ଇତିୱୁତ୍ତକ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଇତିୱୁତ୍ତକ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ମହାକାରୁଣିକଂ ନାଥଂ, ଞେୟ୍ୟସାଗରପାରଗୁଂ ।

ୱନ୍ଦେ ନିପୁଣଗମ୍ଭୀର-ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନଂ ॥

ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନା, ୟେନ ନିୟ୍ୟନ୍ତି ଲୋକତୋ ।

ୱନ୍ଦେ ତମୁତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପୂଜିତଂ ॥

ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ଠିତୋ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ୟୋ ।

ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ତଂ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ॥

ୱନ୍ଦନାଜନିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ଇତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟେ ।

ହତନ୍ତରାୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ, ହୁତ୍ୱାହଂ ତସ୍ସ ତେଜସା ॥

ଏକକାଦିପ୍ପଭେଦେନ, ଦେସିତାନି ମହେସିନା ।

ଲୋଭାଦୀନଂ ପହାନାନି, ଦୀପନାନି ୱିସେସତୋ ॥

ସୁତ୍ତାନି ଏକତୋ କତ୍ୱା, ଇତିୱୁତ୍ତପଦକ୍ଖରଂ ।

ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ଥେରା, ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ ॥

ଇତିୱୁତ୍ତକମିଚ୍ଚେୱ, ନାମେନ ୱସିନୋ ପୁରେ ।

ୟଂ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ମିଂ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥପଦକ୍କମଂ ॥

ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି, ଓଗାହେତବ୍ବଭାୱତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କରା କାତୁଂ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥

ସହସଂୱଣ୍ଣନଂ ୟସ୍ମା, ଧରତେ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ତିଟ୍ଠତେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତସ୍ମା ତଂ ଅୱଲମ୍ବିତ୍ୱା, ଓଗାହେତ୍ୱାନ ପଞ୍ଚପି ।

ନିକାୟେ ଉପନିସ୍ସାୟ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ॥

ନିସ୍ସିତଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅନାକୁଲଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ନିପୁଣତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥

ପୁନପ୍ପୁନାଗତଂ ଅତ୍ଥଂ, ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ସାଧୁକଂ ।

ୟଥାବଲଂ କରିସ୍ସାମି, ଇତିୱୁତ୍ତକୱଣ୍ଣନଂ॥

ଇତି ଆକଙ୍ଖମାନସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିଂ ।

ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥଂ, ନିସାମୟଥ ସାଧୱୋତି ॥

ତତ୍ଥ ଇତିୱୁତ୍ତକଂ ନାମ ଏକକନିପାତୋ, ଦୁକନିପାତୋ, ତିକନିପାତୋ, ଚତୁକ୍କନିପାତୋତି ଚତୁନିପାତସଙ୍ଗହଂ । ତମ୍ପି ୱିନୟପିଟକଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନଂ; ଦୀଘନିକାୟୋ ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୁ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନଂ; ସୁତ୍ତଂ, ଗେୟ୍ୟଂ, ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ଗାଥା, ଉଦାନଂ, ଇତିୱୁତ୍ତକଂ, ଜାତକଂ, ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ, ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସାସନଙ୍ଗେସୁ ଇତିୱୁତ୍ତକଙ୍ଗଭୂତଂ ।

‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।

ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭) –

ଏୱଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ପଟିଞ୍ଞାତେସୁ ଚତୁରାସୀତିୟା ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ କତିପୟଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ । ସୁତ୍ତତୋ ଏକକନିପାତେ ତାୱ ସତ୍ତୱୀସତି ସୁତ୍ତାନି, ଦୁକନିପାତେ ଦ୍ୱାୱୀସତି, ତିକନିପାତେ ପଞ୍ଞାସ, ଚତୁକ୍କନିପାତେ ତେରସାତି ଦ୍ୱାଦସାଧିକସୁତ୍ତସତସଙ୍ଗହଂ । ତସ୍ସ ନିପାତେସୁ ଏକକନିପାତୋ ଆଦି, ୱଗ୍ଗେସୁ ପାଟିଭୋଗୱଗ୍ଗୋ, ସୁତ୍ତେସୁ ଲୋଭସୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାପି ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତଂ ନିଦାନମାଦି । ସା ପନାୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ୱିନୟପିଟକେ ତନ୍ତିମାରୁଳ୍ହା ଏୱ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ କଥାମଗ୍ଗୋ, ସୋପି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା

ୟଂ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତାତିଆଦିକଂ ନିଦାନଂ । ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥାତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାତିଆଦୀନି ନାମପଦାନି । ଇତୀତି ନିପାତପଦଂ । ପଜହଥାତି ଏତ୍ଥ ପ-ଇତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ଜହଥା-ତି ଆଖ୍ୟାତପଦଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ତାୱ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ୱପନେ ୱାପସମକରଣେ କେସୋହାରଣେ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ ପୱୁତ୍ତଭାୱେ ପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତେ ଅଜ୍ଝେସନେ କଥନେତି ଏୱମାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ –

‘‘ଗାୱୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତି ।

ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯) ୱପନେ ଆଗତୋ । ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୮୯) ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକାଦୀହି ୱାପସମକରଣେ । ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬) କେସୋହାରଣେ । ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋ ମିଗଭୂତେନ ଚେତସା ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୨) ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ । ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ଅଭବ୍ବୋ ହରିତତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୯୨; ପାଚି॰ ୬୬୬; ମହାୱ॰ ୧୨୯) ବନ୍ଧନତୋ ପୱୁତ୍ତଭାୱେ । ‘‘ୟେସମିଦଂ ଏତରହି, ବ୍ରାହ୍ମଣା, ପୋରାଣଂ ମନ୍ତପଦଂ ଗୀତଂ ପୱୁତ୍ତଂ ସମିହିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତେ । ଲୋକେ ପନ – ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ଗଣୋ ୱୁତ୍ତୋ ପାରାୟନୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝେନେ । ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) କଥନେ । ଇଧାପି କଥନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ କଥିତଂ ଭାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟୋ ପନ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ ୱଚନେ ଚିଣ୍ଣଭାୱେ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହି-ଇତି ଜାତୁ ୱିବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସୋ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନସୁତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱିବ୍ୟତ୍ତଂ ଭାସିତଭାୱଂ ଜୋତେତି । ୱାଚକସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ହି ପୟୁତ୍ତା ନିପାତା । ତେହି ୱତ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଜୋତେନ୍ତି । ଏତନ୍ତି ଅୟଂ ଏତସଦ୍ଦୋ –

‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ॥

‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ଅରିୟଞ୍ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୧୯୨) –

ଆଦୀସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଖୋ ପନେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଓରମତ୍ତକଂ ସୀଲମତ୍ତକଂ, ୟେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୭) ପନ ୱକ୍ଖମାନେ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖେ । ଇଧାପି ୱକ୍ଖମାନେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସଙ୍ଗାୟନୱସେନ ୱକ୍ଖମାନଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ବୁଦ୍ଧିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ତଦା ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଭଗୱତାତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱାତି ଗରୁୱଚନଂ । ଗରୁଂ ହି ଲୋକେ ଭଗୱାତି ୱଦନ୍ତି । ତଥାଗତୋ ଚ ସବ୍ବଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଗରୁ, ତସ୍ମା ଭଗୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୋରାଣେହିପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।

ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ସେଟ୍ଠୱାଚକଞ୍ହି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱାତିୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ଭଗୱାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ, ଗରୁକରଣଂ ୱା ସାତିସୟଂ ଅରହତୀତି ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ, ଗାରୱାରହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ ୟଦିଦଂ ଭଗୱାତି । ଅପିଚ –

‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ ଭାଗୀ ୱିଭତ୍ତୱା ଇତି,

ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ଗରୂତି ଭାଗ୍ୟୱା ।

ବହୂହି ଞାୟେହି ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ,

ଭୱନ୍ତଗୋ ସୋ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ନିଦ୍ଦେସେ ଆଗତନୟେନ –

‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥

ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଚ ୱସେନ ଭଗୱାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ସୋ ପନାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱୁତ୍ତୋତି । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଭାଗୱାତି ଭଗୱା, ଭତୱାତି ଭଗୱା, ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା, ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା, ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା, ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ ॥

ତତ୍ଥ କଥଂ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା ? ୟେ ତେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା, ତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ତଥାଗତସ୍ସ ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୀଲଂ, ସମାଧି, ପଞ୍ଞା, ୱିମୁତ୍ତି, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ, ହିରୀ, ଓତ୍ତପ୍ପଂ, ସଦ୍ଧା, ୱୀରିୟଂ, ସତି, ସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି, ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି, ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି, ସମଥୋ, ୱିପସ୍ସନା, ତୀଣି କୁସଲମୂଲାନି, ତୀଣି ସୁଚରିତାନି, ତୟୋ ସମ୍ମାୱିତକ୍କା, ତିସ୍ସୋ ଅନୱଜ୍ଜସଞ୍ଞା, ତିସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣାନି, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା, ଚତ୍ତାରି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି, ଛ ଗାରୱା, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ଛ ସତତୱିହାରା, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ଛ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସତ୍ତ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ସତ୍ତ ଖୀଣାସୱବଲଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଦେସନା, ଅଟ୍ଠସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମାତିକ୍କମୋ, ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠ ଅକ୍ଖଣଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କା, ଅଟ୍ଠ ଅଭିଭାୟତନଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ନୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ନୱ ସତ୍ତାୱାସଦେସନା, ନୱ ଆଘାତପ୍ପଟିୱିନୟା, ନୱ ସଞ୍ଞା, ନୱ ନାନତ୍ତା, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନାଥକରଣା ଧମ୍ମା, ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଦସ ଅରିୟୱାସା, ଦସ ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଦସ ତଥାଗତବଲାନି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା, ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାରା, ତେରସ ଧୁତଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ପଞ୍ଚଦସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି, ସୋଳସ ଅପରନ୍ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ପଞ୍ଞାସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନି, ପରୋପଣ୍ଣାସ କୁସଲଧମ୍ମା, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣଂ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନପୱିଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦେସନାଞାଣାନି, ତଥା ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନଞାଣାନି ଚାତି, ଏୱମାଦୟୋ ଅନନ୍ତା ଅପରିମାଣଭେଦା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ନିରତିସୟା ଗୁଣଭାଗା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୱିଭାଗା ଗୁଣଭାଗା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭାଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ । ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଭାଗୱାତି ଭଗୱା ।

‘‘ୟସ୍ମା ସୀଲାଦୟୋ ସବ୍ବେ, ଗୁଣଭାଗା ଅସେସତୋ ।

ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ସୁଗତେ ତସ୍ମା, ଭଗୱାତି ପୱୁଚ୍ଚତି’’ ॥

କଥଂ ଭତୱାତି ଭଗୱା ? ୟେ ତେ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନେହି ମନୁସ୍ସତ୍ତାଦିକେ ଅଟ୍ଠ ଧମ୍ମେ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା କତମହାଭିନୀହାରେହି ମହାବୋଧିସତ୍ତେହି ପରିପୂରେତବ୍ବା ଦାନପାରମୀ, ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମୀତି ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ, ଦାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି, ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି, ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗୋ, ନୟନଧନରଜ୍ଜପୁତ୍ତଦାରପରିଚ୍ଚାଗୋତି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗା, ପୁବ୍ବୟୋଗୋ, ପୁବ୍ବଚରିୟା, ଧମ୍ମକ୍ଖାନଂ, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟା, ଞାତତ୍ଥଚରିୟା, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟାତି ଏୱମାଦୟୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଞାଣସମ୍ଭାରା ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମା, ତେ ମହାଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ୟଥା ହାନଭାଗିୟା, ସଂକିଲେସଭାଗିୟା, ଠିତିଭାଗିୟା, ୱା ନ ହୋନ୍ତି; ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋନ୍ତି; ଏୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନୱସେସତୋ ଭତା ସମ୍ଭତା ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭତୱାତି ଭଗୱା; ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ତକାରସ୍ସ ଗକାରଂ କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ଭତୱାତି ତେୟେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭରି ସମ୍ଭରି ପରିପୂରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମ୍ପି ଭତୱାତି ଭଗୱା ।

‘‘ୟସ୍ମା ସମ୍ବୋଧିୟା ସବ୍ବେ, ଦାନପାରମିଆଦିକେ ।

ସମ୍ଭାରେ ଭତୱା ନାଥୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ? ୟେ ତେ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକସମାପତ୍ତିଭାଗା, ତେ ଅନୱସେସତୋ ଲୋକହିତତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଞ୍ଚ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱନି ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସୀତି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କୁସଲାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ଚ ୟେ ତେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ଚତୁବ୍ବିଧା ଅଭିସମୟଭାଗା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ‘‘ଚକ୍ଖୁ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ …ପେ॰… ଜରାମରଣଂ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୧) ଅନେକେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ପହାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ପହାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ…ପେ॰… ଜରାମରଣସ୍ସ ନିରୋଧୋ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବଭାଗା, ‘‘ଚକ୍ଖୁନିରୋଧଗାମିନୀପଟିପଦା ଭାୱେତବ୍ବା…ପେ॰… ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା ଭାୱେତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକଭେଦା ଭାୱେତବ୍ବଭାଗା ଚ ଧମ୍ମା, ତେ ସବ୍ବେ ୱନି ଭଜି ୟଥାରହଂ ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାନଂ ୱସେନ ସେୱି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ୟେ ଇମେ ସୀଲାଦୟୋ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସାୱକେହି ସାଧାରଣା ଗୁଣକୋଟ୍ଠାସା ଗୁଣଭାଗା, କିନ୍ତି ନୁ ଖୋ ତେ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ପତିଟ୍ଠପେୟ୍ୟନ୍ତି ମହାକରୁଣାୟ ୱନି ଅଭିପତ୍ଥୟି । ସା ଚସ୍ସ ଅଭିପତ୍ଥନା ୟଥାଧିପ୍ପେତଫଲାୱହା ଅହୋସି । ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ୟସ୍ମା ଞେୟ୍ୟସମାପତ୍ତି-ଗୁଣଭାଗେ ତଥାଗତୋ ।

ଭଜି ପତ୍ଥୟି ସତ୍ତାନଂ, ହିତାୟ ଭଗୱା ତତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ? ସମାସତୋ ତାୱ କତପୁଞ୍ଞେହି ପୟୋଗସମ୍ପନ୍ନେହି ୟଥାୱିଭୱଂ ଭଜୀୟନ୍ତୀତି ଭଗା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟେ ତାୱ ତଥାଗତୋ ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ପରମୁକ୍କଂସଗତେ ୱନି ଭଜି ସେୱି, ୟତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ନିରୱସେସତୋ ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମେ ସମନ୍ନାନେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମେ ପରିପାଚେସି । ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ପନ ତେ ନିରୱଜ୍ଜସୁଖୂପସଂହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଲୋକୁତ୍ତରେପି ୱନି ଭଜି ସେୱି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ପଦେସରଜ୍ଜଇସ୍ସରିୟଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଦେୱରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଆଦିୱସେନ ଝାନୱିମୋକ୍ଖସମାଧିସମାପତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନମଗ୍ଗଭାୱନାଫଲ- ସଚ୍ଛିକିରିୟାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୱସେନ ଚ ଅନେକୱିହିତେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଭଗେ ୱନି ଭଜି ସେୱି । ଏୱଂ ଭଗେ ୱନୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ୟା ତା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲୋକେ, ୟା ଚ ଲୋକୁତ୍ତରା ପୁଥୂ ।

ସବ୍ବା ତା ଭଜି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା ? ଭତ୍ତା ଦଳ୍ହଭତ୍ତିକା ଅସ୍ସ ବହୂ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱା । ତଥାଗତୋ ହି ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଅପରିମିତନିରୁପମପ୍ପଭାୱଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ, ସବ୍ବାନତ୍ଥପରିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ନିରୱସେସହିତସୁଖୱିଧାନତପ୍ପରାୟ ନିରତିସୟାୟ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପକାରିତାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାଦି- ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଗୁଣୱିସେସପଟିମଣ୍ଡିତରୂପକାୟତାୟ, ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତେନ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେନ ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପିନା ସୁୱିପୁଲେନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚ ଥୁତିଘୋସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାଦୀସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱତୋ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦିନିରତିସୟଗୁଣୱିସେସସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ ଚ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋ, ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ଘୋସପ୍ପସନ୍ନୋ, ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନୋ, ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ଧମ୍ମପ୍ପସନ୍ନୋତି ଏୱଂ ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସବ୍ବଥାପି ପସାଦାୱହଭାୱେନ ସମନ୍ତପାସାଦିକତ୍ତା ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଆଦରବହୁମାନଗାରୱାୟତନତାୟ ପରମପେମସମ୍ଭତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ । ୟେ ଚ ତସ୍ସ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠିତା ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତା ହୋନ୍ତି, କେନଚି ଅସଂହାରିୟା ତେସଂ ସମ୍ଭତ୍ତି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା । ତଥା ହି ତେ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତପରିଚ୍ଚାଗେପି ତତ୍ଥ ପସାଦଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତି, ତସ୍ସ ୱା ଆଣଂ ଦଳ୍ହଭତ୍ତିଭାୱତୋ । ତେନେୱାହ –

‘‘ୟୋ ୱେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦି ଧୀରୋ ।

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ଦଳ୍ହଭତ୍ତି ଚ ହୋତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୮) ।

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଠିତଧମ୍ମୋ ୱେଲଂ ନାତିୱତ୍ତତି; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦; ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫) ଚ ।

ଏୱଂ ଭତ୍ତୱାତି ଭଗୱା ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଏକସ୍ସ ତକାରସ୍ସ ଲୋପଂ କତ୍ୱା ଇତରସ୍ସ ଗକାରଂ କତ୍ୱା ।

‘‘ଗୁଣାତିସୟୟୁତ୍ତସ୍ସ, ୟସ୍ମା ଲୋକହିତେସିନୋ ।

ସମ୍ଭତ୍ତା ବହୱୋ ସତ୍ଥୁ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

କଥଂ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ? ୟସ୍ମା ତଥାଗତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋପି ପୁରିମାସୁ ଜାତୀସୁ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ସିରିଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି । ତଥା ହିସ୍ସ ସୋମନସ୍ସକୁମାରକାଲେ, ହତ୍ଥିପାଲକୁମାରକାଲେ, ଅୟୋଘରପଣ୍ଡିତକାଲେ, ମୂଗପକ୍ଖପଣ୍ଡିତକାଲେ, ଚୂଳସୁତସୋମକାଲେତି ଏୱମାଦୀସୁ ନେକ୍ଖମ୍ମପାରମିପୂରଣୱସେନ ଦେୱରଜ୍ଜସଦିସାୟ ରଜ୍ଜସିରିୟା ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତଭାୱାନଂ ପରିମାଣଂ ନତ୍ଥି । ଚରିମତ୍ତଭାୱେପି ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚସଦିସଂ ଚତୁଦ୍ଦୀପିସ୍ସରିୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଞ୍ଚ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିରପେକ୍ଖୋ ପହାୟ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମା ଇମେ ସିରିଆଦିକେ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା, ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟା ସୋଭା କପ୍ପଟ୍ଠିତିୟଭାୱତୋ । ତେପି ଭଗୱା ୱମି ତଂନିୱାସିସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ୟସ୍ମା, ୟସଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖଂ ।

ପହାସି ଲୋକଚିତ୍ତଞ୍ଚ, ସୁଗତୋ ଭଗୱା ତତୋ’’ ॥

କଥଂ ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ? ଭାଗା ନାମ କୋଟ୍ଠାସା । ତେ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦିୱସେନ, ତତ୍ଥାପି ରୂପୱେଦନାଦିୱସେନ, ଅତୀତାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକୱିଧା । ତେ ଚ ଭଗୱା ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚଂ, ସବ୍ବଂ ୟୋଗଂ, ସବ୍ବଂ ଗନ୍ଥଂ, ସବ୍ବଂ ସଂୟୋଜନଂ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅମତଧାତୁଂ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟି, ନ ପଚ୍ଚାଗମି । ତଥା ହେସ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଥୱିଂ, ଆପଂ, ତେଜଂ, ୱାୟଂ, ଚକ୍ଖୁଂ, ସୋତଂ, ଘାନଂ, ଜୀୱ୍ହଂ, କାୟଂ, ମନଂ, ରୂପେ, ସଦ୍ଦେ, ଗନ୍ଧେ, ରସେ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ, ଧମ୍ମେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ …ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସଞ୍ଞଂ; ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ଚେତନଂ; ରୂପତଣ୍ହଂ …ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହଂ; ରୂପୱିତକ୍କଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିତକ୍କଂ; ରୂପୱିଚାରଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମୱିଚାରନ୍ତିଆଦିନା ଅନୁପଦଧମ୍ମୱିଭାଗୱସେନପି ସବ୍ବେୱ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସେ ଅନୱସେସତୋ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗେନ ଛଡ୍ଡୟି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଂ ତଂ, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତଂ ୱନ୍ତଂ ମୁତ୍ତଂ ପହୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ପୁନ ପଚ୍ଚାଗମିସ୍ସତୀତି ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) –

ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାଗେ ୱମୀତି ସବ୍ବେପି କୁସଲାକୁସଲେ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେ ହୀନପ୍ପଣୀତେ କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣମୁଖେନ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଅନପେକ୍ଖୋ ପରିଚ୍ଚଜି ପଜହି, ପରେସଞ୍ଚ ତଥତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା, କୁଲ୍ଲୂପମଂ, ୱୋ ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି, ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ନୋ ଗହଣତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦି । (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) –

ଏୱମ୍ପି ଭାଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା ।

‘‘ଖନ୍ଧାୟତନଧାତାଦି-ଧମ୍ମଭେଦା ମହେସିନା ।

କଣ୍ହସୁକ୍କା ୟତୋ ୱନ୍ତା, ତତୋପି ଭଗୱା ମତୋ’’ ॥

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭାଗୱା ଭତୱା ଭାଗେ, ଭଗେ ଚ ୱନି ଭତ୍ତୱା ।

ଭଗେ ୱମି ତଥା ଭାଗେ, ୱମୀତି ଭଗୱା ଜିନୋ’’ତି ॥

ତେନ ଭଗୱତା । ଅରହତାତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା, ଅନୱସେସାନଂ ୱା କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ୱା ଅରାନଂ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି କାରଣେହି ଅରହତା । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତାତି ଇମିନାସ୍ସ ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀପନେନ କପ୍ପାନଂ ଅନେକେସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଭାୱତୋ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନ- ବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାଦିପଟିମଣ୍ଡିତା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣା ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିଦୀପିତା ହୋତି । ଅରହତାତି ଇମିନାସ୍ସ ଅନୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନେନ ଆସୱକ୍ଖୟପଦଟ୍ଠାନସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମପରିଦୀପନତୋ ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମାଦି- ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାପରିମେୟ୍ୟଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି । ତଦୁଭୟେନପି ଲୋକିୟସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମତଭାୱୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା, ତଥା ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ତେସଂ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା, ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ଗୁଣେହି ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଚ ପକାସିତା ହୋତି ।

ତଥା ଭଗୱତାତି ଇମିନା ଚରଣଧମ୍ମେସୁ ମୁଦ୍ଧଭୂତଦିବ୍ବୱିହାରାଦିୱିହାରୱିସେସସମାୟୋଗପରିଦୀପନେନ ଚରଣସମ୍ପଦା ଦୀପିତା ହୋତି । ଅରହତାତି ଇମିନା ସବ୍ବୱିଜ୍ଜାସୁ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଆସୱକ୍ଖୟଞାଣାଧିଗମପରିଦୀପନେନ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଦୀପିତା ହୋତି । ପୁରିମେନ ୱା ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତୱିଭତ୍ତଭାୱଦୀପନେନ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସମାୟୋଗୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ସୱାସନନିରୱସେସକିଲେସପ୍ପହାନଦୀପନେନ ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସମାୟୋଗୋ ୱିଭାୱିତୋ ହୋତି ।

ତଥା ପୁରିମେନ ତଥାଗତସ୍ସ ପଟିଞ୍ଞାସଚ୍ଚୱଚୀସଚ୍ଚଞାଣସଚ୍ଚପରିଦୀପନେନ, କାମଗୁଣଲୋକିୟାଧିପଚ୍ଚୟସଲାଭସକ୍କାରାଦିପରିଚ୍ଚାଗପରିଦୀପନେନ, ଅନୱସେସକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରପରିଚ୍ଚାଗପରିଦୀପନେନ, ଚ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରି ପକାସିତା ହୋତି; ଦୁତିୟେନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମସମଧିଗମପରିଦୀପନେନ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିପରିଦୀପନେନ ଚ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରି ପକାସିତା ହୋତି । ତଥା ହି ଭଗୱତୋ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସ ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ମହାକରୁଣାୟୋଗେନ ୟଥାପଟିଞ୍ଞଂ ସବ୍ବପାରମିତାନୁଟ୍ଠାନେନ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପାରମିତାପଟିପକ୍ଖପରିଚ୍ଚାଗେନ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପାରମିତାଗୁଣେହି ଚିତ୍ତୱୂପସମେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ପାରମିତାହି ଏୱ ପରହିତୂପାୟକୋସଲ୍ଲତୋ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପାରିପୂରିଗତଂ ।

ତଥା ‘ୟାଚକଜନଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦସ୍ସାମୀ’ତି ପଟିଜାନନେନ ପଟିଞ୍ଞଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଦାନେନ ଚ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଦେୟ୍ୟପରିଚ୍ଚାଗତୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନଂ, ଦେୟ୍ୟପଟିଗ୍ଗାହକଦାନଦେୟ୍ୟପରିକ୍ଖୟେସୁ ଲୋଭଦୋସମୋହଭୟୱୂପସମେନ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନଂ, ୟଥାରହଂ ୟଥାକାଲଂ ୟଥାୱିଧି ଚ ଦାନେନ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରତାୟ ଚ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନଂ ପାରିପୂରିଗତଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସେସପାରମୀସୁପି ଚତୁରାଧିଟ୍ଠାନପାରିପୂରି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବା ହି ପାରମିୟୋ ସଚ୍ଚପ୍ପଭାୱିତା ଚାଗାଭିବ୍ୟଞ୍ଜିତା ଉପସମାନୁବ୍ରୂହିତା ପଞ୍ଞାପରିସୁଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ଚତୁରାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗତସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଆଜୀୱୱିସୁଦ୍ଧି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧି । ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନସ୍ସ ସଂୱାସେନ ସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସଂୱୋହାରେନ ସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଆପଦାସୁ ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସାକଚ୍ଛାୟ ପଞ୍ଞା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅଦୁଟ୍ଠୋ ଅଧିୱାସେତି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅଲୁଦ୍ଧୋ ପଟିସେୱତି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅଭୀତୋ ପରିୱଜ୍ଜେତି, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅମୂଳ୍ହୋ ୱିନୋଦେତି । ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଚସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ପୱିୱେକସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଉପସମସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସମ୍ବୋଧିସୁଖପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି । ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ୱା ୱିୱେକଜପୀତିସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସମାଧିଜପୀତିସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅପୀତିଜକାୟସୁଖପ୍ପତ୍ତି, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସତିପାରିସୁଦ୍ଧିଜଉପେକ୍ଖାସୁଖପ୍ପତ୍ତି । ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣପଚ୍ଚୟସୁଖସମାୟୋଗୋ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଲକ୍ଖଣସଭାୱସୁଖସମାୟୋଗୋ ଅଲୋଭଭାୱତୋ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ କତପୁଞ୍ଞତାଲକ୍ଖଣହେତୁସୁଖସମାୟୋଗୋ କିଲେସେହି ଅନଭିଭୂତଭାୱତୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଲକ୍ଖଣଦୁକ୍ଖୂପସମସୁଖସମାୟୋଗୋ ପରିଦୀପିତୋ ହୋତି, ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ନିବ୍ବାନାଧିଗମନତୋ ।

ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅରିୟସ୍ସ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁବୋଧପ୍ପଟିୱେଧସିଦ୍ଧି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅରିୟସ୍ସ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନସମୁଦାଗମେନ ଅରିୟସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୁବୋଧପ୍ପଟିୱେଧସିଦ୍ଧି ଦୀପିତା ହୋତି । ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଚ ତପସିଦ୍ଧି, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ସବ୍ବନିସ୍ସଗ୍ଗସିଦ୍ଧି, ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସିଦ୍ଧି, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ବୁଦ୍ଧିସିଦ୍ଧି, ତେନ ଚ ନିବ୍ବାନସିଦ୍ଧି । ତଥା ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚାଭିସମୟପ୍ପଟିଲାଭୋ, ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଚତୁଅରିୟୱଂସପ୍ପଟିଲାଭୋ, ୦.ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଚତୁଅରିୟୱିହାରପ୍ପଟିଲାଭୋ, ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ ଚତୁଅରିୟୱୋହାରପ୍ପଟିଲାଭୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଭଗୱତାତି ଏତେନ ସତ୍ତାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ପତ୍ତିଅଭିକଙ୍ଖାଦୀପନେନ ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକରୁଣା ପକାସିତା ହୋତି । ଅରହତାତି ଏତେନ ପହାନସମ୍ପତ୍ତିଦୀପନେନ ପହାନପଞ୍ଞା ପକାସିତା ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟସ୍ସ ଧମ୍ମରଜ୍ଜପତ୍ତି, କରୁଣାୟ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ; ପଞ୍ଞାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖନିବ୍ବିଦା, କରୁଣାୟ ସଂସାରଦୁକ୍ଖସହନଂ; ପଞ୍ଞାୟ ପରଦୁକ୍ଖପରିଜାନନଂ, କରୁଣାୟ ପରଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକାରାରମ୍ଭୋ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିନିବ୍ବାନାଭିମୁଖଭାୱୋ, କରୁଣାୟ ତଦଧିଗମୋ; ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ତରଣଂ, କରୁଣାୟ ପରେସଂ ତାରଣଂ; ପଞ୍ଞାୟ ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି, କରୁଣାୟ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସିଦ୍ଧି । କରୁଣାୟ ୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂମିୟଂ ସଂସାରାଭିମୁଖଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ଅନଭିରତି । ତଥା କରୁଣାୟ ପରେସଂ ଅୱିହିଂସନଂ, ପଞ୍ଞାୟ ସୟଂ ପରେହି ଅଭାୟନଂ; କରୁଣାୟ ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତି, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ପରଂ ରକ୍ଖତି । ତଥା କରୁଣାୟ ଅପରନ୍ତପୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଅନତ୍ତନ୍ତପୋ । ତେନ ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନାଦୀସୁ ଚତୁତ୍ଥପୁଗ୍ଗଲଭାୱୋ ସିଦ୍ଧୋ ହୋତି।

ତଥା କରୁଣାୟ ଲୋକନାଥତା, ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତନାଥତା; କରୁଣାୟ ଚସ୍ସ ନିନ୍ନତାଭାୱୋ, ପଞ୍ଞାୟ ଉନ୍ନତାଭାୱୋ । ତଥା କରୁଣାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଜନିତାନୁଗ୍ଗହୋ, ପଞ୍ଞାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ; ପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତୋ, କରୁଣାନୁଗତତ୍ତା ନ ଚ ନ ସବ୍ବସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହାୟ ପୱତ୍ତୋ । ୟଥା ହି କରୁଣା ତଥାଗତସ୍ସ ସିନେହସୋକୱିରହିତା, ଏୱଂ ପଞ୍ଞା ଅହଂକାରମମଂକାରୱିନିମୁତ୍ତାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସୋଧିତା ପରମୱିସୁଦ୍ଧାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାଖେତ୍ତଂ ବଲାନି, କରୁଣାଖେତ୍ତଂ ୱେସାରଜ୍ଜାନି । ତେସୁ ବଲସମାୟୋଗେନ ପରେହି ନ ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ୱେସାରଜ୍ଜସମାୟୋଗେନ ପରେ ଅଭିଭୱତି । ବଲେହି ସତ୍ଥୁସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧି, ୱେସାରଜ୍ଜେହି ସାସନସମ୍ପଦାସିଦ୍ଧି । ତଥା ବଲେହି ବୁଦ୍ଧରତନସିଦ୍ଧି, ୱେସାରଜ୍ଜେହି ଧମ୍ମରତନସିଦ୍ଧୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ‘‘ଭଗୱତା ଅରହତା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୟୋଜନାୟ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ? ଅନୁସ୍ସୱପଟିକ୍ଖେପେନ ନିୟମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି କେନଚି ପରତୋ ସୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ୟଦିପି ଚ ଜାନନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ତେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ ପରେନପି ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ନ ଚ ତଂ ତେନ ୱୁତ୍ତମେୱ, ଅପିଚ ଖୋ ସୁତମ୍ପି, ନ ଏୱମିଧ । ଭଗୱତା ହି ପରତୋ ଅସୁତ୍ୱା ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତମେୱ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ ତଞ୍ଚ ଖୋ ଭଗୱତାୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେନ, ୱୁତ୍ତମେୱ ଚ, ନ ସୁତନ୍ତି । ଅଧିକୱଚନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞମତ୍ଥଂ ବୋଧେତୀତି ନ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋ । ଏସ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ।

ତଥା ପୁବ୍ବରଚନାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଭଗୱା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧତାୟ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ନ ତସ୍ସ କାରଣା ଦାନାଦୀନଂ ୱିୟ ପୁବ୍ବରଚନାକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ପୁବ୍ବରଚନାୱସେନ ତକ୍କପରିୟାହତଂ ୱୀମଂସାନୁଚରିତଂ, ଅପିଚ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନସୋ ୱୁତ୍ତମେୱା’’ତି ।

ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୱଚନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ୱୁତ୍ତମେୱ ତଂ, ନ କେନଚି ପଟିକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କା ଅକ୍ଖରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ଏତଂ ଭଗୱତା ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତିତଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ କେନଚି ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୭) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ‘ନ ୟିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ୟଂ ସମଣେନ ଗୋତମେନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ଅହମିଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମୀ’ତି, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦି । –

ତସ୍ମା ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟୱଚନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥ ୱା ସୋତୂନଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫାଦକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଞ୍ହି ପରେସଂ ଆସୟାଦିଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ଅସବ୍ବଞ୍ଞୁନା ଅଦେସେ ଅକାଲେ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସଚ୍ଚମ୍ପି ସମାନଂ ସୋତୂନଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନେ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଅୱୁତ୍ତଂ ନାମ ସିୟା, ପଗେୱ ଅସଚ୍ଚଂ । ଭଗୱତା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱତୋ ସମ୍ମଦେୱ ପରେସଂ ଆସୟାଦିଂ ଦେସକାଲଂ ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧିଞ୍ଚ ଜାନନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଏକନ୍ତେନ ସୋତୂନଂ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥନିପ୍ଫାଦନତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତତାପରିୟାୟୋ । ତସ୍ମା ସୋତୂନଂ ଅତ୍ଥନିପ୍ଫାଦକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ୟଥା ନ ତଂ ସୁତଂ ନାମ, ୟଂ ନ ୱିଞ୍ଞାତତ୍ଥଂ ୟଞ୍ଚ ନ ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନଂ, ଏୱଂ ନ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ନାମ, ୟଂ ନ ସମ୍ମା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ । ଭଗୱତୋ ପନ ୱଚନଂ ଚତସ୍ସୋପି ପରିସା ସମ୍ମଦେୱ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ପଟିଗ୍ଗହିତଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥ ୱା ଅରିୟେହି ଅୱିରୁଦ୍ଧୱଚନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଭଗୱା କୁସଲାକୁସଲସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଭେଦେ ଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥେ ଚ ଅୱିସଂୱାଦେନ୍ତୋ ୱଦତି, ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିପ୍ପଭୁତୟୋ ଅରିୟାପି ଭଗୱତି ଧରମାନେ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଚ ତସ୍ସେୱ ଦେସନଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱଦନ୍ତି, ନ ତତ୍ଥ ନାନାୱାଦତା । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତମରହତା ତତୋ ପରଭାଗେ ଅରହତା ଅରିୟସଙ୍ଘେନାପୀତି ଏୱଂ ଅରିୟେହି ଅୱିରୁଦ୍ଧୱଚନଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଥ ୱା ପୁରିମେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ୱୁତ୍ତନୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତିପି ହି ଜାତିଗୋତ୍ତାୟୁପ୍ପମାଣାଦିୱିସେସେ ଦସବଲାଦିଗୁଣେହି ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିସେସୋ ନତ୍ଥି, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତନା ଚ ତେ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ଅୱିରୁଦ୍ଧମେୱ ୱଦନ୍ତି । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୟଥା ବୁଦ୍ଧେହି ଅତ୍ତନା ଚ ପୁବ୍ବେ, ଇଦାନିପି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତା ତଥେୱ ୱୁତ୍ତଂ ଅରହତାତି ଏୱଂ ପୁରିମବୁଦ୍ଧେହି ଅତ୍ତନା ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତରେସୁ ୱୁତ୍ତନୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଦେସନାୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱିରୋଧୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଦେତଂ ଦୁତିୟଂ ପଦଂ, ତଂ ଅରହନ୍ତୱୁତ୍ତଭାୱୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ଅରହତାପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିକଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ୱଚନନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୟଦେତଂ ଦୁତିୟଂ ପଦଂ, ତଂ ନ ୱଚନତ୍ଥଂ, ଅଥ ଖୋ ୱପନତ୍ଥଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ୱୁତ୍ତମତ୍ତଂ, ନ କଥିତମତ୍ତଂ; ଅଥ ଖୋ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ କୁସଲମୂଲଂ ୱପିତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଦେତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦୁତିୟଂ ପଦଂ, ତଂ ୱତ୍ତନତ୍ଥଂ । ଅୟଂ ହିସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ – ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ଅରହତା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ନ ୱୁତ୍ତମତ୍ତଂ, ଅପିଚ ତଦତ୍ଥଜାତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଚରିତନ୍ତି । ତେନ ‘‘ୟଥା ୱାଦୀ ଭଗୱା ତଥା କାରୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା, ୱୁତ୍ତୱଚନଂ ଅରହତା ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖେପକଥାଉଦ୍ଦିସନଂ ସନ୍ଧାୟାହ, ପୁନ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରକଥାନିଦସ୍ସନଂ । ଭଗୱା ହି ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନାଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଦା ଞାଣାନୁଗତୱଚୀକମ୍ମତାୟ ହି ଭଗୱତୋ ସୱାସନପହୀନସବ୍ବଦୋସସ୍ସ ଅକ୍ଖଲିତବ୍ୟପ୍ପଥସ୍ସ କଦାଚିପି ଦୁରୁତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା କେଚି ଲୋକେ ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱା ଦୱା ୱା ରୱା ୱା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ୱା ଅଥ ପଟିଲଦ୍ଧସଞ୍ଞା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ଅୱୁତ୍ତଂ ୱା କରୋନ୍ତି ପଟିସଙ୍ଖରୋନ୍ତି ୱା, ନ ଏୱଂ ଭଗୱା । ଭଗୱା ପନ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସମାହିତୋ । ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମୋ ଅସମ୍ମୋହଧମ୍ମୋ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହାୟ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୟ ଉପନୀତମତ୍ଥଂ ଅପରିମିତକାଲଂ ସମ୍ଭତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରସମୁଦାଗତେହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେହି ୱିସଦୱିସୁଦ୍ଧେହି କରଣୱିସେସେହି ସୋତାୟତନରସାୟନଭୂତଂ ସୁଣନ୍ତାନଂ ଅମତୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ସୋତବ୍ବସାରଂ ସୱନାନୁତ୍ତରିୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚଂ ପକାସେନ୍ତୋ କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ସରେନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତିୟା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ୱଚନଂ ୱଦତି, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅୱକ୍ଖଲିତଂ, କୁତୋ ପନ ଦୁରୁତ୍ତାୱକାସୋ । ତସ୍ମା ‘‘ୟଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ, ନ ଅୱୁତ୍ତଂ ଦୁରୁତ୍ତଂ ୱା କଦାଚି ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ – ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ – ‘‘ୱୁତ୍ତମରହତା’’ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ନ ଏତ୍ଥ ପୁନରୁତ୍ତିଦୋସୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପୁନରୁତ୍ତସଦ୍ଦସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି ଅୟଂ ଇତିସଦ୍ଦୋ ହେତୁପରିସମାପନାଦିପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟପକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ – ‘‘ରୁପ୍ପତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମା ରୂପନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୯) ହେତୁଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା । ଅତ୍ଥି ମେ ତୁମ୍ହେସୁ ଅନୁକମ୍ପା – କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ଧମ୍ମଦାୟାଦା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) ପରିସମାପନେ । ‘‘ଇତି ୱା ଇତି ଏୱରୂପା ୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୦) ଆଦିଅତ୍ଥେ । ‘‘ମାଗଣ୍ଡିୟୋତି ୱା ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ ନାମଂ ନାମକମ୍ମଂ ନାମଧେୟ୍ୟଂ ନିରୁତ୍ତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅଭିଲାପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୭୫) ପଦତ୍ଥୱିପରିୟାୟେ । ‘‘ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ; ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ; ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ପକାରେ । ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋ, ସବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଖୋ, କଚ୍ଚାନ, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫) ନିଦସ୍ସନେ। ‘‘ଅତ୍ଥି ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ପୁଟ୍ଠେନ ସତା, ଆନନ୍ଦ, ଅତ୍ଥୀତିସ୍ସ ୱଚନୀୟଂ । କିଂପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇତି ଚେ ୱଦେୟ୍ୟ, ଜାତିପଚ୍ଚୟା ଜରାମରଣନ୍ତି ଇଚ୍ଚସ୍ସ ୱଚନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୬) ଅୱଧାରଣେ, ସନ୍ନିଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ସ୍ୱାୟମିଧ ପକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ପକାରତ୍ଥେନ ଇତିସଦ୍ଦେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣମନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ସବ୍ବଥାମେନ ପନ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଇତି ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନ ପକାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଦିସାଲୋଚନଅଙ୍କୁସସଙ୍ଖାତା ଚ ୱିସୟାଦିଭେଦେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା । ନୟା ୱା ପାଳିଗତିୟୋ, ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତିଆଦିୱସେନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସତାଦିୱସେନ, କୁସଲାଦିୱସେନ, ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ, ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ, ଠପନାଦିୱସେନ, କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ, ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା । ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମନ୍ତି ନାନାନୟନିପୁଣଂ।

ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିଭେଦେନ ଚ ଅନେକୱିଧୋ । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିକୋ ଏୱ ୱା ଅନେକୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅନେକଜ୍ଝାସୟୋ । ସୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ।

କୁସଲାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ତବ୍ବିଭାୱନବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ।

ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀଭେଦେନ ତେସୁ ଚ ଏକେକସ୍ସ ୱିସୟାଦିଭେଦେନ ୱିୱିଧଂ ବହୁୱିଧଂ ୱା ପାଟିହାରିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ। ତତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ପଟିହାରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସତି ଭଗୱତୋ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ନ ସନ୍ତି ୟେ ହରିତବ୍ବା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଇଧ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତା ଚ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା, ତସ୍ମା ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ । ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀହି ହରିତା ଅପନୀତା ହୋନ୍ତି । ପଟୀତି ୱା ପଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ । ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ଚ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେନ କତକିଚ୍ଚେନ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହରିତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ପରସନ୍ତାନେ ଉପକ୍କିଲେସହରଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଟିହାରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ପଟିହାରିୟେ ୱା ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିସମୁଦାୟେ ଭୱଂ ଏକେକଂ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ, ତତ୍ଥ ଜାତଂ, ତସ୍ମିଂ ୱା ନିମିତ୍ତଭୂତେ, ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ତନ୍ତିଅତ୍ଥଦେସନାତବ୍ବୋହାରାଭିସମୟସଙ୍ଖାତା ହେତୁହେତୁଫଲତଦୁଭୟପଞ୍ଞତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତା ୱା ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧା ଗମ୍ଭୀରା, ଅନୁପଚିତସମ୍ଭାରେହି ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଦୁକ୍ଖୋଗାଳ୍ହା ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠା ଚ । ତସ୍ମା ତେହି ଚତୂହି ଗମ୍ଭୀରଭାୱେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ।

ଏକୋ ଏୱ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାଘୋସୋ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନୋ ନାନାଭାସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାସାୱସେନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଗହଣୂପଗୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥାଧିଗମାୟ ହୋତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ – ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ – ‘‘ଇତି ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା, ‘‘ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ ଧମ୍ମକୁସଲୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋ ନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋ ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୯) ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି – ‘‘ଇତି ମେ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା, ନ ପନ ଭଗୱତା ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ସା ନ ସବ୍ବାକାରେନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ସୁତାକାରାୱିରୁଜ୍ଝନମେୱ ହି ଧାରଣବଲଂ । ନ ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥନ୍ତରତାପରିହାରୋ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଅତ୍ଥାନଂ ଏକୱିସୟତ୍ତା । ଇତରଥା ହି ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ଦେସନାୟ ସବ୍ବଥା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ସମତ୍ଥୋ ଅସମତ୍ଥୋତି ୱା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ – ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ସୁ॰ ନି॰ ୮୧) ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮; ୫.୩୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୫୭) ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ମମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ସକସନ୍ତାନେ ୱତ୍ତନତୋ ତିୱିଧୋପି ମେ-ସଦ୍ଦୋ ୟଦିପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, କରଣସମ୍ପଦାନାଦିୱିସେସସଙ୍ଖାତୋ ପନସ୍ସ ୱିଜ୍ଜତେୱାୟଂ ଅତ୍ଥଭେଦୋତି ଆହ – ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଗମନୱିସ୍ସୁତକିଲିନ୍ନୂପଚିତାନୁୟୋଗସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି କିରିୟାୱିସେସକୋ ଉପସଗ୍ଗୋ, ଜୋତକଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତ-ସଦ୍ଦୋ ଏୱ ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗୋପି ଉଦାହରୀୟତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୧୧) ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୫୭) କିଲିନ୍ନା କିଲିନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨) ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) ଝାନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯) ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଇତି ମେ ସୁତଂ, ମୟା ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଇତି ମମ ସୁତଂ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ୟସ୍ମା ସୁତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଇତିସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଇତୀତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦିୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବାନିପି ୱାକ୍ୟାନି ଏୱକାରତ୍ଥସହିତାନିୟେୱ ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା । ତେନ ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ହି ସୁତଂ ସୁତମେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ଅନୂନଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି, ୟସ୍ମା ସୁତନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇତି ମେ ସୁତଂ, ନ ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଉପଲଦ୍ଧଂ, ଅପିଚ ସୁତଂୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମଦେୱାତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ଇତିସଦ୍ଦେ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନାତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ନିୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋ, ଅନୂନାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ସୱନହେତୁସୱନୱିସେସୱସେନ ପଦତ୍ତୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଥା ଇତୀତି ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣତୋ ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନଂ ଆକାରତ୍ଥୋ ଇତିସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା । ମେତି ଅତ୍ତପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା କାରଣଭୂତାୟ ମୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ କତଂ, ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋତି ।

ତଥା ଇତୀତି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବପ୍ପକାସନଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଇତି-ସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିଦସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତାଭାୱାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଇତିସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ । ସୁତ-ସଦ୍ଦେନ ହି ଲବ୍ଭମାନା ସୱନକିରିୟା ସୱନୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧା, ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋ । ନ ହି ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ତଂ ମୟା ଇତି ସୁତନ୍ତି ।

ତଥା ଇତୀତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ ଆକାରତ୍ଥୋ ଇତିସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା । ଇତୀତି ହି ଅୟଂ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା । ମେତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ । ସୋତବ୍ବୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ନାନପ୍ପକାରପ୍ପୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କତ୍ତୁ ୱିସୟେ ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ଇତୀତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତାନଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ଗହିତାକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନଭାୱେନ ଇତିସଦ୍ଦେନ ତଦାକାରାଦିଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୂପାଦାନଧମ୍ମବ୍ୟାପାରଭାୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂ ନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋପି ହି ସୱନକିରିୟା ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନ ହୋତୀତି । ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ। ମେତି ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସେସୱିସୟା, ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ମୟା ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଲଦ୍ଧସ୍ସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ତଥା ଇତୀତି ଚ ମେତି ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାଦୀସୁ ଛସ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱରୋଧୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ, ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋ ଚ ନ ହୋତି । ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିକୋ ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିକୋ ଚ ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ୱିଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ଇତୀତି ଚ ମେତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଆକାରାଦିଅପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ, କିମେତ୍ଥ ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଇତୀତି ୱା ମେତି ୱା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେଥ । ସୁତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ୟଞ୍ହି ତଂ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ।

ତଥା ଇତୀତି ସୋତପଥମାଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ । ମେତି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦିୱିସେସୱିସିଟ୍ଠେ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ପୱତ୍ତମାନୋପି ସୁତୱୋହାରୋ ଦୁତିୟଂ, ତତିୟନ୍ତି ଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ୟଂ ନ ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତନିରପେକ୍ଖଂ, ତଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି । ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ହି ସୁତନ୍ତି ପକାସିତୋୟମତ୍ଥୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଇତୀତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତି । ପଟିୱିଦ୍ଧା ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ଇତୀତି ଇଧ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠା, ତେନସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହୋ ଦୀପିତୋ । ନ ହି ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ଲୋଭପ୍ପହାନାଦିୱସେନ ନାନପ୍ପକାରା ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ଚ ସୁତ୍ତତ୍ଥା ନିଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି। ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତି ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା ୟସ୍ସ ହି ସୁତଂ ସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ସୋ କାଲନ୍ତରେ ମୟା ସୁତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହେନ ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ତଦୁତ୍ତରିକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ତଥା ଅସମ୍ମୋସେନ ସତିସିଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସତିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନାୱଧାରଣସମତ୍ଥତା । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଞ୍ହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ, ୟଥାସୁତଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟନ୍ତି ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତା ହୋତି ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କତ୍ୱା । ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିୱେଧସମତ୍ଥତା । ଅତ୍ଥସ୍ସ ହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ପଞ୍ଞାୟ ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ସତି ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତା ହୋତି ସତିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କତ୍ୱା । ତଦୁଭୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମକୋସସ୍ସ ଅନୁପାଲନସମତ୍ଥତାୟ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତସିଦ୍ଧି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଇତୀତି ୱଚନେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଦୀପେତି । ତେନ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧଜୋତକାନଂ ଅୱିପରୀତସଦ୍ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା । ନ ହି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି, ନିଦାନପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପକରଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୱନଂ ନ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ସମ୍ଭୱତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସୱନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣଥା’’ତି ୱଦତି । ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିଂ ପୁବ୍ବେକତପୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ସାଧେତି, ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ତଦଭାୱତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଅସ୍ସୁତୱତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଚ ସପ୍ପୁରିସେ ଅନୁପସ୍ସୟମାନସ୍ସ ସୱନଂ ଅତ୍ଥି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ସୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତିଓଗାହନେନ ନିରୱସେସପରହିତପାରିପୂରିକାରଣଭୂତୋ ଏୱଂଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ ନ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହୋତି, ତସ୍ମା ଇତୀତି ଇମିନା ଭଦ୍ଦକେନ ଆକାରେନ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି, ସୁତନ୍ତି ସୱନୟୋଗେନ ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ନ ହି ଅପ୍ପତିରୂପେ ଦେସେ ୱସତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟରହିତସ୍ସ ୱା ସୱନଂ ଅତ୍ଥି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତି, ସମ୍ମା ପଣିହିତତ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ୱିସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି, ତଦୱିସୁଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମା ପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ, ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) ଚ । ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି । ପତିରୂପଦେସୱାସେନ ହି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ସାଧୂନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେନପି ୱିସୁଦ୍ଧପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତି । ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି, ପୁବ୍ବେ ଏୱ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସାନଂ ୱିସୋଧିତତ୍ତା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି । ସୁପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତି । ଇତି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱଚନଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ, ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱିୟ ଚ କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ, ଅରହତି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଭୱିତୁନ୍ତି ଠାନେ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତୋ ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଇତୀତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ଇତିସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସୋତବ୍ବଭେଦପ୍ପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଇତୀତି ଚ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଭାସମାନୋ ‘‘ଏତେ ମୟା ଧମ୍ମା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା’’ତି ଦୀପେତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମା ହି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କସହିତାୟ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଭୂତାୟ ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧା ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତସୁଖାୱହା ହୋନ୍ତୀତି । ସୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଂ ସୱନୟୋଗପରିଦୀପକୱଚନଂ ଭାସମାନୋ ‘‘ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତି ଦୀପେତି । ସୋତାୱଧାନପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନଧାରଣପରିଚୟା । ତଦୁଭୟେନପି ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଭାୱେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୱନେ ଆଦରଂ ଜନେତି । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ ଆଦରେନ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ମହତା ହିତା ପରିବାହିରୋ ହୋତୀତି ଆଦରଂ ଜନେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ସୋତବ୍ବୋ ।

ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଅତିକ୍କମତି, ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘କେୱଲଂ ସୁତମେୱେତଂ ମୟା, ତସ୍ସେୱ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି, ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତି, ଜିନୱଚନଂ ଅପ୍ପେତି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ।

ଅପିଚ ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମସ୍ସୱନଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦସ୍ସ ଦସବଲଧରସ୍ସ ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୋ ସୀହନାଦନାଦିନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମସରଣସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା କାତବ୍ବାତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୱିନାସୟତି ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତି ସାସନେ ।

ଇତି ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱଦଂ ଗୋତମସାୱକୋ’’ତି ॥

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା’ତିଆଦିନା କାଲଦେସେ ଅପଦିସିତ୍ୱାୱ ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ, ଏୱଂ ନ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ? ଅପରେ ତାୱ ଆହୁ – ନ ପନ ଥେରେନ ଭାସିତତ୍ତା । ଇଦଞ୍ହି ନିଦାନଂ ନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମଂ ଭାସିତଂ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରାୟ ପନ ଭଗୱତା ଉପାସିକାସୁ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱେନ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତାୟ ସେକ୍ଖପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତାୟ ଅରିୟସାୱିକାୟ ସାମାୱତିପ୍ପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିସତାନଂ ପଠମଂ ଭାସିତଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥା – ଇତୋ କିର କପ୍ପସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ପଦୁମୁତ୍ତରୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ହଂସୱତିୟଂ ୱିହରତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ହଂସୱତିୟଂ ଏକା କୁଲଧୀତା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀହି ଉପାସିକାହି ସଦ୍ଧିଂ ଆରାମଂ ଗତା । ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଉପାସିକଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେସି । ସତ୍ଥାପି ନଂ ବ୍ୟାକାସି ‘‘ଅନାଗତେ ଗୋତମସ୍ସ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱିକାନଂ ଉପାସିକାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅଗ୍ଗା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ତସ୍ସା ୟାୱଜୀୱଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପୁନ ମନୁସ୍ସେସୂତି ଏୱଂ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତିୟା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଅତିକ୍କନ୍ତଂ । ଅଥ ଇମସ୍ମିଂ ଭଦ୍ଦକପ୍ପେ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ସା ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଘୋସକସେଟ୍ଠିସ୍ସ ଗେହେ ଦାସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି, ଉତ୍ତରାତିସ୍ସା ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସା ଜାତକାଲେ ଖୁଜ୍ଜା ଅହୋସୀତି ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରାତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସା ଅପରଭାଗେ ଘୋସକସେଟ୍ଠିନା ରଞ୍ଞୋ ଉତେନସ୍ସ ସାମାୱତିୟା ଦିନ୍ନକାଲେ ତସ୍ସା ପରିଚାରିକଭାୱେନ ଦିନ୍ନା ରଞ୍ଞୋ ଉତେନସ୍ସ ଅନ୍ତେପୁରେ ୱସତି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ କୋସମ୍ବିୟଂ ଘୋସକସେଟ୍ଠିକୁକ୍କୁଟସେଟ୍ଠିପାୱାରିକସେଟ୍ଠିନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ତୟୋ ୱିହାରେ କାରେତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତେ ତଥାଗତେ କୋସମ୍ବିନଗରଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିହାରେ ନିୟ୍ୟାଦେତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ପୱତ୍ତେସୁଂ, ମାସମତ୍ତଂ ଅତିକ୍କମି । ଅଥ ନେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ସବ୍ବଲୋକାନୁକମ୍ପକା, ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଓକାସଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି କୋସମ୍ବିନଗରୱାସିନୋପି ଜନସ୍ସ ଓକାସଂ ଅକଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନାଗରା ୱୀଥିସଭାଗେନ ଗଣସଭାଗେନ ମହାଦାନଂ ଦେନ୍ତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ମାଲାକାରଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ଗେହେ ନିସୀଦି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା ସାମାୱତିୟା ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତୁଂ ଅଟ୍ଠ କହାପଣେ ଆଦାୟ ତଂ ଗେହଂ ଅଗମାସି । ମାଲାକାରଜେଟ୍ଠକୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ ଉତ୍ତରେ, ଅଜ୍ଜ ତୁୟ୍ହଂ ପୁପ୍ଫାନି ଦାତୁଂ ଖଣୋ ନତ୍ଥି, ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସାମି, ତ୍ୱମ୍ପି ପରିୱେସନାୟ ସହାୟିକା ହୋହି, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସସୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭତ୍ତଗ୍ଗେ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ଅକାସି । ସା ସତ୍ଥାରା ଉପନିସିନ୍ନକଥାୱସେନ କଥିତଂ ସବ୍ବମେୱ ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି, ଅନୁମୋଦନଂ ପନ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି ।

ସା ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ଚତ୍ତାରୋୱ କହାପଣେ ଦତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚଭାୱେନ ପରସନ୍ତକେ ଚିତ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠପି କହାପଣେ ଦତ୍ୱା ପଚ୍ଛିଂ ପୂରେତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ସାମାୱତିୟା ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ନଂ ସା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅମ୍ମ ଉତ୍ତରେ, ତ୍ୱଂ ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ନ ବହୂନି ପୁପ୍ଫାନି ଆହରସି, ଅଜ୍ଜ ପନ ବହୁକାନି, କିଂ ନୋ ରାଜା ଉତ୍ତରିତରଂ ପସନ୍ନୋ’’ତି ? ସା ମୁସା ୱତ୍ତୁଂ ଅଭବ୍ବତାୟ ଅତୀତେ ଅତ୍ତନା କତଂ ଅନିଗୂହିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ କଥେସି । ଅଥ ‘‘କସ୍ମା ଅଜ୍ଜ ବହୂନି ଆହରସୀ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା ‘‘ଅଜ୍ଜାହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅମତଂ ସଚ୍ଛାକାସିଂ, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ନ ୱଞ୍ଚେମୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅରେ ଦୁଟ୍ଠଦାସି, ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ତୟା ଗହିତେ କହାପଣେ ଦେହୀ’’ତି ଅତଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୁବ୍ବହେତୁନା ଚୋଦିୟମାନା ‘‘ଅମ୍ମ, ତୟା ପୀତଂ ଅମତଂ, ଅମ୍ହେପି ପାୟେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି ମଂ ନ୍ହାପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସୋଳସହି ଗନ୍ଧୋଦକଘଟେହି ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ମଟ୍ଠସାଟକେ ଦାପେସି । ସା ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଆସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱିଚିତ୍ରବୀଜନିଂ ଆଦାୟ ନୀଚାସନେସୁ ନିସିନ୍ନାନି ପଞ୍ଚ ମାତୁଗାମସତାନି ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ସେଖପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାସୁ ଠତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନେୱ ତାସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦେସନାୱସାନେ ତା ସବ୍ବା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ । ତା ସବ୍ବାପି ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, ଅଜ୍ଜ ପଟ୍ଠାୟ ତ୍ୱଂ କିଲିଟ୍ଠକମ୍ମଂ ମା କରି, ଅମ୍ହାକଂ ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଆଚରିୟଟ୍ଠାନେ ଚ ପତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଠପୟିଂସୁ ।

କସ୍ମା ପନେସା ଦାସୀ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତାତି ? ସା କିର କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ବାରାଣସିୟଂ ସେଟ୍ଠିଧୀତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା । ଏକାୟ ଖୀଣାସୱତ୍ଥେରିୟା ଉପଟ୍ଠାକକୁଲଂ ଗତାୟ ‘‘ଏତଂ ମେ ଅୟ୍ୟେ, ପସାଧନପେଳିକଂ ଦେଥା’’ତି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କାରେସି । ଥେରୀପି ‘‘ଅଦେନ୍ତିୟା ମୟି ଆଘାତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ଦେନ୍ତିୟା ପରେସଂ ଦାସୀ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି, ନିରୟସନ୍ତାପତୋ ଦାସିଭାୱୋ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ପଟିଚ୍ଚ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ଅକାସି । ସା ତେନ କମ୍ମେନ ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ପରେସଂ ଦାସୀୟେୱ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ।

କସ୍ମା ପନ ଖୁଜ୍ଜା ଅହୋସି ? ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ କିର ବୁଦ୍ଧେ ଅୟଂ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଗେହେ ୱସନ୍ତୀ ଏକଂ ରାଜକୁଲୂପକଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଥୋକଂ ଖୁଜ୍ଜଧାତୁକଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସହୱାସୀନଂ ମାତୁଗାମାନଂ ପୁରତୋ ପରିହାସଂ କରୋନ୍ତୀ ୟଥାୱଜ୍ଜଂ କେଳିୱସେନ ଖୁଜ୍ଜାକାରଂ ଦସ୍ସେସି, ତସ୍ମା ଖୁଜ୍ଜା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି ।

କିଂ ପନ କତ୍ୱା ପଞ୍ଞୱନ୍ତୀ ଜାତାତି ? ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ କିର ବୁଦ୍ଧେ ଅୟଂ ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଗେହେ ୱସନ୍ତୀ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ରାଜଗେହତୋ ଉଣ୍ହପାୟାସସ୍ସ ପୂରିତେ ପତ୍ତେ ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକାନି ଅଟ୍ଠ ଦନ୍ତୱଲୟାନି ‘‘ଇଧ ଠପେତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅଦାସି । ତେ ତଥା କତ୍ୱା ଓଲୋକେସୁଂ । ‘‘ତୁମ୍ହାକଞ୍ଞେୱ ତାନି ପରିଚ୍ଚତ୍ତାନି, ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ଆହ । ତେ ନନ୍ଦମୂଲକପବ୍ଭାରଂ ଅଗମଂସୁ । ଅଜ୍ଜାପି ତାନି ୱଲୟାନି ଅରୋଗାନେୱ । ସା ତସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ପଞ୍ଞୱନ୍ତୀ ଜାତା ।

ଅଥ ନଂ ସାମାୱତିପ୍ପମୁଖାନି ପଞ୍ଚ ଇତ୍ଥିସତାନି ‘‘ଅମ୍ମ, ତ୍ୱଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଦେସେହୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ସା ତଥା କରୋନ୍ତୀ ଅପରଭାଗେ ତିପିଟକଧରା ଜାତା । ତସ୍ମା ନଂ ସତ୍ଥା – ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱିକାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଉପାସିକାନଂ ୟଦିଦଂ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା’’ତି ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଇତି ଉପାସିକାସୁ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱେନ ସତ୍ଥାରା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତା ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତା ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା ଅରିୟସାୱିକା ସତ୍ଥରି କୋସମ୍ବିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ କାଲେନ କାଲଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅନ୍ତେପୁରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସାମାୱତିପ୍ପମୁଖାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିସତାନଂ ଅରିୟସାୱିକାନଂ ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୀ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ସୁତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୀ ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତମରହତାତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ନିଦାନଂ ଆରୋପେସି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ନଗରେ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତ୍ୱା ତଦହେୱ ତାୟ ତାସଂ ଭାସିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା କୋସମ୍ବିୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି କାଲଦେସଂ ଅପଦିସିତୁଂ ପୟୋଜନସମ୍ଭୱୋୱ ନତ୍ଥି ସୁପାକଟଭାୱତୋ । ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଚସ୍ସା ସନ୍ତିକେ ଇମାନି ସୁତ୍ତାନି ଗଣ୍ହିଂସୁ । ଏୱଂ ପରମ୍ପରାୟ ଭିକ୍ଖୂସୁପି ତାୟ ଆରୋପିତଂ ନିଦାନଂ ପାକଟଂ ଅହୋସି । ଅଥ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଅପରଭାଗେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାୟଂ ଅଜାତସତ୍ତୁନା କାରାପିତେ ସଦ୍ଧମ୍ମମଣ୍ଡପେ ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖସ୍ସ ୱସୀଗଣସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତୋ ଇମେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ନିଦାନସ୍ସ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ପରିହରନ୍ତୋ ତାୟ ଆରୋପିତନିୟାମେନେୱ ନିଦାନଂ ଆରୋପେସୀତି ।

କେଚି ପନେତ୍ଥ ବହୁପ୍ପକାରେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତି । କିଂ ତେହି ? ଅପିଚ ନାନାନୟେହି ସଙ୍ଗୀତିକାରା ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ । ଅନୁବୁଦ୍ଧା ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକମହାଥେରା, ତେ ସମ୍ମଦେୱ ଧମ୍ମୱିନୟସ୍ସ ସଙ୍ଗାୟନାକାରଂ ଜାନନ୍ତା କତ୍ଥଚି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା, କତ୍ଥଚି ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତିଆଦିନା, କତ୍ଥଚି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତା, କତ୍ଥଚି ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ନିଦାନଂ ଅଟ୍ଠପେନ୍ତା ୱଗ୍ଗସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ । ତତ୍ଥ ଇଧ ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତନ୍ତିଆଦିନା ନିଦାନଂ ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ, କିଞ୍ଚି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ନୱଙ୍ଗମିଦଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅପ୍ପକଞ୍ଚ ନେସଂ ଅହୋସି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଇତିୱୁତ୍ତକଙ୍ଗସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ତବ୍ଭାୱନିମିତ୍ତଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ…ପେ॰… ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ୱଚନଂ । ତେନାହୁ ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତାତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଦ୍ୱାଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା ଇତିୱୁତ୍ତକ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ସତ୍ଥୁ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଜାନନ୍ତେହି ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଅରିୟସାୱିକାୟ ୱା ଇମେସଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଇତିୱୁତ୍ତକଙ୍ଗଭାୱଞାପନତ୍ଥଂ ଇମିନାୱ ନୟେନ ନିଦାନଂ ଠପିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କିମତ୍ଥଂ ପନ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କୟିରମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ ? ନନୁ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୟ ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ। କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି ଅସମ୍ମୋସଧମ୍ମା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ ଦେସକାଲକତ୍ତୁହେତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ବ୍ରହ୍ମଜାଲମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଦେସାଦିପୁଚ୍ଛାସୁ କତାସୁ ତାସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନିଦାନଂ ଭାସିତଂ । ଇଧ ପନ ଦେସକାଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବରଚନାନୁମାନାଗମତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବରଚନାଦୀହି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାଚାରତାୟ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସାସନସାୱକାନୁରାଗାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱଭାୱସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସବ୍ବସୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତେ ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରାନୁଗ୍ଗହପୱତ୍ତି । ଏୱଂ ଦେସକସଂକିଲେସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସମ୍ପଦାଦୂସକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱସଂସୂଚକେହି ଞାଣସମ୍ପଦାପହାନସମ୍ପଦାଭିବ୍ୟଞ୍ଜକେହି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେସୁ ଅସମ୍ମୋହଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ ଅତ୍ତହିତପରହିତପଟିପତ୍ତି ଚ ନିଦାନୱଚନେନ ପକାସିତା ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ । ଇଧ ପନ ଅନୱସେସତୋ କାମଦୋସପ୍ପହାନଂ ୱିଧାୟ ଦେସନାଦୀପନତୋ ଚାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଭଗୱତା ଅରହତା’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ୟଥାୱୁତ୍ତଅତ୍ଥୱିଭାୱନତା ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତା ଏୱ ।

ତଥା ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥକା ପଟିପତ୍ତି ଅତ୍ତହିତା ୱା । ତସ୍ମା ପରେସଂୟେୱତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନତ୍ଥେନ ସାସନଂ, ନ କବ୍ବରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁ ଚରିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସେହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେହି ୟଥାରହଂ ପକାସିୟତି । ଇଧ ପନ ଦେସକପରିସାପଦେସେହୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଞ୍ଚସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ‘‘ଭଗୱତା ଅରହତା’’ତି ଇମେହି ପଦେହି ୱିଭାୱିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପ୍ପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତନିଦସ୍ସନନ୍ତି ।

ନିଦାନୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧. ଏକକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଲୋଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥାତିଆଦିନା ନୟେନ ଭଗୱତା ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାୟ ଓକାସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସା ପନେସା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୟସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ୱିଚାରେତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନା ପାକଟା ହୋତି, ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଂ ତାୱ ୱିଚାରେସ୍ସାମ । ଚତ୍ତାରୋ ହି ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା – ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି । ୟଥା ହି ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତନ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଟ୍ଠାନନୟେନ ସୋଳସୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ, ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ଚ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଚାତି ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋ; ଏୱଂ ୟଦିପି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟେନପି ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦୀହି ପନ ପୁରତୋ ଠିତେହି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ନିରୱସେସୋ ପଟ୍ଠାନନୟୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଂ ଏୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି କାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସୋତି ପୁଚ୍ଛାୱସୋ । ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ। ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ଥ-କାରସ୍ସ ଠ-କାରଂ କତ୍ୱା, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ। ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି ଏୱ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ । ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସଂ, ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖତ୍ତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ, କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା । ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅନୱରୋଧୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମଜାଲଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ (ଦୀ॰ ନ॰ ୧.୧ ଆଦୟୋ) ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛଂ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି ।

ୟାନି ଭଗୱା ପରେହି ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ କଥେତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ, ତୁୱଟ୍ଟକସୁତ୍ତନ୍ତିଏୱମାଦୀନି (ସୁ॰ ନି॰ ୯୨୧ ଆଦୟୋ; ମ॰ ନି॰ ୧.୬୪ ଆଦୟୋ), ତେସଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ୟାନି ପନ ‘‘ପରିପକ୍କା ଖୋ ରାହୁଲସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ୟଂନୂନାହଂ ରାହୁଲଂ ଉତ୍ତରିଂ ଆସୱାନଂ ଖୟେ ୱିନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଖନ୍ତିଂ ଅଭିନୀହାରଂ ବୁଜ୍ଝନଭାୱଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପରଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ, ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତିଏୱମାଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୦୭ ଆଦୟୋ; ୩.୪୧୬ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯; ମହାୱ॰ ୧୯-୨୦), ତେସଂ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ଭଗୱନ୍ତଂ ପନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଚତ୍ତାରୋ ୱଣ୍ଣା ଚ ତଥା ତଥା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ନୀୱରଣା ନୀୱରଣାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା, ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠେନ ଭଗୱତା ୟାନି କଥିତାନି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତାଦୀନି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୬) ତେସଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ୟାନି ପନ ତାନି ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ କଥିତାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଧମ୍ମଦାୟାଦଂ, ପୁତ୍ତମଂସୂପମଂ, ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧୂପମନ୍ତିଏୱମାଦୀନି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୬୩), ତେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ ।

ଏୱମିମେସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପେସୁ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ପରଜ୍ଝାସୟୱସେନ ହେତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ? ଲୋଭେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦୀସୁ ଏକସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥେୱ ଅଞ୍ଞତ୍ଥେ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭) । ଅତ୍ଥି ସେଟ୍ଠେ ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ପାରା॰ ୧୧) । ଅତ୍ଥି ଅସହାୟେ ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୫) । ଅତ୍ଥି ସଙ୍ଖାୟଂ ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) । ଇଧାପି ସଙ୍ଖାୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଧମ୍ମ-ସଦ୍ଦୋ ପରିୟତ୍ତିସଚ୍ଚସମାଧିପଞ୍ଞାପକତିପୁଞ୍ଞାପତ୍ତିସୁଞ୍ଞତାଞେୟ୍ୟସଭାୱାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ପରିୟାପୁଣାତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୭୩) ପରିୟତ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯୯) ସଚ୍ଚାନି । ‘‘ଏୱଂଧମ୍ମା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଅହେସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୩; ୩.୧୪୨) ସମାଧି । ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ, ସୱେ ପେଚ୍ଚ ନ ସୋଚତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧.୫୭) ପଞ୍ଞା । ‘‘ଜାତିଧମ୍ମାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତାନଂ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୯୮) ପକତି । ‘‘ଧମ୍ମୋ ହୱେ ରକ୍ଖତି ଧମ୍ମଚାରି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୧୦.୧୦୨) ପୁଞ୍ଞଂ । ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରେନ ୱଦେୟ୍ୟ ପାରାଜିକେନ ୱା ସଙ୍ଘାଦିସେସେନ ୱା ପାଚିତ୍ତିୟେନ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୪୪୪) ଆପତ୍ତି । ‘‘ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସମୟେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୧) ସୁଞ୍ଞତା । ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ଞେୟ୍ୟୋ । ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୧) ସଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋ। ଇଧାପି ସଭାୱୋ । ତସ୍ମା ଏକଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ ସଂକିଲେସସଭାୱନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଏକୋ ଚ ସୋ ଧମ୍ମୋ ଚାତି ଏକଧମ୍ମୋ, ତଂ ଏକଧମ୍ମଂ ।

ଭିକ୍ଖୱେତି ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । କିମତ୍ଥଂ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି, ନ ଧମ୍ମମେୱ ଦେସେତୀତି ? ସତିଜନନତ୍ଥଂ । ଭିକ୍ଖୂ ହି ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତାପି ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତାପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତାପି ନିସିନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ତେ ପଠମଂ ଅନାଲପିତ୍ୱା ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେ ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା କିଂନିଦାନା, କିଂପଚ୍ଚୟା’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଆଲପିତେ ପନ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସତିଜନନତ୍ଥଂ ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଲପତି । ତେନ ଚ ତେସଂ ଭିକ୍ଖନସୀଲତାଦିଗୁଣୟୋଗସିଦ୍ଧେନ ୱଚନେନ ହୀନାଧିକଜନସେୱିତଂ ୱୁତ୍ତିଂ ପକାସେନ୍ତୋ ଉଦ୍ଧତଦୀନଭାୱନିଗ୍ଗହଂ କରୋତି । ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଇମିନା କରୁଣାୱିପ୍ଫାରସୋମ୍ମହଦୟନୟନନିପାତପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ତେ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖେ କରୋନ୍ତୋ ତେନ ଚ କଥେତୁକମ୍ୟତାଦୀପକେନ ୱଚନେନ ନେସଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି । ତେନେୱ ଚ ସମ୍ବୋଧନତ୍ଥେନ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେପି ନିୟୋଜେତି । ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରାୟତ୍ତା ହି ସାସନସମ୍ପତ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞେସୁପି ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ପରିସପରିୟାପନ୍ନେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କସ୍ମା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଆମନ୍ତେସୀତି ? ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠାସନ୍ନସଦାସନ୍ନିହିତଭାୱତୋ । ସବ୍ବପରିସସାଧାରଣା ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା, ପରିସାୟ ଚ ଜେଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମୁପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ସେଟ୍ଠା ଅନଗାରିୟଭାୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଚରିୟାନୁୱିଧାୟକତ୍ତା ସକଲସାସନପଟିଗ୍ଗାହକତ୍ତା ଚ, ଆସନ୍ନା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନେସୁ ସମୀପୱୁତ୍ତିୟା, ସଦାସନ୍ନିହିତା ସତ୍ଥୁସନ୍ତିକାୱଚରତ୍ତା । ଅପିଚ ତେ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଭାଜନଂ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ, ୱିସେସତୋ ଚ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟଂ ଦେସନାତି ତେ ଏୱ ଆଲପି ।

ପଜହଥାତି ଏତ୍ଥ ପହାନଂ ନାମ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଦୀପାଲୋକେନେୱ ତମସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଅଲୋଭାଦୀହି ଲୋଭାଦିକସ୍ସ, ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦିୱିପସ୍ସନାଞାଣେହି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପରିଚ୍ଚାଗେନ ଲୋଭାଦିମଲସ୍ସ, ସୀଲେନ ପାଣାତିପାତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ, ସଦ୍ଧାଦୀହି ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦିକସ୍ସ, ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀନଂ, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱସ୍ସ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହସ୍ସ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେସୁ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନେନ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟା, ନିବ୍ବାନେନ ପଟିଲୋମଭାୱସ୍ସ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହସ୍ସ ପହାନଂ, ଏତଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ ନାମ ।

ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ପୱତ୍ତିଭାୱନିୱାରଣତୋ ଘଟପ୍ପହାରେନେୱ ଉଦକପିଟ୍ଠେ ସେୱାଲସ୍ସ ତେସଂ ତେସଂ ନୀୱରଣାଦିଧମ୍ମାନଂ ପହାନଂ, ଏତଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭; ୱିଭ॰ ୬୨୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନଂ, ଇଦଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ, ଏତଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ ନାମ । ୟଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ପହୀନସବ୍ବସଙ୍ଖତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଏତଂ ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନଂ ନାମ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ପହାନେ ଅନାଗାମିକଭାୱକରସ୍ସ ପହାନସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଇଧ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ପଜହଥାତି ପରିଚ୍ଚଜଥ, ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅହନ୍ତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ୱୋତି ଅୟଂ ୱୋସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଚତ୍ତଉପୟୋଗକରଣସାମିୱଚନପଦପୂରଣସମ୍ପଦାନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ‘‘କଚ୍ଚି, ପନ ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧା, ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୬) ପଚ୍ଚତ୍ତେ ଆଗତୋ । ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣାମେମି ୱୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) ଉପୟୋଗେ । ‘‘ନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୭) କରଣେ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସୁଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୫) ସାମିୱଚନେ । ‘‘ୟେ ହି ୱୋ ଅରିୟା ପରିସୁଦ୍ଧକାୟକମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫) ପଦପୂରଣେ । ‘‘ୱନପତ୍ଥପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୯୦) ସମ୍ପଦାନେ । ଇଧାପି ସମ୍ପଦାନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପାଟିଭୋଗୋତି ପଟିଭୂ । ସୋ ହି ଧାରଣକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଧନିକସ୍ସ, ଧନିକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଧାରଣକସ୍ସ ପଟିନିଧିଭୂତୋ ଧନିକସନ୍ତକସ୍ସ ତତୋ ହରଣାଦିସଙ୍ଖାତେନ ଭୁଞ୍ଜନେନ ଭୋଗୋତି ପଟିଭୋଗୋ, ପଟିଭୋଗୋ ଏୱ ପାଟିଭୋଗୋ । ଅନାଗାମିତାୟାତି ଅନାଗାମିଭାୱତ୍ଥାୟ । ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ହି କାମଭୱସ୍ସ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ । ୟୋ ୟସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଧିଗମେନ ଅନାଗାମୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସଫଲୋ ସୋ ତତିୟମଗ୍ଗୋ ଅନାଗାମିତା ନାମ । ଇତି ଭଗୱା ୱେନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁକୂଲଂ ତତିୟମଗ୍ଗାଧିଗମଂ ଲହୁନା ଉପାୟେନ ଏକଧମ୍ମପୂରଣତାମତ୍ତେନ ଥିରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ୟଥା ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଭିନ୍ନଭୂମିକାପି ହି ପଟିଘସଂୟୋଜନାଦୟୋ ତତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା କାମରାଗପ୍ପହାନଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ପାଟିଭୋଗଭାୱେ ଠପେସି ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା ‘‘ମୟା ‘ଏକଧମ୍ମଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’ତି ୱୁତ୍ତେ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ଅଦ୍ଧା ତଂ ଏକଧମ୍ମଂ ପହାୟ ସକ୍କା ତତିୟଭୂମିଂ ସମଧିଗନ୍ତୁଂ, ୟତୋ ଧମ୍ମସ୍ସାମି ପଠମମାହ ‘ଅହଂ ପାଟିଭୋଗୋ’ତି ଉସ୍ସାହଜାତା ତଦତ୍ଥାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ମା ଉସ୍ସାହଜନନତ୍ଥଂ ଅନାଗାମିତାୟ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ତାନଂ ପାଟିଭୋଗଭାୱେ ଠପେସି ।

କତମଂ ଏକଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ କତମନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ପୁଚ୍ଛା ଚ ନାମେସା ପଞ୍ଚୱିଧା – ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା, ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା, ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା, ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା, କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି । ତତ୍ଥ ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଅଞ୍ଞାତଂ ହୋତି ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅତୁଲିତଂ ଅତୀରିତଂ ଅୱିଭୂତଂ ଅୱିଭାୱିତଂ, ତସ୍ସ ଞାଣାୟ ଦସ୍ସନାୟ ତୁଲନାୟ ତୀରଣାୟ ୱିଭୂତତ୍ଥାୟ ୱିଭାୱନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା। ପକତିୟା ଲକ୍ଖଣଂ ଞାତଂ ହୋତି ଦିଟ୍ଠଂ ତୁଲିତଂ ତୀରିତଂ ୱିଭୂତଂ ୱିଭାୱିତଂ । ସୋ ଅଞ୍ଞେହି ପଣ୍ଡିତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛା। ପକତିୟା ସଂସୟପକ୍ଖନ୍ଦୋ ହୋତି ୱିମତିପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତୋ – ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି, ସୋ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛା। ଭଗୱା ହି ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ନିଚ୍ଚଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚଂ ୱା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୯; ମହାୱ॰ ୨୧), ଅୟଂ ଅନୁମତିପୁଚ୍ଛା। ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି – ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆହାରା ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହାୟ । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୧) ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛା।

ତତ୍ଥ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ପୁଚ୍ଛା ବୁଦ୍ଧାନଂ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ତୀସୁ ହି ଅଦ୍ଧାସୁ କିଞ୍ଚି ସଙ୍ଖତଂ ଅଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତଂ ୱା ଅସଙ୍ଖତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଦିଟ୍ଠଂ ଅତୁଲିତଂ ଅତୀରିତଂ ଅୱିଭୂତଂ ଅୱିଭାୱିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତେନ ନେସଂ ଅଦିଟ୍ଠଜୋତନାପୁଚ୍ଛା ନତ୍ଥି । ୟଂ ପନ ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେନ ସମଣେନ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ୱା ଦେୱେନ ୱା ମାରେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନା ୱା ସଦ୍ଧିଂ ସଂସନ୍ଦନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତେନ ନେସଂ ଦିଟ୍ଠସଂସନ୍ଦନାପୁଚ୍ଛାପି ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ପନ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଅକଥଂକଥୀ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛା ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ୱିଗତସଂସୟା, ତେନ ନେସଂ ୱିମତିଚ୍ଛେଦନାପୁଚ୍ଛାପି ନତ୍ଥି । ଇତରା ପନ ଦ୍ୱେ ପୁଚ୍ଛା ଅତ୍ଥି, ତାସୁ ଅୟଂ କଥେତୁକମ୍ୟତାପୁଚ୍ଛାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ତାୟ ପୁଚ୍ଛାୟ ପୁଟ୍ଠମତ୍ଥଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲୁବ୍ଭନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଲୁବ୍ଭତି, ଲୁବ୍ଭନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଲୋଭୋ। ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍କଟାଲେପୋ ୱିୟ, ଅଭିସଙ୍ଗରସୋ ତତ୍ତକପାଲେ ପକ୍ଖିତ୍ତମଂସପେସି ୱିୟ, ଅପରିଚ୍ଚାଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ତେଲଞ୍ଜନରାଗୋ ୱିୟ, ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନୋ, ତଣ୍ହାନଦିଭାୱେନ ୱଡ୍ଢମାନୋ ୟତ୍ଥ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ସୀଘସୋତା ନଦୀ ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅପାୟମେୱ ତଂ ସତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଲୋଭସଦ୍ଦୋ ସବ୍ବଲୋଭସାମଞ୍ଞୱଚନୋ, ଇଧ ପନ କାମରାଗୱଚନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ ।

ପୁନ ଭିକ୍ଖୱେତି ଆଲପନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗାହକଭାୱେନ ଅଭିମୁଖୀଭୂତାନଂ ତତ୍ଥ ଆଦରଜନନତ୍ଥଂ । ପଜହଥାତି ଇମିନା ପହାନାଭିସମୟୋ ୱିହିତୋ, ସୋ ଚ ପରିଞ୍ଞାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏୱ ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିସୁନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନାନି ଚତ୍ତାରିପି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା କିଚ୍ଚାନି ୱିହିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ‘‘ଲୋଭଂ ପଜହଥା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ପହାନେକଟ୍ଠଭାୱତୋ ଦୋସାଦୀନମ୍ପି ପହାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଏୱଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱିସୟେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକିଚ୍ଚେ ପହାନାଭିସମୟେ ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସା ସହକାରୀକାରଣଭୂତାନଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଂ ସେସମଗ୍ଗଙ୍ଗାନମ୍ପି ସମୁଦୟସଚ୍ଚୱିସୟକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତୀତି ପରିପୁଣ୍ଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗବ୍ୟାପାରୋ ଇଧ କଥିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନମ୍ପି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ବ୍ୟାପାରସ୍ସ ଇଧ ୱୁତ୍ତଭାୱୋ ୟଥାରହଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ଲୋଭଂ ପଜହଥାତି ଏତେନ ପହାନପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ସା ଚ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନା, ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ଚ ଞାତପରିଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନାତି ଅୱିନାଭାୱେନ ତିସ୍ସୋପି ପରିଞ୍ଞା ବୋଧିତା ହୋନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ସହ ଫଲେନ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ପକାସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ଲୋଭଂ ପଜହଥାତି ସହ ଫଲେନ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧି ଦେସିତା । ସା ଚ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିସନ୍ନିସ୍ସୟା…ପେ॰… ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିସନ୍ନିସ୍ସୟା ଚାତି ନାନନ୍ତରିକଭାୱେନ ସହ ଫଲେନ ସବ୍ବାପି ସତ୍ତ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ୱିଭାୱିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱମେତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିକ୍କମଭାୱନାୟ ପରିଞ୍ଞାତ୍ତୟସମ୍ପାଦନେନ ଲୋଭଂ ପଜହିତୁକାମେନ –

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ ଲୋଭୋ, ଲୋଭୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ ।

ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତି ॥

‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ଲୋଭୋ ସହତେ ନରଂ’’ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୮୮) ।

ରତ୍ତୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପାଣମ୍ପି ହନତି, ଅଦିନ୍ନମ୍ପି ଆଦିୟତି, ସନ୍ଧିମ୍ପି ଛିନ୍ଦତି, ନିଲ୍ଲୋପମ୍ପି ହରତି, ଏକାଗାରିକମ୍ପି କରୋତି, ପରିପନ୍ଥେପି ତିଟ୍ଠତି, ପରଦାରମ୍ପି ଗଚ୍ଛତି, ମୁସାପି ଭଣତି । ତଦପି ତେସଂ ଭୱତଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଜାନତଂ ଅପସ୍ସତଂ ଅୱେଦୟତଂ ତଣ୍ହାନୁଗତାନଂ ପରିତସ୍ସିତଂ ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମେୱ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୪) ।

‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ, ଦୀଘମଦ୍ଧାନ ସଂସରଂ ।

ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି’’ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫) ।

‘‘ନତ୍ଥି ରାଗସମୋ ଅଗ୍ଗି, ନତ୍ଥି ଦୋସସମୋ କଲି’’ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୨, ୨୫୧) ।

‘‘କାମରାଗେନ ଡୟ୍ହାମି, ଚିତ୍ତଂ ମେ ପରିଡୟ୍ହତି’’ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୧୨) ।

‘‘ୟେ ରାଗରତ୍ତାନୁପତନ୍ତି ସୋତଂ, ସୟଂକତଂ ମକ୍କଟକୋୱ ଜାଲ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୭) ଚ –

ଏୱମାଦିସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ ନାନାନୟେହି ଲୋଭସ୍ସ ଆଦୀନୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପହାନାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା କାମରାଗସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଦସୱିଧଞ୍ହି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି କାମରାଗୋ ପହୀୟତି, କାୟଗତାସତିଭାୱନାୱସେନ ସୱିଞ୍ଞାଣକେ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିୱସେନ ଅୱିଞ୍ଞାଣକେ ଅସୁଭେ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସାପି, ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ସଂୱରଣୱସେନ ସତିକୱାଟେନ ପିହିତଦ୍ୱାରସ୍ସାପି, ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ୱା ଆଲୋପାନଂ ଓକାସେ ସତି ଉଦକଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟାପନସୀଲତାୟ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋପି । ତେନେୱାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।

ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) ।

ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାରତେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦସଅସୁଭନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନେୱାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି ।

ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ କାମରାଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ପହାନାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତତିୟମଗ୍ଗେନ ତଂ ଅନୱସେସତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଲୋଭଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥ, ଅହଂ ୱୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଅନାଗାମିତାୟା’’ତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘କୋ ପନେତ୍ଥ ଲୋଭୋ ପହୀୟତି, କିଂ ଅତୀତୋ, ଅଥ ଅନାଗତୋ, ଉଦାହୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ନ ତାୱ ଅତୀତୋ ଲୋଭୋ ପହୀୟେୟ୍ୟ, ନ ଅନାଗତୋ ୱା ତେସଂ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ନିରୁଦ୍ଧଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱାୟାମୋ ଚ ଅଫଲୋ ଆପଜ୍ଜତି । ଅଥ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଏୱମ୍ପି ଅଫଲୋ ୱାୟାମୋ ତସ୍ସ ସରସଭଙ୍ଗତ୍ତା, ସଂକିଲିଟ୍ଠା ଚ ମଗ୍ଗଭାୱନା ଆପଜ୍ଜତି, ଚିତ୍ତୱିପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ଲୋଭୋ ସିୟା, ନ ଚାୟଂ ନୟୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଲୋଭୋ ପହୀୟତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ଇଧ ତରୁଣରୁକ୍ଖୋ ଅସଞ୍ଜାତଫଲୋ, ତଂ ପୁରିସୋ କୁଠାରିୟା ମୂଲେ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛେଦେ ଅସତି ୟାନି ଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତାନି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅଜାତାନି ଏୱ ନ ଜାୟେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱମେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ଲୋଭୋ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ପଚ୍ଚୟଘାତସ୍ସ କତତ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅୟଞ୍ହି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିପସ୍ସନାୟ ହି ଆରମ୍ମଣଭୂତା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠାନତାୟ ଭୂମି ନାମ । ସା ଭୂମି ତେନ ଲଦ୍ଧାତି କତ୍ୱା ଭୂମିଲଦ୍ଧୁପ୍ପନ୍ନୋ । ଆରମ୍ମଣାଧିଗ୍ଗହିତୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭିତୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅସମୂହତୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଚ ଅୟମେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ । ଏତନ୍ତି ଏତଂ ଅତ୍ଥଜାତଂ । ଇଦାନି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ । ଇତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି କେନ ପନ ୱୁଚ୍ଚତି ? ଭଗୱତା ୱ । ଅଞ୍ଞେସୁ ହି ତାଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ଉପନିବନ୍ଧଗାଥା ହୋନ୍ତି, ଇଧ ପନ ଭଗୱତା ୱ ଗାଥାରୁଚିକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଗାଥା ଭାସିତା ।

ତତ୍ଥ ୟେନ ଲୋଭେନ ଲୁଦ୍ଧାସେ, ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତିନ୍ତି ୟେନ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣେନ ତତୋ ଏୱ ଅଭିସଙ୍ଗରସେନ ଲୋଭେନ ଲୁଦ୍ଧା ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରେସୁ ଆୟତନେସୁ ଗିଦ୍ଧା ଗଧିତା । ସେତି ହି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ପନ ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ସେ-କାରାଗମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ଲୁଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ କାୟସୁଚରିତାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ସୁଚରିତଂ ଅକତ୍ୱା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି ଚ ଉପଚିନିତ୍ୱା ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତତାୟ ସତ୍ତାତି ଲଦ୍ଧନାମା ପାଣିନୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିଟ୍ଠାନତାୟ ଦୁଗ୍ଗତୀତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ ନିରୟଂ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଞ୍ଚ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି ।

ତଂ ଲୋଭଂ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ, ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସିନୋତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଲୋଭଂ ସଭାୱତୋ ସମୁଦୟତୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମତୋ ଅସ୍ସାଦତୋ ଆଦୀନୱତୋ ନିସ୍ସରଣତୋତି ଇମେହି ଆକାରେହି ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ହେତୁନା ଞାୟେନ ଅଞ୍ଞାୟ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ରୂପାଦିକେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚାଦୀହି ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସନତୋ ୱିପସ୍ସିନୋ ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସେ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ପଜହନ୍ତି, ନ ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଦେନ୍ତି । ପହାୟନ ପୁନାୟନ୍ତି, ଇମଂ ଲୋକଂ କୁଦାଚନନ୍ତି ଏୱଂ ସହଜେକଟ୍ଠପହାନେକଟ୍ଠେହି ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ଲୋଭଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଜହିତ୍ୱା ପୁନ ପଚ୍ଛା ଇମଂ କାମଧାତୁସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ କଦାଚିପି ନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା । ଇତି ଭଗୱା ଅନାଗାମିଫଲେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋତି ନିଦାନାୱସାନତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଗାଥାପରିୟୋସାନା ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ପକାସିତୋ ଅତ୍ଥୋ । ଅପି-ସଦ୍ଦୋ ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନସୁତ୍ତତ୍ଥସମ୍ପିଣ୍ଡନୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ ସରୂପେନେୱ ଆଗତଂ, ପହାନାପଦେସେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଇତରଂ ସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଞ୍ଚ ତଦୁଭୟହେତୁତାୟ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ । ଗାଥାୟ ପନ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟମଗ୍ଗସଚ୍ଚାନି ୟଥାରୁତୱସେନେୱ ଞାୟନ୍ତି, ଇତରଂ ନିଦ୍ଧାରେତବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ଇତୋ ପରେସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଇତିୱୁତ୍ତକୱଣ୍ଣନାୟ ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୋସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨.ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ…ପେ॰… ଦୋସନ୍ତି ଦୁତିୟସୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା । ୟଥା ଏତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁପି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନଂୟେୱ କରିସ୍ସାମ । ୟସ୍ମା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦୋସବହୁଲାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦୋସୱୂପସମନତ୍ଥଂ ଦେସିତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଦୋସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥା’’ତି ଆଗତଂ । ତତ୍ଥ ଦୋସନ୍ତି ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀତି ଆଘାତୋ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୯୬୦) ନୟେନ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତାନଂ ନୱନ୍ନଂ, ‘‘ଅତ୍ଥଂ ମେ ନାଚରୀ’’ତିଆଦୀନଞ୍ଚ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ସିଦ୍ଧାନଂ ନୱନ୍ନମେୱାତି ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦିନା ଅଟ୍ଠାନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକୂନୱୀସତିୟା ଅଞ୍ଞତରାଘାତୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱଂ ଆଘାତଂ । ସୋ ହି ଦୁସ୍ସନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ଦୁସ୍ସତି, ଦୁସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ଦୋସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଲକ୍ଖଣୋ ପହଟାସୀୱିସୋ ୱିୟ, ୱିସପ୍ପନରସୋ ୱିସନିପାତୋ ୱିୟ, ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟଦହନରସୋ ୱା ଦାୱଗ୍ଗି ୱିୟ, ଦୁସ୍ସନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ଲଦ୍ଧୋକାସୋ ୱିୟ ସପତ୍ତୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତଆଘାତୱତ୍ଥୁପଦଟ୍ଠାନୋ ୱିସସଂସଟ୍ଠପୂତିମୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଜହଥାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦଥ । ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ –

‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଘାତୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ଜାୟେଥ, ମେତ୍ତା ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଭାୱେତବ୍ବା…ପେ॰… କରୁଣା…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖା, ଅସତିଅମନସିକାରୋ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆପଜ୍ଜିତବ୍ବୋ, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ଜାୟେଥ, କମ୍ମସ୍ସକତା ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବା ‘କମ୍ମସ୍ସକୋ ଅୟମାୟସ୍ମା କମ୍ମଦାୟାଦୋ…ପେ॰… ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୧) –

ଏୱଂ ପଞ୍ଚ ଆଘାତପ୍ପଟିୱିନୟା ୱୁତ୍ତାୟେୱ ।

‘‘ପଞ୍ଚିମେ, ଆୱୁସୋ, ଆଘାତପଟିୱିନୟା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଆଘାତୋ ସବ୍ବସୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ । କତମେ ପଞ୍ଚ ? ଇଧାୱୁସୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରୋ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରୋ; ଏୱରୂପେପି, ଆୱୁସୋ, ପୁଗ୍ଗଲେ ଆଘାତୋ ପଟିୱିନେତବ୍ବୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୨) –

ଏୱମାଦିନାପି ନୟେନ ପଞ୍ଚ ଆଘାତପଟିୱିନୟା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ୟେନ କେନଚି ଆଘାତପଟିୱିନୟୱିଧିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । ଅପିଚ ୟୋ –

‘‘ଉଭତୋଦଣ୍ଡକେନ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କକଚେନ ଚୋରା ଓଚରକା ଅଙ୍ଗମଙ୍ଗାନି ଓକନ୍ତେୟ୍ୟୁଂ, ତତ୍ରାପି ୟୋ ମନୋ ପଦୂସେୟ୍ୟ, ନ ମେ ସୋ ତେନ ସାସନକରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨) ସତ୍ଥୁ ଓୱାଦୋ ।

‘‘ତସ୍ସେୱ ତେନ ପାପିୟୋ, ୟୋ କୁଦ୍ଧଂ ପଟିକୁଜ୍ଝତି ।

କୁଦ୍ଧଂ ଅପ୍ପଟିକୁଜ୍ଝନ୍ତୋ, ସଙ୍ଗାମଂ ଜେତି ଦୁଜ୍ଜୟଂ ॥

‘‘ଉଭିନ୍ନମତ୍ଥଂ ଚରତି, ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ।

ପରଂ ସଙ୍କୁପିତଂ ଞତ୍ୱା, ୟୋ ସତୋ ଉପସମ୍ମତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୮) ।

‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସପତ୍ତକନ୍ତା ସପତ୍ତକରଣା କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା । କତମେ ସତ୍ତ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି, ‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଅସ୍ସା’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣୱତାୟ ନନ୍ଦତି । କୋଧନୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କିଞ୍ଚାପି ସୋ ହୋତି ସୁନ୍ହାତୋ ସୁୱିଲିତ୍ତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୁ ଓଦାତୱତ୍ଥୱସନୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋୱ ହୋତି କୋଧାଭିଭୂତୋ । ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଠମୋ ଧମ୍ମୋ ସପତ୍ତକନ୍ତୋ ସପତ୍ତକରଣୋ କୋଧନଂ ଆଗଚ୍ଛତି ଇତ୍ଥିଂ ୱା ପୁରିସଂ ୱା ।

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଇଚ୍ଛତି ‘ଅହୋ ୱତାୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସୟେୟ୍ୟା’ତି…ପେ॰… ନ ପଚୁରତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ଭୋଗୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ୟସୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… ନ ମିତ୍ତୱା ଅସ୍ସାତି…ପେ॰… କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପତ୍ତୋ ସପତ୍ତସ୍ସ ସୁଗତିଗମନେ ନନ୍ଦତି । କୋଧନୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ କୋଧାଭିଭୂତୋ କୋଧପରେତୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ୱାଚାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି, ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି । ସୋ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା ୱାଚାୟ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା ମନସା ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରିତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା…ପେ॰… ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି କୋଧାଭିଭୂତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ।

‘‘କୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, କୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି…ପେ॰… ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ।

‘‘କୋଧଂ ଜହେ ୱିପ୍ପଜହେୟ୍ୟ ମାନଂ, ସଂୟୋଜନଂ ସବ୍ବମତିକ୍କମେୟ୍ୟ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୨୧) ।

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ କୋଧୋ, କୋଧୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋ…ପେ॰… ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୪) ।

‘‘କୋଧଂ ଛେତ୍ୱା ସୁଖଂ ସେତି, କୋଧଂ ଛେତ୍ୱା ନ ସୋଚତି ।

କୋଧସ୍ସ ୱିସମୂଲସ୍ସ, ମଧୁରଗ୍ଗସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ।

‘‘ଏକାପରାଧଂ ଖମ ଭୂରିପଞ୍ଞ,

ନ ପଣ୍ଡିତା କୋଧବଲା ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଦୋସେ ଆଦୀନୱେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଦୋସପ୍ପହାନେ ଆନିସଂସେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦୋସଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନାଦିୱସେନ ପଜହିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଦୋସଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦଥ, ପଜହଥାତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତତ୍ଥ ନିୟୋଜନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୋସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମଂ ପଜହଥା’’ତି । ଦୁଟ୍ଠାସେତି ଆଘାତେନ ଦୂସିତଚିତ୍ତତାୟ ପଦୁଟ୍ଠା । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ମୋହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ମୋହନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣଂ । ତଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଅଞ୍ଞାଣଂ, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱିଭାଗେନ ଅନେକପ୍ପଭେଦମ୍ପି ମୁୟ୍ହନ୍ତି । ତେନ ସୟଂ ୱା ମୁୟ୍ହତି ମୁୟ୍ହନମତ୍ତମେୱ ୱା ତନ୍ତି ମୋହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ଧଭାୱଲକ୍ଖଣୋ, ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣୋ ୱା, ଅସମ୍ପଟିୱେଧରସୋ, ଆରମ୍ମଣସଭାୱଚ୍ଛାଦନରସୋ ୱା, ଅସମ୍ମାପ୍ପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଅନ୍ଧକାରପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନୋ, ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ମୂଲନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଧାପି ପଜହଥାତି ପଦସ୍ସ –

‘‘ମୂଳ୍ହୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ମୂଳ୍ହୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ମୋହୋ ସହତେ ନରଂ’’ ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୮୮) ।

‘‘ଅନତ୍ଥଜନନୋ ମୋହୋ…ପେ॰… ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୮୮) ।

‘‘ଅୱିଜ୍ଜା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା’’ (ଇତିୱୁ॰ ୪୦) ।

‘‘ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ, ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତି’’ । (ଉଦା॰ ୭୦) ।

‘‘ମୋହୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟ’’ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୪) ।

‘‘ମୂଳ୍ହୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋହେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକମ୍ପି ଭୟଂ ୱେରଂ ପସୱତି, ସମ୍ପରାୟିକମ୍ପି ଭୟଂ ୱେରଂ ପସୱତୀ’’ତି ଚ –

ଆଦିନା ନୟେନ ‘‘ୟୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିସଂକିଲେସଧମ୍ମେହି ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବୋ, ଅତ୍ଥତୋ ସବ୍ବୋ ସୋ ମୋହହେତୁକୋ’’ତି ଚ ମୋହେ ଆଦୀନୱଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ମୋହପ୍ପହାନେ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିପ୍ପହାନକ୍କମେନେୱ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ମୋହଂ ପଜହନ୍ତା ତତିୟମଗ୍ଗେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋଭଦୋସେକଟ୍ଠଂ ମୋହଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହଥାତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ ଏୱ ହି ମୋହୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋତି । ମୂଳ୍ହାସେତି କୁସଲାକୁସଲସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜାଦିଭେଦେ ଅତ୍ତନୋ ହିତାହିତେ ସମ୍ମୂଳ୍ହା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ କୋଧନ୍ତି ଦୋସଂ । ଦୋସୋ ଏୱ ହି କୋଧପରିୟାୟେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ଦୁତିୟସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ, ଆଘାତକରଣରସୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ବ୍ୟାପତ୍ତିଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଚେତସୋ ପୂତିଭାୱୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ମକ୍ଖନ୍ତି ପରଗୁଣମକ୍ଖନଂ । ୟଦିପି ହି ସୋ ଗୂଥଂ ଗହେତ୍ୱା ପରଂ ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କରଂ ପଠମତରଂ ମକ୍ଖତିୟେୱ, ତଥାପି ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବତ୍ତା ‘‘ପରଗୁଣମକ୍ଖନୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଥା ହି ସୋ ଉଦକପୁଞ୍ଛନମିୱ ନ୍ହାତସ୍ସ ସରୀରଗତଂ ଉଦକଂ ପରେସଂ ଗୁଣେ ମକ୍ଖେତି ପୁଞ୍ଛତି ୱିନାସେତି, ପରେହି ୱା କତାନଂ ମହନ୍ତାନମ୍ପି କାରାନଂ ଖେପନତୋ ଧଂସନତୋ ମକ୍ଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ପରଗୁଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ, ତେସଂ ୱିନାସନରସୋ, ତଦୱଚ୍ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପରେସଂ ଗୁଣମକ୍ଖନାକାରେନ ପୱତ୍ତୋ ଦୋମନସ୍ସସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଜହଥାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ଦୋସଂ, ଦୋସେ ଚ ୱୁତ୍ତନୟଂ ଆଦୀନୱଂ, ପହାନେ ଚସ୍ସ ଆନିସଂସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପଜହନ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତତିୟମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ମକ୍ଖାସେତି ମକ୍ଖିତା ମକ୍ଖିତପରଗୁଣା, ପରେସଂ ଗୁଣାନଂ ମକ୍ଖିତାରୋ, ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋପି ଧଂସିତଗୁଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ମାନନ୍ତି ଜାତିଆଦିୱତ୍ଥୁକଂ ଚେତସୋ ଉନ୍ନମନଂ । ସୋ ହି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମଞ୍ଞନ୍ତି ତେନ, ସୟଂ ୱା ମଞ୍ଞତି, ମାନନଂ ସମ୍ପଗ୍ଗହୋତି ୱା ମାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟଂ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ମାନୋ, ସଦିସୋହମସ୍ମୀତି ମାନୋ, ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ମାନୋତି ଏୱଂ ତିୱିଧୋ । ପୁନ ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀତି ମାନୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ସଦିସୋ, ସେୟ୍ୟସ୍ସ ହୀନୋ; ସଦିସସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ, ସଦିସସ୍ସ ସଦିସୋ, ସଦିସସ୍ସ ହୀନୋ; ହୀନସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ, ହୀନସ୍ସ ସଦିସୋ, ହୀନସ୍ସ ହୀନୋହମସ୍ମୀତି ମାନୋତି ଏୱଂ ନୱୱିଧୋପି ଉନ୍ନତିଲକ୍ଖଣୋ, ଅହଂକାରରସୋ, ସମ୍ପଗ୍ଗହରସୋ ୱା, ଉଦ୍ଧୁମାତଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, କେତୁକମ୍ୟତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ ୱା, ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭପଦଟ୍ଠାନୋ ଉମ୍ମାଦୋ ୱିୟାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପଜହଥାତି ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନନିମିତ୍ତତା, ଗରୁଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମାଦୀନଂ ଅକରଣେ କାରଣତା, ଜାତିମଦପୁରିସମଦାଦିଭାୱେନ ପମାଦାପତ୍ତିହେତୁଭାୱୋତି ଏୱମାଦିଭେଦଂ ଆଦୀନୱଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ନିରତିମାନତାୟ ଆନିସଂସଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ରାଜସଭଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ଚଣ୍ଡାଲୋ ୱିୟ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ନୀଚଚିତ୍ତତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ତଂ ପଜହନ୍ତା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ ଏୱ ହି ମାନୋ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ମତ୍ତାସେତି ଜାତିମଦପୁରିସମଦାଦିୱସେନ ମାନେନ ପମାଦାପତ୍ତିହେତୁଭୂତେନ ମତ୍ତା ଅତ୍ତାନଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଚରନ୍ତା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇମେସୁ ପନ ପଟିପାଟିୟା ଛସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଗାଥାସୁ ୱା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପାପେତ୍ୱା ଦେସନା ନିଟ୍ଠାପିତା । ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ଅୱିହା ଅତପ୍ପା ସୁଦସ୍ସା ସୁଦସ୍ସୀ ଅକନିଟ୍ଠାତି ଉପପତ୍ତିଭୱୱସେନ ପଞ୍ଚ ଅନାଗାମିନୋ, ତେସୁ ଅୱିହେସୁ ଉପପନ୍ନା ଅୱିହା ନାମ । ତେ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ପଞ୍ଚୱିଧା, ତଥା ଅତପ୍ପା, ସୁଦସ୍ସା, ସୁଦସ୍ସିନୋ । ଅକନିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ପରିହାୟତି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଅୱିହାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚକପ୍ପସତାଦିଭେଦଂ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ୟୋ ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅଧିମତ୍ତପ୍ପୟୋଗଂ ଅକତ୍ୱା ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖେନ ଅକସିରେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ସସଙ୍ଖାରେନ ଅଧିମତ୍ତପ୍ପୟୋଗଂ କତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖେନ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ଇତରୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ଉଦ୍ଧଂୱାହିତଭାୱେନ ଉଦ୍ଧମସ୍ସ ତଣ୍ହାସୋତଂ, ୱଟ୍ଟସୋତଂ, ମଗ୍ଗସୋତମେୱ ୱାତି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ । ଅୱିହାଦୀସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଂ ? ୟୋ ଅୱିହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ତୟୋ ଦେୱଲୋକେ ସୋଧେତ୍ୱା ସୁଦସ୍ସୀଦେୱଲୋକେ ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ଇତୋ ଅକନିଟ୍ଠମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ହେଟ୍ଠା ଚତୂସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ, ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମାତି ।

ତତ୍ଥ ଅୱିହେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା କପ୍ପସତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ପରିନିବ୍ବାୟିକୋ, ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କପ୍ପସତାନଂ ମତ୍ଥକେ ପରିନିବ୍ବାୟିକୋ, ପଞ୍ଚକପ୍ପସତେ ଅସମ୍ପତ୍ତେ ପରିନିବ୍ବାୟିକୋତି ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଉପପନ୍ନଂ ୱା ସମନନ୍ତରା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ୱେମଜ୍ଝ’’ନ୍ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୬) । ୱା-ସଦ୍ଦେନ ହି ପତ୍ତମତ୍ତୋପି ସଙ୍ଗହିତୋତି । ଏୱଂ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ । ତେସୁ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚାତି ଦସ ହୋନ୍ତି । ତଥା ଅତପ୍ପାସୁଦସ୍ସାସୁଦସ୍ସୀସୂତି ଚତ୍ତାରୋ ଦସକା ଚତ୍ତାରୀସଂ ଅକନିଟ୍ଠେ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଚତ୍ତାରୋ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠ, ଏୱମେତେ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାରୀସଂ ଅନାଗାମିନୋ । ତେ ସବ୍ବେପି ଇମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅୱିସେସୱଚନେନ ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସବ୍ବପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ସତ୍ତମେ ସବ୍ବନ୍ତି ଅନୱସେସଂ । ଅନୱସେସୱାଚକୋ ହି ଅୟଂ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ । ସୋ ୟେନ ୟେନ ସମ୍ବନ୍ଧଂ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅନୱସେସତଂ ଦୀପେତି; ୟଥା ‘‘ସବ୍ବଂ ରୂପଂ, ସବ୍ବା ୱେଦନା, ସବ୍ବସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି । ସୋ ପନାୟଂ ସବ୍ବ-ସଦ୍ଦୋ ସପ୍ପଦେସନିପ୍ପଦେସୱିସୟତାୟ ଦୁୱିଧୋ । ତଥା ହେସ ସବ୍ବସବ୍ବଂ, ପଦେସସବ୍ବଂ, ଆୟତନସବ୍ବଂ, ସକ୍କାୟସବ୍ବନ୍ତି ଚତୂସୁ ୱିସୟେସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ସବ୍ବାକାରେନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣମୁଖେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ସବ୍ବସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆଗତୋ । ‘‘ସବ୍ବେସଂ ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତା, ସୁଭାସିତଂ ପରିୟାୟେନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪୫) ପଦେସସବ୍ବସ୍ମିଂ । ‘‘ସବ୍ବଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମି, ଚକ୍ଖୁଞ୍ଚେୱ ରୂପଞ୍ଚ…ପେ॰… । ମନଞ୍ଚେୱ ଧମ୍ମେ ଚା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩-୨୫) ଏତ୍ଥ ଆୟତନସବ୍ବସ୍ମିଂ । ‘‘ସବ୍ବଧମ୍ମମୂଲପରିୟାୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ସକ୍କାୟସବ୍ବସ୍ମିଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବସବ୍ବସ୍ମିଂ ଆଗତୋ ନିପ୍ପଦେସୱିସୟୋ, ଇତରେସୁ ତୀସୁପି ଆଗତୋ ସପ୍ପଦେସୱିସୟୋ। ଇଧ ପନ ସକ୍କାୟସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ହି ଇଧ ‘‘ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅନୱସେସତୋ ଗହିତା ।

ଅନଭିଜାନନ୍ତି ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ଇମେ ଅକୁସଲା, ଇମେ ସାୱଜ୍ଜା, ଇମେ ଅନୱଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଇମା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦିନା ସବ୍ବେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ ଅନଭିଜାନନ୍ତୋ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ନ ଜାନନ୍ତୋ । ଅପରିଜାନନ୍ତି ନ ପରିଜାନନ୍ତୋ । ୟୋ ହି ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି – ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ, ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ, ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ । ତତ୍ଥ କତମା ଞାତପରିଞ୍ଞା ? ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଂ ନାମରୂପଂ – ‘‘ଇଦଂ ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ । ଇଦଂ ନାମଂ, ଏତ୍ତକଂ ନାମଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଭୂତପ୍ପସାଦାଦିପ୍ପଭେଦଂ ରୂପଂ, ଫସ୍ସାଦିପ୍ପଭେଦଂ ନାମଞ୍ଚ, ଲକ୍ଖଣରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅୟଂ ଞାତପରିଞ୍ଞା । କତମା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ଞାତଂ କତ୍ୱା ତଂ ସବ୍ବଂ ତୀରେତି ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ରୋଗତୋତି ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସାୟ ଆକାରେହି । ଅୟଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । କତମା ପହାନପରିଞ୍ଞା ? ଏୱଂ ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଛନ୍ଦରାଗଂ ପଜହତି । ଅୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା ।

ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିକଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିୟୋପି ଞାତପରିଞ୍ଞା । ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ କଲାପସମ୍ମସନାଦିଅନୁଲୋମପରିୟୋସାନା ୱା ପଞ୍ଞା ତୀରଣପରିଞ୍ଞା । ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପଜହନଂ ପହାନପରିଞ୍ଞା । ୟୋ ସବ୍ବଂ ପରିଜାନାତି, ସୋ ଇମାହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନାତି । ଇଧ ପନ ୱିରାଗପ୍ପହାନାନଂ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଚ ୱସେନ ପରିଜାନନା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟୋ ପନେୱଂ ନ ପରିଜାନାତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରିଜାନ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିରାଜୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟୱିସେସେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ନ ୱିରାଜୟଂ, ନ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୋ; ୟଥା ତତ୍ଥ ରାଗୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନଂ ନ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପଜହନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ତତ୍ଥ ପହାତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ଅନୱସେସତୋ ନ ପଜହନ୍ତୋ । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଅଭିଜାନନାଦୟୋପି ମିସ୍ସକମଗ୍ଗୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ପୁବ୍ବଭାଗେ ହି ନାନାଚିତ୍ତୱସେନ ଞାତତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାହି କମେନ ଅଭିଜାନନାଦୀନି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣେନେୱ କିଚ୍ଚୱସେନ ତଂ ସବ୍ବଂ ନିପ୍ଫାଦେନ୍ତଂ ଏକମେୱ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି । ଅଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ନିବ୍ବାନାୟ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖେପନାୟ ନ ଭବ୍ବୋ, ନାଲଂ ନ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସବ୍ବଞ୍ଚ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ, ଖୋ-ସଦ୍ଦୋ ଅୱଧାରଣେ । ତଦୁଭୟେନ ଅଭିଜାନନାଦିତୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ୱିସେସଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟସ୍ସ ଚ ଏକନ୍ତକାରଣଂ ଦୀପେତି । ଅଭିଜାନନାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ପନ ପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଧ ୱିଧାନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ଅପିଚ ଅଭିଜାନନ୍ତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ ସକ୍କାୟସବ୍ବଂ ସରୂପତୋ ପଚ୍ଚୟତୋ ଚ ଞାଣସ୍ସ ଅଭିମୁଖୀକରଣୱସେନ ଅଭିଜାନନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରାଦିପରିଗ୍ଗହେନ ତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣେହି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୱସେନ ପରିଜାନନ୍ତୋ । ୱିରାଜୟନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚତାଦିଅୱବୋଧେନ ଉପ୍ପନ୍ନଭୟାଦୀନୱନିବ୍ବିଦାଦିଞାଣାନୁଭାୱେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିରତ୍ତଂ କରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ରାଗଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ । ପଜହନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟଂ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ପଜହନ୍ତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ । ଭବ୍ବୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ଏୱଂ କିଲେସମଲପ୍ପହାନେନେୱ ସବ୍ବସ୍ସ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ଅନୱସେସୱିପାକୱଟ୍ଟଖେପନାୟ ସକଲସଂସାରୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିକ୍ଖୟଭୂତାୟ ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଭବ୍ବୋ ଏକନ୍ତେନେତଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟୋ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତୋ ଞତ୍ୱାତି ୟୋ ୟୁତ୍ତୟୋଗୋ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ ସବ୍ବତୋ ସବ୍ବଭାଗେନ କୁସଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗତୋ ଦୁକ୍ଖାଦିପୀଳନାଦିୱିଭାଗତୋ ଚ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବତୋତି ସବ୍ବସ୍ମା କକ୍ଖଳଫୁସନାଦିଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ଚାତି ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନେୱ ୱା ଜାନନହେତୁ । ସବ୍ବତ୍ଥେସୁ ନ ରଜ୍ଜତୀତି ସବ୍ବେସୁ ଅତୀତାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ସକ୍କାୟଧମ୍ମେସୁ ନ ରଜ୍ଜତି, ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ରାଗଂ ନ ଜନେତି । ଇମିନାସ୍ସ ତଣ୍ହାଗାହସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତଂ ନିମିତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠମାନଗ୍ଗାହାନଂ ‘‘ଏତଂ ମମ ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ଇମସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଗାହତ୍ତୟସ୍ସପି ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସ ୱେତି ଏତ୍ଥ ସ-ଇତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱେ-ତି ବ୍ୟତ୍ତଂ, ଏକଂସେନାତି ୱା ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସବ୍ବପରିଞ୍ଞାତି ସବ୍ବପରିଜାନନତୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ଅଭିସମୟୱସେନ ପରିଜାନନତୋ । ସୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ, ଅରିୟୋ ଏୱ ୱା । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖମୁପଚ୍ଚଗାତି ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅଚ୍ଚଗା ଅତିକ୍କମି, ସମତିକ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମାନପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, କେୱଲଂ ମାନୱସେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତା । ଗାଥାସୁ ପନ ମାନୁପେତା ଅୟଂ ପଜାତି କମ୍ମକିଲେସେହି ପଜାୟତୀତି ପଜାତି ଲଦ୍ଧନାମା ଇମେ ସତ୍ତା ମଞ୍ଞନଲକ୍ଖଣେନ ମାନେନ ଉପେତା ଉପଗତା । ମାନଗନ୍ଥା ଭୱେ ରତାତି କିମିକୀଟପଟଙ୍ଗାଦିଅତ୍ତଭାୱେପି ମାନେନ ଗନ୍ଥିତା ମାନସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତା । ତତୋ ଏୱ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଭାୱିତାହଂକାରୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତି ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅଜ୍ଝୋସାନବହୁଲତ୍ତା ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚସୁଖଅତ୍ତାଦିୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଚ କାମାଦିଭୱେ ରତା । ମାନଂ ଅପରିଜାନନ୍ତାତି ମାନଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ନ ପରିଜାନନ୍ତା । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ୱା ଅନତିକ୍କମନ୍ତା, ‘‘ମାନଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟା’’ତି କେଚି ପଠନ୍ତି । ଆଗନ୍ତାରୋ ପୁନବ୍ଭୱନ୍ତି ପୁନ ଆୟାତିଂ ଉପପତ୍ତିଭୱଂ । ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱନତୋ ୱା ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତଂ ସଂସାରଂ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତନୱସେନ ଗନ୍ତାରୋ ଉପଗନ୍ତାରୋ ହୋନ୍ତି, ଭୱତୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଚ ମାନଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ୱିମୁତ୍ତା ମାନସଙ୍ଖୟେତି ୟେ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ମାନଂ ପଜହିତ୍ୱା ମାନସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଙ୍ଖୟଭୂତେ ଅରହତ୍ତଫଲେ ନିବ୍ବାନେ ୱା ତଦେକଟ୍ଠସବ୍ବକିଲେସୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତା ସୁଟ୍ଠୁ ମୁତ୍ତା । ତେ ମାନଗନ୍ଥାଭିଭୁନୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖମୁପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି ତେ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନା ଅରହନ୍ତୋ ସବ୍ବସୋ ମାନଗନ୍ଥଂ ମାନସଂୟୋଜନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତା, ଅନୱସେସଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ସତ୍ତମସୁତ୍ତେ ଚ ଅରହତ୍ତଂ କଥିତନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯-୧୦. ଲୋଭଦୋସପରିଞ୍ଞାସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୯-୧୦. ନୱମଦସମେସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଦେସନାୱିଲାସୱସେନ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ୱା ତଥା ଦେସିତାନୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ନୱମଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧-୩. ମୋହପରିଞ୍ଞାଦିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧-୧୩. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗେପି ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ସୁତ୍ତାନି ୱୁତ୍ତନୟାନେୱ, ତଥା ଦେସନାକାରଣମ୍ପି ୱୁତ୍ତମେୱ ।

୪. ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ – ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀସୁ ନ-କାରୋ ପଟିସେଧତ୍ଥୋ । ଅହନ୍ତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ । ଏକନୀୱରଣମ୍ପୀତି ଏକନୀୱରଣଧମ୍ମମ୍ପି । ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ଦ୍ୱେ ସମନୁପସ୍ସନା – ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା ଚ ଞାଣସମନୁପସ୍ସନା ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୦୦; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୩୦) ଆଗତା ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମନୁପସ୍ସନା ନାମ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ନୋ ନିଚ୍ଚତୋ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) ପନ ଆଗତା ଅୟଂ ଞାଣସମନୁପସ୍ସନା ନାମ । ଇଧାପି ଞାଣସମନୁପସ୍ସନାୱ ଅଧିପ୍ପେତା । ‘‘ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ଚ ପଦସ୍ସ ନ-କାରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ସବ୍ବଧମ୍ମେ ହତ୍ଥାମଲକଂ ୱିୟ ଓଲୋକେନ୍ତୋପି ଅଞ୍ଞଂ ଏକନୀୱରଣମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ୟେନ ନୀୱରଣେନ ନିୱୁତା ପଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୀତି ୟେନ ନୀୱରଣକସଭାୱତ୍ତା ନୀୱରଣେନ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ଜାନିତୁଂ ପସ୍ସିତୁଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଛାଦେତ୍ୱା ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠାନେନ ଅନ୍ଧକାରେନ ନିୱୁତା ସତ୍ତା ଅନାଦିମତସଂସାରେ ଅପରିମାଣେ କପ୍ପେ ମହନ୍ତେସୁ ଚେୱ ଖୁଦ୍ଦକେସୁ ଚ ଭୱାଦୀସୁ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ସବ୍ବତୋ ଧାୱନ୍ତି ଚେୱ ସଂସରନ୍ତି, ଚ । ଆରମ୍ମଣନ୍ତରସଙ୍କମନୱସେନ ୱା ସନ୍ଧାୱନଂ, ଭୱନ୍ତରସଙ୍କମନୱସେନ ସଂସରଣଂ । କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱେନ ୱା ସନ୍ଧାୱନଂ, ଦୁବ୍ବଲଭାୱେନ ସଂସରଣଂ । ଖଣିକମରଣୱସେନ ୱା ଏକଜାତିୟଂ ସନ୍ଧାୱନଂ, ୱୋହାରମରଣୱସେନ ଅନେକାସୁ ଜାତୀସୁ ସଂସରଣଂ । ଚିତ୍ତୱସେନ ୱା ସନ୍ଧାୱନଂ, ‘‘ଚିତ୍ତମସ୍ସ ୱିଧାୱତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ, କମ୍ମୱସେନ ସଂସରଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ଧାୱନସଂସରଣାନଂ ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟଥୟିଦନ୍ତି ୟଥା ଇଦଂ । ୟ-କାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ସନ୍ଧିୱସେନ ରସ୍ସତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୂରେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତଟ୍ଠେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦି ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ଅଲଦ୍ଧବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ୱିପରୀତତୋ କାୟସୁଚରିତାଦି ୱିନ୍ଦିୟଂ ନାମ, ତଂ ୱିନ୍ଦିୟଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଖନ୍ଧାନଂ ରାସଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠଂ, ସଚ୍ଚାନଂ ତଥଟ୍ଠଂ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ପୀଳନାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତିପି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ୱା ଅୱିଜ୍ଜା, ପରମତ୍ଥତୋ ୱା ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦୀସୁ ଜୱତି ପୱତ୍ତତି, ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ନ ଜୱତି, ନ ପୱତ୍ତତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅପିଚ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣାନଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଛାଦନତୋପି ଅୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାୱ ନୀୱରଣନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣଂ ।

ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିୱୁତା ପଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତି ସଂସରନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ ଦଳ୍ହୀକରଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଂ ୱା – ‘‘ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଓପମ୍ମଦସ୍ସନୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦଂ ନୀୱରଣାନୁଭାୱଦସ୍ସନୱସେନ । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୱ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା, ନ ଅଞ୍ଞେ ଧମ୍ମାତି ? ଆଦୀନୱପଟିଚ୍ଛାଦନେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେ ୱିସୟେ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ନତ୍ଥଞ୍ଞୋତି ଆଦିକା ଗାଥା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅୱୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନୱସେନ ଭାସିତା । ତତ୍ଥ ନିୱୁତାତି ନିୱାରିତା ପଲିଗୁଣ୍ଠିତା, ପଟିଚ୍ଛାଦିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହୋରତ୍ତନ୍ତି ଦିୱା ଚେୱ ରତ୍ତିଞ୍ଚ, ସବ୍ବକାଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାମୋହେନ ଆୱୁତାତି ୟେନ ପକାରେନ ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣସଙ୍ଖାତେନ ମୋହେନ ଆୱୁତା ପଟିଚ୍ଛାଦିତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମ୍ପି ଅଜାନନ୍ତିୟୋ ପଜା ସଂସାରେ ସଂସରନ୍ତି, ତଥାରୂପୋ ଅଞ୍ଞୋ ଏକଧମ୍ମୋପି ଏକନୀୱରଣମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ୟେ ଚ ମୋହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନ, ତମୋଖନ୍ଧଂ ପଦାଲୟୁନ୍ତି ୟେ ପନ ଅରିୟସାୱକା ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନୱସେନ, ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ୱା ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝଂ ମୋହଂ ପଜହିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ୱଜିରୂପମଞାଣେନ ମୋହସଙ୍ଖାତମେୱ ତମୋରାସିଂ ପଦାଲୟିଂସୁ, ଅନୱସେସତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିଂସୁ । ନ ତେ ପୁନ ସଂସରନ୍ତୀତି ତେ ଅରହନ୍ତୋ –

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଇମସ୍ମିଂ ସଂସାରେ ନ ସଂସରନ୍ତି ନ ପରିବ୍ଭମନ୍ତି । କିଂ କାରଣା ? ହେତୁ ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ୟସ୍ମା ସଂସାରସ୍ସ ହେତୁ ମୂଲକାରଣଂ ଅୱିଜ୍ଜା, ସା ତେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସୋ ନତ୍ଥି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତାତି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ୟସ୍ସ ୱିଜ୍ଜତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁକ୍ଖେହି, କମ୍ମଂ ୱା ୱିପାକେହି, ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେ ୱା ଭୱନ୍ତରାଦୀହି ସଂୟୋଜେତୀତି ସଂୟୋଜନଂ। ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ତସତି ସୟଂ ପରିତସତି, ତସନ୍ତି ୱା ଏତାୟାତି ତଣ୍ହା । ସଞ୍ଞୁତ୍ତାତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଭିନିୱେସୱତ୍ଥୂସୁ ବଦ୍ଧା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟପି ସଂୟୋଜନଭାୱୋ ତଣ୍ହାୟ ଚ ନୀୱରଣଭାୱୋ ଅତ୍ଥିୟେୱ, ତଥାପି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତାଦୀନୱେହି ଭୱେହି ତଣ୍ହା ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେତୀତି ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପୁରିମସୁତ୍ତେ ଅୱିଜ୍ଜା ନୀୱରଣଭାୱେନ, ଇଧ ଚ ତଣ୍ହା ସଂୟୋଜନଭାୱେନେୱ ୱୁତ୍ତା । କିଞ୍ଚ ନୀୱରଣସଂୟୋଜନପ୍ପଧାନସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ନୀୱରଣଭାୱେନ ଅୱିଜ୍ଜା ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ପଧାନଭୂତା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଚ, ଏୱଂ ସଂୟୋଜନଭାୱେନ ନେସଂ ତଣ୍ହାତି ତଦଧୀନପ୍ପଧାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ଏୱମେତେ ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ୱିସେସେନ ଅୱିଜ୍ଜା ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ନିୱାରେତୀତି ‘‘ନୀୱରଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ତଣ୍ହା ସଂସାରଦୁକ୍ଖେନ ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେତୀତି ‘‘ସଂୟୋଜନ’’ନ୍ତି ।

ଦସ୍ସନଗମନନ୍ତରାୟକରଣତୋ ୱା ୱିଜ୍ଜାଚରଣୱିପକ୍ଖତୋ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିଜ୍ଜାୟ ହି ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସନସ୍ସ ଚ ୱିସେସତୋ ଅନ୍ତରାୟକରା, ଚରଣଧମ୍ମାନଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତା ତଣ୍ହା ଗମନସ୍ସ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତରାୟକରାତି; ଏୱମୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ଅନ୍ଧୀକତୋ ତଣ୍ହାୟ ସଂୱୁତୋ ବଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସୁତୱା ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ବଦ୍ଧୋ ମହାକନ୍ତାରଂ, ସଂସାରକନ୍ତାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି । ଅନତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଦ୍ୱୟଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ବାଲଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ପରିହାପେତି, ଅନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ କରୋତି, ଅକୁସଲୋ ୱିୟ ଆତୁରୋ ଅସପ୍ପାୟକିରିୟାୟ । ଜାନନ୍ତୋପି ବାଲୋ ବାଲଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ପରିହାପେତି, ଅନତ୍ଥଞ୍ଚ କରୋତି ଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ରୋଗୀ ଅସପ୍ପାୟସେୱୀ । ମକ୍କଟାଲେପୋପମସୁତ୍ତଂ ଚେତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସାଧକଂ ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମୂଲକାରଣଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପେତ୍ଥ ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିସେସେନ ହି ସମ୍ମୋହସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଖେତ୍ତଂ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା, ପତ୍ଥନାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ତଣ୍ହାଖେତ୍ତଂ ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା । ତଥା ହି ବାଲଜନୋ ସମ୍ମୋହବହୁଲୋ ଅତୀତମନୁସୋଚତି, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରାତି ସବ୍ବଂ ନେତବ୍ବଂ । ପତ୍ଥନାବହୁଲୋ ଅନାଗତଂ ପଜପ୍ପତି, ତସ୍ସ ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା ଉପାଦାନନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନେତବ୍ବଂ । ତେନେୱ ତାସଂ ପୁବ୍ବନ୍ତାହରଣେନ ଅପରନ୍ତପଟିସନ୍ଧାନେନ ଚସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ମୂଲକାରଣତା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋତି ତଣ୍ହାସହାୟୋ । ତଣ୍ହା ହି ନିରୁଦକକନ୍ତାରେ ମରୀଚିକାୟ ଉଦକସଞ୍ଞା ୱିୟ ପିପାସାଭିଭୂତଂ ଅପ୍ପଟିକାରଦୁକ୍ଖାଭିଭୂତମ୍ପି ସତ୍ତଂ ଅସ୍ସାଦସନ୍ଦସ୍ସନୱସେନ ସହାୟକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୀ ଭୱାଦୀସୁ ଅନିବ୍ବିନ୍ଦଂ କତ୍ୱା ପରିବ୍ଭମାପେତି, ତସ୍ମା ତଣ୍ହା ପୁରିସସ୍ସ ‘‘ଦୁତିୟା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ନନୁ ଚ ଅଞ୍ଞେପି କିଲେସାଦୟୋ ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୟାୱ ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ନ ପନ ତଥା ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୟଥା ତଣ୍ହା । ତଥା ହି ସା କୁସଲେହି ୱିନା ଅକୁସଲେହି, କାମାୱଚରାଦିକୁସଲେହି ଚ ୱିନା ରୂପାୱଚରାଦିକୁସଲେହି ଭୱନିବ୍ବତ୍ତିୟା ୱିସେସପ୍ପଚ୍ଚୟୋ, ୟତୋ ସମୁଦୟସଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ଇତ୍ଥଭାୱୋ ଚ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ଚ ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ସଂସାରୋ, ତଂ ତତ୍ଥ ଇତ୍ଥଭାୱୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ତତୋ ଅୱସିଟ୍ଠସତ୍ତାୱାସା । ଇତ୍ଥଭାୱୋ ୱା ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ଅନାଗତତ୍ତଭାୱୋ । ଏୱରୂପୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଇତ୍ଥଭାୱୋ, ନ ଏୱରୂପୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ତଂ ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ ସଂସାରଂ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନପଟିପାଟିଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ନ ଅତିକ୍କମତି ।

ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱା, ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱଂ ସମୁଦୟଂ ତଣ୍ହଂ ଆଦୀନୱଂ ଆଦୀନୱତୋ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱାତି ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସଂସାରନାତିୱତ୍ତନଂ ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ ଞତ୍ୱା । ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଣ୍ହଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଧାନକାରଣନ୍ତି ଞତ୍ୱା । ୱୀତତଣ୍ହୋ ଅନାଦାନୋ, ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପରିବ୍ବଜେତି ଏୱଂ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ତଣ୍ହଂ ୱିଗମେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ୱୀତତଣ୍ହୋ ୱିଗତତଣ୍ହୋ, ତତୋ ଏୱ ଚତୂସୁ ଉପାଦାନେସୁ କସ୍ସଚିପି ଅଭାୱେନ ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱା ଆଦାନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାଦାନୋ, ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ସତୋକାରିତାୟ ସତୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେ ଚରେୟ୍ୟ, ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ୱା ସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଅପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପଠମସେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ସେଖସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ସେଖୋ ? ସେକ୍ଖଧମ୍ମପଟିଲାଭତୋ ସେଖୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ସେଖୋ ହୋତୀତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୁ, ସେଖାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସେଖେନ ସମ୍ମାସମାଧିନା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ସେଖୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୩) ।

ଅପିଚ ସିକ୍ଖତୀତି ସେଖୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ମା ସେଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ସିକ୍ଖତି ? ଅଧିସୀଲମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିଚିତ୍ତମ୍ପି ସିକ୍ଖତି, ଅଧିପଞ୍ଞମ୍ପି ସିକ୍ଖତି । ସିକ୍ଖତୀତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ମା ସେଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ।

ୟୋପି କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିପଦାୟ ପରିପୂରକାରୀ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି – ‘‘ଅଜ୍ଜ ୱା ସ୍ୱେ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ସାମଞ୍ଞଫଲଂ ଅଧିଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି, ସୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ସିକ୍ଖତୀତି ସେଖୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋୱ ସେଖୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି । ଅପ୍ପତ୍ତଂ ମାନସଂ ଏତେନାତି ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ। ମାନସନ୍ତି ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) ଏତ୍ଥ ରାଗୋ ମାନସନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୬୩, ୬୫) ଏତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ । ‘‘ଅପ୍ପତ୍ତମାନସୋ ସେଖୋ, କାଲଂ କୟିରା ଜନେ ସୁତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତଂ । ଇଧାପି ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତେନ ଅପ୍ପତ୍ତଅରହତ୍ତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ, ଅସଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ଅନୁପଦ୍ଦୁତନ୍ତି ୟୋଗକ୍ଖେମଂ, ଅରହତ୍ତମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସାତି ଦ୍ୱେ ପତ୍ଥନା ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା, କୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦପତ୍ଥନା ଚ । ‘‘ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସ ହି ଜପ୍ପିତାନି, ପୱେଧିତଂ ୱାପି ପକପ୍ପିତେସୂ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୯୦୮; ମହାନି॰ ୧୩୭) ଏତ୍ଥ ତଣ୍ହାପତ୍ଥନା ।

‘‘ଛିନ୍ନଂ ପାପିମତୋ ସୋତଂ, ୱିଦ୍ଧସ୍ତଂ ୱିନଳୀକତଂ ।

ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲା ହୋଥ, ଖେମଂ ପତ୍ଥେଥ ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୫୨) ।

ଏତ୍ଥ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦପତ୍ଥନା, ଅୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତେନ ପତ୍ଥୟମାନସ୍ସାତି ତଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଗନ୍ତୁକାମସ୍ସ ତନ୍ନିନ୍ନସ୍ସ ତପ୍ପୋଣସ୍ସ ତପ୍ପବ୍ଭାରସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହରତୋତି ଏକଂ ଇରିୟାପଥଦୁକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସନୟେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ଭୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ । ଅଙ୍ଗନ୍ତି କାରଣଂ । ଇତି କରିତ୍ୱାତି ଏୱଂ କତ୍ୱା । ନ ଅଞ୍ଞଂ ଏକଙ୍ଗମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ସମୁଟ୍ଠିତଂ କାରଣନ୍ତି କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଏକକାରଣମ୍ପି ନ ସମନୁପସ୍ସାମି ୟଂ ଏୱଂ ବହୂପକାରଂ, ୟଥୟିଦଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋତି ଉପାୟମନସିକାରୋ, ପଥମନସିକାରୋ, ଅନିଚ୍ଚାଦୀସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିନୟେନେୱ ମନସିକାରୋ, ଅନିଚ୍ଚାନୁଲୋମିକେନ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆୱଟ୍ଟନା ଅନ୍ୱାୱଟ୍ଟନା ଆଭୋଗୋ ସମନ୍ନାହାରୋ ମନସିକାରୋ । ଅୟଂ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ।

ଇଦାନି ୟୋନିସୋ ମନସିକାରସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – ୟଦିପି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱିସେସେନ ସେକ୍ଖପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଆଗତଂ, ଚତୁମଗ୍ଗସାଧାରଣୱସେନ ପନ ସଙ୍ଖେପେନେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥୟିସ୍ସାମ । ୟୋ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ‘‘ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ତେଭୂମକା ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖଂ, ତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ନିରୋଧୋ, ନିରୋଧସମ୍ପାପକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ଏୱ ଆଚରିୟସନ୍ତିକେ ଉଗ୍ଗହିତଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନୋ । ସୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଂ ସମାରୁଳ୍ହୋ ସମାନୋ ତେଭୂମକେ ଖନ୍ଧେ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଉପାୟେନ ପଥେନ ସମନ୍ନାହରତି ଚେୱ ୱିପସ୍ସତି ଚ । ୱିପସ୍ସନା ହି ଇଧ ମନସିକାରସୀସେନ ୱୁତ୍ତା । ୟା ପନାୟଂ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମଭୱିକା ତଣ୍ହା, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି । ୟସ୍ମା ପନ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୟଞ୍ଚ ସମୁଦୟୋ ଇଦଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା ୟଦିଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି । ନିରୋଧସମ୍ପାପକଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଉପାୟେନ ପଥେନ ସମନ୍ନାହରତି ଚେୱ ୱିପସ୍ସତି ଚ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଉପାୟୋ – ଅଭିନିୱେସୋ ନାମ ଖନ୍ଧେ ହୋତି, ନ ୱିୱଟ୍ଟେ, ତସ୍ମା ଅୟମତ୍ଥୋ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ପଥୱୀଧାତୁ, ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୮) ନୟେନ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ତଦନୁସାରେନ ଉପାଦାରୂପାନି ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତଂ ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଦାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଚେତସିକଧମ୍ମେ ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତତୋ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତେ ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଭାଗା ହୋନ୍ତି । ଇଦଞ୍ଚ ନାମରୂପଂ ସହେତୁ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାଦିକୋ ହେତୁ, ଅୟଂ ଆହାରାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟୋତି ହେତୁପ୍ପଚ୍ଚୟେ ୱୱତ୍ଥପେତି । ସୋ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଞ୍ଚ ୟାଥାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ଭୱନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି, ‘‘ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି, ‘‘ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ଅନତ୍ତା’’ତି ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତି ।

ଏୱଂ ତିଲକ୍ଖଣାନି ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପନ୍ନେ ଓଭାସାଦିକେ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସେ ‘ଅମଗ୍ଗୋ’ତି ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମେୱ ‘‘ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପାୟଭୂତୋ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପୁନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣଂ ପଟିପାଟିୟା ଭଙ୍ଗଞାଣାଦୀନି ଚ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୟୋ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ଏକପ୍ପଟିୱେଧେନେୱ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଏକାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେତି । ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ, ସମୁଦୟଂ ପହାନପ୍ପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱନାପଟିୱେଧେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ସବ୍ବଂ କୁସଲଂ ଭାୱେତି । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ କୁଚ୍ଛିତସଲନାଦିଅତ୍ଥେନ କୁସଲୋ, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଭାୱିତେ ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତି, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୧) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋନିସୋ ମନସିକାରସମ୍ପନ୍ନସ୍ସେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ – ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେସ୍ସତି, ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ବହୁଲୀକରିସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୫) ।

ୟୋନିସୋମନସିକାରୋତି ଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ସିକ୍ଖତି, ସିକ୍ଖାପଦାନି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ସିକ୍ଖନସୀଲୋତି ୱା ସେଖୋ। ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ। ତସ୍ସ ସେଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉତ୍ତମତ୍ଥସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମାୟ ୟଥା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ, ଏୱଂ ବହୁକାରୋ ବହୂପକାରୋ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୟୋନିସୋ ଉପାୟେନ ମନସିକାରଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପଦହଂ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱସେନ ପଦହନ୍ତୋ, ଖୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣେ ସଂକିଲେସୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟୋସାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣେ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ବହୁକାରୋତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦୁତିୟସେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ବାହିରନ୍ତି ଅଜ୍ଝତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ବହି ଭୱଂ । କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ୟସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଘସ୍ସ ଘାତା, ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା ସବ୍ବାକାରେନ ଉପକାରକୋ ମିତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା । ତତ୍ରାୟଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ପକତିୟା ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁତସମ୍ପନ୍ନୋ ଚାଗସମ୍ପନ୍ନୋ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦହତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ, ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିହେତୁଭୂତଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତସୁଖେସିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚୋଦକୋ ପାପଗରହୀ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ, ସୁତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଖନ୍ଧାୟତନସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିକାନଂ ଗମ୍ଭୀରାନଂ କଥାନଂ କତ୍ତା ହୋତି, ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ହୋତି, ସତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୋତି ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଚିରକତମ୍ପି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ସରିତା ଅନୁସ୍ସରିତା, ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିପରୀତଂ ପଜାନାତି । ସୋ ସତିୟା କୁସଲାକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସନ୍ତୋ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା ସମାଧିନା ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱୀରିୟେନ ସତ୍ତେ ଅହିତତୋ ନିସେଧେତ୍ୱା ଏକନ୍ତହିତେ ନିୟୋଜେତି । ତେନେୱାହ –

‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚାଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜକୋ’’ତି ॥ (ନେତ୍ତି॰ ୧୧୩) ।

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ନିସ୍ସାୟ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସଦ୍ଧଂ ଫାତିଂ କରୋତି, ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ତଂ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ତଥାଗତେ ସଦ୍ଧଂ ପଟିଲଭତି, ତେନ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭେନ ଘରାୱାସଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁତିଟ୍ଠତି, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ସମ୍ପାଦେତି, ୟଥାବଲଂ ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି, ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭୀ ହୋତି, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ୱିହରତି ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସମ୍ପଜାନୋ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ, ନଚିରସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସବ୍ବଂ ଅକୁସଲଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ସବ୍ବଞ୍ଚ କୁସଲଂ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗମେନ୍ତୋ ୱଡ୍ଢେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ କଲ୍ୟାଣସହାୟସ୍ସ କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କସ୍ସ ‘ୟଂ ସୀଲୱା ଭୱିସ୍ସତି, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରିସ୍ସତି ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ, ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖିସ୍ସତି, ସିକ୍ଖାପଦେସୁ’ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ…ପେ॰… କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କସ୍ସ ‘ୟଂ ୟାୟଂ କଥା ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକା ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ…ପେ॰… ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା, ପୱିୱେକକଥା, ଅସଂସଗ୍ଗକଥା, ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା, ସୀଲକଥା, ସମାଧିକଥା…ପେ॰… ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକଥା । ଏୱରୂପାୟ କଥାୟ ନିକାମଲାଭୀ ଭୱିସ୍ସତି ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀ ଅକସିରଲାଭୀ’ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ …ପେ॰… କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କସ୍ସ ‘ୟଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ୱିହରିସ୍ସତି ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଥାମୱା ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ’ ।

‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ…ପେ॰… କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କସ୍ସ ‘ୟଂ ପଞ୍ଞୱା ଭୱିସ୍ସତି, ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟା ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରିୟାୟ ନିବ୍ବେଧିକାୟ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଗାମିନିୟା’’’ତି (ଉଦା॰ ୩୧) ।

ଏୱଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖପରିମୁଚ୍ଚନନିମିତ୍ତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନେୱାହ –

‘‘ମମଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଜରାଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜରାୟ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ।

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତି ।

ଗାଥାୟ ସପ୍ପତିସ୍ସୋତି ପତିସ୍ସୱସଙ୍ଖାତେନ ସହ ପତିସ୍ସେନାତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଓୱାଦଂ ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛକୋ ସୁବ୍ବଚୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ହିତସୁଖେ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ପତି ଇସେତୀତି ପତିସ୍ସୋ, ଓୱାଦଦାୟକୋ । ଗରୁଆଦରୟୋଗେନ ତେନ ପତିସ୍ସେନ ସହ ୱତ୍ତତୀତି ସପ୍ପତିସ୍ସୋ, ଗରୂସୁ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ । ସଗାରୱୋତି ଛବ୍ବିଧେନପି ଗାରୱେନ ୟୁତ୍ତୋ । କରଂ ମିତ୍ତାନଂ ୱଚନନ୍ତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତାନଂ ଓୱାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଥୋୱାଦଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ । ସମ୍ପଜାନୋତି ସତ୍ତଟ୍ଠାନିୟେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପତିସ୍ସତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଫାତିଂ, ଗମେତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ ସତିୟା ପତିସ୍ସତୋ ସତୋକାରୀ । ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ସୀଲାଦିୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପାଟିୟା, ତତ୍ଥ ଚ ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ଚେୱ ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚ । ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟନ୍ତି କାମରାଗସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଖେପନତୋ ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା । ପାପୁଣେ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ସତ୍ଥାରା ପଧାନଙ୍ଗଂ ନାମ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସଙ୍ଘଭେଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ ଏକଧମ୍ମୋତି କତରୋୟଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ ? ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପକଥା – ଦେୱଦତ୍ତୋ ହି ଅଜାତସତ୍ତୁଂ ଦୁଗ୍ଗହଣଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ବିମ୍ବିସାରଂ ତେନ ମାରାପେତ୍ୱାପି ଅଭିମାରେ ପୟୋଜେତ୍ୱାପି ସିଲାପୱିଜ୍ଝନେନ ଲୋହିତୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ କତ୍ୱାପି ନ ତାୱତା ପାକଟୋ ଜାତୋ, ନାଳାଗିରିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପନ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ଅଥ ମହାଜନୋ ‘‘ଏୱରୂପମ୍ପି ନାମ ପାପଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜା ୱିଚରତୀ’’ତି କୋଲାହଲଂ ଅକାସି, ମହାଘୋସୋ ଅହୋସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ରାଜା ଅତ୍ତନା ଦୀୟମାନାନି ପଞ୍ଚ ଥାଲିପାକସତାନି ପଚ୍ଛିନ୍ଦାପେସି, ଉପଟ୍ଠାନମ୍ପିସ୍ସ ନାଗମାସି । ନାଗରାପି କୁଲଂ ଉପଗତସ୍ସ କଟଚ୍ଛୁଭତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ନାଦଂସୁ । ସୋ ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରୋ କୋହଞ୍ଞେନ ଜୀୱିତୁକାମୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ୱତ୍ଥୂନି ୟାଚିତ୍ୱା ‘‘ଅଲଂ, ଦେୱଦତ୍ତ, ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ସୋ ଆରଞ୍ଞିକୋ ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା (ପାରା॰ ୪୦୯; ଚୂଳୱ॰ ୩୪୩) ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋ ତେହି ପଞ୍ଚହି ୱତ୍ଥୂହି ବାଲଂ ଲୂଖପ୍ପସନ୍ନଂ ଜନଂ ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ପଞ୍ଚସତେ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକେ ସଲାକଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ତେ ଆଦାୟ ଗୟାସୀସଂ ଅଗମାସି । ଅଥ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ସତ୍ଥୁ ଆଣାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ତେ ଅରିୟଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଆନୟିଂସୁ । ୟେ ପନସ୍ସ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ପରକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିଂ ରୋଚେତ୍ୱା ତଥେୱ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଠିତା ସଙ୍ଘେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତେ ଭିନ୍ନେ ଚ ସମନୁଞ୍ଞା ଅହେସୁଂ, ତେସଂ ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଅହୋସି।

ଦେୱଦତ୍ତୋପି ନ ଚିରସ୍ସେୱ ରୋଗାଭିଭୂତୋ ବାଳ୍ହଗିଲାନୋ ମରଣକାଲେ ‘‘ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ମଞ୍ଚକସିୱିକାୟ ନୀୟମାନୋ ଜେତୱନପୋକ୍ଖରଣିତୀରେ ଠପିତୋ ପଥୱିୟା ୱିୱରେ ଦିନ୍ନେ ପତିତ୍ୱା ଅୱୀଚିମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତି, ୟୋଜନସତିକୋ ଚସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅହୋସି କପ୍ପଟ୍ଠିୟୋ ତାଲକ୍ଖନ୍ଧପରିମାଣେହି ଅୟସୂଲେହି ୱିନିୱିଦ୍ଧୋ । ଦେୱଦତ୍ତପକ୍ଖିକାନି ଚ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି କୁଲସତାନି ତସ୍ସ ଲଦ୍ଧିୟଂ ଠିତାନି ସହ ବନ୍ଧୱେହି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ଏକଦିୱସଂ ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଦେୱଦତ୍ତେନ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତେନ ଭାରିୟଂ କମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି । ଅଥ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମସଭଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ସଙ୍ଘଭେଦେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । କେଚି ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଦେୱଦତ୍ତସ୍ସ ତପ୍ପକ୍ଖିକାନଞ୍ଚ ତଥା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ସଙ୍ଘଭେଦେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମୋତି ଏକୋ ଅକୁସଲୋ ମହାସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଏତ୍ଥ ଭେଦସଂୱତ୍ତନିକେସୁ ଭଣ୍ଡନାଦୀସୁ ସଙ୍ଘେ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁପି ‘‘ଧମ୍ମୋ ଅଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୂସୁ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦୀପନୱସେନ ୱୋହରନ୍ତେସୁପି ତତ୍ଥ ରୁଚିଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସାୱେନ୍ତେସୁପି ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସଲାକାୟ ଗାହିତାୟପି ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତି, ସଲାକାୟ ପନ ଗାହିତାୟ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକା ୱା ୟଦା ଆୱେଣିକଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ସଙ୍ଘକମ୍ମଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ତଦା ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । କତେ ପନ ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘଭେଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ ? କମ୍ମଂ, ଉଦ୍ଦେସୋ, ୱୋହାରୋ, ଅନୁସ୍ସାୱନା, ସଲାକଗ୍ଗାହୋତି ଇମେସୁ ହି ପଞ୍ଚସୁ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଭେଦକାରଣେସୁ କମ୍ମଂ ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗାତି ।

ବହୁଜନାହିତାୟାତିଆଦୀସୁ ୦.ମହାଜନସ୍ସ ଝାନମଗ୍ଗାଦିସମ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅହିତାୟ, ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅସୁଖାୟ, ଅପାୟୂପପତ୍ତିହେତୁଭାୱେନ ଅନତ୍ଥାୟ । ଅକୁସଲଧମ୍ମୱସେନ ୱା ଅହିତାୟ, ହିତମତ୍ତସ୍ସପି ଅଭାୱା ସୁଗତିୟମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତନକକାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ। ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇଦଂ ‘‘ବହୁନୋ ଜନସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଉକ୍କଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ବହୁଜନାହିତାୟାତି ବହୁଜନସ୍ସ ମହତୋ ସତ୍ତକାୟସ୍ସ ଅହିତତ୍ଥାୟ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଅନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସୁଖାୟାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଅସୁଖତ୍ଥାୟ, ଦୁୱିଧଦୁକ୍ଖତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନତ୍ଥାୟାତି ପରମତ୍ଥପଟିକ୍ଖେପାୟ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ପରମତ୍ଥୋ, ତତୋ ଉତ୍ତରିଂ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ଅହିତାୟାତି ମଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପାୟ । ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତୋ ହି ଉତ୍ତରିଂ ହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଦୁକ୍ଖାୟାତି ଅରିୟସୁଖୱିରାଧନେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତାୟ । ୟେ ହି ଅରିୟସୁଖତୋ ୱିରଦ୍ଧା ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅଭବ୍ବା, ତେ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତି, ଅରିୟସୁଖତୋ ଚ ଉତ୍ତରିଂ ସୁଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ଚେୱ ଆୟତିଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୭) ।

ଇଦାନି ‘‘ସଙ୍ଘଭେଦୋ’’ତି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅହିତାଦୀନଂ ଏକନ୍ତହେତୁଭାୱଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଘେ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିନ୍ନେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭିନ୍ନେତି ନିମିତ୍ତତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମଂ ୟଥା ‘‘ଅଧନାନଂ ଧନେ ଅନନୁପ୍ପଦୀୟମାନେ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୯୧), ଭେଦହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଣ୍ଡନାନୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ତପ୍ପକ୍ଖିକାନଞ୍ଚ ‘‘ଏସୋ ଧମ୍ମୋ, ନେସୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱଦନାନି । ଭଣ୍ଡନଞ୍ହି କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ । ପରିଭାସାତି ‘‘ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ୱୋ ଅନତ୍ଥଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଭୟୁପ୍ପାଦନୱସେନ ତଜ୍ଜନା । ପରିକ୍ଖେପାତି ଜାତିଆଦିୱସେନ ପରିତୋ ଖେପା, ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଖୁଂସନୱମ୍ଭନା । ପରିଚ୍ଚଜନାତି ଉକ୍ଖେପନିୟକମ୍ମକରଣାଦିୱସେନ ନିସ୍ସାରଣା । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ସଙ୍ଘଭେଦେ, ତନ୍ନିମିତ୍ତେ ୱା ଭଣ୍ଡନାଦିକେ । ଅପ୍ପସନ୍ନାତି ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନଂ ଅନଭିଞ୍ଞା । ନ ପସୀଦନ୍ତୀତି ‘‘ଧମ୍ମଚାରିନୋ ସମଚାରିନୋ’’ତିଆଦିନା ୟ୍ୱାୟଂ ଭିକ୍ଖୂସୁ ପସାଦନାକାରୋ, ତଥା ନ ପସୀଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱା ସୋତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ନ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ତଥା ଚ ଧମ୍ମେ ସତ୍ଥରି ଚ ଅପ୍ପସନ୍ନାୱ ହୋନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ଅୱିରୁଳ୍ହସଦ୍ଧାନଂ ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ।

ଗାଥାୟଂ ଆପାୟିକୋତିଆଦୀସୁ ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତନାରହତାୟ ଆପାୟିକୋ । ତତ୍ଥପି ଅୱୀଚିସଙ୍ଖାତେ ମହାନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ନେରୟିକୋ। ଏକଂ ଅନ୍ତରକପ୍ପଂ ପରିପୁଣ୍ଣମେୱ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତୀତି କପ୍ପଟ୍ଠୋ। ସଙ୍ଘଭେଦସଙ୍ଖାତେ ୱଗ୍ଗେ ରତୋତି ୱଗ୍ଗରତୋ। ଅଧମ୍ମିୟତାୟ ଅଧମ୍ମୋ। ଭେଦକରୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଘଭେଦସଙ୍ଖାତେ ଏୱ ଚ ଅଧମ୍ମେ ଠିତୋତି ଅଧମ୍ମଟ୍ଠୋ । ୟୋଗକ୍ଖେମା ପଧଂସତୀତି ୟୋଗକ୍ଖେମତୋ ହିତତୋ ପଧଂସତି ପରିହାୟତି, ଚତୂହି ୱା ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ନାମ ଅରହତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ତତୋ ପନସ୍ସ ଧଂସନେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞତୋ ସଂହତଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଘଂ, ତତୋ ଏୱ ଏକକମ୍ମାଦିୱିଧାନୟୋଗେନ ସମଗ୍ଗଂ ସହିତଂ । ଭେତ୍ୱାନାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ସଙ୍ଘଭେଦେନ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା । କପ୍ପନ୍ତି ଆୟୁକପ୍ପଂ । ସୋ ପନେତ୍ଥ ଅନ୍ତରକପ୍ପୋୱ । ନିରୟମ୍ହୀତି ଅୱୀଚିମହାନିରୟମ୍ହି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ ଏକଧମ୍ମୋତି ଏକୋ କୁସଲଧମ୍ମୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ । ‘‘ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନାୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ସଚେ ସଙ୍ଘେ ୱିୱାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତତ୍ଥ ଧମ୍ମକାମେନ ୱିଞ୍ଞୁନା ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ‘‘ଠାନଂ ଖୋ, ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଦିଦଂ ୱିୱାଦୋ ୱଡ୍ଢମାନୋ ସଙ୍ଘରାଜିୟା ୱା ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ୱା ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି । ସଚେ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ଅତ୍ତନା ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଠିତୋ, ଅଗ୍ଗିଂ ଅକ୍କନ୍ତେନ ୱିୟ ସହସା ତତୋ ଓରମିତବ୍ବଂ । ଅଥ ପରେହି ତଂ ପଗ୍ଗହିତଂ ସୟଞ୍ଚେତଂ ସକ୍କୋତି ୱୂପସମେତୁଂ, ଉସ୍ସାହଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଦୂରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ୟଥା ତଂ ୱୂପସମ୍ମତି । ସଚେ ପନ ସୟଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଚ ୱିୱାଦୋ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢତେୱ, ନ ୱୂପସମ୍ମତି । ୟେ ତତ୍ଥ ପତିରୂପା ସିକ୍ଖାକାମା ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ, ତେ ଉସ୍ସାହେତ୍ୱା ୟେନ ଧମ୍ମେନ ୟେନ ୱିନୟେନ ୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନେନ ତଂ ଅଧିକରଣଂ ୟଥା ୱୂପସମ୍ମତି, ତଥା ୱୂପସମେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ୱୂପସମେନ୍ତସ୍ସ ୟୋ ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗିକରୋ କୁସଲୋ ଧମ୍ମୋ, ଅୟମେତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସୋ ହି ଉଭତୋପକ୍ଖିୟାନଂ ଦ୍ୱେଳ୍ହକଜାତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ତେସଂ ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ଠିତାନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଉପାସକାନଂ ଉପାସିକାନଂ ତେସଂ ଆରକ୍ଖଦେୱତାନଂ ୟାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମାନମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହଂ ଅହିତଂ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମଂ ଅପନେତ୍ୱା ମହତୋ ପୁଞ୍ଞରାସିସ୍ସ କୁସଲାଭିସନ୍ଦସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖାୱହୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନହିତାୟା’’ତିଆଦି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଙ୍ଘସାମଗ୍ଗୀତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ସମଗ୍ଗଭାୱୋ ଭେଦାଭାୱୋ ଏକକମ୍ମତା ଏକୁଦ୍ଦେସତା ଚ ।

ଗାଥାୟଂ ସୁଖା ସଙ୍ଘସ୍ସ ସାମଗ୍ଗୀତି ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସାମଗ୍ଗୀ ସୁଖାତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନମୁପ୍ପାଦୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) । ସମଗ୍ଗାନଞ୍ଚନୁଗ୍ଗହୋତି ସମଗ୍ଗାନଂ ସାମଗ୍ଗିଅନୁମୋଦନେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ସାମଗ୍ଗିଅନୁରୂପଂ, ୟଥା ତେ ସାମଗ୍ଗିଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତଥା ଗହଣଂ ଠପନଂ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘଂ ସମଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାନାତି ଭିନ୍ନଂ ସଙ୍ଘଂ ରାଜିପତ୍ତଂ ୱା ସମଗ୍ଗଂ ସହିତଂ କତ୍ୱା । କପ୍ପନ୍ତି ଆୟୁକପ୍ପମେୱ । ସଗ୍ଗମ୍ହି ମୋଦତୀତି କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ଇଚ୍ଛିତନିପ୍ଫତ୍ତିୟାୱ ମୋଦତି ପମୋଦତି ଲଲତି କୀଳତୀତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମସ୍ସ କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ । ଏକଦିୱସଂ କିର ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିସିନ୍ନା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କରୋତି, ଏକଚ୍ଚୋ ବହୁଂ ପାପକମ୍ମଂ, ଏକଚ୍ଚୋ ଉଭୟୱୋମିସ୍ସକଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ୱୋମିସ୍ସକାରିନୋ କୀଦିସୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି ? ଅଥ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମସଭଂ ଉପଗନ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ମରଣାସନ୍ନକାଲେ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେସି ।

ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଦେସାପଦେସେ ନିପାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ କତ୍ଥଚି ପଦେସଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଇଧେୱ ତିଟ୍ଠମାନସ୍ସ, ଦେୱଭୂତସ୍ସ ମେ ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୬୯) । କତ୍ଥଚି ସାସନଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଇଧେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମଣୋ ଇଧ ଦୁତିୟୋ ସମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) । କତ୍ଥଚି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ‘‘ଇଧାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୁତ୍ତାୱୀ ଅସ୍ସଂ ପୱାରିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) । କତ୍ଥଚି ଲୋକଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୧) । ଇଧାପି ଲୋକେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏକଚ୍ଚନ୍ତି ଏକଂ, ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତି ସତ୍ତଂ । ସୋ ହି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ କୁସଲାକୁସଲାନଂ ତବ୍ବିପାକାନଞ୍ଚ ପୂରଣତୋ ମରଣୱସେନ ଗଲନତୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତନ୍ତି ପଦୋସେନ ଆଘାତେନ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତନ୍ତି ଦୋସେନ ରାଗାଦିନା ପଦୂସିତଚିତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱିସେସନଂ । ୟସ୍ସ ହି ପଟିସନ୍ଧିଦାୟକକମ୍ମଂ ଓକାସମକାସି, ସୋ ତଥା ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ଚ ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତଂ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା କୁସଲୱସେନ ଓତାରେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ଆସନ୍ନମରଣୋ । ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଚେତସାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ । ଚେତୋତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ । ପରିଚ୍ଚାତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଜାନାମି। ନନୁ ଚ ୟଥାକମ୍ମୁପଗଞାଣସ୍ସାୟଂ ୱିସୟୋତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ତଦା ପୱତ୍ତମାନଅକୁସଲଚିତ୍ତୱସେନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇମମ୍ହିଚାୟଂ ସମୟେତି ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ, ଇମାୟଂ ୱା ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିୟଂ, ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଜୱନୱୀଥିୟା ଅପରଭାଗେ କାଲଂ କରେୟ୍ୟ ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ହି ଜୱନକ୍ଖଣେ କାଲଂକିରିୟା ଅତ୍ଥି । ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେତି ୟଥା ଆଭତଂ କିଞ୍ଚି ଆହରିତ୍ୱା ଠପିତଂ, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମୁନା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ନିରୟେ ଠପିତୋ ଏୱାତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ।

ଅପାୟନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିରୟସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ନିରୟୋ ହି ଅୟସଙ୍ଖାତା ସୁଖା ଅପେତୋତି ଅପାୟୋ; ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ୱା ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଅୟା ଅପେତୋତିପି ଅପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି; ଦୋସବହୁଲତ୍ତା ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ଗତୀତିପି ଦୁଗ୍ଗତି । ୱିୱସା ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରିନୋ, ୱିନସ୍ସନ୍ତା ୱା ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତି ସମ୍ଭିଜ୍ଜମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାତି ୱିନିପାତୋ। ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋତି ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟୋ। ଅଥ ୱା ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ୱୁଚ୍ଚତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ହି ଅପାୟୋ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ନ ଦୁଗ୍ଗତି ମହେସକ୍ଖାନଂ ନାଗରାଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣେନ ପେତ୍ତିୱିସୟୋ । ସୋ ହି ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଗତିଭୂତତ୍ତା, ନ ୱିନିପାତୋ ଅସୁରସଦିସଂ ଅୱିନିପାତତ୍ତା । ୱିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ ଅସୁରକାୟୋ । ସୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ, ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମୁସ୍ସୟେହି ୱିନିପତିତତ୍ତା ୱିନିପାତୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱୀଚିଆଦିଅନେକପ୍ପକାରୋ ନିରୟୋୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ସବ୍ବପଦେହିପି ନିରୟୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ପଠମଗାଥା ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକତ୍ଥେରେହି ଠପିତା । ଞତ୍ୱାନାତି ପୁବ୍ବକାଲକିରିୟା । ଞାଣପୁବ୍ବକଞ୍ହି ବ୍ୟାକରଣଂ । ହେତୁଅତ୍ଥୋ ୱା ତ୍ୱା-ସଦ୍ଦୋ ୟଥା ‘‘ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତୀ’’ତି, ଜାନନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ। ବୁଦ୍ଧୋ, ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେତି ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଂ ପରତୋ ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଅତ୍ଥଂ ବ୍ୟାକାସି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପସନ୍ନଚିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ଚ ପସନ୍ନମାନସଂ । ସୁଗତିନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ ଗତିଂ, ସୁଖସ୍ସ ୱା ଗତିନ୍ତି ସୁଗତିଂ । ସଗ୍ଗନ୍ତି ରୂପାଦିସମ୍ପତ୍ତୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ସଗ୍ଗଂ । ଲୋକନ୍ତି ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପଫଲାନି, ଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନେୱ ୱା ଲୋକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ସଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱଗତି ଏୱ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟେ ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ । ପୁଞ୍ଞସଦ୍ଦୋ ‘‘କୁସଲାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୁ ଏୱମିଦଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୮୦) ପୁଞ୍ଞଫଲେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଞ୍ଞଞ୍ଚେ ସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୫୧) କାମରୂପାୱଚରସୁଚରିତେ । ‘‘ପୁଞ୍ଞୂପଗଂ ଭୱତି ୱିଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସୁଗତିୱିସେସଭୂତେ ଉପପତ୍ତିଭୱେ । ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି – ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ, ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଇତିୱୁ॰ ୬୦; ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୬) କୁସଲଚେତନାୟଂ । ଇଧ ପନ ତେଭୂମକକୁସଲଧମ୍ମେ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭାୟିତ୍ଥାତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧଂ ଭୟଂ ଞାଣଭୟଂ, ସାରଜ୍ଜଭୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେପି ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦେୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ ସୁଖବହୁଲା ଉଚ୍ଚେସୁ ୱିମାନେସୁ ଚିରଟ୍ଠିତିକା, ତେପି ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭୟଂ ସଂୱେଗଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୩) ଆଗତଂ ଞାଣଭୟଂ । ‘‘ଅହୁଦେୱ ଭୟଂ, ଅହୁ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ, ଅହୁ ଲୋମହଂସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧୮) ଆଗତଂ ସାରଜ୍ଜଭୟଂ । ଇଧାପି ସାରଜ୍ଜଭୟମେୱ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୀଘରତ୍ତଂ କାୟୱଚୀସଂୟମୋ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତପୂରଣଂ ଏକାସନଂ, ଏକସେୟ୍ୟଂ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମୋ, ଧୁତଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିଗ୍ଗହୋ, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗୱସେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋତି ଏୱମାଦୀନି ୟାନି ଭିକ୍ଖୁନା, ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବାନି ପୁଞ୍ଞାନି, ତେହି ମା ଭାୟିତ୍ଥ, ମା ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ଥ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖସ୍ସ ଉପରୋଧଭୟେନ ସମ୍ପରାୟିକନିବ୍ବାନସୁଖଦାୟକେହି ପୁଞ୍ଞେହି ମା ଭାୟିତ୍ଥାତି । ନିସ୍ସକ୍କେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ ।

ଇଦାନି ତତୋ ଅଭାୟିତବ୍ବଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖସ୍ସେତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଖସଦ୍ଦୋ ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପାଦୋ, ସୁଖା ୱିରାଗତା ଲୋକେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୪) ସୁଖମୂଲେ ଆଗତୋ । ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ସୁଖଂ ସୁଖାନୁପତିତଂ ସୁଖାୱକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) ସୁଖାରମ୍ମଣେ । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସୁକରଂ ଅକ୍ଖାନେନ ପାପୁଣିତୁଂ ୟାୱ ସୁଖା ସଗ୍ଗା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୫) ସୁଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ । ‘‘ସୁଖୋ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଉଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୮) ସୁଖହେତୁମ୍ହି । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରା ଏତେ ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୨) ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜେ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫) ନିବ୍ବାନେ । ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୫) ସୁଖୱେଦନାୟଂ । ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୩; ଇତିୱୁ॰ ୫୩) ଉପେକ୍ଖାୱେଦନାୟଂ । ‘‘ଦ୍ୱେପି ମୟା, ଆନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ପରିୟାୟେନ ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୯) ଇଟ୍ଠସୁଖେ । ‘‘ସୁଖୋ ୱିପାକୋ ପୁଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପେଟକୋ॰ ୨୩) ସୁଖୱିପାକେ । ଇଧାପି ଇଟ୍ଠୱିପାକେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଇଟ୍ଠସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ଏସିତବ୍ବତୋ ଅନିଟ୍ଠପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ ଇଟ୍ଠସ୍ସ, କମନୀୟତୋ ମନସ୍ମିଞ୍ଚ କମନତୋ ପୱିସନତୋ କନ୍ତସ୍ସ, ପିୟାୟିତବ୍ବତୋ ସନ୍ତପ୍ପନତୋ ଚ ପିୟସ୍ସ, ମାନନୀୟତୋ ମନସ୍ସ ପୱଡ୍ଢନତୋ ଚ ମନାପସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞାନୀତି ‘‘ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ୟଦିଦଂ ୱଚନଂ, ଏତଂ ସୁଖସ୍ସ ଇଟ୍ଠସ୍ସ ୱିପାକସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ ନାମଂ, ସୁଖମେୱ ତଂ ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞନ୍ତି ଫଲେନ କାରଣସ୍ସ ଅଭେଦୂପଚାରଂ ୱଦତି । ତେନ କତୂପଚିତାନଂ ପୁଞ୍ଞାନଂ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିଫଲଂ ସୁତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୁଞ୍ଞାନି କାତବ୍ବାନୀତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟଂ ନିୟୋଜେତି, ଆଦରଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ସୁନେତ୍ତକାଲେ କତେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପଚ୍ଚନୁଭୂତଂ ଭୱନ୍ତରପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ଉଳାରତମଂ ପୁଞ୍ଞୱିପାକଂ ଉଦାହରିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜାନାମୀତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଜାନାମି, ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ବୁଜ୍ଝାମି । ଦୀଘରତ୍ତନ୍ତି ଚିରକାଲଂ । ପୁଞ୍ଞାନନ୍ତି ଦାନାଦିକୁସଲଧମ୍ମାନଂ । ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀତି ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି। ମେତ୍ତଚିତ୍ତନ୍ତି ମିଜ୍ଜତୀତି ମେତ୍ତା, ସିନିୟ୍ହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତେ ଭୱା, ମିତ୍ତସ୍ସ ୱା ଏସା ପୱତ୍ତୀତିପି ମେତ୍ତା । ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ପନ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା, ହିତୂପସଂହାରରସା, ଆଘାତୱିନୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ସତ୍ତାନଂ ମନାପଭାୱଦସ୍ସନପଦଟ୍ଠାନା । ବ୍ୟାପାଦୂପସମୋ ଏତିସ୍ସା ସମ୍ପତ୍ତି, ସିନେହାସମ୍ଭୱୋ ୱିପତ୍ତି । ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ । ଭାୱେତ୍ୱାତି ମେତ୍ତାସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ଚିତ୍ତସୀସେନ ସମାଧି ୱୁତ୍ତୋତି ମେତ୍ତାସମାଧିଂ ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚେୱ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ । ସତ୍ତ ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେତି ସତ୍ତ ମହାକପ୍ପେ । ସଂୱଟ୍ଟ-ୱିୱଟ୍ଟଗ୍ଗହଣେନେୱ ହି ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟି-ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟିନୋପି ଗହିତା । ଇମଂ ଲୋକନ୍ତି କାମଲୋକଂ । ସଂୱଟ୍ଟମାନେ ସୁଦନ୍ତି ସଂୱଟ୍ଟମାନେ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ ୱିନସ୍ସମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଂୱତ୍ତମାନେ ସୁଦ’’ନ୍ତି ଚ ପଠନ୍ତି । କପ୍ପେତି କାଲେ । କପ୍ପସୀସେନ ହି କାଲୋ ୱୁତ୍ତୋ । କାଲେ ଖୀୟମାନେ କପ୍ପୋପି ଖୀୟତେୱ । ୟଥାହ –

‘‘କାଲୋ ଘସତି ଭୂତାନି, ସବ୍ବାନେୱ ସହତ୍ତନା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ।

‘‘ଆଭସ୍ସରୂପଗୋ ହୋମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୱସେନେତ୍ଥ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆଭସ୍ସରୂପଗୋତି ତତ୍ଥ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଆଭସ୍ସରବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଉପଗଚ୍ଛାମୀତି ଆଭସ୍ସରୂପଗୋ ହୋମି । ୱିୱଟ୍ଟମାନେତି ସଣ୍ଠହମାନେ, ଜାୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଞ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନଂ ଉପପଜ୍ଜାମୀତି କସ୍ସଚି ସତ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୁଞ୍ଞଂ, ୟଂ ପଠମଜ୍ଝାନଭୂମିସଙ୍ଖାତଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନଂ ଆଦିତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପପଜ୍ଜାମି ଉପେମି । ବ୍ରହ୍ମାତି କାମାୱଚରସତ୍ତେହି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ତଥା ତଥା ବ୍ରୂହିତଗୁଣତାୟ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠେନ ଚ ବ୍ରହ୍ମା । ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତେହି ମହନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମାତି ମହାବ୍ରହ୍ମା। ତତୋ ଏୱ ତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଅଭିଭୂ। ତେହି କେନଚି ଗୁଣେନ ନ ଅଭିଭୂତୋତି ଅନଭିଭୂତୋ। ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସୱଚନେ ନିପାତୋ । ଦସୋତି ଦସ୍ସନସୀଲୋ, ସୋ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଦସ୍ସନସମତ୍ଥୋ, ଅଭିଞ୍ଞାଣେନ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ପସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସବ୍ରହ୍ମାନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାବଲେନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ମମ ୱସେ ୱତ୍ତେମୀତି ୱସୱତ୍ତୀ ହୋମୀତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତଦା କିର ବୋଧିସତ୍ତୋ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀପି ସମାନୋ ତଥା ସତ୍ତହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାରମିପରିପୂରଣଞ୍ଚ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତାସୁ ଏୱ ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନଭୂମୀସୁ ନିକନ୍ତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରୱସେନ ଅପରାପରଂ ସଂସରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତୱସ୍ସାନି…ପେ॰… ୱସୱତ୍ତୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ରୂପାୱଚରପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିପାକମହନ୍ତତଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞସ୍ସାପି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଛତ୍ତିଂସକ୍ଖତ୍ତୁ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସକ୍କୋ ଅହୋସିନ୍ତି ଛତ୍ତିଂସ ୱାରେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅନୁପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରନ୍ତରଂ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ତାୱତିଂସଦେୱରାଜା ଅହୋସି । ରାଜା ଅହୋସିନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟଧମ୍ମେହି ଚତୂହି ଚ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଲୋକଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରାଜା। ଚକ୍କରତନଂ ୱତ୍ତେତି, ଚତୂହି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କେହି ୱତ୍ତତି, ତେହି ଚ ପରଂ ୱତ୍ତେତି, ପରହିତାୟ ଚ ଇରିୟାପଥଚକ୍କାନଂ ୱତ୍ତୋ ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ରାଜାତି ଚେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତୀତି ୱିସେସଂ । ଧମ୍ମେନ ଚରତୀତି ଧମ୍ମିକୋ। ଞାୟେନ ସମେନ ୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମେନେୱ ରଜ୍ଜଂ ଲଭିତ୍ୱା ରାଜା ଜାତୋତି ଧମ୍ମରାଜା। ପରହିତଧମ୍ମଚରଣେନ ୱା ଧମ୍ମିକୋ, ଅତ୍ତହିତଧମ୍ମଚରଣେନ ଧମ୍ମରାଜା, ଚତୁରନ୍ତାୟ ଇସ୍ସରୋତି ଚାତୁରନ୍ତୋ, ଚତୁସମୁଦ୍ଦନ୍ତାୟ ଚତୁବ୍ବିଧଦୀପୱିଭୂସିତାୟ ଚ ପଥୱିୟା ଇସ୍ସରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କୋପାଦିପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ, ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବରାଜାନୋ ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନ ୱିଜେସୀତି ୱିଜିତାୱୀ। ଜନପଦେ ଥାୱରଭାୱଂ ଧୁୱଭାୱଂ ପତ୍ତୋ, ନ ସକ୍କା କେନଚି ତତୋ ଚାଲେତୁଂ ଜନପଦୋ ୱା ତମ୍ହି ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ସକମ୍ମନିରତୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପୱେଧୀତି ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତୋ।

ଚକ୍କରତନଂ, ହତ୍ଥିରତନଂ, ଅସ୍ସରତନଂ, ମଣିରତନଂ, ଇତ୍ଥିରତନଂ, ଗହପତିରତନଂ, ପରିଣାୟକରତନନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତହି ରତନେହି ସମୁପେତୋତି ସତ୍ତରତନସମନ୍ନାଗତୋ। ତେସୁ ହି ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଚକ୍କରତନେନ ଅଜିତଂ ଜିନାତି, ହତ୍ଥିଅସ୍ସରତନେହି ୱିଜିତେ ସୁଖେନେୱ ଅନୁୱିଚରତି, ପରିଣାୟକରତନେନ ୱିଜିତମନୁରକ୍ଖତି, ସେସେହି ଉପଭୋଗସୁଖମନୁଭୱତି । ପଠମେନ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହସତ୍ତିୟୋଗୋ, ପଚ୍ଛିମେନ ମନ୍ତସତ୍ତିୟୋଗୋ, ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗହପତିରତନେହି ପଭୂସତ୍ତିୟୋଗୋ ସୁପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି, ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହି ତିୱିଧସତ୍ତିୟୋଗଫଲଂ । ସୋ ଇତ୍ଥିମଣିରତନେହି ପରିଭୋଗସୁଖମନୁଭୱତି, ସେସେହି ଉପଭୋଗସୁଖଂ । ୱିସେସତୋ ଚସ୍ସ ପୁରିମାନି ତୀଣି ଅଦୋସକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଜ୍ଝିମାନି ଅଲୋଭକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନ, ପଚ୍ଛିମମେକଂ ଅମୋହକୁସଲମୂଲଜନିତକମ୍ମାନୁଭାୱେନାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ପଦେସରଜ୍ଜସ୍ସାତି ଖୁଦ୍ଦକରଜ୍ଜସ୍ସ ।

ଏତଦହୋସୀତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଛିମେ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଏତଂ ‘‘କିସ୍ସ ନୁ ଖୋ ମେ ଇଦଂ କମ୍ମସ୍ସ ଫଲ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ଅହୋସି । ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିମ୍ପି ଭୱେ ଏତଦହୋସିୟେୱ । ତତ୍ଥାୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲୱସେନ ୟୋଜନା । ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋତି ମଣିରତନହତ୍ଥିରତନାଦିପ୍ପମୁଖାୟ କୋସୱାହନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଜନପଦତ୍ଥାୱରିୟପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ । ଏୱଂମହାନୁଭାୱୋତି ଚକ୍କରତନାଦିସମନ୍ନାଗମେନ କସ୍ସଚିପି ପୀଳଂ ଅକରୋନ୍ତୋୱ ସବ୍ବରାଜୂହି ସିରସା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତସାସନୱେହାସଗମନାଦୀହି ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱୋ । ଦାନସ୍ସାତି ଅନ୍ନାଦିଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସ । ଦମସ୍ସାତି ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନସ୍ସ ଚେୱ ସମାଧାନୱସେନ ରାଗାଦିକିଲେସଦମନସ୍ସ ଚ । ସଂୟମସ୍ସାତି କାୟୱଚୀସଂୟମସ୍ସ । ତତ୍ଥ ୟଂ ସମାଧାନୱସେନ କିଲେସଦମନଂ, ତଂ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭୂତଂ ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ଦୁୱିଧେ ୟଂ ଅପ୍ପନାପ୍ପତ୍ତଂ, ତେନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତାସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଝାନଭୂମୀସୁ ଉପପତ୍ତି ଅହୋସି । ଇତରେନ ତିୱିଧେନାପି ୟଥାରହଂ ପତ୍ତଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦିଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତି ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ କାୟସକ୍ଖି କତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନଂ ୱିପାକମହନ୍ତତଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ଗାଥାବନ୍ଧେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପୁଞ୍ଞମେୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞମେୱ ସୋ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୟୋ ଅତ୍ଥକାମୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ, ସୋ ପୁଞ୍ଞଫଲନିବ୍ବତ୍ତନତୋ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନନତୋ ଚ ‘‘ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ତିୱିଧଂ କୁସଲମେୱ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ ନିୱେସେୟ୍ୟ ଉପଚିନେୟ୍ୟ ପସୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟତଗ୍ଗନ୍ତି ୱିପୁଲଫଲତାୟ ଉଳାରଫଲତାୟ ଆୟତଗ୍ଗଂ, ପିୟମନାପଫଲତାୟ ୱା ଆୟତିଂ ଉତ୍ତମନ୍ତି ଆୟତଗ୍ଗଂ, ଆୟେନ ୱା ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଉଳାରତମେନ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଆୟତଗ୍ଗଂ। ତକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅଥ ୱା ଆୟେନ ପୁଞ୍ଞଫଲେନ ଅଗ୍ଗଂ ପଧାନନ୍ତି ଆୟତଗ୍ଗଂ । ତତୋ ଏୱ ସୁଖୁଦ୍ରୟଂ ସୁଖୱିପାକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

କତମଂ ପନ ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, କଥଞ୍ଚ ନଂ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଆହ ‘‘ଦାନଞ୍ଚ ସମଚରିୟଞ୍ଚ, ମେତ୍ତଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଭାୱୟେ’’ତି । ତତ୍ଥ ସମଚରିୟନ୍ତି କାୟୱିସମାଦୀନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କାୟସମାଦିଚରିତଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ସୀଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱୟେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟ । ଏତେ ଧମ୍ମେତି ଏତେ ଦାନାଦିକେ ସୁଚରିତଧମ୍ମେ । ସୁଖସମୁଦ୍ଦୟେତି ସୁଖାନିସଂସେ, ଆନିସଂସଫଲମ୍ପି ନେସଂ ସୁଖମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ ସୁଖଂ ଲୋକନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିବ୍ୟାପାଦୱିରହିତତ୍ତା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜଂ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ, ପରପୀଳାଭାୱେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଝାନସମାପତ୍ତିୱସେନ ସୁଖବହୁଲତ୍ତା ସୁଖଂ, ଏକନ୍ତସୁଖଞ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ଝାନପୁଞ୍ଞାନଂ, ଇତରପୁଞ୍ଞାନଂ ପନ ତଦଞ୍ଞଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱସଙ୍ଖାତଂ ସୁଖଂ ଲୋକଂ ପଣ୍ଡିତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ଉପପଜ୍ଜତି ଉପେତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଗାଥାସୁ ଚ ୱଟ୍ଟସମ୍ପତ୍ତି ଏୱ କଥିତା ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଉଭୟତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ଭାୱିତୋତି ଉପ୍ପାଦିତୋ ଚ ୱଡ୍ଢିତୋ ଚ । ବହୁଲୀକତୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତୋ । ଅତ୍ଥୋତି ହିତଂ । ତଞ୍ହି ଅରଣୀୟତୋ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଧିଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠତୀତି ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱିଜହିତ୍ୱା ୱତ୍ତତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭୂତୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଭୱଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଂ, ଇଧଲୋକପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ଧମ୍ମୱସେନ ସମ୍ପରେତବ୍ବତୋ ସମ୍ପରାୟୋ, ପରଲୋକୋ, ସମ୍ପରାୟେ ଭୱଂ ସମ୍ପରାୟିକଂ, ପରଲୋକପରିୟାପନ୍ନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କୋ ପନେସ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ନାମ ଅତ୍ଥୋ, କୋ ୱା ସମ୍ପରାୟିକୋତି ? ସଙ୍ଖେପେନ ତାୱ ୟଂ ଇଧଲୋକସୁଖଂ, ୟଞ୍ଚେତରହି ଇଧଲୋକସୁଖାୱହଂ, ଅୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଗହଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ଇଧ ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱିତ୍ତୂପକରଣଂ, ଅନାକୁଲକମ୍ମନ୍ତତା, ଆରୋଗ୍ୟସଂୱିଧାନଂ, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟାୟୋଗୱିହିତାନି ସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନାନି ସଙ୍ଗହିତପରିଜନତାତି ଏୱମାଦି । ପବ୍ବଜିତାନଂ ପନ ୟେ ଇମେ ଜୀୱିତପରିକ୍ଖାରା ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା । ତେସଂ ଅକିଚ୍ଛଲାଭୋ, ତତ୍ଥ ଚ ସଙ୍ଖାୟ ପଟିସେୱନା, ସଙ୍ଖାୟ ପରିୱଜ୍ଜନା, ୱତ୍ଥୁୱିସଦକିରିୟା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, ପୱିୱେକୋ, ଅସଂସଗ୍ଗୋତି ଏୱମାଦି । ପତିରୂପଦେସୱାସସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନୟୋନିସୋମନସିକାରାଦୟୋ ପନ ଉଭୟେସଂ ସାଧାରଣା ଉଭୟାନୁରୂପା ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପ୍ପମାଦୋତି ଏତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଦୋ ପମାଦପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୋ ପନେସ ପମାଦୋ ନାମ ? ପମଜ୍ଜନାକାରୋ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ପମାଦୋ ? କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେ ୱା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେ ୱା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତେ ୱା ପଞ୍ଚସୁ ୱା କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗାନୁପ୍ପାଦନଂ କୁସଲାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତା ଅସାତଚ୍ଚକିରିୟତା ଅନଟ୍ଠିତକିରିୟତା ଓଲୀନୱୁତ୍ତିତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା ଅନାସେୱନା ଅଭାୱନା ଅବହୁଲୀକମ୍ମଂ ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁୟୋଗୋପମାଦୋ । ୟୋ ଏୱରୂପୋ ପମାଦୋ ପମଜ୍ଜନା ପମଜ୍ଜିତତ୍ତଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୪୬) ।

ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅପ୍ପମାଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ସୋ ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ, ନିଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିୟା ଏତଂ ନାମଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୟୋଗେନ ପୱତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧା ଅପ୍ପମାଦୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

‘‘ଭାୱିତୋ ବହୂଲୀକତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଥଂ ପନାୟଂ ଅପ୍ପମାଦୋ ଭାୱେତବ୍ବୋତି ? ନ ଅପ୍ପମାଦଭାୱନା ନାମ ୱିସୁଂ ଏକଭାୱନା ଅତ୍ଥି । ୟା ହି କାଚି ପୁଞ୍ଞକିରିୟା କୁସଲକିରିୟା, ସବ୍ବା ସା ଅପ୍ପମାଦଭାୱନାତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିସେସତୋ ପନ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସୟଂ ସରଣଗମନଂ କାୟିକୱାଚସିକସଂୱରଞ୍ଚ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବା ସୀଲଭାୱନା, ସବ୍ବା ସମାଧିଭାୱନା, ସବ୍ବା ପଞ୍ଞାଭାୱନା, ସବ୍ବା କୁସଲଭାୱନା, ଅନୱଜ୍ଜଭାୱନା, ଅପ୍ପମାଦଭାୱନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ’’ତି ହି ଇଦଂ ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେତି, ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ସକଲମ୍ପି ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅପ୍ପମାଦପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଧମ୍ମକଥିକୋ ‘‘ଅତିତ୍ଥେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ? ଅପ୍ପମାଦପଦସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱତୋ । ତଥା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କୁସିନାରାୟଂ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ନିପନ୍ନୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସାୟ ୱସ୍ସେସୁ ଅତ୍ତନା ଭାସିତଂ ଧମ୍ମଂ ଏକେନ ପଦେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ – ‘‘ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥା’’ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଓୱାଦମଦାସି । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଜଙ୍ଗଲାନଂ ପାଣାନଂ ପଦଜାତାନି, ସବ୍ବାନି ତାନି ହତ୍ଥିପଦେ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ହତ୍ଥିପଦଂ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ୟଦିଦଂ ମହନ୍ତଟ୍ଠେନ; ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେ କେଚି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସବ୍ବେତେ ଅପ୍ପମାଦମୂଲକା ଅପ୍ପମାଦସମୋସରଣା, ଅପ୍ପମାଦୋ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୦) ।

ଗାଥାସୁ ଅପ୍ପମାଦଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାସୁ ଅପ୍ପମାଦଂ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ପଣ୍ଡିତା ସପ୍ପଞ୍ଞା ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ପସଂସନ୍ତି, ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ଥୋମେନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଉଭୋ ଅତ୍ଥେ ଅଧିଗଣ୍ହାତି ପଣ୍ଡିତୋ। କେ ପନ ତେ ଉଭୋ ଅତ୍ଥାତି ଆହ – ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ’’ତି, ଏୱମେତ୍ଥ ପଦୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧାପି ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋତି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ତାୱ ‘‘ଅନୱଜ୍ଜାନି କମ୍ମାନି, ଅନାକୁଲା ଚ କମ୍ମନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିୱିଧିନା ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ, ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରାଦିଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋତି ପନ ଉଭୟେସମ୍ପି ଧମ୍ମଚରିୟାୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ଦୁୱିଧସ୍ସପି ଅତ୍ଥସ୍ସ ହିତସ୍ସ ପଟିଲାଭା, ଲଦ୍ଧବ୍ବେନ ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ, ଲାଭୋ । ସମୟୋ ଏୱ ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ୱା ସମୟୋ ଅଭିସମୟୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଭିସମୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଧିତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧୀରୋ। ତତିୟେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥ-ସଦ୍ଦେନ ପରମତ୍ଥସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟସମ୍ପତ୍ତି ଏୱ କଥିତା । ଗାଥାୟଂ ପନ ୱିୱଟ୍ଟସ୍ସପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦଂ, ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦଂ ।

ଅପ୍ପମତ୍ତା ନ ମୀୟନ୍ତି, ୟେ ପମତ୍ତା ୟଥା ମତା ॥

‘‘ଏୱଂ ୱିସେସତୋ ଞତ୍ୱା, ଅପ୍ପମାଦମ୍ହି ପଣ୍ଡିତା ।

ଅପ୍ପମାଦେ ପମୋଦନ୍ତି, ଅରିୟାନଂ ଗୋଚରେ ରତା ॥

‘‘ତେ ଝାୟିନୋ ସାତତିକା, ନିଚ୍ଚଂ ଦଳ୍ହପରକ୍କମା ।

ଫୁସନ୍ତି ଧୀରା ନିବ୍ବାନଂ, ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧-୨୩) ।

ତସ୍ମା ‘‘ଅତ୍ଥାଭିସମୟା’’ତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରତ୍ଥୱସେନପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଅୟଂ ୱୋହାରକଥା । ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ଦେସନା ସମ୍ମୁତିଦେସନା ଚ ପରମତ୍ଥଦେସନା ଚାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁଗ୍ଗଲୋ, ସତ୍ତୋ, ଇତ୍ଥୀ, ପୁରିସୋ, ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଦେୱୋ, ମାରୋ’’ତି ଏୱରୂପା ସମ୍ମୁତିଦେସନା। ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନତ୍ତା, ଖନ୍ଧା, ଧାତୁ, ଆୟତନା, ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି ଏୱରୂପା ପରମତ୍ଥଦେସନା। ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୟେ ସମ୍ମୁତିୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୱିସେସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ନେସଂ ସମ୍ମୁତିଦେସନଂ ଦେସେତି । ୟେ ପନ ପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ୱିସେସମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତେସଂ ପରମତ୍ଥଦେସନଂ ଦେସେତି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ଉପମା – ୟଥା ହି ଦେସଭାସାକୁସଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନକୋ ଆଚରିୟୋ ୟେ ଦମିଳଭାସାୟ ୱୁତ୍ତେ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ଦମିଳଭାସାୟ ଆଚିକ୍ଖତି । ୟେ ଅନ୍ଧକଭାସାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରାୟ, ତେସଂ ତାୟ ତାୟ ଭାସାୟ । ଏୱଂ ତେ ମାଣୱକା ଛେକଂ ବ୍ୟତ୍ତଂ ଆଚରିୟମାଗମ୍ମ ଖିପ୍ପମେୱ ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଆଚରିୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ତୟୋ ୱେଦା ୱିୟ କଥେତବ୍ବଭାୱେ ଠିତାନି ତୀଣି ପିଟକାନି, ଦେସଭାସାକୋସଲ୍ଲମିୱ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥକୋସଲ୍ଲଂ, ନାନାଦେସଭାସା ମାଣୱକା ୱିୟ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟା, ଆଚରିୟସ୍ସ ଦମିଳଭାସାଦିଆଚିକ୍ଖନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁତିପରମତ୍ଥୱସେନ ଦେସନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଦୁୱେ ସଚ୍ଚାନି ଅକ୍ଖାସି, ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱଦତଂ ୱରୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ପରମତ୍ଥଞ୍ଚ, ତତିୟଂ ନୂପଲବ୍ଭତି ॥

‘‘ସଙ୍କେତୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିକାରଣା ।

ପରମତ୍ଥୱଚନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମାନଂ ଭୂତକାରଣା ॥

‘‘ତସ୍ମା ୱୋହାରକୁସଲସ୍ସ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ।

ସମ୍ମୁତିଂ ୱୋହରନ୍ତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦୋ ନ ଜାୟତୀ’’ତି ॥

ଅପିଚ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି – ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ, କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥଂ, ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ,, ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ, ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଂ, ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ, ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥଂ, ଚାତି । ‘‘ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ହିରିୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତୀ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି – ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନି ହିରିୟନ୍ତି ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ନାମା’’ତି ? ‘‘ଇତ୍ଥୀ ହିରିୟତି ଓତ୍ତପ୍ପତି, ପୁରିସୋ, ଖତ୍ତିୟୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ଦେୱୋ, ମାରୋ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।

‘‘ଖନ୍ଧା କମ୍ମସ୍ସକା, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା କମ୍ମସ୍ସକତାଦୀପନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।

‘‘ୱେଳୁୱନାଦୟୋ ମହାୱିହାରା ଖନ୍ଧେହି କାରାପିତା, ଧାତୂହି ଆୟତନେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ‘‘ଖନ୍ଧା ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେନ୍ତି, ପିତରଂ, ଅରହନ୍ତଂ, ରୁହିରୁପ୍ପାଦକମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଖନ୍ଧା ମେତ୍ତାୟନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ‘‘ଖନ୍ଧା ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମା ଭଗୱା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରଦୀପନତ୍ଥଂ ଆନନ୍ତରିୟଦୀପନତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।

‘‘ଖନ୍ଧା ଦାନଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ମହାଜନୋ ନ ଜାନାତି, ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି ‘‘କିମିଦଂ ଖନ୍ଧା ଧାତୁୟୋ ଆୟତନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ନାମା’’ତି ? ‘‘ପୁଗ୍ଗଲା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଜାନାତି, ନ ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତି, ନ ପଟିସତ୍ତୁ ୱା ହୋତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଦୀପନତ୍ଥଂ ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି ।

ଲୋକସମ୍ମୁତିଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ନ ପଜହନ୍ତି, ଲୋକସମଞ୍ଞାୟ ଲୋକନିରୁତ୍ତିୟା ଲୋକାଭିଲାପେ ଠିତାୟେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଲୋକସମ୍ମୁତିୟା ଅପ୍ପହାନତ୍ଥମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲକଥଂ କଥେତି । ସୋ ଇଧାପି ଲୋକୱୋହାରୱସେନ ଦେସେତବ୍ବମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଏକସତ୍ତସ୍ସ । କପ୍ପନ୍ତି ମହାକପ୍ପଂ । ୟଦିପି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ୟତ୍ଥ ପନ ସତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ସମ୍ଭୱତି, ତସ୍ସ ୱସେନ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୋତି ଅଟ୍ଠିଭାଗୋ । ‘‘ଅଟ୍ଠିଖଲୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଅଟ୍ଠିସଞ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜୋତି ଅଟ୍ଠିସମୂହୋ । ଅଟ୍ଠିରାସୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କେଚି ପନ ‘‘କଟିପ୍ପମାଣତୋ ହେଟ୍ଠା ସମୂହୋ କଙ୍କଲୋ ନାମ, ତତୋ ଉପରି ୟାୱ ତାଲପ୍ପମାଣଂ ପୁଞ୍ଜୋ, ତତୋ ଉପରି ରାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତଂ । ସବ୍ବମେତଂ ସମୂହସ୍ସେୱ ପରିୟାୟୱଚନଂ ୱେପୁଲ୍ଲସ୍ସେୱ ଉପମାଭାୱେନ ଆହଟତ୍ତା ।

ସଚେ ସଂହାରକୋ ଅସ୍ସାତି ଅୱିପ୍ପକିରଣୱସେନ ସଂହରିତ୍ୱା ଠପେତା କୋଚି ୟଦି ସିୟାତି ପରିକପ୍ପନୱସେନ ୱଦତି । ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ନ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟାତି ତଥା କେନଚି ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ତଂ ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲଂ ଅନ୍ତରଧାନାଭାୱେନ ପୂତିଭୂତଂ ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଞ୍ଚ ଅହୁତ୍ୱା ସଚେ ନ ୱିନସ୍ସେୟ୍ୟାତି ପରିକପ୍ପନୱସେନେୱ ୱଦତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମକିଲେସେହି ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଏକଂ ମହାକପ୍ପଂ ସନ୍ଧାୱନ୍ତସ୍ସ ସଂସରନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ମହାଅଟ୍ଠିସଞ୍ଚୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ଆରୋହପରିଣାହେହି ୟତ୍ତକୋୟଂ ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତୋ । ସଚେ ପନସ୍ସ କୋଚି ସଂହରିତ୍ୱା ଠପେତା ଭୱେୟ୍ୟ, ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ତଂ ସଚେ ଅୱିନସ୍ସନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ନିବ୍ବୁତପ୍ପଦୀପେ ୱିୟ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱେ କଳେୱରନିକ୍ଖେପରହିତେ ଓପପାତିକତ୍ତଭାୱେ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନଟ୍ଠିକେ ଚ ଖୁଦ୍ଦକତ୍ତଭାୱେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ପରିକପ୍ପନୱସେନ ଇମସ୍ସ ନୟସ୍ସ ଆହଟତ୍ତା ତେସମ୍ପି ୟଦି ସିୟା ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୋ, ତେନାପି ସହେୱ ଅୟଂ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜପରିମାଣୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ନୟିଦମେୱଂ ଲବ୍ଭମାନସ୍ସେୱ ଅଟ୍ଠିପୁଞ୍ଜସ୍ସ ୱସେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଇମସ୍ସ ପରିମାଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତତା । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ’’ତି ।

ଗାଥାସୁ ମହେସିନାତି ମହନ୍ତେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ ଏସତି ଗୱେସତୀତି ମହେସୀ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ‘‘ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା’’ତି ଚ ଭଗୱା ‘‘ଦସବଲସମନ୍ନାଗତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ୱେପୁଲ୍ଲୋତି ରାଜଗହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପବ୍ବତେସୁ ୱିପୁଲଭାୱତୋ ୱେପୁଲ୍ଲୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋ । ତତୋ ଏୱ ମହା, ଠିତଦିସାଭାଗୱସେନ ଉତ୍ତରୋ ଗିଜ୍ଝକୂଟସ୍ସ । ଗିରିବ୍ବଜେତି ଗିରିବ୍ବଜପୁରନାମକସ୍ସ ରାଜଗହସ୍ସ ସମୀପେ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଭଗୱା ‘‘ଏତ୍ତକେନାପି କାଲେନ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାତୱତ୍ଥୁକସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଅୟମୀଦିସୀ କଟସିୱଡ୍ଢନା’’ତି ୱଟ୍ଟେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେସଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନନୁବୋଧା ଅପ୍ପଟିୱେଧା ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଏୱଂ କଟସିୱଡ୍ଢନା, ତାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଦିଟ୍ଠୱତୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୟଂ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟତୋ ଚ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟଦା । ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟାନି, ଅୱିତଥଭାୱେନ ସଚ୍ଚାନି ଚାତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ଅରିୟଭାୱକରାନି ୱା ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ଅରିୟେହି ୱା ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବାନି ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ଅଥ ୱା ଅରିୟସ୍ସ ସଚ୍ଚାନି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ସଦେୱକେନ ହି ଲୋକେନ ସରଣନ୍ତି ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟୋ ଭଗୱା, ତେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ତସ୍ସ ସଚ୍ଚାନୀତି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମା ହେତୁନା ଞାୟେନ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ପସ୍ସତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତିଆଦି ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅନେକୂପଦ୍ଦୱାଧିଟ୍ଠାନତାୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱତୋ ବାଲଜନପରିକପ୍ପିତଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତୱିରହେନ ତୁଚ୍ଛଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତେନାତି ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦୋ, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମତି ଏତେନ ଆରମ୍ମଣପ୍ପଚ୍ଚୟଭୂତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି ଅରଣୀୟତୋ ଚ ଅରିୟୋ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅଙ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ। ମାରେନ୍ତୋ କିଲେସେ ଗଚ୍ଛତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, ସୟଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତୀତି ମଗ୍ଗୋ। ତତୋ ଏୱ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଉପସମଂ ନିରୋଧଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମୀ। ୟତୋ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମଂ, ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱାନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ସୋ ଏୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସାୱୀ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ସବ୍ବମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ସମାନୋ ସତ୍ତୱାରପରମଂୟେୱ ଭୱାଦୀସୁ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା । ଏକବୀଜୀ, କୋଲଂକୋଲୋ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମଜ୍ଝିମମୁଦୁଭାୱେନ ତୟୋ ହି ସୋତାପନ୍ନା । ତେସୁ ସବ୍ବମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ୱସେନିଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପରମଂ, ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱାନା’’ତି। ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତୀତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକରୋ ପରିୟୋସାନକରୋ ହୋତି । କଥଂ ? ସବ୍ବସଂୟୋଜନକ୍ଖୟା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ନିରୱସେସାନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ଖେପନାତି ଅରହତ୍ତଫଲେନେୱ ଦେସନାୟ କୂଟଂ ଗଣ୍ହି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମୁସାୱାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ ଏକଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସାତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ପରିହାୟି । ତେ ହତଲାଭସକ୍କାରା ନିପ୍ପଭା ନିତ୍ତେଜା ଇସ୍ସାପକତା ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକଂ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ – ‘‘ଏହି, ତ୍ୱଂ ଭଗିନି, ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖସ୍ସୂ’’ତି । ସା ଭଗୱନ୍ତଂ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ସକ୍କେନସ୍ସା ଅଭୂତଭାୱେ ପକାସିତେ ମହାଜନେନ ‘‘ଧୀ କାଳକଣ୍ଣୀ’’ତି ୱିହାରତୋ ନିକ୍କଡ୍ଢାପିତା ପଥୱିୟା ୱିୱରେ ଦିନ୍ନେ ଅୱୀଚିଜାଲାନଂ ଇନ୍ଧନଂ ହୁତ୍ୱାୱ ଅୱୀଚିନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି, ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲାଭସକ୍କାରୋ ପରିହାୟି । ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ ‘‘ଆୱୁସୋ, ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକା ଏୱଂ ଉଳାରଗୁଣଂ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅଭୂତେନ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ମହାୱିନାସଂ ପତ୍ତା’’ତି । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦାନେୱ, ପୁବ୍ବେପି ସା ମଂ ଅଭୂତେନ ଅକ୍କୋସିତ୍ୱା ମହାୱିନାସଂ ପତ୍ତାୟେୱା’’ତି ମହାପଦୁମଜାତକମ୍ପି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଉପରି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଏକଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସା’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେସି ।

ତତ୍ଥ ଏକଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ ୱଚୀସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ । ଅତୀତସ୍ସାତି ୟା ସା ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସୁ ଅରିୟୱୋହାରେସୁ ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ‘‘ସଚ୍ଚଂ, ଭଣେ, ନାଲିକ’’ନ୍ତି ଅରିୟେହି ଠପିତା ମରିୟାଦା, ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ । ପୁରିସୋ ଏୱ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ । ଅକରଣୀୟନ୍ତି କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ କିଞ୍ଚି ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ତୟା କତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ମୟା କତ’’ନ୍ତି ମୁସାୱାଦେନେୱ ପରିହରିସ୍ସତି । ଏୱଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ କିଞ୍ଚି ପାପକମ୍ମଂ କରୋତିୟେୱ, ନ ତତ୍ଥ ଲଜ୍ଜତି ସଚ୍ଚମରିୟାଦାୟ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କତମଂ ଏକଧମ୍ମଂ, ୟଦିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ପଜାନମୁସାୱାଦୋ’’ତି ।

ଗାଥାୟଂ ମୁସାୱାଦିସ୍ସାତି ମୁସା ଅଭୂତଂ ଅତଚ୍ଛଂ ପରେସଂ ୱିଞ୍ଞାପନୱସେନ ୱଦନସୀଲସ୍ସ । ୟସ୍ସ ଦସସୁ ୱଚନେସୁ ଏକମ୍ପି ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଏୱରୂପେ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ଜନ୍ତୁନୋତି ସତ୍ତସ୍ସ । ସତ୍ତୋ ହି ଜାୟନଟ୍ଠେନ ‘‘ଜନ୍ତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିତିଣ୍ଣପରଲୋକସ୍ସାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠପରଲୋକସ୍ସ । ଈଦିସୋ ହି ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତି ଦେୱଲୋକସମ୍ପତ୍ତି ଅୱସାନେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇମା ତିସ୍ସୋପି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ନ ପସ୍ସତି । ନତ୍ଥି ପାପନ୍ତି ତସ୍ସ ତାଦିସସ୍ସ ଇଦଂ ନାମ ପାପଂ ନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ଏୱଞ୍ଚେତି ଏତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଉପମାକାରେ ନିପାତୋ, ଚେତି ପରିକପ୍ପନେ । ସତ୍ତାତି ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତା । ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ବୁଜ୍ଝେୟ୍ୟୁଂ । ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସାତି ୟାୟ ହି ଚେତନାୟ ଅନ୍ନାଦିଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଅନୁକମ୍ପାପୂଜାସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପରେସଂ ଦୀୟତି, ତଂ ଦାନଂ । ୟାୟ ପନ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଏକଦେସୋ ସଂୱିଭଜିତ୍ୱା ଦୀୟତି, ଅୟଂ ସଂୱିଭାଗୋ । ୱିପାକନ୍ତି ଫଲଂ । ୟଥାହଂ ଜାନାମୀତି ୟଥା ଅହଂ ଜାନାମି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତିରଚ୍ଛାନଗତସ୍ସପି ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱସତେ ପୱତ୍ତସୁଖୱିପଚ୍ଚନୱସେନ ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ହୋତୀତି ଏୱମାଦିନା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ପକାରେନ ଅହଂ ଦାନସ୍ସ ସଂୱିଭାଗସ୍ସ ଚ ୱିପାକଂ କମ୍ମୱିପାକଂ ଞାଣବଲେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନାମି, ଏୱଂ ଇମେ ସତ୍ତା ୟଦି ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ନ ଅଦତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁନ୍ତି ୟଂ ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ପରେସଂ ନ ଅଦତ୍ୱା ମଚ୍ଛରିୟଚିତ୍ତେନ ଚ ତଣ୍ହାଲୋଭୱସେନ ଚ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ଦତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ । ନ ଚ ନେସଂ ମଚ୍ଛେରମଲଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟାଦାୟ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପରେହି ସାଧାରଣଭାୱାସହନଲକ୍ଖଣଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱଦୂସକାନଂ ଉପକ୍କିଲେସଭୂତାନଂ କଣ୍ହଧମ୍ମାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମଚ୍ଛେରମଲଂ । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତମଚ୍ଛେରଞ୍ଚେୱ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଦାନନ୍ତରାୟକରଂ ଇସ୍ସାଲୋଭଦୋସାଦିମଲଞ୍ଚ ନେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ୟଥା ଦାନଚେତନା ନ ପୱତ୍ତତି, ନ ୱା ସୁପରିସୁଦ୍ଧା ହୋତି, ଏୱଂ ପରିୟାଦାୟ ପରିତୋ ଗହେତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ନ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । କୋ ହି ସମ୍ମଦେୱ ଦାନଫଲଂ ଜାନନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ମଚ୍ଛେରମଲସ୍ସ ଓକାସଂ ଦଦେୟ୍ୟ ।

ୟୋପି ନେସଂ ଅସ୍ସ ଚରିମୋ ଆଲୋପୋତି ନେସଂ ସତ୍ତାନଂ ୟୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକୋ ଆଲୋପୋ ସିୟା । ଚରିମଂ କବଳନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ ସତ୍ତା ପକତିୟା ୟତ୍ତକେହି ଆଲୋପେହି ସୟଂ ୟାପେୟ୍ୟୁଂ, ତେସୁ ଏକମେୱ ଆଲୋପଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟ ଠପେତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞେ ସବ୍ବେ ଆଲୋପେ ଆଗତାଗତାନଂ ଅତ୍ଥିକାନଂ ଦତ୍ୱା ୟୋ ଠପିତୋ ଆଲୋପୋ ଅସ୍ସ, ସୋ ଇଧ ଚରିମୋ ଆଲୋପୋ ନାମ । ତତୋପି ନ ଅସଂୱିଭଜିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ସଚେ ନେସଂ ପଟିଗ୍ଗାହକା ଅସ୍ସୂତି ନେସଂ ସତ୍ତାନଂ ପଟିଗ୍ଗାହକା ୟଦି ସିୟୁଂ, ତତୋପି ୟଥାୱୁତ୍ତଚରିମାଲୋପତୋପି ସଂୱିଭଜିତ୍ୱାୱ ଏକଦେସଂ ଦତ୍ୱାୱ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ୟଥାହଂ ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଜାନାମି, ଏୱଂ ୟଦି ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋତିଆଦିନା କମ୍ମଫଲସ୍ସ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ଏୱମେତେ ସତ୍ତା ଦାନସଂୱିଭାଗେସୁ ନ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟଥାଧିପ୍ପେତମତ୍ଥଂ କାରଣେନ ସମ୍ପଟିପାଦେତି । ଏତେନେୱ ତେସଂ ତଦଞ୍ଞପୁଞ୍ଞେସୁ ଚ ଅପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଅପୁଞ୍ଞେସୁ ଚ ପଟିପତ୍ତିୟା କାରଣଂ ଦସ୍ସିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନାତି ମହେସିନା ଭଗୱତା ‘‘ତିରଚ୍ଛାନଗତେ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତଗୁଣା ଦକ୍ଖିଣା ପାଟିକଙ୍ଖିତବ୍ବା’ ତିଆଦିନା, ଇଧେୱ ୱା ‘‘ଏୱଂ ଚେ ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ, ଞାଣଚାରେନ ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଞାତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିପାକଂ ସଂୱିଭାଗସ୍ସାତି ସଂୱିଭାଗସ୍ସପି ୱିପାକଂ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଦାନସ୍ସ । ୟଥା ହୋତି ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ୟଥା ସୋ ୱିପାକୋ ମହନ୍ତଂ ଫଲଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଇମେ ସତ୍ତା ୟଦି ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିନେୟ୍ୟ ମଚ୍ଛେରମଲନ୍ତି ମଚ୍ଛରିୟମଲଂ ଅପନେତ୍ୱା କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ ଚ ୱିସେସତୋ ପସନ୍ନେନ ଚିତ୍ତେନ ୟେସୁ କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟେସୁ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେସୁ ଦିନ୍ନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ଦାନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି, ତେସୁ ୟୁତ୍ତକାଲେନ ଦଜ୍ଜୁଂ ଦଦେୟ୍ୟୁଂ ।

ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣତୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା, ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା, ତେସୁ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ । ଦକ୍ଖିଣଂ ପରଲୋକଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ୟଥା ତଂ ଦାନଂ ହୋତି ମହାଦାନଂ, ଏୱଂ ଦତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ବହୁନୋ ଅନ୍ନଂ ଦତ୍ୱା, କଥଂ ପନ ଅନ୍ନଂ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଆହ ‘‘ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ଦକ୍ଖିଣ’’ନ୍ତି । ଇତୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତା ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱତୋ ଚୁତା ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସଗ୍ଗଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାୟକା । କାମକାମିନୋତି କାମେତବ୍ବାନଂ ଉଳାରାନଂ ଦେୱଭୋଗାନଂ ପଟିଲଦ୍ଧରୂପୱିଭୱେନ କମ୍ମୁନା ଉପଗମନେ ସାଧୁକାରିତାୟ କାମକାମିନୋ ସବ୍ବକାମସମଙ୍ଗିନୋ । ମୋଦନ୍ତି ୟଥାରୁଚି ପରିଚାରେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ମେତ୍ତାଭାୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ ୟାନି କାନିଚୀତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ । ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନୀତି

ତେସଂ ନିୟମନଂ । ତତ୍ଥ ଉପଧି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଖନ୍ଧା, ଉପଧିସ୍ସ କରଣଂ ସୀଲଂ ଏତେସଂ, ଉପଧିପ୍ପୟୋଜନାନି ୱା ଓପଧିକାନି। ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେ ଅତ୍ତଭାୱଜନକାନି ପଟିସନ୍ଧିପୱତ୍ତିୱିପାକଦାୟକାନି । ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନୀତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ଚ ତା ତେସଂ ତେସଂ ଫଲାନିସଂସାନଂ ୱତ୍ଥୂନି ଚାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି । ତାନି ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦାନମୟଂ, ସୀଲମୟଂ, ଭାୱନାମୟନ୍ତି ତିୱିଧାନି ହୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ତିକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି ମେତ୍ତାଭାୱନାୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତିକଚତୁକ୍କଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୟା । ‘‘ମେତ୍ତା’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ଉପଚାରୋପି ଲବ୍ଭତି ଅପ୍ପନାପି, ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନାଝାନମେୱ ଲବ୍ଭତି । ତଞ୍ହି ନୀୱରଣାଦିପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତିଭାୱେନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିନ୍ତି ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ସୋଳସଭାଗଂ ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ନ ଅଗ୍ଘନ୍ତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ମେତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ୟୋ ୱିପାକୋ, ତଂ ସୋଳସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଂ ପୁନ ସୋଳସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସୋ, ନ ତଂ ଅଞ୍ଞାନି ଓପଧିକାନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ଅଗ୍ଘନ୍ତୀତି । ଅଧିଗ୍ଗହେତ୍ୱାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଭାସତେତି ଉପକ୍କିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଦିପ୍ପତି । ତପତେତି ତତୋ ଏୱ ଅନୱସେସେ ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ସନ୍ତପତି । ୱିରୋଚତୀତି ଉଭୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିରୋଚତି । ମେତ୍ତା ହି ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ଚନ୍ଦାଲୋକସଙ୍ଖାତା ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସା ଜୁଣ୍ହା ୱିୟ ଦିପ୍ପତି, ଆତପୋ ୱିୟ ଅନ୍ଧକାରଂ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ୱିଧମନ୍ତୀ ତପତି, ଓସଧିତାରକା ୱିୟ ୱିଜ୍ଜୋତମାନା ୱିରୋଚତି ଚ ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ଓପମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତାରକରୂପାନନ୍ତି ଜୋତୀନଂ । ଚନ୍ଦିୟାତି ଚନ୍ଦସ୍ସ ଅୟନ୍ତି ଚନ୍ଦୀ, ତସ୍ସା ଚନ୍ଦିୟା, ପଭାୟ ଜୁଣ୍ହାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସ୍ସାନନ୍ତି ୱସ୍ସାନଂ ବହୁୱସେନ ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ଉତୁନୋ । ପଚ୍ଛିମେ ମାସେତି କତ୍ତିକମାସେ । ସରଦସମୟେତି ସରଦକାଲେ । ଅସ୍ସୟୁଜକତ୍ତିକମାସା ହି ଲୋକେ ‘‘ସରଦଉତୂ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱିଦ୍ଧେତି ଉବ୍ବିଦ୍ଧେ, ମେଘୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ୱିଗତୱଲାହକେ’’ତି । ଦେୱେତି ଆକାସେ । ନଭଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସକ୍କମାନୋତି ଉଦୟଟ୍ଠାନତୋ ଆକାସଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ୍ତୋ । ତମଗତନ୍ତି ତମଂ । ଅଭିୱିହଚ୍ଚାତି ଅଭିହନ୍ତ୍ୱା ୱିଧମିତ୍ୱା । ଓସଧିତାରକାତି ଉସ୍ସନ୍ନା ପଭା ଏତାୟ ଧୀୟତି, ଓସଧୀନଂ ୱା ଅନୁବଲପ୍ପଦାୟିକତ୍ତା ଓସଧୀତି ଲଦ୍ଧନାମା ତାରକା ।

ଏତ୍ଥାହ – କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ସମାନେପି ଓପଧିକଭାୱେ ମେତ୍ତା ଇତରେହି ଓପଧିକପୁଞ୍ଞେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ଚ ସତ୍ତେସୁ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ । ସେଟ୍ଠା ହି ଏତେ ୱିହାରା, ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଭୂତାନି ୟଦିଦଂ ମେତ୍ତାଝାନାନି । ୟଥା ଚ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ନିଦ୍ଦୋସଚିତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ଏୱଂ ଏତେହି ସମନ୍ନାଗତା ୟୋଗିନୋ ବ୍ରହ୍ମସମାୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି । ତଥା ହିମେ ‘‘ବ୍ରହ୍ମୱିହାରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଇତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ଚ ସତ୍ତେସୁ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଭାୱତୋ ମେତ୍ତାୱ ଇତରେହି ଓପଧିକପୁଞ୍ଞେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ।

ଏୱମ୍ପି କସ୍ମା ମେତ୍ତାୱ ଏୱଂ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ? ଇତରେସଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଦାନାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାନଂ ପରିପୂରିକତ୍ତା ଚ । ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତେସୁ ହିତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ମେତ୍ତା, ହିତୂପସଂହାରସା, ଆଘାତୱିନୟପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ୟଦି ଅନୋଧିସୋ ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା, ଅଥ ସୁଖେନେୱ କରୁଣାଦିଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ମେତ୍ତା ଇତରେସଂ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ସତ୍ତେସୁ ହିତଜ୍ଝାସୟତାୟ ସତି ନେସଂ ଦୁକ୍ଖାସହନତା, ସମ୍ପତ୍ତିୱିସେସାନଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକାମତା, ପକ୍ଖପାତାଭାୱେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ସମପ୍ପୱତ୍ତଚିତ୍ତତା ଚ ସୁଖେନେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସକଲଲୋକହିତସୁଖୱିଧାନାଧିମୁତ୍ତା ମହାବୋଧିସତ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ସ ଦାତବ୍ବଂ, ଇମସ୍ସ ନ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉତ୍ତମୱିଚୟୱସେନ ୱିଭାଗଂ ଅକତ୍ୱା ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ନିରୱସେସସୁଖନିଦାନଂ ଦାନଂ ଦେନ୍ତି, ହିତସୁଖତ୍ଥମେୱ ନେସଂ ସୀଲଂ ସମାଦିୟନ୍ତି, ସୀଲପରିପୂରଣତ୍ଥଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଭଜନ୍ତି, ତେସଂ ହିତସୁଖେସୁ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଞଂ ପରିୟୋଦପେନ୍ତି, ହିତସୁଖାଭିୱଡ୍ଢନତ୍ଥମେୱ ଦଳ୍ହଂ ୱୀରିୟମାରଭନ୍ତି, ଉତ୍ତମୱୀରିୟୱସେନ ୱୀରଭାୱଂ ପତ୍ତାପି ସତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ହିତଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଅପରାଧଂ ଖମନ୍ତି, ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଦସ୍ସାମ, କରିସ୍ସାମା’’ତିଆଦିନା କତଂ ପଟିଞ୍ଞାତଂ ନ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତି, ତେସଂ ହିତସୁଖାୟେୱ ଅଚଲାଧିଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଅଚଲାୟ ମେତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବକାରିନୋ ହିତଜ୍ଝାସୟେନେୱ ନେସଂ ୱିପ୍ପକାରେ ଉଦାସୀନା ହୋନ୍ତି, ପୁବ୍ବକାରିତାୟପି ନ ପଚ୍ଚୁପକାରମାସିସନ୍ତୀତି । ଏୱଂ ତେ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ୟାୱ ଦସବଲଚତୁ-ୱେସାରଜ୍ଜ-ଛଅସାଧାରଣଞାଣ-ଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକବୁଦ୍ଧଧମ୍ମପ୍ପଭେଦେ ସବ୍ବେପି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମେ ପରିପୂରେନ୍ତି । ଏୱଂ ଦାନାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାନଂ ପାରିପୂରିକା ମେତ୍ତାତି ଚ ଇମସ୍ସ ୱିସେସସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସା ଇତରେହି ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ।

ଅପିଚ ମେତ୍ତାୟ ଇତରେହି ଓପଧିକପୁଞ୍ଞେହି ମହାନୁଭାୱତା ୱେଲାମସୁତ୍ତେନ ଦୀପେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ହି ୟଥା ନାମ ମହତା ୱେଲାମସ୍ସ ଦାନତୋ ଏକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଦାନଂ ମହପ୍ଫଲତରଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସୋତାପନ୍ନସତତୋ ଏକସ୍ସ ସକଦାଗାମିସ୍ସ ଦାନଂ…ପେ॰… ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତତୋ ଭଗୱତୋ, ତତୋପି ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ, ତତୋପି ଚାତୁଦ୍ଦିସସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ୱିହାରଦାନଂ, ତତୋପି ସରଣଗମନଂ, ତତୋପି ସୀଲସମାଦାନଂ, ତତୋପି ଗଦ୍ଦୂହନମତ୍ତଂ କାଲଂ ମେତ୍ତାଭାୱନା ମହପ୍ଫଲତରା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ୟଂ ଗହପତି ୱେଲାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଦାନଂ ଅଦାସି ମହାଦାନଂ । ୟୋ ଚେକଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତରଂ । ୟୋ ଚ ସତଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଭୋଜେୟ୍ୟ…ପେ॰… ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣିଂ । ୟୋ ଚ ଅନ୍ତମସୋ ଗଦ୍ଦୂହନମତ୍ତମ୍ପି ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟ, ଇଦଂ ତତୋ ମହପ୍ଫଲତର’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ।

ମହଗ୍ଗତପୁଞ୍ଞଭାୱେନ ପନସ୍ସା ପରିତ୍ତପୁଞ୍ଞତୋ ସାତିସୟତାୟ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ ପମାଣକତଂ କମ୍ମଂ, ନ ତଂ ତତ୍ରାୱସିସ୍ସତି, ନ ତଂ ତତ୍ରାୱତିଟ୍ଠତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫୬; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୦) । କାମାୱଚରକମ୍ମଞ୍ହି ପମାଣକତଂ ନାମ, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ ପନ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଓଧିସକାନୋଧିସକଫରଣୱସେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା କତତ୍ତା ଅପ୍ପମାଣକତଂ ନାମ । କାମାୱଚରକମ୍ମଂ ତସ୍ସ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଲଗ୍ଗିତୁଂ ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ଠାତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି, ଅଥ ଖୋ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମମେୱ ତଂ ପରିତ୍ତକମ୍ମଂ ମହୋଘୋ ୱିୟ ପରିତ୍ତଂ ଉଦକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ସୟମେୱ ବ୍ରହ୍ମସହବ୍ୟତଂ ଉପନେତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋତି ।

ଗାଥାସୁ ୟୋତି ୟୋ କୋଚି ଗହଟ୍ଠୋ ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ୱା । ମେତ୍ତନ୍ତି ମେତ୍ତାଝାନଂ । ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ଭାୱନାୱସେନ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣଂ । ଅସୁଭଭାୱନାଦୟୋ ୱିୟ ହି ଆରମ୍ମଣେ ଏକଦେସଗ୍ଗହଣଂ ଅକତ୍ୱା ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଅନୋଧିସୋଫରଣୱସେନ ଚ ଅପ୍ପମାଣାରମ୍ମଣତାୟ ପଗୁଣଭାୱନାୱସେନ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତନୂ ସଂୟୋଜନା ହୋନ୍ତୀତି ମେତ୍ତାଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମ୍ମସିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସୁଖେନେୱ ପଟିଘସଂୟୋଜନାଦୟୋ ପହୀୟମାନା ତନୂ ହୋନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ପସ୍ସତୋ ଉପଧିକ୍ଖୟ’’ନ୍ତି । ‘‘ଉପଧିକ୍ଖୟୋ’’ତି ହି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତଞ୍ଚସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ତନୂ ସଂୟୋଜନା ହୋନ୍ତୀତି ମେତ୍ତାଝାନପଦଟ୍ଠାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପଧିକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ତଂ ପସ୍ସତୋ ପଗେୱ ଦସପି ସଂୟୋଜନା ତନୂ ହୋନ୍ତି, ପହୀୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତନୂ ସଂୟୋଜନା ହୋନ୍ତୀତି ପଟିଘୋ ଚେୱ ପଟିଘସମ୍ପୟୁତ୍ତସଂୟୋଜନା ଚ ତନୁକା ହୋନ୍ତି । ପସ୍ସତୋ ଉପଧିକ୍ଖୟନ୍ତି ତେସଂୟେୱ କିଲେସୂପଧୀନଂ ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ମେତ୍ତଂ ଅଧିଗମୱସେନ ପସ୍ସନ୍ତ ସ୍ସାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ନିବ୍ବାନାଧିଗମଞ୍ଚ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ସିଖାପ୍ପତ୍ତମାନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞେ ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକମ୍ପି ଚେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ମେତ୍ତାବଲେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତବ୍ୟାପାଦତାୟ ବ୍ୟାପାଦେନ ଅଦୂସିତଚିତ୍ତୋ । ମେତ୍ତାୟତୀତି ହିତଫରଣୱସେନ ମେତ୍ତଂ କରୋତି । କୁସଲୋତି ଅତିସୟେନ କୁସଲୱା ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ପଟିଘାଦିଅନତ୍ଥୱିଗମେନ ୱୋ । ଖେମୀ ତେନାତି ତେନ ମେତ୍ତାୟିତେନ । ସବ୍ବେ ଚ ପାଣେତି ଚସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ । ମନସାନୁକମ୍ପନ୍ତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକସତ୍ତୱିସୟାପି ତାୱ ମେତ୍ତା ମହାକୁସଲରାସି, ସବ୍ବେ ପନ ପାଣେ ଅତ୍ତନୋ ପିୟପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ହିତଫରଣେନ ମନସା ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ପହୂତଂ ବହୁଂ ଅନପ୍ପକଂ ଅପରିୟନ୍ତଂ ଚତୁସଟ୍ଠିମହାକପ୍ପେପି ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକପ୍ପବନ୍ଧଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥଂ ଉଳାରପୁଞ୍ଞଂ ଅରିୟୋ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପକରୋତି ନିପ୍ଫାଦେତି ।

ସତ୍ତସଣ୍ଡନ୍ତି ସତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ସଣ୍ଡେନ ସମନ୍ନାଗତଂ ଭରିତଂ, ସତ୍ତେହି ଅୱିରଳଂ ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଜିତ୍ୱାତି ଅଦଣ୍ଡେନ ଅସତ୍ଥେନ ଧମ୍ମେନେୱ ୱିଜିନିତ୍ୱା । ରାଜିସୟୋତି ଇସିସଦିସା ଧମ୍ମିକରାଜାନୋ । ୟଜମାନାତି ଦାନାନି ଦଦମାନା । ଅନୁପରିୟଗାତି ୱିଚରିଂସୁ ।

ଅସ୍ସମେଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ପୋରାଣକରାଜକାଲେ କିର ସସ୍ସମେଧଂ, ପୁରିସମେଧଂ, ସମ୍ମାପାସଂ, ୱାଚାପେୟ୍ୟନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଅହେସୁଂ, ୟେହି ରାଜାନୋ ଲୋକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତତ୍ଥ ନିପ୍ଫନ୍ନସସ୍ସତୋ ଦସମଭାଗଗ୍ଗହଣଂ ସସ୍ସମେଧଂ ନାମ, ସସ୍ସସମ୍ପାଦନେ, ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାୟୋଧାନଂ ଛମାସିକଂ ଭତ୍ତୱେତନାନୁପ୍ପଦାନଂ ପୁରିସମେଧଂ ନାମ, ପୁରିସସଙ୍ଗଣ୍ହନେ ମେଧାୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସାନଂ ପୋତ୍ଥକେ ଲେଖଂ ଗହେତ୍ୱା ତୀଣି ୱସ୍ସାନି ୱିନା ୱଡ୍ଢିୟା ସହସ୍ସଦ୍ୱିସହସ୍ସମତ୍ତଧନାନୁପ୍ପଦାନଂ ସମ୍ମାପାସଂ ନାମ । ତଞ୍ହି ସମ୍ମା ମନୁସ୍ସେ ପାସେତି ହଦୟେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଠପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ସମ୍ମାପାସ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ତାତ ମାତୁଲା’’ତିଆଦିନା ପନ ସଣ୍ହୱାଚାୟ ସଙ୍ଗହଣଂ ୱାଚାପେୟ୍ୟଂ ନାମ, ପେୟ୍ୟୱଜ୍ଜଂ ପିୟୱାଚତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଗହିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ହୋତି ଫୀତଞ୍ଚ ପହୂତଅନ୍ନପାନଂ ଖେମଂ ନିରବ୍ବୁଦଂ । ମନୁସ୍ସା ମୁଦା ମୋଦମାନା ଉରେ ପୁତ୍ତେ ନଚ୍ଚେନ୍ତା ଅପାରୁତଘରା ୱିହରନ୍ତି। ଇଦଂ ଘରଦ୍ୱାରେସୁ ଅଗ୍ଗଳାନଂ ଅଭାୱତୋ ‘‘ନିରଗ୍ଗଳ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପୋରାଣିକା ପୱେଣି, ଅୟଂ ପୋରାଣିକା ପକତି ।

ଅପରଭାଗେ ପନ ଓକ୍କାକରାଜକାଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନି ଇମଞ୍ଚ ରଟ୍ଠସମ୍ପତ୍ତିଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତା ଉଦ୍ଧମ୍ମୂଲଂ କତ୍ୱା ଅସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧନ୍ତିଆଦିକେ ପଞ୍ଚ ୟଞ୍ଞେ ନାମ ଅକଂସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମିୟସୁତ୍ତେ –

‘‘ତେସଂ ଆସି ୱିପଲ୍ଲାସୋ, ଦିସ୍ୱାନ ଅଣୁତୋ ଅଣୁଂ…ପେ॰… ॥

‘‘ତେ ତତ୍ଥ ମନ୍ତେ ଗନ୍ଥେତ୍ୱା, ଓକ୍କାକଂ ତଦୁପାଗମୁ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୦୧-୩୦୪) ।

ତତ୍ଥ ଅସ୍ସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତି ବାଧେନ୍ତୀତି ଅସ୍ସମେଧୋ। ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ଏକୱୀସତିୟୂପସ୍ସ ଏକସ୍ମିଂ ପଚ୍ଛିମଦିୱସେ ଏୱ ସତ୍ତନୱୁତିପଞ୍ଚପସୁସତଘାତଭୀସନସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ଭୂମିଞ୍ଚ ପୁରିସେ ଚ ଅୱସେସସବ୍ବୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁରିସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତି ବାଧେନ୍ତୀତି ପୁରିସମେଧୋ। ଚତୂହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂଭୂମିୟା ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ମମେତ୍ଥ ପାସନ୍ତି ଖିପନ୍ତୀତି ସମ୍ମାପାସୋ। ୟୁଗଚ୍ଛିଗ୍ଗଳେ ପୱେସନଦଣ୍ଡକସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମଂ ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତିତୋକାସେ ୱେଦିଂ କତ୍ୱା ସଂହାରିମେହି ୟୂପାଦୀହି ସରସ୍ସତିନଦିୟା ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତି ପଟିଲୋମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ରୟାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ୱାଜମେତ୍ଥ ପିୱନ୍ତୀତି ୱାଜପେୟ୍ୟୋ। ଏକେନ ପରିୟଞ୍ଞେନ ସତ୍ତରସହି ପସୂହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ବେଳୁୱୟୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳୋତି ନିରଗ୍ଗଳୋ। ନୱହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ପୁରିସେହି ଚ ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ସବ୍ବମେଧପରିୟାୟନାମସ୍ସ ଅସ୍ସମେଧୱିକପ୍ପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଚନ୍ଦପ୍ପଭାତି ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟ । ତାରଗଣାୱ ସବ୍ବେତି ୟଥା ସବ୍ବେପି ତାରାଗଣା ଚନ୍ଦିମସୋଭାୟ ସୋଳସିମ୍ପି କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି, ଏୱଂ ତେ ଅସ୍ସମେଧାଦୟୋ ୟଞ୍ଞା ମେତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣେନ ସୁଭାୱିତସ୍ସ ସୋଳସିମ୍ପି କଲଂ ନାନୁଭୱନ୍ତି, ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ନାଗ୍ଘନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଅପରେପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ଆନିସଂସେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟୋ ନ ହନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋତି ମେତ୍ତାବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ । ନ ହନ୍ତୀତି ତେନେୱ ମେତ୍ତାଭାୱନାନୁଭାୱେନ ଦୂରୱିକ୍ଖମ୍ଭିତବ୍ୟାପାଦତାୟ ନ କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ହିଂସତି, ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ନ ୱିବାଧତି ୱା । ନ ଘାତେତୀତି ପରଂ ସମାଦପେତ୍ୱା ନ ସତ୍ତେ ହନାପେତି ନ ୱିବାଧାପେତି ଚ । ନ ଜିନାତୀତି ସାରମ୍ଭୱିଗ୍ଗାହିକକଥାଦିୱସେନ ନ କଞ୍ଚି ଜିନାତି ସାରମ୍ଭସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ, ଜାନିକରଣୱସେନ ୱା ଅଡ୍ଡକରଣାଦିନା ନ କଞ୍ଚି ଜିନାତି । ନ ଜାପୟେତି ପରେପି ପୟୋଜେତ୍ୱା ପରେସଂ ଧନଜାନିଂ ନ କାରାପେୟ୍ୟ । ମେତ୍ତଂସୋତି ମେତ୍ତାମୟଚିତ୍ତକୋଟ୍ଠାସୋ, ମେତ୍ତାୟ ୱା ଅଂସୋ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ ଅୱୟୱଭୂତୋତି ମେତ୍ତଂସୋ । ସବ୍ବଭୂତେସୂତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ । ତତୋ ଏୱ ୱେରଂ ତସ୍ସ ନ କେନଚୀତି ଅକୁସଲୱେରଂ ତସ୍ସ କେନଚିପି କାରଣେନ ନତ୍ଥି, ପୁଗ୍ଗଲୱେରସଙ୍ଖାତୋ ୱିରୋଧୋ କେନଚି ପୁରିସେନ ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ସ ମେତ୍ତାୱିହାରିସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ।

ଏୱମେତସ୍ମିଂ ଏକକନିପାତେ ପଟିପାଟିୟା ତେରସସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ସିକ୍ଖାସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ଚାତି ପନ୍ନରସସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ନୀୱରଣସୁତ୍ତଂ ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତଂ ଅପ୍ପମାଦସୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠିସଞ୍ଚୟସୁତ୍ତନ୍ତି ଏତେସୁ ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ । ଇତରେସୁ ପନ ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଇତିୱୁତ୍ତକସ୍ସ ଏକକନିପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଦୁକ୍ଖୱିହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଦୁକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ଦ୍ୱୀହୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଧମ୍ମେହୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହୀତି ଦ୍ୱୀହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେହି । ସମନ୍ନାଗତୋତି ୟୁତ୍ତୋ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତୀତି ଚତୂସୁପି ଇରିୟାପଥେସୁ କିଲେସଦୁକ୍ଖେନ ଚେୱ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ୱିହରତି । ସୱିଘାତନ୍ତି ଚିତ୍ତୂପଘାତେନ ଚେୱ କାୟୂପଘାତେନ ଚ ସୱିଘାତଂ । ସଉପାୟାସନ୍ତି କିଲେସୂପାୟାସେନ ଚେୱ ସରୀରଖେଦେନ ଚ ବଲୱଆୟାସୱସେନ ସଉପାୟାସଂ । ସପରିଳାହନ୍ତି କିଲେସପରିଳାହେନ ଚେୱ କାୟପରିଳାହେନ ଚ ସପରିଳାହଂ । କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣେ । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖାତି ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅପାୟାନଂ ଅଞ୍ଞତରା ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଅୱସ୍ସଂଭାୱିନୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ଅପିହିତଦ୍ୱାରୋ । କତ୍ଥ ପନ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ଆହ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୂ’’ତି । ତେନ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅସଂୱରମାହ । ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ। ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାୟ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟା’’ତିପି ପଠନ୍ତି ।

କଥଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, କଥଂ ୱା ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତାତି ? କିଞ୍ଚାପି ହି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ନତ୍ଥି । ନ ହି ଚକ୍ଖୁପସାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ସତି ୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପିଚ ୟଦା ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଭୱଙ୍ଗେ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧେ କିରିୟାମନୋଧାତୁ ଆୱଜ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତତୋ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ଦସ୍ସନକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ ୱିପାକମନୋଧାତୁ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ ୱିପାକାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ସନ୍ତୀରଣକିଚ୍ଚଂ, ତତୋ କିରିୟାହେତୁକମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ୱୋଟ୍ଠବ୍ବନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଦନନ୍ତରଂ ଜୱନଂ ଜୱତି । ତଥାପି ନେୱ ଭୱଙ୍ଗସମୟେ, ନ ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରସମୟେ ସଂୱରୋ ୱା ଅସଂୱରୋ ୱା ଅତ୍ଥି, ଜୱନକ୍ଖଣେ ପନ ସଚେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ୱା ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚଂ ୱା ଅଞ୍ଞାଣଂ ୱା ଅକ୍ଖନ୍ତି ୱା କୋସଜ୍ଜଂ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅସଂୱରୋ ହୋତି । ଏୱଂ ହୋନ୍ତୋପି ସୋ ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଅସଂୱରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତସ୍ମିଂ ସତି ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରେ ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକଗବ୍ଭାଦୟୋ ସୁସଂୱୁତା ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ଅରକ୍ଖିତଂ ଅଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେହି ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋରା ୟଦିଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ହରେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱମେୱ ଜୱନେ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତସ୍ମିଂ ଅସଂୱରେ ସତିଦ୍ୱାରମ୍ପି ଅଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଅସତି ଜୱନେ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ସଂୱୁତେସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅନ୍ତୋଘରଦ୍ୱାରାଦୟୋ ଅସଂୱୁତା, ତଥାପି ଅନ୍ତୋନଗରେ ସବ୍ବଂ ଭଣ୍ଡଂ ସୁରକ୍ଖିତଂ ସୁଗୋପିତମେୱ ହୋତି । ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ହି ପିହିତେସୁ ଚୋରାନଂ ପୱେସୋ ନତ୍ଥି । ଏୱମେୱ ଜୱନେ ସୀଲାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱାରମ୍ପି ଗୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଭୱଙ୍ଗମ୍ପି, ଆୱଜ୍ଜନାଦୀନି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନିପି । ତସ୍ମା ଜୱନକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋପି ‘‘ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ସଂୱରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସେସଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଅଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

କଥଂ ପନ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ, କଥଂ ୱା ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି? ୟୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହିଚ୍ଛୋ ହୁତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣେ ମତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି । ମହିଚ୍ଛପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ୟଥା ନାମ କଚ୍ଛପୁଟୱାଣିଜୋ ପିଳନ୍ଧନଭଣ୍ଡକଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେପି ପକ୍ଖିପିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ‘‘ଅସୁକଂ ଗଣ୍ହଥ, ଅସୁକଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ମୁଖେନ ଉଗ୍ଘୋସେତି, ଏୱମେୱ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲଂ ୱା ଗନ୍ଥଂ ୱା ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ଅରଞ୍ଞୱାସମତ୍ତକମ୍ପି ମହାଜନସ୍ସ ଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ସମ୍ଭାୱେତି, ସମ୍ଭାୱେତ୍ୱା ଚ ପନ ସକଟେହିପି ଉପନୀତେ ପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଅଲ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତୟୋ ହି ପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍କା ଅଗ୍ଗି ଉପାଦାନେନ, ସମୁଦ୍ଦୋ ଉଦକେନ, ମହିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟେହୀତି –

‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ବହୁକେ ପଚ୍ଚୟେ ଦିନ୍ନେ, ତୟୋପେତେ ନ ପୂରୟେତି’’ ॥

ମହିଚ୍ଛପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ୱିଜାତମାତୁୟାପି ମନଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱରୂପୋ ହି ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଲାଭତୋ ଚ ପରିହାୟତି । ଏୱଂ ତାୱ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ଆହାରଂ ଗଧିତୋ ମୁଚ୍ଛିତୋ ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନୋ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀ ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ ଆହରହତ୍ଥକଅଲଂସାଟକତତ୍ଥୱଟ୍ଟକକାକମାସକଭୁତ୍ତୱମିତକବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ୱିୟ ଅୟୋନିସୋ ଅନୁପାୟେନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ ପସ୍ସସୁଖଂ ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି । ଅୟଂ ପରିଭୋଗେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ନାମ ।

ୟୋ ପନ ‘‘ୟଦିପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପଂ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ପମାଣଜାନନସ୍ସ ଚେୱ, ‘‘ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଆହାରଂ ଆହାରେତି, ନେୱ ଦୱାୟ, ନ ମଦାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୫୫) ‘‘ଲଦ୍ଧଞ୍ଚ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅଗଧିତୋ ଅମୁଚ୍ଛିତୋ ଅନଜ୍ଝୋପନ୍ନୋ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀ ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ଚ ଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ଆହାରପରିଭୁଞ୍ଜନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ପରିଭୋଗେ ପମାଣଜାନନସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ହୋତି, ଅୟଂ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ନାମ । ଏୱଂ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ପନ ଚକ୍ଖୁନ୍ତିଆଦୀସୁ ଚକ୍ଖତୀତି ଚକ୍ଖୁ, ରୂପଂ ଅସ୍ସାଦେତି, ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ସୁଣାତୀତି ସୋତଂ। ଘାୟତୀତି ଘାନଂ। ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ଆହାରରସୋ ଜୀୱିତଂ, ତଂ ଅୱ୍ହାୟତୀତି ଜିୱ୍ହା। କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତି କାୟୋ। ମନତେ ୱିଜାନାତୀତି ମନୋ। ପୋରାଣା ପନାହୁ ମୁନାତୀତି ମନୋ, ନାଳିୟା ମିନମାନୋ ୱିୟ ମହାତୁଲାୟ ଧାରୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭାୱତ୍ଥତୋ ପନ ଦୁୱିଧଂ ଚକ୍ଖୁ – ମଂସଚକ୍ଖୁ ଚ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଚ । ତେସୁ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ, ଞାଣଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ। ତତ୍ଥ ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩) ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ନାମ । ‘‘ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ୱୁଚ୍ଚତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩୨) ଇଦଂ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ନାମ । ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫) ଇଦଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ନାମ । ‘‘ଅଦ୍ଦସଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୪) ଇଦଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ନାମ । ‘‘ୱିରଜଂ ୱୀତମଲଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୫; ମହାୱ॰ ୧୬) ଇଦଂ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ ନାମ ।

ମଂସଚକ୍ଖୁପି ଦୁୱିଧଂ – ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ, ପସାଦଚକ୍ଖୂତି । ତତ୍ଥ ୟ୍ୱାୟଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହେଟ୍ଠା ଅକ୍ଖିକୂପକଟ୍ଠିକେନ, ଉପରି ଭମୁକଟ୍ଠିକେନ, ଉଭତୋ ଅକ୍ଖିକୂଟେହି, ଅନ୍ତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ, ବହିଦ୍ଧା ଅକ୍ଖିଲୋମେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ, ସଙ୍ଖେପତୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ – ୱଣ୍ଣୋ, ଗନ୍ଧୋ, ରସୋ, ଓଜାସମ୍ଭୱୋ ସଣ୍ଠାନଂ ଜୀୱିତଂ ଭାୱୋ କାୟପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋତି ଚୁଦ୍ଦସ ସମ୍ଭାରା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ତଂନିସ୍ସିତା ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସଓଜାସଣ୍ଠାନସମ୍ଭୱାତି ଇମାନି ଦସ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନିକତ୍ତା ଚତ୍ତାଲୀସଂ ହୋନ୍ତି, ଜୀୱିତଂ ଭାୱୋ କାୟପସାଦୋ ଚକ୍ଖୁପସାଦୋତି ଚତ୍ତାରି ଏକନ୍ତକମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନେୱାତି ଇମେସଂ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସାୟ ରୂପାନଂ ୱସେନ ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ସମ୍ଭାରା । ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ସେତଂ ୱଟ୍ଟଂ ପୁଥୁଲଂ ୱିସଟଂ ୱିପୁଲଂ ଚକ୍ଖୂ’’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତୋ ନ ଚକ୍ଖୁଂ ସଞ୍ଜାନାତି, ୱତ୍ଥୁଂ ଚକ୍ଖୁତୋ ସଞ୍ଜାନାତି, ୟୋ ମଂସପିଣ୍ଡୋ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ନ୍ହାରୁସୁତ୍ତକେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗେନ ଆବଦ୍ଧୋ, ୟତ୍ଥ ସେତମ୍ପି ଅତ୍ଥି କଣ୍ହମ୍ପି ଲୋହିତକମ୍ପି ପଥୱୀପି ଆପୋପି ତେଜୋପି ୱାୟୋପି । ୟଂ ସେମ୍ହୁସ୍ସଦତ୍ତା ସେତଂ, ପିତ୍ତୁସ୍ସଦତ୍ତା କଣ୍ହଂ, ରୁହିରୁସ୍ସଦତ୍ତା ଲୋହିତକଂ, ପଥୱୁସ୍ସଦତ୍ତା ପତ୍ଥଦ୍ଧଂ, ଆପୁସ୍ସଦତ୍ତା ପଗ୍ଘରତି, ତେଜୁସ୍ସଦତ୍ତା ପରିଡୟ୍ହତି, ୱାୟୁସ୍ସଦତ୍ତା ସମ୍ଭମତି, ଇଦଂ ସସମ୍ଭାରଚକ୍ଖୁ ନାମ । ୟୋ ପନ ଏତ୍ଥ ସିତୋ ଏତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ପସାଦୋ, ଇଦଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ନାମ । ଇଦଞ୍ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି ।

ସୋତାଦୀସୁପି ସୋତଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ, ମଂସସୋତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ଏତ୍ଥ ‘‘ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟ ଉଭୋ ସଦ୍ଦେ ସୁଣାତୀ’’ତି ଇଦଂ ଦିବ୍ବସୋତଂ ନାମ । ମଂସସୋତଂ ପନ ସସମ୍ଭାରସୋତଂ ପସାଦସୋତନ୍ତି ଦୁୱିଧନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତଥା ଘାନଜିୱ୍ହା । କାୟୋ ପନ ଚୋପନକାୟୋ, କରଜକାୟୋ, ସମୂହକାୟୋ, ପସାଦକାୟୋତିଆଦିନା ବହୁୱିଧୋ । ତତ୍ଥ –

‘‘କାୟେନ ସଂୱୁତା ଧୀରା, ଅଥୋ ୱାଚାୟ ସଂୱୁତା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୩୪) –

ଅୟଂ ଚୋପନକାୟୋ ନାମ । ‘‘ଇମମ୍ହା କାୟା ଅଞ୍ଞଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୬; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୪) ଅୟଂ କରଜକାୟୋ ନାମ । ସମୂହକାୟୋ ପନ ୱିଞ୍ଞାଣାଦିସମୂହୱସେନ ଅନେକୱିଧୋ ଆଗତୋ । ତଥା ହି ‘‘ଛ ଇମେ, ଆୱୁସୋ, ୱିଞ୍ଞାଣକାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୧) ୱିଞ୍ଞାଣସମୂହୋ ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଛ ଫସ୍ସକାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୨୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୯୮) ଫସ୍ସାଦିସମୂହୋ। ତଥା ‘‘କାୟପସ୍ସଦ୍ଧି କାୟଲହୁତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୪) ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧାଦୟୋ । ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପଥୱିକାୟଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପସ୍ସତି, ଆପୋକାୟଂ ତେଜୋକାୟଂ ୱାୟୋକାୟଂ କେସକାୟଂ ଲୋମକାୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୩୫) ପଥୱାଦିସମୂହୋ । ‘‘କାୟେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଫୁସିତ୍ୱା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ଅୟଂ ପସାଦକାୟୋ । ଇଧାପି ପସାଦକାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି କାୟୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ୟଥାରହଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତି । ମନୋତି ପନ କିଞ୍ଚାପି ସବ୍ବଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥାପି ଦ୍ୱାରଭାୱସ୍ସ ଇଧାଧିପ୍ପେତତ୍ତା ଦ୍ୱାରଭୂତଂ ସାୱଜ୍ଜନଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତାନି ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାରାନି ଅଗୁତ୍ତାନି ଚ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏତାନି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନି ଦ୍ୱାରାନି ସତିୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନ ପମାଦଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା ସତିକୱାଟେନ ଅପିହିତାନି । ଭୋଜନମ୍ହି…ପେ॰… ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭୋଜନେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଚ ସଂୱରରହିତୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକଞ୍ଚ ରୋଗାଦିୱସେନ, ସମ୍ପରାୟିକଞ୍ଚ ଦୁଗ୍ଗତିପରିୟାପନ୍ନଂ କାୟଦୁକ୍ଖଂ ରାଗାଦିକିଲେସସନ୍ତାପୱସେନ, ଇଚ୍ଛାୱିଘାତୱସେନ ଚ ଚେତୋଦୁକ୍ଖନ୍ତି ସବ୍ବଥାପି ଦୁକ୍ଖମେୱ ଅଧିଗଚ୍ଛତି ପାପୁଣାତି । ୟସ୍ମା ଚେତଦେୱଂ, ତସ୍ମା ଦୁୱିଧେନପି ଦୁକ୍ଖଗ୍ଗିନା ଇଧଲୋକେ ଚ ପରଲୋକେ ଚ ଡୟ୍ହମାନେନ କାୟେନ ଡୟ୍ହମାନେନ ଚେତସା ଦିୱା ୱା ୟଦି ୱା ରତ୍ତିଂ ନିଚ୍ଚକାଲମେୱ ତାଦିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁକ୍ଖମେୱ ୱିହରତି, ନ ତସ୍ସ ସୁଖୱିହାରସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖାନତିକ୍କମେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଖୱିହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ଦୁତିୟେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ତତିୟେ ତପନୀୟାତି ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ତପନ୍ତି ୱିବାଧେନ୍ତି ୱିହେଠେନ୍ତୀତି ତପନୀୟା । ତପନଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଦିଟ୍ଠେ ଚେୱ ଧମ୍ମେ ଅଭିସମ୍ପରାୟେ ଚ ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନେନ ଚେୱ ଅନୁବଲପ୍ପଦାନେନ ଚ ହିତାତି ତପନୀୟା । ଅଥ ୱା ତପନ୍ତି ତେନାତି ତପନଂ, ପଚ୍ଛାନୁତାପୋ, ୱିପ୍ପଟିସାରୋତି ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ହିତାତି ତପନୀୟା । ଅକତକଲ୍ୟାଣୋତି ଅକତଂ କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଏତେନାତି ଅକତକଲ୍ୟାଣୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପୁଞ୍ଞଞ୍ହି ପୱତ୍ତିହିତତାୟ ଆୟତିଂସୁଖତାୟ ଚ ଭଦ୍ଦକଟ୍ଠେନ କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଚ କୁଚ୍ଛିତସଲନାଦିଅତ୍ଥେନ କୁସଲନ୍ତି ଚ ଦୁକ୍ଖଭୀରୂନଂ ସଂସାରଭୀରୂନଞ୍ଚ ରକ୍ଖନଟ୍ଠେନ ଭୀରୁତ୍ତାଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । କତପାପୋତି କତଂ ଉପଚିତଂ ପାପଂ ଏତେନାତି କତପାପୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅକୁସଲକମ୍ମଞ୍ହି ଲାମକଟ୍ଠେନ ପାପନ୍ତି ଚ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱିପାକକ୍ଖଣେ ଚ ଘୋରସଭାୱତାୟ ଲୁଦ୍ଦନ୍ତି ଚ କିଲେସେହି ଦୂସିତଭାୱେନ କିବ୍ବିସନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ତପନୀୟା’’ତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନେନ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଅକତଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ କତଞ୍ଚ ଅକୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ନିଦ୍ଦିସି । ଇଦାନି ତେସଂ ତପନୀୟଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଅକତଂ ମେ କଲ୍ୟାଣନ୍ତିପି ତପ୍ପତି, କତଂ ମେ ପାପନ୍ତିପି ତପ୍ପତୀ’’ତି ଆହ । ଚିତ୍ତସନ୍ତାସେନ ତପ୍ପତି ଅନୁତପ୍ପତି ଅନୁସୋଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଗାଥାସୁ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତଂ, କିଲେସପୂତିକତ୍ତା ୱା ଦୁଟ୍ଠଂ ଚରିତନ୍ତି ଦୁଚ୍ଚରିତଂ। କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ଏୱଂ ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାନିପି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି । ଇମାନି ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନି କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନି ଅଧିପ୍ପେତାନୀତି ୟଂ ନ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତଂ ଅକୁସଲଜାତଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଞ୍ହିତ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟମ୍ପି ଚ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମପଥଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ତତ୍ତା ନିପ୍ପରିୟାୟେନ କାୟକମ୍ମାଦିସଙ୍ଖଂ ନ ଲଭତି, ରାଗାଦିକିଲେସସଂସଟ୍ଠତ୍ତା ଦୋସସହିତଂ ଅକୁସଲଂ ତମ୍ପି କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୟନ୍ତି ନିରତିଅତ୍ଥେନ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ୱା ନିରୟନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗତିଂ, ଅୟସଙ୍ଖାତସୁଖପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତୀସୁ ନିରୟଦୁକ୍ଖଂ । ସୋ ତାଦିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଉପଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ତପନୀୟଭାୱେ ନନ୍ଦୋ ୟକ୍ଖୋ ନନ୍ଦୋ ମାଣୱକୋ ନନ୍ଦୋ ଗୋଘାତକୋ ଦ୍ୱେ ଭାତିକାତି ଏତେସଂ ୱତ୍ଥୂନି କଥେତବ୍ବାନି । ତେ କିର ଗାୱିଂ ୱଧିତ୍ୱା ମଂସଂ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକଂସୁ । ତତୋ କନିଟ୍ଠୋ ଜେଟ୍ଠଂ ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦାରକା ବହୂ, ଇମାନି ମେ ଅନ୍ତାନି ଦେହୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ଜେଟ୍ଠୋ – ‘‘ସବ୍ବଂ ମଂସଂ ଦ୍ୱେଧା ୱିଭତ୍ତଂ, ପୁନ କିମଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ପହରିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସି । ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଚ ନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭାରିୟଂ ୱତ ମୟା କତଂ, ସ୍ୱାହଂ ଅକାରଣେନେୱ ନଂ ମାରେସି’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅଥସ୍ସ ବଲୱୱିପ୍ପଟିସାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ଠିତଟ୍ଠାନେପି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେପି ତଦେୱ କମ୍ମଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ନ ଲଭତି, ଅସିତପୀତଖାୟିତମ୍ପିସ୍ସ ସରୀରେ ଓଜଂ ନ ଫରତି, ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଉପାସକ, ତ୍ୱଂ ଅତିୱିୟ କିସୋ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମମତ୍ତୋ ଜାତୋ, କୀଦିସୋ ତେ ରୋଗୋ, ଉଦାହୁ ଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ତପନୀୟଂ କମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି ? ସୋ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ‘‘ଭାରିୟଂ ତେ, ଉପାସକ, କମ୍ମଂ କତଂ, ଅନପରାଧଟ୍ଠାନେ ଅପରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ତେନେୱ କମ୍ମୁନା କାଲଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ପନ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସକ୍କକୋକାଲିକଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୀନଂ ୱତ୍ଥୂନି କଥେତବ୍ବାନି, ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ଉକ୍କଲଜୟଭଞ୍ଞାଦୀନଂ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅତପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଚତୁତ୍ଥେ ତତିୟେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ପଞ୍ଚମେ ପାପକେନ ଚ ସୀଲେନାତି ପାପକଂ ନାମ ସୀଲଂ ସୀଲଭେଦକରୋ ଅସଂୱରୋତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଦି ଅସଂୱରୋ ଅସୀଲମେୱ ତଂଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଭାୱତୋ, କଥଂ ସୀଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ତତ୍ଥାୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସିୟା – ୟଥା ନାମ ଲୋକେ ଅଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅସୀଲୱା ‘‘ସୀଲୱା’’ତି, ଏୱମିଧାପି ଅସୀଲମ୍ପି ଅସଂୱରୋପି ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୋହରୀୟତି । ଅଥ ୱା ‘‘କତମେ ଚ, ଥପତି, ଅକୁସଲା ସୀଲା ? ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ପାପକୋ ଆଜୀୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୪) ୱଚନତୋ ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁପି ଅତ୍ଥେୱ ସୀଲସମଞ୍ଞା, ତସ୍ମା ପରିଚୟୱସେନ ସଭାୱସିଦ୍ଧି ୱିୟ ପକତିଭୂତୋ ସବ୍ବୋ ସମାଚାରୋ ‘‘ସୀଲ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲଂ ଲାମକଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ପାପକେନ ଚ ସୀଲେନା’’ତି । ପାପିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟାତି ସବ୍ବାପି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟୋ ପାପିକାୱ । ୱିସେସତୋ ପନ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠି, ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠି, ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠୀତି ଇମା ତିୱିଧା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ପାପିକତରା । ତତ୍ଥ ପାପକେନ ସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୟୋଗୱିପନ୍ନୋ ହୋତି, ପାପିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଆସୟୱିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଏୱଂ ପୟୋଗାସୟୱିପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିରୟୂପଗୋ ହୋତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇମେହି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଇଦଂ ଲକ୍ଖଣୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନ ତନ୍ତିନିଦ୍ଦେସୋ । ୟଥା ତଂ ଲୋକେ ‘‘ୟଦିମେ ବ୍ୟାଧିତା ସିୟୁଂ, ଇମେସଂ ଇଦଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଦାତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସୁପି ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋତି ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ଛଟ୍ଠେ ଭଦ୍ଦକେନ ଚ ସୀଲେନାତି କାୟସୁଚରିତାଦିଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ । ତଞ୍ହି ଅଖଣ୍ଡାଦିସୀଲଭାୱେନ ସୟଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣଂ, ସମଥୱିପସ୍ସନାଦିକଲ୍ୟାଣଗୁଣାୱହଂ ଚାତି ‘‘ଭଦ୍ଦକ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଦ୍ଦିକାୟ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟାତି କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ ଚେୱ କମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଚ । ତତ୍ଥ ଭଦ୍ଦକେନ ସୀଲେନ ପୟୋଗସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଭଦ୍ଦିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ଆସୟସମ୍ପନ୍ନୋ । ଇତି ପୟୋଗାସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଗ୍ଗୂପଗୋ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମେହି, ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ସଗ୍ଗେ’’ତି । ସପ୍ପଞ୍ଞୋତି ପଞ୍ଞୱା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଆତାପୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ସତ୍ତମେ ଅନାତାପୀତି କିଲେସାନଂ ଆତାପନଟ୍ଠେନ ଆତାପୋ, ୱୀରିୟଂ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆତାପୀ, ନ ଆତାପୀ ଅନାତାପୀ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିରହିତୋ କୁସୀତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଓତ୍ତାପୋ ୱୁଚ୍ଚତି ପାପୁତ୍ରାସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଓତ୍ତାପୀ, ନ ଓତ୍ତାପୀ ଅନୋତ୍ତାପୀ, ଓତ୍ତାପରହିତୋ । ଅଥ ୱା ଆତାପପ୍ପଟିପକ୍ଖୋ ଅନାତାପୋ, କୋସଜ୍ଜଂ ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନାତାପୀ । ୟଂ ‘‘ନ ଓତ୍ତପତି ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନ, ନ ଓତ୍ତପତି ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ ଅନୋତ୍ତାପୋ । ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅନୋତ୍ତାପୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଭବ୍ବୋତି ଅନରହୋ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ଅରିୟମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବାନାୟାତି କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମାୟ ଅମତମହାନିବ୍ବାନାୟ । ଅନୁତ୍ତରସ୍ସ ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ । ତଞ୍ହି ଉତ୍ତରିତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ, ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ଖେମଂ ନିବ୍ଭୟନ୍ତି ୟୋଗକ୍ଖେମନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଧିଗମାୟାତି ପତ୍ତିୟା । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା । ସୋ ହି ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ୱିହରତି ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ, ଥାମୱା ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋ ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୫) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ସମନ୍ନାଗତୋ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଆତାପନସୀଲୋତି ଆତାପୀ । ଓତ୍ତାପୀତି ‘‘ୟଂ ଓତ୍ତପତି ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନ, ଓତ୍ତପତି ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଓତ୍ତପ୍ପେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଓତ୍ତପନସୀଲୋତି ଓତ୍ତପ୍ପୀ । ଅୟଞ୍ହି ଓତ୍ତାପୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ତଦୱିନାଭାୱତୋ ହିରିୟା ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ଏୱ ହୋତୀତି ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ଅଣୁମତ୍ତେପି ୱଜ୍ଜେ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ ହୋତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ସୀଲସମ୍ପଦା ଦସ୍ସିତା । ଆତାପୀତି ଇମିନା ନୟେନସ୍ସ କିଲେସପରିତାପିତାଦୀପନେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତତା ଦସ୍ସିତା । ୟଥାୱୁତ୍ତଞ୍ଚ ୱୀରିୟଂ ସଦ୍ଧାସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ୱିନା ନ ହୋତୀତି ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚକାନି ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ତେସୁ ଚ ସିଦ୍ଧେସୁ ଅନିଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା, ଅନିଚ୍ଚେ ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା, ଦୁକ୍ଖେ ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା, ପହାନସଞ୍ଞା, ୱିରାଗସଞ୍ଞା, ନିରୋଧସଞ୍ଞାତି ଛ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା ସିଦ୍ଧା ଏୱାତି । ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଲୋକିୟାନଂ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାନଂ ସିଜ୍ଝନତୋ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାଧିଗମସ୍ସ ଭବ୍ବତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଆତାପୀ ଚ ଖୋ…ପେ॰… ଅଧିଗମାୟା’’ତି ଆହ ।

ଗାଥାସୁ କୁସୀତୋତି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କବହୁଲତାୟ କାମବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତେହି କୁଚ୍ଛିତେହି ପାପଧମ୍ମେହି ସିତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୟୁତ୍ତୋତି କୁସୀତୋ । କୁଚ୍ଛିତଂ ୱା ସୀଦତି ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିତୋ ଅୱସୀଦତୀତି କୁସୀତୋ, ଦ-କାରସ୍ସ ତ-କାରଂ କତ୍ୱା । ହୀନୱୀରିୟୋତି ନିବ୍ବୀରିୟୋ, ଚତୂସୁପି ଇରିୟାପଥେସୁ ୱୀରିୟକରଣରହିତୋ । ଅନୁସ୍ସାହସଂହନନସଭାୱସ୍ସ ଚିତ୍ତାଲସିୟସ୍ସ ଥିନସ୍ସ, ଅସତ୍ତିୱିଘାତସଭାୱସ୍ସ କାୟାଲସିୟସ୍ସ ମିଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ଅଭିଣ୍ହପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଥିନମିଦ୍ଧବହୁଲୋ। ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣାୟ ହିରିୟା ଅଭାୱେନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଅହିରିକେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ଅହିରିକୋ। ହିରୋତ୍ତପ୍ପୱୀରିୟାନଂ ଅଭାୱେନେୱ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଆଦରୋତି ଅନାଦରୋ। ଉଭୟଥାପି ତଥା ଧମ୍ମପୁଗ୍ଗଲେନ ଦୁୱିଧକିରିୟାକରଣେନ ଅନାଦରୋ । ଫୁଟ୍ଠୁନ୍ତି ଫୁସିତୁଂ । ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମନ୍ତି ସମ୍ବୋଧିସଙ୍ଖାତଂ ଉତ୍ତମଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଅଭବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସତିମାତି ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ଅନୁସ୍ସରଣେ ସମତ୍ଥସ୍ସ ସତିନେପକ୍କସ୍ସ ଭାୱେନ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନୟୋଗେନ ସତିମା । ନିପକୋତି ସତ୍ତଟ୍ଠାନିୟସମ୍ପଜଞ୍ଞସଙ୍ଖାତେନ ଚେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତେନ ଚ ନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିପକୋ । ଝାୟୀତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହିପି ଝାନେହି ଝାୟୀ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣିୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ । ସଂୟୋଜନଂ ଜାତିଜରାୟ ଛେତ୍ୱାତି ଜାତିୟା ଚେୱ ଜରାୟ ଚ ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେତୀତି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ କାମରାଗାଦିକଂ ଦସୱିଧମ୍ପି କିଲେସଜାତଂ ଅନୁସୟସମୁଗ୍ଘାତୱସେନ ମୂଲତୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ସଂୟୋଜନଂ ଜାତିଜରାୟ ଛେତ୍ୱାତି ଜାତିଜରାୟ ସଂୟୋଜନଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୟସ୍ସ ହି ସଂୟୋଜନାନି ଅଚ୍ଛିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଜାତିଜରାୟ ଅଚ୍ଛେଦୋ ଅସମୁଗ୍ଘାତୋୱ । ୟସ୍ସ ପନ ତାନି ଛିନ୍ନାନି, ତସ୍ସ ଜାତିଜରାପି ଛିନ୍ନାୱ କାରଣସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା । ତସ୍ମା ସଂୟୋଜନଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଏୱ ଜାତିଜରାପି ଛିନ୍ଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଂୟୋଜନଂ ଜାତିଜରାୟ ଛେତ୍ୱା’’ତି । ଇଧେୱ ସମ୍ବୋଧିମନୁତ୍ତରଂ ଫୁସେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅରହତ୍ତଂ ୱା ଫୁସେ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଠମନକୁହନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ଅଟ୍ଠମେ ନୟିଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନଇତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ୟକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଇଦଂ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଏକମିଦାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟଂ ଉକ୍କଟ୍ଠାୟଂ ୱିହରାମି ସୁଭଗୱନେ ସାଲରାଜମୂଲେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧) ନିପାତମତ୍ତଂ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଓରମତ୍ତକଂ ସୀଲମତ୍ତକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୭) ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଆଗତୋ ।

‘‘ଇଦଞ୍ହି ତଂ ଜେତୱନଂ, ଇସିସଙ୍ଘନିସେୱିତଂ ।

ଆୱୁତ୍ଥଂ ଧମ୍ମରାଜେନ, ପୀତିସଞ୍ଜନନଂ ମମା’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୪୮) ୱକ୍ଖମାନେ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖେ । ଇଧାପି ୱକ୍ଖମାନେୟେୱ ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ-ସଦ୍ଦୋ –

‘‘କିଂ ତେ ୱତଂ କିଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,

କିସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।

ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,

ଇଦଞ୍ଚ ତେ ନାଗ ମହାୱିମାନଂ ॥

‘‘ଅହଞ୍ଚ ଭରିୟା ଚ ମନୁସ୍ସଲୋକେ,

ସଦ୍ଧା ଉଭୋ ଦାନପତୀ ଅହୁମ୍ହା ।

ଓପାନଭୂତଂ ମେ ଘରଂ ତଦାସି,

ସନ୍ତପ୍ପିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ॥

‘‘ତଂ ମେ ୱତଂ ତଂ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ,

ତସ୍ସ ସୁଚିଣ୍ଣସ୍ସ ଅୟଂ ୱିପାକୋ ।

ଇଦ୍ଧୀ ଜୁତୀ ବଲୱୀରିୟୂପପତ୍ତି,

ଇଦଞ୍ଚ ମେ ଧୀର ମହାୱିମାନ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୫୯୨-୧୫୯୩, ୧୫୯୫) –

ଇମସ୍ମିଂ ପୁଣ୍ଣକଜାତକେ ଦାନେ ଆଗତୋ ।

‘‘କେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, କେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।

କେନ ତେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତି ॥

‘‘ତେନ ପାଣି କାମଦଦୋ, ତେନ ପାଣି ମଧୁସ୍ସୱୋ ।

ତେନ ମେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ପୁଞ୍ଞଂ ପାଣିମ୍ହି ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ପେ॰ ୱ॰ ୨୭୫, ୨୭୭) –

ଇମସ୍ମିଂ ଅଙ୍କୁରପେତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚେ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିତ୍ତିରିୟଂ ନାମ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଅହୋସୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୧) ଇମସ୍ମିଂ ତିତ୍ତିରଜାତକେ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦସୀଲେ । ‘‘ତଂ ଖୋ ପନ, ପଞ୍ଚସିଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନେୱ ନିବ୍ବିଦାୟ ନ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ୟାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୂପପତ୍ତିୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ଇମସ୍ମିଂ ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ । ‘‘ପରେ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୟମେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୮୩) ସଲ୍ଲେଖସୁତ୍ତେ ମେଥୁନୱିରତିୟଂ ।

‘‘ମୟଞ୍ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମାମ,

ଅମ୍ହେ ଚ ଭରିୟା ନାତିକ୍କମନ୍ତି ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ତାହି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରାମ,

ତସ୍ମା ହି ଅମ୍ହଂ ଦହରା ନ ମୀୟରେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୭) –

ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକେ ସଦାରସନ୍ତୋସେ । ‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିତା – ତପସ୍ସୀ ସୁଦଂ ହୋମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୫) ଲୋମହଂସସୁତ୍ତେ ୱୀରିୟେ ।

‘‘ହୀନେନ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ, ଖତ୍ତିୟେ ଉପପଜ୍ଜତି ।

ମଜ୍ଝିମେନ ଚ ଦେୱତ୍ତଂ, ଉତ୍ତମେନ ୱିସୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୮.୭୫) –

ନିମିଜାତକେ ଅତ୍ତଦମନୱସେନ କତେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଉପୋସଥେ । ‘‘ଇଦଂ ଖୋ ପନ, ପଞ୍ଚସିଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ…ପେ॰… ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୨୯) ମହାଗୋୱିନ୍ଦସୁତ୍ତେୟେୱ ଅରିୟମଗ୍ଗେ । ‘‘ତୟିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୪) ପାସାଦିକସୁତ୍ତେ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହେ ସକଲସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଇଧାପି ଅରିୟମଗ୍ଗେ ସାସନେ ଚ ୱତ୍ତତି ।

ୱୁସ୍ସତୀତି ୱସୀୟତି, ଚରୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜନକୁହନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ ସୀଲୱା ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତିଆଦିନା ଜନସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ୱିମ୍ହାପନତ୍ଥଂ । ଜନଲପନତ୍ଥନ୍ତି ‘‘ଏୱରୂପସ୍ସ ନାମ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ମହପ୍ଫଲଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତେହି ‘‘କେନତ୍ଥୋ, କିଂ ଆହରୀୟତୂ’’ତି ମନୁସ୍ସେହି ୱଦାପନତ୍ଥଂ । ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାନିସଂସତ୍ଥନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ‘ଲାଭୀ ଅସ୍ସଂ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପ୍ପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’ନ୍ତି, ସୀଲେ-ସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ସୀଲାନିସଂସଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟଲାଭୋ, ୟୋ ଚ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସକ୍କଚ୍ଚଦାନସଙ୍ଖାତୋ ଆଦରବହୁମାନଗରୁକରଣସଙ୍ଖାତୋ ଚ ସକ୍କାରୋ, ୟୋ ଚ ‘‘ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ ସୁତଧରୋ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଉଗ୍ଗତଥୁତିଘୋସସଙ୍ଖାତୋ ସିଲୋକୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଆନିସଂସୋ, ତଦତ୍ଥଂ । ଇତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ‘‘ଏୱଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସେ ସତି ‘ଅୟଂ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’ତିଆଦିନା ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୁ ସମ୍ଭାୱେତୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତଗୁଣୱସେନ ସମ୍ଭାୱନତ୍ଥମ୍ପି ନ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

କେଚି ପନ ‘‘ଜନକୁହନତ୍ଥନ୍ତି ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ସତୋ ସାମନ୍ତଜପ୍ପନଇରିୟାପଥନିସ୍ସିତପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନ ତିୱିଧେନ କୁହନୱତ୍ଥୁନା କୁହନଭାୱେନ ଜନସ୍ସ ୱିମ୍ହାପନତ୍ଥଂ । ଜନଲପନତ୍ଥନ୍ତି ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ସତୋ ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ପରିକଥୋଭାସାଦିୱସେନ ଲପନଭାୱେନ ଉପଲାପନଭାୱେନ ୱା ଜନସ୍ସ ଲପନତ୍ଥଂ । ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାନିସଂସତ୍ଥନ୍ତି ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ସତୋ ଲାଭାଦିଗରୁତାୟ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଆନିସଂସଉଦୟସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ । ଇତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ପାପିଚ୍ଛସ୍ସେୱ ସତୋ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ‘ଇତି ଏୱଂ ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ନ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ପୁରିମୋୟେୱ ପନ ଅତ୍ଥୋ ସାରତରୋ ।

ଅଥ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଅଥାତି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ତେନ କୁହନାଦିତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥାୟେୱ ପନ ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦାନି ତଂ ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସଂୱରତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ପହାନତ୍ଥଞ୍ଚା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚୱିଧୋ ସଂୱରୋ – ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ହି ଆଦିନା ନୟେନ ଆଗତୋ ଅୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ନାମ, ୟୋ ସୀଲସଂୱରୋତି ଚ ପୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ରକ୍ଖତି ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟେ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୫; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୬) ଆଗତୋ ଅୟଂ ସତିସଂୱରୋ।

‘‘ୟାନି ସୋତାନି ଲୋକସ୍ମିଂ (ଅଜିତାତି ଭଗୱା),

ସତି ତେସଂ ନିୱାରଣଂ ।

ସୋତାନଂ ସଂୱରଂ ବ୍ରୂମି,

ପଞ୍ଞାୟେତେ ପିଧୀୟରେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୪୧) –

ଆଗତୋ ଅୟଂ ଞାଣସଂୱରୋ। ‘‘ଖମୋ ହୋତି ସୀତସ୍ସ ଉଣ୍ହସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ନୟେନ ଆଗତୋ ଅୟଂ ଖନ୍ତିସଂୱରୋ। ‘‘ଉପ୍ପନ୍ନଂ କାମୱିତକ୍କଂ ନାଧିୱାସେତୀ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୬; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୧୪; ୬.୫୮) ନୟେନ ଆଗତୋ ଅୟଂ ୱୀରିୟସଂୱରୋ। ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପଜହନୱସେନ, ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତାନଂ କରଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା ଚେତନା ୱିରତିୟୋ ଚ । ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବୋ କାୟୱଚୀସଂୟମୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ସୀଲସଂୱରୋ । ସତି ଏୱ ସତିସଂୱରୋ, ସତିପ୍ପଧାନା ୱା କୁସଲା ଖନ୍ଧା । ଞାଣମେୱ ଞାଣସଂୱରୋ । ଅଧିୱାସନୱସେନ ଅଦୋସୋ, ଅଦୋସପ୍ପଧାନା ୱା ତଥା ପୱତ୍ତା କୁସଲା ଖନ୍ଧା ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ପଞ୍ଞାତି ଏକେ । କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଅନଧିୱାସନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱୀରିୟମେୱ ୱୀରିୟସଂୱରୋ । ତେସୁ ପଠମୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟସ୍ସ ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ଦୁତିୟୋ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚସ୍ସ, ତତିୟୋ ଅଞ୍ଞାଣସ୍ସ, ଚତୁତ୍ଥୋ ଅକ୍ଖନ୍ତିୟା, ପଞ୍ଚମୋ କୋସଜ୍ଜସ୍ସ ସଂୱରଣତୋ ପିଦହନତୋ ସଂୱରୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେତସ୍ସ ସଂୱରସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱରତ୍ଥଂ, ସଂୱରନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପହାନମ୍ପି ପଞ୍ଚୱିଧଂ – ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନଂ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଂ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନଂ, ନିସ୍ସରଣପ୍ପହାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ଏକକନିପାତେ ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତସ୍ସ ପନ ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସପି ତଥା ତଥା ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ସମତିକ୍କମନଟ୍ଠେନ ୱା ପହାନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ପହାନତ୍ଥଂ, ପହାନସାଧନତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ସଂୱରେନ କିଲେସାନଂ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପୱେସନନିୱାରଣଂ ପହାନେନ ପୱେସନନିୱାରଣଞ୍ଚେୱ ସମୁଗ୍ଘାତୋ ଚାତି ୱଦନ୍ତି । ଉଭୟେନାପି ପନ ୟଥାରହଂ ଉଭୟଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ଏୱ ହି ସଂୱରଣତୋ ସଂୱରୋ, ପଜହନତୋ ପହାନନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ଅନୀତିହନ୍ତି ଈତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉପଦ୍ଦୱା – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକା ଚ ସମ୍ପରାୟିକା ଚ । ଈତିୟୋ ହନତି ୱିନାସେତି ପଜହତୀତି ଈତିହଂ, ଅନୁ ଈତିହନ୍ତି ଅନୀତିହଂ, ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ । ଅଥ ୱା ଈତୀହି ଅନତ୍ଥେହି ସଦ୍ଧିଂ ହନନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଈତିହା, ତଣ୍ହାଦିଉପକ୍କିଲେସା । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଈତିହାତି ଅନୀତିହଂ। ଈତିହା ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନଟ୍ଠେନ ତିତ୍ଥିୟସମୟା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଇଦଂ ଅନୀତିହଂ । ‘‘ଅନିତିହ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ଇତିହାୟ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମେସୁ ଅନେକଂସଗ୍ଗାହଭାୱତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଇତିହଂ ନାମ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତତ୍ତା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱସାଧନତୋ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଇତିହନ୍ତି ଅନିତିହଂ, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋ ୱିଞ୍ଞୂହୀ’’ତି ‘‘ଅତକ୍କାୱଚରୋ’’ତି ଚ । ଗାଥାସୁଖତ୍ଥଂ ପନ ‘‘ଅନୀତିହ’’ନ୍ତି ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ପଠନ୍ତି ।

ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଓଗଧଂ ପତିଟ୍ଠଂ ପାରଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମୀ, ୱିମୁତ୍ତିରସତ୍ତା ଏକନ୍ତେନେୱ ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ସୋତି ୟୋ ସୋ ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବକିଲେସେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ଭଗୱା ଅଦେସୟି ଦେସେସି । ନିବ୍ବାନୋଗଧୋତି ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱିନା ନିବ୍ବାନୋଗାହନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ ତସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ଅନାଲମ୍ବିତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତନତୋ, ତଞ୍ଚ ତଂ ଏକନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମୀ । ଅଥ ୱା ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗାମିନଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ଏୱ ୱତ୍ତତି ପୱତ୍ତତୀତି । ମହତ୍ତେହୀତି ମହାଆତୁମେହି ଉଳାରଜ୍ଝାସୟେହି । ମହନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ମହନ୍ତେ ୱା ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ଏସନ୍ତି ଗୱେସନ୍ତୀତି ମହେସିନୋ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା । ତେହି ଅନୁୟାତୋ ପଟିପନ୍ନୋ । ୟଥା ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତନ୍ତି ୟଥା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟାଦିଭାୱେନେୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ମୟା ଦେସିତଂ, ଏୱଂ ୟେ ଏତଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଦତ୍ଥଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ମୟ୍ହଂ ସାସନକାରିନୋ ଓୱାଦପ୍ପଟିକରା ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କରିସ୍ସନ୍ତି, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦୁତିୟନକୁହନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ନୱମେ ଅଭିଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି କୁସଲାଦିୱିଭାଗେନ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗେନ ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନତ୍ଥଂ । ପରିଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପରିଜାନନତ୍ଥଂ ସମତିକ୍କମନତ୍ଥଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଅଭିଜାନନା ଚତୁସଚ୍ଚୱିସୟା । ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟପରିଜାନନା ପନ ୟଦିପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚୱିସୟା, ପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟେହି ପନ ୱିନା ନ ପୱତ୍ତତୀତି ପହାନାଦୟୋପି ଇଧ ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସୋମନସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ଦସମେ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋତି ଏତ୍ଥ ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଂ ସୁଖଂ, ସୋମନସ୍ସନ୍ତି ଚେତସିକଂ । ତସ୍ମା ୟସ୍ସ କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତତି, ସୋ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟୋନୀତି ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ୟୋନିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨) ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସୋ ୟୋନୀତି ଆଗତୋ । ‘‘ୟୋନି ହେସା, ଭୂମିଜ, ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୨୬) କାରଣଂ ।

‘‘ନ ଚାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂମି, ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଚ ॥ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୭; ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬; ସୁ॰ ନି॰ ୬୨୫) ।

‘‘ତମେନଂ କମ୍ମଜା ୱାତା ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ଅଧୋସିରଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମାତୁ ୟୋନିମୁଖେ ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅସ୍ସାତି ଅନେନ । ଆରଦ୍ଧାତି ପଟ୍ଠପିତା ପଗ୍ଗହିତା ପରିପୁଣ୍ଣା ସମ୍ପାଦିତା ୱା ।

ଆସୱାନଂଖୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଚକ୍ଖୁତୋପି…ପେ॰… ମନତୋପି ସୱନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମତୋ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୂ, ଓକାସତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ସୱନ୍ତୀତି ୱା ଆସୱା । ଏତେ ଧମ୍ମେ ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଆକାରୋ । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱା ୱିୟାତିପି ଆସୱା । ଲୋକେ ହି ଚିରପାରିୱାସିକା ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଦି ଚ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ଆସୱା, ଏତେ ଏୱ ଭୱିତୁଂ ଅରହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ – ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜା ନାହୋସୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି ଆସୱା । ପୁରିମାନି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନାନି ୟତ୍ଥ କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା, ତତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି; ପଚ୍ଛିମଂ କମ୍ମେପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କମ୍ମକିଲେସା ଏୱ ଆସୱା, ଅପିଚ ଖୋ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱାପି । ଅଭିଧମ୍ମେ ହି ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା – କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଦିଟ୍ଠାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୨) କାମରାଗାଦୟୋ କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା । ସୁତ୍ତେପି ‘‘ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨) ଏତ୍ଥ ୱିୱାଦମୂଲଭୂତା କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା ।

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ, ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) –

ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକଂ କମ୍ମଂ ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ଏତ୍ଥ ପରୂପଘାତୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭୂତା ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱା ଚ ।

ତେ ପନେତେ ଆସୱା ୱିନୟେ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ଦ୍ୱେଧା ଆଗତା । ସଳାୟତନେ ‘‘ତୟୋମେ, ଆୱୁସୋ, ଆସୱା – କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୨୧) ତିଧା ଆଗତା । ତଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ । ଅଭିଧମ୍ମେ ତେୟେୱ ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁଧା ଆଗତା । ନିବ୍ବେଧିକପରିୟାୟେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ନିରୟଗମନୀୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗମନୀୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଗମନୀୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଗମନୀୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ଦେୱଲୋକଗମନୀୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ପଞ୍ଚଧା ଆଗତା । କମ୍ମମେୱ ଚେତ୍ଥ ଆସୱାତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଛକ୍କନିପାତେ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରା ପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଛଧା ଆଗତା । ସବ୍ବାସୱପରିୟାୟେ ତେୟେୱ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବେହି ଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଧା ଆଗତା । ଇଧ ପନ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଖୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ୱୟୋ ଭେଦୋ ପରିଭେଦୋ ଅନିଚ୍ଚତା ଅନ୍ତରଧାନ’’ନ୍ତି ଆସୱାନଂ ସରସଭେଦୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଜାନତୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫) ଏତ୍ଥ ଆସୱାନଂ ଖୀଣାକାରୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬୨) –

ଏତ୍ଥ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ।

‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ।

ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) –

ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଧ ପନ ଫଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସଂୱେଜନୀୟେସୁ ଠାନେସୂତି ସଂୱେଗଜନକେସୁ ଜାତିଆଦୀସୁ ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂସୁ । ଜାତି, ଜରା, ବ୍ୟାଧି, ମରଣଂ, ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଇମାନି ହି ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନାନି ନାମ । ଅପିଚ ‘‘ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ ପୟାତୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ଉପନୀୟତି ଲୋକୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ, ଅତାଣୋ ଲୋକୋ ଅନଭିସ୍ସରୋ, ଅସ୍ସକୋ ଲୋକୋ, ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ, ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋ’’ତିଏୱମାଦୀନି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭) ଚେତ୍ଥ ସଂୱେଜନୀୟଟ୍ଠାନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସଂୱେଜନେନାତି ଜାତିଆଦିସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନଭୟସଙ୍ଖାତେନ ସଂୱେଜନେନ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ସହୋତ୍ତପ୍ପଞାଣଂ ସଂୱେଗୋ ନାମ ।

ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସାତି ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିକାଦିୱସେନ ଅନେକୱିଧେହି ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖେହି ସଂୱେଗଜାତସ୍ସ । ‘‘ସଂୱେଜିତ୍ୱା’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି । ୟୋନିସୋ ପଧାନେନାତି ଉପାୟପଧାନେନ, ସମ୍ମାୱାୟାମେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ୟଥା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ପଦହନତୋ ଉତ୍ତମଭାୱସାଧନତୋ ଚ ‘‘ପଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥ ସଂୱେଗେନ ଭୱାଦୀସୁ କିଞ୍ଚି ତାଣଂ ଲେଣଂ ପଟିସରଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଅନୋଲୀୟନ୍ତୋ ଅଲଗ୍ଗମାନସୋ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଚ ୱିନିୱତ୍ତିତୱିସଞ୍ଞିତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ନିବ୍ବାନନିନ୍ନୋ ହୋତି ନିବ୍ବାନପୋଣୋ ନିବ୍ବାନପବ୍ଭାରୋ । ସୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ୱିସୁଦ୍ଧାସୟପ୍ପୟୋଗୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ୱିରଜ୍ଜତି, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତି । ତତ୍ଥ ୟଦିଦଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ୱିସୁଦ୍ଧାସୟପ୍ପୟୋଗୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୁଖସୋମନସ୍ସବହୁଲତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଂ ପନାୟଂ ସମଥେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତେ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ୱିରଜ୍ଜତି, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତି, ତେନସ୍ସ ୟୋନି ଆରଦ୍ଧା ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ସଂୱିଜ୍ଜେଥେୱାତି ସଂୱିଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏୱ ସଂୱେଗଂ କରେୟ୍ୟ ଏୱ । ‘‘ସଂୱିଜ୍ଜିତ୍ୱାନା’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଂୱିଗ୍ଗୋ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡିତୋତି ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଞ୍ଞାୟ ସମୱେକ୍ଖିୟାତି ସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ସଂୱିଜ୍ଜନୱସେନ ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ଅୱେକ୍ଖିୟ । ଅଥ ୱା ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ଅୱେକ୍ଖିତ୍ୱାତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଇତିୱୁତ୍ତକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦୁକନିପାତେ ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ତଥାଗତଂ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦୋ ତାୱ ସତ୍ତୱୋହାରସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ସତ୍ତୱୋହାରେ ।

‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ,

ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୬) –

ଆଦୀସୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ।

‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ,

ଧମ୍ମଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୭) –

ଆଦୀସୁ ଧମ୍ମେ ।

‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ,

ସଙ୍ଘଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ॥ (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୮) –

ଆଦୀସୁ ସଙ୍ଘେ । ଇଧ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ । ତସ୍ମା ତଥାଗତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କତମେହି ଅଟ୍ଠହି ? ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋତି ।

କଥଂ ଭଗୱା ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟଥା ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନ ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା ଇମା ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗଂ, ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚାଗଂ, ଧନପରିଚ୍ଚାଗଂ, ଦାରପରିଚ୍ଚାଗଂ, ରଜ୍ଜପରିଚ୍ଚାଗନ୍ତି ଇମାନି ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗାନି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ୟଥା ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଆଗତା, ତଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱାପି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ୟଥେୱ ଲୋକମ୍ହି ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ,

ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।

ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟଥା ସମ୍ପତିଜାତାୱ ୱିପସ୍ସିଆଦୟୋ ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତା, ତଥା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱାପି ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥାହୁ –

‘‘ମୁହୁତ୍ତଜାତୋୱ ଗୱଂପତୀ ୟଥା,

ସମେହି ପାଦେହି ଫୁସୀ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।

ସୋ ୱିକ୍କମୀ ସତ୍ତ ପଦାନି ଗୋତମୋ,

ସେତଞ୍ଚ ଛତ୍ତଂ ଅନୁଧାରୟୁଂ ମରୂ ॥

‘‘ଗନ୍ତ୍ୱାନ ସୋ ସତ୍ତ ପଦାନି ଗୋତମୋ,

ଦିସା ୱିଲୋକେସି ସମା ସମନ୍ତତୋ ।

ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁପେତଂ ଗିରମବ୍ଭୁଦୀରୟି,

ସୀହୋ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ସବ୍ବେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ସଲକ୍ଖଣଂ, ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ, ତଥଂ, ଅୱିତଥଂ, ଞାଣଗତିୟା ଆଗତୋ, ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପତ୍ତୋ, ଅନୁବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସବ୍ବେସଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ, ସକସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଂ ।

ତଥମେୱାଗତୋ ୟସ୍ମା, ତସ୍ମା ନାଥୋ ତଥାଗତୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ? ତଥଧମ୍ମା ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାନି ଚ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତ-ସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ୟଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚାନେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ, ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬) ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥମେୱ ହୋତି, ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି…ପେ॰… ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ।

ଏୱଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ । ଏତ୍ଥ ତଥଦସ୍ସିଅତ୍ଥେ ତଥାଗତୋତି ପଦସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଥଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଭଗୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣକାଲେ ୟଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି, ସବ୍ବଂ ତଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦାଦିନିମ୍ମଦନଂ ଏକସଦିସଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ । ତେନାହ –

‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ଗଦଅତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ । ଅପିଚ ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି, ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କଥଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ? ଭଗୱତୋ ହି ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି, କାୟସ୍ସପି ୱାଚା । ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥା ୱାଚା, କାୟୋପି ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତାତି ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ଇତି ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି । ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ? ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ସୀଲେନପି ସମାଧିନାପି ପଞ୍ଞାୟପି ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନପି, ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋ । ତେନାହ –

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦସୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଦସିଦ୍ଧି – ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ, ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ, ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅଗଦୋ ଏତସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ।

ଅପିଚ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଂ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ତତ୍ଥ ସକଲଲୋକଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅତୀତୋତି ତଥାଗତୋ, ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ତଥଂ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଲୋକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସମୁଦୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ । ଲୋକନିରୋଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକନିରୋଧୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତା । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ । ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାପୱତ୍ତିକୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥେହି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋତି ।

କଥଂ ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟା ସା ଭଗୱତା ସୁମେଧଭୂତେନ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ ।

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅଭିନୀହାରଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ‘‘ଅହଂ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ତିଣ୍ଣୋ ତାରେସ୍ସାମି, ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ଦନ୍ତୋ ଦମେସ୍ସାମି, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମି, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସାମି, ସୁଦ୍ଧୋ ସୋଧେସ୍ସାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହାପଟିଞ୍ଞା ପୱତ୍ତିତା । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନ, ପୁରିସେନ ଥାମଦସ୍ସିନା ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକଂ ॥

‘‘ଇମିନା ମେ ଅଧିକାରେନ, କତେନ ପୁରିସୁତ୍ତମେ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ତାରେମି ଜନତଂ ବହୁଂ ॥

‘‘ସଂସାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ତୟୋ ଭୱେ ।

ଧମ୍ମନାୱଂ ସମାରୁୟ୍ହ, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକଂ ॥

‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ, ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତେନିଧ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧୋ ହେସ୍ସଂ ସଦେୱକେ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୫୫-୫୮) ।

ତଂ ପନେତଂ ମହାପଟିଞ୍ଞଂ ସକଲସ୍ସପି ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମୁଦାୟସ୍ସ ପୱିଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମାଦାନାନଂ କାରଣଭୂତଂ ଅୱିସଂୱାଦେନ୍ତୋ ଲୋକନାଥୋ ୟସ୍ମା ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସତୋ ଦାନପାରମିଆଦୟୋ ସମତିଂସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି ପରିବ୍ରୂହେତ୍ୱା, ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରେ ସମ୍ଭରିତ୍ୱା ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟଧମ୍ମକ୍ଖାନଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ଉକ୍କଂସାପେତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧିଚରିୟଂ ପରମକୋଟିଂ ପାପେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି; ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ସା ମହାପଟିଞ୍ଞା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ନ ତସ୍ସ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୱିତଥଂ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ଦୀପଙ୍କରୋ ଦସବଲୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ମଙ୍ଗଲୋ…ପେ॰… କସ୍ସପୋ ଭଗୱାତି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ପଟିପାଟିୟା ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନଂ ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ୟେ ତେ କତାଭିନୀହାରେହି ବୋଧିସତ୍ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବା ଆନିସଂସା, ତେ ଲଭିତ୍ୱାୱ ଆଗତୋତି ତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ମହାପଟିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟାୟଂ ମହାକରୁଣା ଲୋକନାଥସ୍ସ, ୟାୟ ମହାଦୁକ୍ଖସମ୍ବାଧପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ କୋଚି ପଟିସରଣଂ, ଅହମେୱ ନଂ ଇତୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ ମହାଭିନୀହାରଂ ଅକାସି । କତ୍ୱା ଚ ୟଥାପଣିଧାନଂ ସକଲଲୋକହିତସମ୍ପାଦନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟଜୀୱିତନିରପେକ୍ଖୋ ପରେସଂ ସୋତପଥଗମନମତ୍ତେନପି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସମୁପ୍ପାଦିକା ଅତିଦୁକ୍କରା ଦୁକ୍କରଚରିୟା ସମାଚରନ୍ତୋ ୟଥା ମହାବୋଧିସତ୍ତାନଂ ପଟିପତ୍ତି ହାନଭାଗିୟା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋତି, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିରୱସେସେ ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ସମାନେତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣି । ତତୋ ପରଞ୍ଚ ତାୟେୱ ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ପୱିୱେକରତିଂ ପରମଞ୍ଚ ସନ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖସୁଖଂ ପହାୟ ବାଲଜନବହୁଲେ ଲୋକେ ତେହି ସମୁପ୍ପାଦିତଂ ସମ୍ମାନାୱମାନୱିପ୍ପକାରଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ୱେନେୟ୍ୟଜନୱିନୟନେନ ନିରୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ତତ୍ର ୟୋ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ସମୋକ୍କମନାକାରୋ, ସୋ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା, ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସପି ମହାଭିନୀହାରକାଲାଦୀସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ଚ ଏକସଦିସତାୟ ତଥାୱ ସା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ତସ୍ମା ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ସମାନରସାୟ ତଥାୟ ମହାକରୁଣାୟ ସକଲଲୋକହିତାୟ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ତଥାନି ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣାନି । ତାନି ହି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟସଙ୍ଗାହକାନଂ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁଭୂତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ, ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ, ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଅମତଟ୍ଠୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋତିଆଦୀନଂ ତବ୍ବିଭାଗାନଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୱିବନ୍ଧକସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ପଟିଲଦ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହାଭିସମୟସଙ୍ଖାତାୟ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତାନି ଭଗୱା ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ ସୟମେୱ ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚ ମଗ୍ଗଞାଣାନି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାନି ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦଞାଣାନି ଛଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ଅଟ୍ଠମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିଞାଣାନି ଦସବଲଞାଣାନି ଚ ୱିଭାୱେତବ୍ବାନି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଭାୱନା – ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନାସୁ ଅତୀତାସୁ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାଦି ଖନ୍ଧପଟିବଦ୍ଧନାମଗୋତ୍ତାଦି ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ଚ ଅତିସୁଖୁମତିରୋହିତୱିଦୂରଦେସେସୁ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧରସଫସ୍ସାଦିୱିସେସୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଆମଲକୋ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅସଙ୍ଗମପ୍ପଟିହତଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଅନାଗତାସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାସୁ ଚାତି ଇମାନି ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାନି ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘ଅତୀତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ଅନାଗତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ।

ତାନି ପନେତାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତାନି ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଅଧିଗଞ୍ଛି । ଏୱଂ ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ନିରୁତ୍ତିପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା । ପଟିଭାନପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ପଟିଭାନେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା, ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲଂ ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ପଭେଦତୋ ପନ ୟଂକିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭେଦତୋ ପନ ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକୋ ହେତୁ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଭାସିତଂ, କୁସଲଂ, ଅକୁସଲନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) ।

ଅଥ ୱା ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା, ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟମ୍ହା ଧମ୍ମା ତେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ଜରାମରଣନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜାତିୟା, ଭୱେ, ଉପାଦାନେ, ତଣ୍ହାୟ, ୱେଦନାୟ, ଫସ୍ସେ, ସଳାୟତନେ, ନାମରୂପେ, ୱିଞ୍ଞାଣେ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ସଙ୍ଖାରସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା ।

‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି – ସୁତ୍ତଂ, ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା । ସୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି – ‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା (ୱିଭ॰ ୭୨୪) ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି । ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପଟିସମ୍ଭିଦା, ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦି ୱିତ୍ଥାରୋ (ୱିଭ॰ ୭୨୫) ।

ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ଅବ୍ୟଭିଚାରୱୋହାରୋ ଅଭିଲାପୋ, ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ମାଗଧିକାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ମୂଲଭାସାୟ ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତେସୁ ଞାଣେସୁ ଗୋଚରକିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଞାଣମାରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦା । ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ସୟମେୱ ଭଗୱତା ଅଧିଗତାନି ଅତ୍ଥଧମ୍ମାଦିକେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଅୱିସଂୱାଦନୱସେନ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ୟଂ କିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଭଗୱତା ସବ୍ବାକାରେନ ଞାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଅଧିଗତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧା, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧା, ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବତୋ ବୁଦ୍ଧା, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ ବୁଦ୍ଧା, ଭାୱେତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବତୋ ବୁଦ୍ଧା, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟଂ କିଞ୍ଚି ପହାତବ୍ବଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଭଗୱତା ଅନୱସେସତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପହୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମଂ, ନ ତସ୍ସ ପହାନାୟ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି। ତଥା ହିସ୍ସ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିପରୀତମନସିକାରଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଥିନମିଦ୍ଧ- କୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟ- ମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପମାଦତିୱିଧାକୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତ- ୱିସମସଞ୍ଞାମଲୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଏସନାତଣ୍ହାଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସଆସୱ- ଗନ୍ଥଓଘୟୋଗାଗତିତଣ୍ହୁପାଦାନପଞ୍ଚାଭିନନ୍ଦନନୀୱରଣ- ଚେତୋଖିଲଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧଛୱିୱାଦମୂଲସତ୍ତାନୁସୟ- ଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱଆଘାତୱତ୍ଥୁତଣ୍ହାମୂଲକଦସଅକୁସଲ- କମ୍ମପଥଏକୱୀସତିଅନେସନଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ସହ ୱାସନାୟ ପହୀନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସମୂହତଂ, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ କିଲେସା ଅପ୍ପହୀନା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟେ ଚିମେ ଭଗୱତା କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୂପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମପ୍ପଭେଦା ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ଅଲମେୱ ତେ ଏକନ୍ତେନ ଅନ୍ତରାୟାୟ, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ନାଲଂ ତେ ପଟିସେୱତୋ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟୋ ଚ ଭଗୱତା ନିରୱସେସୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଗହୋ ସତ୍ତକୋଟ୍ଠାସିକୋ ସତ୍ତତିଂସପ୍ପଭେଦୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ନିୟ୍ୟାତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ନିୟ୍ୟାନଧମ୍ମୋ ତୟା ଦେସିତୋ ନ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱମେତାନି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପହାନଦେସନାୱିସେସାନଂ ଅୱିତଥଭାୱାୱବୋଧନତୋ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ନିରୟଗତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତି, ପେତଗତି, ମନୁସ୍ସଗତି, ଦେୱଗତୀତି ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ । ତାସୁ ସଞ୍ଜୀୱାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମହାନିରୟା, କୁକ୍କୁଳାଦୟୋ ସୋଳସ ଉସ୍ସଦନିରୟା, ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋ ଚାତି ସବ୍ବେପିମେ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖତାୟ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟା ଚ, ସକକମ୍ମୁନା ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତି ଚାତି ନିରୟଗତି। ତିବ୍ବନ୍ଧକାରସୀତନରକାପି ଏତେସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା କିମିକୀଟପଟଙ୍ଗସରୀସପପକ୍ଖିସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଛିତଭାୱେନ ତିରଚ୍ଛାନା ନାମ । ତେ ଏୱ ଗତୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତି। ଖୁପ୍ପିପାସିତପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ପକଟ୍ଠସୁଖତୋ ଇତା ୱିଗତାତି ପେତା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ପେତଗତି। କାଲକଞ୍ଚିକାଦିଅସୁରାପି ଏତେସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା । ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପାଦିଚତୁମହାଦୀପୱାସିନୋ ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ମନୁସ୍ସଗତି। ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୂପଗାତି ଇମେ ଛବ୍ବୀସତି ଦେୱନିକାୟା ଦିବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ କୀଳନ୍ତି ଜୋତେନ୍ତି ଚାତି ଦେୱା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ଦେୱଗତି।

ତା ପନେତା ଗତିୟୋ ୟସ୍ମା ତଂତଂକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଗତି ନାମ ଇମିନା କମ୍ମୁନା ଜାୟତି, ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଏୱଂ ୱିଭାଗଭିନ୍ନତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏତେ ସତ୍ତନିକାୟା ଏୱଂ ୱିଭାଗଭିନ୍ନା’’ତି ୟଥାସକଂହେତୁଫଲୱିଭାଗପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋ । କତମା ପଞ୍ଚ ? ନିରୟୋ, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି, ପେତ୍ତିୱିସୟୋ, ମନୁସ୍ସା, ଦେୱା । ନିରୟଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଜାନାମି, ନିରୟଗାମିଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ, ନିରୟଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ; ୟଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ପଜାନାମୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ।

ତାନି ପନେତାନି ଭଗୱତୋ ଞାଣାନି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ୟଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧାଦିୟୋଗୱିକଲଭାୱାୱବୋଧେନ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖମହାରଜକ୍ଖତାଦିୱିସେସୱିଭାୱନଂ ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ୟଞ୍ଚ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅୟଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅୟଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅୟଂ ଅନୁଲୋମିକାୟଂ ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ, ଅୟଂ ୟଥାଭୂତଞାଣେ ଠିତୋ, ଅୟଂ କାମାସୟୋ, ନ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିଆସୟୋ, ଅୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ, ନ କାମାଦିଆସୟୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇମସ୍ସ କାମରାଗୋ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତୋ, ନ ପଟିଘାଦିକୋ, ଇମସ୍ସ ପଟିଘୋ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତୋ, ନ କାମରାଗାଦିକୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଇମସ୍ସ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଇମସ୍ସ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ଇମସ୍ସ କାୟସୁଚରିତଂ ଅଧିକଂ, ଇମସ୍ସ ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ଇମସ୍ସ ମନୋସୁଚରିତଂ । ଅୟଂ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ଅୟଂ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ଅୟଂ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ନ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନ କିଲେସାୱରଣେନ, ନ ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦୀନଂ ୟଥାଭୂତଂ ୱିଭାୱନାକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଭବ୍ବାଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ୟଞ୍ଚ ଉପରିମହେଟ୍ଠିମପୁରତ୍ଥିମପଚ୍ଛିମକାୟେହି ଦକ୍ଖିଣୱାମଅକ୍ଖିକଣ୍ଣସୋତନାସିକାସୋତଅଂସକୂଟପସ୍ସହତ୍ଥପାଦେହି ଅଙ୍ଗୁଲଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେହି ଲୋମଲୋମକୂପେହି ଚ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂଦକଧାରାପୱତ୍ତନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱିୱିଧୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିନିମ୍ମାପନକଂ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଞାଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋତି ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହି । ଉପରିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତି । ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଉପରିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ।

ୟଞ୍ଚ ରାଗାଦୀହି ଜାତିଆଦୀହି ଚ ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ତତୋ ନୀହରିତୁକାମତାୱସେନ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣୋକ୍କମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣଂ । ୟଥାହ –

‘‘କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣଂ ? ବହୁକେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି, ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତୀ’’ତି । –

ଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭) ଏକୂନନୱୁତିୟା ଆକାରେହି ୱିଭଜନଂ କତଂ ।

ୟଂ ପନ ୟାୱତା ଧମ୍ମଧାତୁ, ୟତ୍ତକଂ ଞାତବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାଦି, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ପରୋପଦେସେନ ୱିନା ସବ୍ବାକାରତୋ ପଟିଜାନନସମତ୍ଥଂ ଆକଙ୍ଖାମତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସବ୍ବଥା ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାୱବୋଧତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥାୱରଣାଭାୱତୋୱ ନିସ୍ସଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଉପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ଏୱମେତାନି ଭଗୱତୋ ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୟଥାସକଂୱିସୟସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା – ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୫) ଏୱଂ ସରୂପତୋ ୟାୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସତିଆଦିଭେଦା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ, ୟାୟ ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତି, କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତି, ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ଅରିୟସାୱକୋ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ, ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଫରଣଲକ୍ଖଣୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଉପସମଲକ୍ଖଣୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋତି ଏୱଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣତୋ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ସତିମା ହୋତି ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଚିରକତମ୍ପି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ସରିତା ହୋତି ଅନୁସ୍ସରିତା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୬୭) ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରୱସେନ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଧମ୍ମେସୁ ସତି, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମେସୁ ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୬୯) ତେସଂ ୱିସୟୱିଭାୱନାପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ, ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ, ୱୋସଗ୍ଗପରିଣାମି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୭୧) ଭାୱନାୱିଧିଦସ୍ସନତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ହୋନ୍ତି, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ୟା ସତି ଅନୁସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୭୮) ଛନୱୁତିୟା ନୟସହସ୍ସୱିଭାଗେହୀତି ଏୱଂ ନାନାକାରତୋ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ? ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୫) ଏୱଂ ସରୂପତୋ। ସବ୍ବକିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ । ଅରିୟାନଂ ଅଟ୍ଠୱିଧତ୍ତା ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, ସୟଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗୟତୀତି ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ। ‘‘ସମ୍ମାଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସମ୍ମାଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ସମ୍ମାପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାୱାଚା, ସମ୍ମାସମୁଟ୍ଠାପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ସମ୍ମାୱୋଦାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ସମ୍ମାପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ସମ୍ମାଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି, ସମ୍ମାଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣତୋ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ତାୱ ଅଞ୍ଞେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୱିଧମନେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପସ୍ସତି, ତଥା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନି ପଜହନ୍ତି, ନିରୋଧଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି, ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମାଅଭିନିରୋପନପରିଗ୍ଗହଣସମୁଟ୍ଠାପନୱୋଦାନପଗ୍ଗହଉପଟ୍ଠାନସମାଦହନାନି ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ କିଚ୍ଚୱିଭାଗତୋ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନକ୍ଖଣା ୱିସୁଂ ଦୁକ୍ଖାଦିଆରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା, ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା, ତେସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ କିଚ୍ଚତୋ ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦୀନି ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି । ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ‘‘ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣୀ’’ତିଆଦିୱିଭାଗା ୱିରତିୟୋପି ଚେତନାୟୋପି ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱ, ସମ୍ମାୱାୟାମସତିୟୋ କିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭନ୍ତି । ସମ୍ମାସମାଧି ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ନାନା ଏୱାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗାପରଭାଗେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗତୋ। ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୮୯) ଭାୱନାୱିଧିତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୁ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି – ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୯୯) ଚତୁରାସୀତିୟା ନୟସହସ୍ସୱିଭାଗେହୀତି ଏୱଂ ଅନେକାକାରତୋ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ସବ୍ବାନିପି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଚ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ଏତାସୁ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ୱିହରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ ସମ୍ପାଦନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଞାଣାନି ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଠାନଂ, ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ କାରଣାକାରଣଜାନନଂ, ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ କମ୍ମସମାଦାନସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ୟଥାଭୂତଂ ୱିପାକନ୍ତରଜାନନଂ, ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ନିରୟଗାମିନୀ ପଟିପଦା…ପେ॰… ଅୟଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ସାସୱାନାସୱକମ୍ମୱିଭାଗଜାନନଂ, ଖନ୍ଧାୟତନାନଂ ଉପାଦିନ୍ନାନୁପାଦିନ୍ନାଦିଅନେକସଭାୱଂ ନାନାସଭାୱଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଥାଭୂତଂ ଧାତୁନାନତ୍ତଜାନନଂ, ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁତାଜାନନଂ ସଂକିଲେସାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦିଜାନନଂ, ସତ୍ତାନଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଜାତୀସୁ ତପ୍ପଟିବନ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୱସେସତୋ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତତିଜାନନଂ ହୀନାଦିୱିଭାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଜାନନଂ, ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁସଚ୍ଚଜାନନନ୍ତି ଇମାନି ଭଗୱତୋ ଦସବଲଞାଣାନି ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟଥାସକଂୱିସୟାୱଗାହନତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନତୋ ଚ ୟଥାଭୂତୱୁତ୍ତିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୦୯; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) ।

ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚେତେସମ୍ପି ଞାଣାନଂ ୱସେନ, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦିୱିଭାୱନଞାଣାଦିଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଭେଦାନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ପଞ୍ଞାୱିସେସାନଂ ୱସେନ ଭଗୱା ତଥାନି ଞାଣାନି ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ଏୱମ୍ପି ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟା ତା ଭଗୱତୋ ଅଭିଜାତିଅଭିସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମୱିନୟପଞ୍ଞାପନଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ, ତା ତଥା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଦତ୍ଥଂ ତା ଲୋକନାଥେନ ଅଭିପତ୍ଥିତା ପୱତ୍ତିତା ଚ, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଅୱିପରୀତତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ତଥା ହି ଅୟଂ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ସମତିଂସପାରମିପରିପୂରଣାଦିକଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତୁସିତପୁରେ ଠିତୋ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ସୁତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ଏକତୋ ସନ୍ନିପତିତାହି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା –

‘‘କାଲୋ ଖୋ ତେ ମହାୱୀର, ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ।

ସଦେୱକଂ ତାରୟନ୍ତୋ, ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଅମତଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୬୭) –

ଆୟାଚିତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଅହଂ ମନୁସ୍ସୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟଂ ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ମହାମାୟାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ ମାସେ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ମହତା ପରିହାରେନ ପରିହରିୟମାନୋ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଭିଜାତିଂ ପାପୁଣି ।

ଅଭିଜାତିକ୍ଖଣେ ପନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକ୍ଖଣେ ୱିୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁରହେସୁଂ, ଅୟଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ସଂକମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଅପରିମାଣୋ ଓଭାସୋ ଫରି, ତସ୍ସ, ତଂ ସିରିଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ୱିୟ ଅନ୍ଧା ଚକ୍ଖୂନି ପଟିଲଭିଂସୁ, ବଧିରା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ, ମୂଗା ସମାଲପିଂସୁ, ଖୁଜ୍ଜା ଉଜୁଗତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ପଙ୍ଗୁଲା ପଦସା ଗମନଂ ପଟିଲଭିଂସୁ, ବନ୍ଧନଗତା ସବ୍ବସତ୍ତା ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ସବ୍ବନରକେସୁ ଅଗ୍ଗି ନିବ୍ବାୟି, ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଖୁପ୍ପିପାସା ୱୂପସମି, ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଭୟଂ ନାହୋସି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ରୋଗୋ ୱୂପସମି, ସବ୍ବସତ୍ତା ପିୟଂୱଦା ଅହେସୁଂ, ମଧୁରେନାକାରେନ ଅସ୍ସା ହସିଂସୁ, ୱାରଣା ଗଜ୍ଜିଂସୁ, ସବ୍ବତୂରିୟାନି ସକସକନିନ୍ନାଦଂ ମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ଅଘଟ୍ଟିତାନି ଏୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥୂପଗାଦୀନି ଆଭରଣାନି ମଧୁରେନାକାରେନ ସଦ୍ଦଂ ମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ସବ୍ବଦିସା ୱିପ୍ପସନ୍ନା ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ମୁଦୁସୀତଲୱାତୋ ୱାୟି, ଅକାଲମେଘୋ ୱସ୍ସି, ପଥୱିତୋପି ଉଦକଂ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସ୍ସନ୍ଦି, ପକ୍ଖିନୋ ଆକାସଗମନଂ ୱିଜହିଂସୁ, ନଦିୟୋ ଅସନ୍ଦମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ ମଧୁରଂ ଉଦକଂ ଅହୋସି, ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତେ ସୂରିୟେ ଦିପ୍ପମାନେ ଏୱ ଆକାସଗତା ସବ୍ବା ଜୋତିୟୋ ଜୋତିଂସୁ, ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରେ ଦେୱେ ଅୱସେସା ସବ୍ବେ ଦେୱା ସବ୍ବେ ଚ ନେରୟିକା ଦିସ୍ସମାନରୂପା ଅହେସୁଂ, ତରୁକୁଟ୍ଟକୱାଟସେଲାଦୟୋ ଅନାୱରଣଭୂତା ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତା ନାହେସୁଂ, ସବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋ ପୱାୟି, ସବ୍ବେ ଫଲୂପଗା ରୁକ୍ଖା ଫଲଧରା ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନତଲୋ ଅହୋସି, ଥଲଜଜଲଜାଦୀନି ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ରୁକ୍ଖାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଖନ୍ଧପଦୁମାନି, ସାଖାସୁ ସାଖାପଦୁମାନି, ଲତାସୁ ଲତାପଦୁମାନି, ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ମହୀତଲସିଲାତଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସତ୍ତ ସତ୍ତ ହୁତ୍ୱା ଦଣ୍ଡପଦୁମାନି ନାମ ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ଆକାସେ ଓଲମ୍ବକପଦୁମାନି ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ପୁପ୍ଫୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି ଆକାସେ ଦିବ୍ବତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜିଂସୁ, ସକଲଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମାଲାଗୁଳଂ ୱିୟ, ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାଲାକଲାପୋ ୱିୟ, ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତଂ ମାଲାସନଂ ୱିୟ ଚ ଏକମାଲାମାଲିନୀ ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତୱାଳବୀଜନୀ ପୁପ୍ଫଧୂପଗନ୍ଧପରିୱାସିତା ପରମସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି, ତାନି ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଉପରି ଅଧିଗତାନଂ ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଏୱ ଅହେସୁଂ । ଏୱଂ ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱା ଅୟଂ ଅଭିଜାତି ୟଦତ୍ଥଂ ତେନ ଅଭିପତ୍ଥିତା, ତସ୍ସା ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ତଥାୱ ଅହୋସି ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ୟେ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ବୋଧନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱା, ତେ ସବ୍ବେପି ଅନୱସେସତୋ ସୟମେୱ ଭଗୱତା ୱିନୀତା । ୟେ ଚ ସାୱକୱେନେୟ୍ୟା ଧମ୍ମୱେନେୟ୍ୟା ଚ, ତେପି ସାୱକାଦୀହି ୱିନୀତା ୱିନୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଅଭିପତ୍ଥିତା, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ଅଭିସମ୍ବୋଧି ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ଅପିଚ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ୟୋ ସଭାୱୋ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଆମଲକଂ ୱିୟ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ଅୱିପରୀତଂ ଅନୱସେସତୋ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମ୍ପି ଅଭିସମ୍ବୋଧି ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଥା ତଥା ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ, ତେସଂ ତେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଂ ସମ୍ମଦେୱ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଧମ୍ମତଂ ଅୱିଜହନ୍ତେନେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିନୟଂ ୱୋହାରମତ୍ତଂ ଅନତିଧାୱନ୍ତେନେୱ ଚ ଧମ୍ମତଂ ୱିଭାୱେନ୍ତେନ ୟଥାପରାଧଂ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୟଥାଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ୱେନେୟ୍ୟା ୱିନୀତା ଅରିୟଭୂମିଂ ସମ୍ପାପିତାତି ଧମ୍ମୱିନୟପଞ୍ଞାପନାପିସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ୟଥାଭୂତୱୁତ୍ତିୟା ଚ ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ୟା ସା ଭଗୱତା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ପଥୱିୟାଦିଫସ୍ସୱେଦନାଦିରୂପାରୂପସଭାୱନିମୁତ୍ତା ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଭାୱାଭାୱତୋ ଲୋକସଭାୱାତୀତା ତମସା ୱିସଂସଟ୍ଠତ୍ତା କେନଚି ଅନୋଭାସନୀୟା ଲୋକସଭାୱାଭାୱତୋ ଏୱ ଗତିଆଦିଭାୱରହିତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ଅନାରମ୍ମଣା ଅମତମହାନିବ୍ବାନଧାତୁ ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପାଦୀନଂ ଲେସମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଭାୱତୋ ‘‘ଅନୁପାଦିସେସା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ ନ ତେଜୋ ନ ୱାୟୋ ନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନାୟଂ ଲୋକୋ ନ ପରୋ ଲୋକୋ ନ ଚ ଉଭୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା । ତମହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେୱ ଆଗତିଂ ୱଦାମି ନ ଗତିଂ ନ ଠିତିଂ ନ ଚୁତିଂ ନ ଉପପତ୍ତିଂ; ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅନାରମ୍ମଣମେୱେତଂ ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ଉଦା॰ ୭୧) ।

ସା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ସମଥୋ, ସବ୍ବୂପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ୱୂପସମୋ, ସବ୍ବାଲୟାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତୋ, ସବ୍ବୱଟ୍ଟାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିଲକ୍ଖଣାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାୱସ୍ସ କଦାଚିପି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା। ଏୱମେତା ଅଭିଜାତିଆଦିକା ତଥା ଗତୋ ଉପଗତୋ ଅଧିଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋ ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ଭଗୱା ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ ? ୟଥାୱିଧା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥାୱିଧା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ମଗ୍ଗସୀଲେନ, ଫଲସୀଲେନ, ସବ୍ବେନପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନ, ମଗ୍ଗସମାଧିନା, ଫଲସମାଧିନା, ସବ୍ବେନପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନା, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ, ଫଲପଞ୍ଞାୟ, ସବ୍ବାୟପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ, ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବେହି ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିୱିହାରେହି, ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟା ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିୟାତି ସଙ୍ଖେପତୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦେହି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱେହି ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି, ଅୟମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁୱେମତ୍ତଂ, ସରୀରପ୍ପମାଣୱେମତ୍ତଂ, କୁଲୱେମତ୍ତଂ, ଦୁକ୍କରଚରିୟାୱେମତ୍ତଂ, ରସ୍ମିୱେମତ୍ତନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ୱେମତ୍ତେହି ସିୟା ୱେମତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୀସୁ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଚ କିଞ୍ଚି ନାନାକରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞଂମଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବିସେସା ତେ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାୱିଧା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । ଏୱଂ ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ । ୱିଧତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ତଥା ହି ଲୋକିୟା ୱିଧୟୁତ୍ତଗତସଦ୍ଦେ ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି ।

କଥଂ ତଥାପୱତ୍ତିକୋତି ତଥାଗତୋ ? ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀନଂ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାୱରଣଞାଣପଟିଲାଭେନ ଚ ଭଗୱତୋ କାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟାଦୀନଂ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତାଭାୱତୋ ୟଥାରୁଚି ତଥା ଗତଂ ଗତି ଗମନଂ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାପୱତ୍ତିକୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ ? ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣେ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଗତନ୍ତି ଅଗତୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ଅଗତଭାୱୋ ମଚ୍ଛେରଦାନପାରମିଆଦୀସୁ ଅୱିପରୀତଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେହି ଞାଣେହୀତି ତଥେହି ଞାଣେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ଅଥ ୱା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତମେୱ ୱା ପଞ୍ଚସୁପି ଗତୀସୁ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅଗତୋ । ସଉପାଦିସେସଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ଅଗତଭାୱୋ ତଥେହି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେହୀତି ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥେହି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋ ? ତଥାଗତଭାୱେନାତି ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେନ, ଅତ୍ଥିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ପନେସ ତଥାଗତୋ, ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଭଗୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତାୱ ୟଥା ୟୁଗନଦ୍ଧସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ଅନୱସେସକିଲେସପକ୍ଖଂ ସମୂହନନ୍ତେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତୋ । ଫଲଧମ୍ମୋ ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗାନୁରୂପଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପ୍ପହାନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ପନ ୟଥା ଗତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତଥା ଗତୋ ସଚ୍ଛିକତୋତି ତଥାଗତୋ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି ୟଥା ପୁରିମବୁଦ୍ଧେହି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିଆଦିପ୍ପକାସନୱସେନ ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଆସୟାଦିଅନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିତୋ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱତା ତଥା ଗତୋ ଗଦିତୋ ପୱତ୍ତିତୋତି ୱା ତଥାଗତୋ । ୟଥା ଭଗୱତା ଦେସିତୋ, ତଥା ଭଗୱତୋ ସାୱକେହି ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବୋପି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ଧମ୍ମଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୭; ସୁ॰ ନି॰ ୨୪୦) । ସ୍ୱାସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚ ଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ଅରିୟସଙ୍ଘୋପି, ୟଥା ଅତ୍ତହିତାୟ ପରହିତାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନେହି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପଦଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥା ୱା ଭଗୱତା ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିନୟୋ ଦେସିତୋ, ତଥା ଚ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥା ଗଦନତୋ ଚ ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା – ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ସଙ୍ଘଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୮; ସୁ॰ ନି॰ ୨୪୧), ସ୍ୱାସ୍ସ ସାୱକଭୂତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋ ।

ଇଦମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଦୀପନେ ମୁଖମତ୍ତକମେୱ, ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ତଥାଗତୋୱ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ । ଇଦଞ୍ହି ତଥାଗତପଦଂ ମହତ୍ଥଂ, ମହାଗତିକଂ, ମହାୱିସୟଂ, ତସ୍ସ ଅପ୍ପମାଦପଦସ୍ସ ୱିୟ ତେପିଟକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଆହରନ୍ତୋ ‘‘ଅତିତ୍ଥେନ ଧମ୍ମକଥିକୋ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ।

ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଥେୱ ଲୋକେ ପୁରିମା ମହେସିନୋ,

ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।

ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମା ॥

‘‘ପହାୟ କାମାଦିମଲେ ଅସେସତୋ,

ସମାଧିଞାଣେହି ୟଥା ଗତା ଜିନା ।

ପୁରାତନା ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,

ତଥା ଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥

‘‘ତଥଞ୍ଚ ଧାତାୟତନାଦିଲକ୍ଖଣଂ,

ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।

ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋୟମାଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥

‘‘ତଥାନି ସଚ୍ଚାନି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା,

ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।

ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟା ନୟତୋ ୱିଭାୱିତା,

ତଥା ଗତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ଅନେକଭେଦାସୁପି ଲୋକଧାତୁସୁ,

ଜିନସ୍ସ ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।

ୱିଚିତ୍ତଭେଦେ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥

‘‘ୟତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ତଥମେୱ ଭାସତି,

କରୋତି ୱାଚାୟନୁରୂପମତ୍ତନୋ ।

ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିରୀୟତି,

ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ ॥

‘‘ତଥା ପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ସବ୍ବସୋ,

ଅୱେଦି ଲୋକଂ ପଭୱଂ ଅତିକ୍କମି ।

ଗତୋ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାୟ ନିବ୍ବୁତିଂ,

ଅରିୟମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଗତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥା ପଟିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ସବ୍ବସୋ,

ହିତାୟ ଲୋକସ୍ସ ୟତୋୟମାଗତୋ ।

ତଥାୟ ନାଥୋ କରୁଣାୟ ସବ୍ବଦା,

ଗତୋ ଚ ତେନାପି ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥାନି ଞାଣାନି ୟତୋୟମାଗତୋ,

ୟଥାସଭାୱଂ ୱିସୟାୱବୋଧତୋ ।

ତଥାଭିଜାତିପ୍ପଭୁତୀ ତଥାଗତୋ,

ତଦତ୍ଥସମ୍ପାଦନତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ୟଥାୱିଧା ତେ ପୁରିମା ମହେସିନୋ,

ତଥାୱିଧୋୟମ୍ପି ତଥା ୟଥାରୁଚି ।

ପୱତ୍ତୱାଚା ତନୁଚିତ୍ତଭାୱତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ॥

‘‘ସମ୍ବୋଧିସମ୍ଭାରୱିପକ୍ଖତୋ ପୁରେ,

ଗତଂ ନ ସଂସାରଗତମ୍ପି ତସ୍ସ ୱା ।

ନ ଚତ୍ଥି ନାଥସ୍ସ ଭୱନ୍ତଦସ୍ସିନୋ,

ତଥେହି ତସ୍ମା ଅଗତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମୱରୋ ମହେସିନା,

ୟଥା ପହାତବ୍ବମଲଂ ପହୀୟତି ।

ତଥାଗତୋ ଅରିୟଗଣୋ ୱିନାୟକୋ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ’’ତି ॥

ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅରହାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ। ୟଂକିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ସବ୍ବାକାରତୋ ଅୱିପରୀତତୋ ସୟମେୱ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିନାସ୍ସ ପରୋପଦେସରହିତସ୍ସ ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥସ୍ସ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିନୋ ଅନାୱରଣଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଅଧିଗମୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ନନୁ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅନାୱରଣଂ, ଅଞ୍ଞଥା ଛ ଅସାଧାରଣାନି ଞାଣାନି ବୁଦ୍ଧଞାଣାନୀତି ୱଚନଂ ୱିରୁଜ୍ଝେୟ୍ୟାତି ? ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି, ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିଭେଦୱସେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଏକସ୍ସେୱ ଞାଣସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତତ୍ତା । ଏକମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମୱିସୟତାୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଚ ଆୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଚାରମୁପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଥାହ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –

‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଂ ଅନୱସେସଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୯) ।

ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ନେସଂ ଅତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ, ଏକନ୍ତେନେୱେତଂ ଏୱମିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନଂ ସାଧାରଣତା ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣତା ଚ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ନ ହି ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଆୱରଣଂ ଅତ୍ଥି, ଅନାୱରଣଞାଣସ୍ସ ଚ ଅସବ୍ବଧମ୍ମାରମ୍ମଣଭାୱେ ୟତ୍ଥ ତଂ ନ ପୱତ୍ତତି ତତ୍ଥାୱରଣସବ୍ଭାୱତୋ ଅନାୱରଣଭାୱୋୟେୱ ନ ସିୟା । ଅଥ ୱା ପନ ହୋତୁ ଅଞ୍ଞମେୱ ଅନାୱରଣଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ, ଇଧ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ସେୱାଧିଗମେନ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ସବ୍ବୱିଦୂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ନ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧତୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ –

‘‘ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ।

ସବ୍ବଧମ୍ମାୱବୋଧନସମତ୍ଥଞାଣସମଧିଗମେନ ହି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୱସେସଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥତା ଅହୋସୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନିଦଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଉଦାହୁ କମେନାତି ? କିଞ୍ଚେତ୍ଥ – ୟଦି ତାୱ ସକିଂୟେୱ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଅତୀତାନାଗତପ୍ପଚ୍ଚୁପନ୍ନଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଅସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପଟ୍ଠାନେ ଦୂରତୋ ଚିତ୍ତପଟଂ ପେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ୱିସୟୱିଭାଗେନାୱବୋଧୋ ନ ସିୟା, ତଥା ଚ ସତି ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅନତ୍ତାକାରେନ ୱିୟ ସବ୍ବଧମ୍ମା ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣସ୍ସ ୱିସୟା ହୋନ୍ତୀତି ଆପଜ୍ଜତି । ୟେପି ‘‘ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଠିତଲକ୍ଖଣୱିସୟଂ ୱିକପ୍ପରହିତଂ ସବ୍ବକାଲଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତେନ ତେ ସବ୍ବୱିଦୂତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା –

‘‘ଚରଂ ସମାହିତୋ ନାଗୋ, ତିଟ୍ଠନ୍ତୋପି ସମାହିତୋ’’ତି ॥ –

‘‘ଇଦମ୍ପି ୱଚନଂ ସୁୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତଦୋସାନାତିୱତ୍ତି, ଠିତଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣତାୟ ଚ ଅତୀତାନାଗତସମ୍ମୁତିଧମ୍ମାନଂ ତଦଭାୱତୋ, ଏକଦେସୱିସୟମେୱ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ସକିଂୟେୱ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ନ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଅଥ କମେନ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତୀତି ? ଏୱମ୍ପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ନ ହି ଜାତିଭୂମିସଭାୱାଦିୱସେନ ଦିସାଦେସକାଲାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ଞେୟ୍ୟେ କମେନ ଗୟ୍ହମାନେ ତସ୍ସ ଅନୱସେସପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି ଅପରିୟନ୍ତଭାୱତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ । ୟେ ପନ ‘‘ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୂ ଭଗୱା, ତଞ୍ଚ ଞାଣଂ ନ ଅନୁମାନିକଂ ସଂସୟାଭାୱତୋ । ସଂସୟାନୁବଦ୍ଧଞ୍ହି ଲୋକେ ଅନୁମାନଞାଣ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ନ ୟୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱେ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନେନ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ସେସେପି ଏୱନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାପନସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ୟଞ୍ହି ତଂ ସେସଂ, ତଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖନ୍ତି । ଅଥ ତମ୍ପି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ତସ୍ସ ସେସଭାୱୋ ପନ ନ ସିୟାତି ସବ୍ବମେତଂ ଅକାରଣଂ । କସ୍ମା ? ଅୱିସୟୱିଚାରଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ, ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବୋ; ୟୋ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଉମ୍ମାଦସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ଭାଗୀ ଅସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୭) ।

ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ – ୟଂକିଞ୍ଚି ଭଗୱତା ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ ସକଲମେକଦେସୋ ୱା, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତୱୁତ୍ତିତାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ନିଚ୍ଚସମାଧାନଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ, ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ଅୱିସୟଭାୱତୋ ତସ୍ସ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିତା ନ ସିୟା, ଏକନ୍ତେନେୱ ସା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆୱଜ୍ଜନପଟିବଦ୍ଧା, ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧା, ମନସିକାରପଟିବଦ୍ଧା, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦପଟିବଦ୍ଧା’’ତି (ମହାନି॰ ୬୯; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ୱଚନତୋ । ଅତୀତାନାଗତୱିସୟମ୍ପି ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଅନୁମାନାଗମନତକ୍କଗ୍ଗହଣୱିରହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ ।

ନନୁ ଚ ଏତସ୍ମିମ୍ପି ପକ୍ଖେ ୟଦା ସକଲଂ ଞାତୁଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଦା ସକିମେୱ ସକଲୱିସୟତାୟ ଅନିରୂପିତରୂପେନ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି ୱୁତ୍ତଦୋସାନାତିୱତ୍ତିୟେୱାତି ? ନ, ତସ୍ସ ୱିସୋଧିତତ୍ତା । ୱିସୋଧିତୋ ହି ସୋ ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋତି । ଅଞ୍ଞଥା ପଚୁରଜନଞାଣସମୱୁତ୍ତିତାୟ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ଞାଣସ୍ସ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତା ନ ସିୟା, ତସ୍ମା ସକଲଧମ୍ମାରମ୍ମଣମ୍ପି ତଂ ଏକଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିୟ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତେୟେୱ ତେ ଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟଂ । ୟାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ତାୱତକଂ ଞାଣଂ, ୟାୱତକଂ ଞାଣଂ, ତାୱତକଂ ଞେୟ୍ୟଂ, ଞେୟ୍ୟପରିୟନ୍ତିକଂ ଞାଣଂ, ଞାଣପରିୟନ୍ତିକଂ ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱମେକଜ୍ଝଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସକିଂ କମେନ ଚ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା । ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ।

ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କାତି ଦ୍ୱେ ସମ୍ମା ୱିତକ୍କା । ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କେନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ୱିତକ୍କନମତ୍ତମେୱ ୱାତି ୱିତକ୍କୋ । ସ୍ୱାୟଂ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ, ଆହନନପରିୟାହନନରସୋ, ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆନୟନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ୱିସୟଭେଦେନ ପନ ତଂ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କା’’ତି । ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ମରିୟାଦାୟ ଚରନ୍ତି । ମରିୟାଦତ୍ଥୋ ହି ଅୟମାକାରୋ, ତେନ ଚ ୟୋଗେନ ‘‘ତଥାଗତଂ ଅରହନ୍ତଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ତଥାଗତସ୍ସ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ସମଂ ସମ୍ମା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମନ୍ତା ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ବହୁଲଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଚରନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ।

କୋ ପନ ନେସଂ ୱିସୟୋ, କା ୱା ମରିୟାଦା, କଥଞ୍ଚ ତଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ତେ ଉଦ୍ଧମୁଦ୍ଧଂ ବହୁଲଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ନିଚ୍ଚଂ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଖେମୱିତକ୍କୋ, ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋତି ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କାୟେୱ । ତେସୁ ଖେମୱିତକ୍କୋ ତାୱ ଭଗୱତୋ ୱିସେସେନ କରୁଣାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ମେତ୍ତାମୁଦିତାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ଲବ୍ଭତେୱ, ତସ୍ମା ସୋ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ମେତ୍ତାଦିସମାପତ୍ତିୟା ଚ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ଚ, ଦିବ୍ବୱିହାରାଦିୱସେନାପି ଲବ୍ଭତେୱ । ଇତି ନେସଂ ୱିତକ୍କୋ ୱିସୟୋ, ତସ୍ମା ଏକସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତମାନାନମ୍ପି କାଲେନ କାଲଂ ସୱିସୟସ୍ମିଂୟେୱ ଚରଣତୋ ନତ୍ଥି ମରିୟାଦା, ନ ସଙ୍କରେନ ୱୁତ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଖେମୱିତକ୍କୋ ଭଗୱତୋ କରୁଣୋକ୍କମନାଦିନା ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ, ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ସମାପତ୍ତୀହି । ତତ୍ରାୟଂ ୱିଭାୱନା – ‘‘ଅୟଂ ଲୋକୋ ସନ୍ତାପଜାତୋ ଦୁକ୍ଖପରେତୋ’’ତିଆଦିନା ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀହି ଲୋକସନ୍ନିୱାସସ୍ସ ଆଦିତ୍ତତାଦିଆକାରଦସ୍ସନେହି ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଭାଗେ, ସମାପତ୍ତିୟମ୍ପି ପଠମଜ୍ଝାନୱସେନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭-୧୧୮) –

‘‘ବହୂହି ଆକାରେହି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି, ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି । ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ, ପୟାତୋ, କୁମ୍ମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋ, ଉପନୀୟତି ଲୋକୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ, ଅତାଣୋ ଲୋକୋ ଅନଭିସ୍ସରୋ, ଅସ୍ସକୋ ଲୋକୋ, ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ, ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋ ।

‘‘ଅତାୟନୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ଅଲେଣୋ, ଅସରଣୋ, ଅସରଣୀଭୂତୋ, ଉଦ୍ଧତୋ ଲୋକୋ ଅୱୂପସନ୍ତୋ, ସସଲ୍ଲୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ୱିଦ୍ଧୋ ପୁଥୁସଲ୍ଲେହି, ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରାୱରଣୋ କିଲେସପଞ୍ଜରପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ଅଣ୍ଡଭୂତୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ତନ୍ତାକୁଲକଜାତୋ କୁଲାଗୁଣ୍ଠିକଜାତୋ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତୋ ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ, ଅୱିଜ୍ଜାୱିସଦୋସସଂଲିତ୍ତୋ କିଲେସକଲଲୀଭୂତୋ, ରାଗଦୋସମୋହଜଟାଜଟିତୋ ।

‘‘ତଣ୍ହାସଙ୍ଘାଟପଟିମୁକ୍କୋ, ତଣ୍ହାଜାଲେନ ଓତ୍ଥଟୋ, ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହତି, ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ, ତଣ୍ହାନୁସୟେନ ଅନୁସଟୋ, ତଣ୍ହାସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତପ୍ପତି, ତଣ୍ହାପରିଳାହେନ ପରିଡୟ୍ହତି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟପଟିମୁକ୍କୋ, ଦିଟ୍ଠିଜାଲେନ ଓତ୍ଥଟୋ, ଦିଟ୍ଠିସୋତେନ ୱୁୟ୍ହତି, ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ଅନୁସଟୋ, ଦିଟ୍ଠିସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତପ୍ପତି, ଦିଟ୍ଠିପରିଳାହେନ ପରିଡୟ୍ହତି ।

‘‘ଜାତିୟା ଅନୁଗତୋ, ଜରାୟ ଅନୁସଟୋ, ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତୋ, ମରଣେନ ଅବ୍ଭାହତୋ, ଦୁକ୍ଖେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

‘‘ତଣ୍ହାୟ ଓଡ୍ଡିତୋ, ଜରାପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ମଚ୍ଚୁପାସପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ମହାବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋ, ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ରାଗବନ୍ଧନେନ, ଦୋସମୋହବନ୍ଧନେନ, ମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସଦୁଚ୍ଚରିତବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ, ମହାସମ୍ବାଧପଟିପନ୍ନୋ, ମହାପଲିବୋଧେନ ପଲିବୁଦ୍ଧୋ, ମହାପପାତେ ପତିତୋ, ମହାକନ୍ତାରପଟିପନ୍ନୋ, ମହାସଂସାରପଟିପନ୍ନୋ, ମହାୱିଦୁଗ୍ଗେ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ମହାପଲିପେ ପଲିପନ୍ନୋ ।

‘‘ଅବ୍ଭାହତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ରାଗଗ୍ଗିନା, ଦୋସଗ୍ଗିନା, ମୋହଗ୍ଗିନା ଜାତିୟା…ପେ॰… ଉପାୟାସେହି, ଉନ୍ନୀତକୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ହଞ୍ଞତି ନିଚ୍ଚମତାଣୋ ପତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ତକ୍କରୋ, ୱଜ୍ଜବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋ ଆଘାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ, ଅନାଥୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖାଭିତୁନ୍ନୋ ଚିରରତ୍ତପୀଳିତୋ, ନିଚ୍ଚଗଧିତୋ ନିଚ୍ଚପିପାସିତୋ ।

‘‘ଅନ୍ଧୋ, ଅଚକ୍ଖୁକୋ, ହତନେତ୍ତୋ, ଅପରିଣାୟକୋ, ୱିପଥପକ୍ଖନ୍ଦୋ, ଅଞ୍ଜସାପରଦ୍ଧୋ, ମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦୋ ।

‘‘ଦ୍ୱୀହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ, ତୀହି ଦୁଚ୍ଚରିତେହି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ଚତୂହି ୟୋଗେହି ୟୋଜିତୋ, ଚତୂହି ଗନ୍ଥେହି ଗନ୍ଥିତୋ, ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଉପାଦୀୟତି, ପଞ୍ଚଗତିସମାରୁଳ୍ହୋ, ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ରଜ୍ଜତି, ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଓତ୍ଥଟୋ, ଛହି ୱିୱାଦମୂଲେହି ୱିୱଦତି, ଛହି ତଣ୍ହାକାୟେହି ରଜ୍ଜତି, ଛହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ, ସତ୍ତହି ଅନୁସୟେହି ଅନୁସଟୋ, ସତ୍ତହି ସଂୟୋଜନେହି ସଂୟୁତ୍ତୋ, ସତ୍ତହି ମାନେହି ଉନ୍ନତୋ, ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ଅଟ୍ଠହି ମିଚ୍ଛତ୍ତେହି ନିୟତୋ, ଅଟ୍ଠହି ପୁରିସଦୋସେହି ଦୁସ୍ସତି, ନୱହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ଆଘାତିତୋ, ନୱହି ମାନେହି ଉନ୍ନତୋ, ନୱହି ତଣ୍ହାମୂଲକେହି ଧମ୍ମେହି ରଜ୍ଜତି, ଦସହି କିଲେସୱତ୍ଥୂହି କିଲିସ୍ସତି, ଦସହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ଆଘାତିତୋ, ଦସହି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଦସହି ସଂୟୋଜନେହି ସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦସହି ମିଚ୍ଛତ୍ତେହି ନିୟତୋ, ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାପପଞ୍ଚେହି ପପଞ୍ଚିତୋ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋତି ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି ।

‘‘ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ତିଣ୍ଣୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅତିଣ୍ଣୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ମୁତ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅମୁତ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ଦନ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅଦନ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ସନ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅସନ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ଅସ୍ସତ୍ଥୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅନସ୍ସତ୍ଥୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ । ପହୋମି ଖ୍ୱାହଂ ତିଣ୍ଣୋ ତାରେତୁଂ, ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେତୁଂ, ଦନ୍ତୋ ଦମେତୁଂ, ସନ୍ତୋ ସମେତୁଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେତୁଂ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରେ ଚ ପରିନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭-୧୧୮) ।

ଇମିନାୱ ନୟେନ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାଓକ୍କମନଞ୍ଚ ୱିଭାୱେତବ୍ବଂ । କରୁଣାୱିସୟସ୍ସ ହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ସୁଖଂ ସତ୍ତେସୁ ଉପସଂହରନ୍ତୀ ମେତ୍ତାପି ପୱତ୍ତତୀତି ଇଧ ଅବ୍ୟାପାଦଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କା ଖେମୱିତକ୍କୋ । ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋୟେୱ, ତସ୍ସ ଦିବ୍ବୱିହାରଅରିୟୱିହାରେସୁ ପୁବ୍ବଭାଗସ୍ସ ପଠମଜ୍ଝାନସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ୱସେନ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟେ ତେ ଭଗୱତୋ ଦେୱସିକଂ ୱଳଞ୍ଜନକୱସେନ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୱିହାରା, ୟେସଂ ପୁରେଚରଣଭାୱେନ ପୱତ୍ତଂ ସମାଧିଚରିୟାନୁଗତଂ ଞାଣଚରିୟାନୁଗତଂ ଞାଣଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେସଂ ୱସେନ ଭଗୱତୋ ପୱିୱେକୱିତକ୍କସ୍ସ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ମହାସଚ୍ଚକସୁତ୍ତେନପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଭଗୱତା –

‘‘ସୋ ଖୋ ଅହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେମି, ସନ୍ନିସାଦେମି, ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ।

ଇଦଞ୍ହି ଭଗୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ ସୁଫୁସିତଂ ଦନ୍ତାୱରଣଂ, ଜିୱ୍ହା ତନୁକା, ମଧୁରଂ ୱଚନଂ, ତେନ ପରିସଂ ରଞ୍ଜେନ୍ତୋ ମଞ୍ଞେ ୱିଚରତି, ଚିତ୍ତେ ପନସ୍ସ ଏକଗ୍ଗତା ନତ୍ଥି, ୟୋ ଏୱଂ ସଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲୋ ଚରତୀ’’ତି ସଚ୍ଚକେନ ନିଗଣ୍ଠପୁତ୍ତେନ ୱିତକ୍କିତେ ଅୱସ୍ସଂ ସହୋଢଂ ଚୋରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ନ ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ ତଥାଗତୋ ପରିସଂ ରଞ୍ଜେନ୍ତୋ ସଞ୍ଞତ୍ତିବହୁଲୋ ୱିଚରତି, ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତାୟପି ପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଅସଲ୍ଲୀନୋ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଏକତ୍ତଂ ଏକୱିହାରିସୁଞ୍ଞତାଫଲସମାପତ୍ତିଫଲଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ଆହରି ।

ଭଗୱା ହି ୟସ୍ମିଂ ଖଣେ ପରିସା ସାଧୁକାରଂ ଦେତି, ଧମ୍ମଂ ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୁବ୍ବଭାଗେନ କାଲଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅସ୍ସାସୱାରେ ପସ୍ସାସୱାରେ ସମାପଜ୍ଜତି, ସାଧୁକାରସଦ୍ଦନିଗ୍ଘୋସେ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ ଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଚ ପରିୟୋସାନେ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଭୱଙ୍ଗପରିୱାସୋ ଲହୁକୋ, ଅସ୍ସାସୱାରେ ପସ୍ସାସୱାରେ ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତସମାପତ୍ତୀନଂ ସପୁବ୍ବଭାଗାନଂ ୱସେନ ଭଗୱତୋ ଖେମୱିତକ୍କସ୍ସ ପୱିୱେକୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ବହୁଲପ୍ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସାୱିତକ୍କାଦିସଂକିଲେସପ୍ପହାନସ୍ସ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କସ୍ସ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କସ୍ସ ଚ ଆନୁଭାୱେନ କୁତୋଚିପି ଭୟାଭାୱତୋ ତଂସମଙ୍ଗୀ ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ ଚ ୱିହରତି, ତତୋ ଚ ସବ୍ବସ୍ସପି ସବ୍ବଦାପି ଖେମମେୱ ହୋତି ଅଭୟମେୱ । ତସ୍ମା ଦୁୱିଧୋପି ଉଭୟେସଂ ଖେମଙ୍କରୋତି ଖେମୱିତକ୍କୋ। ୟସ୍ସ ପନ କାମୱିତକ୍କାଦିସଂକିଲେସପହାନସ୍ସ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ କାୟୱିୱେକୋ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ, ଉପଧିୱିୱେକୋତି ତିୱିଧୋ; ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକୋ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକୋ, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକୋ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ଚ ୱିୱେକୋ ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି । ସୋ ୟଥାରହଂ ଆରମ୍ମଣତୋ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ପୱିୱେକସହଗତୋ ୱିତକ୍କୋତି ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ। ଏତେ ଚ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କା ଏୱଂ ୱିଭତ୍ତୱିସୟାପି ସମାନା ଆଦିକମ୍ମିକାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୂପକାରାୟ ସମ୍ଭୱନ୍ତି । ୟଥା ହି ଖେମୱିତକ୍କସ୍ସ ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟ ହୋତି, ଏୱଂ ପୱିୱେକୱିତକ୍କସ୍ସପି ଖେମୱିତକ୍କୋ । ନ ହି ୱୂପକଟ୍ଠକାୟଚିତ୍ତାନମନ୍ତରେନ ମେତ୍ତାୱିହାରାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦାଦିପ୍ପହାନେନ ଚ ୱିନା ଚିତ୍ତୱିୱେକାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ବହୂପକାରା ଏତେ ଧମ୍ମା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଭଗୱତୋ ପନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନସଂକିଲେସସ୍ସ ଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ଏୱଂ ଖେମୱିତକ୍କୋ ଚ ପୱିୱେକୱିତକ୍କୋ ଚ ଅସ୍ସାସୱାରମତ୍ତେପି ହିତସୁଖମାୱହନ୍ତିୟେୱାତି । ଖେମୋ ଚ ୱିତକ୍କୋ ପୱିୱେକୋ ଚ ୱିତକ୍କୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠେ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କେ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝନଂ କସ୍ସଚି ଅଦୁକ୍ଖନଂ ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝୋ, ସୋ ଆରମିତବ୍ବତୋ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମୋ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝେ ରତୋ ସେୱନୱସେନ ନିରତୋତି ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝରତୋ । ଏସେୱାତି ଏସୋ ଏୱ । ଇରିୟାୟାତି କିରିୟାୟ, କାୟୱଚୀପୟୋଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କଞ୍ଚି ବ୍ୟାବାଧେମୀତି ହୀନାଦୀସୁ କଞ୍ଚିପି ସତ୍ତଂ ତଣ୍ହାତସାଦିୟୋଗତୋ ତସଂ ୱା ତଦଭାୱତୋ ପହୀନସବ୍ବକିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦିତତ୍ତା ଥାୱରଂ ୱା ନ ବାଧେମି ନ ଦୁକ୍ଖାପେମି । କରୁଣଜ୍ଝାସୟୋ ଭଗୱା ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିବହୁଲୋ ଅତ୍ତନୋ ପରମରୁଚିତକରୁଣଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପମେୱମାହ । ତେନ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘ଅହଂ ଇମାୟ ଇରିୟାୟ ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଏୱଂ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଏୱଂ ସମାପତ୍ତିୱିହାରେହି ୱିହରନ୍ତୋ ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକେହି କତାନି ସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନପୂଜନାନି ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ସତ୍ତେସୁ ନ କଞ୍ଚି ବ୍ୟାବାଧେମି, ଅପିଚ ଖୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥପ୍ପଭେଦଂ ହିତସୁଖମେୱ ନେସଂ ପରିବ୍ରୂହେମୀ’ତି ।

ୟଂ ଅକୁସଲଂ, ତଂ ପହୀନନ୍ତି ୟଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଭେଦଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଅନନ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ଅକୁସଲଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ମୟ୍ହଂ ପହୀନଂ ସମୂହତନ୍ତି । ଇମିନା ପୱିୱେକେସୁ ମୁଦ୍ଧଭୂତେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକେ ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନେତ୍ଥ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକେପି ଉଦ୍ଧରନ୍ତି। ଆଗମନୀୟପଟିପଦାୟ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତା ଅତ୍ତନୋ କିଲେସକ୍ଖୟୋ ଇଧ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଇତି ଭଗୱା ଅପରିମିତକପ୍ପପରିଚିତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱିୱେକଜ୍ଝାସୟଂ ସଦ୍ଧିଂ ନିସ୍ସରଣଜ୍ଝାସୟେନ ଇଦାନି ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତୋ ତମଜ୍ଝାସୟଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କିଲେସପ୍ପହାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମୁଖେନ ୱିଭାୱେତି । ୟଦତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ସତ୍ଥା ଇମେ ଦ୍ୱେ ୱିତକ୍କେ ଉଦ୍ଧରି, ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମାତିହ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ଭଗୱା ହି ଇମସ୍ସ ୱିତକ୍କଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ବହୁଲସମୁଦାଚାରଦସ୍ସନମୁଖେନେୱ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ନିୱେସେତୁଂ ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝପୱିୱେକାଭିରତସ୍ସ ମେ ଖେମପୱିୱେକୱିତକ୍କାୟେୱ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତସ୍ମା । ତିହାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଝାରାମାୱିହରଥାତି ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୱିହାରେନ କରୁଣାୱିହାରେ ନ ଚ ଅଭିରମନ୍ତା ୱିହରଥ । ତେନ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ତଦେକଟ୍ଠକିଲେସାନଞ୍ଚ ଦୂରୀକରଣମାହ । ତେସଂ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପୱିୱେକାରାମା ୱିହରଥାତି କାୟାଦିୱିୱେକଞ୍ଚେୱ ତଦଙ୍ଗାଦିୱିୱେକଞ୍ଚାତି ସବ୍ବୱିୱେକେ ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ୱିହରଥ । ଇମାୟ ମୟନ୍ତିଆଦି ୟଥା ନେସଂ ଖେମୱିତକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଦସ୍ସନଂ, ଏୱଂ କିଂ ଅକୁସଲନ୍ତିଆଦି ପୱିୱେକୱିତକ୍କସ୍ସ ପୱତ୍ତନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ପରିପୂରେତୁକାମେନ କିଂକୁସଲଗୱେସିନା ହୁତ୍ୱା କୁସଲଧମ୍ମପରିୟେସନା କାତବ୍ବାୱ, ସାୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ପଜହିତୁକାମେନାପି ଅକୁସଲପରିୟେସନା କାତବ୍ବାତି ଆହ ‘‘କିଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦି । ଅଭିଞ୍ଞାପୁବ୍ବିକା ହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନା । ତତ୍ଥ କିଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଅକୁସଲଂ ନାମ କିଂ, ସଭାୱତୋ କିମସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ, କାନି ୱା ରସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନପଦଟ୍ଠାନାନୀତି ଅକୁସଲସ୍ସ ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦିତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେତି । ଆଦିକମ୍ମିକୱସେନ ଚେସ ୱିତକ୍କୋ ଆଗତୋ, କିଂ ଅପ୍ପହୀନଂ କିଂ ପଜହାମାତି ଇଦଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ସେକ୍ଖୱସେନ । ତସ୍ମା କିଂ ଅପ୍ପହୀନନ୍ତି କାମରାଗସଂୟୋଜନାଦୀସୁ ଅକୁସଲେସୁ କିଂ ଅକୁସଲଂ ଅମ୍ହାକଂ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ? କିଂପଜହାମାତି କିଂ ଅକୁସଲଂ ସମୁଗ୍ଘାତେମ ? ଅଥ ୱା କିଂ ପଜହାମାତି ୱୀତିକ୍କମପରିୟୁଟ୍ଠାନାନୁସୟେସୁ କିଂ ୱିଭାଗଂ ଅକୁସଲଂ ଇଦାନି ମୟଂ ପଜହାମାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘କିଂ ଅପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି । ତେସଂ ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦେସୁ ଅକୁସଲେସୁ କିଂ କତମଂ ଅକୁସଲଂ, କେନ କତମେନ ପକାରେନ, କତମେନ ୱା ମଗ୍ଗେନ ଅମ୍ହାକଂ ଅପ୍ପହୀନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅୱିପରୀତଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧଂ ସଚ୍ଚୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।

ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯) ।

ଠପେତ୍ୱା ମହାବୋଧିସତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞେହି ସହିତୁଂ ୱହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଅସୟ୍ହସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ବୋଧିସମ୍ଭାରସ୍ସ ମହାକରୁଣାଧିକାରସ୍ସ ଚ ସହନତୋ ୱହନତୋ, ତଥା ଅଞ୍ଞେହି ସହିତୁଂ ଅଭିଭୱିତୁଂ ଦୁକ୍କରତ୍ତା ଅସୟ୍ହାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ମାରାନଂ ସହନତୋ ଅଭିଭୱନତୋ, ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଆଦିୱିଭାଗାୱବୋଧେନ ୟଥାରହଂ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ଅନୁସାସନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଅସୟ୍ହସ୍ସ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ସହନତୋ ୱହନତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ସାଧୁକାରିଭାୱତୋ ଅସୟ୍ହସାହିନଂ । ସମୁଦାଚରନ୍ତି ନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ନଂ ତଥାଗତନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ସକପରସନ୍ତାନେସୁ ତମସଙ୍ଖାତଂ ମୋହନ୍ଧକାରଂ ନୁଦି ଖିପୀତି ତମୋନୁଦୋ। ପାରଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ପାରଗତୋ। ଅଥ ୱା ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ମହାଭିନୀହାରସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣାନଂ ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତୋତି ପାରଗତୋ, ତଂ ତମୋନୁଦଂ ପାରଗତଂ । ତତୋ ଏୱ ପତ୍ତିପତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧଂ, ସୀଲାଦିଂ ଦସବଲଞାଣାଦିଞ୍ଚ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ପତ୍ତବ୍ବଂ ସବ୍ବଂ ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱସିମନ୍ତି ଝାନାଦୀସୁ ଆକଙ୍ଖାପଟିବଦ୍ଧୋ ପରମୋ ଆୱଜ୍ଜନାଦିୱସିଭାୱୋ, ଅରିୟିଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଚିତ୍ତୱସିଭାୱୋ ଚ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ୱସିମା, ତଂ ୱସିମଂ, ୱସିନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେସଂ କାମାସୱାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅନାସୱଂ। କାୟୱିସମାଦିକସ୍ସ ୱିସମସ୍ସ ୱନ୍ତତ୍ତା ୱା ୱିସସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବଂ କିଲେସମଲଂ ତରିତ୍ୱା ୱା ୱିସଂ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସୟଂ ତରିତ୍ୱା ତାରଣତୋ ୱିସନ୍ତରୋ ତଂ ୱିସନ୍ତରଂ । ତଣ୍ହକ୍ଖୟେ ଅରହତ୍ତଫଲେ ନିବ୍ବାନେ ୱା ୱିମୁତ୍ତଂ, ଉଭୟମ୍ହି ଗମନତୋ ମୋନସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ କାୟମୋନେୟ୍ୟାଦୀହି ୱା ସାତିସୟଂ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନିଂ । ମୁନୀତି ହି ଅଗାରିୟମୁନି, ଅନଗାରିୟମୁନି, ସେକ୍ଖମୁନି, ଅସେକ୍ଖମୁନି, ପଚ୍ଚେକମୁନି, ମୁନିମୁନୀତି ଅନେକୱିଧା ମୁନୟୋ । ତତ୍ଥ ଗିହୀ ଆଗତଫଲୋ ୱିଞ୍ଞାତସାସନୋ ଅଗାରିୟମୁନି, ତଥାରୂପୋ ପବ୍ବଜିତୋ ଅନଗାରିୟମୁନି, ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ସେକ୍ଖମୁନି, ଖୀଣାସୱୋ ଅସେକ୍ଖମୁନି, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ପଚ୍ଚେକମୁନି, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ମୁନିମୁନୀତି । ଅୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ । ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ ଅନ୍ତିମଂ, ପଚ୍ଛିମଂ ଦେହଂ କାୟଂ ଧାରେତୀତି ଅନ୍ତିମଦେହଧାରୀ, ତଂ ଅନ୍ତିମଦେହଧାରିଂ । କିଲେସମାରାଦୀନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ମାରଞ୍ଜହଂ। ତତୋ ଏୱ ଜରାହେତୁସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ପାକଟଜରାଦିସବ୍ବଜରାୟ ପାରଗୁଂ। ଜରାସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଜାତିମରଣସୋକାଦୀନଂ ପାରଗମନଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତଂ ଏୱଂଭୂତଂ ତଥାଗତଂ ଦୁୱେ ୱିତକ୍କା ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି ବ୍ରୂମୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ପଠମଗାଥାୟ ୱିତକ୍କଦ୍ୱୟଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତତୋ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ପୱିୱେକୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଖେମୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେଲେ ୟଥା’’ତି ତତିୟଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ସେଲେ ୟଥା ପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନିଟ୍ଠିତୋତି ସେଲେ ସିଲାମୟେ ଏକଗ୍ଘନପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ୟଥା ଠିତୋ । ନ ହି ତତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଂ ଗୀୱୁକ୍ଖିପନପସାରଣାଦିକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ତଥୂପମନ୍ତି ତପ୍ପଟିଭାଗଂ ସେଲପବ୍ବତୂପମଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ସେଲପବ୍ବତମୁଦ୍ଧନି ଠିତୋ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ସମନ୍ତତୋ ଜନତଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ସୁମେଧୋ, ସୁନ୍ଦରପଞ୍ଞୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା ଧମ୍ମମୟଂ ପଞ୍ଞାମୟଂ ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସୟଂ ଅପେତସୋକୋ ସୋକାୱତିଣ୍ଣଂ ଜାତିଜରାଭିଭୂତଞ୍ଚ ଜନତଂ ସତ୍ତକାୟଂ ଅୱେକ୍ଖତି ଉପଧାରୟତି ଉପପରିକ୍ଖତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଥା ହି ପବ୍ବତପାଦେ ସମନ୍ତା ମହନ୍ତଂ ଖେତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ କେଦାରପାଳୀସୁ କୁଟିୟୋ କତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ଅଗ୍ଗିଂ ଜାଲେୟ୍ୟ, ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାରଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଅଥସ୍ସ ପବ୍ବତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ଠତ୍ୱା ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଭୂମିପ୍ପଦେସଂ ଓଲୋକୟତୋ ନେୱ ଖେତ୍ତଂ, ନ କେଦାରପାଳିୟୋ, ନ କୁଟିୟୋ, ନ ତତ୍ଥ ସୟିତମନୁସ୍ସା ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟୁଂ, କୁଟୀସୁ ପନ ଅଗ୍ଗିଜାଲମତ୍ତମେୱ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ଧମ୍ମମୟଂ ପାସାଦମାରୁୟ୍ହ ସତ୍ତକାୟଂ ଓଲୋକୟତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୟେ ତେ ଅକତକଲ୍ୟାଣା ସତ୍ତା, ତେ ଏକୱିହାରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ନିସିନ୍ନାପି ବୁଦ୍ଧଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ନାଗଚ୍ଛନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତସରା ୱିୟ ହୋନ୍ତି । ୟେ ପନ କତକଲ୍ୟାଣା ୱେନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲା, ତେ ଏୱସ୍ସ ଦୂରେପି ଠିତା ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ଚ ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।

ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪; ନେତ୍ତି॰ ୧୧) ।

ଏୱମେତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଗାଥାସୁ ଚ ଭଗୱା ଅତ୍ତାନଂ ପରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦେସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ଦୁତିୟେ ପରିୟାୟେନାତି ଏତ୍ଥ ପରିୟାୟ-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ମଧୁପିଣ୍ଡିକପରିୟାୟୋତ୍ୱେୱ ନଂ ଧାରେହୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୫) ଦେସନାୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି ଖ୍ୱେସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପରିୟାୟୋ, ୟେନ ମଂ ପରିୟାୟେନ ସମ୍ମା ୱଦମାନୋ ୱଦେୟ୍ୟ – ଅକିରିୟୱାଦୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୫; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧) କାରଣେ । ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଅଜ୍ଜ ପରିୟାୟୋ ଭିକ୍ଖୁନିୟୋ ଓୱଦିତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୮) ୱାରେ । ଇଧ ପନ ୱାରେପି କାରଣେପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମଦେସନା ୟଥାରହଂ କାରଣେନ ଭୱନ୍ତି, ୱାରେନ ୱାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ହି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ କଦାଚି ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ଇମେ, ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । ଇମେ ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜା । ଇମେ ସେୱିତବ୍ବା, ଇମେ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାକୁସଲଧମ୍ମେ ୱିଭଜନ୍ତୋ କୁସଲଧମ୍ମେହି ଅକୁସଲଧମ୍ମେ ଅସଙ୍କରତୋ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ପାପଂ ପାପକତୋ ପସ୍ସଥା’’ତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । କଦାଚି ‘‘ପାଣାତିପାତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସେୱିତୋ ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ନିରୟସଂୱତ୍ତନିକୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିସଂୱତ୍ତନିକୋ ପେତ୍ତିୱିସୟସଂୱତ୍ତନିକୋ, ୟୋ ସବ୍ବଲହୁକୋ ପାଣାତିପାତୋ, ସୋ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକୋ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ଆଦୀନୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ପାପତୋ ନିବ୍ବିଦାଦୀହି ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ନିବ୍ବିନ୍ଦଥ ୱିରଜ୍ଜଥା’’ତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

ଭୱନ୍ତୀତି ହୋନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି । ପାପଂ ପାପକତୋ ପସ୍ସଥାତି ସବ୍ବଂ ପାପଧମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଆୟତିଞ୍ଚ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହତୋ ଲାମକତୋ ପସ୍ସଥ । ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାପଧମ୍ମେ ‘‘ଅଚ୍ଚନ୍ତହୀନଭାୱତୋ ଲାମକଟ୍ଠେନ ପାପଂ, ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲଂ, ପକତିପଭସ୍ସରସ୍ସ ପସନ୍ନସ୍ସ ଚ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଭସ୍ସରାଦିଭାୱୱିନାସନତୋ ସଂକିଲେସିକଂ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଭୱଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ପୋନୋବ୍ଭୱିକଂ, ସହେୱ ଦରଥେହି ପରିଳାହେହି ୱତ୍ତନତୋ ସଦରଥଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ୱିପଚ୍ଚନତୋ ଦୁକ୍ଖୱିପାକଂ, ଅପରିମାଣମ୍ପି କାଲଂ ଅନାଗତେ ଜାତିଜରାମରଣନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣିୟଂ, ସବ୍ବହିତସୁଖୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନାୱିଧେ ଆଦୀନୱେ, ତସ୍ସ ଚ ପହାନେ ଆନିସଂସେ ସମ୍ମପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସନ୍ତା ନିବ୍ବିନ୍ଦଥ ନିବ୍ବେଦଂ ଆପଜ୍ଜଥ । ନିବ୍ବିନ୍ଦନ୍ତା ଚ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ପାପତୋ ୱିରଜ୍ଜଥ ଚେୱ ୱିମୁଚ୍ଚଥ ଚ । ମଗ୍ଗେନ ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରାଗୱସେନ ୱିରଜ୍ଜଥ, ତତୋ ଫଲେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ୱିମୁଚ୍ଚଥ । ଅଥ ୱା ପାପନ୍ତି ଲାମକତୋ ପାପଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାଦିଭାୱେନ କୁଚ୍ଛିତଂ ଅରିୟେହି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତୀତି ପାପଂ । କିଂ ପନ ତଂ ? ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତଂ। ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଅତ୍ଥେନ ପାପକତୋ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚତୋ, ଦୁକ୍ଖତୋ, ରୋଗତୋ, ଗଣ୍ଡତୋ, ସଲ୍ଲତୋ, ଅଘତୋ, ଆବାଧତୋତିଆଦିନା ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତା ନିବ୍ବିନ୍ଦଥ । ଅୟଂ ଦୁତିୟାତି ୟାଥାୱତୋ ଅହିତାନତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ପଠମଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ୱିୱେଚନଂ ଅୟଂ ଦୁତିୟା ଧମ୍ମଦେସନା ।

ଗାଥାସୁ ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପିନୋତି ସବ୍ବେପି ସତ୍ତେ ମହାକରୁଣାୟ ଅନୁକମ୍ପନସଭାୱସ୍ସ । ପରିୟାୟୱଚନନ୍ତି ପରିୟାୟେନ କଥନଂ ଦେସନଂ । ପସ୍ସାତି ପରିସଂ ଆଲପତି, ପରିସଜେଟ୍ଠକଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ଅତ୍ତାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ‘ପସ୍ସା’ତି ଅୱୋଚା’’ତି । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ପାପକେ ୱିରଜ୍ଜଥ ରାଗଂ ପଜହଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୱିଜ୍ଜାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ତତିୟେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ସହଜାତୱସେନ, ଉପନିସ୍ସୟୱସେନ ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ପୁରସ୍ସରା ପଧାନକାରଣଂ । ନ ହି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିନା ଅକୁସଲୁପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥି । ସମାପତ୍ତିୟାତି ସମାପଜ୍ଜନାୟ ସଭାୱପଟିଲାଭାୟ, ପୱତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନେନ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଚ ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱୋ ଦିସ୍ସତି ।

ଏୱଂ ବ୍ୟାଧିମରଣାଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ସବ୍ବାପି ଗତିୟୋ ଇଧ ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ। ଅଥ ୱା ରାଗାଦିକିଲେସେହି ଦୂସିତା ଗତିୟୋ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିୟୋତି ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ, କାୟୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତାନି । ଅସ୍ମିଂ ଲୋକେତି ଇଧ ଲୋକେ ମନୁସ୍ସଗତିୟଂ ୱା । ପରମ୍ହି ଚାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞାସୁ ଗତୀସୁ । ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲିକା ସବ୍ବାତି ତା ସବ୍ବାପି ଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ୱିପତ୍ତିୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିଜ୍ଜାପୁବ୍ବଙ୍ଗମତ୍ତା ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲିକା ଏୱ । ଇଚ୍ଛାଲୋଭସମୁସ୍ସୟାତି ଅସମ୍ପତ୍ତୱିସୟପରିୟେସନଲକ୍ଖଣାୟ ଇଚ୍ଛାୟ, ସମ୍ପତ୍ତୱିସୟଲୁବ୍ଭନଲକ୍ଖଣେନ ଲୋଭେନ ଚ ସମୁସ୍ସିତା ଉପଚିତାତି ଇଚ୍ଛାଲୋଭସମୁସ୍ସୟା ।

ୟତୋତି ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାହେତୁ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତୋ ହୁତ୍ୱା । ପାପିଚ୍ଛୋତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦିତତ୍ତା ପାପିଚ୍ଛତାୟ ଆଦୀନୱେ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନୱସେନ କୋହଞ୍ଞାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ପାପିଚ୍ଛୋ, ଲୋଭେନେୱ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାପି ଗହିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅନାଦରୋତି ଲୋକାଧିପତିନୋ ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱେନ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆଦରରହିତୋ । ତତୋତି ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପାପିଚ୍ଛତାଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପହେତୁ। ପସୱତୀତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଭେଦଂ ପାପଂ ଉପଚିନତି । ଅପାୟଂ ତେନ ଗଚ୍ଛତୀତି ତେନ ତଥା ପସୁତେନ ପାପେନ ନିରୟାଦିଭେଦଂ ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛତି ଉପପଜ୍ଜତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏତେ ଏୱଂ ସବ୍ବଦୁଚ୍ଚରିତମୂଲଭୂତା ସବ୍ବଦୁଗ୍ଗତିପରିକ୍କିଲେସହେତୁଭୂତା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ, ତସ୍ମା ଇଚ୍ଛଞ୍ଚ, ଲୋଭଞ୍ଚ, ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ, ଚସଦ୍ଦେନ ଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ୱିରାଜୟଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହଂ । କଥଂ ୱିରାଜେତୀତି ଆହ ? ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦୟନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ଚ, ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଚ, ଉସ୍ସକ୍କିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦୟନ୍ତୋ । ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋତି ସବ୍ବାପି ଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଖାତା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱା ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବା ପଞ୍ଚପି ଗତିୟୋ ଜହେ ପଜହେୟ୍ୟ ସମତିକ୍କମେୟ୍ୟ । କିଲେସୱଟ୍ଟପ୍ପହାନେନେୱ ହି କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଞ୍ଚ ପହୀନଂ ହୋତୀତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମଭାଣୱାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଞ୍ଞାପରିହୀନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ଚତୁତ୍ଥେ ସୁପରିହୀନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପରିହୀନା । ୟେ ଅରିୟାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପରିହୀନାତି ୟେ ସତ୍ତା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଚ କିଲେସେହି ଆରକା ଠିତତ୍ତା ଅରିୟାୟ ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ଚ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚ ପରିହୀନା, ତେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ଅତିୱିୟ ପରିହୀନା ମହାଜାନିକା । କେ ପନ ତେତି ? ୟେ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତା । ତେ ହି ମିଚ୍ଛତ୍ତନିୟତଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନ ପରିହୀନା ଅପରିପୁଣ୍ଣା ମହାଜାନିକା । ତେନାହ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି । ୱିପାକାୱରଣସମଙ୍ଗିନୋପି ପରିହୀନା । ଅଥ ୱା ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଅପରିହୀନା ନାମ ତିୱିଧାୱରଣୱିରହିତା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା କମ୍ମସ୍ସକତଞାଣେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ପଞ୍ଞାୟାତି ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ୱିପସ୍ସନାଞାଣତୋ ମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଚ ପରିହାନେନାତି । ସାମିୱଚନଂ ୱା ଏତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତଞାଣସ୍ସ ପରିହାନେନାତି, ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱ ଚେତ୍ଥ ପରିହାନଂ । ନିୱିଟ୍ଠଂ ନାମରୂପସ୍ମିନ୍ତି ନାମରୂପେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠଂ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ, ତତୋ ଏୱ ଇଦଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ମଞ୍ଞତୀତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞତି । ‘‘ସଦେୱକେ ଲୋକେ’’ତି ୱିଭତ୍ତି ପରିଣାମେତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ସା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନାମରୂପସ୍ମିଂ ମଞ୍ଞନାଭିନିୱେସେହି କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ୱତ୍ତତି, ତସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋତି ପଞ୍ଞାୟ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଞା ହି ସେଟ୍ଠା ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ମିଂ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱିୟ ସତ୍ତେସୁ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ପଞ୍ଞାସଦିସୋ ଧମ୍ମୋ ନତ୍ଥି । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ହି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ସିଦ୍ଧାୟ ସବ୍ବେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା ସିଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପହୋତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪୧; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧) । ୟା ପନେତ୍ଥ ପଞ୍ଞା ଅଧିପ୍ପେତା, ସା ସେଟ୍ଠାତି ଥୋମିତା । ୟଥା ଚ ସା ପୱତ୍ତତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାୟଂ ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟା ଅୟଂ ପଞ୍ଞା ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବଂ ଅପଦାଲିତପୁବ୍ବଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦିଂ ନିବ୍ବିଜ୍ଝନ୍ତୀ ପଦାଲେନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ, ୟାୟ ଚ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସେସୁ ସତ୍ତନିକାୟେସୁ ଖନ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଜାତିୟା ତଂନିମିତ୍ତସ୍ସ ଚ କମ୍ମଭୱସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଂ ପରିୟୋସାନଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ଜାନାତି ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅୟଂ ସହୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ସେଟ୍ଠା ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ।

ଇଦାନି ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଞାନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନେ ଖୀଣାସୱେ ଅଭିତ୍ଥୱନ୍ତୋ ‘‘ତେସଂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚା’’ତି ଓସାନଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେସଂ ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ ନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧେନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ, ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସତିମତଂ, ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମୁଗ୍ଘାତିତସମ୍ମୋହତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ହାସପଞ୍ଞାନଂ, ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ସୀଲାଦିପାରିପୂରିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ହାସୱେଦତୁଟ୍ଠିପାମୋଜ୍ଜବହୁଲତାୟ ହାସପଞ୍ଞାନଂ, ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ଅନ୍ତିମସରୀରଧାରୀନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ପିହୟନ୍ତି ପିୟା ହୋନ୍ତି, ତବ୍ଭାୱଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି ‘‘ଅହୋ ପଞ୍ଞାନୁଭାୱୋ, ଅହୋ ୱତ ମୟମ୍ପି ଏଦିସା ଏୱଂ ନିତ୍ତିଣ୍ଣସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ଭୱେୟ୍ୟାମା’’ତି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୁକ୍କଧମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ପଞ୍ଚମେ ସୁକ୍କାତି ନ ୱଣ୍ଣସୁକ୍କତାୟ ସୁକ୍କା, ସୁକ୍କଭାୱାୟ ପନ ପରମୱୋଦାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତିସୁକ୍କତାୟ ସୁକ୍କା । ସରସେନପି ସବ୍ବେ କୁସଲା ଧମ୍ମା ସୁକ୍କା ଏୱ କଣ୍ହଭାୱପଟିପକ୍ଖତୋ। ତେସଞ୍ହି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପଭସ୍ସରଂ ହୋତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମାତି କୁସଲା ଧମ୍ମା । ଲୋକନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକଂ । ପାଲେନ୍ତୀତି ଆଧାରସନ୍ଧାରଣେନ ମରିୟାଦଂ ଠପେନ୍ତା ରକ୍ଖନ୍ତି । ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ହିରିୟତି ହିରିୟିତବ୍ବେନ, ହିରିୟନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ହିରୀ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ୟଂ ହିରିୟତି ହିରିୟିତବ୍ବେନ, ହିରିୟତି ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ହିରୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୦) । ଓତ୍ତପ୍ପତି ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନ, ଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଏତେନାତି ୱା ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପିଚେତଂ ‘‘ୟଂ ଓତ୍ତପ୍ପତି ଓତ୍ତପ୍ପିତବ୍ବେନ, ଓତ୍ତପ୍ପତି ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଓତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୩୧) ।

ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ହିରୀ, ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା ହିରୀ, ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତା ହିରୀ, ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭୟଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ।

ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ହିରିଂ ଚତୂହି କାରଣେହି ସମୁଟ୍ଠାପେତି – ଜାତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ୱୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ସୂରଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା, ବାହୁସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା । କଥଂ ? ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ନ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନାନଂ କମ୍ମଂ, ହୀନଜଚ୍ଚାନଂ କେୱଟ୍ଟାଦୀନଂ କମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ଜାତିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ଜାତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପକମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ଦହରେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ୱୟେ ଠିତସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପକମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ଦୁବ୍ବଲଜାତିକାନଂ କମ୍ମଂ, ମାଦିସସ୍ସ ସୂରଭାୱସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସୂରଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପକମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ତଥା ‘‘ପାପକରଣଂ ନାମେତଂ ଅନ୍ଧବାଲାନଂ କମ୍ମଂ, ନ ପଣ୍ଡିତାନଂ, ମାଦିସସ୍ସ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଇଦଂ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ବାହୁସଚ୍ଚଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପାପକମ୍ମଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନଂ ହିରିଂ ଚତୂହି କାରଣେହି ସମୁଟ୍ଠାପେତି । ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଚ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ହିରିଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ହିରୀ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ନାମ ହୋତି ।

କଥଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ? ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ପାପକମ୍ମଂ କରିସ୍ସସି, ଚତୂସୁ ପରିସାସୁ ଗରହପ୍ପତ୍ତୋ ଭୱିସ୍ସସି ।

‘‘ଗରହିସ୍ସନ୍ତି ତଂ ୱିଞ୍ଞୂ, ଅସୁଚିଂ ନାଗରିକୋ ୟଥା ।

ୱଜ୍ଜିତୋ ସୀଲୱନ୍ତେହି, କଥଂ ଭିକ୍ଖୁ କରିସ୍ସସୀ’’ତି ॥ –

ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ହି ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠିତେନ ଓତ୍ତପ୍ପେନ ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନଂ ନାମ ହୋତି ।

କଥଂ ହିରୀ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା ନାମ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ‘‘ମାଦିସସ୍ସ ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତସ୍ସ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସ ଧୁତୱାଦିସ୍ସ ନ ୟୁତ୍ତଂ ପାପକମ୍ମଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ହିରୀ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟା ନାମ ହୋତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ସୋ ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି, ସାୱଜ୍ଜଂ ପଜହତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାୱେତି, ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) ।

କଥଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ ନାମ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଲୋକଂ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ପାପକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ମହା ଖୋ ପନାୟଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ । ମହନ୍ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ସନ୍ତି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୋ, ତେ ଦୂରତୋପି ପସ୍ସନ୍ତି, ଆସନ୍ନାପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଚେତସାପି ଚିତ୍ତଂ ପଜାନନ୍ତି, ତେପି ମଂ ଏୱଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ କୁଲପୁତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତି ପାପକେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’ତି । ସନ୍ତି ଦେୱତା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତିନିୟୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନିୟୋ, ତା ଦୂରତୋପି ପସ୍ସନ୍ତି, ଆସନ୍ନାପି ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଚେତସାପି ଚିତ୍ତଂ ପଜାନନ୍ତି, ତାପି ମଂ ଏୱଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତି ‘ପସ୍ସଥ ଭୋ ଇମଂ, କୁଲପୁତ୍ତଂ, ସଦ୍ଧା ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ସମାନୋ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତି ପାପକେହି ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’ତି । ସୋ ଲୋକଂୟେୱ ଅଧିପତିଂ କତ୍ୱା ଅକୁସଲଂ ପଜହତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୪୦) ।

ଏୱଂ ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ।

ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତାତି ଏତ୍ଥ ଲଜ୍ଜାତି ଲଜ୍ଜନାକାରୋ, ତେନ ସଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତା ହିରୀ । ଭୟନ୍ତି ଅପାୟଭୟଂ, ତେନ ସଭାୱେନ ସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ତଦୁଭୟଂ ପାପପରିୱଜ୍ଜନେ ପାକଟଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଦ୍ୱୀସୁ ଅୟୋଗୁଳେସୁ ଏକୋ ସୀତଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ ଗୂଥମକ୍ଖିତୋ, ଏକୋ ଉଣ୍ହୋ ଆଦିତ୍ତୋ । ତେସୁ ୟଥା ସୀତଲଂ ଗୂଥମକ୍ଖିତତ୍ତା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଇତରଂ ଦାହଭୟେନ, ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ ଲଜ୍ଜାୟ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପାପଂ ନ କରୋତି, ଓତ୍ତପ୍ପେନ ଅପାୟଭୀତୋ ପାପଂ ନ କରୋତି । ଏୱଂ ଲଜ୍ଜାସଭାୱସଣ୍ଠିତା ହିରୀ, ଭୟସଭାୱସଣ୍ଠିତଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ।

କଥଂ ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭୟଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ? ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଜାତିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସତ୍ଥୁମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ଦାୟଜ୍ଜମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ସବ୍ରହ୍ମଚାରିମହତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ତତ୍ଥ ଗାରୱେନ ସପ୍ପତିସ୍ସୱଲକ୍ଖଣଂ ହିରିଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋତି, ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟଂ, ପରାନୁୱାଦଭୟଂ, ଦଣ୍ଡଭୟଂ, ଦୁଗ୍ଗତିଭୟନ୍ତି ଚତୂହି କାରଣେହି ୱଜ୍ଜତୋ ଭାୟନ୍ତୋ ୱଜ୍ଜଭୀରୁକଭୟଦସ୍ସାୱିଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାପଂ ନ କରୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାଦିତା ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା, ନ ପନ ନେସଂ କଦାଚି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିପ୍ପୟୋଗୋ । ନ ହି ଲଜ୍ଜନଂ ନିବ୍ଭୟଂ, ପାପଭୟଂ ୱା ଅଲଜ୍ଜନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଇମେଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ସୁକ୍କା ଧମ୍ମା ଲୋକଂ ନ ପାଲେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ଦ୍ୱେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା ୟଦି ଲୋକଂ ନ ରକ୍ଖେୟ୍ୟୁଂ, ଲୋକପାଲକା ୟଦି ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ନୟିଧ ପଞ୍ଞାୟେଥ ମାତାତି ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଜନିକା ମାତା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା’’ତି ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ନ ପଞ୍ଞାୟେଥ, ‘‘ଅୟଂ ମାତା’’ତି ନ ଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମାତୁଚ୍ଛାତି ମାତୁଭଗିନୀ । ମାତୁଲାନୀତି ମାତୁଲଭରିୟା । ଗରୂନନ୍ତି ମହାପିତୁଚୂଳପିତୁଜେଟ୍ଠଭାତୁଆଦୀନଂ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟାନଂ । ସମ୍ଭେଦନ୍ତି ସଙ୍କରଂ, ମରିୟାଦଭେଦଂ ୱା । ୟଥା ଅଜେଳକାତିଆଦୀହି ଉପମଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତେ ହି ସତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା’’ତି ୱା ‘‘ମାତୁଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ନ ଜାନନ୍ତି, ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥପି ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଉପମଂ ଆହରନ୍ତୋ ଅଜେଳକାଦୟୋ ଆହରି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ଅଜେଳକାଦୟୋ ତିରଚ୍ଛାନା ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତା ମାତାଦିସଞ୍ଞଂ ଅକତ୍ୱା ଭିନ୍ନମରିୟାଦା ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭେଦେନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱମୟଂ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ୟଦି ଲୋକପାଲକଧମ୍ମା ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ସମ୍ଭେଦେନ ୱତ୍ତେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନିମେ ଲୋକପାଲକଧମ୍ମା ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ସମ୍ଭେଦୋତି ।

ଗାଥାସୁ ୟେସଂ ଚେ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଚେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୟେସଂ ସତ୍ତାନଂ ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚ ସବ୍ବଦାୱ ସବ୍ବକାଲମେୱ ନ ୱିଜ୍ଜତି ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ୱୋକ୍କନ୍ତା ସୁକ୍କମୂଲା ତେତି ତେ ସତ୍ତା କୁସଲମୂଲପଚ୍ଛେଦାୱହସ୍ସାପି କମ୍ମସ୍ସ କରଣତୋ କୁସଲକମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତାନଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପାନମେୱ ୱା ଅଭାୱତୋ କୁସଲତୋ ୱୋକ୍କମିତ୍ୱା, ଅପସକ୍କିତ୍ୱା, ଠିତତ୍ତା ୱୋକ୍କନ୍ତା ସୁକ୍କମୂଲା, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାୟନମୀୟନସଭାୱତ୍ତା ଜାତିମରଣଗାମିନୋ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେସଞ୍ଚ ହିରିଓତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ୟେସଂ ପନ ପରିସୁଦ୍ଧମତୀନଂ ସତ୍ତାନଂ ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚାତି ଇମେ ଧମ୍ମା ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ନୱମଜ୍ଝିମତ୍ଥେରକାଲେସୁ ସମ୍ମା ଉପଗମ୍ମ ଠିତା ପାପା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତା ଭାୟନ୍ତା ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ପାପଂ ପଜହନ୍ତା । ୱିରୂଳ୍ହବ୍ରହ୍ମଚରିୟାତି ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଚ ୱିରୂଳ୍ହଂ ଆପନ୍ନା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସବ୍ବସୋ ସନ୍ତକିଲେସତାୟ ସନ୍ତଗୁଣତାୟ ୱା ସନ୍ତୋ, ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଖେପିତତ୍ତା ଖୀଣପୁନବ୍ଭୱା ହୋନ୍ତୀତି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅଜାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ଛଟ୍ଠେ ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକଦିୱସଂ କିର ଭଗୱତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ସଂସାରେ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ତଦୁପସମନାଦିୱସେନ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ କତାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି ‘‘ଅୟଂ ସଂସାରୋ ଭଗୱତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି କାରଣେହି ସହେତୁକୋ ୱୁତ୍ତୋ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପନ ତଦୁପସମସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତୟିଦଂ ଅହେତୁକଂ କଥଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିମତିୱିଧମନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ, ‘‘ଇଧ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ‘ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନ’ନ୍ତି ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥି ହି ପରମତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସଭାୱତ୍ତା’’ତି ଲୋକାୟତିକାଦୟୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ବହିଦ୍ଧା ଚ ପୁଥୁଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଭଞ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ, ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ ତସ୍ସ ଚ ନିସ୍ସରଣଭାୱାଦିଆନୁଭାୱୱନ୍ତତାଦୀପନତ୍ଥଂ ପୀତିୱେଗେନ ଉଦାନୱସେନ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ତଥା ହି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଉଦାନେପି (ଉଦା॰ ୭୨-୭୪) ସଙ୍ଗୀତଂ ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜତି ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭତି । ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ସବ୍ବାନିପି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟସଙ୍ଖାତାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ନ ଜାତଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଜାତଂ। କାରଣେନ ୱିନା ସୟମେୱ ନ ଭୂତଂ ନ ପାତୁଭୂତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଭୂତଂ। ଏୱଂ ଅଜାତତ୍ତା ଅଭୂତତ୍ତା ଚ ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ ନ କତନ୍ତି ଅକତଂ। ଜାତଭୂତକତସଭାୱୋ ଚ ନାମରୂପାଦୀନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ନ ଅସଙ୍ଖତସଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ, ତଥା ନ ସଙ୍ଖତଂ, ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣରହିତନ୍ତି ଚ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି କାରଣେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଭାୱେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏକେନେୱ କାରଣେନ କତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟଂ ‘‘ନ କେନଚି କତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟମ୍ପି ସମାନଂ ‘‘ସୟମେୱ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଭୂତଂ ପାତୁଭୂତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟଂ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଏତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତାକତାଭୂତଭାୱୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାତିଧମ୍ମତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଏୱମେତେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ସାତ୍ଥକଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ପରମତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦି ଅଜାତାଦିସଭାୱା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ନ ଅଭୱିସ୍ସ ନ ସିୟା, ଇଧ ଲୋକେ ଜାତାଦିସଭାୱସ୍ସ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଙ୍ଖାରଗତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଅନୱସେସୱଟ୍ଟୁପସମୋ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ନ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଅନୱସେସତୋ କିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି, ତେନେତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ସପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଅପଗମୋ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନ୍ୱୟୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ‘‘ଅପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭, ୮) । ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ (ଉଦା॰ ୭୧) । ଇଦମ୍ପି ଖୋ ଠାନଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ୟଦିଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ (ମହାୱ॰ ୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧) । ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅସଙ୍ଖତଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬) ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ସୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ସବ୍ଭାୱୋ ସବ୍ବଲୋକଂ ଅନୁକମ୍ପମାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତୋ, ତସ୍ମା ନ ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରୀନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞୂନଂ କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା ନତ୍ଥି ଏୱ । ୟେ ପନ ଅବୁଦ୍ଧିପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ ୱିମତିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା – ୟଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ସଉତ୍ତରାନଂ କାମାନଂ ରୂପାନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ତଂସଭାୱାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନ ନିସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ, ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅପି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ କିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଥା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଇତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତକୱଚନଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ପରମତ୍ଥନ୍ତି ୟଥା ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭-୨୭୯; ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୫୬) । ତଥା ନିବ୍ବାନସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ୟଥାଭୂତପରମତ୍ଥୱିସୟୋ ଉପଚାରୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ସୀହସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସଙ୍ଖତାଧାତୁ ଇତରତବ୍ବିପରୀତୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱତ୍ତା ସେୟ୍ୟଥାପି ପଥୱୀଧାତୁ ୱେଦନାତି । ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତିତୋପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ଜାତନ୍ତି ଜାୟନଟ୍ଠେନ ଜାତଂ, ଜାତିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୂତନ୍ତି ଭୱନଟ୍ଠେନ ଭୂତଂ, ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ସହିତଭାୱେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ସହିତେହି ଧମ୍ମେହି ଚ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କତନ୍ତି କାରଣଭୂତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ । ସଙ୍ଖତନ୍ତି ତେହିୟେୱ ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ । ନିଚ୍ଚସାରାଦିୱିରହିତତୋ ଅଦ୍ଧୁୱଂ। ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ଏକନ୍ତେନେୱ ସଙ୍ଘଟିତଂ ସଂସଟ୍ଠନ୍ତି ଜରାମରଣସଙ୍ଘାତଂ। ‘‘ଜରାମରଣସଙ୍ଘଟ୍ଟ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ଜରାୟ ମରଣେନ ଚ ଉପଦ୍ଦୁତଂ ପୀଳିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖିରୋଗାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ରୋଗାନଂ ନୀଳଂ କୁଲାୱକନ୍ତି ରୋଗନୀଳଂ। ସରସତୋ ଉପକ୍କମତୋ ଚ ପଭଙ୍ଗୁପରମସୀଲତାୟ ପଭଙ୍ଗୁରଂ।

ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଆହାରୋ ଚ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତା ନେତ୍ତି ଚ ପଭୱୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଏତସ୍ସାତି ଆହାରନେତ୍ତିପ୍ପଭୱଂ। ସବ୍ବୋପି ୱା ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋ । ଇଧ ପନ ତଣ୍ହାୟ ନେତ୍ତିଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତତ୍ତା ତଣ୍ହାୱଜ୍ଜା ୱେଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମା ଆହାରୋ ଚ ନେତ୍ତି ଚ ପଭୱୋ ଏତସ୍ସାତି ଆହାରନେତ୍ତିପ୍ପଭୱଂ । ଆହାରୋ ଏୱ ୱା ନୟନଟ୍ଠେନ ପୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ନେତ୍ତୀତି ଏୱମ୍ପି ଆହାରନେତ୍ତିପ୍ପଭୱଂ । ନାଲଂ ତଦଭିନନ୍ଦିତୁନ୍ତି ତଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟାଧୀନୱୁତ୍ତିକଂ, ତତୋ ଏୱ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ଅଭିନନ୍ଦିତୁଂ ଅସ୍ସାଦେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତଂ ।

ତସ୍ସନିସ୍ସରଣନ୍ତି ‘‘ଜାତଂ ଭୂତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସକ୍କାୟସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ନିକ୍କମୋ ଅନୁପସନ୍ତସଭାୱସ୍ସ ରାଗାଦିକିଲେସସ୍ସ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ତଦୁପସମଭାୱେନ ପସତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ସନ୍ତଂ, ତକ୍କଞାଣସ୍ସ ଅଗୋଚରଭାୱତୋ ଅତକ୍କାୱଚରଂ, ନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ଧୁୱଂ, ତତୋ ଏୱ ଅଜାତଂ ଅସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ସୋକହେତୂନଂ ଅଭାୱତୋ ଅସୋକଂ, ୱିଗତରାଗାଦିରଜତ୍ତା ୱିରଜଂ, ସଂସାରଦୁକ୍ଖଟ୍ଟିତେହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ପଦଂ, ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧହେତୁତାୟ ନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ଉପସମହେତୁତାୟ ସଙ୍ଖାରୂପସମୋ, ତତୋ ଏୱ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖତାୟ ସୁଖୋତି ସବ୍ବପଦେହି ଅମତମହାନିବ୍ବାନମେୱ ଥୋମେତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ପଠମଗାଥାୟ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ, ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅନ୍ୱୟୱସେନ ଚ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭାୱେସି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ନିବ୍ବାନଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ସତ୍ତମେ ଦ୍ୱେମାତି ଦ୍ୱେ ଇମା । ୱାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋ, ନତ୍ଥି ୱା ଏତ୍ଥ ୱାନଂ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ୱାନସ୍ସ ଅଭାୱୋତି ନିବ୍ବାନଂ, ତଦେୱ ନିସ୍ସତ୍ତନିଜ୍ଜୀୱଟ୍ଠେନ ସଭାୱଧାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଧାତୂତି ନିବ୍ବାନଧାତୁ। ୟଦିପି ତସ୍ସା ପରମତ୍ଥତୋ ଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ପରିୟାୟେନ ପନ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ତଂ ପରିୟାୟଭେଦଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିବ୍ବାନଧାତୁୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥାଧିପ୍ପେତପ୍ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଉପାଦିସେସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଦୀହି ଫଲଭାୱେନ ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦି, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ଉପାଦିୟେୱ ସେସୋତି ଉପାଦିସେସୋ, ସହ ଉପାଦିସେସେନାତି ସଉପାଦିସେସା, ତଦଭାୱତୋ ଅନୁପାଦିସେସା।

ଅରହନ୍ତି ଆରକକିଲେସୋ, ଦୂରକିଲେସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତି, ଆରକାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସଂକିଲେସିକା ପୋନୋବ୍ଭୱିକା, ସଦରା ଦୁକ୍ଖୱିପାକା, ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣିୟା । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରହଂ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୪) ।

ଖୀଣାସୱୋତି କାମାସୱାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋପି ଆସୱା ଅରହତୋ ଖୀଣା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା ପହୀନା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧା ଅଭବ୍ବୁପ୍ପତ୍ତିକା ଞାଣଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢାତି ଖୀଣାସୱୋ । ୱୁସିତୱାତି ଗରୁସଂୱାସେପି ଅରିୟମଗ୍ଗେପି ଦସସୁ ଅରିୟୱାସେସୁପି ୱସି ପରିୱସି ପରିୱୁଟ୍ଠୋ ୱୁଟ୍ଠୱାସୋ ଚିଣ୍ଣଚରଣୋତି ୱୁସିତୱା । କତକରଣୀୟୋତି ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକଂ ଉପାଦାୟ ସତ୍ତ ସେଖା ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କରଣୀୟଂ କରୋନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସବ୍ବକରଣୀୟାନି କତାନି ପରିୟୋସିତାନି, ନତ୍ଥି ଉତ୍ତରିଂ କରଣୀୟଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାଧିଗମାୟାତି କତକରଣୀୟୋ। ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ତସ୍ସ ସମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ।

କତସ୍ସ ପଟିଚୟୋ ନତ୍ଥି, କରଣୀୟଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୫; ମହାୱ॰ ୨୪୪) ।

ଓହିତଭାରୋତି ତୟୋ ଭାରା – ଖନ୍ଧଭାରୋ, କିଲେସଭାରୋ, ଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରୋତି । ତସ୍ସିମେ ତୟୋପି ଭାରା ଓହିତା ଓରୋପିତା ନିକ୍ଖିତ୍ତା ପାତିତାତି ଓହିତଭାରୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସଦତ୍ଥଂ, ସକତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, କକାରସ୍ସ ଦକାରୋ କତୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ସଦତ୍ଥୋ ଏତେନାତି ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ, ସଦତ୍ଥୋତି ଚ ଅରହତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଅତ୍ତୁପନିବନ୍ଧଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିଜହନଟ୍ଠେନ ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥତ୍ତା ସକତ୍ଥୋ ହୋତି । ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋତି କାମରାଗସଂୟୋଜନଂ, ପଟିଘସଂୟୋଜନଂ, ମାନଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସଭୱରାଗଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଅୱିଜ୍ଜାସଂୟୋଜନନ୍ତି ଇମାନି ସତ୍ତେ ଭୱେସୁ । ଭୱଂ ୱା ଭୱେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ଉପନିବନ୍ଧନ୍ତୀତି ଭୱସଂୟୋଜନାନି ନାମ । ତାନି ଅରହତୋ ପରିକ୍ଖୀଣାନି, ପହୀନାନି, ଞାଣଗ୍ଗିନା, ଦଡ୍ଢାନୀତି ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ । ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ସମ୍ମଦଞ୍ଞାତି ସମ୍ମା ଅଞ୍ଞାୟ, ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଖନ୍ଧାନଂ ଖନ୍ଧଟ୍ଠଂ, ଆୟତନାନଂ ଆୟତନଟ୍ଠଂ, ଧାତୂନଂ ସୁଞ୍ଞଟ୍ଠଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠଂ, ସମୁଦୟସ୍ସ ପଭୱଟ୍ଠଂ, ନିରୋଧସ୍ସ ସନ୍ତଟ୍ଠଂ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ଦସ୍ସନଟ୍ଠଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି ଏୱମାଦିଭେଦଂ ୱା ସମ୍ମା ୟଥାଭୂତଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ତୁଲୟିତ୍ୱା ୱିଭାୱେତ୍ୱା ୱିଭୂତଂ କତ୍ୱା । ୱିମୁତ୍ତୋତି ଦ୍ୱେ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅରହା ହି ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚିତ୍ତୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତୋ, ନିବ୍ବାନେପି ୱିମୁତ୍ତୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ତସ୍ସ ତିଟ୍ଠନ୍ତେୱ ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ତସ୍ସ ଅରହତୋ ଚରିମଭୱହେତୁଭୂତଂ କମ୍ମଂ ୟାୱ ନ ଖୀୟତି, ତାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତିୟେୱ ଚକ୍ଖାଦୀନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଅୱିଘାତତ୍ତାତି ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୱସେନ ଅନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା । ମନାପାମନାପନ୍ତି ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଂ ରୂପାଦିଗୋଚରଂ । ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀତି ୱିନ୍ଦତି ପଟିଲଭତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ୱିପାକଭୂତଂ ସୁଖଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେତି ତେହି ଦ୍ୱାରେହି ପଟିଲଭତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଉପାଦିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଉପାଦିସେସଂ ନିବ୍ବାନଧାତୁଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତସ୍ସ ୟୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ସଉପାଦିସେସସ୍ସ ସତୋ ଅରହତୋ । ୟୋ ରାଗକ୍ଖୟୋତି ରାଗସ୍ସ ଖୟୋ ଖୀଣାକାରୋ ଅଭାୱୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମନୁପ୍ପାଦୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଏତ୍ତାୱତା ରାଗାଦିକ୍ଖୟୋ ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୂତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସବ୍ବୱେଦୟିତାନୀତି ସୁଖାଦୟୋ ସବ୍ବା ଅବ୍ୟାକତୱେଦନା, କୁସଲାକୁସଲୱେଦନା ପନ ପୁବ୍ବେୟେୱ ପହୀନାତି । ଅନଭିନନ୍ଦିତାନୀତି ତଣ୍ହାଦୀହି ନ ଅଭିନନ୍ଦିତାନି । ସୀତିଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମେନ ସଙ୍ଖାରଦରଥପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୀତଲୀ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ କେୱଲଂ ୱେଦୟିତାନିୟେୱ, ସବ୍ବେପି ପନ ଖୀଣାସୱସନ୍ତାନେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ନିରୁଜ୍ଝିସ୍ସନ୍ତି, ୱେଦୟିତସୀସେନ ଦେସନା କତା ।

ଗାଥାସୁ ଚକ୍ଖୁମତାତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ, ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ, ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମତା । ଅନିସ୍ସିତେନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟୱସେନ କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅନିସ୍ସିତେନ, ରାଗବନ୍ଧନାଦୀହି ୱା ଅବନ୍ଧେନ । ତାଦିନାତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଏକସଭାୱତାସଙ୍ଖାତେନ ତାଦିଲକ୍ଖଣେନ ତାଦିନା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଭୱା ୱତ୍ତମାନା । ଭୱନେତ୍ତିସଙ୍ଖୟାତି ଭୱନେତ୍ତିୟା ତଣ୍ହାୟ ପରିକ୍ଖୟା । ସମ୍ପରାୟିକାତି ସମ୍ପରାୟେ ଖନ୍ଧଭେଦତୋ ପରଭାଗେ ଭୱା । ୟମ୍ହୀତି ୟସ୍ମିଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନେ । ଭୱାନୀତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଉପପତ୍ତିଭୱା ସବ୍ବସୋ ଅନୱସେସା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ତେତି ତେ ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତା । ଧମ୍ମସାରାଧିଗମାତି ୱିମୁତ୍ତିସାରତ୍ତା ଇମସ୍ସ ଧମ୍ମୱିନୟସ୍ସ, ଧମ୍ମେସୁ ସାରଭୂତସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଗମନତୋ । ଖୟେତି ରାଗାଦିକ୍ଖୟଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ରତା ଅଭିରତା । ଅଥ ୱା ନିଚ୍ଚଭାୱତୋ ସେଟ୍ଠଭାୱତୋ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ସାରନ୍ତି ଧମ୍ମସାରଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୱିରାଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଧମ୍ମାନଂ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩), ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ଚ । ତସ୍ସ ଧମ୍ମସାରସ୍ସ ଅଧିଗମହେତୁ ଖୟେ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରପରିକ୍ଖୟେ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନେ ରତା । ପହଂସୂତି ପଜହିଂସୁ । ତେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପଟିସଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ଅଟ୍ଠମେ ପଟିସଲ୍ଲାନରାମାତି ତେହି ତେହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେହି ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଲ୍ଲାନଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ, ଏକୱିହାରୋ ଏକମନ୍ତସେୱିତା, କାୟୱିୱେକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ରମନ୍ତି ରୋଚନ୍ତୀତି ପଟିସଲ୍ଲାନରାମା । ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମା’’ତିପି ପାଠୋ । ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ ପଟିସଲ୍ଲାନଂ ଆରମିତବ୍ବତୋ ଆରାମୋ ଏତେସନ୍ତି ପଟିସଲ୍ଲାନାରାମା । ୱିହରଥାତି ଏୱଂଭୂତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟିସଲ୍ଲାନେ ରତା ନିରତା ସମ୍ମୁଦିତାତି ପଟିସଲ୍ଲାନରତା। ଏତ୍ତାୱତା ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତା ୱୂପକଟ୍ଠକାୟତା ଚ ଦସ୍ସିତା । ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ, ସୀଲସଂୱରୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ, ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଇମେହି ଧମ୍ମେହି ୱିନା ନ ୱତ୍ତତୀତି ତେପି ଇଧ ଅତ୍ଥତୋ ୱୁତ୍ତା ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସମଥେ ଅନୁୟୁତ୍ତା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋତି ଚ ଏତଂ ଏକତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ଚେତଂ ସମଥନ୍ତି ଅନୁସଦ୍ଦୟୋଗେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅନିରାକତଜ୍ଝାନାତି ବହି ଅନୀହତଜ୍ଝାନା ଅୱିନାସିତଜ୍ଝାନା ୱା । ନୀହରଣଂ ୱିନାସୋ ୱାତି ଇଦଂ ନିରାକତଂ ନାମ ‘‘ଥମ୍ଭଂ ନିରଂକତ୍ୱା ନିୱାତୱୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୨୮) ୱିୟ । ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତାତି ସତ୍ତୱିଧାୟ ଅନୁପସ୍ସନାୟ ୟୁତ୍ତା । ସତ୍ତୱିଧା ଅନୁପସ୍ସନା ନାମ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନା, ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନା, ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନା, ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନା, ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନା ଚ, ତା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତାୱ ।

ବ୍ରୂହେତାରୋ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନନ୍ତି ୱଡ୍ଢେତାରୋ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିୱିତ୍ତଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଟ୍ଠାନଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନାୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ନିସୀଦମାନା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ବ୍ରୂହେତାରୋ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏକଭୂମିକାଦିପାସାଦେପି ପନ ୱାସଂ କୁରୁମାନା ଝାୟିନୋ ସୁଞ୍ଞାଗାରାନଂ ବ୍ରୂହେତାରୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟା ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନରାମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥ ପଟିସଲ୍ଲାନରତା’’ତି ୱୂପକଟ୍ଠକାୟତା ୱିହିତା, ସା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ, ନ ଅସୀଲସ୍ସ ଅୱିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ରୂପାରମ୍ମଣାଦିତୋ ଚିତ୍ତୱିନିୱତ୍ତନସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋତି ଅତ୍ଥତୋ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତାତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥମନୁୟୁତ୍ତା ଅନିରାକତଜ୍ଝାନା’’ତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ସମାଧିଭାୱନା, ‘‘ୱିପସ୍ସନାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞାଭାୱନା ୱିହିତାତି ଲୋକିୟା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଦସ୍ସିତା ।

ଇଦାନି ତାସୁ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିଫଲଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପଟିସଲ୍ଲାନରାମାନ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ରୂହେତାନନ୍ତି ୱଡ୍ଢେତାନଂ । ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଫଲାନନ୍ତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥଫଲାନଂ । ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ । ଅଞ୍ଞାତି ଅରହତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଞାଣେହି ଞାତମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାନନତୋ ପରିପୁଣ୍ଣଜାନନତ୍ତା ଉପରି ଜାନନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେତି ସତି ୱା କିଲେସୂପାଦିସେସେ, ପହାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟେ ସତି । ଞାଣେ ହି ଅପରିପକ୍କେ ୟେ ତେନ ପରିପକ୍କେନ ପହାତବ୍ବକିଲେସା, ତେ ନ ପହୀୟନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ସତି ୱା ଉପାଦିସେସେ’’ତି । ସତି ଚ କିଲେସେ ଖନ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଏୱ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅନାଗାମିଫଲଂ ଅରହତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ଦସ୍ସିତା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଇତୋ ପରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ।

ଗାଥାସୁ ୟେ ସନ୍ତଚିତ୍ତାତି ୟେ ୟୋଗାୱଚରା ତଦଙ୍ଗୱସେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେୱ ଚ ସମିତକିଲେସତାୟ ସନ୍ତଚିତ୍ତା । ନେପକ୍କଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଞ୍ଞା, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନିପକା। ଇମିନା ତେସଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନପରିହରଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ସତିମନ୍ତୋଚ ଝାୟିନୋତି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନହେତୁଭୂତାୟ ସତିୟା ସତିମନ୍ତୋ, ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣେନ ଝାନେନ ଝାୟିନୋ । ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତି, କାମେସୁ ଅନପେକ୍ଖିନୋତି ପୁବ୍ବେୟେୱ ‘‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭) ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେସୁ ଚ ଆଦୀନୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେନ ଅନପେକ୍ଖିନୋ ଅନତ୍ଥିକା ତେ ପହାୟ ଅଧିଗତଂ ଉପଚାରସମାଧିଂ ଅପ୍ପନାସମାଧିଂ ୱା ପାଦକଂ କତ୍ୱା ନାମରୂପଂ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେ ଚ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା କଲାପସମ୍ମସନାଦିକ୍କମେନ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତି ।

ଅପ୍ପମାଦରତାତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନେ ରତା ଅଭିରତା ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଦେନେୱ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତା । ସନ୍ତାତି ସମାନା । ‘‘ସତ୍ତା’’ତିପି ପାଠୋ, ପୁଗ୍ଗଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ପମାଦେ ଭୟଦସ୍ସିନୋତି ନିରୟୂପପତ୍ତିଆଦିକଂ ପମାଦେ ଭୟଂ ପସ୍ସନ୍ତା । ଅଭବ୍ବା ପରିହାନାୟାତି ତେ ଏୱରୂପା ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେହି ମଗ୍ଗଫଲେହି ୱା ପରିହାନାୟ ଅଭବ୍ବା । ସମଥୱିପସ୍ସନାତୋ ହି ସମ୍ପତ୍ତତୋ ନ ପରିହାୟନ୍ତି, ଇତରାନି ଚ ଅପ୍ପତ୍ତାନି ପାପୁଣନ୍ତି । ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ସନ୍ତିକେ ଏୱ, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ନଂ ଅଧିଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସିକ୍ଖାନିସଂସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ନୱମେ ସିକ୍ଖାନିସଂସାତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା, ସା ତିୱିଧା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି । ତିୱିଧାପି ଚେସା ସିକ୍ଖା ଆନିସଂସା ଏତେସଂ, ନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାତି ସିକ୍ଖାନିସଂସା । ୱିହରଥାତି ସିକ୍ଖାନିସଂସା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥ, ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିନୋ ହୁତ୍ୱା ତାହି ସିକ୍ଖାହି ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ଆନିସଂସମେୱ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତା ୱିହରଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞୁତ୍ତରାତି ତାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ୟା ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞା, ସା ଉତ୍ତରା ପଧାନା ୱିସିଟ୍ଠା ଏତେସନ୍ତି ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା । ୟେ ହି ସିକ୍ଖାନିସଂସା ୱିହରନ୍ତି, ତେ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ଭୱନ୍ତୀତି । ୱିମୁତ୍ତିସାରାତି ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖାତା ୱିମୁତ୍ତି ସାରଂ ଏତେସନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିସାରା, ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତିଂୟେୱ ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ହି ସିକ୍ଖାନିସଂସା ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ଚ, ନ ତେ ଭୱୱିସେସଂ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ଅପିଚ ଖୋ ୱିଭୱଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ୱିମୁତ୍ତିଂୟେୱ ସାରତୋ ପଚ୍ଚେନ୍ତି । ସତାଧିପତେୟ୍ୟାତି ଜେଟ୍ଠକକରଣଟ୍ଠେନ ସତି ଅଧିପତେୟ୍ୟଂ ଏତେସନ୍ତି ସତାଧିପତେୟ୍ୟା ଅଧିପତି ଏୱ ଅଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତି କତ୍ୱା, ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଚିତ୍ତା କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିମୁଖେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖାନିସଂସାତି ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱରୂପେ ଦୁଲ୍ଲଭକ୍ଖଣପଟିଲାଭେ ତିୱିଧସିକ୍ଖାସିକ୍ଖନମେୱ ଆନିସଂସଂ କତ୍ୱା ୱିହରଥ, ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତା ଚ ପଞ୍ଞୁତ୍ତରା ପଞ୍ଞାୟ ଉତ୍ତରା ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥ, ଏୱଂଭୂତା ଚ ୱିମୁତ୍ତିସାରା ନିବ୍ବାନସାରା ଅନଞ୍ଞସାରା ୱିହରଥ । ତଥାଭାୱସ୍ସ ଚାୟଂ ଉପାୟୋ, ୟଂ ସତାଧିପତେୟ୍ୟା ୱିହରଥ, ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତା ହୋଥ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୱା ସତାରକ୍ଖେନ ଚେତସା ୱିହରଥାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଭଗୱା ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଭିକ୍ଖୂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ୟଥା ତା ସିକ୍ଖିତବ୍ବା, ୟେନ ଚ ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନାନଂ ଫଲୱିସେସଦସ୍ସନେନ ତସ୍ସା ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ସିକ୍ଖାନିସଂସାନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ପରିପୁଣ୍ଣସିକ୍ଖନ୍ତି ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧସିକ୍ଖଂ, ଅସେକ୍ଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପହାନଧମ୍ମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପହାନଧମ୍ମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କୁପ୍ପା ୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ପହାନଧମ୍ମୋତି ହି ହାନଧମ୍ମୋ କୁପ୍ପଧମ୍ମୋ । ନ ପହାନଧମ୍ମୋତି ଅପହାନଧମ୍ମୋ, ଅକୁପ୍ପଧମ୍ମୋ । ‘‘ଅପ୍ପହାନଧମ୍ମୋ’’ତିପି ପାଳି, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ଖୟୋ ଏୱ ଅନ୍ତୋତି ଖୟନ୍ତୋ, ଜାତିୟା ଖୟନ୍ତୋ ଜାତିଖୟନ୍ତୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ଖୟୋ ୱା ମରଣଂ, ଜାତିଖୟନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନମେୱ, ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଜାତିଖୟନ୍ତଦସ୍ସୀ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ଅୟଂ ଜରାପାରଙ୍ଗମନପରିୟୋସାନୋ ଆନିସଂସୋ, ତସ୍ମା । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ । ଝାନରତାତି ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେ, ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେତି ଦୁୱିଧେପି ଝାନେ ରତା, ତତୋ ଏୱ ସମାହିତା । ମାରଂ ସସେନଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟାତି କିଲେସସେନାୟ ଅନଟ୍ଠସେନାୟ ଚ ସସେନଂ ଅନୱସିଟ୍ଠଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ମାରଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଦେୱପୁତ୍ତମାରସ୍ସପି ହି ଗୁଣମାରଣେ ସହାୟଭାୱୂପଗମନତୋ କିଲେସା ‘‘ସେନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତଥା ରୋଗାଦୟୋ ଅନଟ୍ଠା ମଚ୍ଚୁମାରସ୍ସ । ୟଥାହ –

‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା, ଦୁତିୟା ଅରତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତତିୟା ଖୁପ୍ପିପାସା ତେ, ଚତୁତ୍ଥୀ ତଣ୍ହା ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

‘‘ପଞ୍ଚମୀ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ତେ, ଛଟ୍ଠା ଭୀରୂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

ସତ୍ତମୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ତେ, ମକ୍ଖୋ ଥମ୍ଭୋ ଚ ଅଟ୍ଠମୋ ॥

‘‘ଲାଭୋ ସିଲୋକୋ ସକ୍କାରୋ, ମିଚ୍ଛାଲଦ୍ଧୋ ଚ ୟୋ ୟସୋ ।

ୟୋ ଚତ୍ତାନଂ ସମୁକ୍କଂସେ, ପରେ ଚ ଅୱଜାନତି ॥

‘‘ଏସା ନମୁଚି ତେ ସେନା, କଣ୍ହସ୍ସାଭିପ୍ପହାରିନୀ ।

ନ ନଂ ଅସୂରୋ ଜିନାତି, ଜେତ୍ୱା ଚ ଲଭତେ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮-୪୪୧; ମହାନି॰ ୨୮) ।

ୟଥା ଚାହ –

‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚମାତପ୍ପଂ, କୋ ଜଞ୍ଞା ମରଣଂ ସୁୱେ ।

ନ ହି ନୋ ସଙ୍ଗରଂ ତେନ, ମହାସେନେନ ମଚ୍ଚୁନା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୮୦; ଜା॰ ୨.୨୨.୧୨୧) ।

ଭୱଥ ଜାତିମରଣସ୍ସ ପାରଗାତି ଜାତିୟା ମରଣସ୍ସ ଚ ପାରଗାମିନୋ ନିବ୍ବାନଗାମିନୋ ଭୱଥାତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଜାଗରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ଦସମେ ଜାଗରୋତି ଜାଗରକୋ ୱିଗତନିଦ୍ଦୋ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ, ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ରତ୍ତିୟା ପଠମଂ ୟାମଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି, ରତ୍ତିୟା ମଜ୍ଝିମଂ ୟାମଂ ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ମନସି କରିତ୍ୱା, ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମଂ ୟାମଂ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାୟ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ପୁବ୍ବରତ୍ତାପରରତ୍ତଂ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୯) ।

ଚସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ୱକ୍ଖମାନେ ସତାଦିଭାୱେ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ଅସ୍ସାତି ସିୟା, ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଜାଗରୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନାୱିଜହନୱସେନ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ସତ୍ତଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ସମ୍ପଜଞ୍ଞସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ପଜାନୋ । ସମାହିତୋତି ଉପଚାରସମାଧିନା ଅପ୍ପନାସମାଧିନା ଚ ସମାହିତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ । ପମୁଦିତୋତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସାଧିଗମେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସ ଚ ଅମୋଘଭାୱଦସ୍ସନେନ ପମୁଦିତୋ ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ । ୱିପ୍ପସନ୍ନୋତି ତତୋ ଏୱ ପଟିପତ୍ତିଭୂତାସୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ପଟିପତ୍ତିଦେସକେ ଚ ସତ୍ଥରି ସଦ୍ଧାବହୁଲତାୟ ସୁଟ୍ଠୁ ପସନ୍ନୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ୱା ।

ତତ୍ଥ କାଲୱିପସ୍ସୀ ଚ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିପସ୍ସକୋ, ତତ୍ଥ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗେ କାଲୱିପସ୍ସୀ କାଲାନୁରୂପଂ ୱିପସ୍ସକୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା କଲାପସମ୍ମସନାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଆୱାସାଦିକେ ସତ୍ତ ଅସପ୍ପାୟେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟେ ସେୱନ୍ତୋ ଅନ୍ତରା ୱୋସାନଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପହିତତ୍ତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମାହିତାକାରଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଲୀନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିସଙ୍ଖାତେସୁ, ୟସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧତଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତେସୁ କୁସଲେସୁ ଅନୱଜ୍ଜେସୁ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଧମ୍ମେସୂତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ, ତସ୍ମିଂ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗେ କାଲାନୁରୂପଂ ୱିପସ୍ସକୋ ଅସ୍ସାତି । ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ପନ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ସତିଞ୍ଚ ଖ୍ୱାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସବ୍ବତ୍ଥିକଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୪; ମି॰ ପ॰ ୨.୧.୧୩) । ଏତ୍ତାୱତା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଜାଗରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟେହି ଧମ୍ମେହି ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୋ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ତେ ପକାସେତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉପକାରକଧମ୍ମେହି ସମ୍ମସନଚାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅୱଞ୍ଝଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଜାଗରସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗେ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସମାଦାନାନି ସବ୍ବତ୍ଥକାନି ସମ୍ମୋଦପସାଦାୱହାନି, ତତ୍ଥ କାଲୱିପସ୍ସନା ନାମ ୱିପସ୍ସନାୟ ଗବ୍ଭଗ୍ଗହଣଂ ପରିପାକଗତଂ । ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତେ ହି ୱୀଥିପଟିପନ୍ନେ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ୱହନ୍ତେ ୟୋଗିନୋ ଉଳାରଂ ପାମୋଜ୍ଜଂ ପସାଦୋ ଚ ହୋତି, ତେହି ଚ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ସନ୍ତିକେୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତଂ ॥

‘‘ପାମୋଜ୍ଜବହୁଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ପସନ୍ନୋ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।

ଅଧିଗଚ୍ଛେ ପଦଂ ସନ୍ତଂ, ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪, ୩୮୧) ।

ଗାଥାସୁ ଜାଗରନ୍ତା ସୁଣାଥେତନ୍ତି ଏତଂ ମମ ୱଚନଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ପମାଦନିଦ୍ଦାୟ ଅୱିଜ୍ଜାନିଦ୍ଦାୟ ପବୋଧନତ୍ଥଂ ଜାଗରନ୍ତା ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦିଧମ୍ମସମାୟୋଗେନ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତା ସୁଣାଥ । ୟେ ସୁତ୍ତା ତେ ପବୁଜ୍ଝଥାତି ୟେ ୟଥାୱୁତ୍ତନିଦ୍ଦାୟ ସୁତ୍ତା ସୁପନଂ ଉପଗତା, ତେ ତୁମ୍ହେ ଜାଗରିୟାନୁୟୋଗୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେନ୍ତା ଅପ୍ପମାଦପଟିପତ୍ତିୟା ତତୋ ପବୁଜ୍ଝଥ ଅଥ ୱା ଜାଗରନ୍ତାତି ଜାଗରନିମିତ୍ତା । ‘‘ସୁଣାଥେତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, କିଂ ତଂ ୱଚନନ୍ତି ଆହ ‘‘ୟେ ସୁତ୍ତା ତେ ପବୁଜ୍ଝଥା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟେ ସୁତ୍ତାତି ୟେ କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ସୁତ୍ତା, ତେ ତୁମ୍ହେ ଅରିୟମଗ୍ଗପଟିବୋଧେନ ପବୁଜ୍ଝଥ । ସୁତ୍ତା ଜାଗରିତଂ ସେୟ୍ୟୋତି ଇଦଂ ପବୋଧସ୍ସ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତସୁପତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଜାଗରିତଂ ଜାଗରଣଂ ଅତ୍ଥକାମସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ସେୟ୍ୟୋ ପାସଂସତରୋ ହିତସୁଖାୱହୋ, ତସ୍ମା ପବୁଜ୍ଝଥ । ନତ୍ଥି ଜାଗରତୋ ଭୟନ୍ତି ଇଦଂ ତତ୍ଥ ଆନିସଂସଦସ୍ସନଂ । ୟୋ ହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଜାଗରଣଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗମେନ ଜାଗରୋ ଜଗ୍ଗତି, ପମାଦନିଦ୍ଦଂ ନ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତାନୁୱାଦଭୟଂ ପରାନୁୱାଦଭୟଂ ଦଣ୍ଡଭୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଭୟଂ ଜାତିଆଦିନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନତ୍ଥି ।

କାଲେନାତି ଆୱାସସପ୍ପାୟାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧକାଲେନ । ସୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସମ୍ମାଧମ୍ମଂ ପରିୱୀମଂସମାନୋତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣଭୂତଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମଂ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ୟଥା ନିବ୍ବିନ୍ଦନୱିରଜ୍ଜନାଦୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ପରିତୋ ୱୀମଂସନ୍ତୋ, ସବ୍ବାକାରେନ ୱିପସ୍ସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋଦିଭୂତୋତି ଏକୋ ସେଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ସମାଧି । ସୋ ଏକୋଦି ଭୂତୋ ଜାତୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଏତସ୍ସାତି ଏକୋଦିଭୂତୋ । ଅଗ୍ଗିଆହିତାଦିସଦ୍ଦାନଂ ୱିୟ ଏତ୍ଥ ଭୂତସଦ୍ଦସ୍ସ ପରୱଚନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏକୋଦିଂ ୱା ଭୂତୋ ପତ୍ତୋତି ଏକୋଦିଭୂତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଏକୋଦୀତି ମଗ୍ଗସମାଧି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ‘‘ସମାହିତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ପନ ପାଦକଜ୍ଝାନସମାଧିନା ସଦ୍ଧିଂ ୱିପସ୍ସନାସମାଧି । ଅଥ ୱା କାଲେନାତି ମଗ୍ଗପଟିୱେଧକାଲେନ । ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ପରିୱୀମଂସମାନୋତି ସମ୍ମଦେୱ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ୱୀମଂସନ୍ତୋ, ଏକାଭିସମୟେନ ଅଭିସମେନ୍ତୋ । ଏକୋଦିଭୂତୋତି ଏକୋ ସେଟ୍ଠୋ ଅସହାୟୋ ୱା ହୁତ୍ୱା ଉଦେତୀତି ଏକୋଦି, ଚତୁକିଚ୍ଚସାଧକୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନୋ । ସୋ ଏକୋଦି ଭୂତୋ ଜାତୋତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ୱିହନେ ତମଂ ସୋତି ସୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାତମଂ ଅନୱସେସତୋ ୱିହନେୟ୍ୟ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ।

ଇତି ଭଗୱା ପଟିପତ୍ତିୟା ଅମୋଘଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ଦଳ୍ହଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ମା ହୱେ’’ତି ଓସାନଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଜାଗରତୋ ସତିଅୱିପ୍ପୱାସାଦିନା ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନା ପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନୁକ୍କମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ପାତୁଭୱତି, ତତୋ ଚସ୍ସ ସବ୍ବଂ ୱଟ୍ଟଭୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା । ହୱେତି ଏକଂସେନ ଦଳ୍ହଂ ୱା । ଭଜେଥାତି ଭଜେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଜାଗରିୟଂ ଭଜନ୍ତୋ ଚ ଆତାପିଭାୱାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ସଂୟୋଜନାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ଉତ୍ତରରହିତଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଫୁସେ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଆପାୟିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଏକାଦସମେ ଆପାୟିକାତି ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆପାୟିକା । ତତ୍ଥାପି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତୀତି ନେରୟିକା । ଇଦମପ୍ପହାୟାତି ଇଦଂ ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନଂ ଦୁୱିଧଂ ପାପସମାଚାରଂ ଅପ୍ପଜହିତ୍ୱା, ତଥାପଟିପତ୍ତିତଥାପଗ୍ଗହଣୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ୱାଚଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ବ୍ରହ୍ମସେଟ୍ଠଂ ଚରତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମା ୱା ସେଟ୍ଠୋ ଆଚାରୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିରୂପକୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅହ’’ନ୍ତି ଏୱଂପଟିଞ୍ଞୋ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅଖଣ୍ଡାଦିଭାୱେନ ଅୱିକଲଂ । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଉପକ୍କିଲେସାଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ । ଅମୂଲକେନାତି ଦିଟ୍ଠାଦିମୂଲୱିରହିତେନ, ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ପରିସଙ୍କିତନ୍ତି ଇମେହି ଚୋଦନାମୂଲେହି ୱଜ୍ଜିତେନ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଅସେଟ୍ଠଚରିୟେନ । ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଜାନନ୍ତୋୱ ପାରାଜିକୱତ୍ଥୁନା ଧଂସେତି ପଧଂସେତି, ଚୋଦେତି ଅକ୍କୋସତି ୱା ।

ଗାଥାସୁ ଅଭୂତୱାଦୀତି ପରସ୍ସ ଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ଅଭୂତେନ ତୁଚ୍ଛେନ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ପରଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ । କତ୍ୱାତି ୟୋ ୱା ପନ ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ ଏତଂ କରୋମୀ’’ତି ଆହ । ଉଭୋପି ତେ ପେଚ୍ଚ ସମା ଭୱନ୍ତୀତି ତେ ଉଭୋପି ଜନା ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିରୟଂ ଉପଗମନତୋ ଗତିୟା ସମାନା ଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଗତିୟେୱ ନେସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ନ ପନ ଆୟୁ । ବହୁଞ୍ହି ପାପଂ କତ୍ୱା ଚିରଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, ପରିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକମେୱ କାଲଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେସଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଲାମକମେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିହୀନକମ୍ମା ମନୁଜା ପରତ୍ଥା’’ତି । ‘‘ପରତ୍ଥା’’ତି ପନ ପଦସ୍ସ ପୁରତୋ ‘‘ପେଚ୍ଚା’’ତି ପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ପରତ୍ଥ ପେଚ୍ଚ ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେ ନିହୀନକମ୍ମା ସମା ଭୱନ୍ତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଅଭୂତବ୍ଭକ୍ଖାନୱସେନ ଭୂତଦୋସପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିସିନ୍ନାନଂ ବହୂନଂ ପାପଭିକ୍ଖୂନଂ ଦୁଚ୍ଚରିତକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଦସ୍ସନେନ ସଂୱେଜନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱେ ଗାଥା ଅଭାସି । ତତ୍ଥ କାସାୱକଣ୍ଠାତି କସାୱରସପୀତତ୍ତା କାସାୱେନ ୱତ୍ଥେନ ପଲିୱେଠିତକଣ୍ଠା । ପାପଧମ୍ମାତି ଲାମକଧମ୍ମା । ଅସଞ୍ଞତାତି କାୟାଦୀହି ସଞ୍ଞମରହିତା । ପାପାତି ତଥାରୂପା ପାପପୁଗ୍ଗଲା, ପାପେହି କମ୍ମେହି ଉପପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ କାୟୋପି ଆଦିତ୍ତୋ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତୋ ସଜୋତିଭୂତୋ, ସଙ୍ଘାଟିପି ଆଦିତ୍ତା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮-୨୧୯; ପାରା॰ ୨୩୦) ଲକ୍ଖଣସଂୟୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତିୟେୱ ।

ତତିୟଗାଥାୟ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଞ୍ଚେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ନିସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲୋ କାୟାଦୀହି ଅସଞ୍ଞତୋ ରଟ୍ଠୱାସୀହି ସଦ୍ଧାୟ ଦିନ୍ନଂ ୟଂ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ‘‘ସମଣୋମ୍ହୀ’’ତି ପଟିଜାନନ୍ତୋ ଗହେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ତତୋ ଆଦିତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିୱଣ୍ଣୋ ଅୟୋଗୁଳୋୱ ଭୁତ୍ତୋ ସେୟ୍ୟୋ ସୁନ୍ଦରତରୋ । କିଂକାରଣା ? ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ହିସ୍ସ ଏକୋୱ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଝାୟେୟ୍ୟ, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପନ ହୁତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନେକାନିପି ଜାତିସତାନି ନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ।

ଏକାଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ଦିଟ୍ଠିଗତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ଦ୍ୱାଦସମେ ଦ୍ୱୀହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହୀତି ଏତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ‘‘ଗୂଥଗତଂ ମୁତ୍ତଗତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୯.୧୧) ୱିୟ । ଗହିତାକାରସୁଞ୍ଞତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଗତମତ୍ତାନୀତି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି, ତେହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି । ପରିୟୁଟ୍ଠିତାତି ଅଭିଭୂତା ପଲିବୁଦ୍ଧା ୱା । ପଲିବୋଧତ୍ଥୋ ୱାପି ହି ପରିୟୁଟ୍ଠାନସଦ୍ଦୋ ‘‘ଚୋରା ମଗ୍ଗେ ପରିୟୁଟ୍ଠିଂସୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୦) ୱିୟ । ଦେୱାତି ଉପପତ୍ତିଦେୱା । ତେ ହି ଦିବ୍ବନ୍ତି ଉଳାରତମେହି କାମଗୁଣେହି ଝାନାଦୀହି ଚ କୀଳନ୍ତି, ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ୱା ୟଥିଚ୍ଛିତମତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଚ ଦେୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ମନସ୍ସ ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ମନୁସ୍ସା, ଉକ୍କଟ୍ଠନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଚେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ‘‘ସତ୍ଥା ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି । ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେତି ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଭୱେସୁ ଓଲୀୟନାଭିନିୱେସଭୂତେନ ସସ୍ସତଭାୱେନ ଏକଚ୍ଚେ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ଅୱଲୀୟନ୍ତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ତତୋ ନିସ୍ସରନ୍ତି । ଅତିଧାୱନ୍ତୀତି ପରମତ୍ଥତୋ ଭିନ୍ନସଭାୱାନମ୍ପି ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ ୟ୍ୱାୟଂ ହେତୁଫଲଭାୱେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନାନତ୍ତନୟସ୍ସପି ଗହଣେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଧାୱନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣା’’ତି ଉଚ୍ଛେଦେ ୱା ଭୱନିରୋଧପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିକ୍ଖେପଧମ୍ମତଂ ଅତିଧାୱନ୍ତି ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ଚ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଚସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ । ପୁବ୍ବୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣପରିପାକେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପନ ଦେୱମନୁସ୍ସା ତେନେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦଞ୍ଚ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତି । ତେ ହି ‘‘ନାମରୂପମତ୍ତମିଦଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ନ ସସ୍ସତଂ, ନାପି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ଅୱିପରୀତତୋ ପସ୍ସନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଓଲୀୟନାଦିକେ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନେନ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଭୱାତି କାମଭୱୋ, ରୂପଭୱୋ, ଅରୂପଭୱୋ । ଅପରେପି ତୟୋ ଭୱା ସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱୋ । ଅପରେପି ତୟୋ ଭୱା ଏକୱୋକାରଭୱୋ, ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋତି । ଏତେହି ଭୱେହି ଆରମନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ଭୱାରାମା। ଭୱେସୁ ରତା ଅଭିରତାତି ଭୱରତା। ଭୱେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ମୁଦିତାତି ଭୱସମ୍ମୁଦିତା । ଭୱନିରୋଧାୟାତି ତେସଂ ଭୱାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିରୋଧାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ । ଧମ୍ମେ ଦେସିୟମାନେତି ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତେ ନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେ ୱୁଚ୍ଚମାନେ । ନ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ସସ୍ସତାଭିନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ସଂଖିତ୍ତଧମ୍ମତ୍ତା ନ ପୱିସତି ନ ଓଗାହତି । ନ ପସୀଦତୀତି ପସାଦଂ ନାପଜ୍ଜତି ନ ତଂ ସଦ୍ଦହତି । ନ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ତସ୍ସଂ ଦେସନାୟଂ ନ ତିଟ୍ଠତି ନାଧିମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ସସ୍ସତତୋ ଅଭିନିୱିସନେନ ଭୱେସୁ ଓଲୀୟନ୍ତି ।

ଅଟ୍ଟୀୟମାନାତି ଭୱେ ଜରାରୋଗମରଣାଦୀନି ୱଧବନ୍ଧନଚ୍ଛେଦନାଦୀନି ଚ ଦିସ୍ୱା ସଂୱିଜ୍ଜନେନ ତେହି ସମଙ୍ଗିଭାୱେନ ଭୱେନ ପୀଳିୟମାନା ଦୁକ୍ଖାପିୟମାନା । ହରାୟମାନାତି ଲଜ୍ଜମାନା ଜିଗୁଚ୍ଛମାନାତି ପଟିକୂଲତୋ ଦହନ୍ତା । ୱିଭୱନ୍ତି ଉଚ୍ଛେଦଂ । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାହି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ନନ୍ଦନ୍ତି । ୟତୋକିରଭୋତିଆଦି ତେସଂ ଅଭିନନ୍ଦନାକାରଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟଦା । ଭୋତି ଆଲପନଂ । ଅୟଂ ଅତ୍ତାତି କାରକାଦିଭାୱେନ ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ୱିନସ୍ସତୀତି ନ ଦିସ୍ସତି, ୱିନାସଂ ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛତି । ନ ହୋତି ପରଂ ମରଣାତି ମରଣେନ ଉଦ୍ଧଂ ନ ଭୱତି । ଏତଂ ସନ୍ତନ୍ତି ୟଦେତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉଚ୍ଛେଦାଦି, ଏତଂ ସବ୍ବଭୱୱୂପସମତୋ ସବ୍ବସନ୍ତାପୱୂପସମତୋ ଚ ସନ୍ତଂ, ସନ୍ତତ୍ତା ଏୱ ପଣୀତଂ, ତଚ୍ଛାୱିପରୀତଭାୱତୋ ୟାଥାୱଂ। ତତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତଂ ପଣୀତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଦ୍ୱୟଂ ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନାୟ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ୟାଥାୱ’’ନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାୟ । ଏୱନ୍ତି ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସନେନ ।

ଭୂତନ୍ତି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ । ତଞ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତତ୍ତା ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଚ ଭୂତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନାହ ‘‘ଭୂତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୧) । ଭୂତତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ ସଲକ୍ଖଣତୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ପସ୍ସତି । ଇଦଞ୍ହି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ନାମରୂପମତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଇମେ ପଥୱୀଆଦୟୋ ଧମ୍ମା ରୂପଂ, ଇମେ ଫସ୍ସାଦୟୋ ଧମ୍ମା ନାମଂ, ଇମାନି ନେସଂ ଲକ୍ଖଣାଦୀନି, ଇମେ ନେସଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ପଚ୍ଚୟା’’ତି ଏୱଂ ସପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନୱସେନ ଚେୱ, ‘‘ସବ୍ବେପିମେ ଧମ୍ମା ଅହୁତ୍ୱା ସମ୍ଭୋନ୍ତି, ହୁତ୍ୱା ପଟିୱେନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅନିଚ୍ଚା, ଅନିଚ୍ଚତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖତ୍ତା ଅନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ଚ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ତରୁଣୱିପସ୍ସନାପରିୟୋସାନା ୱିପସ୍ସନାଭୂମି ଦସ୍ସିତା । ନିବ୍ବିଦାୟାତି ଭୂତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ତେଭୂମକଧମ୍ମଜାତସ୍ସ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ, ଏତେନ ବଲୱୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିରାଗାୟାତି ୱିରାଗତ୍ଥଂ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥଂ, ଇମିନା ମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି । ନିରୋଧାୟାତି ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥଂ, ଇମିନାପି ମଗ୍ଗମେୱ ଦସ୍ସେତି । ନିରୋଧାୟାତି ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିନିରୋଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ପସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋ ସପୁବ୍ବଭାଗେନ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପସ୍ସନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ୟେ ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ଦିସ୍ୱାତି ୟେ ଅରିୟସାୱକା ଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଭୂତତୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱତୋ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା । ଏତେନ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୂତସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମନ୍ତି ଭାୱନାଭିସମୟଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ହି ଭୂତଂ ଅତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ‘‘ଭୂତସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟଥାଭୂତେତି ଅୱିପରୀତସଚ୍ଚସଭାୱେ ନିବ୍ବାନେ । ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି ଅଧିମୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏତେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୱତଣ୍ହାପରିକ୍ଖୟାତି ଭୱତଣ୍ହାୟ ସବ୍ବସୋ ଖେପନା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ, ଏତେନ ସମୁଦୟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସୱେ ଭୂତପରିଞ୍ଞୋ ସୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୱେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସୋ ଭୂତପରିଞ୍ଞୋ ଭୂତସ୍ସ ଅତିକ୍କମନୂପାୟେନ ମଗ୍ଗେନ ଭୱତଣ୍ହାପରିକ୍ଖୟା ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧୋ ତତୋ ଏୱ ୟଥାଭୂତେ ନିବ୍ବାନେ ଅଧିମୁତ୍ତୋ । ଭୱାଭୱେତି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ, ଉଚ୍ଛେଦାଦିଦସ୍ସନେ ୱା ୱୀତତଣ୍ହୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ । ଭିକ୍ଖୁ ଭୂତସ୍ସ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୱିଭୱା, ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦା ପୁନବ୍ଭୱଂ ନାଗଚ୍ଛତି, ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ଏକାଦସମେ ୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମେସୁ ପରିୟୋସାନସୁତ୍ତେ ଚ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ସେସେସୁ ୱିୱଟ୍ଟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦ୍ୱାଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଇତିୱୁତ୍ତକସ୍ସ ଦୁକନିପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତିକନିପାତୋ

୧. ପଠମୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ତିକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ତୀଣୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଇମାନୀତି ଅଭିମୁଖୀକରଣଂ । ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ତତ୍ଥ ଅକୁସଲାନି ଚ ତାନି ମୂଲାନି ଚାତି ଅକୁସଲମୂଲାନି । ଅଥ ୱା ଅକୁସଲାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟପଭୱଜନକସମୁଟ୍ଠାପକନିବ୍ବତ୍ତକଟ୍ଠେନ ମୂଲାନି ଚାତି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ଅକୁସଲଧମ୍ମାନଂ କାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କାରଣଞ୍ହି ୟଥା ହିନୋତି ଏତସ୍ମା ଫଲଂ ପୱତ୍ତତୀତି ହେତୁ, ପଟିଚ୍ଚ ଏତସ୍ମା ଏତୀତି ପଚ୍ଚୟୋ, ପଭୱତି ଏତସ୍ମାତି ପଭୱୋ, ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ ଜନେତୀତି ଜନକଂ, ସମୁଟ୍ଠାପେତୀତି ସମୁଟ୍ଠାପକଂ, ନିବ୍ବତ୍ତେତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତକନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ମୂଲନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ଅକୁସଲାନଂ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନାନି, କାରଣାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କେଚି ପନ ‘‘ସାଲିଆଦୀନଂ ସାଲିବୀଜାଦୀନି ୱିୟ ମଣିପ୍ପଭାଦୀନଂ ମଣିୱଣ୍ଣାଦୟୋ ୱିୟ ଚ ଅକୁସଲାନଂ ଅକୁସଲଭାୱସାଧକୋ ଲୋଭାଦୀନଂ ମୂଲଟ୍ଠୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନରୂପେସୁ ତେସଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନ ସିୟା । ନ ହି ତାନି ତେସଂ ଅକୁସଲଭାୱଂ ସାଧେନ୍ତି, ନ ଚ ପଚ୍ଚୟା ନ ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ହେତୂ ହେତୁସମ୍ପୟୁତ୍ତକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଂସମୁଟ୍ଠାନାନଞ୍ଚ ରୂପାନଂ ହେତୁପଚ୍ଚୟେନ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତି (ପଟ୍ଠା॰ ୧.ପଚ୍ଚୟନିଦ୍ଦେସ.୧) ।

ଅହେତୁକସ୍ସ ଚ ମୋହସ୍ସ ଅକୁସଲଭାୱୋ ନ ସିୟା ଅକୁସଲଭାୱସାଧକସ୍ସ ମୂଲନ୍ତରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ । ଅଥାପି ସିୟା ଲୋଭାଦୀନଂ ସଭାୱସିଦ୍ଧୋ ଅକୁସଲାଦିଭାୱୋ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତାନଂ ପନ ଲୋଭାଦିପଟିବଦ୍ଧୋତି । ଏୱମ୍ପି ୟଥା ଲୋଭାଦୀନଂ, ଏୱଂ ଅଲୋଭାଦୀନମ୍ପି ସଭାୱସିଦ୍ଧୋ କୁସଲାଦିଭାୱୋତି ଅଲୋଭାଦୟୋ କୁସଲା ଏୱ ସିୟୁଂ, ନ ଅବ୍ୟାକତା, ନ ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଥା ସମ୍ପୟୁତ୍ତେସୁ, ଏୱଂ ମୂଲେସୁପି କୁସଲାଦିଭାୱୋ ପରିୟେସିତବ୍ବୋ । ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକୋ ୱିୟ ହି କୁସଲଭାୱସ୍ସ, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିକୋ ଅକୁସଲଭାୱସ୍ସ କାରଣନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ଅକୁସଲଭାୱସାଧନୱସେନ ଲୋଭାଦୀନଂ ମୂଲଟ୍ଠଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସାଧନୱସେନ ଗୟ୍ହମାନେ ନ କୋଚି ଦୋସୋ । ଲଦ୍ଧହେତୁପଚ୍ଚୟା ହି ଧମ୍ମା ୱିରୂଳ୍ହମୂଲା ୱିୟ ପାଦପା ଥିରା ହୋନ୍ତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା, ହେତୁରହିତା ପନ ତିଲବୀଜକାଦିସେୱାଲା ୱିୟ ନ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତାତି ହେତୁଆଦିଅତ୍ଥେନ ଅକୁସଲାନଂ ଉପକାରକତ୍ତା ମୂଲାନୀତି ଅକୁସଲମୂଲାନି । ୟସ୍ମା ପନ ମୂଲେନ ମୁତ୍ତୋ ଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତୀହି ମୂଲେହି ସବ୍ବୋ ଅକୁସଲରାସି ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତାନି ଅକୁସଲମୂଲାନି ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଲୋଭାଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ ପନ ତତିୟମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା ଲୋଭାଦୟୋ ଆଗତା, ଇଧ ପନ ଅନୱସେସାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ ।

ଗାଥାୟଂ ପାପଚେତସନ୍ତି ଅକୁସଲଧମ୍ମସମାୟୋଗତୋ ଲାମକଚିତ୍ତଂ । ହିଂସନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଆୟତିଂ ୱିପାକକ୍ଖଣେ ଚ ୱିବାଧେନ୍ତି । ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତାତି ଅତ୍ତନି ଜାତା । ତଚସାରନ୍ତି ଗଣ୍ଠିତଂ, ୱେଳୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ଫଲନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଖଦିରସୀସପାଦୟୋ ୱିୟ ଅନ୍ତୋସାରୋ ଅହୁତ୍ୱା ବହିସାରତାୟ ତଚସାରନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ୱେଳୁଆଦିଂ ୟଥା ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତମେୱ ଫଲଂ ହିଂସତି ୱିନାସେତି, ଏୱମେୱ ଅନ୍ତୋ ସୀଲାଦିସାରରହିତଂ ଲାମକଚିତ୍ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତ୍ତସମ୍ଭୂତାୟେୱ ଲୋଭାଦୟୋ ୱିନାସେନ୍ତୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଧାତୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଦୁତିୟେ ଧାତୁୟୋତି ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ଚ ଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧାତୁୟୋ । ୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସ୍ସ ସଭାୱସ୍ସ ଚ, ଇତରଂ ସଭାୱସ୍ସେୱ ଧାରଣଟ୍ଠେନ ଧାତୁ । ରୂପଧାତୂତି ରୂପଭୱୋ । ଧାତୁୟା ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବଂ, ଭୱସ୍ସ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ଧାତୁୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବନ୍ତି ଇଧ ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କଥିତୋ । ତସ୍ମା –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରା ? ହେଟ୍ଠତୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ଉପରିତୋ ଅକନିଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା, ଇମେ ଧମ୍ମା ରୂପାୱଚରା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୮୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ରୂପଧାତୁ । ଅରୂପଧାତୂତି ଅରୂପଭୱୋ । ଇଧାପି ଭୱେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ କଥିତୋତି –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ଅରୂପାୱଚରା ? ହେଟ୍ଠତୋ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା, ଉପରିତୋ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୂପଗେ ଦେୱେ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା, ଏତ୍ଥାୱଚରା ଏତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନା ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅରୂପାୱଚରା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୧) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଅରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ଅରୂପଧାତୁ । ନିରୋଧଧାତୂତି ନିବ୍ବାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ରୂପସହିତା, ରୂପପଟିବଦ୍ଧା, ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ରୂପଧାତୁ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ, ଏକୱୋକାରଭୱୋ ଚ, ତେନ ସକଲୋ କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତୋ । ରୂପରହିତା ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତି ଅରୂପଧାତୁ, ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ, ତେନ ଅରୂପଭୱୋ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଇତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ତୟୋ ଭୱା ସବ୍ବା ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ତତିୟପଦେନ ପନ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟେୱ ସଙ୍ଗହିତାତି ମଗ୍ଗଫଲାନି ଇଧ ତିକୱିନିମୁତ୍ତଧମ୍ମା ନାମ ଜାତା । କେଚି ପନ ‘‘ରୂପଧାତୂତି ରୂପସଭାୱା ଧମ୍ମା, ଅରୂପଧାତୂତି ଅରୂପସଭାୱା ଧମ୍ମାତି ପଦଦ୍ୱୟେନ ଅନୱସେସତୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଗହିତା’’ତି । ‘‘ରୂପତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭୂତା ଧମ୍ମା ରୂପଧାତୁ, ଅରୂପତଣ୍ହାୟ ୱିସୟଭୂତା ଅରୂପଧାତୂ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ରୂପଧାତୁଂ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ରୂପପଟିବଦ୍ଧଧମ୍ମପୱତ୍ତିଂ ଞାତପରିଞ୍ଞାଦୀହି ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନିତ୍ୱା । ଆରୁପ୍ପେସୁ ଅସଣ୍ଠିତାତି ଅରୂପାୱଚରଧମ୍ମେସୁ ଭୱରାଗୱସେନ ଭୱଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଚ ନ ପତିଟ୍ଠିତା ଅନଲ୍ଲୀନା । ‘‘ଅରୂପେସୁ ଅସଣ୍ଠିତା’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ତେଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ନିରୋଧେ ୟେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ୟେ ନିବ୍ବାନେ ଆରମ୍ମଣଭୂତେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀହି ଅନୱସେସକିଲେସତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ଜନା ମଚ୍ଚୁହାୟିନୋତି ତେ ଖୀଣାସୱଜନା ମରଣଂ ସମତୀତା ।

ଏୱଂ ଧାତୁତ୍ତୟସମତିକ୍କମେନ ଅମତାଧିଗମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ପଟିପଦା ମୟା ଗତମଗ୍ଗୋ ଚ ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସିତୋ’’ତି ତତ୍ଥ ନେସଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଦୁତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ କାୟେନାତି ନାମକାୟେନ ମଗ୍ଗଫଲେହି । ଫୁସୟିତ୍ୱାତି ପତ୍ୱା । ନିରୂପଧିନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିସବ୍ବୂପଧିରହିତଂ । ଉପଧିପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ଚ ଉପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନକାରଣଂ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ହି ମଗ୍ଗଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସବ୍ବେ ଉପଧୟୋ ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା ହୋନ୍ତୀତି ତଂ ତେସଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନକାରଣଂ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି କାଲେନ କାଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅନାସୱୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତମେୱ ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ତଦଧିଗମାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଠମୱେଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ତତିୟେ ୱେଦନାତି ଆରମ୍ମଣରସଂ ୱେଦିୟନ୍ତି ଅନୁଭୱନ୍ତୀତି ୱେଦନା । ତା ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁଖା ୱେଦନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୁଖ-ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଦୁକ୍ଖ-ସଦ୍ଦୋ ପନ ‘‘ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୭; ୱିଭ॰ ୧୯୦) ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଆଗତୋ । ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ, ମହାଲି, ରୂପଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖାନୁପତିତଂ ଦୁକ୍ଖାୱକ୍କନ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୦) ଦୁକ୍ଖାରମ୍ମଣେ । ‘‘ଦୁକ୍ଖୋ ପାପସ୍ସ ଉଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୧୭) ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟେ । ‘‘ୟାୱଞ୍ଚିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସୁକରା ଅକ୍ଖାନେନ ପାପୁଣିତୁଂ, ୟାୱ ଦୁକ୍ଖା ନିରୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦) ଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୟଟ୍ଠାନେ । ‘‘ସୁଖସ୍ସ ଚ ପହାନା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ପହାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୨; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୫) ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟଂ । ଇଧାପି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟମେୱ ।

ୱଚନତ୍ଥତୋ ପନ ସୁଖୟତୀତି ସୁଖା। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖା। ନ ଦୁକ୍ଖା ନ ସୁଖାତି ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ତାସୁ ଇଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ସୁଖା, ଅନିଟ୍ଠାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ଦୁକ୍ଖା, ଉଭୟୱିପରୀତାନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା । ତସ୍ମା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା, ନ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ । ୟଦା ହି ସୁଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସକଲସରୀରଂ ଭେନ୍ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତଂ ଫରମାନଂ ସତଧୋତସପ୍ପିଂ ଖାଦାପେନ୍ତଂ ୱିୟ, ସତପାକତେଲଂ ମକ୍ଖେନ୍ତଂ ୱିୟ, ଘଟସହସ୍ସେନ ପରିଳାହଂ ନିବ୍ବାପୟମାନଂ ୱିୟ ଚ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରୟମାନମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସକଲସରୀରଂ ଖୋଭେନ୍ତଂ ମଦ୍ଦନ୍ତଂ ଫରମାନଂ ତତ୍ତଫାଲଂ ପୱେସେନ୍ତଂ ୱିୟ ୱିଲୀନତମ୍ବଲୋହଂ ଆସିଞ୍ଚନ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅହୋ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୱିପ୍ପଲାପେନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତି ପାକଟା ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ପନ ଦୁବ୍ବିଜାନା ଦୁଦ୍ଦୀପନା ଅନ୍ଧକାରା ଅୱିଭୂତା । ସା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ଅପଗମେ ସାତାସାତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାକାରଭୂତା ନୟତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସେୱ ପାକଟା ହୋତି । ୟଥା କିଂ ? ୟଥା ପୁବ୍ବାପରଂ ସପଂସୁକେ ପଦେସେ ଉପଚରିତମଗ୍ଗୱସେନ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ ମିଗେନ ଗତମଗ୍ଗୋ, ଏୱଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣେସୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନେନପି ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣାନୁଭୱନଭାୱେନ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ପିଟ୍ଠିପାସାଣଗମନଂ ୱିୟ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣାଭାୱତୋ। ୟଞ୍ଚ ତତ୍ରାନୁଭୱନଂ, ସା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ।

ଏୱମେତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭାୱେନ ତିଧା ୱୁତ୍ତାପି କତ୍ଥଚି ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଦ୍ୱିଧା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ – ‘‘ଦ୍ୱେପି ମୟା, ଆନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା, ପରିୟାୟେନ ସୁଖା ୱେଦନା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୯) । କତ୍ଥଚି ତିସ୍ସୋପି ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଭାୱେନ ‘‘ସୁଖା ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଠିତିଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମସୁଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) । କତ୍ଥଚି ସବ୍ବାପି ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ୟଥା ଇଧ ୱୁତ୍ତା, ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏଦିସେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅଭିଧମ୍ମେ ଚ ଏୱଂ ଅୱତ୍ୱା କସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି, ‘‘ଦ୍ୱେପି ମୟା, ଆନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା’’ତି ଚ ? ସନ୍ଧାୟଭାସିତମେତଂ, ତସ୍ମା ସା ପରିୟାୟଦେସନା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସଙ୍ଖାରାନିଚ୍ଚତଂ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମତଂ, ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମି’’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) ।

‘‘ଦ୍ୱେପି ମୟା, ଆନନ୍ଦ, ୱେଦନା ୱୁତ୍ତା ପରିୟାୟେନା’’ତି ଚ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) ।

ଏତ୍ଥ ହି ସୁଖା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟେନ ପନ ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଛନ୍ଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ପରିୟାୟେନ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋତି ସା ତାଦିସୀ ପରିୟାୟଦେସନା । ଅୟଂ ପନ ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନା ସଭାୱକଥାତି କତ୍ୱା ନିପ୍ପରିୟାୟଦେସନାତି ଅୟମେତ୍ଥ ଆଚରିୟାନଂ ସମାନକଥା ।

ୱିତଣ୍ଡୱାଦୀ ପନାହ ‘‘ଦୁକ୍ଖତାଦ୍ୱୟୱଚନତୋ ପରିୟାୟଦେସନାୱ ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନା’’ତି । ସୋ ‘‘ମା ହେୱ’’ନ୍ତିସ୍ସ ୱଚନୀୟୋ, ୟସ୍ମା ଭଗୱତା ସବ୍ବାସଂ ୱେଦନାନଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଖାରାନିଚ୍ଚତଂ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ସଙ୍ଖାରୱିପରିଣାମତଂ ‘ୟଂ କିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମି’’’ନ୍ତି । ୟଦି ପନେତ୍ଥ ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନା ପରିୟାୟଦେସନା ସିୟା, ‘‘ଇଦଂ ମୟା ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତଂ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ନ ପନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅପିଚାୟମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘‘କୋ, ପନାୱୁସୋ, ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ? ସଚେ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ମୁଦୁକା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସୁଖା, ଅଧିମତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା, ମଜ୍ଝିମା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟେନ ୱୁତ୍ତା । ତାସୁ ହି ନ ସତ୍ତାନଂ ସୁଖାଦିୱଡ୍ଢୀ’’ତି । ସୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ – କୋ ପନାୱୁସୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ସଭାୱୋ, ୟେନ ‘‘ସବ୍ବା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁଂ ? ୟଦି ୟାୟ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସତ୍ତା ୱିୟୋଗମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ସଭାୱୋ । ୟାୟ ଚ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ସତ୍ତା ଅୱିୟୋଗମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ୟାୟ ନ ଉଭୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ସା କଥଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ସିୟା ? ଅଥ ୟା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସୟସ୍ସ ଉପଘାତକାରୀ, ସା ଦୁକ୍ଖା । ୟା ଅନୁଗ୍ଗହକାରୀ, ସା କଥଂ ଦୁକ୍ଖା ସିୟା । ଅଥ ପନ ୟଦରିୟା ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତି, ସୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ସଭାୱୋ, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ୱେଦନଂ ଅରିୟା ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସନ୍ତି, ସା ଚ ଅଭିଣ୍ହସଭାୱାତି କଥଂ ତାସଂ ୱେଦନାନଂ ମୁଦୁମଜ୍ଝିମାଧିମତ୍ତଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ସିୟା ? ୟଦି ଚ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଏୱ ୱେଦନାନଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ସିୟା, ‘‘ତିସ୍ସୋ ଇମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖତାୟୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତା, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତା, ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖତାନଂ ୱିଭାଗଦେସନା ନିପ୍ପୟୋଜନା ସିୟା । ତଥା ଚ ସତି ସୁତ୍ତମେୱ ପଟିବାହିତଂ ସିୟା, ପୁରିମେସୁ ଚ ତୀସୁ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ମୁଦୁକା ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନାତି ଆପଜ୍ଜତି ସୁଖୱେଦନାୱଚନତୋ । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେ ଅରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଚ ମଜ୍ଝିମା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାୱଚନତୋ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ପୁରିମା ତିସ୍ସୋ ରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିୟୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ଅରୂପସମାପତ୍ତୀହି ଚ ସନ୍ତତରାତି ଆପଜ୍ଜତି । କଥଂ ୱା ସନ୍ତତରପ୍ପଣୀତତରାସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ଅଧିକଭାୱୋ ୟୁଜ୍ଜତି ? ତସ୍ମା ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନାୟ ପରିୟାୟଦେସନାଭାୱୋ ନ ୟୁତ୍ତୋତି ।

ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ସୁଖନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୯; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୬), ତଂ କଥନ୍ତି ? ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଚ ୟଥାଭୂତାନୱବୋଧେନ ୟା ଏକନ୍ତତୋ ସୁଖସଞ୍ଞା, ୟା ଚ ଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତେ ସୁଖନିମିତ୍ତସଞ୍ଞା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମ୍ପି ‘‘ସୁଖା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୫୩) ଇଦଂ ପନ କଥନ୍ତି ? ଇଦଂ ପନ ୱିପରିଣାମଦସ୍ସନେ ସନ୍ନିୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ୱିରାଗୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଉପାୟଭାୱତୋ ସୁଖୱେଦନାୟ ବହୁଦୁକ୍ଖାନୁଗତଭାୱତୋ ଚ । ତଥା ହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁଭାୱତୋ ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅନୁବଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ପଣ୍ଡିତା ସୁଖମ୍ପି ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଚେୱ ପଟିପନ୍ନା ।

ଏୱମ୍ପି ନତ୍ଥେୱ ସୁଖା ୱେଦନା, ସୁଖହେତୂନଂ ନିୟମାଭାୱତୋ । ୟେ ହି ସୁଖୱେଦନାୟ ହେତୁସମ୍ମତା ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୟୋ, ତେ ଏୱ ଅଧିମତ୍ତଂ ଅକାଲେ ଚ ପଟିସେୱିୟମାନା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ହେତୁଭାୱମାପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ଚ ୟେନେୱ ହେତୁନା ସୁଖଂ, ତେନେୱ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ । ତସ୍ମା ନ ତେ ସୁଖହେତୂ, ଦୁକ୍ଖନ୍ତରାପଗମେ ପନ ଅୱିଞ୍ଞୂନଂ ସୁଖସଞ୍ଞା ୟଥା ଚିରତରଂ ଠାନାଦିଇରିୟାପଥସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା ତଦଞ୍ଞଇରିୟାପଥସମାୟୋଗେ ମହନ୍ତଞ୍ଚ ଭାରଂ ୱହତୋ ଭାରନିକ୍ଖେପେ ଚେୱ ୱୂପସମେ ଚ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥେୱ ସୁଖନ୍ତି ? ତୟିଦଂ ସମ୍ମଦେୱ ସୁଖହେତୁଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟ ତସ୍ସ ନିୟମାଭାୱପରିକପ୍ପନଂ । ଆରମ୍ମଣମତ୍ତମେୱ ହି କେୱଲଂ ସୁଖହେତୁଂ ମନସିକତ୍ୱା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକସରୀରସ୍ସ ଅୱତ୍ଥାୱିସେସଂ ସମୁଦିତଂ ପନ ଏକଜ୍ଝଂ ତଦୁଭୟଂ ସୁଖାଦିହେତୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟାଦିସଞ୍ଚ ତଦୁଭୟଂ ସୁଖୱେଦନାୟ ହେତୁ, ତାଦିସଂ ନ କଦାଚିପି ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ହେତୁ ହୋତୀତି ୱୱତ୍ଥିତା ଏୱ ସୁଖାଦିହେତୁ । ୟଥା ନାମ ତେଜୋଧାତୁ ସାଲିୟୱଡାକସସ୍ସାଦୀନଂ ୟାଦିସମୱତ୍ଥନ୍ତରଂ ପତ୍ୱା ସାତମଧୁରଭାୱହେତୁ ହୋତି, ନ ତାଦିସମେୱ ପତ୍ୱା କଦାଚିପି ଅସାତଅମଧୁରଭାୱହେତୁ ହୋତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ଦୁକ୍ଖାପଗମେୱ କଦାଚି ସୁଖୱେଦନନ୍ତରଂ ଉପଲବ୍ଭତି । ତତ୍ଥ ସୁଖେୟେୱ ସୁଖସଞ୍ଞା, ନ ଦୁକ୍ଖାପଗମମତ୍ତେ ୟଥା ଅଦ୍ଧାନଗମନପରିସ୍ସମକିଲନ୍ତସ୍ସ ସମ୍ବାହନେ ଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ ଚ, ଅଞ୍ଞଥା କାଲନ୍ତରେପି ପରିସ୍ସମାପଗମେ ତାଦିସୀ ସୁଖସଞ୍ଞା ସିୟା । ଦୁକ୍ଖାପଗମମତ୍ତେ ପନ ସୁଖନ୍ତି ପରିକପ୍ପନା ୱେଦନାୱିସେସସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନତ୍ତା । ଏକନ୍ତେନେୱ ଚେତଂ ଏୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ୟତୋ ପଣୀତପ୍ପଣୀତାନିୟେୱ ଆରମ୍ମଣାନି ମହତା ଆୟାସେନ ସତ୍ତା ଅଭିପତ୍ଥୟନ୍ତି, ନ ଚ ନେସଂ ୟେନ କେନଚି ୟଥାଲଦ୍ଧମତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ପତିକାରଂ କାତୁଂ ସକ୍କା ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦେନାତି। ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ହି ତଣ୍ହାଉପାଦି, ତଥାଭାୱେ ଚ ସୁଗନ୍ଧମଧୁରସୁଖସମ୍ଫସ୍ସାଦିୱତ୍ଥୂନଂ ଇତରୀତରଭାୱେନ ସୁଖୱିସେସସଞ୍ଞା ଜାୟମାନା କତମସ୍ସ ଦୁକ୍ଖୱିସେସସ୍ସ ଅପଗମନେ ଘାନଜିୱ୍ହାକାୟଦ୍ୱାରେସୁ, ସୋତଦ୍ୱାରେ ଚ ଦିବ୍ବସଙ୍ଗୀତସଦିସପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସଦ୍ଦାୱଧାରଣେ । ତସ୍ମା ନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟମେୱ ଦୁକ୍ଖନ୍ତରାପଗମେ ସୁଖସଞ୍ଞା, ନାପି କେୱଲେ ଦୁକ୍ଖାପଗମମତ୍ତେତି ଆଗମତୋ ୟୁତ୍ତିତୋପି ୱୱତ୍ଥିତା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନାତି ଭଗୱତୋ ୱେଦନତ୍ତୟଦେସନା ନୀତତ୍ଥାୟେୱ, ନ ନେୟ୍ୟତ୍ଥାତି ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବଂ । ଏୱଞ୍ଚେତଂ ଉପେତି, ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲଂ, ନୋ ଚେ, କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଗଚ୍ଛ ୟଥାସୁଖ’’ନ୍ତି ।

ଏୱମେତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପଟିପକ୍ଖସଭାୱୱୱତ୍ଥିତଲକ୍ଖଣା ଏୱ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ଭଗୱତା ଦେସିତା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମିକାନଂ ୟୋଗାୱଚରାନଂ ୱେଦନାମୁଖେନ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ସଙ୍ଖେପମନସିକାରୱସେନ ୱା ୱିତ୍ଥାରମନସିକାରୱସେନ ୱା ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନାଦିୱସେନ ୱା କଥେତି । ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପନ କଥେନ୍ତୋ ଫସ୍ସୱସେନ ୱା ୱେଦନାୱସେନ ୱା ଚିତ୍ତୱସେନ ୱା କଥେତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ଆପାଥଗତେ ଆରମ୍ମଣେ ଆୱଜ୍ଜତୋ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଚେତସିକାନଂ ପଠମାଭିନିପାତୋ ଫସ୍ସୋ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଫୁସନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱେଦନା ପାକଟା ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି । ଇତି ତେସଂ ତେସଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ୟଥାପାକଟଂ ଫସ୍ସାଦିମୁଖେନ ତିଧା ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେତି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଫସ୍ସୋ ପାକଟୋ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ନ କେୱଲଂ ଫସ୍ସୋୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେୱ ଆରମ୍ମଣଂ ଅନୁଭୱମାନା ୱେଦନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଜାନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି, ୱିଜାନମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ସ ୱେଦନା ପାକଟା ହୋତି, ସୋପି ‘‘ନ କେୱଲଂ ୱେଦନାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଫୁସମାନୋ ଫସ୍ସୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଞ୍ଜାନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି, ୱିଜାନମାନଂ ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପାକଟଂ ହୋତି, ସୋପି ‘‘ନ କେୱଲଂ ୱିଞ୍ଞାଣମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତଦେୱାରମ୍ମଣଂ ଫୁସମାନୋ ଫସ୍ସୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅନୁଭୱମାନା ୱେଦନାପି, ସଞ୍ଜାନମାନା ସଞ୍ଞାପି, ଚେତୟମାନା ଚେତନାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକେୟେୱ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ।

ସୋ ‘‘ଇମେ ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ଧମ୍ମା କିଂନିସ୍ସିତା’’ତି ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ୱତ୍ଥୁନିସ୍ସିତା’’ତି ପଜାନାତି । ୱତ୍ଥୁ ନାମ କରଜକାୟୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ପନ ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଏତ୍ଥସିତଂ ଏତ୍ଥପଟିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୫୨) । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଭୂତା ଚେୱ ଉପାଦାରୂପାନି ଚ, ଏୱମେତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁ ରୂପଂ, ଫସ୍ସପଞ୍ଚମକା ନାମନ୍ତି ନାମରୂପମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି । ରୂପଞ୍ଚେତ୍ଥ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନାମଂ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧମତ୍ତଂ ହୋତି । ନାମରୂପୱିନିମୁତ୍ତା ହି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତଂ ୱା ନାମରୂପଂ ନତ୍ଥି । ସୋ ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କିଂହେତୁକା’’ତି ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁକା’’ତି, ତତୋ ‘‘ପଚ୍ଚୟୋ ଚେୱ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଞ୍ଚ ଇଦଂ, ଅଞ୍ଞୋ ସତ୍ତୋ ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋ ୱା ନତ୍ଥି, ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜମତ୍ତମେୱା’’ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପୱସେନ ତିଲକ୍ଖଣଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଟିପାଟିୟା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖମନତ୍ତା’’ତି ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ସୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଅଜ୍ଜା’’ତି ପଟିୱେଧଂ ଆକଙ୍ଖମାନୋ ତଥାରୂପେ ସମୟେ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ, ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ, ଭୋଜନସପ୍ପାୟଂ, ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋୱ ୱିପସ୍ସନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାତି । ଏୱଂ ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଜନାନଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନ ଭଗୱା ୱେଦନାୱସେନ ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଅରୂପକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ୱେଦନାୱସେନ କଥେସି । ତତ୍ଥ –

‘‘ଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଉପ୍ପତ୍ତି ଅନୁସୟୋ ତଥା ।

ଠାନଂ ପୱତ୍ତିକାଲୋ ଚ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଞ୍ଚ ଦ୍ୱିଧାଦିତା’’ତି ॥ –

ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଧିଟ୍ଠାନନ୍ତି ଫସ୍ସୋ । ‘‘ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନା’’ତି ହି ୱଚନତୋ ଫସ୍ସୋ ୱେଦନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ । ତଥା ହି ସୋ ୱେଦନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ନିଚ୍ଚମ୍ମଗାୱୀଉପମାୟ ଉପମିତୋ । ତତ୍ଥ ସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନୀୟୋ ଫସ୍ସୋ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ, ଆସନ୍ନକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେଦନା କସ୍ସ ପଦଟ୍ଠାନଂ ? ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହା’’ତି ୱଚନତୋ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ଅଭିପତ୍ଥନୀୟଭାୱତୋ । ସୁଖା ୱେଦନା ତାୱ ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ହୋତୁ, ଇତରା ପନ କଥନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ ସୁଖସମଙ୍ଗୀପି ତାୱ ତଂସଦିସଂ ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରିତରଂ ସୁଖଂ ଅଭିପତ୍ଥେତି, କିମଙ୍ଗ ପନ ଦୁକ୍ଖସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଚ ସନ୍ତଭାୱେନ ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ତିସ୍ସୋପି ୱେଦନା ତଣ୍ହାୟ ପଦଟ୍ଠାନଂ ।

ଉପ୍ପତ୍ତୀତି ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତା ହି ସତ୍ତସଙ୍ଖାରା ସୁଖୱେଦନାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ, ତେ ଏୱ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଭୂତା ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ, ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣଭୂତା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ । ୱିପାକତୋ ତଦାକାରଗ୍ଗହଣତୋ ଚେତ୍ଥ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅନୁସୟୋତି ଇମାସୁ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି, ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ପଟିଘାନୁସୟୋ, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୁଖାୟ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ।

ଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟା ଚେତ୍ଥ ରାଗପକ୍ଖିୟା କାତବ୍ବା । ସୁଖାଭିନନ୍ଦନେନ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ‘‘ସସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ସକ୍କାୟେ ଅଭିନିୱିସନ୍ତି, ମାନଜାତିକା ଚ ମାନଂ ଜପ୍ପେନ୍ତି ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୁସୟୋ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାପକ୍ଖିକୋ କାତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୱିଭଙ୍ଗେ (ୱିଭ॰ ୨୮୮-୨୮୯) ‘‘ୱେଦନାପଚ୍ଚୟା ୱିଚିକିଚ୍ଛା’’ତି । ଅନୁସୟାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନଭାୱେନ ଥାମଗମନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତୀ’’ତି ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଅନୁରୂପକାରଣଲାଭେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ ରାଗୋ, ତତ୍ଥ ସୟିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଠାନନ୍ତି କାୟୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱେଦନାୟ ଠାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ କାୟିକଂ ସୁଖଂ କାୟସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସାତଂ ସୁଖଂ ୱେଦୟିତଂ (ଧ॰ ସ॰ ୪୪୯) । ୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚେତସିକଂ ସୁଖଂ ଚେତୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ସାତଂ ସୁଖଂ ୱେଦୟିତ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୪୭୧) ଚ ।

ପୱତ୍ତିକାଲୋତି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣୋ, ପୱତ୍ତନାକଲନଞ୍ଚ । ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେନ ହି ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନାନଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ୱୱତ୍ଥିତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସୁଖା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନା ଠିତିସୁଖା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନା ଠିତିଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମସୁଖା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୫) ।

ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖଂ, ନତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁକ୍ଖାୟ ୱେଦନାୟ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ନତ୍ଥିଭାୱୋ ସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ପୱତ୍ତନାକଲନଂ ପୱତ୍ତିୟା ଆକଲନଂ ଅନାକଲନଞ୍ଚ ଜାନନଂ ଅଜାନନଞ୍ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱୱୱତ୍ଥାନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ୱେଦନା ଞାଣସୁଖା ଅଞ୍ଞାଣଦୁକ୍ଖା’’ତି ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଏତା ହି ସୁଖାଦୟୋ ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ପଞ୍ଚଧା ୱିଭତ୍ତା । କାୟିକଞ୍ହି ସାତଂ ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅସାତଂ ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ମାନସଂ ପନ ସାତଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅସାତଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । ଦୁୱିଧମ୍ପି ନେୱ ସାତଂ ନାସାତଂ ଉପେକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି । କିଂ ପନେତ୍ଥ କାରଣଂ – ୟଥା କାୟିକଚେତସିକା ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ‘‘ସୁଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ଦୁକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଦୋମନସ୍ସିନ୍ଦ୍ରିୟ’’ନ୍ତି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା, ନ ଏୱଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ? ଭେଦାଭାୱତୋ । ୟଥେୱ ହି ଅନୁଗ୍ଗହସଭାୱା ବାଧକସଭାୱା ଚ ସୁଖଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଅଞ୍ଞଥା କାୟସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଂ ବାଧକଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଞଥା, ନ ଏୱଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା, ତସ୍ମା ଭେଦାଭାୱତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ନ ୱୁତ୍ତା ।

ଦ୍ୱିଧାଦିତାତି ସବ୍ବାପି ହି ୱେଦନା ୱେଦୟିତଟ୍ଠେନ ଏକୱିଧାପି ନିସ୍ସୟଭେଦେନ ଦୁୱିଧା – କାୟିକା ଚେତସିକାତି, ସୁଖା, ଦୁକ୍ଖା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାତି ତିୱିଧା, ଚତୁୟୋନିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ, ଗତିୱସେନ ଚ ପଞ୍ଚୱିଧା, ଦ୍ୱାରୱସେନ ଚ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଚ ଛବ୍ବିଧା, ସତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁୟୋଗେନ ସତ୍ତୱିଧା, ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମପଚ୍ଚୟତାୟ ଅଟ୍ଠୱିଧା, ସୁଖାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକଂ ଅତୀତାଦିୱିଭାଗେନ ନୱୱିଧା, ତା ଏୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତବହିଦ୍ଧାଭେଦେନ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧା, ତଥା ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଏକେକସ୍ମିଂ ସୁଖାଦିୱସେନ ତିସ୍ସୋ ତିସ୍ସୋ କତ୍ୱା । ରୂପାରମ୍ମଣସ୍ମିଞ୍ହି ସୁଖାପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦୁକ୍ଖାପି, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାପି, ଏୱଂ ଇତରେସୁପି । ଅଥ ୱା ଅଟ୍ଠାରସମନୋପୱିଚାରୱସେନ ଅଟ୍ଠାରସ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ ରୂପଂ ଉପୱିଚରତି, ଦୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ, ଉପେକ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟଂ ରୂପଂ ଉପୱିଚରତି, ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ…ପେ॰… ମନସା ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାୟ ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଉପୱିଚରତି, ଦୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ, ଉପେକ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟଂ ଧମ୍ମଂ ଉପୱିଚରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୨) ।

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସୱିଧା ହୋନ୍ତି । ତଥା ଛ ଗେହସ୍ସିତାନି ସୋମନସ୍ସାନି, ଛ ଗେହସ୍ସିତାନି ଦୋମନସ୍ସାନି, ଛ ଗେହସ୍ସିତା ଉପେକ୍ଖା, ତଥା ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସିତା ସୋମନସ୍ସାଦୟୋତି ଏୱଂ ଛତ୍ତିଂସୱିଧା। ଅତୀତେ ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତେ ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଛତ୍ତିଂସାତି ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତମ୍ପି ଭୱନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଦ୍ୱିଧାଦିତା ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

ପକିଣ୍ଣକକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଗାଥାସୁ ସମାହିତୋତି ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ସମାହିତୋ । ତେନ ସମଥଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ସମ୍ପଜାନୋତି ସାତ୍ଥକସମ୍ପଜଞ୍ଞାଦିନା ଚତୁବ୍ବିଧେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମ୍ପଜାନୋ । ତେନ ୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତି । ସତୋତି ସତୋକାରୀ । ତେନ ସମଥୱିପସ୍ସନାନୟେନ ଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ୱେଦନା ଚ ପଜାନାତୀତି ‘‘ଇମା ୱେଦନା, ଏତ୍ତକା ୱେଦନା’’ତି ସଭାୱତୋ ୱିଭାଗତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣତୋ ଚ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ପରିଜାନନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧେନ ପଜାନାତି । ୱେଦନାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ୟତ୍ଥ ଚେତା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ଏତ୍ତାୱତା ୱେଦନା ୟତ୍ଥ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ତଂ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ଖୟଗାମିନନ୍ତି ୱେଦନାନଂ ଖୟଗାମିନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞ୍ଚ ପଜାନାତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱେଦନାନଂଖୟାତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱେଦନାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧା । ନିଚ୍ଛାତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ, ପହୀନତଣ୍ହୋ, କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ, ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନେନ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତୋ ହୋତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟୱେଦନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଚତୁତ୍ଥେ ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ସୁଖୱେଦନା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖୱସେନ ଦୁକ୍ଖାତି ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସିତବ୍ବା । ସଲ୍ଲତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବାତି ଦୁନ୍ନୀହରଣଟ୍ଠେନ ଅନ୍ତୋତୁଦନଟ୍ଠେନ ପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଭାୱେନ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ସଲ୍ଲନ୍ତି ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଅନିଚ୍ଚତୋତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ନିଚ୍ଚପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚାତି ପସ୍ସିତବ୍ବା । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ସବ୍ବାପି ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସିତବ୍ବା, ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନତୋ ପନ ସାତିସୟଂ ୱିରାଗନିମିତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ସୁଖା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଆହ । ଅଥ ୱା ୟତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସୁଖାଭିନିୱେସିନୋ, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବେଦଜନନତ୍ଥଂ ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଦୁକ୍ଖଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ୟଦନିଚ୍ଚଂ, ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ‘‘ସୁଖା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ସୁଖାପି ତାୱ ଏଦିସୀ, ଦୁକ୍ଖା ନୁ ଖୋ କୀଦିସୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୟ ‘‘ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଆହ, ଇତରା ପନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାୟ ଏୱ ଦୁକ୍ଖାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଅୱୋଚ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ସୁଖା ୱେଦନା ଦୁକ୍ଖତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଏତେନ ରାଗସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତନୂପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୁଖୱେଦନାୟ ହି ରାଗାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ‘‘ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ସଲ୍ଲତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଏତେନ ଦୋସସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତନୂପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ହି ପଟିଘାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି । ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା’’ତି ଏତେନ ମୋହସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତନୂପାୟୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାୟ ହି ଅୱିଜ୍ଜାନୁସୟୋ ଅନୁସେତି ।

ତଥା ପଠମେନ ତଣ୍ହାସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ତସ୍ସ ସୁଖସ୍ସାଦହେତୁକତ୍ତା, ଦୁତିୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ । ୟଥାଭୂତଞ୍ହି ଦୁକ୍ଖଂ ଅପରିଜାନନ୍ତା ତସ୍ସ ପରିହରଣତ୍ଥଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରନ୍ତି । ତତିୟେନ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସସ୍ସ ପହାନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସାଭାୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିମିତ୍ତତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସସ୍ସ, ଅୱିଜ୍ଜାନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ୱେଦନା । ପଠମେନ ୱା ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା, ଦୁତିୟେନ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା, ତତିୟେନ ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖପରିଞ୍ଞା । ପଠମେନ ୱା ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପରିଞ୍ଞା, ଦୁତିୟେନ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣପରିଞ୍ଞା, ତତିୟେନ ମଜ୍ଝତ୍ତାରମ୍ମଣପରିଞ୍ଞା । ୱିରତ୍ତେସୁ ହି ତଦାରମ୍ମଣଧମ୍ମେସୁ ଆରମ୍ମଣାନିପି ୱିରତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି । ପଠମେନ ୱା ରାଗପ୍ପହାନପରିକିତ୍ତନେନ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାୟ ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି, ଦୁତିୟେନ ଦୋସପ୍ପହାନପରିକିତ୍ତନେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୟ ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖୋ, ତତିୟେନ ମୋହପ୍ପହାନପରିକିତ୍ତନେନ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାୟ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟତୋତି ୟଦା, ୟସ୍ମା ୱା । ଅରିୟୋତି କିଲେସେହି ଆରକା ଠିତୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ସମ୍ମଦ୍ଦସୋତି ସବ୍ବାସଂ ୱେଦନାନଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ୱା ସଚ୍ଚାନଂ ଅୱିପରୀତଦସ୍ସାୱୀ । ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ତଣ୍ହନ୍ତି ୱେଦନାମୂଲକଂ ତଣ୍ହଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ଦି, ଅନୱସେସତୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦି । ୱିୱତ୍ତୟି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧଂ ସଂୟୋଜନଂ ପରିୱତ୍ତୟି, ନିମ୍ମୂଲମକାସି । ସମ୍ମାତି ହେତୁନା କାରଣେନ । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟା, ପହାନାଭିସମୟା ୱା । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି କିଚ୍ଚୱସେନ ମାନଂ ପସ୍ସତି, ଅୟମସ୍ସ ଦସ୍ସନାଭିସମୟୋ । ତେନ ଦିଟ୍ଠୋ ପନ ସୋ ତାୱଦେୱ ପହୀୟତି ଦିଟ୍ଠୱିସେନ ଦିଟ୍ଠସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତଂ ୱିୟ, ଅୟମସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟୋ । ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ଏୱଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ମାନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ଚ ସବ୍ବସ୍ସେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ କୋଟିସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ପରିୱଟୁମଂ ଅକାସି, ଅନ୍ତିମସମୁସ୍ସୟମତ୍ତାୱସେସଂ ଦୁକ୍ଖମକାସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଗାଥାସୁ ୟୋତି ୟୋ ଅରିୟସାୱକୋ । ଅଦ୍ଦାତି ଅଦ୍ଦସ, ସୁଖୱେଦନଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ପସ୍ସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖୱେଦନା ହି ୱିସମିସ୍ସଂ ୱିୟ ଭୋଜନଂ ପରିଭୋଗକାଲେ ଅସ୍ସାଦଂ ଦଦମାନା ୱିପରିଣାମକାଲେ ଦୁକ୍ଖାୟେୱାତି । ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋତି ୟଥା ସଲ୍ଲଂ ସରୀରଂ ଅନୁପୱିସନ୍ତମ୍ପି ପୱିଟ୍ଠମ୍ପି ଉଦ୍ଧରିୟମାନମ୍ପି ପୀଳମେୱ ଜନେତି, ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାପି ଠିତିପ୍ପତ୍ତାପି ଭିଜ୍ଜମାନାପି ୱିବାଧତିୟେୱାତି ତଂ ସଲ୍ଲତୋ ୱିପସ୍ସୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଦ୍ଦକ୍ଖିନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋତି ସୁଖଦୁକ୍ଖତୋ ସନ୍ତସଭାୱତାୟ ସନ୍ତତରଜାତିକମ୍ପି ନଂ ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଅନିଚ୍ଚତୋ ପସ୍ସି ।

ସ ୱେ ସମ୍ମଦ୍ଦସୋତି ସୋ ଏୱଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ଦୁକ୍ଖାଦିତୋ ଦସ୍ସାୱୀ । ୟତୋତି ୟସ୍ମା । ତତ୍ଥାତି ୱେଦନାୟଂ । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୱସେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ସୁଖାଦୀନି ଦୁକ୍ଖାଦିତୋ ଅଦ୍ଦସ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱେଦନାୟ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ୱିମୁଚ୍ଚତି । ୟଂସଦ୍ଦେ ହି ୱୁତ୍ତେ ତଂସଦ୍ଦୋ ଆହରିତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ୟତୋତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସଂୟତୋ ୟତତ୍ତୋ, ୟତତି ପଦହତୀତି ୱା ୟତୋ, ଆୟତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋତି ୱେଦନାମୁଖେନ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ଛଟ୍ଠାଭିଞ୍ଞାୟ ପରିୟୋସିତୋ କତକିଚ୍ଚୋ । ସନ୍ତୋତି ରାଗାଦିକିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ । ୟୋଗାତିଗୋତି କାମୟୋଗାଦିଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ୟୋଗଂ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଉଭୟହିତମୁନନତୋ ମୁନୀତି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଠମଏସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ପଞ୍ଚମେ ଏସନାତି ଗୱେସନା ପରିୟେସନା ମଗ୍ଗନା । ତା ୱିଭାଗତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମେସନା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ କାମେସନାତି କାମାନଂ ଏସନା, କାମସଙ୍ଖାତା ୱା ଏସନା କାମେସନା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା କାମେସନା ? ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ, କାମରାଗୋ, କାମନନ୍ଦୀ, କାମସ୍ନେହୋ, କାମପିପାସା, କାମମୁଚ୍ଛା, କାମଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମେସନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୯) ।

ତସ୍ମା କାମରାଗୋ କାମେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭୱେସନାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଭୱେସନା ? ୟୋ ଭୱେସୁ ଭୱଚ୍ଛନ୍ଦୋ…ପେ॰… ଭୱଜ୍ଝୋସାନଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭୱେସନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୯) ।

ତସ୍ମା ଭୱେସନରାଗୋ ରୂପାରୂପଭୱପତ୍ଥନା ଭୱେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଏସନା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା। ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ? ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା, ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋତି ୱା, ଅନ୍ତୱା ଲୋକୋତି ୱା, ଅନନ୍ତୱା ଲୋକୋତି ୱା, ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀରନ୍ତି ୱା, ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ୱା, ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ୱା, ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ୱା, ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ୱା, ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ୱା, ୟା ଏୱରୂପା ଦିଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଦିଟ୍ଠିଗହନଂ ଦିଟ୍ଠିକନ୍ତାରୋ ଦିଟ୍ଠିୱିସୂକାୟିକଂ ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞୋଜନଂ ଗାହୋ ପତିଟ୍ଠାହୋ ଅଭିନିୱେସୋ ପରାମାସୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ ମିଚ୍ଛାପଥୋ ମିଚ୍ଛତ୍ତଂ ତିତ୍ଥାୟତନଂ ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୯) ।

ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗତସମ୍ମତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଏସନା ଦିଟ୍ଠିବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାତି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଏତ୍ତାୱତା ରାଗଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏସନାତି ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ରାଗଦିଟ୍ଠିୟୋୱ ଏସନା, ତଦେକଟ୍ଠଂ କମ୍ମମ୍ପି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା କାମେସନା ? କାମରାଗୋ ତଦେକଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମେସନା । ତତ୍ଥ କତମା ଭୱେସନା ? ଭୱରାଗୋ ତଦେକଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ ମନୋକମ୍ମଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭୱେସନା । ତତ୍ଥ କତମା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ? ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକା ଦିଟ୍ଠି ତଦେକଟ୍ଠଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ, ୱଚୀକମ୍ମଂ, ମନୋକମ୍ମଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୯) –

ଏୱମେତା ତିସ୍ସୋ ଏସନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗାଥାସୁ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଏସନାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ତଣ୍ହା ଚାତି ସମ୍ଭୱୋ, ସମୁଦୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥଚେତା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ପଠମମଗ୍ଗେନ ନିରୁଜ୍ଝତି, କାମେସନା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଭୱେସନା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଦୁତିୟଏସନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫. ଛଟ୍ଠେ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ସହାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ । ୱିଭତ୍ତିଲୋପେନ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ, କରଣତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାୟ ସଦ୍ଧିଂ କାମେସନା, ଭୱେସନାତି ତିସ୍ସୋ ଏସନା’’ତି । ତାସୁ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନଂ ସରୂପତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତିସଚ୍ଚପରାମାସୋ, ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୁସ୍ସୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇତି ଏୱଂ ସଚ୍ଚନ୍ତି ପରାମାସୋ ଇତିସଚ୍ଚପରାମାସୋ। ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିୟା ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏୱ ସବ୍ବାନତ୍ଥହେତୁଭାୱତୋ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) । ତା ଏୱ ଚ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢମାନା ଲୋଭାଦିକିଲେସସମୁସ୍ସୟେନ ଚ ସମୁସ୍ସୟା, ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ, ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିସମାନା ସବ୍ବାନତ୍ଥହେତୁଭୂତା କିଲେସଦୁକ୍ଖୂପଚୟହେତୁଭୂତା ଚ ଦିଟ୍ଠିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏତେନ ପୱତ୍ତିଆକାରତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସବ୍ବରାଗୱିରତ୍ତସ୍ସାତି ସବ୍ବେହି କାମରାଗଭୱରାଗେହି ୱିରତ୍ତସ୍ସ । ତତୋ ଏୱ ତଣ୍ହକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ତଣ୍ହକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନୋ ଅରହତୋ । ଏସନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାତି କାମେସନା, ଭୱେସନା ଚ ସବ୍ବସୋ ନିସ୍ସଟ୍ଠା ପହୀନା । ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୂହତାତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାସଙ୍ଖାତା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଚ ପଠମମଗ୍ଗେନେୱ ସମୁଗ୍ଘାତିତା । ଏସନାନଂ ଖୟାତି ଏୱମେତାସଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଏସନାନଂ ଖୟା ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧା ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତା । ଭିକ୍ଖୂତି ଚ ସବ୍ବସୋ ଆସାଭା ୱା । ନିରାସୋତି ଚ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠସ୍ସ ୱିଚିକିଚ୍ଛାକଥଂକଥାସଲ୍ଲସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ଅକଥଂକଥୀତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭-୮. ଆସୱସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୫୬-୫୭. ସତ୍ତମେ କାମାସୱୋତି କାମେସୁ ଆସୱୋ, କାମସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଆସୱୋ କାମାସୱୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ କାମରାଗୋ ରୂପାଦିଅଭିରତି ଚ କାମାସୱୋ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ଭୱପତ୍ଥନା ଚ ଭୱାସୱୋ। ଅୱିଜ୍ଜାୱ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ।

ଆସୱାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଚ କିଲେସା ଆସୱାନଂ ସମ୍ଭୱୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମନସିକରୋତୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଆସୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଆସୱା ପୱଡ୍ଢନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫) ।

‘‘ଅୱିଜ୍ଜା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାପତ୍ତିୟା ଅନ୍ୱଦେୱ ଅହିରିକଂ ଅନୋତ୍ତପ୍ପ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୪୦) ଚ ।

ମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଖୟଗାମିନନ୍ତି ଆସୱାନଂ ଖୟଗାମିନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ କାମାସୱୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି, ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ । କାମୁପାଦାନଂ ୱିୟ କାମାସୱୋପି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅଟ୍ଠମେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

ସତ୍ତମଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ତଣ୍ହାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ନୱମେ ତଣ୍ହାୟନଟ୍ଠେନ ତଣ୍ହା, ରୂପାଦିୱିସୟଂ ତସତୀତି ୱା ତଣ୍ହା। ଇଦାନି ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କାମତଣ୍ହା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ କାମତଣ୍ହା। ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଝାନନିକନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ଭୱୱସେନ ପତ୍ଥନା ଚ ଭୱତଣ୍ହା। ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ୱିଭୱତଣ୍ହା। ଅପିଚ ପଚ୍ଛିମତଣ୍ହାଦ୍ୱୟଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା ଏୱ । ୟଥାହ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା ଭୱତଣ୍ହା ? ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ସାରାଗୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସାରାଗୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଭୱତଣ୍ହା । ତତ୍ଥ କତମା ୱିଭୱତଣ୍ହା ? ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ରାଗୋ ସାରାଗୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସାରାଗୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିଭୱତଣ୍ହା। ଅୱସେସା ତଣ୍ହା କାମତଣ୍ହା’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୧୬) ।

ଇମା ଚ ତିସ୍ସୋ ତଣ୍ହା ରୂପତଣ୍ହା…ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହାତି ୱିସୟଭେଦତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ଛବ୍ବିଧାତି କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ହୋନ୍ତି । ତା ଅଜ୍ଝତ୍ତରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସ, ବହିଦ୍ଧାରୂପାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠାରସାତି ଛତ୍ତିଂସ, ଇତି ଅତୀତା ଛତ୍ତିଂସ, ଅନାଗତା ଛତ୍ତିଂସ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଛତ୍ତିଂସାତି ୱିଭାଗତୋ ଅଟ୍ଠସତଂ ହୋନ୍ତି । ପୁନ ସଙ୍ଗହେ କରିୟମାନେ କାଲଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା ଛତ୍ତିଂସେୱ ହୋନ୍ତି, ରୂପାଦୀନଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରୱିଭାଗେ ଅକରିୟମାନେ ଅଟ୍ଠାରସେୱ, ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣୱିଭାଗମତ୍ତେ ଗୟ୍ହମାନେ ଛଳେୱ, ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ଗୟ୍ହମାନା ତିସ୍ସୋୟେୱ ହୋନ୍ତୀତି ।

ଗାଥାସୁ ତଣ୍ହାୟୋଗେନାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ୟୋଗେନ, କାମୟୋଗେନ, ଭୱୟୋଗେନ ଚ । ସଂୟୁତ୍ତାତି ସମ୍ବନ୍ଧା, ଭୱାଦୀସୁ ସଂୟୋଜିତା ୱା । ତେନେୱାହ ‘‘ରତ୍ତଚିତ୍ତା ଭୱାଭୱେ’’ତି । ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ ଭୱେ ଲଗ୍ଗଚିତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଭୱୋତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ତସ୍ମା ଭୱାଭୱେ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠୀସୁ ସତ୍ତୱିସତ୍ତଚିତ୍ତାତି । ଏତେନ ଭୱତଣ୍ହା, ୱିଭୱତଣ୍ହା ଚ ଦସ୍ସିତା । ଇମସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ‘‘ତଣ୍ହାୟୋଗେନା’’ତି ଇମିନା କାମତଣ୍ହାୱ ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ୟୋଗୟୁତ୍ତା ମାରସ୍ସାତି ତେ ଏୱଂଭୂତା ପୁଗ୍ଗଲା ମାରସ୍ସ ପାସସଙ୍ଖାତେନ ୟୋଗେନ ୟୁତ୍ତା ବଦ୍ଧା । ରାଗୋ ହି ମାରୟୋଗୋ ମାରପାସୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ ।

ତେନ ତଂ ବାଧୟିସ୍ସାମି, ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) ।

ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତତ୍ତା ୟୋଗକ୍ଖେମଂ, ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ, ତସ୍ସ ଅନଧିଗମେନ ଅୟୋଗକ୍ଖେମିନୋ। ଉପରୂପରି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଜନନତୋ ଜନା, ପାଣିନୋ । ରୂପାଦୀସୁ ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତାତି ସତ୍ତା।

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ସଂସାରୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅପରାପରୁପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ସଂସାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତୋ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । କସ୍ମା ? ତଣ୍ହାୟୋଗୟୁତ୍ତତ୍ତା। ଜାତିମରଣଗାମିନୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନନମରଣସ୍ସେୱ ଉପଗମନସୀଲାତି । ଏତ୍ତାୱତା ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ତଣ୍ହଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନା’’ତି ଗାଥମାହ । ସା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟାୱ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ମାରଧେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯. ଦସମସ୍ସ କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଏକଦିୱସଂ କିର ସତ୍ଥା ସେକ୍ଖବହୁଲାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତୋ ନିସିନ୍ନୋ ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଉପରି ୱିସେସାଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତୁଂ ଅସେକ୍ଖଭୂମିଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ତତ୍ଥ ଅତିକ୍କମ୍ମାତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ମାରଧେୟ୍ୟଂ ମାରସ୍ସ ୱିସୟଂ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଂ । ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୟଥା ଆଦିଚ୍ଚୋ ଅବ୍ଭାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧିୟା ଆନୁଭାୱେନ ତେଜସାତି ତୀହି ଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ନଭଂ ଅବ୍ଭୁସ୍ସକ୍କମାନୋ ସବ୍ବଂ ଆକାସଗତଂ ତମଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିଧମିତ୍ୱା ୱିରୋଚତି, ଓଭାସତି, ତପତି; ଏୱମେୱ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ତୀହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବୁପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତୋ ମାରଧେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ୱିରୋଚତୀତି ।

ଅସେକ୍ଖେନାତି ଏତ୍ଥ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତାତି ସେକ୍ଖା, ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେକ୍ଖାନଂ ଏତେତି ୱା ସେକ୍ଖା, ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା ସୟମେୱ ସିକ୍ଖନ୍ତୀତି ୱା ସେକ୍ଖା ମଗ୍ଗଧମ୍ମା ହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟଧମ୍ମା ଚ । ଅଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ପନ ଉପରି ସିକ୍ଖିତବ୍ବାଭାୱେନ ନ ସେକ୍ଖାତି ଅସେକ୍ଖା। ୟତ୍ଥ ହି ସେକ୍ଖଭାୱାସଙ୍କା ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥାୟଂ ପଟିସେଧୋତି ଲୋକିୟଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବାନେ ଚ ଅସେକ୍ଖଭାୱାନାପତ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତା ହି ସିକ୍ଖା ଅତ୍ତନୋ ପଟିପକ୍ଖକିଲେସେହି ୱିପ୍ପୟୁତ୍ତା ପରିସୁଦ୍ଧା ଉପକ୍କିଲେସାନଂ ଆରମ୍ମଣଭାୱମ୍ପି ଅନୁପଗମନତୋ ସାତିସୟଂ ସିକ୍ଖାତି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତା, ଅଟ୍ଠସୁପି ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି; ତସ୍ମା ଚତୁମଗ୍ଗହେଟ୍ଠିମଫଲତ୍ତୟଧମ୍ମା ୱିୟ ଅରହତ୍ତଫଲଧମ୍ମାପି ‘‘ତାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତା’’ତି ଚ, ତଂସିକ୍ଖାସମଙ୍ଗିନୋ ଅରହତୋ ଇତରେସଂ ୱିୟ ସେକ୍ଖତ୍ତେ ସତି ‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସ ଏତେ’’ତି ଚ ‘‘ସିକ୍ଖା ସୀଲଂ ଏତେସ’’ନ୍ତି ଚ ସେକ୍ଖାତି ଆସଙ୍କା ସିୟୁନ୍ତି ତଦାସଙ୍କାନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅସେକ୍ଖାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସେକ୍ଖଭାୱପ୍ପଟିସେଧଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ପୱତ୍ତମାନା ହି ସିକ୍ଖା ପରିନିଟ୍ଠିତକିଚ୍ଚତ୍ତା ନ ସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, କେୱଲଂ ସିକ୍ଖାଫଲଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମା ତା ନ ସିକ୍ଖାୱଚନଂ ଅରହନ୍ତି, ନାପି ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ସେକ୍ଖୱଚନଂ, ନ ଚ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ସିକ୍ଖନସୀଲା । ‘‘ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତା’’ତି ଏୱମାଦିଅତ୍ଥେହି ଅଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ସେକ୍ଖା ନ ହୋନ୍ତି । ହେଟ୍ଠିମଫଲେସୁ ପନ ସିକ୍ଖା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାଦୀନଂ ଉପନିସ୍ସୟଭାୱତୋ ସିକ୍ଖାକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତୀତି ସିକ୍ଖାୱଚନଂ ଅରହନ୍ତି, ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ଚ ସେକ୍ଖୱଚନଂ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମା ଚ ସିକ୍ଖନସୀଲା । ସେକ୍ଖଧମ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଅତ୍ଥେହି ସେକ୍ଖା ହୋନ୍ତିୟେୱ ।

ଅଥ ୱା ସେକ୍ଖାତି ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖାନଂ ୱଚନନ୍ତି, ଅସେକ୍ଖାତି ପଦଂ ପରିୟୋସିତସିକ୍ଖାନଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ନ ଲୋକିୟଧମ୍ମନିବ୍ବାନାନଂ ଅସେକ୍ଖଭାୱାପତ୍ତି । ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତା ସେକ୍ଖା ଅସେକ୍ଖା ଚ ସେକ୍ଖଧମ୍ମେସୁ ଏୱ କେସଞ୍ଚି ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତାନଂ ଅସେକ୍ଖତା ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଧମ୍ମା ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତା । ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ଚ ଅତ୍ଥେହି ସେକ୍ଖାତି କତ୍ୱା ଅସେକ୍ଖା ଆପନ୍ନାତି ଚେ ? ତଂ ନ, ସଦିସେସୁ ତବ୍ବୋହାରତୋ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗତୋ ହି ନିନ୍ନାନାକରଣଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଠପେତ୍ୱା ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚକରଣଂ ୱିପାକଭାୱଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା ଅରହତ୍ତଫଲଭାୱଂ ଆପନ୍ନାତି ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । କୁସଲସୁଖତୋ ଚ ୱିପାକସୁଖଂ ସନ୍ତତରତାୟ ପଣୀତତରନ୍ତି ୱୁଡ୍ଢିପ୍ପତ୍ତାୱ ତେ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତୀତି ‘‘ଅସେକ୍ଖା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ତେ ପନ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମେ ଖନ୍ଧୱସେନ ଇଧ ତିଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ତେହି ସମନ୍ନାଗମେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଅସେକ୍ଖେନ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୀଲସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ଖନ୍ଧସଦ୍ଦୋ ପନ ରାସିମ୍ହି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ରୁଳ୍ହିୟଂ ଗୁଣେତି ବହୂସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିଟ୍ଠପ୍ପୟୋଗୋ । ତଥା ହି ‘‘ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ମହାଉଦକକ୍ଖନ୍ଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୫୧; ୬.୩୭) ରାସିମ୍ହି ଆଗତୋ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ମହନ୍ତଂ ଦାରୁକ୍ଖନ୍ଧଂ ଗଙ୍ଗାୟ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୪୧) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଚିତ୍ତଂ ମନୋ ମାନସଂ ହଦୟଂ ପଣ୍ଡରଂ ମନୋ ମନାୟତନଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୬୩, ୬୫) ରୁଳ୍ହିୟଂ । ‘‘ନ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଅରିୟେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକେନ ମଗ୍ଗେନ ତୟୋ ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଗହିତା, ତୀହି ଚ ଖୋ, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ଖନ୍ଧେହି ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ସଙ୍ଗହିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୨) ଗୁଣେ । ଇଧାପି ଗୁଣେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅସେକ୍ଖେନ ସୀଲସଙ୍ଖାତେନ ଗୁଣେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମନ୍ନାଗତୋତି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ । ସମାଦହତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ସମାଦହତି, ସମାଧାନମେୱ ୱାତି ସମାଧି। ପକାରେହି ଜାନାତି ୟଥାସଭାୱଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ପଞ୍ଞା। ସୀଲମେୱ ଖନ୍ଧୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଫଲଭୂତା ସମ୍ମାୱାଚା, ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ ଚ ସଭାୱେନେୱ ଅସେକ୍ଖୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ, ତଥା ସମ୍ମାସମାଧି ଅସେକ୍ଖୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତଦୁପକାରକତୋ ପନ ସମ୍ମାୱାୟାମସମ୍ମାସତିୟୋ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଥା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅସେକ୍ଖୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ । ତଦୁପକାରକତୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ ପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଟ୍ଠପି ଅରହତ୍ତଫଲଧମ୍ମା ତୀହି ଖନ୍ଧେହି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟସ୍ସ ଏତେ ସୁଭାୱିତାତି ୟେନ ଅରହତା ଏତେ ସୀଲାଦୟୋ ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା ସୁଭାୱିତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱଡ୍ଢିତା, ସୋ ଆଦିଚ୍ଚୋୱ ୱିରୋଚତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ‘‘ୟସ୍ସ ଚେତେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତେସଞ୍ଚ ସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଂ, ପରିୟୋସାନସୁତ୍ତେ ୱିୱଟ୍ଟଂ, ଇତରେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଠମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ଦୁତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନୀତି ପୁଜ୍ଜଭୱଫଲଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନଂ ପୁନନ୍ତୀତି ୱା ପୁଞ୍ଞାନି, ପୁଞ୍ଞାନି ଚ ତାନି ହେତୁପଚ୍ଚୟେହି କତ୍ତବ୍ବତୋ କିରିୟା ଚାତି ପୁଞ୍ଞକିରିୟା । ତା ଏୱ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ଆନିସଂସାନଂ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି । ଦାନମୟନ୍ତି ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହୱସେନ ପୂଜାୱସେନ ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ଦୀୟତି ଏତାୟାତି ଦାନଂ, ଦାନମେୱ ଦାନମୟଂ । ଚୀୱରାଦୀସୁ ହି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅନ୍ନାଦୀସୁ ୱା ଦସସୁ ଦାନୱତ୍ଥୂସୁ ରୂପାଦୀସୁ ୱା ଛସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ତଂ ତଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ତେସଂ ଉପ୍ପାଦନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ପରିଚ୍ଚାଗକାଲେ ପଚ୍ଛା ସୋମନସ୍ସଚିତ୍ତେନ ଅନୁସ୍ସରଣେ ଚାତି ତୀସୁ କାଲେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୱତ୍ତଚେତନା ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ।

ସୀଲମୟନ୍ତି ନିଚ୍ଚସୀଲଉପୋସଥନିୟମାଦିୱସେନ ପଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠ, ଦସ ୱା ସୀଲାନି ସମାଦିୟନ୍ତସ୍ସ ସୀଲପୂରଣତ୍ଥଂ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀତି ୱିହାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପବ୍ବଜନ୍ତସ୍ସ ମନୋରଥଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିତୋ ୱତମ୍ହି ସାଧୁ ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପରିପୂରେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ଚୀୱରାଦିକେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ସତିୟା ଆପାଥଗତେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀନି ସଂୱରନ୍ତସ୍ସ ୱୀରିୟେନ ଆଜୀୱଂ ସୋଧେନ୍ତସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତା ଚେତନା ସୀଲତୀତି ସୀଲମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ ।

ତଥା ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୮) ୱୁତ୍ତେନ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେନ ଚକ୍ଖୁଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ସୋତଂ, ଘାନଂ, ଜିୱ୍ହଂ, କାୟଂ, ମନଂ । ରୂପେ…ପେ॰… ଧମ୍ମେ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ…ପେ॰… ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଂ । ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଂ, ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ…ପେ॰… ମନୋସମ୍ଫସ୍ସଜଂ ୱେଦନଂ । ରୂପସଞ୍ଞଂ…ପେ॰… ଧମ୍ମସଞ୍ଞଂ । ଜରାମରଣଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ୟା ଚେତନା, ୟା ଚ ପଥୱୀକସିଣାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ପୱତ୍ତା ଝାନଚେତନା, ୟା ଚ ଅନୱଜ୍ଜେସୁ କମ୍ମାୟତନସିପ୍ପାୟତନୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନେସୁ ପରିଚୟମନସିକାରାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତା ଚେତନା, ସବ୍ବା ଭାୱେତି ଏତାୟାତି ଭାୱନାମୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ଚାତି ।

ଏକମେକଞ୍ଚେତ୍ଥ ୟଥାରହଂ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ କାୟେନ କରୋନ୍ତସ୍ସ କାୟକମ୍ମଂ ହୋତି, ତଦତ୍ଥଂ ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେନ୍ତସ୍ସ ୱଚୀକମ୍ମଂ, କାୟଙ୍ଗଂ ୱାଚଙ୍ଗଞ୍ଚ ଅଚୋପେତ୍ୱା ମନସା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ମନୋକମ୍ମଂ । ଅନ୍ନାଦୀନି ଦେନ୍ତସ୍ସ ଚାପି ‘‘ଅନ୍ନଦାନାଦୀନି ଦେମୀ’’ତି ୱା ଦାନପାରମିଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱା ଦାନକାଲେ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦଦତୋ ସୀଲମୟଂ, ଖୟତୋ ୱୟତୋ କମ୍ମତୋ ସମ୍ମସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦଦତୋ ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି ।

ଅପରାନିପି ସତ୍ତ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି – ଅପଚିତିସହଗତଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସହଗତଂ ପତ୍ତିଅନୁପ୍ପଦାନଂ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ ଦେସନାମୟଂ ସୱନମୟଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂତି । ସରଣଗମନମ୍ପି ହି ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତେନେୱ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପରତୋ ଆୱି ଭୱିସ୍ସତି ।

ତତ୍ଥ ୱୁଡ୍ଢତରଂ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନପତ୍ତଚୀୱରପଟିଗ୍ଗହଣାଭିୱାଦନମଗ୍ଗସମ୍ପଦାନାଦିୱସେନ ଅପଚାୟନସହଗତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁଡ୍ଢତରାନଂ ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିକରଣୱସେନ, ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦିସ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗାମେ ଭିକ୍ଖଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପସଂହରଣୱସେନ ‘‘ଗଚ୍ଛ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପତ୍ତଂ ଆହରା’’ତି ସୁତ୍ୱା ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପତ୍ତାହରଣାଦିୱସେନ ଚ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚସହଗତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଦତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ତାଦିସଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ‘‘ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପତ୍ତି ହୋତୂ’’ତି ପରିଣାମୱସେନ ପତ୍ତିଅନୁପ୍ପଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ପରେହି ଦିନ୍ନାୟ ପତ୍ତିୟା କେୱଲଂ ୱା ପରେହି କତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ‘‘ସାଧୁ, ସୁଟ୍ଠୂ’’ତି ଅନୁମୋଦନୱସେନ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅତ୍ତନୋ ପଗୁଣଧମ୍ମଂ ଅପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତୋ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପରେସଂ ଦେସେତି – ଇଦଂ ଦେସନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ନାମ । ୟଂ ପନ ଏକୋ ‘‘ଏୱଂ ମଂ ଧମ୍ମକଥିକୋତି ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଇଚ୍ଛାୟ ଠତ୍ୱା ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତଂ ନ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି । ‘‘ଅଦ୍ଧା ଅୟଂ ଅତ୍ତହିତପରହିତାନଂ ପଟିପଜ୍ଜନୂପାୟୋ’’ତି ୟୋନିସୋମନସିକାରପୁରେଚାରିକହିତଫରଣେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଇଦଂ ସୱନମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି । ୟଂ ପନେକୋ ‘‘ଇତି ମଂ ସଦ୍ଧୋତି ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ସୁଣାତି, ତଂ ନ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି । ଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁଗମନଂ ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ, ‘‘ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମାଦସ୍ସନସ୍ସ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଇଦଞ୍ହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱା ପଚ୍ଛାଭାଗେ ୱା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତମ୍ପି ଉଜୁକରଣକାଲେ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ୱିଜାନନପଜାନନୱସେନ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠି କୁସଲଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାଣଂ କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣାଦି ଚ ସମ୍ମାଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି। ତତ୍ଥ କୁସଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ଞାଣସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦେପି ଅତ୍ତନା କତପୁଞ୍ଞାନୁସ୍ସରଣୱଣ୍ଣାରହୱଣ୍ଣନାଦୀନଂ ସଙ୍ଗହୋ, କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ କମ୍ମପଥସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା। ଇତରଂ ପନ ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ ସବ୍ବେସଂ ନିୟମଲକ୍ଖଣଂ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ପୁଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୟା ଉଜୁଭାୱେନେୱ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ।

ଇମେସଂ ପନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପୁରିମେହି ତୀହି ଦାନମୟାଦୀହି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂହି ସଙ୍ଗହୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅପଚାୟନୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାନି ସୀଲମୟେ, ପତ୍ତିଅନୁପ୍ପଦାନଅବ୍ଭନୁମୋଦନାନି ଦାନମୟେ, ଧମ୍ମଦେସନାସୱନାନି ଭାୱନାମୟେ, ଦିଟ୍ଠିଜୁଗତଂ ତୀସୁପି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି । କତମାନି ତୀଣି ? ଦାନମୟଂ…ପେ॰… ଭାୱନାମୟଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୩୬) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ କାମାୱଚରକୁସଲଚେତନାନଂ ୱସେନ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନଂ ପୱତ୍ତି ହୋତି । ୟଥା ହି ପଗୁଣଂ ଧମ୍ମଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଏକଚ୍ଚେ ଅନୁସନ୍ଧିଂ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତସ୍ସେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ପଗୁଣଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନାପି ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ପନ ମହଗ୍ଗତକୁସଲଚେତନାନଂ ୱସେନ ଭାୱନାମୟମେୱ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୁ ହୋତି, ନ ଇତରାନି । ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଚକ୍ଖୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ଦୁତିୟେ ଚକ୍ଖୂନୀତି ଚକ୍ଖନ୍ତୀତି ଚକ୍ଖୂନି, ସମୱିସମଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତାନି ୱିୟ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଚକ୍ଖନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂନି । କିମିଦଂ ଚକ୍ଖନଂ ନାମ ? ଅସ୍ସାଦନଂ, ତଥା ହି ୱଦନ୍ତି ‘‘ମଧୁଂ ଚକ୍ଖତି ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଚକ୍ଖତୀ’’ତି ଇମାନି ଚ ଆରମ୍ମଣରସଂ ଅନୁଭୱନ୍ତାନି ଅସ୍ସାଦେନ୍ତାନି ୱିୟ ହୋନ୍ତୀତି ଚକ୍ଖନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୂନି । ତାନି ପନ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୂନି – ଞାଣଚକ୍ଖୁ, ମଂସଚକ୍ଖୁ ଚାତି । ତେସୁ ମଂସଚକ୍ଖୁ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ଞାଣଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂତି ଇଧ ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୂତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ । ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣସମତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ହୋତି । ଇଦଞ୍ଚାପି ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତଂ ଞାଣଚକ୍ଖୁ ତାଦିସମେୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଆଲୋକପରିଗ୍ଗହେନ ମହାଜୁତିକତ୍ତା । ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦିଗତରୂପଦସ୍ସନେନ ମହାଗତିକତ୍ତାପି ଦିବ୍ବଂ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସଦ୍ଦସତ୍ଥାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚକରଣେନ ଚକ୍ଖୁମିୱାତିପି ଚକ୍ଖୁ, ଦିବ୍ବଞ୍ଚ ତଂ ଚକ୍ଖୁ ଚାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ।

ପଜାନାତୀତି ପଞ୍ଞା। କିଂ ପଜାନାତି ? ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଜାନାତୀତି ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କିଞ୍ଚ ପଜାନାତି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୯) ।

ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ପଞ୍ଞାପନୱସେନ ପଞ୍ଞା । କିନ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତି ? ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତି, ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଞାପେତି, ଅନତ୍ତାତି ପଞ୍ଞାପେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନାୟଂ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋ ୟଥାସଭାୱପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା, ଅକ୍ଖଲିତପଟିୱେଧଲକ୍ଖଣା ୱା କୁସଲିସ୍ସାସଖିତ୍ତଉସୁପଟିୱେଧୋ ୱିୟ, ୱିସୟୋଭାସନରସା ପଦୀପୋ ୱିୟ, ଅସମ୍ମୋହପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ଅରଞ୍ଞଗତସୁଦେସକୋ ୱିୟ । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସଙ୍ଖାତା ପଞ୍ଞା ଚତୁସଚ୍ଚଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୂତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁଂ ଉଦପାଦି, ଞାଣଂ ଉଦପାଦି, ପଞ୍ଞା ଉଦପାଦି, ୱିଜ୍ଜା ଉଦପାଦି, ଆଲୋକୋ ଉଦପାଦୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ମହାୱ॰ ୧୫) ।

ଏତେସୁ ଚ ମଂସଚକ୍ଖୁ ପରିତ୍ତଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ମହଗ୍ଗତଂ, ଇତରଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ମଂସଚକ୍ଖୁ ରୂପଂ, ଇତରାନି ଅରୂପାନି । ମଂସଚକ୍ଖୁ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଚ ଲୋକିୟାନି ସାସୱାନି ରୂପୱିସୟାନି, ଇତରଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅନାସୱଂ ଚତୁସଚ୍ଚୱିସୟଂ । ମଂସଚକ୍ଖୁ ଅବ୍ୟାକତଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ସିୟା କୁସଲଂ ସିୟା ଅବ୍ୟାକତଂ, ତଥା ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ । ମଂସଚକ୍ଖୁ କାମାୱଚରଂ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ରୂପାୱଚରଂ, ଇତରଂ ଲୋକୁତ୍ତରନ୍ତି ଏୱମାଦି ୱିଭାଗା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗାଥାସୁ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ । ଅକ୍ଖାସି ପୁରିସୁତ୍ତମୋତି ପୁରିସାନଂ ଉତ୍ତମୋ ଅଗ୍ଗୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦେସେସି । ଉପ୍ପାଦୋତି ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପୱତ୍ତି । ମଗ୍ଗୋତି ଉପାୟୋ, ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁସ୍ସ କାରଣଂ । ପକତିଚକ୍ଖୁମତୋ ଏୱ ହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୟସ୍ମା କସିଣାଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଂ, ସୋ ଚ କସିଣମଣ୍ଡଲେ ଉଗ୍ଗହନିମିତ୍ତେନ ୱିନା ନତ୍ଥୀତି । ୟତୋତି ୟଦା । ଞାଣନ୍ତି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି । ୟସ୍ସ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ପଟିଲାଭାତି ୟସ୍ସ ଅରିୟସ୍ସ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଭାୱନାୟ ସବ୍ବସ୍ମା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ପମୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ତତିୟେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଅଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ୟାନି ହି ସହଜାତଧମ୍ମେସୁ ଇସ୍ସରା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ତେହି ଅନୁୱତ୍ତିତବ୍ବାନି, ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ନାମ । ଅପିଚ ଇନ୍ଦୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ପରମେନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ଇନ୍ଦେନ ସବ୍ବପଠମଂ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଅଧିଗତତ୍ତା ପରେସଞ୍ଚ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦେସିତତ୍ତା ୱିହିତତ୍ତା ଗୋଚରଭାୱନାସେୱନାହି ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଇନ୍ଦଂ ୱା ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ଲିଙ୍ଗାନୀତିପି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ‘‘ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ଅନଞ୍ଞାତଂ ଅନଧିଗତଂ ଅମତପଦଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମମେୱ ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଇମିନା ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଆଜାନନଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଆଜାନାତି ପଠମମଗ୍ଗଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠମରିୟାଦଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞା । ୟଥେୱ ହି ପଠମମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ତଥେୱ ଅୟମ୍ପି ପୱତ୍ତତୀତି ଅଞ୍ଞା ଚ ସା ୟଥାୱୁତ୍ତେନଟ୍ଠେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଚାତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଆଜାନନଟ୍ଠେନେୱ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଞାଣସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞାତାୱିନୋ ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ନିଟ୍ଠିତଞାଣକିଚ୍ଚସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଟ୍ଠସମ୍ଭୱତୋ ଚ ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମପଚ୍ଛିମାନି ପଠମମଗ୍ଗଚତୁତ୍ଥଫଲୱସେନ ଏକଟ୍ଠାନିକାନି, ଇତରଂ ଇତରମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ଛଟ୍ଠାନିକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସାତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ । ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋତି ଉଜୁମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୱିୱଜ୍ଜିତତ୍ତା ତସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣତୋ ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ, ପଟିପାଟିୟା ମଗ୍ଗେ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୟସ୍ମିନ୍ତି ଅନୱସେସକିଲେସାନଂ ଖେପନତୋ ଖୟସଙ୍ଖାତେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ ପଠମଂ ପୁରେୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରାତି ତତୋ ମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଅନନ୍ତରା ଅରହତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଥ ୱା ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋତି ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନାଦିକେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ପୁବ୍ବଭାଗମଗ୍ଗଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠାନଂ କିଲେସାନଂ ଖେପନତୋ ଖୟସ୍ମିଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେ ପଠମଂ ଞାଣଂ ଅନଞ୍ଞାତଞ୍ଞସ୍ସାମୀତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରାତି ତତୋ ପଠମଞାଣତୋ ଅନନ୍ତରା ଅନନ୍ତରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗା ଅଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ତତୋଅଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟତୋ ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣାନନ୍ତରା ଅରହତ୍ତଫଲେନ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଞ୍ଞାତାୱିନ୍ଦ୍ରିୟେନ ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ଞାଣଂ ୱେ ହୋତି ତାଦିନୋତି ଅରହତ୍ତଫଲୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଉତ୍ତରକାଲେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କଥଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଆହ ‘‘ଅକୁପ୍ପା ମେ ୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଅକୁପ୍ପଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଭୱସଂୟୋଜନକ୍ଖୟା’’ତି ।

ଇଦାନି ତାଦିସଂ ଖୀଣାସୱଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ‘‘ସ ୱେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ତତିୟଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତୀହି ଲୋକୁତ୍ତରିନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ସୁଦ୍ଧେହିପି ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧେହି ସଦ୍ଧାଦୀହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ତତୋ ଏୱ ଚକ୍ଖାଦୀହି ସୁଟ୍ଠୁ ୱୂପସନ୍ତେହି ନିବ୍ବିସେୱନେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି, ସବ୍ବକିଲେସପରିଳାହୱୂପସମେନ ଉପସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ତିପଦେ ରତୋତି ନିବ୍ବାନେ ଅଭିରତୋ ଅଧିମୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ଏତେନ ଭାୱିତମଗ୍ଗତା, ପରିଞ୍ଞାତକ୍ଖନ୍ଧତା ଚସ୍ସ ଦସ୍ସିତା । ‘‘ସନ୍ତୋ’’ତି ଏତେନ ପହୀନକିଲେସତା, ‘‘ସନ୍ତିପଦେ ରତୋ’’ତି ଏତେନ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧତାତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଦ୍ଧାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଦ୍ଧାତି କାଲା । ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧାତିଆଦୀସୁ ଦ୍ୱେ ପରିୟାୟା – ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟୋ, ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ, ଚୁତିତୋ ପଚ୍ଛା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ, ସହ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧୀହି ତଦନନ୍ତରଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ । ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ଉପ୍ପାଦୋ, ଠିତି, ଭଙ୍ଗୋତି ଇମେ ତୟୋ ଖଣେ ପତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଧମ୍ମା ଅତୀତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ, ତୟୋପି ଖଣେ ଅସମ୍ପତ୍ତା ଅନାଗତୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ, ଖଣତ୍ତୟସମଙ୍ଗିନୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା ନାମ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଅୟଞ୍ହି ଅତୀତାଦିୱିଭାଗୋ ଅଦ୍ଧାସନ୍ତତିସମୟଖଣୱସେନ ଚତୁଧା ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେସୁ ଅଦ୍ଧାୱିଭାଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସନ୍ତତିୱସେନ ସଭାଗା ଏକଉତୁସମୁଟ୍ଠାନା, ଏକାହାରସମୁଟ୍ଠାନା ଚ ପୁବ୍ବାପରିୟୱସେନ ୱତ୍ତମାନାପି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା । ତତୋ ପୁବ୍ବେ ୱିସଭାଗଉତୁଆହାରସମୁଟ୍ଠାନା ଅତୀତା ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଚିତ୍ତଜା ଏକୱୀଥିଏକଜୱନଏକସମାପତ୍ତିସମୁଟ୍ଠାନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ସନ୍ତତିୱସେନ ଅତୀତାଦିଭେଦୋ ନତ୍ଥି, ତେସଂୟେୱ ପନ ଉତୁଆହାରଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନାନଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକୱସେନ ତସ୍ସ ଅତୀତାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମୟୱସେନ ଏକମୁହୁତ୍ତପୁବ୍ବଣ୍ହସାୟନ୍ହରତ୍ତିଦିୱାଦୀସୁ ସମୟେସୁ ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନା ତଂତଂସମୟେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ନାମ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଅୟଂ ତାୱ ରୂପଧମ୍ମେସୁ ନୟୋ । ଅରୂପଧମ୍ମେସୁ ପନ ଖଣୱସେନ ଉପ୍ପାଦାଦିକ୍ଖଣତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଅପିଚ ଅତିକ୍କନ୍ତହେତୁପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚା ଅତୀତା, ନିଟ୍ଠିତହେତୁକିଚ୍ଚା ଅନିଟ୍ଠିତପଚ୍ଚୟକିଚ୍ଚା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ଉଭୟକିଚ୍ଚଂ ଅସମ୍ପତ୍ତା ଅନାଗତା । ଅତ୍ତନୋ ୱା କିଚ୍ଚକ୍ଖଣେ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅତୀତା, ପଚ୍ଛା ଅନାଗତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଖଣାଦିକଥାୱ ନିପ୍ପରିୟାୟା, ସେସା ପରିୟାୟା । ଅୟଞ୍ହି ଅତୀତାଦିଭେଦୋ ନାମ ଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ନ କାଲସ୍ସ । ଅତୀତାଦିଭେଦେ ପନ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କାଲୋ ଇଧ ତେନେୱ ୱୋହାରେନ ଅତୀତୋତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋତି ଏତ୍ଥ ଅକ୍ଖାୟତି, କଥୀୟତି, ପଞ୍ଞାପୀୟତୀତି ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ, କଥାୱତ୍ଥୁ, ଅତ୍ଥତୋ ରୂପାଦୟୋ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅତୀତଂ ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂ କଥେୟ୍ୟ, ଅନାଗତଂ ୱା…ପେ॰… ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱା ଅଦ୍ଧାନଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂ କଥେୟ୍ୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ।

ତଥା –

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରୂପଂ ଅତୀତଂ ନିରୁଦ୍ଧଂ ୱିପରିଣତଂ, ‘ଅହୋସୀ’ତି ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା, ‘ଅହୋସୀ’ତି ତସ୍ସ ସମଞ୍ଞା, ‘ଅହୋସୀ’ତି ତସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତି; ନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା ଅତ୍ଥୀତି, ନ ତସ୍ସ ସଙ୍ଖା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୬୨) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ନିରୁତ୍ତିପଥସୁତ୍ତେନପି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ କଥାୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତେ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅହନ୍ତି ଚ ମମନ୍ତି ଚ ଦେୱୋତି ଚ ମନୁସ୍ସୋତି ଚ ଇତ୍ଥୀତି ଚ ପୁରିସୋତି ଚ ଆଦିନା ପୱତ୍ତସଞ୍ଞାୱସେନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସଞ୍ଞିନୋ, ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାଦିସଞ୍ଞିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସ୍ମିଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତା, ରାଗାଦିୱସେନ ୱା ଅଟ୍ଠହାକାରେହି ପତିଟ୍ଠିତା । ରତ୍ତୋ ହି ରାଗୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସୱସେନ, ମୂଳ୍ହୋ ମୋହୱସେନ, ପରାମଟ୍ଠୋ ଦିଟ୍ଠିୱସେନ, ଥାମଗତୋ ଅନୁସୟୱସେନ, ୱିନିବଦ୍ଧୋ ମାନୱସେନ, ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱସେନ, ୱିକ୍ଖେପଗତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚୱସେନ ପତିଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ।

ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ଅପରିଞ୍ଞାୟାତି ତଂ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଂ ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ତୀହି ପରିଞ୍ଞାହି ଅପରିଜାନିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅପରିଜାନନହେତୁ । ୟୋଗମାୟନ୍ତି ମଚ୍ଚୁନୋତି ମରଣସ୍ସ ୟୋଗଂ ତେନ ସଂୟୋଗଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ୱିସଂୟୋଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ୟୋଗନ୍ତି ଉପାୟଂ, ତେନ ୟୋଜିତଂ ପସାରିତଂ ମାରସେନଟ୍ଠାନିୟଂ ଅନତ୍ଥଜାଲଂ କିଲେସଜାଲଞ୍ଚ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନ ହି ନୋ ସଙ୍ଗରଂ ତେନ, ମହାସେନେନ ମଚ୍ଚୁନା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨; ଜା॰ ୨.୨୨.୧୨୧; ନେତ୍ତି॰ ୧୦୩) ।

ଏତ୍ତାୱତା ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅକ୍ଖେୟ୍ୟଞ୍ଚ ପରିଞ୍ଞାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଚ-ସଦ୍ଦୋ ବ୍ୟତିରେକେ, ତେନ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟପରିଜାନନେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ୱକ୍ଖମାନମେୱ ୱିସେସଂ ଜୋତେତି । ପରିଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ଜାନିତ୍ୱା, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧକିଲେସପ୍ପହାନେନ ୱା ତଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ପରିଞ୍ଞାନଂ କିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା । ଅକ୍ଖାତାରଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ସବ୍ବସୋ ମଞ୍ଞନାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋ ଅକ୍ଖାତାରଂ ନ ମଞ୍ଞତି, କାରକାଦିସଭାୱଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତାନଂ ନ ପଚ୍ଚେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫୁଟ୍ଠୋୱିମୋକ୍ଖୋ ମନସା, ସନ୍ତିପଦମନୁତ୍ତରନ୍ତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱିମୋକ୍ଖୋ’’ତି ସବ୍ବକିଲେସସନ୍ତାପୱୂପସମନଟ୍ଠାନତାୟ ‘‘ସନ୍ତିପଦ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ଫୁଟ୍ଠୋ ଫୁସିତୋ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅକ୍ଖାତାରଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି । ଅଥ ୱା ‘‘ପରିଞ୍ଞାୟା’’ତି ପଦେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟଂ ସମୁଦୟସଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଫୁଟ୍ଠୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ମନସା, ସନ୍ତିପଦମନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଇମିନା ମଗ୍ଗନିରୋଧାନଂ ଭାୱନାସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟଂ ୱଦତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ସବ୍ବକିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୋକ୍ଖୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଫୁସିତୋ ଭାୱିତୋ, ତେନେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଫୁଟ୍ଠଂ ଫୁସିତଂ ସଚ୍ଛିକତନ୍ତି ।

ଅକ୍ଖେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅକ୍ଖେୟ୍ୟନିମିତ୍ତଂ ୱିୱିଧାହି ୱିପତ୍ତୀହି ଉପଦ୍ଦୁତେ ଲୋକେ ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତାୟ ତତୋ ସୁପରିମୁତ୍ତୋ ଅକ୍ଖେୟ୍ୟପରିଞ୍ଞାଭିନିବ୍ବତ୍ତାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସଙ୍ଖାୟ ସେୱୀତି ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ସଙ୍ଖାୟ ପରିତୁଲେତ୍ୱାୱ ସେୱନସୀଲୋ, ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମତ୍ତା ଚ ଆପାଥଗତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱିସୟଂ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ସଙ୍ଖାୟ ସେୱନସୀଲୋ । ଧମ୍ମଟ୍ଠୋତି ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମେସୁ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମେ ଏୱ ୱା ଠିତୋ । ୱେଦଗୂତି ୱେଦିତବ୍ବସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ ପାରଙ୍ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ । ଏୱଂଗୁଣୋ ଅରହା ଭୱାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭାୱତୋ ମନୁସ୍ସଦେୱାତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନ ଉପେତି, ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁଚ୍ଚରିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ପଞ୍ଚମେ ଦୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନି, ଦୁଟ୍ଠାନି ୱା ଚରିତାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି। କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ଇମାନି ଚ ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ୱା କଥେତବ୍ବାନି କମ୍ମପଥେହି ୱା । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ତାୱ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କମୋ ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିକଥା । ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ପନ ତିସ୍ସୋ ଚେତନା କାୟଦ୍ୱାରେପି, ୱଚୀଦ୍ୱାରେପି, ଉପ୍ପନ୍ନା କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ତଥା ଚତସ୍ସୋ ମୁସାୱାଦାଦିଚେତନା ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତଂ, ଅଭିଜ୍ଝା, ବ୍ୟାପାଦୋ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅୟଂ କମ୍ମପଥକଥା ।

ଗାଥାୟଂ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତୋୟେୱ ପାପଧମ୍ମୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋତି ତଦଞ୍ଞଂ ପାପଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ‘‘ୟଞ୍ଚଞ୍ଞଂ ଦୋସସଞ୍ହିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଦୋସସଞ୍ହିତନ୍ତି ରାଗାଦିକିଲେସସଂହିତଂ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୁଚରିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ଛଟ୍ଠେ ସୁଟ୍ଠୁ ଚରିତାନି, ସୁନ୍ଦରାନି ୱା ଚରିତାନି ସୁଚରିତାନି। କାୟେନ ସୁଚରିତଂ, କାୟତୋ ୱା ପୱତ୍ତଂ ସୁଚରିତଂ କାୟସୁଚରିତଂ। ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଧାପି ପନ ପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ, କମ୍ମପଥୱସେନ ଚାତି ଦୁୱିଧା କଥା । ତତ୍ଥ କାୟଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ କାୟସୁଚରିତଂ, ୱଚୀଦ୍ୱାରେ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ଉଭୟତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ମନୋସୁଚରିତନ୍ତି ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିକଥା । ପାଣାତିପାତାଦୀହି ପନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନା ତିସ୍ସୋ ଚେତନାପି ୱିରତିୟୋପି କାୟସୁଚରିତଂ, ମୁସାୱାଦାଦୀହି ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଚତସ୍ସୋ ଚେତନାପି ୱିରତିୟୋପି ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ଅନଭିଜ୍ଝା, ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ତୟୋ ଚେତନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମା ମନୋସୁଚରିତନ୍ତି ଅୟଂ କମ୍ମପଥକଥା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୋଚେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ସତ୍ତମେ ସୋଚେୟ୍ୟାନୀତି ସୁଚିଭାୱା । କାୟସୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି କାୟସୁଚରିତଂ, ୱଚୀମନୋସୋଚେୟ୍ୟାନିପି ୱଚୀମନୋସୁଚରିତାନେୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କାୟସୋଚେୟ୍ୟଂ ? ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୧-୧୨୨) ।

ଗାଥାୟଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହୀନସବ୍ବକାୟଦୁଚ୍ଚରିତତ୍ତା କାୟେନ ସୁଚୀତି କାୟସୁଚି । ସୋଚେୟ୍ୟସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସତ୍ତା ସୁପରିସୁଦ୍ଧାୟ ସୋଚେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପେତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ମୋନେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ଅଟ୍ଠମେ ମୋନେୟ୍ୟାନୀତି ଏତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକଂ ଅତ୍ତହିତପରହିତଞ୍ଚ ମୁନାତୀତି ମୁନି, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ଅରହା ଚ । ଇଧ ପନ ଅରହାୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମୁନିନୋ ଭାୱାତି ମୋନେୟ୍ୟାନି, ଅରହତୋ କାୟୱଚୀମନୋସମାଚାରା ।

ଅଥ ୱା ମୁନିଭାୱକରା ମୋନେୟ୍ୟପଟିପଦାଧମ୍ମା ମୋନେୟ୍ୟାନି । ତେସମୟଂ ୱିତ୍ଥାରୋ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ ? ତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ପହାନଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, ତିୱିଧଂ କାୟସୁଚରିତଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟପରିଞ୍ଞା କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ ମଗ୍ଗୋ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟସ୍ମିଂ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟଂ ? ଚତୁବ୍ବିଧୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ପହାନଂ ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟଂ, ଚତୁବ୍ବିଧଂ ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ୱାଚାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ, ୱାଚାପରିଞ୍ଞା, ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ ମଗ୍ଗୋ, ୱାଚାୟ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ, ୱଚୀସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟଂ ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ମନୋମୋନେୟ୍ୟଂ ? ତିୱିଧମନୋଦୁଚ୍ଚରିତସ୍ସ ପହାନଂ ମନୋମୋନେୟ୍ୟଂ, ତିୱିଧଂ ମନୋସୁଚରିତଂ, ମନାରମ୍ମଣେ ଞାଣଂ, ମନୋପରିଞ୍ଞା, ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ ମଗ୍ଗୋ, ମନସ୍ମିଂ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନଂ, ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ମନୋମୋନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୪; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୧) ।

ନିନ୍ହାତପାପକନ୍ତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଜଲେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖାଲିତପାପମଲଂ ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ନୱମେ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚୀତି ଅନିୟମିତୱଚନଂ, ତସ୍ମା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ୱା । ରାଗୋ ଅପ୍ପହୀନୋତି ରଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ରାଗୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ନ ପହୀନୋ, ମଗ୍ଗେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ନ ଆପାଦିତୋ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଅପାୟଗମନୀୟା ରାଗଦୋସମୋହା ପଠମମଗ୍ଗେନ, ଓଳାରିକା କାମରାଗଦୋସା ଦୁତିୟମଗ୍ଗେନ, ତେୟେୱ ଅନୱସେସା ତତିୟମଗ୍ଗେନ, ଭୱରାଗୋ ଅୱସିଟ୍ଠମୋହୋ ଚ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି । ଏୱମେତେସୁ ପହୀୟନ୍ତେସୁ ତଦେକଟ୍ଠତୋ ସବ୍ବେପି କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତେୱ । ଏୱମେତେ ରାଗାଦୟୋ ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ମଗ୍ଗେନ ଅପ୍ପହୀନା । ବଦ୍ଧୋ ମାରସ୍ସାତି କିଲେସମାରେନ ବଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ କିଲେସମାରେନ ବଦ୍ଧୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରାଦୀହିପି ବଦ୍ଧୋୟେୱ ହୋତି । ପଟିମୁକ୍କସ୍ସ ମାରପାସୋତି ପଟିମୁକ୍କୋ ଅସ୍ସ ଅନେନ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ତାୟେୱ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସତାୟ ମାରପାସସଙ୍ଖାତୋ କିଲେସୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ପଟିମୁକ୍କୋ ପୱେସିତୋ, ତେନ ସୟଂ ବନ୍ଧାପିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପଟିମୁକ୍କୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ ମାରପାସୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଓମୁକ୍କସ୍ସାତି ଅୱମୁକ୍କୋ ମୋଚିତୋ ଅପନୀତୋ ଅସ୍ସ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଧ ଗାଥା ସୁକ୍କପକ୍ଖୱସେନେୱ ଆଗତା । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ରାଗଦୋସାୱିଜ୍ଜା ୱିରାଜିତା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ନିରୋଧିତା, ତଂ ଭାୱିତକାୟସୀଲଚିତ୍ତପଞ୍ଞତାୟ ଭାୱିତତ୍ତେସୁ ଅରହନ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ଏକଂ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ୱା ସେଟ୍ଠଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତଂ । ୟଥା ଅଞ୍ଞେ ଖୀଣାସୱା ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିସମନ୍ନାଗତା ହୁତ୍ୱା ଆଗତା, ୟଥା ଚ ତେ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟରହିତାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧସହଗତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ନିବ୍ବାନଂ ଗତା ଅଧିଗତା । ୟଥା ୱା ତେ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ୟାଥାୱତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂସୁ, ୟଥା ଚ ତେ ତଥଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖାଦୟୋ ଅୱିପରୀତତୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଞିଂସୁ, ରୂପାଦିକେ ଚ ୱିସୟେ ୟଥା ତେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତାଦିୱସେନେୱ ପସ୍ସିଂସୁ, ୟଥା ୱା ପନ ତେ ଅଟ୍ଠ ଅନରିୟୱୋହାରେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅରିୟୱୋହାରୱସେନେୱ ପୱତ୍ତୱାଚା, ୱାଚାନୁରୂପଞ୍ଚ ପୱତ୍ତକାୟା, କାୟାନୁରୂପଞ୍ଚ ପୱତ୍ତୱାଚା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋତି ତଥାଗତଂ, ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧତାୟ ବୁଦ୍ଧଂ, ପୁଗ୍ଗଲୱେରଂ କିଲେସୱେରଂ ଅତ୍ତାନୁୱାଦାଦିଭୟଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱେରଭୟାତୀତଂ। ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆହୁ କଥେନ୍ତି କିତ୍ତେନ୍ତୀତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ଦସମେ ଅତରୀତି ତିଣ୍ଣୋ, ନ ତିଣ୍ଣୋ ଅତିଣ୍ଣୋ। ସମୁଦ୍ଦନ୍ତି ସଂସାରସମୁଦ୍ଦଂ, ଚକ୍ଖାୟତନାଦିସମୁଦ୍ଦଂ ୱା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଦୁପ୍ପୂରଣଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟାତି ସମୁଦ୍ଦଂ । ଅଥ ୱା ସମୁଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ସମୁଦ୍ଦଂ, କିଲେସୱସ୍ସନେନ ସତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ କିଲେସସଦନତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୱୀଚିନ୍ତି କୋଧୂପାୟାସୱୀଚୀହି ସୱୀଚିଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୱୀଚିଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, କୋଧୂପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨) । ସାୱଟ୍ଟନ୍ତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣାୱଟ୍ଟେହି ସହ ଆୱଟ୍ଟଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଆୱଟ୍ଟଭୟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୧୬୪; ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) । ସଗହଂ ସରକ୍ଖସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରଗତାନଂ ଅନତ୍ଥଜନନତୋ ଚଣ୍ଡମକରମଚ୍ଛକଚ୍ଛପରକ୍ଖସସଦିସେହି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲେହି ସହିତଂ । ତଥା ଚାହ ‘‘ସଗହଂ ସରକ୍ଖସନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ମାତୁଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୯) । ଅତରୀତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାନାୱାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ଉତ୍ତରି । ତିଣ୍ଣୋତି ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ । ପାରଙ୍ଗତୋତି ତସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ପାରଂ ପରତୀରଂ ନିରୋଧଂ ଉପଗତୋ । ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ତତୋ ଏୱ ସଂସାରମହୋଘଂ କାମାଦିମହୋଘଞ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଥଲେ ପରତୀରେ ନିବ୍ବାନେ ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇଧାପି ଗାଥା ସୁକ୍କପକ୍ଖୱସେନେୱ ଆଗତା । ତତ୍ଥ ଊମିଭୟନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତଊମିଭୟଂ, ଭାୟିତବ୍ବଂ ଏତସ୍ମାତି ତଂ ଊମି ଭୟଂ । ଦୁତ୍ତରନ୍ତି ଦୁରତିକ୍କମଂ । ଅଚ୍ଚତାରୀତି ଅତିକ୍କମି ।

ସଙ୍ଗାତିଗୋତି ରାଗାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସଙ୍ଗାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ପହୀନତ୍ତା ସଙ୍ଗାତିଗୋ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ ସୋ ନ ପମାଣମେତୀତି ସୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଅରହା ରାଗାଦୀନଂ ପମାଣକରଧମ୍ମାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ, ତତୋ ଏୱ ସୀଲାଦିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା ଚ ‘‘ଏଦିସୋ ସୀଲେନ ସମାଧିନା ପଞ୍ଞାୟା’’ତି କେନଚି ପମିଣିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ ପମାଣଂ ନ ଏତି, ଅଥ ୱା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଗତୋ ସୋ ଅରହା ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଗତିୟା ଠିତୋ, ଏଦିସୋ ଚ ନାମଗୋତ୍ତେନା’’ତି ପମିଣିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ପମାଣଂ ନ ଏତି ନ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତତୋ ଏୱ ଅମୋହୟି ମଚ୍ଚୁରାଜଂ, ତେନ ଅନୁବନ୍ଧିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋତି ୱଦାମୀତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ପଠମପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠେସୁ ୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ଦୁତିୟସତ୍ତମଅଟ୍ଠମେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ, ସେସେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଦୁତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଦିଟ୍ଠା ମୟାତି ମୟା ଦିଟ୍ଠା, ମମ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଚାତି ଦ୍ୱୀହିପି ଚକ୍ଖୂହି ଦିଟ୍ଠା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିଦିତା । ତେନ ଅନୁସ୍ସୱାଦିଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଇଦାନେୱ ପାଳିୟଂ ଆଗମିସ୍ସତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମନ୍ନାଗତାତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତା । ଅରିୟାନଂ ଉପୱାଦକାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅରିୟାନଂ ଅନ୍ତମସୋ ଗିହିସୋତାପନ୍ନାନମ୍ପି ଗୁଣପରିଧଂସନେନ ଅଭୂତବ୍ଭକ୍ଖାନେନ ଉପୱାଦକା ଅକ୍କୋସକା ଗରହକା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକାତି ୱିପରୀତଦସ୍ସନା । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନାତି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନହେତୁ ସମାଦିନ୍ନନାନାୱିଧକମ୍ମା ୟେ ଚ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିମୂଲକେସୁ କାୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞେପି ସମାଦପେନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଗ୍ଗହଣେନେୱ ଅରିୟୂପୱାଦମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀସୁ ଗହିତାସୁ ପୁନୱଚନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନେସଂ । ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ହି ଅରିୟୂପୱାଦୋ ଆନନ୍ତରିୟସଦିସୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ସାରିପୁତ୍ତ, ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅଞ୍ଞଂ ଆରାଧେୟ୍ୟ; ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ୱଦାମି ତଂ ୱାଚଂ ଅପ୍ପହାୟ, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପହାୟ, ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ ଏୱଂ ନିରୟେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪୯) ।

ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିତୋ ଚ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ନାମ ଅଞ୍ଞଂ ନତ୍ଥି । ୟଥାହ –

‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକଧମ୍ମମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି, ୟଂ ଏୱଂ ମହାସାୱଜ୍ଜତରଂ ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିପରମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୧୦) ।

ତଂଖୋ ପନାତିଆଦି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱଂ ଦଳ୍ହତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ଆରଦ୍ଧଂ । ତମ୍ପି ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ମିଚ୍ଛା ମନଂ ପଣିଧାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଅୟୋନିସୋ ଠପେତ୍ୱା । ମିଚ୍ଛାୱାଚଞ୍ଚ ଭାସିୟାତି ମିଚ୍ଛା ମୁସାୱାଦାଦିୱସେନ ୱାଚଂ ଭାସିତ୍ୱା । ମିଚ୍ଛା କମ୍ମାନି କତ୍ୱାନାତି ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ କାୟକମ୍ମାନି କତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ମିଚ୍ଛା ମନଂ ପଣିଧାୟାତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିପରୀତଂ ଠପେତ୍ୱା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦାନିସ୍ସ ତଥା ଦୁଚ୍ଚରିତଚରଣେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋତି, ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତାୱହେନ ସୁତେନ ୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପୁଞ୍ଞକରୋତି ତତୋ ଏୱ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୋୱିଦତାୟ କିବ୍ବିସକାରୀ ପାପଧମ୍ମୋ । ଅପ୍ପସ୍ମିଂ ଇଧ ଜୀୱିତେତି ଇଧ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଜୀୱିତେ ଅତିପରିତ୍ତେ । ତଥା ଚାହ ‘‘ୟୋ ଚିରଂ ଜୀୱତି, ସୋ ୱସ୍ସସତଂ ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୩; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫), ‘‘ଅପ୍ପମାୟୁ ମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୪୫; ମହାନି॰ ୧୦) ଚ । ତସ୍ମା ବହୁସ୍ସୁତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୀଘଂ ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ସଗ୍ଗୂପଗୋ ନିବ୍ବାନପତିଟ୍ଠୋ ୱା ହୋତି । ୟୋ ପନ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ ଅପୁଞ୍ଞକରୋ, କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ ନିରୟଂ ସୋ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ଦୁତିୟେ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ନିସ୍ସରଣିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ତତିୟେ ନିସ୍ସରଣିୟାତି ନିସ୍ସରଣପଟିସଂୟୁତ୍ତା । ଧାତୁୟୋତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞସଭାୱା । କାମାନନ୍ତି କିଲେସକାମାନଞ୍ଚେୱ ୱତ୍ଥୁକାମାନଞ୍ଚ । ଅଥ ୱା କାମାନନ୍ତି କିଲେସକାମାନଂ । କିଲେସକାମତୋ ହି ନିସ୍ସରଣା ୱତ୍ଥୁକାମେହିପି ନିସ୍ସରଣଂୟେୱ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନ ତେ କାମା ୟାନି ଚିତ୍ରାନି ଲୋକେ,

ସଙ୍କପ୍ପରାଗୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମୋ ।

ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚିତ୍ରାନି ତଥେୱ ଲୋକେ,

ଅଥେତ୍ଥ ଧୀରା ୱିନୟନ୍ତି ଛନ୍ଦ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ।

ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଅପଗମୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ୱିସେସତୋ ତଂ ଅସୁଭାରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୟୋ ପନ ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ତତିୟମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ କାମେହି ନିସ୍ସଟନ୍ତି ଇଦଂ ଉକ୍କଟ୍ଠତୋ କାମାନଂ ନିସ୍ସରଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ରୂପାନନ୍ତି ରୂପଧମ୍ମାନଂ, ୱିସେସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣେହି କୁସଲୱିପାକକିରିୟାଭେଦତୋ ସବ୍ବେସଂ ରୂପାୱଚରଧମ୍ମାନଂ । ଆରୁପ୍ପନ୍ତି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନଂ । କେଚି ପନ ‘‘କାମାନ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ସବ୍ବେସଂ କାମାୱଚରଧମ୍ମାନ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପଞ୍ଚ ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନୀ’’ତି । ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନତ୍ଥି, ନ ୟୁଜ୍ଜତି ଚ । ଭୂତନ୍ତି ଜାତଂ । ସଙ୍ଖତନ୍ତି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତଂ । ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି କାରଣତୋ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ତୀହିପି ପଦେହି ତେଭୂମକେ ଧମ୍ମେ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟାଦିୟତି । ନିରୋଧୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମାୟ ଧାତୁୟା କାମପରିଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ଦୁତିୟାୟ ରୂପପରିଞ୍ଞା, ତତିୟାୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖତପରିଞ୍ଞା ସବ୍ବଭୱସମତିକ୍କମୋ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଗାଥାସୁ କାମନିସ୍ସରଣଂ ଞତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦଂ କାମନିସ୍ସରଣଂ – ଏୱଞ୍ଚ କାମତୋ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା । ଅତିକ୍କମତି ଏତେନାତି ଅତିକ୍କମୋ, ଅତିକ୍କମନୂପାୟୋ, ତଂ ଅତିକ୍କମଂ ଆରୁପ୍ପଂ ଞତ୍ୱା । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ସମନ୍ତି ୱୂପସମନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ, ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଫୁସଂ ଫୁସନ୍ତୋ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସନ୍ତତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ଚତୁତ୍ଥେ ରୂପେହୀତି ରୂପାୱଚରଧମ୍ମେହି । ସନ୍ତତରାତି ଅତିସୟେନ ସନ୍ତା । ରୂପାୱଚରଧମ୍ମା ହି କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ୱିତକ୍କାଦିଓଳାରିକଙ୍ଗପ୍ପହାନତୋ ସମାଧିଭୂମିଭାୱତୋ ଚ ସନ୍ତା ନାମ, ଆରୁପ୍ପା ପନ ତେହିପି ଅଙ୍ଗସନ୍ତତାୟ ଚେୱ ଆରମ୍ମଣସନ୍ତତାୟ ଚ ଅତିସୟେନ ସନ୍ତୱୁତ୍ତିକା, ତେନ ସନ୍ତତରାତି ୱୁତ୍ତା । ନିରୋଧୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ସଙ୍ଖାରାୱସେସସୁଖୁମଭାୱପ୍ପତ୍ତିତୋପି ହି ଚତୁତ୍ଥାରୁପ୍ପତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୟୋୱ ସନ୍ତତରା କିଲେସଦରଥପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତୋ ଚ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ନିବ୍ବାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆରୁପ୍ପେହି ନିରୋଧୋ ସନ୍ତତରୋ’’ତି ।

ଗାଥାସୁ ରୂପୂପଗାତି ରୂପଭୱୂପଗା । ରୂପଭୱୋ ହି ଇଧ ରୂପନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଅରୂପଟ୍ଠାୟିନୋତି ଅରୂପାୱଚରା । ନିରୋଧଂ ଅପ୍ପଜାନନ୍ତା, ଆଗନ୍ତାରୋ ପୁନବ୍ଭୱନ୍ତି ଏତେନ ରୂପାରୂପାୱଚରଧମ୍ମେହି ନିରୋଧସ୍ସ ସନ୍ତଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଅରୂପେସୁ ଅସଣ୍ଠିତାତି ଅରୂପରାଗେନ ଅରୂପଭୱେସୁ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହନ୍ତା, ତେପି ପରିଜାନନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିରୋଧେ ୟେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ୟେତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ପଞ୍ଚମେ ପୁତ୍ତାତି ଅତ୍ରଜା ଓରସପୁତ୍ତା, ଦିନ୍ନକାଦୟୋପି ୱା । ସନ୍ତୋତି ଭୱନ୍ତା ସଂୱିଜ୍ଜମାନା ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଉପଲବ୍ଭମାନା । ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ସନ୍ତୋ, ପାକଟଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନା । ଅତିଜାତୋତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ମାତାପିତରୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଜାତୋ, ତେହି ଅଧିକଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁଜାତୋତି ଗୁଣେହି ମାତାପିତୂନଂ ଅନୁରୂପୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତୋ, ତେହି ସମାନଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱଜାତୋତି ଗୁଣେହି ମାତାପିତୂନଂ ଅଧମୋ ହୁତ୍ୱା ଜାତୋ, ତେହି ହୀନଗୁଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେହି ପନ ଗୁଣେହି ୟୁତ୍ତୋ ମାତାପିତୂନଂ ଅଧିକୋ ସମୋ ହୀନୋତି ଚ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତୋ ଅତିଜାତୋ ହୋତୀ’’ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା ନିଦ୍ଦେସୋ ଆରଦ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାତିଆଦୀସୁ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣନିମିତ୍ତାନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମପରିଭାୱିତଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧିଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିକୋ ସତ୍ତାତିସୟୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧) –

ଅୟଂ ତାୱ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧୱିଭାୱନା ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପନ ସୱାସନାୟ କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିଗମେନ ବୁଦ୍ଧୱା ପଟିବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧିୟା ୱା ୱିକସିତଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧୱା ୱିବୁଦ୍ଧୱାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଜ୍ଝିତାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତାତି ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ –

‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିସୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିରୁପକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୁଦ୍ଧୋତି ଚେତଂ ନାମଂ ନ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତଂ, ନ ଭାତରା କତଂ, ନ ଭଗିନିୟା କତଂ, ନ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେହି କତଂ, ନ ଞାତିସାଲୋହିତେହି କତଂ, ନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି କତଂ, ନ ଦେୱତାହି କତଂ, ଅଥ ଖୋ ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ।

ହିଂସତୀତି ସରଣଂ, ସବ୍ବଂ ଅନତ୍ଥଂ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ସବ୍ବଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ହିଂସତି ୱିନାସେତି ୱିଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରଣଂ ଗତାତି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା ଅମ୍ହାକଂ ସରଣଂ ଗତି ପରାୟଣଂ ପଟିସରଣଂ ଅଘସ୍ସ ହନ୍ତା ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା’’ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ବୁଦ୍ଧଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛାମ ଭଜାମ ସେୱାମ ପୟିରୁପାସାମ । ଏୱଂ ୱା ଜାନାମ ବୁଜ୍ଝାମାତି ଏୱଂ ଗତା ଉପଗତା ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତା ।

ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତାତି ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ କତ୍ୱା ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ୱିତ୍ଥାରୋ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗନିବ୍ବାନାନି ଏୱ, ଅପିଚ ଖୋ ଅରିୟଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନେ –

‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ,

ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।

ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ,

ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।

ତତ୍ଥ ହି ରାଗୱିରାଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ, ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ, ଧମ୍ମସଙ୍ଖତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ, ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟେନ ୱିଭତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତା । ତଂ ଧମ୍ମଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସରଣନ୍ତି ଗତା ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତା । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତା ।

ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତସ୍ମିଂ ଏୱ ୱିମାନେ –

‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନ ମହପ୍ଫଲମାହୁ,

ଚତୂସୁ ସୁଚୀସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ ।

ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲ ଧମ୍ମଦସା ତେ,

ସଙ୍ଘମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ।

ତଂ ସଙ୍ଘଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସରଣନ୍ତି ଗତା ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତା । ତପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନ ନ ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତାତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସରଣଗମନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ ସରଣଗମନଂ, ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ, ଫଲଂ, ସଂକିଲେସୋ, ଭେଦୋ, ୱୋଦାନନ୍ତି ଅୟଂ ୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ପଦତ୍ଥତୋ ତାୱ ହିଂସତୀତି ସରଣଂ, ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପରିକିଲେସଂ ହନତି ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ଅହିତା ନିୱତ୍ତନେନ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ ସରଣଂ, ଭୱକନ୍ତାରତୋ ଉତ୍ତାରଣେନ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ଚ ଧମ୍ମୋ, ଅପ୍ପକାନମ୍ପି କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସଙ୍ଘୋ । ତସ୍ମା ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ । ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାହି ୱିହତକିଲେସୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ। ତଂସମଙ୍ଗିସତ୍ତୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ‘‘ଏତାନି ମେ ତୀଣି ରତନାନି ସରଣଂ, ଏତାନି ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ସରଣଂ ସରଣଗମନଂ, ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଇଦଂ ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଭେଦତୋ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଗମନଂ – ଲୋକିୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତି, ଲୋକିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଇଜ୍ଝତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ, ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦସସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତୟିଦଂ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତତି – ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ, ତପ୍ପରାୟଣତାୟ, ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ, ପଣିପାତେନାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚଜନଂ । ତପ୍ପରାୟଣଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପରାୟଣୋ, ଧମ୍ମପରାୟଣୋ, ସଙ୍ଘପରାୟଣୋ ଇତି ମଂ ଧାରେହୀ’’ତି ଏୱଂ ତପ୍ପଟିସରଣଭାୱୋ ତପ୍ପରାୟଣତା । ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇତି ମଂ ଧାରେତୂ’’ତି ଏୱଂ ସିସ୍ସଭାୱସ୍ସ ଉପଗମନଂ । ପଣିପାତୋ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମସାମୀଚିକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଏୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କରୋମି ଇତି ମଂ ଧାରେତୂ’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପରମନିପଚ୍ଚକାରୋ । ଇମେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନଂ ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ କରୋନ୍ତେନ ଗହିତଂ ଏୱ ହୋତି ସରଣଗମନଂ ।

ଅପିଚ ‘‘ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋ ଏୱ ମେ ଅତ୍ତା ଜୀୱିତଞ୍ଚ, ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ମେ ସରଣଂ ତାଣଂ ଲେଣ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ; ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ; ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ; ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଏୱଂ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ଗାମା ଗାମଂ ପୁରା ପୁରଂ ।

ନମସ୍ସମାନୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪) –

ଏୱଂ ଆଳୱକାଦୀନଂ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ତପ୍ପରାୟଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅଥ ଖୋ, ବ୍ରହ୍ମାୟୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେସୁ ସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦାନି ମୁଖେନ ଚ ପରିଚୁମ୍ବତି, ପାଣୀହି ଚ ପରିସମ୍ବାହତି, ନାମଞ୍ଚ ସାୱେତି ‘ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୪) ଏୱଂ ପଣିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସୋ ପନେସ ଞାତିଭୟାଚରିୟଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତେନ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ନ ଇତରେହି । ସେଟ୍ଠୱସେନେୱ ହି ସରଣଂ ଗୟ୍ହତି, ସେଟ୍ଠୱସେନ ଭିଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୟୋ ‘‘ଅୟମେୱ ଲୋକେ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ତେନେୱ ସରଣଂ ଗହିତଂ ହୋତି, ନ ଞାତିଭୟାଚରିୟସଞ୍ଞାୟ ୱନ୍ଦନ୍ତେନ । ଏୱଂ ଗହିତସରଣସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେସୁ ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ‘‘ଞାତକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋ ସରଣଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପବ୍ବଜିତଂ । ତଥା ରାଜାନଂ ଭୟେନ ୱନ୍ଦତୋ । ସୋ ହି ରଟ୍ଠପୂଜିତତ୍ତା ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟାତି । ତଥା ୟଂକିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପକଂ ତିତ୍ଥିୟମ୍ପି ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋପି ନ ଭିଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଂ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ଆନିସଂସଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ॥

‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ଅରିୟଂ ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥

‘‘ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦-୧୯୨) ।

ଅପିଚ ନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପଗମନାଦୀନିପି ଏତସ୍ସ ଆନିସଂସଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପିତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଅରହନ୍ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୭-୧୨୮; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୬୮-୨୭୬; ୱିଭ॰ ୮୦୯) ।

ଲୋକିୟସ୍ସ ପନ ସରଣଗମନସ୍ସ ଭୱସମ୍ପଦାପି ଭୋଗସମ୍ପଦାପି ଫଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ,

ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ,

ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅସୀତିୟା ଦେୱତାସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମି…ପେ॰… ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଖୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏତଦୱୋଚ – ‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତି – ଦିବ୍ବେନ ଆୟୁନା, ଦିବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣେନ, ଦିବ୍ବେନ ସୁଖେନ, ଦିବ୍ବେନ ୟସେନ, ଦିବ୍ବେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ, ଦିବ୍ବେହି ରୂପେହି, ଦିବ୍ବେହି ସଦ୍ଦେହି, ଦିବ୍ବେହି ଗନ୍ଧେହି, ଦିବ୍ବେହି ରସେହି, ଦିବ୍ବେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହି…ପେ॰… ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ…ପେ॰… ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ।

ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦିୱସେନପି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦) ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲୋକିୟସରଣଗମନଞ୍ଚେତ୍ଥ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦୀହି ସଂକିଲିସ୍ସତି, ନ ମହାଜୁତିକଂ ହୋତି ନ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ସଂକିଲେସୋ ନତ୍ଥି । ଲୋକିୟସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ଭେଦୋ – ସାୱଜ୍ଜୋ, ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀହି ହୋତି, ସୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟ, ସୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ନେୱତ୍ଥି ଭେଦୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ଚ ଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱୋଦାନମ୍ପି ଚ ଲୋକିୟସ୍ସେୱ ୟସ୍ସ ହି ସଂକିଲେସୋ, ତସ୍ସେୱ ତତୋ ୱୋଦାନେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ପନ ନିଚ୍ଚୱୋଦାନମେୱାତି ।

ପାଣାତିପାତାତି ଏତ୍ଥ ପାଣସ୍ସ ସରସେନେୱ ପତନସଭାୱସ୍ସ ଅନ୍ତରା ଏୱ ଅତିପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ସଣିକଂ ପତିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ସୀଘଂ ପାତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତିକ୍କମ୍ମ ୱା ସତ୍ଥାଦୀହି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପାତନଂ ଅତିପାତୋ, ପାଣଘାତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପାଣୋତି ଚେତ୍ଥ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ, ୟୋ ସତ୍ତୋତି ୱୋହରୀୟତି, ପରମତ୍ଥତୋ ରୂପାରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ରୂପଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟେ ହି ୱିକୋପିତେ ଇତରମ୍ପି ତଂସମ୍ବନ୍ଧତାୟ ୱିନସ୍ସତୀତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ। ୟାୟ ହି ଚେତନାୟ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିସ୍ସୟଭୂତେସୁ ଉପକ୍କମକରଣହେତୁକମହାଭୂତପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମହାଭୂତା ପୁରିମସଦିସା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିସଦିସା ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସା ତାଦିସପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ଲଦ୍ଧୂପକ୍କମାନି ହି ଭୂତାନି ପୁରିମଭୂତାନି ୱିୟ ନ ୱିସଦାନୀତି ସମାନଜାତିୟାନଂ କାରଣାନି ନ ହୋନ୍ତୀତି । ‘‘କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା’’ତି ଇଦଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ପୱତ୍ତାୟ ୱଧକଚେତନାୟ ପାଣାତିପାତତାସମ୍ଭୱଦସ୍ସନଂ । କୁଲୁମ୍ବସୁତ୍ତେପି ହି ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇଦ୍ଧିମା ଚେତୋ ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞିସ୍ସା କୁଚ୍ଛିଗତଂ ଗବ୍ଭଂ ପାପକେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତା ହୋତୀ’’ତି ୱିଜ୍ଜାମୟିଦ୍ଧି ଅଧିପ୍ପେତା । ସା ଚ ୱଚୀଦ୍ୱାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ ସକ୍କା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁନ୍ତି ୱଚୀଦ୍ୱାରୱସେନେୱ ନିପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟେ ପନ ‘‘ଭାୱନାମୟିଦ୍ଧି ତତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେସଂ ୱାଦୋ କୁସଲତ୍ତିକୱେଦନତ୍ତିକୱିତକ୍କତ୍ତିକଭୂମନ୍ତରେହି ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ସ୍ୱାୟଂ ପାଣାତିପାତୋ ଗୁଣରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ । ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାଦୀହି ମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ପାଣେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ। ସରୀରଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୟୋଗୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାଦୀହି ମହାସାୱଜ୍ଜତା ତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱତୋ ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥାଧିପ୍ପେତସ୍ସ ପୟୋଗସ୍ସ ସହସା ନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ସକିଚ୍ଚସାଧିକାୟ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପୱତ୍ତଜୱନେହି ଲଦ୍ଧାସେୱନାୟ ଚ ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ପୟୋଗସ୍ସ ମହନ୍ତଭାୱୋ । ସତିପି କଦାଚି ଖୁଦ୍ଦକେ ଚେୱ ମହନ୍ତେ ଚ ପାଣେ ପୟୋଗସ୍ସ ସମଭାୱେ ମହନ୍ତଂ ହନନ୍ତସ୍ସ ଚେତନା ତିବ୍ବତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାପି ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ । ଇତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଚେତନାବଲୱଭାୱେନେୱ ମହାସାୱଜ୍ଜତାୟ ହେତୁ ହୋତି । ତଥା ହନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ମହାଗୁଣଭାୱେ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତଉପକାରଚେତନା ୱିୟ ଖେତ୍ତୱିସେସନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଅପକାରଚେତନାପି ବଲୱତୀ ତିବ୍ବତରା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତସ୍ମା ପୟୋଗୱତ୍ଥୁଆଦିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅମହତ୍ତେପି ଗୁଣମହନ୍ତତାଦିପଚ୍ଚୟେହି ଚେତନାୟ ବଲୱଭାୱୱସେନେୱ ମହାସାୱଜ୍ଜତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତସ୍ସ ପାଣୋ, ପାଣସଞ୍ଞିତା, ୱଧକଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ମରଣନ୍ତି ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା । ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରୟୁତ୍ତୋ ପାଣାତିପାତୋତି ପଞ୍ଚସମ୍ଭାରାୱିନିମୁତ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେସୁ ପାଣସଞ୍ଞିତାୱଧକଚିତ୍ତାନି ପୁବ୍ବଭାଗିୟାନିପି ହୋନ୍ତି, ଉପକ୍କମୋ ୱଧକଚେତନାସମୁଟ୍ଠାପିତୋ । ତସ୍ସ ଛ ପୟୋଗା – ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଥାୱରୋ, ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ଇଦ୍ଧିମୟୋତି । ତେସୁ ସହତ୍ଥେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ସାହତ୍ଥିକୋ । ପରେସଂ ଆଣାପନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଆଣତ୍ତିକୋ । ଉସୁସତ୍ତିଆଦୀନଂ ନିସ୍ସଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ । ଓପାତଖଣନାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଥାୱରୋ । ଆଥବ୍ବଣିକାଦୀନଂ ୱିୟ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନପୟୋଗୋ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ । ଦାଠାକୋଟ୍ଟନାଦୀନଂ ୱିୟ କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିମୟୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – ଖଣେ ଖଣେ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ, କୋ ହନ୍ତା, କୋ ୱା ହଞ୍ଞତି ? ୟଦି ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅରୂପିତାୟ ନ ଛେଦନଭେଦନାଦିୱସେନ ୱିକୋପନସମତ୍ଥୋ, ନାପି ୱିକୋପନୀୟୋ, ଅଥ ରୂପସନ୍ତାନୋ, ସୋ ଅଚେତନତାୟ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋତି ନ ତତ୍ଥ ଛେଦନାଦିନା ପାଣାତିପାତୋ ଲବ୍ଭତି, ୟଥା ମତସରୀରେ । ପୟୋଗୋପି ପାଣାତିପାତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ପହରଣପ୍ପହାରାଦିକୋ ଅତୀତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଭୱେୟ୍ୟ ଅନାଗତେସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ୱା । ତତ୍ଥ ନ ତାୱ ଅତୀତେସୁ ଅନାଗତେସୁ ଚ ସମ୍ଭୱତି ତେସଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନସଭାୱତ୍ତା, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକତ୍ତା ସରସେନେୱ ନିରୁଜ୍ଝନସଭାୱତାୟ ୱିନାସାଭିମୁଖେସୁ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ ପୟୋଗୋ ସିୟା, ୱିନାସସ୍ସ ଚ କାରଣରହିତତ୍ତା ନ ପହରଣପ୍ପହାରାଦିପ୍ପୟୋଗହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହତ୍ତା ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ କସ୍ସ ସୋ ପୟୋଗୋ, ଖଣିକଭାୱେନ ୱଧାଧିପ୍ପାୟସମକାଲମେୱ ଭିଜ୍ଜନକସ୍ସ ୟାୱ କିରିୟାପରିୟୋସାନକାଲମନୱଟ୍ଠାନତୋ କସ୍ସ ୱା ପାଣାତିପାତୋ କମ୍ମବନ୍ଧୋତି ?

ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧକଚେତନାସମଙ୍ଗୀ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପୁଞ୍ଜୋ ସତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ହନ୍ତା । ତେନ ପୱତ୍ତିତୱଧପ୍ପୟୋଗନିମିତ୍ତଂ ଅପଗତୁସ୍ମାୱିଞ୍ଞାଣଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ମତୋତି ୱୋହାରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱଧପ୍ପୟୋଗାକରଣେ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଉଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତନାରହୋ ରୂପାରୂପଧମ୍ମପୁଞ୍ଜୋ ହଞ୍ଞତି, ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନୋ ଏୱ ୱା । ୱଧପ୍ପୟୋଗାୱିସୟଭାୱେପି ତସ୍ସ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେ ରୂପସନ୍ତାନାଧୀନୱୁତ୍ତିତାୟ ଭୂତରୂପେସୁ କତପ୍ପୟୋଗୱସେନ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୱିଚ୍ଛେଦେନ ସୋପି ୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀତି ନ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅସମ୍ଭୱୋ, ନାପି ଅହେତୁକୋ, ନ ଚ ପୟୋଗୋ ନିପ୍ପୟୋଜନୋ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ କତପ୍ପୟୋଗୱସେନ ତଦନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ସଙ୍ଖାରକଲାପସ୍ସ ତଥା ଅନୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ଖଣିକାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଖଣିକମରଣସ୍ସ ଇଧ ମରଣଭାୱେନ ଅନଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସନ୍ତତିମରଣସ୍ସ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ସହେତୁକଭାୱତୋ ନ ଅହେତୁକଂ ମରଣଂ, ନିରୀହକେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ଥିଭାୱମତ୍ତେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଫଲୁପ୍ପାଦନନିୟତାନି କାରଣାନିୟେୱ କରୋନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ପଦୀପୋ ପକାସେତୀତି, ତଥେୱ ଘାତକୱୋହାରୋ । ନ ଚ କେୱଲସ୍ସ ୱଧାଧିପ୍ପାୟସହଭୁନୋ ଚିତ୍ତଚେତସିକକଲାପସ୍ସ ପାଣାତିପାତୋ ଇଚ୍ଛିତୋ, ସନ୍ତାନୱସେନ ୱତ୍ତମାନସ୍ସେୱ ପନ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଅତ୍ଥେୱ ପାଣାତିପାତେନ କମ୍ମବନ୍ଧୋ । ସନ୍ତାନୱସେନ ୱତ୍ତମାନାନଞ୍ଚ ପଦୀପାଦୀନଂ ଅତ୍ଥକିରିୟାସିଦ୍ଧି ଦିସ୍ସତୀତି । ଅୟଞ୍ଚ ୱିଚାରଣା ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୱିଭାୱେତବ୍ବା । ତସ୍ମା ପାଣାତିପାତା। ନ ପଟିୱିରତାତି ଅପ୍ପଟିୱିରତା।

ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ଆଦାନଂ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ପରସ୍ସ ହରଣଂ ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ପରୋ ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ତଂ ହୀନେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ପଣୀତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁପଣୀତତାୟ । ତଥା ଖୁଦ୍ଦକେ ପରସନ୍ତକେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ମହନ୍ତେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । କସ୍ମା ? ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ ଚ । ୱତ୍ଥୁସମତ୍ତେ ପନ ସତି ଗୁଣାଧିକାନଂ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ତଂତଂଗୁଣାଧିକଂ ଉପାଦାୟ ତତୋ ତତୋ ହୀନଗୁଣସ୍ସ ସନ୍ତକେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ । ୱତ୍ଥୁଗୁଣାନଂ ପନ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ପୟୋଗସ୍ସ ଚ ମୁଦୁଭାୱେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ତିବ୍ବଭାୱେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ ।

ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସମ୍ଭାରା – ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିତା, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଂ, ଉପକ୍କମୋ, ତେନ ହରଣନ୍ତି । ଛ ପୟୋଗା ସାହତ୍ଥିକାଦୟୋୱ । ତେ ଚ ଖୋ ୟଥାନୁରୂପଂ ଥେୟ୍ୟାୱହାରୋ, ପସୟ୍ହାୱହାରୋ, ପରିକପ୍ପାୱହାରୋ, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୱହାରୋ, କୁସାୱହାରୋତି ଇମେସଂ ଅୱହାରାନଂ ୱସେନ ପୱତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ମନ୍ତପରିଜପ୍ପନେନ ପରସନ୍ତକହରଣଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ପୟୋଗୋ । ୱିନା ମନ୍ତେନ ତାଦିସେନ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱସିଦ୍ଧେନ କାୟୱଚୀପୟୋଗେନ ପରସନ୍ତକସ୍ସ ଆକଡ୍ଢନଂ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କାମେସୂତି ମେଥୁନସମାଚାରେସୁ । ମିଚ୍ଛାଚାରୋତି ଏକନ୍ତନିନ୍ଦିତୋ ଲାମକାଚାରୋ । ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ଅସଦ୍ଧମ୍ମାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା କାମେସୁ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ। ତତ୍ଥ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପୁରିସାନଂ ତାୱ ମାତୁରକ୍ଖିତାଦୟୋ ଦସ, ଧନକ୍କୀତାଦୟୋ ଦସାତି ୱୀସତି ଇତ୍ଥିୟୋ, ଇତ୍ଥୀସୁ ପନ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାରକ୍ଖସପରିଦଣ୍ଡାନଂ, ଦସନ୍ନଞ୍ଚ ଧନକ୍କୀତାଦୀନନ୍ତି ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଞ୍ଞପୁରିସା । ସ୍ୱାୟଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୀଲାଦିଗୁଣରହିତେ ଅଗମନୀୟଟ୍ଠାନେ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଗୁଣରହିତେପି ଚ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ମିଚ୍ଛା ଚରନ୍ତସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ, ଉଭିନ୍ନଂ ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ । ସମାନଚ୍ଛନ୍ଦଭାୱେପି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଅଗମନୀୟୱତ୍ଥୁ, ତସ୍ମିଂ ସେୱନଚିତ୍ତଂ, ସେୱନପୟୋଗୋ, ମଗ୍ଗେନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପତ୍ତିଅଧିୱାସନନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟା ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୟୋ, ବଲକ୍କାରେନ ପୱତ୍ତିତସ୍ସ ତୟୋତି ଅନୱସେସଗ୍ଗହଣେନ ଚତ୍ତାରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବା, ଅତ୍ଥସିଦ୍ଧି ପନ ତୀହେୱ । ଏକୋ ପୟୋଗୋ ସାହତ୍ଥିକୋୱ ।

ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକୋ କାୟୱଚୀପୟୋଗୋ, ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ। ଅପରୋ ନୟୋ ମୁସାତି ଅଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱାଦୋତି ତସ୍ସ ଭୂତତୋ ତଚ୍ଛତୋ ୱିଞ୍ଞାପନଂ । ତସ୍ମା ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁଂ ତଥତୋ ପରଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁକାମସ୍ସ ତଥାୱିଞ୍ଞାପନପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା ଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ।

ସୋ ୟମତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହନ୍ତତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଅପିଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ଅଦାତୁକାମତାୟ ନତ୍ଥୀତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ସକ୍ଖିନା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପକମ୍ପି ତେଲଂ ୱା ସପ୍ପିଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ହସାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଗାମେ ତେଲଂ ନଦୀ ମଞ୍ଞେ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ପୂରଣକଥାନୟେନ ପୱତ୍ତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ପନ ‘‘ଦିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱଦନ୍ତାନଂ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତଥା ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଭଞ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଅପ୍ପଗୁଣତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କିଲେସାନଂ ମୁଦୁତିବ୍ବତାୱସେନ ଚ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜମହାସାୱଜ୍ଜତା ଲବ୍ଭତେୱ ।

ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା – ଅତଥଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି । ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ହି ପୟୋଗେ କତେପି ପରେନ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅୱିଞ୍ଞାତେ ୱିସଂୱାଦନସ୍ସ ଅସିଜ୍ଝନତୋ ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନମ୍ପି ଏକୋ ସମ୍ଭାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଭୂତୱଚନଂ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଂ, ପରସ୍ସ ତଦତ୍ଥୱିଜାନନନ୍ତି ତୟୋ ସମ୍ଭାରା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସଚେ ପନ ପରୋ ଦନ୍ଧତାୟ ୱିଚାରେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚେତନାୟ ପୱତ୍ତତ୍ତା କିରିୟାସମୁଟ୍ଠାପକଚେତନାକ୍ଖଣେୟେୱ ମୁସାୱାଦକମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି ।

ସୁରାତି ପିଟ୍ଠସୁରା, ପୂୱସୁରା, ଓଦନସୁରା, କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା, ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତାତି ପଞ୍ଚ ସୁରା । ମେରୟନ୍ତି ପୁପ୍ଫାସୱୋ, ଫଲାସୱୋ, ମଧ୍ୱାସୱୋ, ଗୁଳାସୱୋ ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚ ଆସୱା । ତଦୁଭୟମ୍ପି ମଦନୀୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ। ୟାୟ ଚେତନାୟ ତଂ ପିୱତି, ସା ପମାଦକାରଣତ୍ତା ପମାଦଟ୍ଠାନଂ। ଲକ୍ଖଣତୋ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୁରାମେରୟସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମଜ୍ଜସ୍ସ ବୀଜତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମଦୱସେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ପମାଦଚେତନା ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ। ତସ୍ସ ମଜ୍ଜଭାୱୋ, ପାତୁକମ୍ୟତାଚିତ୍ତଂ, ତଜ୍ଜୋ ୱାୟାମୋ, ଅଜ୍ଝୋହରଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ଭାରା । ଅକୁସଲଚିତ୍ତେନେୱ ଚସ୍ସ ପାତବ୍ବତୋ ଏକନ୍ତେନ ସାୱଜ୍ଜଭାୱୋ। ଅରିୟସାୱକାନଂ ପନ ୱତ୍ଥୁଂ ଅଜାନନ୍ତାନମ୍ପି ମୁଖଂ ନ ପୱିସତି, ପଗେୱ ଜାନନ୍ତାନଂ । ଅଡ୍ଢପସତମତ୍ତସ୍ସ ପାନଂ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ, ଅଦ୍ଧାଳ୍ହକମତ୍ତସ୍ସ ପାନଂ ତତୋ ମହନ୍ତଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, କାୟସଞ୍ଚାଲନସମତ୍ଥଂ ବହୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଗାମଘାତକାଦିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମହାସାୱଜ୍ଜମେୱ । ପାପକମ୍ମଞ୍ହି ପାଣାତିପାତଂ ପତ୍ୱା ଖୀଣାସୱେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ପତ୍ୱା ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସନ୍ତକେ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ମିଚ୍ଛାଚାରଂ ପତ୍ୱା ଖୀଣାସୱାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱୀତିକ୍କମେ, ମୁସାୱାଦଂ ପତ୍ୱା ମୁସାୱାଦେନ ସଙ୍ଘଭେଦେ, ସୁରାପାନଂ ପତ୍ୱା କାୟସଞ୍ଚାଲନସମତ୍ଥଂ ବହୁଂ ପିୱିତ୍ୱା ଗାମଘାତକାଦିକମ୍ମଂ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ସବ୍ବେହିପି ଚେତେହି ମୁସାୱାଦେନ ସଙ୍ଘଭେଦୋୱ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ତଞ୍ହି କତ୍ୱା କପ୍ପଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି ।

ଇଦାନି ଏତେସୁ ସଭାୱତୋ, ଆରମ୍ମଣତୋ, ୱେଦନତୋ, ମୂଲତୋ, କମ୍ମତୋ, ଫଲତୋତି ଛହି ଆକାରେହି ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ସଭାୱତୋ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ଚେତନାସଭାୱାୱ । ଆରମ୍ମଣତୋ ପାଣାତିପାତୋ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣତୋ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ସତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ ୱା, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବୱସେନ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ, ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋତି ଏକେ । ମୁସାୱାଦୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ ୱା ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣୋ ୱା, ସୁରାପାନଂ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ । ୱେଦନତୋ ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତିୱେଦନଂ, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୁଖମଜ୍ଝତ୍ତୱସେନ ଦ୍ୱିୱେଦନୋ, ତଥା ସୁରାପାନଂ । ସନ୍ନିଟ୍ଠାପକଚିତ୍ତେନ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ମଜ୍ଝତ୍ତୱେଦନଂ ନ ହୋତି । ମୁସାୱାଦୋ ତିୱେଦନୋ । ମୂଲତୋ ପାଣାତିପାତୋ ଦୋସମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲକୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ମୁସାୱାଦୋ ଚ ଦୋସମୋହୱସେନ ୱା ଲୋଭମୋହୱସେନ ୱା, ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ସୁରାପାନଞ୍ଚ ଲୋଭମୋହୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲଂ । କମ୍ମତୋ ମୁସାୱାଦୋୟେୱେତ୍ଥ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସେସଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି କାୟକମ୍ମମେୱ । ଫଲତୋ ସବ୍ବେପି ଅପାୟୂପପତ୍ତିଫଲା ଚେୱ ସୁଗତିୟମ୍ପି ଅପ୍ପାୟୁକତାଦିନାନାୱିଧଅନିଟ୍ଠଫଲା ଚାତି ଏୱମେତ୍ଥ ସଭାୱାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପ୍ପଟିୱିରତାତି ସମାଦାନୱିରତିୟା ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିୟା ଚ ଅଭାୱେନ ନ ପଟିୱିରତା । ଦୁସ୍ସୀଲାତି ତତୋ ଏୱ ପଞ୍ଚସୀଲମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଭାୱେନ ନିସ୍ସୀଲା । ପାପଧମ୍ମାତି ଲାମକଧମ୍ମା, ହୀନାଚାରା । ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋତି ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନେନ ପାଣାତିପାତତୋ ୱିରତୋ, ଆରକା ଠିତୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି ।

ଇଧାପି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀନଂ ସଭାୱତୋ ଆରମ୍ମଣତୋ, ୱେଦନତୋ, ମୂଲତୋ, କମ୍ମତୋ, ସମାଦାନତୋ, ଭେଦତୋ, ଫଲତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତତ୍ଥ ସଭାୱତୋ ପଞ୍ଚପି ଚେତନାୟୋପି ହୋନ୍ତି ୱିରତିୟୋପି, ୱିରତିୱସେନ ପନ ଦେସନା ଆଗତା । ୟା ପାଣାତିପାତା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାଣାତିପାତା ଆରତି ୱିରତୀ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା କୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତି । ସା ପଭେଦତୋ ତିୱିଧା – ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି, ସମାଦାନୱିରତି, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି । ତତ୍ଥ ଅସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିୱୟବାହୁସଚ୍ଚାଦୀନି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅୟୁତ୍ତମେତଂ ଅମ୍ହାକଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ନାମ । ସମାଦିନ୍ନସିକ୍ଖାପଦାନଂ ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନେ ତଦୁତ୍ତରି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୱିରତି ସମାଦାନୱିରତି ନାମ । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ୱିରତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି ନାମ, ୟସ୍ସା ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ‘‘ପାଣଂ ଘାତେସ୍ସାମା’’ତି ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତାସୁ ସମାଦାନୱିରତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା ।

ଆରମ୍ମଣତୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣାନେୱ ଏତେସଂ ଆରମ୍ମଣାନି । ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋୟେୱ ହି ୱିରତି ନାମ ହୋତି । ୟଥା ପନ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ କିଲେସେ ପଜହତି, ଏୱଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିଆରମ୍ମଣାୟେୱ ଏତେ କୁସଲଧମ୍ମା ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପଜହନ୍ତି । ୱେଦନତୋ ସବ୍ବାପି ସୁଖୱେଦନାୱ ।

ମୂଲତୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭଅଦୋସଅମୋହୱସେନ ତିମୂଲା ହୋନ୍ତି, ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ଅଲୋଭଅଦୋସୱସେନ ଦ୍ୱିମୂଲା । କମ୍ମତୋ ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣି ୱଚୀକମ୍ମଂ, ସେସା କାୟକମ୍ମଂ । ସମାଦାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଗରୁଟ୍ଠାନିୟସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ସୟମେୱ ୱା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଏକଜ୍ଝଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ୱା ସମାଦିୟନ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ଭେଦତୋ ଗହଟ୍ଠାନଂ ୟଂ ୟଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ତଂ ତଦେୱ ଭିଜ୍ଜତି, ଇତରଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଗହଟ୍ଠା ହି ଅନିବଦ୍ଧସୀଲା ହୋନ୍ତି, ୟଂ ୟଂ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଂ ତଦେୱ ରକ୍ଖନ୍ତି । ପବ୍ବଜିତାନଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେ ସବ୍ବାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ।

ଫଲତୋତି ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୟା ଚେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନତା, ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତି, ଜୱନସମ୍ପତ୍ତି, ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତା, ଚାରୁତା, ମୁଦୁତା, ସୁଚିତା, ସୂରତା, ମହବ୍ବଲତା, ୱିସ୍ସଟ୍ଠୱଚନତା, ସତ୍ତାନଂ ପିୟମନାପତା, ଅଭିଜ୍ଜପରିସତା, ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତା, ଦୁପ୍ପଧଂସିୟତା, ପରୂପକ୍କମେନ ଅମରଣତା, ମହାପରିୱାରତା, ସୁୱଣ୍ଣତା, ସୁସଣ୍ଠାନତା, ଅପ୍ପାବାଧତା, ଅସୋକତା, ପିୟମନାପେହି ଅୱିପ୍ପୟୋଗୋ, ଦୀଘାୟୁକତାତି ଏୱମାଦୀନି ଫଲାନି ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣିୟା ମହାଧନଧଞ୍ଞତା, ଅନନ୍ତଭୋଗତା, ଥିରଭୋଗତା, ଇଚ୍ଛିତାନଂ ଭୋଗାନଂ ଖିପ୍ପଂ ପଟିଲାଭୋ, ରାଜାଦୀହି ଅସାଧାରଣଭୋଗତା, ଉଳାରଭୋଗତା, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠକଭାୱୋ, ନତ୍ଥିଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନତା, ସୁଖୱିହାରିତାତି ଏୱମାଦୀନି ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ୱେରମଣିୟା ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକତା, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ପିୟମନାପତା, ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥଚ୍ଛାଦନାଦୀନଂ ଲାଭିତା, ସୁଖସୁପନତା, ସୁଖପଟିବୁଜ୍ଝନତା, ଅପାୟଭୟୱିମୋକ୍ଖୋ, ଇତ୍ଥିଭାୱନପୁଂସକଭାୱାନଂ ଅଭବ୍ବତା, ଅକ୍କୋଧନତା, ସଚ୍ଚକାରିତା, ଅମଙ୍କୁତା, ଆରାଧନସୁଖତା, ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣତା, ନିରାସଙ୍କତା, ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତା, ସୁଖୱିହାରିତା, ଅକୁତୋଭୟତା, ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱୋତି ଏୱମାଦୀନି । ୟସ୍ମା ପନ ମିଚ୍ଛାଚାରାୱେରମଣିୟା ଫଲାନିପି ଏତ୍ଥେୱ ଅନ୍ତୋଗଧାନି, ତସ୍ମା (ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ୱେରମଣିୟା) ।

ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣିୟା ୱିପ୍ପସନ୍ନିନ୍ଦ୍ରିୟତା, ୱିସ୍ସଟ୍ଠମଧୁରଭାଣିତା, ସମସିତସୁଦ୍ଧଦନ୍ତତା, ନାତିଥୂଲତା, ନାତିକିସତା, ନାତିରସ୍ସତା, ନାତିଦୀଘତା, ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସତା, ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧମୁଖତା, ସୁସ୍ସୂସକପରିସତା, ଆଦେୟ୍ୟୱଚନତା, କମଲଦଲସଦିସମୁଦୁଲୋହିତତନୁଜିୱ୍ହତା, ଅଲୀନତା, ଅନୁଦ୍ଧତତାତି ଏୱମାଦୀନି ।

ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣିୟା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅପ୍ପମାଦତା, ଞାଣୱନ୍ତତା, ସଦା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତା, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନୱନ୍ତତା, ଅନଲସତା, ଅଜଳତା, ଅନୁମ୍ମତ୍ତତା, ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତା, ଅସାରମ୍ଭିତା, ଅନିସ୍ସୁକିତା, ଅମଚ୍ଛରିତା, ସଚ୍ଚୱାଦିତା, ଅପିସୁଣଅଫରୁସଅସମ୍ଫପ୍ପଲାପୱାଦିତା, କତଞ୍ଞୁତା, କତୱେଦିତା, ଚାଗୱନ୍ତତା, ସୀଲୱନ୍ତତା, ଉଜୁକତା, ଅକ୍କୋଧନତା, ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନତା, ଉଜୁଦିଟ୍ଠିତା, ମହନ୍ତତା, ପଣ୍ଡିତତା, ଅତ୍ଥାନତ୍ଥକୁସଲତାତି ଏୱମାଦୀନି ଫଲାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦୀନମ୍ପି ସଭାୱାଦିତୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୀଲୱାତି ୟଥାୱୁତ୍ତପଞ୍ଚସୀଲୱସେନ ସୀଲୱା । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମୋ, ସରଣଗମନପରିଦୀପିତାୟ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମ୍ପନ୍ନପଞ୍ଞୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ପୁତ୍ତୋ ମାତାପିତୂସୁ ଅସ୍ସଦ୍ଧେସୁ ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ଚ ସୟମ୍ପି ତାଦିସୋ, ସୋପି ଅୱଜାତୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ହି ଇଧ ଅୱଜାତଭାୱସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତା, ତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ମାତାପିତରୋ ପନ ଉପାଦାୟ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅତିଜାତାଦିଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ୟୋ ହୋତି କୁଲଗନ୍ଧନୋତି କୁଲଚ୍ଛେଦକୋ କୁଲୱିନାସକୋ । ଛେଦନତ୍ଥୋ ହି ଇଧ ଗନ୍ଧସଦ୍ଦୋ, ‘‘ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧପଚ୍ଚତ୍ଥିକା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୬୫) ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘କୁଲଧଂସନୋ’’ତି ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ ।

ଏତେ ଖୋ ପୁତ୍ତା ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଏତେ ଅତିଜାତାଦୟୋ ତୟୋ ପୁତ୍ତା ଏୱ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ପୁତ୍ତା ନାମ, ନ ଇତୋ ୱିନିମୁତ୍ତା ଅତ୍ଥି । ଇମେସୁ ପନ ୟେ ଭୱନ୍ତି ଉପାସକା ୟେ ସରଣଗମନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପାସକା ଭୱନ୍ତି କମ୍ମସ୍ସକତାଞାଣେନ କମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା, ତେ ଚ ପଣ୍ଡିତା ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ, ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନା ପରିପୁଣ୍ଣା । ୟାଚକାନଂ ୱଚନଂ ଜାନନ୍ତି, ତେସଂ ମୁଖାକାରଦସ୍ସନେନେୱ ଅଧିପ୍ପାୟପୂରଣତୋତି ୱଦଞ୍ଞୂ, ତେସଂ ୱା ‘‘ଦେହୀ’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ପୁବ୍ବେ ଦାନଂ ଅଦତ୍ୱା ଏୱଂଭୂତା, ମୟା ପନ ଏୱଂ ନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗେନ ତଦତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତୀତି ୱଦଞ୍ଞୂ, ପଣ୍ଡିତାନଂ ୱା କମ୍ମସ୍ସକତାଦିଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଜାନନ୍ତୀତି ୱଦଞ୍ଞୂ । ‘‘ପଦଞ୍ଞୂ’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି, ପଦାନିୟା ପରିଚ୍ଚାଗସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ୱିଗତମଚ୍ଛେରମଲତ୍ତା ୱୀତମଚ୍ଛରା । ଅବ୍ଭଘନାତି ଅବ୍ଭସଙ୍ଖାତା ଘନା, ଘନମେଘପଟଲା ୱା ମୁତ୍ତୋ ଚନ୍ଦୋୱିୟ, ଉପାସକାଦିପରିସାସୁ ଖତ୍ତିୟାଦିପରିସାସୁ ଚ ୱିରୋଚରେ ୱିରୋଚନ୍ତି, ସୋଭନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅୱୁଟ୍ଠିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫. ଛଟ୍ଠେ ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋତି ଅୱୁଟ୍ଠିକମେଘସମୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ମେଘୋ ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲୋ ହୁତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଥନନ୍ତୋ ଗଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜୋତନ୍ତୋ ଏକଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁମ୍ପି ଅପାତେତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛତି, ତଥୂପମୋ ଏକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋ’’ତି । ପଦେସୱସ୍ସୀତି ଏକଦେସୱସ୍ସିମେଘସମୋ । ପଦେସୱସ୍ସୀ ୱିୟାତି ହି ପଦେସୱସ୍ସୀ । ଏକଚ୍ଚୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଠିତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ୟଥା ଏକଚ୍ଚେ ତେମେନ୍ତି, ଏକଚ୍ଚେ ନ ତେମେନ୍ତି, ଏୱଂ ମନ୍ଦଂ ୱସ୍ସତି, ତଥୂପମଂ ଏକଚ୍ଚଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ପଦେସୱସ୍ସୀ’’ତି । ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପଥୱୀପବ୍ବତସମୁଦ୍ଦାଦିକେ ଜଗତିପ୍ପଦେସେ ଅଭିୱସ୍ସିମେଘସମୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ଅଭିୱସ୍ସତି, ତଂ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘଂ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀ’’ତି ।

ସବ୍ବେସାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ନ ଦାତା ହୋତୀତି ଅଦାନସୀଲୋ ହୋତି, ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିତାୟ ନ କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚି ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ଦାନସ୍ସ ଖେତ୍ତଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମିତପାପସମଣା ଚେୱ ପବ୍ବଜ୍ଜମତ୍ତସମଣା ଚ ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଇଧ ‘‘ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । କପଣା ନାମ ଦୁଗ୍ଗତା ଦଲିଦ୍ଦମନୁସ୍ସା । ଅଦ୍ଧିକା ନାମ ପଥାୱିନୋ ପରିବ୍ବୟୱିହୀନା । ୱନିବ୍ବକା ନାମ ୟେ ‘‘ଇଟ୍ଠଂ ଦେଥ କନ୍ତଂ ମନାପଂ କାଲେନ ଅନୱଜ୍ଜଂ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା, ଏୱଂ ଦେନ୍ତା ଗଚ୍ଛଥ ସୁଗତିଂ, ଗଚ୍ଛଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତା ଦାନସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଥୋମେନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ୟାଚକା ନାମ ୟେ କେୱଲଂ ‘‘ମୁଟ୍ଠିମତ୍ତଂ ଦେଥ, ପସତମତ୍ତଂ ଦେଥ, ସରାୱମତ୍ତଂ ଦେଥା’’ତି ଅପ୍ପକମ୍ପି ୟାଚମାନା ୱିଚରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣେନ ଗୁଣଖେତ୍ତଂ ଉପକାରିଖେତ୍ତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି, କପଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ କରୁଣାଖେତ୍ତଂ । ଅନ୍ନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ । ପାନନ୍ତି ଅମ୍ବପାନାଦିପାନକଂ । ୱତ୍ଥନ୍ତି ନିୱାସନପାରୁପନାଦିଅଚ୍ଛାଦନଂ । ୟାନନ୍ତି ରଥୱୟ୍ହାଦି ଅନ୍ତମସୋ ଉପାହନଂ ଉପାଦାୟ ଗମନସାଧନଂ । ମାଲାତି ଗନ୍ଥିତାଗନ୍ଥିତଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ପୁପ୍ଫଂ । ଗନ୍ଧନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତଂ ପିସିତଂ ଅପିସିତଂ ଗନ୍ଧୂପକରଣଞ୍ଚ । ୱିଲେପନନ୍ତି ଛୱିରାଗକରଣଂ । ସେୟ୍ୟାତି ମଞ୍ଚପୀଠାଦି ଚେୱ ପାୱାରକୋଜୱାଦି ଚ ସୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ । ସେୟ୍ୟଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ଆସନମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଆୱସଥନ୍ତି ୱାତାତପାଦିପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନଂ ପତିସ୍ସୟଂ । ପଦୀପେୟ୍ୟନ୍ତି ଦୀପକପଲ୍ଲିକାଦିପଦୀପୂପକରଣଂ ।

ଏୱଂଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ୱିଜ୍ଜମାନେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ଏୱଂ ଦାତବ୍ବୱତ୍ଥୁଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଦେନ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅୱସ୍ସିକମେଘସଦିସୋ ହୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଥା ସୋ ମେଘୋ ସତପଟଲସହସ୍ସପଟଲୋ ହୁତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ନ କିଞ୍ଚି ୱସ୍ସି ୱିଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ୟୋ ଉଳାରଂ ୱିପୁଲଞ୍ଚ ଭୋଗଂ ସଂହରିତ୍ୱା ଗେହଂ ଆୱସନ୍ତୋ କସ୍ସଚି କଟଚ୍ଛୁମତ୍ତଂ ଭିକ୍ଖଂ ୱା ଉଳୁଙ୍କମତ୍ତଂ ୟାଗୁଂ ୱା ଅଦତ୍ୱା ୱିଗଚ୍ଛତି, ୱିୱସୋ ମଚ୍ଚୁୱସଂ ଗଚ୍ଛତି, ସୋ ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋ ନାମ ହୋତୀତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସେସୁପି ନିଗମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମେସୁ ଚ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପଠମୋ ଏକଂସେନେୱ ଗରହିତବ୍ବୋ, ଦୁତିୟୋ ପସଂସନୀୟୋ, ତତିୟୋ, ପସଂସନୀୟତରୋ । ପଠମୋ ୱା ଏକନ୍ତେନେୱ ସବ୍ବନିହୀନୋ, ଦୁତିୟୋ ମଜ୍ଝିମୋ, ତତିୟୋ ଉତ୍ତମୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ସମଣେତି ଉପୟୋଗୱସେନ ବହୁୱଚନଂ ତଥା ସେସେସୁପି । ଲଦ୍ଧାନାତି ଲଭିତ୍ୱା, ସମଣେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେ ପୱାରେତ୍ୱା ପୁଟ୍ଠୋ ନ ସଂୱିଭଜତି । ଅନ୍ନଂ ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନନ୍ତି ଅନ୍ନଂ ୱା ପାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଭୋଜନଂ, ତଂ ନ ସଂୱିଭଜତି । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ଅତ୍ଥିକଭାୱେନ ଉପଗତେ ସମ୍ପଟିଗ୍ଗାହକେ ଲଭିତ୍ୱା ଅନ୍ନାଦିନା ସଂୱିଭାଗମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି, କିଂ ସୋ ଅଞ୍ଞଂ ଦାନଂ ଦସ୍ସତି, ତଂ ଏୱରୂପଂ ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିୟଂ ପୁରିସାଧମଂ ନିହୀନପୁଗ୍ଗଲଂ ପଣ୍ଡିତା ଅୱୁଟ୍ଠିକସମୋତି ଆହୁ କଥୟନ୍ତୀତି ।

ଏକଚ୍ଚାନଂନ ଦଦାତୀତି ୱିଜ୍ଜମାନେପି ମହତି ଦାତବ୍ବଧମ୍ମେ ଏକେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତେସୁ କୋଧୱସେନ ୱା, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଲୋଭୱସେନ ୱା ନ ଦଦାତି । ଏକଚ୍ଚାନଂ ପୱେଚ୍ଛତୀତି ଏକେସଂୟେୱ ପନ ଦଦାତି । ମେଧାୱିନୋତି ପଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତା ଜନା ।

ସୁଭିକ୍ଖୱାଚୋତି ୟୋ ଉପଗତାନଂ ୟାଚକାନଂ ‘‘ଅନ୍ନଂ ଦେଥ, ପାନଂ ଦେଥା’’ତିଆଦିନା ତଂ ତଂ ଦାପେତି, ସୋ ସୁଲଭଭିକ୍ଖତାୟ ସୁଭିକ୍ଖା ୱାଚା ଏତସ୍ସାତି ସୁଭିକ୍ଖୱାଚୋ । ‘‘ସୁଭିକ୍ଖୱସ୍ସୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ୟଥା ଲୋକୋ ସୁଭିକ୍ଖୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସିତମହାମେଘୋ ସୁଭିକ୍ଖୱସ୍ସୀ ନାମ ହୋତି । ଏୱମୟମ୍ପି ମହାଦାନେହି ସବ୍ବତ୍ଥାଭିୱସ୍ସୀ ସୁଭିକ୍ଖୱସ୍ସୀତି । ଆମୋଦମାନୋ ପକିରେତୀତି ତୁଟ୍ଠହଟ୍ଠମାନସୋ ସହତ୍ଥେନ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକଖେତ୍ତେ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପକିରେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି, ୱାଚାୟପି ‘‘ଦେଥ ଦେଥା’’ତି ଭାସତି।

ଇଦାନି ନଂ ସୁଭିକ୍ଖୱସ୍ସିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଥାପି ମେଘୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ମହାମେଘୋ ପଠମଂ ମନ୍ଦନିଗ୍ଘୋସେନ ଥନୟିତ୍ୱା ପୁନ ସକଲନଦୀକନ୍ଦରାନି ଏକନିନ୍ନାଦଂ କରୋନ୍ତୋ ଗଜ୍ଜୟିତ୍ୱା ପୱସ୍ସତି, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ୱାରିନା ଉଦକେନ ଥଲଂ ନିନ୍ନଞ୍ଚ ଅଭିସନ୍ଦନ୍ତୋ ପୂରେତି ଏକୋଘଂ କରୋତି, ଏୱମେୱ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ଏକଚ୍ଚୋ ଉଳାରପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମତାୟ ସୋ ମହାମେଘୋ ୱିୟ ୱସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ତାଦିସୋ ୟଥା ଧନଂ ଉଟ୍ଠାନାଧିଗତଂ ଅତ୍ତନୋ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟାଭିନିବ୍ବତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନଲସୋ ହୁତ୍ୱା ତଞ୍ଚ ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ସଂହରିତ୍ୱା ତନ୍ନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅନ୍ନେନ ପାନେନ ଅଞ୍ଞେନ ଚ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ପତ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱନିବ୍ବକେ ସମ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ଦେସକାଲାନୁରୂପଞ୍ଚେୱ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଞ୍ଚ ତପ୍ପେତି ସମ୍ପୱାରେତୀତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୁଖପତ୍ଥନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ସତ୍ତମେ ସୁଖାନୀତି ସୁଖନିମିତ୍ତାନି । ପତ୍ଥୟମାନୋତି ଇଚ୍ଛମାନୋ ଆକଙ୍ଖମାନୋ । ସୀଲନ୍ତି ଗହଟ୍ଠସୀଲଂ ପବ୍ବଜିତସୀଲଞ୍ଚ । ଗହଟ୍ଠୋ ଚେ ଗହଟ୍ଠସୀଲଂ, ପବ୍ବଜିତୋ ଚେ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ରକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ଅୱୀତିକ୍କମନ୍ତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଗୋପେୟ୍ୟ । ପସଂସା ମେ ଆଗଚ୍ଛତୂତି ‘‘ମମ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ସୀଲଂ ରକ୍ଖେୟ୍ୟ । ସୀଲୱତୋ ହି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ତାୱ ‘‘ଅସୁକୋ ଅସୁକକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ ଦାୟକୋ କାରକୋ’’ତିଆଦିନା ପରିସମଜ୍ଝେ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସୀଲୱା ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ ସୋରତୋ ସୁଖସଂୱାସୋ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ’’ତିଆଦିନା…ପେ॰… ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଗହପତୟୋ, ସୀଲୱତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କଲ୍ୟାଣୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ।

ତଥା –

‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ – ‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ଚସ୍ସଂ ମନାପୋ, ଗରୁ ଚ ଭାୱନୀୟୋ ଚା’ତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ।

ଭୋଗା ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୂତି ଏତ୍ଥ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ତାୱ ସୀଲୱତୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମସ୍ସ ୟେନ ୟେନ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି – ୟଦି କସିୟା, ୟଦି ୱଣିଜ୍ଜାୟ, ୟଦି ରାଜପୋରିସେନ, ତଂ ତଂ ୟଥାକାଲଂ ୟଥାୱିଧିଞ୍ଚ ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତଭାୱତୋ ଅଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଭୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଭୋଗା ଫାତିଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ପନ ସୀଲାଚାରସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିସ୍ସ ସତୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣେସୁ ଚ ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ଉଳାରୁଳାରେ ପଚ୍ଚୟେ ଅଭିହରନ୍ତି, ଏୱମସ୍ସ ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ ଭୋଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ଥିରା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଗହପତୟୋ, ସୀଲୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ଅପ୍ପମାଦାଧିକରଣଂ ମହନ୍ତଂ ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୧୩; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୨୮୫) ।

ତଥା –

‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ – ‘ଲାଭୀ ଅସ୍ସ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’ନ୍ତି, ସୀଲେସ୍ୱେୱସ୍ସ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୬୫) ଚ –

ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ପତ୍ଥୟାନୋତି ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ । ତୟୋ ସୁଖେତି ତୀଣି ସୁଖାନି । ୱିତ୍ତଲାଭନ୍ତି ଧନଲାଭଂ, ଭୋଗୁପ୍ପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସେସତୋ ଚେତ୍ଥ ପସଂସାୟ ଚେତସିକସୁଖଂ, ଭୋଗେହି କାୟିକସୁଖଂ, ଇତରେନ ଉପପତ୍ତିସୁଖଂ; ତଥା ପଠମେନ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖଂ, ତତିୟେନ ସମ୍ପରାୟସୁଖଂ, ଦୁତିୟେନ ଉଭୟସୁଖଂ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ପସଂସାଦିକାରଣସ୍ସ ସୀଲସ୍ସ ୱିୟ ପସଂସାଦୀନମ୍ପି ୱିସେସକାରଣଂ ପାପମିତ୍ତପରିୱଜ୍ଜନଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସେୱନଞ୍ଚ ଆଦୀନୱାନିସଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅକରୋନ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସଙ୍କିୟୋତି ପାପସ୍ମିଂ ପରିସଙ୍କିତବ୍ବୋ ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମିନା ପାପଂ କତଂ ୱା କରିସ୍ସତି ୱା, ତଥା ହେସ ପାପପୁରିସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଞ୍ଚରତୀ’’ତି । ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ପାପଜନସେୱିନୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଉପରି, ଅସ୍ସ ୱା ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣୋ ଅଭୂତୋପି ପାପଜନସେୱିତାୟ ରୁହତି ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜତି ପତ୍ଥରତି । ଅସ୍ସାତି ୱା ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ, ତସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ସ ୱେ ତାଦିସକୋ ହୋତୀତି ୟୋ ୟାଦିସଂ ପାପମିତ୍ତଂ ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ୱା ଭଜତି ଉପସେୱତି ଚ, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୂମିଭାଗୱସେନ ଉଦକଂ ୱିୟ ତାଦିସୋୱ ହୋତି, ପାପଧମ୍ମୋ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ୱା ହୋତି । କସ୍ମା ? ସହୱାସୋ ହି ତାଦିସୋ; ୟସ୍ମା ସହୱାସୋ ସଂସଗ୍ଗୋ ଉପରାଗୋ ୱିୟ ଫଲିକମଣୀସୁ ପୁରିସଉପନିସ୍ସୟଭୂତଂ ପୁଗ୍ଗଲାକାରଂ ଗାହାପେତି, ତସ୍ମା ପାପପୁଗ୍ଗଲେନ ସହ ୱାସୋ ନ କାତବ୍ବୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ସେୱମାନୋ ସେୱମାନନ୍ତି ପରଂ ପକତିସୁଦ୍ଧଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ କାଲେନ କାଲଂ ଅତ୍ତାନଂ ସେୱମାନଂ ସେୱମାନୋ ଭଜମାନୋ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ, ତେନ ୱା ସେୱିୟମାନୋ । ସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ସମ୍ଫୁସନ୍ତି ତେନ ପକତିସୁଦ୍ଧେନ ପୁଗ୍ଗଲେନ ସହୱାସେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସମ୍ଫୁଟ୍ଠୋ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ ସୟମ୍ପି, ତଥା ତଂ ଫୁସନ୍ତୋ । ସରୋ ଦିଦ୍ଧୋ କଲାପଂ ୱାତି ୟଥା ନାମ ସରୋ ୱିସେନ ଦିଦ୍ଧୋ ଲିତ୍ତୋ ସରକଲାପଗତୋ ସରସମୂହସଙ୍ଖାତଂ ସରକଲାପଂ ଅତ୍ତନା ଫୁଟ୍ଠଂ ଅଲିତ୍ତମ୍ପି ଉପଲିମ୍ପତି, ଏୱଂ ପାପେନ ଉପଲେପଭୟା ଧୀରୋତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧୀରୋ ପଣ୍ଡିତପୁରିସୋ ପାପସହାୟୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନାତି ୟଥା କୁଚ୍ଛିତଭାୱେନ ପୂତିଭୂତଂ ମଚ୍ଛଂ କୁସତିଣଗ୍ଗେନ ୟୋ ପୁରିସୋ ଉପନୟ୍ହତି ପୁଟବନ୍ଧୱସେନ ବନ୍ଧତି, ତସ୍ସ ତେ କୁସା ଅପୂତିକାପି ପୂତିମଚ୍ଛସମ୍ବନ୍ଧେନ ପୂତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧମେୱ ୱାୟନ୍ତି । ଏୱଂ ବାଲୂପସେୱନାତି ଏୱଂସମ୍ପଦା ବାଲଜନୂପସେୱନା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଏୱଂ ଧୀରୂପସେୱନାତି ୟଥା ଅସୁରଭିନୋପି ପତ୍ତା ତଗରସମ୍ବନ୍ଧେନ ସୁରଭିଂ ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତୂପସେୱନା ପକତିୟା ଅସୀଲୱତୋ ସୀଲସମାଦାନାଦିୱସେନ ସୀଲଗନ୍ଧୱାୟନସ୍ସ କାରଣଂ ହୋତି ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସେୱନାୟ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସେୱନାୟ ଚ ଅୟଂ ଏଦିସୋ ଆଦୀନୱୋ ଆନିସଂସୋ ଚ, ତସ୍ମା ପତ୍ତପୁଟସ୍ସେୱ ପଲାସପୁଟସ୍ସ ୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧସୁଗନ୍ଧୱତ୍ଥୁସଂସଗ୍ଗେନ ଅସାଧୁସାଧୁଜନସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଚ । ଞତ୍ୱା ସମ୍ପାକମତ୍ତନୋତି ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖୁଦ୍ରୟଂ ସୁଖୁଦ୍ରୟଞ୍ଚ ଫଲନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଜାନିତ୍ୱା ଅସନ୍ତେ ପାପମିତ୍ତେ ନ ଉପସେୱେୟ୍ୟ, ସନ୍ତେ ଉପସନ୍ତେ ୱନ୍ତଦୋସେ ପସତ୍ଥେ ୱା ପଣ୍ଡିତେ ସେୱେୟ୍ୟ । ତଥା ହି ଅସନ୍ତୋ ନିରୟଂ ନେନ୍ତି, ସନ୍ତୋ ପାପେନ୍ତି ସୁଗ୍ଗତିନ୍ତି । ଇତି ଭଗୱା ପଠମଗାଥାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାନି ତୀଣି ସୁଖନିମିତ୍ତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ପରାହି ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ପଟିପକ୍ଖପରିୱଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ପସଂସାସୁଖସ୍ସ ଆଗମନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଓସାନଗାଥାୟ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସୁଖାନଂ ଆଗମନକାରଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଓସାନସୁଖଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଭିଦୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ଅଟ୍ଠମେ ଭିଦୁରାୟନ୍ତି ଭିଦୁରୋ ଅୟଂ । କାୟୋତି ରୂପକାୟୋ । ସୋ ହି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ କେସାଦୀନଞ୍ଚ ସମୂହଟ୍ଠେନ, ଏୱଂ କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଜେଗୁଚ୍ଛାନଂ ଆୟୋ ଉପ୍ପତ୍ତିଦେସୋତିପି କାୟୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଆୟନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଆୟୋ । କେ ଆୟନ୍ତି ? କୁଚ୍ଛିତା କେସାଦୟୋ । ଇତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ଆୟୋତିପି କାୟୋ। ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଚତୁସନ୍ତତିୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଭୂତୁପାଦାୟଧମ୍ମାନଂ ପୁଞ୍ଜୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ଚତୁମହାଭୂତମୟୋ ରୂପକାୟୋ ଭିଦୁରୋ ଭେଦନସୀଲୋ ଭେଦନସଭାୱୋ ଖଣେ ଖଣେ ୱିଦ୍ଧଂସନସଭାୱୋତି । ‘‘ଭିନ୍ଦରାୟ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ୱିଞ୍ଞାଣନ୍ତି ତେଭୂମକଂ କୁସଲାଦିଚିତ୍ତଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନ – ତଂ ତଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୟଞ୍ହି ସଞ୍ଜାନନପଜାନନୱିଧୁରଂ ଆରମ୍ମଣୱିଜାନନଂ ଉପଲଦ୍ଧି, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ । ୱିରାଗଧମ୍ମନ୍ତି ୱିରଜ୍ଜନଧମ୍ମଂ, ପଲୁଜ୍ଜନସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେ ଉପଧୀତି ଖନ୍ଧୂପଧି, କିଲେସୂପଧି, ଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧି, ପଞ୍ଚକାମଗୁଣୂପଧୀତି ଏତେ ‘‘ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଉପଧିସଞ୍ଞିତା ସବ୍ବେପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରପଞ୍ଚକାମଗୁଣଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଉଦୟବ୍ବୟପ୍ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା, ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବସଭାୱତାୟ ପକତିୱିଜହନଟ୍ଠେନ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା। ଏୱମେତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଦସ୍ସନସୁଖତାୟ ରୂପଧମ୍ମେ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ୱିସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ଉପଧିୱିଭାଗେନ ସବ୍ବେପି ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ଏକଜ୍ଝଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ତଥାବୁଜ୍ଝନକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସମ୍ମସନଚାରୋ.କଥିତୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟମେୱ ପାଳିୟଂ ଆଗତଂ, ‘‘ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) ପନ ୱଚନତୋ ଦୁକ୍ଖଲକ୍ଖଣେନେୱ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମ୍ପି ଦସ୍ସିତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାୟଂ ଉପଧୀସୁ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱାତି ଉପଧୀସୁ ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣୱସେନ ଭୟଂ ଦିସ୍ୱା, ତେସଂ ଭାୟିତବ୍ବତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ଇମିନା ବଲୱୱିପସ୍ସନଂ ଦସ୍ସେତି । ଭୟତୁପଟ୍ଠାନଞାଣମେୱ ହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିସେସୱସେନ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନା ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନାତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ଜାତିମରଣମଚ୍ଚଗାତି ଏୱଂ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗେନ ଘଟେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ଜାତିମରଣଂ ଅତୀତୋ ନାମ ହୋତି । କଥଂ ? ସମ୍ପତ୍ୱାପରମଂ ସନ୍ତିନ୍ତି ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ସନ୍ତିଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା । ଏୱଂଭୂତୋ ଚ କାଲଂ କଙ୍ଖତି ଭାୱିତତ୍ତୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ୱସେନ ଭାୱନାଭିସମୟନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଭାୱିତକାୟସୀଲଚିତ୍ତପଞ୍ଞତ୍ତା ଭାୱିତତ୍ତୋ ମରଣଂ ଜୀୱିତଞ୍ଚ ଅନଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନକାଲଂ କଙ୍ଖତି ଉଦିକ୍ଖତି, ନ ତସ୍ସ କତ୍ଥଚି ପତ୍ଥନା ହୋତୀତି । ତେନାହ –

‘‘ନାଭିନନ୍ଦାମି ମରଣଂ, ନାଭିନନ୍ଦାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୦୬) ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଧାତୁସୋସଂସନ୍ଦନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ନୱମେ ଧାତୁସୋତି ଧାତୁତୋ । ଧାତୂତି ଚ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ଅଜ୍ଝାସୟସଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ୟୋ ଅଧିମୁତ୍ତୀତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସଂସନ୍ଦନ୍ତୀତି ତାୟ ଧାତୁସଭାଗତାୟ ୟଥାଧାତୁ ୟଥାଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଏକତୋ ହୋନ୍ତି । ସମେନ୍ତୀତି ତାୟ ଏୱ ସମାନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଏକଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ସମାଗଚ୍ଛନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭଜନ୍ତି ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିଭାୱଖନ୍ତିଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମେ କରୋନ୍ତା ପୱତ୍ତନ୍ତି । ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକାତି ହୀନେ କାମଗୁଣାଦିକେ ଅଧିମୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା, ହୀନଜ୍ଝାସୟା । କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକାତି କଲ୍ୟାଣେ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିକେ ଅଧିମୁତ୍ତି ଏତେସନ୍ତି କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା, ପଣୀତଜ୍ଝାସୟା । ସଚେ ହି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ନ ସୀଲୱନ୍ତୋ, ଅନ୍ତେୱାସିକସଦ୍ଧିୱିହାରିକା ଚ ସୀଲୱନ୍ତୋ, ତେ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେପି ନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସଦିସେ ସାରୁପ୍ପଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ସଚେ ପନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟା ସୀଲୱନ୍ତୋ, ଇତରେ ନ ସୀଲୱନ୍ତୋ, ତେପି ନ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ସଦିସେ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେୟେୱ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ଏୱଂ ଉପସଙ୍କମନଂ ପନ ନ କେୱଲଂ ଏତରହି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ଅତୀତାନାଗତେପୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅତୀତମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ସଙ୍ଖେପତୋ ସଂକିଲେସଧମ୍ମେସୁ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକା, ୱୋଦାନଧମ୍ମେସୁ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକା ।

ଇଦଂ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲସେୱନମେୱ, ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ସୀଲୱନ୍ତସେୱନମେୱ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସେୱନମେୱ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ପଞ୍ଞୱନ୍ତସେୱନମେୱ କୋ ନିୟାମେତୀତି ? ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ନିୟାମେତି । ସମ୍ବହୁଲା କିର ଭିକ୍ଖୂ ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଚରନ୍ତି । ତେ ମନୁସ୍ସା ବହୁଂ ଭତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ପତ୍ତାନି ପୂରେତ୍ୱା ‘‘ୟଥାସଭାଗଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ଆୱୁସୋ, ମନୁସ୍ସା ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତକମ୍ମେ ପୟୋଜେନ୍ତୀ’’ତି । ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଧାତୁ ନିୟାମେତୀତି । ଧାତୁସଂୟୁତ୍ତେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ – ଗିଜ୍ଝକୂଟପବ୍ବତସ୍ମିଞ୍ହି ଗିଲାନସେୟ୍ୟାୟ ନିପନ୍ନୋ ଭଗୱା ଆରକ୍ଖତ୍ଥାୟ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱସନ୍ତେସୁ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୀସୁ ଏକମେକଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଚଙ୍କମନ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ପସ୍ସଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାରିପୁତ୍ତଂ ସମ୍ବହୁଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଚଙ୍କମନ୍ତନ୍ତି । ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ । ସବ୍ବେ ଖୋ ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମହାପଞ୍ଞା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୯୯) ସବ୍ବଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ସଂସଗ୍ଗାତି ସଂକିଲେସତୋ ସହୱାସାଦିୱସେନ ସମାୟୋଗତୋ, ଅଥ ୱା ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ, ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ, ସମୁଲ୍ଲାପସଂସଗ୍ଗୋ, ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ, କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ସଂସଗ୍ଗେ ୟତୋ କୁତୋଚି ସଂସଗ୍ଗତୋ । ୱନଥୋ ଜାତୋତି କିଲେସୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ମଗ୍ଗେନ ଅସମୂହତୋ । ଅସଂସଗ୍ଗେନ ଛିଜ୍ଜତୀତି ସଂସଗ୍ଗପଟିକ୍ଖେପେନ କାୟୱିୱେକାଦିନା ପୁବ୍ବଭାଗେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଅଚ୍ଚନ୍ତାସଂସଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକେନ ଛିଜ୍ଜତି ପହୀୟତି । ଏତ୍ତାୱତା ସଙ୍ଖେପତୋ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିୟା ସମୁଦୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତେ ସଂସଗ୍ଗା ତେ ଚ କିଲେସା କୋସଜ୍ଜୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚେୱ ୱଡ୍ଢନ୍ତି ଚ, ନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୱସେନ, ତସ୍ମା ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକେ କୁସୀତପୁଗ୍ଗଲେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣାଧିମୁତ୍ତିକେ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ସେୱନ୍ତେନ ଅସଂସଗ୍ଗେନ ସଂସଗ୍ଗଜୋ ୱନଥୋ ଛିନ୍ଦିତବ୍ବୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କୁସୀତସେୱନାୟ ତାୱ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ପରିତ୍ତଂ ଦାରୁ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ପରିତ୍ତଂ ଦାରୁନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକଂ କଟ୍ଠମୟଂ କୁଲ୍ଲଂ । ୟଥା ସୀଦେ ମହଣ୍ଣୱେତି ୟଥା ଖୁଦ୍ଦକଂ କୁଲ୍ଲଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ତରିତୁକାମୋ ତୀରଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେୟେୱ ସୀଦେୟ୍ୟ, ପତିତ୍ୱା ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଏୱଂ କୁସୀତଂ ଆଗମ୍ମ, ସାଧୁଜୀୱୀପି ସୀଦତୀତି ଏୱମେୱ କୁସୀତଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭରହିତଂ କିଲେସୱସିକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିସ୍ସାୟ ତେନ କତସଂସଗ୍ଗୋ ସାଧୁଜୀୱୀପି ପରିସୁଦ୍ଧାଜୀୱୋ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋପି ସମାନୋ ହୀନସଂସଗ୍ଗତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେହି କାମୱିତକ୍କାଦୀହି ଖଜ୍ଜମାନୋ ପାରଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥୋ ସଂସାରଣ୍ଣୱେୟେୱ ସୀଦତି । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ଅନତ୍ଥାୱହୋ କୁସୀତସଂସଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଆଗମ୍ମ ଆଲସିୟାନୁୟୋଗେନ କୁଚ୍ଛିତଂ ସୀଦତୀତି କୁସୀତଂ। ତତୋ ଏୱ ହୀନୱୀରିୟଂ ନିବ୍ବୀରିୟଂ ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ। ଏକନ୍ତେନେୱ ପନ କାୟୱିୱେକାଦୀନଞ୍ଚେୱ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକାଦୀନଞ୍ଚ ୱସେନ ପୱିୱିତ୍ତେହି, ତତୋ ଏୱ କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟେହି ପରିସୁଦ୍ଧେହି ନିବ୍ବାନଂ ପଟିପେସିତତ୍ତଭାୱତୋ ପହିତତ୍ତେହି ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନାନଂ ୱସେନ ଝାୟନତୋ ଝାୟୀହି ସବ୍ବକାଲଂ ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟତାୟ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେହି ପଣ୍ଡିତେହି ସପ୍ପଞ୍ଞେହିୟେୱ ସହ ଆୱସେୟ୍ୟ ସଂୱସେୟ୍ୟାତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ପରିହାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ଦସମେ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅୱୁଦ୍ଧିୟା ଭୱନ୍ତି, ମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ପରିପନ୍ଥାୟ ହୋନ୍ତି । ଅଧିଗତସ୍ସ ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିହାନି ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ତୟୋ ଧମ୍ମା’’ତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେଖୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ଆରମିତବ୍ବତୋ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି କମ୍ମାରାମୋ। କମ୍ମେ ରତୋତି କମ୍ମରତୋ। କମ୍ମାରାମତଂ କମ୍ମାଭିରତିଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋତି କମ୍ମାରାମତମନୁୟୁତ୍ତୋ। ତତ୍ଥ କମ୍ମଂ ନାମ ଇତିକତ୍ତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୀୱରୱିଚାରଣଂ, ଚୀୱରକରଣଂ, ଉପତ୍ଥମ୍ଭନଂ, ପତ୍ତତ୍ଥୱିକଂ, ଅଂସବନ୍ଧନଂ, କାୟବନ୍ଧନଂ, ଧମକରଣଂ, ଆଧାରକଂ, ପାଦକଥଲିକଂ, ସମ୍ମଜ୍ଜନୀତି ଏୱମାଦୀନଂ ଉପକରଣାନଂ କରଣଂ, ୟଞ୍ଚ ୱିହାରେ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲାଦିପଟିସଙ୍ଖରଣଂ। ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଏତାନି କରୋନ୍ତୋ ସକଲଦିୱସଂ ଏତାନେୱ କରୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟୋ ପନ ଏତେସଂ କରଣୱେଲାୟମେୱ ଏତାନି କରୋତି, ଉଦ୍ଦେସୱେଲାୟଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ଗଣ୍ହାତି, ସଜ୍ଝାୟୱେଲାୟଂ ସଜ୍ଝାୟତି, ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦିକରଣୱେଲାୟଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣୱତ୍ତାଦୀନି କରୋତି, ମନସିକାରୱେଲାୟଂ ମନସିକାରଂ କରୋତି ସବ୍ବତ୍ଥକକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱା ପାରିହାରିୟକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ୱା, ନ ସୋ କମ୍ମାରାମୋ ନାମ । ତସ୍ସ ତଂ –

‘‘ୟାନି ଖୋ ପନ ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂକରଣୀୟାନି, ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋ ହୋତି ଅନଲସୋ, ତତ୍ରୁପାୟାୟ ୱୀମଂସାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅଲଂ କାତୁଂ ଅଲଂ ସଂୱିଧାତୁ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୫; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୮) –

ଆଦିନା ସତ୍ଥାରା ଅନୁଞ୍ଞାତକରଣମେୱ ହୋତି ।

ଭସ୍ସାରାମୋତି ୟୋ ଭଗୱତା ପଟିକ୍ଖିତ୍ତରାଜକଥାଦିୱସେନ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ୱୀତିନାମେତି, ଅୟଂ ଭସ୍ସେ ପରିୟନ୍ତକାରୀ ନ ହୋତୀତି ଭସ୍ସାରାମୋ ନାମ । ୟୋ ପନ ରତ୍ତିମ୍ପି ଦିୱାପି ଧମ୍ମଂ କଥେତି, ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଅୟଂ ଅପ୍ପଭସ୍ସୋ ଭସ୍ସେ ପରିୟନ୍ତକାରୀୟେୱ । କସ୍ମା ? ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟଂ – ଧମ୍ମୀ ୱା କଥା, ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୭୩) ୱୁତ୍ତୱିଧିଂୟେୱ ପଟିପନ୍ନୋତି ।

ନିଦ୍ଦାରାମୋତି ୟୋ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଉଦରାୱଦେହକଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସେୟ୍ୟସୁଖଂ, ପସ୍ସସୁଖଂ, ମିଦ୍ଧସୁଖଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜତି, ୟୋ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ଠିତୋପି ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତୋ ନିଦ୍ଦାୟତି, ଅୟଂ ନିଦ୍ଦାରାମୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ କରଜକାୟଗେଲଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗଂ ଓତରତି, ନାୟଂ ନିଦ୍ଦାରାମୋ, ତେନେୱାହ –

‘‘ଅଭିଜାନାମି ଖୋ ପନାହଂ, ଅଗ୍ଗିୱେସ୍ସନ, ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଚତୁଗ୍ଗୁଣଂ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନିଦ୍ଦଂ ଓକ୍କମିତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକୋପି ସେଖୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଇତରେସଂ ଉପରି ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଚ ପରିହାନାୟ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖସ୍ସ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗାଥାସୁ ଉଦ୍ଧତୋତି ଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପକରେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ଉଦ୍ଧତୋ ଅୱୂପସନ୍ତୋ । ଅପ୍ପକିଚ୍ଚସ୍ସାତି ଅନୁଞ୍ଞାତସ୍ସପି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ କିଚ୍ଚସ୍ସ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତକାଲେୟେୱ କରଣତୋ ଅପ୍ପକିଚ୍ଚୋ ଅସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅପ୍ପମିଦ୍ଧୋତି ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତଜାଗରିୟାନୁୟୋଗେନ ନିଦ୍ଦାରହିତୋ ଅସ୍ସ । ଅନୁଦ୍ଧତୋତି ଭସ୍ସାରାମତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଚିତ୍ତୱିକ୍ଖେପସ୍ସ ଅଭସ୍ସାରାମୋ ହୁତ୍ୱା ପରିୱଜ୍ଜନେନ ନ ଉଦ୍ଧତୋ ୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ, ସମାହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ପଠମଦୁତିୟପଞ୍ଚମଛଟ୍ଠସତ୍ତମଅଟ୍ଠମନୱମେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ଇତରେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ତତିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱିତକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅକୁସଲୱିତକ୍କାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା ୱିତକ୍କା, ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତୀତି ଅନୱଞ୍ଞା ପରେହି ଅତ୍ତନୋ ଅହୀଳିତତା ଅପରିଭୂତତା, ‘‘ଅହୋ ୱତ ମଂ ପରେ ନ ଅୱଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ ଇଚ୍ଛାଚାରୋ, ତାୟ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ସଂସଟ୍ଠୋ, ତଂ ୱା ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ତସ୍ମା ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ମଂ ପରେ ଗହଟ୍ଠା ଚେୱ ପବ୍ବଜିତା ଚ ନ ଓରକତୋ ଦହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ସମ୍ଭାୱନକମ୍ୟତାୟ ଇଚ୍ଛାଚାରେ, ଠତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱିତକ୍କସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଚୀୱରାଦିଲାଭେନ ଚେୱ ସକ୍କାରେନ ଚ କିତ୍ତିସଦ୍ଦେନ ଚ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋତି ପରେସୁ ଅନୁଦ୍ଦୟତାପତିରୂପକେନ ଗେହସିତପେମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ଗହପତିକେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ସହନନ୍ଦୀ ସହସୋକୀ, ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋ, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅତ୍ତନାୱ ୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩; ୪.୨୪୧; ୱିଭ॰ ୮୮୮) ।

ଗାଥାସୁ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିୟା ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିସଂୟୁତ୍ତୋ। ଲାଭସକ୍କାରେ ଗାରୱୋ ଏତସ୍ସ, ନ ଧମ୍ମେତି ଲାଭସକ୍କାରଗାରୱୋ। ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଅମା ସହ ଭୱାତି ଅମଚ୍ଚା, ସହାୟସଦିସା ଉପଟ୍ଠାକା । ତେହି ଗେହସିତପେମୱସେନ ସହ ନନ୍ଦନସୀଲୋ ସହନନ୍ଦୀ ଅମଚ୍ଚେହି, ଇମିନା ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱିତକ୍କଂ ଦସ୍ସେତି । ଆରା ସଂୟୋଜନକ୍ଖୟାତି ଇମେହି ତୀହି ୱିତକ୍କେହି ଅଭିଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସଂୟୋଜନକ୍ଖୟତୋ ଅରହତ୍ତତୋ ଦୂରେ, ତସ୍ସ ତଂ ଦୁଲ୍ଲଭନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁତ୍ତପସୁନ୍ତି ପୁତ୍ତେ ଚ ପସୱୋ ଚ । ପୁତ୍ତସଦ୍ଦେନ ଚେତ୍ଥ ଦାରାଦୟୋ; ପସୁସଦ୍ଦେନ ଅସ୍ସମହିଂସଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦୟୋ ଚ ସଙ୍ଗହିତା । ୱିୱାହେତି ୱିୱାହକାରାପନେ । ଇମିନା ଆୱାହୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ । ସଂହରାନୀତି ପରିଗ୍ଗହାନି, ପରିକ୍ଖାରସଙ୍ଗହାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସନ୍ଥୱାନୀ’’ତି ଚ ପଠନ୍ତି, ମିତ୍ତସନ୍ଥୱାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ହିତ୍ୱାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଭବ୍ବୋ ସୋ ତାଦିସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସବ୍ବଂ ପପଞ୍ଚଂ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ୟଥା ସତ୍ଥାରା ୱୁତ୍ତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା, ତଥା ପସ୍ସିତବ୍ବତୋ ତାଦିସୋ ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖତୀତି ଭିକ୍ଖୁ ଉତ୍ତମଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୁଂ ଅରହତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସକ୍କାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧. ଦୁତିୟେ ସକ୍କାରେନାତି ସକ୍କାରେନ ହେତୁଭୂତେନ, ଅଥ ୱା ସକ୍କାରେନାତି ସକ୍କାରହେତୁନା, ସକ୍କାରହେତୁକେନ ୱା । ସକ୍କାରଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ଇଧେକଚ୍ଚେ ପୁଗ୍ଗଲା ପାପିଚ୍ଛା ଇଚ୍ଛାପକତା ଇଚ୍ଛାଚାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ସକ୍କାରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମା’’ତି ଅନେକୱିହିତଂ ଅନେସନଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇତୋ ଚୁତା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ଅପରେ ୟଥାସକ୍କାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ତନ୍ନିମିତ୍ତଂ ମାନମଦମଚ୍ଛରିୟାଦିୱସେନ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଇତୋ ଚୁତା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିଭୂତାତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତାତି ଖେପିତଚିତ୍ତା, ଇଚ୍ଛାଚାରେନ ମାନମଦାଦିନା ଚ ଖୟଂ ପାପିତକୁସଲଚିତ୍ତା । ଅଥ ୱା ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତାତି ପରିତୋ ଆଦିନ୍ନଚିତ୍ତା, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଅକୁସଲକୋଟ୍ଠାସେନ ୟଥା କୁସଲଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୱାରୋ ନ ହୋତି, ଏୱଂ ସମନ୍ତତୋ ଗହିତଚିତ୍ତସନ୍ତାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସକ୍କାରେନାତି ହୀଳେତ୍ୱା ପରିଭୱିତ୍ୱା ପରେହି ଅତ୍ତନି ପୱତ୍ତିତେନ ଅସକ୍କାରେନ ହେତୁନା, ଅସକ୍କାରହେତୁକେନ ୱା ମାନାଦିନା । ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚାତି କେହିଚି ପୱତ୍ତିତେନ ସକ୍କାରେନ କେହିଚି ପୱତ୍ତିତେନ ଅସକ୍କାରେନ ଚ । ୟେ ହି କେହିଚି ପଠମଂ ସକ୍କତା ହୁତ୍ୱା ତେହିୟେୱ ଅସାରଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅସକ୍କତା ହୋନ୍ତି, ତାଦିସେ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚା’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା ଦେୱଦତ୍ତାଦୟୋ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଫଲଂ ୱେ କଦଲିଂ ହନ୍ତି, ଫଲଂ ୱେଳୁଂ ଫଲଂ ନଳଂ ।

ସକ୍କାରୋ କାପୁରିସଂ ହନ୍ତି, ଗବ୍ଭୋ ଅସ୍ସତରିଂ ୟଥା’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୪.୬୮; ଚୂଳୱ॰ ୩୩୫) ।

ସାଧୂନଂ ଉପରି କତେନ ଅସକ୍କାରେନ ଅଭିଭୂତା ଦଣ୍ଡକୀରାଜକାଲିଙ୍ଗରାଜମଜ୍ଝରାଜାଦୟୋ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘କିସଞ୍ହି ୱଚ୍ଛଂ ଅୱକିରିୟ ଦଣ୍ଡକୀ,

ଉଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋ ସଜନୋ ସରଟ୍ଠୋ ।

କୁକ୍କୁଳନାମେ ନିରୟମ୍ହି ପଚ୍ଚତି,

ତସ୍ସ ଫୁଲିଙ୍ଗାନି ପତନ୍ତି କାୟେ ॥

‘‘ୟୋ ସଞ୍ଞତେ ପବ୍ବଜିତେ ଅୱଞ୍ଚୟି,

ଧମ୍ମଂ ଭଣନ୍ତେ ସମଣେ ଅଦୂସକେ ।

ତଂ ନାଳିକେରଂ ସୁନଖା ପରତ୍ଥ,

ସଙ୍ଗମ୍ମ ଖାଦନ୍ତି ୱିଫନ୍ଦମାନଂ’’ ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୭୦-୭୧) ।

‘‘ଉପହଚ୍ଚ ମନଂ ମଜ୍ଝୋ, ମାତଙ୍ଗସ୍ମିଂ ୟସସ୍ସିନେ ।

ସପାରିସଜ୍ଜୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ମଜ୍ଝାରଞ୍ଞଂ ତଦା ଅହୂ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୯.୯୬) ।

ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚ ଅଭିଭୂତା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ନାଟପୁତ୍ତାଦୟୋ ନିଦସ୍ସେତବ୍ବା ।

ଗାଥାସୁ ଉଭୟନ୍ତି ଉଭୟେନ ସକ୍କାରେନ ଚ ଅସକ୍କାରେନ ଚ । ସମାଧି ନ ୱିକମ୍ପତୀତି ନ ଚଲତି, ଏକଗ୍ଗଭାୱେନ ତିଟ୍ଠତି । କସ୍ସ ପନ ନ ଚଲତୀତି ଆହ ‘‘ଅପ୍ପମାଦୱିହାରିନୋ’’ତି । ୟୋ ପମାଦକରଧମ୍ମାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନତ୍ତା ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀ ଅରହା, ତସ୍ସ । ସୋ ହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ନ ୱିକମ୍ପତି । ସୁଖୁମଦିଟ୍ଠିୱିପସ୍ସକନ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତିଅତ୍ଥଂ ସୁଖୁମାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ପଞ୍ଞାୟ ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତୱିପସ୍ସନତ୍ତା ସୁଖୁମଦିଟ୍ଠିୱିପସ୍ସକଂ । ଉପାଦାନକ୍ଖୟାରାମନ୍ତି ଚତୁନ୍ନଂ ଉପାଦାନାନଂ ଖୟଂ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଆରମିତବ୍ବଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପାଦାନକ୍ଖୟାରାମଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦେୱସଦ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ତତିୟେ ଦେୱେସୂତି ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରଦେୱେ ଚେୱ ଅସଞ୍ଞଦେୱେ ଚ ତଦଞ୍ଞେସୁ ଉପପତ୍ତିଦେୱେସୁ । ଦେୱସଦ୍ଦାତି ଦେୱାନଂ ପୀତିସମୁଦାହାରସଦ୍ଦା । ନିଚ୍ଛରନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ ପୱତ୍ତନ୍ତି । ସମୟା ସମୟଂ ଉପାଦାୟାତି ସମୟତୋ ସମୟଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଠିତା ତେ ଦେୱା ତଂ କାଲଂ ଆଗମ୍ମ ନଂ ପସ୍ସିସ୍ସନ୍ତି, ତତୋ ତଂ ସମୟଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମାତି । ‘‘ସମୟଂ ସମୟଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଚ କେଚି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ତଂ ସମୟଂ ପଟିଚ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୟଦା ‘‘ଅଟ୍ଠିକଙ୍କଲୂପମା କାମା’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪; ପାଚି॰ ୪୧୭), ‘‘ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଚ କାମେସୁ ଘରାୱାସେ ଚ ଆଦୀନୱା, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସା ଚ ସୁଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ । ତଦା ହିସ୍ସ ଏକନ୍ତେନ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମତି । ଅରିୟସାୱକୋତି ଅରିୟସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକୋ, ସାୱକଭାୱଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମୋ, ଅରିୟସାୱକୋ ୱା ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ। ଅନ୍ତିମଭୱିକଂ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଅୟମାରମ୍ଭୋ । କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱାତି କେସେ ଚ ମସ୍ସୁଞ୍ଚ ଓହାରେତ୍ୱା ଅପନେତ୍ୱା । କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱାତି କସାୟେନ ରତ୍ତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ନିୱାସେତ୍ୱା ଚେୱ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ । ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେତେତୀତି ଅଗାରସ୍ମା ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେତେତି ପକପ୍ପେତି, ପବ୍ବଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଅଗାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନଗାରିୟନ୍ତି ଞାତବ୍ବା ।

ମାରେନାତି କିଲେସମାରେନ । ସଙ୍ଗାମାୟ ଚେତେତୀତି ୟୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ମାରଂ ଅଭିୱିଜେତୁଂ ସନ୍ନୟ୍ହତି । ୟସ୍ମା ପନ ଏୱରୂପସ୍ସ ପଟିପଜ୍ଜନକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋପି ଅନ୍ତରାୟାୟ ଉପକ୍କମତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସପି ୱସେନ ମାରେନାତି ଏତ୍ଥ ଦେୱପୁତ୍ତମାରେନାତିପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସାପି ଅୟଂ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଂ କରିସ୍ସତେୱାତି । ୟସ୍ମା ପନ ପବ୍ବଜିତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଖୁରଗ୍ଗତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ସୀଲାନି ସମାଦିୟନ୍ତୋ ପରିସୋଧେନ୍ତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଥାରହଂ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନାନଂ ୱସେନ କିଲେସମାରଂ ପରିପାତେତି ନାମ, ନ ୟୁଜ୍ଝତି ନାମ ସମ୍ପହାରସ୍ସ ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମାୟ ଚେତେତୀ’’ତି ।

ସତ୍ତନ୍ନନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସତୋ ସତ୍ତନ୍ନଂ, ପଭେଦତୋ ପନ ତେ ସତ୍ତତିଂସ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ? ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି । ଏୱଂ ପଭେଦତୋ ସତ୍ତତିଂସୱିଧାପି ସତିପଟ୍ଠାନାଦିକୋଟ୍ଠାସତୋ ସତ୍ତେୱ ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତନ୍ନ’’ନ୍ତି । ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନନ୍ତି ବୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ବୋଧୀତି ଲଦ୍ଧନାମସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସେୱ ୱା ପକ୍ଖେ ଭୱାନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନଂ, ବୋଧିକୋଟ୍ଠାସିୟାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିକାନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ବୋଧିପକ୍ଖୱନ୍ତାନଂ, ବୋଧିପକ୍ଖେ ୱା ନିୟୁତ୍ତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋତି ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ । ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ହି ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ପରିୟାୟେନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ନାମ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେୟେୱ ପନ ତେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ବୋଧିପକ୍ଖିୟା ନାମ ହୋନ୍ତି ।

ଆସୱାନଂ ଖୟାତି କାମାସୱାଦୀନଂ ସବ୍ବେସଂ ଆସୱାନଂ ଖୟା । ଆସୱେସୁ ହି ଖୀଣେସୁ ସବ୍ବେ କିଲେସା ଖୀଣାୟେୱ ହୋନ୍ତି । ତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅନାସୱନ୍ତି ଆସୱୱିରହିତଂ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚେତୋୱଚନେନ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି, ପଞ୍ଞାୱଚନେନ ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ ପଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ଥ ସମାଧି ରାଗତୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ପଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟୋ ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମାଧି, ତଦସ୍ସ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ୟା ହିସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଞା, ତଦସ୍ସ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୬) ।

ଅପିଚେତ୍ଥ ସମଥଫଲଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାଫଲଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନାୟେୱ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଞତ୍ୱା । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱିହରତି । ତମେୱ ସଙ୍ଗାମସୀସଂ ଅଭିୱିଜିୟ ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ମାରଂ ଅଭିୱିଜିନିତ୍ୱା ୱିଜିତୱିଜୟତ୍ତା ତେନ କତସଙ୍ଗାମସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସୀସଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଂ, ଅଭିଭୱନ୍ତୋ ଆୱସତି, ସମାପଜ୍ଜତି ଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ଇମେ ଚ ଦେୱସଦ୍ଦା ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚେସୁ ଦେୱେସୁ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ୱିସେସତୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱେସୂତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ମହନ୍ତନ୍ତି ସୀଲାଦିଗୁଣମହତ୍ତେନ ମହନ୍ତଂ । ୱୀତସାରଦନ୍ତି ସାରଜ୍ଜକରାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ୱିଗତସାରଜ୍ଜଂ ଅପଗତମଙ୍କୁଭାୱଂ । ପୁରିସାଜଞ୍ଞାତି ଅସ୍ସାଦୀସୁ ଅସ୍ସାଜାନୀୟାଦୟୋ ୱିୟ ପୁରିସେସୁ ଆଜାନୀୟଭୂତା ଉତ୍ତମପୁରିସା । ଦୁଜ୍ଜୟମଜ୍ଝଭୂତି ପଚୁରଜନେହି ଜେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ କିଲେସୱାହିନିଂ ଅଭିଭୱି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରି । ‘‘ଅଜ୍ଜୟୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଅଜିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେତ୍ୱାନ ମଚ୍ଚୁନୋସେନଂ, ୱିମୋକ୍ଖେନ ଅନାୱରନ୍ତି ଲୋକତ୍ତୟାଭିବ୍ୟାପନତୋ ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସାଦିୱିଭାଗତୋ ଚ ୱିପୁଲତ୍ତା ଅଞ୍ଞେହି ଆୱରିତୁଂ ପଟିସେଧେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଚ ଅନାୱରଂ, ମଚ୍ଚୁନୋ ମାରସ୍ସ ସେନଂ ୱିମୋକ୍ଖେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଜେତ୍ୱା ୟୋ ତ୍ୱଂ ଦୁଜ୍ଜୟଂ ଅଜୟି, ତସ୍ସ ନମୋ, ତେ ପୁରିସାଜଞ୍ଞାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଇତୀତି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ । ହି-ଇତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏତଂ ପତ୍ତମାନସଂ ଅଧିଗତାରହତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦେୱତାନମସ୍ସନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତମେୱତ୍ଥଂ ନିଗମନୱସେନ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଇତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ । କିଂ ପନ ଏତଂ କାରଣଂ ? ନମୁଚିସେନାୱିଜୟେନ ପତ୍ତମାନସତ୍ତଂ । ଇମିନା କାରଣେନ ତଂ ଦେୱତା ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତଂ କାରଣଂ ଫଲତୋ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ୟେନ ମଚ୍ଚୁୱସଂ ୱଜେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ପୁରିସାଜଞ୍ଞସ୍ସ ପଣିଧାୟ ଗୱେସନ୍ତାପି ଦେୱା ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ତଂ କାରଣଂ ନ ପସ୍ସନ୍ତି, ୟେନ ସୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ମରଣସ୍ସ ୱସଂ ୱଜେ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଞ୍ଚପୁବ୍ବନିମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଚତୁତ୍ଥେ ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ଦେୱୋତି ଉପପତ୍ତିଦେୱୋ । ତୟୋ ହି ଦେୱା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା, ଉପପତ୍ତିଦେୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ତେସୁ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ ଖତ୍ତିୟା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଦୁପରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଖୀଣାସୱା । ଇଧ ପନ କାମାୱଚରଦେୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦେୱୋତି ଉପପତ୍ତିଦେୱୋ’’ତି । ଦେୱକାୟାତି ଦେୱସମୂହତୋ, ଦେୱଟ୍ଠାନତୋ ୱା, ଦେୱଲୋକତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମୂହନିୱାସୱାଚକୋ ହି ଅୟଂ କାୟସଦ୍ଦୋ । ଚୱନଧମ୍ମୋତି ମରଣଧମ୍ମୋ, ଆୟୁକ୍ଖୟେନ ୱା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟେନ ୱା ଉପଟ୍ଠିତମରଣୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚସ୍ସପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଅସ୍ସ ଉପଟ୍ଠିତମରଣସ୍ସ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ମରଣସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ପକାସାନି ୱା ହୋନ୍ତି । ମାଲା ମିଲାୟନ୍ତୀତି ତେନ ପିଳନ୍ଧିତମାଲା ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟେ ଆତପେ ଖିତ୍ତା ୱିୟ ମିଲାତା ୱିହତସୋଭା ହୋନ୍ତି ।

ୱତ୍ଥାନି କିଲିସ୍ସନ୍ତୀତି ସରଦସମୟେ ୱିଗତୱଲାହକେ ଆକାସେ ଅବ୍ଭୁସ୍ସକ୍କମାନବାଲସୂରିୟସଦିସପ୍ପଭାନି ନାନାୱିରାଗୱଣ୍ଣାନି ତେନ ନିୱତ୍ଥପାରୁତୱତ୍ଥାନି ତଂ ଖଣଂୟେୱ କଦ୍ଦମେ ଖିପିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତାନି ୱିୟ ୱିହତପ୍ପଭାନି ମଲିନାନି ହୋନ୍ତି ।

କଚ୍ଛେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧଜାତିମଣି ୱିୟ ସୁସିକ୍ଖିତସିପ୍ପାଚରିୟରଚିତସୁୱଣ୍ଣପଟିମା ୱିୟ ଚ ପୁବ୍ବେ ସେଦମଲଜଲ୍ଲିକାରହିତସରୀରସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଉଭୋହି କଚ୍ଛେହି ସେଦଧାରା ସନ୍ଦନ୍ତି ପଗ୍ଘରନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କଚ୍ଛେହିୟେୱ, ସକଲସରୀରତୋପି ପନସ୍ସ ସେଦଜଲକଣ୍ଣିକା ମୁଚ୍ଚତିୟେୱ, ୟେନ ଆମୁତ୍ତମୁତ୍ତାଜାଲଗୱଚ୍ଛିତୋ ୱିୟ ତସ୍ସ କାୟୋ ହୋତି ।

କାୟେ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣିୟଂ ଓକ୍କମତୀତି ପୁବ୍ବେ ପଟିସନ୍ଧିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟଥାନୁଭାୱଂ ଏକୟୋଜନଂ ଦ୍ୱିୟୋଜନଂ ୟାୱ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନମତ୍ତମ୍ପି ପଦେସଂ ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ କାୟୋ ହୋତି ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚପାଲିଚ୍ଚାଦିୱିରହିତୋ, ନ ସୀତଂ ନ ଉଣ୍ହଂ ଉପଘାତକଂ, ଦେୱଧୀତା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋତି, ଦେୱପୁତ୍ତୋ ୱୀସତିୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱିୟ, ତଂ ଖଣଂୟେୱ ନିପ୍ପଭେ ନିତ୍ତେଜେ କାୟେ ୱିରୂପଭାୱୋ ଅନୁପୱିସତି ସଣ୍ଠାତି ।

ସକେ ଦେୱୋ ଦେୱାସନେ ନାଭିରମତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅଚ୍ଛରାଗଣେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନପରିଚରଣକଦିବ୍ବାସନେ ନ ରମତି, ନ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ଲଭତି । ତସ୍ସ କିର ମନୁସ୍ସଗଣନାୟ ସତ୍ତହି ଦିୱସେହି ମରଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇମାନି ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁଭୱନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଏୱରୂପାୟ ନାମ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱିନା ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ବଲୱସୋକାଭିଭୂତୋ ହୋତି । ତେନସ୍ସ କାୟେ ମହାପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସବ୍ବତୋ ଗତ୍ତେହି ସେଦା ମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଚିରତରଂ କାଲଂ ଅପରିଚିତଦୁକ୍ଖୋ ତଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ଦୟ୍ହାମି ଦୟ୍ହାମୀ’’ତି କନ୍ଦନ୍ତୋ ପରିଦେୱନ୍ତୋ କତ୍ଥଚି ଅସ୍ସାଦଂ ଅଲଭନ୍ତୋ ୱିଜପ୍ପନ୍ତୋ ୱିଲପନ୍ତୋ ତହିଂ ତହିଂ ଆହିଣ୍ଡତି । ଏକଚ୍ଚୋ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା କାୟୱାଚାହି ୱିକାରଂ ଅକରୋନ୍ତୋପି ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗଦୁକ୍ଖଂ ଅସହନ୍ତୋ ୱିହଞ୍ଞମାନୋ ୱିଚରତି ।

ଇମାନି ପନ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ୟଥା ଲୋକେ ମହାପୁଞ୍ଞାନଂ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂୟେୱ ଉକ୍କାପାତଭୂମିଚାଲଚନ୍ଦଗ୍ଗାହାଦୀନି ନିମିତ୍ତାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ନ ସବ୍ବେସଂ; ଏୱମେୱ ମହେସକ୍ଖଦେୱାନଂୟେୱ ପଞ୍ଞାୟତି । ଉପ୍ପନ୍ନାନି ଚ ତାନି ‘‘ଇମାନି ମରଣସ୍ସ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ନାମା’’ତି କେଚି ଦେୱା ଜାନନ୍ତି, ନ ସବ୍ବେ । ତତ୍ଥ ୟୋ ମନ୍ଦେନ କୁସଲକମ୍ମେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ସୋ ‘‘ଇଦାନି କୋ ଜାନାତି, ‘କୁହିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସାମୀ’’’ତି ଭାୟତି । ୟୋ ପନ ମହାପୁଞ୍ଞୋ, ସୋ ‘‘ବହୁଂ ମୟା ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ସୀଲଂ ରକ୍ଖିତଂ, ପୁଞ୍ଞଂ ଉପଚିତଂ, ଇତୋ ଚୁତସ୍ସ ମେ ସୁଗତିୟେୱ ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି ନ ଭାୟତି ନ ୱିକମ୍ପତି । ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଂ ପନ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦେୱତା ନନ୍ଦନୱନଂ ପୱେସେନ୍ତି ସବ୍ବଦେୱଲୋକେସୁ ନନ୍ଦନୱନଂ ଅତ୍ଥିୟେୱ ।

ତୀହି ୱାଚାହି ଅନୁମୋଦେନ୍ତୀତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନେହି ତୀହି ୱଚନେହି ଅନୁମୋଦେନ୍ତି, ମୋଦଂ ପମୋଦଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ଅସ୍ସାସେନ୍ତି, ଅଭିୱଦନୱସେନ ୱା ତଂଖଣାନୁରୂପଂ ପମୋଦଂ କରୋନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ଅନୁମୋଦେନ୍ତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଓୱଦନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଇତୋତି ଦେୱଲୋକତୋ । ଭୋତି ଆଲପନଂ । ସୁଗତିନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଗତିଂ, ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି । ଗଚ୍ଛାତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପେହି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ଏୱଂ ତଦା ତେହି ଦେୱେହି ତସ୍ସ ‘‘ଇତୋ ଭୋ ସୁଗତିଂ ଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ୱତ୍ତବ୍ବୱଚନେ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟୋ ତସ୍ସଂ ପରିସାୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ‘‘ଏତେ ସୁଗତିଆଦୟୋ ଭଗୱତା ଅୱିସେସତୋ ୱୁତ୍ତା ଅୱିଭୂତା, ହନ୍ଦ ତେ ୱିଭୂତତରେ କାରାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏତଂ ‘‘କିଂନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣୱିସେସପଟିଲାଭକାରଣତୋ ଦେୱୂପପତ୍ତିହେତୁତୋ ଚ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଦେୱାନଂ ଅଭିସମ୍ମତନ୍ତି ଆହ ‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦେୱାନଂ ସୁଗତିଗମନସଙ୍ଖାତ’’ନ୍ତି ।

ସୁଗତିଗମନସଙ୍ଖାତନ୍ତି ‘‘ସୁଗତିଗମନ’’ନ୍ତି ସମ୍ମା କଥିତଂ, ୱଣ୍ଣିତଂ ଥୋମିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂ ମନୁସ୍ସଭୂତୋତି ଏତ୍ଥ ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ତେନ ପଟିଲଭତୀତି ଏତ୍ଥ ପଟିଲଭନକିରିୟା ଆମସୀୟତି, ୟୋ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମନୁସ୍ସଭୂତୋତି ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ୱା ପତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦୁଲ୍ଲଭା ସୱନାୟ, ନ ତଥା ମନୁସ୍ସାନଂ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତୋ’’ତି । ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମୱିନୟେତି ତଥାଗତେନ ଭଗୱତା ଦେସିତେ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହେ ସାସନେ । ତଞ୍ହି ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମୋ ଚ, ଆସୟାନୁରୂପଂ ୱିନେୟ୍ୟାନଂ ୱିନୟନତୋ ୱିନୟୋ ଚାତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତତ୍ତା ଧମ୍ମଂ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖଜାତିକଂ ୱିନେତୀତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମେନେୱ ୱା ୱିନୟୋ, ନ ଦଣ୍ଡସତ୍ଥେହୀତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଧମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଧମ୍ମାୟ ୱା ସହ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାୟ ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ମହାକରୁଣାସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦିଧମ୍ମତୋ ୱା ପୱତ୍ତୋ ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ । ଧମ୍ମୋ ୱା ଭଗୱା ଧମ୍ମଭୂତୋ ଧମ୍ମକାୟୋ ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିନୟୋ, ନ ତକ୍କିୟାନନ୍ତି ଧମ୍ମୱିନୟୋ, ଧମ୍ମେ ୱା ମଗ୍ଗଫଲେ ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବୱିସୟଭୂତେ ୱା ପୱତ୍ତୋ ୱିନୟୋତି ଧମ୍ମୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ।

ସଦ୍ଧଂପଟିଲଭତୀତି ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ସଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସଦ୍ଧୋ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେ ଆରାଧେସ୍ସତି । ସୁଲଦ୍ଧଲାଭସଙ୍ଖାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦିଲାଭୋ ସତ୍ତାନଂ ଉପଭୋଗସୁଖଂ ଆୱହତି, ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଧନଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ମୁତ୍ତାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି, ଲୋକସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଆୱହତି; ଏୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ସଦ୍ଧାପି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ୱିପାକସୁଖମାୱହତି, ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ପଟିପନ୍ନାନଂ ଜାତିଜରାଦିଦୁକ୍ଖଂ ପଟିବାହତି, ଗୁଣଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱୂପସମେତି, ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାଦିରତନପଟିଲାଭହେତୁ ହୋତି, ଲୋକସନ୍ତତିଞ୍ଚ ଆୱହତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସଦ୍ଧୋ ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ, ୟସୋ ଭୋଗସମପ୍ପିତୋ ।

ୟଂ ୟଂ ପଦେସଂ ଭଜତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ପୂଜିତୋ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୩) ।

ଏୱଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭସ୍ସ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ପନାୟଂ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ ଅନୁଗାମିକୋ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିହେତୁ, ଲୋକିୟସ୍ସ ଚ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଧନଲାଭସ୍ସ କାରଣଂ । ସଦ୍ଧୋୟେୱ ହି ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞାନି କତ୍ୱା ଉଳାରୁଳାରୱିତ୍ତୂପକରଣାନି ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତେହି ଚ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅତ୍ଥମେୱ ସମ୍ପାଦେତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧସ୍ସ ପନ ତାନି ଅନତ୍ଥାୱହାନି ହୋନ୍ତି, ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚାତି, ଏୱମ୍ପି ସଦ୍ଧାୟ ସୁଲଦ୍ଧଲାଭତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ହି –

‘‘ସଦ୍ଧା ବନ୍ଧତି ପାଥେୟ୍ୟଂ’’ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୯) ।

‘‘ସଦ୍ଧା ଦୁତିୟା ପୁରିସସ୍ସ ହୋତୀ’’ତି ଚ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୬, ୫୯) ।

‘‘ସଦ୍ଧୀଧ ୱିତ୍ତଂ ପୁରିସସ୍ସ ସେଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଚ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୩; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪) ।

‘‘ସଦ୍ଧାହତ୍ଥୋ ମହାନାଗୋ’’ତି ଚ । (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୩; ଥେରଗା॰ ୬୯୪) ।

‘‘ସଦ୍ଧା ବୀଜଂ ତପୋ ୱୁଟ୍ଠୀ’’ତି ଚ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୭; ସୁ॰ ନି॰ ୭୭) ।

‘‘ସଦ୍ଧେସିକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ଚ ।

‘‘ସଦ୍ଧାୟ ତରତି ଓଘ’’ନ୍ତି ଚ । (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) –

ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ଅନେକେହି କାରଣେହି ସଦ୍ଧା ସଂୱଣ୍ଣିତା ।

ଇଦାନି ୟାୟ ସଦ୍ଧାୟ ସାସନେ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି ନିୟାମୋକ୍କନ୍ତିୟା, ତଂ ସଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସା ଖୋ ପନସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସାତି ଇମସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୱିଟ୍ଠାତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ମୂଲଜାତାତି ଜାତମୂଲା । କିଂ ପନ ସଦ୍ଧାୟ ମୂଲଂ ନାମ ? ସଦ୍ଧେୟ୍ୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଓକପ୍ପନହେତୁଭୂତୋ ଉପାୟମନସିକାରୋ । ଅପିଚ ସପ୍ପୁରିସସେୱନା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତୀତି ଚତ୍ତାରି ସୋତାପତ୍ତିୟଙ୍ଗାନି ମୂଲାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପତିଟ୍ଠିତାତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟଭାୱେନ ଅୱଟ୍ଠିତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଦଳ୍ହା ଅସଂହାରିୟା’’ତି । ଦଳ୍ହାତି ଥିରା । ଅସଂହାରିୟାତି କେନଚି ସଂହରିତୁଂ ୱା ହାପେତୁଂ ୱା ଅପନେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟା । ଇତି ତେ ଦେୱା ତସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମଧିଗମଂ ଆସୀସନ୍ତା ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଲୋକେ କାମସୁଖୂପଭୋଗାରହମେୱ ହି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲଂ ତେ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ‘‘ଏହି, ଦେୱ, ପୁନପ୍ପୁନ’’ନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟମରଣମ୍ପି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦେନେୱ ହୋତୀତି ଆହ ‘‘ଚୱତି ଆୟୁସଙ୍ଖୟା’’ତି । ଅନୁମୋଦତନ୍ତି ଅନୁମୋଦନ୍ତାନଂ । ମନୁସ୍ସାନଂ ସହବ୍ୟତନ୍ତି ମନୁସ୍ସେହି ସହଭାୱଂ । ସହ ବ୍ୟେତୀତି ସହବ୍ୟୋ, ସହପୱତ୍ତନକୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟତା । ନିୱିଟ୍ଠସ୍ସାତି ନିୱିଟ୍ଠା ଭୱେୟ୍ୟ । ୟାୱଜୀୱନ୍ତି ୟାୱ ଜୀୱିତପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପ୍ପମାଣନ୍ତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ବହୁଂ ଉଳାରଂ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଞ୍ଚ କରଣୱସେନ ପମାଣରହିତଂ । ନିରୂପଧିନ୍ତି କିଲେସୂପଧିରହିତଂ, ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ନିମ୍ମଲନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଦେୱା ମହଗ୍ଗତକୁସଲଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି କାମଲୋକସମତିକ୍କମନତୋ, କାମାୱଚରପୁଞ୍ଞମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ‘‘ଇତୋ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୁତୋ ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଂ ସବ୍ବଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ପହାୟ କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ସବ୍ବଂ ସୁଚରିତଂ ଉଳାରଂ ୱିପୁଲଂ ଉପଚିନିତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଆଗତସଦ୍ଧୋ ଭୱାହୀ’’ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋକୁତ୍ତରେସୁ ପଠମମଗ୍ଗଂ ଦୁତିୟମଗ୍ଗମ୍ପି ୱା ଇଚ୍ଛନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଦେୱଲୋକୂପପତ୍ତିୟା ଅନତିୱତ୍ତନତୋ, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ୱସେନ ‘‘ଅପ୍ପମାଣଂ ନିରୂପଧି’’ନ୍ତିପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ପମାଣକରାନଂ ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠଓଳାରିକକାମରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦେନ ଅପ୍ପମାଣଂ, ସତ୍ତମଭୱତୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ଖନ୍ଧୂପଧିସ୍ସ ତଂନିବ୍ବତ୍ତକଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧିସ୍ସ ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସୂପଧିସ୍ସ ଚ ପହାନେନ ତେସଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ନିରୁପଧିସଙ୍ଖାତନିବ୍ବାନସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ଚ ନିରୁପଧୀତି ।

ଏୱଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଅପାୟଦ୍ୱାରପିଧାୟକଂ କମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିନିବ୍ବତ୍ତକକମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତତୋ ଓପଧିକ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଓପଧିକନ୍ତି ଉପଧିୱେପକ୍କଂ ଅତ୍ତଭାୱସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚେୱ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ନିବ୍ବତ୍ତକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଧୀତି ହି ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ ‘‘ସନ୍ତେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାହିତାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୧୦) । କାମଗୁଣାପି । ୟଥାହ ‘‘ଉପଧୀହି ନରସ୍ସ ସୋଚନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨; ସୁ॰ ନି॰ ୩୪) । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଉପଧୀୟତି ଏତ୍ଥ ସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଉପଧି, ଅତ୍ତଭାୱୋ କାମଗୁଣା ଚ । ଉପଧିକରଣଂ ସୀଲଂ ଏତସ୍ସ, ଉପଧିଂ ୱା ଅରହତୀତି ଓପଧିକଂ, ପୁଞ୍ଞଂ, ତଂ ବହୁଂ ଉଳାରଂ କତ୍ୱା । କଥଂ ? ଦାନେନ। ଦାନଞ୍ହି ଇତରେହି ସୁକରନ୍ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦାନେନାତି ୱା ପଦେନ ଅଭୟଦାନମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଆମିସଦାନମେୱାତି ସୀଲସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଦେୱା ଅସୁରକାୟହାନିଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ଦେୱକାୟପାରିପୂରିଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଉପାୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତା ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ମଚ୍ଚେ ସଦ୍ଧମ୍ମେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ନିୱେସୟା’’ତି ଧମ୍ମଦାନେ ନିୟୋଜେନ୍ତି । ୟଦା ୱିଦୂତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଦେୱା ଦେୱଂ ଚୱନ୍ତଂ ୱିଦୂ ୱିଜାନେୟ୍ୟୁଂ, ତଦା ଇମାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଦୁକ୍ଖାପନୟନକମ୍ୟତାୟ ‘‘ଦେୱ, ଇମେ ଦେୱକାୟେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନୱସେନ ଏହି ଆଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଚ ଅନୁମୋଦେନ୍ତୀତି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ବହୁଜନହିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪. ପଞ୍ଚମେ ଲୋକେତି ଏତ୍ଥ ତୟୋ ଲୋକା – ସତ୍ତଲୋକୋ, ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ଓକାସଲୋକୋତି । ତେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧାନଂ ରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅରୂପଧମ୍ମାନଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ସନ୍ତାନୱସେନ ୱତ୍ତମାନାନଂ ସମୂହୋ ସତ୍ତଲୋକୋ, ପଥୱୀପବ୍ବତାଦିଭେଦୋ ଓକାସଲୋକୋ, ଉଭୟେପି ଖନ୍ଧା ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ । ତେସୁ ସତ୍ତଲୋକୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ତତ୍ଥାପି ନ ଦେୱଲୋକେ, ନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ, ମନୁସ୍ସଲୋକେ । ମନୁସ୍ସଲୋକେପି ନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ । ତତ୍ରାପି ନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ, ‘‘ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଗଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତସ୍ସ ଅପରେନ ମହାସାଲା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ; ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲୱତୀ ନାମ ନଦୀ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ; ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସେତକଣ୍ଣିକଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ; ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଥୂଣଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ; ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉସିରଦ୍ଧଜୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୫୯) ଏୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ଆୟାମତୋ ତିୟୋଜନସତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟୟୋଜନସତେ ପରିକ୍ଖେପତୋ ନୱୟୋଜନସତେ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ତଥାଗତୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ତଥାଗତୋୱ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଅଗ୍ଗସାୱକା ଅସୀତିମହାଥେରା ବୁଦ୍ଧମାତା ବୁଦ୍ଧପିତା ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଅଞ୍ଞେ ଚ ସାରପ୍ପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ଏତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇଧ ପନ ତଥାଗତୱାରେୟେୱ ସବ୍ବତ୍ଥକୱସେନ ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ଇତରେସୁ ଏକଦେସୱସେନ ।

ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଇଦଂ ପନ ଉଭୟମ୍ପି ୱିପ୍ପକତୱଚନମେୱ, ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତା ବହୁଜନହିତତ୍ଥାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଅଞ୍ଞେନ କାରଣେନାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱରୂପଞ୍ହେତ୍ଥ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣଂ ନ ସକ୍କା ଅଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣେନ ପଟିବାହିତୁଂ ।

ଅପିଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମାତି ଅୟଂ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥାଗତୋ ହି ମହାଭିନୀହାରଂ କରୋନ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧକରେ ଧମ୍ମେ ପରିୟେସନ୍ତୋ, ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ, ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ, ଞାତତ୍ଥଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋ, ଲୋକତ୍ଥଚରିୟଂ, ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟଂ କୋଟିଂ ପାପେନ୍ତୋ, ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତୁସିତଭୱନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ, ତତୋ ଓତରିତ୍ୱା ଚରିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତୋ, ଅଭିନିକ୍ଖମନ୍ତୋ, ମହାପଧାନଂ ପଦହନ୍ତୋ, ପରିପକ୍କଞାଣୋ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ମାରବଲଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ, ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେନ୍ତୋ, ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଅନେକାକାରଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ ୟାୱ ଅନାଗାମିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସାୱକାନଂ ୱିୟ ନ ପଟିପାଟିୟା ଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାଦୀନଂ ଉପ୍ପାଦନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ସହେୱ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସକଲୋପି ବୁଦ୍ଧଗୁଣରାସି ଆଗତୋୱ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେ ନିବ୍ବତ୍ତସବ୍ବକିଚ୍ଚତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇଧ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଉପ୍ପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ସାୱକୋପି ଖୀଣାସୱୋ ସାୱକବୋଧିୟା ହେତୁଭୂତେ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରେ ସମ୍ଭରନ୍ତୋ ପୁବ୍ବୟୋଗଂ ପୁବ୍ବଚରିୟଂ ଗତପଚ୍ଚାଗତୱତ୍ତଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଚରିମଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱିଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ୱା ସଂସାରେ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚେତୟମାନୋ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ସୀଲାଦୀନି ପରିପୂରେନ୍ତୋ ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତମାନୋ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଞାଣାନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ସେକ୍ଖୋ ପନ ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନାମ, ପଠମମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ପଠମଫଲକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ।

ଇଦାନି ବହୁଜନହିତାୟାତିଆଦୀସୁ ବହୁଜନହିତାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ । ବହୁଜନସୁଖାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ସୁଖତ୍ଥାୟ । ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ । କତରସତ୍ତଲୋକସ୍ସାତି? ୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଅମତପାନଂ ପିୱତି, ତସ୍ସ । ଭଗୱତୋ ହି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟ ଅଞ୍ଞାତକୋଣ୍ଡଞ୍ଞପ୍ପମୁଖା ଅଟ୍ଠାରସ ବ୍ରହ୍ମକୋଟିୟୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂସୁ । ଏୱଂ ୟାୱ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୱିନୟନା ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଗଣନା ନତ୍ଥି, ମହାସମୟସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାୟଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ, ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦଂ, ସମଚିତ୍ତଦେସନାୟନ୍ତି ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ଅଭିସମୟଂ ପତ୍ତସତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି । ଏୱମେତସ୍ସ ଅପରିମାଣସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ । ସାୱକସ୍ସ ପନ ଅରହତୋ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟ ଉପ୍ପତ୍ତି ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀହି ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକାଦୀହି ଚ ଦେସିତଦେସନାୟ ପଟିୱେଧପ୍ପତ୍ତସତ୍ତାନଂ ୱସେନ, ଅପରଭାଗେ ଚ ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରାଦୀହି ଦେସିତଦେସନାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧସଚ୍ଚାନଂ ୱସେନ, ୟାୱଜ୍ଜତନା ଇତୋ ପରଂ ଅନାଗତେ ଚ ସାସନଂ ନିସ୍ସାୟ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗେସୁ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତାନଂ ୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ ବହୁଜନହିତାୟାତି ବହୁଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ, ନେସଂ ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକହିତୂପଦେସକୋତି । ବହୁଜନସୁଖାୟାତି ବହୁଜନସ୍ସ ସୁଖତ୍ଥାୟ, ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପକରଣସୁଖସମ୍ପଦାୟକୋତି । ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟାତି ଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପନତ୍ଥାୟ, ମେତ୍ତାକରୁଣାସମ୍ପତ୍ତିୟା ମାତାପିତରୋ ୱିୟ ଲୋକସ୍ସ ରକ୍ଖିତା ଗୋପିତାତି । ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ଇଧ ଦେୱମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣେନ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତେ ଏୱ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମାୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା ପଠମୱାରେ, ଦୁତିୟତତିୟୱାରେସୁ ପନ ଅରହତୋ ସେକ୍ଖସ୍ସ ଚ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୟାତି ଇମିନା ପରମତ୍ଥାୟ, ନିବ୍ବାନାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ହିତାୟାତି ତଂସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବାନସମ୍ପାପକମଗ୍ଗତୋ ହି ଉତ୍ତରିଂ ହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୁଖାୟାତି ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖତ୍ଥାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତତୋ ଉତ୍ତରି ସୁଖାଭାୱତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅୟଂ ସମାଧି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନସୁଖୋ ଚେୱ ଆୟତିଞ୍ଚ ସୁଖୱିପାକୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୫; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୭; ୱିଭ॰ ୮୦୪) ।

ତଥାଗତୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ । ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋତିଆଦୀସୁ ତିସ୍ସୋପି ୱିଜ୍ଜା ଭୟଭେରୱେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୪ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ, ଛପି ୱିଜ୍ଜା ଛଳଭିଞ୍ଞାୱସେନ, ଅଟ୍ଠପି ୱିଜ୍ଜା ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତେ ଆଗତାତି ୱିଜ୍ଜାହି, ସୀଲସଂୱରାଦୀହି, ପନ୍ନରସହି ଚରଣଧମ୍ମେହି ଚ, ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋ। ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତା ଚ ସୁଗତୋ। ସବ୍ବଥା ୱିଦିତଲୋକତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂ। ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଉତ୍ତରୋତି ଅନୁତ୍ତରୋ। ପୁରିସଦମ୍ମେ ପୁରିସୱେନେୟ୍ୟେ ସାରେତି ୱିନେତୀତି ପୁରିସଦମ୍ମସାରଥି। ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା। ସବ୍ବସ୍ସାପି ନେୟ୍ୟସ୍ସ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗତୋ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୨-୧୩୩) ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦି…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ହିତ୍ୱାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତି । କଥଂ ? ଏକଗାଥାପି ହି ସମନ୍ତଭଦ୍ଦକତ୍ତା ଧମ୍ମସ୍ସ ପଠମପାଦେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣା, ଦୁତିୟତତିୟେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣା, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣା । ଏକାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦାନେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ନିଗମନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେନ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ନାନାନୁସନ୍ଧିକଂ ସୁତ୍ତଂ ପଠମେନ ଅନୁସନ୍ଧିନା ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣଂ, ସେସେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ । ସକଲୋପି ୱା ସାସନଧମ୍ମୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଭୂତେନ ସୀଲେନ ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ସମଥୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ନିବ୍ବାନେନ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୀଲସମାଧୀହି ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗେହି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ଫଲନିବ୍ବାନେହି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ତଥତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବାୟ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଚ୍ଚେକବୋଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ସାୱକବୋଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ସୁୟ୍ୟମାନୋ ଚେସ ନୀୱରଣୱିକ୍ଖମ୍ଭନତୋ ସୱନେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ପଟିପଜ୍ଜିୟମାନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁଖାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିୟାପି ସୁଖମେୱ ଆୱହତୀତି ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, ତଥାପଟିପନ୍ନୋ ଚ ପଟିପତ୍ତିଫଲେ ନିଟ୍ଠିତେ ତାଦିଭାୱାୱହନତୋ ପଟିପତ୍ତିଫଲେନପି କଲ୍ୟାଣମେୱ ଆୱହତୀତି ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ନାଥପ୍ପଭୱତ୍ତା ଚ ପଭୱସୁଦ୍ଧିୟା ଆଦିକଲ୍ୟାଣୋ, ଅତ୍ଥସୁଦ୍ଧିୟା ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣୋ, କିଚ୍ଚସୁଦ୍ଧିୟା ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦି…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି ।

ୟଂ ପନ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ପକାସେତି, ନାନାନୟେହି ଦୀପେତି, ତଂ ୟଥାନୁରୂପଂ ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତ୍ଥଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ। ସଙ୍କାସନ, ପକାସନ, ୱିୱରଣ, ୱିଭଜନ, ଉତ୍ତାନୀକରଣ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅତ୍ଥପଦସମାୟୋଗତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ଅତ୍ଥଗମ୍ଭୀରତାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରତାହି ୱା ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମଗମ୍ଭୀରତାଦେସନାଗମ୍ଭୀରତାହି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ୱା ସାତ୍ଥଂ, ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାୱିସୟତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟତୋ ପରିକ୍ଖକଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସାତ୍ଥଂ, ସଦ୍ଧେୟ୍ୟତୋ ଲୋକିୟଜନପ୍ପସାଦକନ୍ତି ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଗମ୍ଭୀରାଧିପ୍ପାୟତୋ ସାତ୍ଥଂ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ଉପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଅପନେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନିଦ୍ଦୋସଭାୱେନ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଅପିଚ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସାତ୍ଥଂ, ପରିୟତ୍ତିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିତୋ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ, ସୀଲାଦିପଞ୍ଚଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ନିରୁପକ୍କିଲେସତୋ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତିତୋ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଭୂତେହି ସେଟ୍ଠେହି ଚରିତବ୍ବତୋ ତେସଂ ଚରିୟଭାୱତୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ତସ୍ମା ‘‘ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ…ପେ॰… ପକାସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଠମୋତି ଗଣନାନୁପୁବ୍ବତୋ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତମଭାୱତୋ ଚ ପଠମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ତସ୍ସେୱ ସତ୍ଥୁ ସାୱକୋତି ତସ୍ସେୱ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସୱନନ୍ତେ ଜାତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସଦିସୋ ସାୱକୋ, ନ ପୂରଣାଦି ୱିୟ ପଟିଞ୍ଞାମତ୍ତେନ ସତ୍ଥୁ ସାୱକୋ । ପାଟିପଦୋତି ପଟିପଦାସଙ୍ଖାତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତୋ ଭୱୋତି ପାଟିପଦୋ, ଅନିଟ୍ଠିତପଟିପତ୍ତିକିଚ୍ଚୋ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ବହୁଂ ସୁତୋ ଏତେନାତି ବହୁସ୍ସୁତୋ। ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିସୀଲେନ ଚେୱ ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗାଦିଧୁତଙ୍ଗୱତେହି ଚ ଉପପନ୍ନୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋତି ସୀଲୱତୂପପନ୍ନୋ। ଇତି ଭଗୱା ‘‘ଲୋକାନୁକମ୍ପା ନାମ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ଧମ୍ମଦେସନା, ସା ଚ ଇମେସୁ ଏୱ ତୀସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ପଟିବଦ୍ଧା’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ତସ୍ସନ୍ୱୟୋତି ତସ୍ସେୱ ସତ୍ଥୁ ପଟିପତ୍ତିୟା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଚ ଅନୁଗମନେନ ତସ୍ସନ୍ୱୟୋ ଅନୁଜାତୋ । ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ସପରସନ୍ତାନେସୁ ଧମ୍ମାଲୋକସଙ୍ଖାତାୟ ପଭାୟ କରଣତୋ ପଭଙ୍କରା । ଧମ୍ମମୁଦୀରୟନ୍ତାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତା । ଅପାପୁରନ୍ତୀତି ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତି । ଅମତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ଦ୍ୱାରଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ୟୋଗାତି କାମୟୋଗାଦିତୋ । ସତ୍ଥୱାହେନାତି ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ଥୱାହନତୋ ଭୱକନ୍ତାରନିତ୍ଥରଣତୋ ସତ୍ଥୱାହୋ, ଭଗୱା, ତେନ ସତ୍ଥୱାହେନ । ସୁଦେସିତଂ ମଗ୍ଗମନୁକ୍କମନ୍ତୀତି ତେନ ସମ୍ମା ଦେସିତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ତସ୍ସ ଦେସନାନୁସାରେନ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇଧେୱାତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫. ଛଟ୍ଠେ ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀତି ଅସୁଭଂ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତା ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱସେନ ଚେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ଗହିତନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉପସଂହରଣୱସେନ ଚ କାୟସ୍ମିଂ ଅସୁଭଂ ଅସୁଭାକାରଂ ଅନୁପସ୍ସକା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥ । ଆନାପାନସ୍ସତୀତି ଆନାପାନେ ସତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ସତି, ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପରିଗ୍ଗାହିକା ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଆନନ୍ତି ଅସ୍ସାସୋ, ନୋ ପସ୍ସାସୋ । ପାନନ୍ତି ପସ୍ସାସୋ, ନୋ ଅସ୍ସାସୋ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୦) ।

ୱୋତି ତୁମ୍ହାକଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ପରିମୁଖନ୍ତି ଅଭିମୁଖଂ । ସୂପଟ୍ଠିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଆନାପାନସ୍ସତି ଚ ତୁମ୍ହାକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତୂତି । ଅଥ ୱା ପରିମୁଖନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ – ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତି’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) । ଇମିନା ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନସୋଳସପ୍ପଭେଦା ଆନାପାନସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନା ଦସ୍ସିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

ଏୱଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ରାଗଚରିତୱିତକ୍କଚରିତାନଂ ସପ୍ପାୟଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରକାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ସମଥକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଉପଦିସିତ୍ୱା ଇଦାନି ସୁଦ୍ଧୱିପସ୍ସନାକମ୍ମଟ୍ଠାନମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସିନୋ ୱିହରଥା’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା, ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହୁତ୍ୱା, ଅଭାୱତୋ, ଉଦୟବ୍ବୟୟୋଗତୋ, ତାୱକାଲିକତୋ, ନିଚ୍ଚପଟିକ୍ଖେପତୋ ଚ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ନାମ । ତସ୍ସ ୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱାକାରୋ, ତଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣଂ ନାମ । ତଂ ଆରବ୍ଭ ପୱତ୍ତା ୱିପସ୍ସନା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା। ତଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱିପସ୍ସକୋ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀ। ଏତ୍ଥ ଚ ଏକାଦସୱିଧା ଅସୁଭକଥା ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପାପେତ୍ୱା, ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଚ ଆନାପାନକଥା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପାପେତ୍ୱା, ୱିପସ୍ସନାକଥା ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା, ସା ପନ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୭୩୭-୭୪୦) କଥିତାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଇଦାନି ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାଦୀହି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବଂ ଫଲୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସୁଭାୟ ଧାତୁୟାତି ସୁଭଭାୱେ, ସୁଭନିମିତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ରାଗାନୁସୟୋତି ସୁଭାରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହୋ କାମରାଗାନୁସୟୋ । ସୋ କେସାଦୀସୁ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ୱା ଅସୁଭାନୁପସ୍ସୀନଂ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅଧିଗତେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି, ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ଅସୁଭା ଭାୱେତବ୍ବା କାମରାଗସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩; ଉଦା॰ ୩୧) । ବାହିରାତି ବହିଦ୍ଧାୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ଅନତ୍ଥାୱହତ୍ତା ଚ ବାହିରା ବହିଭୂତା । ୱିତକ୍କାସୟାତି କାମସଙ୍କପ୍ପାଦିମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା । ତେ ହି ଅପ୍ପହୀନା ଆସୟାନୁଗତା ସତି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ୱିତକ୍କାସୟାତି ୱୁତ୍ତା । କାମୱିତକ୍କୋ ଚେତ୍ଥ କାମରାଗଗ୍ଗହଣେନ ଗହିତୋ ଏୱାତି ତଦୱସେସା ୱିତକ୍କା ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିଘାତପକ୍ଖିକାତି ଦୁକ୍ଖଭାଗିୟା, ଇଚ୍ଛାୱିଘାତନିବ୍ବତ୍ତନକା ୱା । ତେ ନ ହୋନ୍ତୀତି ତେ ପହୀୟନ୍ତି । ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ଞାତିୱିତକ୍କୋ, ଜନପଦୱିତକ୍କୋ, ଅମରାୱିତକ୍କୋ, ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ, ପରାନୁଦ୍ଦୟତାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋତି ଅଟ୍ଠ, କାମୱିତକ୍କେନ ସଦ୍ଧିଂ ନୱୱିଧା ମହାୱିତକ୍କା ଆନାପାନସ୍ସତିସମାଧିନା ତନ୍ନିସ୍ସିତାୟ ଚ ୱିପସ୍ସନାୟ ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା । ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୟଥାରହଂ ଅନୱସେସତୋ ପହୀୟନ୍ତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଆନାପାନସ୍ସତି ଭାୱେତବ୍ବା ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩; ଉଦା॰ ୩୧) ।

ୟା ଅୱିଜ୍ଜା, ସା ପହୀୟତୀତି ୟା ସଚ୍ଚସଭାୱପଟିଚ୍ଛାଦିନୀ ସବ୍ବାନତ୍ଥକାରୀ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା, ସା ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀନଂ ୱିହରତଂ ସମୁଚ୍ଛିଜ୍ଜତି । ଇଦଂ କିର ଭଗୱତା ଅନିଚ୍ଚାକାରତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ତେଭୂମକେସୁ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚାଦିତୋ ସମ୍ମସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତାନଂ ୟଦା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ପୱତ୍ତମାନା ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀୱିପସ୍ସନା ମଗ୍ଗେନ ଘଟୀୟତି, ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀନଂ ୱିହରତଂ ଅୱିଜ୍ଜା ଅନୱସେସତୋ ପହୀୟତି, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି । ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସୀନଂ ୱିହରତନ୍ତି ଇଦଂ ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣସ୍ସ ତେସଂ ପାକଟଭାୱତୋ ଇତରସ୍ସ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟସ୍ସ ଗହଣେ ଉପାୟଭାୱତୋ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଏକସ୍ସେୱ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅନୁପସ୍ସିତବ୍ବତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ତଦନତ୍ତା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୫) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ ହି, ମେଘିୟ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତି, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ।

ଗାଥାସୁ ଆନାପାନେ ପଟିସ୍ସତୋତି ଆନାପାନନିମିତ୍ତସ୍ମିଂ ପଟି ପଟି ସତୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପସ୍ସନ୍ତି ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣଚକ୍ଖୁନା ସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ନିବ୍ବାନଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଆତାପୀ ସବ୍ବଦାତି ଅନ୍ତରାୱୋସାନଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସୁଭାନୁପସ୍ସନାଦୀସୁ ସତତଂ ଆତାପୀ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ, ତତୋ ଏୱ ୟତୋ ୱାୟମମାନୋ, ନିୟତୋ ୱା ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ତତ୍ଥ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥେ ନିବ୍ବାନେ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁଚ୍ଚତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ସତ୍ତମେ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମୋ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦି ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦାଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମଂ ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ । ଅୟମନୁଧମ୍ମୋ ହୋତୀତି ଅୟଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକସଭାୱୋ ପତିରୂପସଭାୱୋ ହୋତି । ୱେୟ୍ୟାକରଣାୟାତି କଥନାୟ । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନୋୟନ୍ତି ୟନ୍ତି କରଣତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେନ ଅନୁଧମ୍ମେନ ତଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ବ୍ୟାକରମାନୋ ସମ୍ମଦେୱ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ନାମ ସିୟା, ନ ତତୋନିଦାନଂ ୱିଞ୍ଞୂହି ଗରହିତବ୍ବୋ ସିୟାତି । ୟନ୍ତି ୱା କିରିୟାପରାମସନଂ, ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟଦିଦଂ ଧମ୍ମସ୍ସେୱ ଭାସନଂ, ଧମ୍ମୱିତକ୍କସ୍ସେୱ ଚ ୱିତକ୍କନଂ ତଦୁଭୟାଭାୱେ ଞାଣୁପେକ୍ଖାୟ, ଅୟଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପନ୍ନସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଥାରୂପୋ ଅୟନ୍ତି କଥନାୟାନୁରୂପହେତୁ ଅନୁଚ୍ଛୱିକକାରଣଂ । ଭାସମାନୋ ଧମ୍ମଂୟେୱ ଭାସେୟ୍ୟାତି କଥେନ୍ତୋ ଚେ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଧମ୍ମଂୟେୱ କଥେୟ୍ୟ, ନ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖମହିଚ୍ଛତାଦିଅଧମ୍ମଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟାୟଂ କଥା ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକା ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଉପସମାୟ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା, ପୱିୱେକକଥା, ଅସଂସଗ୍ଗକଥା, ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା, ସୀଲକଥା, ସମାଧିକଥା, ପଞ୍ଞାକଥା, ୱିମୁତ୍ତିକଥା, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନକଥା, ଏୱରୂପାୟ କଥାୟ ନିକାମଲାଭୀ ହୋତି ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀ ଅକସିରଲାଭୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୩; ଉଦା॰ ୩୧) ।

ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକାୟ କଥାୟ ଲାଭୀ ଏୱ ହି ତଂ ଭାସେୟ୍ୟ । ଏତେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସମ୍ପଦା ଦସ୍ସିତା ।

ଧମ୍ମୱିତକ୍କନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦିଂ ଧମ୍ମତୋ ଅନପେତଂ ୱିତକ୍କୟତୋ ‘‘ସୀଲାଦିପଟିପଦଂ ପରିପୂରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପରୂପରି ଉସ୍ସାହୋ ଅଭିୱଡ୍ଢିସ୍ସତି । ସୋ ପନ ୱିତକ୍କୋ ସୀଲାଦୀନଂ ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉପକାରଧମ୍ମେ ଅନୁବ୍ରୂହନୱସେନ ହାନଭାଗିୟଭାୱଂ ଅପନେତ୍ୱା ଠିତିଭାଗିୟଭାୱେପି ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ୱିସେସଭାଗିୟତଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟତଞ୍ଚ ପାପନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଅନେକପ୍ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନୋ ଅଧମ୍ମୱିତକ୍କନ୍ତି କାମୱିତକ୍କଂ ନୋ ୱିତକ୍କେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦୁଭୟଂ ୱା ପନାତି ୟଦେତଂ ପରେସଂ ଅନୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଧମ୍ମଭାସନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଧମ୍ମୱିତକ୍କନଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ପନ ତଂ ଉଭୟଂ ଅଭିନିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅକତ୍ୱା । ଉପେକ୍ଖକୋତି ତଥାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉଦାସୀନୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନମେୱ ଅନୁବ୍ରୂହନ୍ତୋ ୱିହରେୟ୍ୟ, ସମଥପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉପେକ୍ଖକୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟମେୱ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିହରେୟ୍ୟ । ୱିପସ୍ସନମ୍ପି ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥପି ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖାଞାଣୱସେନ ଉପେକ୍ଖକୋ ୟାୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ମଗ୍ଗେନ ଘଟୀୟତି, ତାୱ ୟଥା ତଂ ତିକ୍ଖଂ ସୂରଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି, ତଥା ୱିହରେୟ୍ୟ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ।

ଗାଥାସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମୋ ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ଧମ୍ମାରାମୋ। ତସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମେ ରତୋତି ଧମ୍ମରତୋ। ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଚିନ୍ତନତୋ ଧମ୍ମଂ ଅନୁୱିଚିନ୍ତୟଂ ତଂ ଧମ୍ମଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ, ମନସି କରୋନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସ୍ସରନ୍ତି ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ଉପରୂପରିଭାୱନାୱସେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ପରେସଂ ଦେସନାୱସେନ ସୀଲାଦିଧମ୍ମୋ ଆରମିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଆରାମୋ ଏତସ୍ସାତି ଧମ୍ମାରାମୋ। ତଥେୱ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ରତୋ ଅଭିରତୋତି ଧମ୍ମରତୋ। ତେସଂୟେୱ ସୀଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସନ୍ତୋ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଓକାସଂ ଅଦତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିଧମ୍ମଂୟେୱ ଅନୁୱିଚିନ୍ତନତୋ ଧମ୍ମଂ ଅନୁୱିଚିନ୍ତୟଂ। ତଦୁଭୟଂ ୱା ପନ ଓଳାରିକତୋ ଦହନ୍ତୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମମେୱ ଉପରୂପରି ଭାୱନାୱସେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଅନୁବ୍ରୂହନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମାତି ସତ୍ତତିଂସପ୍ପଭେଦା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା ଚ ନ ପରିହାୟତି, ନ ଚିରସ୍ସେୱ ତଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ତସ୍ସ ଅନୁସ୍ସରଣୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚରଂ ୱା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚରଂ ୱାତି ଭିକ୍ଖାଚାରୱସେନ ଚଙ୍କମନୱସେନ ଚ ଚରନ୍ତୋ ୱା । ୟଦି ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା, ଉଦ ୱା ସୟନ୍ତି ସୟନ୍ତୋ ୱା । ଏୱଂ ଚତୂସୁପି ଇରିୟାପଥେସୁ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମୟଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ୱୂପସମନୱସେନ ପଜହନୱସେନ ସମୟଂ ସମେନ୍ତୋ । ସନ୍ତିମେୱାଧିଗଚ୍ଛତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ପାପୁଣାତୀତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଅନ୍ଧକରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ଅଟ୍ଠମେ ଅକୁସଲୱିତକ୍କାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା ୱିତକ୍କା । ଅନ୍ଧକରଣାତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ ସୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ଧକରଣା। ନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅଚକ୍ଖୁକରଣା। ଅଞ୍ଞାଣଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞାଣକରଣା । ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକାତି କମ୍ମସ୍ସକତାପଞ୍ଞା, ଝାନପଞ୍ଞା, ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ନିରୋଧେନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକା । ଅନିଟ୍ଠଫଲଦାୟକତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସ ପକ୍ଖେ ୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱିଘାତପକ୍ଖିକା। କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ନ ସଂୱତ୍ତୟନ୍ତୀତି ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକା।

କାମୱିତକ୍କୋତି କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ । ସୋ ହି କିଲେସକାମସହିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ପୱତ୍ତତି । ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ। ଇମେ ଦ୍ୱେ ଚ ସତ୍ତେସୁପି ସଙ୍ଖାରେସୁପି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମୱିତକ୍କୋ ହି ପିୟମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ଅପ୍ପିୟେ ଅମନାପେ ସତ୍ତେ ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୱା କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଓଲୋକନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନାସନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ସଙ୍ଖାରେସୁ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖାପେତବ୍ବା ନାମ ନତ୍ଥି, ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା ବଜ୍ଝନ୍ତୁ ୱା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୁ ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତନକାଲେ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ଇମେୟେୱ ପନ କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ । ଅତ୍ଥତୋ ହି କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ କାମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଞ୍ଚ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସଞ୍ଞାଦୟୋ କାମସଞ୍ଞାଦୟୋ । କାମଧାତୁଆଦୀନଂ ପନ ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ –

‘‘କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା କାମଧାତୁ । ବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ଦସସୁ ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଆଘାତୋ ପଟିଘାତୋ…ପେ॰… ଅନତ୍ତମନତା ଚିତ୍ତସ୍ସ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିହିଂସାଧାତୁ । ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପାଣିନା ୱା ଲେଡ୍ଡୁନା ୱା ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ରଜ୍ଜୁୟା ୱା ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ସତ୍ତେ ୱିହେଠେତି, ଅୟଂ ୱିହିଂସାଧାତୂ’’ତି (ୱିଭ॰ ୧୮୨, ୯୧୦) –

ଆଗତତ୍ତା ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି ।

ତତ୍ଥ ଦ୍ୱେ କଥା ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ଚ ଅସମ୍ଭିନ୍ନା ଚ । ତତ୍ଥ କାମଧାତୁୟା ଗହିତାୟ ଇତରା ଦ୍ୱେପି ଗହିତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ତତୋ ପନ ନୀହରିତ୍ୱା ଅୟଂ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁ, ଅୟଂ ୱିହିଂସାଧାତୂତି ଦସ୍ସେତୀତି ଅୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା ନାମ । କାମଧାତୁଂ କଥେନ୍ତୋ ପନ ଭଗୱା ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଂ ବ୍ୟାପାଦଧାତୁଟ୍ଠାନେ, ୱିହିଂସାଧାତୁଂ ୱିହିଂସାଧାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱାୱ ଅୱସେସଂ କାମଧାତୁ ନାମାତି କଥେସୀତି ଅୟଂ ଅସମ୍ଭିନ୍ନକଥା ନାମ ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କୋ। ସୋ ଅସୁଭପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ ହୋତି, ଅସୁଭଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ସୋ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ ହୋତି, ମେତ୍ତାଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ଅୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ। ସୋ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗେ କାମାୱଚରୋ, କରୁଣାଜ୍ଝାନେ ରୂପାୱଚରୋ, ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନମଗ୍ଗଫଲକାଲେ ଲୋକୁତ୍ତରୋ । ୟଦା ପନ ଅଲୋଭୋ ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ହୋନ୍ତି । ୟଦା ମେତ୍ତା ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ହୋନ୍ତି । ୟଦା କରୁଣା ସୀସଂ ହୋତି, ତଦା ଇତରେ ଦ୍ୱେ ତଦନ୍ୱାୟିକା ହୋନ୍ତି ।

ଇମେୟେୱ ପନ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋ । ଅତ୍ଥତୋ ହି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦୀନଞ୍ଚ ନାନାକରଣଂ ନତ୍ଥି, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ପନ ସଞ୍ଞାଦୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଞ୍ଞାଦୟୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁଆଦୀନଂ ପନ ୟସ୍ମା ପାଳିୟଂ –

‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ, ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ନେକ୍ଖମ୍ମଧାତୁ । ଅବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ୟା ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତି ମେତ୍ତାୟନା ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅବ୍ୟାପାଦଧାତୁ । ଅୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ତକ୍କୋ ୱିତକ୍କୋ ସଙ୍କପ୍ପୋ – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିହିଂସାଧାତୁ । ୟା ସତ୍ତେସୁ କରୁଣା କରୁଣାୟନା କରୁଣାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି – ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱିହିଂସାଧାତୂ’’ତି । (ୱିଭ॰ ୧୮୨) –

ଆଗତତ୍ତା ୱିସେସୋ ଲବ୍ଭତି । ଇଧାପି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକା, ଅସମ୍ଭିନ୍ନାତି ଦ୍ୱେ କଥା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ୱିତକ୍କୟେତି ୱିତକ୍କେୟ୍ୟ । ନିରାକରେତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ନୀହରେୟ୍ୟ ୱିନୋଦେୟ୍ୟ, ପଜହେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୱେ ୱିତକ୍କାନି ୱିଚାରିତାନି, ସମେତି ୱୁଟ୍ଠୀୱ ରଜଂ ସମୂହତନ୍ତି ୟଥା ନାମ ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ପଥୱିୟଂ ସମୂହତଂ ସମନ୍ତତୋ ଉଟ୍ଠିତଂ ରଜଂ ମହତୋ ଅକାଲମେଘସ୍ସ ୱସ୍ସତୋ ୱୁଟ୍ଠି ଠାନସୋ ୱୂପସମେତି, ଏୱମେୱ ସୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ୱିତକ୍କାନି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେ ଚ ୱିଚାରିତାନି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୱିଚାରେ ଚ ସମେତି ୱୂପସମେତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ତଥାଭୂତୋ ଚ ୱିତକ୍କୂପସମେନ ଚେତସା ସବ୍ବେସଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ଉପସମନତୋ ୱିତକ୍କୂପସମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଚିତ୍ତେନ । ଇଧେୱ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ, ସନ୍ତିପଦଂ ନିବ୍ବାନଂ, ସମଜ୍ଝଗା ସମଧିଗତୋ ହୋତୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଅନ୍ତରାମଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮. ନୱମେ ଅନ୍ତରାମଲାତି ଏତ୍ଥ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ –

‘‘ନଦୀତୀରେସୁ ସଣ୍ଠାନେ, ସଭାସୁ ରଥିୟାସୁ ଚ ।

ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) କାରଣେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଭାଜନଂ ଧୋୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ଖଣେ । ‘‘ଅପିଚାୟଂ ତପୋଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୧) ୱିୱରେ ।

‘‘ପୀତୱତ୍ଥେ ପୀତଧଜେ, ପୀତାଲଙ୍କାରଭୂସିତେ ।

ପୀତନ୍ତରାହି ୱଗ୍ଗୂହି, ଅପିଳନ୍ଧାୱ ସୋଭସୀ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୬୫୮) ଉତ୍ତରିସାଟକେ । ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ଚିତ୍ତେ । ଇଧାପି ଚିତ୍ତେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତରେ ଚିତ୍ତେ ଭୱା ଅନ୍ତରା। ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତସ୍ସ ମଲିନଭାୱକରଣତୋ ମଲା। ତତ୍ଥ ମଲଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ – ସରୀରମଲଂ, ଚିତ୍ତମଲନ୍ତି । ତେସୁ ସରୀରମଲଂ ସେଦଜଲ୍ଲିକାଦି ସରୀରେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗଂ ଆଗନ୍ତୁକରଜଞ୍ଚ, ତଂ ଉଦକେନପି ନୀହରଣୀୟଂ, ନ ତଥା ସଂକିଲେସିକଂ । ଚିତ୍ତମଲଂ ପନ ରାଗାଦିସଂକିଲେସିକଂ, ତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେହେୱ ନୀହରଣୀୟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପୋରାଣେହି –

‘‘ରୂପେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।

ରୂପେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅନକ୍ଖାତଂ ମହେସିନା ॥

‘‘ଚିତ୍ତେନ ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ, ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି ମାଣୱା ।

ଚିତ୍ତେ ସୁଦ୍ଧେ ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ମହେସିନା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୩୭୩; ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୦୬) ।

ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଚିତ୍ତସଂକିଲେସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ସଂକିଲିସ୍ସନ୍ତି, ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) । ତସ୍ମା ଭଗୱା ଇଧାପି ଚିତ୍ତମଲୱିସୋଧନାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତରାମଲା’’ତି ଆହ ।

ୟଥା ଚେତେ ଲୋଭାଦୟୋ ସତ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମଲିନଭାୱକରା ନାନପ୍ପକାରସଂକିଲେସୱିଧାୟକାତି ଅନ୍ତରାମଲା, ଏୱଂ ଏକତୋ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା, ଏକତୋ ସୟିତ୍ୱା, ଓତାରଗୱେସୀ ଅମିତ୍ତସତ୍ତୁ ୱିୟ ଚିତ୍ତେ ଏୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାନଂ ନାନାୱିଧଅନତ୍ଥାୱହା, ନାନପ୍ପକାରଦୁକ୍ଖନିବ୍ବତ୍ତକାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମିତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋ ଅମିତ୍ତା, ସପତ୍ତକିଚ୍ଚକରଣତୋ ସପତ୍ତା, ହିଂସନତୋ ୱଧକା, ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକତୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା।

ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି ଆକାରେହି ଲୋଭାଦୀନଂ ଅମିତ୍ତାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱେରୀପୁଗ୍ଗଲୋ ହି ଅନ୍ତରଂ ଲଭମାନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱେରିସ୍ସ ସତ୍ଥେନ ୱା ସୀସଂ ପାତେତି, ଉପାୟେନ ୱା ମହନ୍ତଂ ଅନତ୍ଥଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଇମେ ଚ ଲୋଭାଦୟୋ ପଞ୍ଞାସିରପାତନେନ ୟୋନିସମ୍ପଟିପାଦନେନ ଚ ତାଦିସଂ ତତୋ ବଲୱତରଂ ଅନତ୍ଥଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି । କଥଂ ? ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରସ୍ମିଞ୍ହି ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆପାଥଗତେସୁ ୟଥାରହଂ ତାନି ଆରବ୍ଭ ଲୋଭାଦୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତାସ୍ସ ପଞ୍ଞାସିରଂ ପାତିତଂ ନାମ ହୋତି । ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ତାୱ ପଞ୍ଞାସିରପାତନତୋ ଅମିତ୍ତାଦିସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଲୋଭାଦୟୋ ପନ କମ୍ମନିଦାନା ହୁତ୍ୱା ଅଣ୍ଡଜାଦିଭେଦା ଚତସ୍ସୋ ୟୋନିୟୋ ଉପନେନ୍ତି । ତସ୍ସ ୟୋନିଉପଗମନମୂଲକାନି ପଞ୍ଚୱୀସତି ମହାଭୟାନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ କମ୍ମକରଣାନି ଚ ଆଗତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ୟୋନିସମ୍ପଟିପାଦନତୋପି ନେସଂ ଅମିତ୍ତାଦିସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଲୋଭାଦୟୋ ଅମିତ୍ତାଦିସଦିସତାୟ ଚିତ୍ତସମ୍ଭୂତତାୟ ଚ ‘‘ଅନ୍ତରାଅମିତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତା । ଅପିଚ ଅମିତ୍ତେହି କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଲୋଭାଦୟୋ କରୋନ୍ତି, ଅମିତ୍ତାଦିଭାୱୋ ଚ ଲୋଭାଦୀହି ଜାୟତୀତି ତେସଂ ଅମିତ୍ତାଦିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଦିସୋ ଦିସଂ ୟନ୍ତଂ କୟିରା, ୱେରୀ ୱା ପନ ୱେରିନଂ ।

ମିଚ୍ଛାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ପାପିୟୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୪୨; ଉଦା॰ ୩୩) ।

ଗାଥାସୁ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥଂ ଜନେତୀତି ଅନତ୍ଥଜନନୋ। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟଦପି ଲୁଦ୍ଧୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ତଦପି ଅକୁସଲଂ; ୟଦପି ଲୁଦ୍ଧୋ ଲୋଭେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରସ୍ସ ଅସତା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି ୱଧେନ ୱା ବନ୍ଧେନ ୱା ଜାନିୟା ୱା ଗରହାୟ ୱା ପବ୍ବାଜନାୟ ୱା ବଲୱମ୍ହି ବଲତ୍ଥୋ ଇତି, ତଦପି ଅକୁସଲଂ, ଇତିସ୍ସମେ ଲୋଭଜା ଲୋଭନିଦାନା ଲୋଭସମୁଦୟା ଲୋଭପଚ୍ଚୟା ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୦) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଚେତସିକମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୪) ।

ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନୋତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖୋଭନୋ । ଲୋଭୋ ହି ଲୋଭନୀୟେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଚିତ୍ତଂ ଖୋଭେନ୍ତୋ ପକୋପେନ୍ତୋ ୱିପରିଣାମେନ୍ତୋ ୱିକାରଂ ଆପାଦେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପସାଦାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତି । ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତଂ, ତଂ ଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତୀତି ତଂ ଲୋଭସଙ୍ଖାତଂ ଅନ୍ତରତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେୟେୱ ଜାତଂ ଅନତ୍ଥଜନନଚିତ୍ତପ୍ପକୋପନାଦିଂ ଭୟଂ ଭୟହେତୁଂ ଅୟଂ ବାଲମହାଜନୋ ନାୱବୁଜ୍ଝତି ନ ଜାନାତୀତି ।

ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ତତ୍ଥପରତ୍ଥାଦିଭେଦଂ ଅତ୍ଥଂ ହିତଂ ଲୁଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାଭୂତଂ ନ ଜାନାତି । ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମମ୍ପି ଲୁଦ୍ଧୋ ଲୋଭେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ନ ପସ୍ସତି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ନ ଜାନାତି, ପଗେୱ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ରତ୍ତୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ରାଗେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି, ପରତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି, ଉଭୟତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୫) ।

ଅନ୍ଧତମନ୍ତି ଅନ୍ଧଭାୱକରଂ ତମଂ । ୟନ୍ତି ୟତ୍ଥ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଲୋଭୋ ସହତେ ଅଭିଭୱତି ନରଂ, ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତୀତି । ୟନ୍ତି ୱା କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନରଂ ସହତେ ଅଭିଭୱତି, ତସ୍ମା ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତୀତି ୟୋଜନା, ୟ-ତ-ସଦ୍ଦାନଂ ଏକନ୍ତସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ‘‘ଲୋଭୋ ସହତେ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ ଲୋଭସ୍ସ ସହନଂ ଅଭିଭୱନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତଂ ଅନ୍ଧଭାୱକରସ୍ସ ତମସ୍ସ ଗମନଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟଂ ନରଂ ଲୋଭୋ ସହତେ ଅଭିଭୱତି, ତସ୍ସ ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ତତୋ ଚ ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ୟୋ ଚ ଲୋଭଂ ପହନ୍ତ୍ୱାନାତି ୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଦଙ୍ଗୱସେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ ୟଥାରହଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ଲୋଭଂ ପଜହିତ୍ୱା ତଥା ପଜହନହେତୁ ଲୋଭନେୟ୍ୟେ ଦିବ୍ବେପି ରୂପାଦିକେ ଉପଟ୍ଠିତେ ନ ଲୁବ୍ଭତି, ବଲୱୱିପସ୍ସନାନୁଭାୱେନ ଲୋଭୋ ପହୀୟତେ ତମ୍ହାତି ତସ୍ମା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଲୋଭୋ ପହୀୟତି ପଜହୀୟତି, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ପରିଚ୍ଚଜୀୟତି । ୟଥା କିଂ ? ଉଦବିନ୍ଦୂୱ ପୋକ୍ଖରାତି ପଦୁମିନିପଣ୍ଣତୋ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ । ସେସଗାଥାନମ୍ପି ଇମିନା ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଥା ଦୋସସ୍ସ –

‘‘ୟଦପି ଦୁଟ୍ଠୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା ତଦପି ଅକୁସଲଂ; ୟଦପି ଦୁଟ୍ଠୋ ଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପରସ୍ସ ଅସତା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି ୱଧେନ ୱା ବନ୍ଧେନ ୱା ଜାନିୟା ୱା ଗରହାୟ ୱା ପବ୍ବାଜନାୟ ୱା ବଲୱମ୍ହି ବଲତ୍ଥୋ ଇତି, ତଦପି ଅକୁସଲଂ । ଇତିସ୍ସମେ ଦୋସଜା ଦୋସନିଦାନା ଦୋସସମୁଦୟା ଦୋସପଚ୍ଚୟା ଅନେକେ ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୦) ।

ତଥା –

‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ପରବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି, ଉଭୟବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତି ଚେତସିକମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୫) ।

ତଥା –

‘‘ଦୁଟ୍ଠୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୋସେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି, ପରତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତି, ଉଭୟତ୍ଥମ୍ପି ୟଥା ଭୂତଂ ନ ପଜାନାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୫) –

ଆଦିସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ ଅନତ୍ଥଜନନତା ଅତ୍ଥହାନିହେତୁତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଥା ମୋହସ୍ସ ‘‘ୟଦପି ମୂଳ୍ହୋ ଅଭିସଙ୍ଖରୋତି କାୟେନ ୱାଚାୟ ମନସା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୦), ‘‘ମୂଳ୍ହୋ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋହେନ ଅଭିଭୂତୋ ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ଚେତେତୀ’’ତିଆଦିନା(ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୫), ‘‘ଅତ୍ତତ୍ଥମ୍ପି ୟଥାଭୂତଂ ନ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୩.୫୫) ଚ ଆଗତସୁତ୍ତପଦାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତାଲପକ୍କଂୱବନ୍ଧନାତି ତାଲଫଲଂ ୱିୟ ଉସୁମୁପ୍ପାଦେନ ୱଣ୍ଟତୋ, ତତିୟମଗ୍ଗଞାଣୁପ୍ପାଦେନ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତତୋ ଦୋସୋ ପହୀୟତି, ପରିଚ୍ଚଜୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ମୋହଂ ୱିହନ୍ତି ସୋ ସବ୍ବନ୍ତି ସୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବଂ ଅନୱସେସଂ ମୋହଂ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ୱିହନ୍ତି ୱିଧମତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ଆଦିଚ୍ଚୋୱୁଦୟଂ ତମନ୍ତି ଆଦିଚ୍ଚୋ ୱିୟ ଉଦୟଂ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତମଂ ଅନ୍ଧକାରଂ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଦସମେ ତୀହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସଦ୍ଧମ୍ମେହି ଅଭିଭୂତୋତି କା ଉପ୍ପତ୍ତି ? ଦେୱଦତ୍ତେ ହି ଅୱୀଚିମହାନିରୟଂ ପୱିଟ୍ଠେ ଦେୱଦତ୍ତପକ୍ଖିୟା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଚ ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ଅଭିସପିତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ପଥୱିଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସାସନେ ଅନଭିପ୍ପସନ୍ନା ମନୁସ୍ସା ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏତଦେୱଂ, ୟଥା ଇମେ ଭଣନ୍ତୀ’’ତି ଆସଙ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେସୁଂ । ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତା କସ୍ସଚି ଅଭିସପଂ ଦେନ୍ତି, ତସ୍ମା ନ ଦେୱଦତ୍ତୋ ମୟା ଅଭିସପିତୋ, ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନେୱ ନିରୟଂ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେସଂ ମିଚ୍ଛାଗାହଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ଇମାୟ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି ।

ତତ୍ଥ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେହୀତି ଅସତଂ ଧମ୍ମେହି, ଅସନ୍ତେହି ୱା ଧମ୍ମେହି । ଅତେକିଚ୍ଛୋତି ବୁଦ୍ଧେହିପି ଅନିୱତ୍ତନୀୟତ୍ତା ଅୱୀଚିନିବ୍ବତ୍ତିୟା ତିକିଚ୍ଛାଭାୱତୋ ଅତେକିଚ୍ଛୋ, ଅତିକିଚ୍ଛନୀୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ପୱତ୍ତା ପାପା ଇଚ୍ଛା ଏତସ୍ସାତି ପାପିଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାପିଚ୍ଛତା, ତାୟ । ‘‘ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ସଙ୍ଘଂ ପରିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତସ୍ସ ଇଚ୍ଛା ଉପ୍ପନ୍ନା । କୋକାଲିକାଦୟୋ ପାପା ଲାମକା ମିତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ପାପମିତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଭାୱୋ ପାପମିତ୍ତତା, ତାୟ । ଉତ୍ତରିକରଣୀୟେତି ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ଉତ୍ତରିକରଣୀୟେ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବେ ମଗ୍ଗଫଲେ ଅନଧିଗତେ ସତି ଏୱ, ତଂ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓରମତ୍ତକେନାତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ଝାନାଭିଞ୍ଞାମତ୍ତେନ । ୱିସେସାଧିଗମେନାତି ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାଧିଗମେନ । ଅନ୍ତରାତି ୱେମଜ୍ଝେ । ୱୋସାନଂ ଆପାଦୀତି ଅକତକିଚ୍ଚୋୱ ସମାନୋ ‘‘କତକିଚ୍ଚୋମ୍ହୀ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ସମଣଧମ୍ମତୋ ୱିଗମଂ ଆପଜ୍ଜି । ଇତି ଭଗୱା ଇମିନା ସୁତ୍ତେନ ୱିସେସତୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେସି ଭାରିୟୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱୋ, ୟତ୍ର ହି ନାମ ଝାନାଭିଞ୍ଞାପରିୟୋସାନା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱାପି ଅନେକାନତ୍ଥାୱହଂ ନାନାୱିଧଂ ଦୁକ୍ଖହେତୁଂ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଂ ଅସପ୍ପୁରିସସଂସଗ୍ଗଂ ଆଲସିୟାନୁୟୋଗଞ୍ଚ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ଅୱୀଚିମ୍ହି କପ୍ପଟ୍ଠିୟଂ ଅତେକିଚ୍ଛଂ କିବ୍ବିସଂ ପସୱିସ୍ସତୀତି ।

ଗାଥାସୁ ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ । ଜାତୂତି ଏକଂସେନ । କୋଚୀତି ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱଚନଂ । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ କୋଚି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏକଂସେନ ପାପିଚ୍ଛୋ ମା ହୋତୂ’’ତି । ତଦମିନାପି ଜାନାଥ, ପାପିଚ୍ଛାନଂ ୟଥା ଗତୀତି ପାପିଚ୍ଛାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୟଥା ଗତି ୟାଦିସୀ ନିପ୍ଫତ୍ତି, ୟାଦିସୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ, ତଂ ଇମିନାପି କାରଣେନ ଜାନାଥାତି ଦେୱଦତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ପଣ୍ଡିତୋତି ସମଞ୍ଞାତୋତି ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚେନ ପଣ୍ଡିତୋତି ଞାତୋ । ଭାୱିତତ୍ତୋତି ସମ୍ମତୋତି ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ଭାୱିତଚିତ୍ତୋତି ସମ୍ଭାୱିତୋ । ତଥା ହି ସୋ ପୁବ୍ବେ ‘‘ମହିଦ୍ଧିକୋ ଗୋଧିପୁତ୍ତୋ, ମହାନୁଭାୱୋ ଗୋଧିପୁତ୍ତୋ’’ତି ଧମ୍ମସେନାପତିନାପି ପସଂସିତୋ ଅହୋସି । ଜଲଂୱ ୟସସା ଅଟ୍ଠା, ଦେୱଦତ୍ତୋତି ୱିସ୍ସୁତୋତି ଅତ୍ତନୋ କିତ୍ତିୟା ପରିୱାରେନ ଜଲନ୍ତୋ ୱିୟ ଓଭାସେନ୍ତୋ ୱିୟ ଠିତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱିସ୍ସୁତୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ‘‘ମେ ସୁତ୍ତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ମୟା ସୁତଂ ସୁତମତ୍ତଂ, କତିପାହେନେୱ ଅତଥାଭୂତତ୍ତା ତସ୍ସ ତଂ ପଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦି ସୱନମତ୍ତମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ ସମାନମନୁଚିଣ୍ଣୋ, ଆସଜ୍ଜ ନଂ ତଥାଗତନ୍ତି ସୋ ଏୱଂଭୂତୋ ଦେୱଦତ୍ତୋ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ଅହମ୍ପି ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋ, ବୁଦ୍ଧୋପି ସମଣୋ, ଅହମ୍ପି ସମଣୋ, ବୁଦ୍ଧୋପି ଇଦ୍ଧିମା, ଅହମ୍ପି ଇଦ୍ଧିମା, ବୁଦ୍ଧୋପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ, ଅହମ୍ପି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକୋ, ବୁଦ୍ଧୋପି ଦିବ୍ବସୋତକୋ, ଅହମ୍ପି ଦିବ୍ବସୋତକୋ, ବୁଦ୍ଧୋପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ, ଅହମ୍ପି ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ, ବୁଦ୍ଧୋପି ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଧମ୍ମେ ଜାନାତି, ଅହମ୍ପି ତେ ଜାନାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନ ସମାନଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନାହଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସାମି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଭିମାରପୟୋଜନା ତଥାଗତଂ ଆସଜ୍ଜ ଆସାଦେତ୍ୱା ୱିହେଠେତ୍ୱା । ‘‘ପମାଦମନୁଜୀନୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ୱୁତ୍ତନୟେନ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ପମାଦଂ ନିସ୍ସାୟ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗଗ୍ଗାହଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ସହେୱ ଝାନାଭିଞ୍ଞାହି ଅନୁଜୀନୋ ପରିହୀନୋ’’ତି । ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପତ୍ତୋ, ଚତୁଦ୍ୱାରଂ ଭୟାନକନ୍ତି ଜାଲାନଂ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନସତ୍ତାନଂ ୱା ନିରନ୍ତରତାୟ ‘‘ଅୱୀଚୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ଚତୁମହାଦ୍ୱାରୟୋଗେନ ଚତୁଦ୍ୱାରଂ ଅତିଭୟାନକଂ ମହାନିରୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ପତ୍ତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଚତୁକ୍କଣ୍ଣୋ ଚତୁଦ୍ୱାରୋ, ୱିଭତ୍ତୋ ଭାଗସୋ ମିତୋ ।

ଅୟୋପାକାରପରିୟନ୍ତୋ, ଅୟସା ପଟିକୁଜ୍ଜିତୋ ॥

‘‘ତସ୍ସ ଅୟୋମୟା ଭୂମି, ଜଲିତା ତେଜସା ୟୁତା ।

ସମନ୍ତା ୟୋଜନସତଂ, ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ସବ୍ବଦା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୦; ଅ॰ ନି॰ ୩.୩୬; ପେ॰ ୱ॰ ୬୯୩-୬୯୪; ଜା॰ ୨.୧୯.୮୬-୮୭) ।

ଅଦୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ । ଦୁବ୍ଭେତି ଦୂସେୟ୍ୟ । ତମେୱ ପାପଂ ଫୁସତୀତି ତମେୱ ଅଦୁଟ୍ଠଦୁବ୍ଭିଂ ପାପପୁଗ୍ଗଲଂ ପାପଂ ନିହୀନଂ ପାପଫଲଂ ଫୁସତି ପାପୁଣାତି ଅଭିଭୱତି । ଭେସ୍ମାତି ୱିପୁଲଭାୱେନ ଗମ୍ଭୀରଭାୱେନ ଚ ଭିଂସାପେନ୍ତୋ ୱିୟ, ୱିପୁଲଗମ୍ଭୀରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱାଦେନାତି ଦୋସେନ । ୱିହିଂସତୀତି ବାଧତି ଆସାଦେତି । ୱାଦୋ ତମ୍ହି ନ ରୂହତୀତି ତସ୍ମିଂ ତଥାଗତେ ପରେନ ଆରୋପିୟମାନୋ ଦୋସୋ ନ ରୁହତି, ନ ତିଟ୍ଠତି, ୱିସକୁମ୍ଭୋ ୱିୟ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ, ନ ତସ୍ସ ୱିକାରଂ ଜନେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଛହି ଗାଥାହି ପାପିଚ୍ଛତାଦିସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ନିରୟୂପଗଭାୱଦସ୍ସନେନ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅପରିମୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତାଦିସଂ ମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଓସାନଗାଥମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ସ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗାନୁଗୋ ପଟିପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ଅନୁଗତୋ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗମେନ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୟଂ ପରିୟୋସାନଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟ । ତାଦିସଂ ବୁଦ୍ଧଂ ୱା ବୁଦ୍ଧସାୱକଂ ୱା ପଣ୍ଡିତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ, ଅତ୍ତନୋ ମିତ୍ତଂ କୁବ୍ବେଥ ତେନ ମେତ୍ତିକଂ କରେୟ୍ୟ, ତଞ୍ଚ ସେୱେୟ୍ୟ ତମେୱ ପୟିରୁପାସେୟ୍ୟାତି ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ଛଟ୍ଠସତ୍ତମସୁତ୍ତେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ଇତରେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଚତୁତ୍ଥୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦. ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଆଦିକୋଟିକୋଟ୍ଠାସସେଟ୍ଠେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ, ସମ୍ମ ଦୋୱାରିକ, ଆୱରାମି ଦ୍ୱାରଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ନିଗଣ୍ଠୀନଂ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୦) । ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପାଣୁପେତଂ ସରଣଂ ଗତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦; ପାରା॰ ୧୫) ଚ ଆଦୀସୁ ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନ ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗଂ ପରାମସେୟ୍ୟ (କଥା॰ ୪୪୧) । ଉଚ୍ଛଗ୍ଗଂ ୱେଳଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀସୁ କୋଟିୟଂ । ‘‘ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମଧୁରଗ୍ଗଂ ୱା ତିତ୍ତକଗ୍ଗଂ ୱା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪) । ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରଗ୍ଗେନ ୱା ପରିୱେଣଗ୍ଗେନ ୱା ଭାଜେତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) ଚ ଆଦୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଚ ଉତ୍ତମୋ ଚ ପୱରୋ ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୯୫) । ଅଗ୍ଗୋହମସ୍ମି ଲୋକସ୍ସା’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୦୭) ସେଟ୍ଠେ । ସ୍ୱାୟମିଧାପି ସେଟ୍ଠେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଗ୍ଗେସୁ ସେଟ୍ଠେସୁ ପସାଦା, ଅଗ୍ଗଭୂତା ସେଟ୍ଠଭୂତା ୱା ପସାଦା ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁରିମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥେ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦେନ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେସୁ ଭଗୱା ତାୱ ଅସଦିସଟ୍ଠେନ, ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ, ଅସମସମଟ୍ଠେନ ଚ ଅଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ମହାଭିନୀହାରଂ ଦସନ୍ନଂ ପାରମୀନଂ ପୱିଚୟଞ୍ଚ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତେହି ବୋଧିସମ୍ଭାରଗୁଣେହି ଚେୱ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେହି ଚ ସେସଜନେହି ଅସଦିସୋତି ଅସଦିସଟ୍ଠେନ ଅଗ୍ଗୋ । ୟେ ଚସ୍ସ ଗୁଣା ମହାକରୁଣାଦୟୋ, ତେ ସେସସତ୍ତାନଂ ଗୁଣେହି ୱିସିଟ୍ଠାତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠଟ୍ଠେନପି ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମତାୟ ଅଗ୍ଗୋ । ୟେ ପନ ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସବ୍ବସତ୍ତେହି ଅସମା, ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୟମେୱ ରୂପକାୟଗୁଣେହି ଚେୱ ଧମ୍ମକାୟଗୁଣେହି ଚ ସମୋତି ଅସମସମଟ୍ଠେନପି ଅଗ୍ଗୋ । ତଥା ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱତୋ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସଭାୱତୋ ବହୁଜନହିତସୁଖାୱହତୋ ଅଦୁତିୟଅସହାୟାଦିଭାୱତୋ ଚ ଭଗୱା ଲୋକେ ଅଗ୍ଗୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ –

‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପାତୁଭାୱୋ ଦୁଲ୍ଲଭୋ ଲୋକସ୍ମିଂ, କତମସ୍ସ ଏକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ? ତଥାଗତସ୍ସ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ।

‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋ ।

‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ବହୁଜନ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।

‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅଦୁତିୟୋ ଅସହାୟୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିସମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଅଗ୍ଗୋ । କତମୋ ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ ? ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୭୦-୧୭୨, ୧୭୪) ।

ଧମ୍ମସଙ୍ଘାପି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସଙ୍ଘେହି ଅସଦିସଟ୍ଠେନ ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣତାୟ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱାଦିନା ଚ ଅଗ୍ଗା । ତଥା ହି ତେସଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଗୁଣୱିସେସେହି ଅଞ୍ଞଧମ୍ମସଙ୍ଘା ସଦିସା ଅପ୍ପତରନିହୀନା ୱା ନତ୍ଥି, କୁତୋ ସେଟ୍ଠା । ସୟମେୱ ଚ ପନ ତେହି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣତାୟ ସେଟ୍ଠା । ତଥା ଦୁଲ୍ଲଭୁପ୍ପାଦଅଚ୍ଛରିୟଭାୱବହୁଜନହିତସୁଖାୱହା ଅଦୁତିୟଅସହାୟାଦିସଭାୱା ଚ ତେ । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି ଭଗୱା ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱୋ, ତଦଗ୍ଗେନ ଧମ୍ମସଙ୍ଘାପୀତି । ଅଚ୍ଛରିୟାଦିଭାୱେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ସେଟ୍ଠେସୁ ଉତ୍ତମେସୁ ପୱରେସୁ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠେସୁ ପସାଦାତି ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା।

ଦୁତିୟସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥେ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଅଗ୍ଗେସୁ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗଭୂତା ପସାଦା ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା । ୟେ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଆଗତା ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦା, ତେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅଗ୍ଗଭୂତା ପସାଦାତି ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା । ୟଥାହ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୨୭) । ଅଗ୍ଗୱିପାକତ୍ତାପି ଚେତେ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଅଗ୍ଗେ ଖୋ ପନ ପସନ୍ନାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ’’ତି ।

ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ସତ୍ତାତି ପାଣିନୋ । ଅପଦାତି ଅପାଦକା । ଦ୍ୱିପଦାତି ଦ୍ୱିପାଦକା । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱା-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ନ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ୟଥା ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ୱା କାମାସୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱା କାମାସୱୋ ପୱଡ୍ଢତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭) ଏତ୍ଥ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୋ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ‘‘ଭୂତାନଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ଠିତିୟା ସମ୍ଭୱେସୀନଂ ୱା ଅନୁଗ୍ଗହାୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୨; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ଏତ୍ଥ ଭୂତାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱେସୀନଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ ‘‘ଅଗ୍ଗିତୋ ୱା ଉଦକତୋ ୱା ମିଥୁଭେଦତୋ ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୨୮୬) ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗିତୋ ଚ ଉଦକତୋ ଚ ମିଥୁଭେଦତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ‘‘ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ଅପଦା ଚ ଦ୍ୱିପଦା ଚାତି ସମ୍ପିଣ୍ଡନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱା-ସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ, ନ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ’’ତି ।

ରୂପିନୋତି ରୂପୱନ୍ତୋ । ନ ରୂପିନୋତି ଅରୂପିନୋ । ସଞ୍ଞିନୋତି ସଞ୍ଞାୱନ୍ତୋ । ନ ସଞ୍ଞିନୋତି ଅସଞ୍ଞିନୋ । ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞିନୋ ନାମ ଭୱଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନା । ଏତ୍ତାୱତା ଚ କାମଭୱୋ, ରୂପଭୱୋ, ଅରୂପଭୱୋ, ଏକୱୋକାରଭୱୋ, ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ, ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ, ସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ଅସଞ୍ଞୀଭୱୋ, ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀଭୱୋତି ନୱୱିଧେପି ଭୱେ ସତ୍ତେ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟାଦିୟିତ୍ୱା ଦସ୍ସେସି ଧମ୍ମରାଜା । ଏତ୍ଥ ହି ରୂପିଗ୍ଗହଣେନ କାମଭୱୋ ରୂପଭୱୋ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ, ଅରୂପିଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପଭୱୋ ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । ସଞ୍ଞୀଭୱାଦୟୋ ପନ ସରୂପେନେୱ ଦସ୍ସିତା । ଅପଦାଦିଗ୍ଗହଣେନ କାମଭୱପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱସଞ୍ଞୀଭୱାନଂ ଏକଦେସୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଅଦୁତିୟସୁତ୍ତେ ‘‘ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଅଗ୍ଗୋ’’ତି ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଗହଣମେୱ ଅକତ୍ୱା ଅପଦାଦିଗ୍ଗହଣଂ କତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଦୁତିୟସୁତ୍ତେ ତାୱ ସେଟ୍ଠତରୱସେନ ଦ୍ୱିପଦଗ୍ଗହଣମେୱ କତଂ । ଇମସ୍ମିଞ୍ହି ଲୋକେ ସେଟ୍ଠୋ ନାମ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଅପଦଚତୁପ୍ପଦବହୁପ୍ପଦେସୁ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଦ୍ୱିପଦେସୁୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କତରେସୁ ଦ୍ୱିପଦେସୁ ? ମନୁସ୍ସେସୁ ଚେୱ ଦେୱେସୁ ଚ । ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସକଲଲୋକଂ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୧୭୪) ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱସେ ୱତ୍ତନକୋ ମହାବ୍ରହ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସୋ ତସ୍ସ କପ୍ପିୟକାରକୋ ୱା ଆରାମିକୋ ୱା ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତି ତତୋପି ସେଟ୍ଠତରୱସେନେସ ‘‘ଦ୍ୱିପଦାନଂ ଅଗ୍ଗୋ’’ତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ, ଇଧ ପନ ଅନୱସେସପରିୟାଦାନୱସେନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟାୱତ୍ତକା ହି ସତ୍ତା ଅତ୍ତଭାୱପରିୟାପନ୍ନା ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞିନୋ ୱା, ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି । ନିଦ୍ଧାରଣେ ଚେତଂ ସାମିୱଚନଂ, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅଗ୍ଗୋ ଅକ୍ଖାୟତୀତି ପଦୱିଭାଗୋ ।

ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀତି ଅଗ୍ଗେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ପସନ୍ନାନଂ ୟୋ ପସାଦୋ, ସୋ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ କୋଟିଭୂତୋ ୱା, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱିପାକୋପି ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ କୋଟିଭୂତୋ ଉଳାରତମୋ ପଣୀତତମୋ ହୋତି । ସୋ ପନ ପସାଦୋ ଦୁୱିଧୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦତୋ । ତେସୁ ଲୋକିୟସ୍ସ ତାୱ –

‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ, ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ, କାୟେ ଭୱତି ୟା ପୀତି ।

ୱରମେୱ ହି ସା ପୀତି, କସିଣେନପି ଜମ୍ବୁଦୀପସ୍ସ ॥

‘‘ସତଂ ହତ୍ଥୀ ସତଂ ଅସ୍ସା, ସତଂ ଅସ୍ସତରୀ ରଥା ।

ସତଂ କଞ୍ଞାସହସ୍ସାନି, ଆମୁକ୍କମଣିକୁଣ୍ଡଲା ।

ଏକସ୍ସ ପଦୱୀତିହାରସ୍ସ, କଲଂ ନାଗ୍ଘନ୍ତି ସୋଳସିଂ’’ ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୨; ଚୂଳୱ॰ ୩୦୫) ।

‘‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତି – ଦିବ୍ବେନ ଆୟୁନା, ଦିବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣେନ, ଦିବ୍ବେନ ସୁଖେନ, ଦିବ୍ବେନ ୟସେନ, ଦିବ୍ବେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ, ଦିବ୍ବେହି ରୂପେହି, ଦିବ୍ବେହି ସଦ୍ଦେହି, ଦିବ୍ବେହି ଗନ୍ଧେହି, ଦିବ୍ବେହି ରସେହି, ଦିବ୍ବେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) –

ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ପସାଦସ୍ସ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅପାୟଦୁକ୍ଖୱିନିୱତ୍ତନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୁ ସୁଖୱିପାକଦାୟକୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଲୋକୁତ୍ତରୋ ପନ ସାମଞ୍ଞଫଲୱିପାକଦାୟକୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱିନିୱତ୍ତକୋ ଚ । ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ପସାଦୋ ପରମ୍ପରାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ୱିନିୱତ୍ତେତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରତି, ନେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ନ ଦୋସପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ, ନ ମୋହପରିୟୁଟ୍ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଜୁଗତମେୱସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୁଗତଚିତ୍ତସ୍ସ ପାମୋଜ୍ଜଂ ଜାୟତି, ପମୁଦିତସ୍ସ ପୀତି ଜାୟତି…ପେ॰… ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୧୦; ୨୬) ।

ଧମ୍ମାତି ସଭାୱଧମ୍ମା । ସଙ୍ଖତାତି ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୁୟ୍ୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତାତି ସଙ୍ଖତା, ସପ୍ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା । ହେତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଚ ନ କେହିଚି କତାତି ଅସଙ୍ଖତା, ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବାନଂ । ସଙ୍ଖତାନଂ ପଟିୟୋଗିଭାୱେନ ‘‘ଅସଙ୍ଖତା’’ତି ପୁଥୁୱଚନଂ । ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ତେସଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୟୋ ୱିରାଗସଙ୍ଖାତୋ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମୋ, ସୋ ସଭାୱେନେୱ ସଣ୍ହସୁଖୁମଭାୱତୋ ସନ୍ତତରପଣୀତତରଭାୱତୋ ଗମ୍ଭୀରାଦିଭାୱତୋ ମଦନିମ୍ମଦନାଦିଭାୱତୋ ଚ ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ପୱରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ୟୋ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମଦନିମ୍ମଦନୋତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ନିବ୍ବାନୱେୱଚନାନିୟେୱ । ତଥା ହି ତଂ ଆଗମ୍ମ ମାନମଦପୁରିସମଦାଦିକୋ ସବ୍ବୋ ମଦୋ ନିମ୍ମଦୀୟତି ପମଦ୍ଦୀୟତି, କାମପିପାସାଦିକା ସବ୍ବା ପିପାସା ୱିନୀୟତି, କାମାଲୟାଦିକା ସବ୍ବେପି ଆଲୟା ସମୁଗ୍ଘାତୀୟନ୍ତି, ସବ୍ବେପି କମ୍ମୱଟ୍ଟକିଲେସୱଟ୍ଟୱିପାକୱଟ୍ଟା ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ଅଟ୍ଠସତଭେଦା ସବ୍ବାପି ତଣ୍ହା ଖୀୟତି, ସବ୍ବେପି କିଲେସା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତସ୍ମା ମଦନିମ୍ମଦନୋ…ପେ॰… ନିରୋଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟା ପନେସା ତଣ୍ହା ଭୱେନ ଭୱଂ, ଫଲେନ କମ୍ମଂ ୱିନତି ସଂସିବ୍ବତୀତି କତ୍ୱା ୱାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତଂ ୱାନଂ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥି, ଏତସ୍ମିଂ ୱା ଅଧିଗତେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନ ହୋତୀତି ନିବ୍ବାନଂ।

ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥାପି –

‘‘ୟେ କେଚି ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତାସେ…ପେ॰… ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

‘‘ଧମ୍ମୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ, କାୟେ ଭୱତି ୟା ପୀତି…ପେ॰… ॥

‘‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଧମ୍ମଂ ସରଣଗମନଂ ହୋତି । ଧମ୍ମଂ ସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ…ପେ॰… ଦିବ୍ବେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) –

ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ଧମ୍ମେ ପସାଦସ୍ସ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଅସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱସେନେୱ ଅଗ୍ଗଭାୱୋ ଆଗତୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୱସେନପି ଅୟମତ୍ଥୋ ଲବ୍ଭତେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ।

‘‘ମଗ୍ଗାନଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ସେଟ୍ଠୋ’’ତି ଚ । (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୩) ।

ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱାତି ଜନସମୂହସଙ୍ଖାତା ୟାୱତା ଲୋକେ ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱା । ତଥାଗତସାୱକସଙ୍ଘୋତି ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହସଙ୍ଖାତୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକସଙ୍ଘୋ । ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଆଦିଗୁଣୱିସେସେନ ତେସଂ ସଙ୍ଘାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ପୱରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦିଦନ୍ତି ୟାନି ଇମାନି । ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନୀତି ୟୁଗଳୱସେନ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ପଠମଫଲଟ୍ଠୋତି ଇଦମେକଂ ୟୁଗଳଂ, ୟାୱ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଚତୁତ୍ଥଫଲଟ୍ଠୋତି ଇଦମେକଂ ୟୁଗଳନ୍ତି ଏୱଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି । ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲାତି ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଏକୋ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଏକୋ ପଠମଫଲଟ୍ଠୋତି ଇମିନା ନୟେନ ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିସୋତି ୱା ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱା ଏକତ୍ଥାନି ଏତାନି ପଦାନି, ୱେନେୟ୍ୟୱସେନ ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋତି ୟାନିମାନି ୟୁଗୱସେନ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି, ପାଟେକ୍କତୋ ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା, ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ ।

ଆହୁନେୟ୍ୟୋତିଆଦୀସୁ ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହୁନଂ, ଦୂରତୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୀଲୱନ୍ତେସୁ ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣତୋ ତଂ ଆହୁନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଆହୁନେୟ୍ୟୋ । ଅଥ ୱା ଦୂରତୋପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ସାପତେୟ୍ୟମ୍ପି ଏତ୍ଥ ହୁନିତବ୍ବଂ, ସକ୍କାଦୀନମ୍ପି ଆହୱନଂ ଅରହତୀତି ୱା ଆହୱନୀୟୋ । ୟୋ ଚାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଆହୱନୀୟୋ ନାମ ଅଗ୍ଗି, ୟତ୍ଥ ହୁତଂ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି, ସୋ ଚେ ହୁତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତାୟ ଆହୱନୀୟୋ, ସଙ୍ଘୋୱ ଆହୱନୀୟୋ । ସଙ୍ଘେ ହୁତଞ୍ହି ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟୋ ଚ ୱସ୍ସସତଂ ଜନ୍ତୁ, ଅଗ୍ଗିଂ ପରିଚରେ ୱନେ ।

ଏକଞ୍ଚ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ, ମୁହୁତ୍ତମପି ପୂଜୟେ ।

ସା ଏୱ ପୂଜନା ସେୟ୍ୟୋ, ୟଞ୍ଚେ ୱସ୍ସସତଂ ହୁତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୭) ।

ତୟିଦଂ ନିକାୟନ୍ତରେ ‘‘ଆହୱନୀୟୋ’’ତି ପଦଂ ଇଧ ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟୋ’’ତି ଇମିନା ପଦେନ ଅତ୍ଥତୋ ଏକଂ, ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପନ କିଞ୍ଚିମତ୍ତମେୱ ନାନଂ, ତସ୍ମା ଏୱମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ।

ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ପାହୁନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିସାୱିଦିସତୋ ଆଗତାନଂ ପିୟମନାପାନଂ ଞାତିମିତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ସକ୍କାରେନ ପଟିୟତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଦାନଂ, ତମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ତେ ତଥାରୂପେ ପାହୁନକେ ସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ତଥା ହେସ ଏକବୁଦ୍ଧନ୍ତରେପି ଦିସ୍ସତି ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଞ୍ଚ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – ‘‘ପିୟମନାପତ୍ତକରେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏୱଂ ପାହୁନମସ୍ସ ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, ପାହୁନଞ୍ଚ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ପାହୁନେୟ୍ୟୋ । ୟେସଂ ପନ ପାହୱନୀୟୋତି ପାଳି, ତେସଂ ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ପୁବ୍ବକାରଂ ଅରହତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ସବ୍ବପଠମଂ ଆନେତ୍ୱା ଏତ୍ଥ ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ପାହୱନୀୟୋ, ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱା ଆହୱନଂ ଅରହତୀତି ପାହୱନୀୟୋ । ସ୍ୱାୟମିଧ ତେନେୱ ଅତ୍ଥେନ ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଦକ୍ଖିଣା’’ତି ପରଲୋକଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଦାନଂ, ତଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହତି ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱା ହିତୋ ମହପ୍ଫଲଭାୱକରଣେନ ୱିସୋଧନତୋତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ। ଉଭୋ ହତ୍ଥେ ସିରସି ପତିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକେନ କରିୟମାନଂ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ ଅରହତୀତି ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ। ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଅସଦିସଂ ପୁଞ୍ଞୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ । ୟଥା ହି ରତ୍ତସାଲୀନଂ ୱା ୟୱାନଂ ୱା ୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ ‘‘ରତ୍ତସାଲିକ୍ଖେତ୍ତଂ ୟୱକ୍ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସଙ୍ଘୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞୱିରୂହନଟ୍ଠାନଂ । ସଙ୍ଘଂ ନିସ୍ସାୟ ହି ଲୋକସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରହିତସୁଖନିବ୍ବତ୍ତକାନି ପୁଞ୍ଞାନି ୱିରୂହନ୍ତି, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ । ଇଧାପି –

‘‘ୟେ କେଚି ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତାସେ…ପେ॰… ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

‘‘ସଙ୍ଘୋତି କିତ୍ତୟନ୍ତସ୍ସ, କାୟେ ଭୱତି ୟା ପୀତି…ପେ॰…’’ ॥

‘‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦ…ପେ॰… ଦିବ୍ବେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) –

ଆଦୀନଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଘେ ପସାଦସ୍ସ ଫଲୱିସେସୟୋଗୋ, ତେନସ୍ସ ଅଗ୍ଗତା ଅଗ୍ଗୱିପାକତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଅନୁତ୍ତରିୟପଟିଲାଭୋ ସତ୍ତମଭୱାଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଚ୍ଛେଦୋ ଅନୁତ୍ତରସୁଖାଧିଗମୋତି ଏୱମାଦିଉଳାରଫଲନିପ୍ଫାଦନୱସେନ ଅଗ୍ଗୱିପାକତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଗାଥାସୁ ଅଗ୍ଗତୋତି ଅଗ୍ଗେ ରତନତ୍ତୟେ, ଅଗ୍ଗଭାୱତୋ ୱା ପସନ୍ନାନଂ । ଅଗ୍ଗଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅଗ୍ଗସଭାୱଂ ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତଂ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତଂ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଉତ୍ତମସଭାୱଂ, ଦସବଲାଦିସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାଦିଗୁଣସଭାୱଂ ୱା ୱିଜାନତଂ ୱିଜାନନ୍ତାନଂ । ଏୱଂ ସାଧାରଣତୋ ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅସାଧାରଣତୋ ତଂ ୱିଭାଗେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଗ୍ଗେ ବୁଦ୍ଧେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ପସନ୍ନାନନ୍ତି ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ଇତରପ୍ପସାଦେନ ଚ ପସନ୍ନାନଂ ଅଧିମୁତ୍ତାନଂ । ୱିରାଗୂପସମେତି ୱିରାଗେ ଉପସମେ ଚ, ସବ୍ବସ୍ସ ରାଗସ୍ସ ସବ୍ବେସଂ କିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିରାଗହେତୁଭୂତେ ଅଚ୍ଚନ୍ତଉପସମହେତୁଭୂତେ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଖେତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରୂପସମସୁଖଭାୱେନ ଚ ସୁଖେ ।

ଅଗ୍ଗସ୍ମିଂ ଦାନଂ ଦଦତନ୍ତି ଅଗ୍ଗେ ରତନତ୍ତୟେ ଦାନଂ ଦେନ୍ତାନଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତାନଂ । ତତ୍ଥ ଧରମାନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ପୂଜେନ୍ତା ସକ୍କରୋନ୍ତା ପରିନିବ୍ବୁତଞ୍ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଧାତୁଚେତିୟାଦିକେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ପୂଜେନ୍ତା ସକ୍କରୋନ୍ତା ବୁଦ୍ଧେ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତି ନାମ । ‘‘ଧମ୍ମଂ ପୂଜେସ୍ସାମା’’ତି ଧମ୍ମଧରେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ପୂଜେନ୍ତା ସକ୍କରୋନ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ କରୋନ୍ତା ଧମ୍ମେ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତି ନାମ । ତଥା ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ପୂଜେନ୍ତା ସକ୍କରୋନ୍ତା ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ସଙ୍ଘେ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତି ନାମ । ଅଗ୍ଗଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଏୱଂ ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ଉଳାରଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଉଳାରଞ୍ଚ ପୂଜାସକ୍କାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତାନଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଅଗ୍ଗଂ ଉଳାରଂ କୁସଲଂ ଉପଚୀୟତି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଗ୍ଗୱିପାକତାୟ ଅଗ୍ଗଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଗ୍ଗଂ ଆୟୂ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଂ ଆୟୂତି ଦିବ୍ବଂ ୱା ମାନୁସଂ ୱା ଅଗ୍ଗଂ ଉଳାରତମଂ ଆୟୁ । ପୱଡ୍ଢତୀତି ଉପରୂପରି ବ୍ରୂହତି । ୱଣ୍ଣୋତି ରୂପସମ୍ପଦା । ୟସୋତି ପରିୱାରସମ୍ପଦା । କିତ୍ତୀତି ଥୁତିଘୋସୋ । ସୁଖନ୍ତି କାୟିକଂ ଚେତସିକଞ୍ଚ ସୁଖଂ । ବଲନ୍ତି କାୟବଲଂ ଞାଣବଲଞ୍ଚ ।

ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦାତାତି ଅଗ୍ଗସ୍ସ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଦାତା, ଅଥ ୱା ଅଗ୍ଗସ୍ସ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦାନଂ ଉଳାରଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱତ୍ତେତା । ଅଗ୍ଗଧମ୍ମସମାହିତୋତି ଅଗ୍ଗେନ ପସାଦଧମ୍ମେନ ଦାନାଦିଧମ୍ମେନ ଚ ସମାହିତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଚଲପ୍ପସାଦୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ୱା ୱିପାକଭୂତେହି ବହୁଜନସ୍ସ ପିୟମନାପତାଦିଧମ୍ମେହି ୟୁତ୍ତୋ । ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ପମୋଦତୀତି ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ସତ୍ତନିକାୟେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଭାୱଂ ସେଟ୍ଠଭାୱଂ ଅଧିଗତୋ, ଅଗ୍ଗଭାୱଂ ୱା ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗଫଲଂ ଅଧିଗତୋ ପମୋଦତି ଅଭିରମତି ପରିତୁସ୍ସତୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଜୀୱିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧. ଦୁତିୟଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଦେସିତଂ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ଭଗୱତି କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନିଗ୍ରୋଧାରାମେ ୱିହରନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗନ୍ତୁକଭିକ୍ଖୂନଂ ସେନାସନାନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତା ପତ୍ତଚୀୱରାନି ପଟିସାମେନ୍ତା ସାମଣେରା ଚ ଲାଭଭାଜନୀୟଟ୍ଠାନେ ସମ୍ପତ୍ତସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଲାଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦା ମହାସଦ୍ଦା ଅହେସୁଂ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ପଣାମେସି । ତେ କିର ସବ୍ବେୱ ନୱା ଅଧୁନାଗତା ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ । ତଂ ଞତ୍ୱା ମହାବ୍ରହ୍ମା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅଭିନନ୍ଦତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୫୮) ତେସଂ ପଣାମିତଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ୟାଚି । ଭଗୱା ତସ୍ସ ଓକାସଂ ଅକାସି । ଅଥ ମହାବ୍ରହ୍ମା ‘‘କତାୱକାସୋ ଖୋମ୍ହି ଭଗୱତା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଅଥ ଭଗୱା ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଆକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପକ୍କୋସିତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସାରଜ୍ଜମାନରୂପା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ଭଗୱା ତେସଂ ସପ୍ପାୟଦେସନଂ ୱୀମଂସନ୍ତୋ ‘‘ଇମେ ଆମିସହେତୁ ପଣାମିତା, ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଧମ୍ମଦେସନା ନେସଂ ସପ୍ପାୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅନ୍ତମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଦେସେସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ସନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ପୁବ୍ବନ୍ତକପ୍ପିକା ପୁବ୍ବନ୍ତାନୁଦିଟ୍ଠିନୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୯) କୋଟ୍ଠାସେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ଅନ୍ତୱା ଅୟଂ ଲୋକୋ ପରିୱଟୁମୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୫୫) ପରିଚ୍ଛେଦେ । ‘‘ହରିତନ୍ତଂ ୱା ପଥନ୍ତଂ ୱା ସେଲନ୍ତଂ ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୪) ମରିୟାଦାୟଂ । ‘‘ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଗୁଣ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାର) ସରୀରାୱୟୱେ ‘‘ଚରନ୍ତି ଲୋକେ ପରିୱାରଛନ୍ନା, ଅନ୍ତୋ ଅସୁଦ୍ଧା ବହି ସୋଭମାନା’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୨; ମହାନି॰ ୧୯୧) ଚିତ୍ତେ । ‘‘ଅପ୍ପେକଚ୍ଚାନି ଉପ୍ପଲାନି ୱା ପଦୁମାନି ୱା ପୁଣ୍ଡରୀକାନି ୱା ଉଦକେ ଜାତାନି ଉଦକେ ସଂୱଡ୍ଢାନି ଉଦକାନୁଗ୍ଗତାନି ଅନ୍ତୋ ନିମୁଗ୍ଗପୋସୀନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୯; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨; ମହାୱ॰ ୯) ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ।

‘‘ମିଗାନଂ କୋଟ୍ଠୁକୋ ଅନ୍ତୋ, ପକ୍ଖୀନଂ ପନ ୱାୟସୋ ।

ଏରଣ୍ଡୋ ଅନ୍ତୋ ରୁକ୍ଖାନଂ, ତୟୋ ଅନ୍ତା ସମାଗତା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୩.୧୩୫) –

ଆଦୀସୁ ଲାମକେ । ଇଧାପି ଲାମକେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତମିଦଂ ଭିକ୍ଖୱେ ଜୀୱିକାନନ୍ତି ଭିକ୍ଖୱେ ଇଦଂ ଜୀୱିକାନଂ ଅନ୍ତଂ ପଚ୍ଛିମଂ ଲାମକଂ, ସବ୍ବନିହୀନଂ ଜୀୱିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିଦଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ ପିଣ୍ଡପରିୟେସନେନ ଭିକ୍ଖାଚରିୟାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପଦତ୍ଥୋ – ପିଣ୍ଡାୟ ଉଲତୀତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ, ପିଣ୍ଡପରିୟେସନେନ ଜୀୱିକାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିସାପୋତି ଅକ୍କୋସୋ । କୁପିତା ହି ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ ‘‘ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କପାଲହତ୍ଥୋ ପିଣ୍ଡଂ ପରିୟେସମାନୋ ଚରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଅକ୍କୋସନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘କିଂ ତୁୟ୍ହଂ ଅକାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ୟୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ବଲୱୀରିୟୂପପନ୍ନୋପି ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପହାୟ କପଣୋ ପିଣ୍ଡୋଲୋ ୱିଚରସି ପତ୍ତପାଣୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ଅକ୍କୋସନ୍ତିୟେୱ । ତଞ୍ଚଖୋ ଏତନ୍ତି ତଂ ଏତଂ ଅଭିସପମ୍ପି ସମାନଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ । କୁଲପୁତ୍ତା ଉପେନ୍ତି ଅତ୍ଥୱସିକାତି ମମ ସାସନେ ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଅତ୍ଥୱସିକା କାରଣୱସିକା ହୁତ୍ୱା କାରଣୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପେନ୍ତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ରାଜାଭିନୀତାତିଆଦୀସୁ ୟେ ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତକଂ ଖାଦିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ବନ୍ଧନାଗାରେ ବନ୍ଧାପିତା ପଲାୟିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ରଞ୍ଞା ବନ୍ଧନଂ ଅଭିନୀତତ୍ତା ରାଜାଭିନୀତା ନାମ । ୟେ ପନ ଚୋରେହି ଅଟୱିୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଚ୍ଚେସୁ ମାରିୟମାନେସୁ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ମୟଂ ସାମି ତୁମ୍ହେହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ଗେହଂ ଅନଜ୍ଝାୱସିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିସ୍ସାମ, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦିପୁଞ୍ଞଂ କରିସ୍ସାମ, ତତୋ ତତୋ ତୁମ୍ହାକଂ ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ତେହି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଚୋରାଭିନୀତା ନାମ ଚୋରେହି ମାରେତବ୍ବତଂ ଅଭିନୀତତ୍ତା । ୟେ ପନ ଇଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପଲାୟିତ୍ୱା ପବ୍ବଜନ୍ତି, ତେ ଇଣଟ୍ଟା ନାମ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଏତଂ ପିଣ୍ଡୋଲ୍ୟଂ କୁଲପୁତ୍ତା ମମ ସାସନେ ନେୱ ରାଜାଭିନୀତା…ପେ॰… ନ ଆଜୀୱିକାପକତା ଉପେନ୍ତି, ଅପିଚ ଖୋ ‘‘ଓତିଣ୍ଣମ୍ହା ଜାତିୟା…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟେଥା’’ତି ଉପେନ୍ତୀତି ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ଓତିଣ୍ଣମ୍ହାତି ଓତିଣ୍ଣା ଅମ୍ହା । ଜାତିୟାତିଆଦୀସୁ ତମ୍ହି ତମ୍ହି ସତ୍ତନିକାୟେ ଖନ୍ଧାନଂ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ଜାତି, ପରିପାକୋ ଜରା, ଭେଦୋ ମରଣଂ। ଞାତିରୋଗଭୋଗସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ସନ୍ତାପୋ ଅନ୍ତୋ ନିଜ୍ଝାନଂ ସୋକୋ, ତେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ୱଚୀୱିପ୍ପଲାପୋ ପରିଦେୱୋ। ଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବପଟିହତକାୟସ୍ସ କାୟପୀଳନଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଆଘାତୱତ୍ଥୂସୁ ଉପହତଚିତ୍ତସ୍ସ ଚେତୋପୀଳନଂ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଞାତିବ୍ୟସନାଦୀହି ଏୱ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ପରିଦେୱେନପି ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସମତ୍ଥସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପସମୁଟ୍ଠିତୋ ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ। ଏତେହି ଜାତିଆଦୀହି ଓତିଣ୍ଣା ଦୁକ୍ଖୋତିଣ୍ଣା, ତେହି ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖେହି ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠା । ଦୁକ୍ଖପରେତାତି ତେହି ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୂହି ଅଭିଭୂତା । ଜାତିଆଦୟୋ ହି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖା, ଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ସୋକପରିଦେୱଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସୁପାୟାସା ଦୁକ୍ଖାତି । ଅପ୍ପେୱ ନାମ…ପେ॰… ପଞ୍ଞାୟେଥାତି ଇମସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦକରଣଂ ଓସାନକିରିୟା ଅପି ନାମ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ।

ସୋ ଚ ହୋତି ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତି ଇଦଂ ୟୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ ଅପରଭାଗେ ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ତଥାରୂପଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାଲୂତି ପରଭଣ୍ଡାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାୟିତା । ତିବ୍ବସାରାଗୋତି ବଲୱରାଗୋ । ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ବ୍ୟାପାଦେନ ପୂତିଭୂତତ୍ତା ୱିପନ୍ନଚିତ୍ତୋ । ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପୋତି ତିଖିଣସିଙ୍ଗୋ ୱିୟ ଚଣ୍ଡଗୋଣୋ ପରେସଂ ଉପଘାତୱସେନ ଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀତି ଭତ୍ତନିକ୍ଖିତ୍ତକାକୋ ୱିୟ, ମଂସନିକ୍ଖିତ୍ତସୁନଖୋ ୱିୟ ଚ ନଟ୍ଠସ୍ସତି, ଇଧ କତଂ ଏତ୍ଥ ନ ସରତି । ଅସମ୍ପଜାନୋତି ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ ଖନ୍ଧାଦିପରିଚ୍ଛେଦରହିତୋ । ଅସମାହିତୋତି ଚଣ୍ଡସୋତେ ବଦ୍ଧନାୱା ୱିୟ ଅସଣ୍ଠିତୋ । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ପନ୍ଥାରୁଳ୍ହମିଗୋ ୱିୟ ଭନ୍ତମନୋ । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୟଥା ଗିହୀ ସଂୱରାଭାୱେନ ପରିଗ୍ଗହପରିଜନେ ଓଲୋକେନ୍ତି ଅସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟା, ଏୱଂ ଅସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ ହୋତି ।

ଛୱାଲାତନ୍ତି ଛୱାନଂ ଦଡ୍ଢଟ୍ଠାନେ ଅଲାତଂ । ଉଭତୋପଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥଗତନ୍ତି ପମାଣେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଉଭତୋ ଦ୍ୱୀସୁ କୋଟୀସୁ ଆଦିତ୍ତଂ ମଜ୍ଝେ ଗୂଥମକ୍ଖିତଂ । ନେୱ ଗାମେତି ସଚେ ହି ତଂ ୟୁଗନଙ୍ଗଲଗୋପାନସିପକ୍ଖପାସକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ ସକ୍କା ଅସ୍ସ ଗାମେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରେୟ୍ୟ । ସଚେ ଖେତ୍ତକୁଟିୟା କଟ୍ଠତ୍ଥରମଞ୍ଚକାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଉପନେତୁଂ ସକ୍କା ଅସ୍ସ, ଅରଞ୍ଞେ କଟ୍ଠତ୍ଥଂ ଫରେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟତ୍ଥାପି ନ ସକ୍କା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥୂପମାହନ୍ତି ତଥୂପମଂ ଛୱାଲାତସଦିସଂ ଅହଂ ଇମଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦାମି । ଗିହିଭୋଗା ଚ ପରିହୀନୋତି ୟୋ ଅଗାରେ ୱସନ୍ତେହି ଗିହୀହି ଦାୟଜ୍ଜେ ଭାଜିୟମାନେ ଅଞ୍ଞଥା ଚ ଭୋଗୋ ଲଦ୍ଧବ୍ବୋ ଅସ୍ସ, ତତୋ ଚ ପରିହୀନୋ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ପରିୟତ୍ତିପଟିୱେଧୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥଞ୍ଚ ନ ପରିପୂରେତି । ଇମଂ ପନ ଉପମଂ ସତ୍ଥା ନ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ୱସେନ ଆହରି, ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲସ୍ସ ପନ ଅଲସସ୍ସ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଦୋସେହି ଦୂସିତଚିତ୍ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ ଆହରୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ଗିହିଭୋଗାତି କାମସୁଖସମ୍ଭୋଗତୋ । ପରିହୀନୋତି ଜୀନୋ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚେୱ ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ତାଦିସୋ ହି ଅସୁତଂ ସୋତୁଂ ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ଅଲସଭାୱତୋ । ଦୁଟ୍ଠୁ ଭଗୋତି ଦୁବ୍ଭଗୋ, ଅଲକ୍ଖିକୋ କାଳକଣ୍ଣିପୁରିସୋ । ପରିଧଂସମାନୋତି ୱିନସ୍ସମାନୋ । ପକିରେତୀତି ୱିକିରେତି ୱିଦ୍ଧଂସେତି । ସବ୍ବମେତଂ ଭାୱିନୋ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଛୱାଲାତଂୱ ନସ୍ସତୀତି ସୋ ତାଦିସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଛୱାଲାତଂ ୱିୟ କସ୍ସଚି ଅନୁପୟୁଜ୍ଜମାନୋ ଏୱ ନସ୍ସତି ଉଭତୋ ପରିଭଟ୍ଠଭାୱତୋ । ଏୱଂ ‘‘କାୟୱାଚାହି ଅକତୱୀତିକ୍କମୋପି ଚିତ୍ତଂ ଅୱିସୋଧେନ୍ତୋ ନସ୍ସତି, ପଗେୱ କତୱୀତିକ୍କମୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି ତସ୍ସ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭାଗିଭାୱଦସ୍ସନେନ ଦୁସ୍ସୀଲେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ସତ୍ତେ ୱିୱେଚେତୁକାମୋ ‘‘କାସାୱକଣ୍ଠା’’ତିଆଦିନା ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ତତିୟେ ସଙ୍ଘାଟିକଣ୍ଣେତି ଚୀୱରକୋଟିୟଂ । ଗହେତ୍ୱାତି ପରାମସିତ୍ୱା । ଅନୁବନ୍ଧୋ ଅସ୍ସାତି ଅନୁଗତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥେନ ମୟା ପାରୁତସ୍ସ ସୁଗତମହାଚୀୱରସ୍ସ କଣ୍ଣେ ପରାମସନ୍ତୋ ୱିୟ ମଂ ଅନୁଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୟ୍ହଂ ଆସନ୍ନତରୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି । ପାଦେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋତି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ମମ ପାଦେ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଟ୍ଠାନେ ପାଦୁଦ୍ଧାରଣାନନ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ । ଉଭୟେନାପି ‘‘ଠାନଗମନାଦୀସୁ ଅୱିଜହନ୍ତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ମୟ୍ହଂ ସମୀପେ ଏୱ ୱିହରେୟ୍ୟ ଚେପୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସୋ ଆରକାୱ ମୟ୍ହଂ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସାତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ପଟିପଦଂ ଅପୂରେନ୍ତୋ ମମ ଦୂରେୟେୱ, ଅହଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଦୂରେୟେୱ । ଏତେନ ମଂସଚକ୍ଖୁନା ତଥାଗତଦସ୍ସନଂ ରୂପକାୟସମୋଧାନଞ୍ଚ ଅକାରଣଂ, ଞାଣଚକ୍ଖୁନାୱ ଦସ୍ସନଂ ଧମ୍ମକାୟସମୋଧାନମେୱ ଚ ପମାଣନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ନ ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ । ସୋ ଚ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀହି ଦୂସିତଚିତ୍ତେନ ନ ସକ୍କା ପସ୍ସିତୁଂ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଦସ୍ସନତୋ ଧମ୍ମକାୟଞ୍ଚ ନ ପସ୍ସତୀତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କିଂ ତେ, ୱକ୍କଲି, ଇମିନା ପୂତିକାୟେନ ଦିଟ୍ଠେନ ? ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି ସୋ ମଂ ପସ୍ସତି; ୟୋ ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ।

‘‘ଧମ୍ମଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୩; ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ଚ ।

‘‘ଧମ୍ମକାୟୋ ଇତିପି, ବ୍ରହ୍ମକାୟୋ ଇତିପୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୮) ଚ ଆଦି ।

ୟୋଜନସତେତି ୟୋଜନସତେ ପଦେସେ, ୟୋଜନସତମତ୍ଥକେତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ଚସ୍ସ ଅନଭିଜ୍ଝାଲୁଆଦିଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ମହିଚ୍ଛୋତି କାମେସୁ ତିବ୍ବସାରାଗତାୟ ମହାଇଚ୍ଛୋ । ୱିଘାତୱାତି ପଦୁଟ୍ଠମନସଙ୍କପ୍ପତାୟ ସତ୍ତେସୁ ଆଘାତୱସେନ ମହିଚ୍ଛତାୟ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭେନ ଚ ୱିଘାତୱା । ଏଜାନୁଗୋତି ଏଜାସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଦାସୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ରାଗାଦିକିଲେସପରିଳାହାଭିଭୱେନ ଅନିବ୍ବୁତୋ। ରୂପାଦିୱିସୟାନଂ ଅଭିକଙ୍ଖନେନ ଗିଦ୍ଧୋ । ପସ୍ସ ୟାୱଞ୍ଚ ଆରକାତି ଅନେଜସ୍ସ ନିବ୍ବୁତସ୍ସ ୱୀତଗେଧସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଓକାସୱସେନ ସମୀପେପି ସମାନୋ ମହିଚ୍ଛୋ ୱିଘାତୱା ଏଜାନୁଗୋ ଅନିବ୍ବୁତୋ ଗିଦ୍ଧୋ ବାଲପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ୟତ୍ତକଂ ଦୂରେ, ତସ୍ସ ସୋ ଦୂରଭାୱୋ ପସ୍ସ, ୱତ୍ତୁମ୍ପି ନ ସୁକରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନଭଞ୍ଚ ଦୂରେ ପଥୱୀ ଚ ଦୂରେ,

ପାରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ତଥାହୁ ଦୂରେ ।

ତତୋ ହୱେ ଦୂରତରଂ ୱଦନ୍ତି,

ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ଅସତଞ୍ଚ ରାଜା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୭; ଜା॰ ୨.୨୧.୪୧୪) ।

ଧମ୍ମମଭିଞ୍ଞାୟାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞାୟ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାହି ୟଥାରହଂ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଜାନିତ୍ୱା । ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ଅପରଭାଗେ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପରିଞ୍ଞାଦିୱସେନ ୟଥାମରିୟାଦଂ ଜାନିତ୍ୱା । ପଣ୍ଡିତୋତି ପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚେନ ପଣ୍ଡିତୋ । ରହଦୋୱ ନିୱାତେ ଚାତି ନିୱାତଟ୍ଠାନେ ରହଦୋ ୱିୟ ଅନେଜୋ କିଲେସଚଲନରହିତୋ ଉପସମ୍ମତି, ୟଥା ସୋ ରହଦୋ ନିୱାତଟ୍ଠାନେ ୱାତେନ ଅନବ୍ଭାହତୋ ସନ୍ନିସିନ୍ନୋୱ ହୋତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ସବ୍ବଥାପି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସୋ କିଲେସଚଲନରହିତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିନା ୱୂପସମ୍ମତି, ସବ୍ବକାଲଂ ଉପସନ୍ତସଭାୱୋୱ ହୋତି । ଅନେଜୋତି ସୋ ଏୱଂ ଅନେଜାଦିସଭାୱୋ ଅରହା ଅନେଜାଦିସଭାୱସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଓକାସତୋ ଦୂରେପି ସମାନୋ ଧମ୍ମସଭାୱତୋ ଅଦୂରେ ସନ୍ତିକେ ଏୱାତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଅଗ୍ଗିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ ଅଗ୍ଗି, ରାଗୋ ଏୱ ଅଗ୍ଗି ରାଗଗ୍ଗି । ରାଗୋ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସତ୍ତେ ଅନୁଦହତି ଝାପେତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଗ୍ଗୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଗ୍ଗି ୟଦେୱ ଇନ୍ଧନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ନିଦହତି, ମହାପରିଳାହୋ ଚ ହୋତି, ଏୱମିମେପି ରାଗାଦୟୋ ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ନିଦହନ୍ତି, ମହାପରିଳାହା ଚ ହୋନ୍ତି ଦୁନ୍ନିବ୍ବାପୟା । ତେସୁ ରାଗପରିଳାହେନ ସନ୍ତତ୍ତହଦୟାନଂ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭଦୁକ୍ଖେନ ମରଣପ୍ପତ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ପମାଣଂ ନତ୍ଥି । ଅୟଂ ତାୱ ରାଗସ୍ସ ଅନୁଦହନତା । ଦୋସସ୍ସ ପନ ଅନୁଦହନତାୟ ୱିସେସତୋ ମନୋପଦୋସିକା ଦେୱା, ମୋହସ୍ସ ଅନୁଦହନତାୟ ଖିଡ୍ଡାପଦୋସିକା ଦେୱା ଚ ନିଦସ୍ସନଂ । ମୋହୱସେନ ହି ତେସଂ ସତିସମ୍ମୋସୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଖିଡ୍ଡାୱସେନ ଆହାରୱେଲଂ ଅତିୱତ୍ତେନ୍ତା କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ଅୟଂ ତାୱ ରାଗାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକୋ ଅନୁଦହନଭାୱୋ । ସମ୍ପରାୟିକୋ ପନ ନିରୟାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତାପନୱସେନ ଘୋରତରୋ ଦୁରଧିୱାସୋ ଚ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଆଦିତ୍ତପରିୟାୟେନ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ କାମେସୁ ମୁଚ୍ଛିତେତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ପାତବ୍ୟତାୱସେନ ମୁଚ୍ଛଂ ବାଲ୍ୟଂ ପମାଦଂ ମିଚ୍ଛାଚାରଂ ଆପନ୍ନେ । ବ୍ୟାପନ୍ନେତି ବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତେ ଦହତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନରେ ପାଣାତିପାତିନୋତି ଇଦଂ ଦୋସଗ୍ଗିସ୍ସ । ଅରିୟଧମ୍ମେ ଅକୋୱିଦେତି ୟେ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀସୁ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଉଗ୍ଗହପରିପୁଚ୍ଛାୟ ମନସିକାରରହିତା ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅକୁସଲା, ତେ ସମ୍ମୋହେନ ଅଭିଭୂତା ୱିସେସେନ ସମ୍ମୂଳ୍ହା ନାମାତି ୱୁତ୍ତା । ଏତେ ଅଗ୍ଗୀ ଅଜାନନ୍ତାତି ‘‘ଏତେ ରାଗଗ୍ଗିଆଦୟୋ ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଅନୁଦହନ୍ତୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତା ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ଚ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତା । ସକ୍କାୟାଭିରତାତି ସକ୍କାୟେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନନନ୍ଦନାଭିରତା । ୱଡ୍ଢୟନ୍ତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନେନ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତି ଆଚିନନ୍ତି । ନିରୟନ୍ତି ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ମହାନିରୟଂ, ସୋଳସୱିଧଂ ଉସ୍ସଦନିରୟନ୍ତି ସବ୍ବମ୍ପି ନିରୟଂ । ତିରଚ୍ଛାନଞ୍ଚ ୟୋନିୟୋତି ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟୋ ଚ । ଅସୁରନ୍ତି ଅସୁରକାୟଂ ପେତ୍ତିୱିସୟଞ୍ଚ ୱଡ୍ଢୟନ୍ତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀନଂ ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ଅନୁଦହନଭାୱଦସ୍ସନମୁଖେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ନିବ୍ବାପନେନ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତାତି ଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ୟୁତ୍ତା । କତ୍ଥ ? ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନେ। ତେନ ଅଞ୍ଞସାସନେ ରାଗଗ୍ଗିଆଦୀନଂ ନିବ୍ବାପନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତଥା ହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ତେସଂ ନିବ୍ବାପନୱିଧିଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ତେ ନିବ୍ବାପେନ୍ତି ରାଗଗ୍ଗିଂ, ନିଚ୍ଚଂ ଅସୁଭସଞ୍ଞିନୋ ।

ଦୋସଗ୍ଗିଂ ପନ ମେତ୍ତାୟ, ନିବ୍ବାପେନ୍ତି ନରୁତ୍ତମା ।

ମୋହଗ୍ଗିଂ ପନ ପଞ୍ଞାୟ, ୟାୟଂ ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ’’ତି ॥ –

ଆହ। ତତ୍ଥ ଅସୁଭସଞ୍ଞିନୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱସେନ ଚେୱ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିୱସେନ ଚ ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗେନ ଅସୁଭସଞ୍ଞିନୋ । ମେତ୍ତାୟାତି ‘‘ସୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନ ଚେତସା ଏକଂ ଦିସଂ ଫରିତ୍ୱା ୱିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୪, ୬୬) ୱୁତ୍ତାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସୁଭଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ରାଗଗ୍ଗିଦୋସଗ୍ଗୀନଂ ନିବ୍ବାପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପଞ୍ଞାୟାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ତେନେୱାହ ‘‘ୟାୟଂ ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀ’’ତି । ସା ହି କିଲେସକ୍ଖନ୍ଧଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝନ୍ତୀ ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ନିବ୍ବେଧଗାମିନୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସେସଂ ପରିନିବ୍ବନ୍ତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅସେସଂ ରାଗଗ୍ଗିଆଦିଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ସଉପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଠିତା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ନିପକା ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେନ ସବ୍ବସୋ କୋସଜ୍ଜସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେନ ଅକିଲାସୁଭାୱେନ ଚ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱମତନ୍ଦିତା ଚରିମକଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅସେସଂ ପରିନିବ୍ବନ୍ତି । ତତୋ ଚ ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅଚ୍ଚଗୁଂ ଅତିକ୍କମଂସୁ ।

ଏୱଂ ୟେ ରାଗଗ୍ଗିଆଦିକେ ନିବ୍ବାପେନ୍ତି, ତେସଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିୱିଦ୍ଧଗୁଣେହି ଥୋମେନ୍ତୋ ଓସାନଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅରିୟଦ୍ଦସାତି ଅରିୟେହି ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ କିଲେସେହି ୱା ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଅରିୟଂ ଚତୁସଚ୍ଚମେୱ ୱା ଦିଟ୍ଠୱନ୍ତୋତି ଅରିୟଦ୍ଦସା । ୱେଦସ୍ସ ମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ, ତେନ ୱା ୱେଦେନ ସଂସାରସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ଗତାତି ୱେଦଗୁନୋ । ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟାତି ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବଂ ଆଜାନିତବ୍ବଂ କୁସଲାଦିଂ ଖନ୍ଧାଦିଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପପରିକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪. ପଞ୍ଚମେ ତଥା ତଥାତି ତେନ ତେନ ପକାରେନ । ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୱୀମଂସେୟ୍ୟ ପରିତୁଲେୟ୍ୟ ସମ୍ମସେୟ୍ୟ ୱା । ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ଉପପରିକ୍ଖତୋତି ୟଥା ୟଥା ଅସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ବହିଦ୍ଧାଚସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅୱିସଟନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସମାହିତଂ, ତତୋ ଏୱ ଅୱିସଟଂ ସିୟା। ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେନ ୟେନ ପକାରେନ ଇମସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ସମାହିତାକାରସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସମଥନିମିତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ସମ୍ମସନଞାଣଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନତୋ ବହିଦ୍ଧା ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ନ ସିୟା, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟତାୟ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟଂ ନ ସିୟା, ତେନ ତେନ ପକାରେନ ଭିକ୍ଖୁ ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟ ପରିତୁଲେୟ୍ୟାତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅସଣ୍ଠିତନ୍ତି ୟସ୍ମା ୱୀରିୟେ ମନ୍ଦଂ ୱହନ୍ତେ ସମାଧିସ୍ସ ବଲୱଭାୱତୋ କୋସଜ୍ଜାଭିଭୱେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେ ସଙ୍କୋଚୱସେନ ଠିତତ୍ତା ସଣ୍ଠିତଂ ନାମ ହୋତି, ୱୀରିୟସମତାୟ ପନ ୟୋଜିତାୟ ଅସଣ୍ଠିତଂ ହୋତି ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନଂ । ତସ୍ମା ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅସଣ୍ଠିତଂ ଅସ୍ସ, ୱୀଥିପଟିପନ୍ନଂ ସିୟା, ତଥା ତଥା ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଅନୁପାଦାୟ ନ ପରିତସ୍ସେୟ୍ୟାତି ୟଥା ୟଥାସ୍ସ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ରୂପାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତୋ ଏୱ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗାହୱସେନ ନ ପରିତସ୍ସେୟ୍ୟ, ତଥା ତଥା ଉପପରିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କଥଂ ପନ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ତିୱିଧମ୍ପେତଂ ସିୟାତି ? ଉଦ୍ଧଚ୍ଚପକ୍ଖିୟେ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିୟେ ଚ ଧମ୍ମେ ୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପୁବ୍ବେୱ ୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ୟଥା ସମ୍ମଦେୱ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜତି, ତଥା ସମ୍ମସତୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିପଦାଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଆରଦ୍ଧାୟ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଅତିସିଥିଲୱୀରିୟୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିସୋଧନୂପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଥା ୱିସୋଧିତେ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗେନ ଘଟେତ୍ୱା ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମତିକ୍କମାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ବହିଦ୍ଧା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଞ୍ଞାଣେ’’ତିଆଦିମାହ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସମ୍ଭୱୋ ନ ହୋତୀ’’ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନଂ ମଗ୍ଗେନ ଘଟେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସତୋ କିଲେସେସୁ ଖୀଣେସୁ ଆୟତିଂ ଅନାଗତେ ଜାତିଜରାମରଣସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମୁଦୟସଙ୍ଖାତୋ ସମ୍ଭୱୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ନ ହୋତି, ଜାତିସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଜରାମରଣସଙ୍ଖାତୋ ଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୱୋ ଚ ନ ହୋତି ।

ଗାଥାୟଂ ସତ୍ତସଙ୍ଗପ୍ପହୀନସ୍ସାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଗୋ, ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗୋ, ମାନସଙ୍ଗୋ, କୋଧସଙ୍ଗୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଗୋ, କିଲେସସଙ୍ଗୋ, ଦୁଚ୍ଚରିତସଙ୍ଗୋତି ଇମେସଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସଙ୍ଗାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସତ୍ତସଙ୍ଗପ୍ପହୀନସ୍ସ । କେଚି ପନ ‘‘ସତ୍ତାନୁସୟା ଏୱ ସତ୍ତ ସଙ୍ଗା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନେତ୍ତିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସାତି ଛିନ୍ନଭୱନେତ୍ତିକସ୍ସ। ୱିକ୍ଖୀଣୋ ଜାତିସଂସାରୋତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାୟନୱସେନ ପୱତ୍ତିୟା ଜାତିହେତୁକତ୍ତା ଚ ଜାତିଭୂତୋ ସଂସାରୋତି ଜାତିସଂସାରୋ, ସୋ ଭୱନେତ୍ତିୟା ଛିନ୍ନତ୍ତା ୱିକ୍ଖୀଣୋ ପରିକ୍ଖୀଣୋ, ତତୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋତି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. କାମୂପପତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ଛଟ୍ଠେ କାମୂପପତ୍ତିୟୋତି କାମପଟିଲାଭା କାମପଟିସେୱନା ୱା । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମାତି ନିବଦ୍ଧକାମା ନିବଦ୍ଧାରମ୍ମଣା ୟଥା ତଂ ମନୁସ୍ସା । ମନୁସ୍ସା ହି ନିବଦ୍ଧୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି । ୟତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ସତମ୍ପି ସହସ୍ସମ୍ପି ଦତ୍ୱା ତମେୱ ମାତୁଗାମଂ ଆନେତ୍ୱା ନିବଦ୍ଧଭୋଗଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଦେୱା । ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଚତୁଦେୱଲୋକୱାସିନୋ ନିବଦ୍ଧୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି । ପଞ୍ଚସିଖୱତ୍ଥୁ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଏକଚ୍ଚେ ଆପାୟିକେ ନେରୟିକେ ଠପେତ୍ୱା ସେସଅପାୟସତ୍ତାପି ନିବଦ୍ଧୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂୟେୱ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି । ମଚ୍ଛା ହି ଅତ୍ତନୋ ମଚ୍ଛିୟା, କଚ୍ଛପୋ କଚ୍ଛପିୟାତି ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିରଚ୍ଛାନା ପେତା ୱିନିପାତିକା ଚ । ତସ୍ମା ନେରୟିକେ ଠପେତ୍ୱା ସେସଅପାୟସତ୍ତେ ଉପାଦାୟ ୟାୱ ତୁସିତକାୟା ଇମେ ସତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତକାମା ନାମ, ନିମ୍ମାନରତିନୋତି ସୟଂ ନିମ୍ମିତେ ନିମ୍ମାନେ ରତି ଏତେସନ୍ତି ନିମ୍ମାନରତିନୋ । ତେ ହି ନୀଲପୀତାଦିୱସେନ ୟାଦିସଂ ୟାଦିସଂ ରୂପଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତାଦିସଂ ତାଦିସଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ରମନ୍ତି ଆୟସ୍ମତୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁରତୋ ମନାପକାୟିକା ଦେୱତା ୱିୟ । ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିନୋତି ପରେହି ନିମ୍ମିତେ କାମେ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତୀତି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତିନୋ । ତେସଞ୍ହି ମନଂ ଞତ୍ୱା ପରେ ୟଥାରୁଚିତଂ କାମଭୋଗଂ ନିମ୍ମିନନ୍ତି, ତେ ତତ୍ଥ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି । କଥଂ ତେ ପରସ୍ସ ମନଂ ଜାନନ୍ତୀତି ? ପକତିସେୱନାୱସେନ । ୟଥା ହି କୁସଲୋ ସୂଦୋ ରଞ୍ଞୋ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟଂ ୟଂ ରୁଚ୍ଚତି, ତଂ ତଂ ଜାନାତି, ଏୱଂ ପକତିୟା ଅଭିରୁଚିତାରମ୍ମଣଂ ଞତ୍ୱା ତାଦିସେୟେୱ ନିମ୍ମିନନ୍ତି, ତେ ତତ୍ଥ ୱସଂ ୱତ୍ତେନ୍ତି, ମେଥୁନସେୱନାଦିୱସେନ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ହସିତମତ୍ତେନ ଓଲୋକିତମତ୍ତେନ ଆଲିଙ୍ଗିତମତ୍ତେନ ହତ୍ଥଗ୍ଗହଣମତ୍ତେନ ଚ ତେସଂ କାମକିଚ୍ଚଂ ଇଜ୍ଝତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ଏତଂ ପନ ନତ୍ଥୀ’’ତି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ନ ହି କାୟେନ ଅଫୁସନ୍ତସ୍ସ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ କାମକିଚ୍ଚଂ ସାଧେତି । ଛନ୍ନମ୍ପି କାମାୱଚରଦେୱାନଂ କାମା ପାକତିକା ଏୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଛ ଏତେ କାମାୱଚରା, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିନୋ ।

ସବ୍ବେସଂ ଏକସଙ୍ଖାତଂ, ଆୟୁ ଭୱତି କିତ୍ତକ’’ନ୍ତି ॥ (ୱିଭ॰ ୧୦୨୩) ।

ଗାଥାସୁ ୟେ ଚଞ୍ଞେତି ୟେ ୟଥାୱୁତ୍ତଦେୱେହି ଅଞ୍ଞେ ଚ କାମଭୋଗିନୋ ମନୁସ୍ସା ଚେୱ ଏକଚ୍ଚେ ଅପାୟୂପଗା ଚ ସବ୍ବେ ତେ । ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ଇମଂ ୟଥାପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତଭାୱଞ୍ଚେୱ, ଉପପତ୍ତିଭୱନ୍ତରସଙ୍ଖାତଂ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱିପ୍ପଭେଦଂ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତରେ ନ ଅତିକ୍କମନ୍ତି । ସବ୍ବେ ପରିଚ୍ଚଜେ କାମେତି ଦିବ୍ବାଦିଭେଦେ ସବ୍ବେପି କାମେ ୱତ୍ଥୁକାମେ ଚ କିଲେସକାମେ ଚ ପରିଚ୍ଚଜେୟ୍ୟ । କିଲେସକାମେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଜହନ୍ତୋୟେୱ ହି ୱତ୍ଥୁକାମେ ପରିଚ୍ଚଜତି ନାମ । ପିୟରୂପସାତଗଧିତନ୍ତି ପିୟରୂପେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ସୁଖୱେଦନସ୍ସାଦେନ ଗଧିତଂ ଗିଦ୍ଧଂ । ଛେତ୍ୱା ସୋତଂ ଦୁରଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞେହି ଦୁରଚ୍ଚୟଂ ଦୁରତିକ୍କମଂ ତଣ୍ହାସୋତଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. କାମୟୋଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬. ସତ୍ତମେ କାମୟୋଗୟୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ କାମୟୋଗୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ କାମୟୋଗୟୁତ୍ତୋ, ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକାମରାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଭୱୟୋଗୋ, ତଥା ଝାନନିକନ୍ତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ଚ ରାଗୋ, ତେନ ୟୁତ୍ତୋ ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋ, ଅପ୍ପହୀନଭୱରାଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଗାମୀତି ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତୋପି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଇମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗମନସୀଲୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତ’’ନ୍ତି । ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଇତ୍ଥଭାୱଂ ଆଗମନଧମ୍ମୋ, ମନୁସ୍ସେସୁ ଉପପଜ୍ଜନସୀଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ କାମୟୋଗୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗମନସ୍ସ କାରଣଂ । ୟୋ ପନ କାମୟୋଗୟୁତ୍ତୋ, ସୋ ଏକନ୍ତେନ ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋପି ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କାମୟୋଗୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଉଭୟମ୍ପି ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ।

କାମୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅସୁଭଜ୍ଝାନମ୍ପି କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ, ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଏକନ୍ତେନେୱ କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ନାମ, ତସ୍ମା ତତିୟମଗ୍ଗଫଲେ ଠିତୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘କାମୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ନ ପହୀୟତି, ତସ୍ମା ସୋ ଅପ୍ପହୀନଭୱୟୋଗତ୍ତା ‘‘ଭୱୟୋଗୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅନାଗାମୀତି କାମଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଅନାଗମନତୋ ଅନାଗାମୀ । କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୱସେନେୱ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଅନୱସେସଓରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନସମୁଗ୍ଘାତେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଅନାଗନ୍ତ୍ୱା ହୋତି, ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀ ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋ । ୟସ୍ସ ପନ ଅନୱସେସଂ ଭୱୟୋଗୋ ପହୀନୋ, ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗାଦିଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସାପି ତଦେକଟ୍ଠଭାୱତୋ ପହୀନା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି, ସୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ‘‘ଅରହଂ ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘କାମୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱୟୋଗୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ଅରହଂ ହୋତି ଖୀଣାସୱୋ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ଅନାଗାମୀ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସପ୍ପହାନଂ ୱିୟ, ତତିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସସଂୟୋଜନପରିକ୍ଖୟୋ ୱିୟ ଚ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସ୍ସ ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ପଠମପଦେନ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଗହିତୋ, ଦୁତିୟପଦେନ ପନ ସବ୍ବୋ ଅନାଗାମୀ, ତତିୟପଦେନ ଅରହାତି ଅରହତ୍ତନିକୂଟେନ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

ଗାଥାସୁ ଉଭୟନ୍ତି ଉଭୟେନ, କାମୟୋଗେନ, ଭୱୟୋଗେନ ଚ ସଂୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଂସାରନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ସୋତାପନ୍ନା ସକଦାଗାମିନୋତି ଇମେ ତିୱିଧା ସତ୍ତା କାମୟୋଗଭୱୟୋଗାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଂସାରନ୍ତି । ତତୋ ଏୱ ଜାତିମରଣଗାମିନୋ ହୋନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଏକବୀଜୀ, କୋଲଂକୋଲୋ, ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ତୀସୁ ସୋତାପନ୍ନେସୁ ସବ୍ବମୁଦୁ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ, ସୋ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଅତ୍ତନୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଜାତିୱସେନ ପନ ସଂସରତି, ତଥା ଇତରେପି । ସକଦାଗାମୀସୁପି ୟୋ ଇଧ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ଇଧ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ସୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଜାତିୱସେନେୱ ସଂସରତି । ୟେ ପନ ସକଦାଗାମିନୋ ୱୋମିସ୍ସକନୟେନ ୱିନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦେୱେସୁୟେୱ ମନୁସ୍ସେସୁୟେୱ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି, ତେ ଉପରିମଗ୍ଗାଧିଗମାୟ ୟାୱ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସଂସରନ୍ତିୟେୱ । ପୁଥୁଜ୍ଜନେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି ସବ୍ବଭୱସଂୟୋଜନାନଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କାମୟୋଗେନ ସଂୟୁତ୍ତା, ଭୱୟୋଗେନ ଚୂଭୟଂ ।

ସତ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତି ସଂସାରଂ, ଜାତିମରଣଗାମିନୋ’’ତି ॥

କାମେ ପହନ୍ତ୍ୱାନାତି କାମରାଗସଙ୍ଖାତେ କିଲେସକାମେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପଜହିତ୍ୱା । ଛିନ୍ନସଂସୟାତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନକଙ୍ଖା, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ । ୱଣ୍ଣଭଣନତ୍ଥଂ ପନ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗସ୍ସ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅରହନ୍ତୋ ହି ଇଧ ‘‘ଛିନ୍ନସଂସୟା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନେୱାହ ‘‘ଖୀଣମାନପୁନବ୍ଭୱା’’ତି । ସବ୍ବସୋ ଖୀଣୋ ନୱୱିଧୋପି ମାନୋ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ଚ ଏତେସନ୍ତି ଖୀଣମାନପୁନବ୍ଭୱା । ମାନଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ଲକ୍ଖଣୱସେନ ୱା ସବ୍ବୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗୱଜ୍ଝୋ କିଲେସୋ ଗହିତୋତି । ଖୀଣମାନତାୟ ଚ ସଉପାଦିସେସା ନିବ୍ବାନଧାତୁ ୱୁତ୍ତା ହୋତି, ଖୀଣପୁନବ୍ଭୱତାୟ ଅନୁପାଦିସେସା । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଲ୍ୟାଣସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୭. ଅଟ୍ଠମେ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋତି ସୁନ୍ଦରସୀଲୋ, ପସତ୍ଥସୀଲୋ, ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲୋ । ତତ୍ଥ ସୀଲପାରିପୂରୀ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ହୋତି ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ । ଇଧ ପନ ସବ୍ବପରିବନ୍ଧୱିପ୍ପମୁତ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ମଗ୍ଗସୀଲସ୍ସ ଫଲସୀଲସ୍ସ ଚ ୱସେନ କଲ୍ୟାଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ସବ୍ବେ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଅଧିପ୍ପେତା, ତସ୍ମା କଲ୍ୟାଣା ସତିପଟ୍ଠାନାଦିବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଏତସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ । କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋତି ଚ ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱସେନେୱ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ । ଲୋକୁତ୍ତରା ଏୱ ହି ସୀଲାଦିଧମ୍ମା ଏକନ୍ତକଲ୍ୟାଣା ନାମ ଅକୁପ୍ପସଭାୱତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱସେନ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଧମ୍ମୱସେନ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ, ମଗ୍ଗଫଲପଞ୍ଞାୱସେନ କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅସେକ୍ଖା ଏୱ ତେ ସୀଲଧମ୍ମପଞ୍ଞାତି ଏକେ । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି – ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ମଗ୍ଗଫଲସୀଲଂ କଲ୍ୟାଣସୀଲଂ ନାମ, ତସ୍ମା ‘‘କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ’’ତି ଇମିନା ସୋତାପନ୍ନୋ ସକଦାଗାମୀ ଚ ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ତେ ହି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ ନାମ । ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଚ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା ନାମ । ତତ୍ଥ ହି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ଇମିନା ତତିୟମଗ୍ଗଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତୟୋ ଅରିୟା ଗହିତା ହୋନ୍ତି । ପଞ୍ଞାକିଚ୍ଚସ୍ସ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗଫଲେ ପଞ୍ଞା କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞା ନାମ, ତସ୍ମା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ଅରହା ‘‘କଲ୍ୟାଣପଞ୍ଞୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଏୱମେୱ ପୁଗ୍ଗଲା ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି । କିଂ ଇମିନା ପପଞ୍ଚେନ ? ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମା ଇଧ କଲ୍ୟାଣସୀଲାଦୟୋ ୱୁତ୍ତାତି ଅୟମମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି । ଧମ୍ମୱିଭାଗେନ ହି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ, ନ ଧମ୍ମୱିଭାଗୋତି ।

କେୱଲୀତି ଏତ୍ଥ କେୱଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି କେନଚି ଅୱୋମିସ୍ସକତାୟ ସବ୍ବସଙ୍ଖତୱିୱିତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅରହା କେୱଲୀ । ଅଥ ୱା ପହାନଭାୱନାପାରିପୂରିୟା ପରିୟୋସାନଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମପାରିପୂରିୟା ଚ କଲ୍ୟାଣକଟ୍ଠେନ ଅବ୍ୟାସେକସୁଖତାୟ ଚ କେୱଲଂ ଅରହତ୍ତଂ, ତଦଧିଗମେନ କେୱଲୀ ଖୀଣାସୱୋ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସିତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ଠିତୋତି ୱୁସିତୱା। ଉତ୍ତମେହି ଅଗ୍ଗଭୂତେହି ୱା ଅସେକ୍ଖଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ଉତ୍ତମପୁରିସୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ ? ସମାଧାନଂ, ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପଧାରଣଂ, ଝାନାଦିକୁସଲଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସୀଲତି, ସୀଲେତୀତି ୱା ସୀଲଂ । ଅୟଂ ତାୱ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନୟେନ ସୀଲଟ୍ଠୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସିରଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ, ସୀତଲଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ, ସିୱଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ତୟିଦଂ ପାରିପୂରିତୋ ଅତିସୟତୋ ୱା ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲୱସେନ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଜେଟ୍ଠକସୀଲଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଆଚରିୟାନଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅପରେନ ପନ ଭଣନ୍ତି – ଉଭୟତ୍ଥାପି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ ଏୱ ହି ସୀଲଂ, ଇତରେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖଣମତ୍ତମେୱ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦନମତ୍ତମେୱ, ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ପଟିଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଇଦମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନମତ୍ତମେୱ । ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୱ ସୀଲଂ । ୟସ୍ସ ସୋ ଭିନ୍ନୋ, ସୋ ସୀସଚ୍ଛିନ୍ନୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ହତ୍ଥପାଦେ ‘‘ସେସାନି ରକ୍ଖିସ୍ସତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସୋ ଅରୋଗୋ, ଅଚ୍ଛିନ୍ନସୀସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ, ତାନି ପୁନ ପାକତିକାନି କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ସୀଲୱାତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲମେୱ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ତେନ ସଂୱୁତୋ ପିହିତକାୟୱାଚୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ। ଇଦମସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । ୱିହରତୀତି ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ହେଟ୍ଠା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସ, ଉପରି ୱିସେସାନୁୟୋଗସ୍ସ ଚ ଉପକାରକଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲତୋ ଅଚୱନଧମ୍ମତାପରିଦୀପନଂ । ସମାଦାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ଆଦାନପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖତୀତି ସିକ୍ଖାୟ ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ ପାପକିରିୟାୟ ସୁକରଭାୱତୋ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପାୟେସୁ ପତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱା ଭୱାଦୀସୁ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତୋ ଘଟିୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପରିବ୍ଭମନତୋ ଗମନସୀଲୋତି ପାତୀ, ମରଣୱସେନ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି ସତ୍ତନିକାୟେ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପାତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ, ଚିତ୍ତମେୱ ୱା । ତଂ ପାତିନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିମୋକ୍ଖେନ ସତ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ। ‘‘ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ‘‘ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୬) ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିନା ହେତୁନା ସଂସାରେ ପତତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ପାତି । ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪; ୫.୫୨୦) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସତ୍ତୟତୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ‘‘କଣ୍ଠେକାଲୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟସ୍ସ ସମାସସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଥ ୱା ପାତେତି ୱିନିପାତେତି ଦୁକ୍ଖେତି ପାତି, ଚିତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତେନ ନୀୟତି ଲୋକୋ, ଚିତ୍ତେନ ପରିକସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୨) । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ପତତି ୱା ଏତେନ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚାତି ପାତି, ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୬-୫୭), ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୦୭) ଚ ଆଦି । ତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ୱା ପତତି ଏତ୍ଥାତି ପାତି, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ବାହିରାନି ଚ ଆୟତନାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଛସୁ କୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୭୦) । ତତୋ ଛଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନସଙ୍ଖାତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ୱା ପାତୋ ୱିନିପାତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାତୀ, ସଂସାରୋ । ତତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବଲୋକାଧିପତିଭାୱତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ପତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ମୋକ୍ଖୋ, ପତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ୱା ମୂଲଭାୱତୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପତି ଚ ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ମୁଖମେତଂ ପମୁଖମେତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୩୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଅଥ ୱା ପଇତି ପକାରେ, ଅତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତସ୍ମା ପକାରେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଇଦଞ୍ହି ସୀଲଂ ସୟଂ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ସମାଧିସହିତଂ ପଞ୍ଞାସହିତଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ପତି ପତି ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖୋ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବଦୋସତୋ ପତି ପଚ୍ଚେକଂ ମୋକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବଭୂତନ୍ତି ପତିମୋକ୍ଖଂ । ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲସଂୱରୋ ହି ସୂରିୟସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଉଦୟଭୂତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ ୱିୟ ହୋତି ୟଥାରହଂ କିଲେସନିବ୍ବାପନତୋତି ପତିମୋକ୍ଖଂ, ପତିମୋକ୍ଖଂ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଅଥ ୱା ମୋକ୍ଖଂ ପତି ୱତ୍ତତି ମୋକ୍ଖାଭିମୁଖନ୍ତି ପତିମୋକ୍ଖଂ, ପତିମୋକ୍ଖମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଂୱରତି ପିଦହତି ଏତେନାତି ସଂୱରୋ, ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ। ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତତୋ ତତୋ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ ୱିରତିୟୋ ଚେତନା ୱା, ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ –

‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ।

ୱିହରତୀତି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି, ଇରିୟତି, ୱତ୍ତତି । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଳୁଦାନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦୀନଞ୍ଚ ଅକରଣେନ, ସବ୍ବସୋ ଅନାଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ, ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱେସିୟାଦିଅଗୋଚରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତାଦିଅତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅପିଚ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟାନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ ।

ଗୋଚରୋ ପନ – ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ, ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ, ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁକଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ୟସ୍ସ ଚ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଅୟଂ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ। ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସଂୱୁତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସା ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ । ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ ? ୟଦିଦଂ – ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨) ।

ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଇମାୟ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ।

ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପରମାଣୁମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସିନେରୁପବ୍ବତରାଜସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ୟୋପି ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବଲହୁକଂ ଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତଂ ପାରାଜିକସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ଅୟଂ ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ନାମ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ଅନୱସେସଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି ୱତ୍ତତି, ପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି କଲ୍ୟାଣସୀଲୋତି ଇମିନା ପକାରେନ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ ସମାନୋ । ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ହି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ସୀଲଂ ‘‘ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନେୱ ନିଗମେତ୍ୱା ‘‘କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦିସିତୁକାମେନ ‘‘ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଇଦଂ ସୀଲଂ ଅଧିଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ପୁନ ‘‘ଇତି କଲ୍ୟାଣସୀଲୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଧିପକ୍ଖିୟାନନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ପୁନ କଲ୍ୟାଣସୀଲୋତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ଗାଥାସୁ ଦୁକ୍କଟନ୍ତି ଦୁଟ୍ଠୁ କତଂ, ଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହିରିମନନ୍ତି ହିରିମନ୍ତଂ ହିରିସମ୍ପନ୍ନଂ, ସବ୍ବସୋ ପାପପୱତ୍ତିୟା ଜିଗୁଚ୍ଛନସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ହିରିମନନ୍ତି ୱା ହିରିସହିତଚିତ୍ତଂ । ହିରିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ଓତ୍ତପ୍ପମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ହିରୋତ୍ତପ୍ପଗ୍ଗହଣେନ ଚ ସବ୍ବସୋ ଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱସ୍ସ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କଲ୍ୟାଣସୀଲତଂ ହେତୁତୋ ୱିଭାୱେତି । ସମ୍ବୋଧୀତି ଅରିୟଞାଣଂ, ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଭଜନ୍ତୀତି ସମ୍ବୋଧିଗାମିନୋ, ବୋଧିପକ୍ଖିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୁସ୍ସଦନ୍ତି ରାଗୁସ୍ସଦାଦିରହିତଂ । ‘‘ତଥାୱିଧ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ‘‘ବୋଧିପକ୍ଖିକାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୟଥା ୟଥା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାୱିଧଂ ତାଦିସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖହେତୁନୋ ୱା । ଇଧେୱ ଖୟମତ୍ତନୋତି ଆସୱକ୍ଖୟାଧିଗମେନ ଅତ୍ତନୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖହେତୁନୋ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ଇଧେୱ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଖୟଂ ଅନୁପ୍ପାଦଂ ପଜାନାତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ୱା ଇଧେୱ ଚରିମକଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ଖୟଂ ଖୀଣଭାୱଂ ପଜାନାତି । ତେହି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ତେହି ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲାଦିଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ଅସିତନ୍ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଅସିତଂ, କତ୍ଥଚି ଅନିସ୍ସିତଂ । ସବ୍ବଲୋକସ୍ସାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୮. ନୱମେ ଦାନନ୍ତି ଦାତବ୍ବଂ, ସୱତ୍ଥୁକା ୱା ଚେତନା ଦାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତିପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଆମିସଦାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଦେୟ୍ୟଭାୱୱସେନ ଆମିସଦାନଂ ନାମ । ତେ ହି ତଣ୍ହାଦୀହି ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେସଂ ୱା ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା ଆମିସଦାନଂ । ଧମ୍ମଦାନନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚୋ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା, ଇମେ ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜା, ଇମେ ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା, ଇମେ ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା; ଇମେ ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଇମେ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମପଥେ ୱିଭଜନ୍ତୋ କମ୍ମକମ୍ମୱିପାକେ ଇଧଲୋକପରଲୋକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିୟ ପାକଟଂ କରୋନ୍ତୋ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ନିୱତ୍ତାପେନ୍ତୋ, କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଦଂ ଧମ୍ମଦାନଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଇମେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା, ଇମେ ପହାତବ୍ବା, ଇମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା, ଇମେ ଭାୱେତବ୍ବା’’ତି ସଚ୍ଚାନି ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଅମତାଧିଗମାୟ ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ଇଦଂ ସିଖାପ୍ପତ୍ତଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ନାମ । ଏତଦଗ୍ଗନ୍ତି ଏତଂ ଅଗ୍ଗଂ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ଦାନେସୁ ଅଗ୍ଗଂ ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ । ୱିୱଟ୍ଟଗାମିଧମ୍ମଦାନଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ସବ୍ବାନତ୍ଥତୋ ପରିମୁଚ୍ଚତି, ସକଲଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କମତି । ଲୋକିୟଂ ପନ ଧମ୍ମଦାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦାନାନଂ ନିଦାନଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲଂ । ତେନାହ –

‘‘ସବ୍ବଦାନଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ଜିନାତି, ସବ୍ବରସଂ ଧମ୍ମରସୋ ଜିନାତି ।

ସବ୍ବରତିଂ ଧମ୍ମରତୀ ଜିନାତି, ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଜିନାତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୪) –

ଅଭୟଦାନମେତ୍ଥ ଧମ୍ମଦାନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସାଧାରଣଭୋଗିତାଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତନା ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟତୋ ସୟମେୱ ଅଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପରେସଂ ସଂୱିଭଜନଂ ଆମିସସଂୱିଭାଗୋ। ସାଧାରଣଭୋଗିତାଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଅତ୍ତନା ୱିଦିତସ୍ସ ଅଧିଗତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ଅହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ଉପଦେସୋ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ। ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଚତୂହି ଚ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ପରେସଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁକମ୍ପନଂ ଆମିସାନୁଗ୍ଗହୋ। ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଧମ୍ମେନ ପରେସଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଅନୁକମ୍ପନଂ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ୟମାହୁ ଦାନଂ ପରମନ୍ତି ୟଂ ଦାନଂ ଚିତ୍ତଖେତ୍ତଦେୟ୍ୟଧମ୍ମାନଂ ଉଳାରଭାୱେନ ପରମଂ ଉତ୍ତମଂ, ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦୀନଂ ୱା ପୂରଣତୋ ଫଲନତୋ, ପରସ୍ସ ୱା ଲୋଭମଚ୍ଛରିୟାଦିକସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ମଦ୍ଦନତୋ ହିଂସନତୋ ‘‘ପରମ’’ନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ଆହୁ । ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ୟଂ ଦାନଂ ଚେତନାଦିସମ୍ପତ୍ତିୟା ସାତିସୟପୱତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗଭାୱେନ ଅଗ୍ଗୱିପାକତ୍ତା ଚ ଉତ୍ତରରହିତଂ ଅନୁତ୍ତରଭାୱସାଧନଂ ଚାତି ଆହୁ । ୟଂ ସଂୱିଭାଗନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ‘‘ପରମଂ ଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଅୱଣ୍ଣୟୀତି କିତ୍ତୟି, ‘‘ଭୋଜନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦଦମାନୋ ଦାୟକୋ ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ପଞ୍ଚ ଠାନାନି ଦେତୀ’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୭), ‘‘ଏୱଂ ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଜାନେୟ୍ୟୁଂ ଦାନସଂୱିଭାଗସ୍ସ ୱିପାକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଇତିୱୁ॰ ୨୬) ଚ ପସଂସୟି । ୟଥା ପନ ଦାନଂ ସଂୱିଭାଗୋ ଚ ପରମଂ ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଗ୍ଗମ୍ହୀ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗମ୍ହୀତି ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନ ସେଟ୍ଠେ ଅନୁତ୍ତରେ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଚ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋତି କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ ଚ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେନ୍ତୋ ଓକପ୍ପେନ୍ତୋ । ଚିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ହି ଖେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରିତ୍ତେପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଦାନଂ ମହାନୁଭାୱଂ ହୋତି ମହାଜୁତିକଂ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନତ୍ଥି ଚିତ୍ତେ ପସନ୍ନମ୍ହି, ଅପ୍ପକା ନାମ ଦକ୍ଖିଣା ।

ତଥାଗତେ ୱା ସମ୍ବୁଦ୍ଧେ, ଅଥ ୱା ତସ୍ସ ସାୱକେ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୦୪; ନେତ୍ତି॰ ୯୫) ।

ୱିଞ୍ଞୂତି ସପ୍ପଞ୍ଞୋ । ପଜାନନ୍ତି ସମ୍ମଦେୱ ଦାନଫଲଂ ଦାନାନିସଂସଂ ପଜାନନ୍ତୋ । କୋ ନ ୟଜେଥ କାଲେତି ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେ କୋ ନାମ ଦାନଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟ ? ସଦ୍ଧା, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ, ପଟିଗ୍ଗାହକାତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସମ୍ମୁଖିଭୂତକାଲେୟେୱ ହି ଦାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱା ଦାତୁଂ ୟୁତ୍ତକାଲେ ।

ଏୱଂ ପଠମଗାଥାୟ ଆମିସଦାନସଂୱିଭାଗାନୁଗ୍ଗହେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମଦାନସଂୱିଭାଗାନୁଗ୍ଗହେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ ଚେୱ ଭାସନ୍ତୀ’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭୟନ୍ତି ‘‘ଭାସନ୍ତି ସୁଣନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା ଦେସକା ପଟିଗ୍ଗାହକାତି ଉଭୟଂ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟେ ସୁଗତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ସଦ୍ଧମ୍ମେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ୱିମୁତ୍ତାୟତନସୀସେ ଠତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚ, ତେସଂ ଦେସକପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ସୋ ଧମ୍ମଦାନଧମ୍ମସଂୱିଭାଗଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ। ପରମତ୍ଥସାଧନତୋ ପରମୋ। ତଣ୍ହାସଂକିଲେସାଦିସବ୍ବସଂକିଲେସମଲୱିସୋଧନେନ ୱିସୁଜ୍ଝତି। କୀଦିସାନଂ ? ୟେ ଅପ୍ପମତ୍ତା ସୁଗତସ୍ସ ସାସନେ। ୟେ ଚ –

‘‘ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ, କୁସଲସ୍ସ ଉପସମ୍ପଦା ।

ସଚିତ୍ତପରିୟୋଦପନଂ, ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩) –

ସଙ୍ଖେପତୋ ଏୱଂ ପକାସିତେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଓୱାଦେ ଅନୁସିଟ୍ଠିୟଂ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୟୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ତେସଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ଅରହତ୍ତଫଲୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅତିୱିୟ ୱୋଦାୟତୀତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ତେୱିଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୯. ଦସମେ ଧମ୍ମେନାତି ଞାୟେନ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତେନ ହେତୁନା କାରଣେନ । ୟାୟ ହି ପଟିପଦାୟ ତେୱିଜ୍ଜୋ ହୋତି, ସା ପଟିପଦା ଇଧ ଧମ୍ମୋତି ୱେଦିତବ୍ବା । କା ପନ ସା ପଟିପଦାତି ? ଚରଣସମ୍ପଦା ଚ ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପଦା ଚ । ତେୱିଜ୍ଜନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣାଦୀହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣଂ । ପଞ୍ଞାପେମୀତି ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ଜାନାପେମି ପତିଟ୍ଠପେମି । ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନାତି ଅଞ୍ଞଂ ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅଟ୍ଠକାଦୀହି ଲପିତମତ୍ତୱିପ୍ପଲପନମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନ ପଞ୍ଞାପେମୀତି । ଅଥ ୱା ଲପିତଲାପନମତ୍ତେନାତି ମନ୍ତାନଂ ଅଜ୍ଝେନଅଜ୍ଝାପନମତ୍ତେନ । ଉଭୟଥାପି ୟଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ସାମୱେଦାଦିୱେଦତ୍ତୟଅଜ୍ଝେନେନ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଭଗୱତା ହି ‘‘ପରମତ୍ଥତୋ ଅତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂୟେୱ ଚେତେ ଭୋୱାଦିନୋ ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତା ‘ତେୱିଜ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱଂ ପନ ତେୱିଜ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତୀ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତଥା ବୁଜ୍ଝନକାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ଅୟଂ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପନ୍ନୋ ଚରଣସମ୍ପନ୍ନୋୟେୱ ହୋତି ଚରଣସମ୍ପଦାୟ ୱିନା ୱିଜ୍ଜାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ, ତସ୍ମା ଚରଣସମ୍ପଦଂ ଅନ୍ତୋଗଧଂ କତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜାସୀସେନେୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେତୁକାମୋ ‘‘ଧମ୍ମେନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେମୀ’’ତି ଦେସନଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ‘‘କଥଞ୍ଚାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେନ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପଞ୍ଞାପେମୀ’’ତି କଥେତୁକମ୍ୟତାୟ ପୁଚ୍ଛଂ କତ୍ୱା ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟଂ ୱିଭଜନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଅନେକୱିହିତନ୍ତି ଅନେକୱିଧଂ, ଅନେକେହି ୱା ପକାରେହି ପୱତ୍ତିତଂ, ସଂୱଣ୍ଣିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ସମନନ୍ତରାତୀତଭୱଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ନିୱୁତ୍ଥନ୍ତି ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥଂ ଅନୁଭୂତଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧଂ, ନିୱୁତ୍ଥଧମ୍ମଂ ୱା ନିୱୁତ୍ଥଂ, ଗୋଚରନିୱାସେନ ନିୱୁତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱିଞ୍ଞାଣେନ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପରୱିଞ୍ଞାଣୱିଞ୍ଞାତମ୍ପି ୱା ଛିନ୍ନୱଟୁମକାନୁସ୍ସରଣାଦୀସୁ । ଅନୁସ୍ସରତୀତି ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତିଂ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଜାତିପଟିପାଟିୱସେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରତି, ଅନୁଦେୱ ୱା ସରତି, ଚିତ୍ତେ ଅଭିନିନ୍ନାମିତେ ପରିକମ୍ମସମନନ୍ତରଂ ସରତି ।

ସେୟ୍ୟଥିଦନ୍ତି ଆରଦ୍ଧପ୍ପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନେୱ ୟ୍ୱାୟଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ଆରଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ପକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ଜାତିନ୍ତି ଏକମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିମୂଲକଂ ଚୁତିପରିୟୋସାନଂ ଏକଭୱପରିୟାପନ୍ନଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ । ଏସ ନୟୋ ଦ୍ୱେପି ଜାତିୟୋତିଆଦୀସୁ । ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେତିଆଦୀସୁ ପନ ପରିହାୟମାନୋ କପ୍ପୋ ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ, ୱଡ୍ଢମାନୋ ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପୋ । ତତ୍ଥ ସଂୱଟ୍ଟେନ ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ ଗହିତୋ ହୋତି ତମ୍ମୂଲକତ୍ତା, ୱିୱଟ୍ଟେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ । ଏୱଞ୍ହି ସତି ୟାନି ତାନି ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, କପ୍ପସ୍ସ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ସଂୱଟ୍ଟୋ, ସଂୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ, ୱିୱଟ୍ଟୋ, ୱିୱଟ୍ଟଟ୍ଠାୟୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫୬) ୱୁତ୍ତାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି, ତାନି ପରିଗ୍ଗହିତାନି ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ତୟୋ ସଂୱଟ୍ଟା – ତେଜୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ଆପୋସଂୱଟ୍ଟୋ, ୱାୟୋସଂୱଟ୍ଟୋତି । ତିସ୍ସୋ ସଂୱଟ୍ଟସୀମା – ଆଭସ୍ସରା, ସୁଭକିଣ୍ହା, ୱେହପ୍ଫଲାତି । ୟଦା କପ୍ପୋ ତେଜେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ଆଭସ୍ସରତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଗ୍ଗିନା ଡୟ୍ହତି । ୟଦା ଉଦକେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ସୁଭକିଣ୍ହତୋ ହେଟ୍ଠା ଉଦକେନ ୱିଲୀୟତି । ୟଦା ୱାତେନ ସଂୱଟ୍ଟତି, ୱେହପ୍ଫଲତୋ ହେଟ୍ଠା ୱାତେନ ୱିଦ୍ଧଂସିୟତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଂ ଏକତୋ ୱିନସ୍ସତି । ଇତି ଏୱରୂପୋ ଅୟଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନେକେପି ସଂୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅନୁସ୍ସରତି । କଥଂ ? ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ।

ତତ୍ଥ ଅମୁତ୍ରାସିନ୍ତି ଅମୁମ୍ହି ସଂୱଟ୍ଟକପ୍ପେ ଅମୁମ୍ହି ଭୱେ ୱା ୟୋନିୟା ୱା ଗତିୟା ୱା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ୱା ସତ୍ତାୱାସେ ୱା ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଅହମହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତି ତିସ୍ସୋ ୱା ଫୁସ୍ସୋ ୱା । ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ଗୋତମୋ ୱା କସ୍ସପୋ ୱା । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି ଓଦାତୋ ୱା ସାମୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସାଲିମଂସୋଦନାହାରୋ ୱା ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜନୋ ୱା । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଅନେକପ୍ପକାରାନଂ କାୟିକଚେତସିକାନଂ ସାମିସନିରାମିସାଦିପ୍ପଭେଦାନଂ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନଂ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ୱସ୍ସସତପରିମାଣାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା ଚତୁରାସୀତିକପ୍ପସତସହସ୍ସପରିମାଣାୟୁପରିୟନ୍ତୋ ୱା । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦିନ୍ତି ସୋହଂ ତତୋ ଭୱତୋ ୟୋନିତୋ ଗତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିତୋ ସତ୍ତାୱାସତୋ ସତ୍ତନିକାୟତୋ ୱା ଚୁତୋ ପୁନ ଅମୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଉଦପାଦିଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ଅଥ ତତ୍ରପି ଭୱେ ୟୋନିୟା ଗତିୟା ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟା ସତ୍ତାୱାସେ ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ପୁନ ଅହୋସିଂ । ଏୱଂନାମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ‘‘ଅମୁତ୍ରାସି’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆରୋହନ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଭିନୀହାରାନୁରୂପଂ ୟଥାବଲଂ ସରଣଂ, ‘‘ସୋ ତତୋ ଚୁତୋ’’ତି ପଟିନିୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଇଧୂପପନ୍ନୋ’’ତି ଇମିସ୍ସା ଇଧୂପପତ୍ତିୟା ଅନନ୍ତରଂ ‘‘ଅମୁତ୍ର ଉଦପାଦି’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ରାପାସିନ୍ତି ତତ୍ରପି ଭୱେ…ପେ॰… ସତ୍ତନିକାୟେ ୱା ଆସିଂ । ଏୱଂନାମୋତି ଦତ୍ତୋ ୱା ମିତ୍ତୋ ୱା, ଏୱଂଗୋତ୍ତୋତି ୱାସେଟ୍ଠୋ ୱା କସ୍ସପୋ ୱା । ଏୱଂୱଣ୍ଣୋତି କାଳୋ ୱା ଓଦାତୋ ୱା । ଏୱମାହାରୋତି ସୁଧାହାରୋ ୱା ସାଲିଓଦନାଦିଆହାରୋ ୱା । ଏୱଂସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଦିବ୍ବସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ୱା ମାନୁସସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ୱା । ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋତି ଏୱଂ ତଂତଂପରମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ । ସୋ ତତୋ ଚୁତୋତି ସୋହଂ ତତୋ ଭୱାଦିତୋ ଚୁତୋ । ଇଧୂପପନ୍ନୋତି ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ଚରିମଭୱେ ମନୁସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଉପପନ୍ନୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ।

ଇତୀତି ଏୱଂ । ସାକାରଂ ସଉଦ୍ଦେସନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତାଦିୱସେନ ସଉଦ୍ଦେସଂ, ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ସାକାରଂ । ନାମଗୋତ୍ତେନ ହି ସତ୍ତା ‘‘ତିସ୍ସୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଉଦ୍ଦିସୀୟନ୍ତି, ୱଣ୍ଣାଦୀହି ‘‘ସାମୋ ଓଦାତୋ’’ତି ନାନତ୍ତତୋ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସୋ, ଇତରେ ଆକାରା । ଅୟମସ୍ସ ପଠମା ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତାତି ଅୟଂ ଇମିନା ଭିକ୍ଖୁନା ପଠମଂ ଅଧିଗମୱସେନ ପଠମା, ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା ସଚ୍ଛିକତା ହୋତି । କିଂ ପନାୟଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତମୋତି ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ତମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଲୋକୋତି ସା ଏୱ ୱିଜ୍ଜା ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନ ଆଲୋକୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତାତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ, ସେସଂ ପସଂସାୱଚନଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ – ଅୟଂ ଖୋ ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା, ତସ୍ସ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନାତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଓପମ୍ମତ୍ଥେ, ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ। ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ। କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ପେସିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତମୋ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପମେୱ ଫଲଂ ଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ।

ଦିବ୍ବେନଚକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । ୱିସୁଦ୍ଧେନାତି ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ୟୋ ହି ଚୁତିମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି ନ ଉପପାତଂ, ସୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ଉପପାତମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି ନ ଚୁତିଂ, ସୋ ନୱସତ୍ତପାତୁଭାୱଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାତି । ୟୋ ପନ ତଦୁଭୟଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ୟସ୍ମା ଦୁୱିଧମ୍ପି ତଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ଅତିୱତ୍ତତି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁ ହୋତି, ତଦୁଭୟମ୍ପାୟଂ ବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତୋ ପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚୁତୂପପାତଦସ୍ସନେନ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧିହେତୁଭାୱତୋ ୱିସୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଏକାଦସଉପକ୍କିଲେସୱିରହତୋ ୱା ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ୟଥାହ ‘‘ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋତି – ଇତି ୱିଦିତ୍ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସଂ ପଜହିଂ, ଅମନସିକାରୋ…ପେ॰… ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ, ଉପ୍ପିଲ୍ଲଂ, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଂ, ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧୱୀରିୟଂ, ଅତିଲୀନୱୀରିୟଂ, ଅଭିଜପ୍ପା, ନାନତ୍ତସଞ୍ଞା, ଅତିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତଂ ରୂପାନଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଏକାଦସହି ଉପକ୍କିଲେସେହି ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧଂ। ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରୂପଦସ୍ସନେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ, ମଂସଚକ୍ଖୁଂ ୱା ଅତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକଂ । ତେନ ଦିବ୍ବେନ ଚକ୍ଖୁନା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନ । ସତ୍ତେ ପସ୍ସତୀତି ମନୁସ୍ସମଂସଚକ୍ଖୁନା ୱିୟ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଦକ୍ଖତି ଆଲୋକେତି ।

ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେତି ଏତ୍ଥ ଚୁତିକ୍ଖଣେ ଉପପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନାପି ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ସକ୍କା । ୟେ ପନ ଆସନ୍ନଚୁତିକା ଇଦାନି ଚୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଚୱମାନା । ୟେ ଚ ଗହିତପଟିସନ୍ଧିକା ସମ୍ପତିନିବ୍ବତ୍ତା ୱା, ତେ ଉପପଜ୍ଜମାନାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେ ଏୱରୂପେ ଚୱମାନେ ଉପପଜ୍ଜମାନେ ଚ ପସ୍ସତୀତି ଦସ୍ସେତି । ହୀନେତି ମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ହୀନାନଂ ଜାତିକୁଲଭୋଗାଦୀନଂ ୱସେନ ହୀଳିତେ ପରିଭୂତେ । ପଣୀତେତି ଅମୋହନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ତବ୍ବିପରୀତେ । ସୁୱଣ୍ଣେତି ଅଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଇଟ୍ଠକନ୍ତମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣେତି ଦୋସନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ଅନିଟ୍ଠଅକନ୍ତାମନାପୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେ । ଅଭିରୂପେ ୱିରୂପେତିପି ଅତ୍ଥୋ । ସୁଗତେତି ସୁଗତିଗତେ, ଅଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଅଡ୍ଢେ ମହଦ୍ଧନେ । ଦୁଗ୍ଗତେତି ଦୁଗ୍ଗତିଗତେ, ଲୋଭନିସ୍ସନ୍ଦୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱା ଦଲିଦ୍ଦେ ଅପ୍ପନ୍ନପାନଭୋଜନେ । ୟଥାକମ୍ମୂପଗେତି ୟଂ ୟଂ କମ୍ମଂ ଉପଚିତଂ, ତେନ ତେନ ଉପଗତେ। ତତ୍ଥ ପୁରିମେହି ‘‘ଚୱମାନେ’’ତିଆଦୀହି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକିଚ୍ଚଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇମିନା ପନ ପଦେନ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣକିଚ୍ଚଂ ।

ତସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ ଅୟଂ ଉପ୍ପତ୍ତିକ୍କମୋ – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ହେଟ୍ଠା ନିରୟାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନେରୟିକେ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱମାନେ, ଇଦଂ ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଚ ଏୱଂ ମନସି କରୋତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି, ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା’’ତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଥା ଉପରି ଦେୱଲୋକାଭିମୁଖଂ ଆଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ନନ୍ଦନୱନମିସ୍ସକୱନଫାରୁସକୱନାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ପସ୍ସତି ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନେ, ଇଦମ୍ପି ଦସ୍ସନଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣକିଚ୍ଚମେୱ । ସୋ ଏୱଂ ମନସି କରୋତି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଇମେ ସତ୍ତା ଏତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୀ’’ତି ? ଅଥସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କତ୍ୱା’’ତି ତଂକମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଇଦଂ ୟଥାକମ୍ମୂପଗଞାଣଂ ନାମ । ଇମସ୍ସ ୱିସୁଂ ପରିକମ୍ମଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚିମସ୍ସ, ଏୱଂ ଅନାଗତଂସଞାଣସ୍ସପି । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁପାଦକାନେୱ ହି ଇମାନି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ସହେୱ ଇଜ୍ଝନ୍ତି । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେନାତିଆଦୀସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇଧ ୱିଜ୍ଜାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତତିୟୱାରେ ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟତ୍ତା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ । ଏୱଂ ଖୋତିଆଦି ନିଗମନଂ ।

ଗାଥାସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅୱେତି ଅୱଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଜାନାତି । ‘‘ୟୋୱେଦୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ୟୋ ଅୱେଦି ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଛବ୍ବୀସତିଦେୱଲୋକସଙ୍ଖାତଂ ସଗ୍ଗଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅପାୟଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସତି । ଅଥୋତି ତତୋ ପରଂ ଜାତିକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋ । ତତୋ ଏୱ ଅଭିଞ୍ଞା ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତବ୍ବଂ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱୋସାନେନ ୱୋସିତୋ ନିଟ୍ଠାନପ୍ପତ୍ତୋ । ମୋନେୟ୍ୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ମୁନି, ଖୀଣାସୱୋ ୟସ୍ମା ଏତାହି ୟଥାୱୁତ୍ତାହି ତୀହି ୱିଜ୍ଜାହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତତୋ ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସବ୍ବଥା ବାହିତପାପତ୍ତା ଚ ତେୱିଜ୍ଜୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ ହୋତି । ତସ୍ମା ତମେୱ ଅହଂ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱଦାମି, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଲପିତଲାପନଂ ୟଜୁଆଦିମନ୍ତପଦାନଂ ଅଜ୍ଝାପନପରଂ ତେୱିଜ୍ଜଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ନ ୱଦାମି, ତେୱିଜ୍ଜୋତି ତଂ ନ କଥେମୀତି ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ଦୁତିୟସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ପଞ୍ଚମଅଟ୍ଠମଦସମସୁତ୍ତେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ଇତରେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପଞ୍ଚମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଇତିୱୁତ୍ତକସ୍ସ ତିକନିପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁକ୍କନିପାତୋ

୧. ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୟାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ଚତୁକ୍କନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ଅହନ୍ତି ଅତ୍ତନିଦ୍ଦେସୋ । ୟୋ ହି ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତା ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅସ୍ମୀତି ପଟିଜାନନା । ୟୋ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ହି ସତ୍ଥା ‘‘ଅସ୍ମୀ’’ତି ଅୱୋଚ । ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଚ ୟଥା ‘‘ଅହମସ୍ମି ବ୍ରହ୍ମା ମହାବ୍ରହ୍ମା, ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତି ଚ ଅପ୍ପହୀନଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାଭିନିୱେସୱସେନ ଅଭିୱଦନ୍ତି, ନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସୋ ପନ ପହୀନଦିଟ୍ଠିମାନାନୁସୟୋ ଭଗୱା ସମଞ୍ଞଂ ଅନତିଧାୱନ୍ତୋ ଲୋକସମଞ୍ଞାନୁରୋଧେନ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେସୁ ଧମ୍ମଂ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତୋ କେୱଲଂ ତାଦିସସ୍ସ ଗୁଣସ୍ସ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଆହ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଣନତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅହଂ ପରମତ୍ଥତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋସ୍ମୀତି । ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ଦାନସଂୟମାଦିୱତସମାଦାନସ୍ସ ନିରୱସେସାୟ ତପଚରିୟାୟ ପାରଂ ଗତୋ ସମ୍ମଦେୱ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ସକଲୱେଦନ୍ତଗୂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜାଚରଣୋ ସବ୍ବଥା ନିନ୍ହାତପାପମଲୋ ଅନୁତ୍ତରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱତ୍ତା ପୱତ୍ତା, ସୁପରିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପୱେଦେତା, ତସ୍ମା ସବ୍ବସୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସ ଚ ଅଣନତୋ କଥନତୋ ପରମତ୍ଥେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଇତି ଭଗୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ପୱେଦେତ୍ୱା ୟାନି ତାନି ବ୍ରାହ୍ମଣଦାନାଦୀନି ଛ କମ୍ମାନି ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ସୁପରିସୁଦ୍ଧାନଂ ଉକ୍କଂସତୋ ଅତ୍ତନି ସଂୱିଜ୍ଜମାନତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟାଚୟୋଗୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୟାଚୟୋଗୋତି ୟାଚେହି ୟୁତ୍ତୋ । ୟାଚନ୍ତୀତି ୟାଚା, ୟାଚକା, ତେ ପନେତ୍ଥ ୱେନେୟ୍ୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ‘‘ଦେସେତୁ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଧମ୍ମଂ; ଦେସେତୁ, ସୁଗତୋ, ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚନ୍ତି । ଭଗୱା ଚ ତେସଂ ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ୟଥାରୁଚି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଦାନଂ ଦେତୀତି ୟାଚୟୋଗୋ, ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ତେହି ଅୱିରହିତୋ । ଅଥ ୱା ୟାଚୟୋଗୋତି ୟାଚନୟୋଗ୍ଗୋ, ଅଧିପ୍ପାୟପୂରଣତୋ ୟାଚିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ‘‘ୟାଜୟୋଗୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତତ୍ଥ ୟାଜୋ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାଦାନଂ, ୟିଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ଧମ୍ମଦାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୟାଜେ ନିୟୁତ୍ତୋତି ୟାଜୟୋଗା । ସଦାତି ସବ୍ବଦା, ଅନୱରତପ୍ପୱତ୍ତସଦ୍ଧମ୍ମମହାଦାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟାଜେନ ୟୋଜେତୀତିପି ୟାଜୟୋଗୋ। ତିୱିଧଦାନସଙ୍ଖାତେନ ୟାଜେନ ସତ୍ତେ ୟଥାରହଂ ୟୋଜେତି, ତତ୍ଥ ଦାନେ ନିୟୋଜେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟାଜୟୋଗୋ ସତତ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ପୟତପାଣୀତି ପରିସୁଦ୍ଧହତ୍ଥୋ । ୟୋ ହି ଦାନାଧିମୁତ୍ତୋ ଆମିସଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସହତ୍ଥେନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଦାତୁଂ ସଦା ଧୋତହତ୍ଥୋୟେୱ ହୋତି, ସୋ ‘‘ପୟତପାଣୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭଗୱାପି ଧମ୍ମଦାନାଧିମୁତ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସବ୍ବକାଲଂ ଧମ୍ମଦାନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୟତପାଣୀ’’ତି । ‘‘ସଦା’’ତି ଚ ପଦଂ ଇମିନାପି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ‘‘ସଦା ପୟତପାଣୀ’’ତି । ଅୱିଭାଗେନ ହି ସତ୍ଥା ୱେନେୟ୍ୟଲୋକସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମଦାନଂ ସଦା ସବ୍ବକାଲଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୟୋଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଭାୱନା । ୟଥାହ ‘‘ୟୋଗା ୱେ ଜାୟତେ ଭୂରୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୮୨) । ତସ୍ମା ୟାଜୟୋଗୋତି ୟାଜଭାୱନଂ, ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱା ହି ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋପି କରୁଣାସମୁସ୍ସାହିତୋ ଅନୱସେସତୋ ଦାନଂ ପରିବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣି, ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାପି ତିୱିଧଂ ଦାନଂ ପରିବ୍ରୂହେସି ୱିସେସତୋ ଧମ୍ମଦାନଂ, ପରେପି ତତ୍ଥ ନିୟୋଜେସି । ତଥା ହି ସୋ ୱେନେୟ୍ୟୟାଚକାନଂ କସ୍ସଚି ସରଣାନି ଅଦାସି, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି, କସ୍ସଚି ଦସ ସୀଲାନି, କସ୍ସଚି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, କସ୍ସଚି ଧୁତଧମ୍ମେ, କସ୍ସଚି ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି, କସ୍ସଚି ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, କସ୍ସଚି ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞାୟୋ, ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗେ, ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି, ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଏୱମାଦିଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଭେଦଂ ଗୁଣଧନଂ ଧମ୍ମଦାନୱସେନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଦେନ୍ତୋ ପରେ ଚ ‘‘ଦେଥା’’ତି ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱନଂ ପରିବ୍ରୂହେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ’’ତି ।

ପୟତପାଣୀତି ୱା ଆୟତପାଣୀ, ହତ୍ଥଗତଂ କିଞ୍ଚି ଦାତୁଂ ‘‘ଏହି ଗଣ୍ହା’’ତି ପସାରିତହତ୍ଥୋ ୱିୟ ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଂ ଅକତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଦାନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପୟତପାଣୀତି ୱା ଉସ୍ସାହିତହତ୍ଥୋ, ଆମିସଦାନଂ ଦାତୁଂ ଉସ୍ସାହିତହତ୍ଥୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଦାନେ କତୁସ୍ସାହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତିମଦେହଧରୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱସେନ ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପାରିପୂରିୟା ପଚ୍ଛିମତ୍ତଭାୱଧାରୀ । ଅୱୁସିତୱତୋ ହି ୱସଲକରଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅପ୍ପହାନେନ ୱସଲାଦିସମଞ୍ଞା ଗତି ଆୟତିଂ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟା ସିୟା । ତେନ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୁସିତବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନୁତ୍ତରୋ ଭିସକ୍କୋସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ଦୁତ୍ତିକିଚ୍ଛସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖରୋଗସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛନତୋ ଉତ୍ତମୋ ଭିସକ୍କୋ, ଅଞ୍ଞେହି ଅନୁଦ୍ଧରଣୀୟାନଂ ରାଗାଦିସଲ୍ଲାନଂ କନ୍ତନତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ସମୁଦ୍ଧରଣତୋ ଉତ୍ତମୋ ସଲ୍ଲକନ୍ତନୱେଜ୍ଜୋ । ଇମିନା ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନି ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ପରସନ୍ତତିୟଂ ପତିଟ୍ଠାପନେନ ପରେସମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣମାହ ।

ତସ୍ସ ମେ ତୁମ୍ହେ ପୁତ୍ତାତି ତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ମମ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁତ୍ତା ଅତ୍ରଜା ହୋଥ । ଓରସାତି ଉରସି ସମ୍ବନ୍ଧା । ୟଥା ହି ସତ୍ତାନଂ ଓରସପୁତ୍ତା ଅତ୍ରଜା ୱିସେସେନ ପିତୁସନ୍ତକସ୍ସ ଦାୟଜ୍ଜସ୍ସ ଭାଗିନୋ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତା । ତସ୍ସ ସନ୍ତକସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଚ ଏକଂସଭାଗିୟତାୟ ଓରସା । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାନୁଭାୱେନ ଅରିୟଭୂମିଂ ଓକ୍କମମାନା ଓକ୍କନ୍ତା ଚ ଅରିୟସାୱକା ସତ୍ଥୁ ଉରେ ୱାୟାମଜନିତାଭିଜାତିତାୟ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ଓରସପୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହନ୍ତି । ତଥା ହି ତେ ଭଗୱତା ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଆଦିୱୋଲୋକନେନ ୱଜ୍ଜାନୁଚିନ୍ତନେନ ଚ ହଦୟେ କତ୍ୱା ୱଜ୍ଜତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା ଅନୱଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠପେନ୍ତେନ ସୀଲାଦିଧମ୍ମସରୀରପୋସନେନ ସଂୱଡ୍ଢିତା । ମୁଖତୋ ଜାତାତି ମୁଖତୋ ଜାତାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତତ୍ତା ମୁଖତୋ ଜାତା । ଅଥ ୱା ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣତୋ ସବ୍ବସ୍ସ କୁସଲଧମ୍ମସ୍ସ ମୁଖତୋ ପାତିମୋକ୍ଖତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୱିପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତତୋ ୱିମୋକ୍ଖମୁଖତୋ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗଜାତିୟା ଜାତାତିପି ମୁଖତୋ ଜାତା । ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହେ ସାସନଧମ୍ମେ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମେ ୱା ଜାତାତି ଧମ୍ମଜା। ତେନେୱ ଧମ୍ମେନ ନିମ୍ମିତା ମାପିତାତି ଧମ୍ମନିମ୍ମିତା। ସତିଧମ୍ମୱିଚୟାଦି ଧମ୍ମଦାୟାଦା, ନ ଲାଭସକ୍କାରାଦି ଆମିସଦାୟାଦା, ଧମ୍ମଦାୟାଦା ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା ହୋଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ଦୁୱିଧୋ – ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ, ପରିୟାୟଧମ୍ମୋତି । ଆମିସମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ – ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସଂ, ପରିୟାୟାମିସନ୍ତି । କଥଂ ? ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନପ୍ପଭେଦୋ ହି ନୱୱିଧୋ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ, ନିବ୍ବତ୍ତିତଧମ୍ମୋୟେୱ, ନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ କାରଣେନ ୱା ଲେସେନ ୱା ଧମ୍ମୋ । ୟଂ ପନିଦଂ ୱିୱଟ୍ଟୂପନିସ୍ସିତଂ କୁସଲଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଦାନଂ ଦେତି, ସୀଲଂ ସମାଦିୟତି, ଉପୋସଥକମ୍ମଂ କରୋତି, ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ୱତ୍ଥୁପୂଜଂ କରୋତି, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଦେସେତି, ଝାନସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିପ୍ପରିୟାୟଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଲଭତି, ଅୟଂ ପରିୟାୟଧମ୍ମୋ । ତଥା ଚୀୱରାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞେନ ପରିୟାୟେନ ୱା କାରଣେନ ୱା ଲେସେନ ୱା ଆମିସଂ । ୟଂ ପନିଦଂ ୱଟ୍ଟଗାମିକୁସଲଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ ଦାନଂ ଦେତି…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପଟିଲଭତି, ଇଦଂ ପରିୟାୟାମିସଂ ନାମ ।

ତତ୍ଥ ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକୋ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୋ, ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗୱା ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେତା, ଅସଞ୍ଜାତସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଞ୍ଜନେତା…ପେ॰… ମଗ୍ଗାନୁଗା ଚ ପନେତରହି ସାୱକା ୱିହରନ୍ତି ପଚ୍ଛା ସମନ୍ନାଗତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୭୯; ଚୂଲନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫) ।

‘‘ସୋ, ହାୱୁସୋ, ଭଗୱା ଜାନଂ ଜାନାତି, ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତି, ଚକ୍ଖୁଭୂତୋ ଞାଣଭୂତୋ ଧମ୍ମଭୂତୋ ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ, ୱତ୍ତା ପୱତ୍ତା, ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିନ୍ନେତା, ଅମତସ୍ସ ଦାତା, ଧମ୍ମସ୍ସାମୀ ତଥାଗତୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୦୩; ୩.୨୮୧) ଚ ।

ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକୋ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ଏୱ ଜାନନ୍ତି ‘‘ୱିୱଟ୍ଟଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ । ଭଗୱତା ହି ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତାୟେୱ ଭିକ୍ଖୂହି ଜୀୱକୱତ୍ଥୁଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ପଣୀତଚୀୱରଂ ଲଦ୍ଧଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଗହପତିଚୀୱରଂ । ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ପଂସୁକୂଲିକୋ ହୋତୁ । ୟୋ ଇଚ୍ଛତି, ଗହପତିଚୀୱରଂ ସାଦିୟତୁ । ଇତରୀତରେନପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂୟେୱ ୱଣ୍ଣେମୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୩୭) ।

ଏୱଂ ଇତରେପି ପଚ୍ଚୟା ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତତ୍ତା ଏୱ ଭିକ୍ଖୂହି ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଲଦ୍ଧା । ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ । ଭଗୱତା ହି କଥିତତ୍ତା ଏୱ ଜାନନ୍ତି ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ…ପେ॰… ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପରିୟାୟାମିସଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ପଟିଲଭତୀ’’ତି । ୟଦେୱ ୟସ୍ମା ନିପ୍ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ପରିୟାୟଧମ୍ମୋପି ନିପ୍ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ପରିୟାୟାମିସମ୍ପି ଭଗୱତୋୟେୱ ସନ୍ତକଂ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସାମିଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚ ୟଂ ସେଟ୍ଠତରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତହିତସୁଖାୱହଂ ତତ୍ଥେୱ ନେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ‘‘ତସ୍ସ ମେ ତୁମ୍ହେ ପୁତ୍ତା ଓରସା…ପେ॰… ନୋ ଆମିସଦାୟାଦା’’ତି ।

ଇତି ଭଗୱା ପରିପୁଣ୍ଣୱତସମାଦାନଂ ତପଚରିୟଂ ସମ୍ମଦେୱ ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସୁୱିସୁଦ୍ଧୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନଂ ଅନୱସେସୱେଦନ୍ତପାରଗୁଂ ବାହିତସବ୍ବପାପଂ ସତତଂ ୟାଚୟୋଗଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ଅରିୟସାୱକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଓରସପୁତ୍ତାଦିଭାୱଂ ପୱେଦେସି । ଭଗୱା ହି ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୯୯) ଏତ୍ଥ ସୀହସଦିସଂ, ‘‘ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତି ଖୋ, ତିସ୍ସ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୪) ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗଦେସକପୁରିସସଦିସଂ, ‘‘ରାଜାହମସ୍ମି ସେଲା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୯) ଏତ୍ଥ ରାଜସଦିସଂ, ‘‘ଭିସକ୍କୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ଖୋ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୫) ଏତ୍ଥ ୱେଜ୍ଜସଦିସଂ, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୫) ଏତ୍ଥ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ କଥେସି । ଇଧାପି ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦିସଂ କତ୍ୱା କଥେସି ।

ଇଦାନି ୟେହି ଦାନାଦୀହି ୟୁତ୍ତସ୍ସ ଇତୋ ବାହିରକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣକିଚ୍ଚଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ତେହି ଅତ୍ତନୋ ଦାନାଦୀନଂ ଅଗ୍ଗସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଦ୍ୱେମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦାନାନୀ’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟାଗାତି ମହାୟଞ୍ଞା, ମହାଦାନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ, ୟାନି ‘‘ୟିଟ୍ଠାନୀ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୱେଲାମଦାନୱେସ୍ସନ୍ତରଦାନମହାୱିଜିତୟଞ୍ଞସଦିସା ଆମିସୟାଗା ୱେଦିତବ୍ବା, ମହାସମୟସୁତ୍ତମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତସମଚିତ୍ତସୁତ୍ତଦେସନାଦୟୋ ଧମ୍ମୟାଗା। ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଗାଥାୟଂ ଅୟଜୀତି ଅଦାସି । ଅମଚ୍ଛରୀତି ସବ୍ବମଚ୍ଛରିୟାନଂ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ମଚ୍ଛେରରହିତୋ । ସବ୍ବଭୂତାନୁକମ୍ପୀତି ମହାକରୁଣାୟ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପିୟପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନସୀଲୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୱଧକେ ଦେୱଦତ୍ତେ ଚ, ଚୋରେ ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲକେ ।

ଧନପାଲେ ରାହୁଲେ ଚେୱ, ସମଚିତ୍ତୋ ମହାମୁନୀ’’ତି ॥ (ମି॰ ପ॰ ୬.୬.୫) –

ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସୁଲଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧. ଦୁତିୟେ ଅପ୍ପାନୀତି ପରିତ୍ତାନି । ସୁଲଭାନୀତି ସୁଖେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବାନି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱା ସକ୍କା ହୋତି ଲଦ୍ଧୁଂ । ଅନୱଜ୍ଜାନୀତି ୱଜ୍ଜରହିତାନି ନିଦ୍ଦୋସାନି ଆଗମନସୁଦ୍ଧିତୋ କାୟମଣ୍ଡନାଦିକିଲେସୱତ୍ଥୁଭାୱାଭାୱତୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସୁଲଭତାୟ ପରିୟେସନଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅପ୍ପତାୟ ପରିହରଣଦୁକ୍ଖସ୍ସପି ଅଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ଅଗରହିତବ୍ବତାୟ ଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅପ୍ପତାୟ ୱା ପରିତ୍ତାସସ୍ସ ଅୱତ୍ଥୁତା, ସୁଲଭତାୟ ଗେଧାୟ ଅୱତ୍ଥୁତା, ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ଆଦୀନୱୱସେନ ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞାୟ ୱତ୍ଥୁତା ଦସ୍ସିତା ହୋତି । ଅପ୍ପତାୟ ୱା ଲାଭେନ ନ ସୋମନସ୍ସଂ ଜନୟନ୍ତି, ସୁଲଭତାୟ ଅଲାଭେନ ନ ଦୋମନସ୍ସଂ ଜନୟନ୍ତି, ଅନୱଜ୍ଜତାୟ ୱିପ୍ପଟିସାରନିମିତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାଣୁପେକ୍ଖଂ ନ ଜନୟନ୍ତି ଅୱିପ୍ପଟିସାରୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ।

ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ରଥିକାସୁସାନସଙ୍କାରକୂଟାଦୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱିୟାତି ପଂସୁକୂଲଂ, ପଂସୁ ୱିୟ କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ଏୱଂ ଲଦ୍ଧନାମଂ ରଥିକାଦୀସୁ ପତିତନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା କତଚୀୱରଂ । ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପୋତି ଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିୟା ବଲେନ ଚରିତ୍ୱା ଘରେ ଘରେ ଆଲୋପମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଭୋଜନଂ । ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ୱିୱେକାନୁରୂପଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ରୁକ୍ଖସମୀପଂ । ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗୋମୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ପୂତିକାୟୋୱ ଏୱଂ ଅଭିନୱମ୍ପି ମୁତ୍ତଂ ପୂତିମୁତ୍ତମେୱ । ତତ୍ଥ କେଚି ଗୋମୁତ୍ତଭାୱିତଂ ହରିତକୀଖଣ୍ଡଂ ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ପୂତିଭାୱେନ ଆପଣାଦିତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଛଡ୍ଡିତଂ ଅପରିଗ୍ଗହିତଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଭେସଜ୍ଜଂ ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ଅପରେ ।

ୟତୋ ଖୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ନିସ୍ସକ୍କୱଚନଂ, ୟଂ ଖୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତେନ ‘‘ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତକିରିୟଂ ପରାମସତି । ତୁଟ୍ଠୋତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ । ଇଦମସ୍ସାହନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଅପ୍ପେନ ସୁଲଭେନ ସନ୍ତୋସୋ, ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲସଂୱରାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଏକଂ ସାମଞ୍ଞଙ୍ଗଂ ସମଣଭାୱକାରଣନ୍ତି ଅହଂ ୱଦାମି । ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ହି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ସୁପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି, ସମଥୱିପସ୍ସନା ଚ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ୱା ସାମଞ୍ଞଂ ନାମ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦ୍ୱେ ଅଙ୍ଗାନି – ବାହିରଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବାହିରଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୋ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଞ୍ଚ, ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ପନ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତି ଚ । ତେସୁ ୟସ୍ମା ୟଥାରହଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତିଭୂତା ତସ୍ସା ମୂଲଭୂତା ଚେତେ ଧମ୍ମା, ୟଦିଦଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ପୱିୱିତ୍ତତା ଅସଂସଟ୍ଠତା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟତାତି ଏୱମାଦୟୋ, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଇଦମସ୍ସାହଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ସାମଞ୍ଞଙ୍ଗନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି ।

ଗାଥାସୁ ସେନାସନମାରବ୍ଭାତି ୱିହାରାଦିଂ ମଞ୍ଚପୀଠାଦିଞ୍ଚ ସେନାସନଂ ନିସ୍ସାୟ । ଚୀୱରଂ ପାନଭୋଜନନ୍ତି ନିୱାସନାଦିଚୀୱରଂ, ଅମ୍ବପାନକାଦିପାନଂ, ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟାଦିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱିଘାତୋ ୱିହତଭାୱୋ ଚେତୋଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତୀତି ୟୋଜନା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଆୱାସେ ପଚ୍ଚୟା ସୁଲଭା’’ତି ଲଭିତବ୍ବଟ୍ଠାନଗମନେନ ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପାପୁଣାତି ନ ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତି ୱିୱାଦାପଜ୍ଜନେନ ୱା ନୱକମ୍ମକରଣାଦିୱସେନ ୱା ସେନାସନାଦୀନି ପରିୟେସନ୍ତାନଂ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠାନଂ ଇଚ୍ଛିତଲାଭାଦିନା ୟୋ ୱିଘାତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ହୋତି, ସୋ ତତ୍ଥ ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ ନ ହୋତୀତି । ଦିସା ନପ୍ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚାତୁଦ୍ଦିସାଭାୱେନ ଦିସା ନପ୍ପଟିହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି,

ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ।

ୟସ୍ସ ହି ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଗତୋ ଚୀୱରାଦୀନି ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଦିସା ପଟିହଞ୍ଞତି ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ଏୱଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଦିସା ନ ପଟିହଞ୍ଞତି ନାମ । ଧମ୍ମାତି ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମା । ସାମଞ୍ଞସ୍ସାନୁଲୋମିକାତି ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସେୱ ୱା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦୟୋ । ଅଧିଗ୍ଗହିତାତି ସବ୍ବେ ତେ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅଧିଗ୍ଗହିତା ପଟିପକ୍ଖଧମ୍ମେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଗହିତା ହୋନ୍ତି ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତା, ନ ବାହିରଗତାତି ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଆସୱକ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୨. ତତିୟେ ଜାନତୋତି ଜାନନ୍ତସ୍ସ । ପସ୍ସତୋତି ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ୟଦିପି ଇମାନି ଦ୍ୱେପି ପଦାନି ଏକତ୍ଥାନି, ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ‘‘ଜାନତୋ’’ତି ଞାଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାୟ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଜାନନଲକ୍ଖଣଞ୍ହି ଞାଣଂ । ‘‘ପସ୍ସତୋ’’ତି ଞାଣପ୍ପଭାୱଂ ଉପାଦାୟ । ଦସ୍ସନପ୍ପଭାୱଞ୍ହି ଉପାଦାୟ ଞାଣସମଙ୍ଗୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚକ୍ଖୁମା ୱିୟ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପାନି, ଞାଣେନ ୱିୱଟେ ଧମ୍ମେ ପସ୍ସତି । ଅଥ ୱା ଜାନତୋତି ଅନୁବୋଧଞାଣେନ ଜାନତୋ । ପସ୍ସତୋତି ପଟିୱେଧଞାଣେନ ପସ୍ସତୋ । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ଦସ୍ସନମଗ୍ଗେନ ପସ୍ସତୋ, ଭାୱନାମଗ୍ଗେନ ଜାନତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଞାତତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାହି ଜାନତୋ, ସିଖାପ୍ପତ୍ତୱିପସ୍ସନାୟ ପସ୍ସତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟେନ ଜାନତୋ, ନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟେନ ପସ୍ସତୋ । ତଦୁଭୟେ ଚ ସତି ପହାନଭାୱନାଭିସମୟା ସିଦ୍ଧା ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ୟଦା ଚେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଦା ‘‘ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ’’ତି ପଦାନଂ ହେତୁଅତ୍ଥଦୀପନତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଦା ପନ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତଦା ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚତ୍ଥଦୀପନତା ।

ଆସୱାନଂଖୟନ୍ତି ‘‘ଜାନତୋ, ଅହଂ ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୧; ୫.୧୦୯୫) ଏୱମାଗତେ ସବ୍ବାସୱସଂୱରପରିୟାୟେ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଚ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଆସୱାନଂ ପହାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତକ୍ଖୟୋ ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ଖୀଣାକାରୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଫଲଂ ।

‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ।

ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) । –

ଆଦୀସୁ ନିବ୍ବାନଂ ।

‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା ।

ତତୋ ଅଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତସ୍ସ, ଞାଣଂ ୱେ ହୋତି ତାଦିନୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୮୬; ଇତିୱୁ॰ ୬୨) –

ଏୱମାଗତେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁତ୍ତେ ଇଧ ଚ ମଗ୍ଗୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟେନ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଅହଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମଂ ୱଦାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୋଅଜାନତୋ ନୋ ଅପସ୍ସତୋତି ୟୋ ପନ ନ ଜାନାତି ନ ପସ୍ସତି, ତସ୍ସ ନୋ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ୟେ ଅଜାନତୋ ଅପସ୍ସତୋପି ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦନ୍ତି, ତେ ପଟିକ୍ଖିପତି । ପୁରିମେନ ୱା ପଦଦ୍ୱୟେନ ଉପାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଇମିନା ଅନୁପାୟପଟିସେଧୋ । ସଙ୍ଖେପେନ ଚେତ୍ଥ ଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟକରଂ, ସେସଂ ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖାରୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ୟଂ ଜାନତୋ ୟଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘କିଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଜାନନା ବହୁୱିଧା । ଦବ୍ବଜାତିକୋ ଏୱ ହି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଛତ୍ତଂ କାତୁଂ ଜାନାତି, କୋଚି ଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ, ତସ୍ସ ଈଦିସାନି କମ୍ମାନି ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ସା ଜାନନା ‘‘ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତୀ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟୋ ପନ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀନି କାତୁଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଜାନତୋ ଆସୱା ୱଡ୍ଢନ୍ତିୟେୱ । ତସ୍ମା ୟଂ ଜାନତୋ ୟଂ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତି, ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୟୋନିସୋମନସିକାରସୁତ୍ତେ ସଙ୍ଖେପତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ତତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟୋନିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ମନସି କରୋନ୍ତୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୬) ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟୋନିସୋ ମନସି କରୋତୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା କତା । ଇଧ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୧; ୫.୧୦୯୫) ଆଗତତ୍ତା ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପରିଞ୍ଞାପଟିୱେଧୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଆସୱେସୁ ଚ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଦିଟ୍ଠାସୱୋ ଖୀୟତି, ତତିୟମଗ୍ଗେନ କାମାସୱୋ, ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ ଚ ଖୀୟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଫଲେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ଉତ୍ତମଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା ଉତ୍ତମଂ । ଖୟେ ଞାଣନ୍ତି ଆସୱାନଂ ସଂୟୋଜନାନଞ୍ଚ ଖୟେ ଖୟକରେ ଅରିୟମଗ୍ଗେ ଞାଣଂ । ‘‘ଖୀଣା ସଂୟୋଜନା ଇତି ଞାଣ’’ନ୍ତି ଇଧାପି ଆନେତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ତେନ ପହୀନକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତ୍ତାରିପି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି ୱୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି। ଅୱସିଟ୍ଠକିଲେସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ହି ଇଧ ନତ୍ଥି ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ୟଥା ଚେତ୍ଥ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକିଚ୍ଚଂ ଅଧିକଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନକିଚ୍ଚମ୍ପି ଅଧିକମେୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ତ୍ୱେୱିଦଂ କୁସୀତେନା’’ତି ଓସାନଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ନ ତ୍ୱେୱିଦନ୍ତି ନ ତୁ ଏୱ ଇଦଂ । ତୁସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ବାଲେନମୱିଜାନତାତି ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଇଦଂ ସେକ୍ଖମଗ୍ଗେନ ଅସେକ୍ଖମଗ୍ଗେନ ଚ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥାଦିସବ୍ବଗନ୍ଥାନଂ ପମୋଚନଂ ପମୋଚନସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୟଥାଭୂତଂ ଅୱିଜାନତା ତତୋ ଏୱ ବାଲେନ ଅୱିଦ୍ଦସୁନା ୟଥା ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ କୁସୀତେନ ନିବ୍ବୀରିୟେନାପି, ତସ୍ମା ତଦଧିଗମାୟ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେନ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା ‘‘ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସାୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନୋ କୁସୀତସ୍ସ’’ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮) ।

‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥ, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।

ଧୁନାଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ, ନଳାଗାରଂୱ କୁଞ୍ଜରୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫; ନେତ୍ତି॰ ୨୯; ମି॰ ପ॰ ୫.୧.୪) ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ଚତୁତ୍ଥେ ୟେ ହି କେଚୀତି ୟେ କେଚି । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତି ଅୱିପରୀତଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନ ଜାନନ୍ତି ନ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ମେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅନନୁୟୁତ୍ତା ପବ୍ବଜ୍ଜାମତ୍ତସମଣା ଚେୱ ଜାତିମତ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ନ ମୟା ତେ ସମିତପାପସମଣେସୁ ସମଣୋତି, ବାହିତପାପବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଚ ସମ୍ମତା ଅନୁଞ୍ଞାତା । କସ୍ମା ? ସମଣକରଣାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମାନଂ ଅଭାୱତୋତି । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ଚ ପନ ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ସାମଞ୍ଞସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ, ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସାମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟଫଲାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗାଥାସୁ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ସୀଲସମ୍ପନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୪. ପଞ୍ଚମେ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନାତି ଏତ୍ଥ ସୀଲଂ ନାମ ଖୀଣାସୱାନଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲଂ, ତେନ ସମ୍ପନ୍ନା ସମନ୍ନାଗତାତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା । ସମାଧିପଞ୍ଞାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱିମୁତ୍ତି ପନ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟେୱ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ସୀଲାଦୟୋ ତୟୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା, ୱିମୁତ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରାୱ, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଲୋକିୟମେୱ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ପରେ ଓୱଦନ୍ତି ଅନୁସାସନ୍ତୀତି ଓୱାଦକା । ୱିଞ୍ଞାପକାତି କମ୍ମାନି କମ୍ମଫଲାନି ଚ, ୱିଞ୍ଞାପକା, ତତ୍ଥ ଚ ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା । ଇମେ ଧମ୍ମା ସାୱଜ୍ଜା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନୱଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦିୱିଭାଗତୋ ଖନ୍ଧାଦିୱିଭାଗତୋ ସଲକ୍ଖଣତୋ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋତି ୱିୱିଧେହି ନୟେହି ଧମ୍ମାନଂ ଞାପକା ଅୱବୋଧକା। ସନ୍ଦସ୍ସକାତି ତେୟେୱ ଧମ୍ମେ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପରସ୍ସ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତାରୋ । ସମାଦପକାତି ୟଂ ସୀଲାଦି ୟେହି ଅସମାଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ସ ସମାଦାପେତାରୋ, ତତ୍ଥ ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତାରୋ । ସମୁତ୍ତେଜକାତି ଏୱଂ କୁସଲଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ଉପରି ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗେ ନିୟୋଜନୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମା ଉତ୍ତେଜକା, ୟଥା ୱିସେସାଧିଗମୋ ହୋତି, ଏୱଂ ନିସାମନୱସେନ ତେଜକା । ସମ୍ପହଂସକାତି ତେସଂ ୟଥାଲଦ୍ଧେହି ଉପରିଲଦ୍ଧବ୍ବେହି ଚ ଗୁଣୱିସେସେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସମ୍ମା ପହଂସକା, ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ତୋସକା । ଅଲଂସମକ୍ଖାତାରୋତି ଅଲଂ ପରିୟତ୍ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ସମ୍ମଦେୱ ଅନୁଗ୍ଗହାଧିପ୍ପାୟେନ ଅକ୍ଖାତାରୋ ।

ଅଥ ୱା ସନ୍ଦସ୍ସକାତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତା ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିୟୋ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ସମ୍ମଦେୱ ଦସ୍ସେତାରୋ । ସମାଦପକାତି ଚିତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଗାହାପକା । ସମୁତ୍ତେଜକାତି ତଦତ୍ଥଗ୍ଗହଣେ ଉସ୍ସାହଜନନେନ ସମ୍ମଦେୱ ୱୋଦପକା ଜୋତକା ୱା । ସମ୍ପହଂସକାତି ତଦତ୍ଥପଟିପତ୍ତିୟଂ ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ସମ୍ମଦେୱ ପହଂସକା ତୋସକା । ଅଲଂସମକ୍ଖାତାରୋତି ସମତ୍ଥା ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସମକ୍ଖାତାରୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସାତି ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ, ତିୱିଧସ୍ସାପି ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତାରୋ ।

ଦସ୍ସନମ୍ପହନ୍ତି ଦସ୍ସନମ୍ପି ଅହଂ । ତଂ ପନେତଂ ଚକ୍ଖୁଦସ୍ସନଂ ଞାଣଦସ୍ସନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତତ୍ଥ ପସନ୍ନେହି ଚକ୍ଖୂହି ଅରିୟାନଂ ଓଲୋକନଂ ଚକ୍ଖୁଦସ୍ସନଂ ନାମ । ଅରିୟଭାୱକରାନଂ ପନ ଧମ୍ମାନଂ ଅରିୟଭାୱସ୍ସ ଚ ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲେହି ଅଧିଗମୋ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ନାମ । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ଚକ୍ଖୁଦସ୍ସନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅରିୟାନଞ୍ହି ପସନ୍ନେହି ଚକ୍ଖୂହି ଓଲୋକନମ୍ପି ସତ୍ତାନଂ ବହୂପକାରମେୱ । ସୱନନ୍ତି ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଖୀଣାସୱୋ ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ରଟ୍ଠେ ୱା ଜନପଦେ ୱା ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ୱିହାରେ ୱା ଲେଣେ ୱା ୱସତୀ’’ତି କଥେନ୍ତାନଂ ସୋତେନ ସୱନଂ, ଏତମ୍ପି ବହୂପକାରମେୱ । ଉପସଙ୍କମନନ୍ତି ‘‘ଦାନଂ ୱା ଦସ୍ସାମି, ପଞ୍ହଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି, ଧମ୍ମଂ ୱା ସୋସ୍ସାମି, ସକ୍କାରଂ ୱା କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱରୂପେନ ଚିତ୍ତେନ ଅରିୟାନଂ ଉପସଙ୍କମନଂ । ପୟିରୁପାସନନ୍ତି ପଞ୍ହପୟିରୁପାସନଂ, ଅରିୟାନଂ ଗୁଣେ ସୁତ୍ୱା ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଦାନଂ ୱା ଦତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ୱା କତ୍ୱା ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାଦିକରଣଂ ପୟିରୁପାସନଂୟେୱ । ଅନୁସ୍ସରଣନ୍ତି ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ‘‘ଇଦାନି ଅରିୟା ଗୁମ୍ବଲେଣମଣ୍ଡପାଦୀସୁ ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସୁଖେହି ୱୀତିନାମେନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ଦିବ୍ବୱିହାରାଦିଗୁଣୱିସେସାରମ୍ମଣଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦୋ ଲଦ୍ଧୋ ହୋତି, ତଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇମସ୍ମିଂ ସମାଧି, ଇମସ୍ମିଂ ୱିପସ୍ସନା, ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରଣଂ ।

ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ଅରିୟେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ତେସଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ଅରିୟେସୁ ହି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତେସଂୟେୱ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନସ୍ସ ଚରତୋପି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ, ଅଞ୍ଞେସଂ ସନ୍ତିକେ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନସ୍ସ ଚରତୋପି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ, ଅରିୟେସୁ ପସାଦେନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅରିୟାନଂ ସନ୍ତିକେ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନସ୍ସ ଚରତୋପି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜାୱ । ଅଞ୍ଞେସୁ ପନ ପସାଦେନ ଅଞ୍ଞେସଂୟେୱ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସଂୟେୱ ଓୱାଦାନୁସାସନିଂ ପଚ୍ଚାସୀସମାନସ୍ସ ଚରତୋ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜା ନାମ ନ ହୋତି । ୱୁତ୍ତନୟେନ ପବ୍ବଜିତେସୁ ପନ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ତାୱ ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତା ସତସହସ୍ସମତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ତଥା ଥେରସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ଚନ୍ଦଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ, ତସ୍ସାପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ସୂରିୟଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ, ତସ୍ସାପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ଅସ୍ସଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ, ତସ୍ସାପି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକସ୍ସ ୟୋନକଧମ୍ମରକ୍ଖିତତ୍ଥେରସ୍ସ । ତସ୍ସ ପନ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ ଅସୋକରଞ୍ଞୋ କନିଟ୍ଠଭାତା ତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକୋଟିସଙ୍ଖା ଅହେସୁଂ । ଦୀପପ୍ପସାଦକମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ଅନୁପବ୍ବଜିତାନଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି । ୟାୱଜ୍ଜଦିୱସା ଲଙ୍କାଦୀପେ ସତ୍ଥରି ପସାଦେନ ପବ୍ବଜନ୍ତା ମହାମହିନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସେୱ ଅନୁପବ୍ବଜ୍ଜନ୍ତି ନାମ ।

ଇଦାନି ୟେନ କାରଣେନ ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସନାଦି ବହୂପକାରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଥାରୂପେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତଥାରୂପେତି ତାଦିସେ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ଅରିୟେ । ୟସ୍ମା ଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣାନି ଉପସଙ୍କମନପୟିରୁପାସନଟ୍ଠାନାନି, ତସ୍ମା ତାନି ଅନାମସିତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମନପୟିରୁପାସନାନିୟେୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ। ଦସ୍ସନସୱନାନୁସ୍ସରଣତୋ ହି ଅରିୟେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଧୋ ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧସୱନାନୁତ୍ତରିୟୋ ଅପରିପୂରେ ସୀଲାଦିଗୁଣେ ପରିପୂରେସ୍ସତୀତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦ୍ଧାଜାତୋ ଉପସଙ୍କମତି, ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପୟିରୁପାସତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮୩) ।

ତତ୍ଥ ସେୱତୋତି ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତକରଣୱସେନ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମତୋ । ଭଜତୋତି ସମ୍ପିୟାୟନଭତ୍ତିୱସେନ ଭଜତୋ । ପୟିରୁପାସତୋତି ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେନ ପଟିପତ୍ତିଅନୁକରଣେନ ଚ ପୟିରୁପାସତୋତି ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପାରିପୂରି ଏକୂନୱୀସତିମସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱରୂପାଚ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂତିଆଦୀସୁ ୟେ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମନ୍ନାଗମେନ ଏୱରୂପା ଏଦିସା ଭିନ୍ନସବ୍ବକିଲେସା ଭିକ୍ଖୂ, ତେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାଦିହିତେସୁ ସତ୍ତାନଂ ନିୟୋଜନୱସେନ ଅନୁସାସନତୋ ସତ୍ଥାରୋତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଜାତିକନ୍ତାରାଦିନିତ୍ଥରଣତୋ ସତ୍ଥୱାହାତିପି, ରାଗାଦିରଣାନଂ ଜହନତୋ ଜହାପନତୋ ଚ ରଣଞ୍ଜହାତିପି, ଅୱିଜ୍ଜାତମସ୍ସ ୱିନୋଦନତୋ ୱିନୋଦାପନତୋ ଚ ତମୋନୁଦାତିପି, ସପରସନ୍ତାନେସୁ ପଞ୍ଞାଆଲୋକପଞ୍ଞାଓଭାସପଞ୍ଞାପଜ୍ଜୋତାନଂ କରଣେନ ନିବ୍ବତ୍ତନେନ ଆଲୋକାଦିକରାତିପି, ତଥା ଞାଣୁକ୍କାଞାଣପ୍ପଭାଧମ୍ମୁକ୍କାଧମ୍ମପ୍ପଭାନଂ ଧାରଣେନ କରଣେନ ଚ ଉକ୍କାଧାରାତିପି, ପଭଙ୍କରାତିପି, ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, ଅନୟେ ନ ଇରିୟନତୋ, ଅୟେ ଚ ଇରିୟନତୋ ପରେସଂ ତଥାଭାୱହେତୁଭାୱତୋ, ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅରିୟାତିପି, ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଧମ୍ମଚକ୍ଖୂନଂ ସାତିସୟପଟିଲାଭେନ ଚକ୍ଖୁମନ୍ତୋତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଗାଥାସୁ ପାମୋଜ୍ଜକରଣଂ ଠାନନ୍ତି ନିରାମିସସ୍ସ ପମୋଦସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଠାନଂ କାରଣଂ । ଏତନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବନିଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୱିଜାନତନ୍ତି ସଂକିଲେସୱୋଦାନେ ୟାଥାୱତୋ ଜାନନ୍ତାନଂ । ଭାୱିତତ୍ତାନନ୍ତି ଭାୱିତସଭାୱାନଂ, କାୟଭାୱନାଦୀହି ଭାୱିତସନ୍ତାନାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମଜୀୱିନନ୍ତି ମିଚ୍ଛାଜୀୱଂ ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ଜୀୱିକକପ୍ପନତୋ, ଧମ୍ମେନ ୱା ଞାୟେନ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପୱତ୍ତନତୋ, ସମାପତ୍ତିବହୁଲତାୟ ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମେନ ଜୀୱନତୋ ଧମ୍ମଜୀୱିନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଦିଦଂ ଭାୱିତତ୍ତାନଂ ପରିନିଟ୍ଠିତସମାଧିପଞ୍ଞାଭାୱନାନଂ ତତୋ ଏୱ ଧମ୍ମଜୀୱିନଂ ଅରିୟାନଂ ଦସ୍ସନଂ। ଏତଂ ଅୱିପ୍ପଟିସାରନିମିତ୍ତାନଂ ସୀଲାଦୀନଂ ପାରିପୂରିହେତୁଭାୱତୋ ୱିଜାନତଂ ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକାନଂ ଏକନ୍ତେନେୱ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜକାରଣନ୍ତି ।

ଇଦାନି ତଂ ତସ୍ସ କାରଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତେ ଜୋତୟନ୍ତୀ’’ତି ଓସାନଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ତତ୍ଥ ତେତି ତେ ଭାୱିତତ୍ତା ଧମ୍ମଜୀୱିନୋ ଅରିୟା । ଜୋତୟନ୍ତୀତି ପକାସୟନ୍ତି । ଭାସୟନ୍ତୀତି ସଦ୍ଧମ୍ମୋଭାସେନ ଲୋକଂ ପଭାସୟନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେସନ୍ତି ୟେସଂ ଅରିୟାନଂ । ସାସନନ୍ତି ଓୱାଦଂ । ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟାତି ପୁବ୍ବଭାଗଞାଣେହି ସମ୍ମଦେୱ ଜାନିତ୍ୱା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୫. ଛଟ୍ଠେ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତେସୂତି ଉପ୍ପାଦା । କା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ? ତଣ୍ହା । ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦା ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା, ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୂନି ତଣ୍ହାକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥାତି ୟେସୁ ନିମିତ୍ତଭୂତେସୁ। ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୀଲା । ଚୀୱରହେତୂତି ‘‘କତ୍ଥ ମନାପଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୀୱରକାରଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତିଭୱାଭୱହେତୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟଥା ଚୀୱରାଦିହେତୁ, ଏୱଂ ଭୱାଭୱହେତୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱାଭୱାତି ଚେତ୍ଥ ପଣୀତପ୍ପଣୀତାନି ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଅଧିପ୍ପେତାନି ଭୱତି ଆରୋଗ୍ୟଂ ଏତେନାତି କତ୍ୱା । ‘‘ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୁ ପଣୀତପ୍ପଣୀତତରୋ ଭୱାଭୱୋ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଭୱୋତି ୱା ସମ୍ପତ୍ତି, ଅଭୱୋତି ୱିପତ୍ତି । ଭୱୋତି ୱୁଡ୍ଢି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ତଂ ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭୱାଭୱହେତୁ ୱା’’ତି ।

ଗାଥା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥା ଏୱ । ଅପିଚ ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋତି ତଣ୍ହାସହାୟୋ । ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତୋ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ସଂସରନ୍ତୋ ନ ଏକକୋୱ ସଂସରତି, ତଣ୍ହଂ ପନ ଦୁତିୟିକଂ ସହାୟିକଂ ଲଭିତ୍ୱାୱ ସଂସରତି । ତଥା ହି ତଂ ପପାତପାତଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମଧୁଗଣ୍ହନକଲୁଦ୍ଦକଂ ୱିୟ ଅନେକାଦୀନୱାକୁଲେସୁପି ଭୱେସୁ ଆନିସଂସମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ଅନତ୍ଥଜାଲେ ସା ପରିବ୍ଭମାପେତି । ଏତମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱସଞ୍ଞିତଂ ଆଦୀନୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ‘‘ତଣ୍ହା ଚାୟଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ପଭୱୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା । ଇଦାନି ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ‘‘ୱୀତତଣ୍ହୋ’’ତିଆଦିମାହ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସବ୍ରହ୍ମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୬. ସତ୍ତମେ ସବ୍ରହ୍ମକାନୀତି ସସେଟ୍ଠକାନି । ୟେସନ୍ତି ୟେସଂ କୁଲାନଂ । ପୁତ୍ତାନନ୍ତି ପୁତ୍ତେହି ପୂଜିତସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଇଦଂ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ଅଜ୍ଝାଗାରେତି ସକେ ଘରେ । ପୂଜିତା ହୋନ୍ତୀତି ୟଂ ଘରେ ଅତ୍ଥି, ତେନ ପଟିଜଗ୍ଗିତା ମନାପେନ ଚେୱ କାୟିକୱାଚସିକେନ ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି । ଇତି ମାତାପିତୁପୂଜକାନି କୁଲାନି ‘‘ସବ୍ରହ୍ମକାନୀ’’ତି ପସଂସିତ୍ୱା ଉପରିପି ନେସଂ ପସଂସନୀୟତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସପୁବ୍ବଦେୱତାନୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାତିଆଦୀନି ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୱିଭାୱନା – ବ୍ରହ୍ମାତି ସେଟ୍ଠାଧିୱଚନଂ । ୟଥା ହି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚତସ୍ସୋ ଭାୱନା ଅୱିଜହିତା ହୋନ୍ତି ମେତ୍ତା, କରୁଣା, ମୁଦିତା, ଉପେକ୍ଖାତି, ଏୱଂ ମାତାପିତୂନଂ ପୁତ୍ତେସୁ ଚତସ୍ସୋ ଭାୱନା ଅୱିଜହିତା ହୋନ୍ତି । ତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱେଦିତବ୍ବା – କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ମିଞ୍ହି ଦାରକେ ‘‘କଦା ନ ଖୋ ପୁତ୍ତକଂ ଅରୋଗଂ ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ମାତାପିତୂନଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନେସ ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ଊକାହି ୱା ମଙ୍କୁଲେହି ୱା ଦଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାୟ ୱା ପୀଳିତୋ ପରୋଦତି ୱିରୱତି, ତଦାସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଆଧାୱିତ୍ୱା ୱିଧାୱିତ୍ୱା କୀଳନକାଲେ ପନ ଲୋଭନୀୟୱୟସ୍ମିଂ ୱା ଠିତକାଲେ ଦାରକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ସପ୍ପିମଣ୍ଡେ ପକ୍ଖିତ୍ତସତୱିହତକପ୍ପାସପିଚୁପଟଲଂ ୱିୟ ମୁଦୁକଂ ଆମୋଦିତଂ ପମୋଦିତଂ, ତଦା ନେସଂ ମୁଦିତା ଲବ୍ଭତି । ୟଦା ପନ ତେସଂ ପୁତ୍ତୋ ଦାରଭରଣଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି, ତଦା ମାତାପିତୂନଂ ‘‘ସକ୍କୋତି ଦାନି ନୋ ପୁତ୍ତକୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଜୀୱିତୁ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପେକ୍ଖା ଲବ୍ଭତି । ଏୱଂ ମାତାପିତୂନଂ ପୁତ୍ତେସୁ ୟଥାକାଲଂ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ ବ୍ରହ୍ମସଦିସୱୁତ୍ତିତାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ପୁବ୍ବଦେୱତାତି ଏତ୍ଥ ଦେୱା ନାମ ତିୱିଧା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା, ଉପପତ୍ତିଦେୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାତି । ତେସୁ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ ଖତ୍ତିୟା । ତେ ହି ‘‘ଦେୱୋ, ଦେୱୀ’’ତି ଲୋକେ ୱୋହରୀୟନ୍ତି, ଦେୱା ୱିୟ ଲୋକସ୍ସ ନିଗ୍ଗହାନୁଗ୍ଗହସମତ୍ଥା ଚ ହୋନ୍ତି । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ଉପ୍ପନ୍ନା ସତ୍ତା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଖୀଣାସୱା ସବ୍ବକିଲେସୱିସୁଦ୍ଧିତୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଦିବ୍ବନ୍ତି, କୀଳନ୍ତି, ଲଳନ୍ତି, ଜୋତନ୍ତି ପଟିପକ୍ଖଂ ଜୟନ୍ତି ୱାତି ଦେୱା । ତେସୁ ସବ୍ବସେଟ୍ଠା ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା । ୟଥା ତେ ବାଲଜନେହି କତଂ ଅପରାଧଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନେୱ ତେସଂ ଅନତ୍ଥହାନିଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆକଙ୍ଖନ୍ତାୱ ୟଥାୱୁତ୍ତବ୍ରହ୍ମୱିହାରୟୋଗେନ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ଚ ତେସଂ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲତଂ ମହାନିସଂସତଞ୍ଚ ଆୱହନ୍ତି; ଏୱମେୱ ମାତାପିତରୋପି ପୁତ୍ତାନଂ ଅପରାଧଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନେୱ ତେସଂ ଅନତ୍ଥହାନିଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସ୍ସ ଲବ୍ଭନତୋ ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ପରମଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନି କତାନଂ କାରାନଂ ମହପ୍ଫଲତଂ ମହାନିସଂସତଞ୍ଚ ଆୱହନ୍ତି । ସବ୍ବଦେୱେହି ଚ ପଠମଂ ତେସଂ ଉପକାରୱନ୍ତତାୟ ତେ ଆଦିତୋୟେୱ ଦେୱା । ତେସଞ୍ହି ୱସେନ ତେ ପଠମଂ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ‘‘ଦେୱା’’ତି ଜାନନ୍ତି ଆରାଧେନ୍ତି ପୟିରୁପାସନ୍ତି, ଆରାଧନୱିଧିଂ ଞତ୍ୱା ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ତସ୍ସା ପଟିପତ୍ତିୟା ଫଲଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତେ ପଚ୍ଛାଦେୱା ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବଦେୱତାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ପଠମଆଚରିୟା । ମାତାପିତରୋ ହି ପୁତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତା ଅତିତରୁଣକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏୱଂ ନିସୀଦ, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛ, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠ, ଏୱଂ ସୟ, ଏୱଂ ଖାଦ, ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜ, ଅୟଂ ତେ ‘ତାତା’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ‘ଭାତିକା’ତି, ଅୟଂ ‘ଭଗିନୀ’ତି, ଇଦଂ ନାମ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅସୁକଂ ନାମ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅସୁକଂ ନାମ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗାହେନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି । ଅପରଭାଗେ ଅଞ୍ଞେ ଆଚରିୟାପି ସିପ୍ପଂ ମୁଦ୍ଦଂ ଗଣନନ୍ତି ଏୱମାଦିଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞେ ସରଣାନି ଦେନ୍ତି, ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ପବ୍ବାଜେନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି, ଉପସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀନି ପାପେନ୍ତି । ଇତି ସବ୍ବେପି ତେ ପଚ୍ଛାଆଚରିୟା ନାମ । ମାତାପିତରୋ ପନ ସବ୍ବପଠମଂ । ତେନାହ ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଆହୁନେୟ୍ୟାତି ଆନେତ୍ୱା ହୁନିତବ୍ବନ୍ତି ଆହୁନଂ, ଦୂରତୋପି ଆନେତ୍ୱା ଫଲୱିସେସଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତେନ ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ଦାତବ୍ବାନଂ ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥଚ୍ଛାଦନାଦୀନଂ ଏତଂ ନାମଂ, ଉପକାରଖେତ୍ତତାୟ ତଂ ଆହୁନଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଆହୁନେୟ୍ୟା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଇଦାନି ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭାୱେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ବହୁକାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୂତି ତଂ ମାତାପିତୂନଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଅଧିୱଚନଂ କେନ କାରଣେନାତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁକାରାତି ବହୂପକାରା । ଆପାଦକାତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଆପାଦକା, ପାଲକା । ପୁତ୍ତାନଞ୍ହି ମାତାପିତୂହି ଜୀୱିତଂ ଆପାଦିତଂ ପାଲିତଂ ଘଟିତଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିତଂ ସମ୍ପାଦିତଂ । ପୋସକାତି ହତ୍ଥପାଦେ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ହଦୟଲୋହିତଂ ପାୟେତ୍ୱା ପୋସେତାରୋ । ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋତି ପୁତ୍ତାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଦସ୍ସନଂ ନାମ ମାତାପିତରୋ ନିସ୍ସାୟ ଜାତନ୍ତି ତେ ନେସଂ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ ନାମ । ଇତି ତେସଂ ବହୁକାରତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭାୱସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସିତଂ, ୟେନ ପୁତ୍ତୋ ମାତାପିତୂନଂ ଲୋକିୟେନ ଉପକାରେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ପରିୟନ୍ତଂ ପଟିକାରଂ କାତୁଂ ନ ସମତ୍ଥୋୟେୱ । ସଚେ ହି ପୁତ୍ତୋ ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ଉପକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପକାରଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ ୱାୟମନ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣେ ଅଂସକୂଟେ ମାତରଂ, ଇତରସ୍ମିଂ ପିତରଂ ଠପେତ୍ୱା ୱସ୍ସସତାୟୁକୋ ସକଲଂ ୱସ୍ସସତମ୍ପି ପରିହରେୟ୍ୟ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନାଦୀହି ଚ ୟଥାରୁଚି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତୋ ତେସଂ ମୁତ୍ତକରୀସମ୍ପି ଅଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ, ନ ଏତ୍ତାୱତା ପୁତ୍ତେନ ମାତାପିତୂନଂ ପଟିକାରୋ କତୋ ହୋତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣୱିସେସେ ପତିଟ୍ଠାପନା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ସୁପ୍ପଟିକାରଂ ୱଦାମି । କତମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ? ମାତୁ ଚ ପିତୁ ଚ । ଏକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଂସେନ ମାତରଂ ପରିହରେୟ୍ୟ, ଏକେନ ଅଂସେନ ପିତରଂ ପରିହରେୟ୍ୟ ୱସ୍ସସତାୟୁକୋ ୱସ୍ସସତଜୀୱୀ, ସୋ ଚ ନେସଂ ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନେନ, ତେ ଚ ତତ୍ଥେୱ ମୁତ୍ତକରୀସଂ ଚଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତ୍ୱେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ କତଂ ୱା ହୋତି ପଟିକତଂ ୱା। ଇମିସ୍ସା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାପଥୱିୟା ପହୂତରତ୍ତରତନାୟ ମାତାପିତରୋ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚେ ରଜ୍ଜେ ପତିଟ୍ଠାପେୟ୍ୟ, ନ ତ୍ୱେୱ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ କତଂ ୱା ହୋତି ପଟିକତଂ ୱା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ବହୁକାରା, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତରୋ ପୁତ୍ତାନଂ ଆପାଦକା ପୋସକା ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ ।

‘‘ୟୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତରୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାୟ ସମାଦପେତି ନିୱେସେତି ପତିଟ୍ଠାପେତି । ଦୁସ୍ସୀଲେ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ, ମଚ୍ଛରିନୋ ଚାଗସମ୍ପଦାୟ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେ ପଞ୍ଞାସମ୍ପଦାୟ ସମାଦପେତି ନିୱେସେତି ପତିଟ୍ଠାପେତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତୂନଂ କତଞ୍ଚ ହୋତି ପଟିକତଞ୍ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୪) ।

ତଥା –

‘‘ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ, ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ’’ତି । (ଖୁ॰ ପା॰ ୫.୬) ।

‘‘ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତ’’ନ୍ତି ଚ –

ଏୱମାଦୀନି ମାତାପିତୂନଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ବହୂପକାରଭାୱସାଧକାନି ସୁତ୍ତାନି ଦଟ୍ଠବ୍ବାନି ।

ଗାଥାସୁ ୱୁଚ୍ଚରେତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କଥୀୟନ୍ତି । ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକାତି ପରେସଂ ପାଣଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଚଜିତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ପଜଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି ଗୋପୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ପଜାୟ ଅତ୍ତନୋ ପୁତ୍ତାନଂ ଅନୁକମ୍ପକା ଅନୁଗ୍ଗାହକା ।

ନମସ୍ସେୟ୍ୟାତି ସାୟଂ ପାତଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଉତ୍ତମଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତ’’ନ୍ତି ନମକ୍କାରଂ କରେୟ୍ୟ । ସକ୍କରେୟ୍ୟାତି ସକ୍କାରେନ ପଟିମାନେୟ୍ୟ । ଇଦାନି ତଂ ସକ୍କାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ନେନାତି ୟାଗୁଭତ୍ତଖାଦନୀୟେନ । ପାନେନାତି ଅଟ୍ଠୱିଧପାନେନ । ୱତ୍ଥେନାତି ନିୱାସନପାରୁପନେନ । ସୟନେନାତି ମଞ୍ଚପୀଠଭିସିବିମ୍ବୋହନାଦିନା ସୟନେନ । ଉଚ୍ଛାଦନେନାତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ସୁଗନ୍ଧକରଣୁଚ୍ଛାଦନେନ । ନ୍ହାନେନାତି ସୀତକାଲେ ଉଣ୍ହୋଦକେନ, ଉଣ୍ହକାଲେ ସୀତୋଦକେନ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ୍ହାପନେନ । ପାଦାନଂ ଧୋୱନେନ ଚାତି ଉଣ୍ହୋଦକସୀତୋଦକେହି ପାଦଧୋୱନେନ ଚେୱ ତେଲମକ୍ଖନେନ ଚ ।

ତାୟନଂ ପାରିଚରିୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ନନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତପରିଚରଣେନ । ଅଥ ୱା ପାରିଚରିୟାୟାତି ଭରଣକିଚ୍ଚକରଣକୁଲୱଂସପତିଟ୍ଠାପନାଦିନା ପଞ୍ଚୱିଧଉପଟ୍ଠାନେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତବ୍ବା ‘ଭତୋ ନେ ଭରିସ୍ସାମି, କିଚ୍ଚଂ ନେସଂ କରିସ୍ସାମି, କୁଲୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି । ଅଥ ୱା ପନ ନେସଂ ପେତାନଂ କାଲକତାନଂ ଦକ୍ଖିଣମନୁପ୍ପଦସ୍ସାମୀ’ତି । ଇମେହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତି – ପାପା ନିୱାରେନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେନ୍ତି, ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ପତିରୂପେନ ଦାରେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି, ସମୟେ ଦାୟଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୭) ।

ଅପିଚ ୟୋ ମାତାପିତରୋ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନେ କତ୍ୱା ସୀଲେସୁ ୱା ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱା ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଅଗ୍ଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସା ପନାୟଂ ପାରିଚରିୟା ପୁତ୍ତସ୍ସ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକଞ୍ହି ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ତତ୍ଥ ପାରିଚରିୟାୟ ପସଂସନ୍ତି ୱଣ୍ଣେନ୍ତି ଥୋମେନ୍ତି, ତସ୍ସ ଚ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ସୟମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ମାତାପିତୂସୁ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତି । ପେଚ୍ଚାତି ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ଠିତୋ ମାତାପିତୁପଟ୍ଠାକୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ମୋଦତି ପମୋଦତି ଅଭିନନ୍ଦତୀତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ବହୁକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୭. ଅଟ୍ଠମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାତି ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ଗହପତିକା ଚ । ଠପେତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣେ ୟେ କେଚି ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତା ଇଧ ଗହପତିକାତି ୱେଦିତବ୍ବା। ୟେତି ଅନିୟମତୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠପରାମସନଂ । ୱୋତି ଉପୟୋଗବହୁୱଚନଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକଂ ବହୂପକାରା ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା, ୟେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚେୱ ସେସଅଗାରିକା ଚ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଏୱ ଅମ୍ହାକଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ, ୟତ୍ଥ ମୟଂ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠାପେମ ସୋୱଗ୍ଗିକଂ ସୁଖୱିପାକଂ ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିକ’’ନ୍ତି ଚୀୱରାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ପତିଉପଟ୍ଠିତାତି ।

ଏୱଂ ‘‘ଆମିସଦାନେନ ଆମିସସଂୱିଭାଗେନ ଆମିସାନୁଗ୍ଗହେନ ଗହଟ୍ଠା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପକାରୱନ୍ତୋ’’ତି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଧମ୍ମଦାନେନ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗେନ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହେନ ଭିକ୍ଖୂନମ୍ପି ତେସଂ ଉପକାରୱନ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ତୁମ୍ହେପି, ଭିକ୍ଖୱେ,’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇମିନା କିଂ କଥିତଂ ? ପିଣ୍ଡାପଚାୟନଂ ନାମ କଥିତଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟସ୍ମା ଇମେ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ନେୱ ତୁମ୍ହାକଂ ଞାତକା, ନ ମିତ୍ତା, ନ ଇଣଂ ୱା ଧାରେନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ‘‘ଇମେ ସମଣା ସମ୍ମଗ୍ଗତା ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା, ଏତ୍ଥ ନୋ କାରା ମହପ୍ଫଲା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ମହାନିସଂସା’’ତି ଫଲୱିସେସଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତା ତୁମ୍ହେ ଚୀୱରାଦୀହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପରିପୂରେନ୍ତା ଅପ୍ପମାଦେନ ସମ୍ପାଦେଥ, ଧମ୍ମଦେସନାପି ୱୋ କାରକାନଂୟେୱ ସୋଭତି, ଆଦେୟ୍ୟା ଚ ହୋତି, ନ ଇତରେସନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅପ୍ପମାଦୋ କରଣୀୟୋତି ।

ଏୱମିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ଇମିନା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସନ୍ନିସ୍ସାୟ କାମାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସପି ଓଘସ୍ସ ନିତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ସକଲସ୍ସପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ପରିୟୋସାନକରଣାୟ ଉପୋସଥସୀଲନିୟମାଦିୱସେନ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦିୱସେନ ୱା ଇଦଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ଚ ୱୁସ୍ସତି ଚରୀୟତୀତି ।

ଗାଥାସୁ ସାଗାରାତି ଗହଟ୍ଠା । ଅନଗାରାତି ପରିଚ୍ଚତ୍ତଅଗାରା ପବ୍ବଜିତା । ଉଭୋ ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞନିସ୍ସିତାତି ତେ ଉଭୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସନ୍ନିସ୍ସିତା । ସାଗାରା ହି ଅନଗାରାନଂ ଧମ୍ମଦାନସନ୍ନିସ୍ସିତା, ଅନଗାରା ଚ ସାଗାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଦାନସନ୍ନିସ୍ସିତା । ଆରାଧୟନ୍ତୀତି ସାଧେନ୍ତି ସମ୍ପାଦେନ୍ତି । ସଦ୍ଧମ୍ମନ୍ତି ପଟିପତ୍ତିସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପଟିୱେଧସଦ୍ଧମ୍ମଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ୟଂ ଉତ୍ତମଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟୋଗକ୍ଖେମଂଅନୁତ୍ତର’’ନ୍ତି ଅରହତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ସାଗାରେସୂତି ସାଗାରେହି, ନିସ୍ସକ୍କେ ଇଦଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ସାଗାରାନଂ ୱା ସନ୍ତିକେ । ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ଦୁୱିଧଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭେସଜ୍ଜଞ୍ଚ । ପରିସ୍ସୟୱିନୋଦନନ୍ତି ଉତୁପରିସ୍ସୟାଦିପରିସ୍ସୟହରଣଂ ୱିହାରାଦିଆୱସଥଂ । ସୁଗତନ୍ତି ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନଂ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅଟ୍ଠୱିଧଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲଂ । ସାୱକୋ ହି ଇଧ ସୁଗତୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଘରମେସିନୋତି ଘରଂ ଏସିନୋ, ଗେହେ ଠତ୍ୱା ଘରାୱାସଂ ୱସନ୍ତା ଭୋଗୂପକରଣାନି ଚେୱ ଗହଟ୍ଠସୀଲାଦୀନି ଚ ଏସନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦହାନୋ ଅରହତନ୍ତି ଅରହନ୍ତାନଂ ଅରିୟାନଂ ୱଚନଂ, ତେସଂ ୱା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ସଦ୍ଦହନ୍ତା । ‘‘ଅଦ୍ଧା ଇମେ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା, ୟଥା ଇମେ କଥେନ୍ତି, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ସା ପଟିପତ୍ତି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି ଅଭିସଦ୍ଦହନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସଦ୍ଦହନ୍ତା’’ତିପି ପାଠୋ । ଅରିୟପଞ୍ଞାୟାତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧପଞ୍ଞାୟ । ଝାୟିନୋତି ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନୱସେନ ଦୁୱିଧେନପି ଝାନେନ ଝାୟିନୋ ।

ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନାତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ୱା ସାସନେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖସ୍ସ ମଗ୍ଗଭୂତଂ ସୀଲାଦିଧମ୍ମଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱଦେୱ ସୁଗତିଗାମିନୋ । ନନ୍ଦିନୋତି ପୀତିସୋମନସ୍ସୟୋଗେନ ନନ୍ଦନସୀଲା । କେଚି ପନ ‘‘ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ ମଗ୍ଗନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଦେୱଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ଛବ୍ବିଧେପି କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ । ମୋଦନ୍ତି କାମକାମିନୋତି ୟଥିଚ୍ଛିତୱତ୍ଥୁନିପ୍ଫତ୍ତିତୋ କାମକାମିନୋ କାମୱନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପମୋଦନ୍ତୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. କୁହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୮. ନୱମେ କୁହାତି ସାମନ୍ତଜପ୍ପନାଦିନା କୁହନୱତ୍ଥୁନା କୁହକା, ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନିଚ୍ଛାୟ କୋହଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପରେସଂ ୱିମ୍ହାପକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଥଦ୍ଧାତି କୋଧେନ ଚ ମାନେନ ଚ ଥଦ୍ଧମାନସା । ‘‘କୋଧନୋ ହୋତି ଉପାୟାସବହୁଲୋ, ଅପ୍ପମ୍ପି ୱୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ଅଭିସଜ୍ଜତି କୁପ୍ପତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ପତିତ୍ଥୀୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୨୫; ପୁ॰ ପ॰ ୧୦୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ କୋଧେନ ଚ, ‘‘ଦୁବ୍ବଚୋ ହୋତି ଦୋୱଚସ୍ସକରଣେହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅକ୍ଖମୋ ଅପ୍ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହୀ ଅନୁସାସନି’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଦୋୱଚସ୍ସେନ ଚ, ‘‘ଜାତିମଦୋ, ଗୋତ୍ତମଦୋ, ସିପ୍ପମଦୋ, ଆରୋଗ୍ୟମଦୋ, ୟୋବ୍ବନମଦୋ, ଜୀୱିତମଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୩୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ ଜାତିମଦାଦିଭେଦେନ ମଦେନ ଚ ଗରୁକାତବ୍ବେସୁ ଗରୂସୁ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ ଅକତ୍ୱା ଅୟୋସଲାକଂ ଗିଲିତ୍ୱା ଠିତା ୱିୟ ଅନୋନତା ହୁତ୍ୱା ୱିଚରଣକା । ଲପାତି ଉପଲାପକା ମିଚ୍ଛାଜୀୱୱସେନ କୁଲସଙ୍ଗାହକା ପଚ୍ଚୟତ୍ଥଂ ପୟୁତ୍ତୱାଚାୱସେନ ନିପ୍ପେସିକତାୱସେନ ଚ ଲପକାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ ।

ସିଙ୍ଗୀତି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସିଙ୍ଗଂ ? ୟଂ ସିଙ୍ଗଂ ସିଙ୍ଗାରତା ଚାତୁରତା ଚାତୁରିୟଂ ପରିକ୍ଖତ୍ତତା ପାରିକ୍ଖତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ସିଙ୍ଗସଦିସେହି ପାକଟକିଲେସେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା, ନଳସଦିସଂ ତୁଚ୍ଛମାନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱିଚରଣକା । ଅସମାହିତାତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଲାଭିନୋ । ନ ମେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକାତି ତେ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖୂ ମମ ସନ୍ତକା ନ ହୋନ୍ତି । ମେତି ଇଦଂ ପଦଂ ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ପନ ତେ କୁହନାଦିୟୋଗତୋ ନ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନା, ତସ୍ମା ‘‘ନ ମାମକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅପଗତାତି ୟଦିପି ତେ ମମ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତା, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପନ ଅପ୍ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ଅପଗତା ଏୱ ଇମସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟା, ଇତୋ ତେ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତାତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନଭଞ୍ଚ ଦୂରେ ପଥୱୀ ଚ ଦୂରେ,

ପାରଂ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ତଦାହୁ ଦୂରେ ।

ତତୋ ହୱେ ଦୂରତରଂ ୱଦନ୍ତି,

ସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମଂ ଅସତଞ୍ଚ ରାଜା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୭; ଜା॰ ୨.୨୧.୪୧୪) ।

ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ୱଡ୍ଢନୱସେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ୱିରୂଳ୍ହିଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟଭାୱେନ ସୀଲାଦିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧପାରିପୂରିୟା ୱେପୁଲ୍ଲଂ । ନ ଚ ତେ କୁହାଦିସଭାୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ଖୋ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକାତି ଇଧାପି ମେତି ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱଦତି, ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପନ ‘‘ମାମକା’’ତି ଆହ । ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ୱିରୂହନ୍ତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲେ ପନ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପନ୍ନା ନାମ । ଗାଥା ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଏୱ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ନଦୀସୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୯. ଦସମେ ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ଓପମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ୟଥା ନାମାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଦିୟା ସୋତେନ ଓୱୁୟ୍ହେୟ୍ୟାତି ସୀଘସୋତାୟ ହାରହାରିନିୟା ନଦିୟା ଉଦକୱେଗେନ ହେଟ୍ଠତୋ ୱୁୟ୍ହେୟ୍ୟ ଅଧୋ ହରିୟେଥ । ପିୟରୂପସାତରୂପେନାତି ପିୟସଭାୱେନ ସାତସଭାୱେନ ଚ କାରଣଭୂତେନ, ତସ୍ସଂ ନଦିୟଂ ତସ୍ସା ୱା ପରତୀରେ ମଣିସୁୱଣ୍ଣାଦି ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପିୟୱତ୍ଥୁ ୱିତ୍ତୂପକରଣଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଗହେସ୍ସାମୀତି ନଦିୟଂ ପତିତ୍ୱା ସୋତେନ ଅୱକଡ୍ଢେୟ୍ୟ । କିଞ୍ଚାପୀତି ଅନୁଜାନନଅସମ୍ଭାୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । କିଂ ଅନୁଜାନାତି, କିଂ ନ ସମ୍ଭାୱେତି ? ତେନ ପୁରିସେନ ଅଧିପ୍ପେତସ୍ସ ପିୟୱତ୍ଥୁସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଅନୁଜାନାତି, ତଥାଗମନଂ ପନ ଆଦୀନୱୱନ୍ତତାୟ ନ ସମ୍ଭାୱେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅମ୍ଭୋ, ପୁରିସ, ୟଦିପି ତୟା ଅଧିପ୍ପେତଂ ପିୟୱତ୍ଥୁ ତତ୍ଥ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ଗମନେ ପନ ଅୟମାଦୀନୱୋ, ୟଂ ତ୍ୱଂ ହେଟ୍ଠା ରହଦଂ ପତ୍ୱା ମରଣଂ ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାସୀତି ।

ଅତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ରହଦୋତି ଏତିସ୍ସା ନଦିୟା ହେଟ୍ଠା ଅନୁସୋତଭାଗେ ଅତିୱିୟ ଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥତୋ ଏକୋ ମହାସରୋ ଅତ୍ଥି । ସୋ ଚ ସମନ୍ତତୋ ୱାତାଭିଘାତସମୁଟ୍ଠିତାହି ମଣିମୟପବ୍ବତକୂଟସନ୍ନିଭାହି ମହତୀହି ଊମୀହି ୱୀଚୀହି ସଊମି, ୱିସମେସୁ ଭୂମିପ୍ପଦେସେସୁ ସୱେଗଂ ଅନୁପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତେନ ଇମିସ୍ସା ତାୱ ନଦିୟା ମହୋଘେନ ତହିଂ ତହିଂ ଆୱଟ୍ଟମାନୱିପୁଲଜଲତାୟ ବଲୱାମୁଖସଦିସେହି ସହ ଆୱଟ୍ଟେହୀତି ସାୱଟ୍ଟୋ। ତଂ ରହଦଂ ଓତିଣ୍ଣସତ୍ତେୟେୱ ଅତ୍ତନୋ ନିବଦ୍ଧାମିସଗୋଚରେ କତ୍ୱା ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତେନ ଅତିୱିୟ ଭୟାନକଦସ୍ସନେନ ଘୋରଚେତସା ଦକରକ୍ଖସେନ ସଗହୋ ସରକ୍ଖସୋ, ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛମକରାଦିନା ୱା ସଗହୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତରକ୍ଖସେନ ସରକ୍ଖସୋ।

ୟନ୍ତି ଏୱଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ୟଂ ରହଦଂ । ଅମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଆଲପନଂ । ମରଣଂ ୱା ନିଗଚ୍ଛସୀତି ତାହି ୱା ଊମୀହି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ, ତେସୁ ୱା ଆୱଟ୍ଟେସୁ ନିପତିତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତେସଂ ୱା ଚଣ୍ଡମଚ୍ଛମକରାଦୀନଂ ମୁଖେ ନିପତିତୋ । ତସ୍ସ ୱା ଦକରକ୍ଖସସ୍ସ ହତ୍ଥଂ ଗତୋ ମରଣଂ ୱା ଗମିସ୍ସସି, ଅଥ ୱା ପନ ଆୟୁସେସେ ସତି ତତୋ ମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତେହି ଊମିଆଦୀହି ଜନିତଘଟ୍ଟିତୱସେନ ମରଣମତ୍ତଂ ମରଣପ୍ପମାଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଗଚ୍ଛସି । ପଟିସୋତଂ ୱାୟମେୟ୍ୟାତି ସୋ ପୁବ୍ବେ ଅନୁସୋତଂ ୱୁୟ୍ହମାନୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅନତ୍ଥୋ କିର ମେ ଉପଟ୍ଠିତୋ, ମଚ୍ଚୁମୁଖେ କିରାହଂ ପରିୱତ୍ତାମୀ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱଭୟୋ ସମ୍ଭମନ୍ତୋ ଦିଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଉସ୍ସାହଂ ହତ୍ଥେହି ଚ ପାଦେହି ଚ ୱାୟମେୟ୍ୟ ତରେୟ୍ୟ, ନ ଚିରେନେୱ ତୀରଂ ସମ୍ପାପୁଣେୟ୍ୟ ।

ଅତ୍ଥସ୍ସୱିଞ୍ଞାପନାୟାତି ଚତୁସଚ୍ଚପଟିୱେଧାନୁକୂଲସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ସମ୍ବୋଧନାୟ ଉପମା କତା । ଅୟଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋତି ଅୟମେୱ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଇଧ ମୟା ଅଧିପ୍ପେତୋ ଉପମେୟ୍ୟତ୍ଥୋ, ୟସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନାୟ ଉପମା ଆହଟା ।

ତଣ୍ହାୟେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଚତୂହି ଆକାରେହି ତଣ୍ହାୟ ସୋତସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ଅନୁକ୍କମପରିୱୁଡ୍ଢିତୋ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତୋ ଓସୀଦାପନତୋ ଦୁରୁତ୍ତରଣତୋ ଚ । ୟଥା ହି ଉପରି ମହାମେଘେ ଅଭିପ୍ପୱୁଟ୍ଠେ ଉଦକଂ ପବ୍ବତକନ୍ଦରପଦରସାଖାୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତତୋ ଭସ୍ସିତ୍ୱା କୁସୁବ୍ଭେ ପୂରେତ୍ୱା ତତୋ ଭସ୍ସିତ୍ୱା କୁନ୍ନଦିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତତୋ ମହାନଦିୟୋ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକୋଘଂ ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ ‘‘ନଦୀସୋତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଲୋଭୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପରିୱୁଡ୍ଢିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ତଣ୍ହାସୋତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ନଦୀସୋତୋ ଆଗମନତୋ ୟାୱ ସମୁଦ୍ଦପ୍ପତ୍ତି, ତାୱ ସତି ୱିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟାଭାୱେ ଅୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାସୋତୋପି ଆଗମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅସତି ୱିଚ୍ଛେଦପଚ୍ଚୟେ ଅୱିଚ୍ଛିଜ୍ଜମାନୋ ଅପାୟସମୁଦ୍ଦାଭିମୁଖୋ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତତି । ୟଥା ପନ ନଦୀସୋତୋ ତଦନ୍ତୋଗଧେ ସତ୍ତେ ଓସୀଦାପେତି, ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେତି, ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତି, ଏୱଂ ତଣ୍ହାସୋତୋପି ଅତ୍ତନୋ ସୋତନ୍ତୋଗତେ ସତ୍ତେ ଓସୀଦାପେତି, ପଞ୍ଞାସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେତି, କୁସଲମୂଲଚ୍ଛେଦନେନ ସଂକିଲେସଧମ୍ମସମାପଜ୍ଜନେନ ଚ ମରଣଂ ୱା ମରଣମତ୍ତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତି ।

ୟଥା ଚ ନଦିୟା ସୋତୋ ମହୋଘଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ଉଳୁମ୍ପଂ ୱା ନାୱଂ ୱା ବନ୍ଧିତୁଂ ନେତୁଞ୍ଚ ଛେକଂ ପୁରିସଂ ନିସ୍ସାୟ ପରତୀରଂ ଗନ୍ତୁଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମଂ କରୋନ୍ତେନ ତରିତବ୍ବୋ, ନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱାତି ଦୁରୁତ୍ତରୋ, ଏୱଂ ତଣ୍ହାସୋତୋପି କାମୋଘଭୱୋଘଭୂତୋ ସୀଲସଂୱରଂ ପୂରେତୁଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାସୁ କମ୍ମଂ କାତୁଂ ‘‘ନିପକେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଝାସୟଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାନାୱଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମ୍ମାୱାୟାମଂ କରୋନ୍ତେନ ତରିତବ୍ବୋ, ନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱାତି ଦୁରୁତ୍ତରୋ । ଏୱଂ ଅନୁକ୍କମପରିୱୁଡ୍ଢିତୋ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧତୋ ଓସୀଦାପନତୋ ଦୁରୁତ୍ତରଣତୋତି ଚତୂହି ଆକାରେହି ତଣ୍ହାୟ ନଦୀସୋତସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପିୟରୂପଂସାତରୂପନ୍ତି ପିୟଜାତିକଂ ପିୟସଭାୱଂ ପିୟରୂପଂ, ମଧୁରଜାତିକଂ ମଧୁରସଭାୱଂ ସାତରୂପଂ, ଇଟ୍ଠସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ନେତନ୍ତି ଛନ୍ନଂ ଏତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମୟଂ ଅତ୍ତାତି ଗହଣଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଇମିନା ୱିୟ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଧିକାରଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନୀତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି । ତତ୍ଥ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ, ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ । ତେସୁ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୩୬୨) ୱୁତ୍ତଂ ଇଦଂ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସମ୍ପସାଦନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮; ଧ॰ ସ॰ ୧୬୧) ଆଗତଂ ଇଦଂ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୭) ଏୱମାଗତଂ ଇଦଂ ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକା ଧମ୍ମା, ବାହିରା ଧମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୨୦) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ଇଧାପି ଏତଦେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତାନିୟେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି । ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନେୱ ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା, ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ତେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତେସୁ ଭୱାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି, ଚକ୍ଖାଦୀନି । ତେସଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ।

ଆୟତନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନାନୀତି। ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ହି ତଂତଂଦ୍ୱାରୱତ୍ଥୁକା ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ସକେନ ସକେନ ଅନୁଭୱନାଦିନା କିଚ୍ଚେନ ଆୟତନ୍ତି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି ଘଟନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି, ତେ ଚ ଆୟଭୂତେ ଧମ୍ମେ ଏତାନି ତନୋନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି, ୟଞ୍ଚ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ପୱତ୍ତଂ ଅତିୱିୟ ଆୟତଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ, ତଂ ନୟନ୍ତି ପୱତ୍ତେନ୍ତି । ଇତି ସବ୍ବଥାପିମେ ଧମ୍ମା ଆୟତନତୋ, ଆୟାନଂ ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ଚ ନୟନତୋ ଆୟତନାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅପିଚ ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ଆକରଟ୍ଠେନ, ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ, କାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ଆୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ଲୋକେ ‘‘ଇସ୍ସରାୟତନଂ ଦେୱାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ସୁୱଣ୍ଣାୟତନଂ ରଜତାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆକରୋ । ସାସନେ ପନ ‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା’’ତିଆଦୀସୁ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଗୁନ୍ନଂ ଆୟତନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ । ‘‘ତତ୍ର ତତ୍ରେୱ ସକ୍ଖିଭବ୍ବତଂ ପାପୁଣାତି ସତି ସତିଆୟତନେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୮; ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୨) କାରଣଂ ଆୟତନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ତେ ତେ ଚିତ୍ତଚେତସିକା ଧମ୍ମା ନିୱସନ୍ତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଚକ୍ଖାଦୟୋ ତେସଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ତତ୍ଥ ଚ ତେ ଆକିଣ୍ଣା ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାତି ତେ ନେସଂ ଆକରୋ, ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱେନ ସମୋସରଣତୋ, ସଞ୍ଜାତିଦେସୋ ଚ ତନ୍ନିସ୍ସୟଭାୱେନ ତେସଂ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପତ୍ତିତୋ, କାରଣଞ୍ଚ ତଦଭାୱେ ତେସଂ ଅଭାୱତୋତି । ଇତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ଆକରଟ୍ଠେନ, ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ, ସଞ୍ଜାତିଦେସଟ୍ଠେନ, କାରଣଟ୍ଠେନାତି ଇମେହି କାରଣେହି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଆୟତନାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନ’’ନ୍ତି ।

ୟଦିପି ରୂପାଦୟୋପି ଧମ୍ମା ‘‘ରୂପଂ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ, ଏତ୍ଥେସା ତଣ୍ହା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ପିୟରୂପସାତରୂପଭାୱେନ ୱୁତ୍ତା । ଚକ୍ଖାଦିକେ ପନ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅତ୍ତଭାୱପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ଅଭାୱତୋ ‘‘ମମ ଚକ୍ଖୁ ମମ ସୋତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଧିକସିନେହୱତ୍ଥୁଭାୱେନ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ସାତିସୟଂ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ନିଦ୍ଦେସଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଓରମ୍ଭାଗିୟାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ତପ୍ପରିୟାପନ୍ନା ଓରମ୍ଭାଗା, ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ତେସଂ ହିତାତି ଓରମ୍ଭାଗିୟା । ୟସ୍ସ ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ସଂୟୋଜେନ୍ତି ବନ୍ଧନ୍ତୀତି ସଂୟୋଜନାନି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାସୀଲବ୍ବତପରାମାସକାମରାଗବ୍ୟାପାଦାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତେ ହି କାମଭୱୂପଗାନଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟା ହୁତ୍ୱା ରୂପାରୂପଧାତୁତୋ ହେଟ୍ଠାଭାୱେନ ନିହୀନଭାୱେନ ଓରମ୍ଭାଗଭୂତେନ କାମଭୱେନ ସତ୍ତେ ସଂୟୋଜେନ୍ତି । ଏତେନେୱ ତେସଂ ହେଟ୍ଠାରହଦସଦିସତା ଦୀପିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଊମିଭୟନ୍ତିଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଧୁପାୟାସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଭାୟତି ଏତସ୍ମାତି ଭୟଂ, ଊମି ଏୱ ଭୟନ୍ତି ଊମିଭୟଂ । କୁଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କୋଧୋ, ସ୍ୱେୱ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସରୀରସ୍ସ ଚ ଅଭିପ୍ପମଦ୍ଦନପୱେଧନୁପ୍ପାଦନେନ ଦଳ୍ହଂ ଆୟାସନଟ୍ଠେନ ଉପାୟାସୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସମୱେତଂ ସତ୍ତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଅନୟବ୍ୟସନାପାଦନେନ କୋଧୁପାୟାସସ୍ସ ଊମିସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତଥା କାମଗୁଣାନଂ କିଲେସାଭିଭୂତେ ସତ୍ତେ ଇତୋ ଚ ଏତ୍ତୋ, ଏତ୍ତୋ ଚ ଇତୋତି ଏୱଂ ମନାପିୟରୂପାଦିୱିସୟସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନି ସଂସାରେତ୍ୱା ୟଥା ତତୋ ବହିଭୂତେ ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚିତ୍ତମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏୱଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ବ୍ୟସନାପାଦନେନ ଆୱଟ୍ଟସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଥା ପନ ଗହରକ୍ଖସୋପି ଆରକ୍ଖରହିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରଭୂମିଗତଂ ପୁରିସଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଗହେତ୍ୱା ଅଗୋଚରେ ଠିତମ୍ପି ରକ୍ଖସମାୟାୟ ଗୋଚରଂ ନେତ୍ୱା ଭେରୱରୂପଦସ୍ସନାଦିନା ଅୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱା ୱଣ୍ଣବଲଭୋଗୟସସୁଖେହିପି ୱିୟୋଜେନ୍ତୋ ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେତି, ଏୱଂ ମାତୁଗାମୋପି ୟୋନିସୋମନସିକାରରହିତଂ ଅୱୀରପୁରିସଂ ଇତ୍ଥିକୁତ୍ତଭୂତେହି ଅତ୍ତନୋ ହାୱଭାୱୱିଲାସେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଗହେତ୍ୱା ୱୀରଜାତିୟମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ରୂପାଦୀହି ପଲୋଭନୱସେନ ଇତ୍ଥିମାୟାୟ ଅନ୍ୱାୱିସିତ୍ୱା ଅୱସଂ ଅତ୍ତନୋ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସୀଲାଦୟୋ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଅସମତ୍ଥଂ କରୋନ୍ତୋ ଗୁଣୱଣ୍ଣାଦୀହି ୱିୟୋଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପାଦେତି, ଏୱଂ ମାତୁଗାମସ୍ସ ଗହରକ୍ଖସସଦିସତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୱଟ୍ଟନ୍ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚନ୍ନେତଂ କାମଗୁଣାନଂ ଅଧିୱଚନଂ, ଗହରକ୍ଖସୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତୁଗାମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ପଟିସୋତୋତି ଖୋ ଭିକ୍ଖୱେ ନେକ୍ଖମ୍ମସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପବ୍ବଜ୍ଜା ସହ ଉପଚାରେନ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଚ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନାମ । ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପବ୍ବଜ୍ଜା ପଠମଂ ଝାନଂ, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନା ।

ସବ୍ବେପି କୁସଲା ଧମ୍ମା, ନେକ୍ଖମ୍ମନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି ॥

ଇମେସଂ ପନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଦୀନଂ ତଣ୍ହାସୋତସ୍ସ ପଟିଲୋମତୋ ପଟିସୋତସଦିସତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୱିସେସେନ ହି ଧମ୍ମୱିନୟୋ ନେକ୍ଖମ୍ମଂ, ତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଚ, ଧମ୍ମୱିନୟୋ ଚ ତଣ୍ହାସୋତସ୍ସ ପଟିସୋତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଟିସୋତଗାମିଂ ନିପୁଣଂ, ଗମ୍ଭୀରଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ ଅଣୁଂ ।

ରାଗରତ୍ତା ନ ଦକ୍ଖନ୍ତି, ତମୋଖନ୍ଧେନ ଆୱୁତା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୬୫; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୨) ।

ୱୀରିୟାରମ୍ଭସ୍ସାତି ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟସ୍ସ । ତସ୍ସ କାମୋଘାଦିଭେଦତଣ୍ହାସୋତସନ୍ତରଣସ୍ସ ହତ୍ଥେହି ପାଦେହି ଚତୁରଙ୍ଗନଦୀସୋତସନ୍ତରଣୱାୟାମସ୍ସ ସଦିସତା ପାକଟାୟେୱ । ତଥା ନଦୀସୋତସ୍ସ ତୀରେ ଠିତସ୍ସ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ କାମାଦିଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପରତୀରଭୂତେ ନିବ୍ବାନଥଲେ ଠିତସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମତୋ ଭଗୱତୋ ସଦିସଭାୱୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ନଦୀସୋତୋ ୱିୟ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧୱସେନ ପୱତ୍ତମାନୋ ତଣ୍ହାସୋତୋ, ତେନ ୱୁୟ୍ହମାନୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ପରିବ୍ଭମନତୋ ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନୋ ସତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ପିୟରୂପସାତରୂପୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ଅଭିନିୱେସୋ ୱିୟ ଇମସ୍ସ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଅଭିନିୱେସୋ, ସଊମିସାୱଟ୍ଟସଗହରକ୍ଖସୋ ହେଟ୍ଠାରହଦୋ ୱିୟ କୋଧୁପାୟାସପଞ୍ଚକାମଗୁଣମାତୁଗାମସମାକୁଲୋ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନସମୂହୋ, ତମତ୍ଥଂ ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତସ୍ସ ନଦୀସୋତସ୍ସ ପରତୀରେ ଠିତୋ ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ସକଲଂ ସଂସାରାଦୀନୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଚ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ୟଥାଭୂତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଣ୍ହାସୋତସ୍ସ ପରତୀରଭୂତେ ନିବ୍ବାନଥଲେ ଠିତୋ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁ ଭଗୱା, ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ନଦିୟା ସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନେ ପୁରିସେ ଅନୁକମ୍ପାୟ ରହଦସ୍ସ ରହଦାଦୀନୱସ୍ସ ଚ ଆଚିକ୍ଖନଂ ୱିୟ ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହମାନସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ମହାକରୁଣାୟ ଭଗୱତୋ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ତଦାଦୀନୱସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱନା, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଅନୁସୋତଗାମିନୋ ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ରହଦେ ମରଣପ୍ପତ୍ତିମରଣମତ୍ତଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତିୟୋ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅପାୟୁପ୍ପତ୍ତି, ସୁଗତିୟଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି ଚ, ତସ୍ସ ପନ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ଚ ପାଦେହି ଚ ୱାୟାମକରଣଂ ୱିୟ ତେନ ଚ ୱାୟାମେନ ପରତୀରଂ ପତ୍ୱା ସୁଖେନ ୟଥିଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଗମନଂ ୱିୟ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଣ୍ହାଦୀସୁ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଣ୍ହାସୋତସ୍ସ ପଟିସୋତପବ୍ବଜ୍ଜାଦିନେକ୍ଖମ୍ମୱସେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ଚ ତେନେୱ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ ତଣ୍ହାସୋତାତିକ୍କମନଂ ନିବ୍ବାନତୀରଂ ପତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ୟଥାରୁଚି ସୁଖୱିହାରୋତି ।

ଗାଥାସୁ ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଜହେୟ୍ୟ କାମେତି ଝାନମଗ୍ଗାଧିଗମତ୍ଥଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନୁୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଦିପି ତେସଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ସୁଖେନ ୱୀଥିଂ ଓତରତି ପୁବ୍ବଭାଗଭାୱନାୟ କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱା ଅତିକ୍ଖଭାୱତୋ । ତଥା ସତି ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଜହେୟ୍ୟ କାମେ, ପଠମଜ୍ଝାନେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ କିଲେସକାମେ ପଜହେୟ୍ୟ । ଏତେନ ଦୁକ୍ଖପଟିପଦେ ଝାନମଗ୍ଗେ ଦସ୍ସେତି ।

ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଆୟତିଂ ପତ୍ଥୟାନୋତି ଅନାଗାମିତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଆକଙ୍ଖମାନୋ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଦିପି ଏତରହି କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ଝାନପୁରିମମଗ୍ଗେ ଅଧିଗଚ୍ଛାମି, ଇମେ ପନ ନିସ୍ସାୟ ଉପରି ଅରହତ୍ତଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା କତକିଚ୍ଚୋ ପହୀନସବ୍ବଦୁକ୍ଖୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଝାନାଦୀହି କାମେ ପଜହେୟ୍ୟାତି । ଅଥ ୱା ୟୋ କାମୱିତକ୍କବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ୱସେନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ସୀଲୱିସୋଧନଂ ଝାନାଦୀନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିଂ ୱା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ କିଚ୍ଛେନ କସିରେନ ଅସ୍ସୁମୁଖୋ ରୋଦମାନୋ ତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସହାପି ଦୁକ୍ଖେନ ଜହେୟ୍ୟ କାମେ’’ତି । ସୋ ହି କିଚ୍ଛେନପି କାମେ ପଜହନ୍ତୋ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ଆୟତିଂ ପତ୍ଥୟାନୋ’’ତି ।

ସମ୍ମପ୍ପଜାନୋତି ୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମଦେୱ ପଜାନନ୍ତୋ । ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋତି ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ୱିମୁତ୍ତିୟା ଫସ୍ସୟେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମନକାଲେ ୱିମୁତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ଫସ୍ସୟେ ଫୁସେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟ । ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ହି ‘‘ୱିମୁତ୍ତିୟା’’ତି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ । ୱିମୁତ୍ତିୟା ୱା ଆରମ୍ମଣଭୂତାୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ତଂତଂଫଲସମାପତ୍ତିକାଲେ ଅତ୍ତନୋ ଫଲଚିତ୍ତଂ ଫସ୍ସୟେ ଫୁସେୟ୍ୟ ପାପୁଣେୟ୍ୟ, ନିବ୍ବାନୋଗଧାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱିହରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସ ୱେଦଗୂତି ସୋ ୱେଦସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଗତତ୍ତା ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ୱେଦଗୂ । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ଖନ୍ଧଲୋକସ୍ସ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତୋ । ସେସଂ ସୁୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟମେୱ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୧. ଚରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ଏକାଦସମେ ଚରତୋତି ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ, ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ୱା । ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମୱିତକ୍କୋ ୱାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଅୱୀତରାଗତାୟ ତାଦିସେ ପଚ୍ଚୟେ କାମପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେ, ୟଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ୱାତି ଆଘାତନିମିତ୍ତବ୍ୟାପାଦପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିତକ୍କୋ, ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ପରୱିହେଠନୱସେନ ୱିହିଂସାପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱା ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଅଧିୱାସେତୀତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ କାମୱିତକ୍କାଦିଂ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ‘‘ଇତିପାୟଂ ୱିତକ୍କୋ ପାପକୋ, ଇତିପି ଅକୁସଲୋ, ଇତିପି ସାୱଜ୍ଜୋ, ସୋ ଚ ଖୋ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟପି ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଅଭାୱତୋ ଅଧିୱାସେତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାସେତି ଚେ । ଅଧିୱାସେନ୍ତୋୟେୱ ଚ ନପ୍ପଜହତି ତଦଙ୍ଗାଦିପ୍ପହାନୱସେନ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ତତୋ ଏୱ ନ ୱିନୋଦେତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନତୋ ନ ନୁଦତି ନ ନୀହରତି, ତଥା ଅୱିନୋଦନତୋ ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ନ ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ଆତାପୀ ପହିତତ୍ତୋ ୟଥା ତେସଂ ଅନ୍ତୋପି ନାୱସିସ୍ସତି ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଏୱଂ କରୋତି, ଅୟଂ ପନ ତଥା ନ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଭୂତୋୱ ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଭାୱଂ ନ ଗମେତି । ନ ପଜହତି ଚେ, ନ ୱିନୋଦେତି ଚେତିଆଦିନା ଚେ-ସଦ୍ଦଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚରନ୍ତି ଚରନ୍ତୋ । ଏୱଂଭୂତୋତି ଏୱଂ କାମୱିତକ୍କାଦିପାପୱିତକ୍କେହି ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ । ଅନାତାପୀଅନୋତ୍ତାପୀତି କିଲେସାନଂ ଆତାପନସ୍ସ ୱୀରିୟସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନାତାପୀ, ପାପୁତ୍ରାସଆତାପନପରିତାପନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଓତ୍ତପ୍ପସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନୋତ୍ତାପୀ । ସତତଂ ସମିତନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ ନିରନ୍ତରଂ । କୁସୀତୋ ହୀନୱୀରିୟୋତି କୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି ପରିହାୟିତ୍ୱା ଅକୁସଲପକ୍ଖେ କୁଚ୍ଛିତଂ ସୀଦନତୋ କୋସଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମେନ ଚ କୁସୀତୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟାଭାୱେନ ହୀନୱୀରିୟୋ ୱୀରିୟୱିରହିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତି । ଠିତସ୍ସାତି ଗମନଂ ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୋ । ସୟନଇରିୟାପଥସ୍ସ ୱିସେସତୋ କୋସଜ୍ଜପକ୍ଖିକତ୍ତା ୟଥା ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ୱିତକ୍କା ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଜାଗରସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ତଞ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ନାଧିୱାସେତୀତି ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସାପି ୱିହରତୋ ଅନାଦିମତି ସଂସାରେ ଚିରକାଲଭାୱିତେନ ତଥାରୂପପ୍ପଚ୍ଚୟସମାୟୋଗେନ ସତିସମ୍ମୋସେନ ୱା କାମୱିତକ୍କାଦି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେ, ତଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନ ୱାସେତି ଚେ, ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ନ ୱାସେତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଧିୱାସେନ୍ତୋ କିଂ କରୋତୀତି ? ପଜହତି ଛଡ୍ଡେତି । କିଂ କଚୱରଂ ୱିୟ ପିଟକେନ ? ନ ହି, ଅପିଚ ଖୋ ତଂ ୱିନୋଦେତି ନୁଦତି ନୀହରତି । କିଂ ବଲୀବଦ୍ଦଂ ୱିୟ ପତୋଦେନ ? ନ ହି, ଅଥ ଖୋ ନଂ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି । ୟଥା ତେସଂ ଅନ୍ତୋପି ନାୱସିସ୍ସତି ଅନ୍ତମସୋ ଭଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି, ତଥା ତେ କରୋତି । କଥଂ ପନ ତେ ତଥା କରୋତି ? ଅନଭାୱଂ ଗମେତି ଅନୁ ଅନୁ ଅଭାୱଂ ଗମେତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ ୟଥା ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ହୋନ୍ତି ତଥା ନେ କରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱଂଭୂତୋତିଆଦୀସୁ ଏୱଂ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଅନଧିୱାସନେନ ସୁୱିସୁଦ୍ଧାସୟୋ ସମାନୋ ତାୟ ଚ ଆସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ତନ୍ନିମିତ୍ତାୟ ଚ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଜାଗରିୟଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ କିଲେସାନଂ ଆତାପନଲକ୍ଖଣେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆତାପୀ, ସବ୍ବସୋ ପାପୁତ୍ରାସେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା । ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ, ସମିତଂ ନିରନ୍ତରଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାନୁୟୋଗୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନସିଦ୍ଧିୟା, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିପେସିତଚିତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି କଥୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ଗେହନିସ୍ସିତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗେହୱାସୀହି ଅପରିଚ୍ଚତ୍ତତ୍ତା ଗେହୱାସୀନଂ ସଭାୱତ୍ତା ଗେହଧମ୍ମତ୍ତା ୱା ଗେହଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱତ୍ଥୁକାମୋ । ଅଥ ୱା ଗେହପଟିବଦ୍ଧଭାୱତୋ କିଲେସକାମାନଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ତଂୱତ୍ଥୁକତ୍ତା ୱା କାମୱିତକ୍କାଦି ଗେହନିସ୍ସିତଂ ନାମ । କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ୟସ୍ମା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପଥଭାୱତୋ ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ତଦେକଟ୍ଠଧମ୍ମା ଚ କୁମ୍ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା କାମୱିତକ୍କାଦିବହୁଲୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କୁମ୍ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ । ମୋହନେୟ୍ୟେସୁ ମୁଚ୍ଛିତୋତି ମୋହସଂୱତ୍ତନିୟେସୁ ରୂପାଦୀସୁ ମୁଚ୍ଛିତୋ ସମ୍ମତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନୋ । ସମ୍ବୋଧିନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ । ଫୁଟ୍ଠୁନ୍ତି ଫୁସିତୁଂ ପତ୍ତୁଂ, ସୋ ତାଦିସୋ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଅଭବ୍ବୋ, ନ କଦାଚି ତଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିତକ୍କଂ ସମୟିତ୍ୱାନାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କଂ ପଟିସଙ୍ଖାନଭାୱନାବଲେହି ୱୂପସମେତ୍ୱା । ୱିତକ୍କୂପସମେ ରତୋତି ନୱନ୍ନମ୍ପି ମହାୱିତକ୍କାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମଭୂତେ ଅରହତ୍ତେ ନିବ୍ବାନେ ଏୱ ୱା ଅଜ୍ଝାସୟେନ ରତୋ ଅଭିରତୋ । ଭବ୍ବୋ ସୋ ତାଦିସୋତି ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ସମ୍ମା ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ସବ୍ବୱିତକ୍କେ ୟଥାରହଂ ତଦଙ୍ଗାଦିୱସେନ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଠିତୋ, ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ବୋଧିଂ ଫୁଟ୍ଠୁଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଭବ୍ବୋ ସମତ୍ଥୋତି ।

ଏକାଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୨. ସମ୍ପନ୍ନସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୧. ଦ୍ୱାଦସମେ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ଏତ୍ଥ ତିୱିଧଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ ପରିପୁଣ୍ଣସମଙ୍ଗୀମଧୁରୱସେନ । ତେସୁ –

‘‘ସମ୍ପନ୍ନଂ ସାଲିକେଦାରଂ, ସୁୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି କୋସିୟ ।

ପଟିୱେଦେମି ତେ ବ୍ରହ୍ମେ, ନ ନେ ୱାରେତୁମୁସ୍ସହେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧) –

ଏତ୍ଥ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ଥୋ ସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ । ‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପଗତୋ ସମୁପଗତୋ ସମ୍ପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ଏତ୍ଥ ସମଙ୍ଗିଭାୱତ୍ଥୋ ସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ। ‘‘ଇମିସ୍ସା, ଭନ୍ତେ, ମହାପଥୱିୟା ହେଟ୍ଠିମତଲଂ ସମ୍ପନ୍ନଂ – ସେୟ୍ୟଥାପି ଖୁଦ୍ଦମଧୁଂ ଅନୀଲକଂ, ଏୱମସ୍ସାଦ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୧୭) ଏତ୍ଥ ମଧୁରତ୍ଥୋ ସମ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ । ଇଧ ପନ ପରିପୁଣ୍ଣତ୍ଥେପି ସମଙ୍ଗିଭାୱେପି ୱଟ୍ଟତି, ତସ୍ମା ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା ହୁତ୍ୱାତିପି, ସୀଲସମଙ୍ଗିନୋ ହୁତ୍ୱାତିପି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା’’ତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ଖେତ୍ତଦୋସୱିଗମେନ ଖେତ୍ତପାରିପୂରି ୱିୟ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ନାମ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଖେତ୍ତଦୋସୱିଗମେନ ଖେତ୍ତପାରିପୂରି ୱିୟ ସୀଲଦୋସୱିଗମେନ ସୀଲପାରିପୂରି ୱୁତ୍ତା’’ତି । ‘‘ସୀଲସମଙ୍ଗିନୋ’’ତି ଇମିନା ପନ ଅତ୍ଥେନ ସୀଲେନ ସମଙ୍ଗୀଭୂତା ସମୋଧାନଗତା ସମନ୍ନାଗତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱୀହି କାରଣେହି ସମ୍ପନ୍ନସୀଲତା ହୋତି ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ, ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆନିସଂସଦସ୍ସନେନ ଚ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୦-୨୧) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା’’ତି ଏତ୍ତାୱତା କିର ଭଗୱା ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତା’’ତି ଇମିନା ଜେଟ୍ଠକସୀଲଂ ଦସ୍ସେତୀତିଆଦିନା ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତମେୱ । କିମସ୍ସ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ ୱିହରତଂ ତୁମ୍ହାକଂ କିନ୍ତି ସିୟା ଉତ୍ତରି କାତବ୍ବଂ, ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହରଥା’’ତିଆଦିନା ସମ୍ପାଦନୂପାୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଭିକ୍ଖୂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଅନେକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଦେସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ପୱତ୍ତିତାପି ଭଗୱତୋ ଦେସନା ଅନେକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୱ ହୋତି ସବ୍ବସାଧାରଣତ୍ତା, ତସ୍ମା ତଂ ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚରତୋ ଚେପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଅଭିଜ୍ଝାୟତି ଏତାୟାତି ଅଭିଜ୍ଝା, ପରଭଣ୍ଡାଭିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତି ପୂତିଭୱତି ଚିତ୍ତଂ ଏତେନାତି ବ୍ୟାପାଦୋ, ‘‘ଅନତ୍ଥଂ ମେ ଅଚରୀ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତସ୍ସ ଏକୂନୱୀସତିଆଘାତୱତ୍ଥୁୱିସୟସ୍ସ ଦୋସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ? ୟୋ କାମେସୁ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ କାମସ୍ନେହୋ କାମପିପାସା କାମପରିଳାହୋ କାମମୁଚ୍ଛା କାମଜ୍ଝୋସାନ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୫୯), ତଥା ‘‘ଲୋଭୋ ଲୁବ୍ଭନା ଲୁବ୍ଭିତତ୍ତଂ ସାରାଗୋ ସାରଜ୍ଜନା ସାରଜ୍ଜିତତ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝା ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୩୯୧), ‘‘ଦୋସୋ ଦୁସ୍ସନା ଦୁସ୍ସିତତ୍ତଂ ବ୍ୟାପତ୍ତି ବ୍ୟାପଜ୍ଜନା ବ୍ୟାପଜ୍ଜିତତ୍ତଂ ୱିରୋଧୋ ପଟିୱିରୋଧୋ ଚଣ୍ଡିକ୍କଂ ଅସୁରୋପୋ ଅନତ୍ତମନତା ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୪୧୮, ୧୨୩୭) ଚ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିଗତୋ ହୋତୀତି ଅୟଞ୍ଚ ଅଭିଜ୍ଝା, ଅୟଞ୍ଚ ବ୍ୟାପାଦୋ ୱିଗତୋ ହୋତି ଅପଗତୋ, ପହୀନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ପହାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଥିନମିଦ୍ଧନ୍ତି ଥିନଞ୍ଚେୱ ମିଦ୍ଧଞ୍ଚ । ତେସୁ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଥିନଂ, ଆଲସିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ୱେଦନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ମିଦ୍ଧଂ, ପଚଲାୟିକଭାୱସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଥିନଂ ? ୟା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଓଲୀୟନା ସଲ୍ଲୀୟନା । ତତ୍ଥ କତମଂ ମିଦ୍ଧଂ ? ୟା କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ଲତା ଅକମ୍ମଞ୍ଞତା ଓନାହୋ ପରିୟୋନାହୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୨-୧୧୬୩) ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଞ୍ଚେୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତାକାରୋ, କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନାମ ଅକତକଲ୍ୟାଣସ୍ସ କତପାପସ୍ସ ତପ୍ପଚ୍ଚୟା ୱିପ୍ପଟିସାରୋ । ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ? ୟଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଅୱୂପସମୋ ଚେତସୋ ୱିକ୍ଖେପୋ ଭନ୍ତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୬୫) ୱିତ୍ଥାରୋ । ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣଂ, ଅକତଂ କୁସଲଂ, ଅକତଂ ଭୀରୁତ୍ତାନଂ; କତଂ ପାପଂ, କତଂ ଲୁଦ୍ଦଂ, କତଂ କିବ୍ବିସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୮; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୦) ପୱତ୍ତିଆକାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ସଂସୟୋ । ତସ୍ସା ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତି ୱିଚିକିଚ୍ଛତି, ନାଧିମୁଚ୍ଚତି ନ ସମ୍ପସୀଦତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୯୧୫), ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ? ୟା କଙ୍ଖା କଙ୍ଖାୟନା କଙ୍ଖାୟିତତ୍ତଂ ୱିମତି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ସଂସୟୋ ଅନେକଂସଗ୍ଗାହୋ ଆସପ୍ପନା ପରିସପ୍ପନା ଅପରିୟୋଗାହନା ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମନୋୱିଲେଖୋ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮) ଚ ନୟେନ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦାଦୀନଂ ୱିଗମୱସେନ ଚ ପହାନୱସେନ ଚ ତେସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନମେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସୋ ଅଭିଜ୍ଝଂ ଲୋକେ ପହାୟ ୱିଗତାଭିଜ୍ଝେନ ଚେତସା ୱିହରତି, ଅଭିଜ୍ଝାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି । ବ୍ୟାପାଦପଦୋସଂ ପହାୟ ଅବ୍ୟାପନ୍ନଚିତ୍ତୋ ୱିହରତି, ବ୍ୟାପାଦପଦୋସା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି । ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହାୟ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧୋ ୱିହରତି ଆଲୋକସଞ୍ଞୀ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ, ଥିନମିଦ୍ଧା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି । ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହାୟ ଅନୁଦ୍ଧତୋ ୱିହରତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚା ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ ୱିହରତି ଅକଥଂକଥୀ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୦୮) ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ନୀୱରଣାନଂ ପହାନଂ ହୋତି, ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କଥଞ୍ଚ ନେସଂ ପହାନଂ ହୋତି ? କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ତାୱ ଅସୁଭନିମିତ୍ତେ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ପହାନଂ ହୋତି, ସୁଭନିମିତ୍ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଏୱଂ ସୁଭନିମିତ୍ତେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଅସୁଭନିମିତ୍ତେ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ପହାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ନାମ ଅସୁଭମ୍ପି ଅସୁଭାରମ୍ମଣମ୍ପି, ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ନାମ ଉପାୟମନସିକାରୋ, ପଥମନସିକାରୋ, ଅନିଚ୍ଚେ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତି ୱା, ଦୁକ୍ଖେ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା, ଅନତ୍ତନି ଅନତ୍ତାତି ୱା, ଅସୁଭେ ଅସୁଭନ୍ତି ୱା ମନସିକାରୋ । ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି – ଅସୁଭନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ଅସୁଭଭାୱନାନୁୟୋଗୋ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରତା, ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଦସୱିଧଞ୍ହି ଅସୁଭନିମିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି, ଭାୱେନ୍ତସ୍ସପି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପିହିତଦ୍ୱାରସ୍ସପି ଚତୁନ୍ନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଆଲୋପାନଂ ଓକାସେ ସତି ଉଦକଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟାପନସୀଲତାୟ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୁନୋପି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ଚ ଆଲୋପେ, ଅଭୁତ୍ୱା ଉଦକଂ ପିୱେ ।

ଅଲଂ ଫାସୁୱିହାରାୟ, ପହିତତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୯୮୩) ।

ଅସୁଭକମ୍ମିକତିସ୍ସତ୍ଥେରସଦିସେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଦସଅସୁଭନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ପଟିଘନିମିତ୍ତେ ଆୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଟିଘମ୍ପି ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ, ପଟିଘାରମ୍ମଣମ୍ପି ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ । ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକଲକ୍ଖଣୋ ଏୱ । ତଂ ତସ୍ମିଂ ନିମିତ୍ତେ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଟିଘନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ମେତ୍ତାୟ ପନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ‘‘ମେତ୍ତା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଅପ୍ପନାପି ଉପଚାରୋପି ୱଟ୍ଟତି, ‘‘ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀ’’ତି ପନ ଅପ୍ପନାୱ । ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋୱ । ତଂ ତତ୍ଥ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମେତ୍ତାଚେତୋୱିମୁତ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି – ମେତ୍ତାନିମିତ୍ତସ୍ସ ଉଗ୍ଗହୋ, ମେତ୍ତାଭାୱନା, କମ୍ମସ୍ସକତାପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା, ପଟିସଙ୍ଖାନବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି । ଓଧିସକାନୋଧିସକଦିସାଫରଣାନଞ୍ହି ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ମେତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପି ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି, ଓଧିସୋ ଅନୋଧିସୋ ଦିସାଫରଣୱସେନ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସପି ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି, ‘‘ତ୍ୱଂ ଏତସ୍ସ କୁଦ୍ଧୋ କିଂ କରିସ୍ସସି, କିମସ୍ସ ସୀଲାଦୀନି ୱିନାସେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ନନୁ ତ୍ୱଂ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନେୱ ଗମିସ୍ସସି, ପରସ୍ସ କୁଜ୍ଝନଂ ନାମ ୱୀତଚ୍ଚିକଙ୍ଗାରତତ୍ତଅୟସଲାକଗୂଥାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପରଂ ପହରିତୁକାମତା ୱିୟ ହୋତି । ଏସୋପି ତୱ କୁଦ୍ଧୋ କିଂ କରିସ୍ସତି, କିଂ ତେ ସୀଲାଦୀନି ୱିନାସେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ଏସ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମେନେୱ ଗମିସ୍ସତି, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛିତପହେଣକଂ ୱିୟ, ପଟିୱାତଂ ଖିତ୍ତରଜୋମୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଚ ଏତସ୍ସେୱ ଏସ କୋଧୋ ମତ୍ଥକେ ପତିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ଉଭୟେସଂ କମ୍ମସ୍ସକତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋପି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପଟିସଙ୍ଖାନେ ଠିତସ୍ସପି, ଅସ୍ସଗୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସେ ମେତ୍ତାଭାୱନାରତେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସାପି ବ୍ୟାପାଦୋ ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ମେତ୍ତାନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅରତିଆଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅରତି ନାମ ଉକ୍କଣ୍ଠିତତା, ତନ୍ଦୀ ନାମ କାୟାଲସିୟଂ, ୱିଜମ୍ଭିତା ନାମ କାୟୱିନମନା, ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ ନାମ ଭତ୍ତମୁଚ୍ଛା ଭତ୍ତପରିଳାହୋ, ଚେତସୋ ଲୀନତ୍ତଂ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଲୀନାକାରୋ । ଇମେସୁ ଅରତିଆଦୀସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରତି ତନ୍ଦୀ ୱିଜମ୍ଭିତା ଭତ୍ତସମ୍ମଦୋ ଚେତସୋ ଲୀନତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଆରମ୍ଭଧାତୁଆଦୀସୁ ପନ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ଆରମ୍ଭଧାତୁ ନାମ ପଠମାରମ୍ଭୱୀରିୟଂ, ନିକ୍କମଧାତୁ ନାମ କୋସଜ୍ଜତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତତାୟ ତତୋ ବଲୱତରଂ, ପରକ୍କମଧାତୁ ନାମ ପରଂ ପରଂ ଠାନଂ ଅକ୍କମନତୋ ତତୋପି ବଲୱତରଂ । ଇମସ୍ମିଂ ତିପ୍ପଭେଦେ ୱୀରିୟେ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି । ତେନାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆରମ୍ଭଧାତୁ, ନିକ୍କମଧାତୁ, ପରକ୍କମଧାତୁ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଗ୍ଗାହୋ – ଇରିୟାପଥସମ୍ପରିୱତ୍ତନତା, ଆଲୋକସଞ୍ଞାମନସିକାରୋ, ଅବ୍ଭୋକାସୱାସୋ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି। ଆହରହତ୍ଥକଭୁତ୍ତୱମିତକତତ୍ଥୱଟ୍ଟକଅଲଂସାଟକକାକମାସକଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋତୋ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ମହାହତ୍ଥୀ ୱିୟ ଓତ୍ଥରନ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ଚତୁପଞ୍ଚଆଲୋପଓକାସଂ ପନ ଠପେତ୍ୱା ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟାପନସୀଲସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଂ ନ ହୋତି । ଏୱଂ ଅତିଭୋଜନେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି । ୟସ୍ମିଂ ଇରିୟାପଥେ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସପି, ରତ୍ତିଂ ଚନ୍ଦାଲୋକଂ ଦୀପାଲୋକଂ ଉକ୍କାଲୋକଂ ଦିୱା ସୂରିୟାଲୋକଂ ମନସିକରୋନ୍ତସ୍ସପି, ଅବ୍ଭୋକାସେ ୱସନ୍ତସ୍ସପି ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସଦିସେ ୱିଗତଥିନମିଦ୍ଧେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସପି ଥିନମିଦ୍ଧଂ ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ଧୁତଙ୍ଗନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ଥିନମିଦ୍ଧସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ଚେତସୋ ଅୱୂପସମେ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ଅୱୂପସମୋ ନାମ ଅୱୂପସନ୍ତାକାରୋ, ଅତ୍ଥତୋ ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚମେୱ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ସମାଧିସଙ୍ଖାତେ ପନ ଚେତସୋ ୱୂପସମେ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନସ୍ସ ପହାନଂ ହୋତି । ତେନାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚେତସୋ ୱୂପସମୋ । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି – ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ୱୁଡ୍ଢସେୱିତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି । ବାହୁସଚ୍ଚେନପି ହି ଏକଂ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ପାଳିୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି, କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସପି, ୱିନୟପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱତାୟ ପକତଞ୍ଞୁନୋପି, ୱୁଡ୍ଢେ ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତସ୍ସପି, ଉପାଲିତ୍ଥେରସଦିସେ ୱିନୟଧରେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସପି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ କପ୍ପିୟାକପ୍ପିୟନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ସ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପାଦୋ ହୋତି । ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା ନାମ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ କାରଣତ୍ତା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ବହୁଲଂ ପୱତ୍ତୟତୋ ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାଟ୍ଠାନିୟା ଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ – ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଉପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟ ୱେପୁଲ୍ଲାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

କୁସଲାଦିଧମ୍ମେସୁ ପନ ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନଂ ହୋତି । ତେନାହ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, କୁସଲାକୁସଲା ଧମ୍ମା, ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜା ଧମ୍ମା, ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବା ଧମ୍ମା, ହୀନପଣୀତା ଧମ୍ମା, କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା ଧମ୍ମା । ତତ୍ଥ ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ।

ଅପିଚ ଛ ଧମ୍ମା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତତା, ପରିପୁଚ୍ଛକତା, ୱିନୟେ ପକତଞ୍ଞୁତା, ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲତା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା, ସପ୍ପାୟକଥାତି। ବାହୁସଚ୍ଚୱସେନପି ହି ଏକଂ ୱା…ପେ॰… ପଞ୍ଚ ୱା ନିକାୟେ ପାଳିୱସେନ ଚ ଅତ୍ଥୱସେନ ଚ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି, ତୀଣି ରତନାନି ଆରବ୍ଭ କୁସଲାଦିଭେଦେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପରିପୁଚ୍ଛାବହୁଲସ୍ସପି, ୱିନୟେ ଚିଣ୍ଣୱସୀଭାୱସ୍ସପି, ତୀସୁ ରତନେସୁ ଓକପ୍ପନୀୟ, ସଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତ, ଅଧିମୋକ୍ଖବହୁଲସ୍ସପି, ସଦ୍ଧାଧିମୁତ୍ତେ ୱକ୍କଲିତ୍ଥେରସଦିସେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ସେୱନ୍ତସ୍ସପି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ପହୀୟତି, ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣନିସ୍ସିତସପ୍ପାୟକଥାୟପି ପହୀୟତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଛ ଧମ୍ମା ୱିଚିକିଚ୍ଛାୟ ପହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ତେହି ତେହି ଧମ୍ମେହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ପହୀନାନଂ ଇମେସଂ ନୀୱରଣାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣସ୍ସ ତାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ହୋତି, ତଥା ଥିନମିଦ୍ଧନୀୱରଣସ୍ସ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ଚ। ବ୍ୟାପାଦନୀୱରଣସ୍ସ ପନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚନୀୱରଣସ୍ସ ଚ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ୱିଚିକିଚ୍ଛାନୀୱରଣସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ତେସଂ ତଥା ପହାନାୟ ଉପକାରଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଇଦମେୱ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନଂ, ୟସ୍ମା ହୀନୱୀରିୟତାୟ କୁସୀତେନ, ଅନୁପଟ୍ଠିତସ୍ସତିତାୟ ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନା, ଅପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥତାୟ ସାରଦ୍ଧକାୟେନ, ଅସମାହିତତାୟ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତେନ ନ କଦାଚିପି ତେ ସକ୍କା ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ, ପଗେୱ ଇତରଂ, ତସ୍ମା ୟଥା ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସୋ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ୱିଗମୋ ପହାନଂ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି ୱୀରିୟ’’ନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତେସଂ ନୀୱରଣାନଂ ପହାନାୟ ସବ୍ବେସମ୍ପି ୱା ସଂକିଲେସଧମ୍ମାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ଆରଦ୍ଧଂ ହୋତି, ପଗ୍ଗହିତଂ ଅସିଥିଲପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆରଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ଚ ଅନ୍ତରା ସଙ୍କୋଚସ୍ସ ଅନାପଜ୍ଜନତୋ ଅସଲ୍ଲୀନଂ।

ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠାତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ୱୀରିୟମେୱ, ସତିପି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି, ତଥା ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଚିରକତଚିରଭାସିତାନଂ ସରଣସମତ୍ଥତାୟ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା । ପସ୍ସଦ୍ଧୋତି କାୟଚିତ୍ତଦରଥପ୍ପସ୍ସମ୍ଭନେନ କାୟୋପିସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନାମକାୟେ ପସ୍ସଦ୍ଧେ ରୂପକାୟୋପିସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ଏୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ନାମକାୟୋ ରୂପକାୟୋ’’ତି ଅୱିସେସେତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅସାରଦ୍ଧୋତି ସୋ ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତା ଏୱ ଅସାରଦ୍ଧୋ, ୱିଗତଦରଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗନ୍ତି ଚିତ୍ତମ୍ପିସ୍ସ ସମ୍ମା ଆହିତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ ଅପ୍ପିତଂ ୱିୟ ହୋତି, ସମାହିତତ୍ତା ଏୱ ଚ ଏକଗ୍ଗଂ ଅଚଲଂ ନିପ୍ଫନ୍ଦନଂ ନିରିଞ୍ଜନନ୍ତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଝାନମଗ୍ଗାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା କଥିତା । ତେନେୱାହ –

‘‘ଚରମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂଭୂତୋ ଆତାପୀ ଓତ୍ତାପୀ ସତତଂ ସମିତଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ପହିତତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୧୦) ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋ ଏୱ ।

ଗାଥାସୁ ୟତଂ ଚରେତି ୟତମାନୋ ଚରେୟ୍ୟ, ଚଙ୍କମନାଦିୱସେନ ଗମନଂ କପ୍ପେନ୍ତୋପି ‘‘ଅନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ପାପକାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦାୟ ଛନ୍ଦଂ ଜନେତି ୱାୟମତୀ’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୬୫୧-୬୬୨; ୱିଭ॰ ୩୯୦) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୱସେନ ୟତନ୍ତୋ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ୟଥା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ପହୀୟନ୍ତି, କୁସଲା ଧମ୍ମା ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏୱଂ ଗମନଂ କପ୍ପେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । କେଚି ପନ ‘‘ୟତ’’ନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସଂୟତୋତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତିଟ୍ଠେତି ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ଠାନଂ କପ୍ପେୟ୍ୟ । ଅଚ୍ଛେତି ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ସୟେତି ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟତମେନଂ ପସାରୟେତି ଏତଂ ପସାରେତବ୍ବଂ ହତ୍ଥପାଦାଦିଂ ୟତଂ ୟତମାନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୱୀରିୟସମଙ୍ଗୀୟେୱ ହୁତ୍ୱା ପସାରେୟ୍ୟ, ସବ୍ବତ୍ଥ ପମାଦଂ ୱିଜହେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇଦାନି ୟଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ୟତଂ ୟତମାନୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଉଦ୍ଧ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉପରି । ତିରିୟନ୍ତି ତିରିୟତୋ, ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଦିୱସେନ ସମନ୍ତତୋ ଦିସାଭାଗେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପାଚୀନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା । ୟାୱତା ଜଗତୋ ଗତୀତି ୟତ୍ତକା ସତ୍ତସଙ୍ଖାରଭେଦସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ପୱତ୍ତି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଅନୱସେସତୋ ସମ୍ମସନଞାଣସ୍ସ ୱିସୟଂ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସମୱେକ୍ଖିତାତି ସମ୍ମା ହେତୁନା ଞାୟେନ ଅୱେକ୍ଖିତା, ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମାନନ୍ତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞାନଂ । ଖନ୍ଧାନନ୍ତି ରୂପାଦୀନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ । ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଉପରି ତିରିୟଂ ଅଧୋତି ତିସଙ୍ଗହେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନାନଂ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତାନଂ ସବ୍ବେସଂ ରୂପାରୂପଧମ୍ମାନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିସମ୍ମସନାଧିଗତେନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣେନ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ଉଦୟଂ, ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଆକାରେହି ୱୟଞ୍ଚ ସମୱେକ୍ଖିତା ସମନୁପସ୍ସିତା ଭୱେୟ୍ୟାତି ।

ଚେତୋସମଥସାମୀଚିନ୍ତି ଚିତ୍ତସଂକିଲେସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମନତୋ ଚେତୋସମଥସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକପଟିପଦଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ । ସିକ୍ଖମାନନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜମାନଂ ଭାୱେନ୍ତଂ ଞାଣପରମ୍ପରଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତଂ । ସଦାତି ସବ୍ବକାଲଂ, ରତ୍ତିଞ୍ଚେୱ ଦିୱା ଚ । ସତନ୍ତି ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତାୟ ସତିୟା ସତୋକାରିଂ । ସତତଂ ପହିତତ୍ତୋତି ସବ୍ବକାଲଂ ପହିତତ୍ତୋ ନିବ୍ବାନଂ ପଟିପେସିତତ୍ତୋତି ତଥାୱିଧଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା ଆହୁ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି କଥେନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦ୍ୱାଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୩. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୨. ତେରସମେ ଲୋକୋତି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପୁରିମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ ଇଧ ପନ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସ୍ୱାୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ, ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ଓକାସଲୋକୋତି ୱିଭାଗତୋ ସରୂପତୋ ଚ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଅପିଚ ଖନ୍ଧଲୋକାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକୱିଧୋ ଲୋକୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଲୋକୋତି ଖନ୍ଧଲୋକୋ, ଧାତୁଲୋକୋ, ଆୟତନଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ୱିପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିଭୱଲୋକୋ, ସମ୍ପତ୍ତିସମ୍ଭୱଲୋକୋ, ଏକୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଅହାରଟ୍ଠିତିକା, ଦ୍ୱେ ଲୋକା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ତୟୋ ଲୋକା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ପଞ୍ଚ ଲୋକା ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଛ ଲୋକା ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ସତ୍ତ ଲୋକା ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକା ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା, ନୱ ଲୋକା ନୱ ସତ୍ତାୱାସା, ଦସ ଲୋକା ଦସାୟତନାନି, ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୩; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) ।

ଏୱମନେକଧା ୱିଭତ୍ତୋପି ଲୋକୋ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏୱ ସଙ୍ଗହଂ ସମୋସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଜାତିପି ଦୁକ୍ଖା …ପେ॰… ସଂଖିତ୍ତେନ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାପି ଦୁକ୍ଖାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ପୁରିମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଦ୍ୱୟଂ, ଇଧ ପନ ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି । ନନୁ ଚ ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠୋ ଅୱିସେସେନ ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ସମ୍ଭୱତୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ସମ୍ଭୱତି । ୟଂ ପନ ନ ଲୁଜ୍ଜତୀତି ଗହିତଂ, ତଂ ତଥା ନ ହୋତି, ଏକଂସେନେୱ ଲୁଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ସୋ ଲୋକୋତି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସ୍ୱେୱ ଲୋକସଦ୍ଦୋ ନିରୂଳ୍ହୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଲୋକୋତି ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଏୱ ।

ୟଦିପି ତଥାଗତ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ତଥାଗତସୁତ୍ତେ ନାନାନୟେହି ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅତ୍ଥୋ ୱିଭତ୍ତୋ, ତଥାପି ପାଳିୟା ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନାମୁଖେନ ଅୟମତ୍ଥୱିଭାୱନା – ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ’’ତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତୱିଭାଗେନ ୱା ଅୱିସେସତୋ ତାୱ ଆସୟାନୁସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଆଦିଭେଦତୋ କୁସଲାକୁସଲାଦିୱିଭାଗତୋ ୱଟ୍ଟପ୍ପମାଣସଣ୍ଠାନାଦିଭେଦତୋ, ୱିସେସତୋ ୱା ପନ ‘‘ଅୟଂ ସସ୍ସତାସୟୋ, ଅୟଂ ଉଚ୍ଛେଦାସୟୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା ପଥୱୀଧାତୁ, ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣା ଆପୋଧାତୂ’’ତିଆଦିନା ଚ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ ୟଥା ୟଥା ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ତଥା ତଥା ବୁଦ୍ଧୋ ଞାତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୋ କତୋତି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ।

ଲୋକସ୍ମାତି ୟଥାୱୁତ୍ତଲୋକତୋ । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ୱିସଂସଟ୍ଠୋ, ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାନଂ ସବ୍ବେସଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋତି ସୁତ୍ତନ୍ତନୟେନ ତଣ୍ହା, ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ପନ ଅଭିସଙ୍ଖାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ । ପହୀନୋତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ସୱାସନଂ ପହୀନୋ । ଲୋକନିରୋଧୋତି ନିବ୍ବାନଂ । ସଚ୍ଛିକତୋତି ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖୋ କତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହୋ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସୋ ହି ଲୋକନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗଚ୍ଛତି ଅଧିଗଚ୍ଛତି, ତଦତ୍ଥଂ ଅରିୟେହି ପଟିପଜ୍ଜୀୟତି ଚାତି ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ତଥାନି ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୟାଥାୱତୋ ଗତୋତି ତଥାଗତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଚତ୍ତାରି ହି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ତଥାନି ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ, ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଅପିଚ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଂ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ଗତୋତି ଚ ଅୱଗତୋ ଅତୀତୋ ପତ୍ତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଭଗୱା ସକଲଲୋକଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଅୱିପରୀତାୟ ଗତୋ ଅୱଗତୋ, ତସ୍ମା ଲୋକୋ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅତୀତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ତଥଂ ଅୱିପରୀତଂ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋତି । ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ପାଳିୟା ଭଗୱତୋ ତଥାଗତଭାୱଦୀପନୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧନୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ତଥାଗତଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦିଅଭିସମ୍ବୋଧିୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଅ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୪.୨୩) ପନ ‘‘ଚତୂହି ସଚ୍ଚେହି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ତଥାଗତସଦ୍ଦ-ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ନିନ୍ନାନାକରଣତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଚେୱ ହି ପାଳି ପୱତ୍ତାତି । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁତନ୍ତି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧାୟତନଂ, ରସାୟତନଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଞ୍ଚ । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତଂ । କସ୍ସ ପନ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ? ସଦେୱକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧନୀୟଂ । ତତ୍ଥ ସହ ଦେୱେହୀତି ସଦେୱକୋ, ତସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ। ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସଦେୱକୱଚନେନ ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେୱ ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ, ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଦେୱଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମାରକୱଚନେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦିୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ସହ ଅୱସେସସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ଉକ୍କଟ୍ଠପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସବ୍ବଲୋକୱିସୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱେ ପକାସିତେ ୟେସମେୱଂ ସିୟା ‘‘ମାରୋ ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ ଛକାମାୱଚରିସ୍ସରୋ ୱସୱତ୍ତୀ, ବ୍ରହ୍ମା ପନ ତତୋପି ମହାନୁଭାୱତରୋ ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଉତ୍ତମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେତି । ପୁଥୂ ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁକା ପରଚିତ୍ତୱିଦୁନୋ ମହାନୁଭାୱା ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ସତ୍ତକାୟୋ ଅନନ୍ତୋ ଅପରିମାଣୋ, କିମେତେସଂ ସବ୍ବେସଂୟେୱ ୱିସୟୋ ଅନୱସେସତୋ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ? ତେସଂ ୱିମତିଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ପୋରାଣା ପନାହୁ – ‘‘ସଦେୱକସ୍ସା’’ତି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ ପରିୟାଦିୟତି, ‘‘ସମାରକସ୍ସା’’ତି ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ, ‘‘ସବ୍ରହ୍ମକସ୍ସା’’ତି ବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ତୀସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପରିୟାଦିୟନ୍ତୋ ‘‘ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟ ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହିପି ପଦେହି ଖନ୍ଧତ୍ତୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ସବ୍ବସତ୍ତେ ପରିୟାଦିୟତି ।

ୟସ୍ମା ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇମିନା ଇଦଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ‘‘ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ‘‘ଭେରିସଦ୍ଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋ’’ତିଆଦି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ସୋତଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ମୂଲଗନ୍ଧୋ ତଚଗନ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଘାନଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ‘‘ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋ’’ତିଆଦି ରସାରମ୍ମଣଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ‘‘କକ୍ଖଳଂ ମୁଦୁକ’’ନ୍ତିଆଦି ପଥୱୀଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁଭେଦଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ଫୁସିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ।

ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସୁଖାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ମନୋଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ୟଂ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ୱା ଅସୁତଂ ୱା ଅମୁତଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ୱା ନତ୍ଥି । ଇମସ୍ସ ପନ ମହାଜନସ୍ସ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି । ସବ୍ବମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଞାଣେନ ଅସଚ୍ଛିକତଂ । ତତୋ ଏୱ ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଭଗୱା ସବ୍ବଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଜାନାତି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚାନେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ ? ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୭) ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱେପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥେୱ ହୋତି, ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁପି ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ ।

ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟଂ ୟଥା ଲୋକେନ ଗତଂ, ତସ୍ସ ତଥେୱ ଗତତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ତଥାଗତସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥଂ । ଇମିନା ତଥାଦସ୍ସିଭାୱତୋ ତଥାଗତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା –

‘‘ନ ତସ୍ସ ଅଦ୍ଦିଟ୍ଠମିଧତ୍ଥି କିଞ୍ଚି,

ଅଥୋ ଅୱିଞ୍ଞାତମଜାନିତବ୍ବଂ ।

ସବ୍ବଂ ଅଭିଞ୍ଞାସି ୟଦତ୍ଥି ନେୟ୍ୟଂ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଚକ୍ଖୂ’’ତି ॥ (ମହାନି॰ ୧୫୬; ଚୂଳନି॰ ମୋଘରାଜମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୮୫; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୨୧) ।

ସୁତ୍ତନ୍ତେପି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି, ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ।

ୟଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତୀତି ୟସ୍ସଞ୍ଚ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମରତ୍ତିୟଂ ତଥା ଆଗତାଦିଅତ୍ଥେନ ତଥାଗତୋ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତରାଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ଅଧିଗଚ୍ଛତି । ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ୟସ୍ସଞ୍ଚ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମରତ୍ତିୟଂୟେୱ କୁସିନାରାୟଂ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି । ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେତି ଇମାସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଉପାଦିସେସଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୂନଂ ୱେମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣେ କାଲେ ପଠମବୋଧିୟମ୍ପି, ମଜ୍ଝିମବୋଧିୟମ୍ପି, ପଚ୍ଛିମବୋଧିୟମ୍ପି ୟଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଧମ୍ମଂ ଭାସତି ନିଦ୍ଦିସନୱସେନ, ଲପତି ଉଦ୍ଧିସନୱସେନ, ନିଦ୍ଦିସତି ପଟିନିଦ୍ଦିସନୱସେନ । ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତୀତି ତଂ ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ଦେସିତଂ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିନୱଙ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅନୁପୱଜ୍ଜଂ ଅନୂନଂ ଅନଧିକଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦନିମ୍ମଦନଂ…ପେ॰… ମୋହମଦନିମ୍ମଦନଂ, ନତ୍ଥି ତତ୍ଥ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଅୱକ୍ଖଲିତଂ, ଏକମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତଂ ୱିୟ ଏକନାଳିୟା ମିତଂ ୱିୟ ଏକତୁଲାୟ ତୁଲିତଂ ୱିୟ ଚ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି ୟସ୍ସତ୍ଥାୟ ଭାସିତଂ, ଏକନ୍ତେନେୱ ତସ୍ସ ସାଧନତୋ, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା। ତସ୍ମା ତଥଂ, ଅୱିତଥଂ, ଅନଞ୍ଞଥଂ । ଏତେନ ତଥାୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋତି ଦସ୍ସେତି । ଗଦଅତ୍ଥୋ ଅୟଂ ଗତସଦ୍ଦୋ ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା, ତସ୍ମା ତଥଂ ଗଦତୀତି ତଥାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ୟସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀତି ୟେ ଧମ୍ମେ ଭଗୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା ସାୱଜ୍ଜା ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ୱଦତି, ତେ ଧମ୍ମେ ଏକନ୍ତେନେୱ ସୟଂ ପହାସି । ୟେ ପନ ଧମ୍ମେ ଭଗୱା ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ଅନୱଜ୍ଜା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ହିତାୟ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱଦତି, ତେ ଧମ୍ମେ ଏକନ୍ତେନେୱ ସୟଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସି । ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ଭଗୱା, ତଥାକାରୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀତି ସମ୍ମଦେୱ ସୀଲାଦିପରିପୂରଣୱସେନ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ ସୟଂ ୟଥାକାରୀ ଭଗୱା, ତଥେୱ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ପରେସଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ତଥାୱାଦୀ । ଭଗୱତୋ ହି ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି, କାୟସ୍ସପି ୱାଚା । ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥା ୱାଚା, କାୟୋପି ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋତି ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିନିରୟଂ ପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଭଗୱା ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ସୀଲେନପି ସମାଧିନାପି ପଞ୍ଞାୟପି ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନପି, ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଅସମୋ ଅସମସମୋ ଅପ୍ପଟିମୋ ଅପ୍ପଟିଭାଗୋ ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମରାଜା ଦେୱାନଂ ଅତିଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା । ତତୋ ଏୱ ସୟଂ ନ କେନଚି ଅଭିଭୂତୋତି ଅନଭିଭୂତୋ । ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ହତ୍ଥତଲେ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପସ୍ସତୀତି ଦସୋ। ଅୱିପରୀତଂ ଆସୟାଦିଅୱବୋଧେନ ହିତୂପସଂହାରାଦିନା ଚ ସତ୍ତେ, ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତୂପନୟୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସବ୍ବାକାରେନ ସୁଚିଣ୍ଣୱସିତାୟ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ୱସେ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ। ଏତ୍ତାୱତା ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ତଥାଗତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ରେୱଂ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା – ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ । କୋ ପନେସ ? ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନେୱ ହେସ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ, ସବ୍ବେ ପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ ଅଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ୱସୱତ୍ତୀ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ।

ଗାଥାସୁ ସବ୍ବଲୋକଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ତେଧାତୁକଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସବ୍ବଲୋକେ ୟଥାତଥନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତେଧାତୁକଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ୟଂକିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ୟଥାତଥଂ ଅୱିପରୀତଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସବ୍ବଲୋକୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ୟୋଗାନଂ ଅନୱସେସପ୍ପହାନେନ ସବ୍ବେନପି ଲୋକେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ । ଅନୂପୟୋତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଲୋକେ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଉପୟେହି ଅନୂପୟୋ ତେହି ଉପୟେହି ୱିରହିତୋ ।

ସବ୍ବାଭିଭୂତି ରୂପାଦୀନି ସବ୍ବାରମ୍ମଣାନି, ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖାରଗତଂ, ସବ୍ବେପି ମାରେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଧୀରୋତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନୋତି ସବ୍ବେ ଅଭିଜ୍ଝାକାୟଗନ୍ଥାଦିକେ ମୋଚେତ୍ୱା ଠିତୋ ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତାନେପି ଅତ୍ତନୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ତେସଂ ପମୋଚନତୋ ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନୋ । ଫୁଟ୍ଠାସ୍ସାତି ଫୁଟ୍ଠା ଅସ୍ସ । କରଣତ୍ଥେ ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ, ଫୁଟ୍ଠା ଅନେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରମା ସନ୍ତୀତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ତେନ ଞାଣଫୁସନେନ ଫୁଟ୍ଠଂ । ତେନେୱାହ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ଅକୁତୋଭୟ’’ନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରମା ସନ୍ତୀତି ଉତ୍ତମା ସନ୍ତି । କତରା ସାତି ? ନିବ୍ବାନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିବ୍ବାନେ କୁତୋଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଂ ଅକୁତୋଭୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅନୀଘୋତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ସବ୍ବକମ୍ମକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋତି ସବ୍ବେସଂ କମ୍ମାନଂ ଖୟଂ ପରିୟୋସାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତାଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ୱିମୁତ୍ତୋ ଉପଧିସଙ୍ଖୟେତି ଉପଧିସଙ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋ । ଏସ ସୋତି ଏସୋ ସୋ । ସୀହୋ ଅନୁତ୍ତରୋତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହନଟ୍ଠେନ, କିଲେସାନଂ ହନନଟ୍ଠେନ ଚ, ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ସୀହୋ ନାମ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ । ଚକ୍କନ୍ତି ଧମ୍ମଚକ୍କଂ । ପୱତ୍ତୟୀତି ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ ପୱତ୍ତେସି ।

ଇତୀତି ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା । ସଙ୍ଗମ୍ମାତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ତଂନମସ୍ସନ୍ତୀତି ତଂ ତଥାଗତଂ ତେ ସରଣଂ ଗତା ଦେୱମନୁସ୍ସା ନମସ୍ସନ୍ତି । ମହନ୍ତେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହନ୍ତଂ, ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୟୋଗେନ ୱୀତସାରଦଂ। ଇଦାନି ୟଂ ୱଦନ୍ତା ତେ ନମସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ଚତୁକ୍କନିପାତେ ଛଟ୍ଠେ ସତ୍ତମେ ଚ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ପଠମଦୁତିୟତତିୟଦ୍ୱାଦସମତେରସମେସୁ ୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ, ସେସେସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେରସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ଇତି ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଇତିୱୁତ୍ତକସ୍ସ ଚତୁକ୍କନିପାତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନକଥା

ଏତ୍ତାୱତା ଚ –

ଧମ୍ମିସ୍ସରେନ ଜଗତୋ, ଧମ୍ମାଲୋକୱିଧାୟିନା ।

ଧମ୍ମାନଂ ବୋଧନେୟ୍ୟାନଂ, ଜାନତା ଦେସନାୱିଧିଂ ॥

ତଂ ତଂ ନିଦାନମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଲୋକହିତେସିନା ।

ଏକକାଦିପ୍ପଭେଦେନ, ଦେସିତାନି ମହେସିନା ॥

ଦସୁତ୍ତରସତଂ ଦ୍ୱେ ଚ, ସୁତ୍ତାନି ଇତିୱୁତ୍ତକଂ।

ଇତିୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେନ, ସଙ୍ଗାୟିଂସୁ ମହେସୟୋ ॥

ଛଳଭିଞ୍ଞା ୱସିପ୍ପତ୍ତା, ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦା ।

ୟଂ ତଂ ସାସନଧୋରୟ୍ହା, ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ପୁରେ ॥

ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ।

ନିସ୍ସାୟ ୟା ସମାରଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥

ସା ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥାନଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୟଥାରହଂ ।

ପକାସନା ପରମତ୍ଥ-ଦୀପନୀ ନାମ ନାମତୋ ॥

ସମ୍ପତ୍ତା ପରିନିଟ୍ଠାନଂ, ଅନାକୁଲୱିନିଚ୍ଛୟା ।

ଅଟ୍ଠତ୍ତିଂସପ୍ପମାଣାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରତୋ ॥

ଇତି ତଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ, ୟଂ ତଂ ଅଧିଗତଂ ମୟା ।

ପୁଞ୍ଞଂ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସାସନଂ ॥

ଓଗାହେତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ।

ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ହୋନ୍ତୁ, ୱିମୁତ୍ତିରସଭାଗିନୋ ॥

ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ।

ତସ୍ମିଂ ସଗାରୱା ନିଚ୍ଚଂ, ହୋନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ॥

ସମ୍ମା ୱସ୍ସତୁ କାଲେନ, ଦେୱୋପି ଜଗତିପ୍ପତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମନିରତୋ ଲୋକଂ, ଧମ୍ମେନେୱ ପସାସତୂତି ॥

ଇତି ବଦରତିତ୍ଥୱିହାରୱାସିନା ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲେନ କତା

ଇତିୱୁତ୍ତକସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା ନିଟ୍ଠିତା ।