ । ତେସଂ ପରତୋ ତୟୋ ଓକ୍କାକୱଂସା ଅହେସୁଂ । ତେସୁ ତତିୟଓକ୍କାକସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମହେସିୟୋ ଅହେସୁଂ – ହତ୍ଥା, ଚିତ୍ତା, ଜନ୍ତୁ, ଜାଲିନୀ, ୱିସାଖାତି । ଏକେକିସ୍ସା ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିସତାନି ପରିୱାରା । ସବ୍ବଜେଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ପୁତ୍ତା – ଓକ୍କାମୁଖୋ, କରକଣ୍ଡୁ, ହତ୍ଥିନିକୋ, ସିନିପୁରୋତି; ପଞ୍ଚ ଧୀତରୋ – ପିୟା, ସୁପ୍ପିୟା, ଆନନ୍ଦା, ୱିଜିତା, ୱିଜିତସେନାତି । ଏୱଂ ସା ନୱ ପୁତ୍ତେ ଲଭିତ୍ୱା କାଲମକାସି ।
ଅଥ ରାଜା ଅଞ୍ଞଂ ଦହରଂ ଅଭିରୂପଂ ରାଜଧୀତରଂ ଆନେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ସାପି ଜନ୍ତୁଂ ନାମ ଏକଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟି । ତଂ ଜନ୍ତୁକୁମାରଂ ପଞ୍ଚମଦିୱସେ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସି । ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ମହେସିୟା ୱରଂ ଅଦାସି । ସା ଞାତକେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ରାଜା ‘‘ନସ୍ସ ୱସଲି, ମମ ପୁତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତରାୟମିଚ୍ଛସୀ’’ତି ନାଦାସି । ସା ପୁନପ୍ପୁନଂ ରହୋ ରାଜାନଂ ପରିତୋସେତ୍ୱା ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ମୁସାୱାଦୋ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୟାଚତି ଏୱ । ଅଥ ରାଜା ପୁତ୍ତେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ, ତାତା, ତୁମ୍ହାକଂ କନିଟ୍ଠଂ ଜନ୍ତୁକୁମାରଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ମାତୁୟା ସହସା ୱରଂ ଅଦାସିଂ । ସା ପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ପରିଣାମେତୁଂ ଇଚ୍ଛତି । ତୁମ୍ହେ ମମଚ୍ଚୟେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଅଟ୍ଠହି ଅମଚ୍ଚେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତେ ଭଗିନିୟୋ ଆଦାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ନଗରା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ‘‘କୁମାରା ପିତୁଅଚ୍ଚୟେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ କାରେସ୍ସନ୍ତି, ଗଚ୍ଛାମ ନେ ଉପଟ୍ଠହାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ବହୂ ମନୁସ୍ସା ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ପଠମଦିୱସେ ୟୋଜନମତ୍ତା ସେନା ଅହୋସି, ଦୁତିୟଦିୱସେ ଦ୍ୱିୟୋଜନମତ୍ତା, ତତିୟଦିୱସେ ତିୟୋଜନମତ୍ତା । କୁମାରା ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ମହା ଅୟଂ ବଲକାୟୋ, ସଚେ ମୟଂ କଞ୍ଚି ସାମନ୍ତରାଜାନଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଜନପଦଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ, ସୋପି ନୋ ନ ପହୋସ୍ସତି, କିଂ ପରେସଂ ପୀଳଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧରଜ୍ଜେନ, ମହା ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅରଞ୍ଞେ ନଗରଂ ମାପେସ୍ସାମା’’ତି ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖା ଅଗମିଂସୁ ।
ତତ୍ଥ ନଗରମାପନୋକାସଂ ପରିୟେସମାନା ହିମୱତି କପିଲୋ ନାମ ଘୋରତପୋ ତାପସୋ ପଟିୱସତି ପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ ମହାସାକସଣ୍ଡେ, ତସ୍ସ ୱସନୋକାସଂ ଗତା । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ତେସୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଅକାସି । ସୋ କିର ଭୁମ୍ମଜାଲଂ ନାମ ୱିଜ୍ଜଂ ଜାନାତି, ୟାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଅସୀତିହତ୍ଥେ ଆକାସେ ଚ ହେଟ୍ଠା ଭୂମିୟଞ୍ଚ ଗୁଣଦୋସେ ପସ୍ସତି । ଅଥେକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସୂକରମିଗା ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ ତାସେତ୍ୱା ପରିପାତେନ୍ତି, ମଣ୍ଡୂକମୂସିକା ସପ୍ପେ ଭିଂସାପେନ୍ତି । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ ପଥୱୀଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଅସ୍ସମଂ ମାପେସି । ତତୋ ସୋ ରାଜକୁମାରେ ଆହ – ‘‘ସଚେ ମମ ନାମେନ ନଗରଂ କରୋଥ, ଦେମି ୱୋ ଇମଂ ଓକାସ’’ନ୍ତି । ତେ ତଥା ପଟିଜାନିଂସୁ । ତାପସୋ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସେ ଠତ୍ୱା ଚଣ୍ଡାଲପୁତ୍ତୋପି ଚକ୍କୱତ୍ତିଂ ବଲେନ ଅତିସେତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସମେ ରଞ୍ଞୋ ଘରଂ ମାପେତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେଥା’’ତି ତଂ ଓକାସଂ ଦତ୍ୱା ସୟଂ ଅୱିଦୂରେ ପବ୍ବତପାଦେ ଅସ୍ସମଂ କତ୍ୱା ୱସି । ତତୋ କୁମାରା ତତ୍ଥ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା କପିଲସ୍ସ ୱୁତ୍ଥୋକାସେ କତତ୍ତା ‘‘କପିଲୱତ୍ଥୂ’’ତି ନାମଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିୱାସଂ କପ୍ପେସୁଂ ।
ଅଥ ଅମଚ୍ଚା ‘‘ଇମେ କୁମାରା ୱୟପ୍ପତ୍ତା, ୟଦି ନେସଂ ପିତା ସନ୍ତିକେ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ଆୱାହୱିୱାହଂ କାରେୟ୍ୟ । ଇଦାନି ପନ ଅମ୍ହାକଂ ଭାରୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କୁମାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେସୁଂ । କୁମାରା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସଦିସା ଖତ୍ତିୟଧୀତରୋ ନ ପସ୍ସାମ, ତାସମ୍ପି ଭଗିନୀନଂ ସଦିସେ ଖତ୍ତିୟକୁମାରେ, ଜାତିସମ୍ଭେଦଞ୍ଚ ନ କରୋମା’’ତି । ତେ ଜାତିସମ୍ଭେଦଭୟେନ ଜେଟ୍ଠଭଗିନିଂ ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସାହି ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସୁଂ । ତେସଂ ପିତା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା, ପରମସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା’’ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଅୟଂ ତାୱ ସକ୍ୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା –
‘‘ଅଥ ଖୋ, ଅମ୍ବଟ୍ଠ, ରାଜା ଓକ୍କାକୋ ଅମଚ୍ଚେ ପାରିସଜ୍ଜେ ଆମନ୍ତେସି – ‘କହଂ ନୁ ଖୋ, ଭୋ, ଏତରହି କୁମାରା ସମ୍ମନ୍ତୀ’ତି । ଅତ୍ଥି, ଦେୱ, ହିମୱନ୍ତପସ୍ସେ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ତୀରେ ମହାସାକସଣ୍ଡୋ, ତତ୍ଥେତରହି କୁମାରା ସମ୍ମନ୍ତି । ତେ ଜାତିସମ୍ଭେଦଭୟା ସକାହି ଭଗିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି । ଅଥ ଖୋ, ଅମ୍ବଟ୍ଠ, ରାଜା ଓକ୍କାକୋ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି – ‘ସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା, ପରମସକ୍ୟା ୱତ, ଭୋ କୁମାରା’ତି, ତଦଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ, ଅମ୍ବଟ୍ଠ, ସକ୍ୟା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ସୋ ଚ ସକ୍ୟାନଂ ପୁବ୍ବପୁରିସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୬୭) ।
ତତୋ ନେସଂ ଜେଟ୍ଠଭଗିନିୟା କୁଟ୍ଠରୋଗୋ ଉଦପାଦି, କୋୱିଳାରପୁପ୍ଫସଦିସାନି ଗତ୍ତାନି ଅହେସୁଂ । ରାଜକୁମାରା ‘‘ଇମାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଭୋଜନାଦୀନି କରୋନ୍ତାନମ୍ପି ଉପରି ଏସ ରୋଗୋ ସଙ୍କମତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ତଂ ୟାନେ ଆରୋପେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣାପେତ୍ୱା ତଂ ତତ୍ଥ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ପଦରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦାପେତ୍ୱା ପଂସୁଂ ଦତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେନ ଚ ସମୟେନ ରାମୋ ନାମ ରାଜା କୁଟ୍ଠରୋଗୀ ଓରୋଧେହି ଚ ନାଟକେହି ଚ ଜିଗୁଚ୍ଛିୟମାନୋ ତେନ ସଂୱେଗେନ ଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତସ୍ସ ରଜ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଣ୍ଣମୂଲଫଲାନି ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରୋଗୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା, ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତୋ ମହନ୍ତଂ ସୁସିରରୁକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ସୋଳସହତ୍ଥପ୍ପମାଣଂ ତଂ କୋଲାପଂ ସୋଧେତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରଞ୍ଚ ୱାତପାନଞ୍ଚ କତ୍ୱା ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସୋ ଅଙ୍ଗାରକଟାହେ ଅଗ୍ଗିଂ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ୱିସ୍ସରଞ୍ଚ ସୁସ୍ସରଞ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୋ ସୟତି । ସୋ ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ସୀହୋ ସଦ୍ଦମକାସି, ଅସୁକସ୍ମିଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପଭାତେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଘାସମଂସଂ ଆଦାୟ ପଚିତ୍ୱା ଖାଦତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ସୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ତସ୍ସା ରାଜଧୀତାୟ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ତଂ ପଦେସଂ ଖଣିତ୍ୱା ପଦରତ୍ଥରେ ୱିୱରମକାସି । ତେନ ୱିୱରେନ ସା ବ୍ୟଗ୍ଘଂ ଦିସ୍ୱା ଭୀତା ୱିସ୍ସରମକାସି । ସୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇତ୍ଥିସଦ୍ଦୋ ଏସୋ’’ତି ଚ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ପାତୋୱ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ମାତୁଗାମୋ ସାମୀ’’ତି । ‘‘ନିକ୍ଖମା’’ତି । ‘‘ନ ନିକ୍ଖମାମୀ’’ତି । ‘‘କିଂ କାରଣା’’ତି ? ‘‘ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞା ଅହ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ସୋବ୍ଭେ ନିଖାତାପି ମାନମେୱ କରୋତି । ସୋ ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଖତ୍ତିୟୋ’’ତି ଜାତିଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଏହି ଦାନି ଖୀରେ ପକ୍ଖିତ୍ତସପ୍ପି ୱିୟ ଜାତ’’ନ୍ତି ଆହ । ସା ‘‘କୁଟ୍ଠରୋଗିନୀମ୍ହି ସାମି, ନ ସକ୍କା ନିକ୍ଖମିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ‘‘କତକମ୍ମୋ ଦାନି ଅହଂ ସକ୍କା ତିକିଚ୍ଛିତୁ’’ନ୍ତି ନିସ୍ସେଣିଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନୋକାସଂ ନେତ୍ୱା ସୟଂ ପରିଭୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜାନି ଏୱ ଦତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଅରୋଗଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣମକାସି । ସୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି । ସା ପଠମସଂୱାସେନେୱ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ପୁତ୍ତେ ୱିଜାୟି, ପୁନପି ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିଜାୟି । ଏୱଂ ତେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ଭାତରୋ ଅହେସୁଂ । ତେ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତେ ପିତା ସବ୍ବସିପ୍ପାନି ସିକ୍ଖାପେସି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ଏକୋ ରାମରଞ୍ଞୋ ନଗରୱାସୀ ପବ୍ବତେ ରତନାନି ଗୱେସନ୍ତୋ ତଂ ପଦେସଂ ଆଗତୋ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସି । ‘‘ଜାନାମହଂ, ଦେୱ, ତୁମ୍ହେ’’ତି ଆହ । ‘‘କୁତୋ ତ୍ୱଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଚ ତେନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନଗରତୋ ଦେୱା’’ତି ଆହ । ତତୋ ନଂ ରାଜା ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି । ଏୱଂ ତେସୁ ସମୁଲ୍ଲପମାନେସୁ ତେ ଦାରକା ଆଗମିଂସୁ । ସୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ କେ ଦେୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପୁତ୍ତା ମେ ଭଣେ’’ତି । ‘‘ଇମେହି ଦାନି, ଦେୱ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁମାରେହି ପରିୱୁତୋ ୱନେ କିଂ କରିସ୍ସସି, ଏହି ରଜ୍ଜମନୁସାସା’’ତି ? ‘‘ଅଲଂ, ଭଣେ, ଇଧେୱ ସୁଖ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ଲଦ୍ଧଂ ଦାନି ମେ କଥାପାଭତ’’ନ୍ତି ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତସ୍ସାରୋଚେସି । ରଞ୍ଞୋ ପୁତ୍ତୋ ‘‘ପିତରଂ ଆନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ପିତରଂ ୟାଚି । ସୋପି ‘‘ଅଲଂ, ତାତ କୁମାର, ଇଧେୱ ସୁଖ’’ନ୍ତି ନେୱ ଇଚ୍ଛି । ତତୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ ‘‘ନ ଦାନି ରାଜା ଆଗନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ହନ୍ଦସ୍ସ ଇଧେୱ ନଗରଂ ମାପେମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ କୋଲରୁକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଘରଂ କତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା କୋଲରୁକ୍ଖଂ ଅପନେତ୍ୱା କତତ୍ତା ‘‘କୋଲନଗର’’ନ୍ତି ଚ ବ୍ୟଗ୍ଘପଥେ କତତ୍ତା ‘‘ବ୍ୟଗ୍ଘପଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଚାତି ଦ୍ୱେ ନାମାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଅଗମାସି ।
ତତୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତେ କୁମାରେ ମାତା ଆଣାପେସି – ‘‘ତାତା, ତୁମ୍ହାକଂ କପିଲୱତ୍ଥୁୱାସିନୋ ସକ୍ୟା ମାତୁଲା ହୋନ୍ତି, ଧୀତରୋ ନେସଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତେ ୟଂ ଦିୱସଂ ଖତ୍ତିୟକଞ୍ଞାୟୋ ନଦୀକୀଳନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ଦିୱସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନଦୀତିତ୍ଥଂ ଉପରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ନାମାନି ସାୱେତ୍ୱା ପତ୍ଥିତା ପତ୍ଥିତା ରାଜଧୀତରୋ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ସକ୍ୟରାଜାନୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ହୋତୁ ଭଣେ, ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକା ଏୱା’’ତି ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ଅୟଂ କୋଲିୟାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
ଏୱଂ ତେସଂ ସାକିୟକୋଲିୟାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଆଗତୋ ୱଂସୋ ୟାୱ ସୀହହନୁରାଜା, ତାୱ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ସୀହହନୁରଞ୍ଞୋ କିର ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ତା ଅହେସୁଂ – ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ଅମିତୋଦନୋ, ଧୋତୋଦନୋ, ସକ୍କୋଦନୋ, ସୁକ୍କୋଦନୋତି । ତେସୁ ସୁଦ୍ଧୋଦନେ ରଜ୍ଜଂ କାରୟମାନେ ତସ୍ସ ପଜାପତିୟା ଅଞ୍ଜନରଞ୍ଞୋ ଧୀତାୟ ମହାମାୟାଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପୂରିତପାରମୀ ମହାପୁରିସୋ ଜାତକନିଦାନେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତୁସିତପୁରା ଚୱିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ କତମହାଭିନିକ୍ଖମନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁକ୍କମେନ କପିଲୱତ୍ଥୁଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜାଦୟୋ ଅରିୟଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନପି ଅପରେନ ସମୟେନ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ପନ୍ନରସହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱିହରତି ନିଗ୍ରୋଧାରାମେ ।
ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତେ ଚ ଭଗୱତି ସାକିୟକୋଲିୟାନଂ ଉଦକଂ ପଟିଚ୍ଚ କଲହୋ ଅହୋସି । କଥଂ ? ନେସଂ କିର ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କପିଲପୁରକୋଲିୟପୁରାନଂ ଅନ୍ତରେ ରୋହିଣୀ ନାମ ନଦୀ ପୱତ୍ତତି । ସା କଦାଚି ଅପ୍ପୋଦକା ହୋତି, କଦାଚି ମହୋଦକା । ଅପ୍ପୋଦକକାଲେ ସେତୁଂ କତ୍ୱା ସାକିୟାପି କୋଲିୟାପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସସ୍ସପାୟନତ୍ଥଂ ଉଦକଂ ଆନେନ୍ତି । ତେସଂ ମନୁସ୍ସା ଏକଦିୱସଂ ସେତୁଂ କରୋନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଣ୍ଡନ୍ତା ‘‘ଅରେ ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜକୁଲଂ ଭଗିନୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସଂ କପ୍ପେସି କୁକ୍କୁଟସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦିତିରଚ୍ଛାନା ୱିୟ, ତୁମ୍ହାକଂ ରାଜକୁଲଂ ସୁସିରରୁକ୍ଖେ ୱାସଂ କପ୍ପେସି ପିସାଚିଲ୍ଲିକା ୱିୟା’’ତି ଏୱଂ ଜାତିୱାଦେନ ଖୁଂସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରାଜୂନଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେ କୁଦ୍ଧା ୟୁଦ୍ଧସଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ରୋହିଣୀନଦୀତୀରଂ ସମ୍ପତ୍ତା । ଏୱଂ ସାଗରସଦିସଂ ବଲଂ ଅଟ୍ଠାସି ।
ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଞାତକା କଲହଂ କରୋନ୍ତି, ହନ୍ଦ, ନେ ୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେନାନଂ ମଜ୍ଝେ ଅଟ୍ଠାସି । ତମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିତୋ ଆଗତୋତି ଏକେ । ଏୱଂ ଠତ୍ୱା ଚ ପନ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୪୧ ଆଦୟୋ) ଅଭାସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତା ଆୱୁଧାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଭଗୱା ଓରୁୟ୍ହ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘କୁଠାରୀହତ୍ଥୋ ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିକଂ ଫନ୍ଦନଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୩.୧୪), ‘‘ୱନ୍ଦାମି ତଂ କୁଞ୍ଜରା’’ତିଆଦିକଂ ଲଟୁକିକଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୫.୩୯) ।
‘‘ସମ୍ମୋଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାଲମାଦାୟ ପକ୍ଖିନୋ ।
ୟଦା ତେ ୱିୱଦିସ୍ସନ୍ତି, ତଦା ଏହିନ୍ତି ମେ ୱସ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୩୩) –
ଇମଂ ୱଟ୍ଟକଜାତକଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ଚିରକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ଞାତିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ମହାୱଂସଂ କଥେସି । ତେ ‘‘ପୁବ୍ବେ କିର ମୟଂ ଞାତକା ଏୱା’’ତି ଅତିୱିୟ ପସୀଦିଂସୁ । ତତୋ ସକ୍ୟା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକୁମାରସତେ, କୋଲିୟା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକୁମାରସତେତି ପଞ୍ଚ କୁମାରସତେ ଭଗୱତୋ ପରିୱାରତ୍ଥାୟ ଅଦଂସୁ । ଭଗୱା ତେସଂ ପୁବ୍ବହେତୁଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଆହ । ତେ ସବ୍ବେ ଇଦ୍ଧିୟା ନିବ୍ବତ୍ତଅଟ୍ଠପରିକ୍ଖାରୟୁତ୍ତା ଆକାସେ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଭଗୱା ତେ ଆଦାୟ ମହାୱନଂ ଅଗମାସି । ତେସଂ ପଜାପତିୟୋ ଦୂତେ ପାହେସୁଂ, ତେ ତାହି ନାନପ୍ପକାରେହି ପଲୋଭିୟମାନା ଉକ୍କଣ୍ଠିଂସୁ । ଭଗୱା ତେସଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କୁଣାଲଜାତକକଥାୟ (ଜା॰ ୨.୨୧.୨୮୯ କୁଣାଲଜାତକଂ) ତେସଂ ଅନଭିରତିଂ ୱିନୋଦେତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହିମୱା’’ତି ? ‘‘ନ ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ଏଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପେକ୍ଖଥା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ତେ ଆକାସେନ ନେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋ, ଅୟଂ ରଜତପବ୍ବତୋ, ଅୟଂ ମଣିପବ୍ବତୋ’’ତି ନାନପ୍ପକାରେ ପବ୍ବତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କୁଣାଲଦହେ ମନୋସିଲାତଲେ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାସି । ତତୋ ‘‘ହିମୱନ୍ତେ ସବ୍ବେ ଚତୁପ୍ପଦବହୁପ୍ପଦାଦିଭେଦା ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ ପଚ୍ଛତୋ କୁଣାଲସକୁଣୋ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଚ ତେ ଜାତିନାମନିରୁତ୍ତିୱସେନ ୱଣ୍ଣେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହଂସା, ଏତେ କୋଞ୍ଚା, ଏତେ ଚକ୍କୱାକା, କରୱୀକା, ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡକା, ପୋକ୍ଖରସାତକା’’ତି ତେସଂ ଦସ୍ସେସି ।
ତେ ୱିମ୍ହିତହଦୟା ପସ୍ସନ୍ତା ସବ୍ବପଚ୍ଛତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦ୍ୱୀହି ଦିଜକଞ୍ଞାହି ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ଡଂସିତ୍ୱା ଗହିତକଟ୍ଠୱେମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନଂ ସହସ୍ସଦିଜକଞ୍ଞାପରିୱାରଂ କୁଣାଲସକୁଣଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆହଂସୁ – ‘‘କଚ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱାପି ଇଧ କୁଣାଲରାଜା ଭୂତପୁବ୍ବୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମୟାୱେସ କୁଣାଲୱଂସୋ କତୋ । ଅତୀତେ ହି ମୟଂ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ଇଧ ୱସିମ୍ହା – ନାରଦୋ ଦେୱିଲୋ ଇସି, ଆନନ୍ଦୋ ଗିଜ୍ଝରାଜା, ପୁଣ୍ଣମୁଖୋ ଫୁସ୍ସକୋକିଲୋ, ଅହଂ କୁଣାଲୋ ସକୁଣୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ମହାକୁଣାଲଜାତକଂ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାୟୋ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନା ଅନଭିରତି ୱୂପସନ୍ତା । ତତୋ ତେସଂ ଭଗୱା ସଚ୍ଚକଥଂ କଥେସି, କଥାପରିୟୋସାନେ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ, ସବ୍ବଉପରିମୋ ଅନାଗାମୀ ଅହୋସି, ଏକୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା ଅରହା ୱା ନତ୍ଥି । ତତୋ ଭଗୱା ତେ ଆଦାୟ ପୁନଦେୱ ମହାୱନେ ଓରୁହି । ଆଗଚ୍ଛମାନା ଚ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋୱ ଇଦ୍ଧିୟା ଆଗଚ୍ଛିଂସୁ ।
ଅଥ ନେସଂ ଭଗୱା ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ପୁନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତେ ପଞ୍ଚସତାପି ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ପଠମଂ ପତ୍ତୋ ପଠମମେୱ ଅଗମାସି ‘‘ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ‘‘ଅଭିରମାମହଂ ଭଗୱା, ନ ଉକ୍କଣ୍ଠାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ଏୱଂ ତେ ସବ୍ବେପି ଅନୁକ୍କମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ ଜେଟ୍ଠମାସଉପୋସଥଦିୱସେ ସାୟନ୍ହସମୟେ । ତତୋ ପଞ୍ଚସତଖୀଣାସୱପରିୱୁତଂ ୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତେ ଚ ଅରୂପବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ସକଲଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଅୱସେସଦେୱତାଦୟୋ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସମ୍ପରିୱାରେସୁଂ ‘‘ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରହ୍ମାନୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ବ୍ରହ୍ମଗଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘କୁହିଂ ଗତା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଠତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକଗାଥାୟୋ ଅଭାସିଂସୁ । ୟଥାହ –
‘‘ଅଥ ଖୋ ଚତୁନ୍ନଂ ସୁଦ୍ଧାୱାସକାୟିକାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏତଦହୋସି – ‘ଅୟଂ, ଖୋ, ଭଗୱା ସକ୍କେସୁ ୱିହରତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାୱନେ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସବ୍ବେହେୱ ଅରହନ୍ତେହି । ଦସହି ଚ ଲୋକଧାତୂହି ଦେୱତା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ। ୟଂନୂନ ମୟମ୍ପି ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପଚ୍ଚେକଂ ଗାଥଂ ଭାସେୟ୍ୟାମା’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ସବ୍ବଂ ସଗାଥାୱଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚ ତତ୍ଥ ଏକୋ ବ୍ରହ୍ମା ପୁରତ୍ଥିମଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତୋ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମିଂ…ପେ॰…
ଦକ୍ଖିତାୟେ ଅପରାଜିତସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ଇମଞ୍ଚସ୍ସ ଗାଥଂ ଭାସମାନସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତେ ଠିତୋ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସି ।
ଦୁତିୟୋ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତୋ ତଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୱୋ ସମାଦହଂସୁ…ପେ॰…
ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରକ୍ଖନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ତତିୟୋ ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତୋ ତଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –
‘‘ଛେତ୍ୱା ଖୀଲଂ ଛେତ୍ୱା ପଲିଘଂ…ପେ॰… ସୁସୁନାଗା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ଚତୁତ୍ଥୋ ଉତ୍ତରଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତୋ ତଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ଇମଂ ଗାଥମଭାସି –
‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ…ପେ॰…
ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।
ତସ୍ସପି ତଂ ସଦ୍ଦଂ ଦକ୍ଖିଣଚକ୍କୱାଳମୁଦ୍ଧନି ଠିତୋ ଅସ୍ସୋସି । ଏୱଂ ତଦା ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ପରିସଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଠିତା ଅହେସୁଂ, ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ଏକଚକ୍କୱାଳଂ ଛାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।
ଅଥ ଭଗୱା ଦେୱପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେସି – ‘‘ୟେପି ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହେସୁଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଏତପ୍ପରମାୟେୱ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତା ଅହେସୁଂ । ସେୟ୍ୟଥାପି ମୟ୍ହଂ ଏତରହି, ୟେପି ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେସମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଏତପ୍ପରମାୟେୱ ଦେୱତା ସନ୍ନିପତିତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ସେୟ୍ୟଥାପି ମୟ୍ହଂ ଏତରହୀ’’ତି । ତତୋ ତଂ ଦେୱପରିସଂ ଭବ୍ବାଭବ୍ବୱସେନ ଦ୍ୱିଧା ୱିଭଜି ‘‘ଏତ୍ତକା ଭବ୍ବା, ଏତ୍ତକା ଅଭବ୍ବା’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭବ୍ବପରିସା ବୁଦ୍ଧସତେପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ନ ବୁଜ୍ଝତି, ଭବ୍ବପରିସା ସକ୍କା ବୋଧେତୁ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପୁନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ଚରିୟୱସେନ ଛଧା ୱିଭଜି ‘‘ଏତ୍ତକା ରାଗଚରିତା, ଏତ୍ତକା ଦୋସ-ମୋହ-ୱିତକ୍କ-ସଦ୍ଧା-ବୁଦ୍ଧିଚରିତା’’ତି । ଏୱଂ ଚରିୟୱସେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅସ୍ସା ପରିସାୟ କୀଦିସା ଧମ୍ମଦେସନା ସପ୍ପାୟା’’ତି ଧମ୍ମକଥଂ ୱିଚିନିତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ପରିସଂ ମନସାକାସି – ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନ ନୁ ଖୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ପରଜ୍ଝାସୟେନ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନା’’ତି । ତତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି, ନତ୍ଥୀ’’ତି ପୁନ ସକଲପରିସଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି କୋଚୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ଅହମେୱ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅହମେୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟଂ, ଏୱମସ୍ସା ପରିସାୟ ସପ୍ପାୟଂ ନ ହୋତି । ୟଂନୂନାହଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ମାପେୟ୍ୟନ୍ତି ପାଦକଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ମନୋମୟିଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ମାପେସି । ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୀ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପନ୍ନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଧରୋ ଆଲୋକିତୱିଲୋକିତାଦିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାନଚିତ୍ତେନ ସହ ପାତୁରହୋସି । ସୋ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସମସମେ ଆସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାନି ଭଗୱତା ଇମମ୍ହି ସମାଗମେ ଚରିୟୱସେନ ଛ ସୁତ୍ତାନି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୫୪ ଆଦୟୋ, ୮୬୮ ଆଦୟୋ, ୮୮୪ ଆଦୟୋ, ୯୦୧ ଆଦୟୋ, ୯୨୧ ଆଦୟୋ) କଥିତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତଂ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତଂ ଚୂଳବ୍ୟୂହଂ ମହାବ୍ୟୂହଂ ତୁୱଟକଂ ଇଦମେୱ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟନ୍ତି । ତେସୁ ରାଗଚରିତଦେୱତାନଂ ସପ୍ପାୟୱସେନ କଥେତବ୍ବସ୍ସ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ମୁନିଂ ପହୂତପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
ତତ୍ଥ ପହୂତପଞ୍ଞନ୍ତି ମହାପଞ୍ଞଂ । ତିଣ୍ଣନ୍ତି ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣଂ । ପାରଙ୍ଗତନ୍ତି ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତଂ । ପରିନିବ୍ବୁତନ୍ତି ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନୱସେନ ପରିନିବ୍ବୁତଂ । ଠିତତ୍ତନ୍ତି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନୀୟଚିତ୍ତଂ । ନିକ୍ଖମ୍ମ ଘରା ପନୁଜ୍ଜ କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ପନୁଦିତ୍ୱା ଘରାୱାସା ନିକ୍ଖମ୍ମ । କଥଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟାତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ କଥଂ ଲୋକେ ସମ୍ମା ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ୱିହରେୟ୍ୟ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଲୋକେନ ହୁତ୍ୱା, ଲୋକଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୬୩. ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଲୋକେ ସମ୍ମା ପରିବ୍ବଜନ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ରାଗଚରିତାଦିୱସେନ ପରିଗ୍ଗହିତେ ସବ୍ବପୁଗ୍ଗଲସମୂହେ ତଂ ତଂ ତେସଂ ତେସଂ ସମାନଦୋସାନଂ ଦେୱତାଗଣାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଦୋସପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ସ ମଙ୍ଗଲା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଖୀଣାସୱପଟିପଦଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପନ୍ନରସ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ମଙ୍ଗଲାତି ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲାଦୀନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମୂହତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଊହତା ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା । ଉପ୍ପାତାତି ‘‘ଉକ୍କାପାତଦିସାଡାହାଦୟୋ ଏୱଂ ୱିପାକା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଉପ୍ପାତାଭିନିୱେସା । ସୁପିନାତି ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ସୁପିନଂ ଦିସ୍ୱା ଇଦଂ ନାମ ହୋତି, ମଜ୍ଝନ୍ହିକାଦୀସୁ ଇଦଂ, ୱାମପସ୍ସେନ ସୟତା ଦିଟ୍ଠେ ଇଦଂ ନାମ ହୋତି, ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସାଦୀହି ଇଦଂ, ସୁପିନନ୍ତେ ଚନ୍ଦଂ ଦିସ୍ୱା ଇଦଂ ନାମ ହୋତି, ସୂରିୟାଦୟୋ ଦିସ୍ୱା ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ସୁପିନାଭିନିୱେସା । ଲକ୍ଖଣାତି ଦଣ୍ଡଲକ୍ଖଣୱତ୍ଥଲକ୍ଖଣାଦିପାଠଂ ପଠିତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଇଦଂ ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଲକ୍ଖଣାଭିନିୱେସା । ତେ ସବ୍ବେପି ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋ ମଙ୍ଗଲଦୋସୱିପ୍ପହୀନୋତି ଅଟ୍ଠତିଂସ ମହାମଙ୍ଗଲାନି ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସା ମଙ୍ଗଲଦୋସା ନାମ । ୟସ୍ସ ପନେତେ ମଙ୍ଗଲାଦୟୋ ସମୂହତା, ସୋ ମଙ୍ଗଲଦୋସୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ମଙ୍ଗଲାନଞ୍ଚ ଉପ୍ପାତାଦିଦୋସାନଞ୍ଚ ପହୀନତ୍ତା ମଙ୍ଗଲଦୋସୱିପ୍ପହୀନୋ ହୋତି, ନ ମଙ୍ଗଲାଦୀହି ସୁଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେତି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା । ତସ୍ମା ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ, ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ସମ୍ମା ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଲୋକେନାତି ।
୩୬୪. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ରାଗଂ ୱିନୟେଥ ମାନୁସେସୁ, ଦିବ୍ବେସୁ କାମେସୁ ଚାପି ଭିକ୍ଖୂତି ମାନୁସେସୁ ଚ ଦିବ୍ବେସୁ ଚ କାମଗୁଣେସୁ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ନେନ୍ତୋ ରାଗଂ ୱିନୟେଥ । ଅତିକ୍କମ୍ମ ଭୱଂ ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏୱଂ ରାଗଂ ୱିନେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦୟୋ ସାଧେନ୍ତୋ ଚତୁସଚ୍ଚଭେଦମ୍ପି ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ତିୱିଧମ୍ପି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଭୱଂ । ସମ୍ମା ସୋତି ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ।
୩୬୫. ତତିୟଗାଥାୟ ‘‘ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପହୀନୋ’’ତି ସବ୍ବୱତ୍ଥୂସୁ ପହୀନରାଗଦୋସୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ସବ୍ବଗାଥାସୁ ଚ ‘‘ସୋପି ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟା’’ତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରଞ୍ହି ୟୋଜନମ୍ପି ଅୱତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତନୟମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
୩୬୬. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ସତ୍ତସଙ୍ଖାରୱସେନ ଦୁୱିଧଂ ପିୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପିୟଞ୍ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପଟିଘପ୍ପହାନେନ ହିତ୍ୱା । ଅନୁପାଦାୟାତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅନିସ୍ସିତୋକୁହିଞ୍ଚୀତି ଅଟ୍ଠସତଭେଦେନ ତଣ୍ହାନିସ୍ସୟେନ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଭେଦେନ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେନ ଚ କୁହିଞ୍ଚି ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ଭୱେ ୱା ଅନିସ୍ସିତୋ । ସଂୟୋଜନିୟେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକଧମ୍ମା ଦସୱିଧସଂୟୋଜନସ୍ସ ୱିସୟତ୍ତା ସଂୟୋଜନିୟା, ତେହି ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମପାଦେନ ଚେତ୍ଥ ରାଗଦୋସପ୍ପହାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଦୁତିୟେନ ଉପାଦାନନିସ୍ସୟାଭାୱୋ, ତତିୟେନ ସେସାକୁସଲେହି ଅକୁସଲୱତ୍ଥୂହି ଚ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖୋ । ପଠମେନ ୱା ରାଗଦୋସପ୍ପହାନଂ, ଦୁତିୟେନ ତଦୁପାୟୋ, ତତିୟେନ ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ସଂୟୋଜନିୟେହି ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୬୭. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ଉପଧୀସୂତି ଖନ୍ଧୁପଧୀସୁ । ଆଦାନନ୍ତି ଆଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ତେୟେୱ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀନଂ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି କେନଚି ଅନେତବ୍ବୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନପଦତ୍ଥମେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆଦାନେସୁ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିନେତ୍ୱା ସୋ ୱିନୀତଛନ୍ଦରାଗୋ, ତେସୁ ଉପଧୀସୁ ନ ସାରମେତି, ସବ୍ବେ ଉପଧୀ ଅସାରକତ୍ତେନେୱ ପସ୍ସତି । ତତୋ ତେସୁ ଦୁୱିଧେନପି ନିସ୍ସୟେନ ଅନିସ୍ସିତୋ ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ‘‘ଇଦଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଅନେତବ୍ବୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ।
୩୬୮. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋତି ଏତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଦୁଚ୍ଚରିତାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସୁଚରିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ । ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମନ୍ତି ମଗ୍ଗେନ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ନିବ୍ବାନପଦାଭିପତ୍ଥୟାନୋତି ଅନୁପାଦିସେସଂ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନପଦଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୬୯. ସତ୍ତମଗାଥାୟ ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅଭିସତ୍ତୋ । ନ ସନ୍ଧିୟେଥାତି ନ ଉପନୟ୍ହେଥ ନ କୁପ୍ପେୟ୍ୟ । ଲଦ୍ଧା ପରଭୋଜନଂନ ମଜ୍ଜେତି ପରେହି ଦିନ୍ନଂ ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଞାତୋ ୟସସ୍ସୀ ଲାଭୀ’’ତି ନ ମଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୭୦. ଅଟ୍ଠମଗାଥାୟ ଲୋଭନ୍ତି ୱିସମଲୋଭଂ । ଭୱନ୍ତି କାମଭୱାଦିଭୱଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଭୱଭୋଗତଣ୍ହା ୱୁତ୍ତା । ପୁରିମେନ ୱା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା, ପଚ୍ଛିମେନ କମ୍ମଭୱୋ । ୱିରତୋ ଛେଦନବନ୍ଧନା ଚାତି ଏୱମେତେସଂ କମ୍ମକିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ପରସତ୍ତଛେଦନବନ୍ଧନା ଚ ୱିରତୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୭୧. ନୱମଗାଥାୟ ସାରୁପ୍ପଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ପତିରୂପଂ ଅନେସନାଦିଂ ପହାୟ ସମ୍ମାଏସନାଦିଆଜୀୱସୁଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠହନେନ ୱିଦିତ୍ୱା । ନ ହି ଞାତମତ୍ତେନେୱ କିଞ୍ଚି ହୋତି । ୟଥାତଥିୟନ୍ତି ୟଥାତଥଂ ୟଥାଭୂତଂ । ଧମ୍ମନ୍ତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଭେଦଂ ୟଥାଭୂତଞାଣେନ, ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ୱା ମଗ୍ଗେନ ୱିଦିତ୍ୱା । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୭୨. ଦସମଗାଥାୟ ସୋ ନିରାସୋ ଅନାସିସାନୋତି ୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱିନାସିତତ୍ତା ଅନୁସୟା ଚ ନ ସନ୍ତି, ଅକୁସଲମୂଲା ଚ ସମୂହତା, ସୋ ନିରାସୋ ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ହୋତି । ତତୋ ଆସାୟ ଅଭାୱେନ କଞ୍ଚି ରୂପାଦିଧମ୍ମଂ ନାସୀସତି । ତେନାହ ‘‘ନିରାସୋ ଅନାସିସାନୋ’’ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୭୩. ଏକାଦସମଗାଥାୟ ଆସୱଖୀଣୋତି ଖୀଣଚତୁରାସୱୋ । ପହୀନମାନୋତି ପହୀନନୱୱିଧମାନୋ । ରାଗପଥନ୍ତି ରାଗୱିସୟଭୂତଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ । ଉପାତିୱତ୍ତୋତି ପରିଞ୍ଞାପହାନେହି ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଦନ୍ତୋତି ସବ୍ବଦ୍ୱାରୱିସେୱନଂ ହିତ୍ୱା ଅରିୟେନ ଦମଥେନ ଦନ୍ତଭୂମିଂ ପତ୍ତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସଗ୍ଗିୱୂପସମେନ ସୀତିଭୂତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୭୪. ଦ୍ୱାଦସମଗାଥାୟ ସଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣେସୁ ପରପ୍ପଚ୍ଚୟୱିରହିତତ୍ତା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନେନ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଗମନଭାୱେନ । ୟଥାହ – ‘‘ନ ଖ୍ୱାହଂ ଏତ୍ଥ ଭନ୍ତେ ଭଗୱତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) । ସୁତୱାତି ୱୋସିତସୁତକିଚ୍ଚତ୍ତା ପରମତ୍ଥିକସୁତସମନ୍ନାଗତୋ । ନିୟାମଦସ୍ସୀତି ସଂସାରକନ୍ତାରମୂଳ୍ହେ ଲୋକେ ଅମତପୁରଗାମିନୋ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମଭୂତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସାୱୀ, ଦିଟ୍ଠମଗ୍ଗୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱଗ୍ଗଗତେସୁ ନ ୱଗ୍ଗସାରୀତି ୱଗ୍ଗଗତା ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିଲୋମତ୍ତା, ଏୱଂ ୱଗ୍ଗାହି ଦିଟ୍ଠୀହି ଗତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ନ ୱଗ୍ଗସାରୀ – ‘‘ଇଦଂ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଇଦଂ ତଥେୱ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଗମନତୋ । ପଟିଘନ୍ତି ପଟିଘାତକଂ, ଚିତ୍ତୱିଘାତକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୋସୱିସେସନମେୱେତଂ । ୱିନେୟ୍ୟାତି ୱିନେତ୍ୱା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୩୭୫. ତେରସମଗାଥାୟ ସଂସୁଦ୍ଧଜିନୋତି ସଂସୁଦ୍ଧେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ୱିଜିତକିଲେସୋ । ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋତି ୱିୱଟରାଗଦୋସମୋହଛଦନୋ । ଧମ୍ମେସୁ ୱସୀତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେସୁ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ । ନ ହିସ୍ସ ସକ୍କା ତେ ଧମ୍ମା ୟଥା ଞାତା କେନଚି ଅଞ୍ଞଥା କାତୁଂ, ତେନ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ଧମ୍ମେସୁ ୱସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାରଗୂତି ପାରଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଗତୋ, ସଉପାଦିସେସୱସେନ ଅଧିଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନେଜୋତି ଅପଗତତଣ୍ହାଚଲନୋ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧଞାଣକୁସଲୋତି ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନିବ୍ବାନଂ, ତମ୍ହି ଞାଣଂ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞା, ତତ୍ଥ କୁସଲୋ, ଚତୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭାୱିତତ୍ତା ଛେକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୩୭୬. ଚୁଦ୍ଦସମଗାଥାୟ ଅତୀତେସୂତି ପୱତ୍ତିଂ ପତ୍ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ଅନାଗତେସୂତି ପୱତ୍ତିଂ ଅପ୍ପତ୍ତେସୁ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏୱ । କପ୍ପାତୀତୋତି ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି କପ୍ପନଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ଅତୀତୋ । ଅତିଚ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞୋତି ଅତୀୱ ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞୋ, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱା ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞୋ । କିଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ? ଅଦ୍ଧତ୍ତୟଂ । ଅରହା ହି ୟ୍ୱାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରସଙ୍ଖାତୋ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ଜାତିଜରାମରଣସଙ୍ଖାତୋ ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା, ୱିଞ୍ଞାଣାଦିଭୱପରିୟନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଅଦ୍ଧା, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅତିକ୍କମ୍ମ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା ପରମସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତପଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅତିଚ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞୋ’’ତି । ସବ୍ବାୟତନେହୀତି ଦ୍ୱାଦସହାୟତନେହି । ଅରହା ହି ଏୱଂ କପ୍ପାତୀତୋ । କପ୍ପାତୀତତ୍ତା ଅତିଚ୍ଚ ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞତ୍ତା ଚ ଆୟତିଂ ନ କିଞ୍ଚି ଆୟତନଂ ଉପେତି । ତେନାହ – ‘‘ସବ୍ବାୟତନେହି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି ।
୩୭୭. ପନ୍ନରସମଗାଥାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ପଦନ୍ତି ୟେ ତେ ‘‘ସଚ୍ଚାନଂ ଚତୁରୋ ପଦା’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ଏକେକପଦଂ ପୁବ୍ବଭାଗସଚ୍ଚୱୱତ୍ଥାପନପଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା । ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ତତୋ ପରଂ ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ସମେଚ୍ଚ । ୱିୱଟଂ ଦିସ୍ୱାନ ପହାନମାସୱାନନ୍ତି ଅଥ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ଆସୱକ୍ଖୟସଞ୍ଞିତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିୱଟଂ ପାକଟମନାୱଟଂ ଦିସ୍ୱା । ସବ୍ବୁପଧୀନଂ ପରିକ୍ଖୟାତି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧକାମଗୁଣକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଭେଦାନଂ ଉପଧୀନଂ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା କତ୍ଥଚି ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ ୱିହରେୟ୍ୟ, ଅନଲ୍ଲୀୟନ୍ତୋ ଲୋକଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
୩୭୮. ତତୋ ସୋ ନିମ୍ମିତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ଭଗୱା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟୋ ସୋ ଏୱଂ ୱିହାରୀତି ୟୋ ସୋ ମଙ୍ଗଲାଦୀନି ସମୂହନିତ୍ୱା ସବ୍ବମଙ୍ଗଲଦୋସପ୍ପହାନୱିହାରୀ, ୟୋପି ସୋ ଦିବ୍ବମାନୁସକେସୁ କାମେସୁ ରାଗଂ ୱିନେୟ୍ୟ ଭୱାତିକ୍କମ୍ମ ଧମ୍ମାଭିସମୟୱିହାରୀତି ଏୱଂ ତାୟ ତାୟ ଗାଥାୟ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଭିକ୍ଖୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ଅଦ୍ଧା ହି ଭଗୱା ତଥେୱ ଏତଂ ୟଂ ତ୍ୱଂ ‘‘ୟସ୍ସ ମଙ୍ଗଲା ସମୂହତା’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ‘‘ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟା’’ତି ଅୱଚ । କିଂ କାରଣଂ ? ୟୋ ସୋ ଏୱଂୱିହାରୀ ଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଉତ୍ତମେନ ଦମଥେନ ଦନ୍ତୋ, ସବ୍ବାନି ଚ ଦସପି ସଂୟୋଜନାନି ଚତୁରୋ ଚ ୟୋଗେ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ପରିବ୍ବଜେୟ୍ୟ, ନତ୍ଥି ମେ ଏତ୍ଥ ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ଇତି ଦେସନାଥୋମନଗାଥମ୍ପି ୱତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତାନଂ ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି, ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲପ୍ପତ୍ତା ପନ ଗଣନତୋ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ଧମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମିକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ତିଟ୍ଠମାନେ କିର ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେ ଧମ୍ମିକୋ ନାମ ଉପାସକୋ ଅହୋସି ନାମେନ ଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ । ସୋ କିର ସରଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ପିଟକତ୍ତୟଧରୋ ଅନାଗାମୀ ଅଭିଞ୍ଞାଲାଭୀ ଆକାସଚାରୀ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପରିୱାରା ପଞ୍ଚସତା ଉପାସକା, ତେପି ତାଦିସା ଏୱ ଅହେସୁଂ । ତସ୍ସେକଦିୱସଂ ଉପୋସଥିକସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସ ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସ ମଜ୍ଝିମୟାମାୱସାନସମୟେ ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଅଗାରିୟଅନଗାରିୟାନଂ ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ପଞ୍ଚହି ଉପାସକସତେହି ପରିୱୁତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି, ଭଗୱା ଚସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱଣ୍ଣିତସଦିସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅପୁବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।
୩୭୯. ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ କଥଂକରୋତି କଥଂ କରୋନ୍ତୋ କଥଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ । ସାଧୁ ହୋତୀତି ସୁନ୍ଦରୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ଅତ୍ଥସାଧନୋ ହୋତି । ଉପାସକାସେତି ଉପାସକାଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ୟୋ ୱା ଅଗାରା ଅନଗାରମେତି ପବ୍ବଜତି, ୟେ ୱା ଅଗାରିନୋ ଉପାସକା, ଏତେସୁ ଦୁୱିଧେସୁ ସାୱକେସୁ କଥଂକରୋ ସାୱକୋ ସାଧୁ ହୋତୀତି ।
୩୮୦-୧. ଇଦାନି ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥତଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ତୁୱଞ୍ହୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଗତିନ୍ତି ଅଜ୍ଝାସୟଗତିଂ । ପରାୟଣନ୍ତି ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ । ଅଥ ୱା ଗତିନ୍ତି ନିରୟାଦିପଞ୍ଚପ୍ପଭେଦଂ । ପରାୟଣନ୍ତି ଗତିତୋ ପରଂ ଅୟନଂ ଗତିୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ପରିନିବ୍ବାନଂ, ନ ଚତ୍ଥି ତୁଲ୍ୟୋତି ତୟା ସଦିସୋ ନତ୍ଥି । ସବ୍ବଂ ତୁୱଂ ଞାଣମୱେଚ୍ଚ ଧମ୍ମଂ, ପକାସେସି ସତ୍ତେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି ତ୍ୱଂ ଭଗୱା ୟଦତ୍ଥି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ତଂ ଅନୱସେସଂ ଅୱେଚ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସତ୍ତେ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ସବ୍ବଂ ଞାଣଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପକାସେସି । ୟଂ ୟଂ ୟସ୍ସ ହିତଂ ହୋତି, ତଂ ତଂ ତସ୍ସ ଆୱିକାସିୟେୱ ଦେସେସିୟେୱ, ନ ତେ ଅତ୍ଥି ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିରୋଚସି ୱିମଲୋତି ଧୂମରଜାଦିୱିରହିତୋ ୱିୟ ଚନ୍ଦୋ, ରାଗାଦିମଲାଭାୱେନ ୱିମଲୋ ୱିରୋଚସି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୩୮୨. ଇଦାନି ୟେସଂ ତଦା ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତେ ଦେୱପୁତ୍ତେ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ଆଗଞ୍ଛୀ ତେ ସନ୍ତିକେ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ନାଗରାଜା ଏରାୱଣୋ ନାମାତି ଅୟଂ କିର ଏରାୱଣୋ ନାମ ଦେୱପୁତ୍ତୋ କାମରୂପୀ ଦିବ୍ବେ ୱିମାନେ ୱସତି । ସୋ ୟଦା ସକ୍କୋ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଦିୟଡ୍ଢସତୟୋଜନଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତେତ୍ତିଂସ କୁମ୍ଭେ ମାପେତ୍ୱା ଏରାୱଣୋ ନାମ ହତ୍ଥୀ ହୋତି । ତସ୍ସ ଏକେକସ୍ମିଂ କୁମ୍ଭେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଦନ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଏକେକସ୍ମିଂ ଦନ୍ତେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ, ଏକେକିସ୍ସା ପୋକ୍ଖରଣିୟା ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପଦୁମିନିୟୋ, ଏକେକିସ୍ସା ପଦୁମିନିୟା ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପୁପ୍ଫାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ପୁପ୍ଫେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ପତ୍ତାନି, ଏକେକସ୍ମିଂ ପତ୍ତେ ସତ୍ତ ସତ୍ତ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ନଚ୍ଚନ୍ତି ପଦୁମଚ୍ଛରାୟୋତ୍ୱେୱ ୱିସ୍ସୁତା ସକ୍କସ୍ସ ନାଟକିତ୍ଥିୟୋ, ୟା ଚ ୱିମାନୱତ୍ଥୁସ୍ମିମ୍ପି ‘‘ଭମନ୍ତି କଞ୍ଞା ପଦୁମେସୁ ସିକ୍ଖିତା’’ତି (ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୩୪) ଆଗତା । ତେସଂ ପନ ତେତ୍ତିସଂକୁମ୍ଭାନଂ ମଜ୍ଝେ ସୁଦସ୍ସନକୁମ୍ଭୋ ନାମ ତିଂସୟୋଜନମତ୍ତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କୋ ତିୟୋଜନୁବ୍ବେଧେ ପୁପ୍ଫମଣ୍ଡପେ ଅତ୍ଥରୀୟତି । ତତ୍ଥ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ସକ୍କେ ପନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେ ଉୟ୍ୟାନକୀଳାତୋ ପଟିନିୱତ୍ତେ ପୁନ ତଂ ରୂପଂ ସଂହରିତ୍ୱାନ ଦେୱପୁତ୍ତୋୱ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଆଗଞ୍ଛି ତେ ସନ୍ତିକେ ନାଗରାଜା ଏରାୱଣୋ ନାମା’’ତି । ଜିନୋତି ସୁତ୍ୱାତି ‘‘ୱିଜିତପାପଧମ୍ମୋ ଏସ ଭଗୱା’’ତି ଏୱଂ ସୁତ୍ୱା । ସୋପି ତୟା ମନ୍ତୟିତ୍ୱାତି ତୟା ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତୟିତ୍ୱା, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଜ୍ଝଗମାତି ଅଧିଅଗମା, ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଧୂତି ସୁତ୍ୱାନ ପତୀତରୂପୋତି ତଂ ପଞ୍ହଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ଭନ୍ତେ’’ତି ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠରୂପୋ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୩.ରାଜାପି ତଂ ୱେସ୍ସୱଣୋ କୁୱେରୋତି ଏତ୍ଥ ସୋ ୟକ୍ଖୋ ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଜା, ୱିସାଣାୟ ରାଜଧାନିୟା ରଜ୍ଜଂ କାରେତୀତି ୱେସ୍ସୱଣୋ, ପୁରିମନାମେନ କୁୱେରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ କିର କୁୱେରୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋ ହୁତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ୱିସାଣାୟ ରାଜଧାନିୟା ଅଧିପତି ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ‘‘କୁୱେରୋ ୱେସ୍ସୱଣୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଆଟାନାଟିୟସୁତ୍ତେ –
‘‘କୁୱେରସ୍ସ ଖୋ ପନ, ମାରିସ, ମହାରାଜସ୍ସ ୱିସାଣା ନାମ ରାଜଧାନୀ, ତସ୍ମା କୁୱେରୋ ମହାରାଜା ‘ୱେସ୍ସୱଣୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୯୧) –
ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ତତ୍ଥ ସିୟା – କସ୍ମା ପନ ଦୂରତରେ ତାୱତିଂସଭୱନେ ୱସନ୍ତୋ ଏରାୱଣୋ ପଠମଂ ଆଗତୋ, ୱେସ୍ସୱଣୋ ପଚ୍ଛା, ଏକନଗରେୱ ୱସନ୍ତୋ ଅୟଂ ଉପାସକୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛା, କଥଞ୍ଚ ସୋ ତେସଂ ଆଗମନଂ ଅଞ୍ଞାସି, ୟେନ ଏୱମାହାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୱେସ୍ସୱଣୋ କିର ତଦା ଅନେକସହସ୍ସପୱାଳପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ନାରିୱାହନଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ପୱାଳକୁନ୍ତଂ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସକୋଟିୟକ୍ଖେହି ପରିୱୁତୋ ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆକାସଟ୍ଠକୱିମାନାନି ପରିହରିତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ମଗ୍ଗଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱେଳୁକଣ୍ଡକନଗରେ ନନ୍ଦମାତାୟ ଉପାସିକାୟ ନିୱେସନସ୍ସ ଉପରିଭାଗଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ଉପାସିକାୟ ଅୟମାନୁଭାୱୋ – ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲା ହୋତି, ନିଚ୍ଚଂ ୱିକାଲଭୋଜନା ପଟିୱିରତା, ପିଟକତ୍ତୟଧାରିନୀ, ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତା । ସା ତମ୍ହି ସମୟେ ସୀହପଞ୍ଜରଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଉତୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥାୟ ମାଲୁତେରିତୋକାସେ ଠତ୍ୱା ଅଟ୍ଠକପାରାୟନୱଗ୍ଗେ ପରିମଣ୍ଡଲେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ମଧୁରେନ ସରେନ ଭାସତି । ୱେସ୍ସୱଣୋ ତତ୍ଥେୱ ୟାନାନି ଠପେତ୍ୱା ୟାୱ ଉପାସିକା ‘‘ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା ମଗଧେସୁ ୱିହରନ୍ତୋ ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ପରିଚାରକସୋଳସନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ’’ନ୍ତି ନିଗମନଂ ଅଭାସି, ତାୱ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ୱା ୱଗ୍ଗପରିୟୋସାନେ ସୁୱଣ୍ଣମୁରଜସଦିସଂ ମହନ୍ତଂ ଗୀୱଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଭଗିନୀ’’ତି ସାଧୁକାରମଦାସି । ସା ‘‘କୋ ଏତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ‘‘ଅହଂ ଭଗିନି ୱେସ୍ସୱଣୋ’’ତି । ଉପାସିକା କିର ପଠମଂ ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସି, ପଚ୍ଛା ୱେସ୍ସୱଣୋ । ତଂ ସୋ ଧମ୍ମତୋ ସହୋଦରଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଉପାସିକଂ ଭଗିନିୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତି । ଉପାସିକାୟ ଚ ‘‘ୱିକାଲୋ, ଭାତିକ ଭଦ୍ରମୁଖ, ୟସ୍ସ ଦାନି କାଲଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଅହଂ ଭଗିନି ତୟି ପସନ୍ନୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋମୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ହି ଭଦ୍ରମୁଖ, ମମ ଖେତ୍ତେ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ ସାଲିଂ କମ୍ମକରା ଆହରିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଂ ତୱ ପରିସାୟ ଆଣାପେହୀତି । ସୋ ‘‘ସାଧୁ ଭଗିନୀ’’ତି ୟକ୍ଖେ ଆଣାପେସି । ତେ ଅଡ୍ଢତେରସ କୋଟ୍ଠାଗାରସତାନି ପୂରେସୁଂ । ତତୋ ପଭୁତି କୋଟ୍ଠାଗାରଂ ଊନଂ ନାମ ନାହୋସି, ‘‘ନନ୍ଦମାତୁ କୋଟ୍ଠାଗାରଂ ୱିୟା’’ତି ଲୋକେ ନିଦସ୍ସନଂ ଅହୋସି । ୱେସ୍ସୱଣୋ କୋଟ୍ଠାଗାରାନି ପୂରେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି । ଭଗୱା ‘‘ୱିକାଲେ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ଇମିନା କାରଣେନ ଆସନ୍ନତରେପି ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନେ ୱସନ୍ତୋ ୱେସ୍ସୱଣୋ ପଚ୍ଛା ଆଗତୋ । ଏରାୱଣସ୍ସ ପନ ନ କିଞ୍ଚି ଅନ୍ତରା କରଣୀୟଂ ଅହୋସି, ତେନ ସୋ ପଠମତରଂ ଆଗତୋ ।
ଅୟଂ ପନ ଉପାସକୋ କିଞ୍ଚାପି ଅନାଗାମୀ ପକତିୟାୱ ଏକଭତ୍ତିକୋ, ତଥାପି ତଦା ଉପୋସଥଦିୱସୋତି କତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପଞ୍ଚସତଉପାସକପରିୱୁତୋ ଜେତୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଘରଂ ଆଗମ୍ମ ତେସଂ ଉପାସକାନଂ ସରଣସୀଲଉପୋସଥାନିସଂସାଦିଭେଦଂ ଉପାସକଧମ୍ମଂ କଥେତ୍ୱା ତେ ଉପାସକେ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ତେସଞ୍ଚ ତସ୍ସେୱ ଘରେ ମୁଟ୍ଠିହତ୍ଥପ୍ପମାଣପାଦକାନି ପଞ୍ଚ କପ୍ପିୟମଞ୍ଚସତାନି ପାଟେକ୍କୋୱରକେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଓୱରକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ, ଉପାସକୋପି ତଥେୱାକାସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ସାୱତ୍ଥିନଗରେ ସତ୍ତପଞ୍ଞାସ କୁଲସତସହସ୍ସାନି ୱସନ୍ତି, ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ଅଟ୍ଠାରସକୋଟିମନୁସ୍ସା । ତେନ ପଠମୟାମେ ହତ୍ଥିଅସ୍ସମନୁସ୍ସଭେରିସଦ୍ଦାଦୀହି ସାୱତ୍ଥିନଗରଂ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଏକସଦ୍ଦଂ ହୋତି । ମଜ୍ଝିମୟାମସମନନ୍ତରେ ସୋ ସଦ୍ଦୋ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତି। ତମ୍ହି କାଲେ ଉପାସକୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ୟେନାହଂ ମଗ୍ଗସୁଖେନ ଫଲସୁଖେନ ସୁଖିତୋ ୱିହରାମି, ଇଦଂ ସୁଖଂ କଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ଭଗୱତି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ଏତରହି କତମେନ ୱିହାରେନ ୱିହରତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ଏରାୱଣୱେସ୍ସୱଣେ ଦିସ୍ୱା ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ତେସଂ ପସନ୍ନଚିତ୍ତତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ୟଂନୂନାହମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଭୟହିତଂ ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେସି । ତସ୍ମା ସୋ ଏକନଗରେ ୱସନ୍ତୋପି ସବ୍ବପଚ୍ଛା ଆଗତୋ, ଏୱଞ୍ଚ ନେସଂ ଆଗମନଂ ଅଞ୍ଞାସି । ତେନାହ – ‘‘ଆଗଞ୍ଛି ତେ ସନ୍ତିକେ ନାଗରାଜା…ପେ॰… ସୋ ଚାପି ସୁତ୍ୱାନ ପତୀତରୂପୋ’’ତି ।
୩୮୪. ଇଦାନି ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଲୋକସମ୍ମତେହି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଉକ୍କଟ୍ଠଭାୱେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ୟେ କେଚିମେ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥିୟାତି ନନ୍ଦୱଚ୍ଛସଂକିଚ୍ଚେହି ଆଦିପୁଗ୍ଗଲେହି ତୀହି ତିତ୍ଥକରେହି କତେ ଦିଟ୍ଠିତିତ୍ଥେ ଜାତା, ତେସଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତା ପୂରଣାଦୟୋ ଛ ସତ୍ଥାରୋ । ତତ୍ଥ ନାଟପୁତ୍ତୋ ନିଗଣ୍ଠୋ, ଅୱସେସା ଆଜୀୱକାତି ତେ ସବ୍ବେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟେ କେଚିମେ ତିତ୍ଥିୟା ୱାଦସୀଲା’’ତି, ‘‘ମୟଂ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା, ଅଞ୍ଞେ ମିଚ୍ଛା ପଟିପନ୍ନା’’ତି ଏୱଂ ୱାଦକରଣସୀଲା ଲୋକଂ ମୁଖସତ୍ତୀହି ୱିତୁଦନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ଆଜୀୱକା ୱାତି ତେ ଏକଜ୍ଝମୁଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ନାତିତରନ୍ତୀତି ନାତିକ୍କମନ୍ତି । ସବ୍ବେତି ଅଞ୍ଞେପି ୟେ କେଚି ତିତ୍ଥିୟସାୱକାଦୟୋ, ତେପି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ । ‘‘ଠିତୋ ୱଜନ୍ତଂ ୱିୟା’’ତି ୟଥା କୋଚି ଠିତୋ ଗତିୱିକଲୋ ସୀଘଗାମିନଂ ପୁରିସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନାତିତରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ତେ ପଞ୍ଞାଗତିୟା ଅଭାୱେନ ତେ ତେ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦେ ବୁଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ଠିତା, ଅତିଜୱନପଞ୍ଞଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନାତିତରନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୩୮୫.ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱାଦସୀଲା ୱୁଦ୍ଧା ଚାତି ଏତ୍ତାୱତା ଚଙ୍କୀତାରୁକ୍ଖପୋକ୍ଖରସାତିଜାଣୁସ୍ସୋଣିଆଦୟୋ ଦସ୍ସେତି, ଅପି ବ୍ରାହ୍ମଣା ସନ୍ତି କେଚୀତି ଇମିନା ମଜ୍ଝିମାପି ଦହରାପି କେୱଲଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସନ୍ତି ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି କେଚୀତି ଏୱଂ ଅସ୍ସଲାୟନୱାସେଟ୍ଠଅମ୍ବଟ୍ଠଉତ୍ତରମାଣୱକାଦୟୋ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥବଦ୍ଧାତି ‘‘ଅପି ନୁ ଖୋ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟ, ଇମଂ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥବଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତି । ୟେ ଚାପି ଅଞ୍ଞେତି ଅଞ୍ଞେପି ୟେ ‘‘ମୟଂ ୱାଦିନୋ’’ତି ଏୱଂ ମଞ୍ଞମାନା ୱିଚରନ୍ତି ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତବ୍ରାହ୍ମଣବ୍ରହ୍ମଦେୱୟକ୍ଖାଦୟୋ ଅପରିମାଣା । ତେପି ସବ୍ବେ ତୟି ଅତ୍ଥବଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୩୮୬-୭. ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମେନେୱ ତଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଧମ୍ମକଥଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ହି ଧମ୍ମୋ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଅୟଞ୍ହି ଧମ୍ମୋତି ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ ସନ୍ଧାୟାହ । ନିପୁଣୋତି ସଣ୍ହୋ ଦୁପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝୋ । ସୁଖୋତି ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖମାୱହତି, ତସ୍ମା ସୁଖାୱହତ୍ତା ‘‘ସୁଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁପ୍ପୱୁତ୍ତୋତି ସୁଦେସିତୋ । ସୁସ୍ସୂସମାନାତି ସୋତୁକାମମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ନୋ ୱଦାତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଦ । ‘‘ତ୍ୱଂ ନୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଦାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେପିମେ ଭିକ୍ଖୱୋତି ତଙ୍ଖଣଂ ନିସିନ୍ନାନି କିର ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ହୋନ୍ତି, ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟାଚତି । ଉପାସକା ଚାପୀତି ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଦସ୍ସେତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୩୮୮. ଅଥ ଭଗୱା ଅନଗାରିୟପଟିପଦଂ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାଥ ମେ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ ଧୁତଂ ତଞ୍ଚ ଚରାଥ ସବ୍ବେତି କିଲେସେ ଧୁନାତୀତି ଧୁତୋ, ଏୱରୂପଂ କିଲେସଧୁନନକଂ ପଟିପଦାଧମ୍ମଂ ସାୱୟାମି ୱୋ, ତଞ୍ଚ ମୟା ସାୱିତଂ ସବ୍ବେ ଚରଥ ପଟିପଜ୍ଜଥ, ମା ପମାଦିତ୍ଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇରିୟାପଥନ୍ତି ଗମନାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ । ପବ୍ବଜିତାନୁଲୋମିକନ୍ତି ସମଣସାରୁପ୍ପଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୟୁତ୍ତଂ । ଅରଞ୍ଞେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୱସେନ ପୱତ୍ତମେୱାତି ଅପରେ । ସେୱେଥ ନନ୍ତି ତଂ ଇରିୟାପଥଂ ଭଜେୟ୍ୟ। ଅତ୍ଥଦସୋତି ହିତାନୁପସ୍ସୀ । ମୁତୀମାତି ବୁଦ୍ଧିମା । ସେସମେତ୍ଥ ଗାଥାୟ ପାକଟମେୱ ।
୩୮୯.ନୋ ୱେ ୱିକାଲେତି ଏୱଂ ପବ୍ବଜିତାନୁଲୋମିକଂ ଇରିୟାପଥଂ ସେୱମାନୋ ଚ ଦିୱାମଜ୍ଝନ୍ହିକୱୀତିକ୍କମଂ ଉପାଦାୟ ୱିକାଲେ ନ ଚରେୟ୍ୟ ଭିକ୍ଖୁ, ୟୁତ୍ତକାଲେ ଏୱ ପନ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରେୟ୍ୟ । କିଂ କାରଣଂ ? ଅକାଲଚାରିଞ୍ହି ସଜନ୍ତି ସଙ୍ଗା, ଅକାଲଚାରିଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ରାଗସଙ୍ଗାଦୟୋ ଅନେକେ ସଙ୍ଗା ସଜନ୍ତି ପରିସ୍ସଜନ୍ତି ଉପଗୁହନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱିକାଲେ ନଚରନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ୟେ ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା, ନ ତେ ୱିକାଲେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୀତି । ତେନ କିର ସମୟେନ ୱିକାଲଭୋଜନସିକ୍ଖାପଦଂ ଅପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନେୱେତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଅରିୟା ପନ ସହ ମଗ୍ଗପଟିଲାଭା ଏୱ ତତୋ ପଟିୱିରତା ହୋନ୍ତି, ଏସା ଧମ୍ମତା ।
୩୯୦. ଏୱଂ ୱିକାଲଚରିୟଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ‘‘କାଲେ ଚରନ୍ତେନପି ଏୱଂ ଚରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରୂପା ଚ ସଦ୍ଦା ଚା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ତେ ରୂପାଦୟୋ ନାନପ୍ପକାରକଂ ମଦଂ ଜନେନ୍ତା ସତ୍ତେ ସମ୍ମଦୟନ୍ତି, ତେସୁ ପିଣ୍ଡପାତପାରିସୁଦ୍ଧିସୁତ୍ତାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩୮ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଛନ୍ଦଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୟୁତ୍ତକାଲେନେୱ ପାତରାସଂ ପୱିସେୟ୍ୟାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପାତୋ ଅସିତବ୍ବୋତି ପାତରାସୋ, ପିଣ୍ଡପାତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ୟୋ ୟତ୍ଥ ଲବ୍ଭତି, ସୋ ପଦେସୋପି ତଂ ୟୋଗେନ ‘‘ପାତରାସୋ’’ତି ଇଧ ୱୁତ୍ତୋ । ୟତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ତଂ ଓକାସଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
‘‘ପିଣ୍ଡଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ସମୟେନ ଲଦ୍ଧା,
ଏକୋ ପଟିକ୍କମ୍ମ ରହୋ ନିସୀଦେ ।
ଅଜ୍ଝତ୍ତଚିନ୍ତୀ ନ ମନୋ ବହିଦ୍ଧା,
ନିଚ୍ଛାରୟେ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତଭାୱୋ’’ ॥
ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡନ୍ତି ମିସ୍ସକଭିକ୍ଖଂ, ସା ହି ତତୋ ତତୋ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସମ୍ପିଣ୍ଡିତଟ୍ଠେନ ‘‘ପିଣ୍ଡୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମୟେନାତି ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକକାଲେ । ଏକୋ ପଟିକ୍କମ୍ମାତି କାୟୱିୱେକଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ଅଦୁତିୟୋ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଚିନ୍ତୀତି ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ । ନ ମନୋ ବହିଦ୍ଧାନିଚ୍ଛାରୟେତି ବହିଦ୍ଧା ରୂପାଦୀସୁ ରାଗୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ନ ନୀହରେ । ସଙ୍ଗହିତତ୍ତଭାୱୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ଗହିତଚିତ୍ତୋ ।
‘‘ସଚେପି ସୋ ସଲ୍ଲପେ ସାୱକେନ,
ଅଞ୍ଞେନ ୱା କେନଚି ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ।
ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ତମୁଦାହରେୟ୍ୟ,
ନ ପେସୁଣଂ ନୋପି ପରୂପୱାଦଂ’’ ॥
କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ କିଞ୍ଚିଦେୱ ସୋତୁକାମତାୟ ଉପଗତେନ ସାୱକେନ ୱା କେନଚି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟଗହଟ୍ଠାଦିନା ୱା ଇଧେୱ ପବ୍ବଜିତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସଚେପି ସଲ୍ଲପେ, ଅଥ ୟ୍ୱାୟଂ ମଗ୍ଗଫଲାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଭେଦୋ ୱା ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ପଣୀତୋ ଧମ୍ମୋ । ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ଉଦାହରେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ପିସୁଣୱଚନଂ ୱା ପରୂପୱାଦଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ନ ଉଦାହରେୟ୍ୟାତି ।
୩୯୩. ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ ପରୂପୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱାଦଞ୍ହି ଏକେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇଧେକଚ୍ଚେ ମୋଘପୁରିସା ପରୂପୱାଦସଞ୍ହିତଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥାଭେଦଂ ୱାଦଂ ପଟିସେନିୟନ୍ତି ୱିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ୟୁଜ୍ଝିତୁକାମା ହୁତ୍ୱା ସେନାୟ ପଟିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ୱିୟ ହୋନ୍ତି, ତେ ମୟଂ ଲାମକପଞ୍ଞେ ନ ପସଂସାମ। କିଂ କାରଣଂ ? ତତୋ ତତୋ ନେ ପସଜନ୍ତି ସଙ୍ଗା, ୟସ୍ମା ତେ ତାଦିସକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ତତୋ ତତୋ ୱଚନପଥତୋ ସମୁଟ୍ଠାୟ ୱିୱାଦସଙ୍ଗା ସଜନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ସଜନ୍ତୀତି ? ଚିତ୍ତଞ୍ହି ତେ ତତ୍ଥ ଗମେନ୍ତି ଦୂରେ, ୟସ୍ମା ତେ ପଟିସେନିୟନ୍ତା ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ଗମେନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ଗତଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ଦୂରେ ହୋତୀତି ।
୩୯୪-୫. ଏୱଂ ପରିତ୍ତପଞ୍ଞାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାପଞ୍ଞାନଂ ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପିଣ୍ଡଂ ୱିହାରଂ…ପେ॰… ସାୱକୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱିହାରେନ ପତିସ୍ସୟୋ, ସୟନାସନେନ ମଞ୍ଚପୀଠନ୍ତି ତୀହିପି ପଦେହି ସେନାସନମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଆପନ୍ତି ଉଦକଂ । ସଙ୍ଘାଟିରଜୂପୱାହନନ୍ତି ପଂସୁମଲାଦିନୋ ସଙ୍ଘାଟିରଜସ୍ସ ଧୋୱନଂ । ସୁତ୍ୱାନ ଧମ୍ମଂ ସୁଗତେନ ଦେସିତନ୍ତି ସବ୍ବାସୱସଂୱରାଦୀସୁ ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଚୀୱରଂ ପଟିସେୱତି ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାୟ ସେୱେୱରପଞ୍ଞସାୱକୋତି ଏତଂ ଇଧ ପିଣ୍ଡନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ, ୱିହାରାଦୀହି ୱୁତ୍ତଂ ସେନାସନଂ, ଆପମୁଖେନ ଦସ୍ସିତଂ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ, ସଙ୍ଘାଟିୟା ଚୀୱରନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ସଙ୍ଖାୟ ‘‘ୟାୱଦେୱ ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଠିତିୟା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱେ ୱରପଞ୍ଞସାୱକୋ, ସେୱିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ ୱରପଞ୍ଞସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକୋ ସେକ୍ଖୋ ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱା, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଚ ଅରହା । ସୋ ହି ଚତୁରାପସ୍ସେନୋ ‘‘ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପଟିସେୱତି, ସଙ୍ଖାୟେକଂ ଅଧିୱାସେତି, ସଙ୍ଖାୟେକଂ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ସଙ୍ଖାୟେକଂ ୱିନୋଦେତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୮; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୦) ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସା ଚ ସଙ୍ଖାୟ ସେୱେ ୱରପଞ୍ଞସାୱକୋ, ତସ୍ମା ହି ପିଣ୍ଡେ…ପେ॰… ୟଥା ପୋକ୍ଖରେ ୱାରିବିନ୍ଦୁ, ତଥା ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୩୯୬. ଏୱଂ ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଅନଗାରିୟପଟିପଦଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଗାରିୟପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଗହଟ୍ଠୱତ୍ତଂ ପନ ୱୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ସାୱକୋତି ଅଗାରିୟସାୱକୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ୟୋ ମୟା ଇତୋ ପୁବ୍ବେ କେୱଲୋ ଅବ୍ୟାମିସ୍ସୋ ସକଲୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଭିକ୍ଖୁଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ଏସ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁଆଦିପରିଗ୍ଗହେହି ସପରିଗ୍ଗହେନ ନ ଲବ୍ଭା ଫସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଅଧିଗନ୍ତୁନ୍ତି ।
୩୯୭. ଏୱଂ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁଧମ୍ମଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା ଗହଟ୍ଠଧମ୍ମମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ’’ତି । ତତ୍ଥ ପୁରିମଡ୍ଢେନ ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧା ପାଣାତିପାତାୱେରମଣି ୱୁତ୍ତା, ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢେନ ସତ୍ତେସୁ ହିତପଟିପତ୍ତି । ତତିୟପାଦୋ ଚେତ୍ଥ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫ ଆଦୟୋ) ଚତୁତ୍ଥପାଦେ ଥାୱରତସଭେଦୋ ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୪୩ ଆଦୟୋ) ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ୱଣ୍ଣିତୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ପନ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା – ତସଥାୱରେସୁ ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ ନ ହନେ ନ ଘାତୟେୟ୍ୟ ନାନୁଜଞ୍ଞାତି । ‘‘ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡ’’ନ୍ତି ଇତୋ ୱା ପରଂ ‘‘ୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ପାଠସେସୋ ଆହରିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ନ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସନ୍ଧିୟତି ।
୩୯୮. ଏୱଂ ପଠମସିକ୍ଖାପଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତୋ ଅଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚୀତି ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା । କ୍ୱଚୀତି ଗାମେ ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା । ସାୱକୋତି ଅଗାରିୟସାୱକୋ । ବୁଜ୍ଝମାନୋତି ‘‘ପରସନ୍ତକମିଦ’’ନ୍ତି ଜାନମାନୋ । ସବ୍ବଂ ଅଦିନ୍ନଂ ପରିୱଜ୍ଜୟେୟ୍ୟାତି ଏୱଞ୍ହି ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ସବ୍ବଂ ଅଦିନ୍ନଂ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନୋ ଅଞ୍ଞଥାତି ଦୀପେତି । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟଞ୍ଚ ପାକଟଞ୍ଚାତି ।
୩୯୯. ଏୱଂ ଦୁତିୟସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପଭୁତି ତତିୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋତି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ।
୪୦୦. ଇଦାନି ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଭଗ୍ଗତୋ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଭଗ୍ଗତୋତି ସନ୍ଥାଗାରାଦିଗତୋ । ପରିସଗ୍ଗତୋତି ପୂଗମଜ୍ଜଗତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟଞ୍ଚ ପାକଟଞ୍ଚାତି ।
୪୦୧. ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଜ୍ଜଞ୍ଚ ପାନ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ମଜ୍ଜଞ୍ଚ ପାନନ୍ତି ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘‘ମଜ୍ଜପାନଞ୍ଚ ନ ସମାଚରେୟ୍ୟା’’ତି । ଧମ୍ମଂ ଇମନ୍ତି ଇମଂ ମଜ୍ଜପାନୱେରମଣୀଧମ୍ମଂ । ଉମ୍ମାଦନନ୍ତନ୍ତି ଉମ୍ମାଦନପରିୟୋସାନଂ । ୟୋ ହି ସବ୍ବଲହୁକୋ ମଜ୍ଜପାନସ୍ସ ୱିପାକୋ, ସୋ ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସ ଉମ୍ମତ୍ତକସଂୱତ୍ତନିକୋ ହୋତି । ଇତି ନଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଇତି ନଂ ମଜ୍ଜପାନଂ ଞତ୍ୱା । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟଞ୍ଚ ପାକଟଞ୍ଚାତି ।
୪୦୨. ଏୱଂ ପଞ୍ଚମସିକ୍ଖାପଦମ୍ପି ତିକୋଟିପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦାନମ୍ପି ମଜ୍ଜପାନମେୱ ସଂକିଲେସକରଞ୍ଚ ଭେଦକରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦଳ୍ହତରଂ ତତୋ ୱେରମଣିୟଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମଦା ହି ପାପାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ମଦାତି ମଦହେତୁ । ହିକାରୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ପାପାନି କରୋନ୍ତୀତି ପାଣାତିପାତାଦୀନି ସବ୍ବାକୁସଲାନି କରୋନ୍ତି । ଉମ୍ମାଦନଂ ମୋହନନ୍ତି ପରଲୋକେ ଉମ୍ମାଦନଂ ଇହଲୋକେ ମୋହନଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୪୦୩-୪. ଏତ୍ତାୱତା ଅଗାରିୟସାୱକସ୍ସ ନିଚ୍ଚସୀଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପାଣଂ ନ ହନେ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟାତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟଭୂତା । ମେଥୁନାତି ମେଥୁନଧମ୍ମସମାପତ୍ତିତୋ । ରତ୍ତିଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିକାଲଭୋଜନନ୍ତି ରତ୍ତିମ୍ପି ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଦିୱାପି କାଲାତିକ୍କନ୍ତଭୋଜନଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ଚ ଗନ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ଧଗ୍ଗହଣେନ ୱିଲେପନଚୁଣ୍ଣାଦୀନିପି ଗହିତାନେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ମଞ୍ଚେତି କପ୍ପିୟମଞ୍ଚେ । ସନ୍ଥତେତି ତଟ୍ଟିକାଦୀହି କପ୍ପିୟତ୍ଥରଣେହି ଅତ୍ଥତେ । ଛମାୟଂ ପନ ଗୋନକାଦିସନ୍ଥତାୟପି ୱଟ୍ଟତି । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକନ୍ତି ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ୱିୟ ତୂରିୟଂ, ନ ଅଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତଗୁନାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଗତେନ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢୁଂ ପନ ସଙ୍ଗୀତିକାରକେହି ୱୁତ୍ତନ୍ତିପି ଆହୁ ।
୪୦୫. ଏୱଂ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପୋସଥକାଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତୋ ଚ ପକ୍ଖସ୍ସା’’ତି । ତତ୍ଥ ତତୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ । ପକ୍ଖସ୍ସୁପୱସ୍ସୁପୋସଥନ୍ତି ଏୱଂ ପରପଦେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ପକ୍ଖସ୍ସ ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଞ୍ଚଦସିଂ ଅଟ୍ଠମିନ୍ତି ଏତେ ତୟୋ ଦିୱସେ ଉପୱସ୍ସ ଉପୋସଥଂ, ଏତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଉପୋସଥଂ ଉପଗମ୍ମ ୱସିତ୍ୱା’’ତି । ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ପୁରିମଭାଗେ ଆସାଳ୍ହମାସୋ, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ତୟୋ ମାସା, କତ୍ତିକମାସୋତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ମାସା ‘‘ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଆସାଳ୍ହକତ୍ତିକଫଗ୍ଗୁଣମାସା ତୟୋ ଏୱାତି ଅପରେ । ପକ୍ଖୁପୋସଥଦିୱସାନଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଦିୱସୱସେନ ପକ୍ଖେ ପକ୍ଖେ ତେରସୀପାଟିପଦସତ୍ତମୀନୱମୀସଙ୍ଖାତା ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ଦିୱସାତି ଅପରେ । ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ସବ୍ବଂ ୱା ପନ ପୁଞ୍ଞକାମୀନଂ ଭାସିତବ୍ବଂ । ଏୱମେତଂ ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚ ପସନ୍ନମାନସୋ ସୁସମତ୍ତରୂପଂ ସୁପରିପୁଣ୍ଣରୂପଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୪୦୬. ଏୱଂ ଉପୋସଥକାଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ କାଲେସୁ ଏତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସ୍ସ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତତୋ ଚ ପାତୋ’’ତି । ଏତ୍ଥାପି ତତୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ, ଅନନ୍ତରତ୍ଥେ ୱା, ଅଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାତୋତି ଅପରଜ୍ଜୁଦିୱସପୁବ୍ବଭାଗେ । ଉପୱୁତ୍ଥୁପୋସଥୋତି ଉପୱସିତଉପୋସଥୋ । ଅନ୍ନେନାତି ୟାଗୁଭତ୍ତାଦିନା । ପାନେନାତି ଅଟ୍ଠୱିଧପାନେନ । ଅନୁମୋଦମାନୋତି ଅନୁପମୋଦମାନୋ, ନିରନ୍ତରଂ ମୋଦମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାରହନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପେନ, ୟଥାସତ୍ତି ୟଥାବଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂୱିଭଜେଥାତି ଭାଜେୟ୍ୟ ପତିମାନେୟ୍ୟ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୪୦୭. ଏୱଂ ଉପୱୁତ୍ଥୁପୋସଥସ୍ସ କିଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟାୱଜୀୱିକଂ ଗରୁୱତ୍ତଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା ତାୟ ପଟିପଦାୟ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଧମ୍ମେନ ମାତାପିତରୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମଲଦ୍ଧେନ ଭୋଗେନ। ଭରେୟ୍ୟାତି ପୋସେୟ୍ୟ । ଧମ୍ମିକଂ ସୋ ୱଣିଜ୍ଜନ୍ତି ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା, ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା, ୱିସୱଣିଜ୍ଜା, ମଂସୱଣିଜ୍ଜା, ସୁରାୱଣିଜ୍ଜାତି ଇମା ପଞ୍ଚ ଅଧମ୍ମୱଣିଜ୍ଜା ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅୱସେସା ଧମ୍ମିକୱଣିଜ୍ଜା । ୱଣିଜ୍ଜାମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ କସିଗୋରକ୍ଖାଦି ଅପରୋପି ଧମ୍ମିକୋ ୱୋହାରୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସେସମୁତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ସୋ ନିଚ୍ଚସୀଲଉପୋସଥସୀଲଦାନଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ପୟୋଜୟେ ଧମ୍ମିକଂ ୱଣିଜ୍ଜଂ, ତତୋ ଲଦ୍ଧେନ ଚ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମେନ ଭୋଗେନ ମାତାପିତରୋ ଭରେୟ୍ୟ । ଅଥ ସୋ ଗିହୀ ଏୱଂ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱୁତ୍ତଂ ଇମଂ ୱତ୍ତଂ ୱତ୍ତୟନ୍ତୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ୟେ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଆଭାୟ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ଆଲୋକକରଣେନ ସୟମ୍ପଭାତି ଲଦ୍ଧନାମା ଛ କାମାୱଚରଦେୱା, ତେ ସୟମ୍ପଭେ ନାମ ଦେୱେ ଉପେତି ଭଜତି ଅଲ୍ଲୀୟତି, ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଧମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ଦୁତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟତୋ, ନାମେନ
ଚୂଳୱଗ୍ଗୋତି ।
୩. ମହାୱଗ୍ଗୋ
୧. ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୦୮.ପବ୍ବଜ୍ଜଂକିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତାଦୀନଂ ମହାସାୱକାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା କିତ୍ତିତା, ତଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଉପାସକା ଚ ଜାନନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପନ ଅକିତ୍ତିତା, ୟଂନୂନାହଂ କିତ୍ତେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଜେତୱନୱିହାରେ ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭଗୱତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କିତ୍ତେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କିତ୍ତେନ୍ତେନ ୟଥା ପବ୍ବଜି, ତଂ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ପବ୍ବଜି, ତଂ କିତ୍ତେନ୍ତେନ ୟଥା ୱୀମଂସମାନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ରୋଚେସି, ତଂ କିତ୍ତେତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ପବ୍ବଜୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା ଚକ୍ଖୁସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମାଦିଗାଥାୟ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୪୦୯. ଇଦାନି ‘‘ୟଥା ୱୀମଂସମାନୋ’’ତି ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସମ୍ବାଧୋୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମ୍ବାଧୋତି ପୁତ୍ତଦାରାଦିସମ୍ପୀଳନେନ କିଲେସସମ୍ପୀଳନେନ ଚ କୁସଲକିରିୟାୟ ଓକାସରହିତୋ । ରଜସ୍ସାୟତନନ୍ତି କମ୍ବୋଜାଦୟୋ ୱିୟ ଅସ୍ସାଦୀନଂ, ରାଗାଦିରଜସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋ । ଅବ୍ଭୋକାସୋତି ୱୁତ୍ତସମ୍ବାଧପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଆକାସୋ ୱିୟ ୱିୱଟା । ଇତି ଦିସ୍ୱାନ ପବ୍ବଜୀତି ଇତି ଘରାୱାସପବ୍ବଜ୍ଜାସୁ ବ୍ୟାଧିଜରାମରଣେହି ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଚୋଦିୟମାନହଦୟୋ ଆଦୀନୱମାନିସଂସଞ୍ଚ ୱୀମଂସିତ୍ୱା, ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା, ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ଖଗ୍ଗେନ କେସେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ତାୱଦେୱ ଚ ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତସଣ୍ଠିତସମଣସାରୁପ୍ପକେସମସ୍ସୁ ହୁତ୍ୱା ଘଟିକାରେନ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଉପନୀତେ ଅଟ୍ଠ ପରିକ୍ଖାରେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ନିୱାସେତବ୍ବଂ ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତି କେନଚି ଅନନୁସିଟ୍ଠୋ ଅନେକଜାତିସହସ୍ସପୱତ୍ତିତେନ ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାଚିଣ୍ଣେନେୱ ସିକ୍ଖାପିୟମାନୋ ପବ୍ବଜି । ଏକଂ କାସାୱଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଏକଂ ଚୀୱରଂ ଖନ୍ଧେ କରିତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ ଅଂସେ ଆଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୱେସଂ ଅଧିଟ୍ଠାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୪୧୦. ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପବ୍ବଜିତପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୋମାନଦୀତୀରଂ ହିତ୍ୱା ପଧାନାୟ ଗମନଞ୍ଚ ପକାସେତୁଂ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱାନ କାୟେନା’’ତିଆଦିଂ ସବ୍ବମଭାସି । ତତ୍ଥ କାୟେନ ପାପକମ୍ମଂ ୱିୱଜ୍ଜୟୀତି ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ୱଜ୍ଜେସି । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ । ଆଜୀୱଂ ପରିସୋଧୟୀତି ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ହିତ୍ୱା ସମ୍ମାଜୀୱମେୱ ପୱତ୍ତୟି ।
୪୧୧. ଏୱଂ ଆଜୀୱଟ୍ଠମକସୀଲଂ ସୋଧେତ୍ୱା ଅନୋମାନଦୀତୀରତୋ ତିଂସୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ସତ୍ତାହେନ ଅଗମା ରାଜଗହଂ ବୁଦ୍ଧୋ। ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟଦା ରାଜଗହଂ ଅଗମାସି, ତଦା ବୁଦ୍ଧୋ ନ ହୋତି, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବଚରିୟାତି କତ୍ୱା ଏୱଂ ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି – ‘‘ଇଧ ରାଜା ଜାତୋ, ଇଧ ରଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସୀ’’ତିଆଦି ଲୋକିୟୱୋହାରୱଚନଂ ୱିୟ । ମଗଧାନନ୍ତି ମଗଧାନଂ ଜନପଦସ୍ସ ନଗରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗିରିବ୍ବଜନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସ ନାମଂ । ତଞ୍ହି ପଣ୍ଡୱଗିଜ୍ଝକୂଟୱେଭାରଇସିଗିଲିୱେପୁଲ୍ଲନାମକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଗିରୀନଂ ମଜ୍ଝେ ୱଜୋ ୱିୟ ଠିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଗିରିବ୍ବଜ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପିଣ୍ଡାୟ ଅଭିହାରେସୀତି ଭିକ୍ଖତ୍ଥାୟ ତସ୍ମିଂ ନଗରେ ଚରି । ସୋ କିର ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚାହଂ ରଞ୍ଞୋ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନଂ ନିୱେଦେୟ୍ୟଂ, ‘ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ନାମ କୁମାରୋ ଆଗତୋ’ତି ବହୁମ୍ପି ମେ ପଚ୍ଚୟଂ ଅଭିହରେୟ୍ୟ । ନ ଖୋ ପନ ମେ ତଂ ପତିରୂପଂ ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଗହଣଂ, ହନ୍ଦାହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରାମୀ’’ତି ଦେୱଦତ୍ତିୟଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନୁଘରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଅଚରି । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ – ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଅଭିହାରେସୀ’’ତି । ଆକିଣ୍ଣୱରଲକ୍ଖଣୋତି ସରୀରେ ଆକିରିତ୍ୱା ୱିୟ ଠପିତୱରଲକ୍ଖଣୋ ୱିପୁଲୱରଲକ୍ଖଣୋ ୱା । ୱିପୁଲମ୍ପି ହି ‘‘ଆକିଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଆକିଣ୍ଣଲୁଦ୍ଦୋ ପୁରିସୋ, ଧାତିଚେଲଂୱ ମକ୍ଖିତୋ’’ତି (ଜା॰ ୧.୬.୧୧୮; ୧.୯.୧୦୬) । ୱିପୁଲଲୁଦ୍ଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୧୨.ତମଦ୍ଦସାତି ତତୋ କିର ପୁରିମାନି ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ନଗରେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ ଘୋସିତଂ ଅହୋସି । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ ୱୀତିୱତ୍ତଂ, କମ୍ମନ୍ତା ପୟୋଜେତବ୍ବା’’ତି ଭେରି ଚରି । ଅଥ ମହାଜନୋ ରାଜଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତି । ରାଜାପି ‘‘କମ୍ମନ୍ତଂ ସଂୱିଦହିସ୍ସାମୀ’’ତି ସୀହପଞ୍ଜରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ବଲକାୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ତଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଅଭିହାରେନ୍ତଂ ମହାସତ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ – ‘‘ତମଦ୍ଦସା ବିମ୍ବିସାରୋ, ପାସାଦସ୍ମିଂ ପତିଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ଇମମତ୍ଥଂ ଅଭାସଥାତି ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଅଭାସି ।
୪୧୩. ଇଦାନି ତଂ ତେସଂ ଅମଚ୍ଚାନଂ ଭାସିତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇମଂ ଭୋନ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଇମନ୍ତି ସୋ ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ଭୋନ୍ତୋତି ଅମଚ୍ଚେ ଆଲପତି । ନିସାମେଥାତି ପସ୍ସଥ । ଅଭିରୂପୋତି ଦସ୍ସନୀୟଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗୋ । ବ୍ରହ୍ମାତି ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପନ୍ନୋ । ସୁଚୀତି ପରିସୁଦ୍ଧଛୱିୱଣ୍ଣୋ । ଚରଣେନାତି ଗମନେନ ।
୪୧୪-୫.ନୀଚକୁଲାମିୱାତି ନୀଚକୁଲା ଇୱ ପବ୍ବଜିତୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । କୁହିଂ ଭିକ୍ଖୁ ଗମିସ୍ସତୀତି ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ କୁହିଂ ଗମିସ୍ସତି, ଅଜ୍ଜ କତ୍ଥ ୱସିସ୍ସତୀତି ଜାନିତୁଂ ରାଜଦୂତା ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ । ଦସ୍ସନକାମା ହି ମୟଂ ଅସ୍ସାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଆହ । ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁତାୟ, ସୁସଂୱୁତୋ ସତିୟା । ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ୱା ସତିୟା, ସୁସଂୱୁତୋ ପାସାଦିକେନ ସଙ୍ଘାଟିଚୀୱରଧାରଣେନ ।
୪୧୬.ଖିପ୍ପଂ ପତ୍ତଂ ଅପୂରେସୀତି ସମ୍ପଜାନତ୍ତା ପତିସ୍ସତତ୍ତା ଚ ଅଧିକଂ ଅଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଅଲଂ ଏତ୍ତାୱତା’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟପୂରଣେନ ଖିପ୍ପଂ ପତ୍ତଂ ଅପୂରେସି । ମୁନୀତି ମୋନତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ଅପ୍ପତ୍ତମୁନିଭାୱୋପି ମୁନିଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତୋ, ଲୋକୱୋହାରେନ ୱା । ଲୋକିୟା ହି ଅମୋନସମ୍ପତ୍ତମ୍ପି ପବ୍ବଜିତଂ ‘‘ମୁନୀ’’ତି ଭଣନ୍ତି । ପଣ୍ଡୱଂ ଅଭିହାରେସୀତି ତଂ ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହି । ସୋ କିର ମନୁସ୍ସେ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ପବ୍ବଜିତା କତ୍ଥ ୱସନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ତେ ‘‘ପଣ୍ଡୱସ୍ସ ଉପରି ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖପବ୍ଭାରେ’’ତି ଆରୋଚେସୁଂ । ତସ୍ମା ତମେୱ ପଣ୍ଡୱଂ ଅଭିହାରେସି ‘‘ଏତ୍ଥ ୱାସୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ।
୪୧୯-୨୩.ବ୍ୟଗ୍ଘୁସଭୋୱ ସୀହୋୱ ଗିରିଗବ୍ଭରେତି ଗିରିଗୁହାୟଂ ବ୍ୟଗ୍ଘୋ ୱିୟ ଉସଭୋ ୱିୟ ସୀହୋ ୱିୟ ଚ ନିସିନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେ ହି ତୟୋ ସେଟ୍ଠା ୱିଗତଭୟଭେରୱା ଗିରିଗବ୍ଭରେ ନିସୀଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଉପମଂ ଅକାସି । ଭଦ୍ଦୟାନେନାତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥସିୱିକାଦିନା ଉତ୍ତମୟାନେନ । ସୟାନଭୂମିଂ ୟାୟିତ୍ୱାତି ୟାୱତିକା ଭୂମି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିନା ୟାନେନ ସକ୍କା ଗନ୍ତୁଂ, ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଆସଜ୍ଜାତି ପତ୍ୱା, ସମୀପମସ୍ସ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାୱିସୀତି ନିସୀଦି । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନସମ୍ପନ୍ନୋ । ଦହରୋତି ଜାତିୟା ତରୁଣୋ । ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ସୁସୂତି ତଦୁଭୟୱିସେସନମେୱ । ୟୁୱା ସୁସୂତି ଅତିୟୋବ୍ବନୋ । ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ପଠମେନେୱ ୟୋବ୍ବନୱେସେନ ଉଟ୍ଠିତୋ । ଦହରୋ ଚାସୀତି ସତି ଚ ଦହରତ୍ତେ ସୁସୁ ବାଲକୋ ୱିୟ ଖାୟସୀତି ।
୪୨୪-୫.ଅନୀକଗ୍ଗନ୍ତି ବଲକାୟଂ ସେନାମୁଖଂ । ଦଦାମି ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୂତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଅହଂ ତେ ଅଙ୍ଗମଗଧେସୁ ୟାୱିଚ୍ଛସି, ତାୱ ଦଦାମି ଭୋଗେ । ତଂ ତ୍ୱଂ ସୋଭୟନ୍ତୋ ଅନୀକଗ୍ଗଂ ନାଗସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୂ’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଉଜୁଂ ଜନପଦୋ ରାଜାତି ‘‘ଦଦାମି ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୁ, ଜାତିଂ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତୋ’’ତି ଏୱଂ କିର ୱୁତ୍ତୋ ମହାପୁରିସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚେ ଅହଂ ରଜ୍ଜେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଅସ୍ସଂ, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋପି ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜେନ ନିମନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ଗେହେ ଠିତୋ ଏୱ ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟଂ । ଅୟଂ ପନ ରାଜା ଅଜାନନ୍ତୋ ଏୱମାହ – ‘ହନ୍ଦାହଂ, ତଂ ଜାନାପେମୀ’’’ତି ବାହଂ ଉଚ୍ଚାରେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆଗତଦିସାଭାଗଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ‘‘ଉଜୁଂ ଜନପଦୋ ରାଜା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ହିମୱନ୍ତସ୍ସପସ୍ସତୋତି ଭଣନ୍ତୋ ସସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୱେକଲ୍ଲାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ହିମୱନ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ପାସାଣୱିୱରସମ୍ଭୱା ମହାସାଲାପି ପଞ୍ଚହି ୱୁଦ୍ଧୀହି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନି ସସ୍ସାନି । ଧନୱୀରିୟେନ ସମ୍ପନ୍ନୋତି ଭଣନ୍ତୋ ସତ୍ତହି ରତନେହି ଅୱେକଲ୍ଲତ୍ତଂ, ପରରାଜୂହି ଅତକ୍କନୀୟଂ ୱୀରପୁରିସାଧିଟ୍ଠିତଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । କୋସଲେସୁ ନିକେତିନୋତି ଭଣନ୍ତୋ ନୱକରାଜଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ନୱକରାଜା ହି ନିକେତୀତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ପନ ଆଦିକାଲତୋ ପଭୁତି ଅନ୍ୱୟୱସେନ ସୋ ଏୱ ଜନପଦୋ ନିୱାସୋ, ସୋ ନିକେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥାରୂପୋ ଚ ରାଜା ସୁଦ୍ଧୋଦନୋ, ୟଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘କୋସଲେସୁ ନିକେତିନୋ’’ତି । ତେନ ଅନ୍ୱୟାଗତମ୍ପି ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି ।
୪୨୬. ଏତ୍ତାୱତା ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ‘‘ଆଦିଚ୍ଚା ନାମ ଗୋତ୍ତେନ, ସାକିୟା ନାମ ଜାତିୟା’’ତି ଇମିନା ଜାତିସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ରଞ୍ଞା ‘‘ଦଦାମି ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜସ୍ସୂ’’ତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତମ୍ହା କୁଲା ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହି, ନ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟ’’ନ୍ତି । ୟଦି ହି ଅହଂ କାମେ ଅଭିପତ୍ଥୟେୟ୍ୟଂ, ନ ଈଦିସଂ ଧନୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦ୍ୱାସୀତିସହସ୍ସୱୀରପୁରିସସମାକୁଲଂ କୁଲଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଅୟଂ କିରେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୨୭. ଏୱଂ ରଞ୍ଞୋ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କାମେସ୍ୱାଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା, ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ’’ତି । ଏତଂ ‘‘ପବ୍ବଜିତୋମ୍ହୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଦଟ୍ଠୂତି ଦିସ୍ୱା। ସେସମେତ୍ଥ ଇତୋ ପୁରିମଗାଥାସୁ ଚ ୟଂ ୟଂ ନ ୱିଚାରିତଂ, ତଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଏୱ ନ ୱିଚାରିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାହେତୁଂ ୱତ୍ୱା ପଧାନତ୍ଥାୟ ଗନ୍ତୁକାମୋ ରାଜାନଂ ଆମନ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପଧାନାୟ ଗମିସ୍ସାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ରଞ୍ଜତୀ ମନୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମାହଂ, ମହାରାଜ, ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋ ପବ୍ବଜିତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ପରମତ୍ଥନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନାମତଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ପଧାନଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ପଧାନତ୍ଥାୟ ଗମିସ୍ସାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ପଧାନେ ରଞ୍ଜତି ମନୋ, ନ କାମେସୂତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କିର ରାଜା ବୋଧିସତ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ପୁବ୍ବେୱ ମେତଂ, ଭନ୍ତେ, ସୁତଂ ‘ସୁଦ୍ଧୋଦନରଞ୍ଞୋ କିର ପୁତ୍ତୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥକୁମାରୋ ଚତ୍ତାରି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି, ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂପସନ୍ନୋ ‘ଅଦ୍ଧା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସଥା’ତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପଠମଂ ମମ ୱିଜିତଂ ଓକ୍କମେୟ୍ୟାଥା’’ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୪୨୮.ତଂମଂ ପଧାନପହିତତ୍ତନ୍ତି ପଧାନସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ‘‘ପଧାନାୟ ଗମିସ୍ସାମି, ଏତ୍ଥ ମେ ରଞ୍ଜତୀ ମନୋ’’ତି ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାସୁତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟା ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପଧାନଂ ପତ୍ଥୟମାନେନ ଦୁକ୍କରକାରିକା କତା, ତଂ ଅଜ୍ଜ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥ ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ‘‘ତଂ ମଂ ପଧାନପହିତତ୍ତ’’ନ୍ତି ଆରଭିତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ତଂ ମନ୍ତି ଦ୍ୱୀହିପି ୱଚନେହି ଅତ୍ତାନମେୱ ନିଦ୍ଦିସତି । ପଧାନପହିତତ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ପେସିତଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଅତ୍ତଭାୱଂ ୱା । ନଦିଂ ନେରଞ୍ଜରଂ ପତୀତି ଲକ୍ଖଣଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ପଧାନପହିତତ୍ତାୟ ନେରଞ୍ଜରା ନଦୀ । ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ ‘‘ନଦିୟା ନେରଞ୍ଜରାୟା’’ତି, ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିପରକ୍କମ୍ମାତି ଅତୀୱ ପରକ୍କମିତ୍ୱା । ଝାୟନ୍ତନ୍ତି ଅପ୍ପାଣକଜ୍ଝାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତଂ। ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସ ପତ୍ତିୟାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅଧିଗମତ୍ଥଂ ।
୪୨୯.ନମୁଚୀତି ମାରୋ । ସୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟା ନିକ୍ଖମିତୁକାମେ ଦେୱମନୁସ୍ସେ ନ ମୁଞ୍ଚତି, ଅନ୍ତରାୟଂ ନେସଂ କରୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ନମୁଚୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କରୁଣଂ ୱାଚନ୍ତି ଅନୁଦ୍ଦୟାୟୁତ୍ତଂ ୱାଚଂ । ଭାସମାନୋ ଉପାଗମୀତି ଇଦଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । କସ୍ମା ପନ ଉପାଗତୋ ? ମହାପୁରିସୋ କିର ଏକଦିୱସଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସବ୍ବଦା ଆହାରଂ ପରିୟେସମାନୋ ଜୀୱିତେ ସାପେକ୍ଖୋ ହୋତି, ନ ଚ ସକ୍କା ଜୀୱିତେ ସାପେକ୍ଖେନ ଅମତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି। ତତୋ ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦାୟ ପଟିପଜ୍ଜି, ତେନ କିସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଚ ଅହୋସି । ଅଥ ମାରୋ ‘‘ଅୟଂ ସମ୍ବୋଧାୟ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି, ନ ହୋତୀତି ଅଜାନନ୍ତୋ ଅତିଘୋରଂ ତପଂ କରୋତି, କଦାଚି ମମ ୱିସୟଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟା’’ତି ଭୀତୋ ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘କିସୋ ତ୍ୱମସି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ସନ୍ତିକେ ମରଣଂ ତୱା’’ତି ।
୪୩୦. ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଅଥସ୍ସ ମରଣସନ୍ତିକଭାୱଂ ସାୱେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସହସ୍ସଭାଗୋ ମରଣସ୍ସ, ଏକଂସୋ ତୱ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସହସ୍ସଂ ଭାଗାନଂ ଅସ୍ସାତି ସହସ୍ସଭାଗୋ । କୋ ସୋ? ମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋତି ପାଠସେସୋ । ଏକୋ ଅଂସୋତି ଏକଂସୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅୟଂ ଅପ୍ପାଣକଜ୍ଝାନାଦିସହସ୍ସଭାଗୋ ତୱ ମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ, ତତୋ ପନ ତେ ଏକୋ ଏୱ ଭାଗୋ ଜୀୱିତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତିକେ ମରଣଂ ତୱାତି । ଏୱଂ ମରଣସ୍ସ ସନ୍ତିକଭାୱଂ ସାୱେତ୍ୱା ଅଥ ନଂ ଜୀୱିତେ ସମୁସ୍ସାହେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଜୀୱ ଭୋ ଜୀୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି । କଥଂ ସେୟ୍ୟୋତି ଚେ । ଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କାହସୀତି ।
୪୩୧. ଅଥ ଅତ୍ତନା ସମ୍ମତାନି ପୁଞ୍ଞାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଚରତୋ ଚ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି କାଲେନ କାଲଂ ମେଥୁନୱିରତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ୟଂ ତାପସା କରୋନ୍ତି । ଜୂହତୋତି ଜୁହନ୍ତସ୍ସ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୪୩୨.ଦୁଗ୍ଗୋ ମଗ୍ଗୋତି ଇମଂ ପନ ଅଡ୍ଢଗାଥଂ ପଧାନୱିଚ୍ଛନ୍ଦଂ ଜନେନ୍ତୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପାଣକଜ୍ଝାନାଦିଗହନତ୍ତା ଦୁକ୍ଖେନ ଗନ୍ତବ୍ବୋତି ଦୁଗ୍ଗୋ, ଦୁକ୍ଖିତକାୟଚିତ୍ତେନ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା ଦୁକ୍କରୋ, ସନ୍ତିକମରଣେନ ତାଦିସେନାପି ପାପୁଣିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତୋ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତୋ ପରଂ ଇମା ଗାଥା ଭଣଂ ମାରୋ, ଅଟ୍ଠା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେତି ଅୟମୁପଡ୍ଢଗାଥା ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ୱୁତ୍ତା । ସକଲଗାଥାପୀତି ଏକେ । ଭଗୱତା ଏୱ ପନ ପରଂ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ସବ୍ବମେତ୍ଥ ଏୱଂଜାତିକଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଅୟମମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠାତି ଅଟ୍ଠାସି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୪୩୩. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ୟେନତ୍ଥେନାତି ଏତ୍ଥ ପରେସଂ ଅନ୍ତରାୟକରଣେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥେନ ତ୍ୱଂ, ପାପିମ, ଆଗତୋସୀତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ। ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୪୩୪. ‘‘ଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞାନି କାହସୀ’’ତି ଇଦଂ ପନ ୱଚନଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଅଣୁମତ୍ତୋପୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞେନାତି ୱଟ୍ଟଗାମିଂ ମାରେନ ୱୁତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
୪୩୫. ଇଦାନି ‘‘ଏକଂସୋ ତୱ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ ଆରବ୍ଭ ମାରଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ସଦ୍ଧା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଅରେ, ମାର, ୟୋ ଅନୁତ୍ତରେ ସନ୍ତିୱରପଦେ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସଦ୍ଧୋପି ୱା କୁସୀତୋ, ସଦ୍ଧୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ସମାନୋପି ୱା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ, ତଂ ତ୍ୱଂ ଜୀୱିତମନୁପୁଚ୍ଛମାନୋ ସୋଭେୟ୍ୟାସି, ମୟ୍ହଂ ପନ ଅନୁତ୍ତରେ ସନ୍ତିୱରପଦେ ଓକପ୍ପନସଦ୍ଧା ଅତ୍ଥି, ତଥା କାୟିକଚେତସିକମସିଥିଲପରକ୍କମତାସଙ୍ଖାତଂ ୱୀରିୟଂ, ୱଜିରୂପମା ପଞ୍ଞା ଚ ମମ ୱିଜ୍ଜତି, ସୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ମଂ ପହିତତ୍ତଂ ଉତ୍ତମଜ୍ଝାସୟଂ କିଂ ଜୀୱମନୁପୁଚ୍ଛସି, କସ୍ମା ଜୀୱିତଂ ପୁଚ୍ଛସି । ପଞ୍ଞାଚ ମମାତି ଏତ୍ଥ ଚ ସଦ୍ଦେନ ସତି ସମାଧି ଚ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟେହି ପଞ୍ଚହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣନ୍ତି, ତେସୁ ଏକେନାପି ଅୱିରହିତଂ ଏୱଂ ମଂ ପହିତତ୍ତଂ କିଂ ଜୀୱମନୁପୁଚ୍ଛସି ? ନନୁ – ଏକାହଂ ଜୀୱିତଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୱୀରିୟମାରଭତୋ ଦଳ୍ହଂ (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୨) । ପଞ୍ଞୱନ୍ତସ୍ସ ଝାୟିନୋ, ପସ୍ସତୋ ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୧, ୧୧୩) ।
୪୩୬-୮. ଏୱଂ ମାରଂ ସନ୍ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେହଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନଦୀନମପୀ’’ପି ଗାଥାତ୍ତୟମାହ । ତମତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୱଣ୍ଣନା – ୟ୍ୱାୟଂ ମମ ସରୀରେ ଅପ୍ପାଣକଜ୍ଝାନୱୀରିୟୱେଗସମୁଟ୍ଠିତୋ ୱାତୋ ୱତ୍ତତି, ଲୋକେ ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀନଂ ନଦୀନମ୍ପି ସୋତାନି ଅୟଂ ୱିସୋସୟେ, କିଞ୍ଚ ମେ ଏୱଂ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଚତୁନାଳିମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ନ ଉପସୋସେୟ୍ୟ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମେ ଲୋହିତମେୱ ସୁସ୍ସତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ତମ୍ହି ଲୋହିତେ ସୁସ୍ସମାନମ୍ହି ବଦ୍ଧାବଦ୍ଧଭେଦଂ ସରୀରାନୁଗତଂ ପିତ୍ତଂ, ଅସିତପୀତାଦିପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ଚତୁନାଳିମତ୍ତମେୱ ସେମ୍ହଞ୍ଚ, କିଞ୍ଚାପରଂ ତତ୍ତକମେୱ ମୁତ୍ତଞ୍ଚ ଓଜଞ୍ଚ ସୁସ୍ସତି, ତେସୁ ଚ ସୁସ୍ସମାନେସୁ ମଂସାନିପି ଖୀୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ମେ ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ମଂସେସୁ ଖୀୟମାନେସୁ ଭିୟ୍ୟୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତି, ନ ତ୍ୱେୱ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ସଂସୀଦତି । ସୋ ତ୍ୱଂ ଈଦିସଂ ଚିତ୍ତମଜାନନ୍ତୋ ସରୀରମତ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱା ଭଣସି ‘‘କିସୋ ତ୍ୱମସି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ, ସନ୍ତିକେ ମରଣଂ ତୱା’’ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମେ ଚିତ୍ତମେୱ ପସୀଦତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଭିୟ୍ୟୋ ସତି ଚ ପଞ୍ଞା ଚ ସମାଧି ମମ ତିଟ୍ଠତି, ଅଣୁମତ୍ତୋପି ପମାଦୋ ୱା ସମ୍ମୋହୋ ୱା ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ୱିହରତୋ ୟେ କେଚି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅତୀତଂ ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ଅନାଗତଂ ୱା ଏତରହି ୱା ଓପକ୍କମିକା ୱେଦନା ୱେଦୟନ୍ତି, ତାସଂ ନିଦସ୍ସନଭୂତଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଉତ୍ତମୱେଦନଂ। ୟଥା ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁକ୍ଖେନ ଫୁଟ୍ଠାନଂ ସୁଖଂ, ସୀତେନ ଉଣ୍ହଂ, ଉଣ୍ହେନ ସୀତଂ, ଖୁଦାୟ ଭୋଜନଂ, ପିପାସାୟ ଫୁଟ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ଅପେକ୍ଖତେ ଚିତ୍ତଂ, ଏୱଂ ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଏକକାମମ୍ପି ନାପେକ୍ଖକେ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ସୁଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୁଖସେୟ୍ୟଂ ସୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଈଦିସେନାକାରେନ ମମ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ପସ୍ସ, ତ୍ୱଂ ମାର, ସତ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧତନ୍ତି ।
୪୩୯-୪୧. ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସୁଦ୍ଧତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ନିୱାରେସ୍ସାମି ତ’’ନ୍ତି ଆଗତସ୍ସ ମାରସ୍ସ ମନୋରଥଭଞ୍ଜନତ୍ଥଂ ମାରସେନଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ତାୟ ଅପରାଜିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦିକା ଛ ଗାଥାୟୋ ଆହ ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଆଦିତୋୱ ଅଗାରିୟଭୂତେ ସତ୍ତେ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମା ମୋହୟନ୍ତି, ତେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଉପଗତାନଂ ପନ୍ତେସୁ ୱା ସେନାସନେସୁ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେସୁ ୱା ଅଧିକୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ପବ୍ବଜିତେନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଅଭିରତି ଦୁକ୍କରା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୩୧) । ତତୋ ତେ ପରପଟିବଦ୍ଧଜୀୱିକତ୍ତା ଖୁପ୍ପିପାସା ବାଧେତି, ତାୟ ବାଧିତାନଂ ପରିୟେସନତଣ୍ହା ଚିତ୍ତଂ କିଲମୟତି, ଅଥ ନେସଂ କିଲନ୍ତଚିତ୍ତାନଂ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି । ତତୋ ୱିସେସମନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତାନଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱେସୁ ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥେସୁ ସେନାସନେସୁ ୱିହରତଂ ଉତ୍ରାସସଞ୍ଞିତା ଭୀରୁ ଜାୟତି, ତେସଂ ଉସ୍ସଙ୍କିତପରିସଙ୍କିତାନଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ୱିୱେକରସମନସ୍ସାଦୟମାନାନଂ ୱିହରତଂ ‘‘ନ ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ୱିସେସାଧିଗମେନ ମାନମକ୍ଖଥମ୍ଭା ଜାୟନ୍ତି, ତେପି ୱିନୋଦେତ୍ୱା ୱିହରତଂ ତତୋ ଅଧିକତରଂ ୱିସେସାଧିଗମଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଲାଭାଦିମୁଚ୍ଛିତା ଧମ୍ମପତିରୂପକାନି ପକାସେନ୍ତା ମିଚ୍ଛାୟସଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଠିତା ଜାତିଆଦୀହି ଅତ୍ତାନଂ ଉକ୍କଂସେନ୍ତି, ପରଂ ୱମ୍ଭେନ୍ତି, ତସ୍ମା କାମାଦୀନଂ ପଠମସେନାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୪୨-୩. ଏୱମେତଂ ଦସୱିଧଂ ସେନଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ୟସ୍ମା ସା କଣ୍ହଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା କଣ୍ହସ୍ସ ନମୁଚିନୋ ଉପକାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ନଂ ତୱ ସେନାତି ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିପ୍ପହାରିନୀତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଘାତନୀ ନିପ୍ପୋଥନୀ, ଅନ୍ତରାୟକରୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ନଂ ଅସୂରୋ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱା ଚ ଲଭତେ ସୁଖନ୍ତି ଏୱଂ ତୱ ସେନଂ ଅସୂରୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ସାପେକ୍ଖୋ ପୁରିସୋ ନ ଜିନାତି, ସୂରୋ ପନ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱା ଚ ମଗ୍ଗସୁଖଂ ଫଲସୁଖଞ୍ଚ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ୟସ୍ମା ଚ ଲଭତେ ସୁଖଂ, ତସ୍ମା ସୁଖଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ଅହମ୍ପି ଏସ ମୁଞ୍ଜଂ ପରିହରେତି । ସଙ୍ଗାମାୱଚରା ଅନିୱତ୍ତିନୋ ପୁରିସା ଅତ୍ତନୋ ଅନିୱତ୍ତନକଭାୱୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ସୀସେ ୱା ଧଜେ ୱା ଆୱୁଧେ ୱା ମୁଞ୍ଜତିଣଂ ବନ୍ଧନ୍ତି, ତଂ ଅୟମ୍ପି ପରିହରତିଚ୍ଚେୱ ମଂ ଧାରେହି । ତୱ ସେନାୟ ପରାଜିତସ୍ସ ଧିରତ୍ଥୁ ମମ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଧାରେହି – ସଙ୍ଗାମେ ମେ ମତଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୟଞ୍ଚେ ଜୀୱେ ପରାଜିତୋ, ୟେନ ଜୀୱିତେନ ପରାଜିତୋ ଜୀୱେ, ତସ୍ମା ଜୀୱିତା ତୟା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନାନଂ ଅନ୍ତରାୟକରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମେ ମତଂ ମମ ସେୟ୍ୟୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୪୪. କସ୍ମା ମତଂ ସେୟ୍ୟୋତି ଚେ ? ୟସ୍ମା ପଗାଳ୍ହେତ୍ଥ…ପେ॰… ସୁବ୍ବତା, ଏତ୍ଥ କାମାଦିକାୟ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନପରିୟୋସାନାୟ ତୱ ସେନାୟ ପଗାଳ୍ହା ନିମୁଗ୍ଗା ଅନୁପୱିଟ୍ଠା ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ନପ୍ପକାସନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରଂ ପୱିଟ୍ଠା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ଏତେ ଏୱଂ ପଗାଳ୍ହା ସମାନା ସଚେପି କଦାଚି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିମୁଜ୍ଜନପୁରିସୋ ୱିୟ ‘‘ସାହୁ ସଦ୍ଧା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତି, ତଥାପି ତାୟ ସେନାୟ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟତ୍ତା ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ନ ଜାନନ୍ତି ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଗାମୀନଂ, ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସୁବ୍ବତାତି । ଇମଂ ପନ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ମାରୋ ପୁନ କିଞ୍ଚି ଅୱତ୍ୱା ଏୱ ପକ୍କାମି ।
୪୪୫-୬. ପକ୍କନ୍ତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ମହାସତ୍ତୋ ତାୟ ଦୁକ୍କରକାରିକାୟ କିଞ୍ଚିପି ୱିସେସଂ ଅନଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଅଞ୍ଞୋ ମଗ୍ଗୋ ବୋଧାୟା’’ତିଆଦୀନି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଓଳାରିକାହାରଂ ଆହାରେତ୍ୱା, ବଲଂ ଗହେତ୍ୱା, ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଗେୱ ସୁଜାତାୟ ପାୟାସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଭଦ୍ରୱନସଣ୍ଡେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ଦିୱସଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡାଭିମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୋତ୍ଥିୟେନ ଦିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ବୋଧିମୂଲେ ୱିକିରିତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଲୋକଧାତୁଦେୱତାହି କତସକ୍କାରବହୁମାନୋ –
‘‘କାମଂ ତଚୋ ଚ ନ୍ହାରୁ ଚ, ଅଟ୍ଠି ଚ ଅୱସିସ୍ସତୁ ।
ଉପସୁସ୍ସତୁ ନିସ୍ସେସଂ, ସରୀରେ ମଂସଲୋହିତ’’ନ୍ତି ॥ –
ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନି ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସୀଦି । ତଂ ଞତ୍ୱା ମାରୋ ପାପିମା ‘‘ଅଜ୍ଜ ସିଦ୍ଧତ୍ଥୋ ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, ଅଜ୍ଜେୱ ଦାନିସ୍ସ ସା ପଟିଞ୍ଞା ପଟିବାହିତବ୍ବା’’ତି ବୋଧିମଣ୍ଡତୋ ୟାୱ ଚକ୍କୱାଳମାୟତଂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନୱିତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଧଂ ନୱୟୋଜନମୁଗ୍ଗତଂ ମାରସେନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପ୍ପମାଣଂ ଗିରିମେଖଲଂ ହତ୍ଥିରାଜାନଂ ଆରୁୟ୍ହ ବାହୁସହସ୍ସଂ ମାପେତ୍ୱା ନାନାୱୁଧାନି ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ହନଥ, ପହରଥା’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ଆଳୱକସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ମାପେସି, ତା ମହାପୁରିସଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ଏୱ ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ । ତତୋ ୱଜିରଙ୍କୁସେନ ହତ୍ଥିଂ କୁମ୍ଭେ ପହରିତ୍ୱା ମହାପୁରିସସ୍ସ ସମୀପଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ଉଟ୍ଠେହି, ଭୋ ସିଦ୍ଧତ୍ଥ, ପଲ୍ଲଙ୍କା’’ତି ଆହ । ମହାପୁରିସୋ ‘‘ନ ଉଟ୍ଠହାମି ମାରା’’ତି ୱତ୍ୱା ତଂ ଧଜିନିଂ ସମନ୍ତା ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ‘‘ସମନ୍ତା ଧଜିନି’’ନ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ଧଜିନିନ୍ତି ସେନଂ । ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଉୟ୍ୟୁତ୍ତଂ । ସୱାହନନ୍ତି ଗିରିମେଖଲନାଗରାଜସହିତଂ । ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛାମୀତି ଅଭିମୁଖୋ ଉପରି ଗମିସ୍ସାମି, ସୋ ଚ ଖୋ ତେଜେନେୱ, ନ କାୟେନ । କସ୍ମା ? ମା ମଂ ଠାନା ଅଚାୱୟି, ମଂ ଏତସ୍ମା ଠାନା ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କା ମାରୋ ମା ଚାଲେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନପ୍ପସହତୀତି ସହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନାଭିଭୱତି ୱା । ଆମଂ ପତ୍ତନ୍ତି କାଚଜାତଂ ମତ୍ତିକାଭାଜନଂ । ଅସ୍ମନାତି ପାସାଣେନ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୪୪୭-୮. ଇଦାନି ‘‘ଏତଂ ତେ ମାରସେନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ ସମ୍ପତ୍ତଧମ୍ମରାଜାଭିସେକୋ ଇଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୱସୀକରିତ୍ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱସୀକରିତ୍ୱା ସଙ୍କପ୍ପନ୍ତି ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସବ୍ବଂ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଂ ପହାୟ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପସ୍ସେୱ ପୱତ୍ତନେନ ୱସୀକରିତ୍ୱା ସଙ୍କପ୍ପଂ । ସତିଞ୍ଚ ସୂପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି କାୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅତ୍ତନୋ ସତିଞ୍ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତଂ କରିତ୍ୱା ଏୱଂ ୱସୀକତସଙ୍କପ୍ପୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସତି ରଟ୍ଠା ରଟ୍ଠଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି ଦେୱମନୁସ୍ସଭେଦେ ପୁଥୂ ସାୱକେ ୱିନୟନ୍ତୋ। ଅଥ ମୟା ୱିନୀୟମାନା ତେ ଅପ୍ପମତ୍ତା…ପେ॰… ନ ସୋଚରେ, ତଂ ନିବ୍ବାନାମତମେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୪୪୯-୫୧. ଅଥ ମାରୋ ଇମା ଗାଥାୟୋ ସୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଏୱରୂପଂ ପକ୍ଖଂ ଦିସ୍ୱା ନ ଭାୟସି ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମାର, ନ ଭାୟାମୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ନ ଭାୟସୀ’’ତି ? ‘‘ଦାନାଦୀନଂ ପାରମିପୁଞ୍ଞାନଂ କତତ୍ତା’’ତି । ‘‘କୋ ଏତଂ ଜାନାତି ଦାନାଦୀନି ତ୍ୱମକାସୀ’’ତି ? ‘‘କିଂ ଏତ୍ଥ ପାପିମ ସକ୍ଖିକିଚ୍ଚେନ, ଅପିଚ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେ ୱେସ୍ସନ୍ତରୋ ହୁତ୍ୱା ୟଂ ଦାନମଦାସିଂ, ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଛହି ପକାରେହି ସଞ୍ଜାତକମ୍ପା ଅୟଂ ମହାପଥୱୀୟେୱ ସକ୍ଖୀ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମହାପଥୱୀ କମ୍ପି ଭେରୱସଦ୍ଦଂ ମୁଞ୍ଚମାନା, ୟଂ ସୁତ୍ୱା ମାରୋ ଅସନିହତୋ ୱିୟ ଭୀତୋ ଧଜଂ ପଣାମେତ୍ୱା ପଲାୟି ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ । ଅଥ ମହାପୁରିସୋ ତୀହି ୟାମେହି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନେ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ…ପେ॰… ତଣ୍ହାନଂ ଖୟମଜ୍ଝଗା’’ତି ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ମାରୋ ଉଦାନସଦ୍ଦେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ‘ବୁଦ୍ଧୋ ଅହ’ନ୍ତି ପଟିଜାନାତି, ହନ୍ଦ ନଂ ଅନୁବନ୍ଧାମି ଆଭିସମାଚାରିକଂ ପସ୍ସିତୁଂ । ସଚସ୍ସ କିଞ୍ଚି କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ଖଲିତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ୱିହେଠେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ଛବ୍ବସ୍ସାନି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ତଂ ଏକଂ ୱସ୍ସଂ ଅନୁବନ୍ଧି । ତତୋ ଭଗୱତୋ କିଞ୍ଚି ଖଲିତଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀ’’ତି ଇମା ନିବ୍ବେଜନୀୟଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଓତାରନ୍ତି ରନ୍ଧଂ ୱିୱରଂ । ନାଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି ନାଧିଗମିଂ । ମେଦୱଣ୍ଣନ୍ତି ମେଦପିଣ୍ଡସଦିସଂ । ଅନୁପରିୟଗାତି ପରିତୋ ପରିତୋ ଅଗମାସି । ମୁଦୁନ୍ତି ମୁଦୁକଂ । ୱିନ୍ଦେମାତି ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାମ । ଅସ୍ସାଦନାତି ସାଦୁଭାୱୋ । ୱାୟସେତ୍ତୋତି ୱାୟସୋ ଏତ୍ତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଅୟଂ ପନ ୟୋଜନା – ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଭଗୱନ୍ତଂ ଓତାରାପେକ୍ଖୋ ଅନୁବନ୍ଧିଂ କତ୍ଥଚି ଅୱିଜହନ୍ତୋ ପଦାପଦଂ, ଏୱଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱାପି ଚ ଓତାରଂ ନାଧିଗମିଂ । ସୋହଂ ୟଥା ନାମ ମେଦୱଣ୍ଣଂ ପାସାଣଂ ମେଦସଞ୍ଞୀ ୱାୟସୋ ଏକସ୍ମିଂ ପସ୍ସେ ମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦଂ ଅୱିନ୍ଦମାନୋ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ଏତ୍ଥ ମୁଦୁ ୱିନ୍ଦେମ, ଅପି ଇତୋ ଅସ୍ସାଦନା ସିୟା’’ତି ସମନ୍ତା ତଥେୱ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ଅନୁପରିୟାୟିତ୍ୱା କତ୍ଥଚି ଅସ୍ସାଦଂ ଅଲଦ୍ଧା ‘‘ପାସାଣୋୱାୟ’’ନ୍ତି ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ପକ୍କମେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ପରିତ୍ତପଞ୍ଞାମୁଖତୁଣ୍ଡକେନ ୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସମନ୍ତା ଅନୁପରିୟଗା ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ କତ୍ଥଚି ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିମୁଦୁଭାୱଂ ୱିନ୍ଦେମ, କୁତୋଚି ଅସ୍ସାଦନା ସିୟା’’ତି, ତେ ଦାନି ମୟଂ ଅସ୍ସାଦଂ ଅଲଭମାନା କାକୋୱ ସେଲମାସଜ୍ଜ ନିବ୍ବିଜ୍ଜାପେମ ଗୋତମଂ ଆସଜ୍ଜ ତତୋ ଗୋତମା ନିବ୍ବିଜ୍ଜ ଅପେମାତି । ଏୱଂ ୱଦତୋ କିର ମାରସ୍ସ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ନିପ୍ଫଲପରିସ୍ସମଂ ନିସ୍ସାୟ ବଲୱସୋକୋ ଉଦପାଦି । ତେନସ୍ସ ୱିସୀଦମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସ୍ସ ବେଲୁୱପଣ୍ଡୁ ନାମ ୱୀଣା କଚ୍ଛତୋ ପତିତା । ୟା ସକିଂ କୁସଲେହି ୱାଦିତା ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ମଧୁରସ୍ସରଂ ମୁଞ୍ଚତି, ୟଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କୋ ପଞ୍ଚସିଖସ୍ସ ଅଦାସି । ତଂ ସୋ ପତମାନମ୍ପି ନ ବୁଜ୍ଝି । ତେନାହ ଭଗୱା –
‘‘ତସ୍ସ ସୋକପରେତସ୍ସ, ୱୀଣା କଚ୍ଛା ଅଭସ୍ସଥ ।
ତତୋ ସୋ ଦୁମ୍ମନୋ ୟକ୍ଖୋ, ତତ୍ଥେୱନ୍ତରଧାୟଥା’’ତି ॥
ସଙ୍ଗୀତିକାରକା ଆହଂସୂତି ଏକେ, ଅମ୍ହାକଂ ପନେତଂ ନକ୍ଖମତୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ସୁଭାସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସୁଭାସିତସୁତ୍ତଂ । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ ଚସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଭଗୱା ହି ସୁଭାସିତପ୍ପିୟୋ, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ସୁଭାସିତସମୁଦାଚାରପ୍ପକାସନେନ ସତ୍ତାନଂ ଦୁବ୍ଭାସିତସମୁଦାଚାରଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦି ସଙ୍ଗୀତିକାରୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଭଦନ୍ତେତି ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ଏତଂ ଅପୁବ୍ବଂ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତସ୍ମା ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନତ୍ଥମିଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ତତ୍ରାତି ଦେସକାଲପରିଦୀପନଂ । ତଞ୍ହି ୟଂ ସମୟଂ ୱିହରତି, ତତ୍ର ସମୟେ, ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଆରାମେ ୱିହରତି, ତତ୍ର ଆରାମେତି ଦୀପେତି । ଭାସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ ୱା ଦେସକାଲେ ଦୀପେତି । ନ ହି ଭଗୱା ଅୟୁତ୍ତେ ଦେସେ କାଲେ ୱା ଧମ୍ମଂ ଭାସତି । ‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ, ତାୱ, ବାହିୟା’’ତିଆଦି (ଉଦା॰ ୧୦) ଚେତ୍ଥ ସାଧକଂ । ଖୋତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ଅୱଧାରଣାଦିକାଲତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ଭଗୱାତି ଲୋକଗରୁପରିଦୀପନଂ । ଭିକ୍ଖୂତି କଥାସୱନୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲପରିଦୀପନଂ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆଲପି ଅଭାସି ସମ୍ବୋଧେସି ।
ଭିକ୍ଖୱୋତି ଆମନ୍ତନାକାରପରିଦୀପନଂ । ତଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ନେସଂ ହୀନାଧିକଜନସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଇମିନା ଚ କରୁଣାୱିପ୍ଫାରସୋମ୍ମହଦୟନୟନନିପାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖେ କରିତ୍ୱା ତେନେୱ କଥେତୁକମ୍ୟତାଦୀପକେନ ୱଚନେନ ତେସଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି, ତେନେୱ ଚ ସମ୍ବୋଧନତ୍ଥେନ ୱଚନେନ ସାଧୁକସୱନମନସିକାରେପି ତେ ନିୟୋଜେତି । ସାଧୁକସୱନମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି । ଅପରେସୁପି ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଆମନ୍ତେସୀତି ଚେ ? ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠାସନ୍ନସଦାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣା ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମଦେସନା, ନ ପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକା । ପରିସାୟ ଚ ଜେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ସେଟ୍ଠା ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ସକଲସାସନପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ । ଆସନ୍ନା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେସୁ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକତ୍ତା, ସଦା ସନ୍ନିହିତା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତା । ତେନ ଭଗୱା ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଆମନ୍ତେସି । ଅପିଚ ଭାଜନଂ ତେ ଇମାୟ କଥାୟ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋତିପି ତେ ଏୱ ଆମନ୍ତେସି । ଭଦନ୍ତେତି ଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ । ତେ ଭିକ୍ଖୂତି ୟେ ଭଗୱା ଆମନ୍ତେସି, ତେ ଏୱଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତା ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ।
ଚତୂହିଅଙ୍ଗେହୀତି ଚତୂହି କାରଣେହି ଅୱୟୱେହି ୱା । ମୁସାୱାଦାୱେରମଣିଆଦୀନି ହି ଚତ୍ତାରି ସୁଭାସିତୱାଚାୟ କାରଣାନି । ସଚ୍ଚୱଚନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଅୱୟୱା, କାରଣତ୍ଥେ ଚ ଅଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ । ଚତୂହୀତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ ହୋତି, ଅୱୟୱତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ସମନ୍ନାଗତାତି ସମନୁଆଗତା ପୱତ୍ତା ୟୁତ୍ତା ଚ । ୱାଚାତି ସମୁଲ୍ଲପନୱାଚା । ୟା ସା ‘‘ୱାଚା ଗିରା ବ୍ୟପ୍ପଥୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩୬) ଚ, ‘‘ନେଲା କଣ୍ଣସୁଖା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ଆଗଚ୍ଛତି । ୟା ପନ ‘‘ୱାଚାୟ ଚେ କତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧ କାୟକମ୍ମଦ୍ୱାର) ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ଚ, ‘‘ୟା ଚତୂହି ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେହି ଆରତି ୱିରତି…ପେ॰… ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାୱାଚା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୨୯୯; ୱିଭ॰ ୨୦୬) ଏୱଂ ୱିରତି ଚ, ‘‘ଫରୁସୱାଚା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସେୱିତା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକା ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ଏୱଂ ଚେତନା ଚ ୱାଚାତି ଆଗଚ୍ଛତି, ସା ଇଧ ନ ଅଧିପ୍ପେତା । କସ୍ମା ? ଅଭାସିତବ୍ବତୋ । ସୁଭାସିତା ହୋତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା ହୋତି । ତେନସ୍ସା ଅତ୍ଥାୱହନତଂ ଦୀପେତି । ନ ଦୁବ୍ଭାସିତାତି ନ ଦୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା । ତେନସ୍ସା ଅନତ୍ଥାନାୱହନତଂ ଦୀପେତି । ଅନୱଜ୍ଜାତି ୱଜ୍ଜସଙ୍ଖାତରାଗାଦିଦୋସୱିରହିତା । ତେନସ୍ସା କାରଣସୁଦ୍ଧିଂ ୱୁତ୍ତଦୋସାଭାୱଞ୍ଚ ଦୀପେତି । ଅନନୁୱଜ୍ଜା ଚାତି ଅନୁୱାଦୱିମୁତ୍ତା । ତେନସ୍ସା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦୀପେତି । ୱିଞ୍ଞୂନନ୍ତି ପଣ୍ଡିତାନଂ । ତେନ ନିନ୍ଦାପସଂସାସୁ ବାଲା ଅପ୍ପମାଣାତି ଦୀପେତି ।
କତମେହି ଚତୂହୀତି କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଭିକ୍ଖୱେତି ୟେସଂ କଥେତୁକାମୋ, ତଦାଲପନଂ । ଭିକ୍ଖୂତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱାଚାଭାସନକପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସୁଭାସିତଂୟେୱ ଭାସତୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଚତୂସୁ ୱାଚଙ୍ଗେସୁ ଅଞ୍ଞତରଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱାଚଙ୍ଗସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାସନନିୱାରଣଂ । ତେନ ‘‘ମୁସାୱାଦାଦୟୋପି କଦାଚି ୱତ୍ତବ୍ବା’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସେଧେତି । ‘‘ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ୱା ମିଚ୍ଛାୱାଚପ୍ପହାନଂ ଦୀପେତି, ‘‘ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପହୀନମିଚ୍ଛାୱାଚେନ ସତା ଭାସିତବ୍ବୱଚନଲକ୍ଖଣଂ । ତଥା ପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦଂ। ଅଙ୍ଗପରିଦୀପନତ୍ଥଂ ପନ ଅଭାସିତବ୍ବଂ ପୁବ୍ବେ ଅୱତ୍ୱା ଭାସିତବ୍ବମେୱାହ । ଏସ ନୟୋ ଧମ୍ମଂୟେୱାତିଆଦୀସୁପି ।
ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଭାସିତଂୟେୱ ଭାସତି ନୋ ଦୁବ୍ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପିସୁଣଦୋସରହିତଂ ସମଗ୍ଗକରଣୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଧମ୍ମଂୟେୱ ଭାସତି ନୋ ଅଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ଫଦୋସରହିତଂ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ ମନ୍ତାୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇତରେହି ଦ୍ୱୀହି ଫରୁସାଲିକରହିତାନି ପିୟସଚ୍ଚୱଚନାନି ୱୁତ୍ତାନି । ଇମେହି ଖୋତିଆଦିନା ପନ ତାନି ଅଙ୍ଗାନି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂ ୱାଚଂ ନିଗମେତି । ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ସୁଭାସିତା ହୋତୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ ୟଦଞ୍ଞେ ପଟିଞ୍ଞାଦୀହି ଅୱୟୱେହି ନାମାଦୀହି ପଦେହି ଲିଙ୍ଗୱଚନୱିଭତ୍ତିକାଲକାରକାଦୀହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ଚ ସମନ୍ନାଗତଂ ୱାଚଂ ‘‘ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତଂ ଧମ୍ମତୋ ପଟିସେଧେତି । ଅୱୟୱାଦିସମ୍ପନ୍ନାପି ହି ପେସୁଞ୍ଞାଦିସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ଦୁବ୍ଭାସିତାୱ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା । ଇମେହି ପନ ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ସଚେପି ମିଲକ୍ଖୁଭାସାପରିୟାପନ୍ନା ଘଟଚେଟିକାଗୀତିକପରିୟାପନ୍ନା ୱା ହୋତି, ତଥାପି ସୁଭାସିତା ଏୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରହିତସୁଖାୱହତ୍ତା । ସୀହଳଦୀପେ ମଗ୍ଗପସ୍ସେ ସସ୍ସଂ ରକ୍ଖନ୍ତିୟା ସୀହଳଚେଟିକାୟ ସୀହଳକେନେୱ ଜାତିଜରାମରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଗୀତଂ ଗାୟନ୍ତିୟା ସୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ସଟ୍ଠିମତ୍ତା ୱିପସ୍ସକଭିକ୍ଖୂ ଚେତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା ନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ତିସ୍ସୋ ନାମ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଦୁମସରସମୀପେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଦୁମସରେ ପଦୁମାନି ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା –
‘‘ପାତୋ ଫୁଲ୍ଲଂ କୋକନଦଂ, ସୂରିୟାଲୋକେନ ଭଜ୍ଜିୟତେ ।
ଏୱଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଗତା ସତ୍ତା, ଜରାଭିୱେଗେନ ମଦ୍ଦୀୟନ୍ତୀ’’ତି ॥ –
ଇମଂ ଗୀତଂ ଗାୟନ୍ତିୟା ଚେଟିକାୟ ସୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ଚ ଅଞ୍ଞତରୋ ପୁରିସୋ ସତ୍ତହି ପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱନା ଆଗମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରାୟ ଇତ୍ଥିୟା ମୁସଲେନ ତଣ୍ଡୁଲେ କୋଟ୍ଟେନ୍ତିୟା –
‘‘ଜରାୟ ପରିମଦ୍ଦିତଂ ଏତଂ, ମିଲାତଛୱିଚମ୍ମନିସ୍ସିତଂ ।
ମରଣେନ ଭିଜ୍ଜତି ଏତଂ, ମଚ୍ଚୁସ୍ସ ଘସମାମିସଂ ॥
‘‘କିମୀନଂ ଆଲୟଂ ଏତଂ, ନାନାକୁଣପେନ ପୂରିତଂ ।
ଅସୁଚିସ୍ସ ଭାଜନଂ ଏତଂ, କଦଲିକ୍ଖନ୍ଧସମଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ॥ –
ଇମଂ ଗୀତିକଂ ସୁତ୍ୱା ସହ ପୁତ୍ତେହି ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଈଦିସେହି ଉପାୟେହି ଅରିୟଭୂମିଂ ପତ୍ତା ନିଦସ୍ସନଂ । ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ପନେତଂ, ୟଂ ଭଗୱତା ଆସୟାନୁସୟକୁସଲେନ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତା ଗାଥାୟୋ ସୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଅଞ୍ଞେ ଚ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ସୁତ୍ୱା ଅନେକେ ଦେୱମନୁସ୍ସାତି । ଏୱଂ ଇମେହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତା ୱାଚା ସଚେପି ମିଲକ୍ଖୁଭାସାପରିୟାପନ୍ନା, ଘଟଚେଟିକାଗୀତିକପରିୟାପନ୍ନା ୱା ହୋତି, ତଥାପି ‘‘ସୁଭାସିତା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୁଭାସିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅନୱଜ୍ଜା ଚ ଅନନୁୱଜ୍ଜା ଚ ୱିଞ୍ଞୂନଂ ଅତ୍ଥତ୍ଥିକାନଂ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥପଟିସରଣାନଂ, ନୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିସରଣାନନ୍ତି ।
ଇଦମୱୋଚଭଗୱାତି ଇଦଂ ସୁଭାସିତଲକ୍ଖଣଂ ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ଇଦଂ ୱତ୍ୱାନ ସୁଗତୋ, ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ ସତ୍ଥାତି ଇଦଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଂ ୱତ୍ୱା ଅଥ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏତଂ ଅୱୋଚ ସତ୍ଥା । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଗାଥଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସବ୍ବମେତଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରକା ଆହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଅପରନ୍ତି ଗାଥାବନ୍ଧୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି – ପଚ୍ଛା ଆଗତପରିସଂ ଅସ୍ସୱନସୁସ୍ସୱନଆଧାରଣଦଳ୍ହୀକରଣାଦୀନି ୱା ସନ୍ଧାୟ ତଦତ୍ଥଦୀପକମେୱ ଚ । ପୁବ୍ବେ କେନଚି କାରଣେନ ପରିହାପିତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନେନ ଅତ୍ଥୱିସେସଦୀପକଞ୍ଚ ‘‘ପୁରିସସ୍ସ ହି ଜାତସ୍ସ, କୁଠାରୀ ଜାୟତେ ମୁଖେ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୬୨) ୱିୟ । ଇଧ ପନ ତଦତ୍ଥଦୀପକମେୱ ।
୪୫୩. ତତ୍ଥ ସନ୍ତୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ । ତେ ହି ସୁଭାସିତଂ ‘‘ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଦୁତିୟଂ ତତିୟଂ ଚତୁତ୍ଥନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠକ୍କମଂ ଉପାଦାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ପନ ୱଙ୍ଗୀସତ୍ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ସୁଭାସିତେ ପସୀଦି ।
ସୋ ୟଂ ପସନ୍ନାକାରଂ ଅକାସି, ୟଞ୍ଚ ୱଚନଂ ଭଗୱା ଅଭାସି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ସଙ୍ଗୀତିକାରକା ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା’’ତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ପଟିଭାତି ମନ୍ତି ମମ ଭାଗୋ ପକାସତି। ପଟିଭାତୁ ତନ୍ତି ତୱ ଭାଗୋ ପକାସତୁ । ସାରୁପ୍ପାହୀତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକାହି । ଅଭିତ୍ଥୱୀତି ପସଂସି ।
୪୫୪.ନ ତାପୟେତି ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ନ ତାପେୟ୍ୟ । ନ ୱିହିଂସେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ନ ବାଧେୟ୍ୟ । ସା ୱେ ୱାଚାତି ସା ୱାଚା ଏକଂସେନେୱ ସୁଭାସିତା । ଏତ୍ତାୱତା ଅପିସୁଣୱାଚାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତି ।
୪୫୫.ପଟିନନ୍ଦିତାତି ହଟ୍ଠେନ ହଦୟେନ ପଟିମୁଖଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନନ୍ଦିତା ସମ୍ପିୟାୟିତା । ୟଂ ଅନାଦାୟ ପାପାନି, ପରେସଂ ଭାସତେ ପିୟନ୍ତି ୟଂ ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ପରେସଂ ପାପାନି ଅପ୍ପିୟାନି ପଟିକ୍କୂଲାନି ଫରୁସୱଚନାନି ଅନାଦାୟ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରଂ ପିୟମେୱ ୱଚନଂ ଭାସତି, ତଂ ପିୟୱାଚମେୱ ଭାସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପିୟୱଚନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱି ।
୪୫୬.ଅମତାତି ଅମତସଦିସା ସାଦୁଭାୱେନ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ରସାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୩; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪) । ନିବ୍ବାନାମତପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା ଅମତା । ଏସ ଧମ୍ମୋ ସନନ୍ତନୋତି ୟାୟଂ ସଚ୍ଚୱାଚା ନାମ, ଏସ ପୋରାଣୋ ଧମ୍ମୋ ଚରିୟା ପୱେଣୀ, ଇଦମେୱ ହି ପୋରାଣାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ, ନ ତେ ଅଲିକଂ ଭାସିଂସୁ । ତେନେୱାହ – ‘‘ସଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ଅହୁ ସନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠିତା । ଅତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ପରଂ ୱା ଦ୍ୱୟଂ ସଚ୍ଚୱିସେସନମିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଚ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତା । କୀଦିସେ ? ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ୟଂ ପରେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଅତ୍ଥଂ ଅନୁପରୋଧଂ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସତିପି ଚ ଅନୁପରୋଧକରତ୍ତେ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ, ୟଂ ଧମ୍ମିକମେୱ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସଚ୍ଚୱଚନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱି ।
୪୫୭.ଖେମନ୍ତି ଅଭୟଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ । କେନ କାରଣେନାତି ଚେ ? ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ, ୟସ୍ମା କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ପାପେତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟାତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ନିବ୍ବାନଧାତୂନମତ୍ଥାୟ ଖେମମଗ୍ଗପ୍ପକାସନତୋ ଖେମଂ ୱାଚଂ ଭାସତି, ସା ୱେ ୱାଚାନମୁତ୍ତମାତି ସା ୱାଚା ସବ୍ବୱାଚାନଂ ସେଟ୍ଠାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମାୟ ଗାଥାୟ ମନ୍ତାୱଚନେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୁଭାସିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ପୂରଳାସସୁତ୍ତ-(ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତ)-ୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ପୂରଳାସସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ କଥା ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ତତୋ କଥାୱସାନେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଏସ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦି ସଙ୍ଗୀତିକାରକାନଂ ୱଚନଂ । କିଂଜଚ୍ଚୋ ଭୱନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୋମ୍ହୀତିଆଦି ଭଗୱତୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ପୂରଳାସସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସଦିସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଅୱୁତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ପଦାନି ଅନାମସନ୍ତା । କୋସଲେସୂତି କୋସଲା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା । ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହିସଦ୍ଦେନ ‘‘କୋସଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେ । କେଚି ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ପୁବ୍ବେ ମହାପନାଦଂ ରାଜକୁମାରଂ ନାନାନାଟକାଦୀନି ଦିସ୍ୱା ସିତମତ୍ତମ୍ପି ଅକରୋନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଆଣାପେସି ‘ୟୋ ମମ ପୁତ୍ତଂ ହସାପେତି, ସବ୍ବାଭରଣେହି ନଂ ଅଲଙ୍କରୋମୀ’ତି । ତତୋ ନଙ୍ଗଲାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମହାଜନକାୟୋ ସନ୍ନିପତି । ତେ ଚ ମନୁସ୍ସା ଅତିରେକସତ୍ତୱସ୍ସାନି ନାନାକୀଳିକାଦୟୋ ଦସ୍ସେନ୍ତାପି ତଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ ହସାପେତୁଂ । ତତୋ ସକ୍କୋ ଦେୱନଟଂ ପେସେସି, ସୋ ଦିବ୍ବନାଟକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ହସାପେସି । ଅଥ ତେ ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନୋକାସାଭିମୁଖା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେ ପଟିପଥେ ମିତ୍ତସୁହଜ୍ଜାଦୟୋ ଦିସ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରମକଂସୁ ‘କଚ୍ଚି ଭୋ କୁସଲଂ, କଚ୍ଚି ଭୋ କୁସଲ’ନ୍ତି। ତସ୍ମା ତଂ ‘କୁସଲ’ନ୍ତି ସଦ୍ଦଂ ଉପାଦାୟ ସୋ ପଦେସୋ ‘କୋସଲୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ସୁନ୍ଦରିକାୟ ନଦିୟା ତୀରେତି ସୁନ୍ଦରିକାତି ଏୱଂନାମିକାୟ ନଦିୟା ତୀରେ ।
ତେନ ଖୋ ପନାତି ୟେନ ସମୟେନ ଭଗୱା ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱିନେତୁକାମୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସା ନଦିୟା ତୀରେ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି । ସୁନ୍ଦରିକଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତସ୍ସା ନଦିୟା ତୀରେ ୱସତି ଅଗ୍ଗିଞ୍ଚ ଜୁହତି, ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଚସ୍ସ ଗୋତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହତୀତି ଆହୁତିପକ୍ଖିପନେନ ଜାଲେତି । ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତଂ ପରିଚରତୀତି ଅଗ୍ୟାୟତନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନୂପଲେପନବଲିକମ୍ମାଦିନା ପୟିରୁପାସତି । କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟାତି ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଜୁହିତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ପାୟାସଂ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ତାୱ ପକ୍ଖିତ୍ତପାୟାସୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା ଭୁତ୍ତୋ, ଅୟଂ ପନ ଅୱସେସୋ ଅତ୍ଥି । ତଂ ୟଦି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ମୁଖତୋ ଜାତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସେୱ ଦଦେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ମେ ପିତରା ସହ ପୁତ୍ତୋପି ସନ୍ତପ୍ପିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁୱିସୋଧିତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିମଗ୍ଗୋ ଅସ୍ସ, ହନ୍ଦାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଗୱେସାମୀ’’ତି । ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଚତୁଦ୍ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେସି – ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ।
ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେତି ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ସେଟ୍ଠରୁକ୍ଖମୂଲେ । ସସୀସଂ ପାରୁତନ୍ତି ସହ ସୀସେନ ପାରୁତକାୟଂ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱମକାସି, କିଂ ନାରାୟନସଙ୍ଖାତବଲୋପି ହୁତ୍ୱା ନାସକ୍ଖି ହିମପାତଂ ସୀତୱାତଞ୍ଚ ପଟିବାହିତୁନ୍ତି ? ଅତ୍ଥେତଂ କାରଣଂ । ନ ହି ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବସୋ କାୟପଟିଜଗ୍ଗନଂ କରୋନ୍ତି ଏୱ, ଅପିଚ ଭଗୱା ‘‘ଆଗତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସୀସଂ ୱିୱରିସ୍ସାମି, ମଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କଥଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସତି, ଅଥସ୍ସ କଥାନୁସାରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି କଥାପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଏୱମକାସି । ଦିସ୍ୱାନ ୱାମେନ…ପେ॰… ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୋ କିର ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଅୟଂ ସସୀସଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋ, ଇମସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦତ୍ୱା ଇମଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ଏୱ ଉପସଙ୍କମି । ମୁଣ୍ଡୋ ଅୟଂ ଭୱଂ, ମୁଣ୍ଡକୋ ଅୟଂ ଭୱନ୍ତି ସୀସେ ୱିୱରିତମତ୍ତେୱ କେସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୁଣ୍ଡୋ’’ତି ଆହ । ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପରିତ୍ତମ୍ପି ସିଖଂ ଅଦିସ୍ୱା ହୀଳେନ୍ତୋ ‘‘ମୁଣ୍ଡକୋ’’ତି ଆହ । ଏୱରୂପା ହି ନେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଦିଟ୍ଠି । ତତୋ ୱାତି ୟତ୍ଥ ଠିତୋ ଅଦ୍ଦସ, ତମ୍ହା ପଦେସା ମୁଣ୍ଡାପୀତି କେନଚି କାରଣେନ ମୁଣ୍ଡିତସୀସାପି ହୋନ୍ତି ।
୪୫୮.ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୋମ୍ହୀତି ଏତ୍ଥ ନକାରୋ ପଟିସେଧେ, ନୋକାରୋ ଅୱଧାରଣେ ‘‘ନ ନୋ ସମ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୨୨୬) ୱିୟ । ତେନ ନେୱମ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଦସ୍ସେତି । ନ ରାଜପୁତ୍ତୋତି ଖତ୍ତିୟୋ ନମ୍ହି । ନ ୱେସ୍ସାୟନୋତି ୱେସ୍ସୋପି ନମ୍ହି । ଉଦକୋଚି ନୋମ୍ହୀତି ଅଞ୍ଞୋପି ସୁଦ୍ଦୋ ୱା ଚଣ୍ଡାଲୋ ୱା କୋଚି ନ ହୋମୀତି ଏୱଂ ଏକଂସେନେୱ ଜାତିୱାଦସମୁଦାଚାରଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । କସ୍ମା ? ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପତ୍ତା ୱିୟ ହି ନଦିୟୋ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା କୁଲପୁତ୍ତା ଜହନ୍ତି ପୁରିମାନି ନାମଗୋତ୍ତାନି । ପହାରାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୯) ସାଧକଂ । ଏୱଂ ଜାତିୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାଭୂତମତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଗୋତ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାୟ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ, ଅକିଞ୍ଚନୋ ମନ୍ତ ଚରାମି ଲୋକେ’’ତି । କଥଂ ଗୋତ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାସୀତି ଚେ ? ଭଗୱା ହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ପରିଞ୍ଞାସି, ତେସୁ ଚ ପରିଞ୍ଞାତେସୁ ଗୋତ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାତମେୱ ହୋତି । ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାନଂ ପନ ଅଭାୱେନ ସୋ ଅକିଞ୍ଚନୋ ମନ୍ତା ଜାନିତ୍ୱା ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତୀହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ଚରତି । ତେନାହ – ‘‘ଗୋତ୍ତଂ…ପେ॰… ଲୋକେ’’ତି । ମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ଚେସ ଚରତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ମନ୍ତଂ ଚରାମି ଲୋକେ’’ତି ଛନ୍ଦୱସେନ ରସ୍ସଂ କତ୍ୱା ।
୪୫୯-୬୦. ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଏୱଂ ଓଳାରିକଂ ଲିଙ୍ଗମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ନ ଜାନାସୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉପାରମ୍ଭଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଙ୍ଘାଟିୱାସୀ…ପେ॰… ଗୋତ୍ତପଞ୍ହ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଛିନ୍ନସଙ୍ଘଟିତଟ୍ଠେନ ତୀଣିପି ଚୀୱରାନି ‘‘ସଙ୍ଘାଟୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତାନି, ତାନି ନିୱାସେତି ପରିଦହତୀତି ସଙ୍ଘାଟିୱାସୀ । ଅଗହୋତି ଅଗେହୋ, ନିତ୍ତଣ୍ହୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନିୱାସାଗାରଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଜେତୱନେ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିକରେରିମଣ୍ଡଲମାଳକୋସମ୍ବକୁଟିଚନ୍ଦନମାଲାଦିଅନେକପ୍ପକାରଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନିୱୁତ୍ତକେସୋତି ଅପନୀତକେସୋ, ଓହାରିତକେସମସ୍ସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତୋତି ଅତୀୱ ୱୂପସନ୍ତପରିଳାହଚିତ୍ତୋ, ଗୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱା । ଅଲିପ୍ପମାନୋ ଇଧ ମାଣୱେହୀତି ଉପକରଣସିନେହସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ମନୁସ୍ସେହି ଅଲିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଏକନ୍ତୱିୱିତ୍ତୋ । ଅକଲ୍ଲଂ ମଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟ୍ୱାହଂ ଏୱଂ ସଙ୍ଘାଟିୱାସୀ…ପେ॰… ଅଲିପ୍ପମାନୋ ଇଧ ମାଣୱେହି, ତଂ ମଂ ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାକତିକାନି ନାମଗୋତ୍ତାନି ଅତୀତଂ ପବ୍ବଜିତଂ ସମାନଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ ଗୋତ୍ତପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛସୀତି ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଉପାରମ୍ଭଂ ମୋଚେନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆହ – ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ୱେ, ଭୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣେଭି ସହ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୋ ଭୱ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ନାହଂ ଭୋ ଅକଲ୍ଲଂ ପୁଚ୍ଛାମି । ଅମ୍ହାକଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସହ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନୁ ଭୱଂ, ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ନୁ ଭୱ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାତିମ୍ପି ଗୋତ୍ତମ୍ପି ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ଏୱାତି ।
୪୬୧-୨. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚିତ୍ତମୁଦୁଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ମନ୍ତେସୁ ଅତ୍ତନୋ ପକତଞ୍ଞୁତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହି ଚେ ତ୍ୱଂ ବ୍ରୂସି…ପେ॰… ଚତୁୱୀସତକ୍ଖର’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଚେ ତ୍ୱଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହଂ’’ତି ବ୍ରୂସି, ମଞ୍ଚ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂସି, ତସ୍ମା ଭୱନ୍ତଂ ସାୱିତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛାମି ତିପଦଂ ଚତୁୱୀସତକ୍ଖରଂ, ତଂ ମେ ବ୍ରୂହୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱା ପରମତ୍ଥୱେଦାନଂ ତିଣ୍ଣଂ ପିଟକାନଂ ଆଦିଭୂତଂ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧେହି ପକାସିତଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପନ୍ନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଇମଂ ଅରିୟସାୱିତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ୟଦିପି ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଞ୍ଞଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ଅଦ୍ଧା ନଂ ଭଗୱା ‘‘ନାୟଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେ ସାୱିତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଅସାରକତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଧେୱ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପନ ‘‘ସାୱିତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛାମି ତିପଦଂ ଚତୁୱୀସତକ୍ଖର’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୟସିଦ୍ଧଂ ସାୱିତ୍ତିଲକ୍ଖଣବ୍ୟଞ୍ଜନକଂ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ନିଚ୍ଛାରିତୱଚନଂ ସୁତ୍ୱାୱ ‘‘ଅଦ୍ଧାୟଂ ସମଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟେ ନିଟ୍ଠଂ ଗତୋ, ଅହଂ ପନ ଅଞ୍ଞାଣେନ ‘ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅୟ’ନ୍ତି ପରିଭୱିଂ, ସାଧୁରୂପୋ ମନ୍ତପାରଗୂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋୱ ଏସୋ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ୟଞ୍ଞୱିଧିଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଧିଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିଂନିସ୍ସିତା…ପେ॰… ଲୋକେ’’ତି ଇମଂ ୱିସମଗାଥାପଦତ୍ତୟମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – କିଂନିସ୍ସିତା କିମଧିପ୍ପାୟା କିଂ ପତ୍ଥେନ୍ତା ଇସୟୋ ଚ ଖତ୍ତିୟା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ମନୁଜା ଦେୱତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ୟଞ୍ଞଂ ଅକପ୍ପୟିଂସୁ । ୟଞ୍ଞମକପ୍ପୟିଂସୂତି ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅକପ୍ପୟିଂସୂତି ସଂୱିଦହିଂସୁ ଅକଂସୁ । ପୁଥୂତି ବହୂ ଅନ୍ନପାନଦାନାଦିନା ଭେଦେନ ଅନେକପ୍ପକାରେ ପୁଥୂ ୱା ଇସୟୋ ମନୁଜା ଖତ୍ତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ କିଂନିସ୍ସିତା ୟଞ୍ଞମକପ୍ପୟିଂସୁ । କଥଂ ନେସଂ ତଂ କମ୍ମଂ ସମିଜ୍ଝତୀତି ଇମିନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୁଚ୍ଛତି ।
୪୬୩. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟଦନ୍ତଗୂ ୱେଦଗୂ ୟଞ୍ଞକାଲେ। ୟସ୍ସାହୁତିଂ ଲଭେ ତସ୍ସିଜ୍ଝେତି ବ୍ରୂମୀ’’ତି ଇଦଂ ସେସପଦଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ୟଦନ୍ତଗୂତି ୟୋ ଅନ୍ତଗୂ, ଓକାରସ୍ସ ଅକାରୋ, ଦକାରୋ ଚ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ‘‘ଅସାଧାରଣମଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୮.୯) ମକାରୋ ୱିୟ । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୋ – ୟୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ଅନ୍ତଗତତ୍ତା ଅନ୍ତଗୂ, ଚତୂହି ଚ ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି କିଲେସେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ, ସୋ ୟସ୍ସ ଇସିମନୁଜଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୟଞ୍ଞକାଲେ ୟସ୍ମିଂ କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଆହାରେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ଅନ୍ତମସୋ ୱନପଣ୍ଣମୂଲଫଲାଦିମ୍ହିପି ଆହୁତିଂ ଲଭେ, ତତୋ କିଞ୍ଚି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଲଭେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତଂ ୟଞ୍ଞକମ୍ମଂ ଇଜ୍ଝେ ସମିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ବ୍ରୂମୀତି ।
୪୬୪. ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ଭଗୱତୋ ପରମତ୍ଥୟୋଗଗମ୍ଭୀରଂ ଅତିମଧୁରଗିରନିବ୍ବିକାରସରସମ୍ପନ୍ନଂ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସରୀରସମ୍ପତ୍ତିସୂଚିତଞ୍ଚସ୍ସ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମ୍ଭାୱୟମାନୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଇତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ସଙ୍ଗୀତିକାରାନଂ ୱଚନଂ, ସେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଦ୍ଧା ହି ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ହୁତମିଜ୍ଝେ, ଅୟଂ ଅଜ୍ଜ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଇଜ୍ଝିସ୍ସତି ସମିଜ୍ଝିସ୍ସତି ମହପ୍ଫଲୋ ଭୱିସ୍ସତି ୟଂ ତାଦିସଂ ୱେଦଗୁମଦ୍ଦସାମ, ୟସ୍ମା ତାଦିସଂ ଭୱନ୍ତରୂପଂ ୱେଦଗୁଂ ଅଦ୍ଦସାମ । ତ୍ୱଞ୍ଞେୱ ହି ସୋ ୱେଦଗୂ, ନ ଅଞ୍ଞୋ । ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ପନ ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ୱେଦଗୂନଂ ଅନ୍ତଗୂନଞ୍ଚ ଅଦସ୍ସନେନ ଅମ୍ହାଦିସାନଂ ୟଞ୍ଞେ ପଟିୟତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞୋ ଜନୋ ଭୁଞ୍ଜତି ପୂରଳାସଂ ଚରୁକଞ୍ଚ ପୂୱଞ୍ଚାତି ।
୪୬୫. ତତୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନି ପସନ୍ନଂ ୱଚନପଟିଗ୍ଗହଣସଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱିଦିତ୍ୱା ୟଥାସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ପାକଟା ହୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନାନପ୍ପକାରେହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ପକାସେତୁକାମୋ ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ମୟି ପସନ୍ନୋସି, ତସ୍ମା ପନ ଇହ ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପସଙ୍କମ୍ମ ପୁଚ୍ଛାତି ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଇଦାନି ଇତୋ ପୁବ୍ବଂ ଅତ୍ଥେନଅତ୍ଥିକପଦଂ ପରପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ – ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥିକୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥତ୍ଥିକଭାୱସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କିଲେସଗ୍ଗିୱୂପସମେନ ସନ୍ତଂ, କୋଧଧୂମୱିଗମେନ ୱିଧୂମଂ, ଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ ଅନୀଘଂ, ଅନେକୱିଧଆସାଭାୱେନ ନିରାସଂ ଅପ୍ପେୱିଧ ଏକଂସେନ ଇଧ ଠିତୋୱ ଇଧ ୱା ସାସନେ ଅଭିୱିନ୍ଦେ ଲଚ୍ଛସି ଅଧିଗଚ୍ଛିସ୍ସସି ସୁମେଧଂ ୱରପଞ୍ଞଂ ଖୀଣାସୱଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟନ୍ତି । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ମୟି ପସନ୍ନୋସି, ତସ୍ମାତିହ, ତ୍ୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅତ୍ଥେନ ଅତ୍ଥିକୋ ସମାନୋ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ପୁଚ୍ଛ ସନ୍ତଂ ୱିଧୂମଂ ଅନୀଘଂ ନିରାସନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅପ୍ପେୱିଧ ଅଭିୱିନ୍ଦେ ସୁମେଧଂ ଖୀଣାସୱଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୬୬. ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ୟଞ୍ଞେ ରତୋହଂ…ପେ॰… ବ୍ରୂହି ମେତ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଞୋ ୟାଗୋ ଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ । ତସ୍ମା ଦାନରତୋ ଅହଂ, ତାୟ ଏୱ ଦାନାରାମତାୟ ଦାନଂ ଦାତୁକାମୋ, ନ ପନ ଜାନାମି, ଏୱଂ ଅଜାନନ୍ତଂ ଅନୁସାସତୁ ମଂ ଭୱଂ । ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଚ ଉତ୍ତାନେନେୱ ନୟେନ ୟତ୍ଥ ହୁତଂ ଇଜ୍ଝତେ ବ୍ରୂହି ମେତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ୟଥାହୁତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ ।
୪୬୭. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ତେନ ହି…ପେ॰… ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଓହିତସୋତସ୍ସ ଚସ୍ସ ଅନୁସାସନତ୍ଥଂ ତାୱ ‘‘ମା ଜାତିଂ ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ମା ଜାତିଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ୟଦି ହୁତସମିଦ୍ଧିଂ ଦାନମହପ୍ଫଲତଂ ପଚ୍ଚାସୀସସି, ଜାତିଂ ମା ପୁଚ୍ଛ । ଅକାରଣଞ୍ହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚାରଣାୟ ଜାତି । ଚରଣଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାତି ଅପିଚ ଖୋ ସୀଲାଦିଗୁଣଭେଦଂ ଚରଣଂ ପୁଚ୍ଛ । ଏତଞ୍ହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱିଚାରଣାୟ କାରଣଂ ।
ଇଦାନିସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ନିଦସ୍ସନମାହ – ‘‘କଟ୍ଠା ହୱେ ଜାୟତି ଜାତୱେଦୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଧ କଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗି ଜାୟତି, ନ ଚ ସୋ ସାଲାଦିକଟ୍ଠା ଜାତୋ ଏୱ ଅଗ୍ଗିକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ସାପାନଦୋଣିଆଦିକଟ୍ଠା ଜାତୋ ନ କରୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଅଚ୍ଚିଆଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱ କରୋତି । ଏୱଂ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲାଦୀସୁ ଜାତୋ ଏୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି, ଚଣ୍ଡାଲକୁଲାଦୀସୁ ଜାତୋ ନ ହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ନୀଚାକୁଲୀନୋପି ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନୋପି ଖୀଣାସୱମୁନି ଧିତିମା ହିରୀନିସେଧୋ ଆଜାନିୟୋ ହୋତି, ଇମାୟ ଧିତିହିରିପମୁଖାୟ ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଜାତିମା ଉତ୍ତମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ହୋତି । ସୋ ହି ଧିତିୟା ଗୁଣେ ଧାରୟତି, ହିରିୟା ଦୋସେ ନିସେଧେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ହିରିୟା ହି ସନ୍ତୋ ନ କରୋନ୍ତି ପାପ’’ନ୍ତି । ତେନ ତେ ବ୍ରୂମି –
‘‘ମା ଜାତିଂ ପୁଚ୍ଛୀ ଚରଣଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛ,
କଟ୍ଠା ହୱେ ଜାୟତି ଜାତୱେଦୋ ।
ନୀଚାକୁଲୀନୋପି ମୁନୀ ଧିତୀମା,
ଆଜାନିୟୋ ହୋତି ହିରୀନିସେଧୋ’’ତି ॥ –
ଏସ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ଅସ୍ସଲାୟନସୁତ୍ତାନୁସାରେନ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧ ଆଦୟୋ) ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୪୬୮. ଏୱମେତଂ ଭଗୱା ଚାତୁୱଣ୍ଣିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନୁସାସିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟତ୍ଥ ହୁତଂ ଇଜ୍ଝତେ, ୟଥା ଚ ହୁତଂ ଇଜ୍ଝତେ, ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ’’ତିଆଦିଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚେନାତି ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚେନ । ତଞ୍ହି ପତ୍ତୋ ଦନ୍ତୋ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ସଚ୍ଚେନ ଦନ୍ତୋ’’ତି । ଦମସା ଉପେତୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୱେଦନ୍ତଗୂତି ୱେଦେହି ୱା କିଲେସାନଂ ଅନ୍ତଂ ଗତୋ, ୱେଦାନଂ ୱା ଅନ୍ତଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣଂ ଗତୋ । ୱୂସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ପୁନ ୱସିତବ୍ବାଭାୱତୋ ୱୁତ୍ଥମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ । କାଲେନ ତମ୍ହି ହବ୍ୟଂ ପୱେଚ୍ଛେତି ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଟ୍ଠିତକାଲଂ ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱକାଲଞ୍ଚ ଉପଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତେନ କାଲେନ ତାଦିସେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପୱେଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ପୱେସେୟ୍ୟ ପଟିପାଦେୟ୍ୟ ।
୪୬୯-୭୧.କାମେତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ଚ କିଲେସକାମେ ଚ । ସୁସମାହିତିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତଇନ୍ଦ୍ରିୟା, ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଇନ୍ଦ୍ରିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚନ୍ଦୋୱ ରାହୁଗ୍ଗହଣା ପମୁତ୍ତାତି ୟଥା ଚନ୍ଦୋ ରାହୁଗ୍ଗହଣା, ଏୱଂ କିଲେସଗ୍ଗହଣା ପମୁତ୍ତା ୟେ ଅତୀୱ ଭାସନ୍ତି ଚେୱ ତପନ୍ତି ଚ । ସତାତି ସତିସମ୍ପନ୍ନା । ମମାୟିତାନୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମମାୟିତାନି ।
୪୭୨.ୟୋ କାମେ ହିତ୍ୱାତି ଇତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତତ୍ଥ କାମେ ହିତ୍ୱାତି କିଲେସକାମେ ପହାୟ । ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀତି ତେସଂ ପହୀନତ୍ତା ୱତ୍ଥୁକାମେ ଅଭିଭୁୟ୍ୟଚାରୀ । ଜାତିମରଣସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ୟୋ ୱେଦି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାବଲେନ ଅଞ୍ଞାସି । ଉଦକରହଦୋ ୱାତି ୟେ ଇମେ ଅନୋତତ୍ତଦହୋ କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡଦହୋ ରଥକାରଦହୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ କୁଣାଲଦହୋ ମନ୍ଦାକିନିଦହୋ ସୀହପ୍ପପାତଦହୋତି ହିମୱତି ସତ୍ତ ମହାରହଦା ଅଗ୍ଗିସୂରିୟସନ୍ତାପେହି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠତ୍ତା ନିଚ୍ଚଂ ସୀତଲା, ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଉଦକରହଦୋୱ ସୀତୋ ପରିନିବ୍ବୁତକିଲେସପରିଳାହତ୍ତା ।
୪୭୩.ସମୋତି ତୁଲ୍ୟୋ । ସମେହୀତି ୱିପସ୍ସିଆଦୀହି ବୁଦ୍ଧେହି । ତେ ହି ପଟିୱେଧସମତ୍ତା ‘‘ସମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ନତ୍ଥି ତେସଂ ପଟିୱେଧେନାଧିଗନ୍ତବ୍ବେସୁ ଗୁଣେସୁ, ପହାତବ୍ବେସୁ ୱା ଦୋସେସୁ ୱେମତ୍ତତା, ଅଦ୍ଧାନଆୟୁକୁଲପ୍ପମାଣାଭିନିକ୍ଖମନପଧାନବୋଧିରସ୍ମୀହି ପନ ନେସଂ ୱେମତ୍ତତା ହୋତି । ତଥା ହି ତେ ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚତୂହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେହି କପ୍ପସତସହସ୍ସେନ ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତି, ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ସୋଳସହି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେହି କପ୍ପସତସହସ୍ସେନ ଚ । ଅୟଂ ନେସଂ ଅଦ୍ଧାନୱେମତ୍ତତା। ହେଟ୍ଠିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚ ୱସ୍ସସତାୟୁକକାଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପରିମପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାୟୁକକାଲେ । ଅୟଂ ନେସଂ ଆୟୁୱେମତ୍ତତା। ଖତ୍ତିୟକୁଲେ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ କୁଲୱେମତ୍ତତା। ଉଚ୍ଚା ୱା ହୋନ୍ତି ଅଟ୍ଠାସୀତିହତ୍ଥପ୍ପମାଣା, ନୀଚା ୱା ପନ୍ନରସଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥପ୍ପମାଣା । ଅୟଂ ପମାଣୱେମତ୍ତତା। ହତ୍ଥିଅସ୍ସରଥସିୱିକାଦୀହି ନିକ୍ଖମନ୍ତି ୱେହାସେନ ୱା । ତଥା ହି ୱିପସ୍ସିକକୁସନ୍ଧା ଅସ୍ସରଥେନ ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ସିଖୀକୋଣାଗମନା ହତ୍ଥିକ୍ଖନ୍ଧେନ, ୱେସ୍ସଭୂ ସିୱିକାୟ, କସ୍ସପୋ ୱେହାସେନ, ସକ୍ୟମୁନି ଅସ୍ସପିଟ୍ଠିୟା । ଅୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱେମତ୍ତତା। ସତ୍ତାହଂ ୱା ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଅଡ୍ଢମାସଂ, ମାସଂ, ଦ୍ୱେମାସଂ, ତେମାସଂ, ଚତୁମାସଂ, ପଞ୍ଚମାସଂ, ଛମାସଂ, ଏକୱସ୍ସଂ ଦ୍ୱିତିଚତୁପଞ୍ଚଛୱସ୍ସାନି ୱା । ଅୟଂ ପଧାନୱେମତ୍ତତା। ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖୋ ହୋତି ନିଗ୍ରୋଧାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ । ଅୟଂ ବୋଧିୱେମତ୍ତତା। ବ୍ୟାମାସୀତିଅନନ୍ତପଭାୟୁତ୍ତା ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ୱା ଅସୀତିପ୍ପଭା ୱା ସବ୍ବେସଂ ସମାନା, ଅନନ୍ତପ୍ପଭା ପନ ଦୂରମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି ଆସନ୍ନମ୍ପି, ଏକଗାୱୁତଂ ଦ୍ୱିଗାୱୁତଂ ୟୋଜନଂ ଅନେକୟୋଜନଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତମ୍ପି, ମଙ୍ଗଲସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସରୀରପ୍ପଭା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ମନସା ଚିନ୍ତାୟତ୍ତାୱ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ, ୟୋ ୟତ୍ତକମିଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତତ୍ତକଂ ଗଚ୍ଛତି । ଅୟଂ ରସ୍ମିୱେମତ୍ତତା। ଇମା ଅଟ୍ଠ ୱେମତ୍ତତା ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସେସୁ ପଟିୱେଧେନାଧିଗନ୍ତବ୍ବେସୁ ଗୁଣେସୁ, ପହାତବ୍ବେସୁ ୱା ଦୋସେସୁ ନତ୍ଥି ନେସଂ ୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ‘‘ସମା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱମେତେହି ସମୋ ସମେହି ।
ୱିସମେହିଦୂରେତି ନ ସମା ୱିସମା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତା । ତେହି ୱିସମେହି ଅସଦିସତାୟ ଦୂରେ । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାପି ହି ଗୁଣେହି ଏକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ସାୱକାଦୀସୁ । ତେନାହ – ‘‘ୱିସମେହି ଦୂରେ’’ତି । ତଥାଗତୋ ହୋତୀତି ଉଭୟପଦେହି ଦୂରେତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅନନ୍ତପଞ୍ଞୋତି ଅପରିମିତପଞ୍ଞୋ । ଲୋକିୟମନୁସ୍ସାନଞ୍ହି ପଞ୍ଞଂ ଉପନିଧାୟ ଅଟ୍ଠମକସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଅଧିକା, ତସ୍ସ ପଞ୍ଞଂ ଉପନିଧାୟ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ । ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତୋ ପଞ୍ଞଂ ଉପନିଧାୟ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଅଧିକା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଞ୍ଞଂ ପନ ଉପନିଧାୟ ତଥାଗତସ୍ସ ପଞ୍ଞା ଅଧିକାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା, ଅନନ୍ତା ଇଚ୍ଚେୱ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ତେନାହ – ‘‘ଅନନ୍ତପଞ୍ଞୋ’’ତି । ଅନୂପଲିତ୍ତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେହି ଅଲିତ୍ତୋ । ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ଇଧଲୋକେ ୱା ପରଲୋକେ ୱା । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ – ସମୋ ସମେହି ୱିସମେହି ଦୂରେ ତଥାଗତୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅନନ୍ତପଞ୍ଞୋ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱା, ତେନ ତଥାଗତୋ ଅରହତି ପୂରଳାସନ୍ତି ।
୪୭୪.ୟମ୍ହିନ ମାୟାତି ଅୟଂ ପନ ଗାଥା ଅଞ୍ଞା ଚ ଈଦିସା ମାୟାଦିଦୋସୟୁତ୍ତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସଞ୍ଞାପହାନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଅମମୋତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ‘‘ଇଦଂ ମମା’’ତି ପହୀନମମାୟିତଭାୱୋ ।
୪୭୫.ନିୱେସନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିୱେସନଂ । ତେନ ହି ମନୋ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିୱିସତି, ତେନ ତଂ ‘‘ନିୱେସନଂ ମନସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥେୱ ୱା ନିୱିସତି ତଂ ହିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ । ତେନପି ‘‘ନିୱେସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିଗ୍ଗହାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ, ତାହି ପରିଗ୍ଗହିତଧମ୍ମା ୱା । କେଚୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକାପି । ଅନୁପାଦିୟାନୋତି ତେସଂ ନିୱେସନପରିଗ୍ଗହାନଂ ଅଭାୱା କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଦିୟମାନୋ ।
୪୭୬.ସମାହିତୋ ମଗ୍ଗସମାଧିନା । ଉଦତାରୀତି ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ଧମ୍ମଂ ଚଞ୍ଞାସୀତି ସବ୍ବଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞାସି । ପରମାୟ ଦିଟ୍ଠିୟାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ।
୪୭୭.ଭୱାସୱାତି ଭୱତଣ୍ହାଝାନନିକନ୍ତିସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତା ରାଗା । ୱଚୀତି ୱାଚା । ଖରାତି କକ୍ଖଳା ଫରୁସା । ୱିଧୂପିତାତି ଦଡ୍ଢା । ଅତ୍ଥଗତାତି ଅତ୍ଥଙ୍ଗତା । ନ ସନ୍ତୀତି ୱିଧୂପିତତ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତତ୍ତା ଚ । ଉଭୟେହି ପନ ଉଭୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ।
୪୭୮.ମାନସତ୍ତେସୂତି ମାନେନ ଲଗ୍ଗେସୁ । ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ସଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁନ୍ତି ସହେତୁପଚ୍ଚୟଂ, ସଦ୍ଧିଂ କମ୍ମକିଲେସେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୭୯.ଆସଂ ଅନିସ୍ସାୟାତି ତଣ୍ହଂ ଅନଲ୍ଲୀୟିତ୍ୱା । ୱିୱେକଦସ୍ସୀତି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସୀ । ପରୱେଦିୟନ୍ତି ପରେହି ଞାପେତବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠିମୁପାତିୱତ୍ତୋତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଭେଦମ୍ପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଆରମ୍ମଣାତି ପଚ୍ଚୟା, ପୁନବ୍ଭୱକାରଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୪୮୦.ପରୋପରାତି ୱରାୱରା ସୁନ୍ଦରାସୁନ୍ଦରା । ପରା ୱା ବାହିରା, ଅପରା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା । ସମେଚ୍ଚାତି ଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ଧମ୍ମାତି ଖନ୍ଧାୟତନାଦୟୋ ଧମ୍ମା । ଉପାଦାନଖୟେ ୱିମୁତ୍ତୋତି ନିବ୍ବାନେ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ, ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୱିମୁତ୍ତିଲାଭୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୪୮୧.ସଂୟୋଜନଂଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀତି ସଂୟୋଜନକ୍ଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ ଜାତିକ୍ଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ ଚ । ସଂୟୋଜନକ୍ଖୟନ୍ତେନ ଚେତ୍ଥ ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ, ଜାତିକ୍ଖୟନ୍ତେନ ଅନୁପାଦିସେସା ୱୁତ୍ତା । ଖୟନ୍ତୋତି ହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଖୟସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅନୁନାସିକଲୋପୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘ୱିୱେକଜଂ ପୀତିସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ନ କତୋ । ୟୋପାନୁଦୀତି ୟୋ ଅପନୁଦି । ରାଗପଥନ୍ତି ରାଗାରମ୍ମଣଂ, ରାଗମେୱ ୱା । ରାଗୋପି ହି ଦୁଗ୍ଗତୀନଂ ପଥତ୍ତା ‘‘ରାଗପଥୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି କମ୍ମପଥୋ ୱିୟ । ସୁଦ୍ଧୋ ନିଦୋସୋ ୱିମଲୋ ଅକାଚୋତି ପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିତାୟ ସୁଦ୍ଧୋ। ୟେହି ‘‘ରାଗଦୋସା ଅୟଂ ପଜା, ଦୋସଦୋସା, ମୋହଦୋସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସଂ ଅଭାୱା ନିଦୋସୋ। ଅଟ୍ଠପୁରିସମଲୱିଗମା ୱିମଲୋ, ଉପକ୍କିଲେସାଭାୱତୋ ଅକାଚୋ । ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠୋ ହି ଉପକ୍କିଲେସେନ ‘‘ସକାଚୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଦ୍ଧୋ ୱା ୟସ୍ମା ନିଦ୍ଦୋସୋ, ନିଦ୍ଦୋସତାୟ ୱିମଲୋ, ବାହିରମଲାଭାୱେନ ୱିମଲତ୍ତା ଅକାଚୋ । ସମଲୋ ହି ‘‘ସକାଚୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିମଲତ୍ତା ୱା ଆଗୁଂ ନ କରୋତି, ତେନ ଅକାଚୋ । ଆଗୁକିରିୟା ହି ଉପଘାତକରଣତୋ ‘‘କାଚୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୪୮୨.ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନଂ ନାନୁପସ୍ସତୀତି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧେସୁ ଅଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତାନଂ ନାମ ନ ପସ୍ସତି, ଖନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି । ୟା ଚାୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସଞ୍ଜାନାମୀ’’ତି ତସ୍ସ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଦିଟ୍ଠି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସା ଅଭାୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତାନଂ ନାନୁପସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପଞ୍ଞାୟ ଖନ୍ଧେ ପସ୍ସତି । ମଗ୍ଗସମାଧିନା ସମାହିତୋ, କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ଅଭାୱା ଉଜ୍ଜୁଗତୋ, ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନୀୟତୋ ଠିତତ୍ତୋ, ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାୟ ଏଜାୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଚେତୋଖିଲାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନାୟ କଙ୍ଖାୟ ଚ ଅଭାୱା ଅନେଜୋ ଅଖିଲୋ ଅକଙ୍ଖୋ।
୪୮୩.ମୋହନ୍ତରାତି ମୋହକାରଣା ମୋହପଚ୍ଚୟା, ସବ୍ବକିଲେସାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ଞାଣଦସ୍ସୀତି ସଚ୍ଛିକତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣୋ । ତଞ୍ହି ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ, ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ପସ୍ସି, ‘‘ଅଧିଗତଂ ମେ’’ତି ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ୱିହାସି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଚ ଞାଣଦସ୍ସୀ’’ତି । ସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ଅସାଧାରଣଂ । ସିୱନ୍ତି ଖେମଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ ସସ୍ସିରିକଂ ୱା । ୟକ୍ଖସ୍ସାତି ପୁରିସସ୍ସ । ସୁଦ୍ଧୀତି ୱୋଦାନତା । ଏତ୍ଥ ହି ମୋହନ୍ତରାଭାୱେନ ସବ୍ବଦୋସାଭାୱୋ, ତେନ ସଂସାରକାରଣସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଅନ୍ତିମସରୀରଧାରିତା, ଞାଣଦସ୍ସିତାୟ ସବ୍ବଗୁଣସମ୍ଭୱୋ । ତେନ ଅନୁତ୍ତରା ସମ୍ବୋଧିପତ୍ତି, ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ପହାତବ୍ବମଧିଗନ୍ତବ୍ବଂ ୱା ନତ୍ଥି । ତେନାହ – ‘‘ଏତ୍ତାୱତା ୟକ୍ଖସ୍ସ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ।
୪୮୪. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଭଗୱତି ପସନ୍ନୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ହୁତଞ୍ଚ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟମହଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଆରବ୍ଭ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଅଜୁହଂ, ତଂ ମେ ହୁତଂ ସଚ୍ଚଂ ୱା ହୋତି, ଅଲିକଂ ୱାତି ନ ଜାନାମି । ଅଜ୍ଜ ପନ ଇଦଂ ହୁତଞ୍ଚ ମୟ୍ହଂ ହୁତମତ୍ଥୁ ସଚ୍ଚଂ, ସଚ୍ଚହୁତମେୱ ଅତ୍ଥୂତି ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି । ୟଂ ତାଦିସଂ ୱେଦଗୁନଂ ଅଲତ୍ଥଂ, ୟସ୍ମା ଇଧେୱ ଠିତୋ ଭୱନ୍ତରୂପଂ ୱେଦଗୁଂ ଅଲତ୍ଥଂ । ବ୍ରହ୍ମା ହି ସକ୍ଖି, ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ହି ତ୍ୱଂ ବ୍ରହ୍ମା, ୟତୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ମେ ଭଗୱା, ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚ ଭୁଞ୍ଜତୁ ମେ ଭଗୱା ପୂରଳାସନ୍ତି ତଂ ହବ୍ୟସେସଂ ଉପନାମେନ୍ତୋ ଆହ ।
୪୮୭. ଅଥ ଭଗୱା କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗାଥାଦ୍ୱୟମଭାସି । ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଅୟଂ ଅତ୍ତନା ନ ଇଚ୍ଛତି, କମ୍ପି ଚଞ୍ଞଂ ସନ୍ଧାୟ ‘କେୱଲିନଂ ମହେସିଂ ଖୀଣାସୱଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚୱୂପସନ୍ତଂ ଅନ୍ନେନ ପାନେନ ଉପଟ୍ଠହସ୍ସୂ’ତି ଭଣତୀ’’ତି ଏୱଂ ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତଂ ଞାତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ସାଧାହଂ ଭଗୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତଥାତି ୟେନ ତ୍ୱମାହ, ତେନ ପକାରେନ । ୱିଜଞ୍ଞନ୍ତି ଜାନେୟ୍ୟଂ । ୟନ୍ତି ୟଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ୟଞ୍ଞକାଲେ ପରିୟେସମାନୋ ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ପପ୍ପୁୟ୍ୟାତି ପତ୍ୱା । ତୱ ସାସନନ୍ତି ତୱ ଓୱାଦଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାଧାହଂ ଭଗୱା ତୱ ଓୱାଦଂ ଆଗମ୍ମ ତଥା ୱିଜଞ୍ଞଂ ଆରୋଚେହି ମେ ତଂ କେୱଲିନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ମାଦିସସ୍ସ, ୟଂ ଚାହଂ ୟଞ୍ଞକାଲେ ପରିୟେସମାନୋ ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟଂ, ତଥାରୂପଂ ମେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେହି, ସଚେ ତ୍ୱଂ ନ ଭୁଞ୍ଜସୀତି ।
୪୮୮-୯୦. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପାକଟେନ ନୟେନ ତଥାରୂପଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସାରମ୍ଭା ୟସ୍ସା’’ତି ଗାଥାତ୍ତୟମାହ । ତତ୍ଥ ସୀମନ୍ତାନଂ ୱିନେତାରନ୍ତି ସୀମାତି ମରିୟାଦା ସାଧୁଜନୱୁତ୍ତି, ତସ୍ସା ଅନ୍ତା ପରିୟୋସାନା ଅପରଭାଗାତି କତ୍ୱା ସୀମନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କିଲେସା, ତେସଂ ୱିନେତାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀମନ୍ତାତି ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ସେକ୍ଖା ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ, ତେସଂ ୱିନେତାରନ୍ତିପି ଏକେ । ଜାତିମରଣକୋୱିଦନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ଜାତି ଏୱଂ ମରଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ କୁସଲଂ । ମୋନେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନଂ, କାୟମୋନେୟ୍ୟାଦିସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା । ଭକୁଟିଂ ୱିନୟିତ୍ୱାନାତି ୟଂ ଏକଚ୍ଚେ ଦୁବ୍ବୁଦ୍ଧିନୋ ୟାଚକଂ ଦିସ୍ୱା ଭକୁଟିଂ କରୋନ୍ତି, ତଂ ୱିନୟିତ୍ୱା, ପସନ୍ନମୁଖା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଜଲିକାତି ପଗ୍ଗହିତଅଞ୍ଜଲିନୋ ହୁତ୍ୱା ।
୪୯୧. ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମୟମାନୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଆୟାଗୋତି ଆୟଜିତବ୍ବୋ, ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ୱା ୟଜିତବ୍ବମେତ୍ଥାତିପି ଆୟାଗୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭୂତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ସେସମେତ୍ଥ ଇତୋ ପୁରିମଗାଥାସୁ ଚ ୟଂ ନ ୱଣ୍ଣିତଂ, ତଂ ସକ୍କା ଅୱଣ୍ଣିତମ୍ପି ଜାନିତୁନ୍ତି ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତାୟେୱ ନ ୱଣ୍ଣିତଂ । ଇତୋ ପରଂ ପନ କସିଭାରଦ୍ୱାଜସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୂରଳାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ମାଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ମାଘସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ୱୁତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହି ମାଘୋ ମାଣୱୋ ଦାୟକୋ ଅହୋସି ଦାନପତି । ତସ୍ସେତଦହୋସି – ‘‘ସମ୍ପତ୍ତକପଣଦ୍ଧିକାଦୀନଂ ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି, ଉଦାହୁ ନୋତି ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ସମଣୋ କିର ଗୋତମୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଜାନାତୀ’’ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ଚସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ବ୍ୟାକାସି । ତୟିଦଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଭଗୱତୋତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ୱଚନଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ମାଘସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ମନ୍ଧାତୁମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞେପେତ୍ଥ ପକାରେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କିଂ ତେହି, ନାମମେତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ? ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି, ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ହୋତି ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଂ, ତେସଂ ୱସନ୍ତୱନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ଗୋଚରଗାମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିୱାସଟ୍ଠାନମାହ – ‘‘ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ’’ତି । ସୋ ଚ ଗିଜ୍ଝା ତସ୍ସ କୂଟେସୁ ୱସିଂସୁ, ଗିଜ୍ଝସଦିସାନି ୱାସ୍ସ କୂଟାନି, ତସ୍ମା ‘‘ଗିଜ୍ଝକୂଟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅଥ ଖୋ…ପେ॰… ଅୱୋଚାତି ଏତ୍ଥ ମାଘୋତି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ନାମଂ । ମାଣୱୋତି ଅନ୍ତେୱାସିୱାସଂ ଅନତୀତଭାୱେନ ୱୁଚ୍ଚତି, ଜାତିୟା ପନ ମହଲ୍ଲକୋ । ‘‘ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନା’’ତି ଏକେ ପିଙ୍ଗିୟୋ ମାଣୱୋ ୱିୟ । ସୋ ହି ୱୀସୱସ୍ସସତିକୋପି ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନ ‘‘ପିଙ୍ଗିୟୋ ମାଣୱୋ’’ ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଅଗମାସି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
ଅହଞ୍ହି, ଭୋ ଗୋତମ…ପେ॰… ପସୱାମୀତି ଏତ୍ଥ ଦାୟକୋ ଦାନପତୀତି ଦାୟକୋ ଚେୱ ଦାନପତି ଚ । ୟୋ ହି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ତେନାଣତ୍ତୋ ଦେତି, ସୋପି ଦାୟକୋ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଦାନେ ଇସ୍ସରିୟାଭାୱତୋ ନ ଦାନପତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂୟେୱ ଦେତି । ତେନାହ – ‘‘ଅହଞ୍ହି, ଭୋ ଗୋତମ, ଦାୟକୋ ଦାନପତୀ’’ତି । ଅୟମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମଚ୍ଛେରେନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନୋ ଦାୟକୋ ଅନଭିଭୂତୋ ଦାନପତୀତିଆଦିନାପି ନୟେନ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱଦଞ୍ଞୂତି ୟାଚକାନଂ ୱଚନଂ ଜାନାମି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଅୟମିଦମରହତି ଅୟମିଦ’’ନ୍ତି ପୁରିସୱିସେସାୱଧାରଣେନ ବହୂପକାରଭାୱଗହଣେନ ୱା । ୟାଚୟୋଗୋତି ୟାଚିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ୟୋ ହି ୟାଚକେ ଦିସ୍ୱାୱ ଭକୁଟିଂ କତ୍ୱା ଫରୁସୱଚନାଦୀନି ଭଣତି, ସୋ ନ ୟାଚୟୋଗୋ ହୋତି । ଅହଂ ପନ ନ ତାଦିସୋତି ଦୀପେତି । ଧମ୍ମେନାତି ଅଦିନ୍ନାଦାନନିକତିୱଞ୍ଚନାଦୀନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ, ୟାଚନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାଚନା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଗପରିୟେସନେ ଧମ୍ମୋ, ୟାଚମାନାନଞ୍ଚ ନେସଂ ପରେହି ଅନୁଗ୍ଗହକାମେହି ଦିନ୍ନା ଭୋଗା ଧମ୍ମଲଦ୍ଧା ନାମ ଧମ୍ମାଧିଗତା ଚ ହୋନ୍ତି, ସୋ ଚ ତଥା ପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଭି । ତେନାହ – ‘‘ଧମ୍ମେନ ଭୋଗେ ପରିୟେସାମି…ପେ॰… ଧମ୍ମାଧିଗତେହୀ’’ତି । ଭିୟ୍ୟୋପି ଦଦାମୀତି ତତୋ ଉତ୍ତରିପି ଦଦାମି, ପମାଣଂ ନତ୍ଥି, ଏତ୍ଥ ଲଦ୍ଧଭୋଗପ୍ପମାଣେନ ଦଦାମୀତି ଦସ୍ସେତି ।
ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ଏକଂସେନେୱ ହି ସବ୍ବବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ପସତ୍ଥଂ ଦାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି ଦୀୟମାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଣ୍ଣିତଂ ଦାନଂ, ନ ଦାନଂ ଗରହିତଂ କ୍ୱଚୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱାପି ଏକଂସେନେୱ ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତଗ୍ଘ ତ୍ୱଂ ମାଣୱ…ପେ॰… ପସୱସୀ’’ତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଏୱଂ ଭଗୱତା ‘‘ବହୁଂ ସୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସୋତୁକାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉତ୍ତରି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେନାହୁ ସଙ୍ଗୀତିକାରା – ‘‘ଅଥ ଖୋ ମାଘୋ ମାଣୱୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୪୯୨.ପୁଚ୍ଛାମହନ୍ତିଆଦିଗାଥାସୁ ପନ ୱଦଞ୍ଞୁନ୍ତି ୱଚନୱିଦୁଂ, ସବ୍ବାକାରେନ ସତ୍ତାନଂ ୱୁତ୍ତୱଚନାଧିପ୍ପାୟଞ୍ଞୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଜ୍ଝେତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ସୁଦ୍ଧଂ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ – ୟୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦାନପତି ଗହଟ୍ଠୋ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକୋ ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ଅନ୍ନପାନଂ ଦଦଂ ୟଜତି, ନ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଆହୁତିମତ୍ତଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ପୁଞ୍ଞପେକ୍ଖୋୱ ନ ପଚ୍ଚୁପକାରକଲ୍ୟାଣକିତ୍ତିସଦ୍ଦାଦିଅପେକ୍ଖୋ, ତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ୟଜମାନସ୍ସ ହୁତଂ କଥଂ ସୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ?
୪୯୩.ଆରାଧୟେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେଭି ତାଦୀତି ତାଦିସୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେହି ଆରାଧୟେ ସମ୍ପାଦୟେ ସୋଧୟେ, ମହପ୍ଫଲଂ ତଂ ହୁତଂ କରେୟ୍ୟ, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନାସ୍ସ ‘‘କଥଂ ହୁତଂ ୟଜମାନସ୍ସ ସୁଜ୍ଝେ’’ ଇଚ୍ଚେତଂ ବ୍ୟାକତଂ ହୋତି ।
୪୯୪.ଅକ୍ଖାହି ମେ ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦଦଂ ପରେସଂ ୟଜତି, ତସ୍ସ ମେ ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ଅକ୍ଖାହୀତି ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୪୯୫. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ନୟେହି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ୱେ ଅସତ୍ତା’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଅସତ୍ତାତି ରାଗାଦିସଙ୍ଗୱସେନ ଅଲଗ୍ଗା । କେୱଲିନୋତି ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚା । ୟତତ୍ତାତି ଗୁତ୍ତଚିତ୍ତା ।
୪୯୬-୭.ଦନ୍ତା ଅନୁତ୍ତରେନ ଦମଥେନ, ୱିମୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀହି, ଅନୀଘା ଆୟତିଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାଭାୱେନ, ନିରାସା ସମ୍ପତି କିଲେସାଭାୱେନ । ଇମିସ୍ସା ପନ ଗାଥାୟ ଦୁତିୟଗାଥା ଭାୱନାନୁଭାୱପ୍ପକାସନନୟେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିହରତୋ କିଞ୍ଚାପି ନ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ‘ଅହୋ ୱତ ମେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟା’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୧), ଅଥ ଖ୍ୱାସ୍ସ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇଦଂ ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତଂ ସାଧକଂ ।
୪୯୮-୫୦୨.ରାଗଞ୍ଚ…ପେ॰… ୟେସୁ ନ ମାୟା…ପେ॰… ନ ତଣ୍ହାସୁ ଉପାତିପନ୍ନାତି କାମତଣ୍ହାଦୀସୁ ନାଧିମୁତ୍ତା । ୱିତରେୟ୍ୟାତି ୱିତରିତ୍ୱା । ତଣ୍ହାତି ରୂପତଣ୍ହାଦିଛବ୍ବିଧା। ଭୱାଭୱାୟାତି ସସ୍ସତାୟ ୱା ଉଚ୍ଛେଦାୟ ୱା । ଅଥ ୱା ଭୱସ୍ସ ଅଭୱାୟ ଭୱାଭୱାୟ, ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ଇଦଂ ପନ ‘‘କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ’’ତି ଇମସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରୱଚନଂ ।
୫୦୪.ୟେୱୀତରାଗା…ପେ॰… ସମିତାୱିନୋତି ସମିତୱନ୍ତୋ, କିଲେସୱୂପସମକାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମିତାୱିତତ୍ତା ଚ ୱୀତରାଗା ଅକୋପା । ଇଧ ୱିପ୍ପହାୟାତି ଇଧଲୋକେ ୱତ୍ତମାନେ ଖନ୍ଧେ ୱିହାୟ, ତତୋ ପରଂ ୟେସଂ ଗମନଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇତୋ ପରଂ ‘‘ୟେ କାମେ ହିତ୍ୱା ଅଗହା ଚରନ୍ତି, ସୁସଞ୍ଞତତ୍ତା ତସରଂୱ ଉଜ୍ଜୁ’’ନ୍ତି ଇମମ୍ପି ଗାଥଂ କେଚି ପଠନ୍ତି ।
୫୦୬-୮.ଜହିତ୍ୱାତି ହିତ୍ୱା । ‘‘ଜହିତ୍ୱାନା’’ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତଦୀପାତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଦୀପଂ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତା ଖୀଣାସୱା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟେ ହେତ୍ଥାତି ହକାରୋ ନିପାତୋ ପଦପୂରଣମତ୍ତେ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ୟେ ଏତ୍ଥ ଖନ୍ଧାୟତନାଦିସନ୍ତାନେ ୟଥା ଇଦଂ ଖନ୍ଧାୟତନାଦି ତଥା ଜାନନ୍ତି, ୟଂସଭାୱଂ ତଂସଭାୱଂୟେୱ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଜାନନ୍ତା । ଅୟମନ୍ତିମା ନତ୍ଥି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଅୟଂ ନୋ ଅନ୍ତିମା ଜାତି, ଇଦାନି ନତ୍ଥି ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଏୱଞ୍ଚ ୟେ ଜାନନ୍ତୀତି ।
୫୦୯. ୟୋ ୱେଦଗୂତି ଇଦାନି ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସତିମାତି ଛସତତୱିହାରସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ସମ୍ବୋଧିପତ୍ତୋତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ । ସରଣଂ ବହୂନନ୍ତି ବହୂନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଭୟୱିହିଂସନେନ ସରଣଭୂତୋ ।
୫୧୦. ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆହ – ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅମୋଘା’’ତି । ତତ୍ଥ ତ୍ୱଞ୍ହେତ୍ଥ ଜାନାସି ୟଥା ତଥା ଇଦନ୍ତି ତ୍ୱଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଲୋକେ ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଞେୟ୍ୟଂ ୟଥା ତଥା ଜାନାସି ୟାଥାୱତୋ ଜାନାସି, ୟାଦିସଂ ତଂ ତାଦିସମେୱ ଜାନାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ତେ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ତଥା ହି ତେ ଏସା ଧମ୍ମଧାତୁ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା, ୟସ୍ସା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତା ୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛସି, ତଂ ତଂ ଜାନାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୫୧୧. ଏୱଂ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସଂସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସମ୍ପଦାୟ ୟଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ଞତ୍ୱା ଦାୟକସମ୍ପଦାୟପି ତଂ ଛଳଙ୍ଗପରିପୂରଂ ୟଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ସୋତୁକାମୋ ‘‘ୟୋ ୟାଚୟୋଗୋ’’ତି ଉତ୍ତରିପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ୟୋ ୟାଚୟୋଗୋ ଦଦଂ ପରେସଂ ୟଜତି, ତସ୍ସ ଅକ୍ଖାହି ମେ ଭଗୱା ୟଞ୍ଞସମ୍ପଦନ୍ତି ।
୫୧୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ଅକ୍ଖାସି । ତତ୍ଥାୟଂ ଅତ୍ଥୟୋଜନା – ୟଜସ୍ସୁ ମାଘ, ୟଜମାନୋ ଚ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିପ୍ପସାଦେହି ଚିତ୍ତଂ, ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେହି । ଏୱଂ ତେ ୟାୟଂ –
‘‘ପୁବ୍ବେୱ ଦାନା ସୁମନୋ, ଦଦଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦୟେ ।
ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଏସା ୟଞ୍ଞସ୍ସ ସମ୍ପଦା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୩୭; ପେ॰ ୱ॰ ୩୦୫) –
ୟଞ୍ଞସମ୍ପଦା ୱୁତ୍ତା, ତାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ ୟଞ୍ଞୋ ଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘କଥଂ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ଦୋସପ୍ପହାନେନ । କଥଂ ଦୋସପ୍ପହାନଂ ହୋତି ? ୟଞ୍ଞାରମ୍ମଣତାୟ । ଅୟଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ ୟଜମାନସ୍ସ ୟଞ୍ଞୋ ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ଜହାତି ଦୋସଂ, ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପଦୀପୱିହତମୋହନ୍ଧକାରେନ ଚିତ୍ତେନ ୟଜମାନସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସଙ୍ଖାତୋ ୟଞ୍ଞୋ ଆରମ୍ମଣଂ ହୋତି, ସୋ ଏତ୍ଥ ୟଞ୍ଞେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ପତିଟ୍ଠାୟ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପଚ୍ଚୟଂ ଲୋଭଂ, ପଟିଗ୍ଗାହକପଚ୍ଚୟଂ କୋଧଂ, ତଦୁଭୟନିଦାନଂ ମୋହନ୍ତି ଏୱଂ ତିୱିଧମ୍ପି ଜହାତି ଦୋସଂ । ସୋ ଏୱଂ ଭୋଗେସୁ ୱୀତରାଗୋ, ସତ୍ତେସୁ ଚ ପୱିନେୟ୍ୟ ଦୋସଂ ତପ୍ପହାନେନେୱ ପହୀନପଞ୍ଚନୀୱରଣୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦଂ ଅପରିମାଣସତ୍ତଫରଣେନ ଏକସତ୍ତେ ୱା ଅନୱସେସଫରଣେନ ଅପ୍ପମାଣଂ ମେତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ପୁନ ଭାୱନାୱେପୁଲ୍ଲତ୍ଥଂ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ସତତଂ ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତମେୱ ମେତ୍ତଜ୍ଝାନସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବା ଦିସା ଫରତେ ଅପ୍ପମଞ୍ଞନ୍ତି ।
୫୧୪. ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ମେତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟାତୀତଂ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ସୁତ୍ୱା ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ସଞ୍ଜାତସବ୍ବଞ୍ଞୁସମ୍ଭାୱନୋ ଭଗୱତି ଅତ୍ତନା ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଧିମୁତ୍ତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିମେୱ ଚ ସୁଦ୍ଧିଂ ମୁତ୍ତିଞ୍ଚ ମଞ୍ଞମାନୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କୋ ସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ର ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗାମିଂ ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘କୋ ସୁଜ୍ଝତି ମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି, ଅକରୋନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ବଜ୍ଝତୀ ଚା’’ତି । କେନତ୍ତନାତି କେନ କାରଣେନ । ସକ୍ଖି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଜଦିଟ୍ଠୋତି ବ୍ରହ୍ମା ଅଜ୍ଜ ସକ୍ଖି ଦିଟ୍ଠୋ । ସଚ୍ଚନ୍ତି ଭଗୱତୋ ବ୍ରହ୍ମସମତ୍ତଂ ଆରବ୍ଭ ଅଚ୍ଚାଦରେନ ସପଥଂ କରୋତି । କଥଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଅଚ୍ଚାଦରେନେୱ ପୁନପି ପୁଚ୍ଛତି । ଜୁତିମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପତି ।
ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ମେତ୍ତାୟ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତମେୱ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ସୁଜ୍ଝତି ମୁଚ୍ଚତି ଚ, ତଥାରୂପୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ୟୋ ପନ ମେତ୍ତାୟ ତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ସନ୍ତା ଏସା ସମାପତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ସୋ ବଜ୍ଝତି । ଅପରିହୀନଜ୍ଝାନୋ ଚ ତେନେୱ ଝାନେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ୟୋ ସୁଜ୍ଝତି ମୁଚ୍ଚତି ଚ, ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟୋ ବଜ୍ଝତି । ତସ୍ସ ତେନ ଝାନେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସପ୍ପାୟେନ ନୟେନ ‘‘ୟୋ ୟଜତୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।
୫୧୫. ତତ୍ଥ ତିୱିଧନ୍ତି ତିକାଲପ୍ପସାଦଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତେନ ଦାୟକତୋ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଆରାଧୟେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେଭି ତାଦୀତି ତଞ୍ଚ ସୋ ତାଦିସୋ ତିୱିଧସମ୍ପତ୍ତିସାଧକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିୱିଧଂ ୟଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେହି ଖୀଣାସୱେହି ସାଧେୟ୍ୟ ସମ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ଇମିନା ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଅଙ୍ଗତ୍ତୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ୟଜିତ୍ୱା ସମ୍ମା ୟାଚୟୋଗୋତି ଏୱଂ ମେତ୍ତଜ୍ଝାନପଦଟ୍ଠାନଭାୱେନ ଛଳଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୟଞ୍ଞଂ ସମ୍ମା ୟଜିତ୍ୱା ସୋ ୟାଚୟୋଗୋ ତେନ ଛଳଙ୍ଗୟଞ୍ଞୂପନିସ୍ସୟେନ ମେତ୍ତଜ୍ଝାନେନ ଉପପଜ୍ଜତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକନ୍ତିବ୍ରୂମୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ସମୁସ୍ସାହେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ସମାପେସି । ସେସଂ ସବ୍ବଗାଥାସୁ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମାଘସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ସଭିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସଭିୟସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମେପି ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବସଦିସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ପଦାନି ପରିହରନ୍ତା ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ୱେଳୁୱନେ କଲନ୍ଦକନିୱାପେତି ୱେଳୁୱନନ୍ତି ତସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନସ୍ସ ନାମଂ । ତଂ କିର ୱେଳୂହି ଚ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅହୋସି ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥେନ ଚ ପାକାରେନ, ଗୋପୁରଦ୍ୱାରଟ୍ଟାଲକୟୁତ୍ତଂ ନୀଲୋଭାସଂ ମନୋରମଂ, ତେନ ‘‘ୱେଳୁୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲନ୍ଦକାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିୱାପଂ ଅଦଂସୁ, ତେନ ‘‘କଲନ୍ଦକନିୱାପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲନ୍ଦକା ନାମ କାଳକା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପୁବ୍ବେ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ତତ୍ଥ ଉୟ୍ୟାନକୀଳନତ୍ଥଂ ଆଗତୋ ସୁରାମଦେନ ମତ୍ତୋ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ସୁପି । ପରିଜନୋପିସ୍ସ ‘‘ସୁତ୍ତୋ ରାଜା’’ତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ପଲୋଭିୟମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପକ୍କାମି । ଅଥ ସୁରାଗନ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମା ସୁସିରରୁକ୍ଖା କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖଦେୱତା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଜୀୱିତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କାଳକୱେସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା କଣ୍ଣମୂଲେ ସଦ୍ଦମକାସି । ରାଜା ପଟିବୁଜ୍ଝି, କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିୱତ୍ତୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ମମ କାଳକାୟ ଜୀୱିତଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କାଳକାନଂ ତତ୍ଥ ନିୱାପଂ ପଟ୍ଠପେସି, ଅଭୟଘୋସନଞ୍ଚ ଘୋସାପେସି । ତସ୍ମା ତଂ ତତୋ ପଭୁତି ‘‘କଲନ୍ଦକନିୱାପୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ।
ସଭିୟସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସାତି ସଭିୟୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ, ପରିବ୍ବାଜକୋତି ବାହିର ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁରାଣସାଲୋହିତାୟ ଦେୱତାୟାତି ନ ମାତା ନ ପିତା, ଅପିଚ ଖୋ ପନସ୍ସ ମାତା ୱିୟ ପିତା ୱିୟ ଚ ହିତଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ‘‘ପୁରାଣସାଲୋହିତା ଦେୱତା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ପରିନିବ୍ବୁତେ କିର କସ୍ସପେ ଭଗୱତି ପତିଟ୍ଠିତେ ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତା ସମ୍ମୁଖସାୱକାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଚରିୟାନୁରୂପାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞାୟତନେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚ ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥାୟ ଚ ନଗରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅପରେନ ଚ ସମୟେନ ତାୱତକମ୍ପି ଅରଞ୍ଞେ ୱିପ୍ପୱାସଂ ଅରୋଚୟମାନା ତତ୍ଥେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତା ୱିହରିଂସୁ, ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତାପି ନ ଚ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଅଧିଗମିଂସୁ । ତତୋ ନେସଂ ଅହୋସି – ‘‘ମୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଜୀୱିତେ ସାପେକ୍ଖା ହୋମ, ଜୀୱିତେ ସାପେକ୍ଖେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟାପି ଦୁକ୍ଖା, ହନ୍ଦ ମୟଂ ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋମା’’ତି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ ।
ଅଥ ନେସଂ ମହାଥେରୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ତଦହେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞାପରିୱାରଂ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସି । ସୋ ଇଦ୍ଧିୟା ହିମୱନ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଉତ୍ତରକୁରୂସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ପୁନ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପଦେସଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତଉଦକଞ୍ଚ ନାଗଲତାଦନ୍ତପୋଣଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ପସ୍ସଥାୱୁସୋ ମମାନୁଭାୱଂ, ଅୟଂ ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ, ଇଦଂ ହିମୱନ୍ତତୋ ଉଦକଦନ୍ତପୋଣଂ ଆଭତଂ, ଇମଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋଥ, ଏୱାହଂ ତୁମ୍ହେ ସଦା ଉପଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, କତକିଚ୍ଚା, ତୁମ୍ହେହି ସହ ସଲ୍ଲାପମତ୍ତମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ପପଞ୍ଚୋ, ମା ଦାନି ତୁମ୍ହେ ପୁନ ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିତ୍ଥା’’ତି । ସୋ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ପକ୍କାମି ।
ତତୋ ତେସଂ ଏକୋ ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ଅନାଗାମୀ ଅହୋସି । ସୋପି ତଥେୱ ଅକାସି, ଇତରେନ ଚ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ତଥେୱ ଅଗମାସି । ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱାୟମନ୍ତୋ ପବ୍ବତଂ ଆରୁହନଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱାୱ କାଲକତୋ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରୋପି ତଂ ଦିୱସମେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି, ଅନାଗାମୀ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଛସୁ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେସୁ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମେନ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସା କିର ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ଧୀତା, ତଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଧୀତା ସମୟନ୍ତରଂ ଜାନାତୂ’’ତି ଏକସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେସୁଂ । ତସ୍ସେକୋ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜି । ସା ତେନ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହି । ତଂ ଗବ୍ଭିନିଂ ଦିସ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜିକା ନିକ୍କଡ୍ଢିଂସୁ । ସା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ସଭାୟଂ ୱିଜାୟି, ତେନସ୍ସ ‘‘ସଭିୟୋ’’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକାସି । ସୋପି ସଭିୟୋ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନାନାସତ୍ଥାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମହାୱାଦୀ ହୁତ୍ୱା ୱାଦକ୍ଖିତ୍ତତାୟ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱିଚରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦିସଂ ୱାଦିଂ ଅଦିସ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅସ୍ସମଂ କାରାପେତ୍ୱା ଖତ୍ତିୟକୁମାରାଦୟୋ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୱସତି ।
ଅଥ ଭଗୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ରାଜଗହଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଳୁୱନେ ୱିହରତି କଲନ୍ଦକନିୱାପେ । ସଭିୟୋ ପନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ନ ଜାନାତି । ଅଥ ସୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସବ୍ରହ୍ମା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ‘‘ଇମାହଂ ୱିସେସଂ କସ୍ସାନୁଭାୱେନ ପତ୍ତୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସମଣଧମ୍ମକିରିୟଂ ତେ ଚ ସହାୟେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ତେସୁ ଏକୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଏକୋ ଇଦାନି କତ୍ଥା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ଜମ୍ବୁଦୀପେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦମ୍ପି ନ ଜାନାତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ ନଂ ବୁଦ୍ଧୁପସେୱନାୟ ନିୟୋଜେମୀ’’ତି ୱୀସତି ପଞ୍ହେ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ତସ୍ସ ଅସ୍ସମମାଗମ୍ମ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସଭିୟ, ସଭିୟା’’ତି ପକ୍କୋସି । ସୋ ନିଦ୍ଦାୟମାନୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ପଞ୍ଜଲିକୋ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ତଂ ବ୍ରହ୍ମା ଆହ – ‘‘ଅହଂ ସଭିୟ ତୱତ୍ଥାୟ ୱୀସତି ପଞ୍ହେ ଆହରିଂ, ତେ ତ୍ୱଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହ । ୟୋ ଚ ତେ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇମେ ପଞ୍ହେ ପୁଟ୍ଠୋ ବ୍ୟାକରୋତି, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଇମଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରାଣସାଲୋହିତାୟ ଦେୱତାୟ ପଞ୍ହା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀ’’ତି । ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାତି ଉଦ୍ଦେସମତ୍ତେନେୱ ୱୁତ୍ତା, ନ ୱିଭଙ୍ଗେନ ।
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଚ ନେ ସଭିୟୋ ଏକୱଚନେନେୱ ପଦପଟିପାଟିୟା ଉଗ୍ଗହେସି । ଅଥ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ଜାନନ୍ତୋପି ତସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ନାଚିକ୍ଖି । ‘‘ଅତ୍ଥଂ ଗୱେସମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସୟମେୱ ସତ୍ଥାରଂ ଞସ୍ସତି । ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ତୁଚ୍ଛଭାୱ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନାଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱମାହ – ‘‘ୟୋ ତେ ସଭିୟ…ପେ॰… ଚରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଥେରଗାଥାସୁ ପନ ଚତୁକ୍କନିପାତେ ସଭିୟତ୍ଥେରାପଦାନଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତା ଭଣନ୍ତି ‘‘ସା ଚସ୍ସ ମାତା ଅତ୍ତନୋ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନା ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତାୟ ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାୟ ତେ ପଞ୍ହା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠା’’ତି ।
ୟେ ତେତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାନଂ ଉଦ୍ଦେସପଚ୍ଚୁଦ୍ଦେସୋ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେନ ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଚ ସମଣା ଚେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ । ସଙ୍ଘିନୋତି ଗଣୱନ୍ତୋ । ଗଣିନୋତି ସତ୍ଥାରୋ, ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁନୋ ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞାତାରୋ । ଗଣାଚରିୟାତି ଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱସେନ ପବ୍ବଜିତଗହଟ୍ଠଗଣସ୍ସ ଆଚରିୟା । ଞାତାତି ଅଭିଞ୍ଞାତା, ୱିସ୍ସୁତା ପାକଟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସସ୍ସିନୋତି ଲାଭପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନା । ତିତ୍ଥକରାତି ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତେହି ଓତରିତବ୍ବାନଂ ଓଗାହିତବ୍ବାନଂ ଦିଟ୍ଠିତିତ୍ଥାନଂ କତ୍ତାରୋ । ସାଧୁସମ୍ମତା ବହୁଜନସ୍ସାତି ‘‘ସାଧୱୋ ଏତେ ସନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସା’’ତି ଏୱଂ ବହୁଜନସ୍ସ ସମ୍ମତା ।
ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି କତମେ ତେତି ଚେ-ଇଚ୍ଚେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ପୂରଣୋତି ନାମଂ, କସ୍ସପୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ସୋ କିର ଜାତିୟା ଦାସୋ, ଦାସସତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଜାତୋ । ତେନସ୍ସ ‘‘ପୂରଣୋ’’ତି ନାମମକଂସୁ । ପଲାୟିତ୍ୱା ପନ ନଗ୍ଗେସୁ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ‘‘କସ୍ସପୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି । ମକ୍ଖଲୀତି ନାମଂ, ଗୋସାଲାୟ ଜାତତ୍ତା ଗୋସାଲୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋପି କିର ଜାତିୟା ଦାସୋ ଏୱ, ପଲାୟିତ୍ୱା ପବ୍ବଜି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି । ଅଜିତୋତି ନାମଂ, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ କେସକମ୍ବଲଂ ଧାରେତି, ତେନ କେସକମ୍ବଲୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି। ପକୁଧୋତି ନାମଂ, କଚ୍ଚାୟନୋତି ଗୋତ୍ତଂ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛୱସେନ ଉଦକେ ଜୀୱସଞ୍ଞାୟ ଚ ନ୍ହାନମୁଖଧୋୱନାଦି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ସୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି । ସଞ୍ଚୟୋତି ନାମଂ, ବେଲଟ୍ଠୋ ପନସ୍ସ ପିତା, ତସ୍ମା ବେଲଟ୍ଠପୁତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି । ନିଗଣ୍ଠୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାନାମେନ, ନାଟପୁତ୍ତୋତି ପିତୁନାମେନ ୱୁଚ୍ଚତି । ନାଟୋତି କିର ନାମସ୍ସ ପିତା, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋତି ନାଟପୁତ୍ତୋ, ସୋପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପଚ୍ଚଞ୍ଞାସି । ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତସିସ୍ସପରିୱାରା ଅହେସୁଂ । ତେତି ତେ ଛ ସତ୍ଥାରୋ । ତେ ପଞ୍ହେତି ତେ ୱୀସତି ପଞ୍ହେ । ତେତି ତେ ଛ ସତ୍ଥାରୋ । ନ ସମ୍ପାୟନ୍ତୀତି ନ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । କୋପନ୍ତି ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ଆୱିଲଭାୱଂ । ଦୋସନ୍ତି ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତତଂ, ତଦୁଭୟମ୍ପେତଂ ମନ୍ଦତିକ୍ଖଭେଦସ୍ସ କୋଧସ୍ସେୱାଧିୱଚନଂ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅପ୍ପତୀତତା, ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାତୁକରୋନ୍ତୀତି କାୟୱଚୀୱିକାରେନ ପକାସେନ୍ତି, ପାକଟଂ କରୋନ୍ତି ।
ହୀନାୟାତି ଗହଟ୍ଠଭାୱାୟ । ଗହଟ୍ଠଭାୱୋ ହି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପନିଧାୟ ସୀଲାଦିଗୁଣହୀନତୋ ହୀନକାମସୁଖପଟିସେୱନତୋ ୱା ‘‘ହୀନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଚ୍ଚା ପବ୍ବଜ୍ଜା । ଆୱତ୍ତିତ୍ୱାତି ଓସକ୍କିତ୍ୱା । କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟନ୍ତି କାମେ ପଟିସେୱେୟ୍ୟଂ । ଇତି କିରସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପଟିଞ୍ଞାନମ୍ପି ପବ୍ବଜିତାନଂ ତୁଚ୍ଛକତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅହୋସି । ଉପ୍ପନ୍ନପରିୱିତକ୍କୱସେନେୱ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱୀମଂସମାନସ୍ସ ଅଥ ଖୋ ସଭିୟସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ ସମଣୋ’’ତି ଚ ‘‘ୟେପି ଖୋ ତେ ଭୋନ୍ତୋ’’ତି ଚ ‘‘ସମଣୋ ଖୋ ଦହରୋତି ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବୋ’’ତି ଚାତି ଏୱମାଦି । ତତ୍ଥ ଜିଣ୍ଣାତିଆଦୀନି ପଦାନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ଥେରାତି ଅତ୍ତନୋ ସମଣଧମ୍ମେ ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତା । ରତ୍ତଞ୍ଞୂତି ରତନଞ୍ଞୂ, ‘‘ନିବ୍ବାନରତନଂ ଜାନାମ ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସକାୟ ପଟିଞ୍ଞାୟ ଲୋକେନାପି ସମ୍ମତା, ବହୁରତ୍ତିୱିଦୂ ୱା । ଚିରଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଏତେସନ୍ତି ଚିରପବ୍ବଜିତା। ନ ଉଞ୍ଞାତବ୍ବୋତି ନ ଅୱଜାନିତବ୍ବୋ, ନ ନୀଚଂ କତ୍ୱା ଜାନିତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ପରିଭୋତବ୍ବୋତି ନ ପରିଭୱିତବ୍ବୋ, ‘‘କିମେସ ଞସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ନ ଗହେତବ୍ବୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୧୬.କଙ୍ଖୀ ୱେଚିକିଚ୍ଛୀତି ସଭିୟୋ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଦମୂପସମସୂଚିତଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ସମ୍ଭାୱୟମାନୋ ୱିଗତୁଦ୍ଧଚ୍ଚୋ ହୁତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କଙ୍ଖୀ ୱେଚିକିଚ୍ଛୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଲଭେୟ୍ୟଂ ନୁ ଖୋ ଇମେସଂ ବ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକରଣକଙ୍ଖାୟ କଙ୍ଖୀ। ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ସିମସ୍ସ ଚ ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ୱେଚିକିଚ୍ଛୀ। ଦୁବ୍ବଲୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ୱା ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥେ କଙ୍ଖନତୋ କଙ୍ଖୀ, ବଲୱତିୟା ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଚ୍ଛତିୟେୱ, ନ ସକ୍କୋତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାତୁନ୍ତି ୱେଚିକିଚ୍ଛୀ । ଅଭିକଙ୍ଖମାନୋତି ଅତିୱିୟ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ତେସନ୍ତକରୋତି ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ଅନ୍ତକରୋ । ଭୱନ୍ତୋୱ ଏୱଂ ଭୱାହୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ପଞ୍ହେ ମେ ପୁଟ୍ଠୋ…ପେ॰… ବ୍ୟାକରୋହି ମେ’’ତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ହେ ମେତି ପଞ୍ହେ ମୟା । ପୁଟ୍ଠୋତି ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଅନୁପୁବ୍ବନ୍ତି ପଞ୍ହପଟିପାଟିୟା ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥାନୁରୂପଂ ପାଳିଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ । ବ୍ୟାକରୋହି ମେତି ମୟ୍ହଂ ବ୍ୟାକରୋହି ।
୫୧୭.ଦୂରତୋତି ସୋ କିର ଇତୋ ଚିତୋ ଚାହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ସତ୍ତୟୋଜନସତମଗ୍ଗତୋ ଆଗତୋ । ତେନାହ – ଭଗୱା ‘‘ଦୂରତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି, କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱା ସାସନତୋ ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଦୂରତୋ ଆଗତୋସୀ’’ତି ନଂ ଆହ ।
୫୧୮.ପୁଚ୍ଛ ମନ୍ତି ଇମାୟ ପନସ୍ସ ଗାଥାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେତି । ତତ୍ଥ ମନସିଚ୍ଛସୀତି ମନସା ଇଚ୍ଛସି ।
ୟଂ ୱତାହନ୍ତି ୟଂ ୱତ ଅହଂ । ଅତ୍ତମନୋତି ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସୋମନସ୍ସେହି ଫୁଟଚିତ୍ତୋ । ଉଦଗ୍ଗୋତି କାୟେନ ଚିତ୍ତେନ ଚ ଅବ୍ଭୁନ୍ନତୋ। ଇଦଂ ପନ ପଦଂ ନ ସବ୍ବପାଠେସୁ ଅତ୍ଥି । ଇଦାନି ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଅତ୍ତମନୋ, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପମୁଦିତୋ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ’’ତି ।
୫୧୯.କିଂ ପତ୍ତିନନ୍ତି କିଂ ପତ୍ତଂ କିମଧିଗତଂ । ସୋରତନ୍ତି ସୁୱୂପସନ୍ତଂ । ‘‘ସୁରତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସୁଟ୍ଠୁ ଉପରତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦନ୍ତନ୍ତି ଦମିତଂ । ବୁଦ୍ଧୋତି ୱିବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧବୋଦ୍ଧବ୍ବୋ ୱା । ଏୱଂ ସଭିୟୋ ଏକେକାୟ ଗାଥାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ୱୀସତି ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ପନସ୍ସ ଏକମେକଂ ପଞ୍ହଂ ଏକମେକାୟ ଗାଥାୟ କତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ୱୀସତିୟା ଗାଥାହି ବ୍ୟାକାସି ।
୫୨୦. ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ପରମତ୍ଥଭିକ୍ଖୁ, ସୋ ଚ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଅସ୍ସ ‘‘କିଂ ପତ୍ତିନମାହୁ ଭିକ୍ଖୁନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘ପଜ୍ଜେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଅତ୍ତନା ଭାୱିତେନ ମଗ୍ଗେନ ପରିନିବ୍ବାନଗତୋ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତୋ, ପରିନିବ୍ବାନଗତତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିତିଣ୍ଣକଙ୍ଖୋ ୱିପତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିହାନିବୁଦ୍ଧିଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଅପୁଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଭେଦଂ ୱିଭୱଞ୍ଚ ଭୱଞ୍ଚ ୱିପ୍ପହାୟ, ମଗ୍ଗୱାସଂ ୱୁସିତୱା ଖୀଣପୁନବ୍ଭୱୋତି ଚ ଏତେସଂ ଥୁତିୱଚନାନଂ ଅରହୋ, ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ।
୫୨୧. ୟସ୍ମା ପନ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପରତଭାୱେନ ନାନପ୍ପକାରକିଲେସୱୂପସମେନ ଚ ସୋରତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦୁତିୟପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ନେୱ ସୁମନୋ ହୋତି, ନ ଦୁମ୍ମନୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାୟ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ଉପେକ୍ଖକୋ, ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତାୟ ସତିୟା ସତିମା, ନ ସୋ ହିଂସତି ନେୱ ହିଂସତି କଞ୍ଚି ତସଥାୱରାଦିଭେଦଂ ସତ୍ତଂ ସବ୍ବଲୋକେ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଲୋକେ, ତିଣ୍ଣୋଘତ୍ତା ତିଣ୍ଣୋ, ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋ, ଆୱିଲସଙ୍କପ୍ପପ୍ପହାନା ଅନାୱିଲୋ। ୟସ୍ସ ଚିମେ ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଖାତା ସତ୍ତୁସ୍ସଦା କେଚି ଓଳାରିକା ୱା ସୁଖୁମା ୱା ନ ସନ୍ତି, ସୋ ଇମାୟ ଉପେକ୍ଖାୱିହାରିତାୟ ସତିୱେପୁଲ୍ଲତାୟ ଅହିଂସକତାୟ ଚ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପରତଭାୱେନ ଇମିନା ଓଘାଦିନାନପ୍ପକାରକିଲେସୱୂପସମେନ ଚ ସୋରତୋତି ।
୫୨୨. ୟସ୍ମା ଚ ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ନିବ୍ଭୟୋ ନିବ୍ବିକାରୋ ଦନ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ତତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଗୋଚରଭାୱନାୟ ଅନିଚ୍ଚାଦିତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସନାଭାୱନାୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଗନ୍ଧଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଚ ଭାୱିତାନି, ତାନି ଚ ଖୋ ୟଥା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଗୋଚରଭାୱନାୟ, ଏୱଂ ପନ ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବଲୋକେତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱେକଲ୍ଲତା ୱେକଲ୍ଲତାୟ ୱା ସମ୍ଭୱୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନାଭିଜ୍ଝାଦିୱସେନ ଭାୱିତାନୀତି ଏୱଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝ ଞତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇମଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ସକସନ୍ତତିକ୍ଖନ୍ଧଲୋକଂ ପରସନ୍ତତିକ୍ଖନ୍ଧଲୋକଞ୍ଚ ଅଦନ୍ଧମରଣଂ ମରିତୁକାମୋ କାଲଂ କଙ୍ଖତି, ଜୀୱିତକ୍ଖୟକାଲଂ ଆଗମେତି ପତିମାନେତି, ନ ଭାୟତି ମରଣସ୍ସ । ୟଥାହ ଥେରୋ –
‘‘ମରଣେ ମେ ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ନିକନ୍ତି ନତ୍ଥି ଜୀୱିତେ’’ । (ଥେରଗା॰ ୨୦) ।
‘‘ନାଭିକଙ୍ଖାମି ମରଣଂ, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ ।
କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୦୬) ।
ଭାୱିତୋ ସ ଦନ୍ତୋତି ଏୱଂ ଭାୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସୋ ଦନ୍ତୋତି ।
୫୨୩. ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ କିଲେସନିଦ୍ଦା ୱିବୁଦ୍ଧୋ ଚ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କପ୍ପାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ କପ୍ପାନୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତା ହି ତଥା ତଥା ୱିକପ୍ପନତୋ ‘‘କପ୍ପାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିଚେୟ୍ୟାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ସମ୍ମସିତ୍ୱା । କେୱଲାନୀତି ସକଲାନି । ସଂସାରନ୍ତି ୟୋ ଚାୟଂ –
‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।
ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –
ଏୱଂ ଖନ୍ଧାଦିପଟିପାଟିସଙ୍ଖାତୋ ସଂସାରୋ, ତଂ ସଂସାରଞ୍ଚ କେୱଲଂ ୱିଚେୟ୍ୟ । ଏତ୍ତାୱତା ଖନ୍ଧାନଂ ମୂଲଭୂତେସୁ କମ୍ମକିଲେସେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଚାତି ଏୱଂ ତୀସୁପି ୱଟ୍ଟେସୁ ୱିପସ୍ସନଂ ଆହ । ଦୁଭୟଂ ଚୁତୂପପାତନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିଂ ଉପପାତନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ୱିଚେୟ୍ୟ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଚୁତୂପପାତଞାଣଂ ଆହ । ୱିଗତରଜମନଙ୍ଗଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ରାଗାଦିରଜାନଂ ୱିଗମା ଅଙ୍ଗଣାନଂ ଅଭାୱା ମଲାନଞ୍ଚ ୱିଗମା ୱିଗତରଜମନଙ୍ଗଣଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ପତ୍ତଂ ଜାତିଖୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ତଂ । ତମାହୁ ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ତଂ ଇମାୟ ଲୋକୁତ୍ତରୱିପସ୍ସନାୟ ଚୁତୂପପାତଞାଣଭେଦାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଇମାୟ ଚ ୱିଗତରଜାଦିତାୟ କିଲେସନିଦ୍ଦା ୱିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତାୟ ପଟିପଦାୟ ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧମାହୁ ।
ଅଥ ୱା କପ୍ପାନି ୱିଚେୟ୍ୟ କେୱଲାନୀତି ‘‘ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅମୁତ୍ରାସି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଇତିୱୁ॰ ୯୯; ପାରା॰ ୧୨) ନୟେନ ୱିଚିନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ପଠମୱିଜ୍ଜମାହ । ସଂସାରଂ ଦୁଭୟଂ ଚୁତୂପପାତନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିଂ ଉପପାତନ୍ତି ଇମଞ୍ଚ ଉଭୟଂ ସଂସାରଂ ‘‘ଇମେ ୱତ ଭୋନ୍ତୋ ସତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଚିନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଦୁତିୟୱିଜ୍ଜମାହ । ଅୱସେସେନ ତତିୟୱିଜ୍ଜମାହ । ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ହି ୱିଗତରଜାଦିତା ଚ ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତି ଚ ହୋତୀତି । ତମାହୁ ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଭେଦବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନଂ ତଂ ବୁଦ୍ଧମାହୂତି ।
୫୨୫. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେସୁପି ୟସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବାହିତସବ୍ବପାପୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବାହିତ୍ୱା’’ତି ଗାଥାୟ ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ବାହିତ୍ୱା ସବ୍ବପାପକାନି ଠିତତ୍ତୋ, ଠିତୋ ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବାହିତପାପତ୍ତା ଏୱ ଚ ୱିମଲୋ, ୱିମଲଭାୱଂ ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧସମାଧିୱିକ୍ଖେପକରକିଲେସମଲେନ ଅଗ୍ଗଫଲସମାଧିନା ସାଧୁସମାହିତୋ, ସଂସାରହେତୁସମତିକ୍କମେନ ସଂସାରମତିଚ୍ଚ ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତାୟ କେୱଲୀ, ସୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅସିତୋ, ଲୋକଧମ୍ମେହି ନିବ୍ବିକାରତ୍ତା ‘‘ତାଦୀ’’ତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଥୁତିରହୋ ସ ବ୍ରହ୍ମା ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ।
୫୨୬. ୟସ୍ମା ପନ ସମିତପାପତାୟ ସମଣୋ, ନ୍ହାତପାପତାୟ ନ୍ହାତକୋ, ଆଗୂନଂ ଅକରଣେନ ଚ ନାଗୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତୋ ଅପରାହି ତୀହି ଗାଥାହି ତୟୋ ପଞ୍ହେ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ସମିତାୱୀତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ କିଲେସେ ସମେତ୍ୱା ଠିତୋ । ସମଣୋ ପୱୁଚ୍ଚତେ ତଥତ୍ତାତି ତଥାରୂପୋ ସମଣୋ ପୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ହୋ ବ୍ୟାକତୋ ହୋତି, ସେସଂ ତସ୍ମିଂ ସମଣେ ସଭିୟସ୍ସ ବହୁମାନଜନନତ୍ଥଂ ଥୁତିୱଚନଂ । ୟୋ ହି ସମିତାୱୀ, ସୋ ପୁଞ୍ଞପାପାନଂ ଅପଟିସନ୍ଧିକରଣେନ ପହାୟ ପୁଞ୍ଞପାପଂ ରଜାନଂ ୱିଗମେନ ୱିରଜୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଞତ୍ୱା ଇମଂ ପରଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଜାତିମରଣଂ ଉପାତିୱତ୍ତୋ ତାଦି ଚ ହୋତି ।
୫୨୭.ନିନ୍ହାୟ…ପେ॰… ନ୍ହାତକୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତେ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଆୟତନଲୋକେ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତିରହାନି ସବ୍ବପାପକାନି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ନିନ୍ହାୟ ଧୋୱିତ୍ୱା ତାୟ ନିନ୍ହାତପାପକତାୟ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେହି କପ୍ପିୟେସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ କପ୍ପଂ ନ ଏତି, ତଂ ନ୍ହାତକମାହୂତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।
୫୨୮. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟପି ଆଗୁଂ ନ କରୋତି କିଞ୍ଚି ଲୋକେତି ୟୋ ଲୋକେ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପାପସଙ୍ଖାତଂ ଆଗୁଂ ନ କରୋତି, ନାଗୋ ପୱୁଚ୍ଚତେ ତଥତ୍ତାତି। ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ହୋ ବ୍ୟାକତୋ ହୋତି, ସେସଂ ପୁବ୍ବନୟେନେୱ ଥୁତିୱଚନଂ । ୟୋ ହି ମଗ୍ଗେନ ପହୀନଆଗୁତ୍ତା ଆଗୁଂ ନ କରୋତି, ସୋ କାମୟୋଗାଦିକେ ସବ୍ବୟୋଗେ ଦସସଞ୍ଞୋଜନଭେଦାନି ଚ ସବ୍ବବନ୍ଧନାନି ୱିସଜ୍ଜ ଜହିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ କେନଚି ସଙ୍ଗେନ ନ ସଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱୀହି ଚ ୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ତାଦି ଚ ହୋତୀତି ।
୫୩୦. ଏୱଂ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ତତିୟଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେସୁପି ୟସ୍ମା ‘‘ଖେତ୍ତାନୀ’’ତି ଆୟତନାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁପେତଂ ଚକ୍ଖାୟତନଂପେତଂ…ପେ॰… ଖେତ୍ତମ୍ପେତଂ ୱତ୍ଥୁପେତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୫୯୬-୫୯୮) । ତାନି ୱିଜେୟ୍ୟ ୱିଜେତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ୱିଚେୟ୍ୟ ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା କେୱଲାନି ଅନୱସେସାନି, ୱିସେସତୋ ପନ ସଙ୍ଗହେତୁଭୂତଂ ଦିବ୍ବଂ ମାନୁସକଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଖେତ୍ତଂ, ୟଂ ଦିବ୍ବଂ ଦ୍ୱାଦସାୟତନଭେଦଂ ତଥା ମାନୁସକଞ୍ଚ, ୟଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଖେତ୍ତଂ ଛଳାୟତନେ ଚକ୍ଖାୟତନାଦିଦ୍ୱାଦସାୟତନଭେଦଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିଜେୟ୍ୟ ୱିଚେୟ୍ୟ ୱା । ୟତୋ ୟଦେତଂ ସବ୍ବେସଂ ଖେତ୍ତାନଂ ମୂଲବନ୍ଧନଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦି, ତସ୍ମା ସବ୍ବଖେତ୍ତମୂଲବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତୋ। ଏୱମେତେସଂ ଖେତ୍ତାନଂ ୱିଜିତତ୍ତା ୱିଚିନିତତ୍ତା ୱା ଖେତ୍ତଜିନୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଖେତ୍ତାନୀ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପଠମପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ କେଚି ‘‘କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜଂ, ତଣ୍ହା ସ୍ନେହୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୭) ୱଚନତୋ କମ୍ମାନି ଖେତ୍ତାନୀତି ୱଦନ୍ତି । ଦିବ୍ବଂ ମାନୁସକଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଖେତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚ ଦେୱୂପଗଂ କମ୍ମଂ ଦିବ୍ବଂ, ମନୁସ୍ସୂପଗଂ କମ୍ମଂ ମାନୁସକଂ, ବ୍ରହ୍ମୂପଗଂ କମ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମଖେତ୍ତନ୍ତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୫୩୧. ୟସ୍ମା ପନ ସକଟ୍ଠେନ କୋସସଦିସତ୍ତା ‘‘କୋସାନୀ’’ତି କମ୍ମାନି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସଞ୍ଚ ଲୁନନା ସମୁଚ୍ଛେଦନା କୁସଲୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘କୋସାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମସଙ୍ଖାତାନି କୋସାନି ୱିଚେୟ୍ୟ କେୱଲାନି, ୱିସେସତୋ ପନ ସଙ୍ଗହେତୁଭୂତଂ ଅଟ୍ଠକାମାୱଚରକୁସଲଚେତନାଭେଦଂ ଦିବ୍ବଂ ମାନୁସକଞ୍ଚ ନୱମହଗ୍ଗତକୁସଲଚେତନାଭେଦଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମକୋସଂ ୱିଚେୟ୍ୟ । ତତୋ ଇମାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦିଭେଦା ସବ୍ବକୋସାନଂ ମୂଲବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତୋ, ଏୱମେତେସଂ କୋସାନଂ ଲୁନନା ‘‘କୁସଲୋ’’ତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତଥତ୍ତା ତାଦୀ ଚ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ନିୱାସଟ୍ଠେନ ଅସିକୋସସଦିସତ୍ତା ‘‘କୋସାନୀ’’ତି ତୟୋ ଭୱା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଚ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।
୫୩୨. ୟସ୍ମା ଚ ନ କେୱଲଂ ପଣ୍ଡତୀତି ଇମିନାୱ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ପଣ୍ଡରାନି ଇତୋ ଉପଗତୋ ପୱିଚୟପଞ୍ଞାୟ ଅଲ୍ଲୀନୋତିପି ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁଭୟାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ତତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି। ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଏୱଂ ଉଭୟାନି ଅନିଚ୍ଚାଦିଭାୱେନ ୱିଚେୟ୍ୟ । ପଣ୍ଡରାନୀତି ଆୟତନାନି । ତାନି ହି ପକତିପରିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ରୁଳ୍ହିୟା ଚ ଏୱଂ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତାନି ୱିଚେୟ୍ୟ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ନିଦ୍ଧନ୍ତମଲତ୍ତା ସୁଦ୍ଧିପଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତି ତଥତ୍ତା, ୟସ୍ମା ତାନି ପଣ୍ଡରାନି ପଞ୍ଞାୟ ଇତୋ ହୋତି, ସେସମସ୍ସ ଥୁତିୱଚନଂ । ସୋ ହି ପାପପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାତଂ କଣ୍ହସୁକ୍କଂ ଉପାତିୱତ୍ତୋ ତାଦୀ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଥୁତୋ ।
୫୩୩. ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ୟା ପଞ୍ଞା ପଜାନନା…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ମୁନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅସତଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଅକୁସଲକୁସଲପ୍ପଭେଦୋ ଅସତଞ୍ଚ ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ, ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସବ୍ବଲୋକେ ପୱିଚୟଞାଣେନ ଅସତଞ୍ଚ ସତଞ୍ଚ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ତସ୍ସ ଞାତତ୍ତା ଏୱ ରାଗାଦିଭେଦତୋ ସତ୍ତୱିଧଂ ସଙ୍ଗଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ ଜାଲଞ୍ଚ ଅତିଚ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୋ ତେନ ମୋନସଙ୍ଖାତେନ ପୱିଚୟଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନି । ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପୂଜନୀୟୋତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନଂ । ସୋ ହି ଖୀଣାସୱମୁନିତ୍ତା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୂଜାରହୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଥୁତୋ ।
୫୩୫. ଏୱଂ ତତିୟଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେସୁପି ୟସ୍ମା ୟୋ ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି କିଲେସକ୍ଖୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଗତୋ, ସୋ ପରମତ୍ଥତୋ ୱେଦଗୂ ନାମ ହୋତି । ୟୋ ଚ ସବ୍ବସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସତ୍ଥସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି, ତାୟେୱ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ କିଚ୍ଚତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିଚେୟ୍ୟ। ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ତମେୱ ସବ୍ବଂ ୱେଦମତିଚ୍ଚ ୟା ୱେଦପଚ୍ଚୟା ୱା ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ୱେଦନା, ତାସୁ ସବ୍ବୱେଦନାସୁ ୱୀତରାଗୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ପତ୍ତିନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ୱେଦାନୀ’’ତି ଗାଥାୟ ପଠମପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ୟସ୍ମା ୱା ୟୋ ପୱିଚୟପଞ୍ଞାୟ ୱେଦାନି ୱିଚେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ସବ୍ବଂ ୱେଦମତିଚ୍ଚ ୱତ୍ତତି, ସୋ ସତ୍ଥସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି ଗତୋ ଞାତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଚ ହୋତି । ୟୋ ୱେଦନାସୁ ୱୀତରାଗୋ, ସୋପି ୱେଦନାସଞ୍ଞିତାନି ୱେଦାନି ଗତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ଚ ହୋତି । ୱେଦାନି ଗତୋତିପି ୱେଦଗୂ, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ପତ୍ତିନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପଠମପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୫୩୬. ୟସ୍ମା ପନ ଦୁତିୟପଞ୍ହେ ‘‘ଅନୁୱିଦିତୋ’’ତି ଅନୁବୁଦ୍ଧୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଚ ଅନୁୱିଚ୍ଚ ପପଞ୍ଚନାମରୂପଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିଭେଦଂ ପପଞ୍ଚଂ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପଞ୍ଚ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ଅନୁୱିଚ୍ଚ ଅନୁୱିଦିତ୍ୱା, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ରୋଗମୂଲଂ, ପରସନ୍ତାନେ ଚ ଇମସ୍ସ ନାମରୂପରୋଗସ୍ସ ମୂଲଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦିଂ, ତମେୱ ୱା ପପଞ୍ଚଂ ଅନୁୱିଚ୍ଚ ତାୟ ଭାୱନାୟ ସବ୍ବେସଂ ରୋଗାନଂ ମୂଲବନ୍ଧନା, ସବ୍ବସ୍ମା ୱା ରୋଗାନଂ ମୂଲବନ୍ଧନା, ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦିଭେଦା, ତସ୍ମା ଏୱ ୱା ପପଞ୍ଚା ପମୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁୱିଚ୍ଚା’’ତି ଗାଥାୟ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି ।
୫୩୭. ‘‘କଥଞ୍ଚ ୱୀରିୟୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବପାପକେହି ୱିରତୋ, ତଥା ୱିରତତ୍ତା ଚ ଆୟତିଂ ଅପଟିସନ୍ଧିତାୟ ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିଚ୍ଚ ଠିତୋ ୱୀରିୟୱାସୋ ୱୀରିୟନିକେତୋ, ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ‘‘ୱୀରିୟୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିରତୋ’’ତି ଗାଥାୟ ତତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ପଧାନୱା ଧୀରୋ ତାଦୀତି ଇମାନି ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନାନି । ସୋ ହି ପଧାନୱା ମଗ୍ଗଝାନପଧାନେନ, ଧୀରୋ କିଲେସାରିୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥତାୟ, ତାଦୀ ନିବ୍ବିକାରତାୟ, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଥୁତୋ । ସେସଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।
୫୩୮. ‘‘ଆଜାନିୟୋ କିନ୍ତି ନାମ ହୋତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ପହୀନସବ୍ବୱଙ୍କଦୋସୋ କାରଣାକାରଣଞ୍ଞୂ ଅସ୍ସୋ ୱା ହତ୍ଥୀ ୱା ‘‘ଆଜାନିୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ଚ ତସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ତେ ଦୋସା ପହୀନା ଏୱ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପନ ତେ ପହୀନା, ତସ୍ମା ସୋ ‘‘ଆଜାନିୟୋ’’ତି ପରମତ୍ଥତୋ ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସା’’ତି ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଚାତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାସଞ୍ଞୋଜନସଙ୍ଖାତାନି ୟସ୍ସ ଅସ୍ସୁ ଲୁନାନି ବନ୍ଧନାନି ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ଛିନ୍ନାନି ପଦାଲିତାନି । ସଙ୍ଗମୂଲନ୍ତି ୟାନି ତେସୁ ତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସଙ୍ଗସ୍ସ ସଜ୍ଜନାୟ ଅନତିକ୍କମନାୟ ମୂଲଂ ହୋନ୍ତି, ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଅସ୍ସୁ ଲୁନାନି ରାଗାଦୀନି ବନ୍ଧନାନି ୟାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ବହିଦ୍ଧା ଚ ସଙ୍ଗମୂଲାନି ହୋନ୍ତି, ସୋ ସବ୍ବସ୍ମା ସଙ୍ଗାନଂ ମୂଲଭୂତା ସବ୍ବସଙ୍ଗାନଂ ୱା ମୂଲଭୂତା ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତୋ ‘‘ଆଜାନିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥତ୍ତା ତାଦି ଚ ହୋତୀତି ।
୫୪୦. ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତପଞ୍ହେସୁପି ୟସ୍ମା ୟଂ ଛନ୍ଦଜ୍ଝେନମତ୍ତେନ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ସୋତ୍ତିୟଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ୱୋହାରମତ୍ତସୋତ୍ତିୟୋ ସୋ । ଅରିୟୋ ପନ ବାହୁସଚ୍ଚେନ ନିସ୍ସୁତପାପତାୟ ଚ ପରମତ୍ଥସୋତ୍ତିୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ପତ୍ତିନ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ସୁତ୍ୱା’’ତି ଗାଥାୟ ପଠମପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ସୁତମୟପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚୱସେନ ସୁତ୍ୱା କାତବ୍ବକିଚ୍ଚୱସେନ ୱା ସୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନୂପଗଂ ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚି, ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ କିଲେସେ କିଲେସଟ୍ଠାନିୟେ ଚ ଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଭିଭୂତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ତଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବଧମ୍ମଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଲୋକେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଂ ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚି, ଅଭିଭୁଂ ସୁତୱତ୍ତା ସୋତ୍ତିୟୋତି ଆହୁ। ୟସ୍ମା ଚ ୟୋ ଅକଥଂକଥୀ କିଲେସବନ୍ଧନେହି ୱିମୁତ୍ତୋ, ରାଗାଦୀହି ଈଘେହି ଅନୀଘୋ ଚ ହୋତି ସବ୍ବଧି ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ, ତସ୍ମା ତଂ ଅକଥଂକଥିଂ ୱିମୁତ୍ତଂ ଅନୀଘଂ ସବ୍ବଧି ନିସ୍ସୁତପାପକତ୍ତାପି ‘‘ସୋତ୍ତିୟୋ’’ତି ଆହୂତି ।
୫୪୧. ୟସ୍ମା ପନ ହିତକାମେନ ଜନେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟୋ ହୋତି, ଅଭିଗମନୀୟତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ୟେହି ଗୁଣେହି ସୋ ଅରଣୀୟୋ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତା ‘‘ଛେତ୍ୱା’’ତି ଗାଥାୟ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଚତ୍ତାରି ଆସୱାନି ଦ୍ୱେ ଚ ଆଲୟାନି ପଞ୍ଞାସତ୍ଥେନ ଛେତ୍ୱା ୱିଦ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୀ ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣୀ ସୋ ପୁନବ୍ଭୱୱସେନ ନ ଉପେତିଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ, କଞ୍ଚି ୟୋନିଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, କାମାଦିଭେଦଞ୍ଚ ସଞ୍ଞଂ ତିୱିଧଂ। କାମଗୁଣସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ପଙ୍କଂ ପନୁଜ୍ଜ ପନୁଦିତ୍ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକପ୍ପାନଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି କପ୍ପଂ ନ ଏତି, ଏୱଂ ଆସୱଚ୍ଛେଦାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ତମାହୁ ଅରିୟୋତି । ୟସ୍ମା ୱା ପାପକେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ ହୋତି ଅନୟେ ଚ ଅନିରୀୟନା, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ଆସୱାଦୟୋ ହି ପାପକା ଧମ୍ମା ଅନୟସମ୍ମତା, ତେ ଚାନେନ ଛିନ୍ନା ପନୁନ୍ନା, ନ ଚ ତେହି କମ୍ପତି, ଇଚ୍ଚସ୍ସ ତେ ଆରକା ହୋନ୍ତି, ନ ଚ ତେସୁ ଇରୀୟତି ତସ୍ମା ଆରକାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଧମ୍ମାତି ଇମିନାପତ୍ଥେନ । ଅନୟେ ନ ଇରୀୟତୀତି ଇମିନାପତ୍ଥେନ ତମାହୁ ଅରିୟୋତି ଚ ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ୱିଦ୍ୱା ସୋ ନ ଉପେତି ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଥୁତିୱଚନମେୱ ହୋତି ।
୫୪୨. ‘‘କଥଂ ଚରଣୱା’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମା ଚରଣେହି ପତ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତୋ ‘‘ଚରଣୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ଇଧା’’ତି ଗାଥାୟ ତତିୟପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଇଧାତି ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଚରଣେସୂତି ସୀଲାଦୀସୁ ହେମୱତସୁତ୍ତେ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୫୩ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତପନ୍ନରସଧମ୍ମେସୁ । ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ପତ୍ତିପତ୍ତୋତି ପତ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତୋ । ୟୋ ଚରଣନିମିତ୍ତଂ ଚରଣହେତୁ ଚରଣପଚ୍ଚୟା ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚରଣୱା ସୋତି ସୋ ଇମାୟ ଚରଣେହି ପତ୍ତବ୍ବପତ୍ତିୟା ଚରଣୱା ହୋତୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ପଞ୍ହୋ ବ୍ୟାକତୋ ହୋତି, ସେସମସ୍ସ ଥୁତିୱଚନଂ । ୟୋ ହି ଚରଣେହି ପତ୍ତିପତ୍ତୋ, ସୋ କୁସଲୋ ଚ ହୋତି ଛେକୋ, ସବ୍ବଦା ଚ ଆଜାନାତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ, ନିଚ୍ଚଂ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଚିତ୍ତତାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ସଜ୍ଜତି। ଦ୍ୱୀହି ଚ ୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ହୋତି, ପଟିଘା ୟସ୍ସ ନ ସନ୍ତୀତି ।
୫୪୩. ୟସ୍ମା ପନ କମ୍ମାଦୀନଂ ପରିବ୍ବାଜନେନ ପରିବ୍ବାଜକୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖୱେପକ୍କ’’ନ୍ତି ଗାଥାୟ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ୱିପାକୋ ଏୱ ୱେପକ୍କଂ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେପକ୍କମସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖୱେପକ୍କଂ। ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖଜନନତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ତେଧାତୁକକମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅତୀତଂ । ଅଧୋତି ଅନାଗତଂ । ତିରିୟଂ ୱାପି ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ । ତଞ୍ହି ନ ଉଦ୍ଧଂ ନ ଅଧୋ, ତିରିୟଂ ଉଭିନ୍ନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରା, ତେନ ‘‘ମଜ୍ଝେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପରିବ୍ବାଜୟିତ୍ୱାତି ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଧମେତ୍ୱା। ପରିଞ୍ଞଚାରୀତି ପଞ୍ଞାୟ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚରନ୍ତୋ । ଅୟଂ ତାୱ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା । ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟୋ ତିୟଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଜନକଂ ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାସିନେହେ ସୋସେନ୍ତୋ ଅପଟିସନ୍ଧିଜନକଭାୱକରଣେନ ପରିବ୍ବାଜୟିତ୍ୱା ତଥା ପରିବ୍ବାଜିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ତଂ କମ୍ମଂ ପରିଞ୍ଞାୟ ଚରଣତୋ ପରିଞ୍ଞଚାରୀ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କମ୍ମମେୱ, ମାୟଂ ମାନମଥୋପି ଲୋଭକୋଧଂ ଇମେପି ଧମ୍ମେ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞଚାରୀ, ପରିୟନ୍ତମକାସି ନାମରୂପଂ, ନାମରୂପସ୍ସ ଚ ପରିୟନ୍ତମକାସି ପରିବ୍ବାଜେସି ଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ଇମେସଂ କମ୍ମାଦୀନଂ ପରିବ୍ବାଜନେନ ତଂ ପରିବ୍ବାଜକମାହୁ । ପତ୍ତିପତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ଥୁତିୱଚନଂ ।
୫୪୪. ଏୱଂ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ପନ ସଭିୟସ୍ସ ‘‘ୟାନି ଚ ତୀଣୀ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଭିତ୍ଥୱନଗାଥାସୁ ଓସରଣାନୀତି ଓଗହଣାନି ତିତ୍ଥାନି, ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାନି ୟସ୍ମା ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ସହ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଗହେତ୍ୱା ତେସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତି, ୟସ୍ମା ଚ ତାନି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସମଣାନଂ ପୱାଦଭୂତାନି ସତ୍ଥାନି ସିତାନି ଉପଦିସିତବ୍ବୱସେନ, ନ ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ । ଉପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପନ ୟଦେତଂ ‘‘ଇତ୍ଥୀ ପୁରିସୋ’’ତି ସଞ୍ଞକ୍ଖରଂ ୱୋହାରନାମଂ, ୟା ଚାୟଂ ମିଚ୍ଛାପରିୱିତକ୍କାନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ‘‘ଏୱରୂପେନ ଅତ୍ତନା ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ବାଲାନଂ ୱିପରୀତସଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦୁଭୟନିସ୍ସିତାନି ତେସଂ ୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖାନି । ତାନି ଚ ଭଗୱା ୱିନେୟ୍ୟ ୱିନୟିତ୍ୱା ଓଘତମଗା ଓଘତମଂ ଓଘନ୍ଧକାରଂ ଅଗା ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ‘‘ଓଘନ୍ତମଗା’’ତିପି ପାଠୋ, ଓଘାନଂ ଅନ୍ତଂ ଅଗା, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ୟାନି ଚ ତୀଣି…ପେ॰… ତମଗା’’ତି ।
୫୪୫. ତତୋ ପରଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ପାରଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଂ ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ‘‘ଅନ୍ତଗୂସି ପାରଗୂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି । ଅଥ ୱା ପାରଗୂ ଭଗୱା ନିବ୍ବାନଂ ଗତତ୍ତା, ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ, ‘‘ପାରଗୂ ଅନ୍ତଗୂସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସମ୍ମା ଚ ବୁଦ୍ଧୋ ସାମଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତଂ ମଞ୍ଞେତି ତମେୱ ମଞ୍ଞାମି, ନ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅଚ୍ଚାଦରେନ ଭଣତି । ଜୁତିମାତି ପରେସମ୍ପି ଅନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ଜୁତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ମୁତିମାତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟଞେୟ୍ୟଞାଣସମତ୍ଥାୟ ମୁତିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ପହୂତପଞ୍ଞୋତି ଅନନ୍ତପଞ୍ଞୋ । ଇଧ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମଧିପ୍ପେତଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରାତି ଆମନ୍ତେନ୍ତୋ ଆହ । ଅତାରେସି ମନ୍ତି କଙ୍ଖାତୋ ମଂ ତାରେସି ।
୫୪୬-୯.ୟଂ ମେତିଆଦିଗାଥାୟ ନମକ୍କାରକରଣଂ ଭଣତି । ତତ୍ଥ କଙ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱୀସତିପଞ୍ହନିସ୍ସିତଂ ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ସୋ ହି ତେନ କଙ୍ଖିତୋ ଅହୋସି । ମୋନପଥେସୂତି ଞାଣପଥେସୁ । ୱିନଳୀକତାତି ୱିଗତନଳା କତା, ଉଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନାଗ ନାଗସ୍ସାତି ଏକଂ ଆମନ୍ତନୱଚନଂ, ଏକସ୍ସ ‘‘ଭାସତୋ ଅନୁମୋଦନ୍ତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦେସନ’’ନ୍ତି ପାଠସେସୋ । ସବ୍ବେ ଦେୱାତି ଆକାସଟ୍ଠା ଚ ଭୂମଟ୍ଠା ଚ । ନାରଦପବ୍ବତାତି ତେପି କିର ଦ୍ୱେ ଦେୱଗଣା ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ, ତେପି ଅନୁମୋଦନ୍ତୀତି ସବ୍ବଂ ପସାଦେନ ଚ ନମକ୍କାରକରଣଂ ଭଣତି।
୫୫୦-୫୩. ଅନୁମୋଦନାରହଂ ବ୍ୟାକରଣସମ୍ପଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନମୋ ତେ’’ତି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆହ । ପୁରିସାଜଞ୍ଞାତି ପୁରିସେସୁ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ପଟିଭାଗୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୁୱଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧେନ, ସତ୍ଥା ଅନୁସାସନିୟା ସତ୍ଥୱାହତାୟ ଚ, ମାରାଭିଭୂ ଚତୁମାରାଭିଭୱେନ, ମୁନି ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଉପଧୀତି ଖନ୍ଧକିଲେସକାମଗୁଣାଭିସଙ୍ଖାରଭେଦା ଚତ୍ତାରୋ । ୱଗ୍ଗୂତି ଅଭିରୂପଂ । ପୁଞ୍ଞେ ଚାତି ଲୋକିୟେ ନ ଲିମ୍ପସି ତେସଂ ଅକରଣେନ, ପୁବ୍ବେ କତାନମ୍ପି ୱା ଆୟତିଂ ଫଲୂପଭୋଗାଭାୱେନ । ତଂନିମିତ୍ତେନ ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେନ । ୱନ୍ଦତି ସତ୍ଥୁନୋତି ଏୱଂ ଭଣନ୍ତୋ ଗୋପ୍ଫକେସୁ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତଂ ୱନ୍ଦି ।
ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟପୁବ୍ବୋତି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟୋ ଏୱ । ଆକଙ୍ଖତୀତି ଇଚ୍ଛତି । ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି ଅଭିରାଧିତଚିତ୍ତା । ଅପିଚ ମେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱେମତ୍ତତା ୱିଦିତାତି ଅପିଚ ମୟା ଏତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ପରିୱାସେ ପୁଗ୍ଗଲନାନତ୍ତଂ ୱିଦିତଂ, ନ ସବ୍ବେନେୱ ପରିୱସିତବ୍ବନ୍ତି । କେନ ପନ ନ ପରିୱସିତବ୍ବଂ ? ଅଗ୍ଗିୟେହି ଜଟିଲେହି, ସାକିୟେନ ଜାତିୟା, ଲିଙ୍ଗଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ଆଗତେନ । ଅୱିଜହିତ୍ୱା ଆଗତୋପି ଚ ୟୋ ମଗ୍ଗଫଲପଟିଲାଭାୟ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ତାଦିସୋୱ ସଭିୟୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ‘‘ତୱ ପନ, ସଭିୟ, ତିତ୍ଥିୟୱତ୍ତପୂରଣତ୍ଥାୟ ପରିୱାସକାରଣଂ ନତ୍ଥି, ଅତ୍ଥତ୍ଥିକୋ ତ୍ୱଂ ‘ମଗ୍ଗଫଲପଟିଲାଭାୟ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନୋ’ତି ୱିଦିତମେତଂ ମୟା’’ତି ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅପିଚ ମେତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୱେମତ୍ତତା ୱିଦିତା’’ତି । ସଭିୟୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଆଦରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ସଚେ ଭନ୍ତେ’’ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଥାରୂପଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଚ ଇଧ ନ ୱଣ୍ଣିତଂ, ୟତୋ ପୁବ୍ବେ ୱଣ୍ଣିତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସଭିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ସେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ସେଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ୱୁତ୍ତା । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମେପି ଚସ୍ସ ପୁବ୍ବସଦିସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଅପୁବ୍ବଂ, ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ପଦାନି ପରିହରନ୍ତା ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୂତି ଅଙ୍ଗା ଏୱ ସୋ ଜନପଦୋ, ଗଙ୍ଗାୟ ପନ ୟା ଉତ୍ତରେନ ଆପୋ, ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ‘‘ଉତ୍ତରାପୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କତରଗଙ୍ଗାୟ ଉତ୍ତରେନ ୟା ଆପୋତି ? ମହାମହୀଗଙ୍ଗାୟ ।
ତତ୍ରାୟଂ ତସ୍ସା ନଦିୟା ଆୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱଣ୍ଣନା – ଅୟଂ କିର ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ । ତତ୍ଥ ଚତୁସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ ପଦେସୋ ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ‘‘ସମୁଦ୍ଦୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ତିସହସ୍ସୟୋଜନପମାଣେ ମନୁସ୍ସା ୱସନ୍ତି । ତିସହସ୍ସୟୋଜନପମାଣେ ହିମୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ ଉବ୍ବେଧେନ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକୋ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସକୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଦମାନପଞ୍ଚସତନଦୀୱିଚିତ୍ତୋ । ୟତ୍ଥ ଆୟାମୱିତ୍ଥାରେନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ପଞ୍ଞାସପଞ୍ଞାସୟୋଜନା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପରିମଣ୍ଡଲା ପୂରଳାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତା ଅନୋତତ୍ତାଦୟୋ ସତ୍ତ ମହାସରା ପତିଟ୍ଠିତା ।
ତେସୁ ଅନୋତତ୍ତୋ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ, ଚିତ୍ରକୂଟଂ, କାଳକୂଟଂ, ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ, କେଲାସକୂଟନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପବ୍ବତେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧଂ ଅନ୍ତୋୱଙ୍କଂ କାକମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ, ଚିତ୍ରକୂଟଂ ସବ୍ବରତନମୟଂ, କାଳକୂଟଂ ଅଞ୍ଜନମୟଂ, ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ ସାନୁମୟଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣଂ ନାନପ୍ପକାରଓସଧସଞ୍ଛନ୍ନଂ କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥଦିୱସେ ଆଦିତ୍ତମିୱ ଅଙ୍ଗାରଂ ଜଲନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି, କେଲାସକୂଟଂ ରଜତମୟଂ । ସବ୍ବାନି ସୁଦସ୍ସନେନ ସମାନୁବ୍ବେଧସଣ୍ଠାନାନି ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତାନି । ସବ୍ବାନି ଦେୱାନୁଭାୱେନ ନାଗାନୁଭାୱେନ ଚ ୱସ୍ସନ୍ତି, ନଦିୟୋ ଚ ତେସୁ ସନ୍ଦନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଉଦକଂ ଅନୋତତ୍ତମେୱ ପୱିସତି । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ଉତ୍ତରେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପବ୍ବତନ୍ତରେନ ତଂ ଓଭାସେନ୍ତି, ଉଜୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ ଓଭାସେନ୍ତି । ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ଅନୋତତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି ।
ତତ୍ଥ ମନୋହରସିଲାତଲାନି ନିମ୍ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାନି ଫଲିକସଦିସନିମ୍ମଲୂଦକାନି ନହାନତିତ୍ଥାନି ସୁପ୍ପଟିୟତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱା ଇସିଗଣା ଚ ନ୍ହାୟନ୍ତି, ଦେୱୟକ୍ଖାଦୟୋ ଚ ଉୟ୍ୟାନକୀଳିକଂ କୀଳନ୍ତି ।
ଚତୂସୁ ଚସ୍ସ ପସ୍ସେସୁ ସୀହମୁଖଂ, ହତ୍ଥିମୁଖଂ, ଅସ୍ସମୁଖଂ, ଉସଭମୁଖନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମୁଖାନି ହୋନ୍ତି, ୟେହି ଚତସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ସୀହମୁଖେନ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀତୀରେ ସୀହା ବହୁତରା ହୋନ୍ତି, ହତ୍ଥିମୁଖାଦୀହି ହତ୍ଥିଅସ୍ସଉସଭା । ପୁରତ୍ଥିମଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ଅନୋତତ୍ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଇତରା ତିସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ଅନୁପଗମ୍ମ ପାଚୀନହିମୱନ୍ତେନେୱ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସତି । ପଚ୍ଛିମଦିସତୋ ଚ ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦିୟୋପି ତଥେୱ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମହିମୱନ୍ତେନେୱ ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତେନେୱ ଚ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସନ୍ତି । ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ପନ ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନେୱ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପରିଣାହେନ ତିଗାୱୁତପମାଣା ଉଦକଧାରା ହୁତ୍ୱା ଆକାସେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତିୟଗ୍ଗଳେ ନାମ ପାସାଣେ ପତିତା, ପାସାଣୋ ଉଦକଧାରାୱେଗେନ ଭିନ୍ନୋ । ତତ୍ର ପଞ୍ଞାସୟୋଜନପମାଣା ତିୟଗ୍ଗଳା ନାମ ପୋକ୍ଖରଣୀ ଜାତା । ପୋକ୍ଖରଣିୟା କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିୟ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତା । ତତୋ ଘନପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିସଦିସା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି । ସା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୋତତ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆୱଟ୍ଟଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘କଣ୍ହଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକାସେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆକାସଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତିୟଗ୍ଗଳପାସାଣେ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନୋକାସେ ‘‘ତିୟଗ୍ଗଳପୋକ୍ଖରଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିୟ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ବହଲଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠି ୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଉମଙ୍ଗଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଗଙ୍ଗା, ୟମୁନା, ଅଚିରୱତୀ, ସରଭୂ, ମହୀ’’ତି ପଞ୍ଚଧା ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେତା ପଞ୍ଚ ମହାଗଙ୍ଗା ହିମୱତା ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ତାସୁ ୟା ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୀ ମହୀ ନାମ, ସା ଇଧ ‘‘ମହାମହୀଗଙ୍ଗା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ସା ଗଙ୍ଗାୟ ଉତ୍ତରେନ ୟା ଆପୋ, ତାସଂ ଅୱିଦୂରତ୍ତା ସୋ ଜନପଦୋ ‘‘ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପେସୁ ।
ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ କୁରୁମାନୋ। ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ଚାରିକା ତୁରିତଚାରିକା, ଅତୁରିତଚାରିକା ଚ । ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ଦିସ୍ୱା ସହସା ଗମନଂ ତୁରିତଚାରିକା । ସା ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହି ଭଗୱା ମୁହୁତ୍ତେନେୱ ତିଗାୱୁତଂ ଅଗମାସି, ଆଳୱକଦମନତ୍ଥଂ ତିଂସୟୋଜନଂ, ତଥା ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲସ୍ସତ୍ଥାୟ । ପୁକ୍କୁସାତିସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚତ୍ତାଲୀସୟୋଜନଂ, ମହାକପ୍ପିନସ୍ସ ୱୀସୟୋଜନସତଂ, ଧନିୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ସତ୍ତୟୋଜନସତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଅଗମାସି । ଅୟଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଗାମନିଗମନଗରପଟିପାଟିୟା ପନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗମନଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଅୟଂ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଏୱଂ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ । ମହତାତି ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତା ଗୁଣମହତା ଚ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନାତି ସମଣଗଣେନ । ଅଡ୍ଢତେଳସେହୀତି ଅଡ୍ଢେନ ତେଳସହି, ଦ୍ୱାଦସହି ସତେହି ପଞ୍ଞାସାୟ ଚ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟେନ…ପେ॰… ତଦୱସରୀତି ଆପଣବହୁଲତାୟ ସୋ ନିଗମୋ ‘‘ଆପଣୋ’’ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି । ତସ୍ମିଂ କିର ୱୀସତିଆପଣମୁଖସହସ୍ସାନି ୱିଭତ୍ତାନି ଅହେସୁଂ । ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ମଗ୍ଗେନ ୱା ସୋ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରାପାନଂ ରଟ୍ଠସ୍ସ ନିଗମୋ ଓସରିତବ୍ବୋ, ତେନ ଅୱସରି ତଦୱସରି ଅଗମାସି, ତଂ ନିଗମଂ ଅନୁପାପୁଣୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
କେଣିୟୋ ଜଟିଲୋତି କେଣିୟୋତି ନାମେନ, ଜଟିଲୋତି ତାପସୋ । ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋ, ଧନରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ପନ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସମାଦାୟ ରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ଭୂମିଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅସ୍ସମଂ କାରେତ୍ୱା ୱସତି କୁଲସହସ୍ସସ୍ସ ନିସ୍ସୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅସ୍ସମେପି ଚସ୍ସ ଏକୋ ତାଲରୁକ୍ଖୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣଫଲଂ ମୁଞ୍ଚତୀତି ୱଦନ୍ତି । ସୋ ଦିୱା କାସାୟାନି ଧାରେତି ଜଟା ଚ ବନ୍ଧତି, ରତ୍ତିଂ ୟଥାସୁଖଂ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚାରେତି । ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନଂ, କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ ତଂ କୁଲଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଖୋ ପନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣୋତି କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ, ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିୟେୱ ଥୁତିଘୋସୋ ୱା ।
ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତି ଆଦିମ୍ହି ପନ ଅୟଂ ତାୱ ୟୋଜନା – ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି, ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଆରକତ୍ତା, ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି ତାୱ କାରଣେହି ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆରକା ହି ସୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ମଗ୍ଗେନ ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତାତି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ । ତେ ଚାନେନ କିଲେସାରୟୋ ମଗ୍ଗେନ ହତାତି ଅରୀନଂ ହତତ୍ତାପି ଅରହଂ । ୟଞ୍ଚେତଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭି, ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଜରାମରଣନେମି, ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ । ତସ୍ସାନେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଅରା ହତାତି ଅରାନଂ ହତତ୍ତାତିପି ଅରହଂ। ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ସକ୍କାରଗରୁକାରାଦୀନି ଚ ଅରହତୀତି ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତାପି ଅରହଂ । ୟଥା ଚ ଲୋକେ କେଚି ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ବାଲା ଅସିଲୋକଭୟେନ ରହୋ ପାପଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଂ ନାୟଂ କଦାଚି କରୋତୀତି ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋପି ଅରହଂ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –
‘‘ଆରକତ୍ତା ହତତ୍ତା ଚ, କିଲେସାରୀନ ସୋ ମୁନି ।
ହତସଂସାରଚକ୍କାରୋ, ପଚ୍ଚୟାଦୀନ ଚାରହୋ ।
ନ ରହୋ କରୋତି ପାପାନି, ଅରହଂ ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥
ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ। ଅତିସୟୱିସୁଦ୍ଧାହି ୱିଜ୍ଜାହି ଅବ୍ଭୁତ୍ତମେନ ଚରଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ। ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତା ଚ ସୁଗତୋ। ସବ୍ବଥାପି ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ। ସୋ ହି ଭଗୱା ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ନିରୋଧତୋ ନିରୋଧୂପାୟତୋତି ସବ୍ବଥା ଖନ୍ଧାୟତନାଦିଭେଦଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ ଅୱେଦି, ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଦ୍ୱେ ଲୋକା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ । ତୟୋ ଲୋକା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା । ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା । ପଞ୍ଚ ଲୋକା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ଛ ଲୋକା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି । ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ । ଅଟ୍ଠ ଲୋକା ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା । ନୱ ଲୋକା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା । ଦସ ଲୋକା ଦସାୟତନାନି । ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି । ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ଏୱଂ ସବ୍ବଥା ସଙ୍ଖାରଲୋକଂ ଅୱେଦି । ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ ସ୍ୱାକାରେ ଦ୍ୱାକାରେ ସୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଦୁୱିଞ୍ଞାପୟେ ଭବ୍ବେ ଅଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଥା ସତ୍ତଲୋକଂ ଅୱେଦି । ତଥା ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଆୟାମତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୟୋଜନାନଂ ଦ୍ୱାଦସ ସତସହସ୍ସାନି ତୀଣି ସହସ୍ସାନି ଅଡ୍ଢପଞ୍ଚମାନି ଚ ସତାନି, ପରିକ୍ଖେପତୋ ଛତ୍ତିଂସ ସତସହସ୍ସାନି ଦସ ସହସ୍ସାନି ଅଡ୍ଢୁଡ୍ଢାନି ଚ ସତାନି ।
ତତ୍ଥ –
ଦୁୱେ ସତସହସ୍ସାନି, ଚତ୍ତାରି ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ସଙ୍ଖାତାୟଂ ୱସୁନ୍ଧରା ॥
ଚତ୍ତାରି ସତସହସ୍ସାନି, ଅଟ୍ଠେୱ ନହୁତାନି ଚ ।
ଏତ୍ତକଂ ବହଲତ୍ତେନ, ଜଲଂ ୱାତେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ॥
ନୱ ସତସହସ୍ସାନି, ମାଲୁତୋ ନଭମୁଗ୍ଗତୋ ।
ସଟ୍ଠି ଚେୱ ସହସ୍ସାନି, ଏସା ଲୋକସ୍ସ ସଣ୍ଠିତି’’ ॥
ଏୱଂ ସଣ୍ଠିତେ ଚେତ୍ଥ ୟୋଜନାନଂ –
ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ।
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ସିନେରୁ ପବ୍ବତୁତ୍ତମୋ ॥
ତତୋ ଉପଡ୍ଢୁପଡ୍ଢେନ, ପମାଣେନ ୟଥାକ୍କମଂ ।
ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୁଗ୍ଗତା ଦିବ୍ବା, ନାନାରତନଚିତ୍ତିତା ॥
ୟୁଗନ୍ଧରୋ ଈସଧରୋ, କରୱୀକୋ ସୁଦସ୍ସନୋ ।
ନେମିନ୍ଧରୋ ୱିନତକୋ, ଅସ୍ସକଣ୍ଣୋ ଗିରି ବ୍ରହା ॥
ଏତେ ସତ୍ତ ମହାସେଲା, ସିନେରୁସ୍ସ ସମନ୍ତତୋ ।
ମହାରାଜାନମାୱାସା, ଦେୱୟକ୍ଖନିସେୱିତା ॥
ୟୋଜନାନଂ ସତାନୁଚ୍ଚୋ, ହିମୱା ପଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋ ।
ୟୋଜନାନଂ ସହସ୍ସାନି, ତୀଣି ଆୟତୱିତ୍ଥତୋ ॥
ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସେହି, କୂଟେହି ପଟିମଣ୍ଡିତୋ ।
ତିପଞ୍ଚୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ପରିକ୍ଖେପା ନଗୱ୍ହୟା ॥
ପଞ୍ଞାସୟୋଜନକ୍ଖନ୍ଧ-ସାଖାୟାମା ସମନ୍ତତୋ ।
ସତ୍ତୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣା, ତାୱଦେୱ ଚ ଉଗ୍ଗତା ॥
ଜମ୍ବୂ ୟସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ପକାସିତୋ ।
ଦ୍ୱେ ଅସୀତିସହସ୍ସାନି, ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ମହଣ୍ଣୱେ ॥
ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗତୋ ତାୱଦେୱ, ଚକ୍କୱାଳସିଲୁଚ୍ଚୟୋ ।
ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ, ଚକ୍କୱାଳମୟଂ ଠିତୋ’’ ॥
ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ଏକୂନପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ସୂରିୟମଣ୍ଡଲଂ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ, ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନଂ, ତଥା ଅସୁରଭୱନଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚ । ଅପରଗୋୟାନଂ ସତ୍ତସହସ୍ସୟୋଜନଂ, ତଥା ପୁବ୍ବୱିଦେହୋ, ଉତ୍ତରକୁରୁ ଅଟ୍ଠସହସ୍ସୟୋଜନୋ । ଏକମେକୋ ଚେତ୍ଥ ମହାଦୀପୋ ପଞ୍ଚସତପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରୋ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଏକା ଲୋକଧାତୁ । ଚକ୍କୱାଳନ୍ତରେସୁ ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟା । ଏୱଂ ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି ଅନନ୍ତା ଲୋକଧାତୁୟୋ, ଅନନ୍ତେନ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାସୀତି ସବ୍ବଥା ଓକାସଲୋକଂ ଅୱେଦି । ଏୱଂ ସୋ ଭଗୱା ସବ୍ବଥା । ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ଅତ୍ତନୋ ପନ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠତରସ୍ସ କସ୍ସଚି ଅଭାୱା ଅନୁତ୍ତରୋ। ୱିଚିତ୍ତେହି ୱିନୟନୂପାୟେହି ପୁରିସଦମ୍ମେ ସାରେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସତି ନିତ୍ଥାରେତି ଚାତି ସତ୍ଥା। ଦେୱମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲପରିଗ୍ଗହୱସେନ ଚ କତଂ, ନାଗାଦିକେପି ପନ ଏସ ଲୋକିୟତ୍ଥେନ ଅନୁସାସତି । ୟଦତ୍ଥି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବସ୍ସ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଞାଣୱସେନ ବୁଦ୍ଧୋ। ୟତୋ ପନ ସୋ –
‘‘ଭଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।
ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥
ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତାନି ପଦାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୪-୧୨୫) ୱୁତ୍ତାନି ।
ସୋ ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଲୋକଂ । ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସଦେୱକନ୍ତିଆଦୀନି କସିଭାରଦ୍ୱାଜଆଳୱକସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ସୟନ୍ତି ସାମଂ ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ପୱେଦେତୀତି ବୋଧେତି ଞାପେତି ପକାସେତି । ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ହିତ୍ୱାପି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତି । କଥଂ ? ଏକଗାଥାପି ହି ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା, ଦୁତିୟତତିୟପାଦେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା, ପଚ୍ଛିମପାଦେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ପଠମାନୁସନ୍ଧିନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ସକଲୋପି ସାସନଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତେନ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ବୁଦ୍ଧସୁବୋଧିତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ। ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବାୟ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସାୱକବୋଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ। ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଚେସ ନୀୱରଣାଦିୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ସୱନେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିୟାପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ନିଟ୍ଠିତେ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିଫଲେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ନାଥପ୍ପଭୱତ୍ତା ଚ ପଭୱସୁଦ୍ଧିୟା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଅତ୍ଥସୁଦ୍ଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ୟତୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପନ ୟସ୍ମା ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ନାନାନୟେହି ଦୀପେତି, ତଞ୍ଚ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ସରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସାତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସାଭାୱତୋ ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ। ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଭୂତେହି ସେଟ୍ଠେହି ଚରିତବ୍ବତୋ ତେସଞ୍ଚ ଚରିୟଭାୱତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ତସ୍ମା ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ଅପିଚ ୟସ୍ମା ସନିଦାନଂ ସଉପ୍ପତ୍ତିକଞ୍ଚ ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ଦେସେତି, ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ଅନୁରୂପତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିପରୀତତାୟ ହେତୁଦାହରଣୟୋଗତୋ ଚ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ, ସୋତୂନଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନ ନିଗମନେନ ଚ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ । ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତି । ତଞ୍ଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସାତ୍ଥଂ, ପରିୟତ୍ତିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧୟୁତ୍ତତୋ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ, ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଚରିୟତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମାପି ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ସାଧୁ ଖୋ ପନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନ, ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ପାନକାନିସଂସପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ । ଅୟଞ୍ହି କେଣିୟୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭଗୱତୋ ଆଗମନଂ ଅସ୍ସୋସି । ‘‘ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଗନ୍ତୁଂ ଲଜ୍ଜମାନୋ ୱିକାଲଭୋଜନା ୱିରତାନମ୍ପି ପାନକଂ କପ୍ପତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି କାଜସତେହି ସୁସଙ୍ଖତଂ ବଦରପାନଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ୟଥାହ ଭେସଜ୍ଜକ୍ଖନ୍ଧକେ ‘‘ଅଥ ଖୋ କେଣିୟସ୍ସ ଜଟିଲସ୍ସ ଏତଦହୋସି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ହରାପେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୩୦୦) ସବ୍ବଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତୋ ନଂ ଭଗୱା ୟଥା ସେକ୍ଖସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨ ଆଦୟୋ) ସାକିୟେ ଆୱସଥାନିସଂସପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ କଥାୟ, ଗୋସିଙ୍ଗସାଲୱନେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୫ ଆଦୟୋ) ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ସାମଗ୍ଗିରସାନିସଂସପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ, ରଥୱିନୀତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨ ଆଦୟୋ) ଜାତିଭୂମକେ ଭିକ୍ଖୂ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ, ଏୱଂ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପାୟ ପାନକାନିସଂସପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ କଥାୟ ପାନକଦାନାନିସଂସଂ ସନ୍ଦସ୍ସେସି, ତଥାରୂପାନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ପୁନପି କତ୍ତବ୍ବତାୟ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ସମାଦପେସି, ଅବ୍ଭୁସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ସମୁତ୍ତେଜେସି, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକେନ ଫଲୱିସେସେନ ପହଂସେନ୍ତୋ ସମ୍ପହଂସେସି । ତେନାହ ‘‘ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ…ପେ॰… ସମ୍ପହଂସେସୀ’’ତି । ସୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଭଗୱତି ପସନ୍ନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେସି, ଭଗୱା ଚସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଧିୱାସେସି । ତେନାହ ‘‘ଅଥ ଖୋ କେଣିୟୋ ଜଟିଲୋ…ପେ॰… ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନା’’ତି ।
କିମତ୍ଥଂ ପନ ପଟିକ୍ଖିପି ଭଗୱାତି ? ପୁନପ୍ପୁନଂ ୟାଚନାୟ ଚସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱୁଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତି, ବହୁତରଞ୍ଚ ପଟିୟାଦେସ୍ସତି, ତତୋ ଅଡ୍ଢତେଲସାନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ପଟିୟତ୍ତଂ ଅଡ୍ଢସୋଳସନ୍ନଂ ପାପୁଣିସ୍ସତୀତି । କୁତୋ ଅପରାନି ତୀଣି ସତାନୀତି ଚେ ? ଅପ୍ପଟିୟତ୍ତେୟେୱ ହି ଭତ୍ତେ ସେଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀହି ମାଣୱକସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସତି, ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା ଏୱମାହାତି । ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେତି ମିତ୍ତେ ଚ କମ୍ମକରେ ଚ । ଞାତିସାଲୋହିତେତି ସମାନଲୋହିତେ ଏକୟୋନିସମ୍ବନ୍ଧେ ପୁତ୍ତଧୀତାଦୟୋ ଅୱସେସବନ୍ଧୱେ ଚ । ୟେନାତି ୟସ୍ମା । ମେତି ମୟ୍ହଂ । କାୟୱେୟ୍ୟାୱଟିକନ୍ତି କାୟେନ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ । ମଣ୍ଡଲମାଳଂ ପଟିୟାଦେତୀତି ସେତୱିତାନମଣ୍ଡପଂ କରୋତି ।
ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ଇରୁବ୍ବେଦୟଜୁବ୍ବେଦସାମୱେଦାନଂ । ସହ ନିଘଣ୍ଡୁନା ଚ କେଟୁଭେନ ଚ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭାନଂ। ନିଘଣ୍ଡୂତି ନାମନିଘଣ୍ଡୁରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱେୱଚନପ୍ପକାସକଂ ସତ୍ଥଂ । କେଟୁଭନ୍ତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରାୟ ସତ୍ଥଂ । ସହ ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେନ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦାନଂ। ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋତି ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚ । ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନନ୍ତି ଅଥବ୍ବନୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇତିହ ଆସ ଇତିହ ଆସା’’ତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା । ତେସଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ । ପଦଂ ତଦୱସେସଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅଜ୍ଝେତି ୱେଦେତି ଚାତି ପଦକୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ। ଲୋକାୟତେ ୱିତଣ୍ଡୱାଦସତ୍ଥେ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାଧିକାରେ ଚ ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସେ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସତ୍ଥେ ଅନୂନୋ ପରିପୂରକାରୀତି ଲୋକାୟତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନୱୟୋ, ଅୱୟୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱୟୋ ନାମ ୟୋ ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଗନ୍ଥତୋ ଚ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।
ଜଙ୍ଘାୟ ହିତଂ ୱିହାରଂ ଜଙ୍ଘାୱିହାରଂ, ଚିରାସନାଦିଜନିତଂ ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତୁଂ ଜଙ୍ଘାପସାରଣତ୍ଥଂ ଅଦୀଘଚାରିକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁଚଙ୍କମମାନୋତି ଚଙ୍କମମାନୋ ଏୱ । ଅନୁୱିଚରମାନୋତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଚରମାନୋ । କେଣିୟସ୍ସ ଜଟିଲସ୍ସ ଅସ୍ସମୋତି କେଣିୟସ୍ସ ଅସ୍ସମଂ ନିୱେସନଂ । ଆୱାହୋତି କଞ୍ଞାଗହଣଂ । ୱିୱାହୋତି କଞ୍ଞାଦାନଂ । ମହାୟଞ୍ଞୋତି ମହାୟଜନଂ । ମାଗଧୋତି ମଗଧାନଂ ଇସ୍ସରୋ । ମହତିୟା ସେନାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସେନିୟୋ। ବିମ୍ବୀତି ସୁୱଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ସାରସୁୱଣ୍ଣସଦିସୱଣ୍ଣତାୟ ବିମ୍ବିସାରୋ । ସୋ ମେ ନିମନ୍ତିତୋତି ସୋ ମୟା ନିମନ୍ତିତୋ ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରତ୍ତା ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅମତେନେୱାଭିସିତ୍ତୋ ୱିମ୍ହୟରୂପତ୍ତା ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି, ଭୋ କେଣିୟ, ୱଦେସୀ’’ତି । ଇତରୋ ୟଥାଭୂତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି, ଭୋ ସେଲ, ୱଦାମୀ’’ତି । ତତୋ ନଂ ପୁନପି ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି, ଇତରୋପି ତଥେୱ ଆରୋଚେସି । ଅଥ କପ୍ପସତସହସ୍ସେହିପି ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଘୋସୋପି ଖୋ ଏସୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ୟୋ ଏସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ସୋ ସଚ୍ଚମେୱ ବୁଦ୍ଧୋ, ଉଦାହୁ ନାମମତ୍ତମେୱସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱୀମଂସିତୁକାମୋ ଚିନ୍ତେସି, ଅଭାସି ଏୱ ୱା ‘‘ଆଗତାନି ଖୋ ପନ…ପେ॰… ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମନ୍ତେସୂ’’ତି ୱେଦେସୁ । ‘‘ତଥାଗତୋ କିର ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ପଟିକଚ୍ଚେୱ ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୱେସେନ ଲକ୍ଖଣାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱେଦେ ୱାଚେନ୍ତି ‘‘ତଦନୁସାରେନ ମହେସକ୍ଖା ସତ୍ତା ତଥାଗତଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତେନ ପୁବ୍ବେ ୱେଦେସୁ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ତଥାଗତେ କମେନ ଅନ୍ତରଧାୟନ୍ତି, ତେନ ଏତରହି ନତ୍ଥି । ମହାପୁରିସସ୍ସାତି ପଣିଧିସମାଦାନଞାଣସମାଦାନକରୁଣାଦିଗୁଣମହତୋ ପୁରିସସ୍ସ। ଦ୍ୱେୱ ଗତିୟୋତି ଦ୍ୱେ ଏୱ ନିଟ୍ଠା । କାମଞ୍ଚାୟଂ ଗତିସଦ୍ଦୋ ‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ଭୱଭେଦେ, ‘‘ଗତୀ ମିଗାନଂ ପୱନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପରି॰ ୩୩୯) ନିୱାସଟ୍ଠାନେ, ‘‘ଏୱଂ ଅଧିମତ୍ତଗତିମନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୬୧) ପଞ୍ଞାୟଂ, ‘‘ଗତିଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୦୪) ୱିସଟଭାୱେ ୱତ୍ତତି, ଇଧ ପନ ନିଟ୍ଠାୟଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ୟେହି ଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତି, ନ ତେହି ଏୱ ବୁଦ୍ଧୋ । ଜାତିସାମଞ୍ଞତୋ ପନ ତାନିୟେୱ ତାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସା’’ତି ।
ସଚେ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ୟଦି ଅଗାରେ ୱସତି । ରାଜା ହୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଚ ଲୋକଂ ରଞ୍ଜନତୋ ରାଜା । ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତି, ଚତୂହି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି, ୱତ୍ତତି, ତେହି ଚ ପରଂ ୱତ୍ତେତି, ପରହିତାୟ ଚ ଇରିୟାପଥଚକ୍କାନଂ ୱତ୍ତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ରାଜାତି ସାମଞ୍ଞଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ୱିସେସନଂ । ଧମ୍ମେନ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ, ଞାୟେନ ସମେନ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମେନ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିତ୍ୱା ରାଜା ଜାତୋତି ଧମ୍ମରାଜା। ପରହିତଧମ୍ମକରଣେନ ୱା ଧମ୍ମିକୋ, ଅତ୍ତହିତଧମ୍ମକରଣେନ ଧମ୍ମରାଜା। ଚତୁରନ୍ତାୟ ଇସ୍ସରୋତି ଚାତୁରନ୍ତୋ, ଚତୁସମୁଦ୍ଦନ୍ତାୟ ଚତ୍ତୁବ୍ବିଧଦୀପୱିଭୂସିତାୟ ଚ ପଥୱିୟା ଇସ୍ସରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କୋଧାଦିପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବରାଜାନୋ ୱିଜେସୀତି ୱିଜିତାୱୀ । ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋତି ଜନପଦେ ଧୁୱଭାୱଂ ଥାୱରଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ନ ସକ୍କା କେନଚି ଚାଲେତୁଂ, ଜନପଦୋ ୱା ତମ୍ହି ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ଅନୁସ୍ସୁକ୍କୋ ସକମ୍ମନିରତୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀତିପି ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ।
ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ଏତାନି କତମାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚକ୍କରତନଂ…ପେ॰… ପରିଣାୟକରତନମେୱ ସତ୍ତମନ୍ତି ତାନି ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଅୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଚକ୍କରତନେନ ଅଜିତଂ ଜିନାତି, ହତ୍ଥିଅସ୍ସରତନେହି ୱିଜିତେ ୟଥାସୁଖମନୁୱିଚରତି, ପରିଣାୟକରତନେନ ୱିଜିତମନୁରକ୍ଖତି, ସେସେହି ଉପଭୋଗସୁଖମନୁଭୱତି । ପଠମେନ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୟୋଗୋ, ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗହପତିରତନେହି ପଭୁସତ୍ତିୟୋଗୋ, ପରିଣାୟକରତନେନ ମନ୍ତସତ୍ତିୟୋଗୋ ସୁପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି, ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହି ଚ ତିୱିଧସତ୍ତିୟୋଗଫଲଂ । ସୋ ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହି ଭୋଗସୁଖମନୁଭୋତି, ସେସେହି ଇସ୍ସରିୟସୁଖଂ । ୱିସେସତୋ ଚସ୍ସ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଅଦୋସକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଜ୍ଝିମାନି ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ, ପଚ୍ଛିମମେକଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପରୋସହସ୍ସନ୍ତି ଅତିରେକସହସ୍ସଂ । ସୂରାତି ଅଭୀରୁକଜାତିକା । ୱୀରଙ୍ଗରୂପାତି ଦେୱପୁତ୍ତସଦିସକାୟା, ଏୱଂ ତାୱେକେ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଭାୱୋ ୱୀରାତି ଉତ୍ତମସୂରା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୱୀରାନଂ ଅଙ୍ଗଂ ୱୀରଙ୍ଗଂ, ୱୀରକାରଣଂ ୱୀରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୀରଙ୍ଗଂ ରୂପଂ ଏତେସନ୍ତି ୱୀରଙ୍ଗରୂପା, ୱୀରିୟମୟସରୀରା ୱିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନାତି ସଚେ ପଟିମୁଖଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ପରସେନା, ତଂ ପମଦ୍ଦିତୁଂ ସମତ୍ଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଧମ୍ମେନାତି ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୪; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୭) ପଞ୍ଚସୀଲଧମ୍ମେନ । ଅରହଂ ହୋତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋତି ଏତ୍ଥ ରାଗଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିଅୱିଜ୍ଜାଦୁଚ୍ଚରିତଛଦନେହି ସତ୍ତହି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ କିଲେସନ୍ଧକାରେ ଲୋକେ ତଂ ଛଦନଂ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ସଞ୍ଜାତାଲୋକୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ । ତତ୍ଥ ପଠମେନ ପଦେନ ପୂଜାରହତା, ଦୁତିୟେନ ତସ୍ସା ହେତୁ ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି । ତତିୟେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁ ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦତା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ୱିୱଟ୍ଟୋ ଚ ୱିଚ୍ଛଦୋ ଚାତି ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦୋ, ୱଟ୍ଟରହିତୋ ଛଦନରହିତୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ଅରହଂ ୱଟ୍ଟାଭାୱେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଛଦନାଭାୱେନାତି ଏୱଂ ପୁରିମପଦଦ୍ୱୟସ୍ସେୱ ହେତୁଦ୍ୱୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୁତିୟେନ ୱେସାରଜ୍ଜେନ ଚେତ୍ଥ ପୁରିମସିଦ୍ଧି, ପଠମେନ ଦୁତିୟସିଦ୍ଧି, ତତିୟଚତୁତ୍ଥେହି ତତିୟସିଦ୍ଧି ହୋତି । ପୁରିମଞ୍ଚ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ, ଦୁତିୟଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଂ, ତତିୟଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁଂ ସାଧେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଇଦାନି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘କହଂ ପନ ଭୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତିଆଦୀସୁ ୟେନେସାତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ଏସା । ନୀଲୱନରାଜୀତି ନୀଲୱଣ୍ଣରୁକ୍ଖପନ୍ତି । ୱନଂ କିର ମେଘପନ୍ତିସଦିସଂ । ୟତ୍ଥ ଭଗୱା ତଦା ୱିହାସି, ତଂ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ୟେନେସା ଭୋ, ସେଲ, ନୀଲୱନରାଜୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୋ ୱିହରତୀ’’ତି ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପାଠସେସୋ, ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା କରଣୱଚନଂ । ପଦେ ପଦନ୍ତି ପଦସମୀପେ ପଦଂ । ତେନ ତୁରିତଗମନଂ ପଟିସେଧେତି । ଦୁରାସଦା ହୀତି କାରଣଂ ଆହ, ୟସ୍ମା ତେ ଦୁରାସଦା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ଭୋନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୂତି । କିଂ ପନ କାରଣା ଦୁରାସଦାତି ଚେ ? ସୀହାୱ ଏକଚରା। ୟଥା ହି ସୀହା ସହାୟକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ଏକଚରା, ଏୱଂ ତେପି ୱିୱେକକାମତାୟ । ‘‘ୟଦା ଚାହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପନ ତେ ମାଣୱକେ ଉପଚାରଂ ସିକ୍ଖାପେତି । ତତ୍ଥ ମା ଓପାତେଥାତି ମା ପୱେସେଥ, ମା କଥେଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଗମେନ୍ତୂତି ପଟିମାନେନ୍ତୁ, ୟାୱ କଥା ପରିୟୋସାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।
ସମନ୍ନେସୀତି ଗୱେସି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ବହୁକାନି ଅଦ୍ଦସ, ଅପ୍ପକାନି ନାଦ୍ଦସ । ତତୋ ୟାନି ନ ଅଦ୍ଦସ, ତାନି ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ’’ତି । କଙ୍ଖତୀତି କଙ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି ପତ୍ଥନଂ ‘‘ଅହୋ ୱତ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛତୀତି ତତୋ ତତୋ ତାନି ୱିଚିନନ୍ତୋ କିଚ୍ଛତି ନ ସକ୍କୋତି ଦଟ୍ଠୁଂ । ନାଧିମୁଚ୍ଚତୀତି ତାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ନ ସମ୍ପସୀଦତୀତି ତତୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଭଗୱତି ପସାଦଂ ନାପଜ୍ଜତି । କଙ୍ଖାୟ ୱା ସୁଦୁବ୍ବଲୱିମତି ୱୁତ୍ତା, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ମଜ୍ଝିମା, ଅନଧିମୁଚ୍ଚନତାୟ ବଲୱତୀ, ଅସମ୍ପସାଦେନ ତେହି ତୀହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ କାଲୁସ୍ସିୟଭାୱୋ ।
କୋସୋହିତେତି ୱତ୍ଥିକୋସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ । ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହେତି ଅଙ୍ଗଜାତେ । ଭଗୱତୋ ହି ୱରୱାରଣସ୍ସେୱ କୋସୋହିତଂ ୱତ୍ଥଗୁୟ୍ହଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ପଦୁମଗବ୍ଭସମାନଂ । ତଂ ସୋ ୱତ୍ଥପଟିଚ୍ଛନ୍ନତ୍ତା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋମୁଖଗତାୟ ଚ ଜିୱ୍ହାୟ ପହୂତଭାୱଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ କଙ୍ଖୀ ଅହୋସି ୱିଚିକିଚ୍ଛୀ । ତଥାରୂପନ୍ତି କଥଂ ରୂପଂ ? କିମେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ୱୁତ୍ତମେତଂ ନାଗସେନତ୍ଥେରେନେୱ ମିଲିନ୍ଦରଞ୍ଞା ପୁଟ୍ଠେନ (ମି॰ ପ॰ ୪.୩.୩) –
‘‘ଦୁକ୍କରଂ, ଭନ୍ତେ ନାଗସେନ, ଭଗୱତା କତନ୍ତି । କିଂ, ମହାରାଜାତି ? ମହାଜନେନ ହିରିକରଣୋକାସଂ ବ୍ରହ୍ମାୟୁବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତେୱାସିଉତ୍ତରସ୍ସ ଚ ବାୱରିସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଞ୍ଚ ସେଲସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସୀନଂ ତିସତମାଣୱାନଞ୍ଚ ଦସ୍ସେସି, ଭନ୍ତେତି । ନ, ମହାରାଜ, ଭଗୱା ଗୁୟ୍ହଂ ଦସ୍ସେତି, ଛାୟଂ ଭଗୱା ଦସ୍ସେତି, ଇଦ୍ଧିୟା ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ନିୱାସନନିୱତ୍ଥଂ କାୟବନ୍ଧନବଦ୍ଧଂ ଚୀୱରପାରୁତଂ ଛାୟାରୂପକମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି, ମହାରାଜାତି । ଛାୟାରୂପେ ଦିଟ୍ଠେ ସତି ଦିଟ୍ଠୋ ଏୱ ନନୁ, ଭନ୍ତେତି । ତିଟ୍ଠତେତଂ, ମହାରାଜ, ହଦୟରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ହଦୟମଂସଂ ନୀହରିତ୍ୱା ଦସ୍ସେୟ୍ୟ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି । କଲ୍ଲୋସି, ଭନ୍ତେ, ନାଗସେନା’’ତି (ମି॰ ପ॰ ୪.୩.୩) ।
ନିନ୍ନାମେତ୍ୱାତି ନୀହରିତ୍ୱା । କଣ୍ଣସୋତାନୁମସନେନ ଚେତ୍ଥ ଦୀଘଭାୱୋ, ନାସିକାସୋତାନୁମସନେନ ତନୁଭାୱୋ, ନଲାଟଚ୍ଛାଦନେନ ପୁଥୁଲଭାୱୋ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଚରିୟପାଚରିୟାନନ୍ତି ଆଚରିୟାନଞ୍ଚେୱ ଆଚରିୟାଚରିୟାନଞ୍ଚ । ସକେ ୱଣ୍ଣେତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ।
୫୫୪.ପରିପୁଣ୍ଣକାୟୋତି ଲକ୍ଖଣେହି ପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ଅହୀନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗତାୟ ଚ ପରିପୁଣ୍ଣସରୀରୋ। ସୁରୁଚୀତି ସୁନ୍ଦରସରୀରପ୍ପଭୋ । ସୁଜାତୋତି ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ସୁନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଚାରୁଦସ୍ସନୋତି ସୁଚିରମ୍ପି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅତିତ୍ତିଜନକଂ ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ରମଣୀୟଂ ଚାରୁ ଏୱ ଦସ୍ସନଂ ଅସ୍ସାତି ଚାରୁଦସ୍ସନୋ । କେଚି ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଚାରୁଦସ୍ସନୋତି ସୁନ୍ଦରନେତ୍ତୋ’’ତି । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋତି ସୁୱଣ୍ଣସଦିସୱଣ୍ଣୋ । ଅସୀତି ଭୱସି । ଏତଂ ସବ୍ବପଦେହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୁସୁକ୍କଦାଠୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ସୁକ୍କଦାଠୋ । ଭଗୱତୋ ହି ଦାଠାହି ଚନ୍ଦକିରଣା ୱିୟ ଅତିୱିୟ ପଣ୍ଡରରଂସିୟୋ ନିଚ୍ଛରନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ସୁସୁକ୍କଦାଠୋସୀ’’ତି ।
୫୫୫.ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତବ୍ୟଞ୍ଜନାନେୱ ୱଚନନ୍ତରେନ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ ।
୫୫୬. ଇଦାନି ତେସୁ ଲକ୍ଖଣେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିରୁଚିତେହି ଲକ୍ଖଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୁନନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପସନ୍ନନେତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ଭଗୱା ହି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପସାଦସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନନେତ୍ତୋ, ପରିପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସଦିସମୁଖତ୍ତା ସୁମୁଖୋ, ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିୟା ବ୍ରହା, ବହ୍ମୁଜୁଗତ୍ତତାୟ ଉଜୁ, ଜୁତିମନ୍ତତାୟ ପତାପୱା । ୟମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ‘‘ମଜ୍ଝେ ସମଣସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ଥୁନତା ପୁନ ୱୁତ୍ତଂ । ଈଦିସୋ ହି ଏୱଂ ୱିରୋଚତି । ଏସ ନୟୋ ଉତ୍ତରଗାଥାୟପି ।
୫୫୭-୮.ଉତ୍ତମୱଣ୍ଣିନୋତି ଉତ୍ତମୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ । ଜମ୍ବୁସଣ୍ଡସ୍ସାତି ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ । ପାକଟେନ ଇସ୍ସରିୟଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ଆହ, ଅପିଚ ଚକ୍କୱତ୍ତି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଦୀପାନଂ ଇସ୍ସରୋ ହୋତି ।
୫୫୯.ଖତ୍ତିୟାତି ଜାତିଖତ୍ତିୟା । ଭୋଜାତି ଭୋଗିୟା । ରାଜାନୋତି ୟେ କେଚି ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତା । ଅନୁୟନ୍ତାତି ଅନୁଗାମିନୋ ସେୱକା । ରାଜାଭିରାଜାତି ରାଜୂନଂ ପୂଜନିୟୋ ରାଜା ହୁତ୍ୱା, ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମନୁଜିନ୍ଦୋତି ମନୁସ୍ସାଧିପତି ପରମିସ୍ସରୋ ହୁତ୍ୱା ।
୫୬୦. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ‘‘ୟେ ତେ ଭୱନ୍ତି ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ତେ ସକେ ୱଣ୍ଣେ ଭଞ୍ଞମାନେ ଅତ୍ତାନଂ ପାତୁକରୋନ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ସେଲସ୍ସ ମନୋରଥଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ରାଜାହମସ୍ମୀ’’ତି । ତତ୍ରାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ଖୋ ମଂ ତ୍ୱଂ ସେଲ ୟାଚସି ‘‘ରାଜା ଅରହସି ଭୱିତୁଂ ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି, ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ହୋତି, ରାଜାହମସ୍ମି, ସତି ଚ ରାଜତ୍ତେ ୟଥା ଅଞ୍ଞୋ ରାଜା ସମାନୋପି ୟୋଜନସତଂ ୱା ଅନୁସାସତି, ଦ୍ୱେ ତୀଣି ୱା ଚତ୍ତାରି ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ୟୋଜନସତାନି ୟୋଜନସହସ୍ସଂ ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତି ହୁତ୍ୱାପି ଚତୁଦୀପପରିୟନ୍ତମତ୍ତଂ ୱା, ନାହମେୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୱିସୟୋ । ଅହଞ୍ହି ଧମ୍ମରାଜା ଅନୁତ୍ତରୋ ଭୱଗ୍ଗତୋ ଅୱୀଚିପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ଲୋକଧାତୁୟୋ ଅନୁସାସାମି । ୟାୱତା ହି ଅପଦଦ୍ୱିପଦାଦିଭେଦା ସତ୍ତା, ଅହଂ ତେସଂ ଅଗ୍ଗୋ । ନ ହି ମେ କୋଚି ସୀଲେନ ୱା…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନ ୱା ପଟିଭାଗୋ ଅତ୍ଥି । ସ୍ୱାହଂ ଏୱଂ ଧମ୍ମରାଜା ଅନୁତ୍ତରୋ ଅନୁତ୍ତରେନେୱ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦବୋଧିପକ୍ଖିୟସଙ୍ଖାତେନ ଧମ୍ମେନ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେମି ‘‘ଇଦଂ ପଜହଥ, ଇଦଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା ଆଣାଚକ୍କଂ, ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୪) ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନ ଧମ୍ମଚକ୍କମେୱ ୱା । ଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ୟଂ ଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ ହୋତି ସମଣେନ ୱା…ପେ॰… କେନଚି ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ।
୫୬୧-୨. ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱିକରୋନ୍ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ସେଲୋ ଦଳ୍ହିକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଟିଜାନାସୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ କୋ ନୁ ସେନାପତୀତି ଧମ୍ମରଞ୍ଞୋ ଭୋତୋ, ଧମ୍ମେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ଧମ୍ମଚକ୍କସ୍ସ ଅନୁପ୍ପୱତ୍ତକୋ ସେନାପତି କୋତି ପୁଚ୍ଛି ।
୫୬୩. ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱତୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ସୁୱଣ୍ଣପୁଞ୍ଜୋ ୱିୟ ସିରିୟା ସୋଭମାନୋ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ମୟା ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅନୁଜାତୋ ତଥାଗତନ୍ତି ତଥାଗତହେତୁ ଅନୁଜାତୋ, ତଥାଗତେନ ହେତୁନା ଜାତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।
୫୬୪. ଏୱଂ ‘‘କୋ ନୁ ସେନାପତୀ’’ତି ପଞ୍ହଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ୟଂ ସେଲୋ ଆହ – ‘‘ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପଟିଜାନାସୀ’’ତି, ତତ୍ର ନଂ ନିକ୍କଙ୍ଖଂ କାତୁକାମୋ ‘‘ନାହଂ ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତେନେୱ ପଟିଜାନାମି, ଅପିଚାହଂ ଇମିନା କାରଣେନ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଞାପେତୁଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିମୁତ୍ତି ଚ । ମଗ୍ଗସଚ୍ଚସମୁଦୟସଚ୍ଚାନି ପନ ଭାୱେତବ୍ବପହାତବ୍ବାନି, ହେତୁୱଚନେନ ପନ ଫଲସିଦ୍ଧିତୋ ତେସଂ ଫଲାନି ନିରୋଧସଚ୍ଚଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚାନିପି ୱୁତ୍ତାନେୱ ଭୱନ୍ତି । ୟତୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଂ ସଚ୍ଛିକତଂ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ପରିଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚଭାୱନାଫଲଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବଂ ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋସ୍ମୀ’’ତି ୟୁତ୍ତେନ ହେତୁନା ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ସାଧେତି ।
୫୬୫-୭. ଏୱଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ପାତୁକତ୍ୱା ଅତ୍ତନି କଙ୍ଖାୱିତରଣତ୍ଥଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅଭିତ୍ଥରୟମାନୋ ‘‘ୱିନୟସ୍ସୂ’’ତି ଗାଥାତ୍ତୟମାହ । ତତ୍ଥ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ରାଗସଲ୍ଲାଦିସତ୍ତସଲ୍ଲକତ୍ତନୋ । ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋତି ସେଟ୍ଠଭୂତୋ । ଅତିତୁଲୋତି ତୁଲଂ ଅତୀତୋ ଉପମଂ ଅତୀତୋ, ନିରୂପମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମାରସେନପ୍ପମଦ୍ଦନୋତି ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦିକାୟ ‘‘ପରେ ଚ ଅୱଜାନାତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୪୦; ମହାନି॰ ୨୮; ଚୂଳନି॰ ନନ୍ଦମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪୭) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ମାରପରିସସଙ୍ଖାତାୟ ମାରସେନାୟ ପମଦ୍ଦନୋ । ସବ୍ବାମିତ୍ତେତି ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁଦେୱପୁତ୍ତମାରାଦିକେ ସବ୍ବପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ । ୱସୀକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱସେ ୱତ୍ତେତ୍ୱା । ଅକୁତୋଭୟୋତି କୁତୋଚି ଅଭୟୋ ।
୫୬୮-୭୦. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ସେଲୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତାୱଦେୱ ଭଗୱତି ସଞ୍ଜାତପ୍ପସାଦୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ଭୱନ୍ତୋ’’ତି ଗାଥାତ୍ତୟମାହ ୟଥା ତଂ ପରିପାକଗତାୟ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ମା ଚୋଦିୟମାନୋ । ତତ୍ଥ କଣ୍ହାଭିଜାତିକୋତି ଚଣ୍ଡାଲାଦିନୀଚକୁଲେ ଜାତୋ ।
୫୭୧. ତତୋ ତେପି ମାଣୱକା ତଥେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜାପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏତଞ୍ଚେ ରୁଚ୍ଚତି ଭୋତୋ’’ତି ଗାଥମାହଂସୁ ୟଥା ତଂ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କତାଧିକାରା କୁଲପୁତ୍ତା ।
୫୭୨. ଅଥ ସେଲୋ ତେସୁ ମାଣୱକେସୁ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚମାନୋ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଗାଥମାହ ।
୫୭୩. ତତୋ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ସେଲୋ ଅତୀତେ ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ତେସଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ପୁରିସସତାନଂ ଗଣସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୱେଣଂ କାରାପେତ୍ୱା ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି ଚ କତ୍ୱା କମେନ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନୋ ପଚ୍ଛିମେ ଭୱେ ତେସଂୟେୱ ଆଚରିୟୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତଞ୍ଚ ନେସଂ କମ୍ମଂ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାକାୟ ପରିପକ୍କଂ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱସ୍ସ ଚ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ, ତସ୍ମା ତେ ସବ୍ବେୱ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୋ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ । ଅକାଲିକନ୍ତି ମଗ୍ଗାନନ୍ତରଫଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ନ କାଲନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ । ୟତ୍ଥାତି ୟନ୍ନିମିତ୍ତା । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟନିମିତ୍ତା ହି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ସତିୱିପ୍ପୱାସୱିରହିତସ୍ସ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖତୋ ଅମୋଘା ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତଂ…ପେ॰… ସିକ୍ଖତୋ’’ତି ।
ଏୱଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଭଗୱା ଅୱୋଚ । ତେ ସବ୍ବେ ପତ୍ତଚୀୱରଧରା ହୁତ୍ୱା ଆକାସେନାଗମ୍ମ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେସୁଂ । ଏୱମିମଂ ତେସଂ ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ‘‘ଅଲତ୍ଥ ଖୋ ସେଲୋ…ପେ॰… ଉପସମ୍ପଦ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ ।
ଭୁତ୍ତାୱିନ୍ତି ଭୁତ୍ତୱନ୍ତଂ । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନ୍ତି ପତ୍ତତୋ ଓନୀତପାଣିଂ, ଅପନୀତହତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଉପଗନ୍ତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।
୫୭୪.ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତମୁଖାତି ଭଗୱା କେଣିୟସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁକୂଲୱସେନ ଅନୁମୋଦନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିପରିଚରିୟଂ ୱିନା ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୟଞ୍ଞାଭାୱତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତମୁଖା ୟଞ୍ଞା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତସେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିହୁତ୍ତପଧାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦେ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତେହି ପଠମଂ ସଜ୍ଝାୟିତବ୍ବତୋ ସାୱିତ୍ତୀ ‘‘ଛନ୍ଦସୋ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ମନୁସ୍ସାନଂ ସେଟ୍ଠତୋ ରାଜା ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ନଦୀନଂ ଆଧାରତୋ ପଟିସରଣତୋ ଚ ସାଗରୋ ‘‘ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଚନ୍ଦୟୋଗୱସେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ କତ୍ତିକା ଅଜ୍ଜ ରୋହିନୀ’’ତି ସଞ୍ଜାନନତୋ ଆଲୋକକରଣତୋ ସୋମ୍ମଭାୱତୋ ଚ ‘‘ନକ୍ଖତ୍ତାନଂ ମୁଖଂ ଚନ୍ଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତପନ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗତ୍ତା ଆଦିଚ୍ଚୋ ‘‘ତପତଂ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାନଂ ପନ ଅଗ୍ଗତ୍ତା ୱିସେସେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ସଙ୍ଘଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ପୁଞ୍ଞଂ ଆକଙ୍ଖମାନାନଂ, ସଙ୍ଘୋ ୱେ ୟଜତଂ ମୁଖ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ସଙ୍ଘୋ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଆୟମୁଖନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୫୭୬.ୟଂ ତଂ ସରଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା ଭଗୱା, ୟସ୍ମା ମୟଂ ଇତୋ ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ତଂ ସରଣଂ ଅଗମମ୍ହ, ତସ୍ମା ସତ୍ତରତ୍ତେନ ତୱ ସାସନେ ଅନୁତ୍ତରେନ ଦମଥେନ ଦନ୍ତମ୍ହ । ଅହୋ ତେ ସରଣସ୍ସ ଆନୁଭାୱୋତି ।
୫୭୭-୮. ତତୋ ପରଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ଥୁନିତ୍ୱା ତତିୟାୟ ୱନ୍ଦନଂ ୟାଚତି –
‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ ତିସତା ଇମେ, ତିଟ୍ଠନ୍ତି ପଞ୍ଜଲୀକତା ।
ପାଦେ ୱୀର ପସାରେହି, ନାଗା ୱନ୍ଦନ୍ତୁ ସତ୍ଥୁନୋ’’ତି ॥
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ସଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୫୮୦.ଅନିମିତ୍ତନ୍ତି ସଲ୍ଲସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତୋ କିର ଉପଟ୍ଠାକୋ ଏକୋ ଉପାସକୋ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ କାଲମକାସି । ସୋ ପୁତ୍ତସୋକାଭିଭୂତୋ ସତ୍ତାହଂ ନିରାହାରୋ ଅହୋସି । ତଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ଭଗୱା ତସ୍ସ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୋକୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଅନିମତ୍ତନ୍ତି କିରିୟାକାରନିମିତ୍ତୱିରହିତଂ । ୟଥା ହି ‘‘ୟଦାହଂ ଅକ୍ଖିଂ ୱା ନିଖଣିସ୍ସାମି, ଭମୁକଂ ୱା ଉକ୍ଖିପିସ୍ସାମି, ତେନ ନିମିତ୍ତେନ ତଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅୱହରା’’ତିଆଦୀସୁ କିରିୟାକାରନିମିତ୍ତମତ୍ଥି, ନ ଏୱଂ ଜୀୱିତେ । ନ ହି ସକ୍କା ଲଦ୍ଧୁଂ ‘‘ୟାୱାହଂ ଇଦଂ ୱା ଇଦଂ ୱା କରୋମି, ତାୱ ତ୍ୱଂ ଜୀୱ, ମା ମୀୟା’’ତି । ଅନଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅତୋ ଏୱ ନ ସକ୍କା ଏକଂସେନ ଅଞ୍ଞାତୁଂ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ୱା ଏତ୍ତକଂ ୱା କାଲଂ ଇମିନା ଜୀୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଗତିୟା ଆୟୁପରିୟନ୍ତୱସେନ ୱା । ୟଥା ହି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀନଂ ପରିମିତଂ ଆୟୁ, ନ ତଥା ମଚ୍ଚାନଂ, ଏୱମ୍ପି ଏକଂସେନ ଅନଞ୍ଞାତଂ ।
କସିରନ୍ତି ଅନେକପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ କିଚ୍ଛଂ ନ ସୁଖୟାପନୀୟଂ । ତଥା ହି ତଂ ଅସ୍ସାସପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ, ପସ୍ସାସପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ, ମହାଭୂତପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ, କବଳୀକାରାହାରପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ, ଉସ୍ମାପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ, ୱିଞ୍ଞାଣପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ । ଅନସ୍ସସନ୍ତୋପି ହି ନ ଜୀୱତି ଅପସ୍ସସନ୍ତୋପି । ଚତୂସୁ ଚ ଧାତୂସୁ କଟ୍ଠମୁଖାଦିଆସୀୱିସଦଟ୍ଠୋ ୱିୟ କାୟୋ ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ତାୱ ଥଦ୍ଧୋ ହୋତି କଲିଙ୍ଗରସଦିସୋ । ୟଥାହ –
‘‘ପତ୍ଥଦ୍ଧୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ କଟ୍ଠମୁଖେନ ୱା ।
ପଥୱୀଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି କଟ୍ଠମୁଖେୱ ସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ଆପୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ପୂତିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଗ୍ଘରିତପୁବ୍ବମଂସଲୋହିତୋ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମାୱସେସୋ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ପୂତିକୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ପୂତିମୁଖେନ ୱା ।
ଆପୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ପୂତିମୁଖେୱ ସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ତେଜୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ଅଙ୍ଗାରକାସୁୟଂ ପକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସମନ୍ତା ପରିଡୟ୍ହତି । ୟଥାହ –
‘‘ସନ୍ତତ୍ତୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ଅଗ୍ଗିମୁଖେନ ୱା ।
ତେଜୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ଅଗ୍ଗିମୁଖେୱ ସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ୱାୟୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ ସଞ୍ଛିଜ୍ଜମାନସନ୍ଧିବନ୍ଧନୋ ପାସାଣେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ସଞ୍ଚୁଣ୍ଣିୟମାନଟ୍ଠିକୋ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ୟଥାହ –
‘‘ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ ଭୱତୀ କାୟୋ, ଦଟ୍ଠୋ ସତ୍ଥମୁଖେନ ୱା ।
ୱାୟୋଧାତୁପ୍ପକୋପେନ, ହୋତି ସତ୍ଥମୁଖେୱ ସୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ସ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୮୪) ।
ଧାତୁପ୍ପକୋପବ୍ୟାପନ୍ନକାୟୋପି ଚ ନ ଜୀୱତି । ୟଦା ପନ ତା ଧାତୁୟୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପତିଟ୍ଠାନାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତାପି ସମଂ ୱହନ୍ତି, ତଦା ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି । ଏୱଂ ମହାଭୂତପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦୀସୁ ପନ ଆହାରୁପଚ୍ଛେଦେନ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ପାକଟୋ ଏୱ । ଏୱଂ କବଳୀକାରାହାରପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ । ତଥା ଅସିତପୀତାଦିପରିପାକେ କମ୍ମଜତେଜେ ଖୀଣେ ସତ୍ତା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତାପି ପାକଟା ଏୱ । ଏୱଂ ଉସ୍ମାପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣେ ପନ ନିରୁଦ୍ଧେ ନିରୁଦ୍ଧତୋ ପଭୁତି ସତ୍ତାନଂ ନ ହୋତି ଜୀୱିତନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଲୋକେ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ୱିଞ୍ଞାଣପଟିବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ । ଏୱଂ ଅନେକପଚ୍ଚୟପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ କସିରଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ପରିତ୍ତଞ୍ଚାତି ଅପ୍ପକଂ, ଦେୱାନଂ ଜୀୱିତଂ ଉପନିଧାୟ ତିଣଗ୍ଗେ ଉସ୍ସାୱବିନ୍ଦୁସଦିସଂ, ଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅଭାୱେନ ୱା ପରିତ୍ତଂ । ଅତିଦୀଘାୟୁକୋପି ହି ସତ୍ତୋ ଅତୀତେନ ଚିତ୍ତେନ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିସ୍ସତି, ଅନାଗତେନ ଜୀୱିସ୍ସତି ନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିତ୍ଥ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଜୀୱତି ନ ଜୀୱିତ୍ଥ ନ ଜୀୱିସ୍ସତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –
‘‘ଜୀୱିତଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ଚ କେୱଲା ।
ଏକଚିତ୍ତସମାୟୁତ୍ତା, ଲହୁସୋ ୱତ୍ତତେ ଖଣୋ ॥
‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତିସହସ୍ସାନି, କପ୍ପା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ୟେ ମରୂ ।
ନତ୍ୱେୱ ତେପି ଜୀୱନ୍ତି, ଦ୍ୱୀହି ଚିତ୍ତେହି ସଂୟୁତା’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୦) ।
ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖେନ ସଂୟୁତନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଜୀୱିତଂ ଏୱଂ ଅନିମିତ୍ତମନଞ୍ଞାତଂ କସିରଂ ପରିତ୍ତଞ୍ଚ ସମାନମ୍ପି ସୀତୁଣ୍ହଡଂସମକସାଦିସମ୍ଫସ୍ସଖୁପ୍ପିପାସାସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖେହି ସଂୟୁତଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମା ଈଦିସଂ ମଚ୍ଚାନଂ ଜୀୱିତଂ, ତସ୍ମା ତ୍ୱଂ ୟାୱ ତଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଧମ୍ମଚରିୟମେୱ ବ୍ରୂହୟ, ମା ପୁତ୍ତମନୁସୋଚାତି ।
୫୮୧. ଅଥାପି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାସି ‘‘ସବ୍ବୂପକରଣେହି ପୁତ୍ତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସାପି ମେ ସୋ ମତୋ, ତେନ ସୋଚାମୀ’’ତି, ଏୱମ୍ପି ମା ସୋଚି । ନ ହି ସୋ ଉପକ୍କମୋ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ଜାତା ନ ମିୟ୍ୟରେ, ନ ହି ସକ୍କା କେନଚି ଉପକ୍କମେନ ଜାତା ସତ୍ତା ମା ମରନ୍ତୂତି ରକ୍ଖିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ୟସ୍ମା ସୋ ‘‘ଜରଂ ପତ୍ୱା ନାମ, ଭନ୍ତେ, ମରଣଂ ଅନୁରୂପଂ, ଅତିଦହରୋ ମେ ପୁତ୍ତୋ ମତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ତସ୍ମା ଆହ ‘‘ଜରମ୍ପି ପତ୍ୱା ମରଣଂ, ଏୱଂଧମ୍ମା ହି ପାଣିନୋ’’ତି, ଜରଂ ପତ୍ୱାପି ଅପ୍ପତ୍ୱାପି ମରଣଂ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ନିୟମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୮୨. ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ନିଦସ୍ସନେନ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ଫଲାନମିୱ ପକ୍କାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଫଲାନଂ ପକ୍କାନଂ ୟସ୍ମା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନତୋ ପଭୁତି ସୂରିୟାତପେନ ସନ୍ତପ୍ପମାନେ ରୁକ୍ଖେ ପଥୱିରସୋ ଚ ଆପୋରସୋ ଚ ପତ୍ତତୋ ସାଖଂ ସାଖତୋ ଖନ୍ଧଂ ଖନ୍ଧତୋ ମୂଲନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ମୂଲତୋ ପଥୱିମେୱ ପୱିସତି, ଓଗମନତୋ ପଭୁତି ପନ ପଥୱିତୋ ମୂଲଂ ମୂଲତୋ ଖନ୍ଧନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମେନ ସାଖାପତ୍ତପଲ୍ଲୱାଦୀନି ପୁନ ଆରୋହତି, ଏୱଂ ଆରୋହନ୍ତୋ ଚ ପରିପାକଗତେ ଫଲେ ୱଣ୍ଟମୂଲଂ ନ ପୱିସତି । ଅଥ ସୂରିୟାତପେନ ତପ୍ପମାନେ ୱଣ୍ଟମୂଲେ ପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ତାନି ଫଲାନି ପାତୋ ପାତୋ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ପତନ୍ତି, ନେସଂ ପାତୋ ପତନତୋ ଭୟଂ ହୋତି, ପତନା ଭୟଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଜାତାନଂ ମଚ୍ଚାନଂ ନିଚ୍ଚଂ ମରଣତୋ ଭୟଂ। ପକ୍କଫଲସଦିସା ହି ସତ୍ତାତି ।
୫୮୩-୬. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ‘‘ୟଥାପି କୁମ୍ଭକାରସ୍ସ…ପେ॰… ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ଦହରା ଚ…ପେ॰… ପରାୟଣା’’ତି ଏୱଂ ଗଣ୍ହ, ଏୱଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ମଚ୍ଚୁ…ପେ॰… ଞାତୀ ୱା ପନ ଞାତକେ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଗଣ୍ହ । ୟସ୍ମା ଚ ନ ପିତା ତାୟତେ ପୁତ୍ତଂ, ଞାତୀ ୱା ପନ ଞାତକେ, ତସ୍ମା ପେକ୍ଖତଂୟେୱ…ପେ॰… ନୀୟତି।
ତତ୍ଥ ଅୟଂ ୟୋଜନା – ପସ୍ସମାନାନଂୟେୱ ଞାତୀନଂ ‘‘ଅମ୍ମ, ତାତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଥୁ ଅନେକପ୍ପକାରକଂ ଲାଲପତଂୟେୱ ମଚ୍ଚାନଂ ଏକମେକୋ ମଚ୍ଚୋ ୟଥା ଗୋ ୱଜ୍ଝୋ ଏୱଂ ନୀୟତି, ଏୱଂ ପସ୍ସ, ଉପାସକ, ୟାୱ ଅତାଣୋ ଲୋକୋତି ।
୫୮୭. ତତ୍ଥ ୟେ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନା, ତେ ‘‘ଏୱମବ୍ଭାହତୋ ଲୋକୋ ମଚ୍ଚୁନା ଚ ଜରାୟ ଚ, ସୋ ନ ସକ୍କା କେନଚି ପରିତ୍ତାଣଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ୟସ୍ମା ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଧୀରା ନ ସୋଚନ୍ତି ୱିଦିତ୍ୱା ଲୋକପରିୟାୟଂ। ଇମଂ ଲୋକସଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ନ ସୋଚନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୮୮. ତ୍ୱଂ ପନ ୟସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ…ପେ॰… ପରିଦେୱସି। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଆଗତସ୍ସ ଆଗତମଗ୍ଗଂ ୱା ଇତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗତସ୍ସ ଗତମଗ୍ଗଂ ୱା ନ ଜାନାସି, ତସ୍ସ ଇମେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅସମ୍ପସ୍ସଂ ନିରତ୍ଥଂ ପରିଦେୱସି । ଧୀରା ପନ ତେ ପସ୍ସନ୍ତା ୱିଦିତ୍ୱା ଲୋକପରିୟାୟଂ ନ ସୋଚନ୍ତୀତି ।
୫୮୯. ଇଦାନି ‘‘ନିରତ୍ଥଂ ପରିଦେୱସୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପରିଦେୱନାୟ ନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତୋ ‘‘ପରିଦେୱୟମାନୋ ଚେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଦବ୍ବହେତି ଉବ୍ବହେୟ୍ୟ ଧାରେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତନି ସଞ୍ଜନେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ହିଂସମତ୍ତାନନ୍ତି ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ବାଧେନ୍ତୋ । କୟିରା ଚେ ନଂ ୱିଚକ୍ଖଣୋତି ୟଦି ତାଦିସୋ କଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ଉଦବ୍ବହେ, ୱିଚକ୍ଖଣୋପି ନଂ ପରିଦେୱଂ କରେୟ୍ୟ ।
୫୯୦.ନ ହି ରୁଣ୍ଣେନାତି ଏତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ନ ପନ କୋଚି ରୁଣ୍ଣେନ ୱା ସୋକେନ ୱା ଚେତସୋ ସନ୍ତିଂ ପପ୍ପୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ରୋଦତୋ ସୋଚତୋ ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ଅସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତେ ଦୁକ୍ଖଂ, ସରୀରଞ୍ଚ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟାଦୀହି ଉପହଞ୍ଞତୀତି ।
୫୯୧.ନ ତେନ ପେତାତି ତେନ ପରିଦେୱନେନ କାଲକତା ନ ପାଲେନ୍ତି ନ ୟାପେନ୍ତି, ନ ତଂ ତେସଂ ଉପକାରାୟ ହୋତି । ତସ୍ମା ନିରତ୍ଥା ପରିଦେୱନାତି ।
୫୯୨. ନ କେୱଲଞ୍ଚ ନିରତ୍ଥା, ଅନତ୍ଥମ୍ପି ଆୱହତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସୋକମପ୍ପଜହଂ…ପେ॰… ୱସମନ୍ୱଗୂ। ତତ୍ଥ ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତୋତି ଅନୁସୋଚନ୍ତୋ । ୱସମନ୍ୱଗୂତି ୱସଂ ଗତୋ ।
୫୯୩. ଏୱମ୍ପି ନିରତ୍ଥକତ୍ତଂ ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତଞ୍ଚ ସୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୋକୱିନୟତ୍ଥଂ ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଗମିନେତି ଗମିକେ, ପରଲୋକଗମନସଜ୍ଜେ ଠିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଫନ୍ଦନ୍ତେୱିଧ ପାଣିନୋତି ମରଣଭୟେନ ଫନ୍ଦମାନେୟେୱ ଇଧ ସତ୍ତେ ।
୫୯୪.ୟେନ ୟେନାତି ୟେନାକାରେନ ମଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଦୀଘାୟୁକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅରୋଗୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତତୋ ତଂ ଅଞ୍ଞଥାୟେୱ ହୋତି, ସୋ ଏୱଂ ମଞ୍ଞିତୋ ମରତିପି, ରୋଗୀପି ହୋତି । ଏତାଦିସୋ ଅୟଂ ୱିନାଭାୱୋ ମଞ୍ଞିତପ୍ପଚ୍ଚନୀକେନ ହୋତି, ପସ୍ସ, ଉପାସକ, ଲୋକସଭାୱନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୫୯୬.ଅରହତୋ ସୁତ୍ୱାତି ଇମଂ ଏୱରୂପଂ ଅରହତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା । ନେସୋ ଲବ୍ଭା ମୟା ଇତୀତି ସୋ ପେତୋ ‘‘ଇଦାନି ମୟା ପୁନ ଜୀୱତୂ’’ତି ନ ଲବ୍ଭା ଇତି ପରିଜାନନ୍ତୋ, ୱିନେୟ୍ୟ ପରିଦେୱିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୫୯୭. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ‘‘ୟଥା ସରଣମାଦିତ୍ତଂ…ପେ॰… ଧଂସୟେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଧୀରୋ ଧିତିସମ୍ପଦାୟ, ସପଞ୍ଞୋ ସାଭାୱିକପଞ୍ଞାୟ, ପଣ୍ଡିତୋ ବାହୁସଚ୍ଚପଞ୍ଞାୟ, କୁସଲୋ ଚିନ୍ତକଜାତିକତାୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚିନ୍ତାମୟସୁତମୟଭାୱନାମୟପଞ୍ଞାହି ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୫୯୮-୯. ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋକମେୱ, ପରିଦେୱଂ…ପେ॰… ସଲ୍ଲମତ୍ତନୋ । ତତ୍ଥ ପଜପ୍ପନ୍ତି ତଣ୍ହଂ । ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ । ଅବ୍ବହେତି ଉଦ୍ଧରେ । ସଲ୍ଲନ୍ତି ଏତମେୱ ତିପ୍ପକାରଂ ଦୁନ୍ନୀହରଣଟ୍ଠେନ ଅନ୍ତୋୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଚ ସଲ୍ଲଂ । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ରାଗାଦିସଲ୍ଲଂ ୱା । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅବ୍ବୂଳ୍ହେ ସଲ୍ଲେ ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ…ପେ॰… ନିବ୍ବୁତୋତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ତତ୍ଥ ଅସିତୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅନିସ୍ସିତୋ । ପପ୍ପୁୟ୍ୟାତି ପାପୁଣିତ୍ୱା । ସେସଂ ଇଧ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ, ତସ୍ମା ନ ୱଣ୍ଣିତଂ ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅୟମେୱ ୟାସ୍ସ ନିଦାନେ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ପନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନି ଚ ପଦାନି ପରିହରନ୍ତା କରିସ୍ସାମ । ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲୋତି ଗାମସ୍ସ ନାମଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲାନଂ ଚଙ୍କୀ ତାରୁକ୍ଖୋ ତୋଦେୟ୍ୟୋତି ୱୋହାରନାମମେତଂ । ପୋକ୍ଖରସାତି ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀତି ନେମିତ୍ତିକଂ । ତେସୁ କିର ଏକୋ ହିମୱନ୍ତପସ୍ସେ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ପଦୁମେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ଅଞ୍ଞତରୋ ତାପସୋ ତଂ ପଦୁମଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସୟିତଂ ଦାରକଂ ଦିସ୍ୱା ସଂୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସି । ପୋକ୍ଖରେ ସୟିତତ୍ତା ‘‘ପୋକ୍ଖରସାତୀ’’ତି ଚସ୍ସ ନାମମକାସି । ଏକସ୍ସ ଠାନନ୍ତରେ ନେମିତ୍ତିକଂ । ତେନ କିର ଜାଣୁସ୍ସୋଣିନାମକଂ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନଂ ଲଦ୍ଧଂ, ସୋ ତେନେୱ ପଞ୍ଞାୟି ।
ତେ ସବ୍ବେପି ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅଭିଞ୍ଞାତା ଅଭିଞ୍ଞାତା ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲା କସ୍ମା ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲେ ପଟିୱସନ୍ତୀତି ? ୱେଦସଜ୍ଝାୟନପରିୱୀମଂସନତ୍ଥଂ । ତେନ କିର ସମୟେନ କୋସଲଜନପଦେ ୱେଦକା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱେଦାନଂ ସଜ୍ଝାୟକରଣତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୂପପରିକ୍ଖଣତ୍ଥଞ୍ଚ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗାମେ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ତେନ ତେପି ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଅତ୍ତନୋ ଭୋଗଗାମତୋ ଆଗମ୍ମ ତତ୍ଥ ପଟିୱସନ୍ତି ।
ୱାସେଟ୍ଠଭାରଦ୍ୱାଜାନନ୍ତି ୱାସେଟ୍ଠସ୍ସ ଚ ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଚ । ଅୟମନ୍ତରାକଥାତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସହାୟକଭାୱାନୁରୂପଂ କଥଂ କଥେନ୍ତା ଅନୁୱିଚରିଂସୁ, ତସ୍ସା କଥାୟ ଅନ୍ତରା ୱେମଜ୍ଝେୟେୱ ଅୟଂ ଅଞ୍ଞା କଥା ଉଦପାଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋତି ସଂସୁଦ୍ଧକୁଚ୍ଛିକୋ, ସଂସୁଦ୍ଧାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଏୱ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଉଦରଗ୍ଗି ‘‘ଗହଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ମାତୁକୁଚ୍ଛି । ୟାୱ ସତ୍ତମାତି ମାତୁ ମାତା, ପିତୁ ପିତାତି ଏୱଂ ପଟିଲୋମେନ ୟାୱ ସତ୍ତ ଜାତିୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପିତାମହୋ ଚ ପିତାମହୀ ଚ ପିତାମହା, ତଥା ମାତାମହୋ ଚ ମାତାମହୀ ଚ ମାତାମହା, ପିତାମହା ଚ ମାତାମହା ଚ ପିତାମହାୟେୱ । ପିତାମହାନଂ ୟୁଗଂ ପିତାମହୟୁଗଂ । ୟୁଗନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ । ଅଭିଲାପମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପିତାମହାୟେୱ ପିତାମହୟୁଗଂ । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ଜାତିଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘କିଂ ସୋ’’ତି କେନଚି ଅନୱଞ୍ଞାତୋ। ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋତି ଜାତିସନ୍ଦୋସୱାଦେନ ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ । ୱତସମ୍ପନ୍ନୋତି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ । ସଞ୍ଞାପେତୁନ୍ତି ଞାପେତୁଂ ବୋଧେତୁଂ, ନିରନ୍ତରଂ କାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆୟାମାତି ଗଚ୍ଛାମ ।
୬୦୦.ଅନୁଞ୍ଞାତପଟିଞ୍ଞାତାତି ‘‘ତେୱିଜ୍ଜା ତୁମ୍ହେ’’ତି ଏୱଂ ମୟଂ ଆଚରିୟେହି ଚ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଅତ୍ତନା ଚ ପଟିଜାନିମ୍ହାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ମାତି ଭୱାମ । ଉଭୋତି ଦ୍ୱେପି ଜନା । ଅହଂ ପୋକ୍ଖରସାତିସ୍ସ, ତାରୁକ୍ଖସ୍ସାୟଂ ମାଣୱୋତି ଅହଂ ପୋକ୍ଖରସାତିସ୍ସ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସୀ ଅଗ୍ଗସିସ୍ସୋ, ଅୟଂ ତାରୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଣତି ଆଚରିୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ।
୬୦୧.ତେୱିଜ୍ଜାନନ୍ତି ତିୱେଦାନଂ । କେୱଲିନୋତି ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତା । ଅସ୍ମସେତି ଅମ୍ହ ଭୱାମ । ଇଦାନି ତଂ କେୱଲିଭାୱଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପଦକସ୍ମା…ପେ॰… ସାଦିସା’’ତି । ତତ୍ଥ ଜପ୍ପେତି ୱେଦେ । କମ୍ମୁନାତି ଦସୱିଧେନ କୁସଲକମ୍ମପଥକମ୍ମୁନା । ଅୟଞ୍ହି ପୁବ୍ବେ ସତ୍ତୱିଧଂ କାୟୱଚୀକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି ଆହ । ତିୱିଧଂ ମନୋକମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ୱତସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ।
୬୦୨-୫. ଇଦାନି ତଂ ୱଚନନ୍ତରେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅହଞ୍ଚ କମ୍ମୁନା ବ୍ରୂମୀ’’ତି । ଖୟାତୀତନ୍ତି ଊନଭାୱଂ ଅତୀତଂ, ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପେଚ୍ଚାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ନମୋ କରୋନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁଂ ଲୋକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରେ ଲୋକେ, ତଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିଅତ୍ଥସନ୍ଦସ୍ସନେନ ଚକ୍ଖୁ ହୁତ୍ୱା ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ।
୬୦୬. ଏୱଂ ଅଭିତ୍ଥୱିତ୍ୱା ୱାସେଟ୍ଠେନ ୟାଚିତୋ ଭଗୱା ଦ୍ୱେପି ଜନେ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତେସଂ ୱୋ ଅହଂ ବ୍ୟକ୍ଖିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ବ୍ୟକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମି । ଅନୁପୁବ୍ବନ୍ତି ତିଟ୍ଠତୁ ତାୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଚିନ୍ତା, କୀଟପଟଙ୍ଗତିଣରୁକ୍ଖତୋ ପଭୁତି ୱୋ ଅନୁପୁବ୍ବଂ ବ୍ୟକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରକଥାୟ ୱିନେତବ୍ବା ହି ତେ ମାଣୱକା । ଜାତିୱିଭଙ୍ଗନ୍ତି ଜାତିୱିତ୍ଥାରଂ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା ହି ଜାତିୟୋତି ତେସଂ ତେସଞ୍ହି ପାଣାନଂ ଜାତିୟୋ ଅଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞା ନାନପ୍ପକାରାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୦୭. ତତୋ ପାଣାନଂ ଜାତିୱିଭଙ୍ଗେ କଥେତବ୍ବେ ‘‘ତିଣରୁକ୍ଖେପି ଜାନାଥା’’ତି ଅନୁପାଦିନ୍ନକାନଂ ତାୱ କଥେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ତଂ କିମତ୍ଥମିତି ଚେ ? ଉପାଦିନ୍ନେସୁ ସୁଖଞାପନତ୍ଥଂ । ଅନୁପାଦିନ୍ନେସୁ ହି ଜାତିଭେଦେ ଗହିତେ ଉପାଦିନ୍ନେସୁ ସୋ ପାକଟତରୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ତିଣାନି ନାମ ଅନ୍ତୋଫେଗ୍ଗୂନି ବହିସାରାନି । ତସ୍ମା ତାଲନାଳିକେରାଦୟୋପି ତିଣସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ରୁକ୍ଖା ନାମ ବହିଫେଗ୍ଗୂ ଅନ୍ତୋସାରା । ତିଣାନି ଚ ରୁକ୍ଖା ଚ ତିଣରୁକ୍ଖା । ତେ ଉପୟୋଗବହୁୱଚନେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତିଣରୁକ୍ଖେପି ଜାନାଥା’’ତି । ନ ଚାପି ପଟିଜାନରେତି ‘‘ମୟଂ ତିଣା, ମୟଂ ରୁକ୍ଖା’’ତି ଏୱମ୍ପି ନ ପଟିଜାନନ୍ତି । ଲିଙ୍ଗଂ ଜାତିମୟନ୍ତି ଅପଟିଜାନନ୍ତାନମ୍ପି ଚ ତେସଂ ଜାତିମୟମେୱ ସଣ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲଭୂତତିଣାଦିସଦିସମେୱ ହୋତି । କିଂ କାରଣଂ ? ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞା ହି ଜାତିୟୋ, ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞା ତିଣଜାତି, ଅଞ୍ଞା ରୁକ୍ଖଜାତି; ତିଣେସୁପି ଅଞ୍ଞା ତାଲଜାତି, ଅଞ୍ଞା ନାଳିକେରଜାତୀତି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।
ତେନ କିଂ ଦୀପେତି ? ୟଂ ଜାତିୱସେନ ନାନା ହୋତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ପରେସଂ ୱା ଉପଦେସଂ ୱିନାପି ଅଞ୍ଞଜାତିତୋ ୱିସେସେନ ଗୟ୍ହତି । ୟଦି ଚ ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଟିଞ୍ଞଂ ପରେସଂ ୱା ଉପଦେସଂ ୱିନା ଖତ୍ତିୟତୋ ୱେସ୍ସସୁଦ୍ଦତୋ ୱା ୱିସେସେନ ଗୟ୍ହେୟ୍ୟ, ନ ଚ ଗୟ୍ହତି, ତସ୍ମା ନ ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି । ପରତୋ ପନ ‘‘ୟଥା ଏତାସୁ ଜାତୀସୂ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଏତମତ୍ଥଂ ୱଚୀଭେଦେନେୱ ଆୱିକରିସ୍ସତି ।
୬୦୮. ଏୱଂ ଅନୁପାଦିନ୍ନେସୁ ଜାତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉପାଦିନ୍ନେସୁ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ କୀଟେ’’ତି ଏୱମାଦିମାହ । ତତ୍ଥ କୀଟାତି କିମୟୋ । ପଟଙ୍ଗାତି ପଟଙ୍ଗାୟେୱ । ୟାୱ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକେତି କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୦୯.ଖୁଦ୍ଦକେତି କାଳକକଣ୍ଡକାଦୟୋ । ମହଲ୍ଲକେତି ସସବିଳାରାଦୟୋ । ସବ୍ବେ ହି ତେ ଅନେକୱଣ୍ଣା ।
୬୧୦.ପାଦୂଦରେତି ଉଦରପାଦେ, ଉଦରଂୟେୱ ୟେସଂ ପାଦାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦୀଘପିଟ୍ଠିକେତି ସପ୍ପାନଞ୍ହି ସୀସତୋ ୟାୱ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠା ପିଟ୍ଠି ଏୱ ହୋତି, ତେନ ତେ ‘‘ଦୀଘପିଟ୍ଠିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେପି ଅନେକପ୍ପକାରା ଆସୀୱିସାଦିଭେଦେନ ।
୬୧୧.ଓଦକେତି ଉଦକମ୍ହି ଜାତେ । ମଚ୍ଛାପି ଅନେକପ୍ପକାରା ରୋହିତମଚ୍ଛାଦିଭେଦେନ ।
୬୧୨.ପକ୍ଖୀତି ସକୁଣେ । ତେ ହି ପକ୍ଖାନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ‘‘ପକ୍ଖୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ପତ୍ତେହି ୟନ୍ତୀତି ପତ୍ତୟାନା। ୱେହାସେ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱିହଙ୍ଗମା। ତେପି ଅନେକପ୍ପକାରା କାକାଦିଭେଦେନ ।
୬୧୩. ଏୱଂ ଥଲଜଲାକାସଗୋଚରାନଂ ପାଣାନଂ ଜାତିଭେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେନାଧିପ୍ପାୟେନ ତଂ ଦସ୍ସେସି, ତଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଏତାସୂ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତାଧିପ୍ପାୟୱଣ୍ଣନାୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୬୧୪-୬. ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ସୟମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ କେସେହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ୟୋଜନା – ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି ମନୁସ୍ସେସୁ ଲିଙ୍ଗଂ ଜାତିମୟଂ ପୁଥୂ’’ତି, ତଂ ଏୱଂ ନତ୍ଥୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ନ କେସେହୀତି । ନ ହି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଈଦିସା କେସା ହୋନ୍ତି, ଖତ୍ତିୟାନଂ ଈଦିସା’’ତି ନିୟମୋ ଅତ୍ଥି ୟଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସମିଗାଦୀନନ୍ତି ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଲିଙ୍ଗଂ ଜାତିମୟଂ ନେୱ, ୟଥା ଅଞ୍ଞାସୁ ଜାତିସୂତି ଇଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱତ୍ଥସ୍ସ ନିଗମନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସ ୟୋଜନା – ତଦେୱ ୟସ୍ମା ଇମେହି କେସାଦୀହି ନତ୍ଥି ମନୁସ୍ସେସୁ ଲିଙ୍ଗଂ ଜାତିମୟଂ ପୁଥୁ, ତସ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବମେତଂ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଭେଦେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଲିଙ୍ଗଂ ଜାତିମୟଂ ନେୱ ୟଥା ଅଞ୍ଞାସୁ ଜାତୀସୂ’’ତି ।
୬୧୭. ଇଦାନି ଏୱଂ ଜାତିଭେଦେ ଅସନ୍ତେପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖତ୍ତିୟୋତି ଇଦଂ ନାନତ୍ତଂ ୟଥା ଜାତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏତଂ ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ୱିୟ ୟୋନିସିଦ୍ଧମେୱ କେସାଦିସଣ୍ଠାନାନତ୍ତଂ ମନୁସ୍ସେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେସୁ ନ ୱିଜ୍ଜତି । ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପନ ଏତସ୍ମିଂ ୟଦେତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖତ୍ତିୟୋତି ନାନତ୍ତୱିଧାନପରିୟାୟଂ ୱୋକାରଂ, ତଂ ୱୋକାରଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ସମଞ୍ଞାୟ ପୱୁଚ୍ଚତି, ୱୋହାରମତ୍ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
୬୧୯-୬୨୫. ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱା ଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ୱାଦଂ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଦି ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଆଜୀୱସୀଲାଚାରୱିପନ୍ନୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ପୋରାଣା ବ୍ରାହ୍ମଣା ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଲୋକେ ଚ ଅଞ୍ଞେପି ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା, ତସ୍ମା ୱାସେଟ୍ଠସ୍ସ ୱାଦପଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ମନୁସ୍ସେସୂ’’ତିଆଦିକା ଅଟ୍ଠ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ଗୋରକ୍ଖନ୍ତି ଖେତ୍ତରକ୍ଖଂ, କସିକମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଥୱୀ ହି ‘‘ଗୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତପ୍ପଭେଦୋ ଚ ଖେତ୍ତଂ । ପୁଥୁସିପ୍ପେନାତି ତନ୍ତୱାୟକମ୍ମାଦିନାନାସିପ୍ପେନ । ୱୋହାରନ୍ତି ୱଣିଜ୍ଜଂ । ପରପେସ୍ସେନାତି ପରେସଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚେନ । ଇସ୍ସତ୍ଥନ୍ତି ଆୱୁଧଜୀୱିକଂ, ଉସୁଞ୍ଚ ସତ୍ତିଞ୍ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୋରୋହିଚ୍ଚେନାତି ପୁରୋହିତକମ୍ମେନ ।
୬୨୬. ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସମୟେନ ଚ ଲୋକୱୋହାରେନ ଚ ଆଜୀୱସୀଲାଚାରୱିପନ୍ନସ୍ସ ଅବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ସାଧେତ୍ୱା ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଗୁଣେହି ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କୁଲେ ଜାତୋ ୟୋ ଗୁଣୱା, ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ଞାୟୋତି ଏୱମେତଂ ଞାୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ଆପାଦେତ୍ୱା ପୁନ ତଦେୱ ଞାୟଂ ୱଚୀଭେଦେନ ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ଚାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅହଂ ପନ ୟ୍ୱାୟଂ ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଜାତୋ, ତତ୍ରାପି ୱା ୱିସେସେନ ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସମଞ୍ଞିତାୟ ମାତରି ସମ୍ଭୂତୋ, ତଂ ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱଂ ୟା ଚାୟଂ ‘‘ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୩୦୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୪) ନୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରିସୁଦ୍ଧଉପ୍ପତ୍ତିମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତା ୟୋନି କଥୀୟତି, ‘‘ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ’’ତି ଇମିନା ଚ ମାତୁସମ୍ପତ୍ତି, ତତୋପି ଜାତସମ୍ଭୂତତ୍ତା ‘‘ୟୋନିଜୋ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତମ୍ପି ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱଂ ଇମିନା ଚ ୟୋନିଜମତ୍ତିସମ୍ଭୱମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନ ବ୍ରୂମି। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ‘‘ଭୋ ଭୋ’’ତି ୱଚନମତ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେହି ସକିଞ୍ଚନେହି ୱିସିଟ୍ଠତ୍ତା ଭୋୱାଦୀ ନାମ ସୋ ହୋତି, ସଚେ ହୋତି ସକିଞ୍ଚନୋ। ୟୋ ପନାୟଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କୁଲେ ଜାତୋପି ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାଭାୱେନ ଅକିଞ୍ଚନୋ, ସବ୍ବଗହଣପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗେନ ଚ ଅନାଦାନୋ, ଅକିଞ୍ଚନଂ ଅନାଦାନଂ ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ବାହିତପାପୋତି ।
୬୨୭. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ‘‘ସବ୍ବସଂୟୋଜନଂ ଛେତ୍ୱା’’ତିଆଦିକା ସତ୍ତୱୀସତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧଂ ସଂୟୋଜନଂ । ନ ପରିତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହାୟ ନ ତସ୍ସତି । ତମହନ୍ତି ତଂ ଅହଂ ରାଗାଦୀନଂ ସଙ୍ଗାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ସଙ୍ଗାତିଗଂ, ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୟୋଗାନଂ ଅଭାୱେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୨୮.ନଦ୍ଧିନ୍ତି ନୟ୍ହନଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ କୋଧଂ । ୱରତ୍ତନ୍ତି ବନ୍ଧନଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ତଣ୍ହଂ । ସନ୍ଦାନଂ ସହନୁକ୍କମନ୍ତି ଅନୁସୟାନୁକ୍କମସହିତଂ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିସନ୍ଦାନଂ, ଇଦଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଲିଘସ୍ସ ଉକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା ଉକ୍ଖିତ୍ତପଲିଘଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୨୯.ଅଦୁଟ୍ଠୋତି ଏୱଂ ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସଞ୍ଚ ପାଣିଆଦୀହି ପୋଥନଞ୍ଚ ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ବନ୍ଧନଞ୍ଚ ୟୋ ଅକୁଦ୍ଧମାନସୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିୱାସେସି, ଖନ୍ତିବଲେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଖନ୍ତୀବଲଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୀକଭୂତେନ ତେନେୱ ଖନ୍ତୀବଲାନୀକେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ବଲାନୀକଂ ତଂ ଏୱରୂପଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୦.ୱତନ୍ତନ୍ତି ଧୁତୱତେନ ସମନ୍ନାଗତଂ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ ସୀଲୱନ୍ତଂ, ତଣ୍ହାଉସ୍ସଦାଭାୱେନ ଅନୁସ୍ସଦଂ, ଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟଦମନେନ ଦନ୍ତଂ, କୋଟିୟଂ ଠିତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଅନ୍ତିମସାରୀରଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୧.ୟୋନ ଲିମ୍ପତୀତି ଏୱମେୱ ୟୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦୁୱିଧେପି କାମେ ନ ଲିମ୍ପତି, ତସ୍ମିଂ କାମେ ନ ସଣ୍ଠାତି, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୨.ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଖନ୍ଧଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ପନ୍ନଭାରନ୍ତି ଓହିତକ୍ଖନ୍ଧଭାରଂ ଚତୂହି ୟୋଗେହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱା ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୩.ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞନ୍ତି ଗମ୍ଭୀରେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ପୱତ୍ତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ, ଧମ୍ମୋଜପଞ୍ଞାୟ ମେଧାୱିଂ, ‘‘ଅୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିୟା, ଅୟଂ ସୁଗତିୟା, ଅୟଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗୋ, ଅୟଂ ଅମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏୱଂ ମଗ୍ଗେ ଅମଗ୍ଗେ ଚ ଛେକତାୟ ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗସ୍ସକୋୱିଦଂ, ଅରହତ୍ତସଙ୍ଖାତଂ ଉତ୍ତମତ୍ଥମନୁପ୍ପତ୍ତଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୪.ଅସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଦସ୍ସନସୱନସମୁଲ୍ଲାପପରିଭୋଗକାୟସଂସଗ୍ଗାନଂ ଅଭାୱେନ ଅସଂସଟ୍ଠଂ । ଉଭୟନ୍ତି ଗିହୀହି ଚ ଅନଗାରେହି ଚାତି ଉଭୟେହିପି ଅସଂସଟ୍ଠଂ । ଅନୋକସାରିନ୍ତି ଅନାଲୟଚାରିଂ, ତଂ ଏୱରୂପଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୫.ନିଧାୟାତି ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଓରୋପେତ୍ୱା । ତସେସୁ ଥାୱରେସୁ ଚାତି ତଣ୍ହାତାସେନ ତସେସୁ ତଣ୍ହାଭାୱେନ ଥିରତାୟ ଥାୱରେସୁ । ୟୋ ନ ହନ୍ତୀତି ୟୋ ଏୱଂ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ୱିଗତପଟିଘତାୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ନେୱ କଞ୍ଚି ସୟଂ ହନତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ ଘାତେତି, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୬.ଅୱିରୁଦ୍ଧନ୍ତି ଆଘାତୱସେନ ୱିରୁଦ୍ଧେସୁପି ଲୋକିୟମହାଜନେସୁ ଆଘାତାଭାୱେନ ଅୱିରୁଦ୍ଧଂ, ହତ୍ଥଗତେ ଦଣ୍ଡେ ୱା ସତ୍ଥେ ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନେପି ପରେସଂ ପହାରଦାନତୋ ଅୱିରତତ୍ତା ଅତ୍ତଦଣ୍ଡେସୁ ଜନେସୁ ନିବ୍ବୁତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ‘‘ଅହଂ ମମ’’ନ୍ତି ଗହିତତ୍ତା ସାଦାନେସୁ, ତସ୍ସ ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାଦାନଂ ତଂ ଏୱରୂପଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୭.ଆରଗ୍ଗାତି ୟସ୍ସେତେ ରାଗାଦୟୋ ଅୟଞ୍ଚ ପରଗୁଣମକ୍ଖଣଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ ଆରଗ୍ଗା ସାସପୋ ୱିୟ ପପତିତୋ, ୟଥା ସାସପୋ ଆରଗ୍ଗେ ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ଚିତ୍ତେ ନ ତିଟ୍ଠତି, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୮.ଅକକ୍କସନ୍ତି ଅଫରୁସଂ । ୱିଞ୍ଞାପନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୱିଞ୍ଞାପନିଂ । ସଚ୍ଚନ୍ତି ଭୂତଂ । ନାଭିସଜେତି ୟାୟ ଗିରାୟ ଅଞ୍ଞଂ କୁଜ୍ଝାପନୱସେନ ନ ଲଗ୍ଗାପେୟ୍ୟ । ଖୀଣାସୱୋ ନାମ ଏୱରୂପମେୱ ଗିରଂ ଭାସେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୩୯. ସାଟକାଭରଣାଦୀସୁ ଦୀଘଂ ୱା ରସ୍ସଂ ୱା, ମଣିମୁତ୍ତାଦୀସୁ ଅଣୁଂ ୱା ଥୂଲଂ ୱା ମହଗ୍ଘଅପ୍ପଗ୍ଘୱସେନ ସୁଭଂ ୱା ଅସୁଭଂ ୱା ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ ନାଦିୟତି, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୦.ନିରାସାସନ୍ତି ନିତ୍ତଣ୍ହଂ । ୱିସଂୟୁତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିୟୁତ୍ତଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୧.ଆଲୟାତି ତଣ୍ହା । ଅଞ୍ଞାୟ ଅକଥଂକଥୀତି ଅଟ୍ଠ ୱତ୍ଥୂନି ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛୋ । ଅମତୋଗଧମନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଓଗହେତ୍ୱା ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୨.ଉଭୋତି ଦ୍ୱେପି ପୁଞ୍ଞାନି ପାପାନି ଚ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଗନ୍ତି ରାଗାଦିଭେଦଂ ସଙ୍ଗଂ । ଉପଚ୍ଚଗାତି ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ତମହଂ ୱଟ୍ଟମୂଲସୋକେନ ଅସୋକଂ, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ରାଗରଜାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ୱିରଜଂ, ନିରୁପକ୍କିଲେସତାୟ ସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୩.ୱିମଲନ୍ତି ଅବ୍ଭାଦିମଲୱିରହିତଂ । ସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ । ୱିପ୍ପସନ୍ନନ୍ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ । ଅନାୱିଲନ୍ତି କିଲେସାୱିଲତ୍ତୱିରହିତଂ । ନନ୍ଦୀଭୱପରିକ୍ଖୀଣନ୍ତି ତୀସୁ ଭୱେସୁ ପରିକ୍ଖୀଣତଣ୍ହଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୪.ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମଂରାଗପଲିପଥଞ୍ଚେୱ କିଲେସଦୁଗ୍ଗଞ୍ଚ ସଂସାରୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନକମୋହଞ୍ଚ ଅତୀତୋ, ଚତ୍ତାରୋ ଓଘେ ତିଣ୍ଣୋ ହୁତ୍ୱା ପାରଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ଦୁୱିଧେନ ଝାନେନ ଝାୟୀ, ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱେନ ଅନେଜୋ, କଥଂକଥାୟ ଅଭାୱେନ ଅକଥଂକଥୀ, ଉପାଦାନାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା କିଲେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୫.ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ଇଧ ଲୋକେ, ଉଭୋପି କାମେ ହିତ୍ୱା ଅନାଗାରୋ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବଜତି, ତଂ ପରିକ୍ଖୀଣକାମଞ୍ଚେୱ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱଞ୍ଚ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୬.ୟୋଇଧ ଲୋକେ ଛଦ୍ୱାରିକଂ ତଣ୍ହଂ ଜହିତ୍ୱା ଘରାୱାସେନ ଅନତ୍ଥିକୋ ଅନାଗାରୋ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବଜତି, ତଣ୍ହାୟ ଚେୱ ଭୱସ୍ସ ଚ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ତଣ୍ହାଭୱପରିକ୍ଖୀଣଂ ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୭.ମାନୁସକଂ ୟୋଗନ୍ତି ମାନୁସକଂ ଆୟୁଞ୍ଚେୱ ପଞ୍ଚୱିଧକାମଗୁଣେ ଚ । ଦିବ୍ବୟୋଗେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପଚ୍ଚଗାତି ୟୋ ମାନୁସକଂ ୟୋଗଂ ହିତ୍ୱା ଦିବ୍ବଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ତଂ ସବ୍ବେହି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୮.ରତିନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତିଂ । ଅରତିନ୍ତି ଅରଞ୍ଞୱାସେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତତ୍ତଂ । ସୀତିଭୂତନ୍ତି ନିବ୍ବୁତଂ, ନିରୁପଧିନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ, ୱୀରନ୍ତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତଂ ୱୀରିୟୱନ୍ତଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୪୯.ୟୋ ୱେଦୀତି ୟୋ ସତ୍ତାନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଚୁତିଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଞ୍ଚ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଜାନାତି, ତମହଂ ଅଲଗ୍ଗତାୟ ଅସତ୍ତଂ, ପଟିପତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା ସୁଗତଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତାୟ ବୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୦.ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସେତେ ଦେୱାଦୟୋ ଗତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତମହଂ ଆସୱାନଂ ଖୀଣତାୟ ଖୀଣାସୱଂ, କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରହନ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୧.ପୁରେତି ଅତୀତକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ପଚ୍ଛାତି ଅନାଗତେସୁ । ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ । କିଞ୍ଚନନ୍ତି ୟସ୍ସେତେସୁ ଠାନେସୁ ତଣ୍ହାଗାହସଙ୍ଖାତଂ କିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥି । ତମହଂ ରାଗକିଞ୍ଚନାଦୀହି ଅକିଞ୍ଚନଂ। କସ୍ସଚି ଗହଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାଦାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୨. ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତତ୍ତେନ ଉସଭସଦିସତାୟ ଉସଭଂ, ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପୱରଂ, ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୀରଂ, ମହନ୍ତାନଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଏସିତତ୍ତା ମହେସିଂ, ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ୱିଜିତତ୍ତା ୱିଜିତାୱିନଂ, ନିନ୍ହାତକିଲେସତାୟ ନ୍ହାତକଂ, ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧତାୟ ବୁଦ୍ଧଂ ତଂ ଏୱରୂପଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୩.ୟୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଜାନାତି, ଛବ୍ବୀସତିଦେୱଲୋକଭେଦଂ ସଗ୍ଗଂ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅପାୟଞ୍ଚ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି, ଅଥୋ ଜାତିକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତମହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୫୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ଗୁଣତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ୟେ ‘ଜାତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି ଅଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି, ତେ ଇଦଂ ୱୋହାରମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତା, ସା ଚ ନେସଂ ଦିଟ୍ଠି ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମଞ୍ଞା ହେସା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ୟଦିଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଖତ୍ତିୟୋ ଭାରଦ୍ୱାଜୋ ୱାସେଟ୍ଠୋ’’ତି ନାମଗୋତ୍ତଂ ପକପ୍ପିତଂ, ସମଞ୍ଞା ହେସା ଲୋକସ୍ମିଂ, ପଞ୍ଞତ୍ତିୱୋହାରମତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସମ୍ମୁଚ୍ଚା ସମୁଦାଗତଂ ସମନୁଞ୍ଞାୟ ଆଗତଂ । ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜାତକାଲେୟେୱସ୍ସ ଞାତିସାଲୋହିତେହି ପକପ୍ପିତଂ କତଂ । ନୋ ଚେତଂ ଏୱଂ ପକପ୍ପେୟ୍ୟୁଂ, ନ କୋଚି କଞ୍ଚି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ୱା ‘‘ଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ୱା ଜାନେୟ୍ୟ ।
୬୫୫. ଏୱଂ ପକପ୍ପିତଞ୍ଚେତଂ ଦୀଘରତ୍ତମନୁସୟିତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତମଜାନତଂ, ‘‘ପକପ୍ପିତଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ, ନାମଗୋତ୍ତମତ୍ତମେତଂ ସଂୱୋହାରତ୍ଥଂ ପକପ୍ପିତ’’ନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ହଦୟେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତମନୁସୟିତଂ, ତସ୍ସ ଅନୁସୟିତତ୍ତା ତଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତା ତେ ପବ୍ରୁୱନ୍ତି ‘‘ଜାତିୟା ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି, ଅଜାନନ୍ତାୟେୱ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୫୬-୭. ଏୱଂ ‘‘ୟେ ‘ଜାତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି ଅଭିନିୱେସଂ କରୋନ୍ତି, ତେ ଇଦଂ ୱୋହାରମତ୍ତମଜାନନ୍ତା, ସା ଚ ନେସଂ ଦିଟ୍ଠି ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିପ୍ପରିୟାୟମେୱ ଜାତିୱାଦଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ କମ୍ମୱାଦଞ୍ଚ ନିରୋପେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଜଚ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘କମ୍ମୁନା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, କମ୍ମୁନା ହୋତି ଅବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱିତ୍ଥାରଣତ୍ଥଂ ‘‘କସ୍ସକୋ କମ୍ମୁନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କମ୍ମୁନାତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ କସିକମ୍ମାଦିନିବ୍ବତ୍ତକଚେତନାକମ୍ମୁନା ।
୬୫୯.ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦସ୍ସାତି ‘‘ଇମିନା ପଚ୍ଚୟେନ ଏୱଂ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଦସ୍ସାୱିନୋ । କମ୍ମୱିପାକକୋୱିଦାତି ସମ୍ମାନାୱମାନାରହେ କୁଲେ କମ୍ମୱସେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ହୋତି, ଅଞ୍ଞାପି ହୀନପଣୀତତା ହୀନପଣୀତେ କମ୍ମେ ୱିପଚ୍ଚମାନେ ହୋତୀତି ଏୱଂ କମ୍ମୱିପାକକୁସଲା ।
୬୬୦.‘‘କମ୍ମୁନାୱତ୍ତତୀ’’ତି ଗାଥାୟ ପନ ‘‘ଲୋକୋ’’ତି ୱା ‘‘ପଜା’’ତି ୱା ‘‘ସତ୍ତା’’ତି ୱା ଏକୋୟେୱ ଅତ୍ଥୋ, ୱଚନମତ୍ତମେୱ ନାନଂ । ପୁରିମପଦେନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ବ୍ରହ୍ମା ମହାବ୍ରହ୍ମା…ପେ॰… ସେଟ୍ଠୋ ସଜିତା ୱସୀ ପିତା ଭୂତଭବ୍ୟାନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ଇମିସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ନିସେଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କମ୍ମୁନା ହି ୱତ୍ତତି ତାସୁ ତାସୁ ଗତୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଲୋକୋ, ତସ୍ସ କୋ ସଜିତାତି ? ଦୁତିୟେନ ‘‘ଏୱଂ କମ୍ମୁନା ଉପ୍ପନ୍ନୋପି ଚ ପୱତ୍ତିୟମ୍ପି ଅତୀତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭେଦେନ କମ୍ମୁନା ଏୱ ପୱତ୍ତତି, ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତୋ ହୀନପଣୀତାଦିଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ତତିୟେନ ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମେତି ‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି କମ୍ମନିବନ୍ଧନା ସତ୍ତା କମ୍ମେନେୱ ବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି । ଚତୁତ୍ଥେନ ତମତ୍ଥଂ ଉପମାୟ ୱିଭାୱେତି ରଥସ୍ସାଣୀୱ ୟାୟତୋତି । ୟଥା ରଥସ୍ସ ୟାୟତୋ ଆଣି ନିବନ୍ଧନଂ ହୋତି, ନ ତାୟ ଅନିବଦ୍ଧୋ ୟାତି, ଏୱଂ ଲୋକସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୋ ଚ ପୱତ୍ତତୋ ଚ କମ୍ମଂ ନିବନ୍ଧନଂ, ନ ତେନ ଅନିବଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି ।
୬୬୧. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏୱଂ କମ୍ମନିବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ, ତସ୍ମା ସେଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତପେନା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ତପେନାତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେନ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନାତି ସିକ୍ଖାନିସ୍ସିତେନ ୱୁତ୍ତାୱସେସସେଟ୍ଠଚରିୟେନ । ସଂୟମେନାତି ସୀଲେନ । ଦମେନାତି ପଞ୍ଞାୟ । ଏତେନ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତେନ କମ୍ମୁନା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଏତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମୁତ୍ତମଂ, ୟସ୍ମା ଏତଂ କମ୍ମଂ ଉତ୍ତମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ବ୍ରହ୍ମାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ବ୍ରହ୍ମଂ ଆନେତୀତି ବ୍ରହ୍ମାନଂ, ବ୍ରହ୍ମଭାୱଂ ଆନେତି ଆୱହତି ଦେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୬୨. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସନ୍ତୋତି ସନ୍ତକିଲେସୋ । ବ୍ରହ୍ମା ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସକ୍କୋ ଚ । ୟୋ ଏୱରୂପୋ, ସୋ ନ କେୱଲଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଅପିଚ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ସକ୍କୋ ଚ ସୋ ୱିଜାନତଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ, ଏୱଂ ୱାସେଟ୍ଠ ଜାନାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱାସେଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି କୋକାଲିକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ଚସ୍ସ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅଥ ଖୋ କୋକାଲିକୋତି ଏତ୍ଥ ପନ କୋ ଅୟଂ କୋକାଲିକୋ, କସ୍ମା ଚ ଉପସଙ୍କମୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅୟଂ କିର କୋକାଲିକରଟ୍ଠେ କୋକାଲିକନଗରେ କୋକାଲିକସେଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପିତରା କାରାପିତେ ୱିହାରେୟେୱ ପଟିୱସତି ‘‘ଚୂଳକୋକାଲିକୋ’’ତି ନାମେନ, ନ ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ସିସ୍ସୋ । ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣପୁତ୍ତୋ ‘‘ମହାକୋକାଲିକୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟି ।
ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନା ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ୱିୱେକୱାସଂ ୱସିତୁକାମା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ତଂ ନଗରଂ ପତ୍ୱା ତଂ ୱିହାରଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ତେ କୋକାଲିକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିତ୍ୱା ତଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟଂ ଇଧ ତେମାସଂ ୱସିସ୍ସାମ, ମା କସ୍ସଚି ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତେମାସେ ଅତୀତେ ଇତରଦିୱସଂ ପଗେୱ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଆରୋଚେସି – ‘‘ତୁମ୍ହେ ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଇଧାଗନ୍ତ୍ୱା ୱସମାନେ ନ ଜାନିତ୍ଥ, ନ ତେ କୋଚି ପଚ୍ଚୟେନାପି ନିମନ୍ତେତୀ’’ତି । ନଗରୱାସିନୋ ‘‘କସ୍ମା ନୋ, ଭନ୍ତେ, ନାରୋଚୟିତ୍ଥା’’ତି । କିଂ ଆରୋଚିତେନ, କିଂ ନାଦ୍ଦସଥ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖୂ ୱସନ୍ତେ, ନନୁ ଏତେ ଅଗ୍ଗସାୱକାତି । ତେ ଖିପ୍ପଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସପ୍ପିଗୁଳୱତ୍ଥାଦୀନି ଆନେତ୍ୱା କୋକାଲିକସ୍ସ ପୁରତୋ ନିକ୍ଖିପିଂସୁ । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପରମପ୍ପିଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗସାୱକା ‘ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲାଭୋ’ତି ଞତ୍ୱା ନ ସାଦିୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅସାଦିୟନ୍ତା ଅଦ୍ଧା ‘ଆୱାସିକସ୍ସ ଦେଥା’ତି ଭଣିସ୍ସନ୍ତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇମଂ ଲାଭଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି। ସୋ ତଥା ଅକାସି, ଥେରା ଦିସ୍ୱାୱ ପୟୁତ୍ତୱାଚାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ପଚ୍ଚୟା ନେୱ ଅମ୍ହାକଂ ନ କୋକାଲିକସ୍ସ ୱଟ୍ଟନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଆୱାସିକସ୍ସ ଦେଥା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେନ କୋକାଲିକୋ ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ଅତ୍ତନା ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତା ମୟ୍ହମ୍ପି ନ ଦାପେସୁ’’ନ୍ତି ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପାଦେସି ।
ତେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ । ଭଗୱା ଚ ପୱାରେତ୍ୱା ସଚେ ଅତ୍ତନା ଜନପଦଚାରିକଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ଅଗ୍ଗସାୱକେ ପେସେତି – ‘‘ଚରଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚାରିକଂ ବହୁଜନହିତାୟା’’ତିଆଦୀନି (ମହାୱ॰ ୩୨) ୱତ୍ୱା। ଇଦମାଚିଣ୍ଣଂ ତଥାଗତାନଂ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଅତ୍ତନା ଅଗନ୍ତୁକାମୋ ହୋତି । ଅଥ ଖୋ ଇମେ ପୁନଦେୱ ଉୟ୍ୟୋଜେସି – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚରଥ ଚାରିକ’’ନ୍ତି । ତେ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚାରିକଂ ଚରମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତସ୍ମିଂ ରଟ୍ଠେ ତମେୱ ନଗରଂ ଅଗମଂସୁ । ନାଗରା ଥେରେ ସଞ୍ଜାନିତ୍ୱା ସହ ପରିକ୍ଖାରେହି ଦାନଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେ ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ଦାନଂ ଅଦଂସୁ, ଥେରାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖାରେ ଉପନାମେସୁଂ । ଥେରା ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଦଂସୁ । ତଂ ଦିସ୍ୱା କୋକାଲିକୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ଅହେସୁଂ, ଇଦାନି ଲୋଭାଭିଭୂତା ପାପିଚ୍ଛା ଜାତା, ପୁବ୍ବେପି ଅପ୍ପିଚ୍ଛସନ୍ତୁଟ୍ଠପୱିୱିତ୍ତସଦିସା ମଞ୍ଞେ, ଇମେ ପାପିଚ୍ଛା ଅସନ୍ତଗୁଣପରିଦୀପକା ପାପଭିକ୍ଖୂ’’ତି । ସୋ ଥେରେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଆୱୁସୋ, ତୁମ୍ହେ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୱିୱିତ୍ତା ୱିୟ ଅହୁୱତ୍ଥ, ଇଦାନି ପନତ୍ଥ ପାପଭିକ୍ଖୂ ଜାତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ତାୱଦେୱ ତରମାନରୂପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି । ଅୟମେତ୍ଥ କୋକାଲିକୋ, ଇମିନା କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ କୋକାଲିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତିଆଦି ।
ଭଗୱା ତଂ ତୁରିତତୁରିତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱାୱ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ଅଗ୍ଗସାୱକେ ଅକ୍କୋସିତୁକାମୋ ଆଗତୋ’’ତି । ‘‘ସକ୍କା ନୁ ଖୋ ପଟିସେଧେତୁ’’ନ୍ତି ଚ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ନ ସକ୍କା, ଥେରେସୁ ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଆଗତୋ, ଏକଂସେନ ପଦୁମନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ଏୱଂ ଦିସ୍ୱାପି ପନ ‘‘ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେପି ନାମ ଗରହନ୍ତଂ ସୁତ୍ୱା ନ ନିସେଧେତୀ’’ତି ପରୂପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ଅରିୟୂପୱାଦସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ମା ହେୱ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିସେଧେସି । ତତ୍ଥ ମା ହେୱନ୍ତି ମା ଏୱମାହ, ମା ଏୱଂ ଅଭଣୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପେସଲାତି ପିୟସୀଲା । ସଦ୍ଧାୟିକୋତି ସଦ୍ଧାଗମକରୋ, ପସାଦାୱହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟିକୋତି ପଚ୍ଚୟକରୋ, ‘‘ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାୱହୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସାତି ପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ସତୋ ନ ଚିରେନେୱ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ଫୁଟୋ ଅହୋସୀତି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଓକାସଂ ଅୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସକଲସରୀରଂ ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତାହି ପୀଳକାହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଂ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ତଥାରୂପଂ କମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେ ୱିପାକଂ ନ ଦେତି, ଦସ୍ସନୂପଚାରେ ପନ ୱିଜହିତମତ୍ତେ ଦେତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ପୀଳକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଚ କୋକାଲିକସ୍ସା’’ତି । ଅଥ କସ୍ମା ତତ୍ଥେୱ ନ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଚେ ? କମ୍ମାନୁଭାୱେନ । ଓକାସକତଞ୍ହି କମ୍ମଂ ଅୱସ୍ସଂ ୱିପଚ୍ଚତି, ତଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଠାତୁଂ ନ ଦେତି । ସୋ କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ଚୋଦିୟମାନୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମି । କଳାୟମତ୍ତିୟୋତି ଚଣକମତ୍ତିୟୋ। ବେଲୁୱସଲାଟୁକମତ୍ତିୟୋତି ତରୁଣବେଲୁୱମତ୍ତିୟୋ । ପଭିଜ୍ଜିଂସୂତି ଭିଜ୍ଜିଂସୁ । ତାସୁ ଭିନ୍ନାସୁ ସକଲସରୀରଂ ପନସପକ୍କଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ସୋ ପକ୍କେନ ଗତ୍ତେନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତୋ ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ସୟି । ଅଥ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଆଗତାଗତା ମନୁସ୍ସା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଧି କୋକାଲିକ, ଧି କୋକାଲିକ, ଅୟୁତ୍ତମକାସି, ଅତ୍ତନୋୟେୱ ମୁଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋସୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତେସଂ ସୁତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଧିକ୍କାରଂ ଅକଂସୁ, ଆରକ୍ଖଦେୱତାନଂ ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତାତି ଇମିନା ଉପାୟେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ଏକଧିକ୍କାରୋ ଉଦପାଦି ।
ତଦା ଚ ତୁରୂ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ କୋକାଲିକସ୍ସ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ହୋତି । ସୋପି ସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ତଂ ଧିକ୍କାରଂ ସୁତ୍ୱା ଆଗମ୍ମ କୋକାଲିକଂ ଓୱଦି ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେସୁ ଚିତ୍ତପ୍ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ । ସୋ ତସ୍ସାପି ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତମେୱ ଅପରାଧେତ୍ୱା କାଲଂ କତ୍ୱା ପଦୁମନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେନାହ – ‘‘ଅଥ ଖୋ କୋକାଲିକୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେନେୱାବାଧେନ…ପେ॰… ଆଘାତେତ୍ୱା’’ତି ।
ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତୀତି କୋ ଅୟଂ ବ୍ରହ୍ମା, କସ୍ମା ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚାତି ? ଅୟଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସହକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ଅନାଗାମୀ ହୁତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ନଂ ‘‘ସହମ୍ପତି ବ୍ରହ୍ମା’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ସୋ ପନ ‘‘ଅହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଦୁମନିରୟଂ କିତ୍ତେସ୍ସାମି, ତତୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆରୋଚେସ୍ସତି । କଥାନୁସନ୍ଧିକୁସଲା ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥାୟୁପ୍ପମାଣଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ଭଗୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅରିୟୂପୱାଦେ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା କାରଣେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ । ଭଗୱା ତଥେୱ ଅକାସି, ଅଞ୍ଞତରୋପି ଭିକ୍ଖୁ ପୁଚ୍ଛି । ତେନ ଚ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ୱୀସତିଖାରିକୋତି ମାଗଧକେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା କୋସଲରଟ୍ଠେ ଏକୋ ପତ୍ଥୋ ହୋତି, ତେନ ପତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରୋ ପତ୍ଥା ଆଳ୍ହକଂ, ଚତ୍ତାରି ଆଳ୍ହକାନି ଦୋଣଂ, ଚତୁଦୋଣା ମାନିକା, ଚତୁମାନିକା ଖାରୀ, ତାୟ ଖାରିୟା ୱୀସତିଖାରିକୋ । ତିଲୱାହୋତି ତିଲସକଟଂ । ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋତି ଅବ୍ବୁଦୋ ନାମ କୋଚି ପଚ୍ଚେକନିରୟୋ ନତ୍ଥି, ଅୱୀଚିମ୍ହିୟେୱ ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ପଚ୍ଚନୋକାସୋ ପନ ‘‘ଅବ୍ବୁଦୋ ନିରୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏସ ନୟୋ ନିରବ୍ବୁଦାଦୀସୁ ।
ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଗଣନାପି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ୟଥେୱ ହି ସତଂ ସତସହସ୍ସାନି କୋଟି ହୋତି, ଏୱଂ ସତଂ ସତସହସ୍ସକୋଟିୟୋ ପକୋଟି ନାମ ହୋତି, ସତଂ ସତସହସ୍ସପକୋଟିୟୋ କୋଟିପ୍ପକୋଟି ନାମ, ସତଂ ସତସହସ୍ସକୋଟିପ୍ପକୋଟିୟୋ ନହୁତଂ, ସତଂ ସତସହସ୍ସନହୁତାନି ନିନ୍ନହୁତଂ, ସତଂ ସତସହସ୍ସନିନ୍ନହୁତାନି ଏକଂ ଅବ୍ବୁଦଂ, ତତୋ ୱୀସତିଗୁଣଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କେଚି ପନ ‘‘ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିଦେୱନାନତ୍ତେନପି କମ୍ମକରଣନାନତ୍ତେନପି ଇମାନି ନାମାନି ଲଦ୍ଧାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ‘‘ସୀତନରକା ଏୱ ଏତେ’’ତି ।
ଅଥାପରନ୍ତି ତଦତ୍ଥୱିସେସତ୍ଥଦୀପକଂ ଗାଥାବନ୍ଧଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ପାଠୱସେନ ୱୁତ୍ତୱୀସତିଗାଥାସୁ ହି ଏତ୍ଥ ‘‘ସତଂ ସହସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଅୟମେକା ଏୱ ଗାଥା ୱୁତ୍ତତ୍ଥଦୀପିକା, ସେସା ୱିସେସତ୍ଥଦୀପିକା ଏୱ, ଅୱସାନେ ଗାଥାଦ୍ୱୟମେୱ ପନ ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିତପାଠେ ନତ୍ଥି । ତେନାୱୋଚୁମ୍ହ ‘‘ୱୀସତିଗାଥାସୂ’’ତି ।
୬୬୩. ତତ୍ଥ କୁଠାରୀତି ଅତ୍ତଚ୍ଛେଦକଟ୍ଠେନ କୁଠାରିସଦିସା ଫରୁସୱାଚା । ଛିନ୍ଦତୀତି କୁସଲମୂଲସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲଂୟେୱ ନିକନ୍ତତି ।
୬୬୪.ନିନ୍ଦିୟନ୍ତି ନିନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ୱା ନିନ୍ଦତି ୟୋ ପସଂସିୟୋତି ୟୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପସଂସାରହୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, ତଂ ୱା ସୋ ପାପିଚ୍ଛତାଦୀନି ଆରୋପେତ୍ୱା ଗରହତି । ୱିଚିନାତୀତି ଉପଚିନାତି । କଲିନ୍ତି ଅପରାଧଂ ।
୬୬୫.ଅୟଂ କଲୀତି ଅୟଂ ଅପରାଧୋ । ଅକ୍ଖେସୂତି ଜୂତକୀଳନଅକ୍ଖେସୁ । ସବ୍ବସ୍ସାପି ସହାପି ଅତ୍ତନାତି ସବ୍ବେନ ଅତ୍ତନୋ ଧନେନପି ଅତ୍ତନାପି ସଦ୍ଧିଂ । ସୁଗତେସୂପି ସୁଟ୍ଠୁ ଗତତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା ସୁଗତନାମକେସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସାୱକେସୁ । ମନଂ ପଦୋସୟେତି ୟୋ ମନଂ ପଦୂସେୟ୍ୟ । ତସ୍ସାୟଂ ମନୋପଦୋସୋ ଏୱ ମହତ୍ତରୋ କଲୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୬୬. କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସତଂ ସହସ୍ସାନଂ…ପେ॰… ପାପକଂ, ୟସ୍ମା ୱସ୍ସଗଣନାୟ ଏତ୍ତକୋ ସୋ କାଲୋ, ୟଂ କାଲଂ ଅରିୟଗରହୀୱାଚଂ ମନଞ୍ଚ ପଣିଧାୟ ପାପକଂ ନିରୟଂ ଉପେତି, ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ସଙ୍ଖେପେନ ପଦୁମନିରୟେ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ।
୬୬୭. ଇଦାନି ଅପରେନପି ନୟେନ ‘‘ଅୟମେୱ ମହତ୍ତରୋ କଲି, ୟୋ ସୁଗତେସୁ ମନଂ ପଦୂସୟେ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ’’ତି ଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭୂତୱାଦୀତି ଅରିୟୂପୱାଦୱସେନ ଅଲିକୱାଦୀ । ନିରୟନ୍ତି ପଦୁମାଦିଂ । ପେଚ୍ଚ ସମା ଭୱନ୍ତୀତି ଇତୋ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା ନିରୟୂପପତ୍ତିୟା ସମା ଭୱନ୍ତି । ପରତ୍ଥାତି ପରଲୋକେ ।
୬୬୮. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟୋ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠସ୍ସାତି । ତତ୍ଥ ମନୋପଦୋସାଭାୱେନ ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠୋ, ଅୱିଜ୍ଜାମଲାଭାୱେନ ସୁଦ୍ଧୋ, ପାପିଚ୍ଛାଭାୱେନ ଅନଙ୍ଗଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପ୍ପଦୁଟ୍ଠତ୍ତା ୱା ସୁଦ୍ଧସ୍ସ, ସୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅନଙ୍ଗଣସ୍ସାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।
୬୬୯. ଏୱଂ ସୁଗତେସୁ ମନୋପଦୋସସ୍ସ ମହତ୍ତରକଲିଭାୱଂ ସାଧେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱାରିତୱତ୍ଥୁଗାଥା ନାମ ଚୁଦ୍ଦସ ଗାଥା ଆହ । ଇମା କିର କୋକାଲିକଂ ମୀୟମାନମେୱ ଓୱଦନ୍ତେନାୟସ୍ମତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ୱୁତ୍ତା, ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମୁନା’’ତି ଏକେ । ତାସଂ ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକସଙ୍ଗହତ୍ଥଂ ଅୟମୁଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୟୋ ଲୋଭଗୁଣେ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ‘‘ଗୁଣୋ’’ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତତ୍ତା ୱା ଲୋଭୋୟେୱ ଲୋଭଗୁଣୋ, ତଣ୍ହାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅୱଦଞ୍ଞୂତି ଅୱଚନଞ୍ଞୂ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଓୱାଦଂ ଅଗ୍ଗହଣେନ । ମଚ୍ଛରୀତି ପଞ୍ଚୱିଧମଚ୍ଛରିୟେନ । ପେସୁଣିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଭେଦକାମତାୟ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ, ଆୱୁସୋ କୋକାଲିକ, ତୁମ୍ହାଦିସୋ ଅନୁୟୁତ୍ତଲୋଭତଣ୍ହାୟ ଲୋଭଗୁଣେ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ କଦରିୟୋ ଅୱଦଞ୍ଞୂ ମଚ୍ଛରୀ ପେସୁଣିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ୱଚସା ପରିଭାସତି ଅଞ୍ଞଂ ଅଭାସନେୟ୍ୟମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲଂ । ତେନ ତଂ ୱଦାମି ‘‘ମୁଖଦୁଗ୍ଗା’’ତି ଗାଥାତ୍ତୟଂ ।
୬୭୦. ତସ୍ସାୟଂ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥୋ – ମୁଖଦୁଗ୍ଗ ମୁଖୱିସମ, ୱିଭୂତ ୱିଗତଭୂତ, ଅଲିକୱାଦି, ଅନରିୟ ଅସପ୍ପୁରିସ, ଭୂନହୁ ଭୂତିହନକ, ୱୁଡ୍ଢିନାସକ, ପୁରିସନ୍ତ ଅନ୍ତିମପୁରିସ, କଲି ଅଲକ୍ଖିପୁରିସ, ଅୱଜାତ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅୱଜାତପୁତ୍ତ ।
୬୭୧.ରଜମାକିରସୀତି କିଲେସରଜଂ ଅତ୍ତନି ପକ୍ଖିପସି । ପପତନ୍ତି ସୋବ୍ଭଂ । ‘‘ପପାତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ‘‘ପପଦ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ମହାନିରୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୭୨.ଏତି ହତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହ-ଇତି ନିପାତୋ, ତନ୍ତି ତଂ କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ । ଅଥ ୱା ହତନ୍ତି ଗତଂ ପଟିପନ୍ନଂ, ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁୱାମୀତି ସାମି ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା । ସୋ ହି ତଂ କମ୍ମଂ ଲଭତେୱ, ନାସ୍ସ ତଂ ନସ୍ସତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ମା ଚ ଲଭତି, ତସ୍ମା ଦୁକ୍ଖଂ ମନ୍ଦୋ…ପେ॰… କିବ୍ବିସକାରୀ।
୬୭୩. ଇଦାନି ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମନ୍ଦୋ ପସ୍ସତି, ତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟୋସଙ୍କୁସମାହତଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁରିମଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ତାୱ ଅତ୍ଥୋ – ୟଂ ତଂ ଅୟୋସଙ୍କୁସମାହତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ‘‘ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିରୟପାଲା ପଞ୍ଚୱିଧବନ୍ଧନଂ ନାମ କାରଣଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଉପେତି, ଏୱଂ ଉପେନ୍ତୋ ଚ ତତ୍ଥେୱ ଆଦିତ୍ତାୟ ଲୋହପଥୱିୟା ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ନିରୟପାଲେହି ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଆକୋଟିୟମାନଂ ତତ୍ତଂ ଖିଲସଙ୍ଖାତଂ ତିଣ୍ହଧାରମୟସୂଲମୁପେତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ତଂ ଅୟୋଖିଲଂ ହତ୍ଥେ ଗମେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତୋ ପରା ଉପଡ୍ଢଗାଥା ଅନେକାନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ପକ୍କାୱସେସାନୁଭୱନତ୍ଥଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଖାରୋଦକନଦୀତୀରଂ ଗତସ୍ସ ୟଂ ତଂ ‘‘ତତ୍ତଂ ଅୟୋଗୁଳଂ ମୁଖେ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ତତ୍ତଂ ତମ୍ବଲୋହଂ ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋତି ଲୋହଂ । ଗୁଳସନ୍ନିଭନ୍ତି ବେଲୁୱସଣ୍ଠାନଂ । ଅୟୋଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତମ୍ବଲୋହଂ, ଇତରେନ ଅୟୋଗୁଳଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପତିରୂପନ୍ତି କତକମ୍ମାନୁରୂପଂ ।
୬୭୪. ତତୋ ପରାସୁ ଗାଥାସୁ ନ ହି ୱଗ୍ଗୂତି ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ପହରଥା’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା ନିରୟପାଲା ମଧୁରୱାଚଂ ନ ୱଦନ୍ତି । ନାଭିଜୱନ୍ତୀତି ନ ସୁମୁଖଭାୱେନ ଅଭିମୁଖା ଜୱନ୍ତି, ନ ସୁମୁଖା ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅନୟବ୍ୟସନମାୱହନ୍ତା ଏୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତାଣମୁପେନ୍ତୀତି ତାଣଂ ଲେଣଂ ପଟିସରଣଂ ହୁତ୍ୱା ନ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଗଣ୍ହନ୍ତା ହନନ୍ତା ଏୱ ଉପେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଙ୍ଗାରେ ସନ୍ଥତେ ସୟନ୍ତୀତି ଅଙ୍ଗାରପବ୍ବତଂ ଆରୋପିତା ସମାନା ଅନେକାନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସନ୍ଥତେ ଅଙ୍ଗାରେ ସେନ୍ତି । ଗିନିସମ୍ପଜ୍ଜଲିତନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଜଲିତଂ ସବ୍ବଦିସାସୁ ଚ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତଂ ଅଗ୍ଗିଂ । ପୱିସନ୍ତୀତି ମହାନିରୟେ ପକ୍ଖିତ୍ତା ସମାନା ଓଗାହନ୍ତି । ମହାନିରୟୋ ନାମ ୟୋ ସୋ ‘‘ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬) ୱୁତ୍ତୋ, ନଂ ୟୋଜନସତେ ଠତ୍ୱା ପସ୍ସତଂ ଅକ୍ଖୀନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ।
୬୭୫.ଜାଲେନ ଚ ଓନହିୟାନାତି ଅୟୋଜାଲେନ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ମିଗଲୁଦ୍ଦକା ମିଗଂ ୱିୟ ହନନ୍ତି । ଇଦଂ ଦେୱଦୂତେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ । ଅନ୍ଧଂୱ ତିମିସମାୟନ୍ତୀତି ଅନ୍ଧକରଣେନ ଅନ୍ଧମେୱ ବହଲନ୍ଧକାରତ୍ତା ‘‘ତିମିସ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞିତଂ ଧୂମରୋରୁୱଂ ନାମ ନରକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତତ୍ର କିର ନେସଂ ଖରଧୂମଂ ଘାୟିତ୍ୱା ଅକ୍ଖୀନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନ ‘‘ଅନ୍ଧଂୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱିତତଞ୍ହି ୟଥା ମହିକାୟୋତି ତଞ୍ଚ ଅନ୍ଧତିମିସଂ ମହିକାୟୋ ୱିୟ ୱିତତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୱିତ୍ଥତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ଇଦମ୍ପି ଦେୱଦୂତେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମକାରଣମେୱ ।
୬୭୬.ଅଥ ଲୋହମୟନ୍ତି ଅୟଂ ପନ ଲୋହକୁମ୍ଭୀ ପଥୱିପରିୟନ୍ତିକା ଚତୁନହୁତାଧିକାନି ଦ୍ୱେୟୋଜନସତସହସ୍ସାନି ଗମ୍ଭୀରା ସମତିତ୍ତିକା ତତ୍ରଲୋହପୂରା ହୋତି । ପଚ୍ଚନ୍ତି ହି ତାସୁ ଚିରରତ୍ତନ୍ତି ତାସୁ କୁମ୍ଭୀସୁ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପଚ୍ଚନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିନିସମାସୂତି ଅଗ୍ଗିସମାସୁ। ସମୁପ୍ପିଲୱାତେତି ସମୁପ୍ପିଲୱନ୍ତା, ସକିମ୍ପି ଉଦ୍ଧଂ ସକିମ୍ପି ଅଧୋ ଗଚ୍ଛମାନା ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦେୱଦୂତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୭୭.ପୁବ୍ବଲୋହିତମିସ୍ସେତି ପୁବ୍ବଲୋହିତମିସ୍ସାୟ ଲୋହକୁମ୍ଭିୟା । ତତ୍ଥ କିନ୍ତି ତତ୍ଥ । ୟଂ ୟଂ ଦିସକନ୍ତି ଦିସଂ ୱିଦିସଂ । ଅଧିସେତୀତି ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ଅଭିସେତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ଦିସଂ ଅଲ୍ଲୀୟତି ଅପସ୍ସୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲିସ୍ସତୀତି ବାଧୀୟତି । ‘‘କିଲିଜ୍ଜତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ପୂତି ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଫୁସମାନୋତି ତେନ ପୁବ୍ବଲୋହିତେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ । ଇଦମ୍ପି ଦେୱଦୂତେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ ।
୬୭୮.ପୁଳୱାୱସଥେତି ପୁଳୱାନଂ ଆୱାସେ । ଅୟମ୍ପି ଲୋହକୁମ୍ଭୀୟେୱ ଦେୱଦୂତେ ‘‘ଗୂଥନିରୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତା, ତତ୍ଥ ପତିତସ୍ସ ସୂଚିମୁଖପାଣା ଛୱିଆଦୀନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଖାଦନ୍ତି । ଗନ୍ତୁଂ ନ ହି ତୀରମପତ୍ଥୀତି ଅପଗନ୍ତୁଂ ନ ହି ତୀରଂ ଅତ୍ଥି । ‘‘ତୀରୱମତ୍ଥୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ତୀରମେୱ ଏତ୍ଥ ‘‘ତୀରୱ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସମା ହି ସମନ୍ତକପଲ୍ଲାତି ୟସ୍ମା ତସ୍ସା କୁମ୍ଭିୟା ଉପରିଭାଗେପି ନିକୁଜ୍ଜିତତ୍ତା ସବ୍ବତ୍ଥ ସମା ସମନ୍ତତୋ କଟାହା, ତସ୍ମା ଅପଗନ୍ତୁଂ ତୀରଂ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୭୯.ଅସିପତ୍ତୱନଂ ଦେୱଦୂତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତଞ୍ହି ଦୂରତୋ ରମଣୀୟଂ ଅମ୍ବୱନଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ଅଥେତ୍ଥ ଲୋଭେନ ନେରୟିକା ପୱିସନ୍ତି, ତତୋ ନେସଂ ୱାତେରିତାନି ପତ୍ତାନି ପତିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ତଂ ପୱିସନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛିଦଗତ୍ତା’’ତି । ତଂ ପୱିସନ୍ତି ତତୋ ସୁଟ୍ଠୁ ଛିନ୍ନଗତ୍ତା ହୋନ୍ତୀତି । ଜିୱ୍ହଂ ବଳିସେନ ଗହେତ୍ୱା ଆରଜୟାରଜୟା ୱିହନନ୍ତୀତି ତତ୍ଥ ଅସିପତ୍ତୱନେ ୱେଗେନ ଧାୱିତ୍ୱା ପତିତାନଂ ମୁସାୱାଦୀନଂ ନେରୟିକାନଂ ନିରୟପାଲା ଜିୱ୍ହଂ ବଳିସେନ ନିକ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୟଥା ମନୁସ୍ସା ଅଲ୍ଲଚମ୍ମଂ ଭୂମିୟଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଖିଲେହି ଆକୋଟେନ୍ତି, ଏୱଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଫରସୂହି ଫାଲେତ୍ୱା ଫାଲେତ୍ୱା ଏକମେକଂ କୋଟିଂ ଛିନ୍ଦେତ୍ୱା ୱିହନନ୍ତି, ଛିନ୍ନଛିନ୍ନା କୋଟି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସମୁଟ୍ଠାତି । ‘‘ଆରଚୟାରଚୟା’’ତିପି ପାଠୋ, ଆୱିଞ୍ଛିତ୍ୱା ଆୱିଞ୍ଛିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତମ୍ପି ଦେୱଦୂତେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ ।
୬୮୦.ୱେତରଣିନ୍ତି ଦେୱଦୂତେ ‘‘ମହତୀ ଖାରୋଦକା ନଦୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୬୯) ୱୁତ୍ତନଦିଂ । ସା କିର ଗଙ୍ଗା ୱିୟ ଉଦକଭରିତା ଦିସ୍ସତି । ଅଥେତ୍ଥ ନ୍ହାୟିସ୍ସାମ ପିୱିସ୍ସାମାତି ନେରୟିକା ପତନ୍ତି । ତିଣ୍ହଧାରଖୁରଧାରନ୍ତି ତିଣ୍ହଧାରଂ ଖୁରଧାରଂ, ତିକ୍ଖଧାରଖୁରଧାରୱତିନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ସା କିର ନଦିୟା ଉଦ୍ଧମଧୋ ଉଭୟତୀରେସୁ ଚ ତିଣ୍ହଧାରା ଖୁରା ପଟିପାଟିୟା ଠପିତା ୱିୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତେନ ସା ‘‘ତିଣ୍ହଧାରା ଖୁରଧାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ତିଣ୍ହଧାରଖୁରଧାରଂ ଉଦକାସାୟ ଉପେନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଉପେନ୍ତା ଚ ପାପକମ୍ମେନ ଚୋଦିତା ତତ୍ଥ ମନ୍ଦା ପପତନ୍ତି ବାଲାତି ଅତ୍ଥୋ ।
୬୮୧.ସାମା ସବଲାତି ଏତଂ ପରତୋ ‘‘ସୋଣା’’ତି ଇମିନା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସାମୱଣ୍ଣା କମ୍ମାସୱଣ୍ଣା ଚ ସୋଣା ଖାଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। କାକୋଲଗଣାତି କଣ୍ହକାକଗଣା । ପଟିଗିଦ୍ଧାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଞ୍ଜାତଗେଧା ହୁତ୍ୱା, ‘‘ମହାଗିଜ୍ଝା’’ତି ଏକେ । କୁଲଲାତି କୁଲଲପକ୍ଖିନୋ, ‘‘ସେନାନମେତଂ ନାମ’’ନ୍ତି ଏକେ । ୱାୟସାତି ଅକଣ୍ହକାକା । ଇଦମ୍ପି ଦେୱଦୂତେ ଅୱୁତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନିପି ପନ କାନିଚି ଇଧ ନ ୱୁତ୍ତାନି, ତାନି ଏତେସଂ ପୁରିମପଚ୍ଛିମଭାଗତ୍ତା ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
୬୮୨. ଇଦାନି ସବ୍ବମେୱେତଂ ନରକୱୁତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘କିଚ୍ଛା ୱତାୟ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – କିଚ୍ଛା ୱତ ଅୟଂ ଇଧ ନରକେ ନାନପ୍ପକାରକମ୍ମକରଣଭେଦା ୱୁତ୍ତି, ୟଂ ଜନୋ ଫୁସତି କିବ୍ବିସକାରୀ । ତସ୍ମା ଇଧ ଜୀୱିତସେସେ ଜୀୱିତସନ୍ତତିୟା ୱିଜ୍ଜମାନାୟ ଇଧ ଲୋକେ ଠିତୋୟେୱ ସମାନୋ ସରଣଗମନାଦିକୁସଲଧମ୍ମାନୁଟ୍ଠାନେନ କିଚ୍ଚକରୋ ନରୋ ସିୟା ଭୱେୟ୍ୟ । କିଚ୍ଚକରୋ ଭୱନ୍ତୋପି ଚ ସାତଚ୍ଚକାରିତାୱସେନେୱ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ପମଜ୍ଜେ ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ନ ପମାଦମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅୟମେତ୍ଥ ସମୁଚ୍ଚୟୱଣ୍ଣନା । ୟସ୍ମା ପନ ୱୁତ୍ତାୱସେସାନି ପଦାନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ଉତ୍ତାନତ୍ଥତ୍ତା ଚ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାନେୱ, ତସ୍ମା ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନା ନ କତାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କୋକାଲିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ନାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୬୮୫.ଆନନ୍ଦଜାତେତି ନାଲକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ କିର ଭଗୱତୋ ସାୱକଂ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତଥତ୍ତଂ ଅଭିକଙ୍ଖମାନୋ ତତୋ ପଭୁତି କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅସିତସ୍ସ ଇସିନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ନାଲକୋ ନାମ ତାପସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତିତଦିୱସତୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ‘‘ଅଞ୍ଞାତମେତ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଂ ବ୍ୟାକାସି । ପରିନିବ୍ବୁତେ ପନ ଭଗୱତି ସଙ୍ଗୀତିଂ କରୋନ୍ତେନାୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତମେୱ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୟେନ ୟଦା ଚ ସମାଦପିତୋ ନାଲକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି। ତଂ ସବ୍ବଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ‘‘ଆନନ୍ଦଜାତେ’’ତିଆଦିକା ୱୀସତି ୱତ୍ଥୁଗାଥାୟୋ ୱତ୍ୱା ଅଭାସି । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ‘‘ନାଲକସୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
ତତ୍ଥ ଆନନ୍ଦଜାତେତି ସମିଦ୍ଧିଜାତେ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତେ । ପତୀତେତି ତୁଟ୍ଠେ । ଅଥ ୱା ଆନନ୍ଦଜାତେତି ପମୁଦିତେ । ପତୀତେତି ସୋମନସ୍ସଜାତେ । ସୁଚିୱସନେତି ଅକିଲିଟ୍ଠୱସନେ । ଦେୱାନଞ୍ହି କପ୍ପରୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତାନି ୱସନାନି ରଜଂ ୱା ମଲଂ ୱା ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଦୁସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଇଧ ଦୁସ୍ସସଦିସତ୍ତା ‘‘ଦୁସ୍ସ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ଦିବ୍ବୱତ୍ଥଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅସିତୋ ଇସୀତି କଣ୍ହସରୀରୱଣ୍ଣତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ଇସି । ଦିୱାୱିହାରେତି ଦିୱାୱିହାରଟ୍ଠାନେ । ସେସଂ ପଦତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ ।
ସମ୍ବନ୍ଧତୋ ପନ – ଅୟଂ କିର ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସ ପିତୁ ସୀହହନୁରଞ୍ଞୋ ପୁରୋହିତୋ ସୁଦ୍ଧୋଦନସ୍ସପି ଅନଭିସିତ୍ତକାଲେ ସିପ୍ପାଚରିୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭିସିତ୍ତକାଲେ ପୁରୋହିତୋୟେୱ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ସାୟଂ ପାତଂ ରାଜୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତସ୍ସ ରାଜା ଦହରକାଲେ ୱିୟ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଅକତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମମତ୍ତମେୱ କରୋତି । ଧମ୍ମତା କିରେସା ପତ୍ତାଭିସେକାନଂ ସକ୍ୟରାଜୂନଂ । ପୁରୋହିତୋ ତେନ ନିବ୍ବିଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜାମହଂ ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ରାଜା ତସ୍ସ ନିଚ୍ଛୟଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି, ଆଚରିୟ, ମମେୱ ଉୟ୍ୟାନେ ୱସିତବ୍ବଂ, ୟଥା ତେ ଅହଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ୟାଚି । ସୋ ‘‘ଏୱଂ ହୋତୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ଉପଟ୍ଠହିୟମାନୋ ଉୟ୍ୟାନେୟେୱ ୱସନ୍ତୋ କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତେସି । ସୋ ତତୋ ପଭୁତି ରାଜକୁଲେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରଂ କରୋତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରତନୱିମାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦିବ୍ବରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ସମାଧିସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିମାନଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାୟ ମହାୱୀଥିୟା ଚେଲୁକ୍ଖେପଂ କତ୍ୱା ବୋଧିସତ୍ତଗୁଣପସଂସିତାନି ଥୁତିୱଚନାନି ୱତ୍ୱା କୀଳନ୍ତେ ସକ୍କପ୍ପମୁଖେ ଦେୱେ ଅଦ୍ଦସ । ତେନାହ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ – ‘‘ଆନନ୍ଦଜାତେ…ପେ॰… ଦିୱାୱିହାରେ’’ତି ।
୬୮୬. ତତୋ ସୋ ଏୱଂ ଦିସ୍ୱାନ ଦେୱେ…ପେ॰… କିଂ ପଟିଚ୍ଚ। ତତ୍ଥ ଉଦଗ୍ଗେତି ଅବ୍ଭୁନ୍ନତକାୟେ । ଚିତ୍ତିଂ କରିତ୍ୱାନାତି ଆଦରଂ କତ୍ୱା । କଲ୍ୟରୂପୋତି ତୁଟ୍ଠରୂପୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
୬୮୭. ଇଦାନି ‘‘ୟଦାପି ଆସୀ’’ତିଆଦିଗାଥା ଉତ୍ତାନସମ୍ବନ୍ଧା ଏୱ । ପଦତ୍ଥୋ ପନ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ସଙ୍ଗମୋତି ସଙ୍ଗାମୋ । ଜୟୋ ସୁରାନନ୍ତି ଦେୱାନଂ ଜୟୋ ।
ତସ୍ସାୱିଭାୱତ୍ଥଂ ଅୟମନୁପୁବ୍ବିକଥା ୱେଦିତବ୍ବା – ସକ୍କୋ କିର ମଗଧରଟ୍ଠେ ମଚଲଗାମୱାସୀ ତେତ୍ତିଂସମନୁସ୍ସସେଟ୍ଠୋ ମଘୋ ନାମ ମାଣୱୋ ହୁତ୍ୱା ସତ୍ତ ୱତ୍ତପଦାନି ପୂରେତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ । ତତୋ ପୁବ୍ବଦେୱା ‘‘ଆଗନ୍ତୁକଦେୱପୁତ୍ତା ଆଗତା, ସକ୍କାରଂ ନେସଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦିବ୍ବପଦୁମାନି ଉପନାମେସୁଂ, ଉପଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ଚ ନିମନ୍ତେସୁଂ । ସକ୍କୋ ଉପଡ୍ଢରଜ୍ଜେନ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ସକପରିସଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଏକଦିୱସଂ ସୁରାମଦମତ୍ତେ ତେ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ସିନେରୁପବ୍ବତପାଦେ ଖିପି । ତେସଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନଂ ଅସୁରଭୱନଂ ନିବ୍ବତ୍ତି ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭୂତାୟ ଚିତ୍ରପାଟଲିୟା ଉପସୋଭିତଂ । ତତୋ ତେ ସତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘ଅହୋ ରେ ନଟ୍ଠା ମୟଂ ପାନମଦଦୋସେନ, ନ ଦାନି ମୟଂ ସୁରଂ ପିୱିମ୍ହା, ଅସୁରଂ ପିୱିମ୍ହା, ନ ଦାନିମ୍ହା ସୁରା, ଅସୁରା ଦାନି ଜାତମ୍ହା’’ତି । ତତୋ ପଭୁତି ‘‘ଅସୁରା’’ଇଚ୍ଚେୱ ଉପ୍ପନ୍ନସମଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ଦ ଦାନି ଦେୱେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମେମା’’ତି ସିନେରୁଂ ପରିତୋ ଆରୋହିଂସୁ । ତତୋ ସକ୍କୋ ଅସୁରେ ୟୁଦ୍ଧେନ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପି ସମୁଦ୍ଦେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅତ୍ତନା ସଦିସଂ ଇନ୍ଦପଟିମଂ ମାପେତ୍ୱା ଠପେସି । ତତୋ ଅସୁରା ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱତାୟଂ ସକ୍କୋ ନିଚ୍ଚଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁନଦେୱ ନଗରଂ ଅଗମିଂସୁ । ତତୋ ଦେୱା ଅତ୍ତନୋ ଜୟଂ ଘୋସେନ୍ତା ମହାୱୀଥିୟଂ ଚେଲୁକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିଂସୁ । ଅଥ ଅସିତୋ ଅତୀତାନାଗତେ ଚତ୍ତାଲୀସକପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ସମତ୍ଥତାୟ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମେହି ପୁବ୍ବେପି ଏୱଂ କୀଳିତପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ଦେୱାସୁରସଙ୍ଗାମେ ଦେୱୱିଜୟଂ ଦିସ୍ୱା ଆହ –
ଜୟୋ ସୁରାନଂ ଅସୁରା ପରାଜିତା ।
ତଦାପି ନେତାଦିସୋ ଲୋମହଂସନୋ’’ତି ॥
ତସ୍ମିମ୍ପି କାଲେ ଏତାଦିସୋ ଲୋମହଂସନୋ ପମୋଦୋ ନ ଆସି । କିମବ୍ଭୁତଂ ଦଟ୍ଠୁ ମରୂ ପମୋଦିତାତି ଅଜ୍ଜ ପନ କିଂ ଅବ୍ଭୁତଂ ଦିସ୍ୱା ଏୱଂ ଦେୱା ପମୁଦିତାତି ।
୬୮୮. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସେଳେନ୍ତୀତି ମୁଖେନ ଉସ୍ସେଳନସଦ୍ଦଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । ଗାୟନ୍ତି ନାନାୱିଧାନି ଗୀତାନି, ୱାଦୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠି ତୂରିୟସହସ୍ସାନି, ଫୋଟେନ୍ତୀତି ଅପ୍ଫୋଟେନ୍ତି । ପୁଚ୍ଛାମି ୱୋହନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଞାତୁଂ ସମତ୍ଥୋପି ତେସଂ ୱଚନଂ ସୋତୁକାମତାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ମେରୁମୁଦ୍ଧୱାସିନେତି ସିନେରୁମୁଦ୍ଧନି ୱସନ୍ତେ । ସିନେରୁସ୍ସ ହି ହେଟ୍ଠିମତଲେ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଅସୁରଭୱନଂ, ମଜ୍ଝିମତଲେ ଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପପରିୱାରା ଚତ୍ତାରୋ ମହାଦୀପା, ଉପରିମତଲେ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ । ତସ୍ମା ଦେୱା ‘‘ମେରୁମୁଦ୍ଧୱାସିନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମାରିସାତି ଦେୱେ ଆମନ୍ତେତି, ନିଦୁକ୍ଖା ନିରାବାଧାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୬୮୯. ଅଥସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେନ୍ତେହି ଦେୱେହି ୱୁତ୍ତାୟ ତତିୟଗାଥାୟ ବୋଧିସତ୍ତୋତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅରହୋ ସତ୍ତୋ ରତନୱରୋତି ୱରରତନଭୂତୋ । ତେନମ୍ହ ତୁଟ୍ଠାତି ତେନ କାରଣେନ ମୟଂ ତୁଟ୍ଠା । ସୋ ହି ବୁଦ୍ଧତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସତି, ୟଥା ମୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଦେୱଗଣା ସେକ୍ଖାସେକ୍ଖଭୂମିଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମ । ମନୁସ୍ସାପିସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ୟେ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି ପରିନିବ୍ବାତୁଂ, ତେ ଦାନାଦୀନି କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅୟଂ କିର ନେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ତୁଟ୍ଠା କଲ୍ୟରୂପା’’ତି କିଞ୍ଚାପି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭିନ୍ନଂ, ତଥାପି ‘‘କିମବ୍ଭୁତଂ ଦଟ୍ଠୁ ମରୂ ପମୋଦିତା, କିଂ ଦେୱସଙ୍ଘୋ ଅତିରିୱ କଲ୍ୟରୂପୋ’’ତି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହଦ୍ୱୟସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୬୯୦. ଇଦାନି ୟେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ବୋଧିସତ୍ତେ ଜାତେ ତୁଟ୍ଠା ଅହେସୁଂ, ତଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେହି ୱୁତ୍ତାୟ ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ସତ୍ତଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ, ପଜାଗହଣେନ ସେସଗତିଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପଞ୍ଚସୁପି ଗତୀସୁ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତିରଚ୍ଛାନାପି ହି ସୀହାଦୟୋ ଅସନ୍ତାସାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତା, ତେପି ଅୟମେୱ ଅତିସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ପଜାନମୁତ୍ତମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ପନ ୟେ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା, ତେସୁ ଉଭୟହିତପଟିପନ୍ନୋ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୟଂ, ନରେସୁ ଚ ଉସଭସଦିସତ୍ତା ନରାସଭୋ। ତେନସ୍ସ ଥୁତିଂ ଭଣନ୍ତା ଇଦମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟମାହଂସୁ ।
୬୯୧. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ତଂ ସଦ୍ଦନ୍ତି ତଂ ଦେୱେହି ୱୁତ୍ତୱଚନସଦ୍ଦଂ । ଅୱସରୀତି ଓତରି । ତଦ ଭୱନନ୍ତି ତଦା ଭୱନଂ ।
୬୯୨. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ତତୋତି ଅସିତସ୍ସ ୱଚନତୋ ଅନନ୍ତରଂ । ଉକ୍କାମୁଖେୱାତି ଉକ୍କାମୁଖେ ଏୱ, ମୂସାମୁଖେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁକୁସଲସମ୍ପହଟ୍ଠନ୍ତି ସୁକୁସଲେନ ସୁୱଣ୍ଣକାରେନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟିତଂ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟେନ୍ତେନ ତାପିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦଦ୍ଦଲ୍ଲମାନନ୍ତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ । ଅସିତୱ୍ହୟସ୍ସାତି ଅସିତନାମସ୍ସ ଦୁତିୟେନ ନାମେନ କଣ୍ହଦେୱିଲସ୍ସ ଇସିନୋ ।
୬୯୩. ସତ୍ତମଗାଥାୟ ତାରାସଭଂ ୱାତି ତାରାନଂ ଉସଭସଦିସଂ, ଚନ୍ଦନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଅବ୍ଭାଦିଉପକ୍କିଲେସରହିତଂ । ସରଦରିୱାତି ସରଦେ ଇୱ । ଆନନ୍ଦଜାତୋତି ସୱନମତ୍ତେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ପୀତିୟା ପୀତିଜାତୋ । ଅଲତ୍ଥ ପୀତିନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ପୁନପି ପୀତିଂ ଲଭି ।
୬୯୪. ତତୋ ପରଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ଦେୱେହି ସଦା ପୟୁଜ୍ଜମାନସକ୍କାରଦୀପନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଅଟ୍ଠମଗାଥାୟ ଅନେକସାଖନ୍ତି ଅନେକସଲାକଂ । ସହସ୍ସମଣ୍ଡଲନ୍ତି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟସହସ୍ସମଣ୍ଡଲୟୁତ୍ତଂ । ଛତ୍ତନ୍ତି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ । ୱୀତିପତନ୍ତୀତି ସରୀରଂ ବୀଜମାନା ପତନୁପ୍ପତନଂ କରୋନ୍ତି ।
୬୯୫. ନୱମଗାଥାୟ ଜଟୀତି ଜଟିଲୋ । କଣ୍ହସିରିୱ୍ହୟୋତି କଣ୍ହସଦ୍ଦେନ ଚ ସିରିସଦ୍ଦେନ ଚ ଅୱ୍ହୟମାନୋ । ତଂ କିର ‘‘ସିରିକଣ୍ହୋ’’ତିପି ଅୱ୍ହୟନ୍ତି ଆମନ୍ତେନ୍ତି, ଆଲପନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେତି ରତ୍ତକମ୍ବଲେ । ଅଧିକାରତୋ ଚେତ୍ଥ ‘‘କୁମାର’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ପାଠସେସୋ ୱା କାତବ୍ବୋ । ପୁରିମଗାଥାୟ ଚ ଅହତ୍ଥପାସଗତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ହତ୍ଥପାସଗତଂ ପଟିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଉପନୀତଂ, ତସ୍ମା ପୁନ ୱଚନଂ ‘‘ଦିସ୍ୱା’’ତି । ପୁରିମଂ ୱା ଦସ୍ସନପୀତିଲାଭାପେକ୍ଖଂ ଗାଥାୱସାନେ ‘‘ୱିପୁଲମଲତ୍ଥ ପୀତି’’ନ୍ତି ୱଚନତୋ, ଇଦଂ ପଟିଗ୍ଗହାପେକ୍ଖଂ ଅୱସାନେ ‘‘ସୁମନୋ ପଟିଗ୍ଗହେ’’ତି ୱଚନତୋ । ପୁରିମଞ୍ଚ କୁମାରସମ୍ବନ୍ଧମେୱ, ଇଦଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସମ୍ବନ୍ଧମ୍ପି । ଦିସ୍ୱାତି ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନକେ ଗନ୍ଧାରରତ୍ତକମ୍ବଲେ ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖଂ ୱିୟ କୁମାରଂ ‘‘ଛତ୍ତଂ ମରୂ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରିୟନ୍ତଂ ମୁଦ୍ଧନି ଦିସ୍ୱା । କେଚି ପନ ‘‘ଇଦଂ ମାନୁସକଂ ଛତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଭଣନ୍ତି । ୟଥେୱ ହି ଦେୱା, ଏୱଂ ମନୁସ୍ସାପି ଛତ୍ତଚାମରମୋରହତ୍ଥତାଲୱଣ୍ଟୱାଳବୀଜନିହତ୍ଥା ମହାପୁରିସଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ନ ତସ୍ସ ୱଚନେନ କୋଚିପି ଅତିସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତମେୱ ସୁନ୍ଦରଂ । ପଟିଗ୍ଗହେତି ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ପଟିଗ୍ଗହେସି । ଇସିଂ କିର ୱନ୍ଦାପେତୁଂ କୁମାରଂ ଉପନେସୁଂ । ଅଥସ୍ସ ପାଦା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଇସିସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ତମ୍ପି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସୁମନୋ ପଟିଗ୍ଗହେସି ।
୬୯୬. ଦସମଗାଥାୟଂ ଜିଗୀସକୋତି ଜିଗୀସନ୍ତୋ ମଗ୍ଗନ୍ତୋ ପରିୟେସନ୍ତୋ, ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଲକ୍ଖଣମନ୍ତପାରଗୂତି ଲକ୍ଖଣାନଂ ୱେଦାନଞ୍ଚ ପାରଂ ଗତୋ । ଅନୁତ୍ତରାୟନ୍ତି ଅନୁତ୍ତରୋ ଅୟଂ । ସୋ କିର ଅତ୍ତନୋ ଅଭିମୁଖାଗତେସୁ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଦିସ୍ୱା ତଦନୁସାରେନ ସେସଲକ୍ଖଣାନି ଜିଗୀସନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧାୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଏୱମାହ ।
୬୯୭. ଏକାଦସାୟଂ ଅଥତ୍ତନୋ ଗମନନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅରୂପଗମନଂ । ଅକଲ୍ୟରୂପୋ ଗଳୟତି ଅସ୍ସୁକାନୀତି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରୂପୂପପତ୍ତିଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ନ ଦାନାହଂ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋତୁଂ ଲଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଅତୁଟ୍ଠରୂପୋ ବଲୱସୋକାଭିଭୱେନ ଦୋମନସ୍ସଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଅସ୍ସୂନି ପାତେତି ଗଳୟତି । ‘‘ଗରୟତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ୟଦି ପନେସ ରୂପଭୱେ ଚିତ୍ତଂ ନମେୟ୍ୟ, କିଂ ତତ୍ଥ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ୟେନେୱଂ ରୋଦତୀତି ? ନ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଅକୁସଲତାୟ ପନେତଂ ୱିଧିଂ ନ ଜାନାତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱସ୍ସ ଅୟୁତ୍ତା ସମାପତ୍ତିଲାଭେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତାତି ଚେ ? ନ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ଏୱ । ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ହି କିଲେସା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସମାପତ୍ତିଲାଭୀନଂ ପନ ବଲୱପଚ୍ଚୟେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ପରିହୀନଜ୍ଝାନତ୍ତା କୁତସ୍ସ ଅରୂପଗମନନ୍ତି ଚେ ? ଅପ୍ପକସିରେନ ପୁନାଧିଗମତୋ । ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ କିଲେସେ ବଲୱୱୀତିକ୍କମଂ ଅନାପଜ୍ଜନ୍ତା ୱୂପସନ୍ତମତ୍ତେୟେୱ କିଲେସୱେଗେ ପୁନ ତଂ ୱିସେସଂ ଅପ୍ପକସିରେନେୱାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ‘‘ପରିହୀନୱିସେସା ଇମେ’’ତିପି ଦୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ହୋନ୍ତି, ତାଦିସୋ ଚ ଏସୋ । ନୋ ଚେ କୁମାରେ ଭୱିସ୍ସତି ଅନ୍ତରାୟୋତି ନ ଭୱିସ୍ସତି ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ କୁମାରେ ଅନ୍ତରାୟୋ ।
୬୯୮. ଦ୍ୱାଦସାୟଂ ନ ଓରକାୟନ୍ତି ଅୟଂ ଓରକୋ ପରିତ୍ତୋ ନ ହୋତି । ଉତ୍ତରଗାଥାୟ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ।
୬୯୯. ତେରସାୟଂ ସମ୍ବୋଧିୟଗ୍ଗନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ଅୱିପରୀତଭାୱେନ ସମ୍ମା ବୁଜ୍ଝନତୋ ସମ୍ବୋଧି, କତ୍ଥଚି ଆୱରଣାଭାୱେନ ସବ୍ବଞାଣୁତ୍ତମତୋ ‘‘ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଫୁସିସ୍ସତୀତି ପାପୁଣିସ୍ସତି । ପରମୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସୀତି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସୀ । ତଞ୍ହି ଏକନ୍ତୱିସୁଦ୍ଧତ୍ତା ପରମୱିସୁଦ୍ଧଂ । ୱିତ୍ଥାରିକସ୍ସାତି ୱିତ୍ଥାରିକଂ ଅସ୍ସ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସାସନଂ ।
୭୦୦. ଚୁଦ୍ଦସାୟଂ ଅଥନ୍ତରାତି ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅସ୍ସ, ସମ୍ବୋଧିପ୍ପତ୍ତିତୋ ଓରତୋ ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ସୋସ୍ସନ୍ତି ନ ସୁଣିସ୍ସଂ । ଅସମଧୁରସ୍ସାତି ଅସମୱୀରିୟସ୍ସ । ଅଟ୍ଟୋତି ଆତୁରୋ । ବ୍ୟସନଂ ଗତୋତି ସୁଖୱିନାସଂ ପତ୍ତୋ । ଅଘାୱୀତି ଦୁକ୍ଖିତୋ, ସବ୍ବଂ ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପାଦମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ଦୋମନସ୍ସେନ ହି ସୋ ଆତୁରୋ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ସୁଖବ୍ୟସନତୋ ବ୍ୟସନଂ, ସୁଖୱିନାସନତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ଚ ସୋ ଚେତସିକଅଘଭୂତେନ ଅଘାୱୀ ।
୭୦୧. ପନ୍ନରସାୟଂ ୱିପୁଲଂ ଜନେତ୍ୱାନାତି ୱିପୁଲଂ ଜନେତ୍ୱା । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ନିଗ୍ଗମାତି ନିଗ୍ଗତୋ । ଏୱଂ ନିଗ୍ଗତୋ ଚ ସୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ସୟନ୍ତି ସକଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ, ଅତ୍ତନୋ ଭଗିନିୟା ପୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାଦପେସୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପାୟୁକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା କନିଟ୍ଠଭଗିନିୟା ଚ ପୁତ୍ତସ୍ସ ନାଲକସ୍ସ ମାଣୱକସ୍ସ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞତଂ ଅତ୍ତନୋ ବଲେନ ଞତ୍ୱା ‘‘ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତୋ ପମାଦମ୍ପି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ନଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ଭଗିନିୟା ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କହଂ ନାଲକୋ’’ତି । ‘‘ବହି, ଭନ୍ତେ, କୀଳତୀ’’ତି । ‘‘ଆନେଥ ନ’’ନ୍ତି ଆଣାପେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣଂୟେୱ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ସମାଦପେସି ଓୱଦି ଅନୁସାସି । କଥଂ ? ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ଘୋସଂ…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ସୋଳସମଗାଥମାହ ।
୭୦୨. ତତ୍ଥ ୟଦ ପରତୋତି ୟଦା ପରତୋ । ଧମ୍ମମଗ୍ଗନ୍ତି ପରମଧମ୍ମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ, ଧମ୍ମଂ ୱା ଅଗ୍ଗଂ ସହ ପଟିପଦାୟ ନିବ୍ବାନଂ । ତସ୍ମିନ୍ତି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସମଣଧମ୍ମଂ ।
୭୦୩. ସତ୍ତରସାୟଂ ତାଦିନାତି ତସ୍ସଣ୍ଠିତେନ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେ ସମାଧିଲାଭେ ଚ ସତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସେନ ସମାହିତଚିତ୍ତେନ ଚାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅନାଗତେ ପରମୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସିନାତି ‘‘ଅୟଂ ନାଲକୋ ଅନାଗତେ କାଲେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପରମୱିସୁଦ୍ଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ସୋ ଇସି ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ‘‘ଅନାଗତେ ପରମୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତେନ ଅନାଗତେ ପରମୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସିନା । ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟୋତି ପଦୁମୁତ୍ତରତୋ ପଭୁତି କତପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟୋ । ପତିକ୍ଖନ୍ତି ଆଗମୟମାନୋ । ପରିୱସୀତି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତାପସୱେସେନ ୱସି । ରକ୍ଖିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ରକ୍ଖିତସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୁତ୍ୱା । ସୋ କିର ତତୋ ପଭୁତି ଉଦକେ ନ ନିମୁଜ୍ଜି ‘‘ଉଦକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିନାସେୟ୍ୟ, ତତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନବାହିରୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ।
୭୦୪. ଅଟ୍ଠାରସାୟଂ ସୁତ୍ୱାନ ଘୋସନ୍ତି ସୋ ନାଲକୋ ଏୱଂ ପରିୱସନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଭଗୱତା ସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ଧମ୍ମଚକ୍କେ ପୱତ୍ତିତେ ତଂ ‘‘ଭଗୱତା ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତ ସୋ ଭଗୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଜିନୱରଚକ୍କୱତ୍ତନେ ପୱତ୍ତଘୋସଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥକାମାହି ଦେୱତାହି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚିତଂ ସୁତ୍ୱା । ଗନ୍ତ୍ୱାନ ଦିସ୍ୱା ଇସିନିସଭନ୍ତି ସତ୍ତାହଂ ଦେୱତାହି ମୋନେୟ୍ୟକୋଲାହଲେ କୟିରମାନେ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ନାଲକୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇମିନା ଚ ଅଭିସନ୍ଧିନା ୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ନିସଭସଦିସଂ ଇସିନିସଭଂ ଭଗୱନ୍ତଂ । ପସନ୍ନୋତି ସହ ଦସ୍ସନେନେୱ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ମୋନେୟ୍ୟସେଟ୍ଠନ୍ତି ଞାଣୁତ୍ତମଂ, ମଗ୍ଗଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାଗତେ ଅସିତାୱ୍ହୟସ୍ସ ସାସନେତି ଅସିତସ୍ସ ଇସିନୋ ଓୱାଦକାଲେ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ । ତେନ ହି – ‘‘ୟଦା ୱିୱରତି ଧମ୍ମମଗ୍ଗଂ, ତଦା ଗନ୍ତ୍ୱା ସମୟଂ ପରିପୁଚ୍ଛମାନୋ ଚରସ୍ସୁ ତସ୍ମିଂ ଭଗୱତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅନୁସିଟ୍ଠୋ, ଅୟଞ୍ଚ ସୋ କାଲୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମାଗତେ ଅସିତାୱ୍ହୟସ୍ସ ସାସନେ’’ତି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଅୟଂ ତାୱ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୱଣ୍ଣନା ।
୭୦୫. ପୁଚ୍ଛାଗାଥାଦ୍ୱୟେ ଅଞ୍ଞାତମେତନ୍ତି ୱିଦିତଂ ମୟା ଏତଂ । ୟଥାତଥନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ । କୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ? ୟଂ ଅସିତୋ ‘‘ସମ୍ବୋଧିୟଗ୍ଗଂ ଫୁସିସ୍ସତାୟଂ କୁମାରୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ଘୋସଂ ୟଦ ପରତୋ ସୁଣୋସି, ସମ୍ବୋଧିପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୱରତି ଧମ୍ମମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ମଂ ଅୱଚ, ତଦେତଂ ମୟା ଅସିତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଜ୍ଜ ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍ଖିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟଥାତଥମେୱା’’ତି ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି । ତଂ ତନ୍ତି ତସ୍ମା ତଂ । ସବ୍ବଧମ୍ମାନ ପାରଗୁନ୍ତି ହେମୱତସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଛହି ଆକାରେହି । ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପାରଗତଂ ।
୭୦୬.ଅନଗାରିୟୁପେତସ୍ସାତି ଅନଗାରିୟଂ ଉପେତସ୍ସ, ପବ୍ବଜିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ଜିଗୀସତୋତି ଅରିୟେହି ଆଚିଣ୍ଣଂ ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ଭିକ୍ଖାଚରିୟଂ ପରିୟେସମାନସ୍ସ । ମୋନେୟ୍ୟନ୍ତି ମୁନୀନଂ ସନ୍ତକଂ । ଉତ୍ତମଂ ପଦନ୍ତି ଉତ୍ତମପଟିପଦଂ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
୭୦୭. ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଭଗୱା ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ବ୍ୟାକାସି । ତତ୍ଥ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ଉପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟଂ, ୱିୱରେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି କାତୁଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ କୟିରମାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱିତୁଂ ସହିତୁଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅହଂ ତେ ମୋନେୟ୍ୟଂ ପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟଂ, ୟଦି ନଂ କାତୁଂ ୱା ଅଭିସମ୍ଭୋତୁଂ ୱା ସୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପନ ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲତୋ ପଭୁତି କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ନଂ ଏକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଏକୋୱ ସାୱକୋ କରୋତି ଚ ସମ୍ଭୋତି ଚାତି ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ମୋନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୁକ୍କରଭାୱଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ନାଲକସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତ୍ୱା ତମସ୍ସ ୱତ୍ତୁକାମୋ ଆହ ‘‘ହନ୍ଦ ତେ ନଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସନ୍ଥମ୍ଭସ୍ସୁ ଦଳ୍ହୋ ଭୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ହନ୍ଦାତି ବ୍ୟୱସାୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେ ନଂ ପୱକ୍ଖାମୀତି ତୁୟ୍ହଂ ତଂ ମୋନେୟ୍ୟଂ ପୱକ୍ଖାମି । ସନ୍ଥମ୍ଭସ୍ସୂତି ଦୁକ୍କରକରଣସମତ୍ଥେନ ୱୀରିୟୂପତ୍ଥମ୍ଭେନ ଅତ୍ତାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭୟ । ଦଳ୍ହୋ ଭୱାତି ଦୁରଭିସମ୍ଭୱସହନସମତ୍ଥାୟ ଅସିଥିଲପରକ୍କମତାୟ ଥିରୋ ହୋତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ, ତସ୍ମାହଂ ଏକନ୍ତବ୍ୟୱସିତୋୱ ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱମ୍ପି ସମାନଂ ତୁୟ୍ହଂ ତଂ ମୋନେୟ୍ୟଂ ପୱକ୍ଖାମି, ସନ୍ଥମ୍ଭସ୍ସୁ ଦଳ୍ହୋ ଭୱାତି ।
୭୦୮. ଏୱଂ ପରମସଲ୍ଲେଖଂ ମୋନେୟ୍ୟୱତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ନାଲକଂ ସନ୍ଥମ୍ଭନେ ଦଳ୍ହୀଭାୱେ ଚ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ପଠମଂ ତାୱ ଗାମୂପନିବଦ୍ଧକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମାନଭାଗ’’ନ୍ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସମାନଭାଗନ୍ତି ସମଭାଗଂ ଏକସଦିସଂ ନିନ୍ନାନାକରଣଂ । ଅକ୍କୁଟ୍ଠୱନ୍ଦିତନ୍ତି ଅକ୍କୋସଞ୍ଚ ୱନ୍ଦନଞ୍ଚ ।
ଇଦାନି ୟଥା ତଂ ସମାନଭାଗଂ କୟିରତି, ତଂ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମନୋପଦୋସ’’ନ୍ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅକ୍କୁଟ୍ଠୋ ମନୋପଦୋସଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ, ୱନ୍ଦିତୋ ସନ୍ତୋ ଅନୁଣ୍ଣତୋ ଚରେ, ରଞ୍ଞାପି ୱନ୍ଦିତୋ ସମାନୋ ‘‘ମଂ ୱନ୍ଦତୀ’’ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ନାପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
୭୦୯. ଇଦାନି ଅରଞ୍ଞୂପନିବଦ୍ଧକିଲେସପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଉଚ୍ଚାୱଚା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅରଞ୍ଞସଞ୍ଞିତେ ଦାୟେପି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠୱସେନ ଉଚ୍ଚାୱଚା ନାନପ୍ପକାରା ଆରମ୍ମଣା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେ ଚ ଖୋ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମା ପରିଳାହଜନକଟ୍ଠେନ । ୟଥା ୱା ଡୟ୍ହମାନେ ୱନେ ଅଗ୍ଗିସିଖା ନାନପ୍ପକାରତାୟ ଉଚ୍ଚାୱଚା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ସଧୂମାପି, ୱିଧୂମାପି, ନୀଲାପି, ପୀତାପି, ରତ୍ତାପି, ଖୁଦ୍ଦକାପି, ମହନ୍ତାପି, ଏୱଂ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘମନୁସ୍ସାମନୁସ୍ସୱିୱିଧୱିହଙ୍ଗୱିରୁତପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦିଭେଦୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତାୟ ଦାୟେ ଉଚ୍ଚାୱଚା ଆରମ୍ମଣା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି ଭିଂସନକାପି, ରଜନୀୟାପି, ଦୋସନୀୟାପି, ମୋହନୀୟାପି । ତେନାହ – ‘‘ଉଚ୍ଚାୱଚା ନିଚ୍ଛରନ୍ତି, ଦାୟେ ଅଗ୍ଗିସିଖୂପମା’’ତି । ଏୱଂ ନିଚ୍ଛରନ୍ତେସୁ ଚ ଉଚ୍ଚାୱଚେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ୟା କାଚି ଉୟ୍ୟାନୱନଚାରିକଂ ଗତା ସମାନା ପକତିୟା ୱା ୱନଚାରିନିୟୋ କଟ୍ଠହାରିକାଦୟୋ ରହୋଗତଂ ଦିସ୍ୱା ହସିତଲପିତରୁଦିତଦୁନ୍ନିୱତ୍ଥାଦୀହି ନାରିୟୋ ମୁନିଂ ପଲୋଭେନ୍ତି, ତା ସୁ ତଂ ମା ପଲୋଭୟୁଂ, ତା ନାରିୟୋ ତଂ ମା ପଲୋଭୟୁଂ । ୟଥା ନ ପଲୋଭେନ୍ତି, ତଥା କରୋହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୧୦-୧୧. ଏୱମସ୍ସ ଭଗୱା ଗାମେ ଚ ଅରଞ୍ଞେ ଚ ପଟିପତ୍ତିୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସୀଲସଂୱରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିରତୋ ମେଥୁନା ଧମ୍ମା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ହିତ୍ୱା କାମେ ପରୋପରେତି ମେଥୁନଧମ୍ମତୋ ଅୱସେସେପି ସୁନ୍ଦରେ ଚ ଅସୁନ୍ଦରେ ଚ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ହିତ୍ୱା । ତପ୍ପହାନେନ ହି ମେଥୁନୱିରତି ସୁସମ୍ପନ୍ନା ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ହିତ୍ୱା କାମେ ପରୋପରେ’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ‘‘ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀନି ପନ ପଦାନି ‘‘ନ ହନେୟ୍ୟ, ନ ଘାତୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାୟ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିୟା ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପୱଣ୍ଣନା – ପରପକ୍ଖିୟେସୁ ପାଣେସୁ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ, ଅତ୍ତପକ୍ଖିୟେସୁ ଅସାରତ୍ତୋ, ସବ୍ବେପି ସତଣ୍ହନିତ୍ତଣ୍ହତାୟ ତସଥାୱରେ ପାଣେ ଜୀୱିତୁକାମତାୟ ଅମରିତୁକାମତାୟ ସୁଖକାମତାୟ ଦୁକ୍ଖପଟିକୂଲତାୟ ଚ ‘‘ୟଥା ଅହଂ ତଥା ଏତେ’’ତି ଅତ୍ତସମାନତାୟ ତେସୁ ୱିରୋଧଂ ୱିନେନ୍ତୋ ତେନେୱ ପକାରେନ ‘‘ୟଥା ଏତେ ତଥା ଅହ’’ନ୍ତି ପରେସଂ ସମାନତାୟ ଚ ଅତ୍ତନି ଅନୁରୋଧଂ ୱିନେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଉଭୟଥାପି ଅନୁରୋଧୱିରୋଧୱିପ୍ପହୀନୋ ହୁତ୍ୱା ମରଣପଟିକୂଲତାୟ ଅତ୍ତାନଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ପାଣେସୁ ୟେ କେଚି ତସେ ୱା ଥାୱରେ ୱା ପାଣେ ନ ହନେୟ୍ୟ ସାହତ୍ଥିକାଦୀହି ପୟୋଗେହି, ନ ଘାତୟେ ଆଣତ୍ତିକାଦୀହୀତି ।
୭୧୨. ଏୱମସ୍ସ ମେଥୁନୱିରତିପାଣାତିପାତୱିରତିମୁଖେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ହିତ୍ୱା କାମେ’’ତିଆଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ହିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ଏକଂ ଲଦ୍ଧା ଦୁତିୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ଦ୍ୱେ ଲଦ୍ଧା ତତିୟଂ, ସତସହସ୍ସଂ ଲଦ୍ଧା ତଦୁତ୍ତରିମ୍ପି ଇଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିଲଦ୍ଧୱିସୟଂ ଇଚ୍ଛନତୋ ‘‘ଇଚ୍ଛା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟୋ ଚାୟଂ ପଟିଲଦ୍ଧୱିସୟଲୁବ୍ଭନୋ ଲୋଭୋ । ତଂ ହିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛଞ୍ଚ ଲୋଭଞ୍ଚ ୟତ୍ଥ ସତ୍ତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ, ୟସ୍ମିଂ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ତେହି ଇଚ୍ଛାଲୋଭେହି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ପଟିବଦ୍ଧୋ ତିଟ୍ଠତି, ତତ୍ଥ ତଂ ଉଭୟମ୍ପି ହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଅୱିରୋଧେନ୍ତୋ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁମା ହୁତ୍ୱା ଇମଂ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ଏୱଞ୍ହି ପଟିପନ୍ନୋ ତରେୟ୍ୟ ନରକଂ ଇମଂ, ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ନରକସଞ୍ଞିତଂ ମିଚ୍ଛାଜୀୱହେତୁଭୂତଂ ଇମଂ ପଚ୍ଚୟତଣ୍ହଂ ତରେୟ୍ୟ, ଇମାୟ ୱା ପଟିପଦାୟ ତରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୧୩. ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟତଣ୍ହାପହାନମୁଖେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟପରିଭୋଗସୀଲଂ ତଦନୁସାରେନ ଚ ୟାୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଊନୂଦରୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଦ୍ଧେସୁ ଇତରୀତରଚୀୱରାଦୀସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଆହାରଂ ତାୱ ଆହାରେନ୍ତୋ –
‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।
ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) –
ୱୁତ୍ତନୟେନ ଊନଉଦରୋ ଅସ୍ସ, ନ ୱାତଭରିତଭସ୍ତା ୱିୟ ଉଦ୍ଧୁମାତୁଦରୋ, ଭତ୍ତସମ୍ମଦପଚ୍ଚୟା ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପରିହରେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଊନୂଦରୋ ହୋନ୍ତୋପି ଚ ମିତାହାରୋ ଅସ୍ସ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ, ‘‘ନେୱ ଦୱାୟା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଗୁଣତୋ ଦୋସତୋ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାହାରୋ । ଏୱଂ ମିତାହାରୋ ସମାନୋପି ପଚ୍ଚୟଧୁତଙ୍ଗପରିୟତ୍ତିଅଧିଗମୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅସ୍ସ। ଏକଂସେନ ହି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଏକେକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟେ ତୀହି ସନ୍ତୋସେହି ସନ୍ତୁସ୍ସନା ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛତା। ଧୁତଙ୍ଗଧରସ୍ସେୱ ସତୋ ‘‘ଧୁତୱାତି ମଂ ପରେ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଅନିଚ୍ଛନତା ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛତା। ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସେୱ ସତୋ ‘‘ବହୁସ୍ସୁତୋତି ମଂ ପରେ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଅନିଚ୍ଛନତା ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ମଜ୍ଝନ୍ତିକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱିୟ । ଅଧିଗମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେୱ ସତୋ ‘‘ଅଧିଗତୋ ଅୟଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ମଂ ପରେ ଜାନନ୍ତୂ’’ତି ଅନିଚ୍ଛନତା ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛତା। ସା ଚ ଅରହତ୍ତାଧିଗମତୋ ଓରଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅରହତ୍ତାଧିଗମତ୍ଥଞ୍ହି ଅୟଂ ପଟିପଦାତି । ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋପି ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାଲୋଲୁପ୍ପଂ ହିତ୍ୱା ଅଲୋଲୁପୋ ଅସ୍ସ । ଏୱଂ ଅଲୋଲୁପୋ ହି ସଦା ଇଚ୍ଛାୟ ନିଚ୍ଛାତୋ ଅନିଚ୍ଛୋ ହୋତି ନିବ୍ବୁତୋ, ୟାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଛାତା ହୋନ୍ତି ସତ୍ତା ଖୁପ୍ପିପାସାତୁରା ୱିୟ ଅତିତ୍ତା, ତାୟ ଇଚ୍ଛାୟ ଅନିଚ୍ଛୋ ହୋତି ଅନିଚ୍ଛତ୍ତା ଚ ନିଚ୍ଛାତୋ ହୋତି ଅନାତୁରୋ ପରମତିତ୍ତିପ୍ପତ୍ତୋ । ଏୱଂ ନିଚ୍ଛାତତ୍ତା ନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି ୱୂପସନ୍ତସବ୍ବକିଲେସପରିଳାହୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।
୭୧୪. ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି, ତାୱପଟିପଦଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିନିଟ୍ଠଂ ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନଂ ସେନାସନୱତ୍ତଞ୍ଚ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ସ ପିଣ୍ଡଚାର’’ନ୍ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ସ ପିଣ୍ଡଚାରଂ ଚରିତ୍ୱାତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭିକ୍ଖଂ ଚରିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ ୱା କତ୍ୱା । ୱନନ୍ତମଭିହାରୟେତି ଅପପଞ୍ଚିତୋ ଗିହିପପଞ୍ଚେନ ୱନଂ ଏୱ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଉପଟ୍ଠିତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ମିନ୍ତି ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଠିତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା । ଆସନୂପଗତୋତି ଆସନଂ ଉପଗତୋ ୱା ହୁତ୍ୱା, ନିସିନ୍ନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁନୀତି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପିଣ୍ଡଚାରଂ ଚରିତ୍ୱା’’ତି ଇମିନା ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଉକ୍କଟ୍ଠପିଣ୍ଡପାତିକୋ ସପଦାନଚାରୀ ଏକାସନିକୋ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକୋ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକୋ ଚ ହୋତିୟେୱ, ତେଚୀୱରିକପଂସୁକୂଲମ୍ପି ଚ ସମାଦିୟତେୱ, ତସ୍ମା ଇମାନିପି ଛ ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ‘‘ୱନନ୍ତମଭିହାରୟେ’’ତି ଇମିନା ପନ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ଉପଟ୍ଠିତୋ ରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ମି’’ନ୍ତି ଇମିନା ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ, ‘‘ଆସନୂପଗତୋ’’ତି ଇମିନା ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ । ୟଥାକ୍କମଂ ପନ ଏତେସଂ ଅନୁଲୋମତ୍ତା ଅବ୍ଭୋକାସିକୟଥାସନ୍ଥତିକସୋସାନିକଙ୍ଗାନି ୱୁତ୍ତାନିୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ଏୱମେତାୟ ଗାଥାୟ ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗାନି ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ କଥେସି ।
୭୧୫.ସ ଝାନପସୁତୋ ଧୀରୋତି ସୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଝାନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଆୱଜ୍ଜନସମାପଜ୍ଜନାଧିଟ୍ଠାନୱୁଟ୍ଠାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେହି ଚ ଝାନେସୁ ପସୁତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ । ଧୀରୋତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ୱନନ୍ତେ ରମିତୋ ସିୟାତି ୱନେ ଅଭିରତୋ ସିୟା, ଗାମନ୍ତସେନାସନେ ନାଭିରମେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଝାୟେଥରୁକ୍ଖମୂଲସ୍ମିଂ, ଅତ୍ତାନମଭିତୋସୟନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନପସୁତୋୟେୱ ସିୟା, ଅପିଚ ଖୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନେନାପି ଅତ୍ତାନଂ ଅତୀୱ ତୋସେନ୍ତୋ ଝାୟେଥ । ପରମସ୍ସାସପ୍ପତ୍ତିୟା ହି ଲୋକୁତ୍ତରଜ୍ଝାନେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଅତୀୱ ତୁସ୍ସତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ । ତେନାହ – ‘‘ଅତ୍ତାନମଭିତୋସୟ’’ନ୍ତି । ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ଝାନପସୁତତାୟ ୱନନ୍ତସେନାସନାଭିରତିଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ କଥେସି ।
୭୧୬. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ନାଲକତ୍ଥେରୋ ୱନନ୍ତମଭିହାରେତ୍ୱା ନିରାହାରୋପି ପଟିପଦାପୂରଣେ ଅତୀୱ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ ଅହୋସି, ନିରାହାରେନ ଚ ସମଣଧମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତଥା କରୋନ୍ତସ୍ସ ହି ଜୀୱିତଂ ନପ୍ପୱତ୍ତତି, କିଲେସେ ପନ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତେନ ଆହାରୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ଞାୟୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଭଗୱା ଅପରାପରେସୁପି ଦିୱସେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତବ୍ବଂ, କିଲେସା ପନ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିନିଟ୍ଠଂୟେୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ତତୋ ରତ୍ୟା ୱିୱସାନେ’’ତିଆଦିକା ଛ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ତତୋତି ‘‘ସ ପିଣ୍ଡଚାରଂ ଚରିତ୍ୱା, ୱନନ୍ତମଭିହାରୟେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପିଣ୍ଡଚାରୱନନ୍ତାଭିହାରତୋ ଉତ୍ତରିପି । ରତ୍ୟା ୱିୱସାନେତି ରତ୍ତିସମତିକ୍କମେ, ଦୁତିୟଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଗାମନ୍ତମଭିହାରୟେତି ଆଭିସମାଚାରିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ୱିୱେକମନୁବ୍ରୂହେତ୍ୱା ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଗାମଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଅୱ୍ହାନଂ ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଘରେ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ନିମନ୍ତନଂ, ‘‘ଦେତି ନୁ ଖୋ ନ ଦେତି ନୁ ଖୋ ସୁନ୍ଦରଂ ନୁ ଖୋ ଦେତି ଅସୁନ୍ଦରଂ ନୁ ଖୋ ଦେତୀ’’ତି ଏୱରୂପଂ ୱିତକ୍କଂ ଭୋଜନଞ୍ଚ ପଟିପଦାପୂରକୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନପ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଦି ପନ ବଲକ୍କାରେନ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୂରେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମୋ କାତବ୍ବୋ, ଧୁତଙ୍ଗଂ ନ କୁପ୍ପତି, ତଦୁପାଦାୟ ପନ ତଂ ଗାମଂ ନ ପୱିସିତବ୍ବଂ । ଅଭିହାରଞ୍ଚ ଗାମତୋତି ସଚେ ଗାମଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ ପାତିସତେହିପି ଭତ୍ତଂ ଅଭିହରନ୍ତି, ତମ୍ପି ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟ, ତତୋ ଏକସିତ୍ଥମ୍ପି ନପ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଘରପଟିପାଟିୟା ପିଣ୍ଡପାତମେୱ ଚରେୟ୍ୟାତି ।
୭୧୭.ନମୁନୀ ଗାମମାଗମ୍ମ, କୁଲେସୁ ସହସା ଚରେତି ସୋ ଚ ମୋନତ୍ଥାୟ ପଟିପନ୍ନକୋ ମୁନି ଗାମଂ ଗତୋ ସମାନୋ କୁଲେସୁ ସହସା ନ ଚରେ, ସହସୋକିତାଦିଅନନୁଲୋମିକଂ ଗିହିସଂସଗ୍ଗଂ ନ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଘାସେସନଂ ଛିନ୍ନକଥୋ, ନ ୱାଚଂ ପୟୁତଂ ଭଣେତି ଛିନ୍ନକଥୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଓଭାସପରିକଥାନିମିତ୍ତୱିଞ୍ଞତ୍ତିପୟୁତ୍ତଂ ଘାସେସନୱାଚଂ ନ ଭଣେୟ୍ୟ । ସଚେ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ, ଗିଲାନୋ ସମାନୋ ଗେଲଞ୍ଞପଟିବାହନତ୍ଥାୟ ଭଣେୟ୍ୟ । ସେନାସନତ୍ଥାୟ ୱା ୱିଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଠପେତ୍ୱା ଓଭାସପରିକଥାନିମିତ୍ତପୟୁତ୍ତଂ, ଅୱସେସପଚ୍ଚୟତ୍ଥାୟ ପନ ଅଗିଲାନୋ ନେୱ କିଞ୍ଚି ଭଣେୟ୍ୟାତି ।
୭୧୮-୯.ଅଲତ୍ଥଂ ୟଦିଦନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ପନ ଗାଥାୟ ଅୟମତ୍ଥୋ – ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଲଦ୍ଧେ ‘‘ଅଲତ୍ଥଂ ୟଂ ଇଦଂ ସାଧୂ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଲଦ୍ଧେ ‘‘ନାଲତ୍ଥଂ କୁସଲ’’ନ୍ତି ତମ୍ପି ‘‘ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉଭୟେନେୱ ଲାଭାଲାଭେନ ସୋ ତାଦୀ ନିବ୍ବିକାରୋ ହୁତ୍ୱା ରୁକ୍ଖଂୱୁପନିୱତ୍ତତି, ୟଥାପି ପୁରିସୋ ଫଲଗୱେସୀ ରୁକ୍ଖଂ ଉପଗମ୍ମ ଫଲଂ ଲଦ୍ଧାପି ଅଲଦ୍ଧାପି ଅନନୁନୀତୋ ଅପ୍ପଟିହତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତୋୟେୱ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱଂ କୁଲଂ ଉପଗମ୍ମ ଲାଭଂ ଲଦ୍ଧାପି ଅଲଦ୍ଧାପି ମଜ୍ଝତ୍ତୋୱ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି । ସ ପତ୍ତପାଣୀ ତି ଗାଥା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୱ ।
୭୨୦.ଉଚ୍ଚାୱଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଏୱଂ ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱାପି ତାୱତକେନେୱ ତୁଟ୍ଠିଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିପଦଂ ଆରୋଧେୟ୍ୟ । ପଟିପତ୍ତିସାରଞ୍ହି ସାସନଂ । ସା ଚାୟଂ ଉଚ୍ଚାୱଚା…ପେ॰… ମୁତନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସା ଚାୟଂ ମଗ୍ଗପଟିପଦା ଉତ୍ତମନିହୀନଭେଦତୋ ଉଚ୍ଚାୱଚା ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ପକାସିତା। ସୁଖାପଟିପଦା ହି ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞା ଉଚ୍ଚା, ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦା ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞା ଅୱଚା । ଇତରା ଦ୍ୱେ ଏକେନଙ୍ଗେନ ଉଚ୍ଚା, ଏକେନ ଅୱଚା । ପଠମା ଏୱ ୱା ଉଚ୍ଚା, ଇତରା ତିସ୍ସୋପି ଅୱଚା । ତାୟ ଚେତାୟ ଉଚ୍ଚାୟ ଅୱଚାୟ ୱା ପଟିପଦାୟ ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତି। ‘‘ଦୁଗୁଣ’’ନ୍ତି ୱା ପାଠୋ, ଏକମଗ୍ଗେନ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିବ୍ବାନଂ ନ ୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେସଂ ପୁନ ଅପ୍ପହାତବ୍ବତୋ । ଏତେନ ପରିହାନଧମ୍ମାଭାୱଂ ଦୀପେତି । ନୟିଦଂ ଏକଗୁଣଂ ମୁତନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଇଦଂ ପାରଂ ଏକକ୍ଖତ୍ତୁଂୟେୱ ଫୁସନାରହମ୍ପି ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଏକେନ ମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବକିଲେସପ୍ପହାନାଭାୱତୋ । ଏତେନ ଏକମଗ୍ଗେନେୱ ଅରହତ୍ତାଭାୱଂ ଦୀପେତି ।
୭୨୧. ଇଦାନି ପଟିପଦାନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟସ୍ସ ଚ ୱିସତା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଚ ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତାୟ ପଟିପଦାୟ ପହୀନତ୍ତା ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତଭାୱେନ ୱିସତତ୍ତା ୱିସତା ତଣ୍ହା ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ କିଲେସସୋତଚ୍ଛେଦେନ ଛିନ୍ନସୋତସ୍ସ କୁସଲାକୁସଲପ୍ପହାନେନ କିଚ୍ଚାକିଚ୍ଚପ୍ପହୀନସ୍ସ ରାଗଜୋ ୱା ଦୋସଜୋ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକୋପି ପରିଳାହୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ।
୭୨୨. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଇମା ଗାଥାୟୋ ସୁତ୍ୱା ନାଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଉଦପାଦି – ‘‘ୟଦି ଏତ୍ତକଂ ମୋନେୟ୍ୟଂ ସୁକରଂ ନ ଦୁକ୍କରଂ, ସକ୍କା ଅପ୍ପକସିରେନ ପୂରେତୁ’’ନ୍ତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ଦୁକ୍କରମେୱ ମୋନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ତେ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି ଉପଞ୍ଞାପେୟ୍ୟଂ, କଥୟିସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖୁରଧାରା ଉପମା ଅସ୍ସାତି ଖୁରଧାରୂପମୋ। ଭୱେତି ଭୱେୟ୍ୟ । କୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ? ମୋନେୟ୍ୟଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଖୁରଧାରଂ ଉପମଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟେସୁ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ୟଥା ମଧୁଦିଦ୍ଧଂ ଖୁରଧାରଂ ଲିହନ୍ତୋ, ଛେଦତୋ, ଜିୱ୍ହଂ ରକ୍ଖତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମେନ ଲଦ୍ଧେ ପଚ୍ଚୟେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ରକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚୟା ହି ପରିସୁଦ୍ଧେନ ଞାୟେନ ଲଦ୍ଧୁଞ୍ଚ ଅନୱଜ୍ଜପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଞ୍ଚ ନ ସୁଖେନ ସକ୍କାତି ଭଗୱା ପଚ୍ଚୟନିସ୍ସିତମେୱ ବହୁସୋ ଭଣତି । ଜିୱ୍ହାୟ ତାଲୁମାହଚ୍ଚ, ଉଦରେ ସଞ୍ଞତୋ ସିୟାତି ଜିୱ୍ହାୟ ତାଲୁଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱାପି ରସତଣ୍ହଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋ କିଲିଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟେ ଅସେୱନ୍ତୋ ଉଦରେ ସଂୟତୋ ସିୟା ।
୭୨୩.ଅଲୀନଚିତ୍ତୋ ଚ ସିୟାତି ନିଚ୍ଚଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅଟ୍ଠିତକାରିତାୟ ଅକୁସୀତଚିତ୍ତୋ ଚ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଚାପି ବହୁ ଚିନ୍ତୟେତି ଞାତିଜନପଦାମରୱିତକ୍କୱସେନ ଚ ବହୁଂ ନ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ । ନିରାମଗନ୍ଧୋ ଅସିତୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରାୟଣୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଭୱେ ଅନିସ୍ସିତୋ ସିକ୍ଖାତ୍ତୟସକଲସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରାୟଣୋ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୭୨୪-୫.ଏକାସନସ୍ସାତି ୱିୱିତ୍ତାସନସ୍ସ । ଆସନମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବଇରିୟାପଥା ୱୁତ୍ତା । ୟତୋ ସବ୍ବଇରିୟାପଥେସୁ ଏକୀଭାୱସ୍ସ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏକାସନସ୍ସାତି ଚ ସମ୍ପଦାନୱଚନମେତଂ । ସମଣୂପାସନସ୍ସଚାତି ସମଣେହି ଉପାସିତବ୍ବସ୍ସ ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ, ସମଣାନଂ ୱା ଉପାସନଭୂତସ୍ସ ଅଟ୍ଠତିଂସାରମ୍ମଣଭେଦସ୍ସେୱ । ଇଦମ୍ପି ସମ୍ପଦାନୱଚନମେୱ, ଉପାସନତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକାସନେନ କାୟୱିୱେକୋ, ସମଣୂପାସନେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏକତ୍ତଂ ମୋନମକ୍ଖାତନ୍ତି ଏୱମିଦଂ କାୟଚିତ୍ତୱିୱେକୱସେନ ‘‘ଏକତ୍ତଂ ମୋନ’’ନ୍ତି ଅକ୍ଖାତଂ । ଏକୋ ଚେ ଅଭିରମିସ୍ସସୀତି ଇଦଂ ପନ ଉତ୍ତରଗାଥାପେକ୍ଖଂ ପଦଂ, ‘‘ଅଥ ଭାହିସି ଦସଦିସା’’ତି ଇମିନା ଅସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
ଭାହିସୀତି ଭାସିସ୍ସସି ପକାସେସ୍ସସି । ଇମଂ ପଟିପଦଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସବ୍ବଦିସାସୁ କିତ୍ତିୟା ପାକଟୋ ଭୱିସ୍ସସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁତ୍ୱା ଧୀରାନନ୍ତିଆଦୀନଂ ପନ ଚତୁନ୍ନଂ ପଦାନଂ ଅୟମତ୍ଥୋ – ୟେନ ଚ କିତ୍ତିଘୋସେନ ଭାହିସି ଦସଦିସା ତଂ ଧୀରାନଂ ଝାୟୀନଂ କାମଚାଗିନଂ ନିଘୋସଂ ସୁତ୍ୱା ଅଥ ତ୍ୱଂ ତେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ହିରିଞ୍ଚ ସଦ୍ଧଞ୍ଚ କରେୟ୍ୟାସି, ତେନ ଘୋସେନ ହରାୟମାନୋ ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକପଟିପଦା ଅୟ’’ନ୍ତି ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ପଟିପତ୍ତିମେୱ ବ୍ରୂହେୟ୍ୟାସି । ମାମକୋତି ଏୱଞ୍ହି ସନ୍ତେ ମମ ସାୱକୋ ହୋତୀତି ।
୭୨୬.ତଂ ନଦୀହୀତି ୟଂ ତଂ ମୟା ‘‘ହିରିଞ୍ଚ ସଦ୍ଧଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ କୁବ୍ବେଥା’’ତି ୱଦତା ‘‘ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ନ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମିନା ନଦୀନିଦସ୍ସନେନାପି ଜାନାଥ, ତବ୍ବିପରିୟାୟଞ୍ଚ ସୋବ୍ଭେସୁ ଚ ପଦରେସୁଚ ଜାନାଥ । ସୋବ୍ଭେସୂତି ମାତିକାସୁ। ପଦରେସୂତି ଦରୀସୁ । କଥଂ ? ସଣନ୍ତା ୟନ୍ତି କୁସୋବ୍ଭା, ତୁଣ୍ହୀ ୟନ୍ତି ମହୋଦଧୀତି । କୁସୋବ୍ଭା ହି ସୋବ୍ଭପଦରାଦିଭେଦା ସବ୍ବାପି କୁନ୍ନଦିୟୋ ସଣନ୍ତା ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତା ଉଦ୍ଧତା ହୁତ୍ୱା ୟନ୍ତି, ଗଙ୍ଗାଦିଭେଦା ପନ ମହାନଦିୟୋ ତୁଣ୍ହୀ ୟନ୍ତି, ଏୱଂ ‘‘ମୋନେୟ୍ୟଂ ପୂରେମୀ’’ତି ଉଦ୍ଧତୋ ହୋତି ଅମାମକୋ, ମାମକୋ ପନ ହିରିଞ୍ଚ ସଦ୍ଧଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନୀଚଚିତ୍ତୋୱ ହୋତି ।
୭୨୭-୯. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟଦୂନକଂ…ପେ॰… ପଣ୍ଡିତୋତି । ତତ୍ଥ ସିୟା – ସଚେ ଅଡ୍ଢକୁମ୍ଭୂପମୋ ବାଲୋ ସଣନ୍ତତାୟ, ରହଦୋ ପୂରୋୱ ପଣ୍ଡିତୋ ସନ୍ତତାୟ, ଅଥ କସ୍ମା ବୁଦ୍ଧସମଣୋ ଏୱଂ ଧମ୍ମଦେସନାବ୍ୟାୱଟୋ ହୁତ୍ୱା ବହୁଂ ଭାସତୀତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧେନ ‘‘ୟଂ ସମଣୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ବୁଦ୍ଧସମଣୋ ବହୁଂ ଭାସତି ଉପେତଂ ଅତ୍ଥସଞ୍ହିତଂ, ଅତ୍ଥୁପେତଂ ଧମ୍ମୁପେତଞ୍ଚ ହିତେନ ଚ ସଂହିତଂ, ତଂ ନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ, ଅପିଚ ଖୋ ଜାନଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଦିୱସମ୍ପି ଦେସେନ୍ତୋ ନିପ୍ପପଞ୍ଚୋୱ ହୁତ୍ୱା । ତସ୍ସ ହି ସବ୍ବଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ଞାଣାନୁପରିୱତ୍ତି । ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଇଦମସ୍ସ ହିତଂ ଇଦମସ୍ସ ହିତ’’ନ୍ତି ନାନପ୍ପକାରତୋ ଜାନଂ ସୋ ବହୁ ଭାସତି, ନ କେୱଲଂ ବହୁଭାଣିତାୟ । ଅୱସାନଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଏୱଂ ତାୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ବୁଦ୍ଧସମଣୋ ଜାନଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଜାନଂ ସୋ ବହୁ ଭାସତି । ତେନ ଦେସିତଂ ପନ ଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟେନେୱ ଞାଣେନ ୟୋ ଚ ଜାନଂ ସଂୟତତ୍ତୋ, ଜାନଂ ନ ବହୁ ଭାସତି, ସ ମୁନି ମୋନମରହତି, ସ ମୁନି ମୋନମଜ୍ଝଗାତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତଂ ଧମ୍ମଂ ଜାନନ୍ତୋ ସଂୟତତ୍ତୋ ଗୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୟଂ ଭାସିତଂ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହଂ ନ ହୋତି, ତଂ ଜାନଂ ନ ବହୁ ଭାସତି। ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ମୋନତ୍ଥଂ ପଟିପନ୍ନକୋ ମୁନି ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦାସଙ୍ଖାତଂ ମୋନଂ ଅରହତି। ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରହତିୟେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସ ମୁନି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ମୋନଂ ଅଜ୍ଝଗା ଇଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ତଂ ସୁତ୍ୱା ନାଲକତ୍ଥେରୋ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅହୋସି ଦସ୍ସନେ ସୱନେ ପୁଚ୍ଛାୟାତି । ସୋ ହି ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ, ପୁନ ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଲୋଲଭାୱଂ ନ ଜନେସି । ଅୟମସ୍ସ ଦସ୍ସନେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା । ତଥା ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ପୁନ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଲୋଲଭାୱଂ ନ ଜନେସି । ଅୟମସ୍ସ ସୱନେ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା । ତଥା ‘‘ଅହୋ ୱତାହଂ ପୁନ ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଲୋଲଭାୱଂ ନ ଜନେସି । ଅୟମସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ।
ସୋ ଏୱଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସମାନୋ ପବ୍ବତପାଦଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଏକୱନସଣ୍ଡେ ଦ୍ୱେ ଦିୱସାନି ନ ୱସି, ଏକରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦ୍ୱେ ଦିୱସାନି ନ ନିସୀଦି, ଏକଗାମେ ଦ୍ୱେ ଦିୱସାନି ପିଣ୍ଡାୟ ନ ପାୱିସି । ଇତି ୱନତୋ ୱନଂ, ରୁକ୍ଖତୋ ରୁକ୍ଖଂ, ଗାମତୋ ଗାମଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ଅନୁରୂପପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଅଥ ୟସ୍ମା ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପୂରେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ତେୱ ମାସାନି ଜୀୱତି, ମଜ୍ଝିମଂ କତ୍ୱା ପୂରେନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି, ମନ୍ଦଂ କତ୍ୱା ପୂରେନ୍ତୋ ସୋଳସ ୱସ୍ସାନି । ଅୟଞ୍ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପୂରେସି, ତସ୍ମା ସତ୍ତ ମାସେ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟଂ ଞତ୍ୱା ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଦିଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଦସବଲାଭିମୁଖୋ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ହିଙ୍ଗୁଲକପବ୍ବତଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତକୋୱ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗାହାପେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅଗମାସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ଏୱଂମେ ସୁତନ୍ତି ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନ ହି ଭଗୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେସି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟମେୱ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । ପୁବ୍ବାରାମେତି ସାୱତ୍ଥିନଗରସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟଂ ଆରାମେ । ମିଗାରମାତୁ ପାସାଦେତି ଏତ୍ଥ ୱିସାଖା ଉପାସିକା ଅତ୍ତନୋ ସସୁରେନ ମିଗାରେନ ସେଟ୍ଠିନା ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପିତତ୍ତା ‘‘ମିଗାରମାତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ ମିଗାରମାତୁୟା ନୱକୋଟିଅଗ୍ଘନକଂ ମହାଲତାପିଳନ୍ଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା କାରାପିତୋ ପାସାଦୋ ହେଟ୍ଠା ଚ ଉପରି ଚ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଗବ୍ଭସତାନି କତ୍ୱା ସହସ୍ସକୂଟାଗାରଗବ୍ଭୋ, ସୋ ‘‘ମିଗାରମାତୁପାସାଦୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ମିଗାରମାତୁ ପାସାଦେ ।
ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱାତି ୟଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁବ୍ବାରାମେ ମିଗାରମାତୁ ପାସାଦେ ୱିହରତି, ତେନ ସମୟେନ । ତଦହୁପୋସଥେତି ତସ୍ମିଂ ଅହୁ ଉପୋସଥେ, ଉପୋସଥଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପନ୍ନରସେତି ଇଦଂ ଉପୋସଥଗ୍ଗହଣେନ ସମ୍ପତ୍ତାୱସେସୁପୋସଥପଟିକ୍ଖେପୱଚନଂ । ପୁଣ୍ଣାୟ ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟାତି ପନ୍ନରସଦିୱସତ୍ତା ଦିୱସଗଣନାୟ ଅବ୍ଭାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିରହତ୍ତା ରତ୍ତିଗୁଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପୁଣ୍ଣତ୍ତା ପୁଣ୍ଣାୟ, ପରିପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦତ୍ତା ପୁଣ୍ଣମାୟ ଚ ରତ୍ତିୟା । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତୋ । ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ମିଗାରମାତୁ ରତନପାସାଦପରିୱେଣେ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଉପରି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତନ୍ତି ଅତୀୱ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ, ୟତୋ ୟତୋ ୱା ଅନୁୱିଲୋକେତି, ତତୋ ତତୋ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ, ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ୱାଚାୟ, ପୁନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ କାୟେନ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଅନୁୱିଲୋକେତ୍ୱାତି ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଂ ଅନେକସହସ୍ସଭିକ୍ଖୁପରିମାଣଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ‘‘ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ସୋତାପନ୍ନା, ଏତ୍ତକା ସକଦାଗାମିନୋ, ଏତ୍ତକା ଅନାଗାମିନୋ ଏତ୍ତକା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା, ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ କୀଦିସୀ ଧମ୍ମଦେସନା ସପ୍ପାୟା’’ତି ସପ୍ପାୟଧମ୍ମଦେସନାପରିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେତ୍ୱା ।
ୟେତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲା ଧମ୍ମାତି ୟେ ତେ ଆରୋଗ୍ୟଟ୍ଠେନ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ଇଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠେନ କୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଚ କୁସଲା ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା, ତଜ୍ଜୋତକା ୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା । ଅରିୟାନିୟ୍ୟାନିକା ସମ୍ବୋଧଗାମିନୋତି ଉପଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଅରିୟା, ଲୋକତୋ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠେନ ନିୟ୍ୟାନିକା, ସମ୍ବୋଧସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଗମନଟ୍ଠେନ ସମ୍ବୋଧଗାମିନୋ । ତେସଂ ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ସୱନାୟ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୱେ କୁସଲାନଂ…ପେ॰… ସମ୍ବୋଧଗାମୀନଂ କା ଉପନିସା, କିଂ କାରଣଂ, କିଂ ପୟୋଜନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସୱନାୟ, କିମତ୍ଥଂ ତୁମ୍ହେ ତେ ଧମ୍ମେ ସୁଣାଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାୱଦେୱ ଦ୍ୱୟତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟାୱଦେୱାତି ପରିଚ୍ଛେଦାୱଧାରଣୱଚନଂ । ଦ୍ୱେ ଅୱୟୱା ଏତେସନ୍ତି ଦ୍ୱୟା, ଦ୍ୱୟା ଏୱ ଦ୍ୱୟତା, ତେସଂ ଦ୍ୱୟତାନଂ । ‘‘ଦ୍ୱୟାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ୟଥାଭୂତଂ ଞାଣାୟାତି ଅୱିପରୀତଞାଣାୟ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଦେତଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାଦିଭେଦେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୱତ୍ଥିତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତଂ ୟଥାଭୂତଞାଣଂ, ଏତଦତ୍ଥାୟ ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋତି, ସୱନେନ ହି ଏତ୍ତକଂ ହୋତି, ତଦୁତ୍ତରି ୱିସେସାଧିଗମୋ ଭାୱନାୟାତି । କିଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟତଂ ୱଦେଥାତି ଏତ୍ଥ ପନ ସଚେ, ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ସିୟା, କିଞ୍ଚ ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଦ୍ୱୟତଂ ୱଦେଥାତି ଅୟମଧିପ୍ପାୟୋ । ପଦତ୍ଥୋ ପନ ‘‘କିଞ୍ଚ ଦ୍ୱୟତାଭାୱଂ ୱଦେଥା’’ତି ।
(୧) ତତୋ ଭଗୱା ଦ୍ୱୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୟତାନଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଲୋକିୟସ୍ସ ଏକସ୍ସ ଅୱୟୱସ୍ସ ସହେତୁକସ୍ସ ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଅୟଂ ଏକାନୁପସ୍ସନା, ଇତରା ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ଅୱୟୱସ୍ସ ସଉପାୟସ୍ସ ୱା ନିରୋଧସ୍ସ ଦସ୍ସନେନ ଦୁତିୟାନୁପସ୍ସନା। ପଠମା ଚେତ୍ଥ ତତିୟଚତୁତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧୀହି ହୋତି, ଦୁତିୟା ପଞ୍ଚମୱିସୁଦ୍ଧିୟା । ଏୱଂ ସମ୍ମା ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସିନୋତି ଇମିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମ୍ମା ଦ୍ୱୟଧମ୍ମେ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ, କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ନିରପେକ୍ଖତ୍ତା, ପହିତତ୍ତସ୍ସ। ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞାତି ଅସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅରହତ୍ତଂ । ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେ ଅନାଗାମିତାତି ‘‘ଉପାଦିସେସ’’ନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱୱସେନ ଉପାଦାତବ୍ବକ୍ଖନ୍ଧସେସଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ୱା ସତି ଅନାଗାମିଭାୱୋ ପଟିକଙ୍ଖୋତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ହେଟ୍ଠିମଫଲାନିପି ଏୱଂ ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସିନୋୱ ହୋନ୍ତି, ଉପରିମଫଲେସୁ ପନ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।
ଇଦମୱୋଚାତିଆଦି ସଙ୍ଗୀତିକାରାନଂ ୱଚନଂ । ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ‘‘ୟେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିୱୁତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । ଏତନ୍ତି ଇଦାନି ‘‘ୟେ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିୱତ୍ତବ୍ବଗାଥାବନ୍ଧନିଦସ୍ସନଂ । ଇମା ଚ ଗାଥା ଚତୁସଚ୍ଚଦୀପକତ୍ତା ୱୁତ୍ତତ୍ଥଦୀପିକା ଏୱ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଗାଥାରୁଚିକାନଂ ପଚ୍ଛା ଆଗତାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅନୁଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ୟଦି ୱଦେୟ୍ୟ ସୁନ୍ଦର’’ନ୍ତି ଆକଙ୍ଖନ୍ତାନଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତା । ୱିସେସତ୍ଥଦୀପିକା ୱାତି ଅୱିପସ୍ସକେ ୱିପସ୍ସକେ ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଦସ୍ସନତୋ, ତସ୍ମା ୱିସେସତ୍ଥଦସ୍ସନତ୍ଥମେୱ ୱୁତ୍ତା । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରମ୍ପି ଗାଥାୱଚନେସୁ ।
୭୩୦. ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଚାତି ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ନିବ୍ବାନେ ହି ଦୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବସୋ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ସବ୍ବପ୍ପକାରଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ସହେତୁକଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ଅସେସଞ୍ଚ ଉପରୁଜ୍ଝତି । ତଞ୍ଚ ମଗ୍ଗନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ।
୭୩୧-୩.ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିହୀନା ତେ, ଅଥୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତଣ୍ହାଚରିତେନ ୱା ଅପ୍ପନାଝାନବଲେନ କିଲେସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିଚରିତେନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନମତ୍ତଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି । ଅନାଗାମିଫଲଂ ୱା କାମରାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରତୋ ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି । ଅନ୍ତକିରିୟାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକରଣତ୍ଥାୟ। ଜାତିଜରୂପଗାତି ଜାତିଜରଂ ଉପଗତା, ଜାତିଜରାୟ ୱା ଉପଗତା, ନ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଜାତିଜରାୟାତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ପାକଟମେୱ । ଗାଥାପରିୟୋସାନେ ଚ ସଟ୍ଠିମତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ଦେସନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ।
(୨) ଅତୋ ଏୱ ଭଗୱା ‘‘ସିୟା ଅଞ୍ଞେନପି ପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନଂ ଆହ । ତତ୍ଥ ଦୁତିୟୱାରେ ଉପଧିପଚ୍ଚୟାତି ସାସୱକମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ସାସୱକମ୍ମଞ୍ହି ଇଧ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ଅସେସଂ ୱିରାଗେନ ନିରୋଧା, ଅସେସୱିରାଗସଙ୍ଖାତା ୱା ନିରୋଧା ।
୭୩୪.ଉପଧିନିଦାନାତି କମ୍ମପଚ୍ଚୟା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିପ୍ପଭୱାନୁପସ୍ସୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିକାରଣଂ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ୱାରୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଦୀପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବୱାରା ।
(୩) ତତ୍ଥ ତତିୟୱାରେ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାତି ଭୱଗାମିକମ୍ମସମ୍ଭାରଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା । ଦୁକ୍ଖଂ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମେୱ ।
୭୩୫.ଜାତିମରଣସଂସାରନ୍ତି ଖନ୍ଧନିବ୍ବତ୍ତିଂ ଜାତିଂ ଖନ୍ଧଭେଦଂ ମରଣଂ ଖନ୍ଧପଟିପାଟିଂ ସଂସାରଞ୍ଚ । ୱଜନ୍ତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉପେନ୍ତି । ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ଇମଂ ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ଇତୋ ଅୱସେସଅଞ୍ଞନିକାୟଭାୱଞ୍ଚ । ଗତୀତି ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ।
୭୩୬.ଅୱିଜ୍ଜା ହାୟନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜା ହି ଅୟଂ । ୱିଜ୍ଜାଗତା ଚ ୟେ ସତ୍ତାତି ୟେ ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜାୟ କିଲେସେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତା ଖୀଣାସୱସତ୍ତା । ସେସମୁତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
(୪) ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟାତି ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା ।
୭୩୮-୯.ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱାତି ୟଦିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଙ୍ଖାରପଚ୍ଚୟା, ଏତଂ ଆଦୀନୱନ୍ତି ଞତ୍ୱା । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥାତି ସବ୍ବେସଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସମଥା, ଉପହତତାୟ ଫଲସମତ୍ଥତାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସଞ୍ଞାନନ୍ତି କାମସଞ୍ଞାଦୀନଂ ମଗ୍ଗେନେୱ ଉପରୋଧନା । ଏତଂ ଞତ୍ୱା ୟଥାତଥନ୍ତି ଏତଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଂ ଅୱିପରୀତଂ ଞତ୍ୱା । ସମ୍ମଦ୍ଦସାତି ସମ୍ମାଦସ୍ସନା । ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟାତି ସଙ୍ଖତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ, ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଞତ୍ୱା । ମାରସଂୟୋଗନ୍ତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ । ସେସମୁତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।
(୫) ପଞ୍ଚମୱାରେ ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସହଜାତଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ।
୭୪୧.ନିଚ୍ଛାତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
(୬) ଛଟ୍ଠୱାରେ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଫସ୍ସପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଏତ୍ଥ ପଦପଟିପାଟିୟା ୱତ୍ତବ୍ବାନି ନାମରୂପସଳାୟତନାନି ଅୱତ୍ୱା ଫସ୍ସୋ ୱୁତ୍ତୋ । ତାନି ହି ରୂପମିସ୍ସକତ୍ତା କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତାନେୱ ନ ହୋନ୍ତି, ଇଦଞ୍ଚ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କମ୍ମତୋ ୱା ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମତୋ ୱାତି ।
୭୪୨-୩.ଭୱସୋତାନୁସାରିନନ୍ତି ତଣ୍ହାନୁସାରିନଂ । ପରିଞ୍ଞାୟାତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଞତ୍ୱା । ଉପସମେ ରତାତି ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ନିବ୍ବାନେ ରତା । ଫସ୍ସାଭିସମୟାତି ଫସ୍ସନିରୋଧା । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
(୭) ସତ୍ତମୱାରେ ୱେଦନାପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ।
୭୪୪-୫.ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସହାତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖେନ ସହ । ଏତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଞତ୍ୱାନାତି ଏତଂ ସବ୍ବଂ ୱେଦୟିତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖକାରଣ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା, ୱିପରିଣାମଟ୍ଠିତିଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖତାହି ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଞତ୍ୱା । ମୋସଧମ୍ମନ୍ତି ନସ୍ସନଧମ୍ମଂ । ପଲୋକିନନ୍ତି ଜରାମରଣେହି ପଲୁଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସାତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେନ ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା । ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତି ଅନ୍ତେ ଭଙ୍ଗମେୱ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱିଜାନତୀତି ଏୱଂ ତା ୱେଦନା ୱିଜାନାତି, ତତ୍ଥ ୱା ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ୱିଜାନାତି । ୱେଦନାନଂ ଖୟାତି ତତୋ ପରଂ ମଗ୍ଗଞାଣେନ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ୱେଦନାନଂ ଖୟା । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୮) ଅଟ୍ଠମୱାରେ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସମ୍ଭାରତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା।
୭୪୭.ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ତଣ୍ହାୟ ଆଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୯) ନୱମୱାରେ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସମ୍ଭାରଉପାଦାନପଚ୍ଚୟା ।
୭୪୮-୯.ଭୱୋତି ୱିପାକଭୱୋ ଖନ୍ଧପାତୁଭାୱୋ । ଭୂତୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଭୂତୋ ସମ୍ଭୂତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛତି । ଜାତସ୍ସ ମରଣନ୍ତି ୟତ୍ରାପି ‘‘ଭୂତୋ ସୁଖଂ ନିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ବାଲା ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତତ୍ରାପି ଦୁକ୍ଖମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଜାତସ୍ସ ମରଣଂ ହୋତୀ’’ତି । ଦୁତିୟଗାଥାୟ ୟୋଜନା – ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତା ଉପାଦାନକ୍ଖୟା ଜାତିକ୍ଖୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱନ୍ତି ।
(୧୦) ଦସମୱାରେ ଆରମ୍ଭପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତୱୀରିୟପଚ୍ଚୟା ।
୭୫୧.ଅନାରମ୍ଭେ ୱିମୁତ୍ତିନୋତି ଅନାରମ୍ଭେ ନିବ୍ବାନେ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୧) ଏକାଦସମୱାରେ ଆହାରପଚ୍ଚୟାତି କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତାହାରପଚ୍ଚୟା । ଅପରୋ ନୟୋ – ଚତୁବ୍ବିଧା ସତ୍ତା ରୂପୂପଗା, ୱେଦନୂପଗା, ସଞ୍ଞୂପଗା, ସଙ୍ଖାରୂପଗାତି । ତତ୍ଥ ଏକାଦସୱିଧାୟ କାମଧାତୁୟା ସତ୍ତା ରୂପୂପଗା କବଳୀକାରାହାରସେୱନତୋ । ରୂପଧାତୁୟା ସତ୍ତା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅସଞ୍ଞେହି ୱେଦନୂପଗା ଫସ୍ସାହାରସେୱନତୋ । ହେଟ୍ଠା ତିୱିଧାୟ ଅରୂପଧାତୁୟା ସତ୍ତା ସଞ୍ଞୂପଗା ସଞ୍ଞାଭିନିବ୍ବତ୍ତମନୋସଞ୍ଚେତନାହାରସେୱନତୋ। ଭୱଗ୍ଗେ ସତ୍ତା ସଙ୍ଖାରୂପଗା ସଙ୍ଖାରାଭିନିବ୍ବତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣାହାରସେୱନତୋତି । ଏୱମ୍ପି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦୁକ୍ଖଂ ସମ୍ଭୋତି, ସବ୍ବଂ ଆହାରପଚ୍ଚୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
୭୫୫.ଆରୋଗ୍ୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ସଙ୍ଖାୟ ସେୱୀତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱମାନୋ, ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସଧାତୁୟୋ’’ତି ଏୱଂ ୱା ଲୋକଂ ସଙ୍ଖାୟ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତା’’ତି ଞାଣେନ ସେୱମାନୋ । ଧମ୍ମଟ୍ଠୋତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମେ ଠିତୋ । ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନୋପେତୀତି ‘‘ଦେୱୋ’’ତି ୱା ‘‘ମନୁସ୍ସୋ’’ତି ୱା ଆଦିକଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୨) ଦ୍ୱାଦସମୱାରେ ଇଞ୍ଜିତପଚ୍ଚୟାତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିକମ୍ମକିଲେସଇଞ୍ଜିତେସୁ ୟତୋ କୁତୋଚି କମ୍ମସମ୍ଭାରିଞ୍ଜିତପଚ୍ଚୟା ।
୭୫୭.ଏଜଂ ୱୋସ୍ସଜ୍ଜାତି ତଣ୍ହଂ ଚଜିତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାରେ ଉପରୁନ୍ଧିୟାତି କମ୍ମଂ କମ୍ମସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ଚ ସଙ୍ଖାରେ ନିରୋଧେତ୍ୱା । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୩) ତେରସମୱାରେ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନେହି ୱା ଖନ୍ଧେ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ସୀହସୁତ୍ତେ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୮) ଦେୱାନଂ ୱିୟ ଭୟଚଲନଂ ହୋତି । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୪) ଚୁଦ୍ଦସମୱାରେ ରୂପେହୀତି ରୂପଭୱେହି ରୂପସମାପତ୍ତୀହି ୱା । ଅରୂପାତି ଅରୂପଭୱା ଅରୂପସମାପତ୍ତିୟୋ ୱା । ନିରୋଧୋତି ନିବ୍ବାନଂ ।
୭୬୧.ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋତି ମରଣମଚ୍ଚୁ କିଲେସମଚ୍ଚୁ ଦେୱପୁତ୍ତମଚ୍ଚୁହାୟିନୋ, ତିୱିଧମ୍ପି ତଂ ମଚ୍ଚୁଂ ହିତ୍ୱା ଗାମିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୫) ପନ୍ନରସମୱାରେ ୟନ୍ତି ନାମରୂପଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଞ୍ହି ଲୋକେନ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତୱସେନ ‘‘ଇଦଂ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟିତଂ ଦିଟ୍ଠମାଲୋକିତଂ । ତଦମରିୟାନନ୍ତି ଇଦଂ ଅରିୟାନଂ, ଅନୁନାସିକଇକାରଲୋପଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ମୁସାତି ଏତଂ ଧୁୱାଦିୱସେନ ଗହିତମ୍ପି ମୁସା, ନ ତାଦିସଂ ହୋତୀତି । ପୁନ ୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଞ୍ହି ଲୋକେନ ରୂପୱେଦନାଦୀନମଭାୱତୋ ‘‘ଇଦଂ ମୁସା ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟିତଂ । ତଦମରିୟାନଂ ଏତଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ତଂ ଇଦଂ ଅରିୟାନଂ ଏତଂ ନିକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତା ସୁଭଭାୱା, ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖପଟିପକ୍ଖସଙ୍ଖାତା ସୁଖଭାୱା, ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିସଙ୍ଖାତା ନିଚ୍ଚଭାୱା ଚ ଅନପଗମନେନ ପରମତ୍ଥତୋ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠଂ ।
୭୬୨-୩.ଅନତ୍ତନି ଅତ୍ତମାନିନ୍ତି ଅନତ୍ତନି ନାମରୂପେ ଅତ୍ତମାନିଂ । ଇଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ମଞ୍ଞତୀତି ଇଦଂ ନାମରୂପଂ ଧୁୱାଦିୱସେନ ‘‘ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତି । ୟେନ ୟେନ ହୀତି ୟେନ ୟେନ ରୂପେ ୱା ୱେଦନାୟ ୱା ‘‘ମମ ରୂପଂ, ମମ ୱେଦନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତତୋ ତନ୍ତି ତତୋ ମଞ୍ଞିତାକାରା ତଂ ନାମରୂପଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥା। କିଂ କାରଣଂ ? ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ମୁସା ହୋତି, ୟସ୍ମା ତଂ ୟଥାମଞ୍ଞିତାକାରା ମୁସା ହୋତି, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞଥା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନ ମୁସା ହୋତୀତି ? ମୋସଧମ୍ମଞ୍ହି ଇତ୍ତରଂ, ୟସ୍ମା ୟଂ ଇତ୍ତରଂ ପରିତ୍ତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ମୋସଧମ୍ମଂ ନସ୍ସନଧମ୍ମଂ ହୋତି, ତଥାରୂପଞ୍ଚ ନାମରୂପନ୍ତି । ସଚ୍ଚାଭିସମୟାତି ସଚ୍ଚାୱବୋଧା । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
(୧୬) ସୋଳସମୱାରେ ୟନ୍ତି ଛବ୍ବିଧମିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଞ୍ହି ଲୋକେନ ସଲଭମଚ୍ଛମକ୍କଟାଦୀହି ପଦୀପବଳିସଲେପାଦୟୋ ୱିୟ ‘‘ଇଦଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟିତଂ । ତଦମରିୟାନଂ ଏତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ତଂ ଇଦଂ ଅରିୟାନଂ ‘‘କାମା ହି ଚିତ୍ରା ମଧୁରା ମନୋରମା, ୱିରୂପରୂପେନ ମଥେନ୍ତି ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୫୦; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୩୬) ନୟେନ ‘‘ଏତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠଂ । ପୁନ ୟନ୍ତି ନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟାହ । ତଞ୍ହି ଲୋକେନ କାମଗୁଣାଭାୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଉପନିଜ୍ଝାୟିତଂ । ତଦମରିୟାନନ୍ତି ତଂ ଇଦଂ ଅରିୟାନଂ ପରମତ୍ଥସୁଖତୋ ‘‘ଏତଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସୁଦିଟ୍ଠଂ ।
୭୬୫-୬.କେୱଲାତି ଅନୱସେସା । ଇଟ୍ଠାତି ଇଚ୍ଛିତା ପତ୍ଥିତା । କନ୍ତାତି ପିୟା । ମନାପାତି ମନୱୁଡ୍ଢିକରା । ୟାୱତତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟାୱତା ଏତେ ଛ ଆରମ୍ମଣା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱଚନବ୍ୟତ୍ତୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତେ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ ।
୭୬୭-୮.ସୁଖନ୍ତି ଦିଟ୍ଠମରିୟେହି, ସକ୍କାୟସ୍ସୁପରୋଧନନ୍ତି ‘‘ସୁଖ’’ମିତି ଅରିୟେହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧନିରୋଧୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଚ୍ଚନୀକମିଦଂ ହୋତୀତି ପଟିଲୋମମିଦଂ ଦସ୍ସନଂ ହୋତି । ପସ୍ସତନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ପରେତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ସନ୍ଧାୟାହ । ପୁନ ୟଂ ପରେତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ।
୭୬୯-୭୧.ପସ୍ସାତି ସୋତାରଂ ଆଲପତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ । ସମ୍ପମୂଳ୍ହେତ୍ଥୱିଦ୍ଦସୂତି ସମ୍ପମୂଳ୍ହା ଏତ୍ଥ ଅୱିଦ୍ଦସୂ ବାଲା । କିଂକାରଣଂ ସମ୍ପମୂଳ୍ହା ? ନିୱୁତାନଂ ତମୋ ହୋତି, ଅନ୍ଧକାରୋ ଅପସ୍ସତଂ, ବାଲାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତାନଂ ଓତ୍ଥଟାନଂ ଅନ୍ଧଭାୱକରଣୋ ତମୋ ହୋତି, ୟେନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ସତଞ୍ଚ ୱିୱଟଂ ହୋତି, ଆଲୋକୋ ପସ୍ସତାମିୱାତି ସତଞ୍ଚ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ପଞ୍ଞାଦସ୍ସନେନ ପସ୍ସତଂ ଆଲୋକୋୱ ୱିୱଟଂ ହୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ସନ୍ତିକେ ନ ୱିଜାନନ୍ତି, ମଗା ଧମ୍ମସ୍ସକୋୱିଦାତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରେ ତଚପଞ୍ଚକମତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନନ୍ତରମେୱ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ, ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧାନଂ ୱା ନିରୋଧମତ୍ତତୋ ସନ୍ତିକେ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଏୱଂ ସନ୍ତିକେ ସନ୍ତମ୍ପି ନ ୱିଜାନନ୍ତି ମଗଭୂତା ଜନା ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଧମ୍ମସ୍ସ ସଚ୍ଚଧମ୍ମସ୍ସ ୱା ଅକୋୱିଦା, ସବ୍ବଥା ଭୱରାଗ…ପେ॰… ସୁସମ୍ବୁଧୋ। ତତ୍ଥ ମାରଧେୟ୍ୟାନୁପନ୍ନେହୀତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟଂ ଅନୁପନ୍ନେହି ।
୭୭୨. ପଚ୍ଛିମଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ‘‘ଏୱଂ ଅସୁସମ୍ବୁଧଂ କୋ ନୁ ଅଞ୍ଞତ୍ର ମରିୟେହୀ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟେ କୋ ନୁ ଅଞ୍ଞୋ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଜାନିତୁଂ ଅରହତି, ୟଂ ପଦଂ ଚତୁତ୍ଥେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ଅନନ୍ତରମେୱ ଅନାସୱା ହୁତ୍ୱା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି, ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ୱା ଅନାସୱା ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ଅତ୍ତମନାତି ତୁଟ୍ଠମନା । ଅଭିନନ୍ଦୁନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦିଂସୁ । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ପନ ୱେୟ୍ୟାକରଣସ୍ମିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୋଳସମେ ୱେୟ୍ୟାକରଣେ । ଭଞ୍ଞମାନେତି ଭଣିୟମାନେ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ସବ୍ବେସୁପି ସୋଳସସୁ ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ସଟ୍ଠିମତ୍ତେ ସଟ୍ଠିମତ୍ତେ କତ୍ୱା ସଟ୍ଠିଅଧିକାନଂ ନୱନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତାନି ୱିମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଚତ୍ତାରି ଚତ୍ତାରି କତ୍ୱା ଚତୁସଟ୍ଠି ସଚ୍ଚାନେତ୍ଥ ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଦେସିତାନୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦ୍ୱୟତାନୁପସ୍ସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
ନିଟ୍ଠିତ୍ତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ତତିୟୋ ୱଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟତୋ, ନାମେନ
ମହାୱଗ୍ଗୋତି ।
୪. ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗୋ
୧. କାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୭୩.କାମଂକାମୟମାନସ୍ସାତି କାମସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସାୱତ୍ଥିୟା ଜେତୱନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେ ଅଚିରୱତୀନଦୀତୀରେ ‘‘ୟୱଂ ୱପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଖେତ୍ତଂ କସତି । ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ଅସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୟୱା ୱିନସ୍ସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି, ପୁନ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଚସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଂ ଅଦ୍ଦସ । ‘‘କଦା ପାପୁଣେୟ୍ୟା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ସସ୍ସେ ୱିନଟ୍ଠେ ସୋକାଭିଭୂତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚାହଂ ତଦା ଏୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସାମି, ନ ମେ ଓୱାଦଂ ସୋତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସତି । ନାନାରୁଚିକା ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା, ହନ୍ଦ, ନଂ ଇତୋ ପଭୁତିୟେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାମି, ଏୱଂ ମୟି ମୁଦୁଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ତଦା ଓୱାଦଂ ସୋସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କିଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କରୋସୀ’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଏୱଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋତୀ’’ତି ତାୱତକେନେୱ ଭଗୱତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଖେତ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, କସାମି ୟୱଂ ୱପିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକାସି, ନ ଚ ଅହେତୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟା ତଥାଗତା ଏୱଂ କରୋନ୍ତି, ହନ୍ଦାହମ୍ପି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋମୀ’’ତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଥେୱ ପଟିସନ୍ଥାରମକାସି । ଏୱଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ସେସା ଚ ଅସୀତି ମହାସାୱକା । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତୀୱ ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି ।
ଅଥ ଭଗୱା ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେପି ସସ୍ସେ ଏକଦିୱସଂ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ସାୱତ୍ଥିତୋ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ସୁନ୍ଦରଂ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୟୱକ୍ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ସୁନ୍ଦରଂ, ସଚେ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ସଂୱିଭାଗଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଚତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ୟୱା ନିପ୍ଫଜ୍ଜିଂସୁ । ତସ୍ସ ‘‘ଅଜ୍ଜ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ଲାୟିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କୁରୁମାନସ୍ସେୱ ମହାମେଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ୱସ୍ସି । ଅଚିରୱତୀ ନଦୀ ପୂରା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୟୱଂ ୱହି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ପଭାତେ ନଦୀତୀରଂ ଗତୋ ସବ୍ବଂ ସସ୍ସୱିପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱିନଟ୍ଠୋମ୍ହି, କଥଂ ଦାନି ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ବଲୱସୋକଂ ଉପ୍ପାଦେସି। ଭଗୱାପି ତମେୱ ରତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାକାଲୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଭିକ୍ଖାଚାରୱତ୍ତେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସୋକାଭିଭୂତଂ ମଂ ଅସ୍ସାସେତୁକାମୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଆଗତୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିସୀଦାପେସି । ଭଗୱା ଜାନନ୍ତୋୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ୱିହାସୀ’’ତି ? ଆମ, ଭୋ ଗୋତମ, ସବ୍ବଂ ମେ ୟୱକ୍ଖେତ୍ତଂ ଉଦକେନ ୱୂଳ୍ହନ୍ତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୱିପନ୍ନେ ଦୋମନସ୍ସଂ, ସମ୍ପନ୍ନେ ଚ ସୋମନସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ । କାମା ହି ନାମ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିପି ୱିପଜ୍ଜନ୍ତିପୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନାୱସେନ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ପଦତ୍ଥସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତମେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରଂ ସବ୍ବସୁତ୍ତେସୁ ।
ତତ୍ଥ କାମନ୍ତି ମନାପିୟରୂପାଦିତେଭୂମକଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁକାମଂ, କାମୟମାନସ୍ସାତି ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସ । ତସ୍ସ ଚେ ତଂ ସମିଜ୍ଝତୀତି ତସ୍ସ କାମୟମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ତଂ କାମସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁ ସମିଜ୍ଝତି ଚେ, ସଚେ ସୋ ତଂ ଲଭତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଦ୍ଧା ପୀତିମନୋ ହୋତୀତି ଏକଂସଂ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୋତି । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ମଚ୍ଚୋତି ସତ୍ତୋ । ୟଦିଚ୍ଛତୀତି ୟଂ ଇଚ୍ଛତି ।
୭୭୪.ତସ୍ସ ଚେ କାମୟାନସ୍ସାତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାମେ ଇଚ୍ଛମାନସ୍ସ, କାମେନ ୱା ୟାୟମାନସ୍ସ । ଛନ୍ଦଜାତସ୍ସାତି ଜାତତଣ୍ହସ୍ସ । ଜନ୍ତୁନୋତି ସତ୍ତସ୍ସ । ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତୀତି ତେ କାମା ପରିହାୟନ୍ତି ଚେ । ସଲ୍ଲୱିଦ୍ଧୋୱ ରୁପ୍ପତୀତି ଅଥ ଅୟୋମୟାଦିନା ସଲ୍ଲେନ ୱିଦ୍ଧୋ ୱିୟ ପୀଳୀୟତି ।
୭୭୫. ତତିୟଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ପନ ଇମେ କାମେ ତତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦେନ ସପ୍ପସ୍ସ ସିରଂ ଇୱ ପରିୱଜ୍ଜେତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ୱିସରିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଲୋକେ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ସତୋ ହୁତ୍ୱା ସମତିୱତ୍ତତୀତି ।
୭୭୬-୮. ତତୋ ପରାସଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଗାଥାନଂ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ଏତଂ ସାଲିକ୍ଖେତ୍ତାଦିଂ ଖେତ୍ତଂ ୱା ଘରୱତ୍ଥାଦିଂ ୱତ୍ଥୁଂ ୱା କହାପଣସଙ୍ଖାତଂ ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ଗୋଅସ୍ସଭେଦଂ ଗୱାସ୍ସଂ ୱା ଇତ୍ଥିସଞ୍ଞିକା ଥିୟୋ ୱା ଞାତିବନ୍ଧୱାଦୀ ବନ୍ଧୂ ୱା ଅଞ୍ଞେ ୱା ମନାପିୟରୂପାଦୀ ପୁଥୁ କାମେ ଅନୁଗିଜ୍ଝତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବଲସଙ୍ଖାତା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି ସହନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତି, ସଦ୍ଧାବଲାଦିୱିରହେନ ୱା ଅବଲଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅବଲା କିଲେସା ବଲୀୟନ୍ତି, ଅବଲତ୍ତା ବଲୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ତଂ କାମଗିଦ୍ଧଂ କାମେ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତଞ୍ଚ ସୀହାଦୟୋ ଚ ପାକଟପରିସ୍ସୟା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ଅପାକଟପରିସ୍ସୟା ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତତୋ ଅପାକଟପରିସ୍ସୟେହି ଅଭିଭୂତଂ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ଭିନ୍ନଂ ନାୱଂ ଉଦକଂ ୱିୟ ଅନ୍ୱେତି । ତସ୍ମା କାୟଗତାସତିଆଦିଭାୱନାୟ ଜନ୍ତୁ ସଦା ସତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ରୂପାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ସବ୍ବପ୍ପକାରମ୍ପି କିଲେସକାମଂ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କାମାନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ। ଏୱଂ ତେ କାମେ ପହାୟ ତପ୍ପହାନକରମଗ୍ଗେନେୱ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ତରେ ଓଘଂ ତରେୟ୍ୟ ତରିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ତତୋ ୟଥା ପୁରିସୋ ଉଦକଗରୁକଂ ନାୱଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକାୟ ନାୱାୟ ଅପ୍ପକସିରେନେୱ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ, ପାରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଅତ୍ତଭାୱନାୱଂ କିଲେସୂଦକଗରୁକଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲହୁକେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ପାରଗୂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସବ୍ବଧମ୍ମପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଚ, ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୂତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୭୯.ସତ୍ତୋଗୁହାୟନ୍ତି ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋ କୋସମ୍ବିୟଂ ଗଂଙ୍ଗାତୀରେ ଆୱଟ୍ଟକଂ ନାମ ଉତେନସ୍ସ ଉୟ୍ୟାନଂ, ତତ୍ଥ ଅଗମାସି ସୀତଲେ ପଦେସେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦିତୁକାମୋ । ଅଞ୍ଞଦାପି ଚାୟଂ ଗଚ୍ଛତେୱ ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାସେୱନେନ ୟଥା ଗୱମ୍ପତିତ୍ଥେରୋ ତାୱତିଂସଭୱନନ୍ତି ୱୁତ୍ତନୟମେତଂ ୱଙ୍ଗୀସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ । ସୋ ତତ୍ଥ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ସୀତଲେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦି । ରାଜାପି ଖୋ ଉତେନୋ ତଂ ଦିୱସଂୟେୱ ଉୟ୍ୟାନକୀଳିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବହୁଦେୱ ଦିୱସଭାଗଂ ନଚ୍ଚଗୀତାଦୀହି ଉୟ୍ୟାନେ କୀଳିତ୍ୱା ପାନମଦମତ୍ତୋ ଏକିସ୍ସା ଇତ୍ଥିୟା ଅଙ୍କେ ସୀସଂ କତ୍ୱା ସୟି । ସେସିତ୍ଥିୟୋ ‘‘ସୁତ୍ତୋ ରାଜା’’ତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନେ ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀନି ଗଣ୍ହନ୍ତିୟୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଉପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘ମା ସଦ୍ଦଂ ଅକତ୍ଥା’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅପ୍ପସଦ୍ଦା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରଂ ସମ୍ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତାସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତା ତୁଟ୍ଠା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତି ।
ରଞ୍ଞୋ ସୀସଂ ଅଙ୍କେନାଦାୟ ନିସିନ୍ନିତ୍ଥୀ ‘‘ଇମା ମଂ ଓହାୟ କୀଳନ୍ତୀ’’ତି ତାସୁ ଇସ୍ସାପକତା ଊରୁଂ ଚାଲେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ପବୋଧେସି । ରାଜା ପଟିବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଇତ୍ଥାଗାରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘କୁହିଂ ଇମା ୱସଲିୟୋ’’ତି ଆହ । ସା ଆହ – ‘‘ତୁମ୍ହେସୁ ଅବହୁକତା ‘ସମଣଂ ରମୟିସ୍ସାମା’ତି ଗତା’’ତି । ସୋ କୁଦ୍ଧୋ ଥେରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ରାଜାନଂ ଦିସ୍ୱା ଏକଚ୍ଚା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ, ଏକଚ୍ଚା ‘‘ମହାରାଜ, ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାମା’’ତି ନ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ତେନ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ କୁଦ୍ଧୋ ଥେରଂ ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ‘‘କିମତ୍ଥଂ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ୱିୱେକତ୍ଥଂ ମହାରାଜା’’ତି । ସୋ ‘‘ୱିୱେକତ୍ଥାୟ ଆଗତା ଏୱଂ ଇତ୍ଥାଗାରପରିୱୁତା ନିସୀଦନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତୱ ୱିୱେକଂ କଥେହୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ୱିସାରଦୋପି ୱିୱେକକଥାୟ ‘‘ନାୟଂ ଅଞ୍ଞାତୁକାମୋ ପୁଚ୍ଛତୀ’’ତି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ରାଜା ‘‘ସଚେ ନ କଥେସି, ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକେହି ତଂ ଖାଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅସୋକରୁକ୍ଖେ ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକପୁଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋୱ ଉପରି ୱିକିରି । ସୋ ସରୀରଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପୁଟଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ‘‘ସଚାୟଂ ରାଜା ମୟି ଅପରଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅପାୟାଭିମୁଖୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଗତୋ ।
ତତୋ ଇତ୍ଥିୟୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ମହାରାଜ, ଅଞ୍ଞେ ରାଜାନୋ ଈଦିସଂ ପବ୍ବଜିତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜେନ୍ତି, ତ୍ୱଂ ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକପୁଟେନ ଆସାଦେତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, କୁଲୱଂସଂ ନାସେତୁଂ ଉଟ୍ଠିତୋ’’ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଦୋସଂ ଞତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନପାଲଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦିୱସଂ ଥେରୋ ଇଧାଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ତେନ ହି ୟଦା ଆଗଚ୍ଛତି, ତଦା ମେ ଆରୋଚେୟ୍ୟାସୀତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଥେରେ ଆଗତେ ଆରୋଚେସି । ରାଜାପି ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପାଣେହି ସରଣଂ ଗତୋ ଅହୋସି । ତମ୍ବକିପିଲ୍ଲିକପୁଟେନ ଆସାଦିତଦିୱସେ ପନ ଥେରୋ ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜି । ଭଗୱାପି ଖୋ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପୟମାନୋ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଅକାଲେ ଆଗତୋସୀ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ଆମ ଭଗୱା’’ତି ୱତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘କିଂ କରିସ୍ସତି ତସ୍ସ ୱିୱେକକଥା କାମଗୁଣଗିଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପନ୍ନୋ ଏୱ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ସତ୍ତୋତି ଲଗ୍ଗୋ । ଗୁହାୟନ୍ତି କାୟେ । କାୟୋ ହି ରାଗାଦୀନଂ ୱାଳାନଂ ୱସନୋକାସତୋ ‘‘ଗୁହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବହୁନାଭିଛନ୍ନୋତି ବହୁନା ରାଗାଦିକିଲେସଜାଲେନ ଅଭିଚ୍ଛନ୍ନୋ । ଏତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତି ରାଗାଦିୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ । ନରୋତି ସତ୍ତୋ । ମୋହନସ୍ମିଂ ପଗାଳ୍ହୋତି ମୋହନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଗୁଣା । ଏତ୍ଥ ହି ଦେୱମନୁସ୍ସା ମୁୟ୍ହନ୍ତି, ତେସୁ ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା। ଏତେନ ବହିଦ୍ଧାବନ୍ଧନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦୂରେ ୱିୱେକା ହି ତଥାୱିଧୋ ସୋତି ସୋ ତଥାରୂପୋ ନରୋ ତିୱିଧାପି କାୟୱିୱେକାଦିକା ୱିୱେକା ଦୂରେ ଅନାସନ୍ନେ । କିଂକାରଣା ? କାମା ହି ଲୋକେ ନ ହି ସୁପ୍ପହାୟା, ୟସ୍ମା ଲୋକେ କାମା ସୁପ୍ପହାୟା ନ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୮୦. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଦୂରେ ୱିୱେକା ତଥାୱିଧୋ’’ତି ସାଧେତ୍ୱା ପୁନ ତଥାୱିଧାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମତଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଇଚ୍ଛାନିଦାନା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଇଚ୍ଛାନିଦାନାତି ତଣ୍ହାହେତୁକା । ଭୱସାତବଦ୍ଧାତି ସୁଖୱେଦନାଦିମ୍ହି ଭୱସାତେ ବଦ୍ଧା । ତେ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚାତି ତେ ଭୱସାତୱତ୍ଥୁଭୂତା ଧମ୍ମା, ତେ ୱା ତତ୍ଥ ବଦ୍ଧା ଇଚ୍ଛାନିଦାନା ସତ୍ତା ଦୁପ୍ପମୋଚୟା । ନ ହି ଅଞ୍ଞମୋକ୍ଖାତି ଅଞ୍ଞେନ ଚ ମୋଚେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । କାରଣୱଚନଂ ୱା ଏତଂ, ତେ ସତ୍ତା ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚା । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞେନ ମୋଚେତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି । ୟଦି ପନ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ, ସକେନ ଥାମେନ ମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛା ପୁରେ ୱାପି ଅପେକ୍ଖମାନାତି ଅନାଗତେ ଅତୀତେ ୱା କାମେ ଅପେକ୍ଖମାନା । ଇମେୱ କାମେ ପୁରିମେୱ ଜପ୍ପନ୍ତି ଇମେ ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ କାମେ ପୁରିମେ ୱା ଦୁୱିଧେପି ଅତୀତାନାଗତେ ବଲୱତଣ୍ହାୟ ପତ୍ଥୟମାନା । ଇମେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପଦାନଂ ‘‘ତେ ଦୁପ୍ପମୁଞ୍ଚା ନ ହି ଅଞ୍ଞମୋକ୍ଖା’’ତି ଇମିନା ସହ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇତରଥା ‘‘ଅପେକ୍ଖମାନା ଜପ୍ପଂ କିଂ କରୋନ୍ତି କିଂ ୱା କତା’’ତି ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ ।
୭୮୧-୨. ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ‘‘ଦୂରେ ୱିୱେକା ତଥାୱିଧୋ’’ତି ସାଧେତ୍ୱା ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଚ ତଥାୱିଧାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମତଂ ଆୱିକତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ପାପକମ୍ମକରଣଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ‘‘କାମେସୁ ଗିଦ୍ଧା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେ ସତ୍ତା କାମେସୁ ପରିଭୋଗତଣ୍ହାୟ ଗିଦ୍ଧା ପରିୟେସନାଦିମନୁୟୁତ୍ତତ୍ତା ପସୁତା ସମ୍ମୋହମାପନ୍ନତ୍ତା ପମୂଳ୍ହା ଅୱଗମନତାୟ ମଚ୍ଛରିତାୟ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟନତାୟ ଚ ଅୱଦାନିୟା। କାୟୱିସମାଦିମ୍ହି ୱିସମେ ନିୱିଟ୍ଠା ଅନ୍ତକାଲେ ମରଣଦୁକ୍ଖୂପନୀତା ‘‘କିଂସୂ ଭୱିସ୍ସାମ ଇତୋ ଚୁତାସେ’’ତି ପରିଦେୱୟନ୍ତୀତି । ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ହି ସିକ୍ଖେଥ…ପେ॰… ମାହୁ ଧୀରାତି । ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖେଥାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ । ସେସମୁତ୍ତାନମେୱ ।
୭୮୩. ଇଦାନି ୟେ ତଥା ନ କରୋନ୍ତି, ତେସଂ ବ୍ୟସନପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପସ୍ସାମୀତି ମଂସଚକ୍ଖୁଆଦୀହି ପେକ୍ଖାମି । ଲୋକେତି ଅପାୟାଦିମ୍ହି । ପରିଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଫନ୍ଦମାନଂ । ପଜଂ ଇମନ୍ତି ଇମଂ ସତ୍ତକାୟଂ । ତଣ୍ହଗତନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ଗତଂ ଅଭିଭୂତଂ, ନିପାତିତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୱେସୂତି କାମଭୱାଦୀସୁ । ହୀନା ନରାତି ହୀନକମ୍ମନ୍ତା ନରା । ମଚ୍ଚୁମୁଖେ ଲପନ୍ତୀତି ଅନ୍ତକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ମରଣମୁଖେ ପରିଦେୱନ୍ତି । ଅୱୀତତଣ୍ହାସେତି ଅୱିଗତତଣ୍ହା । ଭୱାଭୱେସୂତି କାମଭୱାଦୀସୁ । ଅଥ ୱା ଭୱାଭୱେସୂତି ଭୱଭୱେସୁ, ପୁନପ୍ପୁନଭୱେସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୭୮୪. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅୱୀତତଣ୍ହା ଏୱଂ ଫନ୍ଦନ୍ତି ଚ ଲପନ୍ତି ଚ, ତସ୍ମା ତଣ୍ହାୱିନୟେ ସମାଦପେନ୍ତୋ ‘‘ମମାୟିତେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ମମାୟିତେତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମମତ୍ତେହି ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ । ପସ୍ସଥାତି ସୋତାରେ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ଏତମ୍ପୀତି ଏତମ୍ପି ଆଦୀନୱଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୭୮୫. ଏୱମେତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଅସ୍ସାଦଂ, ତତୋ ପରାହି ଚତୂହି ଆଦୀନୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଉପାୟଂ ନିସ୍ସରଣଂ ନିସ୍ସରଣାନିସଂସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ସବ୍ବାହି ୱା ଏତାହି କାମାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଓକାରଂ ସଂକିଲେସଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭୋସୁ ଅନ୍ତେସୂତି ଫସ୍ସଫସ୍ସସମୁଦୟାଦୀସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ପରିଚ୍ଛେଦେସୁ । ୱିନେୟ୍ୟ ଛନ୍ଦନ୍ତି ଛନ୍ଦରାଗଂ ୱିନେତ୍ୱା । ଫସ୍ସଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିଫସ୍ସଂ, ଫସ୍ସାନୁସାରେନ ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତେ ସବ୍ବେପି ଅରୂପଧମ୍ମେ, ତେସଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରାରମ୍ମଣୱସେନ ରୂପଧମ୍ମେ ଚାତି ସକଲମ୍ପି ନାମରୂପଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ଅନାନୁଗିଦ୍ଧୋତି ରୂପାଦୀସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅଗିଦ୍ଧୋ । ୟଦତ୍ତଗରହୀ ତଦକୁବ୍ବମାନୋତି ୟଂ ଅତ୍ତନା ଗରହତି, ତଂ ଅକୁରୁମାନୋ । ନଲିପ୍ପତୀ ଦିଟ୍ଠସୁତେସୁ ଧୀରୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଧୀରୋ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଚ ସୁତେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଲେପାନଂ ଏକେନପି ଲେପେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ଆକାସମିୱ ନିରୁପଲିତ୍ତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତି ।
୭୮୬.ସଞ୍ଞଂ ପରିଞ୍ଞାତି ଗାଥାୟ ପନ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଫସ୍ସମେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ କାମସଞ୍ଞାଦିଭେଦଂ ସଞ୍ଞମ୍ପି, ସଞ୍ଞାନୁସାରେନ ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାମରୂପଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୱିତରେୟ୍ୟ ଓଘଂ, ତତୋ ସୋ ତିଣ୍ଣୋଘୋ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପରିଗ୍ଗହେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପପ୍ପହାନେନ ନୋପଲିତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱମୁନି ରାଗାଦିସଲ୍ଲାନଂ ଅବ୍ବୂଳ୍ହତ୍ତା ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଚରଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଚରଂ ତେନ ଅପ୍ପମାଦଚାରେନ ଅବ୍ବୂଳ୍ହସଲ୍ଲୋ ହୁତ୍ୱା ସକପରତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦଂ ନାସୀସତୀ ଲୋକମିମଂ ପରଞ୍ଚ, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଚରିମଚିତ୍ତନିରୋଧା ନିରୁପାଦାନୋ ଜାତୱେଦୋୱ ପରିନିବ୍ବାତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ଧମ୍ମନେତ୍ତିଟ୍ଠପନମେୱ କରୋନ୍ତୋ, ନ ଉତ୍ତରିଂ ଇମାୟ ଦେସନାୟ ମଗ୍ଗଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେସି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦେସିତତ୍ତାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଗୁହଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୮୭.ୱଦନ୍ତିୱେ ଦୁଟ୍ଠମନାପୀତି ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଆଦିଗାଥାୟ ତାୱ ଉପ୍ପତ୍ତି – ମୁନିସୁତ୍ତନୟେନ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଲାଭସକ୍କାରଂ ଅସହମାନା ତିତ୍ଥିୟା ସୁନ୍ଦରିଂ ପରିବ୍ବାଜିକଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ । ସା କିର ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ସେତୱତ୍ଥପରିବ୍ବାଜିକାୱ ଅହୋସି । ସା ସୁନ୍ହାତା ସୁନିୱତ୍ଥା ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନୱିଭୂସିତା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୱାସୀନଂ ଜେତୱନତୋ ନିକ୍ଖମନୱେଲାୟ ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜେତୱନାଭିମୁଖୀ ଗଚ୍ଛତି । ମନୁସ୍ସେହି ଚ ‘‘କୁହିଂ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତା ‘‘ସମଣଂ ଗୋତମଂ ସାୱକେ ଚସ୍ସ ରମୟିତୁଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ପିଦହିତେ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଭାତେ ପୁନ ଜେତୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିସମୀପେ ପୁପ୍ଫାନି ୱିଚିନନ୍ତୀ ୱିୟ ଚରତି। ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତେହି ଚ ମନୁସ୍ସେହି ‘‘କିମତ୍ଥଂ ଆଗତାସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତା ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ଭଣତି । ଏୱଂ ଅଡ୍ଢମାସମତ୍ତେ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେ ତିତ୍ଥିୟା ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ପରିଖାତଟେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଭାତେ ‘‘ସୁନ୍ଦରିଂ ନ ପସ୍ସାମା’’ତି କୋଲାହଲଂ କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଚ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତେନ ଅନୁଞ୍ଞାତା ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱିଚିନନ୍ତା ୱିୟ ତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ମଞ୍ଚକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନଗରଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା ଉପକ୍କୋସଂ ଅକଂସୁ । ସବ୍ବଂ ପାଳିୟଂ (ଉଦା॰ ୩୮) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।
ଭଗୱା ତଂ ଦିୱସଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ତିତ୍ଥିୟା ଅଜ୍ଜ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ତେସଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ମାଦିସେ ଚିତ୍ତଂ ପକୋପେତ୍ୱା ମହାଜନୋ ଅପାୟାଭିମୁଖୋ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ଗନ୍ଧକୁଟିଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋଗନ୍ଧକୁଟିୟଂୟେୱ ଅଚ୍ଛି, ନ ନଗରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଭିକ୍ଖୂ ପନ ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତଂ ଦିସ୍ୱା ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ପୱିସିଂସୁ । ମନୁସ୍ସା ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅକ୍କୋସିଂସୁ । ଅଥ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ତିତ୍ଥିୟେହି, ଭନ୍ତେ, ମହାଅୟସୋ ଉପ୍ପାଦିତୋ, ନ ସକ୍କା ଇଧ ୱସିତୁଂ, ୱିପୁଲୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥପି ଅୟସେ ଉଟ୍ଠିତେ କୁହିଂ ଗମିସ୍ସସି ଆନନ୍ଦାତି ? ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ନଗରଂ ଭଗୱା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଆଗମେହି, ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ତାହମେୱାୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ୟେହି ଅୟସୋ କତୋ, ତେସଂୟେୱ ଉପରି ପତିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱଦନ୍ତି ୱେ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ୱଦନ୍ତୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଉପୱଦନ୍ତି । ଦୁଟ୍ଠମନାପି ଏକେ ଅଥୋପି ୱେ ସଚ୍ଚମନାତି ଏକଚ୍ଚେ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା, ଏକଚ୍ଚେ ତଥସଞ୍ଞିନୋପି ହୁତ୍ୱା, ତିତ୍ଥିୟା ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତା, ୟେ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସଦ୍ଦହିଂସୁ, ତେ ସଚ୍ଚମନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୱାଦଞ୍ଚ ଜାତନ୍ତି ଏତଂ ଅକ୍କୋସୱାଦଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ମୁନି ନୋ ଉପେତୀତି ଅକାରକତାୟ ଚ ଅକୁପ୍ପନତାୟ ଚ ବୁଦ୍ଧମୁନି ନ ଉପେତି । ତସ୍ମା ମୁନୀ ନତ୍ଥି ଖିଲୋ କୁହିଞ୍ଚୀତି ତେନ କାରଣେନ ଅୟଂ ମୁନି ରାଗାଦିଖିଲେହି ନତ୍ଥି ଖିଲୋ କୁହିଞ୍ଚୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୭୮୮. ଇମଞ୍ଚ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ଭଗୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି, ‘‘ଏୱଂ ଖୁଂସେତ୍ୱା ୱମ୍ଭେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ଭିକ୍ଖୂ, ଆନନ୍ଦ, କିଂ ୱଦନ୍ତୀ’’ତି । ନ କିଞ୍ଚି ଭଗୱାତି । ‘‘ନ, ଆନନ୍ଦ, ‘ଅହଂ ସୀଲୱା’ତି ସବ୍ବତ୍ଥ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱିତବ୍ବଂ, ଲୋକେ ହି ନାଭାସମାନଂ ଜାନନ୍ତି ମିସ୍ସଂ ବାଲେହି ପଣ୍ଡିତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଭିକ୍ଖୂ, ଆନନ୍ଦ, ତେ ମନୁସ୍ସେ ଏୱଂ ପଟିଚୋଦେନ୍ତୂ’’ତି ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି । ଥେରୋ ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ମନୁସ୍ସା ତୁମ୍ହେହି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପଟିଚୋଦେତବ୍ବା’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତଥା ଅକଂସୁ । ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ତୁଣ୍ହୀ ଅହେସୁଂ । ରାଜାପି ରାଜପୁରିସେ ସବ୍ବତୋ ପେସେତ୍ୱା ୟେସଂ ଧୁତ୍ତାନଂ ଲଞ୍ଜଂ ଦତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟା ତଂ ମାରାପେସୁଂ, ତେ ଗହେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗୟ୍ହ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତିତ୍ଥିୟେ ପରିଭାସି । ମନୁସ୍ସାପି ତିତ୍ଥିୟେ ଦିସ୍ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ପହରନ୍ତି, ପଂସୁନା ଓକିରନ୍ତି ‘‘ଭଗୱତୋ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେସୁ’’ନ୍ତି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି, ଭଗୱା ଥେରସ୍ସ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ‘‘ସକଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଂ…ପେ॰… ୱଦେୟ୍ୟା’’ତି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ଦିଟ୍ଠି ତିତ୍ଥିୟଜନସ୍ସ ‘‘ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେତ୍ୱା ସମଣାନଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ପକାସେତ୍ୱା ଏତେନୁପାୟେନ ଲଦ୍ଧଂ ସକ୍କାରଂ ସାଦିୟିସ୍ସାମା’’ତି, ସୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ କଥଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ଅୟସୋ ତମେୱ ତିତ୍ଥିୟଜନଂ ପଚ୍ଚାଗତୋ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଚ୍ଚେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ । ୟୋ ୱା ସସ୍ସତାଦିୱାଦୀ, ସୋପି ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ କଥଂ ଅଚ୍ଚୟେୟ୍ୟ ତେନ ଦିଟ୍ଠିଚ୍ଛନ୍ଦେନ ଅନୁନୀତୋ ତାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିରୁଚିୟା ନିୱିଟ୍ଠୋ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସୟଂ ସମତ୍ତାନିପକୁବ୍ବମାନୋ ଅତ୍ତନାୱ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି କରୋନ୍ତୋ ୟଥା ଜାନେୟ୍ୟ, ତଥେୱ ୱଦେୟ୍ୟାତି ।
୭୮୯. ଅଥ ରାଜା ସତ୍ତାହଚ୍ଚୟେନ ତଂ କୁଣପଂ ଛଡ୍ଡାପେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ନନୁ, ଭନ୍ତେ, ଈଦିସେ ଅୟସେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମୟ୍ହମ୍ପି ଆରୋଚେତବ୍ବଂ ସିୟା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା, ‘‘ନ, ମହାରାଜ, ‘ଅହଂ ସୀଲୱା ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ’ତି ପରେସଂ ଆରୋଚେତୁଂ ଅରିୟାନଂ ପତିରୂପ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ‘‘ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲୱତାନୀ’’ତି ଅୱସେସଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ସୀଲୱତାନୀତି ପାତିମୋକ୍ଖାଦୀନି ସୀଲାନି ଆରଞ୍ଞିକାଦୀନି ଧୁତଙ୍ଗୱତାନି ଚ । ଅନାନୁପୁଟ୍ଠୋତି ଅପୁଚ୍ଛିତୋ । ପାୱାତି ୱଦତି । ଅନରିୟଧମ୍ମଂ କୁସଲା ତମାହୁ, ୟୋ ଆତୁମାନଂ ସୟମେୱ ପାୱାତି ୟୋ ଏୱଂ ଅତ୍ତାନଂ ସୟମେୱ ୱଦତି, ତସ୍ସ ତଂ ୱାଦଂ ‘‘ଅନରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି କୁସଲା ଏୱଂ କଥେନ୍ତି ।
୭୯୦.ସନ୍ତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ, ତଥା ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତୋ । ଇତିହନ୍ତି ସୀଲେସୁ ଅକତ୍ଥମାନୋତି ‘‘ଅହମସ୍ମି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଇତି ସୀଲେସୁ ଅକତ୍ଥମାନୋ, ସୀଲନିମିତ୍ତଂ ଅତ୍ତୂପନାୟିକଂ ୱାଚଂ ଅଭାସମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତମରିୟଧମ୍ମଂ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ତସ୍ସ ତଂ ଅକତ୍ଥନଂ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଖନ୍ଧାଦିକୁସଲା ୱଦନ୍ତି । ୟସ୍ସୁସ୍ସଦା ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେତି ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ରାଗାଦୟୋ ସତ୍ତ ଉସ୍ସଦା କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ତଂ ଅକତ୍ଥନଂ ‘‘ଅରିୟଧମ୍ମୋ ଏସୋ’’ତି ଏୱଂ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।
୭୯୧. ଏୱଂ ଖୀଣାସୱପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ପକପ୍ପିତା ସଙ୍ଖତା’’ତି । ତତ୍ଥ ପକପ୍ପିତାତି ପରିକପ୍ପିତା । ସଙ୍ଖତାତି ପଚ୍ଚୟାଭିସଙ୍ଖତା । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସ୍ସ । ଧମ୍ମାତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ପୁରକ୍ଖତାତି ପୁରତୋ କତା । ସନ୍ତୀତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୱୀୱଦାତାତି ଅୱୋଦାତା । ୟଦତ୍ତନି ପସ୍ସତି ଆନିସଂସଂ, ତଂ ନିସ୍ସିତୋ କୁପ୍ପପଟିଚ୍ଚସନ୍ତିନ୍ତି ୟସ୍ସେତେ ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମା ପୁରକ୍ଖତା ଅୱୋଦାତା ସନ୍ତି, ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ୟସ୍ମା ଅତ୍ତନି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମିକଞ୍ଚ ସକ୍କାରାଦିଂ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଗତିୱିସେସାଦିଂ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସତି, ତସ୍ମା ତଞ୍ଚ ଆନିସଂସଂ, ତଞ୍ଚ କୁପ୍ପତାୟ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନତାୟ ଚ ସମ୍ମୁତିସନ୍ତିତାୟ ଚ କୁପ୍ପପଟିଚ୍ଚସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସିତୋୱ ହୋତି, ସୋ ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଉକ୍କଂସେୟ୍ୟ ପରେ ୱା ୱମ୍ଭେୟ୍ୟ ଅଭୂତେହିପି ଗୁଣଦୋସେହି ।
୭୯୨. ଏୱଂ ନିସ୍ସିତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠୀନିୱେସା…ପେ॰… ଆଦିୟତୀ ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୀନିୱେସାତି ଇଦଂସଚ୍ଚାଭିନିୱେସସଙ୍ଖାତାନି ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନାନି । ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତାତି ସୁଖେନ ଅତିୱତ୍ତିତବ୍ବା ନ ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସମୁଗ୍ଗହୀତନ୍ତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେସୁ ତଂ ତଂ ସମୁଗ୍ଗହିତଂ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଂ ଧମ୍ମଂ ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିନିୱେସା ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ନରୋ ତେସୁ ନିୱେସନେସୁ, ନିରସ୍ସତୀ ଆଦିୟତୀ ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ୟସ୍ମା ନ ହି ସ୍ୱାତିୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ନରୋ ତେସୁୟେୱ ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନେସୁ ଅଜସୀଲଗୋସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲପଞ୍ଚାତପମରୁପ୍ପପାତଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନକଣ୍ଟକାପସ୍ସୟାଦିଭେଦଂ ସତ୍ଥାରଧମ୍ମକ୍ଖାନଗଣାଦିଭେଦଞ୍ଚ ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ନିରସ୍ସତି ଚ ଆଦିୟତି ଚ ଜହତି ଚ ଗଣ୍ହାତି ଚ ୱନମକ୍କଟୋ ୱିୟ ତଂ ତଂ ସାଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱଂ ନିରସ୍ସନ୍ତୋ ଚ ଆଦିୟନ୍ତୋ ଚ ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତତ୍ତା ଅସନ୍ତେହିପି ଗୁଣଦୋସେହି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ୟସାୟସଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ।
୭୯୩. ୟୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାଦିଦୋସଧୁନନାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଧୋନୋ, ତସ୍ସ ଧୋନସ୍ସ ହି…ପେ॰… ଅନୂପୟୋ ସୋ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ଧୋନଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମା ଧୋନସ୍ସ ଧୁତସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅରହତୋ କତ୍ଥଚି ଲୋକେ ତେସୁ ତେସୁ ଭୱେସୁ ପକପ୍ପିତା ଦିଟ୍ଠି ନତ୍ଥି, ସୋ ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅଭାୱେନ, ୟାୟ ଚ ଅତ୍ତନା କତଂ ପାପକମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତା ତିତ୍ଥିୟା ମାୟାୟ ମାନେନ ୱା ଏତଂ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତମ୍ପି ମାୟଞ୍ଚ ମାନଞ୍ଚ ପହାୟ ଧୋନୋ ରାଗାଦୀନଂ ଦୋସାନଂ କେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସମ୍ପରାୟେ ୱା ନିରୟାଦୀସୁ ଗତିୱିସେସେସୁ କେନ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଅନୂପୟୋ ସୋ, ସୋ ହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଉପୟାନଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅଭାୱେନ ଅନୂପୟୋତି ।
୭୯୪. ୟୋ ପନ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଭାୱେନ ଉପୟୋ ହୋତି, ସୋ ଉପୟୋ ହି…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠିମିଧେୱ ସବ୍ବନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପୟୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସିତୋ । ଧମ୍ମେସୁ ଉପେତି ୱାଦନ୍ତି ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ଏୱଂ ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଉପେତି ୱାଦଂ । ଅନୂପୟଂ କେନ କଥଂ ୱଦେୟ୍ୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପହାନେନ ଅନୂପୟଂ ଖୀଣାସୱଂ କେନ ରାଗେନ ୱା ଦୋସେନ ୱା କଥଂ ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ସୋ କିଂ ତିତ୍ଥିୟା ୱିୟ କତପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅତ୍ତା ନିରତ୍ତା ନ ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠି ୱା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱା ନତ୍ଥି, ଗହଣଂ ମୁଞ୍ଚନଂ ୱାପି ଅତ୍ତନିରତ୍ତସଞ୍ଞିତଂ ନତ୍ଥି । କିଂକାରଣା ନତ୍ଥୀତି ଚେ ? ଅଧୋସି ସୋ ଦିଟ୍ଠିମିଧେୱ ସବ୍ବଂ, ୟସ୍ମା ସୋ ଇଧେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଞାଣୱାତେନ ସବ୍ବଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅଧୋସି, ପଜହି, ୱିନୋଦେସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତ୍ତମନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଦୁଟ୍ଠଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୭୯୫.ପସ୍ସାମିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅତୀତେ କିର କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ବାରାଣସିୱାସୀ ଅଞ୍ଞତରୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ପଚ୍ଚନ୍ତଜନପଦଂ ଅଗମାସି ଭଣ୍ଡଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ୱନଚରକେନ ସଦ୍ଧିଂ ମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କଚ୍ଚି, ତେ ସମ୍ମ, ଚନ୍ଦନସାରଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆମ ସାମୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଚନ୍ଦନୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବସକଟାନି ଚନ୍ଦନସାରସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ତମ୍ପି ୱନଚରକଂ ‘‘ୟଦା, ସମ୍ମ, ବାରାଣସିଂ ଆଗଚ୍ଛସି, ତଦା ଚନ୍ଦନସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ବାରାଣସିଂୟେୱ ଅଗମାସି । ଅଥାପରେନ ସମୟେନ ସୋପି ୱନଚରକୋ ଚନ୍ଦନସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଘରଂ ଅଗମାସି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଚନ୍ଦନସାରଂ ପିସାପେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ, ସମ୍ମ, ନ୍ହାୟିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ୍ହାନତିତ୍ଥଂ ପେସେସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ବାରାଣସିୟଂ ଉସ୍ସୱୋ ହୋତି । ଅଥ ବାରାଣସିୱାସିନୋ ପାତୋୱ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସାୟଂ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମହାଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ୱନଚରକୋ ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହାଜନୋ କୁହିଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ୱିହାରଂ ଚେତିୟୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟା’’ତି ଚ ସୁତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେ ହରିତାଲମନୋସିଲାଦୀହି ନାନପ୍ପକାରେହି ଚେତିୟେ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା କିଞ୍ଚି ଚିତ୍ରଂ କାତୁଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଚନ୍ଦନଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାଚେତିୟେ ସୁୱଣ୍ଣିଟ୍ଠକାନଂ । ଉପରି କଂସପାତିମତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଅକାସି । ଅଥ ତତ୍ଥ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନୱେଲାୟଂ ସୂରିୟରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସୀଦି, ପତ୍ଥନଞ୍ଚ ଅକାସି ‘‘ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତାମି, ଈଦିସା ମେ ରସ୍ମିୟୋ ଉରେ ଉଟ୍ଠହନ୍ତୂ’’ତି । ସୋ କାଲଂ କତ୍ୱା ତାୱତିଂସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତସ୍ସ ଉରେ ରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ, ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲଂ ୱିୟସ୍ସ ଉରମଣ୍ଡଲଂ ୱିରୋଚତି, ‘‘ଚନ୍ଦାଭୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ’’ତ୍ୱେୱ ଚ ନଂ ସଞ୍ଜାନିଂସୁ ।
ସୋ ତାୟ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଛସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମତୋ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଖେପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତି ଉପ୍ପନ୍ନେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ତଥେୱସ୍ସ ଉରେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲସଦିସଂ ରସ୍ମିମଣ୍ଡଲଂ ଅହୋସି । ନାମକରଣଦିୱସେ ଚସ୍ସ ମଙ୍ଗଲଂ କତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ତଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଧଞ୍ଞପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋ ଅୟଂ କୁମାରୋ’’ତି ୱିମ୍ହିତା ‘‘ଚନ୍ଦାଭୋ’’ ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ତଂ ୱୟପ୍ପତ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗହେତ୍ୱା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ରତ୍ତକଞ୍ଚୁକଂ ପାରୁପାପେତ୍ୱା ରଥେ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ମହାବ୍ରହ୍ମା ଅୟ’’ନ୍ତି ପୂଜେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ଚନ୍ଦାଭଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସଧନାଦୀନି ଲଭତି, ସମ୍ପରାୟଞ୍ଚ ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେନ୍ତା ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତି । ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଏସ କିର ଭୋ ଚନ୍ଦାଭୋ ନାମ, ୟୋ ଏତଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସଧନସଗ୍ଗାଦୀନି ଲଭତୀ’’ତି ଉପରୂପରି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଚଲି । ବ୍ରାହ୍ମଣା ତୁଚ୍ଛହତ୍ଥକାନଂ ଆଗତାନଂ ନ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ଆଗତାନମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ଏୱଂ ଚନ୍ଦାଭଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନୁୱିଚରନ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣା କମେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ।
ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ବହୁଜନହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ । ଅଥ ଚନ୍ଦାଭୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦପକ୍ଖନ୍ତକୁନ୍ନଦୀ ୱିୟ ଅପାକଟୋ ଅହୋସି, ଚନ୍ଦାଭୋତି ଭଣନ୍ତୋପି ନତ୍ଥି । ସୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ମହାଜନକାୟଂ ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଆଦାୟ ଜେତୱନାଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ବହୁଜନହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତଂ ସୋତୁଂ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଚ ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣଗଣପରିୱୁତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅଗମାସି । ଭଗୱା ଚ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି । ଚନ୍ଦାଭୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମ୍ମ ମଧୁରପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି, ତାୱଦେୱ ଚସ୍ସ ସୋ ଆଲୋକୋ ଅନ୍ତରହିତୋ । ବୁଦ୍ଧାଲୋକସ୍ସ ହି ସମୀପେ ଅସୀତିହତ୍ଥବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଞ୍ଞୋ ଆଲୋକୋ ନାଭିଭୋତି । ସୋ ‘‘ଆଲୋକୋ ମେ ନଟ୍ଠୋ’’ତି ନିସୀଦିତ୍ୱାୱ ଉଟ୍ଠାସି, ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚ ଗନ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ । ଅଥ ନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ପୁରିସୋ ଆହ – ‘‘କିଂ ଭୋ ଚନ୍ଦାଭ, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଭୀତୋ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି । ନାହଂ ଭୀତୋ ଗଚ୍ଛାମି, ଅପିଚ ମେ ଇମସ୍ସ ତେଜେନ ଆଲୋକୋ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ପୁନଦେୱ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପାଦତଲା ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କେସଗ୍ଗା ରୂପରଂସିଲକ୍ଖଣାଦିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହେସକ୍ଖୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ, ମମ ଉରେ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ଆଲୋକୋ ଉଟ୍ଠିତୋ, ତାୱତକେନପି ମଂ ଗହେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ୱିଚରନ୍ତି । ଏୱଂ ୱରଲକ୍ଖଣସମ୍ପତ୍ତିସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ନେୱ ମାନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଅଦ୍ଧା ଅୟଂ ଅନୋମଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ଭୱିସ୍ସତି ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି ଅତିୱିୟ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଥେରଂ ଆଣାପେସି – ‘‘ପବ୍ବାଜେହି ନ’’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖି । ସୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ନ ଚିରେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ‘‘ଚନ୍ଦାଭତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱିସ୍ସୁତୋ ଅହୋସି । ତଂ ଆରବ୍ଭ ଭିକ୍ଖୂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ୟେ ଚନ୍ଦାଭଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ତେ ୟସଂ ୱା ଧନଂ ୱା ଲଭିଂସୁ, ସଗ୍ଗଂ ୱା ଗଚ୍ଛିଂସୁ, ୱିସୁଦ୍ଧିଂ ୱା ପାପୁଣିଂସୁ ତେନ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକରୂପଦସ୍ସନେନା’’ତି । ଭଗୱା ତସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱତ୍ଥୋ – ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପେନ ଦସ୍ସନେନ ସୁଦ୍ଧି ହୋତି । ଅପିଚ ଖୋ କିଲେସମଲିନତ୍ତା ଅସୁଦ୍ଧଂ, କିଲେସରୋଗାନଂ ଅୱିଗମା ସରୋଗମେୱ ଚନ୍ଦାଭଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଏୱରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ବାଲୋ ଅଭିଜାନାତି ‘‘ପସ୍ସାମି ସୁଦ୍ଧଂ ପରମଂ ଅରୋଗଂ, ତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେନ ଦସ୍ସନେନ ସଂସୁଦ୍ଧି ନରସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି, ସୋ ଏୱଂ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ‘‘ପରମ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଦସ୍ସନେ ସୁଦ୍ଧାନୁପସ୍ସୀ ସମାନୋ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ‘‘ମଗ୍ଗଞାଣ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚେତି। ତଂ ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ନ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠେନ ଚେ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଦୁତିୟଗାଥଂ ।
୭୯୬. ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେନ ରୂପଦସ୍ସନସଙ୍ଖାତେନ ଦିଟ୍ଠେନ ୟଦି କିଲେସସୁଦ୍ଧି ନରସ୍ସ ହୋତି। ତେନ ୱା ଞାଣେନ ସୋ ୟଦି ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଜହାତି। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେନେୱ ସୋ ସୁଜ୍ଝତି, ରାଗାଦୀହି ଉପଧୀହି ସଉପଧିକୋ ଏୱ ସମାନୋ ସୁଜ୍ଝତୀତି ଆପନ୍ନଂ ହୋତି, ନ ଚ ଏୱଂୱିଧୋ ସୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠୀ ହି ନଂ ପାୱ ତଥା ୱଦାନଂ, ସା ନଂ ଦିଟ୍ଠିୟେୱ ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି କଥେତି ଦିଟ୍ଠିଅନୁରୂପଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତଥା ତଥା ୱଦନ୍ତି ।
୭୯୭.ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ତତିୟଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ସୋ ମଗ୍ଗେନ ଅଧିଗତାସୱକ୍ଖୟୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞେନ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତରୂପସଙ୍ଖାତେ ଦିଟ୍ଠେ ତଥାୱିଧସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତେ ସୁତେ ଅୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତେ ସୀଲେ ହତ୍ଥିୱତାଦିଭେଦେ ୱତେ ପଥୱିଆଦିଭେଦେ ମୁତେ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନେନ ମିଚ୍ଛାଞାଣେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ନ ଆହ। ସେସମସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ ହି ତେଧାତୁକପୁଞ୍ଞେ ସବ୍ବସ୍ମିଞ୍ଚ ପାପେ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ୱା ଗହଣସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅତ୍ତଞ୍ଜହୋ, ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅକରଣତୋ ନୟିଧ ପକୁବ୍ବମାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ନଂ ଏୱଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ । ସବ୍ବସ୍ସେୱ ଚସ୍ସ ପୁରିମପାଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପୁଞ୍ଞେ ଚ ପାପେ ଚ ଅନୂପଲିତ୍ତୋ, ଅତ୍ତଞ୍ଜହୋ ନୟିଧ ପକୁବ୍ବମାନୋ, ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିମାହାତି ।
୭୯୮. ଏୱଂ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିମାହାତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିଂ ବ୍ରୁୱନ୍ତି, ତେସଂ ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନିବ୍ବାହକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁରିମଂ ପହାୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେ ହି ଅଞ୍ଞତୋ ସୁଦ୍ଧିୱାଦା ସମାନାପି ୟସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଗହଣମୁଞ୍ଚନଂ ହୋତି । ତାୟ ପୁରିମଂ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ପହାୟ ଅପରଂ ନିସ୍ସିତା ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅନୁଗତା ଅଭିଭୂତା ରାଗାଦିଭେଦଂ ନ ତରନ୍ତି ସଙ୍ଗଂ, ତଞ୍ଚ ଅତରନ୍ତା ତଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ ନିରସ୍ସଜନ୍ତି ଚ ମକ୍କଟୋୱ ସାଖନ୍ତି ।
୭୯୯. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ୟୋ ଚ ସୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠୀ ହି ନଂ ପାୱ ତଥା ୱଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ସୟଂ ସମାଦାୟାତି । ତତ୍ଥ ସୟନ୍ତି ସାମଂ । ସମାଦାୟାତି ଗହେତ୍ୱା । ୱତାନୀତି ହତ୍ଥିୱତାଦୀନି । ଉଚ୍ଚାୱଚନ୍ତି ଅପରାପରଂ ହୀନପଣୀତଂ ୱା ସତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ । ସଞ୍ଞସତ୍ତୋତି କାମସଞ୍ଞାଦୀସୁ ଲଗ୍ଗୋ । ୱିଦ୍ୱା ଚ ୱେଦେହି ସମେଚ୍ଚ ଧମ୍ମନ୍ତି ପରମତ୍ଥୱିଦ୍ୱା ଚ ଅରହା ଚତୂହି ମଗ୍ଗଞାଣୱେଦେହି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୦୦.ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିସେନିଭୂତୋ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂୱ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱାତି ସୋଭୂରିପଞ୍ଞୋ ଖୀଣାସୱୋ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂ ୱା ସୁତଂ ୱା ମୁତଂ ୱା ତେସୁ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ମାରସେନଂ ୱିନାସେତ୍ୱା ଠିତଭାୱେନ ୱିସେନିଭୂତୋ । ତମେୱଦସ୍ସିନ୍ତି ତଂ ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସିଂ । ୱିୱଟଂ ଚରନ୍ତନ୍ତିତଣ୍ହଚ୍ଛଦନାଦିୱିଗମେନ ୱିୱଟଂ ହୁତ୍ୱା ଚରନ୍ତଂ । କେନୀଧ ଲୋକସ୍ମିଂ ୱିକପ୍ପୟେୟ୍ୟାତି କେନ ଇଧ ଲୋକେ ତଣ୍ହାକପ୍ପେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପେନ ୱା କୋଚି ୱିକପ୍ପେୟ୍ୟ, ତେସଂ ୱା ପହୀନତ୍ତା ରାଗାଦିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତେନାତି ।
୮୦୧.ନ କପ୍ପୟନ୍ତୀତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ତେ ହି ତାଦିସା ସନ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କପ୍ପାନଂ ପୁରେକ୍ଖାରାନଞ୍ଚ କେନଚି ନ କପ୍ପୟନ୍ତି ନ ପୁରେକ୍ଖରୋନ୍ତି, ପରମତ୍ଥଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିଅଧିଗତତ୍ତା ଅନଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିଂୟେୱ ଅକିରିୟସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତ ସୁଦ୍ଧୀତି ନ ତେ ୱଦନ୍ତି । ଆଦାନଗନ୍ଥଂ ଗଥିତଂ ୱିସଜ୍ଜାତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ରୂପାଦୀନଂ ଆଦାୟକତ୍ତା ଆଦାନଗନ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଗଥିତଂ ବଦ୍ଧଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସତ୍ଥେନ ୱିସଜ୍ଜ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୦୨.ସୀମାତିଗୋତି ଗାଥା ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱୁତ୍ତା । ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ପନସ୍ସା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ସୋ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ସୋ ଈଦିସୋ ଭୂରିପଞ୍ଞୋ ଚତୁନ୍ନଂ କିଲେସସୀମାନଂ ଅତୀତତ୍ତା ସୀମାତିଗୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତସ୍ସ ଚ ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପରଚିତ୍ତପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେହି ଞତ୍ୱା ୱା ମଂସଚକ୍ଖୁଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂହି ଦିସ୍ୱା ୱା କିଞ୍ଚି ସମୁଗ୍ଗହୀତଂ, ଅଭିନିୱିଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ଚ କାମରାଗାଭାୱତୋ ନ ରାଗରାଗୀ, ରୂପାରୂପରାଗାଭାୱତୋ ନ ୱିରାଗରତ୍ତୋ। ୟତୋ ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ପର’’ନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଇଧ ଉଗ୍ଗହିତଂ ନତ୍ଥୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୁଦ୍ଧଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୦୩.ପରମନ୍ତିଦିଟ୍ଠୀସୂତି ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ନାନାତିତ୍ଥିୟା ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ଦୀପେନ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ପରମଂ, ଇଦଂ ପରମ’’ନ୍ତି କଲହଂ କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ସମ୍ବହୁଲେ ଜଚ୍ଚନ୍ଧେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ‘‘ଇମେସଂ ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସେଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ରାଜପୁରିସା ଅନ୍ଧେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ହତ୍ଥିଂ ପୁରତୋ ସୟାପେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ତେ ହତ୍ଥିସ୍ସ ଏକମେକଂ ଅଙ୍ଗଂ ପରାମସିଂସୁ । ତତୋ ରଞ୍ଞା ‘‘କୀଦିସୋ, ଭଣେ, ହତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଟ୍ଠୋ ୟୋ ସୋଣ୍ଡଂ ପରାମସି, ସୋ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ମହାରାଜ, ନଙ୍ଗଲୀସା’’ତି ଭଣି । ୟେ ଦନ୍ତାଦୀନି ପରାମସିଂସୁ, ତେ ଇତରଂ ‘‘ମା ଭୋ ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ମୁସା ଭଣୀ’’ତି ପରିଭାସିତ୍ୱା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ମହାରାଜ, ଭିତ୍ତିଖିଲୋ’’ତିଆଦୀନି ଆହଂସୁ । ରାଜା ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଈଦିସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ସମୟୋ’’ତି ତିତ୍ଥିୟେ ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ଅଞ୍ଞତରୋ ପିଣ୍ଡଚାରିକୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି । ଭଗୱା ତସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ହତ୍ଥିଂ ଅଜାନନ୍ତା ତଂ ତଂ ଅଙ୍ଗଂ ପରାମସିତ୍ୱା ୱିୱଦିଂସୁ, ଏୱଂ ତିତ୍ଥିୟା ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକଧମ୍ମଂ ଅଜାନନ୍ତା ତଂ ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପରାମସିତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପରମନ୍ତି ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପରିବ୍ବସାନୋତି ‘‘ଇଦଂ ପରମ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ସକାୟ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସମାନୋ । ୟଦୁତ୍ତରି କୁରୁତେତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ସେଟ୍ଠଂ କରୋତି । ହୀନାତି ଅଞ୍ଞେ ତତୋ ସବ୍ବମାହାତି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ଠପେତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞେ ସବ୍ବେ ‘‘ହୀନା ଇମେ’’ତି ଆହ । ତସ୍ମା ୱିୱାଦାନି ଅୱୀତିୱତ୍ତୋତି ତେନ କାରଣେନ ସୋ ଦିଟ୍ଠିକଲହେ ଅୱୀତିୱତ୍ତୋୱ ହୋତି ।
୮୦୪. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ଅୱୀତିୱତ୍ତୋ ଚ ୟଂ ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ ସୀଲୱତେ ମୁତେତି ଏତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଉପ୍ପନ୍ନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଆନିସଂସଂ ପସ୍ସତି। ତଦେୱ ସୋ ତତ୍ଥ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଆନିସଂସଂ ‘‘ଇଦଂ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ସବ୍ବଂ ପରସତ୍ଥାରାଦିକଂ ନିହୀନତୋ ପସ୍ସତି।
୮୦୫. ତତିୟଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଚସ୍ସ ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ନିସ୍ସିତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରସତ୍ଥାରାଦିଂ ହୀନଂ ପସ୍ସତି ତଂ ପନ ଦସ୍ସନଂ ଗନ୍ଥମେୱ କୁସଲା ୱଦନ୍ତି, ବନ୍ଧନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ୟସ୍ମା ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ହି ଦିଟ୍ଠଂୱ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱା ସୀଲବ୍ବତଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ନିସ୍ସୟେୟ୍ୟ, ନାଭିନିୱେସେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୦୬. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ନ କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠସୁତାଦିଂ ନ ନିସ୍ସୟେୟ୍ୟ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ଅସଞ୍ଜାତଂ ଉପରୂପରି ଦିଟ୍ଠିମ୍ପି ଲୋକସ୍ମିଂ ନ କପ୍ପୟେୟ୍ୟ, ନ ଜନେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୀଦିସଂ ? ଞାଣେନ ୱା ସୀଲୱତେନ ୱାପି, ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଞାଣେନ ୱା ସୀଲୱତେନ ୱା ୟା କପ୍ପିୟତି, ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ କପ୍ପେୟ୍ୟ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ କପ୍ପୟେୟ୍ୟ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ମାନେନପି ଜାତିଆଦୀହି ୱତ୍ଥୂହି ସମୋତି ଅତ୍ତାନମନୂପନେୟ୍ୟ, ହୀନୋ ନ ମଞ୍ଞେଥ ୱିସେସି ୱାପୀତି ।
୮୦୭. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ଏୱଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଂ ଅକପ୍ପେନ୍ତୋ ଅମଞ୍ଞମାନୋ ଚ ଅତ୍ତଂ ପହାୟ ଅନୁପାଦିୟାନୋ ଇଧ ୱା ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଗହିତଂ, ତଂ ପହାୟ ଅପରଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତସ୍ମିମ୍ପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଞାଣେ ଦୁୱିଧଂ ନିସ୍ସୟଂ ନୋ କରୋତି। ଅକରୋନ୍ତୋ ଚ ସ ୱେ ୱିୟତ୍ତେସୁ ନାନାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଭିନ୍ନେସୁ ସତ୍ତେସୁ ନ ୱଗ୍ଗସାରୀ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଅଗଚ୍ଛନଧମ୍ମୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠୀସୁ କିଞ୍ଚିପି ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ପଚ୍ଚେତି, ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୦୮-୧୦. ଇଦାନି ୟୋ ସୋ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ‘‘ୟସ୍ସୂଭୟନ୍ତେ’’ତିଆଦିକା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ଉଭୟନ୍ତେତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଫସ୍ସାଦିଭେଦେ । ପଣିଧୀତି ତଣ୍ହା । ଭୱାଭୱାୟାତି ପୁନପ୍ପୁନଭୱାୟ । ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ସକତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦେ ଇଧ ୱା ପରତ୍ତଭାୱାଦିଭେଦେ ପରତ୍ଥ ୱା । ଦିଟ୍ଠେ ୱାତି ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିୟା ୱା । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁ । ସଞ୍ଞାତି ସଞ୍ଞାସମୁଟ୍ଠାପିକା ଦିଟ୍ଠି । ଧମ୍ମାପିତେସଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତାସେତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମାପି ତେସଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନ ପଟିଚ୍ଛିତା । ପାରଙ୍ଗତୋ ନ ପଚ୍ଚେତି ତାଦୀତି ନିବ୍ବାନପାରଂ ଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ନାଗଚ୍ଛତି, ପଞ୍ଚହି ଚ ଆକାରେହି ତାଦୀ ହୋତୀତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପରମଟ୍ଠକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଜରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୧୧.ଅପ୍ପଂୱତ ଜୀୱିତନ୍ତି ଜରାସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ୟାନି ତାନି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସରୀରାରୋଗ୍ୟସମ୍ପାଦନଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞାପନଂ ୱେନେୟ୍ୟଦମନଂ ତଥାରୂପାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଜାତକାଦିକଥନନ୍ତିଆଦୀନି ଜନପଦଚାରିକାନିମିତ୍ତାନି, ତାନି ସମୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ସାୟଂ ସାକେତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ଅଞ୍ଜନୱନଂ ପାୱିସି । ସାକେତୱାସିନୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅକାଲୋ ଇଦାନି ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟା’’ତି ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୂଜନୱନ୍ଦନସମ୍ମୋଦନାଦୀନି କତ୍ୱା ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ୟାୱ ଭଗୱତୋ ଗାମପ୍ପୱେସନୱେଲା, ଅଥ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ସାକେତକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲୋ ନଗରା ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ନଗରଦ୍ୱାରେ ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ପୁତ୍ତସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଚିରଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁତ୍ତ, ମୟା’’ତି ପରିଦେୱୟମାନୋ ଅଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେସି – ‘‘ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୟଂ ଇଚ୍ଛତି, ତଂ କରୋତୁ, ନ ୱାରେତବ୍ବୋ’’ତି ।
ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀୱ ଗାୱୀ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ କାୟଂ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ଦକ୍ଖିଣତୋ ଚ ୱାମତୋ ଚାତି ସମନ୍ତା ଆଲିଙ୍ଗି ‘‘ଚିରଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁତ୍ତ, ଚିରଂ ୱିନା ଅହୋସୀ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ । ୟଦି ପନ ସୋ ତଥା କାତୁଂ ନ ଲଭେୟ୍ୟ, ହଦୟଂ ଫାଲେତ୍ୱା ମରେୟ୍ୟ । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅୱୋଚ – ‘‘ଭଗୱା ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତଭିକ୍ଖୂନଂ ଅହମେୱ ଭିକ୍ଖଂ ଦାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ମମେୱ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋଥା’’ତି । ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପେସେସି – ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଆଗତୋ, ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ସା ତଥା କତ୍ୱା ଆଗମନଂ ପସ୍ସନ୍ତୀ ଠିତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂୟେୱ ଦିସ୍ୱା ପୁତ୍ତସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ଚିରଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁତ୍ତ, ମୟା’’ତି ପାଦେସୁ ଗହେତ୍ୱା ରୋଦିତ୍ୱା ଘରଂ ଅତିନେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଭୋଜେସି । ଭୁତ୍ତାୱିନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପତ୍ତଂ ଅପନାମେସି । ଭଗୱା ତେସଂ ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଉଭୋପି ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିଂସୁ – ‘‘ୟାୱ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମଂ ନଗରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି, ଅମ୍ହାକଂୟେୱ ଘରେ ଭିକ୍ଖା ଗହେତବ୍ବା’’ତି । ଭଗୱା ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧା ଏୱଂ ଏକଂ ନିବଦ୍ଧଟ୍ଠାନଂୟେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱାପି ତୁମ୍ହେ ଇଧେୱ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ଭଗୱା ତେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥାୟ ତଥା ଅକାସି । ମନୁସ୍ସା ବ୍ରାହ୍ମଣଞ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣିଞ୍ଚ ‘‘ବୁଦ୍ଧପିତା ବୁଦ୍ଧମାତା’’ ତ୍ୱେୱ ୱୋହରିଂସୁ । ତମ୍ପି କୁଲଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧକୁଲ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭି ।
ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅହଂ ଭଗୱତୋ ମାତାପିତରୋ ଜାନାମି, ଇମେ ପନ କସ୍ମା ୱଦନ୍ତି ‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧମାତା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପିତା’’’ତି । ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ନିରନ୍ତରଂ ମେ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ମାତାପିତରୋ ଅହେସୁଂ, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ମାତାପିତୂନଂ ଜେଟ୍ଠକା, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି କନିଟ୍ଠକା । ତେ ପୁବ୍ବସିନେହେନେୱ କଥେନ୍ତୀ’’ତି ଇମଞ୍ଚ ଗାଥମଭାସି –
‘‘ପୁବ୍ବେୱ ସନ୍ନିୱାସେନ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନହିତେନ ୱା ।
ଏୱଂ ତଂ ଜାୟତେ ପେମଂ, ଉପ୍ପଲଂୱ ୟଥୋଦକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୭୪) ।
ତତୋ ଭଗୱା ସାକେତେ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱା ପୁନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ସାୱତ୍ଥିମେୱ ଅଗମାସି । ସୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପତିରୂପଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସେସମଗ୍ଗେ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟିଂସୁ । ନଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସନ୍ନିପତିଂସୁ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକେ ସକ୍କରିସ୍ସାମା’’ତି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିନୋ ଉପାସକାପି ସନ୍ନିପତିଂସୁ ଉପାସିକାୟୋ ଚ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସହଧମ୍ମିକେ ସକ୍କରିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ସବ୍ବେପି କମ୍ବଲକୂଟାଗାରଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜେନ୍ତା ନଗରା ନିକ୍ଖାମେସୁଂ ।
ଭଗୱାପି ତଂ ଦିୱସଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ତେସଂ ପରିନିବ୍ବାନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟି ଗତେ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ବହୁଜନସ୍ସ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସାୱତ୍ଥିତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଆଳାହନମେୱ ପାୱିସି । ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କାତୁକାମୋ ଭଗୱା ଆଗତୋ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ନାଗରାପି କୂଟାଗାରଂ ପୂଜେନ୍ତା ଆଳାହନଂ ଆନେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଗହଟ୍ଠଅରିୟସାୱକା କଥଂ ପୂଜେତବ୍ବା’’ତି । ଭଗୱା ‘‘ୟଥା ଅସେକ୍ଖା ପୂଜିୟନ୍ତି, ତଥା ପୂଜେତବ୍ବା ଇମେ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତେସଂ ଅସେକ୍ଖମୁନିଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଗାଥମାହ –
‘‘ଅହିଂସକା ୟେ ମୁନୟୋ, ନିଚ୍ଚଂ କାୟେନ ସଂୱୁତା ।
ତେ ୟନ୍ତି ଅଚ୍ଚୁତଂ ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ ସୋଚରେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୫) ।
ତଞ୍ଚ ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଂ ୱତ ଜୀୱିତଂ ଇଦନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ୱତ ମନୁସ୍ସାନଂ ଜୀୱିତଂ ଅପ୍ପଂ ପରିତ୍ତଂ ଠିତିପରିତ୍ତତାୟ ସରସପରିତ୍ତତାୟା’’ତି ସଲ୍ଲସୁତ୍ତେପି ୱୁତ୍ତନୟମେତଂ । ଓରଂ ୱସ୍ସସତାପି ମିୟ୍ୟତୀତି ୱସ୍ସସତା ଓରଂ କଲଲାଦିକାଲେପି ମିୟ୍ୟତି । ଅତିଚ୍ଚାତି ୱସ୍ସସତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ଜରସାପି ମିୟ୍ୟତୀତି ଜରାୟପି ମିୟ୍ୟତି ।
୮୧୨-୬.ମମାୟିତେତି ମମାୟିତୱତ୍ଥୁକାରଣା । ୱିନାଭାୱସନ୍ତମେୱିଦନ୍ତି ସନ୍ତୱିନାଭାୱଂ ୱିଜ୍ଜମାନୱିନାଭାୱମେୱ ଇଦଂ, ନ ସକ୍କା ଅୱିନାଭାୱେନ ଭୱିତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମାମକୋତି ମମ ଉପାସକୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱାତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ବୁଦ୍ଧାଦୀନି ୱା ୱତ୍ଥୂନି ମମାୟମାନୋ । ସଙ୍ଗତନ୍ତି ସମାଗତଂ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବଂ ୱା । ପିୟାୟିତନ୍ତି ପିୟଂ କତଂ । ନାମଂୟେୱାୱସିସ୍ସତି ଅକ୍ଖେୟ୍ୟନ୍ତି ସବ୍ବଂ ରୂପାଦିଧମ୍ମଜାତଂ ପହୀୟତି, ନାମମତ୍ତମେୱ ତୁ ଅୱସିସ୍ସତି ‘‘ବୁଦ୍ଧରକ୍ଖିତୋ, ଧମ୍ମରକ୍ଖିତୋ’’ତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖାତୁଂ କଥେତୁଂ । ମୁନୟୋତି ଖୀଣାସୱମୁନୟୋ । ଖେମଦସ୍ସିନୋତି ନିବ୍ବାନଦସ୍ସିନୋ ।
୮୧୭. ସତ୍ତମଗାଥା ଏୱଂ ମରଣବ୍ଭାହତେ ଲୋକେ ଅନୁରୂପପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ପତିଲୀନଚରସ୍ସାତି ତତୋ ତତୋ ପତିଲୀନଂ ଚିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଚରନ୍ତସ୍ସ । ଭିକ୍ଖୁନୋତି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ସେକ୍ଖସ୍ସ ୱା । ସାମଗ୍ଗିୟମାହୁ ତସ୍ସତଂ,ୟୋ ଅତ୍ତାନଂ ଭୱନେ ନ ଦସ୍ସୟେତି ତସ୍ସେତଂ ପତିରୂପମାହୁ, ୟୋ ଏୱଂପଟିପନ୍ନୋ ନିରୟାଦିଭେଦେ ଭୱନେ ଅତ୍ତାନଂ ନ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ହି ସୋ ଇମମ୍ହା ମରଣା ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୧୮-୨୦. ଇଦାନି ୟୋ ‘‘ଅତ୍ତାନଂ ଭୱନେ ନ ଦସ୍ସୟେ’’ତି ଏୱଂ ଖୀଣାସୱୋ ୱିଭାୱିତୋ, ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ଇତୋ ପରା ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଦ୍ୱାଦସସୁ ଆୟତନେସୁ । ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ ମୁତେସୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ, ଏତ୍ଥ ୱା ମୁତେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ଏୱଂ ମୁନି ନ ଉପଲିମ୍ପତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧୋନୋ ନ ହି ତେନ ମଞ୍ଞତି, ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତଂ ମୁତେସୁ ୱାତି ଅତ୍ରାପି ୟଦିଦଂ ଦିଟ୍ଠସୁତ୍ତଂ, ତେନ ୱତ୍ଥୁନା ନ ମଞ୍ଞତି, ମୁତେସୁ ୱା ଧମ୍ମେସୁ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଏୱମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନ ହି ସୋ ରଜ୍ଜତି ନୋ ୱିରଜ୍ଜତୀତି । ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିୟ ନ ରଜ୍ଜତି, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନସେକ୍ଖା ୱିୟ ନ ୱିରଜ୍ଜତି, ରାଗସ୍ସ ପନ ଖୀଣତ୍ତା ‘‘ୱିରାଗୋ’’ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଜରାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୨୧.ମେଥୁନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟା ନାମ ଦ୍ୱେ ସହାୟା ସାୱତ୍ଥିଂ ଅଗମଂସୁ । ତେ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ମହାଜନଂ ଜେତୱନାଭିମୁଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୁହିଂ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତତୋ ତେହି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ବହୁଜନହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତଂ ସୋତୁଂ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମୟମ୍ପି ସୋସ୍ସାମା’’ତି ଅଗମଂସୁ । ତେ ଅୱଞ୍ଝଧମ୍ମଦେସକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପରିସନ୍ତରେ ନିସିନ୍ନାୱ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ନ ସକ୍କା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ଠିତେନାୟଂ ଧମ୍ମୋ ପରିପୂରେତୁ’’ନ୍ତି । ଅଥ ପକ୍କନ୍ତେ ମହାଜନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିଂସୁ । ଭଗୱା ‘‘ଇମେ ପବ୍ବାଜେହୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆଣାପେସି । ସୋ ତେ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ତଚପଞ୍ଚକକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞୱାସଂ ଗନ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ । ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ତିସ୍ସଂ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛତି, ମୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । ତିସ୍ସୋ ‘‘ଅଲଂ ଆୱୁସୋ, ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ ଅହଂ ପିହେମି, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ନ ଅଗମାସି । ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଉପଜ୍ଝାୟେନ ସହ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ସଦ୍ଧିଂ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି । ତିସ୍ସସ୍ସାପି ଜେଟ୍ଠଭାତା ବ୍ୟାଧିନା କାଲମକାସି । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗାମଂ ଅଗମାସି, ତତ୍ର ନଂ ଞାତକା ପଲୋଭେତ୍ୱା ଉପ୍ପବ୍ବାଜେସୁଂ । ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗତୋ । ଅଥ ଭଗୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ତଂ ଗାମଂ ପାପୁଣି । ତତ୍ଥ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ, ଭନ୍ତେ, ଗାମେ ମମ ଗିହିସହାୟୋ ଅତ୍ଥି, ମୁହୁତ୍ତଂ ତାୱ ଆଗମେଥ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତଂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆନେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଆଦିଗାଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତସ୍ସ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଅୱସେସଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ଅୟମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ।
ତତ୍ଥ ମେଥୁନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ମେଥୁନଧମ୍ମସମାୟୁତ୍ତସ୍ସ । ଇତୀତି ଏୱମାହ । ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ, ତିସ୍ସୋତି ନାମଂ ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ । ସୋ ହି ତିସ୍ସୋତି ନାମେନ । ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋତି ଗୋତ୍ତଂ, ଗୋତ୍ତୱସେନେୱ ଚେସ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟା ନାମ ଦ୍ୱେ ସହାୟା’’ତି । ୱିଘାତନ୍ତି ଉପଘାତଂ । ବ୍ରୂହୀତି ଆଚିକ୍ଖ । ମାରିସାତି ପିୟୱଚନମେତଂ, ନିଦୁକ୍ଖାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁତ୍ୱାନ ତୱ ସାସନନ୍ତି ତୱ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା । ୱିୱେକେ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମସେତି ସହାୟଂ ଆରବ୍ଭ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି । ସୋ ପନ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖୋୟେୱ ।
୮୨୨.ମୁସ୍ସତେୱାପି ସାସନନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିପଟିପତ୍ତିତୋ ଦୁୱିଧମ୍ପି ସାସନଂ ନସ୍ସତି । ୱାପୀତି ପଦପୂରଣମତ୍ତଂ । ଏତଂ ତସ୍ମିଂ ଅନାରିୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଏତଂ ଅନରିୟଂ, ୟଦିଦଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା ।
୮୨୩.ଏକୋପୁବ୍ବେ ଚରିତ୍ୱାନାତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତେନ ୱା ଗଣୱୋସ୍ସଗ୍ଗଟ୍ଠେନ ୱା ପୁବ୍ବେ ଏକୋ ୱିହରିତ୍ୱା । ୟାନଂ ଭନ୍ତଂୱ ତଂ ଲୋକେ, ହୀନମାହୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନନ୍ତି ତଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୟଥା ହତ୍ଥିୟାନାଦିୟାନଂ ଅଦନ୍ତଂ ୱିସମଂ ଆରୋହତି, ଆରୋହକମ୍ପି ଭଞ୍ଜତି, ପପାତେପି ପପତତି । ଏୱଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିୱିସମାରୋହନେନ ନରକାଦୀସୁ, ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନେନ ଜାତିପପାତାଦୀସୁ ପପତନେନ ଚ ୟାନଂ ଭନ୍ତଂୱ ଆହୁ ହୀନଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନଞ୍ଚ ଆହୂତି ।
୮୨୪-୫.ୟସୋ କିତ୍ତି ଚାତି ଲାଭସକ୍କାରୋ ପସଂସା ଚ । ପୁବ୍ବେତି ପବ୍ବଜିତଭାୱେ । ହାୟତେ ୱାପି ତସ୍ସ ସାତି ତସ୍ସ ୱିବ୍ଭନ୍ତକସ୍ସ ସତୋ ସୋ ଚ ୟସୋ ସା ଚ କିତ୍ତି ହାୟତି । ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାତି ଏତମ୍ପି ପୁବ୍ବେ ୟସକିତ୍ତୀନଂ ଭାୱଂ ପଚ୍ଛା ଚ ହାନିଂ ଦିସ୍ୱା । ସିକ୍ଖେଥ ମେଥୁନଂ ୱିପ୍ପହାତୱେତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖେଥ । କିଂ କାରଣଂ ? ମେଥୁନଂ ୱିପ୍ପହାତୱେ, ମେଥୁନପ୍ପହାନତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ମେଥୁନଂ ନ ୱିପ୍ପଜହତି, ସଙ୍କପ୍ପେହି…ପେ॰… ତଥାୱିଧୋ। ତତ୍ଥ ପରେତୋତି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପରେସଂ ନିଗ୍ଘୋସନ୍ତି ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀନଂ ନିନ୍ଦାୱଚନଂ । ମଙ୍କୁ ହୋତୀତି ଦୁମ୍ମନୋ ହୋତି ।
୮୨୬. ଇତୋ ପରା ଗାଥା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧା ଏୱ । ତାସୁ ସତ୍ଥାନୀତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି । ତାନି ହି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଛେଦନଟ୍ଠେନ ‘‘ସତ୍ଥାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସୁ ଚାୟଂ ୱିସେସତୋ ଚୋଦିତୋ ମୁସାୱଚନସତ୍ଥାନେୱ କରୋତି – ‘‘ଇମିନା କାରଣେନାହଂ ୱିବ୍ଭନ୍ତୋ’’ତି ଭଣନ୍ତୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏସ ଖ୍ୱସ୍ସ ମହାଗେଧୋ, ମୋସୱଜ୍ଜଂ ପଗାହତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଏସ ଖ୍ୱସ୍ସାତି ଏସ ଖୋ ଅସ୍ସ । ମହାଗେଧୋତି ମହାବନ୍ଧନଂ । କତମୋତି ଚେ ? ୟଦିଦଂ ମୋସୱଜ୍ଜଂ ପଗାହତି, ସ୍ୱାସ୍ସ ମୁସାୱାଦଜ୍ଝୋଗାହୋ ମହାଗେଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୮୨୭.ମନ୍ଦୋୱ ପରିକିସ୍ସତୀତି ପାଣୱଧାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ତତୋନିଦାନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖମନୁଭୋନ୍ତୋ ଭୋଗପରିୟେସନରକ୍ଖନାନି ଚ କରୋନ୍ତୋ ମୋମୂହୋ ୱିୟ ପରିକିଲିସ୍ସତି ।
୮୨୮-୯.‘‘ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ମୁନି ପୁବ୍ବାପରେ ଇଧା’’ତି ଏତଂ ‘‘ୟସୋ କିତ୍ତି ଚ ୟା ପୁବ୍ବେ, ହାୟତେୱାପି ତସ୍ସ ସା’’ତି ଇତୋ ପଭୁତି ୱୁତ୍ତେ ପୁବ୍ବାପରେ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପୁବ୍ବତୋ ଅପରେ ସମଣଭାୱତୋ ୱିବ୍ଭନ୍ତକଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ମୁନି ଞତ୍ୱା । ଏତଦରିୟାନମୁତ୍ତମନ୍ତି ୟଦିଦଂ ୱିୱେକଚରିୟା, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଉତ୍ତମଂ, ତସ୍ମା ୱିୱେକଞ୍ଞେୱ ସିକ୍ଖେଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନ ତେନ ସେଟ୍ଠୋ ମଞ୍ଞେଥାତି ତେନ ଚ ୱିୱେକେନ ନ ଅତ୍ତାନଂ ‘‘ସେଟ୍ଠୋ ଅହ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତେନ ଥଦ୍ଧୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୩୦.ରିତ୍ତସ୍ସାତି ୱିୱିତ୍ତସ୍ସ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ୱିରହିତସ୍ସ । ଓଘତିଣ୍ଣସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି, କାମେସୁ ଗଧିତା ପଜାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଲଗ୍ଗା ସତ୍ତା ତସ୍ସ ଚତୁରୋଘତିଣ୍ଣସ୍ସ ପିହୟନ୍ତି ଇଣାୟିକା ୱିୟ ଆଣଣ୍ୟସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତିସ୍ସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛାକାସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ପସୂରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୩୧.ଇଧେୱସୁଦ୍ଧୀତି ପସୂରସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତି କିର ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ପସୂରୋ ନାମ ପରିବ୍ବାଜକୋ ମହାୱାଦୀ, ସୋ ‘‘ଅହମସ୍ମି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ୱାଦେନ ଅଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ୟଥା ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ଜମ୍ବୁପଞ୍ଞାଣଂ, ଏୱଂ ମମାପି ଭୱିତୁଂ ଅରହତୀ’’ତି ଜମ୍ବୁସାଖଂ ଧଜଂ କତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପଟିୱାଦଂ ଅନାସାଦେନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ୱାଲିକତ୍ଥଲଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସାଖଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ‘‘ୟୋ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦଂ କାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ସୋ ଇମଂ ସାଖଂ ଭଞ୍ଜତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଗରଂ ପାୱିସି । ତଂ ଠାନଂ ମହାଜନୋ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମତି । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସମ୍ବହୁଲେ ଗାମଦାରକେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ ଏତଂ ଦାରକା’’ତି, ତେ ସବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ‘‘ତେନ ହି ନଂ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ପାଦେହି ଭଞ୍ଜଥ, ‘ୱାଦତ୍ଥିକୋ ୱିହାରଂ ଆଗଚ୍ଛତୂ’ତି ଚ ଭଣଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।
ପରିବ୍ବାଜକୋ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଭଗ୍ଗଂ ସାଖଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କେନିଦଂ କାରିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବୁଦ୍ଧସାୱକେନ ସାରିପୁତ୍ତେନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ପମୁଦିତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମମ ଜୟଂ ସମଣସ୍ସ ଚ ପରାଜୟଂ ପଣ୍ଡିତା ପସ୍ସନ୍ତୂ’’ତି ପଞ୍ହୱୀମଂସକେ କାରଣିକେ ଆନେତୁଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୱୀଥିସିଙ୍ଘାଟକଚଚ୍ଚରେସୁ ୱିଚରନ୍ତୋ ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅଗ୍ଗସାୱକେନ ସହ ୱାଦେ ପଞ୍ଞାପଟିଭାନଂ ସୋତୁକାମା ଭୋନ୍ତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୂ’’ତି ଉଗ୍ଘୋସେସି । ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱଚନଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ସାସନେ ପସନ୍ନାପି ଅପ୍ପସନ୍ନାପି ବହୂ ମନୁସ୍ସା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ତତୋ ପସୂରୋ ମହାଜନପରିୱୁତୋ ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଏୱଂ ଭଣିସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀନି ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ‘‘ୱିହାରେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦୋ ଜନବ୍ୟାକୁଲଞ୍ଚ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସୀଦି ।
ପରିବ୍ବାଜକୋ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ, ଭୋ, ପବ୍ବଜିତ, ମୟ୍ହଂ ଜମ୍ବୁଧଜଂ ଭଞ୍ଜାପେସୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ଆମ ପରିବ୍ବାଜକା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ହୋତୁ ନୋ, ଭୋ, କାଚି କଥାପୱତ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ‘‘ହୋତୁ ପରିବ୍ବାଜକା’’ତି ଚ ଥେରେନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତେ ‘‘ତ୍ୱଂ, ସମଣ, ପୁଚ୍ଛ, ଅହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ଅୱଚ ‘‘କିଂ, ପରିବ୍ବାଜକ, ଦୁକ୍କରଂ ପୁଚ୍ଛା, ଉଦାହୁ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନ’’ନ୍ତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଭୋ, ପବ୍ବଜିତ, ପୁଚ୍ଛାୟ କିଂ ଦୁକ୍କରଂ । ତଂ ୟୋ ହି କୋଚି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁଚ୍ଛତୀତି । ‘‘ତେନ ହି, ପରିବ୍ବାଜକ, ତ୍ୱଂ ପୁଚ୍ଛ, ଅହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ପରିବ୍ବାଜକୋ ‘‘ସାଧୁରୂପୋ ଭିକ୍ଖୁ ଠାନେ ସାଖଂ ଭଞ୍ଜାପେସୀ’’ତି ୱିମ୍ହିତଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ’’ତି । ‘‘ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ଥେରୋ ଆହ । ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରେ ୱିରୁଦ୍ଧସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ପରାଜୟଂ ଆରୋପେତୁକାମୋ ଆହ – ‘‘ଚିତ୍ରୱିଚିତ୍ରାରମ୍ମଣଂ ପନ ଭୋ, ପବ୍ବଜିତ, ପୁରିସସ୍ସ କାମଂ ନ ୱଦେସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପରିବ୍ବାଜକ, ନ ୱଦେମୀ’’ତି । ତତୋ ନଂ ପରିବ୍ବାଜକୋ ୟାୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ କାରାପେତ୍ୱା ‘‘ସୁଣନ୍ତୁ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣସ୍ସ ୱାଦେ ଦୋସ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହୱୀମଂସକେ ଆଲପିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭୋ, ପବ୍ବଜିତ, ତୁମ୍ହାକଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଅରଞ୍ଞେ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପରିବ୍ବାଜକ, ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ତେ ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତା କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିତକ୍କେ ୱିତକ୍କେନ୍ତୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପରିବ୍ବାଜକ, ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସହସା ୱିତକ୍କେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ତେସଂ ସମଣଭାୱୋ କୁତୋ ? ନନୁ ତେ ଅଗାରିକା କାମଭୋଗିନୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ –
‘‘ନ ତେ ୱେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ,
ସଙ୍କପ୍ପରାଗଞ୍ଚ ୱଦେସି କାମଂ ।
ସଙ୍କପ୍ପୟଂ ଅକୁସଲେ ୱିତକ୍କେ,
ଭିକ୍ଖୁପି ତେ ହେସ୍ସତି କାମଭୋଗୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୩୪) ।
ଅଥ ଥେରୋ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କିଂ, ପରିବ୍ବାଜକ, ସଙ୍କପ୍ପରାଗଂ ପୁରିସସ୍ସ କାମଂ ନ ୱଦେସି, ଚିତ୍ରୱିଚିତ୍ରାରମ୍ମଣଂ ୱଦେସୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭୋ, ପବ୍ବଜିତା’’ତି । ତତୋ ନଂ ଥେରୋ ୟାୱ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଞ୍ଞଂ କାରାପେତ୍ୱା ‘‘ସୁଣାଥ, ଆୱୁସୋ, ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱାଦେ ଦୋସ’’ନ୍ତି ପଞ୍ହୱୀମଂସକେ ଆଲପିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ ପସୂର, ତୱ ସତ୍ଥା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜିତ, ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ‘‘ସୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସତି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣାଦୀନି ୱା ସେୱତୀ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜିତ, ସେୱତୀ’’ତି । ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁଭାୱୋ କୁତୋ, ନନୁ ସୋ ଅଗାରିକୋ କାମଭୋଗୀ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ଅଥାପରଂ ଏତଦୱୋଚ –
‘‘ତେ ୱେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ,
ସଙ୍କପ୍ପରାଗଂ ନ ୱଦେସି କାମଂ ।
ସୁଣନ୍ତୋ ସଦ୍ଦାନି ମନୋରମାନି ॥
‘‘ଘାୟନ୍ତୋ ଗନ୍ଧାନି ମନୋରମାନି,
ସାୟନ୍ତୋ ରସାନି ମନୋରମାନି ।
ଫୁସନ୍ତୋ ଫସ୍ସାନି ମନୋରମାନି,
ସତ୍ଥାପି ତେ ହେସ୍ସତି କାମଭୋଗୀ’’ତି ॥
ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନିପ୍ପଟିଭାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ‘‘ଅୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ମହାୱାଦୀ, ଇମସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱାଦସତ୍ଥଂ ସିକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ଲାଲୁଦାୟିଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ କାୟୂପପନ୍ନଂ ସରୀରାକାରାକପ୍ପେସୁ ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ମହାପଞ୍ଞୋ ମହାୱାଦୀ’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତଂ ୱାଦେନ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଲିଙ୍ଗେନ ତଂୟେୱ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ପକ୍କମିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ଉଗ୍ଘୋସେତ୍ୱା ମହାଜନପରିୱୁତୋ ‘‘ଏୱଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ଜେତୱନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ‘‘ଅୟଂ ଅଭାଜନଭୂତୋ’’ତି ମୁଖବନ୍ଧମସ୍ସ ଅକାସି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମୂଗୋ ୱିୟ ନିସୀଦି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଇଦାନି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଇଦାନି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ସ ମୁଖଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ୱଦେହି, ଭୋ ପସୂର, ୱଦେହି, ଭୋ ପସୂରା’’ତି ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘କିଂ ପସୂରୋ ୱଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ – ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଧେୱ ସୁଦ୍ଧୀ ଇତି ୱାଦୟନ୍ତି ନାଞ୍ଞେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୱିସୁଦ୍ଧିମାହୁ। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ସତ୍ଥାରାଦୀନି ନିସ୍ସିତା ତତ୍ଥେୱ ‘‘ଏସ ୱାଦୋ ସୁଭୋ’’ତି ଏୱଂ ସୁଭଂ ୱଦାନା ହୁତ୍ୱା ପୁଥୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚେସୁ ନିୱିଟ୍ଠା।
୮୩୨. ଏୱଂ ନିୱିଟ୍ଠା ଚ – ତେ ୱାଦକାମାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ବାଲଂ ଦହନ୍ତୀ ମିଥୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ବାଲୋ ଅୟଂ ବାଲୋ’’ତି ଏୱଂ ଦ୍ୱେପି ଜନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବାଲଂ ଦହନ୍ତି, ବାଲତୋ ପସ୍ସନ୍ତି । ୱଦନ୍ତି ତେ ଅଞ୍ଞସିତା କଥୋଜ୍ଜନ୍ତି ତେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ନିସ୍ସିତା କଲହଂ ୱଦନ୍ତି । ପସଂସକାମା କୁସଲା ୱଦାନାତି ପସଂସତ୍ଥିକା ଉଭୋପି ‘‘ମୟଂ କୁସଲୱାଦା ପଣ୍ଡିତୱାଦା’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ।
୮୩୩. ଏୱଂ ୱଦାନେସୁ ଚ ତେସୁ ଏକୋ ନିୟମତୋ ଏୱ – ୟୁତ୍ତୋ କଥାୟନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୋ କଥାୟନ୍ତି ୱିୱାଦକଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କୋ । ପସଂସମିଚ୍ଛଂ ୱିନିଘାତି ହୋତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପସଂସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁବ୍ବେୱ ସଲ୍ଲାପା କଥଂକଥୀ ୱିନିଘାତୀ ହୋତି । ଅପାହତସ୍ମିନ୍ତି ପଞ୍ହୱୀମଂସକେହି ‘‘ଅତ୍ଥାପଗତଂ ତେ ଭଣିତଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନାପଗତଂ ତେ ଭଣିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅପହାରିତେ ୱାଦେ । ନିନ୍ଦାୟ ସୋ କୁପ୍ପତୀତି ଏୱଂ ଅପାହତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱାଦେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ନିନ୍ଦାୟ ସୋ କୁପ୍ପତି । ରନ୍ଧମେସୀତି ପରସ୍ସ ରନ୍ଧମେୱ ଗୱେସନ୍ତୋ ।
୮୩୪. ନ କେୱଲଞ୍ଚ କୁପ୍ପତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୟମସ୍ସ ୱାଦନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ପରିହୀନମାହୁ ଅପାହତନ୍ତି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିତୋ ଅପାହତଂ ପରିହୀନଂ ୱଦନ୍ତି । ପରିଦେୱତୀତି ତତୋ ନିମିତ୍ତଂ ସୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ମୟା ଆୱଜ୍ଜିତ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ୱିପ୍ପଲପତି । ସୋଚତୀତି ‘‘ତସ୍ସ ଜୟୋ’’ତିଆଦୀନି ଆରବ୍ଭ ସୋଚତି । ଉପଚ୍ଚଗା ମନ୍ତି ଅନୁତ୍ଥୁନାତୀତି ‘‘ସୋ ମଂ ୱାଦେନ ୱାଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ୱିପ୍ପଲପତି ।
୮୩୫.ଏତେ ୱିୱାଦା ସମଣେସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ସମଣା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବାହିରପରିବ୍ବାଜକା । ଏତେସୁ ଉଗ୍ଘାତି ନିଘାତି ହୋତୀତି ଏତେସୁ ୱାଦେସୁ ଜୟପରାଜୟାଦିୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଘାତଂ ନିଘାତଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତୋ ଉଗ୍ଘାତୀ ନିଘାତୀ ଚ ହୋତି । ୱିରମେ କଥୋଜ୍ଜନ୍ତି ପଜହେୟ୍ୟ କଲହଂ । ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥି ପସଂସଲାଭାତି ନ ହି ଏତ୍ଥ ପସଂସଲାଭତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ।
୮୩୬-୭. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଚ ନ ହଞ୍ଞଦତ୍ଥତ୍ଥି ପସଂସଲାଭା, ତସ୍ମା ପରମଂ ଲାଭଂ ଲଭନ୍ତୋପି ‘‘ସୁନ୍ଦରୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୟା ପସଂସିତୋ ୱାପନ ହୋତି ତଂ ୱାଦଂ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ଦୀପେତ୍ୱା, ତତୋ ସୋ ତେନ ଜୟତ୍ଥେନ ତୁଟ୍ଠିଂ ୱା ଦନ୍ତୱିଦଂସକଂ ୱା ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ହସତି, ମାନେନ ଚ ଉଣ୍ଣମତି। କିଂ କାରଣଂ ? ୟସ୍ମା ତଂ ଜୟତ୍ଥଂ ପପ୍ପୁୟ୍ୟ ୟଥାମାନୋ ଜାତୋ, ଏୱଂ ଉଣ୍ଣମତୋ ଚ ୟା ଉଣ୍ଣତୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ମାନାତିମାନଂ ୱଦତେ ପନେସୋତି ଏସୋ ପନ ତଂ ଉଣ୍ଣତିଂ ‘‘ୱିଘାତଭୂମୀ’’ତି ଅବୁଜ୍ଝମାନୋ ମାନଞ୍ଚ ଅତିମାନଞ୍ଚ ୱଦତିୟେୱ ।
୮୩୮. ଏୱଂ ୱାଦେ ଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସ ୱାଦଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ସୂରୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ରାଜଖାଦାୟାତି ରାଜଖାଦନୀୟେନ, ଭତ୍ତୱେତନେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିଗଜ୍ଜମେତି ପଟିସୂରମିଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥା ସୋ ପଟିସୂରଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଭିଗଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏତି, ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ୟେନେୱ ସୋ, ତେନ ପଲେହୀତି ୟେନ ସୋ ତୁୟ୍ହଂ ପଟିସୂରୋ, ତେନ ଗଚ୍ଛ । ପୁବ୍ବେୱନତ୍ଥି ୟଦିଦଂ ୟୁଧାୟାତି ୟଂ ପନ ଇଦଂ କିଲେସଜାତଂ ୟୁଦ୍ଧାୟ ସିୟା, ତଂ ଏତଂ ପୁବ୍ବେୱ ନତ୍ଥି, ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପହୀନନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ସେସଗାଥା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧାୟେୱ ।
୮୩୯-୪୦. ତତ୍ଥ ୱିୱାଦୟନ୍ତୀତି ୱିୱଦନ୍ତି । ପଟିସେନିକତ୍ତାତି ପଟିଲୋମକାରକୋ । ୱିସେନିକତ୍ୱାତି କିଲେସସେନଂ ୱିନାସେତ୍ୱା । କିଂ ଲଭେଥୋତି ପଟିମଲ୍ଲଂ କିଂ ଲଭିସ୍ସସି । ପସୂରାତି ତଂ ପରିବ୍ବାଜକଂ ଆଲପତି । ୟେସୀଧ ନତ୍ଥୀତି ୟେସଂ ଇଧ ନତ୍ଥି ।
୮୪୧.ପୱିତକ୍କନ୍ତି ‘‘ଜୟୋ ନୁ ଖୋ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆଦୀନି ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ । ଧୋନେନ ୟୁଗଂ ସମାଗମାତି ଧୁତକିଲେସେନ ବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହଂ ସମାପନ୍ନୋ । ନ ହି ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖସି ସମ୍ପୟାତୱେତି କୋତ୍ଥୁକାଦୟୋ ୱିୟ ସୀହାଦୀହି, ଧୋନେନ ସହ ୟୁଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକପଦମ୍ପି ସମ୍ପୟାତୁଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହମେୱ ୱା ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପସୂରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୪୨.ଦିସ୍ୱାନତଣ୍ହନ୍ତି ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ କୁରୂସୁ କମ୍ମାସଧମ୍ମନିଗମୱାସିନୋ ମାଗଣ୍ଡିୟସ୍ସ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସପଜାପତିକସ୍ସ ଅରହତ୍ତୂପନିସ୍ସୟଂ ଦିସ୍ୱା ତାୱଦେୱ ସାୱତ୍ଥିତୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା କମ୍ମାସଧମ୍ମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ନିସୀଦି ସୁୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ମୁଞ୍ଚମାନୋ । ମାଗଣ୍ଡିୟୋପି ତଙ୍ଖଣଂ ତତ୍ଥ ମୁଖଧୋୱନତ୍ଥଂ ଗତୋ ସୁୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ କିର ଧୀତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା, ତଂ ବହୂ ଖତ୍ତିୟକୁମାରାଦୟୋ ୱାରୟନ୍ତା ନ ଲଭନ୍ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଏୱଂଲଦ୍ଧିକୋ ହୋତି ‘‘ସମଣସ୍ସେୱ ନଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣସ୍ସ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମେ ଧୀତାୟ ସମାନୱଣ୍ଣୋ, ଇମସ୍ସ ନଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତସ୍ମା ଦିସ୍ୱାୱ ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ସୋ ୱେଗେନ ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ଆହ – ‘‘ଭୋତି ଭୋତି ମୟା ଧୀତାୟ ସମାନୱଣ୍ଣୋ ପୁରିସୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ଅଲଙ୍କରୋହି ଦାରିକଂ, ତସ୍ସ ନଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଦାରିକଂ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ୱତ୍ଥପୁପ୍ଫାଲଙ୍କାରାଦୀହି ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତିୟା ଏୱ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା ସମ୍ପତ୍ତା । ଅଥ ଭଗୱା କମ୍ମାସଧମ୍ମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି ।
ତେପି ଖୋ ଧୀତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ନିସିନ୍ନୋକାସଂ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଲୋକେନ୍ତୀ ଭଗୱତୋ ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ ତିଣସନ୍ଥାରକଂ ଅଦ୍ଦସ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ନିସିନ୍ନୋକାସୋ ପଦନିକ୍ଖେପୋ ଚ ଅବ୍ୟାକୁଲା ହୋନ୍ତି । ସା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆହ – ‘‘ଏସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତସ୍ସ ତିଣସନ୍ଥାରୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭୋତୀ’’ତି । ‘‘ତେନ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଗମନକମ୍ମଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ଭୋତୀ’’ତି ? ‘‘ପସ୍ସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅବ୍ୟାକୁଲୋ ତିଣସନ୍ଥାରୋ, ନେସୋ କାମଭୋଗିନୋ ପରିଭୁତ୍ତୋ’’ତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ମା, ଭୋତି ମଙ୍ଗଲେ ପରିୟେସିୟମାନେ ଅୱମଙ୍ଗଲଂ ଅଭଣୀ’’ତି ଆହ । ପୁନପି ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତୀ ଭଗୱତୋ ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆହ ‘‘ଅୟଂ ତସ୍ସ ପଦନିକ୍ଖେପୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ, ଭୋତୀ’’ତି । ‘‘ପସ୍ସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଦନିକ୍ଖେପଂ, ନାୟଂ ସତ୍ତୋ କାମେସୁ ଗଧିତୋ’’ତି । ‘‘କଥଂ ତ୍ୱଂ ଭୋତି ଜାନାସୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଆହ –
‘‘ରତ୍ତସ୍ସ ହି ଉକ୍କୁଟିକଂ ପଦଂ ଭୱେ,
ଦୁଟ୍ଠସ୍ସ ହୋତି ଅନୁକଡ୍ଢିତଂ ପଦଂ ।
ମୂଳ୍ହସ୍ସ ହୋତି ସହସାନୁପୀଳିତଂ,
ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦସ୍ସ ଇଦମୀଦିସଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୬୦-୨୬୧; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨ ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୫) ।
ଅୟଞ୍ଚରହି ତେସଂ କଥା ୱିପ୍ପକତା, ଅଥ ଭଗୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ତମେୱ ୱନସଣ୍ଡଂ ଆଗତୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭଗୱତୋ ୱରଲକ୍ଖଣଖଚିତଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆହ – ‘‘ଏସ ତୟା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ? ‘‘ଆମ ଭୋତୀ’’ତି । ‘‘ଆଗତକମ୍ମଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତେୱ, ଏୱରୂପୋ ନାମ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତେସଂ ଏୱଂ ୱଦନ୍ତାନଞ୍ଞେୱ ଭଗୱା ତିଣସନ୍ଥାରକେ ନିସୀଦି । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଧୀତରଂ ୱାମେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା କମଣ୍ଡଲୁଂ ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ଭୋ, ପବ୍ବଜିତ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ଅୟଞ୍ଚ ଦାରିକା, ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ଏସା ତୱ, ଇମାହଂ ଭୋତୋ ଭରିୟଂ ପୋସାୱନତ୍ଥାୟ ଦମ୍ମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦାତୁକାମୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅନାଲପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଲ୍ଲପମାନୋ ୱିୟ ‘‘ଦିସ୍ୱାନ ତଣ୍ହ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ନାନାରୂପାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଅଭିକାମମାଗତଂ ମାରଧୀତରଂ ଦିସ୍ୱାନ ତଣ୍ହଂ ଅରତିଂ ରଗଞ୍ଚ ଛନ୍ଦମତ୍ତମ୍ପି ମେ ମେଥୁନସ୍ମିଂ ନାହୋସି, କିମେୱିଦଂ ଇମିସ୍ସା ଦାରିକାୟ ମୁତ୍ତକରୀସପୁଣ୍ଣଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ଭୱିସ୍ସତି ସବ୍ବଥା ପାଦାପି ନଂ ସମ୍ଫୁସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛେ, କୁତୋନେନ ସଂୱସିତୁନ୍ତି ।
୮୪୩. ତତୋ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତା ନାମ ମାନୁସକେ କାମେ ପହାୟ ଦିବ୍ବକାମତ୍ଥାୟ ପବ୍ବଜନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଦିବ୍ବେପି କାମେ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଇଦମ୍ପି ଇତ୍ଥିରତନଂ, କା ନୁ ଅସ୍ସ ଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏତାଦିସଂ ଚେ ରତନନ୍ତି ଦିବ୍ବିତ୍ଥିରତନଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଣତି, ନାରିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରଂ ସନ୍ଧାୟ । ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ସୀଲୱତଂ ନୁ ଜୀୱିତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ସୀଲଞ୍ଚ ୱତଞ୍ଚ ଜୀୱିତଞ୍ଚ । ଭୱୂପପତ୍ତିଞ୍ଚ ୱଦେସି କୀଦିସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଭୱୂପପତ୍ତିଞ୍ଚ କୀଦିସଂ ୱଦସୀତି ।
୮୪୪. ଇତୋ ପରା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ୱିସଜ୍ଜନପୁଚ୍ଛାନୟେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧାୟେୱ । ତାସୁ ପଠମଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମେସୁ ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଇଦଂ ୱଦାମୀତି ସମୁଗ୍ଗହିତଂ ନ ହୋତି ନତ୍ଥି ନ ୱିଜ୍ଜତି । କିଂକାରଣା? ଅହଞ୍ହି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଆଦୀନୱଂ କଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସଚ୍ଚାନି ପୱିଚିନନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ରାଗାଦୀନଂ ସନ୍ତିଭାୱେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ଅଦ୍ଦସନ୍ତି ।
୮୪୫. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟାନିମାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ତେହି ତେହି ସତ୍ତେହି ୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତା ୱିନିଚ୍ଛୟାତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚୟେହି ଅଭିସଙ୍ଖତଭାୱାଦିନା ନୟେନ ପକପ୍ପିତାନି ଚାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ତ୍ୱଂ ମୁନି ଦିଟ୍ଠିଗତଧମ୍ମେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତୀତି ୟମେତମତ୍ଥଂ ବ୍ରୂସି, ଆଚିକ୍ଖ ମେ, କଥଂ ନୁ ଧୀରେହି ପୱେଦିତଂ କଥଂ ପକାସିତଂ ଧୀରେହି ତଂ ପଦନ୍ତି ।
୮୪୬. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟଥା ୟେନ ଉପାୟେନ ତଂ ପଦଂ ଧୀରେହି ପକାସିତଂ, ତଂ ଉପାୟଂ ସପଟିପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତିଆଦୀହି ଦିଟ୍ଠିସୁତିଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଞାଣବାହିରସୀଲବ୍ବତାନି ପଟିକ୍ଖିପତି । ‘‘ସୁଦ୍ଧିମାହା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଆହ-ସଦ୍ଦଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନକାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁରିସବ୍ୟତ୍ତୟଂ କତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଦ୍ଧିଂ ନାହଂ କଥେମୀ’’ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉତ୍ତରପଦେସୁପି । ତତ୍ଥ ଚ ଅଦିଟ୍ଠିୟା ନାହାତି ଦସୱତ୍ଥୁକଂ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ୱିନା ନ କଥେମି । ତଥା ଅସ୍ସୁତିୟାତି ନୱଙ୍ଗଂ ସୱନଂ ୱିନା । ଅଞାଣାତି କମ୍ମସ୍ସ କତସଚ୍ଚାନୁଲୋମିକଞାଣଂ ୱିନା । ଅସୀଲତାତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ ୱିନା । ଅବ୍ବତାତି ଧୁତଙ୍ଗୱତଂ ୱିନା । ନୋପି ତେନାତି ତେସୁ ଏକମେକେନ ଦିଟ୍ଠିଆଦିମତ୍ତେନାପି ନୋ କଥେମୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତେ ଚ ନିସ୍ସଜ୍ଜ ଅନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଏତେ ଚ ପୁରିମେ ଦିଟ୍ଠିଆଦିଭେଦେ କଣ୍ହପକ୍ଖିୟେ ଧମ୍ମେ ସମୁଗ୍ଘାତକରଣେନ ନିସ୍ସଜ୍ଜ, ପଚ୍ଛିମେ ଅଦିଟ୍ଠିଆଦିଭେଦେ ସୁକ୍କପକ୍ଖିୟେ ଅତମ୍ମୟତାପଜ୍ଜନେନ ଅନୁଗ୍ଗହାୟ । ସନ୍ତୋ ଅନିସ୍ସାୟ ଭୱଂ ନଜପ୍ପେତି ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ରାଗାଦିୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନିସ୍ସାୟ ଏକମ୍ପି ଭୱଂ ଅପିହେତୁଂ ଅପତ୍ଥେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ସିୟା, ଅୟମସ୍ସ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୮୪୭. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୱଚନତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ମାଗଣ୍ଡିୟୋ ‘‘ନୋ ଚେ କିରା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ । କଣ୍ହପକ୍ଖିୟାନିୟେୱ ପନ ସନ୍ଧାୟ ଉଭୟତ୍ରାପି ଆହ । ଆହ-ସଦ୍ଦଂ ପନ ନୋଚେକିର-ସଦ୍ଦେନ ୟୋଜେତ୍ୱା ‘‘ନୋ ଚେ କିରାହ ନୋ ଚେ କିର କଥେସୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ମୋମୁହନ୍ତି ଅତିମୂଳ୍ହଂ, ମୋହନଂ ୱା । ପଚ୍ଚେନ୍ତୀତି ଜାନନ୍ତି ।
୮୪୮. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁଚ୍ଛଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତ୍ୱଂ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୁଚ୍ଛମାନୋ ୟାନି ତେ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ସମୁଗ୍ଗହିତାନି, ତେସ୍ୱେୱ ସମୁଗ୍ଗହୀତେସୁ ଏୱଂ ପମୋହଂ ଆଗତୋ, ଇତୋ ଚ ମୟା ୱୁତ୍ତଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିତୋ ପଟିପତ୍ତିତୋ ଧମ୍ମଦେସନତୋ ୱା ଅଣୁମ୍ପି ୟୁତ୍ତସଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସସି, ତେନ କାରଣେନ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମଂ ମୋମୁହତୋ ପସ୍ସସୀତି ।
୮୪୯. ଏୱଂ ସମୁଗ୍ଗହିତେସୁ ପମୋହେନ ମାଗଣ୍ଡିୟସ୍ସ ୱିୱାଦାପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ୱିଗତପ୍ପମୋହସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବିୱାଦତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସମୋ ୱିସେସୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଏୱଂ ତିୱିଧମାନେନ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ମଞ୍ଞତି, ସୋ ତେନ ମାନେନ ତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ତେନ ୱା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିୱଦେୟ୍ୟ । ୟୋ ପନ ଅମ୍ହାଦିସୋ ଇମାସୁ ତୀସୁ ୱିଧାସୁ ଅୱିକମ୍ପମାନୋ, ସମୋ ୱିସେସୀତି ନ ତସ୍ସ ହୋତି, ନ ଚ ହୀନୋତି ପାଠସେସୋ ।
୮୫୦. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସଚ୍ଚନ୍ତି ସୋତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଏୱରୂପୋ ପହୀନମାନଦିଟ୍ଠିକୋ ମାଦିସୋ ବାହିତପାପତ୍ତାଦିନା ନୟେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି କିଂ ୱଦେୟ୍ୟ କିଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଭଣେୟ୍ୟ, କେନ ୱା କାରଣେନ ଭଣେୟ୍ୟ, ‘‘ମୟ୍ହଂ ସଚ୍ଚଂ, ତୁୟ୍ହଂ ମୁସା’’ତି ୱା କେନ ମାନେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱା ୱିୱଦେୟ୍ୟ ? ୟସ୍ମିଂ ମାଦିସେ ଖୀଣାସୱେ ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତି ପୱତ୍ତିୟା ସମଂ ୱା, ଇତରଦ୍ୱୟଭାୱେନ ପୱତ୍ତିୟା ୱିସମଂ ୱା ମଞ୍ଞିତଂ ନତ୍ଥି, ସୋ ସମାନାଦୀସୁ କେନ ୱାଦଂ ପଟିସଂୟୁଜେୟ୍ୟ ପଟିପ୍ଫରେୟ୍ୟାତି । ନନୁ ଏକଂସେନେୱ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ – ଓକଂ ପହାୟାତି ଗାଥା ?
୮୫୧. ତତ୍ଥ ଓକଂ ପହାୟାତି ରୂପୱତ୍ଥାଦିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଓକାସଂ ତତ୍ର ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ଅନିକେତସାରୀତି ରୂପନିମିତ୍ତନିକେତାଦୀନି ତଣ୍ହାୱସେନ ଅସରନ୍ତୋ । ଗାମେ ଅକୁବ୍ବଂ ମୁନି ସନ୍ଥୱାନୀତି ଗାମେ ଗିହିସନ୍ଥୱାନି ଅକରୋନ୍ତୋ । କାମେହି ରିତ୍ତୋତି କାମେସୁ ଛନ୍ଦରାଗାଭାୱେନ ସବ୍ବକାମେହି ପୁଥୁଭୂତୋ । ଅପୁରେକ୍ଖରାନୋତି ଆୟତିଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅନଭିନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ । କଥଂ ନ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ଜନେନ କୟିରାତି ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ ନ କଥେୟ୍ୟ । ସୋ ଏୱରୂପୋ – ୟେହି ୱିୱିତ୍ତୋତି ଗାଥା ।
୮୫୨. ତତ୍ଥ ୟେହୀତି ୟେହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି । ୱିୱିତ୍ତୋ ୱିଚରେୟ୍ୟାତି ରିତ୍ତୋ ଚରେୟ୍ୟ । ନ ତାନି ଉଗ୍ଗୟ୍ହ ୱଦେୟ୍ୟ ନାଗୋତି ‘‘ଆଗୁଂ ନ କରୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଚୂଳନି॰ ଭଦ୍ରାୱୁଧମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୭୦; ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୨) ନୟେନ ନାଗୋ ତାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନ ୱଦେୟ୍ୟ । ଜଲମ୍ବୁଜନ୍ତି ଜଲସଞ୍ଞିତେ ଅମ୍ବୁମ୍ହି ଜାତଂ କଣ୍ଟକନାଳଂ ୱାରିଜଂ, ପଦୁମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥା ଜଲେନ ପଙ୍କେନ ଚ ନୂପଲିତ୍ତନ୍ତି ତଂ ପଦୁମଂ ୟଥା ଜଲେନ ଚ ପଙ୍କେନ ଚ ଅନୁପଲିତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ମୁନି ସନ୍ତିୱାଦୋ ଅଗିଦ୍ଧୋତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତିୱାଦୋ ମୁନି ଗେଧାଭାୱେନ ଅଗିଦ୍ଧୋ । କାମେଚ ଲୋକେ ଚଅନୂପଲିତ୍ତୋତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ଅପାୟାଦିକେ ଚ ଲୋକେ ଦ୍ୱୀହିପି ଲେପେହି ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ହୋତି ।
୮୫୩. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ନ ୱେଦଗୂତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ନ ୱେଦଗୂ ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋତି ଚତୁମଗ୍ଗୱେଦଗୂ ମାଦିସୋ ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ ନ ହୋତି, ଦିଟ୍ଠିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା, ତଂ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେନ୍ତୋ ୱା ନ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ୟାୟତୀତି ୟାୟକୋ, କରଣୱଚନେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୟାତୀତି ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ସାମିୱଚନେନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୟାତୀତିପି ଦିଟ୍ଠିୟାୟକୋ । ନ ମୁତିୟା ସ ମାନମେତୀତି ମୁତରୂପାଦିଭେଦାୟ ମୁତିୟାପି ସୋ ମାନଂ ନ ଏତି । ନ ହି ତମ୍ମୟୋ ସୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ତମ୍ମୟୋ ହୋତି ତପ୍ପରାୟଣୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ । ନ କମ୍ମୁନା ନୋପି ସୁତେନ ନେୟ୍ୟୋତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିନା କମ୍ମୁନା ୱା ସୁତସୁଦ୍ଧିଆଦିନା ସୁତେନ ୱା ସୋ ନେତବ୍ବୋ ନ ହୋତି । ଅନୂପନୀତୋ ସ ନିୱେସନେସୂତି ସୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉପୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବେସୁ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିୱେସନେସୁ ଅନୂପନୀତୋ । ତସ୍ସ ଚ ଏୱଂୱିଧସ୍ସ – ସଞ୍ଞାୱିରତ୍ତସ୍ସାତି ଗାଥା ।
୮୫୪. ତତ୍ଥ ସଞ୍ଞାୱିରତ୍ତସ୍ସାତି ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଭାୱନାୟ ପହୀନକାମାଦିସଞ୍ଞସ୍ସ । ଇମିନା ପଦେନ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ସମଥୟାନିକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଭାୱନାୟ ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ଇମିନା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ୟେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ଘଟ୍ଟୟନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେତି ୟେ କାମସଞ୍ଞାଦିକଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ୱିସେସତୋ ଗହଟ୍ଠା କାମାଧିକରଣଂ, ୟେ ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ୱିସେସତୋ ପବ୍ବଜିତା ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଟ୍ଟେନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୂତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମାଗଣ୍ଡିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୫୫.କଥଂଦସ୍ସୀତି ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଇତୋ ପରେସଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ କଲହୱିୱାଦଚୂଳବ୍ୟୂହମହାବ୍ୟୂହତୁୱଟକଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସାମଞ୍ଞତୋ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ୱିସେସତୋ ପନ ୟଥେୱ ତସ୍ମିଂ ମହାସମୟେ ରାଗଚରିତଦେୱତାନଂ ସପ୍ପାୟୱସେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତମଭାସି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ପୁରା ସରୀରଭେଦା କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ତାସଂ ଅନୁଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ଅଡ୍ଢତେଳସଭିକ୍ଖୁସତପରିୱାରଂ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧଂ ଆକାସେନ ଆନେତ୍ୱା ତେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୟ ତାୱ ସୋ ନିମ୍ମିତୋ କଥଂଦସ୍ସୀତି ଅଧିପଞ୍ଞଂ କଥଂସୀଲୋତି ଅଧିସୀଲଂ, ଉପସନ୍ତୋତି ଅଧିଚିତ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ସେସଂ ପାକଟମେୱ ।
୮୫୬. ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ପନ ଭଗୱା ସରୂପେନ ଅଧିପଞ୍ଞାଦୀନି ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାୱ ଅଧିପଞ୍ଞାଦିପ୍ପଭାୱେନ ୟେସଂ କିଲେସାନଂ ଉପସମା ‘‘ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନାନାଦେୱତାନଂ ଆସୟାନୁଲୋମେନ ତେସଂ ଉପସମମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଗାଥାନଂ ‘‘ତଂ ବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତୋ ପରାସଂ ‘‘ସ ୱେ ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମିନା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମେନ ପଦେନ ।
ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନାନୟେନ ଚ – ୱୀତତଣ୍ହୋ ପୁରା ଭେଦାତି ୟୋ ସରୀରଭେଦା ପୁବ୍ବମେୱ ପହୀନତଣ୍ହୋ । ପୁବ୍ବମନ୍ତମନିସ୍ସିତୋତି ଅତୀତଦ୍ଧାଦିଭେଦଂ ପୁବ୍ବନ୍ତମନିସ୍ସିତୋ । ୱେମଜ୍ଝେନୁପସଙ୍ଖେୟ୍ୟୋତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ଅଦ୍ଧନି ‘‘ରତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ନ ଉପସଙ୍ଖାତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ପୁରକ୍ଖତନ୍ତି ତସ୍ସ ଅରହତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୁରେକ୍ଖାରାନଂ ଅଭାୱା ଅନାଗତେ ଅଦ୍ଧନି ପୁରକ୍ଖତମ୍ପି ନତ୍ଥି, ତଂ ବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଇତୋ ପରଂ ପନ ୟୋଜନଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନଂୟେୱ କରିସ୍ସାମ ।
୮୫୭.ଅସନ୍ତାସୀତି ତେନ ତେନ ଅଲାଭକେନ ଅସନ୍ତସନ୍ତୋ । ଅୱିକତ୍ଥୀତି ସୀଲାଦୀହି ଅୱିକତ୍ଥନସୀଲୋ। ଅକୁକ୍କୁଚୋତି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚାଦିୱିରହିତୋ। ମନ୍ତଭାଣୀତି ମନ୍ତାୟ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ୱାଚଂ ଭାସିତା । ଅନୁଦ୍ଧତୋତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱିରହିତୋ । ସ ୱେ ୱାଚାୟତୋତି ସୋ ୱାଚାୟ ୟତୋ ସଂୟତୋ ଚତୁଦୋସୱିରହିତଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା ହୋତି ।
୮୫୮.ନିରାସତ୍ତୀତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ୱିୱେକଦସ୍ସୀ ଫସ୍ସେସୂତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୀସୁ ଅତ୍ତାଦିଭାୱୱିୱେକଂ ପସ୍ସତି । ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଚ ନ ନୀୟତୀତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠୀସୁ କାୟଚି ଦିଟ୍ଠିୟା ନ ନୀୟତି ।
୮୫୯.ପତିଲୀନୋତି ରାଗାଦୀନଂ ପହୀନତ୍ତା ତତୋ ଅପଗତୋ । ଅକୁହକୋତି ଅୱିମ୍ହାପକୋ ତୀହି କୁହନୱତ୍ଥୂହି । ଅପିହାଲୂତି ଅପିହନସୀଲୋ, ପତ୍ଥନାତଣ୍ହାୟ ରହିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅମଚ୍ଛରୀତି ପଞ୍ଚମଚ୍ଛେରୱିରହିତୋ । ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋତି କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦିୱିରହିତୋ । ଅଜେଗୁଚ୍ଛୋତି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାଦିତାୟ ଅଜେଗୁଚ୍ଛନୀୟୋ ଅସେଚନକୋ ମନାପୋ । ପେସୁଣେୟ୍ୟେ ଚ ନୋ ୟୁତୋତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଉପସଂହରିତବ୍ବେ ପିସୁଣକମ୍ମେ ଅୟୁତ୍ତୋ ।
୮୬୦.ସାତିୟେସୁ ଅନସ୍ସାୱୀତି ସାତୱତ୍ଥୂସୁ କାମଗୁଣେସୁ ତଣ୍ହାସନ୍ଥୱୱିରହିତୋ । ସଣ୍ହୋତି ସଣ୍ହେହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଟିଭାନୱାତି ପରିୟତ୍ତିପରିପୁଚ୍ଛାଧିଗମପଟିଭାନେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ନ ସଦ୍ଧୋତି ସାମଂ ଅଧିଗତଧମ୍ମଂ ନ କସ୍ସଚି ସଦ୍ଦହତି । ନ ୱିରଜ୍ଜତୀତି ଖୟା ରାଗସ୍ସ ୱିରତ୍ତତ୍ତା ଇଦାନି ନ ୱିରଜ୍ଜତି ।
୮୬୧.ଲାଭକମ୍ୟା ନ ସିକ୍ଖତୀତି ନ ଲାଭପତ୍ଥନାୟ ସୁତ୍ତନ୍ତାଦୀନି ସିକ୍ଖତି । ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ଚ ତଣ୍ହାୟ, ରସେସୁ ନାନୁଗିଜ୍ଝତୀତି ୱିରୋଧାଭାୱେନ ଚ ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ତଣ୍ହାୟ ମୂଲରସାଦୀସୁ ଗେଧଂ ନାପଜ୍ଜତି ।
୮୬୨.ଉପେକ୍ଖକୋତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସତୋତି କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିସତିୟୁତ୍ତୋ ।
୮୬୩.ନିସ୍ସୟନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟା । ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ଆକାରେହି ଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଅନିସ୍ସିତୋତି ଏୱଂ ତେହି ନିସ୍ସୟେହି ଅନିସ୍ସିତୋ । ତେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଧମ୍ମଞାଣା ନତ୍ଥି ନିସ୍ସୟାନଂ ଅଭାୱୋତି ଦୀପେତି ଭୱାୟ ୱିଭୱାୟ ୱାତି ସସ୍ସତାୟ ଉଚ୍ଛେଦାୟ ୱା ।
୮୬୪.ତଂବ୍ରୂମି ଉପସନ୍ତୋତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ଏକେକଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତଂ ଉପସନ୍ତୋତି କଥେମି । ଅତରୀ ସୋ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ସୋ ଇମଂ ୱିସତାଦିଭାୱେନ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ମହାତଣ୍ହଂ ଅତରି ।
୮୬୫. ଇଦାନି ତମେୱ ଉପସନ୍ତଂ ପସଂସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ତସ୍ସ ପୁତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦି । ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତା ଅତ୍ରଜାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁତ୍ତପରିଗ୍ଗହାଦୟୋ ପୁତ୍ତାଦିନାମେନ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହିସ୍ସ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ୱା ଅଭାୱେନ ପୁତ୍ତାଦୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।
୮୬୬.ୟେନ ନଂ ୱଜ୍ଜୁଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ଅଥୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୟେନ ତଂ ରାଗାଦିନା ୱଜ୍ଜେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସବ୍ବେପି ଦେୱମନୁସ୍ସା ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ରତ୍ତୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ୱାତି, ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ ତସ୍ସ ଅପୁରକ୍ଖତନ୍ତି ତଂ ରାଗାଦିୱଜ୍ଜଂ ତସ୍ସ ଅରହତୋ ଅପୁରକ୍ଖତଂ ତସ୍ମା ୱାଦେସୁ ନେଜତୀତି ତଂ କାରଣା ନିନ୍ଦାୱଚନେସୁ ନ କମ୍ପତି ।
୮୬୭.ନ ଉସ୍ସେସୁ ୱଦତେତି ୱିସିଟ୍ଠେସୁ ଅତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋକତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ୱିସିଟ୍ଠୋ’’ତି ଅତିମାନୱସେନ ନ ୱଦତି । ଏସ ନୟୋ ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ । କପ୍ପଂ ନେତି ଅକପ୍ପିୟୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଦୁୱିଧମ୍ପି କପ୍ପଂ ନ ଏତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅକପ୍ପିୟୋ, ପହୀନକପ୍ପୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୬୮.ସକନ୍ତି ମୟ୍ହନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତଂ । ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତୀତି ଅୱିଜ୍ଜମାନାଦିନା ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତି । ଧମ୍ମେସୁ ଚ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ସ ୱେ ସନ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ନରୁତ୍ତମୋ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତାନଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତି ଅହୋସି, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ଗଣନା ନତ୍ଥୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୬୯.କୁତୋପହୂତା କଲହା ୱିୱାଦାତି କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘କୁତୋ ନୁ, ଖୋ, କଲହାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତେ ଧମ୍ମେ ଆୱିକାତୁଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛାୱିସ୍ସଜ୍ଜନକ୍କମେନ ଠିତତ୍ତା ସବ୍ବଗାଥା ପାକଟସମ୍ବନ୍ଧାୟେୱ ।
ଅନୁତ୍ତାନପଦୱଣ୍ଣନା ପନେତାସଂ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – କୁତୋପହୂତା କଲହା ୱିୱାଦାତି କଲହୋ ଚ ତସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ ୱିୱାଦୋ ଚାତି ଇମେ କୁତୋ ଜାତା । ପରିଦେୱସୋକା ସହମଚ୍ଛରା ଚାତି ପରିଦେୱସୋକା ଚ ମଚ୍ଛରା ଚ କୁତୋପହୂତା । ମାନାତିମାନା ସହପେସୁଣା ଚାତି ମାନା ଚ ଅତିମାନା ଚ ପେସୁଣା ଚ କୁତୋପହୂତା । ତେତି ତେ ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠ କିଲେସଧମ୍ମା । ତଦିଙ୍ଘ ବ୍ରୂହୀତି ତଂ ମୟା ପୁଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ବ୍ରୂହି ୟାଚାମି ତଂ ଅହନ୍ତି । ୟାଚନତ୍ଥୋ ହି ଇଙ୍ଘାତି ନିପାତୋ ।
୮୭୦.ପିୟପ୍ପହୂତାତି ପିୟୱତ୍ଥୁତୋ ଜାତା । ୟୁତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୯୮) ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ମଚ୍ଛେରୟୁତ୍ତା କଲହା ୱିୱାଦାତି ଇମିନା କଲହୱିୱାଦାଦୀନଂ ନ କେୱଲଂ ପିୟୱତ୍ଥୁମେୱ, ମଚ୍ଛରିୟମ୍ପି ପଚ୍ଚୟଂ ଦସ୍ସେତି । କଲହୱିୱାଦସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବେପି ତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ଚ ଏତେସଂ ମଚ୍ଛରିୟଂ, ତଥା ପେସୁଣାନଞ୍ଚ ୱିୱାଦଂ । ତେନାହ – ‘‘ୱିୱାଦଜାତେସୁ ଚ ପେସୁଣାନୀ’’ତି ।
୮୭୧.ପିୟାସୁ ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନା ୟେ ଚାପି ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋକେତି ‘‘ପିୟା ପହୂତା କଲହା’’ତି ୟେ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତା । ତେ ପିୟା ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନା, ନ କେୱଲଞ୍ଚ ପିୟା, ୟେ ଚାପି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତି ଲୋଭହେତୁକା ଲୋଭେନାଭିଭୂତା ୱିଚରନ୍ତି, ତେସଂ ସୋ ଲୋଭୋ ଚ କୁତୋନିଦାନୋତି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ଏକାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଚ୍ଛତି । ଆସା ଚ ନିଟ୍ଠା ଚାତି ଆସା ଚ ତସ୍ସା ଆସାୟ ସମିଦ୍ଧି ଚ । ୟେ ସମ୍ପରାୟାୟ ନରସ୍ସ ହୋନ୍ତୀତି ୟେ ନରସ୍ସ ସମ୍ପରାୟାୟ ହୋନ୍ତି, ପରାୟନା ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକା ଏୱାୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛା ।
୮୭୨.ଛନ୍ଦାନିଦାନାନୀତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଛନ୍ଦନିଦାନାନି । ୟେ ଚାପି ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତୀତି ୟେ ଚାପି ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଲୋଭା ୱିଚରନ୍ତି ତେସଂ ଲୋଭୋପି ଛନ୍ଦନିଦାନୋତି ଦ୍ୱେପି ଅତ୍ଥେ ଏକତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଇତୋନିଦାନାତି ଛନ୍ଦନିଦାନା ଏୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘କୁତୋନିଦାନା କୁତୋନିଦାନା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୨୭୩) ଏତେସୁ ଚ ସଦ୍ଦସିଦ୍ଧି ସୂଚିଲୋମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।
୮୭୩.ୱିନିଚ୍ଛୟାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟା । ୟେ ୱାପି ଧମ୍ମା ସମଣେନ ୱୁତ୍ତାତି ୟେ ଚ ଅଞ୍ଞେପି କୋଧାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ତଥାରୂପା ୱା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ୱୁତ୍ତା, ତେ କୁତୋପହୂତାତି ।
୮୭୪.ତମୂପନିସ୍ସାୟ ପହୋତି ଛନ୍ଦୋତି ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନଂ । ତଦୁଭୟୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତଂ ସାତାସାତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ସଂୟୋଗୱିୟୋଗପତ୍ଥନାୱସେନ ଛନ୍ଦୋ ପହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଛନ୍ଦୋ ନୁ ଲୋକସ୍ମିଂ କୁତୋନିଦାନୋ’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି । ରୂପେସୁ ଦିସ୍ୱା ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚାତି ରୂପେସୁ ୱୟଞ୍ଚ ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା । ୱିନିଚ୍ଛୟଂ କୁବ୍ବତି ଜନ୍ତୁ ଲୋକେତି ଅପାୟାଦିକେ ଲୋକେ ଅୟଂ ଜନ୍ତୁ ଭୋଗାଧିଗମନତ୍ଥଂ ତଣ୍ହାୱିନିଚ୍ଛୟଂ ‘‘ଅତ୍ତା ମେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟଞ୍ଚ କୁରୁତେ । ୟୁତ୍ତି ପନେତ୍ଥ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୦୨) ୱୁତ୍ତା ଏୱ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟା ଚାପି କୁତୋପହୂତା’’ତି ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି ।
୮୭୫.ଏତେପି ଧମ୍ମା ଦ୍ୱୟମେୱ ସନ୍ତେତି ଏତେପି କୋଧାଦୟୋ ଧମ୍ମା ସାତାସାତଦ୍ୱୟେ ସନ୍ତେ ଏୱ ପହୋନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଉପ୍ପତ୍ତି ଚ ନେସଂ ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୦୩) ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ଏତ୍ତାୱତା ତତିୟପଞ୍ହୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ହୋତି । ଇଦାନି ୟୋ ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେସୁ ଏତେସୁ ପଞ୍ହେସୁ କଥଂକଥୀ ଭୱେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ କଥଂକଥାପହାନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘କଥଂକଥୀ ଞାଣପଥାୟ ସିକ୍ଖେ’’ତି, ଞାଣଦସ୍ସନଞାଣାଧିଗମନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିଂ କାରଣଂ ? ଞତ୍ୱା ପୱୁତ୍ତା ସମଣେନ ଧମ୍ମା। ବୁଦ୍ଧସମଣେନ ହି ଞତ୍ୱାୱ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଧମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଞାଣାଭାୱେନ ତେ ଅଜାନନ୍ତୋ ନ ଜାନେୟ୍ୟ, ନ ଦେସନା ଦୋସେନ, ତସ୍ମା କଥଂକଥୀ ଞାଣପଥାୟ ସିକ୍ଖେ, ଞତ୍ୱା ପୱୁତ୍ତା ସମଣେନ ଧମ୍ମାତି ।
୮୭୬-୭.ସାତଂଅସାତଞ୍ଚ କୁତୋନିଦାନାତି ଏତ୍ଥ ସାତଂ ଅସାତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ନ ଭୱନ୍ତି ହେତେତି ନ ଭୱନ୍ତି ଏତେ । ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚାପି ୟମେତମତ୍ଥଂ ଏତଂ ମେ ପବ୍ରୂହି ୟତୋନିଦାନନ୍ତି ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱଂ ଭୱଞ୍ଚ ଏତମ୍ପି ୟଂ ଅତ୍ଥଂ । ଲିଙ୍ଗବ୍ୟତ୍ତୟୋ ଏତ୍ଥ କତୋ । ଇଦଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱୋ ଭୱୋ ଚାତି ୟୋ ଏସ ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ମେ ପବ୍ରୂହି ୟତୋନିଦାନନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସାତାସାତାନଂ ୱିଭୱଭୱୱତ୍ଥୁକା ୱିଭୱଭୱଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ୱିଭୱଭୱାତି ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପକ୍ଖେ ‘‘ଭୱଦିଟ୍ଠିପି ଫସ୍ସନିଦାନା, ୱିଭୱଦିଟ୍ଠିପି ଫସ୍ସନିଦାନା’’ତି ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୧୦୫) ୱୁତ୍ତଂ । ଇତୋନିଦାନନ୍ତି ଫସ୍ସନିଦାନଂ ।
୮୭୮.କିସ୍ମିଂ ୱିଭୂତେ ନ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସାତି କିସ୍ମିଂ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଫସ୍ସା ନ ଫୁସନ୍ତି ।
୮୭୯.ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତକନାମଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣରୂପଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ । ରୂପେ ୱିଭୂତେ ନ ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସାତି ରୂପେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ପଞ୍ଚ ଫସ୍ସା ନ ଫୁସନ୍ତି ।
୮୮୦.କଥଂ ସମେତସ୍ସାତି କଥଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ୱିଭୋତି ରୂପନ୍ତି ରୂପ ୱିଭୱତି, ନ ଭୱେୟ୍ୟ ୱା । ସୁଖଂ ଦୁଖଞ୍ଚାତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ରୂପମେୱ ପୁଚ୍ଛତି ।
୮୮୧.ନ ସଞ୍ଞସଞ୍ଞୀତି ୟଥା ସମେତସ୍ସ ୱିଭୋତି ରୂପଂ, ସୋ ପକତିସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞୀପି ନ ହୋତି । ନ ୱିସଞ୍ଞସଞ୍ଞୀତି ୱିସଞ୍ଞାୟପି ୱିରୂପାୟ ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଞୀ ନ ହୋତି ଉମ୍ମତ୍ତକୋ ୱା ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ୱା । ନୋପି ଅସଞ୍ଞୀତି ସଞ୍ଞାୱିରହିତୋପି ନ ହୋତି ନିରୋଧସମାପନ୍ନୋ ୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତୋ ୱା । ନ ୱିଭୂତସଞ୍ଞୀତି ‘‘ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ ସ॰ ୨୬୫; ୱିଭ॰ ୬୦୨) ନୟେନ ସମତିକ୍କନ୍ତସଞ୍ଞୀପି ନ ହୋତି ଅରୂପଜ୍ଝାନଲାଭୀ । ଏୱଂ ସମେତସ୍ସ ୱିଭୋତି ରୂପନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ସଞ୍ଞସଞ୍ଞିତାଦିଭାୱେ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୟଦେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ…ପେ॰… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତୀ’’ତି । ଏୱଂ ସମେତସ୍ସ ଅରୂପମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ୱିଭୋତି ରୂପଂ । ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସାପି ୟା ସଞ୍ଞା, ତନ୍ନିଦାନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚା ଅପ୍ପହୀନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।
୮୮୨-୩.ଏତ୍ତାୱତଗ୍ଗଂନୁ ୱଦନ୍ତି, ହେକେ ୟକ୍ଖସ୍ସ ସୁଦ୍ଧିଂ ଇଧ ପଣ୍ଡିତାସେ। ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ୱଦନ୍ତିଏତ୍ତୋତି ଏତ୍ତାୱତା ନୁ ଇଧ ପଣ୍ଡିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଗ୍ଗଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତସ୍ସ ୱଦନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଏତ୍ତୋ ଅରୂପସମାପତ୍ତିତୋ ଅଧିକଂ ୱଦନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଏତ୍ତାୱତଗ୍ଗମ୍ପି ୱଦନ୍ତି ହେକେତି ଏକେ ସସ୍ସତୱାଦା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ପଣ୍ଡିତମାନିନୋ ଏତ୍ତାୱତାପି ଅଗ୍ଗଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ପନେକେ ସମୟଂ ୱଦନ୍ତୀତି ତେସଂୟେୱ ଏକେ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ସମୟଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦନ୍ତି । ଅନୁପାଦିସେସେ କୁସଲା ୱଦାନାତି ଅନୁପାଦିସେସେ କୁସଲୱାଦା ସମାନା ।
୮୮୪.ଏତେଚ ଞତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସିତାତି ଏତେ ଚ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିସ୍ସିତାତି ଞତ୍ୱା । ଞତ୍ୱା ମୁନୀ ନିସ୍ସୟେ ସୋ ୱିମଂସୀତି ନିସ୍ସୟେ ଚ ଞତ୍ୱା ସୋ ୱୀମଂସୀ ପଣ୍ଡିତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଞତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଧମ୍ମେ ଞତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଭୱାଭୱାୟ ନ ସମେତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପପତ୍ତିୟା ନ ସମାଗଚ୍ଛତୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କଲହୱିୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୮୮୫-୬.ସକଂସକଂଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘ସବ୍ବେପି ଇମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘ସାଧୁରୂପମ୍ହା’ତି ଭଣନ୍ତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ସାଧୁରୂପାୱ ଇମେ ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଦିଟ୍ଠିୟା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱେପି ଗାଥା ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟେୱ । ତାସୁ ସକଂସକଂଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱସମାନା । ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ନାନା କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ଦିଟ୍ଠିବଲଗ୍ଗାହଂ ଗହେତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ‘‘କୁସଲାମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନମାନା ପୁଥୁ ପୁଥୁ ୱଦନ୍ତି ଏକଂ ନ ୱଦନ୍ତି । ୟୋ ଏୱଂ ଜାନାତି ସ ୱେଦି ଧମ୍ମଂ ଇଦଂ ପଟିକୋସମକେୱଲୀ ସୋତି ତଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିଂ ସନ୍ଧାୟ ୟୋ ଏୱଂ ଜାନାତି, ସୋ ଧମ୍ମଂ ୱେଦି । ଇଦଂ ପନ ପଟିକ୍କୋସନ୍ତୋ ହୀନୋ ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ବାଲୋତି ହୀନୋ । ଅକ୍କୁସଲୋତି ଅୱିଦ୍ୱା ।
୮୮୭-୮. ଇଦାନି ତିସ୍ସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥା ହୋନ୍ତି । ତା ପୁରିମଡ୍ଢେନ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ପଚ୍ଛିମଡ୍ଢେନ ପଟିବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ଠିତା । ତେନ ବ୍ୟୂହେନ ଉତ୍ତରସୁତ୍ତତୋ ଚ ଅପ୍ପକତ୍ତା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୂଳବ୍ୟୂହ’’ନ୍ତି ନାମଂ ଲଭତି । ତତ୍ଥ ପରସ୍ସ ଚେ ଧମ୍ମନ୍ତି ପରସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଂ । ସବ୍ବେୱ ବାଲାତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସବ୍ବେୱ ଇମେ ବାଲା ହୋନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂ କାରଣଂ ? ସବ୍ବେୱିମେ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନାତି ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଚେୱ ନ ୱୀୱଦାତା । ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତୀମାତି ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ନ ୱିୱଦାତା ନ ୱୋଦାତା ସଂକିଲିଟ୍ଠାୱ ସମାନା ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା ଚ କୁସଲା ଚ ମୁତିମନ୍ତୋ ଚ ତେ ହୋନ୍ତି ଚେ । ଅଥ ୱା ‘‘ସନ୍ଦିଟ୍ଠିୟା ଚେ ପନ ୱୀୱଦାତା’’ ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସକାୟ ପନ ଦିଟ୍ଠିୟା ୱୋଦାତା ସଂସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞା କୁସଲା ମୁତିମନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି ଚେ । ନ ତେସଂ କୋଚୀତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେସଂ ଏକୋପି ହୀନପଞ୍ଞୋ ନ ହୋତି । କିଂକାରଣା ? ଦିଟ୍ଠୀ ହି ତେସମ୍ପି ତଥା ସମତ୍ତା, ୟଥା ଇତରେସନ୍ତି ।
୮୮୯.ନ ୱାହମେତନ୍ତି ଗାଥାୟ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ତେ ମିଥୁ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜନା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ଆହୁ, ଅହଂ ଏତଂ ତଥିୟଂ ତଚ୍ଛନ୍ତି ନେୱ ବ୍ରୂମି। କିଂକାରଣା ? ୟସ୍ମା ସବ୍ବେ ତେ ସକଂ ସକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅକଂସୁ। ତେନ ଚ କାରଣେନ ପରଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ଦହନ୍ତି। ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ତଥିୟ’’ନ୍ତି ‘‘କଥିୱ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱେପି ପାଠା ।
୮୯୦.ୟମାହୂତି ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚଂ ତଥିୟନ୍ତି ଏକେ ଆହୁ।
୮୯୧.ଏକଞ୍ହି ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ଏକଂ ସଚ୍ଚଂ ନିରୋଧୋ ମଗ୍ଗୋ ୱା । ୟସ୍ମିଂ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେ ପଜାନନ୍ତି ୟମ୍ହି ସଚ୍ଚେ ପଜାନନ୍ତୋ ପଜା ନୋ ୱିୱଦେୟ୍ୟ । ସୟଂ ଥୁନନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନା ୱଦନ୍ତି ।
୮୯୨.କସ୍ମା ନୂତି ପୁଚ୍ଛାଗାଥାୟ ପୱାଦିୟାସେତି ୱାଦିନୋ । ଉଦାହୁ ତେ ତକ୍କମନୁସ୍ସରନ୍ତୀତି ତେ ୱାଦିନୋ ଉଦାହୁ ଅତ୍ତନୋ ତକ୍କମତ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ।
୮୯୩.ନହେୱାତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଞ୍ଞାୟ ନିଚ୍ଚାନୀତି ଠପେତ୍ୱା ସଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଗହିତଗ୍ଗହଣାନି । ତକ୍କଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ପକପ୍ପୟିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପମତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ଜନେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ୱିତକ୍କଂ ଜନେନ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୟୋପି ଜନେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଜନେନ୍ତି ସଞ୍ଜନେନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ମହାନି॰ ୧୨୧) ।
୮୯୪-୫. ଇଦାନି ଏୱଂ ନାନାସଚ୍ଚେସୁ ଅସନ୍ତେସୁ ତକ୍କମତ୍ତମନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ’’ତିଆଦିକା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠେତି ଦିଟ୍ଠଂ, ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏସ ନୟୋ ସୁତାଦୀସୁ । ଏତେ ଚ ନିସ୍ସାୟ ୱିମାନଦସ୍ସୀତି ଏତେ ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେ ନିସ୍ସୟିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ୱିମାନଂ ଅସମ୍ମାନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋପି । ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ପହସ୍ସମାନୋ, ବାଲୋ ପରୋ ଅକ୍କୁସଲୋତି ଚାହାତି ଏୱଂ ୱିମାନଦସ୍ସୀପି ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠିୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିଜାତୋ ହାସଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ପରୋ ହୀନୋ ଚ ଅୱିଦ୍ୱା ଚା’’ତି ଏୱଂ ୱଦତିୟେୱ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟେନେୱାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସୟମତ୍ତନାତି ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ । ୱିମାନେତୀତି ଗରହତି । ତଦେୱ ପାୱାତି ତଦେୱ ୱଚନଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱଦତି, ତଂ ୱା ପୁଗ୍ଗଲଂ ।
୮୯୬.ଅତିସାରଦିଟ୍ଠିୟାତି ଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ସୋ ଏୱଂ ତାୟ ଲକ୍ଖଣାତିସାରିନିୟା ଅତିସାରଦିଟ୍ଠିୟା ସମତ୍ତୋ ପୁଣ୍ଣୋ ଉଦ୍ଧୁମାତୋ, ତେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିମାନେନ ମତ୍ତୋ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅହଂ କେୱଲୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣମାନୀ ସୟମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ମନସା ‘‘ଅହଂ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି ଅଭିସିଞ୍ଚତି । କିଂକାରଣା ? ଦିଟ୍ଠୀ ହି ସା ତସ୍ସ ତଥା ସମତ୍ତାତି ।
୮୯୭.ପରସ୍ସ ଚେତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ୟୋ ସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ପହସ୍ସମାନୋ ‘‘ବାଲୋ ପରୋ ଅକ୍କୁସଲୋ’’ତି ଚାହ । ତସ୍ସ ପରସ୍ସ ଚେ ହି ୱଚସା ସୋ ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ନିହୀନୋ ହୋତି । ତୁମୋ ସହା ହୋତି ନିହୀନପଞ୍ଞୋ, ସୋପି ତେନେୱ ସହ ନିହୀନପଞ୍ଞୋ ହୋତି । ସୋପି ହି ନଂ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ୱଦତି । ଅଥସ୍ସ ୱଚନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ, ସୋ ପନ ସୟମେୱ ୱେଦଗୂ ଚ ଧୀରୋ ଚ ହୋତି। ଏୱଂ ସନ୍ତେ ନ କୋଚି ବାଲୋ ସମଣେସୁ ଅତ୍ଥି। ସବ୍ବେପି ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ପଣ୍ଡିତା ।
୮୯୮.ଅଞ୍ଞଂଇତୋତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – ‘‘ଅଥ ଚେ ସୟଂ ୱେଦଗୂ ହୋତି ଧୀରୋ, ନ କୋଚି ବାଲୋ ସମଣେସୁ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଞ୍ହି ୱୁତ୍ତେପି ସିୟା କସ୍ସଚି ‘‘କସ୍ମା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ଅଞ୍ଞଂ ଇତୋ ୟାଭିୱଦନ୍ତି ଧମ୍ମଂ ଅପରଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧିମକେୱଲୀ ତେ, ଏୱମ୍ପି ତିତ୍ଥିୟା ପୁଥୁସୋ ୱଦନ୍ତି, ୟେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଭିୱଦନ୍ତି, ୟେ ଅପରଦ୍ଧା ୱିରଦ୍ଧା ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଂ, ଅକେୱଲିନୋ ଚ ତେତି ଏୱଂ ପୁଥୁତିତ୍ଥିୟା ୟସ୍ମା ୱଦନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନେୱଂ ୱଦନ୍ତୀତି ଚେ ? ସନ୍ଦିଟ୍ଠିରାଗେନ ହି ତେ ଭିରତ୍ତା, ୟସ୍ମା ସକେନ ଦିଟ୍ଠିରାଗେନ ଅଭିରତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୮୯୯-୯୦୦. ଏୱଂ ଅଭିରତ୍ତା ଚ – ଇଧେୱ ସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସକାୟନେତି ସକମଗ୍ଗେ ଦଳ୍ହଂ ୱଦାନାତି ଦଳ୍ହୱାଦା । ଏୱଞ୍ଚ ଦଳ୍ହୱାଦେସୁ ତେସୁ ୟୋ କୋଚି ତିତ୍ଥିୟୋ ସକାୟନେ ୱାପି ଦଳ୍ହଂ ୱଦାନୋ କମେତ୍ଥ ବାଲୋତି ପରଂ ଦହେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଖେପତୋ ତତ୍ଥ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱା ନତ୍ଥିକଇସ୍ସରକାରଣନିୟତାଦିଭେଦେ ସକେ ଆୟତନେ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଦଳ୍ହଂ ୱଦାନୋ କଂ ପରଂ ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିଗତେ ‘‘ବାଲୋ’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ନନୁ ସବ୍ବୋପି ତସ୍ସ ମତେନ ପଣ୍ଡିତୋ ଏୱ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଏୱ ଚ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଚ ସୟମେୱ ସୋ ମେଧଗମାୱହେୟ୍ୟ ପରଂ ୱଦଂ ବାଲମସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମଂ, ସୋପି ପରଂ ‘‘ବାଲୋ ଚ ଅସୁଦ୍ଧିଧମ୍ମୋ ଚ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତୋ ଅତ୍ତନାୱ କଲହଂ ଆୱହେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସବ୍ବୋପି ତସ୍ସ ମତେନ ପଣ୍ଡିତୋ ଏୱ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଏୱ ଚ ।
୯୦୧. ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠତ୍ୱା ସୟଂ ପମାୟ ଉଦ୍ଧଂସ ଲୋକସ୍ମିଂ ୱିୱାଦମେତି, ଦିଟ୍ଠିୟଂ ଠତ୍ୱା ସୟଞ୍ଚ ସତ୍ଥାରାଦୀନି ମିନିତ୍ୱା ସୋ ଭିୟ୍ୟୋ ୱିୱାଦମେତୀତି । ଏୱଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ହିତ୍ୱାନ ସବ୍ବାନି ୱିନିଚ୍ଛୟାନି ନ ମେଧଗଂ କୁବ୍ବତି ଜନ୍ତୁ ଲୋକେତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଚୂଳବ୍ୟୂହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ମହାବ୍ୟୂହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୦୨.ୟେକେଚିମେତି ମହାବ୍ୟୂହସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଇମେ ଦିଟ୍ଠିପରିବ୍ବସାନା ୱିଞ୍ଞୂନଂ ସନ୍ତିକା ନିନ୍ଦମେୱ ଲଭନ୍ତି, ଉଦାହୁ ପସଂସମ୍ପୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ଆୱିକାତୁଂ ପୁରିମନୟେନ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ୱାନୟନ୍ତୀତି ଅନୁ ଆନୟନ୍ତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆହରନ୍ତି ।
୯୦୩. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ୱାଦିନୋ କଦାଚି କତ୍ଥଚି ପସଂସମ୍ପି ଲଭନ୍ତି, ୟଂ ଏତଂ ପସଂସାସଙ୍ଖାତଂ ୱାଦଫଲଂ, ତଂ ଅପ୍ପଂ ରାଗାଦୀନଂ ସମାୟ ସମତ୍ଥଂ ନ ହୋତି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଦୁତିୟେ ନିନ୍ଦାଫଲେ, ତସ୍ମା ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ତାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥମାହ । ‘‘ଅପ୍ପଞ୍ହି ଏତଂ ନ ଅଲଂ ସମାୟ, ଦୁୱେ ୱିୱାଦସ୍ସ ଫଲାନି ବ୍ରୂମୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦୁୱେ ୱିୱାଦସ୍ସ ଫଲାନୀତି ନିନ୍ଦା ପସଂସା ଚ, ଜୟପରାଜୟାଦୀନି ୱା ତଂସଭାଗାନି । ଏତମ୍ପି ଦିସ୍ୱାତି ‘‘ନିନ୍ଦା ଅନିଟ୍ଠା ଏୱ, ପସଂସା ନାଲଂ ସମାୟା’’ତି ଏତମ୍ପି ୱିୱାଦଫଲେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା । ଖେମାଭିପସ୍ସଂ ଅୱିୱାଦଭୂମିନ୍ତି ଅୱିୱାଦଭୂମିଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଖେମ’’ନ୍ତି ପସ୍ସମାନୋ ।
୯୦୪. ଏୱଞ୍ହି ଅୱିୱଦମାନୋ – ୟା କାଚିମାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିୟୋତି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସମ୍ଭୱା । ସୋ ଉପୟଂ କିମେୟ୍ୟାତି ସୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଉପୟଂ ରୂପାଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ଧମ୍ମଂ କିଂ ଉପେୟ୍ୟ, କେନ ୱା କାରଣେନ ଉପେୟ୍ୟ । ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ ଖନ୍ତିମକୁବ୍ବମାନୋତି ଦିଟ୍ଠସୁତସୁଦ୍ଧୀସୁ ପେମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ।
୯୦୫. ଇତୋ ବାହିରା ପନ – ସୀଲୁତ୍ତମାତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୀଲଂୟେୱ ‘‘ଉତ୍ତମ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ସୀଲୁତ୍ତମା ଏକେ ଭୋନ୍ତୋ ସଂୟମମତ୍ତେନ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି, ହତ୍ଥିୱତାଦିଞ୍ଚ ୱତଂ ସମାଦାୟ ଉପଟ୍ଠିତା, ଇଧେୱ ଦିଟ୍ଠିୟଂ ଅସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଭୱୂପନୀତା ଭୱଜ୍ଝୋସିତା ସମାନା ୱଦନ୍ତି, ଅପିଚ ତେ କୁସଲା ୱଦାନା ‘‘କୁସଲା ମୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱାଦା ।
୯୦୬. ଏୱଂ ସୀଲୁତ୍ତମେସୁ ଚ ତେସୁ ତଥା ପଟିପନ୍ନୋ ୟୋ କୋଚି – ସଚେ ଚୁତୋତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସଚେ ତତୋ ସୀଲୱତତୋ ପରୱିଚ୍ଛନ୍ଦନେନ ୱା ଅନଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତୋ ୱା ଚୁତୋ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସୀଲବ୍ବତାଦିକମ୍ମଂ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକମ୍ମଂ ୱା ୱିରାଧୟିତ୍ୱା ପୱେଧତୀ। ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱେଧତି, ଅପିଚ ଖୋ ତଂ ସୀଲବ୍ବତସୁଦ୍ଧିଂ ପଜପ୍ପତୀ ଚ ୱିପ୍ପଲପତି ପତ୍ଥୟତୀ ଚ । କିମିୱ ? ସତ୍ଥାୱ ହୀନୋ ପୱସଂ ଘରମ୍ହା। ଘରମ୍ହା ପୱସନ୍ତୋ ସତ୍ଥତୋ ହୀନୋ ୟଥା ତଂ ଘରଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ପତ୍ଥେୟ୍ୟାତି ।
୯୦୭. ଏୱଂ ପନ ସୀଲୁତ୍ତମାନଂ ୱେଧକାରଣଂ ଅରିୟସାୱକୋ – ସୀଲବ୍ବତଂ ୱାପି ପହାୟ ସବ୍ବନ୍ତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜନୱଜ୍ଜନ୍ତି ସବ୍ବାକୁସଲଂ ଲୋକିୟକୁସଲଞ୍ଚ । ଏତଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ଅସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ଅପତ୍ଥୟାନୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାଦିଭେଦଂ ଏତଂ ସୁଦ୍ଧିଂ, ଅକୁସଲାଦିଭେଦଂ ଅସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଅପତ୍ଥୟମାନୋ । ୱିରତୋ ଚରେତି ସୁଦ୍ଧିୟା ଅସୁଦ୍ଧିୟା ଚ ୱିରତୋ ଚରେୟ୍ୟ । ସନ୍ତିମନୁଗ୍ଗହାୟାତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଗହେତ୍ୱା ।
୯୦୮. ଏୱଂ ଇତୋ ବାହିରକେ ସୀଲୁତ୍ତମେ ସଂୟମେନ ୱିସୁଦ୍ଧିୱାଦେ ତେସଂ ୱିଘାତଂ ସୀଲବ୍ବତପ୍ପହାୟିନୋ ଅରହତୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞଥାପି ସୁଦ୍ଧିୱାଦେ ବାହିରକେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତମୂପନିସ୍ସାୟା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସନ୍ତଞ୍ଞେପି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ତେ ଜିଗୁଚ୍ଛିତଂ ଅମରନ୍ତପଂ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁଦ୍ଧିଆଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ଉଦ୍ଧଂସରା ହୁତ୍ୱା ଭୱାଭୱେସୁ ଅୱୀତତଣ୍ହାସେସୁଦ୍ଧିମନୁତ୍ଥୁନନ୍ତି ୱଦନ୍ତି କଥେନ୍ତୀତି ।
୯୦୯. ଏୱଂ ତେସଂ ଅୱୀତତଣ୍ହାନଂ ସୁଦ୍ଧିଂ ଅନୁତ୍ଥୁନନ୍ତାନଂ ୟୋପି ସୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତମେୱ ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତସ୍ସପି ଅୱୀତତଣ୍ହତ୍ତା ଭୱାଭୱେସୁ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ହି ଜପ୍ପିତାନି ପୁନପ୍ପୁନଂ ହୋନ୍ତିୟେୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତଣ୍ହା ହି ଆସେୱିତା ତଣ୍ହଂ ୱଡ୍ଢୟତେୱ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଜପ୍ପିତାନି, ପୱେଧିତଂ ୱାପି ପକପ୍ପିତେସୁ, ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଚସ୍ସ ପକପ୍ପିତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପୱେଧିତମ୍ପି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୱାଭୱେସୁ ପନ ୱୀତତଣ୍ହତ୍ତା ଆୟତିଂ ଚୁତୂପପାତୋ ଇଧ ୟସ୍ସ ନତ୍ଥି, ସକେନ ୱେଧେୟ୍ୟ କୁହିଂୱ ଜପ୍ପେତି ଅୟମେତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସେସଂ ନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।
୯୧୦-୧୧.ୟମାହୂତି ପୁଚ୍ଛାଗାଥା । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏକୋପି ଏତ୍ଥ ୱାଦୋ ସଚ୍ଚୋ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ଦିଟ୍ଠିମତ୍ତକେନ ହି ତେ ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସକଞ୍ହୀ’’ତି ଇମଂ ତାୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ।
୯୧୨. ଏୱମେତେସୁ ସକଂ ଧମ୍ମଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ବ୍ରୁୱନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପନ ଧମ୍ମଂ ‘‘ହୀନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତେସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି – ପରସ୍ସ ଚେ ୱମ୍ଭୟିତେନ ହୀନୋତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ପରସ୍ସ ନିନ୍ଦିତକାରଣା ହୀନୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ କୋଚି ଧମ୍ମେସୁ ୱିସେସି ଅଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କିଂ କାରଣଂ ? ପୁଥୂ ହିଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱଦନ୍ତି ଧମ୍ମଂ, ନିହୀନତୋ ସବ୍ବେୱ ତେ ସମ୍ହି ଦଳ୍ହଂ ୱଦାନା ସକଧମ୍ମେ ଦଳ୍ହୱାଦା ଏୱ ।
୯୧୩. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସଦ୍ଧମ୍ମପୂଜାତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେ ଚ ତିତ୍ଥିୟା ୟଥା ପସଂସନ୍ତି ସକାୟନାନି, ସଦ୍ଧମ୍ମପୂଜାପି ନେସଂ ତଥେୱ ୱତ୍ତତି । ତେ ହି ଅତିୱିୟ ସତ୍ଥାରାଦୀନି ସକ୍କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦି ତେ ପମାଣା ସିୟୁଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସବ୍ବେୱ ୱାଦା ତଥିୟା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ। କିଂ କାରଣଂ ? ସୁଦ୍ଧୀ ହି ନେସଂ ପଚ୍ଚତ୍ତମେୱ, ନ ସା ଅଞ୍ଞତ୍ର ସିଜ୍ଝତି, ନାପି ପରମତ୍ଥତୋ । ଅତ୍ତନି ଦିଟ୍ଠିଗାହମତ୍ତମେୱ ହି ତଂ ତେସଂ ପରପଚ୍ଚୟନେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧୀନଂ ।
୯୧୪. ୟୋ ୱା ପନ ୱିପରୀତୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତସ୍ସ – ନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପରନେୟ୍ୟମତ୍ଥୀତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ହି ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ନେତ୍ତି॰ ୫) ନୟେନ ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପରେନ ନେତବ୍ବଂ ଞାଣଂ ନତ୍ଥି, ଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେସୁ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗହୀତମ୍ପି ନତ୍ଥି । ତଂକାରଣା ସୋ ଦିଟ୍ଠିକଲହାନି ଅତୀତୋ, ନ ଚ ସୋ ସେଟ୍ଠତୋ ପସ୍ସତି ଧମ୍ମମଞ୍ଞଂ ଅଞ୍ଞତ୍ର ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀହି ।
୯୧୫.ଜାନାମୀତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – ଏୱଂ ତାୱ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନ ହି ସେଟ୍ଠତୋ ପସ୍ସତି ଧମ୍ମମଞ୍ଞଂ, ଅଞ୍ଞେ ପନ ତିତ୍ଥିୟା ପରଚିତ୍ତଞାଣାଦୀହି ଜାନନ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତାପି ‘‘ଜାନାମି ପସ୍ସାମି ତଥେୱ ଏତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତାପି ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେନ୍ତି। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତେସୁ ଏକୋପି ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ଚେ ଅଦ୍ଦସ ଚେପି ତେନ ପରଚିତ୍ତଞାଣାଦିନା ୟଥାଭୂତଂ ଅତ୍ଥଂ, କିଞ୍ହି ତୁମସ୍ସ ତେନ ତସ୍ସ ତେନ ଦସ୍ସନେନ କିଂ କତଂ, କିଂ ଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା ସାଧିତା, ଉଦାହୁ ସମୁଦୟପହାନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ୟତୋ ସବ୍ବଥାପି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ତେ ତିତ୍ଥିୟା ଅଞ୍ଞେନେୱ ୱଦନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିଂ, ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱା ତେ ତିତ୍ଥିୟେ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅଞ୍ଞେନେୱ ୱଦନ୍ତି ସୁଦ୍ଧିନ୍ତି ।
୯୧୬.ପସ୍ସଂ ନରୋତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ? ୟ୍ୱାୟଂ ପରଚିତ୍ତଞାଣାଦୀହି ଅଦ୍ଦକ୍ଖି, ସୋ ପସ୍ସଂ ନରୋ ଦକ୍ଖତି ନାମରୂପଂ, ନ ତତୋ ପରଂ ଦିସ୍ୱାନ ୱା ଞସ୍ସତି ତାନିମେୱ ନାମରୂପାନି ନିଚ୍ଚତୋ ସୁଖତୋ ୱା ନ ଅଞ୍ଞଥା । ସୋ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ କାମଂ ବହୁଂ ପସ୍ସତୁ ଅପ୍ପକଂ ୱା ନାମରୂପଂ ନିଚ୍ଚତୋ ସୁଖତୋ ଚ, ଅଥସ୍ସ ଏୱରୂପେନ ଦସ୍ସନେନ ନ ହି ତେନ ସୁଦ୍ଧିଂ କୁସଲା ୱଦନ୍ତୀତି ।
୯୧୭.ନିୱିସ୍ସୱାଦୀତି ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଅତ୍ଥୋ ଚ – ତେନ ଚ ଦସ୍ସନେନ ସୁଦ୍ଧିୟା ଅସତିୟାପି ୟୋ ‘‘ଜାନାମି ପସ୍ସାମି ତଥେୱ ଏତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିୱିସ୍ସୱାଦୀ, ଏତଂ ୱା ଦସ୍ସନଂ ପଟିଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ନିୱିସ୍ସୱାଦୀ, ସୋ ସୁବ୍ବିନୟୋ ନ ହୋତି ତଂ ତଥା ପକପ୍ପିତଂ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରେକ୍ଖରାନୋ। ସୋ ହି ୟଂ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ନିସ୍ସିତୋ, ତତ୍ଥେୱ ସୁଭଂ ୱଦାନୋ ସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦୋ, ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୱାଦୋ ପରିସୁଦ୍ଧଦସ୍ସନୋ ୱା ଅହ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞମାନୋ ତତ୍ଥ ତଥଦ୍ଦସା ସୋ, ତତ୍ଥ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଅୱିପରୀତମେୱ ସୋ ଅଦ୍ଦସ । ୟଥା ସା ଦିଟ୍ଠି ପୱତ୍ତତି, ତଥେୱ ନଂ ଅଦ୍ଦସ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ପସ୍ସିତୁଂ ଇଚ୍ଛତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୧୮. ଏୱଂ ପକପ୍ପିତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରେକ୍ଖରାନେସୁ ତିତ୍ଥିୟେସୁ – ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ କପ୍ପମୁପେତି ସଙ୍ଖାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତି ସଙ୍ଖାୟ, ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନପି ଞାଣବନ୍ଧୂତି ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଅକତତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧୁ । ତତ୍ଥ ୱିଗ୍ଗହୋ – ନାପି ଅସ୍ସ ଞାଣେନ କତୋ ବନ୍ଧୁ ଅତ୍ଥୀତି ନପି ଞାଣବନ୍ଧୁ । ସମ୍ମୁତିୟୋତି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ମୁତିୟୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସମ୍ଭୱା । ଉଗ୍ଗହଣନ୍ତି ମଞ୍ଞେତି ଉଗ୍ଗହଣନ୍ତି ଅଞ୍ଞେ, ଅଞ୍ଞେ ତା ସମ୍ମୁତିୟୋ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୯୧୯. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୱିସ୍ସଜ୍ଜ ଗନ୍ଥାନୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଅନୁଗ୍ଗହୋତି ଉଗ୍ଗହଣୱିରହିତୋ, ସୋପି ନାସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋତି ଅନୁଗ୍ଗହୋ, ନ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ଅନୁଗ୍ଗହୋ ।
୯୨୦. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସୋ ଏୱରୂପୋ – ପୁବ୍ବାସୱେତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାସୱେତି ଅତୀତରୂପାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଧମ୍ମେ କିଲେସେ । ନୱେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନରୂପାଦୀନି ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଧମ୍ମେ । ନ ଛନ୍ଦଗୂତି ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଅନତ୍ତଗରହୀତି କତାକତୱସେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଗରହନ୍ତୋ ।
୯୨୧. ଏୱଂ ଅନତ୍ତଗରହୀ ଚ – ସ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୂତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଧମ୍ମେସୁ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ଦିଟ୍ଠଂ ୱା’’ତି ଏୱଂପଭେଦେସୁ । ପନ୍ନଭାରୋତି ପତିତଭାରୋ । ନ କପ୍ପେତୀତି ନ କପ୍ପିୟୋ, ଦୁୱିଧମ୍ପି କପ୍ପଂ ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନୂପରତୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକସେକ୍ଖା ୱିୟ ଉପରତିସମଙ୍ଗୀପି ନ ହୋତି । ନ ପତ୍ଥିୟୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ତଣ୍ହା ହି ପତ୍ଥିୟତୀତି ପତ୍ଥିୟା, ନାସ୍ସ ପତ୍ଥିୟାତି ନ ପତ୍ଥିୟୋତି । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟମେୱାତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମହାବ୍ୟୂହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ତୁୱଟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୨୨.ପୁଚ୍ଛାମିତନ୍ତି ତୁୱଟକସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇଦମ୍ପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମହାସମୟେ ‘‘କା ନୁ ଖୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିପତ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନଚିତ୍ତାନଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ପୁରିମନୟେନେୱ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।
ତତ୍ଥ ଆଦିଗାଥାୟ ତାୱ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ଏତ୍ଥ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାଦିୱସେନ ପୁଚ୍ଛା ୱିଭଜିତା । ଆଦିଚ୍ଚବନ୍ଧୁନ୍ତି ଆଦିଚ୍ଚସ୍ସ ଗୋତ୍ତବନ୍ଧୁଂ । ୱିୱେକଂ ସନ୍ତିପଦଞ୍ଚାତି ୱିୱେକଞ୍ଚ ସନ୍ତିପଦଞ୍ଚ । କଥଂ ଦିସ୍ୱାତି କେନ କାରଣେନ ଦିସ୍ୱା, କଥଂ ପୱତ୍ତଦସ୍ସନୋ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୯୨୩. ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ୟଥା ପସ୍ସନ୍ତୋ କିଲେସେ ଉପରୁନ୍ଧତି, ତଥା ପୱତ୍ତଦସ୍ସନୋ ହୁତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତି, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ନାନପ୍ପକାରେନ ତଂ ଦେୱପରିସଂ କିଲେସପ୍ପହାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ମୂଲଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟା’’ତି ଆରଭିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଗାଥା ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ ଆଦିଗାଥାୟ ତାୱ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପପଞ୍ଚାତି ସଙ୍ଖାତତ୍ତା ପପଞ୍ଚା ଏୱ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା । ତସ୍ସା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ କିଲେସା ମୂଲଂ, ତଂ ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖାୟ ମୂଲଂ ଅସ୍ମୀତି ପୱତ୍ତମାନଞ୍ଚ ସବ୍ବଂ ମନ୍ତାୟ ଉପରୁନ୍ଧେ । ୟା କାଚି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ତଣ୍ହା ଉପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତାସଂ ୱିନୟା ସଦା ସତୋ ସିକ୍ଖେ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୁତ୍ୱା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ।
୯୨୪. ଏୱଂ ତାୱ ପଠମଗାଥାୟ ଏୱ ତିସିକ୍ଖାୟୁତ୍ତଂ ଦେସନଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସେତ୍ୱା ପୁନ ମାନପ୍ପହାନୱସେନ ଦେସେତୁଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମମଭିଜଞ୍ଞା ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନତାଦିକଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ ଜାନେୟ୍ୟ ଅଥ ୱାପି ବହିଦ୍ଧାତି ଅଥ ୱା ବହିଦ୍ଧାପି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ୱା ଗୁଣଂ ଜାନେୟ୍ୟ । ନ ତେନ ଥାମଂ କୁବ୍ବେଥାତି ତେନ ଗୁଣେନ ଥାମଂ ନ କରେୟ୍ୟ ।
୯୨୫. ଇଦାନିସ୍ସ ଅକରଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସେୟ୍ୟୋ ନ ତେନା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେନ ଚ ମାନେନ ‘‘ସେୟ୍ୟୋହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ନୀଚୋହ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ସରିକ୍ଖୋହ’’ନ୍ତି ୱାପି ନ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ତେହି ଚ ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନତାଦୀହି ଗୁଣେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ଅନେକରୂପେହି ‘‘ଅହଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ୱିକପ୍ପେନ୍ତୋ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ।
୯୨୬. ଏୱଂ ମାନପ୍ପହାନୱସେନପି ଦେସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବକିଲେସୂପସମୱସେନପି ଦେସେତୁଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱୁପସମେତି ଅତ୍ତନି ଏୱ ରାଗାଦିସବ୍ବକିଲେସେ ଉପସମେୟ୍ୟ । ନ ଅଞ୍ଞତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସନ୍ତିମେସେୟ୍ୟାତି ଠପେତ୍ୱା ଚ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅଞ୍ଞେନ ଉପାୟେନ ସନ୍ତିଂ ନ ପରିୟେସେୟ୍ୟ । କୁତୋ ନିରତ୍ତା ୱାତି ନିରତ୍ତା କୁତୋ ଏୱ ।
୯୨୭. ଇଦାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତାଦିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମଜ୍ଝେ ୟଥା’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଉପରିମହେଟ୍ଠିମଭାଗାନଂ ୱେମଜ୍ଝସଙ୍ଖାତେ ଚତୁୟୋଜନସହସ୍ସପ୍ପମାଣେ ମଜ୍ଝେ ପବ୍ବତନ୍ତରେ ଠିତସ୍ସ ୱା ମଜ୍ଝେ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ଊମି ନ ଜାୟତି, ଠିତୋୱ ସୋ ହୋତି ଅୱିକମ୍ପମାନୋ, ଏୱଂ ଅନେଜୋ ଖୀଣାସୱୋ ଲାଭାଦୀସୁ ଠିତୋ ଅସ୍ସ ଅୱିକମ୍ପମାନୋ, ସୋ ତାଦିସୋ ରାଗାଦିଉସ୍ସଦଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ କରେୟ୍ୟ କୁହିଞ୍ଚୀତି ।
୯୨୮. ଇଦାନି ଏତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନ୍ତୋ ତସ୍ସ ଚ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଆଦିପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିମ୍ମିତବୁଦ୍ଧୋ ‘‘ଅକିତ୍ତୟୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅକିତ୍ତୟୀତି ଆଚିକ୍ଖି । ୱିୱଟଚକ୍ଖୂତି ୱିୱଟେହି ଅନାୱରଣେହି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସକ୍ଖିଧମ୍ମନ୍ତି ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଧମ୍ମଂ । ପରିସ୍ସୟୱିନୟନ୍ତି ପରିସ୍ସୟୱିନୟନଂ । ପଟିପଦଂ ୱଦେହୀତି ଇଦାନି ପଟିପତ୍ତିଂ ୱଦେହି । ଭଦ୍ଦନ୍ତେତି ‘‘ଭଦ୍ଦଂ ତୱ ଅତ୍ଥୂ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ଅଥ ୱା ଭଦ୍ଦଂ ସୁନ୍ଦରଂ ତୱ ପଟିପଦଂ ୱଦେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅଥ ୱାପି ସମାଧିନ୍ତି ତମେୱ ପଟିପଦଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛତି । ପଟିପଦନ୍ତି ଏତେନ ୱା ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଇତରେହି ସୀଲଂ ସମାଧିଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛତି ।
୯୨୯-୩୦. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ସୀଲସ୍ସ ରକ୍ଖା, ୟସ୍ମା ୱା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଦେସିୟମାନା ଅୟଂ ଦେସନା ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ସପ୍ପାୟା, ତସ୍ମା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତୋ ପଭୁତି ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚକ୍ଖୂହୀ’’ତିଆଦିମାରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୂହି ନେୱ ଲୋଲସ୍ସାତି ଅଦିଟ୍ଠଦକ୍ଖିତବ୍ବାଦିୱସେନ ଚକ୍ଖୂହି ଲୋଲୋ ନେୱସ୍ସ । ଗାମକଥାୟ ଆୱରୟେ ସୋତନ୍ତି ତିରଚ୍ଛାନକଥାତୋ ସୋତଂ ଆୱରେୟ୍ୟ । ଫସ୍ସେନାତି ରୋଗଫସ୍ସେନ । ଭୱଞ୍ଚନାଭିଜପ୍ପେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥାୟ କାମଭୱାଦିଭୱଞ୍ଚ ନ ପତ୍ଥେୟ୍ୟ । ଭେରୱେସୁ ଚ ନ ସମ୍ପୱେଧେୟ୍ୟାତି ତସ୍ସ ଫସ୍ସସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀସୁ ଭେରୱେସୁ ଚ ନ ସମ୍ପୱେଧେୟ୍ୟ, ଅୱସେସେସୁ ୱା ଘାନିନ୍ଦ୍ରିୟମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱିସୟେସୁ ନପ୍ପୱେଧେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପରିପୂରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ପୁରିମେହି ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇମିନା ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ୱସତା ଭେରୱଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ନ ୱେଧିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୯୩୧.ଲଦ୍ଧା ନ ସନ୍ନିଧିଂ କୟିରାତି ଏତେସଂ ଅନ୍ନାଦୀନଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଧମ୍ମେନ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଅରଞ୍ଞେ ଚ ସେନାସନେ ୱସତା ସଦା ଦୁଲ୍ଲଭ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସନ୍ନିଧିଂ ନ କରେୟ୍ୟ ।
୯୩୨.ଝାୟୀନ ପାଦଲୋଲସ୍ସାତି ଝାନାଭିରତୋ ଚ ନ ପାଦଲୋଲୋ ଅସ୍ସ । ୱିରମେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚା ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ୱିନୋଦେୟ୍ୟ । ସକ୍କଚ୍ଚକାରିତାୟ ଚେତ୍ଥ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟ ।
୯୩୩.ତନ୍ଦିଂ ମାୟଂ ହସ୍ସଂ ଖିଡ୍ଡନ୍ତି ଆଲସିୟଞ୍ଚ ମାୟଞ୍ଚ ହସ୍ସଞ୍ଚ କାୟିକଚେତସିକଖିଡ୍ଡଞ୍ଚ । ସୱିଭୂସନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଭୂସାୟ ।
୯୩୪-୭.ଆଥବ୍ବଣନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣିକମନ୍ତପ୍ପୟୋଗଂ । ସୁପିନନ୍ତି ସୁପିନସତ୍ଥଂ । ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ମଣିଲକ୍ଖଣାଦିଂ । ନୋ ୱିଦହେତି ନପ୍ପୟୋଜେୟ୍ୟ । ୱିରୁତନ୍ତି ମିଗାଦୀନଂ ୱସ୍ସିତଂ । ପେସୁଣିୟନ୍ତି ପେସୁଞ୍ଞଂ । କୟୱିକ୍କୟେତି ପଞ୍ଚହି ସହଧମ୍ମିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱଞ୍ଚନାୱସେନ ୱା ଉଦୟପତ୍ଥନାୱସେନ ୱା ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଉପୱାଦଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ କରେୟ୍ୟାତି ଉପୱାଦକରେ କିଲେସେ ଅନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନି ପରେହି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଉପୱାଦଂ ନ ଜନେୟ୍ୟ । ଗାମେ ଚ ନାଭିସଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଗାମେ ଚ ଗିହିସଂସଗ୍ଗାଦୀହି ନାଭିସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଲାଭକମ୍ୟା ଜନଂ ନ ଲପୟେୟ୍ୟାତି ଲାଭକାମତାୟ ଜନଂ ନାଲପୟେୟ୍ୟ । ପୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତଦତ୍ଥଂ ୱା ପୟୋଜିତଂ ।
୯୩୮-୯.ମୋସୱଜ୍ଜେ ନ ନୀୟେଥାତି ମୁସାୱାଦେ ନ ନୀୟେଥ । ଜୀୱିତେନାତି ଜୀୱିକାୟ । ସୁତ୍ୱା ରୁସିତୋ ବହୁଂ ୱାଚଂ, ସମଣାନଂ ୱା ପୁଥୁଜନାନନ୍ତି ରୁସିତୋ ଘଟ୍ଟିତୋ ପରେହି ତେସ ସମଣାନଂ ୱା ଖତ୍ତିୟାଦିଭେଦାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ପୁଥୁଜନାନଂ ବହୁମ୍ପି ଅନିଟ୍ଠୱାଚଂ ସୁତ୍ୱା । ନ ପଟିୱଜ୍ଜାତି ନ ପଟିୱଦେୟ୍ୟ । କିଂ କାରଣଂ ? ନ ହି ସନ୍ତୋ ପଟିସେନିକରୋନ୍ତି।
୯୪୦.ଏତଞ୍ଚ ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବମେତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ୱିଚିନନ୍ତି ୱିଚିନନ୍ତୋ । ସନ୍ତୀତି ନିବ୍ବୁତିଂ ଞତ୍ୱାତି ନିବ୍ବୁତିଂ ରାଗାଦୀନଂ ସନ୍ତୀତି ଞତ୍ୱା ।
୯୪୧. କିଂକାରଣା ନପ୍ପମଜ୍ଜେଇତି ଚେ – ଅଭିଭୂ ହି ସୋତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଅଭିଭୂତି ରୂପାଦୀନଂ ଅଭିଭୱିତା । ଅନଭିଭୂତୋତି ତେହି ଅନଭିଭୂତୋ । ସକ୍ଖିଧମ୍ମମନୀତିହମଦସ୍ସୀତି ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ଅନୀତିହଂ ଧମ୍ମମଦ୍ଦକ୍ଖି । ସଦା ନମସ୍ସମନୁସିକ୍ଖେତି ସଦା ନମସ୍ସନ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖାୟୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
କେୱଲଂ ପନ ଏତ୍ଥ ‘‘ଚକ୍ଖୂହି ନେୱ ଲୋଲୋ’’ତିଆଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ‘‘ଅନ୍ନାନମଥୋ ପାନାନ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ସନ୍ନିଧିପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସୀଲଂ, ମେଥୁନମୋସୱଜ୍ଜପେସୁଣିୟାଦୀହି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ, ‘‘ଆଥବ୍ବଣଂ ସୁପିନଂ ଲକ୍ଖଣ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ‘‘ଝାୟୀ ଅସ୍ସା’’ତି ଇମିନା ସମାଧି, ‘‘ୱିଚିନଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞା, ‘‘ସଦା ସତୋ ସିକ୍ଖେ’’ତି ଇମିନା ପୁନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତିସ୍ସୋପି ସିକ୍ଖା, ‘‘ଅଥ ଆସନେସୁ ସୟନେସୁ, ଅପ୍ପସଦ୍ଦେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟ, ନିଦ୍ଦଂ ନ ବହୁଲୀକରେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀହି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ଉପକାରାପକାରସଙ୍ଗଣ୍ହନୱିନୋଦନାନି ୱୁତ୍ତାନୀତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ନିମ୍ମିତସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣପଟିପଦଂ ୱତ୍ୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପୁରାଭେଦସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋୟେୱାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତୁୱଟକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୪୨.ଅତ୍ତଦଣ୍ଡାଭୟଂ ଜାତନ୍ତି ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ୟୋ ସୋ ସମ୍ମାପରିବ୍ବାଜନୀୟସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ସାକିୟକୋଲିୟାନଂ ଉଦକଂ ପଟିଚ୍ଚ କଲହୋ ୱଣ୍ଣିତୋ, ତଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଞାତକା କଲହଂ କରୋନ୍ତି, ହନ୍ଦ ନେ ୱାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସେନାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।
ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ୟଂ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ ୱା ସମ୍ପରାୟିକଂ ୱା ଭୟଂ ଜାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡା ଭୟଂ ଜାତଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁଚ୍ଚରିତକାରଣା ଜାତଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଜନଂ ପସ୍ସଥ ମେଧଗଂ, ଇମଂ ସାକିୟାଦିଜନଂ ପସ୍ସଥ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମେଧଗଂ ହିଂସକଂ ବାଧକନ୍ତି । ଏୱଂ ତଂ ପଟିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ଜନଂ ପରିଭାସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସ ସଂୱେଗଂ ଜନେତୁଂ ଆହ ‘‘ସଂୱେଗଂ କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି, ୟଥା ସଂୱିଜିତଂ ମୟା’’ତି, ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତେନେୱ ସତାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୪୩. ଇଦାନି ୟଥାନେନ ସଂୱିଜିତଂ, ତଂ ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଫନ୍ଦମାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫନ୍ଦମାନନ୍ତି ତଣ୍ହାଦୀହି କମ୍ପମାନଂ । ଅପ୍ପୋଦକେତି ଅପ୍ପଉଦକେ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି ବ୍ୟାରୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ୱାତି ନାନାସତ୍ତେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିରୁଦ୍ଧେ ଦିସ୍ୱା । ମଂ ଭୟମାୱିସୀତି ମଂ ଭୟଂ ପୱିଟ୍ଠଂ ।
୯୪୪.ସମନ୍ତମସାରୋ ଲୋକୋତି ନିରୟଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଲୋକୋ ଅସାରୋ ନିଚ୍ଚସାରାଦିରହିତୋ । ଦିସା ସବ୍ବା ସମେରିତାତି ସବ୍ବା ଦିସା ଅନିଚ୍ଚତାୟ କମ୍ପିତା । ଇଚ୍ଛଂ ଭୱନମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ତାଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ । ନାଦ୍ଦସାସିଂ ଅନୋସିତନ୍ତି କିଞ୍ଚି ଠାନଂ ଜରାଦୀହି ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଂ ନାଦ୍ଦକ୍ଖିଂ ।
୯୪୫.ଓସାନେତ୍ୱେୱ ବ୍ୟାରୁଦ୍ଧେ, ଦିସ୍ୱା ମେ ଅରତୀ ଅହୂତି ୟୋବ୍ବଞ୍ଞାଦୀନଂ ଓସାନେ ଏୱ ଅନ୍ତଗମକେ ଏୱ ୱିନାସକେ ଏୱ ଜରାଦୀହି ବ୍ୟାରୁଦ୍ଧେ ଆହତଚିତ୍ତେ ସତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅରତି ମେ ଅହୋସି । ଅଥେତ୍ଥ ସଲ୍ଲନ୍ତି ଅଥ ଏତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ରାଗାଦିସଲ୍ଲଂ । ହଦୟନିସ୍ସିତନ୍ତି ଚିତ୍ତନିସ୍ସିତଂ ।
୯୪୬. ‘‘କଥଂଆନୁଭାୱଂ ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଚେ – ୟେନ ସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣୋତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଦିସା ସବ୍ବା ୱିଧାୱତୀତି ସବ୍ବା ଦୁଚ୍ଚରିତଦିସାପି ପୁରତ୍ଥିମାଦିଦିସାୱିଦିସାପି ଧାୱତି । ତମେୱ ସଲ୍ଲମବ୍ବୁୟ୍ହ, ନ ଧାୱତି ନ ସୀଦତୀତି ତମେୱ ସଲ୍ଲଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତା ଚ ଦିସା ନ ଧାୱତି, ଚତୁରୋଘେ ଚ ନ ସୀଦତୀତି ।
୯୪୭. ଏୱଂମହାନୁଭାୱେନ ସଲ୍ଲେନ ଓତିଣ୍ଣେସ୍ୱପି ଚ ସତ୍ତେସୁ – ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖାନୁଗୀୟନ୍ତି, ୟାନି ଲୋକେ ଗଧିତାନୀତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ଲୋକେ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣା ପଟିଲାଭାୟ ଗିଜ୍ଝନ୍ତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଗଧିତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଚିରକାଲାସେୱିତତ୍ତା ୱା ‘‘ଗଧିତାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ହତ୍ଥିସିକ୍ଖାଦିକା ଅନେକା ସିକ୍ଖା କଥୀୟନ୍ତି ଉଗ୍ଗୟ୍ହନ୍ତି ୱା । ପସ୍ସଥ ୟାୱ ପମତ୍ତୋ ୱାୟଂ ଲୋକୋ, ୟତୋ ପଣ୍ଡିତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ତେସୁ ୱା ଗଧିତେସୁ ତାସୁ ୱା ସିକ୍ଖାସୁ ଅଧିମୁତ୍ତୋ ନ ସିୟା, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବିଜ୍ଝ ସବ୍ବସୋ କାମେ ଅତ୍ତନୋ ନିବ୍ବାନମେୱ ସିକ୍ଖେତି ।
୯୪୮. ଇଦାନି ୟଥା ନିବ୍ବାନାୟ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଚ୍ଚୋ ସିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚୋତି ୱାଚାସଚ୍ଚେନ ଞାଣସଚ୍ଚେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । ରିତ୍ତପେସୁଣୋତି ପହୀନପେସୁଣୋ । ୱେୱିଚ୍ଛନ୍ତି ମଚ୍ଛରିୟଂ ।
୯୪୯.ନିଦ୍ଦଂ ତନ୍ଦିଂ ସହେ ଥୀନନ୍ତି ପଚଲାୟିକଞ୍ଚ କାୟାଲସିୟଞ୍ଚ ଚିତ୍ତାଲସିୟଞ୍ଚାତି ଇମେ ତୟୋ ଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ । ନିବ୍ବାନମନସୋତି ନିବ୍ବାନନିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ।
୯୫୦-୫୧.ସାହସାତି ରତ୍ତସ୍ସ ରାଗଚରିୟାଦିଭେଦା ସାହସକରଣା । ପୁରାଣଂ ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟାତି ଅତୀତରୂପାଦିଂ ନାଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟ । ନୱେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ । ହିୟ୍ୟମାନେତି ୱିନସ୍ସମାନେ । ଆକାସଂ ନ ସିତୋ ସିୟାତି ତଣ୍ହାନିସ୍ସିତୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଣ୍ହା ହି ରୂପାଦୀନଂ ଆକାସନତୋ ‘‘ଆକାସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୯୫୨. ‘‘କିଂକାରଣା ଆକାସଂ ନ ସିତୋ ସିୟା’’ତି ଚେ – ‘‘ଗେଧଂ ବ୍ରୂମୀ’’ତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅହଞ୍ହି ଇମଂ ଆକାସସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ରୂପାଦୀସୁ ଗିଜ୍ଝନତୋ ଗେଧଂ ବ୍ରୂମି ‘‘ଗେଧୋ’’ତି ୱଦାମି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅୱହନନଟ୍ଠେନ ‘‘ଓଘୋ’’ତି ଚ ଆଜୱନଟ୍ଠେନ ‘‘ଆଜୱ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ, ଇଦଂ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଜପ୍ପକାରଣତୋ ‘‘ଜପ୍ପନ’’ନ୍ତି ଚ ଦୁମ୍ମୁଞ୍ଚନଟ୍ଠେନ ‘‘ଆରମ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଚ କମ୍ପକରଣେନ ‘‘ପକମ୍ପନ’’ନ୍ତି ଚ ବ୍ରୂମି, ଏସା ଚ ଲୋକସ୍ସ ପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ଦୁରତିକ୍କମନୀୟଟ୍ଠେନ ଚ କାମପଙ୍କୋ ଦୁରଚ୍ଚୟୋତି । ‘‘ଆକାସଂ ନ ସିତୋ ସିୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ୱା ‘‘କିମେତଂ ଆକାସ’’ନ୍ତି ଚେ ? ଗେଧଂ ବ୍ରୂମୀତି । ଏୱମ୍ପି ତସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଦୟୋଜନା – ଆକାସନ୍ତି ଗେଧଂ ବ୍ରୂମୀତି । ତଥା ୟ୍ୱାୟଂ ମହୋଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ବ୍ରୂମି, ଆଜୱଂ ବ୍ରୂମି, ଜପ୍ପନଂ ବ୍ରୂମି, ପକମ୍ପନଂ ବ୍ରୂମି, ୟ୍ୱାୟଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ କାମପଙ୍କୋ ଦୁରଚ୍ଚୟୋ, ତଂ ବ୍ରୂମୀତି ।
୯୫୩. ଏୱମେତଂ ଗେଧାଦିପରିୟାୟଂ ଆକାସଂ ଅନିସ୍ସିତୋ – ସଚ୍ଚା ଅୱୋକ୍କମ୍ମାତି ଗାଥା । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତା ତିୱିଧାପି ସଚ୍ଚା ଅୱୋକ୍କମ୍ମ ମୋନେୟ୍ୟପ୍ପତ୍ତିୟା ମୁନୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ ନିବ୍ବାନତ୍ଥଲେ ତିଟ୍ଠତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସ ୱେ ଏୱରୂପୋ ସବ୍ବାନି ଆୟତନାନି ନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।
୯୫୪. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ସ ୱେ ୱିଦ୍ୱାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିନୟେନ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ଇରିୟାନୋତି ଅସମ୍ମାଇରିୟନକରାନଂ କିଲେସାନଂ ପହାନା ସମ୍ମା ସୋ ଲୋକେ ଇରିୟମାନୋ ।
୯୫୫. ଏୱଂ ଅପିହେନ୍ତୋ ଚ – ୟୋଧ କାମେତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗନ୍ତି ସତ୍ତୱିଧଂ ସଙ୍ଗଞ୍ଚ ୟୋ ଅଚ୍ଚତରି ନାଜ୍ଝେତୀତି ନାଭିଜ୍ଝାୟତି ।
୯୫୬. ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେସୁପି ୟୋ ଏୱରୂପୋ ହୋତୁମିଚ୍ଛତି, ତଂ ୱଦାମି – ୟଂ ପୁବ୍ବେତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ୟଂ ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ କିଲେସଜାତଂ ଅତୀତକମ୍ମଞ୍ଚ । ପଚ୍ଛା ତେ ମାହୁ କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଅନାଗତେପି ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ ମାହୁ । ମଜ୍ଝେ ଚେ ନୋ ଗହେସ୍ସସୀତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ରୂପାଦିଧମ୍ମେପି ନ ଗହେସ୍ସସି ଚେ ।
୯୫୭. ଏୱଂ ‘‘ଉପସନ୍ତୋ ଚରିସ୍ସସୀ’’ତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅରହତୋ ଥୁତିୱସେନ ଇତୋ ପରା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋତି ଗାଥାୟ ମମାୟିତନ୍ତି ମମତ୍ତକରଣଂ, ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ଗହିତଂ ୱା ୱତ୍ଥୁ । ଅସତା ଚ ନ ସୋଚତୀତି ଅୱିଜ୍ଜମାନକାରଣା ଅସନ୍ତକାରଣା ନ ସୋଚତି । ନ ଜୀୟତୀତି ଜାନିମ୍ପି ନ ଗଚ୍ଛତି ।
୯୫୮-୯. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୟସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚନନ୍ତି କିଞ୍ଚି ରୂପାଦିଧମ୍ମଜାତଂ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅନିଟ୍ଠୁରୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଅନିଟ୍ଠୁରୀତି ଅନିସ୍ସୁକୀ । ‘‘ଅନିଦ୍ଧୁରୀ’’ତିପି କେଚି ପଠନ୍ତି । ସବ୍ବଧୀ ସମୋତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସମୋ, ଉପେକ୍ଖକୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ସୋ ‘‘ନତ୍ଥି ମେ’’ତି ନ ସୋଚତି, ତମହଂ ଅୱିକମ୍ପିନଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ଅନିଟ୍ଠୁରୀ ଅନନୁଗିଦ୍ଧୋ ଅନେଜୋ ସବ୍ବଧି ସମୋତି ଇମଂ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚତୁବ୍ବିଧମାନିସଂସଂ ବ୍ରୂମୀତି ।
୯୬୦. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ଅନେଜସ୍ସାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ନିସଙ୍ଖତୀତି ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି ସଙ୍ଖାରୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ନିସଙ୍ଖରିୟତି ନିସଙ୍ଖରୋତି ୱା, ତସ୍ମା ‘‘ନିସଙ୍ଖତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିୟାରମ୍ଭାତି ୱିୱିଧା ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରାଦିକା ଆରମ୍ଭା । ଖେମଂ ପସ୍ସତି ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଭୟମେୱ ପସ୍ସତି ।
୯୬୧. ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ସମେସୂତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ନ ୱଦତେତି ‘‘ସଦିସୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ମାନୱସେନ ସମେସୁପି ଅତ୍ତାନଂ ନ ୱଦତି ଓମେସୁପି ଉସ୍ସେସୁପି । ନାଦେତି ନ ନିରସ୍ସତୀତି ରୂପାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ନ ଗଣ୍ହାତି; ନ ନିସ୍ସଜ୍ଜତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ । ଏୱଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚସତା ସାକିୟକୁମାରା ଚ କୋଲିୟକୁମାରା ଚ ଏହିଭିକ୍ଖୁପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ପବ୍ବଜିତା, ତେ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱା ମହାୱନଂ ପାୱିସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅତ୍ତଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୯୬୨.ନମେ ଦିଟ୍ଠୋତି ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତଂ, ‘‘ଥେରପଞ୍ହସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି – ରାଜଗହକସ୍ସ ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଚନ୍ଦନଘଟିକାୟ ପଟିଲାଭଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତାୟ ଚନ୍ଦନଘଟିକାୟ କତସ୍ସ ପତ୍ତସ୍ସ ଆକାସେ ଉସ୍ସାପନଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଇଦ୍ଧିୟା ପତ୍ତଗ୍ଗହଣଂ, ତସ୍ମିଂ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସାୱକାନଂ ଇଦ୍ଧିପଟିକ୍ଖେପୋ, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ପାଟିହାରିୟଂ କତ୍ତୁକାମତା, ପାଟିହାରିୟକରଣଂ, ଭଗୱତୋ ସାୱତ୍ଥିଗମନଂ, ତିତ୍ଥିୟାନୁବନ୍ଧନଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପସେନଦିନୋ ବୁଦ୍ଧୂପଗମନଂ କଣ୍ଡମ୍ବପାତୁଭାୱୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ତିତ୍ଥିୟଜୟତ୍ଥଂ ପାଟିହାରିୟକରଣୁସ୍ସୁକ୍କନିୱାରଣଂ, ୟମକପାଟିହାରିୟକରଣଂ, କତପାଟିହାରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତାୱତିଂସଭୱନଗମନଂ, ତତ୍ଥ ତେମାସଂ ଧମ୍ମଦେସନା, ଆୟସ୍ମତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେନ ୟାଚିତସ୍ସ ଦେୱଲୋକତୋ ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଓରୋହଣନ୍ତି ଇମାନି ୱତ୍ଥୂନି ଅନ୍ତରନ୍ତରେ ଚ ଜାତକାନି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ପୂଜିୟମାନୋ ଭଗୱା ମଜ୍ଝେ ମଣିମୟେନ ସୋପାନେନ ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଓରୁୟ୍ହ ସୋପାନକଳେୱରେ ଅଟ୍ଠାସି –
‘‘ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା, ନେକ୍ଖମ୍ମୂପସମେ ରତା ।
ଦେୱାପି ତେସଂ ପିହୟନ୍ତି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ସତୀମତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) –
ଇମିସ୍ସା ଧମ୍ମପଦଗାଥାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନାୟ ୱୁତ୍ତା । ସୋପାନକଳେୱରେ ଠିତଂ ପନ ଭଗୱନ୍ତଂ ସବ୍ବପଠମଂ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ୱନ୍ଦି, ତତୋ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ଅଥାପରୋ ଜନକାୟୋ । ତତ୍ର ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମିସ୍ସଂ ପରିସତି ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ଅଗ୍ଗୋତି ପାକଟୋ, ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା, ପୁଣ୍ଣୋ ଧମ୍ମକଥିକତ୍ତେନ, ସାରିପୁତ୍ତଂ ପନାୟଂ ପରିସା ନ କେନଚି ଗୁଣେନ ଏୱଂ ଅଗ୍ଗୋତି ଜାନାତି, ୟଂନୂନାହଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ପଞ୍ଞାଗୁଣେନ ପକାସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଥେରଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ଭଗୱତା ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନପଞ୍ହଂ, ସେକ୍ଖପଞ୍ହଂ, ଅସେକ୍ଖପଞ୍ହଞ୍ଚ, ସବ୍ବଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତଦା ନଂ ଜନୋ ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗୋ’’ତି ଅଞ୍ଞାସି। ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ ନ ଇଦାନେୱ ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗୋ, ଅତୀତେପି ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗୋ’’ତି ଜାତକଂ ଆନେସି ।
ଅତୀତେ ପରୋସହସ୍ସା ଇସୟୋ ୱନମୂଲଫଲାହାରା ପବ୍ବତପାଦେ ୱସନ୍ତି । ତେସଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଉପଟ୍ଠାନାନି ୱତ୍ତନ୍ତି । ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସୀ ‘‘ସପ୍ପାୟଭେସଜ୍ଜଂ ଆହରିସ୍ସାମି, ଆଚରିୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଉପଟ୍ଠହଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ମନୁସ୍ସପଥଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ମିଂ ଅନାଗତେୟେୱ ଆଚରିୟୋ କାଲମକାସି । ତଂ ‘‘ଇଦାନି କାଲଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନ୍ତେୱାସିକା ସମାପତ୍ତିମାରବ୍ଭ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି, ଅନ୍ତେୱାସିନୋ ‘‘ନତ୍ଥି ଆଚରିୟସ୍ସ ଅଧିଗମୋ’’ତି ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ଅଥ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସୀ ଭେସଜ୍ଜଂ ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କାଲକତଂ ଦିସ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ‘‘କିଞ୍ଚି ପୁଚ୍ଛିତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ଆମ ପୁଚ୍ଛିମ୍ହା, ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ଆହ, ନ କିଞ୍ଚି ଆଚରିୟେନ ଅଧିଗତନ୍ତି । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ୱଦନ୍ତୋ ଆଚରିୟୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ପୱେଦେସି, ସକ୍କାତବ୍ବୋ ଆଚରିୟୋତି ।
‘‘ପରୋସହସ୍ସମ୍ପି ସମାଗତାନଂ,
କନ୍ଦେୟ୍ୟୁଂ ତେ ୱସ୍ସସତଂ ଅପଞ୍ଞା ।
ଏକୋପି ସେୟ୍ୟୋ ପୁରିସୋ ସପଞ୍ଞୋ,
ୟୋ ଭାସିତସ୍ସ ୱିଜାନାତି ଅତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୯୯) ।
କଥିତେ ଚ ପନ ଭଗୱତା ଜାତକେ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନମତ୍ଥାୟ ସପ୍ପାୟସେନାସନଗୋଚରସୀଲୱତାଦୀନି ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ‘‘ନ ମେ ଦିଟ୍ଠୋ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ’’ତି ଇମଂ ଥୁତିଗାଥଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଭଗୱା ତତୋ ପରା ସେସଗାଥାତି ।
ତତ୍ଥ ଇତୋ ପୁବ୍ବେତି ଇତୋ ସଙ୍କସ୍ସନଗରେ ଓତରଣତୋ ପୁବ୍ବେ । ୱଗ୍ଗୁୱଦୋତି ସୁନ୍ଦରୱଦୋ । ତୁସିତା ଗଣିମାଗତୋତି ତୁସିତକାୟା ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିଂ ଆଗତତ୍ତା ତୁସିତା ଆଗତୋ, ଗଣାଚରିୟତ୍ତା ଗଣୀ । ସନ୍ତୁଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ୱା ତୁସିତସଙ୍ଖାତା ଦେୱଲୋକା ଗଣିଂ ଆଗତୋ ତୁସିତାନଂ ୱା ଅରହନ୍ତାନଂ ଗଣିଂ ଆଗତୋତି ।
୯୬୩. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୟଥା ଦିସ୍ସତୀତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ୱିୟ ମନୁସ୍ସାନମ୍ପି ଦିସ୍ସତି । ୟଥା ୱା ଦିସ୍ସତୀତି ତଚ୍ଛତୋ ଅୱିପରୀତତୋ ଦିସ୍ସତି ଚକ୍ଖୁମାତି ଉତ୍ତମଚକ୍ଖୁ । ଏକୋତି ପବ୍ବଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତାଦୀହି ଏକୋ । ରତିନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମରତିଆଦିଂ ।
୯୬୪. ତତିୟଗାଥାୟ ବହୂନମିଧ ବଦ୍ଧାନନ୍ତି ଇଧ ବହୂନଂ ଖତ୍ତିୟାଦୀନଂ ସିସ୍ସାନଂ । ସିସ୍ସା ହି ଆଚରିୟେ ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତ୍ତା ‘‘ବଦ୍ଧା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅତ୍ଥି ପଞ୍ହେନ ଆଗମନ୍ତି ଅତ୍ଥିକୋ ପଞ୍ହେନ ଆଗତୋମ୍ହି, ଅତ୍ଥିକାନଂ ୱା ପଞ୍ହେନ ଆଗମନଂ, ପଞ୍ହେନ ଅତ୍ଥି ଆଗମନଂ ୱାତି ।
୯୬୫. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ୱିଜିଗୁଚ୍ଛତୋତି ଜାତିଆଦୀହି ଅଟ୍ଟୀୟତୋ ରିତ୍ତମାସନନ୍ତି ୱିୱିତ୍ତଂ ମଞ୍ଚପୀଠଂ । ପବ୍ବତାନଂ ଗୁହାସୁ ୱାତି ପବ୍ବତଗୁହାସୁ ୱା ରିତ୍ତମାସନଂ ଭଜତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।
୯୬୬. ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ଉଚ୍ଚାୱଚେସୂତି ହୀନପଣୀତେସୁ । ସୟନେସୂତି ୱିହାରାଦୀସୁ ସେନାସନେସୁ । କୀୱନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଭେରୱାତି କିତ୍ତକା ତତ୍ଥ ଭୟକାରଣା । ‘‘କୁୱନ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ, କୂଜନ୍ତୋତି ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ନ ପନ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ସନ୍ଧିୟତି ।
୯୬୭. ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ କତୀ ପରିସ୍ସୟାତି କିତ୍ତକା ଉପଦ୍ଦୱା । ଅଗତଂ ଦିସନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ଅଗତପୁବ୍ବତ୍ତା ଅଗତଂ ତଥା ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବତୋ ଦିସା ଚାତି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଗତଂ ଦିସ’’ନ୍ତି । ଅଭିସମ୍ଭୱେତି ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ । ପନ୍ତମ୍ହୀତି ପରିୟନ୍ତେ ।
୯୬୮-୯. ସତ୍ତମଗାଥାୟ କ୍ୟାସ୍ସ ବ୍ୟପ୍ପଥୟୋ ଅସ୍ସୂତି କୀଦିସାନି ତସ୍ସ ୱଚନାନି ଅସ୍ସୁ । ଅଟ୍ଠମଗାଥାୟ ଏକୋଦି ନିପକୋତି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ।
୯୭୦. ଏୱଂ ଆୟସ୍ମତା ସାରିପୁତ୍ତେନ ତୀହି ଗାଥାହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି – ପଞ୍ଚସତାନଂ ସିସ୍ସାନମତ୍ଥାୟ ସେନାସନଗୋଚରସୀଲୱତାଦୀନି ପୁଚ୍ଛିତୋ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ୱିଜିଗୁଚ୍ଛମାନସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନମାରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱତ୍ଥୋ – ଜାତିଆଦୀହି ୱିଜିଗୁଚ୍ଛମାନସ୍ସ ରିତ୍ତାସନଂ ସୟନଂ ସେୱତୋ ଚେ ସମ୍ବୋଧିକାମସ୍ସ ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ୟଦିଦଂ ଫାସୁ ୟୋ ଫାସୁୱିହାରୋ ୟଥାନୁଧମ୍ମଂ ୟୋ ଚ ଅନୁଧମ୍ମୋ, ତଂ ତେ ପୱକ୍ଖାମି ୟଥା ପଜାନଂ ୟଥା ପଜାନନ୍ତୋ ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ।
୯୭୧. ଦୁତିୟଗାଥାୟ ପରିୟନ୍ତଚାରୀତି ସୀଲାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ପରିୟନ୍ତେସୁ ଚରମାନୋ । ଡଂସାଧିପାତାନନ୍ତି ପିଙ୍ଗଲମକ୍ଖିକାନଞ୍ଚ ସେସମକ୍ଖିକାନଞ୍ଚ । ସେସମକ୍ଖିକା ହି ତତୋ ତତୋ ଅଧିପତିତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିପାତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମନୁସ୍ସଫସ୍ସାନନ୍ତି ଚୋରାଦିଫସ୍ସାନଂ ।
୯୭୨. ତତିୟଗାଥାୟ ପରଧମ୍ମିକା ନାମ ସତ୍ତ ସହଧମ୍ମିକୱଜ୍ଜା ସବ୍ବେପି ବାହିରକା । କୁସଲାନୁଏସୀତି କୁସଲଧମ୍ମେ ଅନ୍ୱେସମାନୋ ।
୯୭୩. ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ଆତଙ୍କଫସ୍ସେନାତି ରୋଗଫସ୍ସେନ । ସୀତଂ ଅତୁଣ୍ହନ୍ତି ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ । ସୋ ତେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ବହୁଧାତି ସୋ ତେହି ଆତଙ୍କାଦୀହି ଅନେକେହି ଆକାରେହି ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋପି । ଅନୋକୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଅନୋକାସଭୂତୋ ।
୯୭୪. ଏୱଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିଜିଗୁଚ୍ଛତୋ’’ତିଆଦୀହି ତୀହି ଗାଥାହି ପୁଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘କ୍ୟାସ୍ସ ବ୍ୟପ୍ପଥୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁଟ୍ଠଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଥେୟ୍ୟଂ ନ କାରେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଫସ୍ସେତି ଫରେୟ୍ୟ। ୟଦାୱିଲତ୍ତଂ ମନସୋ ୱିଜଞ୍ଞାତି ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱିଲତ୍ତଂ ୱିଜାନେୟ୍ୟ, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘କଣ୍ହସ୍ସ ପକ୍ଖୋ’’ତି ୱିନୋଦୟେୟ୍ୟ ।
୯୭୫.ମୂଲମ୍ପି ତେସଂ ପଲିଖଞ୍ଞ ତିଟ୍ଠେତି ତେସଂ କୋଧାତିମାନାନଂ ୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକଂ ମୂଲଂ, ତମ୍ପି ପଲିଖଣିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଅଦ୍ଧା ଭୱନ୍ତୋ ଅଭିସମ୍ଭୱେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ପିୟପ୍ପିୟଂ ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ଏକଂସେନେୱ ଅଭିଭୱେୟ୍ୟ, ନ ତତ୍ର ସିଥିଲଂ ପରକ୍କମେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।
୯୭୬.ପଞ୍ଞଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ପଞ୍ଞଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା । କଲ୍ୟାଣପୀତୀତି କଲ୍ୟାଣାୟ ପୀତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଚତୁରୋ ସହେଥ ପରିଦେୱଧମ୍ମେତି ଅନନ୍ତରଗାଥାୟ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ପରିଦେୱନୀୟଧମ୍ମେ ସହେୟ୍ୟ ।
୯୭୭.କିଂସୂ ଅସିସ୍ସାମୀତି କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି । କୁୱଂ ୱା ଅସିସ୍ସନ୍ତି କୁହିଂ ୱା ଅସିସ୍ସାମି । ଦୁକ୍ଖଂ ୱତ ସେତ୍ଥ କ୍ୱଜ୍ଜ ସେସ୍ସନ୍ତି ଇମଂ ରତ୍ତିଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୟିଂ, ଅଜ୍ଜ ଆଗମନରତ୍ତିଂ କତ୍ଥ ସୟିସ୍ସଂ । ଏତେ ୱିତକ୍କେତି ଏତେ ପିଣ୍ଡପାତନିସ୍ସିତେ ଦ୍ୱେ, ସେନାସନନିସ୍ସିତେ ଦ୍ୱେତି ଚତ୍ତାରୋ ୱିତକ୍କେ । ଅନିକେତଚାରୀତି ଅପଲିବୋଧଚାରୀ ନିତ୍ତଣ୍ହଚାରୀ ।
୯୭୮.କାଲେତି ପିଣ୍ଡପାତକାଲେ ପିଣ୍ଡପାତସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ନଂ ୱା ଚୀୱରକାଲେ ଚୀୱରସଙ୍ଖାତଂ ୱସନଂ ୱା ଲଦ୍ଧା ଧମ୍ମେନ ସମେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ମତ୍ତଂ ସୋ ଜଞ୍ଞାତି ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ପରିଭୋଗେ ଚ ସୋ ପମାଣଂ ଜାନେୟ୍ୟ । ଇଧାତି ସାସନେ, ନିପାତମତ୍ତମେୱ ୱା ଏତଂ । ତୋସନତ୍ଥନ୍ତି ସନ୍ତୋସତ୍ଥଂ, ଏତଦତ୍ଥଂ ମତ୍ତଂ ଜାନେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୋ ତେସୁ ଗୁତ୍ତୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ତେସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଗୁତ୍ତୋ । ୟତଚାରୀତି ସଂୟତୱିହାରୋ, ରକ୍ଖିତିରିୟାପଥୋ ରକ୍ଖିତକାୟୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ‘‘ୟତିଚାରୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋୟେୱତ୍ଥୋ । ରୁସିତୋତି ରୋସିତୋ, ଘଟ୍ଟିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୯୭୯.ଝାନାନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅନୁପନ୍ନୁପ୍ପାଦନେନ ଉପ୍ପନ୍ନାସେୱନେନ ଚ ଝାନେ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ । ଉପେକ୍ଖମାରବ୍ଭ ସମାହିତତ୍ତୋତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୁପେକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ତକ୍କାସୟଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚିୟୂପଛିନ୍ଦେତି କାମୱିତକ୍କାଦିଂ ତକ୍କଞ୍ଚ, କାମସଞ୍ଞାଦିଂ ତସ୍ସ ତକ୍କସ୍ସ ଆସୟଞ୍ଚ, ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦିଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚିୟଞ୍ଚ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ।
୯୮୦.ଚୁଦିତୋ ୱଚୀଭି ସତିମାଭିନନ୍ଦେତି ଉପଜ୍ଝାୟାଦୀହି ୱାଚାହି ଚୋଦିତୋ ସମାନୋ ସତିମା ହୁତ୍ୱା ତଂ ଚୋଦନଂ ଅଭିନନ୍ଦେୟ୍ୟ । ୱାଚଂ ପମୁଞ୍ଚେ କୁସଲନ୍ତି ଞାଣସମୁଟ୍ଠିତଂ ୱାଚଂ ପମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ନାତିୱେଲନ୍ତି ଅତିୱେଲଂ ପନ ୱାଚଂ କାଲୱେଲଞ୍ଚ ସୀଲୱେଲଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ ନପ୍ପମୁଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ଜନୱାଦଧମ୍ମାୟାତି ଜନୱାଦକଥାୟ । ନ ଚେତୟେୟ୍ୟାତି ଚେତନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ।
୯୮୧.ଅଥାପରନ୍ତି ଅଥ ଇଦାନି ଇତୋ ପରମ୍ପି । ପଞ୍ଚ ରଜାନୀତି ରୂପରାଗାଦୀନି ପଞ୍ଚ ରଜାନି । ୟେସଂ ସତୀମା ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖେତି ୟେସଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୁତ୍ୱା ୱିନୟନତ୍ଥଂ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ହି ରୂପେସୁ…ପେ॰… ଫସ୍ସେସୁ ସହେଥ ରାଗଂ, ନ ଅଞ୍ଞେତି ।
୯୮୨. ତତୋ ସୋ ତେସଂ ୱିନୟାୟ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ – ଏତେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଏତେସୂତି ରୂପାଦୀସୁ । କାଲେନ ସୋ ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ପରିୱୀମଂସମାନୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଉଦ୍ଧତେ ଚିତ୍ତେ ସମାଧିସ୍ସ କାଲୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କାଲୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତେନ କାଲେନ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିନୟେନ ପରିୱୀମଂସମାନୋ । ଏକୋଦିଭୂତୋ ୱିହନେ ତମଂ ସୋତି ସୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ମୋହାଦିତମଂ ୱିହନେୟ୍ୟ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ସଂସୟୋ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତା, ତିଂସକୋଟିସଙ୍ଖ୍ୟାନଞ୍ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥୋ ୱଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟତୋ, ନାମେନ
ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗୋତି ।
୫. ପାରାୟନୱଗ୍ଗୋ
ୱତ୍ଥୁଗାଥାୱଣ୍ଣନା
୯୮୩.କୋସଲାନଂପୁରା ରମ୍ମାତି ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଗାଥା । ତାସଂ ଉପ୍ପତ୍ତି – ଅତୀତେ କିର ବାରାଣସିୱାସୀ ଏକୋ ରୁକ୍ଖୱଡ୍ଢକୀ ସକେ ଆଚରିୟକେ ଅଦୁତିୟୋ, ତସ୍ସ ସୋଳସ ସିସ୍ସା, ଏକମେକସ୍ସ ସହସ୍ସଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା । ଏୱଂ ତେ ସତ୍ତରସାଧିକସୋଳସସହସ୍ସା ଆଚରିୟନ୍ତେୱାସିନୋ ସବ୍ବେପି ବାରାଣସିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତା ପବ୍ବତସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରୁକ୍ଖେ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ନାନାପାସାଦୱିକତିୟୋ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ବାରାଣସିଂ ଆନେତ୍ୱା ସଚେ ରାଜା ଅତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ରଞ୍ଞୋ, ଏକଭୂମିକଂ ୱା…ପେ॰… ସତ୍ତଭୂମିକଂ ୱା ପାସାଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି । ନୋ ଚେ, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱିକିଣିତ୍ୱା ପୁତ୍ତଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି । ଅଥ ନେସଂ ଏକଦିୱସଂ ଆଚରିୟୋ ‘‘ନ ସକ୍କା ୱଡ୍ଢକିକମ୍ମେନ ନିଚ୍ଚଂ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତୁଂ, ଦୁକ୍କରଞ୍ହି ଜରାକାଲେ ଏତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତା, ଉଦୁମ୍ବରାଦୟୋ, ଅପ୍ପସାରରୁକ୍ଖେ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଆନୟିଂସୁ । ସୋ ତେହି କଟ୍ଠସକୁଣଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟନ୍ତଂ ପୂରେସି । କଟ୍ଠସକୁଣୋ ସୁପଣ୍ଣରାଜା ୱିୟ ଆକାସଂ ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୱନସ୍ସ ଉପରି ଚରିତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସୀନଂ ପୁରତୋ ଓରୁହି । ଅଥ ଆଚରିୟୋ ସିସ୍ସେ ଆହ – ‘‘ତାତା, ଈଦିସାନି କଟ୍ଠୱାହନାନି କତ୍ୱା ସକ୍କା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତୁଂ, ତୁମ୍ହେପି, ତାତା, ଏତାନି କରୋଥ, ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଜୀୱିସ୍ସାମ, ଦୁକ୍ଖଂ ୱଡ୍ଢକିସିପ୍ପେନ ଜୀୱିତୁ’’ନ୍ତି । ତେ ତଥା କତ୍ୱା ଆଚରିୟସ୍ସ ପଟିୱେଦେସୁଂ । ତତୋ ନେ ଆଚରିୟୋ ଆହ – ‘‘କତମଂ, ତାତା, ରଜ୍ଜଂ ଗଣ୍ହାମା’’ତି ? ‘‘ବାରାଣସିରଜ୍ଜଂ ଆଚରିୟା’’ତି । ‘‘ଅଲଂ, ତାତା, ମା ଏତଂ ରୁଚ୍ଚି, ମୟଞ୍ହି ତଂ ଗହେତ୍ୱାପି ‘ୱଡ୍ଢକିରାଜା ୱଡ୍ଢକିୟୁୱରାଜା’ତି ୱଡ୍ଢକିୱାଦା ନ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମ, ମହନ୍ତୋ ଜମ୍ବୁଦୀପୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ।
ତତୋ ସପୁତ୍ତଦାରା କଟ୍ଠୱାହନାନି, ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସଜ୍ଜାୱୁଧା ହୁତ୍ୱା ହିମୱନ୍ତାଭିମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ହିମୱତି ଅଞ୍ଞତରଂ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେୟେୱ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠହଂସୁ । ତେ ତତ୍ଥ ରଜ୍ଜଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିଂସୁ । ସୋ ‘‘କଟ୍ଠୱାହନୋ ରାଜା’’ତି ପାକଟୋ ଅହୋସି । ତମ୍ପି ନଗରଂ ତେନ ଗହିତତ୍ତା ‘‘କଟ୍ଠୱାହନନଗର’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି, ତଥା ସକଲରଟ୍ଠମ୍ପି। କଟ୍ଠୱାହନୋ ରାଜା ଧମ୍ମିକୋ ଅହୋସି, ତଥା ୟୁୱରାଜା ଅମଚ୍ଚଟ୍ଠାନେସୁ ଚ ଠପିତା ସୋଳସ ସିସ୍ସା । ତଂ ରଟ୍ଠଂ ରଞ୍ଞା ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନଂ ଅତିୱିୟ ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଞ୍ଚ ଅହୋସି । ନାଗରା ଜାନପଦା ରାଜାନଞ୍ଚ ରାଜପରିସଞ୍ଚ ଅତିୱିୟ ମମାୟିଂସୁ ‘‘ଭଦ୍ଦକୋ ନୋ ରାଜା ଲଦ୍ଧୋ, ଭଦ୍ଦିକା ରାଜପରିସା’’ତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ମଜ୍ଝିମଦେସତୋ ୱାଣିଜା ଭଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା କଟ୍ଠୱାହନନଗରଂ ଆଗମଂସୁ ପଣ୍ଣାକାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ପସ୍ସିଂସୁ । ରାଜା ‘‘କୁତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ସବ୍ବଂ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ବାରାଣସିତୋ ଦେୱା’’ତି । ସୋ ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପୱତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା – ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ମମ ମିତ୍ତଭାୱଂ କରୋଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ସୋ ତେସଂ ପରିବ୍ବୟଂ ଦତ୍ୱା ଗମନକାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ପୁନ ଆଦରେନ ୱତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ତେ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜା ‘‘କଟ୍ଠୱାହନରଟ୍ଠା ଆଗତାନଂ ୱାଣିଜକାନଂ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ସୁଙ୍କଂ ମୁଞ୍ଚାମୀ’’ତି ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥୁ ମେ କଟ୍ଠୱାହନୋ ମିତ୍ତୋ’’ତି ଦ୍ୱେପି ଅଦିଟ୍ଠମିତ୍ତା ଅହେସୁଂ । କଟ୍ଠୱାହନୋପି ଚ ସକନଗରେ ଭେରିଂ ଚରାପେସି – ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ବାରାଣସିତୋ ଆଗତାନଂ ୱାଣିଜକାନଂ ସୁଙ୍କଂ ମୁଞ୍ଚାମି, ପରିବ୍ବୟୋ ଚ ନେସଂ ଦାତବ୍ବୋ’’ତି । ତତୋ ବାରାଣସିରାଜା କଟ୍ଠୱାହନସ୍ସ ଲେଖଂ ପେସେସି ‘‘ସଚେ ତସ୍ମିଂ ଜନପଦେ ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ସୋତୁଂ ୱା ଅରହରୂପଂ କିଞ୍ଚି ଅଚ୍ଛରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅମ୍ହେପି ଦକ୍ଖାପେତୁ ଚ ସାୱେତୁ ଚା’’ତି । ସୋପିସ୍ସ ତଥେୱ ପଟିଲେଖଂ ପେସେସି । ଏୱଂ ତେସଂ କତିକଂ କତ୍ୱା ୱସନ୍ତାନଂ କଦାଚି କଟ୍ଠୱାହନସ୍ସ ଅତିମହଗ୍ଘା ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମା କମ୍ବଲା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ବାଲସୂରିୟରସ୍ମିସଦିସା ୱଣ୍ଣେନ । ତେ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ‘‘ମମ ସହାୟସ୍ସ ପେସେମୀ’’ତି ଦନ୍ତକାରେହି ଅଟ୍ଠ ଦନ୍ତକରଣ୍ଡକେ ଲିଖାପେତ୍ୱା ତେସୁ କରଣ୍ଡକେସୁ ତେ କମ୍ବଲେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଲାଖାଚରିୟେହି ବହି ଲାଖାଗୋଳକସଦିସେ କାରାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠପି ଲାଖାଗୋଳକେ ସମୁଗ୍ଗେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱତ୍ଥେନ ୱେଠେତ୍ୱା ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛେତ୍ୱା ‘‘ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଦେଥା’’ତି ଅମଚ୍ଚେ ପେସେସି । ଲେଖଞ୍ଚ ଅଦାସି ‘‘ଅୟଂ ପଣ୍ଣାକାରୋ ନଗରମଜ୍ଝେ ଅମଚ୍ଚପରିୱୁତେନ ପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ’’ତି ।
ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଦଂସୁ । ସୋ ଲେଖଂ ୱାଚେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ନଗରମଜ୍ଝେ ରାଜଙ୍ଗଣେ ଲଞ୍ଛନଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲିୱେଠନଂ ଅପନେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଗଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଲାଖାଗୋଳକେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମ ସହାୟୋ ଲାଖାଗୋଳକେହି କୀଳନକବାଲକାନଂ ୱିୟ ମୟ୍ହଂ ଲାଖାଗୋଳକେ ପେସେସୀ’’ତି ମଙ୍କୁ ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ଲାଖାଗୋଳକଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସିନ୍ନାସନେ ପହରି । ତାୱଦେୱ ଲାଖା ପରିପତି, ଦନ୍ତକରଣ୍ଡକୋ ୱିୱରଂ ଦତ୍ୱା ଦ୍ୱେଭାଗୋ ଅହୋସି । ସୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ କମ୍ବଲଂ ଦିସ୍ୱା ଇତରେପି ୱିୱରି ସବ୍ବତ୍ଥ ତଥେୱ ଅହୋସି । ଏକମେକୋ କମ୍ବଲୋ ଦୀଘତୋ ସୋଳସହତ୍ଥୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠହତ୍ଥୋ । ପସାରିତେ କମ୍ବଲେ ରାଜଙ୍ଗଣଂ ସୂରିୟପ୍ପଭାୟ ଓଭାସିତମିୱ ଅହୋସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ମହାଜନୋ ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ୱିଧୁନି, ଚେଲୁକ୍ଖେପଞ୍ଚ ଅକାସି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରଞ୍ଞୋ ଅଦିଟ୍ଠସହାୟୋ କଟ୍ଠୱାହନରାଜା ଏୱରୂପଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେସି, ୟୁତ୍ତଂ ଏୱରୂପଂ ମିତ୍ତଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ରାଜା ୱୋହାରିକେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଏକମେକଂ କମ୍ବଲଂ ଅଗ୍ଘାପେସି, ସବ୍ବେପି ଅନଗ୍ଘା ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପଚ୍ଛା ପେସେନ୍ତେନ ପଠମଂ ପେସିତପଣ୍ଣାକାରତୋ ଅତିରେକଂ ପେସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସହାୟେନ ଚ ମେ ଅନଗ୍ଘୋ ପଣ୍ଣାକାରୋ ପେସିତୋ, କିଂ ନୁ, ଖୋ, ଅହଂ ସହାୟସ୍ସ ପେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ? ତେନ ଚ ସମୟେନ କସ୍ସପୋ ଭଗୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବାରାଣସିୟଂ ୱିହରତି । ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ଏତଦହୋସି – ‘‘ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟରତନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଉତ୍ତମରତନଂ ନତ୍ଥି, ହନ୍ଦାହଂ ୱତ୍ଥୁତ୍ତୟରତନସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ସହାୟସ୍ସ ପେସେମୀ’’ତି । ସୋ –
‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ହିତାୟ ସବ୍ବପାଣିନଂ ।
ଧମ୍ମୋ ଲୋକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ସୁଖାୟ ସବ୍ବପାଣିନଂ ।
ସଙ୍ଘୋ ଲୋକେ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ –
ଇମଂ ଗାଥଂ, ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ, ତାୱ ଏକଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ଲିଖାପେତ୍ୱା ସତ୍ତରତନମୟେ ସମୁଗ୍ଗେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ସମୁଗ୍ଗଂ ମଣିମୟେ ସମୁଗ୍ଗେ, ମଣିମୟଂ ମସାରଗଲ୍ଲମୟେ, ମସାରଗଲ୍ଲମୟଂ ଲୋହିତଙ୍ଗମୟେ, ଲୋହିତଙ୍ଗମୟଂ, ସୁୱଣ୍ଣମୟେ, ସୁୱଣ୍ଣମୟଂ ରଜତମୟେ, ରଜତମୟଂ ଦନ୍ତମୟେ, ଦନ୍ତମୟଂ ସାରମୟେ, ସାରମୟଂ ସମୁଗ୍ଗଂ ପେଳାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପେଳଂ ଦୁସ୍ସେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଲଞ୍ଛେତ୍ୱା ମତ୍ତୱରୱାରଣଂ ସୋୱଣ୍ଣଦ୍ଧଜଂ ସୋୱଣ୍ଣାଲଙ୍କାର ହେମଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନଂ କାରେତ୍ୱା ତସ୍ସୁପରି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେ ପେଳଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ସେତଚ୍ଛତ୍ତେନ ଧାରିୟମାନେନ ସବ୍ବଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜାୟ କରିୟମାନାୟ ସବ୍ବତାଳାୱଚରେହି ଥୁତିସତାନି ଗାୟମାନେହି ୟାୱ ଅତ୍ତନୋ ରଜ୍ଜସୀମା, ତାୱ ମଗ୍ଗଂ ଅଲଙ୍କାରାପେତ୍ୱା ସୟମେୱ ନେସି । ତତ୍ର ଚ ଠତ୍ୱା ସାମନ୍ତରାଜୂନଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ପେସେସି – ‘‘ଏୱଂ ସକ୍କରୋନ୍ତେହି ଅୟଂ ପଣ୍ଣାକାରୋ ପେସେତବ୍ବୋ’’ତି। ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ତେ ରାଜାନୋ ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୟାୱ କଟ୍ଠୱାହନସ୍ସ ରଜ୍ଜସୀମା, ତାୱ ନୟିଂସୁ ।
କଟ୍ଠୱାହନୋପି ସୁତ୍ୱା ପଟିମଗ୍ଗଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଥେୱ ପୂଜେନ୍ତୋ ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଚ ନାଗରେ ଚ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ରାଜଙ୍ଗଣେ ପଲିୱେଠନଦୁସ୍ସଂ ଅପନେତ୍ୱା ପେଳଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ପେଳାୟ ସମୁଗ୍ଗଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସବ୍ବସମୁଗ୍ଗେ ୱିୱରିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ଲେଖଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘କପ୍ପସତସହସ୍ସେହି ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଂ ମମ ସହାୟୋ ପଣ୍ଣାକାରରତନଂ ପେସେସୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅସୁତପୁବ୍ବଂ ୱତ ସୁଣିମ୍ହା ‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’ତି, ୟଂନୂନାହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅମଚ୍ଚେ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘରତନାନି କିର ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାନି, କିଂ କାତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞଥା’’ତି। ତେ ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଧେୱ ତୁମ୍ହେ, ମହାରାଜ, ହୋଥ, ମୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସାମା’’ତି ।
ତତୋ ସୋଳସସହସ୍ସପରିୱାରା ସୋଳସ ଅମଚ୍ଚା ରାଜାନଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପୁନ ଦସ୍ସନଂ ନତ୍ଥି, ୟଦି ନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ଆଗମିସ୍ସାମା’’ତି ନିଗ୍ଗତା । ରଞ୍ଞୋ ପନ ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ପଚ୍ଛା ରାଜାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଆହ । ତାତ, ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ଞତ୍ୱା ପୁନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମମ ଆରୋଚେହୀତି । ସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ତେ ସବ୍ବେପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ପତ୍ତା । ଅସମ୍ପତ୍ତେସ୍ୱେୱ ଚ ତେସୁ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତେ ‘‘କୋ ବୁଦ୍ଧୋ, କୁହିଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସକଲୱିହାରଂ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ସମ୍ମୁଖସାୱକେ ଦିସ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ତେ ନେସଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ତେ ‘‘ଅହୋ ଦୂରଦ୍ଧାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଭିମ୍ହା’’ତି ପରିଦେୱମାନା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୋଚି ଭଗୱତା ଦିନ୍ନଓୱାଦୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଆମ, ଉପାସକା ଅତ୍ଥି, ସରଣତ୍ତୟେ ପତିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ପଞ୍ଚସୀଲାନି ସମାଦାତବ୍ବାନି, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ଉପୋସଥୋ ଉପୱସିତବ୍ବୋ, ଦାନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ପବ୍ବଜିତବ୍ବନ୍ତି । ତେ ସୁତ୍ୱା ତଂ ଭାଗିନେୟ୍ୟଂ ଅମଚ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଭାଗିନେୟ୍ୟୋ ପରିଭୋଗଧାତୁଂ ଗହେତ୍ୱା କଟ୍ଠୱାହନରଟ୍ଠାଭିମୁଖୋ ପକ୍କାମି । ପରିଭୋଗଧାତୁ ନାମ ବୋଧିରୁକ୍ଖପତ୍ତଚୀୱରାଦୀନି । ଅୟଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମକରଣଂ ଧମ୍ମଧରଂ ୱିନୟଧରମେକଂ ଥେରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କାମି, ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚ ନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତ୍ତୋ ଚା’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଭଗୱତା ଦିନ୍ନୋୱାଦଂ ଆଚିକ୍ଖି । ରାଜା ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ୱିହାରଂ କାରାପେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖଂ ରୋପେତ୍ୱା ସରଣତ୍ତୟେ ପଞ୍ଚସୁ ଚ ନିଚ୍ଚସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସନ୍ତୋ ଦାନାଦୀନି ଦେନ୍ତୋ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତେପି ସୋଳସସହସ୍ସା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ ରଞ୍ଞୋ ପରିୱାରା ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ।
ତେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱଲୋକେ ଖେପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେୟେୱ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଆଚରିୟୋ ପସେନଦିରଞ୍ଞୋ ପିତୁ ପୁରୋହିତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଜାତୋ ନାମେନ ‘‘ବାୱରୀ’’ତି, ତୀହି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ, ପିତୁନୋ ଚ ଅଚ୍ଚୟେନ ପୁରୋହିତଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅୱସେସାପି ସୋଳସାଧିକସୋଳସସହସ୍ସା ତତ୍ଥେୱ ସାୱତ୍ଥିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତେସୁ ସୋଳସ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସିନୋ ବାୱରିସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେସୁଂ, ଇତରେ ସୋଳସସହସ୍ସା ତେସଂୟେୱ ସନ୍ତିକେତି ଏୱଂ ତେ ପୁନପି ସବ୍ବେ ସମାଗଚ୍ଛିଂସୁ । ମହାକୋସଲରାଜାପି କାଲମକାସି, ତତୋ ପସେନଦିଂ ରଜ୍ଜେ ଅଭିସିଞ୍ଚିଂସୁ । ବାୱରୀ ତସ୍ସାପି ପୁରୋହିତୋ ଅହୋସି । ରାଜା ପିତରା ଦିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭୋଗଂ ବାୱରିସ୍ସ ଅଦାସି । ସୋ ହି ଦହରକାଲେ ତସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେସି । ତତୋ ବାୱରୀ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସାମହଂ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ଆଚରିୟ, ତୁମ୍ହେସୁ ଠିତେସୁ ମମ ପିତା ଠିତୋ ୱିୟ ହୋତି, ମା ପବ୍ବଜିତ୍ଥା’’ତି । ‘‘ଅଲଂ, ମହାରାଜ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି । ରାଜା ୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ସାୟଂ ପାତଂ ମମ ଦସ୍ସନଟ୍ଠାନେ ରାଜୁୟ୍ୟାନେ ପବ୍ବଜଥା’’ତି ୟାଚି । ଆଚରିୟୋ ସୋଳସସହସ୍ସପରିୱାରେହି ସୋଳସହି ସିସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ରାଜୁୟ୍ୟାନେ ୱସି, ରାଜା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହତି । ସାୟଂ ପାତଞ୍ଚସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି ।
ଅଥେକଦିୱସଂ ଅନ୍ତେୱାସିନୋ ଆଚରିୟଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ନଗରସମୀପେ ୱାସୋ ନାମ ମହାପଲିବୋଧୋ, ୱିଜନସମ୍ପାତଂ ଆଚରିୟ ଓକାସଂ ଗଚ୍ଛାମ, ପନ୍ତସେନାସନୱାସୋ ନାମ ବହୂପକାରୋ ପବ୍ବଜିତାନ’’ନ୍ତି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱାରେତ୍ୱା ୱାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଦ୍ୱେସତସହସ୍ସାନି କହାପଣାନି ଦତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଅମଚ୍ଚେ ଆଣାପେସି ‘‘ୟତ୍ଥ ଇସିଗଣୋ ୱାସଂ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ଥ ଅସ୍ସମଂ କତ୍ୱା ଦେଥା’’ତି । ତତୋ ଆଚରିୟୋ ସୋଳସାଧିକସୋଳସସହସ୍ସଜଟିଲପରିୱୁତୋ ଅମଚ୍ଚେହି ଅନୁଗ୍ଗହମାନୋ ଉତ୍ତରଜନପଦା ଦକ୍ଖିଣଜନପଦାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତମତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ପାରାୟନୱଗ୍ଗସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି ।
ତତ୍ଥ କୋସଲାନଂ ପୁରାତି କୋସଲରଟ୍ଠସ୍ସ ନଗରା, ସାୱତ୍ଥିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞନ୍ତି ଅକିଞ୍ଚନଭାୱଂ, ପରିଗ୍ଗହୂପକରଣୱିୱେକନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୯୮୪.ସୋ ଅସ୍ସକସ୍ସ ୱିସୟେ, ଅଳକସ୍ସ ସମାସନେତି ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅସ୍ସକସ୍ସ ଚ ଅଳକସ୍ସ ଚାତି ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ରାଜୂନଂ ସମାସନ୍ନେ ୱିସୟେ ଆସନ୍ନେ ରଟ୍ଠେ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ରଟ୍ଠାନଂ ମଜ୍ଝେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଗୋଧାୱରୀ କୂଲେତି ଗୋଧାୱରିୟା ନଦିୟା କୂଲେ । ୟତ୍ଥ ଗୋଧାୱରୀ ଦ୍ୱିଧା ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଅନ୍ତରଦୀପମକାସି ସବ୍ବଂ କପିଟ୍ଠୱନସଞ୍ଛନ୍ନଂ, ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବେସରଭଙ୍ଗାଦୟୋ ୱସିଂସୁ, ତସ୍ମିଂ ଦେସେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସୋ କିର ତଂ ପଦେସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ପୁବ୍ବସମଣାଲୟୋ ପବ୍ବଜିତସାରୁପ୍ପ’’ନ୍ତି ଅମଚ୍ଚାନଂ ନିୱେଦେସି । ଅମଚ୍ଚା ଭୂମିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅସ୍ସକରଞ୍ଞୋ ସତସହସ୍ସଂ, ଅଳକରଞ୍ଞୋ ସତସହସ୍ସଂ ଅଦଂସୁ । ତେ ତଞ୍ଚ ପଦେସଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ଦ୍ୱିୟୋଜନମତ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ପଞ୍ଚୟୋଜନମତ୍ତଂ ପଦେସଂ ଅଦଂସୁ । ତେସଂ କିର ରଜ୍ଜସୀମନ୍ତରେ ସୋ ପଦେସୋ ହୋତି । ଅମଚ୍ଚା ତତ୍ଥ ଅସ୍ସମଂ କାରେତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିତୋ ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଧନଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଗୋଚରଗାମଂ ନିୱେସେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ଉଞ୍ଛେନ ଚ ଫଲେନ ଚାତି ଉଞ୍ଛାଚରିୟାୟ ଚ ୱନମୂଲଫଲେନ ଚ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତସ୍ସେୱ ଉପନିସ୍ସାୟ, ଗାମୋ ଚ ୱିପୁଲୋ ଅହୂ’’ତି ।
୯୮୫. ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଗୋଧାୱରୀକୂଲସ୍ସ, ତସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଜାତେନ ଆୟେନ, ମହାୟଞ୍ଞମକପ୍ପୟୀତି ତସ୍ମିଂ ଗାମେ କସିକମ୍ମାଦିନା ସତସହସ୍ସଂ ଆୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତଂ ଗହେତ୍ୱା କୁଟୁମ୍ବିକା ରଞ୍ଞୋ ଅସ୍ସକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ ‘‘ସାଦିୟତୁ ଦେୱୋ ଆୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ‘‘ନାହଂ ସାଦିୟାମି, ଆଚରିୟସ୍ସେୱ ଉପନେଥା’’ତି ଆହ । ଆଚରିୟୋପି ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦାନୟଞ୍ଞଂ ଅକପ୍ପୟି । ଏୱଂ ସୋ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଦାନମଦାସି ।
୯୮୬.ମହାୟଞ୍ଞନ୍ତି ଗାଥାୟତ୍ଥୋ – ସୋ ଏୱଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଦାନୟଞ୍ଞଂ ୟଜନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ତଂ ମହାୟଞ୍ଞଂ ୟଜିତ୍ୱା ତତୋ ଗାମା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପୁନ ପାୱିସି ଅସ୍ସମଂ। ପୱିଟ୍ଠୋ ଚ ପଣ୍ଣସାଲଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଦାନଂ ଅନୁମଜ୍ଜନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି ତରୁଣାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ଘରେ କମ୍ମଂ ଅକାତୁକାମାୟ ‘‘ଏସୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାୱରୀ ଗୋଧାୱରୀତୀରେ ଅନୁସଂୱଚ୍ଛରଂ ସତସହସ୍ସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଗଚ୍ଛ ତତୋ ପଞ୍ଚସତାନି ୟାଚିତ୍ୱା ଦାସିଂ ମେ ଆନେହୀ’’ତି ପେସିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ।
୯୮୭-୮.ଉଗ୍ଘଟ୍ଟପାଦୋତି ମଗ୍ଗଗମନେନ ଘଟ୍ଟପାଦତଲୋ, ପଣ୍ହିକାୟ ୱା ପଣ୍ହିକଂ, ଗୋପ୍ଫକେନ ୱା ଗୋପ୍ଫକଂ, ଜଣ୍ଣୁକେନ ୱା ଜଣ୍ଣୁକଂ ଆହଚ୍ଚ ଘଟ୍ଟପାଦୋ । ସୁଖଞ୍ଚ କୁସଲଂ ପୁଚ୍ଛୀତି ସୁଖଞ୍ଚ କୁସଲଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଚ୍ଚି ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସୁଖଂ, କଚ୍ଚି କୁସଲ’’ନ୍ତି ।
୯୮୯-୯୧.ଅନୁଜାନାହୀତି ଅନୁମଞ୍ଞାହି ସଦ୍ଦହାହି । ସତ୍ତଧାତି ସତ୍ତୱିଧେନ । ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱାତି ଗୋମୟୱନପୁପ୍ଫକୁସତିଣାଦୀନି ଆଦାୟ ସୀଘଂ ସୀଘଂ ବାୱରିସ୍ସ ଅସ୍ସମଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗୋମୟେନ ଭୂମିଂ ଉପଲିମ୍ପିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ୱିକିରିତ୍ୱା ତିଣାନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ୱାମପାଦଂ କମଣ୍ଡଲୂଦକେନ ଧୋୱିତ୍ୱା ସତ୍ତପାଦମତ୍ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପାଦତଲେ ପରାମସନ୍ତୋ ଏୱରୂପଂ କୁହନଂ କତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭେରୱଂ ସୋ ଅକିତ୍ତୟୀତି ଭୟଜନକଂ ୱଚନଂ ଅକିତ୍ତୟି, ‘‘ସଚେ ମେ ୟାଚମାନସ୍ସା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖିତୋତି ଦୋମନସ୍ସଜାତୋ ।
୯୯୨-୪.ଉସ୍ସୁସ୍ସତୀତି ତସ୍ସ ତଂ ୱଚନଂ କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସୁସ୍ସତି। ଦେୱତାତି ଅସ୍ସମେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଏୱ । ମୁଦ୍ଧନି ମୁଦ୍ଧପାତେ ୱାତି ମୁଦ୍ଧେ ୱା ମୁଦ୍ଧପାତେ ୱା ।
୯୯୫-୬.ଭୋତୀ ଚରହି ଜାନାତୀତି ଭୋତୀ ଚେ ଜାନାତି । ମୁଦ୍ଧାଧିପାତଞ୍ଚାତି ମୁଦ୍ଧପାତଞ୍ଚ । ଞାଣମେତ୍ଥାତି ଞାଣଂ ମେ ଏତ୍ଥ ।
୯୯୮.ପୁରାତି ଏକୂନତିଂସୱସ୍ସୱୟକାଲେ । ବାୱରିବ୍ରାହ୍ମଣେ ପନ ଗୋଧାୱରୀତୀରେ ୱସମାନେ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉଦପାଦି । ଅପଚ୍ଚୋତି ଅନୁୱଂସୋ ।
୯୯୯.ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋତି ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାୟ ବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ସବ୍ବା ୱା ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ଚ ବଲାନି ଚ ପତ୍ତୋ । ୱିମୁତ୍ତୋତି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ।
୧୦୦୧-୩.ସୋକସ୍ସାତି ସୋକୋ ଅସ୍ସ । ପହୂତପଞ୍ଞୋତି ମହାପଞ୍ଞୋ । ୱରଭୂରିମେଧସୋତି ଉତ୍ତମୱିପୁଲପଞ୍ଞୋ ଭୂତେ ଅଭିରତୱରପଞ୍ଞୋ ୱା । ୱିଧୁରୋତି ୱିଗତଧୁରୋ, ଅପ୍ପଟିମୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୦୪-୯.ମନ୍ତପାରଗେତି ୱେଦପାରଗେ । ପସ୍ସୱ୍ହୋତି ପସ୍ସଥ ଅଜାନତନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତାନଂ । ଲକ୍ଖଣାତି ଲକ୍ଖଣାନି । ବ୍ୟାକ୍ଖାତାତି କଥିତାନି, ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମତ୍ତାତି ସମତ୍ତାନି, ପରିପୁଣ୍ଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମେନ ମନୁସାସତୀତି ଧମ୍ମେନ ଅନୁସାସତି ।
୧୦୧୧.ଜାତିଂ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣନ୍ତି ‘‘କୀୱ ଚିରଂ ଜାତୋ’’ତି ମମ ଜାତିଞ୍ଚ ଗୋତ୍ତଞ୍ଚ ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ । ମନ୍ତେ ସିସ୍ସେତି ମୟା ପରିଚିତୱେଦେ ଚ ମମ ସିସ୍ସେ ଚ । ମନସାୟେୱ ପୁଚ୍ଛଥାତି ଇମେ ସତ୍ତ ପଞ୍ହେ ଚିତ୍ତେନେୱ ପୁଚ୍ଛଥ ।
୧୦୧୩-୮.ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟୋତି ଏକୋୟେୱ ଏସ ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ଦୁଭୟୋତି ଉଭୋ । ପଚ୍ଚେକଗଣିନୋତି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଗଣୱନ୍ତୋ । ପୁବ୍ବୱାସନୱାସିତାତି ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା । ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତପୁଞ୍ଞୱାସନାୟ ୱାସିତଚିତ୍ତା । ପୁରମାହିସ୍ସତିନ୍ତି ମାହିସ୍ସତିନାମିକଂ ପୁରଂ, ନଗରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଞ୍ଚ ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଗୋନଦ୍ଧନ୍ତି ଗୋଧପୁରସ୍ସ ନାମଂ । ୱନସୱ୍ହୟନ୍ତି ପୱନନଗରଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ୱନସାୱତ୍ଥି’’ନ୍ତି ଏକେ । ଏୱଂ ୱନସାୱତ୍ଥିତୋ କୋସମ୍ବିଂ, କୋସମ୍ବିତୋ ଚ ସାକେତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତାନଂ କିର ତେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଜଟିଲାନଂ ଛୟୋଜନମତ୍ତା ପରିସା ଅହୋସି ।
୧୦୧୯. ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ବାୱରିସ୍ସ ଜଟିଲା ମହାଜନଂ ସଂୱଡ୍ଢେନ୍ତା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ ତାୱ ନେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନାପି ଅୟଂ ଦେସୋ ସପ୍ପାୟୋ, ମଗଧଖେତ୍ତେ ପନ ତେସଂ ପାସାଣକଚେତିୟଂ ସପ୍ପାୟଂ । ତତ୍ର ହି ମୟି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ମହାଜନସ୍ସ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସବ୍ବନଗରାନି ଚ ପୱିସିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ବହୁତରେନ ଜନେନ ଆଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସାୱତ୍ଥିତୋ ରାଜଗହାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତେପି ଜଟିଲା ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘କୋ ବୁଦ୍ଧୋ, କୁହିଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱିଚିନନ୍ତା ଗନ୍ଧକୁଟିମୂଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପଦନିକ୍ଖେପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରତ୍ତସ୍ସ ହି ଉକ୍କୁଟିକଂ ପଦଂ ଭୱେ…ପେ॰… ୱିୱଟ୍ଟଚ୍ଛଦସ୍ସ ଇଦମୀଦିସଂ ପଦ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୬୦-୨୬୧; ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୦ ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୪୫) ‘‘ସବ୍ବଞ୍ଞୁ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଗତା । ଭଗୱାପି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସେତବ୍ୟକପିଲୱତ୍ଥୁଆଦୀନି ନଗରାନି ପୱିସିତ୍ୱା ମହାଜନଂ ସଂୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ପାସାଣକଚେତିୟଂ ଗତୋ । ଜଟିଲାପି ତାୱଦେୱ ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସବ୍ବାନି ତାନି ନଗରାନି ପୱିସିତ୍ୱା ପାସାଣକଚେତିୟମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କୋସମ୍ବିଞ୍ଚାପି ସାକେତଂ, ସାୱତ୍ଥିଞ୍ଚ ପୁରୁତ୍ତମଂ । ସେତବ୍ୟଂ କପିଲୱତ୍ଥୁ’’ନ୍ତିଆଦି ।
୧୦୨୦. ତତ୍ଥ ମାଗଧଂ ପୁରନ୍ତି ମଗଧପୁରଂ ରାଜଗହନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାସାଣକଂ ଚେତିୟନ୍ତି ମହତୋ ପାସାଣସ୍ସ ଉପରି ପୁବ୍ବେ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି । ଉପ୍ପନ୍ନେ ପନ ଭଗୱତି ୱିହାରୋ ଜାତୋ । ସୋ ତେନେୱ ପୁରିମୱୋହାରେନ ‘‘ପାସାଣକଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।
୧୦୨୧.ତସିତୋୱୁଦକନ୍ତି ତେ ହି ଜଟିଲା ୱେଗସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧମାନା ସାୟଂ ଗତମଗ୍ଗଂ ପାତୋ, ପାତୋ ଗତମଗ୍ଗଞ୍ଚ ସାୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଏତ୍ଥ ଭଗୱା’’ତି ସୁତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଜାତା ତଂ ଚେତିୟଂ ଅଭିରୁହିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୁରିତା ପବ୍ବତମାରୁହୁ’’ନ୍ତି ।
୧୦୨୪.ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ହଟ୍ଠୋତି ତସ୍ମିଂ ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ସକ୍କେନ ମାପିତମହାମଣ୍ଡପେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କଚ୍ଚି ଇସୟୋ ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱତା ପଟିସମ୍ମୋଦନୀୟେ କତେ ‘‘ଖମନୀୟଂ ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦୀହି ସୟମ୍ପି ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ଅଜିତୋ ଜେଟ୍ଠନ୍ତେୱାସୀ ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ହଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ମନୋପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି ।
୧୦୨୫. ତତ୍ଥ ଆଦିସ୍ସାତି ‘‘କତିୱସ୍ସୋ’’ତି ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ । ଜମ୍ମନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଜାତିଂ ବ୍ରୂହୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ପାରମିନ୍ତି ନିଟ୍ଠାଗମନଂ ।
୧୦୨୬-୭.ୱୀସଂୱସ୍ସସତନ୍ତି ୱୀସତିୱସ୍ସାଧିକଂ ୱସ୍ସସତଂ । ଲକ୍ଖଣେତି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେ । ଏତସ୍ମିଂ ଇତୋ ପରେସୁ ଚ ଇତିହାସାଦୀସୁ ଅନୱୟୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପରପଦଂ ୱା ଆନେତ୍ୱା ତେସୁ ପାରମିଂ ଗତୋତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଚସତାନି ୱାଚେତୀତି ପକତିଅଲସଦୁମ୍ମେଧମାଣୱକାନଂ ପଞ୍ଚସତାନି ସୟଂ ମନ୍ତେ ୱାଚେତି । ସଧମ୍ମେତି ଏକେ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମେ, ତେୱିଜ୍ଜକେ ପାୱଚନେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୨୮.ଲକ୍ଖଣାନଂ ପୱିଚୟନ୍ତି ଲକ୍ଖଣାନଂ ୱିତ୍ଥାରଂ, ‘‘କତମାନି ତାନିସ୍ସ ଗତ୍ତେ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି ।
୧୦୩୦-୩୧.ପୁଚ୍ଛଞ୍ହୀତି ପୁଚ୍ଛମାନଂ କମେତଂ ପଟିଭାସତୀତି ଦେୱାଦୀସୁ କଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଏତଂ ପଞ୍ହୱଚନଂ ପଟିଭାସତୀତି ।
୧୦୩୨-୩୩. ଏୱଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ଅୱସେସେ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ମୁଦ୍ଧଂ ମୁଦ୍ଧାଧିପାତଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତେ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ସଂସାରସ୍ସ ସୀସଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧା’’ତି ଆହ । ୟସ୍ମା ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଅତ୍ତନା ସହଜାତେହି ସଦ୍ଧାସତିସମାଧିକତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୱୀରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଏକରସଟ୍ଠଭାୱମୁପଗତତ୍ତା ତଂ ମୁଦ୍ଧଂ ଅଧିପାତେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଧିଜ୍ଜା ମୁଦ୍ଧାଧିପାତିନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।
୧୦୩୪-୮.ତତୋ ୱେଦେନ ମହତାତି ଅଥ ଇମଂ ପଞ୍ହୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ସୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ମହାପୀତିୟା ସନ୍ଥମ୍ଭିତ୍ୱା ଅଲୀନଭାୱଂ, କାୟଚିତ୍ତାନଂ ଉଦଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିତ୍ୱା ଚ ‘‘ବାୱରୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଅଥ ନଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ଭଗୱା ‘‘ସୁଖିତୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ୱତ୍ୱା ଚ ‘‘ବାୱରିସ୍ସ ଚା’’ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣଂ ପୱାରେସି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବେସନ୍ତି ଅନୱସେସାନଂ ସୋଳସସହସ୍ସାନଂ । ତତ୍ଥ ପୁଚ୍ଛି ତଥାଗତନ୍ତି ତତ୍ଥ ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ, ତତ୍ଥ ୱା ପରିସାୟ, ତେସୁ ୱା ପୱାରିତେସୁ ଅଜିତୋ ପଠମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛୀତି । ସେସଂ ସବ୍ବଗାଥାସୁ ପାକଟମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱତ୍ଥୁଗାଥାୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧. ଅଜିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୩୯. ତସ୍ମିଂ ପନ ପଞ୍ହେ ନିୱୁତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦିତୋ । କିସ୍ସାଭିଲେପନଂ ବ୍ରୂସୀତି କିଂ ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ ୱଦେସି ।
୧୦୪୦.ୱେୱିଚ୍ଛା ପମାଦା ନପ୍ପକାସତୀତି ମଚ୍ଛରିୟହେତୁ ଚ ପମାଦହେତୁ ଚ ନପ୍ପକାସତି । ମଚ୍ଛରିୟଂ ହିସ୍ସ ଦାନାଦିଗୁଣେହି ପକାସିତୁଂ ନ ଦେତି, ପମାଦୋ ସୀଲାଦୀହି । ଜପ୍ପାଭିଲେପନନ୍ତି ତଣ୍ହା ଅସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ମକ୍କଟଲେପୋ ୱିୟ ମକ୍କଟସ୍ସ ଅଭିଲେପନଂ । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦିକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ।
୧୦୪୧.ସୱନ୍ତି ସବ୍ବଧି ସୋତାତି ସବ୍ବେସୁ ରୂପାଦିଆୟତନେସୁ ତଣ୍ହାଦିକା ସୋତା ସନ୍ଦନ୍ତି । କିଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ତେସଂ କିଂ ଆୱରଣଂ କା ରକ୍ଖାତି ? ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହୀତି ତଂ ତେସଂ ନିୱାରଣସଙ୍ଖାତଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂହି । ଏତେନ ସାୱସେସପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି । କେନ ସୋତା ପିଧିୟ୍ୟରେତି କେନ ଧମ୍ମେନ ଏତେ ସୋତା ପିଧିୟ୍ୟନ୍ତି ପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି । ଏତେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନଂ ପୁଚ୍ଛତି ।
୧୦୪୨.ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାୟୁତ୍ତା । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ନେସମାନା ସତି ତେସଂ ସୋତାନଂ ନିୱାରଣଂ । ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀତି ତମେୱାହଂ ସତିଂ ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେତି ରୂପାଦୀସୁ ପନ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିୱେଧସାଧିକାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଏତେ ସୋତା ସବ୍ବସୋ ପିଧିୟ୍ୟନ୍ତୀତି ।
୧୦୪୩.ପଞ୍ଞା ଚେୱାତି ପଞ୍ହଗାଥାୟ, ୟା ଚାୟଂ ତୟା ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞା ୟା ଚ ସତି, ୟଞ୍ଚ ତଦୱସେସଂ ନାମରୂପଂ, ଏତଂ ସବ୍ବମ୍ପି କତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଏତଂ ମେ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ବ୍ରୂହୀତି ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୦୪୪. ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଗାଥାୟ ପନସ୍ସ ୟସ୍ମା ପଞ୍ଞାସତିୟୋ ନାମେନେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତା ୱିସୁଂ ନ ୱୁତ୍ତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ମଂ ତ୍ୱଂ, ଅଜିତ, ଏତଂ ପଞ୍ହଂ ଅପୁଚ୍ଛି ‘‘କତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି, ତଂ ତେ ୟତ୍ଥ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ୱଦନ୍ତୋ ୱଦାମି, ତସ୍ସ, ତସ୍ସ ହି ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ସହେୱ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଏତ୍ଥେତଂ ଉପରୁଜ୍ଝତି। ଏତ୍ଥେୱ ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେ ନିରୁଜ୍ଝତି ଏତଂ, ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧା ତସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତି । ତଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୪୫. ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ଦୁକ୍ଖମସ୍ସ ମହବ୍ଭୟ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପକାସିତଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ‘‘ୟାନି ସୋତାନୀ’’ତି ଇମିନା ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧିୟ୍ୟରେତି ଇମିନା ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ, ‘‘ଅସେସଂ ଉପରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଇମିନା ନିରୋଧସଚ୍ଚନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୁତ୍ୱାପି ଅରିୟଭୂମିଂ ଅନଧିଗତୋ ପୁନ ସେଖାସେଖପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ଚ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାସେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମାତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରିୱୀମଂସିତଧମ୍ମା, ଅରହତଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେଖାତି ସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖମାନା ଅୱସେସା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ପୁଥୂତି ବହୂ ସତ୍ତଜନା । ତେସଂ ମେ ନିପକୋ ଇରିୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପବ୍ରୂହୀତି ତେସଂ ମେ ସେଖାସେଖାନଂ ନିପକୋ ପଣ୍ଡିତୋ ତ୍ୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଟିପତ୍ତିଂ ବ୍ରୂହୀତି ।
୧୦୪୬. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ସେଖେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସା ପହାତବ୍ବା ଏୱ, ତସ୍ମା ‘‘କାମେସୂ’’ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ସେଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୱତ୍ଥୁ ‘‘କାମେସୁ’’ କିଲେସକାମେନ ନାଭିଗିଜ୍ଝେୟ୍ୟ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୟୋ ଚ ମନସୋ ଆୱିଲଭାୱକରେ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ମନସା ନାୱିଲୋ ସିୟାତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସେଖୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପରିତୁଲିତତ୍ତା କୁସଲୋ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିଆଦୀହି ଚ ସତୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଭିନ୍ନତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ପତ୍ତୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ପରିବ୍ବଜତି, ତସ୍ମା ‘‘କୁସଲୋ’’ତି ଉପଡ୍ଢଗାଥାୟ ଅସେଖପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅଜିତୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିସହସ୍ସେନ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି । ସହ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଆୟସ୍ମତୋ ଅଜିତସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିସହସ୍ସସ୍ସ ଚ ଅଜିନଜଟାୱାକଚୀରାଦୀନି ଅନ୍ତରଧାୟିଂସୁ । ସବ୍ବେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକେସା ଏହିଭିକ୍ଖୂ ହୁତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନମସ୍ସମାନା ପଞ୍ଜଲିକା ନିସୀଦିଂସୂତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଅଜିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୨. ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୪୭.କୋଧସନ୍ତୁସ୍ସିତୋତି ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ । କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ସବ୍ବସୁତ୍ତାନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକା ଏୱ ଉପ୍ପତ୍ତି । ତେ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘କତାୱକାସା ପୁଚ୍ଛୱ୍ହୋ’’ତି ଭଗୱତା ପୱାରିତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଚ ତେସଂ ଭଗୱା ବ୍ୟାକାସି । ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକାନେୱେତାନି ସୁତ୍ତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।
ନିଟ୍ଠିତେ ପନ ଅଜିତପଞ୍ହେ ‘‘କଥଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୨୪; ଚୂଳନି॰ ପିଙ୍ଗିୟମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୪୪) ଏୱଂ ମୋଘରାଜା ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆରଭି । ତଂ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିପାକଂ ଗତାନୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ତିଟ୍ଠ ତ୍ୱଂ, ମୋଘରାଜ, ଅଞ୍ଞୋ ପୁଚ୍ଛତୂ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପି । ତତୋ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସଂସୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କୋଧା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କୋଧ ସନ୍ତୁସ୍ସିତୋତି କୋ ଇଧ ତୁଟ୍ଠୋ । ଇଞ୍ଜିତାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତାନି । ଉଭନ୍ତମଭିଞ୍ଞାୟାତି ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅଭିଜାନିତ୍ୱା । ମନ୍ତା ନ ଲିପ୍ପତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ନ ଲିପ୍ପତି ।
୧୦୪୮-୯. ତସ୍ସେତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘କାମେସୂ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ କାମେସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାତି କାମନିମିତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱା, କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସନ୍ତୁସିତଂ ଦସ୍ସେତି, ‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ’’ତିଆଦୀହି ଅନିଞ୍ଜିତଂ। ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାୟ ନିବ୍ବୁତୋତି ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଧମ୍ମେ ୱୀମଂସିତ୍ୱା ରାଗାଦିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ । ସେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିସହସ୍ସେନ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି । ସେସଂ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୩. ପୁଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୫୦.ଅନେଜନ୍ତି ପୁଣ୍ଣକସୁତ୍ତଂ । ଇମମ୍ପି ପୁରିମନୟେନେୱ ମୋଘରାଜାନଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମୂଲଦସ୍ସାୱିନ୍ତି ଅକୁସଲମୂଲାଦିଦସ୍ସାୱିଂ । ଇସୟୋତି ଇସିନାମକା ଜଟିଲା । ୟଞ୍ଞନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ । ଅକପ୍ପୟିଂସୂତି ପରିୟେସନ୍ତି ।
୧୦୫୧.ଆସୀସମାନାତି ରୂପାଦୀନି ପତ୍ଥୟମାନା । ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଚ ପତ୍ଥୟମାନା, ମନୁସ୍ସାଦିଭାୱଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଜରଂ ସିତାତି ଜରଂ ନିସ୍ସିତା । ଜରାମୁଖେନ ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସିତା ତତୋ ଅପରିମୁଚ୍ଚମାନା ଏୱ କପ୍ପୟିଂସୂତି ଦୀପେତି ।
୧୦୫୨.କଚ୍ଚିସ୍ସୁ ତେ ଭଗୱା ୟଞ୍ଞପଥେ ଅପ୍ପମତ୍ତା, ଅତାରୁଂ ଜାତିଞ୍ଚ ଜରଞ୍ଚ ମାରିସାତି ଏତ୍ଥ ୟଞ୍ଞୋୟେୱ ୟଞ୍ଞପଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କଚ୍ଚି ତେ ୟଞ୍ଞେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ୟଞ୍ଞଂ କପ୍ପୟନ୍ତା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମତରିଂସୂତି ।
୧୦୫୩.ଆସୀସନ୍ତୀତି ରୂପପଟିଲାଭାଦୟୋ ପତ୍ଥେନ୍ତି । ଥୋମୟନ୍ତୀତି ‘‘ସୁୟିଟ୍ଠଂ ସୁଚି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଞ୍ଞାଦୀନି ପସଂସନ୍ତି । ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତୀତି ରୂପାଦିପଟିଲାଭାୟ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତି । ଜୁହନ୍ତୀତି ଦେନ୍ତି । କାମାଭିଜପ୍ପନ୍ତି ପଟିଚ୍ଚ ଲାଭନ୍ତି ରୂପାଦିପଟିଲାଭଂ ପଟିଚ୍ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ କାମେ ଏୱ ଅଭିଜପ୍ପନ୍ତି, ‘‘ଅହୋ ୱତ ଅମ୍ହାକଂ ସିୟୁ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଣ୍ହଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟାଜୟୋଗାତି ୟାଗାଧିମୁତ୍ତା । ଭୱରାଗରତ୍ତାତି ଏୱମିମେହି ଆସୀସନାଦୀହି ଭୱରାଗେନେୱ ରତ୍ତା, ଭୱରାଗରତ୍ତା ୱା ହୁତ୍ୱା ଏତାନି ଆସୀସନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ନାତରିଂସୁ ଜାତିଆଦିୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନ ଉତ୍ତରିଂସୂତି ।
୧୦୫୪-୫.ଅଥକୋଚରହୀତି ଅଥ ଇଦାନି କୋ ଅଞ୍ଞୋ ଅତାରୀତି । ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନ ୱୀମଂସିତ୍ୱା । ପରୋପରାନୀତି ପରାନି ଚ ଓରାନି ଚ, ପରତ୍ତଭାୱସକତ୍ତଭାୱାଦୀନି ପରାନି ଚ ଓରାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିଧୂମୋତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଧୂମୱିରହିତୋ । ଅନୀଘୋତି ରାଗାଦିଈଘୱିରହିତୋ। ଅତାରି ସୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଅରହା ଜାତିଜରଂ ଅତାରି । ସେସମେତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେୱାସିସହସ୍ସେନ, ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅନେକସତାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱାତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୁଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୪. ମେତ୍ତଗୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୫୬.ପୁଚ୍ଛାମିତନ୍ତି ମେତ୍ତଗୁସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମଞ୍ଞାମି ତଂ ୱେଦଗୁଂ ଭାୱିତତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ୱେଦଗୂ’’ତି ଚ ‘‘ଭାୱିତତ୍ତୋ’’ତି ଚ ଏୱଂ ତଂ ମଞ୍ଞାମି ।
୧୦୫୭.ଅପୁଚ୍ଛସୀତି ଏତ୍ଥ ଅ-ଇତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ, ପୁଚ୍ଛସିଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ପୱକ୍ଖାମି ୟଥା ପଜାନନ୍ତି ୟଥା ପଜାନନ୍ତୋ ଆଚିକ୍ଖତି, ଏୱଂ ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମି । ଉପଧିନିଦାନା ପଭୱନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାତି ତଣ୍ହାଦିଉପଧିନିଦାନା ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖୱିସେସା ପଭୱନ୍ତି ।
୧୦୫୮. ଏୱଂ ଉପଧିନିଦାନତୋ ପଭୱନ୍ତେସୁ ଦୁକ୍ଖେସୁ – ୟୋ ୱେ ଅୱିଦ୍ୱାତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ପଜାନନ୍ତି ସଙ୍ଖାରେ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଜାନନ୍ତୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସଜାତିପ୍ପଭୱାନୁପସ୍ସୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଜାତିକାରଣଂ ‘‘ଉପଧୀ’’ତି ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ।
୧୦୫୯.ସୋକପରିଦ୍ଦୱଞ୍ଚାତି ସୋକଞ୍ଚ ପରିଦେୱଞ୍ଚ । ତଥା ହି ତେ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ୟଥା ୟଥା ସତ୍ତା ଜାନନ୍ତି, ତଥା ତଥା ପଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ।
୧୦୬୦-୬୧.କିତ୍ତୟିସ୍ସାମି ତେ ଧମ୍ମନ୍ତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନିପଟିପଦାଧମ୍ମଞ୍ଚ ତେ ଦେସୟିସ୍ସାମି । ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେତି ଦିଟ୍ଠେ ଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ । ଅନୀତିହନ୍ତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ । ୟଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟଂ ଧମ୍ମଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ତଞ୍ଚାହଂ ଅଭିନନ୍ଦାମୀତି ତଂ ୱୁତ୍ତପକାରଧମ୍ମଜୋତକଂ ତୱ ୱଚନଂ ଅହଂ ପତ୍ଥୟାମି । ଧମ୍ମମୁତ୍ତମନ୍ତି ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମମୁତ୍ତମଂ ଅଭିନନ୍ଦାମୀତି ।
୧୦୬୨.ଉଦ୍ଧଂଅଧୋ ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅନାଗତଦ୍ଧା ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଧୋତି ଅତୀତଦ୍ଧା, ତିରିୟଞ୍ଚାପି ମଜ୍ଝେତି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଦ୍ଧା । ଏତେସୁ ନନ୍ଦିଞ୍ଚ ନିୱେସନଞ୍ଚ, ପନୁଜ୍ଜ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଏତେସୁ ଉଦ୍ଧାଦୀସୁ ତଣ୍ହଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠିନିୱେସନଞ୍ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ପନୁଦେହି, ପନୁଦିତ୍ୱା ଚ ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଦୁୱିଧେପି ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ତାୱ ପନୁଜ୍ଜସଦ୍ଦସ୍ସ ପନୁଦେହୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପନୁଦିତ୍ୱାତି ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେତି ଅୟମେୱ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏତାନି ନନ୍ଦିନିୱେସନୱିଞ୍ଞାଣାନି ପନୁଦିତ୍ୱା ଦୁୱିଧେପି ଭୱେ ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
୧୦୬୩-୪. ଏତାନି ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଭୱେ ଅତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଏସୋ – ଏୱଂୱିହାରୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୁକିତ୍ତିତଂ ଗୋତମନୂପଧୀକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୁପଧିକନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁକିତ୍ତିତଂ ଗୋତମନୂପଧୀକ’’ନ୍ତି ।
୧୦୬୫. ନ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ ପହାସି – ତେ ଚାପୀତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠିତନ୍ତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ, ସଦା ୱା । ତଂ ତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ତସ୍ମା ତଂ ନମସ୍ସାମି । ସମେଚ୍ଚାତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା । ନାଗାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ ।
୧୦୬୬. ଇଦାନି ତଂ ଭଗୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ହି ଭଗୱା ପହାସି ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱିଦିତୋପି ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁପନେତ୍ୱାୱ ପହୀନଦୁକ୍ଖେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ଓୱଦନ୍ତୋ ‘‘ୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ତ୍ୱଂ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଂ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ୱେଦେହି ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ, କିଞ୍ଚନାଭାୱେନ ଅକିଞ୍ଚନୋ, କାମେସୁ ଚ ଭୱେସୁ ଚ ଅସତ୍ତତ୍ତା କାମଭୱେ ଅସତ୍ତୋ’’ତି ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟାସି । ଅଦ୍ଧା ହି ସୋ ଇମଂ ଓଘଂ ଅତାରି, ତିଣ୍ଣୋ ଚ ପାରଂ ଅଖିଲୋ ଅକଙ୍ଖୋ।
୧୦୬୭. କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ – ୱିଦ୍ୱା ଚ ୟୋତି ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ, ଅତ୍ତଭାୱେ ୱା । ୱିସଜ୍ଜାତି ୱୋସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମେତ୍ତଗୂସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୫. ଧୋତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୬୮-୯.ପୁଚ୍ଛାମିତନ୍ତି ଧୋତକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱାଚାଭିକଙ୍ଖାମୀତି ୱାଚଂ ଅଭିକଙ୍ଖାମି । ସିକ୍ଖେ ନିବ୍ବାନମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ରାଗାଦୀନଂ ନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଅଧିସୀଲାଦୀନି ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଇତୋତି ମମ ମୁଖତୋ ।
୧୦୭୦. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତମନୋ ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱମାନୋ କଥଂକଥାପମୋକ୍ଖଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସାମହ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପସ୍ସାମହଂ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେତି ପସ୍ସାମି ଅହଂ ଦେୱମନୁସ୍ସଲୋକେ । ତଂ ତଂ ନମସ୍ସାମୀତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ନମସ୍ସାମି । ପମୁଞ୍ଚାତି ପମୋଚେହି ।
୧୦୭୧. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଅତ୍ତାଧୀନମେୱ କଥଂକଥାପମୋକ୍ଖଂ ଓଘତରଣମୁଖେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନାହ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ନାହଂ ସହିସ୍ସାମୀତି ଅହଂ ନ ସହିସ୍ସାମି ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ନ ୱାୟମିସ୍ସାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପମୋଚନାୟାତି ପମାଚେତୁଂ । କଥଂକଥିନ୍ତି ସକଙ୍ଖଂ । ତରେସୀତି ତରେୟ୍ୟାସି ।
୧୦୭୨-୫. ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ତମନତରୋ ଧୋତକୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିତ୍ଥୱମାନୋ ଅନୁସାସନିଂ ୟାଚନ୍ତୋ ‘‘ଅନୁସାସ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାତି ସେଟ୍ଠୱଚନମେତଂ । ତେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆମନ୍ତୟମାନୋ ଆହ – ‘‘ଅନୁସାସ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି। ୱିୱେକଧମ୍ମନ୍ତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିୱେକନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜମାନୋତି ନାନପ୍ପକାରତଂ ଅନାପଜ୍ଜମାନୋ । ଇଧେୱ ସନ୍ତୋତି ଇଧେୱ ସମାନୋ । ଅସିତୋତି ଅନିସ୍ସିତୋ । ଇତୋ ପରା ଦ୍ୱେ ଗାଥା ମେତ୍ତଗୁସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ । କେୱଲଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଧମ୍ମଂ, ଇଧ ସନ୍ତିନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ତତିୟଗାଥାୟପି ପୁବ୍ବଡ୍ଢଂ ତତ୍ଥ ୱୁତନୟମେୱ ଅପରଡ୍ଢେ ସଙ୍ଗୋତି ସଜ୍ଜନଟ୍ଠାନଂ, ଲଗ୍ଗନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଧୋତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୬. ଉପସୀୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୭୬.ଏକୋଅହନ୍ତି ଉପସୀୱସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମହନ୍ତମୋଘନ୍ତି ମହନ୍ତଂ ଓଘଂ । ଅନିସ୍ସିତୋତି ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ଅନିସ୍ସିତୋ । ନୋ ୱିସହାମୀତି ନ ସକ୍କୋମି । ଆରମ୍ମଣନ୍ତି ନିସ୍ସୟଂ । ୟଂ ନିସ୍ସିତୋତି ୟଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଧମ୍ମଂ ୱା ନିସ୍ସିତୋ ।
୧୦୭୭. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭୀ ତଞ୍ଚ ସନ୍ତମ୍ପି ନିସ୍ସୟଂ ନ ଜାନାତି, ତେନସ୍ସ ଭଗୱା ତଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଂ ଉତ୍ତରି ଚ ନିୟ୍ୟାନପଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପେକ୍ଖମାନୋତି ତଂ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ସତୋ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପସ୍ସମାନୋ । ନତ୍ଥୀତି ନିସ୍ସାୟାତି ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପୱତ୍ତସମାପତ୍ତିଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା । ତରସ୍ସୁ ଓଘନ୍ତି ତତୋ ପଭୁତି ପୱତ୍ତାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟଥାନୁରୂପଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରସ୍ସୁ । କଥାହୀତି କଥଂକଥାହି । ତଣ୍ହକ୍ଖୟଂ ନତ୍ତମହାଭିପସ୍ସାତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସ । ଏତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରଂ କଥେତି ।
୧୦୭୮-୯. ଇଦାନି ‘‘କାମେ ପହାୟା’’ତି ସୁତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଅତ୍ତନା ପହୀନେ କାମେ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ‘‘ସବ୍ବେସୂ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ହିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ତତୋ ହେଟ୍ଠା ଛବ୍ବିଧମ୍ପି ସମାପତ୍ତିଂ ହିତ୍ୱା । ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖେ ପରମେତି ସତ୍ତସୁ ସଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖେସୁ ଉତ୍ତମେ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ । ତିଟ୍ଠେ ନୁସୋ ତତ୍ଥ ଅନାନୁୟାୟୀତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅୱିଗଚ୍ଛମାନୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ନୂତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସଟ୍ଠିକପ୍ପସହସ୍ସମତ୍ତଂୟେୱ ଠାନଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ତତିୟଗାଥମାହ ।
୧୦୮୦. ଏୱଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଠାନଂ ସୁତ୍ୱା ଇଦାନିସ୍ସ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠେ ଚେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ପୂଗମ୍ପି ୱସ୍ସାନନ୍ତି ଅନେକସଙ୍ଖ୍ୟମ୍ପି ୱସ୍ସାନଂ, ଗଣରାସିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ପୂଗମ୍ପି ୱସ୍ସାନୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ୱିଭତ୍ତିବ୍ୟତ୍ତୟେନ ସାମିୱଚନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ପୂଗନ୍ତି ୱା ଏତସ୍ସ ବହୂନୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ‘‘ପୂଗାନୀ’’ତି ୱାପି ପଠନ୍ତି, ପୁରିମପାଠୋୟେୱ ସବ୍ବସୁନ୍ଦରୋ । ତତ୍ଥେୱ ସୋ ସୀତି ସିୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତତ୍ଥେୱାକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନେ ନାନାଦୁକ୍ଖେହି ୱିମୁତ୍ତୋ ସୀତିଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତୋ ସସ୍ସତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଚୱେଥ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ତଥାୱିଧସ୍ସାତି ଉଦାହୁ ତଥାୱିଧସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅନୁପାଦାୟ ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟାତି ଉଚ୍ଛେଦଂ ପୁଚ୍ଛତି, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ୱାପି ଭୱେୟ୍ୟାତି ପଟିସନ୍ଧିମ୍ପି ତସ୍ସ ପୁଚ୍ଛତି ।
୧୦୮୧. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅନୁପାଦାୟ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଚ୍ଚୀ ୟଥା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତୀତି ଅତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ ଦିସଂ ଗତୋ’’ତି ୱୋହାରଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ମୁନୀ ନାମକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ସେକ୍ଖମୁନି ପକତିୟା ପୁବ୍ବେୱ ରୂପକାୟା ୱିମୁତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଧମ୍ମକାୟସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା ପୁନ ନାମକାୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଲେତି, ନ ଉପେତି ସଙ୍ଖଂ ‘‘ଖତ୍ତିୟୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ।
୧୦୮୨. ଇଦାନି ‘‘ଅତ୍ଥଂ ପଲେତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୟୋନିସୋ ଅତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ସୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ଉଦାହୁ ନତ୍ଥି, ଉଦାହୁ ୱେ ସସ୍ସତିୟା ସସ୍ସତଭାୱେନ ଅରୋଗୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ସୋତି ଏୱଂ ତଂ ମେ ମୁନୀ ସାଧୁ ୱିୟାକରୋହି । କିଂ କାରଣଂ ? ତଥା ହି ତେ ୱିଦିତୋ ଏସ ଧମ୍ମୋତି ।
୧୦୮୩. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଥା ଅୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତସ୍ସାତି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସ । ନ ପମାଣମତ୍ଥୀତି ରୂପାଦିପ୍ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ୟେନ ନଂ ୱଜ୍ଜୁନ୍ତି ୟେନ ରାଗାଦିନା ନଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ସବ୍ବେସୁ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମେସୁ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଉପସୀୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୭. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୮୪-୫.ସନ୍ତିଲୋକେତି ନନ୍ଦସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ – ଲୋକେ ଖତ୍ତିୟାଦୟୋ ଜନା ଆଜୀୱକନିଗଣ୍ଠାଦିକେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତି ମୁନୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତୟିଦଂ କଥଂସୂତି କିଂ ନୁ ଖୋ ତେ ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଞାଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଞାଣୂପପନ୍ନଂ ନୋ ମୁନିଂ ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂୱିଧଂ ନୁ ୱଦନ୍ତି, ଉଦାହୁ ୱେ ନାନପ୍ପକାରକେନ ଲୂଖଜୀୱିତସଙ୍ଖାତେନ ଜୀୱିତେନୂପପନ୍ନନ୍ତି ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଦୁଭୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁନିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ଦିଟ୍ଠିୟା’’ତି ଗାଥମାହ ।
୧୦୮୬-୭. ଇଦାନି ‘‘ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦେ କଙ୍ଖାପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ୟେ କେଚିମେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଅନେକରୂପେନାତି କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲାଦିନା । ତତ୍ଥ ୟତା ଚରନ୍ତାତି ତତ୍ଥ ସକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଗୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତା । ଅଥସ୍ସ ତଥା ସୁଦ୍ଧିଅଭାୱଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ ।
୧୦୮୮-୯୦. ଏୱଂ ‘‘ନାତରିଂସୂ’’ତି ସୁତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋ ଅତରି, ତଂ ସୋତୁକାମୋ ‘‘ୟେ କେଚିମେ’’ତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଓଘତିଣ୍ଣମୁଖେନ ଜାତିଜରାତିଣ୍ଣେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ନିୱୁତାତି ଓୱୁଟା ପରିୟୋନଦ୍ଧା । ୟେସୀଧାତି ୟେସୁ ଇଧ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁ-ଇତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତଣ୍ହଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ତଣ୍ହଂ ପରିଜାନିତ୍ୱା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପନ ନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦମାନୋ ‘‘ଏତାଭିନନ୍ଦାମୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ଇଧାପି ଚ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୮. ହେମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୯୧-୪.ୟେମେ ପୁବ୍ବେତି ହେମକସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟେ ମେ ପୁବ୍ବେ ୱିୟାକଂସୂତି ୟେ ବାୱରିଆଦୟୋ ପୁବ୍ବେ ମୟ୍ହଂ ସକଂ ଲଦ୍ଧିଂ ୱିୟାକଂସୁ । ହୁରଂ ଗୋତମସାସନାତି ଗୋତମସାସନା ପୁବ୍ବତରଂ । ସବ୍ବଂ ତଂ ତକ୍କୱଡ୍ଢନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତଂ କାମୱିତକ୍କାଦିୱଡ୍ଢନଂ । ତଣ୍ହାନିଗ୍ଘାତନନ୍ତି ତଣ୍ହାୱିନାସନଂ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଧମ୍ମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଇଧା’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ଏତଦଞ୍ଞାୟ ୟେ ସତାତି ଏତଂ ନିବ୍ବାନପଦମଚ୍ଚୁତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଜାନିତ୍ୱା ୟେ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିଆଦୀହି ସତା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାଭିନିବ୍ବୁତାତି ୱିଦିତଧମ୍ମତ୍ତା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମତ୍ତା, ରାଗାଦିନିବ୍ବାନେନ ଚ ଅଭିନିବ୍ବୁତା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ହେମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୯. ତୋଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୯୫.ୟସ୍ମିଂକାମାତି ତୋଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖୋ ତସ୍ସ କୀଦିସୋତି ତସ୍ସ କୀଦିସୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ପୁଚ୍ଛତି। ଇଦାନି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୱିମୋକ୍ଖାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିମୋକ୍ଖୋ ତସ୍ସ ନାପରୋତି ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି ।
୧୦୯୭-୮. ଏୱଂ ‘‘ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ଏୱ ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ତମତ୍ଥଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ‘‘ନିରାସସୋ ସୋ ଉଦ ଆସସାନୋ’’ତି ପୁନ ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ ଉଦ ପଞ୍ଞକପ୍ପୀତି ଉଦାହୁ ସମାପତ୍ତିଞାଣାଦିନା ଞାଣେନ ତଣ୍ହାକପ୍ପଂ ୱା ଦିଟ୍ଠିକପ୍ପଂ ୱା କପ୍ପୟତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କାମଭୱେତି କାମେ ଚ ଭୱେ ଚ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ତୋଦେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୦. କପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୦୯୯.ମଜ୍ଝେସରସ୍ମିନ୍ତି କପ୍ପସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ମଜ୍ଝେ ସରସ୍ମିନ୍ତି ପୁରିମପଚ୍ଛିମକୋଟିପଞ୍ଞାଣାଭାୱତୋ ମଜ୍ଝଭୂତେ ସଂସାରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତିଟ୍ଠତନ୍ତି ତିଟ୍ଠମାନାନଂ । ୟଥାୟିଦଂ ନାପରଂ ସିୟାତି ୟଥା ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପୁନ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।
୧୧୦୧-୨. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଅକିଞ୍ଚନନ୍ତି କିଞ୍ଚନପଟିପକ୍ଖଂ । ଅନାଦାନନ୍ତି ଆଦାନପଟିପକ୍ଖଂ, କିଞ୍ଚନାଦାନୱୂପସମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନାପରନ୍ତି ଅପରପଟିଭାଗଦୀପୱିରହିତଂ, ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତେ ମାରସ୍ସ ପଦ୍ଧଗୂତି ତେ ମାରସ୍ସ ପଦ୍ଧଚରା ପରିଚାରକା ସିସ୍ସା ନ ହୋନ୍ତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ କପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୧. ଜତୁକଣ୍ଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୦୩-୪.ସୁତ୍ୱାନହନ୍ତି ଜତୁକଣ୍ଣିସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ୱାନହଂ ୱୀରମକାମକାମିନ୍ତି ଅହଂ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୀରଂ କାମାନଂ ଅକାମନତୋ ଅକାମକାମିଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସୁତ୍ୱା । ଅକାମମାଗମନ୍ତି ନିକ୍କାମଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ ଆଗତୋମ୍ହି । ସହଜନେତ୍ତାତି ସହଜାତସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଚକ୍ଖୁ । ୟଥାତଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥାତଥଂ । ବ୍ରୂହି ମେତି ପୁନ ୟାଚନ୍ତୋ ଭଣତି । ୟାଚନ୍ତୋ ହି ସହସ୍ସକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଭଣେୟ୍ୟ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ । ତେଜୀ ତେଜସାତି ତେଜେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ତେଜସା ଅଭିଭୁୟ୍ୟ । ୟମହଂ ୱିଜଞ୍ଞଂ ଜାତିଜରାୟ ଇଧ ୱିପ୍ପହାନନ୍ତି ୟମହଂ ଜାତିଜରାନଂ ପହାନଭୂତଂ ଧମ୍ମଂ ଇଧେୱ ଜାନେୟ୍ୟଂ ।
୧୧୦୫-୭. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ଧମ୍ମମାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ତିସ୍ସୋ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନିବ୍ବାନଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ‘‘ଖେମ’’ନ୍ତି ଦିସ୍ୱା । ଉଗ୍ଗହିତନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଗହିତଂ । ନିରତ୍ତଂ ୱାତି ନିରସ୍ସିତବ୍ବଂ ୱା, ମୁଞ୍ଚିତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମା ତେ ୱିଜ୍ଜିତ୍ଥାତି ମା ତେ ଅହୋସି । କିଞ୍ଚନନ୍ତି ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ ୱାପି ତେ ମା ୱିଜ୍ଜିତ୍ଥ । ପୁବ୍ବେତି ଅତୀତେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସା । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଭଗୱା ଜତୁକଣ୍ଣିଂ ଆଲପତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଜତୁକଣ୍ଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୨. ଭଦ୍ରାୱୁଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୦୮-୯.ଓକଞ୍ଜହନ୍ତି ଭଦ୍ରାୱୁଧସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଓକଞ୍ଜହନ୍ତି ଆଲୟଂ ଜହଂ । ତଣ୍ହଚ୍ଛିଦନ୍ତି ଛତଣ୍ହାକାୟଚ୍ଛିଦଂ । ଅନେଜନ୍ତି ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିକ୍କମ୍ପଂ । ନନ୍ଦିଞ୍ଜହନ୍ତି ଅନାଗତରୂପାଦିପତ୍ଥନାଜହଂ । ଏକା ଏୱ ହି ତଣ୍ହା ଥୁତିୱସେନ ଇଧ ନାନପ୍ପକାରତୋ ୱୁତ୍ତା । କପ୍ପଞ୍ଜହନ୍ତି ଦୁୱିଧକପ୍ପଜହଂ । ଅଭିୟାଚେତି ଅତିୱିୟ ୟାଚାମି । ସୁତ୍ୱାନ ନାଗସ୍ସ ଅପନମିସ୍ସନ୍ତି ଇତୋତି ନାଗସ୍ସ ତୱ ଭଗୱା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଇତୋ ପାସାଣକଚେତିୟତୋ ବହୂ ଜନା ପକ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଜନପଦେହି ସଙ୍ଗତାତି ଅଙ୍ଗାଦୀହି ଜନପଦେହି ଇଧ ସମାଗତା । ୱିୟାକରୋହୀତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେହି ।
୧୧୧୦. ଅଥସ୍ସ ଆସୟାନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଦ୍ୱେ ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଆଦାନତଣ୍ହନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ଆଦାୟିକଂ ଗହଣତଣ୍ହଂ, ତଣ୍ହୁପାଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଂ ୟଞ୍ହି ଲୋକସ୍ମିମୁପାଦିୟନ୍ତୀତି ଏତେସୁ ଉଦ୍ଧାଦିଭେଦେସୁ ୟଂ ୟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେନେୱ ମାରୋ ଅନ୍ୱେତି ଜନ୍ତୁନ୍ତି ତେନେୱ ଉପାଦାନପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତକମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରନିବ୍ବତ୍ତୱସେନ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖନ୍ଧମାରୋ ତଂ ସତ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ।
୧୧୧୧.ତସ୍ମା ପଜାନନ୍ତି ତସ୍ମା ଏତମାଦୀନୱଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ଜାନନ୍ତୋ । ଆଦାନସତ୍ତେ ଇତି ପେକ୍ଖମାନୋ, ପଜଂ ଇମଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ୱିସତ୍ତନ୍ତି ଆଦାତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆଦାନେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ସବ୍ବଲୋକେ ଇମଂ ପଜଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ଲଗ୍ଗଂ ପେକ୍ଖମାନୋ । ଆଦାନସତ୍ତେ ୱା ଆଦାନାଭିନିୱିଟ୍ଠେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଦାନସଙ୍ଗହେତୁଞ୍ଚ ଇମଂ ପଜଂ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟେ ଲଗ୍ଗଂ ତତୋ ୱୀତିକ୍କମିତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ ଇତି ପେକ୍ଖମାନୋ କିଞ୍ଚନଂ ସବ୍ବଲୋକେ ନ ଉପ୍ପାଦିୟେଥାତି ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଭଦ୍ରାୱୁଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୩. ଉଦୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୧୨-୩.ଝାୟିନ୍ତି ଉଦୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଞାନୁଭାୱନିଜ୍ଝାତଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଅଥ ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଉଦୟୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଲାଭୀ, ତସ୍ମାସ୍ସ ପଟିଲଦ୍ଧଜ୍ଝାନୱସେନ ନାନପ୍ପକାରତୋ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ପହାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାନନ୍ତି ୟମିଦଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦପ୍ପହାନଂ, ତମ୍ପି ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ପବ୍ରୂମି । ଏୱଂ ସବ୍ବପଦାନି ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।
୧୧୧୪.ଉପେକ୍ଖାସତିସଂସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଉପେକ୍ଖାସତୀହି ସଂସୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱନ୍ତି ଇମିନା ତସ୍ମିଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ଠତ୍ୱା ଝାନଙ୍ଗାନି ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ଅରହତ୍ତୱିମୋକ୍ଖଂ ୱଦତି । ଅରହତ୍ତୱିମୋକ୍ଖସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦିଭେଦୋ ଧମ୍ମତକ୍କୋ ପୁରେଜୱୋ ହୋତି । ତେନାହ – ‘‘ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱ’’ନ୍ତି । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନନ୍ତି ଏତମେୱ ଚ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଭେଦନସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାତତ୍ତା କାରଣୋପଚାରେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନ’’ନ୍ତି ପବ୍ରୂମୀତି ।
୧୧୧୫-୬. ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଭେଦନୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିଂସୁ ସଂୟୋଜନୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କିଂସୁ ସଂୟୋଜନୋତି କିଂ ସଂୟୋଜନୋ । ୱିଚାରଣନ୍ତି ୱିଚରଣକାରଣଂ । କିସ୍ସସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନାତି କିଂ ନାମକସ୍ସ ଅସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପ୍ପହାନେନ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତମତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ‘‘ନନ୍ଦିସଂୟୋଜନୋ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କସ୍ସାତି କାମୱିତକ୍କାଦିକୋ ୱିତକ୍କୋ ଅସ୍ସ ।
୧୧୧୭-୮. ଇଦାନି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କଥଂ ସତସ୍ସା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଅଥସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ କଥେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ସତସ୍ସାତି ଏୱଂ ସତସ୍ସ ସମ୍ପଜାନସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ଉଦୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୪. ପୋସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୧୯-୨୦.ୟୋଅତୀତନ୍ତି ପୋସାଲସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅତୀତଂ ଆଦିସତୀତି ୟୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ଅତୀତଂ ଆଦିସତି । ୱିଭୂତରୂପସଞ୍ଞିସ୍ସାତି ସମତିକ୍କନ୍ତରୂପସଞ୍ଞିସ୍ସ । ସବ୍ବକାୟପ୍ପହାୟିନୋତି ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସବ୍ବରୂପକାୟପ୍ପହାୟିନୋ, ପହୀନରୂପଭୱପଟିସନ୍ଧିକସ୍ସାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ପସ୍ସତୋତି ୱିଞ୍ଞାଣାଭାୱୱିପସ୍ସନେନ ‘‘ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି ପସ୍ସତୋ, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଲାଭିନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଞାଣଂ ସକ୍କାନୁପୁଚ୍ଛାମୀତି ସକ୍କାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଆଲପନ୍ତୋ ଆହ । ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଞାଣଂ ପୁଚ୍ଛାମି, କୀଦିସଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି । କଥଂ ନେୟ୍ୟୋତି କଥଂ ସୋ ନେତବ୍ବୋ, କଥମସ୍ସ ଉତ୍ତରିଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବନ୍ତି ।
୧୧୨୧. ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତାଦିସେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅତ୍ତନୋ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣତଂ ପକାସେତ୍ୱା ତଂ ଞାଣଂ ବ୍ୟାକାତୁଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ସବ୍ବା, ଅଭିଜାନଂ ତଥାଗତୋତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସତ୍ତାତି ଏୱଂ ସବ୍ବା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ତଥାଗତୋ । ତିଟ୍ଠନ୍ତମେନଂ ଜାନାତୀତି କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତଂ ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଜାନାତି ‘‘ଆୟତିଂ ଅୟଂ ଏୱଂଗତିକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନାଦୀସୁ ଅଧିମୁତ୍ତଂ । ତପ୍ପରାୟଣନ୍ତି ତମ୍ମୟଂ ।
୧୧୨୨.ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞସମ୍ଭୱଂ ଞତ୍ୱାତି ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଜନକଂ କମ୍ମାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଞତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ତି ପଲିବୋଧୋ ଅୟ’’ନ୍ତି । ନନ୍ଦୀ ସଂୟୋଜନଂ ଇତୀତି ୟା ଚ ତତ୍ଥ ଅରୂପରାଗସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦୀ, ତଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନଂ ଇତି ଞତ୍ୱା । ତତୋ ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସତୀତି ତତୋ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସତି । ଏତଂ ଞାଣଂ ତଥଂ ତସ୍ସାତି ଏତଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସତୋ ଅନୁକ୍କମେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଅରହତ୍ତଞାଣଂ ଅୱିପରୀତଂ । ୱୁସୀମତୋତି ୱୁସିତୱନ୍ତସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପୁବ୍ବସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପୋସାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୫. ମୋଘରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୨୩.ଦ୍ୱାହଂସକ୍କନ୍ତି ମୋଘରାଜସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାହନ୍ତି ଦ୍ୱେ ୱାରେ ଅହଂ । ସୋ ହି ପୁବ୍ବେ ଅଜିତସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅୱସାନେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ପନସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ନ ବ୍ୟାକାସି । ତେନାହ – ‘‘ଦ୍ୱାହଂ ସକ୍କଂ ଅପୁଚ୍ଛିସ୍ସ’’ନ୍ତି । ୟାୱତତିୟଞ୍ଚ ଦେୱୀସି, ବ୍ୟାକରୋତୀତି ମେ ସୁତନ୍ତି ୟାୱତତିୟଞ୍ଚ ସହଧମ୍ମିକଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱଭୂତୋ ଇସି ଭଗୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ବ୍ୟାକରୋତୀତି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ । ଗୋଧାୱରୀତୀରେୟେୱ କିର ସୋ ଏୱମସ୍ସୋସି । ତେନାହ – ‘‘ବ୍ୟାକରୋତୀତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ।
୧୧୨୪.ଅୟଂ ଲୋକୋତି ମନୁସ୍ସଲୋକୋ । ପରୋ ଲୋକୋତି ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ । ସଦେୱକୋତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅୱସେସୋ ଉପପତ୍ତିଦେୱସମ୍ମୁତିଦେୱୟୁତ୍ତୋ, ‘‘ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ସଦେୱକୋ’’ତି ଏତଂ ୱା ‘‘ସଦେୱକେ ଲୋକେ’’ତିଆଦିନୟନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ, ତେନ ସବ୍ବୋପି ତଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।
୧୧୨୫. ଏୱଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଦସ୍ସାୱିନ୍ତି ଏୱଂ ଅଗ୍ଗଦସ୍ସାୱିଂ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିଗତିପରାୟଣାଦୀନି ପସ୍ସିତୁଂ ସମତ୍ଥନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୨୬.ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖସ୍ସୂତି ଅୱସିୟପୱତ୍ତସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ତୁଚ୍ଛସଙ୍ଖାରସମନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱାତି ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ସୁଞ୍ଞତୋ ଲୋକଂ ପସ୍ସ । ଅତ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିଂ ଊହଚ୍ଚାତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିଂ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ୱୁତ୍ତସଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ମୋଘରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
୧୬. ପିଙ୍ଗିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା
୧୧୨୭.ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମୀତି ପିଙ୍ଗିୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମି ଅବଲୋ ୱୀତୱଣ୍ଣୋତି ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଜରାଭିଭୂତୋ ୱୀସୱସ୍ସସତିକୋ ଜାତିୟା, ଦୁବ୍ବଲୋ ଚ ‘‘ଇଧ ପଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥେୱ କରୋତି, ୱିନଟ୍ଠପୁରିମଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ଚ। ତେନାହ – ‘‘ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମି ଅବଲୋ ୱୀତୱଣ୍ଣୋ’’ତି । ମାହଂ ନସ୍ସଂ ମୋମୁହୋ ଅନ୍ତରାୱାତି ମାହଂ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଅସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୟେୱ ଅୱିଦ୍ୱା ହୁତ୍ୱା ଅନସ୍ସିଂ । ଜାତିଜରାୟ ଇଧ ୱିପ୍ପହାନନ୍ତି ଇଧେୱ ତୱ ପାଦମୂଲେ ପାସାଣକେ ୱା ଚେତିୟ ଜାତିଜରାୟ ୱିପ୍ପହାନଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ୟମହଂ ୱିଜଞ୍ଞଂ, ତଂ ମେ ଆଚିକ୍ଖ ।
୧୧୨୮. ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପିଙ୍ଗିୟୋ କାୟେ ସାପେକ୍ଖତାୟ ‘‘ଜିଣ୍ଣୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଗାଥମାହ ତେନସ୍ସ ଭଗୱା କାୟେ ସିନେହପ୍ପହାନତ୍ଥଂ ‘‘ଦିସ୍ୱାନରୂପେସୁ ୱିହଞ୍ଞମାନେ’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ରୂପେସୂତି ରୂପହେତୁ ରୂପପଚ୍ଚୟା । ୱିହଞ୍ଞମାନେତି କମ୍ମକାରଣାଦୀହି ଉପହଞ୍ଞମାନେ । ରୁପ୍ପନ୍ତି ରୂପେସୂତି ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୀହି ଚ ରୂପହେତୁୟେୱ ଜନା ରୁପ୍ପନ୍ତି ବାଧୀୟନ୍ତି ।
୧୧୨୯-୩୦. ଏୱଂ ଭଗୱତା ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ ତାୱ କଥିତଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱାପି ପିଙ୍ଗିୟୋ ଜରାଦୁବ୍ବଲତାୟ ୱିସେସଂ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱାୱ ପୁନ ‘‘ଦିସା ଚତସ୍ସୋ’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଦେସନଂ ୟାଚତି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ପୁନପି ୟାୱ ଅରହତ୍ତଂ, ତାୱ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନେ’’ତି ଗାଥମାହ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ପାକଟମେୱ ।
ଇମମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ଭଗୱା ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି । ସୋ କିର ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଏୱଂ ୱିଚିତ୍ରପଟିଭାନଂ ନାମ ଦେସନଂ ନ ଲଭି ମୟ୍ହଂ ମାତୁଲୋ ବାୱରୀ ସୱନାୟା’’ତି । ତେନ ସିନେହୱିକ୍ଖେପେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଅନ୍ତେୱାସିନୋ ପନସ୍ସ ସହସ୍ସଜଟିଲା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ସବ୍ବେୱ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଧରା ଏହିଭିକ୍ଖୱୋ ଅହେସୁନ୍ତି ।
ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ପିଙ୍ଗିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା
ଇତୋ ପରଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରା ଦେସନଂ ଥୋମେନ୍ତା ‘‘ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା’’ତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ଇଦମୱୋଚାତି ଇଦଂ ପରାୟନଂ ଅୱୋଚ । ପରିଚାରକସୋଳସାନନ୍ତି ବାୱରିସ୍ସ ପରିଚାରକେନ ପିଙ୍ଗିୟେନ ସହ ସୋଳସନ୍ନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ପରିଚାରକାନଂ ସୋଳସନ୍ନନ୍ତି ପରିଚାରକସୋଳସନ୍ନଂ । ତେ ଏୱ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା। ତତ୍ଥ ସୋଳସପରିସା ପନ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱାମପସ୍ସତୋ ଚ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ଚ ଛ ଛ ୟୋଜନାନି ନିସିନ୍ନା ଉଜୁକେନ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକା ଅହୋସି । ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋତି ୟାଚିତୋ ଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟାତି ପାଳିଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟ । ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ପାଳିମଞ୍ଞାୟ । ପାରାୟନନ୍ତି ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଧମ୍ମପରିୟାୟସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନାମାନି କିତ୍ତୟନ୍ତା ‘‘ଅଜିତୋ ତିସ୍ସମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠଂ ଉପାଗମୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ ।
୧୧୩୧-୭. ତତ୍ଥ ସମ୍ପନ୍ନଚରଣନ୍ତି ନିବ୍ବାନପଦଟ୍ଠାନଭୂତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲାଦିନା ସମ୍ପନ୍ନଂ । ଇସିନ୍ତି ମହେସିଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱ । ତତୋ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଚରିଂସୂତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅଚରିଂସୁ । ତସ୍ମା ପାରାୟନନ୍ତି ତସ୍ସ ପାରଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅୟନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।
ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା
୧୧୩୮.ପାରାୟନମନୁଗାୟିସ୍ସନ୍ତି ଅସ୍ସ ଅୟଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ଭଗୱତା ହି ପାରାୟନେ ଦେସିତେ ସୋଳସସହସ୍ସା ଜଟିଲା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ଅୱସେସାନଞ୍ଚ ଚୁଦ୍ଦସକୋଟିସଙ୍ଖାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –
‘‘ତତୋ ପାସାଣକେ ରମ୍ମେ, ପାରାୟନସମାଗମେ ।
ଅମତଂ ପାପୟୀ ବୁଦ୍ଧୋ, ଚୁଦ୍ଦସ ପାଣକୋଟିୟୋ’’ତି ॥
ନିଟ୍ଠିତାୟ ପନ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ତତୋ ତତୋ ଆଗତା ମନୁସ୍ସା ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗାମନିଗମାଦୀସ୍ୱେୱ ପାତୁରହେସୁଂ । ଭଗୱାପି ସାୱତ୍ଥିମେୱ ଅଗମାସି ପରିଚାରକସୋଳସାଦୀହି ଅନେକେହି ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ । ତତ୍ଥ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ବାୱରିସ୍ସ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ଆରୋଚେତୁଂ, ପଟିସ୍ସୁତଞ୍ହି ତସ୍ସ ମୟା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଞାଣଗମନେନେୱ ଗୋଧାୱରୀତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପାଦଗମନେନ ଅସ୍ସମାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ତମେନଂ ବାୱରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଦୂରତୋୱ ଖାରିଜଟାଦିୱିରହିତଂ ଭିକ୍ଖୁୱେସେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ନିଟ୍ଠଂ ଅଗମାସି । ସମ୍ପତ୍ତଞ୍ଚାପି ନଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘କିଂ, ପିଙ୍ଗିୟ, ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି । ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ନିସିନ୍ନୋ ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି, ତମହଂ ତୁୟ୍ହଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତତୋ ବାୱରୀ ମହତା ସକ୍କାରେନ ସପରିସୋ ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସି । ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପିଙ୍ଗିୟୋ ‘‘ପାରାୟନମନୁଗାୟିସ୍ସ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।
ତତ୍ଥ ଅନୁଗାୟିସ୍ସନ୍ତି ଭଗୱତା ଗୀତଂ ଅନୁଗାୟିସ୍ସଂ । ୟଥାଦ୍ଦକ୍ଖୀତି ୟଥା ସାମଂ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧେନ ଅସାଧାରଣଞାଣେନ ଚ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି । ନିକ୍କାମୋତି ପହୀନକାମୋ। ‘‘ନିକ୍କମୋ’’ତିପି ପାଠୋ, ୱୀରିୟୱାତି ଅତ୍ଥୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ୱା ଅକୁସଲପକ୍ଖା । ନିବ୍ବନୋତି କିଲେସୱନୱିରହିତୋ, ତଣ୍ହାୱିରହିତୋ ଏୱ ୱା । କିସ୍ସ ହେତୁ ମୁସା ଭଣେତି ୟେହି କିଲେସେହି ମୁସା ଭଣେୟ୍ୟ, ଏତେ ତସ୍ସ ପହୀନାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସୱନେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି ।
୧୧୩୯-୪୧.ୱଣ୍ଣୂପସଞ୍ହିତନ୍ତି ଗୁଣୂପସଞ୍ହିତଂ । ସଚ୍ଚୱ୍ହୟୋତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ସଚ୍ଚେନେୱ ଅୱ୍ହାନେନ ନାମେନ ୟୁତ୍ତୋ । ବ୍ରହ୍ମେତି ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଆଲପତି । କୁବ୍ବନକନ୍ତି ପରିତ୍ତୱନଂ । ବହୁପ୍ଫଲଂ କାନନମାୱସେୟ୍ୟାତି ଅନେକଫଲାଦିୱିକତିଭରିତଂ କାନନଂ ଆଗମ୍ମ ୱସେୟ୍ୟ । ଅପ୍ପଦସ୍ସେତି ବାୱରିପଭୁତିକେ ପରିତ୍ତପଞ୍ଞେ । ମହୋଦଧିନ୍ତି ଅନୋତତ୍ତାଦିଂ ମହନ୍ତଂ ଉଦକରାସିଂ ।
୧୧୪୨-୪.ୟେମେ ପୁବ୍ବେତି ୟେ ଇମେ ପୁବ୍ବେ । ତମନୁଦାସିନୋତି ତମୋନୁଦୋ ଆସିନୋ । ଭୂରିପଞ୍ଞାଣୋତି ଞାଣଧଜୋ । ଭୂରିମେଧସୋତି ୱିପୁଲପଞ୍ଞୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମକାଲିକନ୍ତି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଫଲଂ, ନ ଚ କାଲନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବଫଲଂ । ଅନୀତିକନ୍ତି କିଲେସଈତିୱିରହିତଂ ।
୧୧୪୫-୫୦. ଅଥ ନଂ ବାୱରୀ ଆହ ‘‘କିଂ ନୁ ତମ୍ହା’’ତି ଦ୍ୱେ ଗାଥା । ତତୋ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ଅୱିପ୍ପୱାସମେୱ ଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ନାହଂ ତମ୍ହା’’ତିଆଦିମାହ । ପସ୍ସାମି ନଂ ମନସା ଚକ୍ଖୁନାୱାତି ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ ଅହଂ ଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ମନସା ପସ୍ସାମି। ନମସ୍ସମାନୋ ୱିୱସେମି ରତ୍ତିନ୍ତି ନମସ୍ସମାନୋୱ ରତ୍ତିଂ ଅତିନାମେମି । ତେନ ତେନେୱ ନତୋତି ୟେନ ଦିସାଭାଗେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ତେନେୱାହମ୍ପି ନତୋ ତନ୍ନିନ୍ନୋ ତପ୍ପୋଣୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୫୧.ଦୁବ୍ବଲଥାମକସ୍ସାତି ଅପ୍ପଥାମକସ୍ସ, ଅଥ ୱା ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ଦୁତ୍ଥାମକସ୍ସ ଚ ବଲୱୀରିୟହୀନସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନେୱ କାୟୋ ନ ପଲେତୀତି ତେନେୱ ଦୁବ୍ବଲଥାମକତ୍ତେନ କାୟୋ ନ ଗଚ୍ଛତି, ୟେନ ୱା ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ନ ଗଚ୍ଛତି । ‘‘ନ ପରେତୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥାତି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ସଙ୍କପ୍ପୟନ୍ତାୟାତି ସଙ୍କପ୍ପଗମନେନ । ତେନ ୟୁତ୍ତୋତି ୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଦସ୍ସେତି ।
୧୧୫୨.ପଙ୍କେସୟାନୋତି କାମକଦ୍ଦମେ ସୟମାନୋ । ଦୀପା ଦୀପଂ ଉପପ୍ଲୱିନ୍ତି ସତ୍ଥାରାଦିତୋ ସତ୍ଥାରାଦିଂ ଅଭିଗଚ୍ଛିଂ । ଅଥଦ୍ଦସାସିଂ ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସୋହଂ ଏୱଂ ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ୱାହିଣ୍ଡନ୍ତୋ ଅଥ ପାସାଣକେ ଚେତିୟେ ବୁଦ୍ଧମଦ୍ଦକ୍ଖିଂ ।
୧୧୫୩. ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅୱସାନେ ପିଙ୍ଗିୟସ୍ସ ଚ ବାୱରିସ୍ସ ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଠିତୋୟେୱ ସୁୱଣ୍ଣୋଭାସଂ ମୁଞ୍ଚି । ପିଙ୍ଗିୟୋ ବାୱରିସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱ ତଂ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପୁରତୋ ଠିତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା ବାୱରିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଆଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସି, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଭଗୱାପି ଓଭାସଂ ଫରିତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ସପ୍ପାୟଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପିଙ୍ଗିୟମେୱ ଆଲପମାନୋ ‘‘ୟଥା ଅହୂ ୱକ୍କଲୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମଭାସି ।
ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରୋ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ଚ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ୟଥା ଚ ସୋଳସନ୍ନଂ ଏକୋ ଭଦ୍ରାୱୁଧୋ ନାମ ୟଥା ଚ ଆଳୱି ଗୋତମୋ, ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୁ ସଦ୍ଧଂ। ତତୋ ସଦ୍ଧାୟ ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗମିସ୍ସସୀତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନେୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅରହତ୍ତେ ବାୱରୀ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ବାୱରିବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସିସ୍ସା ପନ ପଞ୍ଚସତା ସୋତାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ ।
୧୧୫୪-୫. ଇଦାନି ପିଙ୍ଗିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ପୱେଦେନ୍ତୋ ‘‘ଏସ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପଟିଭାନୱାତି ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଉପେତୋ । ଅଧିଦେୱେ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଅଧିଦେୱକରେ ଧମ୍ମେ ଞତ୍ୱା । ପରୋୱରନ୍ତି ହୀନପଣୀତଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଅଧିଦେୱତ୍ତକରଂ ସବ୍ବଂ ଧମ୍ମଜାତଂ ୱେଦୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କଙ୍ଖୀନଂ ପଟିଜାନତନ୍ତି କଙ୍ଖୀନଂୟେୱ ସତଂ ‘‘ନିକ୍କଙ୍ଖମ୍ହା’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତାନଂ ।
୧୧୫୬.ଅସଂହୀରନ୍ତି ରାଗାଦୀହି ଅସଂହାରିୟଂ । ଅସଂକୁପ୍ପନ୍ତି ଅକୁପ୍ପଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମଂ । ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ନିବ୍ବାନଂ ଭଣତି । ଅଦ୍ଧା ଗମିସ୍ସାମୀତି ଏକଂସେନେୱ ତଂ ଅନୁପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଗମିସ୍ସାମି । ନ ମେତ୍ଥ କଙ୍ଖାତି ନତ୍ଥି ମେ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ କଙ୍ଖା । ଏୱଂ ମଂ ଧାରେହି ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ପିଙ୍ଗିୟୋ ‘‘ଏୱମେୱ ତ୍ୱମ୍ପି ପମୁଞ୍ଚସ୍ସୁ ସଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଇମିନା ଭଗୱତୋ ଓୱାଦେନ ଅତ୍ତନି ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଧୁରେନେୱ ଚ ୱିମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତତଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଆହ – ‘‘ଏୱଂ ମଂ ଧାରେହି ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ‘‘ୟଥା ମଂ ତ୍ୱଂ ଅୱଚ, ଏୱମେୱ ଅଧିମୁତ୍ତଂ ଧାରେହୀ’’ତି ।
ଇତି ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ସୋଳସବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।
ନିଟ୍ଠିତୋ ଚ ପଞ୍ଚମୋ ୱଗ୍ଗୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟତୋ, ନାମେନ
ପାରାୟନୱଗ୍ଗୋତି ।
ନିଗମନକଥା
ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –
‘‘ଉତ୍ତମଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ।
ୟୋ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟମ୍ହି, ଖୁଦ୍ଦାଚାରପ୍ପହାୟିନା ॥
‘‘ଦେସିତୋ ଲୋକନାଥେନ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନା ।
ତସ୍ସ ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥
ଏତ୍ଥ ଉରଗୱଗ୍ଗାଦିପଞ୍ଚୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହିତସ୍ସ ଉରଗସୁତ୍ତାଦିସତ୍ତତିସୁତ୍ତପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –
‘‘ଇମଂ ସୁତ୍ତନିପାତସ୍ସ, କରୋନ୍ତେନତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।
ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ୟଂ ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ମୟା ॥
‘‘ତସ୍ସାନୁଭାୱତୋ ଖିପ୍ପଂ, ଧମ୍ମେ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେ ।
ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ, ପାପୁଣାତୁ ଅୟଂ ଜନୋ’’ତି ॥
(ପରିୟତ୍ତିପ୍ପମାଣତୋ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସମତ୍ତା ଭାଣୱାରା ।)
ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ କରଣସମ୍ପତ୍ତିଜନିତସୁଖୱିନିଗ୍ଗତମଧୁରୋଦାରୱଚନଲାୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତୱାଦିନା ୱାଦୀୱରେନ ମହାକୱିନା ଛଳଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଦିପ୍ପଭେଦଗୁଣପଟିମଣ୍ଡିତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ ଥେରାନଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା ଅୟଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକା ନାମ ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା –
ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନଂ ।
ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ନୟଂ ପଞ୍ଞାୱିସୁଦ୍ଧିୟା ॥
ୟାୱ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମ୍ପି, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।
ଲୋକମ୍ହି ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ, ପୱତ୍ତତି ମହେସିନୋତି ॥
ସୁତ୍ତନିପାତ-ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।