ଉଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଉଦାନ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ମହାକାରୁଣିକଂ ନାଥଂ, ଞେୟ୍ୟସାଗରପାରଗୁଂ ।

ୱନ୍ଦେ ନିପୁଣଗମ୍ଭୀର-ୱିଚିତ୍ରନୟଦେସନଂ ॥

ୱିଜ୍ଜାଚରଣସମ୍ପନ୍ନା, ୟେନ ନୀୟନ୍ତି ଲୋକତୋ ।

ୱନ୍ଦେ ତମୁତ୍ତମଂ ଧମ୍ମଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପୂଜିତଂ ॥

ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ, ଠିତୋ ମଗ୍ଗଫଲେସୁ ୟୋ ।

ୱନ୍ଦେ ଅରିୟସଙ୍ଘଂ ତଂ, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ ॥

ୱନ୍ଦନାଜନିତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ଇତି ୟଂ ରତନତ୍ତୟେ ।

ହତନ୍ତରାୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ, ହୁତ୍ୱାହଂ ତସ୍ସ ତେଜସା ॥

ତେନ ତେନ ନିଦାନେନ, ଦେସିତାନି ହିତେସିନା ।

ୟାନି ସୁଦ୍ଧାପଦାନେନ, ଉଦାନାନି ମହେସିନା ॥

ତାନି ସବ୍ବାନି ଏକଜ୍ଝଂ, ଆରୋପେନ୍ତେହି ସଙ୍ଗହଂ ।

ଉଦାନଂ ନାମ ସଙ୍ଗୀତଂ, ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ୟଂ ॥

ଜିନସ୍ସ ଧମ୍ମସଂୱେଗ-ପାମୋଜ୍ଜପରିଦୀପନଂ ।

ସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାନ-ଗାଥାହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ॥

ତସ୍ସ ଗମ୍ଭୀରଞାଣେହି, ଓଗାହେତବ୍ବଭାୱତୋ ।

କିଞ୍ଚାପି ଦୁକ୍କରା କାତୁଂ, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥

ସହସଂୱଣ୍ଣନଂ ୟସ୍ମା, ଧରତେ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟସୀହାନଂ, ତିଟ୍ଠତେୱ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

ତସ୍ମା ତଂ ଅୱଲମ୍ବିତ୍ୱା, ଓଗାହେତ୍ୱାନ ପଞ୍ଚପି ।

ନିକାୟେ ଉପନିସ୍ସାୟ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ॥

ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅସଂକିଣ୍ଣଂ, ନିପୁଣତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟଂ ।

ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ, ସମୟଂ ଅୱିଲୋମୟଂ ॥

ପୁନପ୍ପୁନାଗତଂ ଅତ୍ଥଂ, ୱଜ୍ଜୟିତ୍ୱାନ ସାଧୁକଂ ।

ୟଥାବଲଂ କରିସ୍ସାମି, ଉଦାନସ୍ସତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ॥

ଇତି ଆକଙ୍ଖମାନସ୍ସ, ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିଂ ।

ୱିଭଜନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସତ୍ଥଂ, ସାଧୁ ଗଣ୍ହନ୍ତୁ ସାଧୱୋତି ॥

ତତ୍ଥ ଉଦାନନ୍ତି କେନଟ୍ଠେନ ଉଦାନଂ ? ଉଦାନନଟ୍ଠେନ । କିମିଦଂ ଉଦାନଂ ନାମ ? ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ଉଦାହାରୋ । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲାଦି ମିନିତବ୍ବୱତ୍ଥୁ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଅୱସେକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ‘‘ଓଘୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱମେୱ ୟଂ ପୀତିୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରଂ ଅନ୍ତୋହଦୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ସୋ ଅଧିକୋ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୱିସେସୋ ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନପି ଅୟମାକାରୋ ଲବ୍ଭତେୱ ।

ତୟିଦଂ କତ୍ଥଚି ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ କତ୍ଥଚି ୱାକ୍ୟୱସେନ ପୱତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ‘‘ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା’’ତି ଉଦାନଲକ୍ଖଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟେଭୁୟ୍ୟୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି ଉଦାନଂ ଗାଥାବନ୍ଧୱସେନ ଭାସିତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାପିତଞ୍ଚ । ଇତରମ୍ପି ପନ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୭୧) ‘‘ସୁଖକାମାନି ଭୂତାନି, ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୩୧), ‘‘ସଚେ ଭାୟଥ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ, ସଚେ ୱୋ ଦୁକ୍ଖମପ୍ପିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୪୪; ନେତ୍ତି॰ ୯୧) ଚ ଲବ୍ଭତି ।

ଏୱଂ ତୟିଦଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ, ସାୱକଭାସିତନ୍ତି ତିୱିଧଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାସିତଂ – ‘‘ସବ୍ବେସୁ ଭୂତେସୁ ନିଧାୟ ଦଣ୍ଡଂ, ଅୱିହେଠୟଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି ତେସ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୩୫; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତେ ଆଗତମେୱ । ସାୱକଭାସିତାନିପି –

‘‘ସବ୍ବୋ ରାଗୋ ପହୀନୋ ମେ, ସବ୍ବୋ ଦୋସୋ ସମୂହତୋ ।

ସବ୍ବୋ ମେ ୱିହତୋ ମୋହୋ, ସୀତିଭୂତୋସ୍ମି ନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୭୯) –

ଆଦିନା ଥେରଗାଥାସୁ –

‘‘କାୟେନ ସଂୱୁତା ଆସିଂ, ୱାଚାୟ ଉଦ ଚେତସା ।

ସମୂଲଂ ତଣ୍ହମବ୍ବୁୟ୍ହ, ସୀତିଭୂତାସ୍ମି ନିବ୍ବୁତା’’ତି ॥ (ଥେରୀଗା॰ ୧୫) –

ଆଦିନା ଥେରୀଗାଥାସୁ ଚ ଆଗତାନି । ତାନି ପନ ତେସଂ ଥେରାନଂ ଥେରୀନଞ୍ଚ ନ କେୱଲଂ ଉଦାନାନି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ସୀହନାଦାପି ହୋନ୍ତି । ସକ୍କାଦୀହି ଦେୱେହି ଭାସିତାନି ‘‘ଅହୋ ଦାନଂ ପରମଦାନଂ, କସ୍ସପେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତିଆଦୀନି (ଉଦା॰ ୨୭), ଆରାମଦଣ୍ଡବ୍ରାହ୍ମଣାଦୀହି ମନୁସ୍ସେହି ଚ ଭାସିତାନି ‘‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ’’ତିଆଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୩୮) ତିସ୍ସୋ ସଙ୍ଗୀତିୟୋ ଆରୂଳ୍ହାନି ଉଦାନାନି ସନ୍ତି ଏୱ, ନ ତାନି ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତାନି । ୟାନି ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସାମଂ ଆହଚ୍ଚ ଭାସିତାନି ଜିନୱଚନଭୂତାନି, ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱତା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ନୱଧା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେନ ଉଦାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତାନେୱ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ‘‘ଉଦାନ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ତଦେୱେତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣେତବ୍ବଭାୱେନ ଗହିତଂ ।

ୟା ପନ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତିଆଦିଗାଥାୟ ଦୀପିତା ଭଗୱତା ବୋଧିମୂଲେ ଉଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତିତା ଅନେକସତସହସ୍ସାନଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜହିତଉଦାନଗାଥା ଚ, ଏତା ଅପରଭାଗେ ପନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ଭଗୱତା ଦେସିତତ୍ତା ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗହଂ ଅନାରୋପେତ୍ୱା ଧମ୍ମପଦେ ସଙ୍ଗୀତା । ୟଞ୍ଚ ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ, ଭୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ, ଅଞ୍ଞାସି ୱତ, ଭୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧; ପଟି॰ ମ॰ ୨.୩୦) ଉଦାନୱଚନଂ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପୱେଦନସମତ୍ଥନିଗ୍ଘୋସୱିପ୍ଫାରଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଦପି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଧମ୍ମେକଦେସସ୍ସ ୟଥାଦେସିତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ସାୱକେସୁ ସବ୍ବପଠମଂ ଥେରେନ ଅଧିଗତତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ପରିସ୍ସମସ୍ସ ସଫଲଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ପଠମବୋଧିୟଂ ସବ୍ବେସଂ ଏୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣହେତୁକଂ ‘‘ଆରାଧୟିଂସୁ ୱତ ମଂ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତିଆଦିୱଚନଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୫) ୱିୟ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନିତଂ ଉଦାହାରମତ୍ତଂ, ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ (ମହାୱ॰ ୧-୩; ଉଦା॰ ୧-୩) ୱିୟ ପୱତ୍ତିୟା ନିୱତ୍ତିୟା ୱା ନ ପକାସନନ୍ତି, ନ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଉଦାନପାଳିୟଂ ସଙ୍ଗୀତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଂ ପନେତଂ ଉଦାନଂ ୱିନୟପିଟକଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଂ, ଅଭିଧମ୍ମପିଟକନ୍ତି ତୀସୁ ପିଟକେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନଂ, ଦୀଘନିକାୟୋ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ, ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ପଞ୍ଚସୁ ନିକାୟେସୁ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟପରିୟାପନ୍ନଂ, ସୁତ୍ତଂ, ଗେୟ୍ୟଂ, ୱେୟ୍ୟାକରଣଂ, ଗାଥା, ଉଦାନଂ, ଇତିୱୁତ୍ତକଂ, ଜାତକଂ, ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମଂ, ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ନୱସୁ ସାସନଙ୍ଗେସୁ ଉଦାନସଙ୍ଗହଂ ।

‘‘ଦ୍ୱାସୀତି ବୁଦ୍ଧତୋ ଗଣ୍ହିଂ, ଦ୍ୱେ ସହସ୍ସାନି ଭିକ୍ଖୁତୋ ।

ଚତୁରାସୀତି ସହସ୍ସାନି, ୟେ ମେ ଧମ୍ମା ପୱତ୍ତିନୋ’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୦୨୭) –

ଏୱଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ପଟିଞ୍ଞାତେସୁ ଚତୁରାସୀତିୟା ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସେସୁ କତିପୟଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଗହଂ । ବୋଧିୱଗ୍ଗୋ, ମୁଚଲିନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ, ନନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ, ମେଘିୟୱଗ୍ଗୋ, ସୋଣୱଗ୍ଗୋ, ଜଚ୍ଚନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ, ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ, ପାଟଲିଗାମିୟୱଗ୍ଗୋତି ୱଗ୍ଗତୋ ଅଟ୍ଠୱଗ୍ଗଂ; ସୁତ୍ତତୋ ଅସୀତିସୁତ୍ତସଙ୍ଗହଂ, ଗାଥାତୋ ପଞ୍ଚନୱୁତିଉଦାନଗାଥାସଙ୍ଗହଂ । ଭାଣୱାରତୋ ଅଡ୍ଢୂନନୱମତ୍ତା ଭାଣୱାରା । ଅନୁସନ୍ଧିତୋ ବୋଧିସୁତ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଏକାନୁସନ୍ଧି, ସୁପ୍ପୱାସାସୁତ୍ତେ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଦ୍ୱେ ଅନୁସନ୍ଧୀ, ସେସେସୁ ୟଥାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ଏକେକୋୱ ଅନୁସନ୍ଧି, ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧି ପନେତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଏକାସୀତିଅନୁସନ୍ଧିସଙ୍ଗହଂ । ପଦତୋ ସତାଧିକାନି ଏକୱୀସ ପଦସହସ୍ସାନି, ଗାଥାପାଦତୋ ତେୱୀସତି ଚତୁସ୍ସତାଧିକାନି ଅଟ୍ଠ ସହସ୍ସାନି, ଅକ୍ଖରତୋ ସତ୍ତସହସ୍ସାଧିକାନି ସଟ୍ଠି ସହସ୍ସାନି ତୀଣି ଚ ସତାନି ଦ୍ୱାସୀତି ଚ ଅକ୍ଖରାନି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅସୀତି ଏୱ ସୁତ୍ତନ୍ତା, ୱଗ୍ଗା ଅଟ୍ଠ ସମାସତୋ ।

ଗାଥା ଚ ପଞ୍ଚନୱୁତି, ଉଦାନସ୍ସ ପକାସିତା ॥

‘‘ଅଡ୍ଢୂନନୱମତ୍ତା ଚ, ଭାଣୱାରା ପମାଣତୋ ।

ଏକାଧିକା ତଥାସୀତି, ଉଦାନସ୍ସାନୁସନ୍ଧିୟୋ ॥

‘‘ଏକୱୀସସହସ୍ସାନି, ସତଞ୍ଚେୱ ୱିଚକ୍ଖଣୋ ।

ପଦାନେତାନୁଦାନସ୍ସ, ଗଣିତାନି ୱିନିଦ୍ଦିସେ’’ ॥

ଗାଥାପାଦତୋ ପନ –

‘‘ଅଟ୍ଠସହସ୍ସମତ୍ତାନି, ଚତ୍ତାରେୱ ସତାନି ଚ ।

ପାଦାନେତାନୁଦାନସ୍ସ, ତେୱୀସତି ଚ ନିଦ୍ଦିସେ ॥

‘‘ଅକ୍ଖରାନଂ ସହସ୍ସାନି, ସଟ୍ଠି ସତ୍ତ ସତାନି ଚ ।

ତୀଣି ଦ୍ୱାସୀତି ଚ ତଥା, ଉଦାନସ୍ସ ପୱେଦିତା’’ତି ॥

ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ୱଗ୍ଗେସୁ ବୋଧିୱଗ୍ଗୋ ଆଦି, ସୁତ୍ତେସୁ ପଠମଂ ବୋଧିସୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସାପି ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିକଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତନିଦାନମାଦି । ସା ପନାୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ୱିନୟପିଟକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ତନ୍ତିମାରୂଳ୍ହା ଏୱ । ୟୋ ପନେତ୍ଥ ନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ୱତ୍ତବ୍ବୋ କଥାମଗ୍ଗୋ ସୋପି ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟଂ ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.ନିଦାନକଥା) ୱୁତ୍ତୋ ଏୱାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧. ବୋଧିୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ନିଦାନଂ, ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ନିପାତପଦଂ । ମେତିଆଦୀନି ନାମପଦାନି । ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ୱୀତି ଉପସଗ୍ଗପଦଂ, ହରତୀତି ଆଖ୍ୟାତପଦନ୍ତି ଇମିନାୱ ନୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ପଦୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅତ୍ଥତୋ ପନ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ତାୱ ଉପମୂପଦେସସମ୍ପହଂସନଗରହଣୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହାକାର- ନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣପୁଚ୍ଛାଇଦମତ୍ଥପରିମାଣାଦି ଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ । ‘‘ଏୱଂ ତେ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ତେ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) ଉପଦେସେ । ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ସମ୍ପହଂସନେ । ‘‘ଏୱମେୱଂ ପନାୟଂ ୱସଲୀ ୟସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ଗରହଣେ । ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩; ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୮) ଆକାରେ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ମାଣୱକ, ୟେନ ସମଣୋ ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛ ‘ସୁଭୋ ମାଣୱୋ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଭୱନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହି ‘ସାଧୁ କିର ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ ୟେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଂ, ତେନୁପସଙ୍କମତୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’ତି’’ଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫) ନିଦସ୍ସନେ । ‘‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ, କାଲାମା, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା’ତି ? ‘ଅକୁସଲା, ଭନ୍ତେ’ । ‘ସାୱଜ୍ଜା ୱା ଅନୱଜ୍ଜା ୱା’ତି ? ‘ସାୱଜ୍ଜା, ଭନ୍ତେ’ । ‘ୱିଞ୍ଞୂଗରହିତା ୱା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ୱା’ତି ? ‘ୱିଞ୍ଞୂଗରହିତା, ଭନ୍ତେ’ । ‘ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ନୋ’ୱା ? ‘କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’ତି ? ‘ସମତ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି’’’ଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ଅୱଧାରଣେ । ‘‘ଏୱମେତେ ସୁନ୍ହାତା ସୁୱିଲିତ୍ତା କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ ଆମୁତ୍ତମାଲାଭରଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୬) ପୁଚ୍ଛାୟଂ । ‘‘ଏୱଂଗତାନି ପୁଥୁସିପ୍ପାୟତନାନି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୮୨), ଏୱଂୱିଧୋ ଏୱମାକାରୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଇଦଂସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥେ । ଗତସଦ୍ଦୋ ହି ପକାରପରିୟାୟୋ, ତଥା ୱିଧାକାରସଦ୍ଦା । ତଥା ହି ୱିଧୟୁତ୍ତଗତସଦ୍ଦେ ଲୋକିୟା ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଏୱଂ ଲହୁପରିୱତ୍ତଂ ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୮) ପରିମାଣେ ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଏୱଂ ୱିତକ୍କିତଂ ନୋ ତୁମ୍ହେହି, ଏୱମାୟୁପରିୟନ୍ତୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛନାକାରପରିମାଣାକାରାନଂ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱ ଏୱଂସଦ୍ଦୋତି । ନ, ୱିସେସସବ୍ଭାୱତୋ । ଆକାରମତ୍ତୱାଚକୋ ହେତ୍ଥ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ଆକାରତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ପନ ଆକାରୱିସେସୱଚନୋ । ଆକାରୱିସେସୱାଚିନୋ ଚେତେ ଏୱଂସଦ୍ଦା ପୁଚ୍ଛନାକାରପରିମାଣାକାରାନଂ ୱାଚକତ୍ତା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନା’’ତିଆଦୀନି ଉପମାନଉଦାହରଣାନି ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ହି –

‘‘ୟଥାପି ପୁପ୍ଫରାସିମ୍ହା, କୟିରା ମାଲାଗୁଣେ ବହୂ ।

ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ॥ –

ଏତ୍ଥ ପୁପ୍ଫରାସିଟ୍ଠାନୀୟତୋ ମନୁସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନୟୋନିସୋମନସିକାରଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିଆଦିତୋ ଦାନାଦିପୁଞ୍ଞକିରିୟାହେତୁସମୁଦାୟତୋ ସୋଭାସୁଗନ୍ଧତାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗତୋ ମାଲାଗୁଣସଦିସିୟୋ ବହୁକା ପୁଞ୍ଞକିରିୟା ମରିତବ୍ବସଭାୱତାୟ ମଚ୍ଚେନ କତ୍ତବ୍ବାତି ଅଭେଦତାୟ ପୁପ୍ଫରାସି ମାଲାଗୁଣା ଚ ଉପମା, ତେସଂ ଉପମାନାକାରୋ ୟଥାସଦ୍ଦେନ ଅନିୟମତୋ ୱୁତ୍ତୋ । ପୁନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ନିୟମନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନ ଉପମାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପମା ଏୱ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପମାୟଂ ଆଗତୋ’’ତି ।

ତଥା ‘‘ଏୱଂ ଇମିନା ଆକାରେନ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପଦିସିୟମାନାୟ ସମଣସାରୁପ୍ପାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୋ ତତ୍ଥ ଉପଦେସାକାରୋ, ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଉପଦେସୋୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ତେ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ତେ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପଦେସେ’’ତି ।

‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତି ଏତ୍ଥ ଭଗୱତା ୟଥାୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ଅୱିପରୀତତୋ ଜାନନ୍ତେହି କତଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ୱିଜ୍ଜମାନଗୁଣାନଂ ପକାରେହି ହଂସନଂ ଉଦଗ୍ଗତାକରଣଂ ସମ୍ପହଂସନଂ, ସୋ ତତ୍ଥ ପହଂସନାକାରୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

‘‘ଏୱମେୱଂ ପନାୟ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗରହଣାକାରୋତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୋ ଚ ଗରହଣାକାରୋ ‘‘ୱସଲୀ’’ତିଆଦିଖୁଂସନସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ଇଧ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ପକାସିତୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚେତ୍ଥ, ଏୱଂ ଉପମାକାରାଦୟୋପି ଉପମାଦିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନଂ ପୁପ୍ଫରାସିଆଦିସଦ୍ଦାନଂ ସନ୍ନିଧାନତୋ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ଏୱଂ ନୋ’’ତି ଏତ୍ଥାପି ତେସଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାୱହଭାୱେନ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁମତିଗ୍ଗହଣୱସେନ ‘‘ନୋ ୱା କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତଦାକାରସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ଆୱିକତଂ । ସୋ ପନ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନାକାରୋ ନିୟମିୟମାନୋ ଅୱଧାରଣତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତିଆଦୀସୁ ଅୱଧାରଣେ’’ତି ।

‘‘ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀ’’ତି ୟଥାହଂ ୱଦାମି ଏୱଂ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ୱଦେହୀତି ୱଦନାକାରୋ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ନିଦସ୍ସୀୟତୀତି ‘‘ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱମାକାରୱିସେସୱାଚୀନମ୍ପି ଏତେସଂ ଏୱଂସଦ୍ଦାନଂ ଉପମାଦିୱିସେସତ୍ଥୱୁତ୍ତିତାୟ ଉପମାଦିଅତ୍ଥତା ୱୁତ୍ତା । ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପନ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାଧୁକଂ ସୱନମନସିକାରେ ନିୟୋଜିତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱସ୍ସ ପଟିଜାନନୱସେନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ତତ୍ଥ ଏୱଂସଦ୍ଦୋ ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହତ୍ଥୋ । ତେନ ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ସୁଟ୍ଠୁ, ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସ୍ୱାୟମିଧ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣମନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ସବ୍ବଥାମେନ ପନ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନାକାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏକତ୍ତନାନତ୍ତଅବ୍ୟାପାରଏୱଂଧମ୍ମତାସଙ୍ଖାତା ନନ୍ଦିୟାୱତ୍ତତିପୁକ୍ଖଲସୀହୱିକ୍କୀଳିତଦିସାଲୋଚନଅଙ୍କୁସସଙ୍ଖାତା ଚ ଅସ୍ସାଦାଦିୱିସୟାଦିଭେଦେନ ନାନାୱିଧା ନୟା ନାନାନୟା। ନୟା ୱା ପାଳିଗତିୟୋ, ତା ଚ ପଞ୍ଞତ୍ତିଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତାଦିୱସେନ ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିଲୋକିୟାଦିତଦୁଭୟୱୋମିସ୍ସକାଦିୱସେନ କୁସଲାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ, ସଙ୍ଗହାଦିୱସେନ, ସମୟୱିମୁତ୍ତାଦିୱସେନ, ଠପନାଦିୱସେନ, କୁସଲମୂଲାଦିୱସେନ, ତିକପଟ୍ଠାନାଦିୱସେନ ଚ ନାନପ୍ପକାରାତି ନାନାନୟା, ତେହି ନିପୁଣଂ ସଣ୍ହଂ ସୁଖୁମନ୍ତି ନାନାନୟନିପୁଣଂ ।

ଆସୟୋୱ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଚ ସସ୍ସତାଦିଭେଦେନ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖତାଦିଭେଦେନ ଚ ଅନେକୱିଧୋ । ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିକୋ ଏୱ ୱା ଅନେକୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅନେକଜ୍ଝାସୟୋ । ସୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁ ଏତସ୍ସାତି ଅନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ।

ସୀଲାଦିଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ତବ୍ବିଭାୱନବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଙ୍କାସନପକାସନୱିୱରଣୱିଭଜନଉତ୍ତାନୀକରଣପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ଛହି ଅତ୍ଥପଦେହି ଅକ୍ଖରପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାକାରନିରୁତ୍ତିନିଦ୍ଦେସୱସେନ ଛହି ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦେହି ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ।

ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀଭେଦେନ ତେସୁ ଚ ଏକେକସ୍ସ ୱିସୟାଦିଭେଦେନ ୱିୱିଧଂ ବହୁୱିଧଂ ୱା ପାଟିହାରିୟଂ ଏତସ୍ସାତି ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ। ତତ୍ଥ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ ରାଗାଦିକିଲେସାପନୟନତୋ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥେ ସତି ଭଗୱତୋ ନ ପଟିପକ୍ଖା ରାଗାଦୟୋ ସନ୍ତି ୟେ ହରିତବ୍ବା, ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମ୍ପି ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେ ଚିତ୍ତେ ହତପଟିପକ୍ଖେ ଇଦ୍ଧିୱିଧଂ ପୱତ୍ତତି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତୱୋହାରେନ ଚ ନ ସକ୍କା ଇଧ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱତ୍ତୁଂ । ସଚେ ପନ ମହାକାରୁଣିକସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱେନେୟ୍ୟଗତା ଚ କିଲେସା ପଟିପକ୍ଖା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ସତି ୟୁତ୍ତମେତଂ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଚେୱ ସାସନସ୍ସ ଚ ପଟିପକ୍ଖା ତିତ୍ଥିୟା, ତେସଂ ହରଣତୋ ପାଟିହାରିୟଂ । ତେ ହି ଦିଟ୍ଠିହରଣୱସେନ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପକାସନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀହି ହରିତା ଅପନୀତା ହୋନ୍ତି । ପଟୀତି ୱା ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ପଚ୍ଛାତି ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ବୋଧେତି ‘‘ତସ୍ମିଂ ପଟିପୱିଟ୍ଠମ୍ହି, ଅଞ୍ଞୋ ଆଗଞ୍ଛି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନୱଗ୍ଗ, ୱତ୍ଥୁଗାଥା ୪) ୱିୟ । ତସ୍ମା ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେ କତକିଚ୍ଚେନ ପଚ୍ଛା ହରିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ପଟିହାରିୟଂ । ଅତ୍ତନୋ ୱା ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମଗ୍ଗେହି ହରିତେସୁ ପଚ୍ଛା ହରଣଂ ପଟିହାରିୟଂ । ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନିୟୋ ୱିଗତୂପକ୍କିଲେସେନ କତକିଚ୍ଚେନ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ପୁନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ହରିତେସୁ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଉପକ୍କିଲେସେସୁ ପରସତ୍ତାନଂ ଉପକ୍କିଲେସହରଣାନି ହୋନ୍ତୀତି ପଟିହାରିୟାନି ଭୱନ୍ତି । ପଟିହାରିୟମେୱ ପାଟିହାରିୟଂ, ପଟିହାରିୟେ ୱା ଇଦ୍ଧିଆଦେସନାନୁସାସନୀସମୁଦାୟେ ଭୱଂ ଏକେକଂ ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିହାରିୟଂ ୱା ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ମଗ୍ଗୋ ଚ ପଟିପକ୍ଖହରଣତୋ । ତତ୍ଥ ଜାତଂ ନିମିତ୍ତଭୂତତୋ ତତୋ ୱା ଆଗତନ୍ତି ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ୟସ୍ମା ପନ ତନ୍ତିଅତ୍ଥଦେସନା ତବ୍ବୋହାରାଭିସମୟସଙ୍ଖାତା ହେତୁହେତୁଫଲତଦୁଭୟପଞ୍ଞତ୍ତିପଟିୱେଧସଙ୍ଖାତା ୱା ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧା ଗମ୍ଭୀରା, ସସାଦୀହି ୱିୟ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠା ଦୁପ୍ପରିୟୋଗାହା ଚ, ତସ୍ମା ତେହି ଚତୂହି ଗମ୍ଭୀରଭାୱେହି ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ।

ଏକୋ ଏୱ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନାଘୋସୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ପୱତ୍ତମାନୋ ନାନାଭାସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାସାୱସେନ ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଗହଣୂପଗୋ ହୋତି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋତି ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥଂ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା, ‘‘ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ, ଧମ୍ମକୁସଲୋ, ବ୍ୟଞ୍ଜନକୁସଲୋ, ନିରୁତ୍ତିକୁସଲୋ, ପୁବ୍ବାପରକୁସଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୯) ଏୱଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ଚ ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତି । ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି । ଅଞ୍ଞଥାତି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତାକାରତୋ ଅଞ୍ଞଥା ନ ପନ ଭଗୱତା ଦେସିତାକାରତୋ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱା ହି ଭଗୱତୋ ଦେସନା, ସା ନେୱ ସବ୍ବାକାରେନ ସକ୍କା ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ସୁତାକାରାୱିରୁଜ୍ଝନମେୱ ହି ଧାରଣବଲଂ ।

ମେସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ସୁ॰ ନି॰ ୮୧) ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮; ୫.୩୮୨; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୫୭) ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ମମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ମୟା ସୁତଂ, ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟୋ ପରୋ ନ ହୋତି, ସୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ୱତ୍ତବ୍ବେ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ସସନ୍ତାନେ ୱତ୍ତନତୋ ତିୱିଧୋପି ମେସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ଥେ ଦିସ୍ସତି, କରଣସମ୍ପଦାନାଦିୱିସେସସଙ୍ଖାତୋ ପନ ୱିଞ୍ଞାୟତେୱାୟଂ ଅତ୍ଥଭେଦୋତି ‘‘ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ସୁତସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଗମନୱିସ୍ସୁତକିଲିନ୍ନୂପଚିତାନୁୟୋଗସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାର ୱିଞ୍ଞାତାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ଉପସଗ୍ଗୋ କିରିୟଂ ୱିସେସେତି, ଜୋତକଭାୱତୋ ପନ ସତିପି ତସ୍ମିଂ ସୁତସଦ୍ଦୋ ଏୱ ତଂ ତମତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଅନୁପସଗ୍ଗସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ସଉପସଗ୍ଗସ୍ସ ଗହଣଂ ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୧୧) ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୫୭) କିଲେସେନ କିଲିନ୍ନା କିଲିନ୍ନସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨) ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା’’ତିଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) ଝାନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯) ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ‘‘ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ହି ମୟାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଏୱଂ ମୟା ସୁତଂ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ମମାତି ଅତ୍ଥେ ସତି ‘‘ଏୱଂ ମମ ସୁତଂ ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ୟସ୍ମା ସୁତସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନେ ପୟୁତ୍ତେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ସୱନକିରିୟାଜୋତକେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିସୋତଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣାନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନମନୋଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସବ୍ବାନି ହି ୱାକ୍ୟାନି ଏୱକାରତ୍ଥସହିତାନିୟେୱ ଅୱଧାରଣଫଲତ୍ତା ତେସଂ । ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ୟଥା ହି ସୁତଂ ସୁତମେୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି ତଥା ତଂ ସମ୍ମା ସୁତଂ ଅନୂନଗ୍ଗହଣଂ ଅନଧିକଗ୍ଗହଣଂ ଅୱିପରୀତଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି । ଅଥ ୱା ସଦ୍ଦନ୍ତରତ୍ଥାପୋହନୱସେନ ସଦ୍ଦୋ ଅତ୍ଥଂ ୱଦତୀତି ଏତସ୍ମିଂ ପକ୍ଖେ ୟସ୍ମା ସୁତନ୍ତି ଏତସ୍ସ ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ଦିଟ୍ଠଂ, ନ ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସଚ୍ଛିକତଂ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ୱା ଉପଲଦ୍ଧଂ । ଅପି ଚ ସୁତଂୱ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ସମ୍ମଦେୱାତି । ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ଏୱଂସଦ୍ଦେ ଅୟମତ୍ଥୟୋଜନା, ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ନିୟମତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତୀତି ତଦପେକ୍ଖସ୍ସ ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ସୱନହେତୁସୱନୱିସେସୱସେନପି ସୁତସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୟୋଜନା କତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ତସ୍ସା ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରେନ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣତୋ ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିଭାୱପ୍ପକାସନଂ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱଂସଦ୍ଦୋତି କରିତ୍ୱା । ମେତି ଅତ୍ତପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମପ୍ପକାସନଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାରମ୍ମଣତ୍ତା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା କରଣଭୂତାୟ ମୟା ନ ଅଞ୍ଞଂ କତଂ, ଇଦଂ ପନ କତଂ, ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ସୁତୋତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସିତବ୍ବପ୍ପକାସନଂ ନିଦସ୍ସନତ୍ଥୋ ଏୱଂସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା ନିଦସ୍ସେତବ୍ବସ୍ସ ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ସକଲମ୍ପି ସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲପ୍ପକାସନଂ । ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚପ୍ପକାସନଂ । ସୁତସଦ୍ଦେନ ହି ଲବ୍ଭମାନା ସୱନକିରିୟା ସୱନୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପବନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧା, ତତ୍ଥ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୋ, ନ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରରହିତେ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ସୱନକିରିୟା ଲବ୍ଭତି । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ନିଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ତଂ ମୟା ଏୱଂ ସୁତନ୍ତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନାରମ୍ମଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ ଆକାରତ୍ଥୋ ଏୱ ଏୱଂସଦ୍ଦୋତି କତ୍ୱା । ଏୱନ୍ତି ହି ଅୟମାକାରପଞ୍ଞତ୍ତି ଧମ୍ମାନଂ ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଂ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞପେତବ୍ବସଭାୱତ୍ତା । ମେତି କତ୍ତୁନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ, ସୋତବ୍ବୋ ହି ଧମ୍ମୋ ସୱନକିରିୟାକତ୍ତୁପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୱନକିରିୟାୱସେନ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ନାନପ୍ପକାରେନ ପୱତ୍ତେନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେନ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ କତ୍ତୁ ୱିସୟେ ଗହଣସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ଅଥ ୱା ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ, ସୁତାନଞ୍ହି ଧମ୍ମାନଂ ଗହିତାକାରସ୍ସ ନିଦସ୍ସନସ୍ସ ଅୱଧାରଣସ୍ସ ୱା ପକାସନସଭାୱେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ତଦାକାରାଦିଧାରଣସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲୱୋହାରୁପାଦାନଧମ୍ମବ୍ୟାପାରଭାୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚଂନାମ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତୀତି । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ, ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିନୋପି ହି ସୱନକିରିୟା ୱିଞ୍ଞାଣନିରପେକ୍ଖା ନ ହୋତୀତି । ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି ହି ସଦ୍ଦପ୍ପୱତ୍ତି ଏକନ୍ତେନେୱ ସତ୍ତୱିସେସୱିସୟା ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚଞ୍ଚ ତତ୍ଥେୱ ସମୋଦହିତବ୍ବନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – ମୟା ସୱନକିଚ୍ଚୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗିନା ପୁଗ୍ଗଲେନ ୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଲଦ୍ଧସୱନକିଚ୍ଚୱୋହାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ସବ୍ବସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦାଧିଗମନୀୟସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ପଞ୍ଞତ୍ତିମୁଖେନେୱ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ସବ୍ବପଞ୍ଞତ୍ତୀନଞ୍ଚ ୱିଜ୍ଜମାନାଦୀସୁ ଛସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତୀସୁ ଅୱରୋଧୋ, ତସ୍ମା ୟୋ ମାୟାମରୀଚିଆଦୟୋ ୱିୟ ଅଭୂତତ୍ଥୋ ଅନୁସ୍ସୱାଦୀହି ଗହେତବ୍ବୋ ୱିୟ ଅନୁତ୍ତମତ୍ଥୋପି ନ ହୋତି । ସୋ ରୂପସଦ୍ଦାଦିକୋ ରୁପ୍ପନାନୁଭୱନାଦିକୋ ଚ ପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ୱିଜ୍ଜତି । ୟୋ ପନ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଆକାରତ୍ଥୋ, ସୋ ଅପରମତ୍ଥସଭାୱୋ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି ନାମ । ତସ୍ମା କିଞ୍ହେତ୍ଥ ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି, ୟଂ ଏୱନ୍ତି ୱା ମେତି ୱା ନିଦ୍ଦେସଂ ଲଭେଥ ? ସୁତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି, ୟଞ୍ହି ତଂ ଏତ୍ଥ ସୋତେନ ଉପଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନନ୍ତି ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ସୋତପଥମାଗତେ ଧମ୍ମେ ଉପାଦାୟ ତେସଂ ଉପଧାରିତାକାରାଦୀନଂ ପଚ୍ଚାମସନୱସେନ । ମେତି ସସନ୍ତତିପରିୟାପନ୍ନେ ଖନ୍ଧେ କରଣାଦିୱିସେସୱିସିଟ୍ଠେ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି । ଦିଟ୍ଠାଦିସଭାୱରହିତେ ସଦ୍ଦାୟତନେ ପୱତ୍ତମାନୋପି ସୁତୱୋହାରୋ ଦୁତିୟଂ ତତିୟନ୍ତିଆଦିକୋ ୱିୟ ପଠମାଦୀନି, ଦିଟ୍ଠମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟତ୍ତା ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି । ଅସୁତଂ ନ ହୋତୀତି ହି ସୁତନ୍ତି ପକାସିତୋୟମତ୍ଥୋତି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱନ୍ତିୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତି । ପଟିୱିଦ୍ଧା ହି ଅତ୍ତନା ସୁତସ୍ସ ପକାରୱିସେସା ଏୱନ୍ତି ଇଧ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଚ୍ଚାମଟ୍ଠା, ତେନସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହୋ ଦୀପିତୋ ହୋତି । ନ ହି ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନ ନାନପ୍ପକାରା ଦୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଦୀପିତନ୍ତି । ସୁତନ୍ତିୱଚନେନ ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ ଦୀପେତି, ସୁତାକାରସ୍ସ ୟାଥାୱତୋ ଦସ୍ସିୟମାନତ୍ତା । ୟସ୍ସ ହି ସୁତଂ ସମ୍ମୁଟ୍ଠଂ ହୋତି, ନ ସୋ କାଲନ୍ତରେ ମୟା ସୁତନ୍ତି ପଟିଜାନାତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ଅସମ୍ମୋହେନ ପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ସମ୍ମୋହାଭାୱେନ ପଞ୍ଞାୟ ଏୱ ୱା ସୱନକାଲସମ୍ଭୂତାୟ ତଦୁତ୍ତରିକାଲପଞ୍ଞାସିଦ୍ଧି, ତଥା ଅସମ୍ମୋସେନ ସତିସିଦ୍ଧି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ସତିୟା ବ୍ୟଞ୍ଜନାୱଧାରଣସମତ୍ଥତା । ବ୍ୟଞ୍ଜନାନଞ୍ହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ନାତିଗମ୍ଭୀରୋ, ୟଥାସୁତଂ ଧାରଣମେୱ ତତ୍ଥ କରଣୀୟନ୍ତି ସତିୟା ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ପଞ୍ଞା ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତା ହୋତି ପଞ୍ଞାୟ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କତ୍ୱା । ସତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିୱେଧସମତ୍ଥତା । ଅତ୍ଥସ୍ସ ହି ପଟିୱିଜ୍ଝିତବ୍ବୋ ଆକାରୋ ଗମ୍ଭୀରୋତି ପଞ୍ଞାୟ ବ୍ୟାପାରୋ ଅଧିକୋ, ସତି ତତ୍ଥ ଗୁଣୀଭୂତାୟେୱାତି ସତିୟା ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟାତି କତ୍ୱା । ତଦୁଭୟସମତ୍ଥତାୟୋଗେନ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଧମ୍ମକୋସସ୍ସ ଅନୁପାଲନସମତ୍ଥତାୟ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକତ୍ତସିଦ୍ଧି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତିୱଚନେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଦୀପେତି, ତେନ ଚ ୱୁଚ୍ଚମାନାନଂ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣତ୍ଥାନଂ ଉପରି ୱକ୍ଖମାନାନଂ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧଜୋତକାନଂ ଅୱିପରୀତସିଦ୍ଧି ଧମ୍ମୱିସୟତ୍ତା । ନ ହି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧୋ ସମ୍ଭୱତି । ସୁତନ୍ତିୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି, ‘‘ପଠମବୋଧିସୁତ୍ତଂ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିପୁଚ୍ଛାୱସେନ ପକରଣପତ୍ତସ୍ସ ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ସୱନଂ ସମାଧାନମନ୍ତରେନ ନ ସମ୍ଭୱତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସୱନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣଥା’’ତି ଭଣତି । ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିଂ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତଂ ସାଧେତି ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ତଦଭାୱତୋ । ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସାଧେତି ଅସ୍ସୁତୱତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୱିରହିତସ୍ସ ଚ ତଦଭାୱତୋ । ନ ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସୋତୁଂ ସକ୍କୋତି, ନ ଚ ସପ୍ପୁରିସେ ଅନୁପନିସ୍ସୟମାନସ୍ସ ସୱନଂ ଅତ୍ଥୀତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ‘‘ୟସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ନାନତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ନାନାକାରନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ଚ ସୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଭେଦପରିଚ୍ଛେଦୱସେନ ସକଲସାସନସମ୍ପତ୍ତିଓଗାହନେନ ନିରୱସେସଂ ପରହିତପାରିପୂରୀକରଣଭୂତୋ ଏୱଂ ଭଦ୍ଦକୋ ଆକାରୋ ନ ସମ୍ମା ଅପ୍ପଣିହିତତ୍ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ଭଦ୍ଦକେନ ଆକାରେନ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି, ସୁତନ୍ତି ସୱନୟୋଗେନ ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ନ ହି ଅପ୍ପତିରୂପେ ଦେସେ ୱସତୋ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟୱିରହିତସ୍ସ ଚ ସୱନଂ ଅତ୍ଥି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ଆସୟସୁଦ୍ଧି ସିଦ୍ଧା ହୋତି । ସମ୍ମା ପଣିହିତଚିତ୍ତୋ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞୋ ୱିସୁଦ୍ଧାସୟୋ ହୋତି ତଦସୁଦ୍ଧିହେତୂନଂ କିଲେସାନଂ ଦୂରୀଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସମ୍ମା ପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ, ସେୟ୍ୟସୋ ନଂ ତତୋ କରେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୩) ‘‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ, ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) ଚ । ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧିୟା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧି । ପତିରୂପଦେସୱାସେନ ହି ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟେନ ଚ ସାଧୂନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେନ ପରିସୁଦ୍ଧପ୍ପୟୋଗୋ ହୋତି । ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି, ପୁବ୍ବେୟେୱ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଂକିଲେସାନଂ ୱିସୋଧିତତ୍ତା ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିସିଦ୍ଧି । ସୁପରିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗୋ ହି ୱିପ୍ପଟିସାରାଭାୱତୋ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପରିୟତ୍ତିୟଂ ୱିସାରଦୋ ହୋତି । ଇତି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧସ୍ସ ଆଗମାଧିଗମସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱଚନଂ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ସୂରିୟସ୍ସ ଉଦୟତୋ ୟୋନିସୋମନସିକାରୋ ୱିୟ ଚ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ଅରହତି ଭଗୱତୋ ୱଚନସ୍ସ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ଭୱିତୁନ୍ତି ଠାନେ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତୋ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଏୱନ୍ତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧଦୀପକେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ଏୱଂସଦ୍ଦସନ୍ନିଧାନତୋ ୱକ୍ଖମାନାପେକ୍ଖାୟ ୱା ସୋତବ୍ବଭେଦପ୍ପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପତ୍ତିସବ୍ଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଏୱନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକୱଚନଂ ଭାସମାନୋ ‘‘ଏତେ ଧମ୍ମା ମୟା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା’’ତି ଦୀପେତି । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ହି ‘‘ଇଧ ସୀଲଂ କଥିତଂ, ଇଧ ସମାଧି, ଇଧ ପଞ୍ଞା, ଏତ୍ତକା ଏତ୍ଥ ଅନୁସନ୍ଧିୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମନସା ଅନୁପେକ୍ଖିତୋ ଅନୁସ୍ସୱାକାରପରିୱିତକ୍କସହିତାୟ ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିଭୂତାୟ ଞାତପରିଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତରୂପାରୂପଧମ୍ମେ ‘‘ଇତି ରୂପଂ, ଏତ୍ତକଂ ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ହିତସୁଖାୱହୋ ହୋତୀତି । ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ ସୱନୟୋଗଦୀପକୱଚନଂ ଭାସମାନୋ ‘‘ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତି ଦୀପେତି । ସୋତାୱଧାନପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ହି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନଧାରଣପରିଚୟା । ତଦୁଭୟେନପି ଧମ୍ମସ୍ସ ସ୍ୱାକ୍ଖାତଭାୱେନ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୱନେ ଆଦରଂ ଜନେତି । ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ହି ଧମ୍ମଂ ଆଦରେନ ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ମହତା ହିତା ପରିବାହିରୋ ହୋତୀତି ଆଦରଂ ଜନେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ସୋତବ୍ବୋ ।

‘‘ଏୱଂମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଅତିକ୍କମତି, ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘କେୱଲଂ ସୁତମେୱେତଂ ମୟା, ତସ୍ସେୱ ପନ ଭଗୱତୋ ୱଚନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି, ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତି, ଜିନୱଚନଂ ଅପ୍ପେତି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମସ୍ସୱନଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦସ୍ସ ଦସବଲଧରସ୍ସ ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୋ ସୀହନାଦନାଦିନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମସରଣସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା କତ୍ତବ୍ବା’’ତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୱିନାସୟତି ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତି ସାସନେ ।

ଏୱଂ ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱଦଂ ଗୋତମସାୱକୋ’’ତି ॥

ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ଅୟଞ୍ହି ଏକସଦ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞସେଟ୍ଠାସହାୟସଙ୍ଖ୍ୟାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଇତ୍ଥେକେ ଅଭିୱଦନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭; ଉଦା॰ ୫୫) ଅଞ୍ଞେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଚେତସୋ ଏକୋଦିଭାୱ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୧; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) ସେଟ୍ଠେ । ‘‘ଏକୋ ୱୂପକଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୫; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୦୫) ଅସହାୟେ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ସଙ୍ଖ୍ୟାୟଂ, ଇଧାପି ସଙ୍ଖ୍ୟାୟମେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ’’ତି ।

ସମୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପରିଦୀପନଂ । ତତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦୋ –

‘‘ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୂହେ ହେତୁଦିଟ୍ଠିସୁ ।

ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି’’ ॥

ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୁତ୍ତକାଲଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟସାମଗ୍ଗିଞ୍ଚ ଲଭିତ୍ୱାତି ହି ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ତସ୍ମା ପଚ୍ଚୟସମୱାୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ। ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ଖଣୋ, ଓକାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥାଗତୁପ୍ପାଦାଦିକୋ ହି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଓକାସୋ ତପ୍ପଚ୍ଚୟପ୍ପଟିଲାଭହେତୁତ୍ତା, ଖଣୋ ଏୱ ଚ ସମୟୋ, ୟୋ ଖଣୋତି ଚ ସମୟୋତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ସୋ ଏକୋ ୟେୱାତି ହି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୩୫୮) କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨) ସମୂହୋ । ମହାସମୟୋତି ହି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେୱତାନଞ୍ଚ ମହାସନ୍ନିପାତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ଭଗୱା ଖୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ଭଗୱାପି ମଂ ଜାନିସ୍ସତି ‘ଭଦ୍ଦାଲି ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସିକ୍ଖାୟ ନ ପରିପୂରକାରୀ’ତି, ଅୟମ୍ପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ସମୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ହେତୁ । ସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ କାରଣଞ୍ହି ଇଧ ସମୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୦) ଦିଟ୍ଠି । ତତ୍ଥ ହି ନିସିନ୍ନା ତିତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ସମୟଂ ପୱଦନ୍ତୀତି ସୋ ପରିବ୍ବାଜକାରାମୋ ‘‘ସମୟପ୍ପୱାଦକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।

ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) –

ଆଦୀସୁ ପଟିଲାଭୋ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିଗମାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ପହାନଂ । ଅଧିକରଣଂ ସମୟଂ ୱୂପସମନଂ ଅପଗମୋତି ଅଭିସମୟୋ ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ପଟିୱେଧୋ। ପଟିୱେଧୋତି ହି ଅଭିସମେତବ୍ବତୋ ଅଭିସମୟୋ, ଅଭିସମୟୋୱ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ପୀଳନାଦୀନି ଅଭିସମେତବ୍ବଭାୱେନ ଏକୀଭାୱଂ ଉପନେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତାନି, ଅଭିସମୟସ୍ସ ୱା ପଟିୱେଧସ୍ସ ୱିସୟଭୂତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋତି ତାନେୱ ତଥା ଏକନ୍ତେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ପୀଳନଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସ୍ସ ତଂସମଙ୍ଗିନୋ ହିଂସନଂ ଅୱିପ୍ଫାରିକତାକରଣଂ । ସନ୍ତାପୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାଦିୱସେନ ସନ୍ତପ୍ପନଂ ପରିଦହନଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ସହକାରୀକାରଣସନ୍ନିଜ୍ଝଂ ସମେତି ସମୱେତୀତି ସମୱାୟୋ ସମୟୋ । ସମେତି ସମାଗଚ୍ଛତି ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ତଦାଧାରପୁଗ୍ଗଲେହୀତି ଖଣୋ ସମୟୋ । ସମେତି ଏତ୍ଥ ଏତେନ ୱା ସଂଗଚ୍ଛତି ସତ୍ତୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ୱା ଉପ୍ପାଦାଦୀହି ସହଜାତାଦୀହି ୱାତି କାଲୋ ସମୟୋ । ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ଅତ୍ଥତୋ ଅଭୂତୋପି ହି କାଲୋ ଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅଧିକରଣଂ କରଣଂ ୱିୟ ଚ କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନାନୁରୂପେନ ୱୋହରୀୟତୀତି । ସମଂ, ସହ ୱା ଅୱୟୱାନଂ ଅୟନଂ ପୱତ୍ତି ଅୱଟ୍ଠାନନ୍ତି ସମୂହୋ ସମୟୋ ୟଥା ସମୁଦାୟୋତି । ଅୱୟୱସହାୱଟ୍ଠାନମେୱ ହି ସମୂହୋ । ଅୱସେସପଚ୍ଚୟାନଂ ସମାଗମେ ସତି ଏତି ଫଲମେତସ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ପୱତ୍ତତୀତି ସମୟୋ ହେତୁ ୟଥା ସମୁଦୟୋତି । ସମେତି ସଂୟୋଜନଭାୱତୋ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ଏତି ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ପୱତ୍ତତି, ଦଳ୍ହଗ୍ଗହଣଭାୱତୋ ୱା ସଂୟୁତ୍ତା ଅୟନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ସତ୍ତା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ଏତେନାତି ସମୟୋ ଦିଟ୍ଠି । ଦିଟ୍ଠିସଂୟୋଜନେନ ହି ସତ୍ତା ଅତିୱିୟ ବଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସମିତି ସଙ୍ଗତି ସମୋଧାନନ୍ତି ସମୟୋ ପଟିଲାଭୋ । ସମୟନଂ ଉପସମୟନଂ ଅପଗମୋତି ସମୟୋ ପହାନଂ । ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନଭାୱତୋ ପନ ଅଧିକୋ ସମୟୋତି ଅଭିସମୟୋ ୟଥା ଅଭିଧମ୍ମୋତି । ଅଭିମୁଖଂ ଞାଣେନ ସମ୍ମା ଏତବ୍ବୋ ଅଭିସମେତବ୍ବୋତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ । ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ସମ୍ମା ଏତି ଗଚ୍ଛତି ବୁଜ୍ଝତୀତି ଅଭିସମୟୋ, ଧମ୍ମାନଂ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ପୱତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରେ ଅଭିସମୟସଦ୍ଦସ୍ସ ଗହଣେ କାରଣଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ ସମୱାୟାଦୀନଂ ଅସମ୍ଭୱତୋ । ଦେସଦେସକପରିସା ୱିୟ ହି ଦେସନାୟ ନିଦାନଭାୱେ କାଲୋ ଏୱ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି । ୟସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସମୟୋତି କାଲୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ସଂୱଚ୍ଛରଉତୁମାସଦ୍ଧମାସରତ୍ତିଦିୱସପୁବ୍ବଣ୍ହମଜ୍ଝନ୍ହିକସାୟନ୍ହପଠମୟାମ- ମଜ୍ଝିମୟାମପଚ୍ଛିମୟାମମୁହୁତ୍ତାଦୀସୁ କାଲଭେଦଭୂତେସୁ ସମୟେସୁ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଅନିୟମିତୱସେନେୱ କାଲୋ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ନ ଉତୁସଂୱଚ୍ଛରାଦିୱସେନ ନିୟମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ଚେ ? କିଞ୍ଚାପି ଏତେସୁ ସଂୱଚ୍ଛରାଦୀସୁ ସମୟେସୁ ୟଂ ୟଂ ସୁତ୍ତଂ ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଂ ସଂୱଚ୍ଛରେ ଉତୁମ୍ହି ମାସେ ପକ୍ଖେ ରତ୍ତିଭାଗେ ଦିୱସଭାଗେ ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଥେରସ୍ସ ସୁୱିଦିତଂ ସୁୱୱତ୍ଥାପିତଂ ପଞ୍ଞାୟ । ୟସ୍ମା ପନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ଅସୁକସଂୱଚ୍ଛରେ ଅସୁକଉତୁମ୍ହି ଅସୁକମାସେ ଅସୁକପକ୍ଖେ ଅସୁକରତ୍ତିଭାଗେ ଅସୁକଦିୱସଭାଗେ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ନ ସକ୍କା ସୁଖେନ ଧାରେତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ୱା ଉଦ୍ଦିସାପେତୁଂ ୱା, ବହୁ ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ଏକେନେୱ ପଦେନ ତମତ୍ଥଂ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ୟେ ୱା ଇମେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋ ଜାତିସମୟୋ ସଂୱେଗସମୟୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନସମୟୋ ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋ ମାରୱିଜୟସମୟୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋ ପରିନିବ୍ବାନସମୟୋତି ଏୱମାଦୟୋ ଭଗୱତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅତିୱିୟ ପକାସା ଅନେକକାଲପ୍ପଭେଦା ଏୱ ସମୟା, ତେସୁ ସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି । ୟୋ ୱାୟଂ ଞାଣକରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟେସୁ କରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସମୟୋ, ସନ୍ନିପତିତାନଂ କରଣୀୟଦ୍ୱୟସମୟେସୁ ଧମ୍ମକଥାସମୟୋ, ଦେସନାପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟୋ, ତେସୁ ସମୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରସମୟଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଆହ ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ୟଥା ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧) ଚ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୦୦) ଚ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ୱିନୟେ ଚ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି (ପାରା॰ ୧) କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ତଥା ଅକତ୍ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ? ତତ୍ଥ ତଥା, ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଆଧାରୱିସୟସଙ୍ଖାତୋ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ କିରିୟାୟ କିରିୟନ୍ତରଲକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତୀତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ, ତଥା କାଲୋ ସଭାୱଧମ୍ମପ୍ପୱତ୍ତିମତ୍ତତାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାତୋ ତଙ୍ଖଣପ୍ପୱତ୍ତାନଂ ତତୋ ପୁବ୍ବେ ପରତୋ ଚ ଅଭାୱତୋ ୟଥା ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଜାତୋ ସାୟନ୍ହେ ଜାତୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ସମୂହୋତିପି ଅୱୟୱୱିନିମୁତ୍ତୋ ପରମତ୍ଥତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନୋପି କପ୍ପନାମତ୍ତସିଦ୍ଧେନ ରୂପେନ ଅୱୟୱାନଂ ଆଧାରଭାୱେନ ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ୟଥା ‘‘ରୁକ୍ଖେ ସାଖା, ୟୱୋ ୟୱରାସିମ୍ହି ସମୁଟ୍ଠିତୋ’’ତିଆଦୀସୁ । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଚ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଧମ୍ମପୁଞ୍ଜେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି ଅୟଞ୍ହି ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି । ୟଥା ହି ‘‘ଗାୱୀସୁ ଦୁୟ୍ହମାନାସୁ ଗତୋ, ଦୁଦ୍ଧାସୁ ଆଗତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଗାୱୀନଂ ଦୋହନକିରିୟାୟ ଗମନକିରିୟା ଲକ୍ଖୀୟତି, ଏୱଂ ଇଧାପି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେତି ୱୁତ୍ତେ ଚ ପଦତ୍ଥସ୍ସ ସତ୍ତାୱିରହାଭାୱତୋ ସତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟମାନୋ ଏୱ ହୋତୀତି ସମୟସ୍ସ ସତ୍ତାକିରିୟାୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକିରିୟା ଫସ୍ସାଦୀନଂ ଭୱନକିରିୟା ଚ ଲକ୍ଖୀୟତି । ତଥା ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ୟସ୍ମିଂ ନୱମେ ଖଣେ ୟସ୍ମିଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରାଦିହେତୁମ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ୱା ସତି କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଖଣେ ହେତୁମ୍ହି ପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଚ ଫସ୍ସାଦୟୋପି ହୋନ୍ତୀତି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ୱିନୟେ ଚ ‘‘ଅନ୍ନେନ ୱସତି, ଅଜ୍ଝେନେନ ୱସତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥୋ, ‘‘ଫରସୁନା ଛିନ୍ଦତି, କୁଦାଲେନ ଖଣତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ଧମ୍ମସେନାପତିଆଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ କରଣଭୂତେନ ହେତୁଭୂତେନ ଚ ୱୀତିକ୍କମଂ ସୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଓତିଣ୍ଣୱତ୍ଥୁକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିଗରହିତ୍ୱା ଚ ତଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଓତିଣ୍ଣସମୟସଙ୍ଖାତଂ କାଲଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ତତିୟପାରାଜିକାଦୀନଂ ୱିୟ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିୟା ହେତୁଂ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ୱିନୟେ କରଣୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଞ୍ଚ ଏୱଂଜାତିକେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ସହ ସମୁଟ୍ଠାନହେତୁନା ଇଦଂ ଉଦାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟଂ ଅରିୟୱିହାରପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଭଗୱା ୱିହାସି, ତସ୍ମା ‘‘ମାସଂ ଅଜ୍ଝେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଉପୟୋଗତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଭୁମ୍ମେନ କରଣେନ ଚ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପୟୋଗେନ ସୋ ଇଧା’’ତି ॥

ପୋରାଣା ପନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି – ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ’’ତି ୱା ‘‘ତେନ ସମୟେନା’’ତି ୱା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱା ଅଭିଲାପମତ୍ତଭେଦୋ ଏସ ନିଦ୍ଦେସୋ, ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୁମ୍ମମେୱ ଅତ୍ଥୋତି । ତସ୍ମା ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେପି ଏକସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭଗୱାତି ଗରୁ । ଗରୁଞ୍ହି ଲୋକେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ସବ୍ବଗୁଣୱିସିଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଗରୁ, ତସ୍ମା ଭଗୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୋରାଣେହିପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।

ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ସେଟ୍ଠୱାଚକୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ସେଟ୍ଠଗୁଣସହଚରଣତୋ । ଅଥ ୱା ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠନ୍ତି ଭଗୱାତି ଇମିନା ୱଚନେନ ୱଚନୀୟୋ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ସୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗାରୱୟୁତ୍ତୋତି ଗରୁଭାୱୟୁତ୍ତୋ ଗରୁଗୁଣୟୋଗତୋ ୱିସେସଗରୁକରଣାରହତାୟ ୱା ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନଂ ଭଗୱାତି ଇଦଂ ୱଚନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପିଚ –

‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ ଭାଗୀ ୱିଭତ୍ତୱା ଇତି,

ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ଗରୂତି ଭାଗ୍ୟୱା ।

ବହୂହି ଞାୟେହି ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ,

ଭୱନ୍ତଗୋ ସୋ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ନିଦ୍ଦେସେ (ମହାନି॰ ୮୪) ଆଗତନୟେନ –

‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥ –

ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଚ ୱସେନ ଭଗୱାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ପନାୟଂ ଅତ୍ଥୋ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୨) ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱିୱରିତବ୍ବୋ ।

ଅପିଚ ଭାଗେ ୱନି, ଭଗେ ୱା ୱମୀତି ଭଗୱା । ତଥାଗତୋ ହି ଦାନସୀଲାଦିପାରମିଧମ୍ମେ ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦିଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ୱନି ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସି, ତସ୍ମା ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ତେୟେୱ ‘‘ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତସନ୍ତାନେସୁ କଥଂ ନୁ ଖୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ୱନି ଅଭିପତ୍ଥୟୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭଗସଙ୍ଖାତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ୟସଞ୍ଚ ୱମି ଉଗ୍ଗିରି ଖେଳପିଣ୍ଡଂ ୱିୟ ଅନପେକ୍ଖୋ ଛଡ୍ଡୟୀତି ଭଗୱା । ତଥା ହି ତଥାଗତୋ ହତ୍ଥଗତଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସିରିଂ ଦେୱଲୋକାଧିପଚ୍ଚସଦିସଂ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିସ୍ସରିୟଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିସନ୍ନିସ୍ସୟଞ୍ଚ ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲଂ ୟସଂ ତିଣାୟପି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିରପେକ୍ଖୋ ପହାୟ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ଇମେ ସିରିଆଦିକେ ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱା । ଅଥ ୱା ଭାନି ନାମ ନକ୍ଖତ୍ତାନି, ତେହି ସମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଭଗା । ସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରଉତ୍ତରକୁରୁହିମୱନ୍ତାଦିଭାଜନଲୋକୱିସେସସନ୍ନିସ୍ସୟସୋଭା କପ୍ପଟ୍ଠିତିଭାୱତୋ, ତେପି ଭଗେ ୱମି, ତନ୍ନିୱାସିସତ୍ତାୱାସସମତିକ୍କମନତୋ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନ ପଜହୀତି । ଏୱମ୍ପି ଭଗେ ୱମୀତି ଭଗୱାତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଭଗୱାତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ସୱନୱସେନ ଭାସନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସରୀରଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତି, ତେନ ‘‘ନୟିଦଂ ଅତିକ୍କନ୍ତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନଂ, ଅୟଂ ୱୋ ସତ୍ଥା’’ତି ସତ୍ଥୁ ଅଦସ୍ସନେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ଜନଂ ସମସ୍ସାସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା ‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬; ମି॰ ପ॰ ୪.୧.୧) । ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱାତି ୱଚନେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପକାୟପରିନିବ୍ବାନଂ ସାଧେତି, ତେନ ‘‘ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ନାମ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତା ଦସବଲଧରୋ ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟୋ ସୋପି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କେନଞ୍ଞେନ ଜୀୱିତେ ଆସା ଜନେତବ୍ବା’’ତି ଜୀୱିତମଦମତ୍ତଂ ଜନଂ ସଂୱେଜେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି ।

ଏୱନ୍ତି ଚ ଭଣନ୍ତୋ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ୱକ୍ଖମାନସ୍ସ ସକଲସୁତ୍ତସ୍ସ ଏୱନ୍ତି ନିଦସ୍ସନତୋ । ମେ ସୁତନ୍ତି ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ ସୱନସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ନିଦ୍ଦିସତି, ପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତେନ ପଞ୍ଚସୁ ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ସୁତଭାୱଦୀପନତୋ ‘‘ତଞ୍ଚ ଖୋ ମୟାୱ ସୁତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୁତିକଂ, ନ ପରମ୍ପରାଭତ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଚତ୍ଥସ୍ସ ଦୀପନତୋ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଭଗୱତୋ ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରଣସମୟଭାୱେନ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଭାୱଦୀପନତୋ । ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦପରମା ହି କାଲସମ୍ପଦା । ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଭାୱଦୀପନତୋ ।

ଉରୁୱେଲାୟନ୍ତି ମହାୱେଲାୟଂ, ମହନ୍ତେ ୱାଲୁକାରାସିମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉରୂତି ୱାଲୁକା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେଲାତି ମରିୟାଦା । ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆଭତା ଉରୁ ଉରୁୱେଲାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅତୀତେ କିର ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ଦସସହସ୍ସତାପସା ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିହରନ୍ତା ‘‘କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମାନି ପରେସମ୍ପି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ମନୋକମ୍ମଂ ପନ ଅପାକଟଂ । ତସ୍ମା ୟୋ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି, ସୋ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲୁକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆକିରତୁ, ଇଦମସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମ’’ନ୍ତି କତିକୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋ ତାଦିସଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି, ସୋ ତତ୍ଥ ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲୁକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଆକିରତି । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମେନ ମହାୱାଲୁକାରାସି ଜାତୋ, ତତୋ ନଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଟ୍ଠାନମକାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉରୁୱେଲାୟନ୍ତି ମହାୱେଲାୟଂ, ମହନ୍ତେ ୱାଲୁକାରାସିମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।

ୱିହରତୀତି ଅୱିସେସେନ ଇରିୟାପଥଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗିତାପରିଦୀପନଂ । ଇଧ ପନ ଠାନନିସଜ୍ଜାଗମନସୟନପ୍ପଭେଦେସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଆସନସଙ୍ଖାତଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ ଅରିୟୱିହାରସମଙ୍ଗିତାପରିଦୀପନଞ୍ଚାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅଞ୍ଞେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି, ତସ୍ମା ୱିହରତୀତି ପଦସ୍ସ ଇରିୟାପଥୱିହାରୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଦିବ୍ବୱିହାରାଦୀହି ସତ୍ତାନଂ ୱିୱିଧଂ ହିତଂ ହରତି ଉପହରତି ଉପନେତି ଉପ୍ପାଦେତି, ତସ୍ମା ତେସମ୍ପି ୱସେନ ୱିୱିଧଂ ହରତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନଜ୍ଜାତି ନଦତି ସନ୍ଦତୀତି ନଦୀ, ତସ୍ସା ନଜ୍ଜା, ନଦିୟା ନିନ୍ନଗାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନେରଞ୍ଜରାୟାତି ନେଲଂ ଜଲମସ୍ସାତି ‘‘ନେଲଞ୍ଜଲାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲକାରସ୍ସ ରକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ନେରଞ୍ଜରାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, କଦ୍ଦମସେୱାଲପଣକାଦିଦୋସରହିତସଲିଲାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ‘‘ନୀଲଜଲାୟାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ନେରଞ୍ଜରାୟାତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ନାମମେୱ ୱା ଏତଂ ଏତିସ୍ସା ନଦିୟାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ସା ନଦିୟା ତୀରେ ୟତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିହାସି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ବୋଧି ୱୁଚ୍ଚତି ଚତୂସୁ ମଗ୍ଗେସୁ ଞାଣ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ (ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୧) ମଗ୍ଗଞାଣଂ ବୋଧୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ପପ୍ପୋତି ବୋଧିଂ ୱରଭୂରିମେଧସୋ’’ତି ଏତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୭) ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ବୋଧିଂ ଭଗୱା ଏତ୍ଥ ପତ୍ତୋତି ରୁକ୍ଖୋପି ବୋଧିରୁକ୍ଖୋତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଲଭି । ଅଥ ୱା ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ବୁଜ୍ଝୀତି ଭଗୱା ବୋଧି, ତେନ ବୁଜ୍ଝନ୍ତେନ ସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା ସୋ ରୁକ୍ଖୋପି ବୋଧିରୁକ୍ଖୋତି ନାମଂ ଲଭି, ତସ୍ସ ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ । ମୂଲେତି ସମୀପେ । ଅୟଞ୍ହି ମୂଲସଦ୍ଦୋ ‘‘ମୂଲାନି ଉଦ୍ଧରେୟ୍ୟ ଅନ୍ତମସୋ ଉସୀରନାଳମତ୍ତାନିପୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୫) ମୂଲମୂଲେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଲୋଭୋ ଅକୁସଲମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ଅସାଧାରଣହେତୁମ୍ହି । ‘‘ୟାୱତା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଛାୟା ଫରତି, ନିୱାତେ ପଣ୍ଣାନି ପତନ୍ତି, ଏତ୍ତାୱତା ରୁକ୍ଖମୂଲ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମୀପେ । ଇଧାପି ସମୀପେ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ବୋଧିରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ସମୀପେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ପଠମଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା, ସବ୍ବପଠମଂୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ଉଦାନଦେସନାୟ ନିଦାନଂ ଠପେନ୍ତେନ କାଲଦେସଦେସକାପଦେସା ସହ ୱିସେସେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘କସ୍ମା ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହେ କୟିରମାନେ ନିଦାନୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନନୁ ଭଗୱତା ଭାସିତୱଚନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଦେସନାୟ ଚିରଟ୍ଠିତିଅସମ୍ମୋସସଦ୍ଧେୟ୍ୟଭାୱସମ୍ପାଦନତ୍ଥଂ । କାଲଦେସଦେସକୱତ୍ଥୁଆଦୀହି ଉପନିବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠପିତା ହି ଦେସନା ଚିରଟ୍ଠିତିକା ହୋତି ଅସମ୍ମୋସା ସଦ୍ଧେୟ୍ୟା ଚ ଦେସକାଲକତ୍ତୁହେତୁନିମିତ୍ତେହି ଉପନିବଦ୍ଧୋ ୱିୟ ୱୋହାରୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତେନେୱ ଚ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ପଠମଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଉଦାନଂ କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସାଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛାୟ କତାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ କରୋନ୍ତେନ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକେନ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉଦାନସ୍ସ ନିଦାନଂ ଭାସିତନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ତଥାଗତସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପୁବ୍ବରଚନାନୁମାନାଗମତକ୍କାଭାୱତୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପୁବ୍ବରଚନାଦୀହି ଅତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥି ସବ୍ବତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣଚାରତାୟ ଏକପ୍ପମାଣତ୍ତା ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ । ତଥା ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଧମ୍ମମଚ୍ଛରିୟସାସନସାୱକାନୁରାଗାଭାୱତୋ ଖୀଣାସୱତ୍ତସିଦ୍ଧି । ନ ହି ସବ୍ବସୋ ପରିକ୍ଖୀଣାସୱସ୍ସ କତ୍ଥଚିପି ଆଚରିୟମୁଟ୍ଠିଆଦୀନଂ ସମ୍ଭୱୋତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧସ୍ସ ପରାନୁଗ୍ଗହପ୍ପୱତ୍ତି । ଇତି ଦେସକଦୋସଭୂତାନଂ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସମ୍ପତ୍ତିଦୂସକାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅଭାୱସଂସୂଚକେହି ଞାଣସମ୍ପଦାପହାନସମ୍ପଦାଭିବ୍ୟଞ୍ଜକେହି ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୱିସୁଦ୍ଧଭାୱେହି ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧି, ତତୋ ଚ ଅନ୍ତରାୟିକନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମୋହାଭାୱସିଦ୍ଧିତୋ ପଚ୍ଛିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟସିଦ୍ଧୀତି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜସମନ୍ନାଗମୋ ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତି ଚ ନିଦାନୱଚନେନ ପକାସିତା ହୋନ୍ତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପ୍ପଟିଭାନେନ ଧମ୍ମଦେସନାଦୀପନତୋ । ଇଧ ପନ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମନସିକାରପକାସନେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ଥୁ ସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ତଥା ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ଞାଣକରୁଣାପରିଗ୍ଗହିତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି ନିରତ୍ଥକା ପଟିପତ୍ତି ଅତ୍ତହିତା ୱା । ତସ୍ମା ପରେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥାୟ ପୱତ୍ତସବ୍ବକିରିୟସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସକଲମ୍ପି କାୟୱଚୀମନୋକମ୍ମଂ ୟଥାପୱତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନଟ୍ଠେନ ସାସନଂ, ନ କବ୍ବରଚନା । ତୟିଦଂ ସତ୍ଥୁ ଚରିତଂ କାଲଦେସଦେସକପରିସାପଦେସାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନେନ ୟଥାରହଂ ପକାସୀୟତି, ଇଧ ପନ ଅଭିସମ୍ବୋଧିୱିମୁତ୍ତିସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦନପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମନସିକାରେନାତି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାସନସମ୍ପତ୍ତିପକାସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନ’’ନ୍ତି ।

ଅପିଚ ସତ୍ଥୁନୋ ପମାଣଭାୱପ୍ପକାସନେନ ସାସନସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ନିଦାନୱଚନଂ । ସା ଚସ୍ସ ପମାଣଭାୱଦସ୍ସନତା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଭଗୱାତି ହି ଇମିନା ତଥାଗତସ୍ସ ରାଗଦୋସମୋହାଦିସବ୍ବକିଲେସମଲଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଦୋସପ୍ପହାନଦୀପନେନ, ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱଦୀପନେନ ଚ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଞାଣକରୁଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗପରିଦୀପନେନ, ଅୟମତ୍ଥୋ ସବ୍ବଥା ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ଇଦମେତ୍ଥ ନିଦାନୱଚନପ୍ପୟୋଜନସ୍ସ ମୁଖମତ୍ତଦସ୍ସନଂ ।

ତଂ ପନେତଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଆରଭିତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି ପଦଂ, ତାୱ ଇମସ୍ସ ଉଦାନସ୍ସ ନିଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥା ହି ତଂ ୟଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି, ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ କାୟିକଚେତସିକପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରେହି ସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଭାସିତୱଚନଂ ।

ନନୁ ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱଚନଂ ଭୱିତୁଂ ଅରହତି, ନ ହି ସତ୍ଥାରଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଦେସେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ହୋତୀତି ? ସଚ୍ଚମେତଂ, ୟଥା ପନ ଭଗୱା ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ଧମ୍ମସଭାୱପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସାକାସି, ତଥେୱ ନଂ ବୋଧନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱାନଂ ବୋଧନତ୍ଥଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସୀହନାଦସୁତ୍ତାଦୀସୁ ଦେସିତସ୍ସ ଚ ୱଚନାନଂ ଦେସିତାକାରସ୍ସ ଅନୁକରଣୱସେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମନସିକାରଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତା ଭାସିତସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଉଦାନସ୍ସ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକା ମହାଥେରା ନିଦାନଂ ସଙ୍ଗାୟିଂସୂତି ୟଥାୱୁତ୍ତୱଚନଂ ସଙ୍ଗୀତିକାରାନମେୱ ୱଚନନ୍ତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଇତୋ ପରେସୁପି ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଥା ହି ଅନେକସତଅନେକସହସ୍ସଭେଦାନିପି ସୁତ୍ତାନି ସଂକିଲେସଭାଗିୟାଦିପଟ୍ଠାନନୟେନ ସୋଳସୱିଧତଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ତାନି ସବ୍ବାନିପି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଭାୱଂ ନାତିୱତ୍ତନ୍ତି । କାମଞ୍ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ସଂସଗ୍ଗଭେଦୋ ସମ୍ଭୱତି ଅଜ୍ଝାସୟାନୁସନ୍ଧିପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିସମ୍ଭୱତୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଗ୍ଗୋ ନତ୍ଥୀତି ନିରୱସେସୋ ପଟ୍ଠାନନୟୋ ନ ସମ୍ଭୱତି । ତଦନ୍ତୋଗଧତ୍ତା ୱା ସମ୍ଭୱନ୍ତାନଂ ସେସନିକ୍ଖେପାନଂ ମୂଲନିକ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପାତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନିକ୍ଖିପନଂ ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ନିକ୍ଖିପୀୟତୀତି ୱା ନିକ୍ଖେପୋ, ସୁତ୍ତଂ ଏୱ ନିକ୍ଖେପୋ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପୋ । ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ସୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି କାରଣଭୂତୋତି ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ, ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଏତସ୍ସାତି ୱା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରଜ୍ଝାସୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପୁଚ୍ଛାୟ ୱସୋ ପୁଚ୍ଛାୱସୋ, ସୋ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ । ସୁତ୍ତଦେସନାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତି ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି, ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତି ଏୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି, ସା ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ । ଅଥ ୱା ନିକ୍ଖିପୀୟତି ସୁତ୍ତଂ ଏତେନାତି ନିକ୍ଖେପୋ, ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦି ଏୱ । ଏତସ୍ମିଂ ପନ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ । ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ । ପୁଚ୍ଛୀୟତୀତି ପୁଚ୍ଛା, ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ ଅତ୍ଥୋ । ପୁଚ୍ଛନୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗାହକାନଂ ୱଚନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସଂ, ତଦେୱ ନିକ୍ଖେପସଦ୍ଦାପେକ୍ଖାୟ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପୁଲ୍ଲିଙ୍ଗୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପରେସଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକାଦିକାରଣନିରପେକ୍ଖତ୍ତା ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ୱିସୁଂ ସୁତ୍ତନିକ୍ଖେପଭାୱୋ ୟୁତ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟେନେୱ ଧମ୍ମତନ୍ତିଠପନତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତିତଦେସନତ୍ତା, ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ପନ ପରେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାନଂ ଦେସନାପୱତ୍ତିହେତୁଭୂତାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟଂ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥମଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୱରୋଧୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସିକଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିପୁବ୍ବକାନଂ ୱା ପରଜ୍ଝାସୟାନୁରୋଧେନ ପୱତ୍ତିତାନଂ କଥଂ ପରଜ୍ଝାସୟେ ଅନୱରୋଧୋତି ? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ । ପରେସଞ୍ହି ଅଭିନୀହାରପରିପୁଚ୍ଛାଦିୱିନିଚ୍ଛୟାଦିୱିନିମୁତ୍ତସ୍ସେୱ ସୁତ୍ତନ୍ତଦେସନାକାରଣୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଭାୱେନ ଗହିତତ୍ତା ପରଜ୍ଝାସୟପୁଚ୍ଛାୱସିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହଣଂ । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମଜାଲଧମ୍ମଦାୟାଦସୁତ୍ତାଦୀନଂ ୱଣ୍ଣାୱଣ୍ଣଆମିସୁପ୍ପାଦାଦିଦେସନାନିମିତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପରେସଂ ପୁଚ୍ଛାୟ ୱିନା ଅଜ୍ଝାସୟମେୱ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଦେସିତୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ, ପୁଚ୍ଛାୱସେନ ଦେସିତୋ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋତି ପାକଟୋୟମତ୍ଥୋତି ।

ତତ୍ଥ ପଠମାଦୀନି ତୀଣି ବୋଧିସୁତ୍ତାନି ମୁଚଲିନ୍ଦସୁତ୍ତଂ, ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନସୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁତ୍ତଂ, ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ଉଦାନାନଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ହୁହୁଙ୍କସୁତ୍ତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକସୁତ୍ତଂ, ବାହିୟସୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ଉଦାନାନଂ ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ରାଜସୁତ୍ତଂ, ସକ୍କାରସୁତ୍ତଂ, ଉଚ୍ଛାଦନସୁତ୍ତଂ, ପିଣ୍ଡପାତିକସୁତ୍ତଂ, ସିପ୍ପସୁତ୍ତଂ, ଗୋପାଲସୁତ୍ତଂ, ସୁନ୍ଦରିକସୁତ୍ତଂ, ମାତୁସୁତ୍ତଂ, ସଙ୍ଘଭେଦକସୁତ୍ତଂ, ଉଦପାନସୁତ୍ତଂ, ତଥାଗତୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତଂ, ମୋନେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ, ପାଟଲିଗାମିୟସୁତ୍ତଂ, ଦ୍ୱେପି ଦବ୍ବସୁତ୍ତାନୀତି ଏତେସଂ ଉଦାନାନଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ପାଲିଲେୟ୍ୟସୁତ୍ତଂ, ପିୟସୁତ୍ତଂ, ନାଗସମାଲସୁତ୍ତଂ, ୱିସାଖାସୁତ୍ତଞ୍ଚାତି ଇମେସଂ ଉଦାନାନଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୋ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ଚ ନିକ୍ଖେପୋ । ସେସାନଂ ଏକପଞ୍ଞାସାୟ ସୁତ୍ତାନଂ ପରଜ୍ଝାସୟୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ଏୱମେତେସଂ ଉଦାନାନଂ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟାଦିୱସେନ ନିକ୍ଖେପୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟାନି ଉଦାନାନି ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମ୍ମୁଖା ଭାସିତାନି, ତାନି ତେହି ୟଥାଭାସିତସୁତ୍ତାନି ୱଚସା ପରିଚିତାନି ମନସାନୁପେକ୍ଖିତାନି ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ କଥିତାନି । ୟାନି ପନ ଭଗୱତା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅସମ୍ମୁଖା ଭାସିତାନି, ତାନିପି ଅପରଭାଗେ ଭଗୱତା ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକସ୍ସ ପୁନ ଭାସିତାନି । ଏୱଂ ସବ୍ବାନିପି ତାନି ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ୱାଚେନ୍ତୋ ଅପରଭାଗେ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ଉଦାନନ୍ତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନାତିଆଦୀସୁ ତେନ ସମୟେନାତି ଚ ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ଖୋ ପନାତି ନିପାତୋ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମିଂ ପନ ସମୟେ ? ୟଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ଉରୁୱେଲାୟଂ ୱିହରତି ନଜ୍ଜା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ । ସତ୍ତାହନ୍ତି ସତ୍ତ ଅହାନି ସତ୍ତାହଂ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥେ ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ଭଗୱା ତଂ ସତ୍ତାହଂ ନିରନ୍ତରତାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ସତ୍ତାହନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନାତି ୱିସାଖାପୁଣ୍ଣମାୟ ଅନତ୍ଥଙ୍ଗତେୟେୱ ସୂରିୟେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କୱରେ ୱଜିରାସନେ ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକିମ୍ପି ଅନୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୟଥାଆଭୁଜିତେନ ଏକେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ।

ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀତି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତୀତି ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତି, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତି, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତି, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତି, ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତୀତି ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିୟୋ । ତାସୁ ୟଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମପରିଚ୍ଚାଗାଦୀହି ତେହି ତେହି ଗୁଣଙ୍ଗେହି ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦାଦୀହି ୱିପସ୍ସନଙ୍ଗେହି ଚ ୟାୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅଙ୍ଗସ୍ସ ଅପରିହାନିୱସେନ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ତଂତଂପଟିପକ୍ଖତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ ପହାନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ? ଦାନେନ ମଚ୍ଛରିୟଲୋଭାଦିତୋ, ସୀଲେନ ପାଣାତିପାତାଦିତୋ, ନାମରୂପୱୱତ୍ଥାନେନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିତୋ, ପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହେନ ଅହେତୁୱିସମହେତୁଦିଟ୍ଠୀହି, ତସ୍ସେୱ ଅପରଭାଗେନ କଙ୍ଖାୱିତରଣେନ କଥଂକଥୀଭାୱତୋ, କଲାପସମ୍ମସନେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗାହତୋ, ମଗ୍ଗାମଗ୍ଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଅମଗ୍ଗେ ମଗ୍ଗସଞ୍ଞାୟ, ଉଦୟଦସ୍ସନେନ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା, ୱୟଦସ୍ସନେନ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିୟା, ଭୟଦସ୍ସନେନ ସଭୟେ ଅଭୟସଞ୍ଞାୟ, ଆଦୀନୱଦସ୍ସନେନ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞାୟ, ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନେନ ଅଭିରତିସଞ୍ଞାୟ, ମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାଞାଣେନ ଅମୁଚ୍ଚିତୁକମ୍ୟତାୟ, ଉପେକ୍ଖାଞାଣେନ ଅନୁପେକ୍ଖାୟ, ଅନୁଲୋମେନ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟଂ ନିବ୍ବାନେ ଚ ପଟିଲୋମଭାୱତୋ, ଗୋତ୍ରଭୁନା ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଭାୱତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ, ଅୟଂ ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ୟଂ ପନ ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ୟାୱସ୍ସ ଅପରିହାନିୱସେନ ପୱତ୍ତି, ତାୱ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୀନଂ ନୀୱରଣାନଞ୍ଚେୱ, ୱିତକ୍କାଦୀନଞ୍ଚ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମାନଂ, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିସଞ୍ଞିତଂ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ, ଅୟଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତଂତଂମଗ୍ଗୱତୋ ଅରିୟସ୍ସ ସନ୍ତାନେ ୟଥାରହଂ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଗତାନଂ ପହାନାୟା’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୨୭୭; ୱିଭ॰ ୬୨୮) ନୟେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସମୁଦୟପକ୍ଖିୟସ୍ସ କିଲେସଗଣସ୍ସ ପୁନ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ୱିମୁଚ୍ଚନଂ, ଅୟଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ୟଂ ପନ ଫଲକ୍ଖଣେ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତଂ କିଲେସାନଂ, ଅୟଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟତ୍ତା ପନ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିମୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଅୟଂ ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତି ନାମ । ଇଧ ପନ ଭଗୱତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ଫଲୱିମୁତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀତି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ୱିମୁତ୍ତୀତି ଚ ଉପକ୍କିଲେସେହି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତଭାୱୋ, ଚିତ୍ତମେୱ ୱା ତଥା ୱିମୁତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ତାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଜାତଂ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱା ସୁଖଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ । ‘‘ୟାୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଉପେକ୍ଖା ସନ୍ତେ ସୁଖେ ୱୁତ୍ତା ଭଗୱତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୮) ୱଚନତୋ ଉପେକ୍ଖାପି ଚେତ୍ଥ ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟଂ ‘‘ଉପେକ୍ଖା ପନ ସନ୍ତତ୍ତା, ସୁଖମିଚ୍ଚେୱ ଭାସିତା’’ତି (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୩୨) । ଭଗୱା ହି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକଂ ଅରହତ୍ତସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ନ ଇତରଂ । ଅଥ ୱା ‘‘ତେସଂ ୱୂପସମୋ ସୁଖୋ’’ତିଆଦୀସୁ ୟଥା ସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖୂପସମୋ ସୁଖୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସକଲକିଲେସଦୁକ୍ଖୂପସମଭାୱତୋ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଲବ୍ଭମାନା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତି ଏୱ ଇଧ ସୁଖନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତୟିଦଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ କାଲନ୍ତରେତି ଫଲଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗେନ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି । ଏକେକସ୍ସ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ୱିପାକଭୂତାନି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣାନି ତୀଣି ଦ୍ୱେ ୱା ଫଲଚିତ୍ତାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅନନ୍ତରୱିପାକତ୍ତା ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ଜୱନୱାରେ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ୟଦା ଦ୍ୱେ ଅନୁଲୋମାନି, ତଦା ତତିୟଂ ଗୋତ୍ରଭୁ, ଚତୁତ୍ଥଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ପରଂ ତୀଣି ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ୟଦା ପନ ତୀଣି ଅନୁଲୋମାନି, ତଦା ଚତୁତ୍ଥଂ ଗୋତ୍ରଭୁ, ପଞ୍ଚମଂ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ, ତତୋ ପରଂ ଦ୍ୱେ ଫଲଚିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ପଞ୍ଚମଂ ଅପ୍ପନାୱସେନ ପୱତ୍ତତି, ନ ତତୋ ପରଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା । କେଚି ପନ ‘‘ଛଟ୍ଠମ୍ପି ଚିତ୍ତଂ ଅପ୍ପେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୮୧୧) ପଟିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏୱଂ ମଗ୍ଗୱୀଥିୟଂ ଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । କାଲନ୍ତରେ ଫଲଂ ପନ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ, ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଞ୍ଚ ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗହିତଂ । ସା ପନାୟଂ ଫଲସମାପତ୍ତି ଅତ୍ଥତୋ ଲୋକୁତ୍ତରକୁସଲାନଂ ୱିପାକଭୂତା ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣା ଅପ୍ପନାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବା ।

କେ ତଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, କେ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ସବ୍ବେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ଅନଧିଗତତ୍ତା । ତଥା ହେଟ୍ଠିମା ଅରିୟା ଉପରିମଂ, ଉପରିମାପି ଅରିୟା ହେଟ୍ଠିମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ପୁଗ୍ଗଲନ୍ତରଭାୱୂପଗମନେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଭାୱତୋ । ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ଫଲଂ ତେ ତେ ଅରିୟା ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି । କେଚି ପନ ‘‘ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ଉପରିମା ଦ୍ୱେୟେୱ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିଭାୱତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସାପି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଲୋକିୟସମାଧିସମାପଜ୍ଜନତୋ । କିଂ ୱା ଏତ୍ଥ କାରଣଚିନ୍ତାୟ ? ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ‘‘କତମା ଦସ ସଙ୍ଖାରୁପେକ୍ଖା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୫୭), କତମେ ଦସ ଗୋତ୍ରଭୁଧମ୍ମା ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୬୦) ଇମେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ସକଦାଗାମିଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟାତି ତେସମ୍ପି ଅରିୟାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପି ଅରିୟା ୟଥାସକଂ ଫଲଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

କସ୍ମା ପନ ତେ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ? ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ । ୟଥା ହି ରାଜାନୋ ରଜ୍ଜସୁଖଂ, ଦେୱତା ଦିବ୍ବସୁଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି, ଏୱଂ ଅରିୟା ‘‘ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଅଦ୍ଧାନପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି ।

କଥଞ୍ଚସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ, କଥଂ ଠାନଂ, କଥଂ ୱୁଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ଦ୍ୱୀହି ତାୱ ଆକାରେହି ଅସ୍ସା ସମାପଜ୍ଜନଂ ହୋତି ନିବ୍ବାନତୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅମନସିକାରା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ମନସିକାରା । ୟଥାହ –

‘‘ଦ୍ୱେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ସମାପତ୍ତିୟା, ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ଅମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସମାପଜ୍ଜନକ୍କମୋ – ଫଲସମାପତ୍ତିତ୍ଥିକେନ ଅରିୟସାୱକେନ ରହୋଗତେନ ପଟିସଲ୍ଲୀନେନ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରା ୱିପସ୍ସିତବ୍ବା । ତସ୍ସେୱଂ ପୱତ୍ତାନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନସ୍ସେୱ ସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଗୋତ୍ରଭୁଞାଣାନନ୍ତରଂ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ନିରୋଧେ ଚିତ୍ତମପ୍ପେତି, ଫଲସମାପତ୍ତିନିନ୍ନଭାୱେନ ଚ ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ । ୟେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ସୋତାପନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ସକଦାଗାମୀ ହୋତି, ସକଦାଗାମୀ ଚ ଅନାଗାମୀ’’ତି । ତେ ୱତ୍ତବ୍ବା – ଏୱଂ ସନ୍ତେ ଅନାଗାମୀ ଅରହା ଭୱିସ୍ସତି, ଅରହା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଚ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ୟଥାଭିନିୱେସଂ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୱିପସ୍ସନା ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ସେକ୍ଖସ୍ସାପି ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋ । ଫଲମ୍ପି ତସ୍ସ ସଚେ ଅନେନ ପଠମଜ୍ଝାନିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଅଧିଗତୋ, ପଠମଜ୍ଝାନିକମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସଚେ ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନିକୋ, ଦୁତିୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଜ୍ଝାନିକମେୱାତି ।

କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣଂ ମଗ୍ଗଞାଣପୁରେଚାରିକଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ନ ହୋତୀତି ? ଫଲଞାଣାନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମାୟେୱ ହି ନିୟ୍ୟାନିକା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ନିୟ୍ୟାନିକା ? ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା ଅପରିୟାପନ୍ନା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୯୫) । ତସ୍ମା ଏକନ୍ତେନେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱସ୍ସ ଉଭତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନସ୍ସ ଅନନ୍ତରପଚ୍ଚୟଭୂତେନ ଞାଣେନ ନିମିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠିତେନେୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ୟୁତ୍ତା, ନ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ତସ୍ସ ୱିପାକଭାୱେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ଅନିୟ୍ୟାନିକତ୍ତା ଅୱୁଟ୍ଠାନସଭାୱାନଂ ଫଲଞାଣାନଂ ପୁରେଚାରିକଞାଣସ୍ସ କଦାଚିପି ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣତା ଉଭୟତ୍ଥ ଅନୁଲୋମଞାଣାନଂ ଅତୁଲ୍ୟାକାରତୋ । ଅରିୟମଗ୍ଗୱୀଥିୟଞ୍ହି ଅନୁଲୋମଞାଣାନି ଅନିବ୍ବିଦ୍ଧପୁବ୍ବାନଂ ଥୂଲଥୂଲାନଂ ଲୋଭକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ସାତିସୟଂ ପଦାଲନେନ ଲୋକିୟଞାଣେନ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତାନି ମଗ୍ଗଞାଣାନୁକୂଲାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଫଲସମାପତ୍ତିୱୀଥିୟଂ ପନ ତାନି ତାନି ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ତେସଂ ତେସଂ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ତତ୍ଥ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କାନି କେୱଲଂ ଅରିୟାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖସମଙ୍ଗିଭାୱସ୍ସ ପରିକମ୍ମମତ୍ତାନି ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ନ ତେସଂ କୁତୋଚି ୱୁଟ୍ଠାନସମ୍ଭୱୋ, ୟତୋ ତେସଂ ପରିୟୋସାନେ ଞାଣଂ ସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାନତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ସିୟା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସେକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିୱଳଞ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାଞାଣାନୁପୁବ୍ବାୟ ଫଲମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ନ ମଗ୍ଗୋତି ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ସମତ୍ଥିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତାୱ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ସମାପଜ୍ଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ତୟୋ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଠିତିୟା, ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ମନସିକାରୋ, ପୁବ୍ବେ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) –

ୱଚନତୋ ପନସ୍ସା ତୀହାକାରେହି ଠାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ଚ ଅଭିସଙ୍ଖାରୋତି ସମାପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦୋ । ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ କାଲେ ୱୁଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ହିସ୍ସା ୟାୱ ସୋ କାଲୋ ନାଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନ ହୋତି ।

‘‘ଦ୍ୱେ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ପଚ୍ଚୟା ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନସ୍ସ, ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଞ୍ଚ ମନସିକାରୋ, ଅନିମିତ୍ତାୟ ଚ ଧାତୁୟା ଅମନସିକାରୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୫୮) –

ୱଚନତୋ ପନସ୍ସା ଦ୍ୱୀହାକାରେହି ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନନ୍ତି ରୂପନିମିତ୍ତୱେଦନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣନିମିତ୍ତାନଂ । କାମଞ୍ଚ ନ ସବ୍ବାନେୱେତାନି ଏକତୋ ମନସି କରୋତି, ସବ୍ବସଙ୍ଗାହିକୱସେନ ପନେୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ମା ୟଂ ଭୱଙ୍ଗସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ସ ମନସିକରଣେନ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଅସ୍ସା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତୟିଦଂ ଏୱମିଧ ସମାପଜ୍ଜନୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅରହତ୍ତଫଲଭୂତଂ –

‘‘ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥଂ, ଅମତାରମ୍ମଣଂ ସୁଭଂ ।

ୱନ୍ତଲୋକାମିସଂ ସନ୍ତଂ, ସାମଞ୍ଞଫଲମୁତ୍ତମଂ’’ ॥

ଇତି ୱୁତ୍ତଂ ସାତାତିସାତଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀତି ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ପଟିସଂୱେଦିୟମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି ।

ଅଥାତି ଅଧିକାରତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଖୋତି ପଦପୂରଣେ । ତେସୁ ଅଧିକାରତ୍ଥେନ ଅଥାତି ଇମିନା ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦନତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଅଧିକାରଂ ଦସ୍ସେତି । କୋ ପନେସୋତି ? ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମନସିକାରୋ । ଅଥାତି ୱା ପଚ୍ଛାତି ଏତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ‘‘ତସ୍ସ ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନା’’ତି ୱକ୍ଖମାନମେୱ ଅତ୍ଥଂ ଜୋତେତି । ତସ୍ସ ସତ୍ତାହସ୍ସାତି ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହସ୍ସ । ଅଚ୍ଚୟେନାତି ଅପଗମେନ । ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହାତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିତୋ । ଇଧ ପନ ଠତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ସତ୍ତ ସତ୍ତାହାନି ଦସ୍ସେତବ୍ବାନୀତି କେଚି ତାନି ୱିତ୍ଥାରୟିଂସୁ । ମୟଂ ପନ ତାନି ଖନ୍ଧକପାଠେନ ଇମିସ୍ସା ଉଦାନପାଳିୟା ଅୱିରୋଧଦସ୍ସନମୁଖେନ ପରତୋ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ । ରତ୍ତିୟାତି ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ପଠମନ୍ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଭଗୱା ହି ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ସକଲମ୍ପି ପଠମଂ ୟାମଂ ତେନେୱ ମନସିକାରେନ ୟୁତ୍ତୋ ଅହୋସୀତି ।

ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦନ୍ତି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମଂ । ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ହି ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । କଥମିଦଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଚେ ? ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ । ଭଗୱତା ହି ‘‘ତସ୍ମାତିହାନନ୍ଦ, ଏସେୱ ହେତୁ, ଏତଂ ନିଦାନଂ, ଏସ ସମୁଦୟୋ, ଏସ ପଚ୍ଚୟୋ ଜରାମରଣସ୍ସ, ୟଦିଦଂ ଜାତି…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ, ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୦୫ ଆଦୟୋ) ଏୱଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ହେତୂତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥା ଦ୍ୱାଦସ ପଚ୍ଚୟା ଦ୍ୱାଦସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଚ ପଟିମୁଖଂ କତ୍ୱା କାରଣସମୱାୟଂ ଅପ୍ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସହିତେ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ଅଥ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ପଚ୍ଚେତବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୟାରହତଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପଟିଗନ୍ତ୍ୱା ନ ୱିନା ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ। ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଚେତ୍ଥ ସମୁପ୍ପାଦପଦଟ୍ଠାନୱଚନୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥତାୟୁତ୍ତୋ ହେତୁ, ନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ପଚ୍ଚେତୁଂ ଅରହନ୍ତି ନଂ ପଣ୍ଡିତାତି ପଟିଚ୍ଚୋ, ସମ୍ମା ସୟମେୱ ୱା ଉପ୍ପାଦେତୀତି ସମୁପ୍ପାଦୋ, ପଟିଚ୍ଚୋ ଚ ସୋ ସମୁପ୍ପାଦୋ ଚାତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅନୁଲୋମନ୍ତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣତୋ ଅନୁଲୋମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅନ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପୱତ୍ତିୟା ୱା ଅନୁଲୋମତୋ ଅନୁଲୋମୋ, ତଂ ଅନୁଲୋମଂ । ସାଧୁକଂ ମନସାକାସୀତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ମନସି ଅକାସି । ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମୋ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ୟଥା ୟଥା ହେତୁପଚ୍ଚୟାଦିନା ପଚ୍ଚୟଭାୱେନ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅୱିପରୀତଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ଅନୱସେସତୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଚିତ୍ତେ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ପନ ଭଗୱା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାନୁଲୋମଂ ମନସାକାସି, ତଂ ସଙ୍ଖେପେନ ତାୱ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ଇତୀତି ଏୱଂ, ଅନେନ ପକାରେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ସତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ହୋତି । ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ଅଭାୱେ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ଅଭାୱସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧେ ସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ନିରୋଧସ୍ସ ଚ ଦୁତିୟତତିୟସୁତ୍ତୱଚନେନ ଏତସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୟଲକ୍ଖଣେ ନିୟମୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି – ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଏୱ, ନାସତି । ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଏୱ, ନାନୁପ୍ପାଦା । ଅନିରୋଧା ଏୱ, ନ ନିରୋଧାତି । ତେନେତଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମଂ ଇଧ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ନିରୋଧୋତି ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ୱିରାଗାଧିଗମେନ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି । ନିରୋଧନିରୋଧୀ ଚ ଉପ୍ପାଦନିରୋଧୀଭାୱେନ ୱୁତ୍ତୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ।

ତେନେତଂ ଦସ୍ସେତି – ଅନିରୋଧୋ ଉପ୍ପାଦୋ ନାମ, ସୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥିଭାୱୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତୀ’’ତି ଇଦମେୱ ହି ଲକ୍ଖଣଂ ପରିୟାୟନ୍ତରେନ ‘‘ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତେନ ପରେନ ପୁରିମଂ ୱିସେସିତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ନ ଧରମାନତଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଖୋ ମଗ୍ଗେନ ଅନିରୁଦ୍ଧଭାୱଞ୍ଚାତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ୟସ୍ମା ଚ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀ’’ତି ଦ୍ୱିଧାପି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଲକ୍ଖଣସ୍ସ ନିଦ୍ଦେସଂ ୱଦନ୍ତେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ନିରୋଧୋ ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥିଭାୱୋପି ନିରୋଧୋ ଏୱାତି ନତ୍ଥିଭାୱୱିରୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଅନିରୋଧୋତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତେନ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ ଅତ୍ଥିଭାୱେନ ଉପ୍ପାଦଂ ୱିସେସେତି । ତତୋ ନ ଇଧ ଅତ୍ଥିଭାୱମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦୋତି ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଥ ଖୋ ଅନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଚାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଭାୱିତୋତି । ଏୱମେତଂ ଲକ୍ଖଣଦ୍ୱୟୱଚନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱିସେସନୱିସେସିତବ୍ବଭାୱେନ ସାତ୍ଥକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କୋ ପନାୟଂ ଅନିରୋଧୋ ନାମ, ୟୋ ‘‘ଅତ୍ଥିଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ଅପ୍ପହୀନଭାୱୋ ଚ, ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲାରହତାପହାନେହି ଫଲାନୁପ୍ପାଦନାରହତା ଚ । ୟେ ହି ପହାତବ୍ବା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା, ତେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତଭାୱୋ ଚ । ୟେ ପନ ନ ପହାତବ୍ବା କୁସଲାବ୍ୟାକତା ଧମ୍ମା, ୟାନି ତେସୁ ସଂୟୋଜନାନି ଅଖୀଣାସୱାନଂ ତେସଂ ଅପରିକ୍ଖୀଣତା ଚ । ଅସମୁଗ୍ଘାଟିତାନୁସୟତାୟ ହି ସସଂୟୋଜନା ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତି ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦୋ । ତଥା ଚ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟାୟ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱୁତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ୟାୟ ଚ ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟଂ କାୟୋ ସମୁଦାଗତୋ, ସା ଚେୱ ଅୱିଜ୍ଜା ବାଲସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନା, ସା ଚ ତଣ୍ହା ଅପରିକ୍ଖୀଣା । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲୋ ଅଚରି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ, ତସ୍ମା ବାଲୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା କାୟୂପଗୋ ହୋତି, ସୋ କାୟୂପଗୋ ସମାନୋ ନ ପରିମୁଚ୍ଚତି ଜାତିୟା ଜରାମରଣେନା’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୯) ।

ଖୀଣସଂୟୋଜନାନଂ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭାୱତୋ ସଙ୍ଖାରାନଂ, ତଣ୍ହୁପାଦାନାନଂ ଅଭାୱତୋ ଉପାଦାନଭୱାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋତି ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦୋ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସତୀତି । ତେନେୱାହ –

‘‘ଛନ୍ନଂ ତ୍ୱେୱ, ଫଗ୍ଗୁଣ, ଫସ୍ସାୟତନାନଂ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା ଫସ୍ସନିରୋଧୋ, ଫସ୍ସନିରୋଧା ୱେଦନାନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ।

ନ ହି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମତୋ ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ସଳାୟତନାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ନତ୍ଥିତା ନିରୋଧସଦ୍ଦୱଚନୀୟତା ଖୀଣସଂୟୋଜନତାତି ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅପିଚ ଚିରକତମ୍ପି କମ୍ମଂ ଅନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲତାୟ ଅପ୍ପହୀନାହାରତାୟ ଚ ଫଲାରହଂ ସନ୍ତଂ ଏୱ ନାମ ହୋତି, ନ ନିବ୍ବତ୍ତିତଫଲଂ, ନାପି ପହୀନାହାରନ୍ତି । ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାରାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଫଲାରହଭାୱୋ ଅନିରୋଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅନିରୁଦ୍ଧଭାୱେନେୱ ହି ୟେନ ୱିନା ଫଲଂ ନ ସମ୍ଭୱତି, ତଂ କାରଣଂ ଅତୀତନ୍ତିପି ଇମସ୍ମିଂ ସତୀତି ଇମିନା ୱଚନେନ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋୟେୱ ଚ ଅୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅନାପନ୍ନୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପାଦୋ କାଲଭେଦଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ଅନିୱତ୍ତନାୟ ଏୱ ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅୱସେସପଚ୍ଚୟସମୱାୟେ ଅୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସପି ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିୟ ପଗେୱ ୱିଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୟା ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଅଭିମୁଖତା, ସା ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାତି ୱୁତ୍ତା । ତଥା ହି ତତୋ ଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ତଦୱତ୍ଥଂ କାରଣଂ ଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦନଭାୱେନ ଉଟ୍ଠିତଂ ଉପ୍ପତିତଂ ନାମ ହୋତି, ନ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଅତଦୱତ୍ଥନ୍ତି ତଦୱତ୍ଥତା ଉପ୍ପାଦୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ସତୀତି ଇମିନା ୱିଜ୍ଜମାନତାମତ୍ତେନ ପଚ୍ଚୟଭାୱଂ ୱଦନ୍ତୋ ଅବ୍ୟାପାରତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ଉପ୍ପାଦାତି ଉପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଅସବ୍ବକାଲଭାୱିତଂ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିଅଭିମୁଖତଞ୍ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ଅନିଚ୍ଚତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ସତି, ନାସତି, ଉପ୍ପାଦା, ନ ନିରୋଧା’’ତି ପନ ହେତୁଅତ୍ଥେହି ଭୁମ୍ମନିସ୍ସକ୍କୱଚନେହି ସମତ୍ଥିତଂ ନିଦାନସମୁଦୟଜାତିପଭୱଭାୱଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ଦସ୍ସେତି । ହେତୁଅତ୍ଥତା ଚେତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନେ ୟସ୍ସ ଭାୱେ ତଦୱିନାଭାୱିଫଲସ୍ସ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିୟା ୱେଦିତବ୍ବା ୟଥା ‘‘ଅଧନାନଂ ଧନେ ଅନନୁପ୍ପଦୀୟମାନେ ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଅଗମାସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୯୧) ଚ ‘‘ନିପ୍ଫନ୍ନେସୁ ସସ୍ସେସୁ ସୁଭିକ୍ଖଂ ଜାୟତୀ’’ତି ଚ । ନିସ୍ସକ୍କୱଚନସ୍ସାପି ହେତୁଅତ୍ଥତା ଫଲସ୍ସ ପଭୱେ ପକତିୟଞ୍ଚ ପୱତ୍ତିତୋ ୟଥା ‘‘କଲଲା ହୋତି ଅବ୍ବୁଦଂ, ଅବ୍ବୁଦା ଜାୟତୀ ପେସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୫) ଚ ‘‘ହିମୱତା ଗଙ୍ଗା ପଭୱନ୍ତି, ସିଙ୍ଗତୋ ସରୋ ଜାୟତୀ’’ତି ଚ । ଅୱିଜ୍ଜାଦିଭାୱେ ଚ ତଦୱିନାଭାୱେନ ସଙ୍ଖାରାଦିଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି ଚ ସଙ୍ଖାରାଦୟୋ ପଭୱନ୍ତି ପକରିୟନ୍ତି ଚାତି ତେ ତେସଂ ପଭୱୋ ପକତି ଚ, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଦୀପନତ୍ଥଂ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା’’ତି ହେତୁଅତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମନିସ୍ସକ୍କନିଦ୍ଦେସା କତାତି ।

ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ସଙ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦିକୋ ନିଦ୍ଦେସୋ, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ତେସଂ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମାନଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ହି ଅନିରୁଦ୍ଧତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଉପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଅନିୱତ୍ତସଭାୱତାସଙ୍ଖାତଂ ଉଦୟାୱତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତଂ ୱା ‘‘ସତି ଏୱ, ନାସତି, ଉପ୍ପାଦା ଏୱ, ନ ନିରୋଧା’’ତି ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମେହି ୱଚନେହି ଅଭିହିତଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ଉପ୍ପାଦୋ ଚ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟେପି ପଟ୍ଠାନେ ଆଗତା ହେତୁଆଦୟୋ ଚତୁୱୀସତି ପଚ୍ଚୟା, ତେପି ଏତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଚୟଭାୱସ୍ସ ୱିସେସାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ୟଥା ୱିତ୍ଥାରେନ ଅନୁଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସି ଅକାସି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟଦିଦଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ୟୋ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟାତିଆଦୀସୁ ଅୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିନ୍ଦିୟଂ କାୟସୁଚରିତାଦିଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିପରୀତସଭାୱଂ ଅୱିଦିତଂ କରୋତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଅନ୍ତୱିରହିତେ ସଂସାରେ ଭୱାଦୀସୁ ସତ୍ତେ ଜୱାପେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ଅୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ଜୱତି ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ ନ ଜୱତୀତି ଅୱିଜ୍ଜା, ୱିଜ୍ଜାୟ ପଟିପକ୍ଖାତି ଅୱିଜ୍ଜା, ସା ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଚତୁବ୍ବିଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ପଟିଚ୍ଚ ନ ୱିନା ଫଲଂ ଏତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଚେୱ ପୱତ୍ତତି ଚାତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଉପକାରକତ୍ଥୋ ୱା ପଚ୍ଚୟୋ । ଅୱିଜ୍ଜା ଚ ସା ପଚ୍ଚୟୋ ଚାତି ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟୋ, ତସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା। ସଙ୍ଖରୋନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖାରା, ଲୋକିୟକୁସଲାକୁସଲଚେତନା, ସା ପୁଞ୍ଞାପୁଞ୍ଞାନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୱସେନ ତିୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିଜାନାତୀତି ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ତଂ ଲୋକିୟୱିପାକୱିଞ୍ଞାଣୱସେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱିଧଂ । ନମତୀତି ନାମଂ, ୱେଦନାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟଂ । ରୁପ୍ପତୀତି ରୂପଂ, ଭୂତରୂପଂ ଚକ୍ଖାଦିଉପାଦାରୂପଞ୍ଚ । ଆୟତତି ଆୟତଞ୍ଚ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ନୟତୀତି ଆୟତନଂ। ଫୁସତୀତି ଫସ୍ସୋ। ୱେଦୟତୀତି ୱେଦନା। ଇଦମ୍ପି ଦ୍ୱୟଂ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଛବ୍ବିଧଂ, ୱିପାକୱସେନ ଗହଣେ ଛତ୍ତିଂସୱିଧଂ । ପରିତସ୍ସତୀତି ତଣ୍ହା, ସା କାମତଣ୍ହାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖେପତୋ ତିୱିଧା, ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅଟ୍ଠୁତ୍ତରସତୱିଧା ଚ । ଉପାଦୀୟତୀତି ଉପାଦାନଂ, ତଂ କାମୁପାଦାନାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ । ଭୱତି ଭାୱୟତି ଚାତି ଭୱୋ, ସୋ କମ୍ମୂପପତ୍ତିଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ । ଜନନଂ ଜାତି। ଜୀରଣଂ ଜରା। ମରନ୍ତି ତେନାତି ମରଣଂ। ସୋଚନଂ ସୋକୋ। ପରିଦେୱନଂ ପରିଦେୱୋ। ଦୁକ୍ଖୟତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ, ଉପ୍ପାଦଟ୍ଠିତିୱସେନ ଦ୍ୱେଧା ଖଣତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ। ଦୁମନସ୍ସ ଭାୱୋ ଦୋମନସ୍ସଂ। ଭୁସୋ ଆୟାସୋ ଉପାୟାସୋ। ସମ୍ଭୱନ୍ତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ସୋକାଦୀହିୟେୱ, ଅଥ ଖୋ ସବ୍ବପଦେହି ‘‘ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପଦସ୍ସ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା ସମ୍ଭୱନ୍ତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୟପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନୱୱତ୍ଥାନଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାଣଲକ୍ଖଣା ଅୱିଜ୍ଜା, ସମ୍ମୋହନରସା, ଛାଦନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଆସୱପଦଟ୍ଠାନା । ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣା ସଙ୍ଖାରା, ଆୟୂହନରସା, ସଂୱିଦହନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଅୱିଜ୍ଜାପଦଟ୍ଠାନା । ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମରସଂ, ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ସଙ୍ଖାରପଦଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ଥାରମ୍ମଣପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା । ନମନଲକ୍ଖଣଂ ନାମଂ, ସମ୍ପୟୋଗରସଂ, ଅୱିନିବ୍ଭୋଗପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ । ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ ରୂପଂ, ୱିକିରଣରସଂ, ଅପ୍ପହେୟ୍ୟଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ୱିଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ । ଆୟତନଲକ୍ଖଣଂ ସଳାୟତନଂ, ଦସ୍ସନାଦିରସଂ, ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱାରଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ନାମରୂପପଦଟ୍ଠାନଂ । ଫୁସନଲକ୍ଖଣୋ ଫସ୍ସୋ, ସଙ୍ଘଟ୍ଟନରସୋ, ସଙ୍ଗତିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ସଳାୟତନପଦଟ୍ଠାନୋ । ଅନୁଭୱନଲକ୍ଖଣା ୱେଦନା, ୱିସୟରସସମ୍ଭୋଗରସା, ସୁଖଦୁକ୍ଖପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଫସ୍ସପଦଟ୍ଠାନା । ହେତୁଭାୱଲକ୍ଖଣା ତଣ୍ହା, ଅଭିନନ୍ଦନରସା, ଅତିତ୍ତିଭାୱପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ୱେଦନାପଦଟ୍ଠାନା । ଗହଣଲକ୍ଖଣଂ ଉପାଦାନଂ, ଅମୁଞ୍ଚନରସଂ, ତଣ୍ହାଦଳ୍ହତ୍ତଦିଟ୍ଠିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ, ତଣ୍ହାପଦଟ୍ଠାନଂ । କମ୍ମକମ୍ମଫଲଲକ୍ଖଣୋ ଭୱୋ, ଭୱନଭାୱନରସୋ, କୁସଲାକୁସଲାବ୍ୟାକତପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ, ଉପାଦାନପଦଟ୍ଠାନୋ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୱେ ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତିଲକ୍ଖଣା ଜାତି, ନିୟ୍ୟାତନରସା, ଅତୀତଭୱତୋ ଇଧୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା, ଦୁକ୍ଖୱିଚିତ୍ତତାପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା ୱା । ଖନ୍ଧପରିପାକଲକ୍ଖଣା ଜରା, ମରଣୂପନୟନରସା, ୟୋବ୍ବନୱିନାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନା । ଚୁତିଲକ୍ଖଣଂ ମରଣଂ, ୱିସଂୟୋଗରସଂ, ଗତିୱିପ୍ପୱାସପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାନଲକ୍ଖଣୋ ସୋକୋ, ଚେତସୋ ନିଜ୍ଝାନରସୋ, ଅନୁସୋଚନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଲାଲପ୍ପନଲକ୍ଖଣୋ ପରିଦେୱୋ, ଗୁଣଦୋସପରିକିତ୍ତନରସୋ, ସମ୍ଭମପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । କାୟପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଦୁପ୍ପଞ୍ଞାନଂ ଦୋମନସ୍ସକରଣରସଂ, କାୟିକାବାଧପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଚିତ୍ତପୀଳନଲକ୍ଖଣଂ ଦୋମନସ୍ସଂ, ମନୋୱିଘାତନରସଂ, ମାନସବ୍ୟାଧିପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନଂ । ଚିତ୍ତପରିଦହନଲକ୍ଖଣୋ ଉପାୟାସୋ, ନିତ୍ଥୁନନରସୋ, ୱିସାଦପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାନୋ । ଏୱମେତେ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ଲକ୍ଖଣାଦିତୋପି ୱେଦିତବ୍ବାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନିୟା (ୱିଭ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨୨୫) ୱିଭଙ୍ଗଟ୍ଠକଥାୟ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ, ତେନ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହେୱ କାରଣେହି, ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନାଦୀହୀତି ଦସ୍ସେତି । ଏତସ୍ସାତି ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ । କେୱଲସ୍ସାତି ଅସମ୍ମିସ୍ସସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱା । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସମୂହସ୍ସ, ନ ସତ୍ତସ୍ସ, ନାପି ଜୀୱସ୍ସ, ନାପି ସୁଭସୁଖାଦୀନଂ । ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବାକାରେନ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ତାୟଂ ୱେଲାୟନ୍ତି ତାୟଂ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଦିତୱେଲାୟଂ । ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଇମଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିଦିତେ ହେତୁନୋ ଚ ହେତୁସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ପଜାନନାୟ ଆନୁଭାୱଦୀପକଂ ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦିକଂ ସୋମନସ୍ସସମ୍ପୟୁତ୍ତଞାଣସମୁଟ୍ଠାନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି, ଅତ୍ତମନୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ହୱେତି ବ୍ୟତ୍ତନ୍ତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିପାତୋ । କେଚି ପନ ‘‘ହୱେତି ଆହୱେ ୟୁଦ୍ଧେ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ‘‘ୟୋଧେଥ ମାରଂ ପଞ୍ଞାୱୁଧେନା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୦) ୱଚନତୋ କିଲେସମାରେନ ୟୁଜ୍ଝନସମୟେତି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଧମ୍ମାତି ଅନୁଲୋମପଚ୍ଚୟାକାରପଟିୱେଧସାଧକା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା । ଅଥ ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତୀତି ପକାସେନ୍ତି, ଅଭିସମୟୱସେନ ବ୍ୟତ୍ତା ପାକଟା ହୋନ୍ତି । ଧମ୍ମାତି ଚତୁଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମା, ଆତାପୋ ୱୁଚ୍ଚତି କିଲେସସନ୍ତାପନଟ୍ଠେନ ୱୀରିୟଂ । ଆତାପିନୋତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୱତୋ । ଝାୟତୋତି ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଝାୟନ୍ତସ୍ସ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସାତି ବାହିତପାପସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ । ଅଥସ୍ସ କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତି ସବ୍ବାତି ଅଥସ୍ସ ଏୱଂ ପାତୁଭୂତଧମ୍ମସ୍ସ ୟା ଏତା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଫୁସତୀତି । ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨) ନୟେନ, ‘‘କତମଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଜରାମରଣଂ, କସ୍ସ ଚ ପନିଦଂ ଜରାମରଣନ୍ତି । ନୋ କଲ୍ଲୋ ପଞ୍ହୋତି ଭଗୱା ଅୱୋଚା’’ତିଆଦିନା (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ନୟେନ ପଚ୍ଚୟାକାରେ କଙ୍ଖା ୱୁତ୍ତା, ୟା ଚ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସେୱ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧତ୍ତା ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୋଳସ କଙ୍ଖା ଆଗତା । ତା ସବ୍ବା ୱପୟନ୍ତି ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମଂ, ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେନ ହେତୁନା ସହେତୁକଂ ଇମଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମଂ ପଜାନାତି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝୀତି ।

କଦା ପନସ୍ସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ୱା ? ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଞାଣେସୁ। ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତିଆଦୟୋ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ ୟଥାରହଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେସୁ ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ ସୁଭସଞ୍ଞାଦିକେ ପଜହନ୍ତା କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ତେ ନିବ୍ବାନମାଲମ୍ବିତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଟିପକ୍ଖେ ପଜହନ୍ତା ଚତୂସୁପି ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଅସମ୍ମୋହପ୍ପଟିୱେଧସାଧନୱସେନ ସକିଦେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ପାତୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମାନଂ ପନ ଲୋକିୟାନଂ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରମ୍ମଣକରଣୱସେନ, ଲୋକୁତ୍ତରାନଂ ତଦଧିମୁତ୍ତତାୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିରୋଧସଚ୍ଚସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିସମୟୱସେନ, ସବ୍ବେସମ୍ପି କିଚ୍ଚାଭିସମୟୱସେନ ପାକଟଭାୱତୋ ପକାସନଟ୍ଠେନ ପାତୁଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ସତିପି ସବ୍ବାକାରେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣସ୍ସ ପାକଟଭାୱେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାଭିନିୱେସସ୍ସ କତତ୍ତା ନିପୁଣଗମ୍ଭୀରସୁଦୁଦ୍ଦସତାୟ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱସୋମନସ୍ସୋ ପଟିପକ୍ଖସମୁଚ୍ଛେଦୱିଭାୱନେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ତଦଭିସମୟାନୁଭାୱଦୀପକମେୱେତ୍ଥ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ।

ଅୟମ୍ପିଉଦାନୋ ୱୁତ୍ତୋ ଭଗୱତା ଇତି ମେ ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ପାଳି କେସୁଚିୟେୱ ପୋତ୍ଥକେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଅୟମ୍ପୀତି ପିସଦ୍ଦୋ ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଅୟମ୍ପି ପାରାଜିକୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ, ତେନ ଉପରିମଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି । ୱୁତ୍ତୋତି ଅୟଂ ୱୁତ୍ତସଦ୍ଦୋ କେସୋହାରଣୱପ୍ପନୱାପସମୀକରଣଜୀୱିତୱୁତ୍ତିପମୁତ୍ତଭାୱପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତନ ଅଜ୍ଝେନକଥନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହେସ ‘‘କାପଟିକୋ ମାଣୱୋ ଦହରୋ ୱୁତ୍ତସିରୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୨୬) କେସୋହାରଣେ ଆଗତୋ ।

‘‘ଗାୱୋ ତସ୍ସ ପଜାୟନ୍ତି, ଖେତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ ୱିରୂହତି ।

ୱୁତ୍ତାନଂ ଫଲମସ୍ନାତି, ୟୋ ମିତ୍ତାନଂ ନ ଦୁବ୍ଭତୀ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୯) ୱପ୍ପନେ । ‘‘ନୋ ଚ ଖୋ ପଟିୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୮୯) ଅଟ୍ଠଦଣ୍ଡକାଦୀହି ୱାପସମୀକରଣେ । ‘‘ପନ୍ନଲୋମୋ ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋ ମିଗଭୂତେନ ଚେତସା ୱିହରାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୨) ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିୟଂ । ‘‘ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ଅଭବ୍ବୋ ହରିତତ୍ତାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୯୨) ବନ୍ଧନତୋ ପମୁତ୍ତଭାୱେ । ‘‘ଗୀତଂ ୱୁତ୍ତଂ ସମୀହିତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୮୫) ପାୱଚନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତେ । ‘‘ୱୁତ୍ତୋ ପାରାୟଣୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଅଜ୍ଝେନେ । ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ଭଗୱତା ‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥ, ମା ଆମିସଦାୟାଦା’’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦) କଥନେ । ଇଧାପି କଥନେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତେନ ଅୟମ୍ପି ଉଦାନୋ ଭାସିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତୀତି ଏୱଂ । ମେ ସୁତନ୍ତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନିଦାନୱଣ୍ଣନାୟଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ପୁବ୍ବେ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ନିଦାନୱସେନ ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ହି ଅତ୍ଥୋ ଇଧ ନିଗମନୱସେନ ‘‘ଇତି ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ପୁନ ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତସ୍ସେୱ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ପୁନ ୱଚନଂ ନିଗମନନ୍ତି । ଇତିସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୋ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ସମାନତ୍ଥତାୟ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱିୟ, ଅତ୍ଥୟୋଜନା ଚ ଇତିୱୁତ୍ତକୱଣ୍ଣନାୟ ଅମ୍ହେହି ପକାସିତାୟେୱାତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ପରମତ୍ଥଦୀପନିୟା ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ

ଉଦାନସଂୱଣ୍ଣନାପଠମବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟେ ପଟିଲୋମନ୍ତି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକୋୟେୱ ପଚ୍ଚୟାକାରୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝମାନୋ ଅତ୍ତନୋ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକରଣତୋ ପଟିଲୋମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୱତ୍ତିୟା ୱା ୱିଲୋମନତୋ ପଟିଲୋମୋ, ଅନ୍ତତୋ ପନ ମଜ୍ଝତୋ ୱା ପଟ୍ଠାୟ ଆଦିଂ ପାପେତ୍ୱା ଅୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତୋ ଅଞ୍ଞେନତ୍ଥେନେତ୍ଥ ପଟିଲୋମତା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ପଟିଲୋମନ୍ତି ଚ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଅସତି ଇଦଂ ନ ହୋତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକେ ପଚ୍ଚୟେ ଅସତି ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ନ ହୋତି ନପ୍ପୱତ୍ତତି । ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଇଦଂ ନିରୁଜ୍ଝତୀତି ଇମସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ନିରୋଧା ମଗ୍ଗେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତତ୍ତା ଇଦଂ ସଙ୍ଖାରାଦିକଂ ଫଲଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ୟଥା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତି ଇଦଂ ହୋତି, ଇମସ୍ସୁପ୍ପାଦା ଇଦଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସତିୟେୱ, ନାସତି, ଇମସ୍ସ ଉପ୍ପାଦା ଏୱ, ନ ନିରୋଧା’’ତି ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମତା ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅସତିୟେୱ, ନ ସତି, ଇମସ୍ସ ନିରୋଧା ଏୱ, ନ ଉପ୍ପାଦାତି ଅନ୍ତୋଗଧନିୟମତାଲକ୍ଖଣା ଦସ୍ସିତାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ପଠମବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ୟଥା ଭଗୱା ପଟିଲୋମପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସି ଅକାସି, ତଂ ସଙ୍ଖେପେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାତି ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅନୱସେସନିରୋଧା, ଅନୁସୟପ୍ପହାନୱସେନ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଗ୍ଘାଟତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଦିପି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ପହୀୟମାନା ଅୱିଜ୍ଜା ଅଚ୍ଚନ୍ତସମୁଗ୍ଘାଟୱସେନେୱ ପହୀୟତି, ତଥାପି ନ ଅନୱସେସତୋ ପହୀୟତି । ଅପାୟଗାମିନିୟା ହି ଅୱିଜ୍ଜା ପଠମମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି । ତଥା ସକିଦେୱ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଅନରିୟଭୂମିୟଂ ଉପପତ୍ତିପଚ୍ଚୟଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା ୟଥାକ୍କମଂ ଦୁତିୟତତିୟମଗ୍ଗେହି ପହୀୟତି, ନ ଇତରାତି । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ହି ସା ଅନୱସେସଂ ପହୀୟତୀତି । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ ହୋତି । ଏୱଂ ନିରୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ସଙ୍ଖାରାନଂ ନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଞ୍ଚ ନିରୋଧା ନାମରୂପାଦୀନି ନିରୁଦ୍ଧାନି ଏୱ ହୋନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଏୱମେତସ୍ସ କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅପିଚେତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ’’ତି ଏତ୍ତାୱତାପି ସକଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ନିରୋଧୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତଥାପି ୟଥା ଅନୁଲୋମେ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ୟୋ ୟୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ ନ ନିରୁଜ୍ଝତି ପୱତ୍ତତି ଏୱାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା…ପେ॰… ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅଭାୱେ ସୋ ସୋ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମୋ ନିରୁଜ୍ଝତି ନପ୍ପୱତ୍ତତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧା ୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଅନୁଲୋମେ ୱିୟ କାଲତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଅନାଗତସ୍ସେୱ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ନିରୋଧୋ ଇଚ୍ଛିତୋତି ଅୟମ୍ପି ୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ନିରୋଧୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବାକାରେନ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ୱିଦିତେ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧା ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ’’ତି ଏୱଂ ପକାସିତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଖୟସ୍ସ ଅୱବୋଧାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧସଙ୍ଖାତଂ ଖୟଂ ଅୱେଦି ଅଞ୍ଞାସି ପଟିୱିଜ୍ଝି, ତସ୍ମା ଏତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା ୱା ପାତୁଭୱନ୍ତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ପକାସେନ୍ତି ୱା । ଅଥ ୟା ପଚ୍ଚୟନିରୋଧସ୍ସ ସମ୍ମା ଅୱିଦିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦା କଙ୍ଖା, ତା ସବ୍ବାପି ୱପୟନ୍ତି ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନ୍ତି ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ ପଟିଲୋମଞ୍ଚ, ୟଥାୱୁତ୍ତଅନୁଲୋମୱସେନ ଚେୱ ପଟିଲୋମୱସେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ନନୁ ଚ ପୁବ୍ବେପି ଅନୁଲୋମୱସେନ ପଟିଲୋମୱସେନ ଚ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ମନସିକାରପ୍ପୱତ୍ତି ସୁତ୍ତଦ୍ୱୟେ ୱୁତ୍ତା, ଇଧ କସ୍ମା ପୁନପି ତଦୁଭୟୱସେନ ମନସିକାରପ୍ପୱତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ତଦୁଭୟୱସେନ ତତିୟୱାରଂ ତତ୍ଥ ମନସିକାରସ୍ସ ପୱତ୍ତିତତ୍ତା । କଥଂ ପନ ତଦୁଭୟୱସେନ ମନସିକାରୋ ପୱତ୍ତିତୋ ? ନ ହି ସକ୍କା ଅପୁବ୍ବଂ ଅଚରିମଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦସ୍ସ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ? ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ‘‘ତଦୁଭୟଂ ଏକଜ୍ଝଂ ମନସାକାସୀ’’ତି, ଅଥ ଖୋ ୱାରେନ । ଭଗୱା ହି ପଠମଂ ଅନୁଲୋମୱସେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ପଠମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଦୁତିୟମ୍ପି ପଟିଲୋମୱସେନ ତଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ତଦନୁରୂପମେୱ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତତିୟୱାରେ ପନ କାଲେନ ଅନୁଲୋମଂ କାଲେନ ପଟିଲୋମଂ ମନସିକରଣୱସେନ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସି ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମନ୍ତି ଅନୁଲୋମଞ୍ଚ ପଟିଲୋମଞ୍ଚ, ୟଥାୱୁତ୍ତଅନୁଲୋମୱସେନ ଚେୱ ପଟିଲୋମୱସେନ ଚା’’ତି । ଇମିନା ମନସିକାରସ୍ସ ପଗୁଣବଲୱଭାୱୋ ଚ ୱସୀଭାୱୋ ଚ ପକାସିତୋ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅନୁଲୋମଂ ମନସି କରିସ୍ସାମି, ପଟିଲୋମଂ ମନସି କରିସ୍ସାମି, ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସି କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତାନଂ ପୁବ୍ବାଭୋଗାନଂ ୱସେନ ନେସଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତ୍ୱେୱାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତୁ ଏୱ । ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅସେସନିରୋଧା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସଅନୁପ୍ପାଦପ୍ପହାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସବ୍ବେସଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୱସେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ । ହେଟ୍ଠିମେନ ହି ମଗ୍ଗତ୍ତୟେନ କେଚି ସଙ୍ଖାରା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, କେଚି ନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସାୱସେସନିରୋଧା । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ପନସ୍ସା ଅନୱସେସନିରୋଧା ନ କେଚି ସଙ୍ଖାରା ନ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ୟ୍ୱାୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରାଦିକସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନିରୋଧୋ ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ସମୁଦୟା ନିରୋଧା ଚ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ସବ୍ବାକାରେନ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଇଦଂ ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ୟୋ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟନିରୋଧସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ଥୋ କିଚ୍ଚୱସେନ ଆରମ୍ମଣକିରିୟାୟ ଚ ୱିଦିତୋ, ତସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱଦୀପକଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ, ତଦା ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେହି ଉପ୍ପନ୍ନେହି ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେହି ୟସ୍ସ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମା ପାତୁଭୂତା, ତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୱିଧୂପୟଂ ତିଟ୍ଠତି ମାରସେନଂ, ‘‘କାମା ତେ ପଠମା ସେନା’’ତିଆଦିନା (ସୁ॰ ନି॰ ୪୩୮; ମହାନି॰ ୨୮; ଚୂଳନି॰ ନନ୍ଦମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୪୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ମାରସେନଂ ୱିଧୂପୟନ୍ତୋ ୱିଧମେନ୍ତୋ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି । କଥଂ ? ସୂରିୟୋୱ ଓଭାସୟମନ୍ତଲିକ୍ଖଂ, ୟଥା ସୂରିୟୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଂ ଓଭାସେନ୍ତୋୱ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ସୋପି ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେହି ଧମ୍ମେହି ତେନ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋୱ ମାରସେନଂ ୱିଧୂପୟନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱତା ପଠମଂ ପଚ୍ଚୟାକାରପଜାନନସ୍ସ, ଦୁତିୟଂ ପଚ୍ଚୟକ୍ଖୟାଧିଗମସ୍ସ, ତତିୟଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଆନୁଭାୱପ୍ପକାସନାନି ଇମାନି ତୀଣି ଉଦାନାନି ତୀସୁ ୟାମେସୁ ଭାସିତାନି । କତରାୟ ରତ୍ତିୟା ? ଅଭିସମ୍ବୋଧିତୋ ସତ୍ତମାୟ ରତ୍ତିୟା । ଭଗୱା ହି ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତିୟା ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା ନାନାନୟେହି ତେଭୂମକସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣି, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତପ୍ପତ୍ତିସମନନ୍ତରମେୱ ଚ ଅରୁଣୋ ଉଗ୍ଗଚ୍ଛୀତି । ତତୋ ତେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେନ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତାୟ ପାଟିପଦରତ୍ତିୟା ତୀସୁ ୟାମେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ଇମାନି ଉଦାନାନି ଉଦାନେସି ।

ଖନ୍ଧକେ ପନ ତୀସୁପି ୱାରେସୁ ‘‘ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ମନସାକାସୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧) ଆଗତତ୍ତା ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ ‘‘ତୀସୁପି ୟାମେସୁ ଏୱଂ ମନସି କତ୍ୱା ପଠମଂ ଉଦାନଂ ପଚ୍ଚୟାକାରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ, ଦୁତିୟଂ ନିବ୍ବାନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ, ତତିୟଂ ମଗ୍ଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନାତି ଏୱଂ ଇମାନି ଭଗୱା ଉଦାନାନି ଉଦାନେସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ନ ୱିରୁଜ୍ଝତି । ଭଗୱା ହି ଠପେତ୍ୱା ରତନଘରସତ୍ତାହଂ ସେସେସୁ ଛସୁ ସତ୍ତାହେସୁ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ ୱିହାସି, ରତନଘରସତ୍ତାହେ ପନ ଅଭିଧମ୍ମପରିଚୟୱସେନେୱ ୱିହାସୀତି ।

ତତିୟବୋଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ହୁଂହୁଙ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେତି ତସ୍ସ କିର ଛାୟାୟଂ ଅଜପାଲା ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ‘‘ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋ’’ତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଉଦପାଦି । କେଚି ପନ ‘‘ୟସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱେଦେ ସଜ୍ଝାୟିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ମହଲ୍ଲକବ୍ରାହ୍ମଣା ପାକାରପରିକ୍ଖେପୟୁତ୍ତାନି ନିୱେସନାନି କତ୍ୱା ସବ୍ବେ ୱସିଂସୁ, ତସ୍ମା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋତି ନାମଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ନ ଜପନ୍ତୀତି ଅଜପା, ମନ୍ତାନଂ ଅନଜ୍ଝାୟକାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଜପା ଲନ୍ତି ଆଦିୟନ୍ତି ନିୱାସଂ ଏତ୍ଥାତି ଅଜପାଲୋତି । ୟସ୍ମା ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ସମୟେ ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠେ ଅଜେ ଅତ୍ତନୋ ଛାୟାୟ ପାଲେତି ରକ୍ଖତି, ତସ୍ମା ‘ଅଜପାଲୋ’ତିସ୍ସ ନାମଂ ରୂଳ୍ହନ୍ତି ଅପରେ । ସବ୍ବଥାପି ନାମମେତଂ ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ, ତସ୍ସ ସମୀପେ । ସମୀପତ୍ଥେ ହି ଏତଂ ଭୁମ୍ମଂ ‘‘ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ’’ତି ।

ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀତି ତତ୍ରପି ଧମ୍ମଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଞ୍ଚ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ବୋଧିରୁକ୍ଖତୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗେ ଏସ ରୁକ୍ଖୋ ହୋତି । ସତ୍ତାହନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ନ ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହତୋ ଅନନ୍ତରସତ୍ତାହଂ । ଭଗୱା ହି ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହତୋ ଅପରାନିପି ତୀଣି ସତ୍ତାହାନି ବୋଧିସମୀପେୟେୱ ୱୀତିନାମେସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଭଗୱତି କିର ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନେ ‘‘ନ ଭଗୱା ୱୁଟ୍ଠାତି, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅଞ୍ଞେପି ବୁଦ୍ଧତ୍ତକରା ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ କଙ୍ଖା ଉଦପାଦି । ଅଥ ଭଗୱା ଅଟ୍ଠମେ ଦିୱସେ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଦେୱତାନଂ କଙ୍ଖଂ ଞତ୍ୱା କଙ୍ଖାୱିଧମନତ୍ଥଂ ଆକାସେ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାସଂ କଙ୍ଖଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କତୋ ଈସକଂ ପାଚୀନନିସ୍ସିତେ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗେ ଠତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ଉପଚିତାନଂ ପାରମୀନଂ ବଲାଧିଗମଟ୍ଠାନଂ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ବୋଧିରୁକ୍ଖଞ୍ଚ ଅନିମିସେହି ଚକ୍ଖୂହି ଓଲୋକୟମାନୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ଅନିମିସଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଅଥ ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଚ ଠିତଟ୍ଠାନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ପୁରତ୍ଥିମତୋ ଚ ପଚ୍ଛିମତୋ ଚ ଆୟତେ ରତନଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ରତନଚଙ୍କମଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ତତୋ ପଚ୍ଛିମଦିସାଭାଗେ ଦେୱତା ରତନଘରଂ ମାପୟିଂସୁ, ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ ୱିସେସତୋ ଅନନ୍ତନୟଂ ସମନ୍ତପଟ୍ଠାନଂ ୱିଚିନନ୍ତୋ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି, ତଂ ଠାନଂ ରତନଘରଚେତିୟଂ ନାମ ଜାତଂ । ଏୱଂ ବୋଧିସମୀପେୟେୱ ଚତ୍ତାରି ସତ୍ତାହାନି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ବୋଧିରୁକ୍ଖତୋ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତସ୍ସ ମୂଲେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି ।

ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠାସୀତି ତତୋ ଫଲସମାପତ୍ତିସମାଧିତୋ ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱୁଟ୍ଠହି, ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଚ ପନ ତତ୍ଥ ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ଭଗୱତି ଏକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରୋତି ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ଅନଭିଞ୍ଞାତୋ ଅପାକଟୋ ଏକୋ । ହୁଂହୁଙ୍କଜାତିକୋତି ସୋ କିର ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ମାନଥଦ୍ଧୋ ମାନୱସେନ କୋଧୱସେନ ଚ ସବ୍ବଂ ଅୱୋକ୍ଖଜାତିକଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘ହୁଂହୁ’’ନ୍ତି କରୋନ୍ତୋ ୱିଚରତି, ତସ୍ମା ‘‘ହୁଂହୁଙ୍କଜାତିକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ‘‘ହୁହୁକ୍କଜାତିକୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ।

ୟେନ ଭଗୱାତି ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ହି ଏତଂ କରଣୱଚନଂ। ୟେନ ୱା ଦିସାଭାଗେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ ଦିସାଭାଗେନ ଉପସଙ୍କମି । ଅଥ ୱା ୟେନାତି ହେତୁଅତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ, ୟେନ କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରରୋଗଦୁକ୍ଖାଭିପୀଳିତତ୍ତା ଆତୁରକାୟେହି ମହାଜନେହି ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ରୋଗତିକିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ, ନାନାୱିଧକିଲେସବ୍ୟାଧିପୀଳିତତ୍ତା ଆତୁରଚିତ୍ତେହି ଦେୱମନୁସ୍ସେହି କିଲେସବ୍ୟାଧିତିକିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନାଦିକାରଣେହି ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ । ତେନ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖଂ ଛିନ୍ଦିତୁକାମୋ ଉପସଙ୍କମି ।

ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ୟଂ ଠାନଂ ଉପସଙ୍କମି, ତତୋପି ଭଗୱତୋ ସମୀପଭୂତଂ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମୋଦୀତି ସମଂ ସମ୍ମା ୱା ମୋଦି, ଭଗୱା ଚାନେନ, ସୋପି ଭଗୱତା ‘‘କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଖମନୀୟଂ କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିସନ୍ଥାରକରଣୱସେନ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି । ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ସମ୍ମୋଦନାରହଂ ସମ୍ମୋଦଜନନୟୋଗ୍ଗଂ । କଥନ୍ତି କଥାସଲ୍ଲାପଂ । ସାରଣୀୟନ୍ତି ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ସାଧୁଜନେହି ପୱତ୍ତେତବ୍ବଂ, କାଲନ୍ତରେ ୱା ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ । ୱୀତିସାରେତ୍ୱାତି ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ, ଅତିସମ୍ମୁଖାଦିକେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ‘‘କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ତତ୍ଥ କିତ୍ତାୱତାତି କିତ୍ତକେନ ପମାଣେନ । ନୂତି ସଂସୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଖୋତି ପଦପୂରଣେ । ଭୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଜାତିସମୁଦାଗତଂ ଆଲପନଂ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭୋୱାଦି ନାମ ସୋ ହୋତି, ସଚେ ହୋତି ସକିଞ୍ଚନୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୭; ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬) । ଗୋତମାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । କଥଂ ପନାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସମ୍ପତିସମାଗତୋ ଭଗୱତୋ ଗୋତ୍ତଂ ଜାନାତୀତି ? ନାୟଂ ସମ୍ପତିସମାଗତୋ, ଛବ୍ବସ୍ସାନି ପଧାନକରଣକାଲେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେହି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚରମାନୋପି, ଅପରଭାଗେ ତଂ ୱତଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲାୟଂ ସେନନିଗମେ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ହୁତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରମାନୋପି ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବୋ ଚେୱ ସଲ୍ଲପିତପୁବ୍ବୋ ଚ । ତେନ ସୋ ପୁବ୍ବେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେହି ଗୟ୍ହମାନଂ ଭଗୱତୋ ଗୋତ୍ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ, ‘‘ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱା ଭଗୱା ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଅନୋମନଦୀତୀରେ ପବ୍ବଜିତୋ, ତତୋ ପଭୁତି ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ପାକଟୋ ପଞ୍ଞାତୋ, ନ ତସ୍ସ ଗୋତ୍ତଜାନନେ କାରଣଂ ଗୱେସିତବ୍ବଂ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣକରଣା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱକରାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ କିତ୍ତାୱତାତି ଏତେନ ୟେହି ଧମ୍ମେହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ପରିମାଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । କତମେ ଚ ପନାତି ଇମିନା ତେସଂ ସରୂପଂ ପୁଚ୍ଛତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେନ ପୁଟ୍ଠସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ସିଖାପତ୍ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି, ନ ପନ ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । କସ୍ମା ? ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅଭାଜନଭାୱତୋ । ତଥା ହି ତସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ନ ସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ସ, ଏୱଂ ଉପକସ୍ସ ଆଜୀୱକସ୍ସ ବୁଦ୍ଧଗୁଣପ୍ପକାସନଂ । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତୋ ହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ପରେସଂ ସୁଣନ୍ତାନମ୍ପି ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାନଂ ସରଣଦାନଂ ୱିୟ ୱାସନାଭାଗିୟମେୱ ଜାତଂ, ନ ସେକ୍ଖଭାଗିୟଂ, ନ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟଂ । ଏସା ହି ଧମ୍ମତାତି ।

ତତ୍ଥ ୟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୟୋ ବାହିତପାପଧମ୍ମତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକତାୟ ହୁଂହୁଙ୍କାରକସାୱାଦିପାପଧମ୍ମୟୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା କେୱଲଂ ଜାତିମତ୍ତକେନ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞଂ ପଟିଜାନାତି । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବାହିତପାପଧମ୍ମତ୍ତା ହୁଂହୁଙ୍କାରପ୍ପହାନେନ ନିହୁଂହୁଙ୍କୋ, ରାଗାଦିକସାୱାଭାୱେନ ନିକ୍କସାୱୋ, ଭାୱନାନୁୟୋଗୟୁତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ୟତତ୍ତୋ, ସୀଲସଂୟମେନ ୱା ସଂୟତଚିତ୍ତତାୟ ୟତତ୍ତୋ, ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତେହି ୱେଦେହି ଅନ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରପରିୟୋସାନଂ ନିବ୍ବାନଂ, ୱେଦାନଂ ୱା ଅନ୍ତଂ ଗତତ୍ତା ୱେଦନ୍ତଗୂ। ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୱୁସିତତ୍ତା ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ, ଧମ୍ମେନ ସୋ ବ୍ରହ୍ମୱାଦଂ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଏତଂ ୱାଦଂ ଧମ୍ମେନ ଞାୟେନ ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ସ ସକଲଲୋକସନ୍ନିୱାସେପି କୁହିଞ୍ଚି ଏକାରମ୍ମଣେପି ରାଗୁସ୍ସଦୋ, ଦୋସୁସ୍ସଦୋ, ମୋହୁସ୍ସଦୋ, ମାନୁସ୍ସଦୋ, ଦିଟ୍ଠୁସ୍ସଦୋତି ଇମେ ଉସ୍ସଦା ନତ୍ଥି, ଅନୱସେସଂ ପହୀନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ସାୱତ୍ଥିୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ସୱତ୍ଥସ୍ସ ନାମ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନେ ମାପିତତ୍ତା ସାୱତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା କାକନ୍ଦୀ, ମାକନ୍ଦୀତି । ଏୱଂ ତାୱ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ଭଣନ୍ତି – ୟଂକିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ସବ୍ବମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସାୱତ୍ଥି । ସତ୍ଥସମାୟୋଗେ ଚ କିମେତ୍ଥ ଭଣ୍ଡମତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛିତେ ସବ୍ବମତ୍ଥୀତିପି ୱଚନଂ ଉପାଦାୟ ସାୱତ୍ଥୀତି ।

‘‘ସବ୍ବଦା ସବ୍ବୂପକରଣଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସମୋହିତଂ ।

ତସ୍ମା ସବ୍ବମୁପାଦାୟ, ସାୱତ୍ଥୀତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪) ।

ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ, ସମୀପତ୍ଥେ ଚେତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଜେତୱନେତି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେ ଜିନାତୀତି ଜେତୋ, ରଞ୍ଞା ୱା ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନେ ଜିତେ ଜାତୋତି ଜେତୋ, ମଙ୍ଗଲକମ୍ୟତାୟ ୱା ତସ୍ସ ଏୱଂ ନାମମେୱ କତନ୍ତି ଜେତୋ । ୱନୟତୀତି ୱନଂ, ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତନି ଭତ୍ତିଂ କରୋତି ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନୁକେ ଇତି ୱା ୱନଂ, ନାନାୱିଧକୁସୁମଗନ୍ଧସମ୍ମୋଦମତ୍ତକୋକିଲାଦିୱିହଙ୍ଗୱିରୁତାଲାପେହି ମନ୍ଦମାରୁତଚଲିତରୁକ୍ଖସାଖାପଲ୍ଲୱହତ୍ଥେହି ଚ ‘‘ଏଥ ମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ପାଣିନୋ ୟାଚତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେତସ୍ସ ୱନଂ ଜେତୱନଂ। ତଞ୍ହି ଜେତେନ କୁମାରେନ ରୋପିତଂ ସଂୱଦ୍ଧିତଂ ପରିପାଲିତଂ । ସୋୱ ତସ୍ସ ସାମୀ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଜେତୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ ଜେତୱନେ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେତି ମାତାପିତୂହି ଗହିତନାମୱସେନ ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ସୋ ମହାସେଟ୍ଠି, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିତାୟ ପନ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡଂ ଦେତି, ତସ୍ମା ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଣିନୋ ୱିସେସେନ ପବ୍ବଜିତାତି ଆରାମୋ, ପୁପ୍ଫଫଲାଦିସୋଭାୟ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦିପଞ୍ଚୱିଧସେନାସନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ରମନ୍ତି ଅଭିରମନ୍ତି ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂୟେୱ ଆନେତ୍ୱା ରମେତୀତି ଆରାମୋ। ସୋ ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି କୋଟିସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ସେନାସନାନି କାରାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହି ହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ୱିହାରମହଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚତୁପଞ୍ଞାସହିରଞ୍ଞକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଜେତୱନେ’’ତି ୱଚନଂ ପୁରିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ, ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ପଚ୍ଛିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ । ଉଭୟମ୍ପି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପରିଚ୍ଚାଗୱିସେସପରିଦୀପନେନ ପୁଞ୍ଞକାମାନଂ ଆୟତିଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକପାସାଦକରଣୱସେନ ଭୂମିୱିକ୍କୟଲଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠାରସ ହିରଞ୍ଞକୋଟିୟୋ ଅନେକକୋଟିଅଗ୍ଘନକା ରୁକ୍ଖା ଚ ଜେତସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଚତୁପଞ୍ଞାସ କୋଟିୟୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ । ଇତି ତେସଂ ପରିଚ୍ଚାଗପରିକିତ୍ତନେନ ‘‘ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକାମା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଞ୍ଞକାମେ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜେତୀତି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ‘‘ଜେତୱନେ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ଜେତୱନେ ୱିହରତି, ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟ’’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟଂ ୱିହରିତୁନ୍ତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ନନୁ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ଏତଂ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟଦିଦଂ ସାୱତ୍ଥିୟା ସମୀପେ ଜେତୱନଂ, ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହିସ୍ସ ସାୱତ୍ଥିୱଚନଂ, ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସେସୱଚନନ୍ତି ।

ଆୟସ୍ମା ଚ ସାରିପୁତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ । ଚସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ । ରୂପସାରିୟା ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋତି ସାରିପୁତ୍ତୋ । ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି ପୂଜାୱଚନଂ । ଗୁଣୱିସେସେହି ମହନ୍ତୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋତି ହି ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ । ରେୱତୋତି ଖଦିରୱନିକରେୱତୋ, ନ କଙ୍ଖାରେୱତୋ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ଦିୱସେ ଭଗୱା ରତ୍ତସାଣିପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣୟୂପୋ, ପୱାଳଧଜପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପବ୍ବତୋ, ନୱୁତିହଂସସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଧତରଟ୍ଠୋ ହଂସରାଜା, ସତ୍ତରତନସମୁଜ୍ଜଲାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱତ୍ତି ରାଜା, ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗଗନମଜ୍ଝେ ଚନ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଇମେ ଅଗ୍ଗସାୱକା ମହାସାୱକା ଚ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ୱନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନଭିକ୍ଖୂ ତେ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅଭାସି । ଭଗୱା ହି ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନେ ପରମେନ ଉପସମେନ ସମନ୍ନାଗତେ ପରମାୟ ଆକପ୍ପସମ୍ପତ୍ତିୟା ୟୁତ୍ତେ ଉପସଙ୍କମନ୍ତେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ପସନ୍ନମାନସୋ ତେସଂ ଗୁଣୱିସେସପରିକିତ୍ତନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ‘‘ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତି । ପସାଦୱସେନ ଏତଂ ଆମେଡିତଂ, ପସଂସାୱସେନାତିପି ୱତ୍ତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେତି ଏୱଂ ଭଗୱତା ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁତ୍ତେ । ଅଞ୍ଞତରୋତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟୋ, ତସ୍ସଂ ପରିସାୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଜାତୋ । ସୋ ହି ଉଳାରଭୋଗା ବ୍ରାହ୍ମଣମହାସାଲକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋ । ତସ୍ସ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ଲୋକିୟା ଉଭତୋସୁଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣସିକ୍ଖାନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥାତି ୱଦନ୍ତି, ଭଗୱା ଚ ଏତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ୱଦତି, ହନ୍ଦାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଲକ୍ଖଣଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହି ଭଗୱା ତଦା ତେ ଥେରେ ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ଅଭାସି । ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ହି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିବ୍ବଚନଂ । ଅରିୟା ପନ ବାହିତପାପତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ବାହିତପାପୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସମଚରିୟା ସମଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୮୮) । ୱକ୍ଖତି ଚ ‘‘ବାହିତ୍ୱା ପାପକେ ଧମ୍ମେ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦ୍ଦସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ସିଖାପତ୍ତମତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ବାହିତ୍ୱାତି ବହି କତ୍ୱା, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ପଜହିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପକେ ଧମ୍ମେତି ଲାମକେ ଧମ୍ମେ, ଦୁଚ୍ଚରିତୱସେନ ତିୱିଧଦୁଚ୍ଚରିତଧମ୍ମେ, ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୱସେନ ଦ୍ୱାଦସାକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେ, କମ୍ମପଥୱସେନ ଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥେ, ପୱତ୍ତିଭେଦୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେ ସବ୍ବେପି ଅକୁସଲଧମ୍ମେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ଚରନ୍ତି ସଦା ସତାତି ୟେ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତତାୟ ସବ୍ବକାଲଂ ରୂପାଦୀସୁ ଛସୁପି ଆରମ୍ମଣେସୁ ସତତୱିହାରୱସେନ ସତା ସତିମନ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ଚରନ୍ତି । ସତିଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ସମ୍ପଜଞ୍ଞମ୍ପି ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଖୀଣସଂୟୋଜନାତି ଚତୂହିପି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ଦସୱିଧସ୍ସ ସଂୟୋଜନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ପରିକ୍ଖୀଣସଂୟୋଜନା । ବୁଦ୍ଧାତି ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧେନ ବୁଦ୍ଧା । ତେ ଚ ପନ ସାୱକବୁଦ୍ଧା, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ତିୱିଧା, ତେସୁ ଇଧ ସାୱକବୁଦ୍ଧା ଅଧିପ୍ପେତା । ତେୱେ ଲୋକସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ତେ ସେଟ୍ଠତ୍ଥେନ ବ୍ରାହ୍ମଣସଙ୍ଖାତେ ଧମ୍ମେ ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ଜାତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଭୂତସ୍ସ ୱା ଭଗୱତୋ ଓରସପୁତ୍ତାତି ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ପରମତ୍ଥତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ, ନ ଜାତିଗୋତ୍ତମତ୍ତେହି, ନ ଜଟାଧାରଣାଦିମତ୍ତେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଇମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣକରା ଧମ୍ମା ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତ୍ୱା କଥିତା, ନାନଜ୍ଝାସୟତାୟ ପନ ସତ୍ତାନଂ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଅଭିଲାପନାନତ୍ତେନ ଦେସନାନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ମହାକସ୍ସପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ତଞ୍ହି ମହାମନ୍ଧାତୁମହାଗୋୱିନ୍ଦାଦୀହି ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ରାଜଗହ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଦୁରଭିଭୱନୀୟତ୍ତା ପଟିରାଜୂନଂ ଗହଭୂତନ୍ତି ରାଜଗହ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞେନେତ୍ଥ ପକାରେନ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । କିନ୍ତେହି ? ନାମମେତଂ ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ । ତଂ ପନେତଂ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଚକ୍କୱତ୍ତିକାଲେ ଚ ନଗରଂ ହୋତି, ସେସକାଲେ ସୁଞ୍ଞଂ ୟକ୍ଖପରିଗ୍ଗହିତଂ ତେସଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୱେଳୁୱନେ କଲନ୍ଦକନିୱାପେତି ୱେଳୁୱନନ୍ତି ତସ୍ସ ୱିହାରସ୍ସ ନାମଂ । ତଂ କିର ଅଟ୍ଠାରସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱସନାନୁଚ୍ଛୱିକାୟ ମହତିୟା ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଅଞ୍ଞେହି ଚ ପାସାଦକୁଟିଲେଣମଣ୍ଡପଚଙ୍କମଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାଦୀହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ବହି ୱେଳୂହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଅହୋସି ନୀଲୋଭାସଂ ମନୋରମଂ, ତେନ ‘‘ୱେଳୁୱନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କଲନ୍ଦକାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ନିୱାପଂ ଅଦଂସୁ, ତସ୍ମା ‘‘କଲନ୍ଦକନିୱାପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପୁବ୍ବେ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ କୀଳନତ୍ଥଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ସୁରାମଦମତ୍ତୋ ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ଉପଗତୋ ସୁପି, ପରିଜନୋପିସ୍ସ ‘‘ସୁତ୍ତୋ ରାଜା’’ତି ପୁପ୍ଫଫଲାଦୀହି ପଲୋଭିୟମାନୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ପକ୍କାମି । ଅଥ ସୁରାଗନ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମା ରୁକ୍ଖସୁସିରା କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅଭିମୁଖୋ ଆଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରୁକ୍ଖଦେୱତା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ଜୀୱିତଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି କଲନ୍ଦକୱେସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା କଣ୍ଣମୂଲେ ସଦ୍ଦମକାସି । ରାଜା ପଟିବୁଜ୍ଝି, କଣ୍ହସପ୍ପୋ ନିୱତ୍ତୋ । ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ କାଳକାୟ ମମ ଜୀୱିତଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି କାଳକାନଂ ନିୱାପଂ ତତ୍ଥ ପଟ୍ଠପେସି, ଅଭୟଘୋସଞ୍ଚ ଘୋସାପେସି । ତସ୍ମା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଂ ‘‘କଲନ୍ଦକନିୱାପ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତଂ । କଲନ୍ଦକାତି ହି କାଳକାନଂ ନାମଂ, ତସ୍ମିଂ ୱେଳୁୱନେ କଲନ୍ଦକନିୱାପେ।

ମହାକସ୍ସପୋତି ମହନ୍ତେହି ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହନ୍ତୋ କସ୍ସପୋତି ମହାକସ୍ସପୋ, ଅପିଚ କୁମାରକସ୍ସପତ୍ଥେରଂ ଉପାଦାୟ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ‘‘ମହାକସ୍ସପୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପିପ୍ପଲିଗୁହାୟନ୍ତି ତସ୍ସା କିର ଗୁହାୟ ଦ୍ୱାରସମୀପେ ଏକୋ ପିପ୍ପଲିରୁକ୍ଖୋ ଅହୋସି, ତେନ ସା ‘‘ପିପ୍ପଲିଗୁହା’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତସ୍ସଂ ପିପ୍ପଲିଗୁହାୟଂ । ଆବାଧିକୋତି ଆବାଧୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଆବାଧିକୋ, ବ୍ୟାଧିକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖିତୋତି କାୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସଞ୍ଜାତଂ ଅସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଳ୍ହଗିଲାନୋତି ଅଧିମତ୍ତଗେଲଞ୍ଞୋ, ତଂ ପନ ଗେଲଞ୍ଞଂ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିୱାସେସି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିତ୍ତଂ ଅଭାସି, ତେନେୱ ଥେରସ୍ସ ସୋ ଆବାଧୋ ୱୂପସମି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗସଂୟୁତ୍ତେ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ପିପ୍ପଲିଗୁହାୟଂ ୱିହରତି ଆବାଧିକୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ ବାଳ୍ହଗିଲାନୋ । ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ତେନୁପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ନିସଜ୍ଜ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଏତଦୱୋଚ – ‘କଚ୍ଚି ତେ, କସ୍ସପ, ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ନୋ ଅଭିକ୍କମନ୍ତି, ପଟିକ୍କମୋସାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି ନୋ ଅଭିକ୍କମୋ’ତି ? ‘ନ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଖମନୀୟଂ, ନ ୟାପନୀୟଂ, ବାଳ୍ହା ମେ ଭନ୍ତେ, ଦୁକ୍ଖା ୱେଦନା ଅଭିକ୍କମନ୍ତି ନୋ ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ଅଭିକ୍କମୋସାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି ନୋ ପଟିକ୍କମୋ’ତି ।

‘‘‘ସତ୍ତିମେ, କସ୍ସପ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ମୟା ସମ୍ମଦକ୍ଖାତା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି । କତମେ ସତ୍ତ ? ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଖୋ, କସ୍ସପ, ମୟା ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ଖୋ, କସ୍ସପ, ମୟା ସମ୍ମଦକ୍ଖାତୋ ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଇମେ ଖୋ, କସ୍ସପ, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ମୟା ସମ୍ମଦକ୍ଖାତା ଭାୱିତା ବହୂଲୀକତା ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’ତି । ‘ତଗ୍ଘ ଭଗୱା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ତଗ୍ଘ, ସୁଗତ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’’ତି ।

‘‘ଇଦମୱୋଚ ଭଗୱା । ଅତ୍ତମନୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭଗୱତୋ ଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦି । ୱୁଟ୍ଠହି ଚାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ତମ୍ହା ଆବାଧା, ତଥା ପହୀନୋ ଚାୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସୋ ଆବାଧୋ ଅହୋସୀ’’ତି ।

ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ତମ୍ହା ଆବାଧା ୱୁଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।

ଏତଦହୋସୀତି ପୁବ୍ବେ ଗେଲଞ୍ଞଦିୱସେସୁ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକେହି ଉପନୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହାରେ ଏୱ ଅହୋସି । ଅଥସ୍ସ ତମ୍ହା ଆବାଧା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଏତଂ ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପରିୱିତକ୍କୋ ଅହୋସି । ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଦେୱତାସତାନୀତି ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପରିଚାରିକା ପଞ୍ଚସତା କକୁଟପାଦିନିୟୋ ଅଚ୍ଛରାୟୋ । ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନାନି ହୋନ୍ତୀତି ଥେରସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସାମାତି ପଞ୍ଚପିଣ୍ଡପାତସତାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେହି ଆଦାୟ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଠତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗଣ୍ହଥ, ସଙ୍ଗହଂ ନୋ କରୋଥା’’ତି ୱଦମାନା ପିଣ୍ଡପାତଦାନେ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିଲାଭାୟା’’ତି ।

ସକ୍କୋ କିର ଦେୱରାଜା ଥେରସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ତା ଅଚ୍ଛରାୟୋ ଉୟ୍ୟୋଜେସି ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠଂ କରୋଥା’’ତି । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମାସୁ ସବ୍ବାସୁ ଗତାସୁ କଦାଚି ଏକିସ୍ସାପି ହତ୍ଥତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଥେରୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ତଂ ତସ୍ସା ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି । ପଟିକ୍ଖିପି ଥେରୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗଣ୍ହଥ, ମୟ୍ହଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱଦନ୍ତିୟୋ ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ତୁମ୍ହେ କତପୁଞ୍ଞା ମହାଭୋଗା, ଅହଂ ଦୁଗ୍ଗତାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମା ନୋ ନାସେଥ, ସଙ୍ଗହଂ ନୋ କରୋଥା’’ତି ୱଦନ୍ତିୟୋ ପୁନପି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନପି ଅପଗନ୍ତୁଂ ଅନିଚ୍ଛମାନା ୟାଚନ୍ତିୟୋ ‘‘ନ ଅତ୍ତନୋ ପମାଣଂ ଜାନାଥ, ଅପଗଚ୍ଛଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଚ୍ଛରଂ ପହରି । ତା ଥେରସ୍ସ ଅଚ୍ଛରାସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ସନ୍ତଜ୍ଜିତା ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତିୟୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଦେୱତାସତାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା’’ତି ।

ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ ଏକଂ ସମୟଂ, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ୱିହାରନିୱାସନପରିୱତ୍ତନୱସେନ ନିୱାସନଂ ଦଳ୍ହଂ ନିୱାସେତ୍ୱା । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା । ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀତି ପିଣ୍ଡପାତତ୍ଥାୟ ପାୱିସି । ଦଲିଦ୍ଦୱିସିଖାତି ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସାନଂ ୱସନୋକାସୋ । କପଣୱିସିଖାତି ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୀନମନୁସ୍ସାନଂ ୱାସୋ । ପେସକାରୱିସିଖାତି ତନ୍ତୱାୟୱାସୋ । ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱାତି କଥଂ ଅଦ୍ଦସ ? ‘‘ଆବାଧା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ କସ୍ସପୋ କିନ୍ନୁ ଖୋ କରୋତୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ୱେଳୁୱନେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱ ଭଗୱା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଅଦ୍ଦସ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ୟାୟଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ଅଚ୍ଛରାସତେହି ଉପନୀତଂ ଅନେକସୂପଂ ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଦିବ୍ବପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା କପଣଜନାନୁଗ୍ଗହପ୍ପଟିପତ୍ତି ୱୁତ୍ତା, ଏତମତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପରମପ୍ପିଚ୍ଛତାଦସ୍ସନମୁଖେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ତାଦୀଭାୱାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅନଞ୍ଞପୋସିନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ପୋସେତୀତି ଅଞ୍ଞପୋସୀ, ନ ଅଞ୍ଞପୋସୀ ଅନଞ୍ଞପୋସୀ, ଅତ୍ତନା ପୋସେତବ୍ବସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅଦୁତିୟୋ, ଏକକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଥେରସ୍ସ ସୁଭରତଂ ଦସ୍ସେତି । ଥେରୋ ହି କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନ ଚ ପିଣ୍ଡପାତେନ ଅତ୍ତାନମେୱ ପୋସେନ୍ତୋ ପରମପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରତି, ଅଞ୍ଞଂ ଞାତିମିତ୍ତାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ନ ପୋସେତି କତ୍ଥଚି ଅଲଗ୍ଗଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞେନ ଅଞ୍ଞତରେନ ପୋସେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତୋ ଅନଞ୍ଞପୋସୀ । ୟୋ ହି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଦାୟକେ ପଟିବଦ୍ଧଚତୁପଚ୍ଚୟୋ ସୋ ଅନଞ୍ଞପୋସୀ ନାମ ନ ହୋତି ଏକାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତୋ। ଥେରୋ ପନ ‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୯) ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଜଙ୍ଘାବଲଂ ନିସ୍ସାୟ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ କୁଲେସୁ ନିଚ୍ଚନୱୋ ହୁତ୍ୱା ମିସ୍ସକଭତ୍ତେନ ୟାପେତି । ତଥା ହି ନଂ ଭଗୱା ଚନ୍ଦୂପମପ୍ପଟିପଦାୟ ଥୋମେସି । ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣେହି ପତ୍ଥଟୟସଂ, ତେନେୱ ୱା ଅନଞ୍ଞପୋସିଭାୱେନ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାହି ଞାତଂ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞାତନ୍ତି ସବ୍ବସୋ ପହୀନତଣ୍ହତାୟ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକନିକାମନହେତୁ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାପନୱସେନ ନ ଞାତଂ । ଅୱୀତତଣ୍ହୋ ହି ପାପିଚ୍ଛୋ କୁହକତାୟ ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟେନ ଅତ୍ତାନଂ ଜାନାପେତି । ଦନ୍ତନ୍ତି ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଉତ୍ତମଦମନେନ ଦନ୍ତଂ । ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱିମୁତ୍ତିସାରେ ଅୱଟ୍ଠିତଂ, ଅସେକ୍ଖସୀଲକ୍ଖନ୍ଧାଦିକେ ୱା ସୀଲାଦିସାରେ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ଖୀଣାସୱଂ ୱନ୍ତଦୋସନ୍ତି କାମାସୱାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଆସୱାନଂ ଅନୱସେସଂ ପହୀନତ୍ତା ଖୀଣାସୱଂ । ତତୋ ଏୱ ରାଗାଦିଦୋସାନଂ ସବ୍ବସୋ ୱନ୍ତତ୍ତା ୱନ୍ତଦୋସଂ । ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣଂ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ୱଦାମୀତି । ଇଧାପି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦେସନାନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଅଜକଲାପକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ସତ୍ତମେ ପାୱାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ନଗରେ । ଅଜକଲାପକେ ଚେତିୟେତି ଅଜକଲାପକେନ ନାମ ୟକ୍ଖେନ ପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଅଜକଲାପକ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠାନେ। ସୋ କିର ୟକ୍ଖୋ ଅଜେ କଲାପେ କତ୍ୱା ବନ୍ଧନେନ ଅଜକୋଟ୍ଠାସେନ ସଦ୍ଧିଂ ବଲିଂ ପଟିଚ୍ଛତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ‘‘ଅଜକଲାପକୋ’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । କେଚି ପନାହୁ – ଅଜକେ ୱିୟ ସତ୍ତେ ଲାପେତୀତି ଅଜକଲାପକୋତି । ତସ୍ସ କିର ସତ୍ତା ବଲିଂ ଉପନେତ୍ୱା ୟଦା ଅଜସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା ବଲିଂ ଉପହରନ୍ତି, ତଦା ସୋ ତୁସ୍ସତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଜକଲାପକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ସୋ ପନ ୟକ୍ଖୋ ଆନୁଭାୱସମ୍ପନ୍ନୋ କକ୍ଖଳୋ ଫରୁସୋ ତତ୍ଥ ଚ ସନ୍ନିହିତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ଠାନଂ ମନୁସ୍ସା ଚିତ୍ତିଂ କରୋନ୍ତି, କାଲେନ କାଲଂ ବଲିଂ ଉପହରନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଜକଲାପକେ ଚେତିୟେ’’ତି । ଅଜକଲାପକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେତି ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱିମାନେ ।

ତଦା କିର ସତ୍ଥା ତଂ ୟକ୍ଖଂ ଦମେତୁକାମୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଅଜକଲାପକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଦ୍ୱାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦୋୱାରିକଂ ଭୱନପୱିସନତ୍ଥାୟ ୟାଚି । ସୋ ‘‘କକ୍ଖଳୋ, ଭନ୍ତେ, ଅଜକଲାପକୋ ୟକ୍ଖୋ, ସମଣୋତି ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ୱା ଗାରୱଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ଏୱ ଜାନାଥ, ମୟ୍ହଂ ପନ ତସ୍ସ ଅନାରୋଚନଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତାୱଦେୱ ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗତସ୍ସ ଅଜକଲାପକସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ୱାତୱେଗେନ ଅଗମାସି । ସତ୍ଥା ଅନ୍ତୋଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଜକଲାପକସ୍ସ ନିସୀଦନମଣ୍ଡପେ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ୟକ୍ଖସ୍ସ ଓରୋଧା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସତ୍ଥା ତାସଂ କାଲୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କଥେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପାୱାୟଂ ୱିହରତି ଅଜକଲାପକେ ଚେତିୟେ ଅଜକଲାପକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ’’ତି ।

ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସାତାଗିରହେମୱତା ଅଜକଲାପକସ୍ସ ଭୱନମତ୍ଥକେନ ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଗମନେ ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତା ସତ୍ଥାରଂ ଅଜକଲାପକସ୍ସ ଭୱନେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗମିସ୍ସାମା’’ତି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତା ୟକ୍ଖସନ୍ନିପାତେ ଅଜକଲାପକଂ ଦିସ୍ୱା ତୁଟ୍ଠିଂ ପୱେଦୟିଂସୁ ‘‘ଲାଭା ତେ, ଆୱୁସୋ, ଅଜକଲାପକ, ୟସ୍ସ ତେ ଭୱନେ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୟିରୁପାସସ୍ସୁ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସୁଣାହୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ମମ ଭୱନେ ନିସିନ୍ନଭାୱଂ କଥେନ୍ତୀ’’ତି କୋଧାଭିଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟ୍ହଂ ତେନ ସମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଗାମୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟକ୍ଖସନ୍ନିପାତତୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ପାଦଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତଂ ପବ୍ବତକୂଟଂ ଅକ୍କମି, ତଂ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଅହୋସି । ସେସଂ ଏତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଆଳୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧.୨୪୬) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଜକଲାପକସ୍ସ ସମାଗମୋ ହି ଆଳୱକସମାଗମସଦିସୋୱ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ହକରଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଭୱନତୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିକ୍ଖମନଂ ପୱେସନଞ୍ଚ । ଅଜକଲାପକୋ ହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ‘‘ଏତେହିୟେୱ ତଂ ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱାତମଣ୍ଡଲାଦିକେ ନୱୱସ୍ସେ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେହି ଭଗୱତୋ ଚଲନମତ୍ତମ୍ପି କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ନାନାୱିଧପ୍ପହରଣହତ୍ଥେ ଅତିୱିୟ ଭୟାନକରୂପେ ଭୂତଗଣେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅନ୍ତନ୍ତେନେୱ ଚରନ୍ତୋ ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ୱିପ୍ପକାରଂ କତ୍ୱାପି ଭଗୱତୋ କିଞ୍ଚି କେସଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ଚଲନଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । କେୱଲଂ ପନ ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ମଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ମୟ୍ହଂ ଭୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସୀଦତୀ’’ତି କୋଧୱସେନ ପଜ୍ଜଲି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଚଣ୍ଡସ୍ସ କୁକ୍କୁରସ୍ସ ନାସାୟ ପିତ୍ତଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସୋ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଚଣ୍ଡତରୋ ଅସ୍ସ, ଏୱମେୱାୟଂ ୟକ୍ଖୋ ମୟି ଇଧ ନିସିନ୍ନେ ଚିତ୍ତଂ ପଦୂସେତି, ୟଂନୂନାହଂ ବହି ନିକ୍ଖମେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ସୟମେୱ ଭୱନତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟଂ ଅନ୍ଧକରଣତମସି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିୱିରହିତେ ବହଲନ୍ଧକାରେତି ଅତ୍ଥୋ । ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ କିର ତଦା ଅନ୍ଧକାରୋ ପୱତ୍ତୀତି । ଦେୱୋତି ମେଘୋ ଏକମେକଂ ଫୁସିତକଂ ଉଦକବିନ୍ଦୁଂ ପାତେତି । ଅଥ ୟକ୍ଖୋ ‘‘ଇମିନା ସଦ୍ଦେନ ତାସେତ୍ୱା ଇମଂ ସମଣଂ ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍କୁଲୋ’’ତିଆଦିନା ତଂ ଭିଂସନଂ ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଜକଲାପକୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଂ, ଛମ୍ଭିତତ୍ତନ୍ତି ଊରୁତ୍ଥମ୍ଭକସରୀରସ୍ସ ଛମ୍ଭିତଭାୱଂ । ଲୋମହଂସନ୍ତି ଲୋମାନଂ ପହଟ୍ଠଭାୱଂ, ତୀହିପି ପଦେହି ଭୟୁପ୍ପତ୍ତିମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଉପସଙ୍କମୀତି କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱମଧିପ୍ପାୟୋ ଉପସଙ୍କମି, ନନୁ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଅକାସୀତି ? ସଚ୍ଚମକାସି, ତଂ ପନେସ ‘‘ଅନ୍ତୋଭୱନେ ଖେମଟ୍ଠାନେ ଥିରଭୂମିୟଂ ଠିତସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି କାତୁଂ ଅସକ୍ଖି, ଇଦାନି ବହି ଠିତଂ ଏୱଂ ଭିଂସାପେତ୍ୱା ପଲାପେତୁଂ ସକ୍କା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଉପସଙ୍କମି । ଅୟଞ୍ହି ୟକ୍ଖୋ ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ‘‘ଥିରଭୂମୀ’’ତି ମଞ୍ଞତି, ‘‘ତତ୍ଥ ଠିତତ୍ତା ଅୟଂ ସମଣୋ ନ ଭାୟତୀ’’ତି ଚ ।

ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ଅକ୍କୁଲୋ ପକ୍କୁଲୋ’’ତି ଅକ୍କୁଲପକ୍କୁଲିକଂ ଅକାସୀତି ତୟୋ ୱାରେ ‘‘ଅକ୍କୁଲୋ ପକ୍କୁଲୋ’’ତି ଭିଂସାପେତୁକାମତାୟ ଏୱରୂପଂ ସଦ୍ଦଂ ଅକାସି । ଅନୁକରଣସଦ୍ଦୋ ହି ଅୟଂ । ତଦା ହି ସୋ ୟକ୍ଖୋ ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ମହାପଥୱିଂ ପରିୱତ୍ତେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ମହତା ଉସ୍ସାହେନ ଅସନିସତସଦ୍ଦସଙ୍ଘାଟଂ ୱିୟ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପୁଞ୍ଜୀକତଂ ହୁତ୍ୱା ୱିନିଚ୍ଛରନ୍ତଂ ଦିସାଗଜାନଂ ହତ୍ଥିଗଜ୍ଜିତଂ, କେସରସୀହାନଂ ସୀହନିନ୍ନାଦଂ, ୟକ୍ଖାନଂ ହିଂକାରସଦ୍ଦଂ, ଭୂତାନଂ ଅଟ୍ଟହାସଂ, ଅସୁରାନଂ ଅପ୍ଫୋଟନଘୋସଂ, ଇନ୍ଦସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ୱଜିରନିଗ୍ଘାତନିଗ୍ଘୋସଂ, ଅତ୍ତନୋ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ୱିପ୍ଫାରିକତାୟ ଭୟାନକତାୟ ଚ ଅୱସେସସଦ୍ଦଂ ଅୱହସନ୍ତମିୱ ଅଭିଭୱନ୍ତମିୱ ଚ କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନମହାୱାତମଣ୍ଡଲିକାୟ ୱିନିଗ୍ଘୋସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ହଦୟଂ ଫାଲେନ୍ତଂ ୱିୟ ମହନ୍ତଂ ପଟିଭୟନିଗ୍ଘୋସଂ ଅବ୍ୟତ୍ତକ୍ଖରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅତ୍ତନୋ ୟକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜି ‘‘ଏତେନ ଇମଂ ସମଣଂ ଭିଂସାପେତ୍ୱା ପଲାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟଂ ୟଂ ନିଚ୍ଛରତି, ତେନ ତେନ ପବ୍ବତା ପପଟିକଂ ମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ୱନପ୍ପତିଜେଟ୍ଠକେ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବେସୁ ରୁକ୍ଖଲତାଗୁମ୍ବେସୁ ପତ୍ତଫଲପୁପ୍ଫାନି ସୀଦୟିଂସୁ, ତିୟୋଜନସହସ୍ସୱିତ୍ଥତୋପି ହିମୱନ୍ତପବ୍ବତରାଜା ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ଭୁମ୍ମଦେୱତା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦେୱତାନମ୍ପି ଅହୁଦେୱ ଭୟଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଲୋମହଂସୋ, ପଗେୱ ମନୁସ୍ସାନଂ । ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଅପଦଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦାନଂ ମହାପଥୱିୟା ଉନ୍ଦ୍ରିୟନକାଲୋ ୱିୟ ମହତୀ ୱିଭିଂସନକା ଅହୋସି, ସକଲସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ମହନ୍ତଂ କୋଲାହଲଂ ଉଦପାଦି । ଭଗୱା ପନ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ‘‘କିମୀ’’ତି ଅମଞ୍ଞମାନୋ ନିଚ୍ଚଲୋ ନିସୀଦି, ‘‘ମା କସ୍ସଚି ଇମିନା ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି ।

ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅକ୍କୁଲ ପକ୍କୁଲ’’ ଇତି ଇମିନା ଆକାରେନ ସତ୍ତାନଂ ସୋତପଥଂ ଅଗମାସି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅନୁକରଣୱସେନ ‘‘ଅକ୍କୁଲୋ ପକ୍କୁଲୋ’’ତି, ୟକ୍ଖସ୍ସ ଚ ତସ୍ସଂ ନିଗ୍ଘୋସନିଚ୍ଛାରଣାୟଂ ଅକ୍କୁଲପକ୍କୁଲକରଣଂ ଅତ୍ଥୀତି କତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍କୁଲପକ୍କୁଲିକଂ ଅକାସୀ’’ତି ସଙ୍ଗହଂ ଆରୋପୟିଂସୁ । କେଚି ପନ ‘‘ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲ ଇତି ପଦଦ୍ୱୟସ୍ସ ପରିୟାୟାଭିଧାନୱସେନ ଅକ୍କୁଲୋ ବକ୍କୁଲୋତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି ୟଥା ‘‘ଏକଂ ଏକକ’’ନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଏକୱାରଂ ଜାତୋ ପଠମୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ଆକୁଲୋତି ଆଦିଅତ୍ଥୋ ଆକାରୋ, ତସ୍ସ ଚ କକାରାଗମଂ କତ୍ୱା ରସ୍ସତ୍ତଂ କତନ୍ତି । ଦ୍ୱେ ୱାରେ ପନ ଜାତୋ ବକ୍କୁଲୋ, କୁଲସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଜାତିପରିୟାୟୋ କୋଲଂକୋଲୋତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ୱୁତ୍ତଅଧିପ୍ପାୟାନୁୱିଧାୟୀ ଚ ସଦ୍ଦପ୍ପୟୋଗୋତି ପଠମେନ ପଦେନ ଜଲାବୁଜସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୟୋ, ଦୁତିୟେନ ଅଣ୍ଡଜଆସୀୱିସକଣ୍ହସପ୍ପାଦୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୀହାଦିକୋ ୱିୟ ଆସୀୱିସାଦିକୋ ୱିୟ ଚ ‘‘ଅହଂ ତେ ଜୀୱିତହାରକୋ’’ତି ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ୟକ୍ଖୋ ପଦଦ୍ୱୟେନ ଦସ୍ସେତୀତି ଅଞ୍ଞେ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅକ୍ଖୁଲୋ ଭକ୍ଖୁଲୋ’’ତି ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍ଖେତୁଂ ଖେପେତୁଂ ୱିନାସେତୁଂ ଉଲତି ପୱତ୍ତେତୀତି ଅକ୍ଖୁଲୋ, ଭକ୍ଖିତୁଂ ଖାଦିତୁଂ ଉଲତୀତି ଭକ୍ଖୁଲୋ । କୋ ପନେସୋ ? ୟକ୍ଖରକ୍ଖସପିସାଚସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ୟୋ କୋଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହୋ’’ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଇଧାପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏସୋତେ, ସମଣ, ପିସାଚୋତି ‘‘ଅମ୍ଭୋ, ସମଣ, ତୱ ପିସିତାସନୋ ପିସାଚୋ ଉପଟ୍ଠିତୋ’’ତି ମହନ୍ତଂ ଭେରୱରୂପଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଠତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୟକ୍ଖୋ ୱଦତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେନ ୟକ୍ଖେନ କାୟୱାଚାହି ପୱତ୍ତିୟମାନଂ ୱିପ୍ପକାରଂ । ତେନ ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅନଭିଭୱନୀୟସ୍ସ ହେତୁଭୂତଂ ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନିରୁପକ୍କିଲେସତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ତାୟଂ ୱେଲାୟନ୍ତି ତସ୍ସଂ ୱିପ୍ପକାରକରଣୱେଲାୟଂ । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଅସ୍ସ ଅଗଣନହେତୁଭୂତଂ ଧମ୍ମାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟଦା ସକେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ସକଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମେସୁ । ପାରଗୂତି ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟପାରିପୂରିୱସେନ ପାରଙ୍ଗତୋ, ତତୋୟେୱ ତେସଂ ହେତୁଭୂତେ ସମୁଦୟେ, ତଦପ୍ପୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣେ ନିରୋଧେ, ନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଚ ପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟପାରିପୂରିୱସେନ ପାରଗତୋ । ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାମ ହୋତି, ସବ୍ବସୋ ସକଅତ୍ତଭାୱାୱବୋଧନେପି ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେ ଲୋକଞ୍ଚ ଲୋକସମୁଦୟଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେମୀ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୦୭; ଅ॰ ନି॰ ୪.୪୫) । ଅଥ ୱା ସକେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମେସୁ, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମା ନାମ ଅତ୍ଥକାମସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୀଲାଦିଧମ୍ମା । ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଆଦୟୋ ହି ୱୋଦାନଧମ୍ମା ଏକନ୍ତହିତସୁଖସମ୍ପାଦନେନ ପୁରିସସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମା ନାମ, ନ ଅନତ୍ଥାୱହା ସଂକିଲେସଧମ୍ମା ୱିୟ ଅସକଧମ୍ମା । ପାରଗୂତି ତେସଂ ସୀଲାଦୀନଂ ପାରିପୂରିୟା ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତୋ ।

ତତ୍ଥ ସୀଲଂ ତାୱ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧଂ । ତେସୁ ଲୋକିୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲଂ । ତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅନେକପ୍ପଭେଦଂ । ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗଫଲୱସେନ ଦୁୱିଧଂ, ଅତ୍ଥତୋ ସମ୍ମାୱାଚାସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତସମ୍ମାଆଜୀୱା । ୟଥା ଚ ସୀଲଂ, ତଥା ସମାଧିପଞ୍ଞା ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରୱସେନ ଦୁୱିଧା । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟସମାଧି ସହ ଉପଚାରେନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ, ଲୋକୁତ୍ତରସମାଧି ମଗ୍ଗପରିୟାପନ୍ନୋ। ପଞ୍ଞାପି ଲୋକିୟା ସୁତମୟା, ଚିନ୍ତାମୟା, ଭାୱନାମୟା ଚ ସାସୱା, ଲୋକୁତ୍ତରା ପନ ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତା ଚ । ୱିମୁତ୍ତି ନାମ ଫଲୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ତସ୍ମା ସା ଲୋକୁତ୍ତରାୱ । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଲୋକିୟମେୱ, ତଂ ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଭାୱତୋ । ଏୱଂ ଏତେସଂ ସୀଲାଦିଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମେନ ଅନୱସେସତୋ ନିବ୍ବତ୍ତପାରିପୂରିୟା ପାରଂ ପରିୟନ୍ତଂ ଗତୋତି ସକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପାରଗୂ।

ଅଥ ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଧିଗମେନ ସୀଲସ୍ମିଂ ପାରଗୂ । ସୋ ହି ‘‘ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋତାପନ୍ନଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ସକଦାଗାମୀପି ଗହିତୋ ହୋତି । ଅନାଗାମିଫଲାଧିଗମେନ ସମାଧିସ୍ମିଂ ପାରଗୂ । ସୋ ହି ‘‘ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅରହତ୍ତଫଲାଧିଗମେନ ଇତରେସୁ ତୀସୁ ପାରଗୂ । ଅରହା ହି ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ଅଗ୍ଗଭୂତାୟ ଅକୁପ୍ପାୟ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଧିଗତତ୍ତା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣସ୍ସ ଚ ପରିୟୋସାନଗମନତୋ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେସୁ ପାରଗୂ ନାମ ହୋତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ଚତୁମଗ୍ଗୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିସୋଳସୱିଧାୟ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପାରଗତୋ ।

ହୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ତଦା ସୋ ବାହିତପାପଧମ୍ମତାୟ ପରମତ୍ଥବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୋତି । ଅଥ ଏତଂ ପିସାଚଞ୍ଚ, ପକ୍କୁଲଞ୍ଚାତିୱତ୍ତତୀତି ତତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତପାରଗମନତୋ ଅଥ ପଚ୍ଛା, ଅଜକଲାପକ, ଏତଂ ତୟା ଦସ୍ସିତଂ ପିସିତାସନତ୍ଥମାଗତଂ ପିସାଚଂ ଭୟଜନନତ୍ଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପିତଂ ଅକ୍କୁଲପକ୍କୁଲିକଞ୍ଚ ଅତିୱତ୍ତତି, ଅତିକ୍କମତି, ଅଭିଭୱତି, ତଂ ନ ଭାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅୟମ୍ପି ଗାଥା ଅରହତ୍ତମେୱ ଉଲ୍ଲପିତ୍ୱା କଥିତା । ଅଥ ଅଜକଲାପକୋ ଅତ୍ତନା କତେନ ତଥାରୂପେନପି ପଟିଭୟରୂପେନ ୱିଭିଂସନେନ ଅକମ୍ପନୀୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ତଂ ତାଦିଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସୋୱତାୟ’’ନ୍ତି ପସନ୍ନମାନସୋ ପୋଥୁଜ୍ଜନିକାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅତ୍ତନି ନିୱିଟ୍ଠଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଉପାସକତ୍ତଂ ପୱେଦେସି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସଙ୍ଗାମଜିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮. ଅଟ୍ଠମେ ସଙ୍ଗାମଜୀତି ଏୱଂନାମୋ । ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ମହାୱିଭୱସ୍ସ ସେଟ୍ଠିନୋ ପୁତ୍ତୋ, ୱୟପ୍ପତ୍ତକାଲେ ମାତାପିତୂହି ପତିରୂପେନ ଦାରେନ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ସାପତେୟ୍ୟଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ଘରବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ଉପାସକେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସୀଲଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟେ ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥେ ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗେ ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଜେତୱନାଭିମୁଖେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ତୁମ୍ହେ ଗଚ୍ଛଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଜେତୱନେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ଅହମ୍ପି ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା କଞ୍ଚନଗୁହାୟଂ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ କେସରସୀହୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମମଣ୍ଡପେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

ଅଥ ଖୋ ତେ ଉପାସକା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିଂସୁ, ସଙ୍ଗାମଜିପି କୁଲପୁତ୍ତୋ ତସ୍ସା ପରିସାୟ ପରିୟନ୍ତେ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଭଗୱା ଅନୁପୁବ୍ବିକଥଂ କଥେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ପକାସେସି, ସଚ୍ଚପରିୟୋସାନେ ଅନେକେସଂ ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ସଙ୍ଗାମଜିପି କୁଲପୁତ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ପରିସାୟ ୱୁଟ୍ଠିତାୟ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି ‘‘ପବ୍ବାଜେଥ ମଂ ଭଗୱା’’ତି । ‘‘ଅନୁଞ୍ଞାତୋସି ପନ ତ୍ୱଂ ମାତାପିତୂହି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟା’’ତି ? ‘‘ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁଞ୍ଞାତୋ’’ତି । ‘‘ନ ଖୋ, ସଙ୍ଗାମଜି, ତଥାଗତା ମାତାପିତୂହି ଅନନୁଞ୍ଞାତଂ ପୁତ୍ତଂ ପବ୍ବାଜେନ୍ତୀ’’ତି । ‘‘ସୋହଂ, ଭନ୍ତେ, ତଥା କରିସ୍ସାମି, ୟଥା ମଂ ମାତାପିତରୋ ପବ୍ବଜିତୁଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୀ’’ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଅମ୍ମତାତା, ଅନୁଜାନାଥ ମଂ ପବ୍ବଜିତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତୋ ପରଂ ରଟ୍ଠପାଲସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୯୩ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ସୋ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ମାତାପିତୂହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ଅଲତ୍ଥ ଖୋ ଚ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ, ଅଚିରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପନ ସୋ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଅରଞ୍ଞାୱାସେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ୱୁତ୍ଥୱସ୍ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ମାତାପିତୂନଞ୍ଚ ପଟିସ୍ସୱମୋଚନତ୍ଥଂ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅଗମାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ସଙ୍ଗାମଜି ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ସୋ ହାୟସ୍ମା ଧୁରଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ପୁନ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସୀଦି । ଅଥସ୍ସ ମାତାପିତରୋ ଞାତିମିତ୍ତା ଚସ୍ସ ଆଗମନଂ ସୁତ୍ୱା, ‘‘ସଙ୍ଗାମଜି, କିର ଇଧାଗତୋ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ତୁରିତତୁରିତା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିୟେସନ୍ତା ନଂ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଥାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ମା ଅପୁତ୍ତକଂ ସାପତେୟ୍ୟଂ ରାଜାନୋ ହରେୟ୍ୟୁଂ, ଅପ୍ପିୟା ଦାୟାଦା ୱା ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ, ନାଲଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ, ଏହି, ତାତ, ୱିବ୍ଭମା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରୋ ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ କାମେହି ଅନତ୍ଥିକଭାୱଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଗୂଥଧାରୀ ୱିୟ ଗୂଥପିଣ୍ଡେ କାମେସୁୟେୱ ଅଲ୍ଲୀୟନଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ନୟିମେ ସକ୍କା ଧମ୍ମକଥାୟ ସଞ୍ଞାପେତୁ’’ନ୍ତି ଅସ୍ସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ନିସୀଦି । ତେ ନାନପ୍ପକାରଂ ୟାଚିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତସ୍ସ ଭରିୟଂ ସପରିୱାରଂ ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ ‘‘ମୟଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ତଂ ୟାଚନ୍ତାପି ତସ୍ସ ମନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଆଗତା, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଭଦ୍ଦେ, ତୱ ଭତ୍ତାରଂ ପୁତ୍ତସନ୍ଦସ୍ସନେନ ୟାଚିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେହୀ’’ତି । ତାୟ କିର ଆପନ୍ନସତ୍ତାୟ ଅୟମାୟସ୍ମା ପବ୍ବଜିତୋ । ସା ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଦାରକମାଦାୟ ମହତା ପରିୱାରେନ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସଙ୍ଗାମଜିସ୍ସା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପୁରାଣଦୁତିୟିକାତି ପୁବ୍ବେ ଗିହିକାଲେ ପାଦପରିଚରଣୱସେନ ଦୁତିୟିକା, ଭରିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟ୍ୟୋତି ‘‘ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୱୋହାରେନ ୱଦତି । କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱନତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ କିରାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖୁଦ୍ଦପୁତ୍ତଞ୍ହି ସମଣ, ପୋସ ମନ୍ତି ଆପନ୍ନସତ୍ତମେୱ ମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ, ସାହଂ ଏତରହି ଖୁଦ୍ଦପୁତ୍ତା, ତାଦିସଂ ମଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱାୱ ତୱ ସମଣଧମ୍ମକରଣଂ ଅୟୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା, ସମଣ, ପୁତ୍ତଦୁତିୟଂ ମଂ ଘାସଚ୍ଛାଦନାଦୀହି ଭରସ୍ସୂତି । ଆୟସ୍ମା ପନ, ସଙ୍ଗାମଜି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତଂ ନେୱ ଓଲୋକେତି, ନାପି ଆଲପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ସଙ୍ଗାମଜି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀ’’ତି ।

ସା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତଥେୱ ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀଭୂତମେୱ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ପୁରିସା ନାମ ଭରିୟାସୁ ନିରପେକ୍ଖାପି ପୁତ୍ତେସୁ ସାପେକ୍ଖା ହୋନ୍ତି, ପୁତ୍ତସିନେହୋ ପିତୁ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ପୁତ୍ତପେମେନାପି ମୟ୍ହଂ ୱସେ ୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ପୁତ୍ତଂ ଥେରସ୍ସ ଅଙ୍କେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅପକ୍କମ୍ମ ‘‘ଏସୋ ତେ, ସମଣ, ପୁତ୍ତୋ, ପୋସ ନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଥୋକଂ ଅଗମାସି । ସା କିର ସମଣତେଜେନସ୍ସ ସମ୍ମୁଖେ ଠାତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଥେରୋ ଦାରକମ୍ପି ନେୱ ଓଲୋକେତି ନାପି ଆଲପତି । ଅଥ ସା ଇତ୍ଥୀ ଅୱିଦୂରେ ଠତ୍ୱା ମୁଖଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୀ ଥେରସ୍ସ ଆକାରଂ ଞତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ‘‘ପୁତ୍ତେନପି ଅୟଂ ସମଣୋ ଅନତ୍ଥିକୋ’’ତି ଦାରକଂ ଗହେତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସଙ୍ଗାମଜିସ୍ସ ପୁରାଣଦୁତିୟିକା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପୁତ୍ତେନପୀତି ଅୟଂ ସମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ଓରସପୁତ୍ତେନପି ଅନତ୍ଥିକୋ, ପଗେୱ ଅଞ୍ଞେହୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଦିବ୍ବେନାତି ଏତ୍ଥ ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବଂ । ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧଂ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସମତ୍ଥଂ ଦିବ୍ବଂ ପସାଦଚକ୍ଖୁ ହୋତି । ଇଦମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାଧିନିବ୍ବତ୍ତଂ ଅଭିଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ତାଦିସନ୍ତି ଦିବ୍ବଂ ୱିୟାତି ଦିବ୍ବଂ, ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ଲଦ୍ଧତ୍ତା ୱା ଦିବ୍ବଂ, ମହାଜୁତିକତ୍ତା ମହାଗତିକତ୍ତା ୱା ଦିବ୍ବଂ, ତେନ ଦିବ୍ବେନ । ୱିସୁଦ୍ଧେନାତି ନୀୱରଣାଦିସଂକିଲେସୱିଗମେନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧେନ । ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସକେନାତି ମନୁସ୍ସାନଂ ୱିସୟାତୀତେନ । ଇମଂ ଏୱରୂପଂ ୱିପ୍ପକାରନ୍ତି ଇମଂ ଏୱଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପବ୍ବଜିତେସୁ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଅଙ୍କେ ପୁତ୍ତଟ୍ଠପନସଙ୍ଖାତଂ ୱିରୂପକିରିୟଂ ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସଙ୍ଗାମଜିସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରାଦୀସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିରପେକ୍ଖଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ତସ୍ସ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଆୟନ୍ତିନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ, ପୁରାଣଦୁତିୟିକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାଭିନନ୍ଦତୀତି ଦଟ୍ଠୁଂ ମଂ ଆଗତାତି ନ ନନ୍ଦତି ନ ତୁସ୍ସତି । ପକ୍କମନ୍ତିନ୍ତି ସା ଅୟଂ ମୟା ଅସମ୍ମୋଦିତାୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଗଚ୍ଛନ୍ତିଂ । ନ ସୋଚତୀତି ନ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପମାପଜ୍ଜତି । ୟେନ ପନ କାରଣେନ ଥେରୋ ଏୱଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ସୋଚତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସଙ୍ଗା ସଙ୍ଗାମଜିଂ ମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗାତି ରାଗସଙ୍ଗୋ ଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚୱିଧାପି ସଙ୍ଗା ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତୀହି ୱିମୁତ୍ତଂ ସଙ୍ଗାମଜିଂ ଭିକ୍ଖୁଂ । ତମହଂବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ତଂ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଅହଂ ସବ୍ବସୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣନ୍ତି ୱଦାମୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଜଟିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ଗୟାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଗୟାତି ଗାମୋପି ତିତ୍ଥମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଗୟାଗାମସ୍ସ ହି ଅୱିଦୂରେ ୱିହରନ୍ତୋ ଭଗୱା ‘‘ଗୟାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ଗୟାତିତ୍ଥସ୍ସ । ଗୟାତିତ୍ଥନ୍ତି ହି ଗୟାଗାମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଏକା ପୋକ୍ଖରଣୀ ଅତ୍ଥି ନଦୀପି, ତଦୁଭୟଂ ‘‘ପାପପୱାହନତିତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଲୋକିୟମହାଜନୋ ସମୁଦାଚରତି । ଗୟାସୀସେତି ଗଜସୀସସଦିସସିଖରୋ ତତ୍ଥ ଏକୋ ପବ୍ବତୋ ଗୟାସୀସନାମକୋ, ୟତ୍ଥ ହତ୍ଥିକୁମ୍ଭସଦିସୋ ପିଟ୍ଠିପାସାଣୋ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସସ୍ସ ଓକାସୋ ପହୋତି, ତତ୍ର ଭଗୱା ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗୟାୟଂ ୱିହରତି ଗୟାସୀସେ’’ତି ।

ଜଟିଲାତି ତାପସା । ତେ ହି ଜଟାଧାରିତାୟ ଇଧ ‘‘ଜଟିଲା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଅନ୍ତରଟ୍ଠକେ ହିମପାତସମୟେତି ହେମନ୍ତସ୍ସ ଉତୁନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଭୂତେ ମାଘମାସସ୍ସ ଅୱସାନେ ଚତ୍ତାରୋ ଫଗ୍ଗୁଣମାସସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚତ୍ତାରୋତି ଅଟ୍ଠଦିୱସପରିମାଣେ ହିମସ୍ସ ପତନକାଲେ । ଗୟାୟଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି କେଚି ତସ୍ମିଂ ତିତ୍ଥସମ୍ମତେ ଉଦକେ ପଠମଂ ନିମୁଗ୍ଗସକଲସରୀରା ତତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତି ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତି ଉପ୍ପିଲୱନ୍ତି । ନିମୁଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସସୀସଂ ଉଦକେ ଓସୀଦନ୍ତି । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜମ୍ପି କରୋନ୍ତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାନିପି କରୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ହି କେଚି ‘‘ଏକୁମ୍ମୁଜ୍ଜନେନେୱ ପାପସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା, ତେ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ପନ ନିମୁଜ୍ଜନମନ୍ତରେନ ନତ୍ଥୀତି ଅୱିନାଭାୱତୋ ନିମୁଜ୍ଜନମ୍ପି ତେ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ୟେପି ‘‘ଏକନିମୁଜ୍ଜନେନେୱ ପାପସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା, ତେପି ଏକୱାରମେୱ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅୱିନାଭାୱତୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନମ୍ପି କତ୍ୱା ପକ୍କମନ୍ତି । ୟେ ପନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ତିତ୍ଥେ ନିମୁଜ୍ଜନେନେୱ ପାପସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା, ତେ ତତ୍ଥ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅସ୍ସାସେ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ମରୁପ୍ପପାତପତିତା ୱିୟ ତତ୍ଥେୱ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣନ୍ତି। ଅପରେ ‘‘ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାନି କତ୍ୱା ନ୍ହାତେ ପାପସୁଦ୍ଧି ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା, ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନନିମୁଜ୍ଜନାନି କରୋନ୍ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତିପି ନିମୁଜ୍ଜନ୍ତିପି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନିମୁଜ୍ଜମ୍ପି କରୋନ୍ତୀ’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ କିଞ୍ଚାପି ନିମୁଜ୍ଜନପୁବ୍ବକଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ, ନିମୁଜ୍ଜନମେୱ ପନ କରୋନ୍ତା କତିପୟା, ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ତଦୁଭୟଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା ବହୂତି ତେସଂ ୟେଭୁୟ୍ୟଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନଂ ପଠମଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସମ୍ବହୁଲା ଜଟିଲାତି ଜଟିଲାନଂ ୟେଭୁୟ୍ୟତାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ମୁଣ୍ଡସିଖଣ୍ଡିନୋପି ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଉଦକସୁଦ୍ଧିକା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତତ୍ଥ ତଥା କରୋନ୍ତି ।

ଓସିଞ୍ଚନ୍ତୀତି କେଚି ଗୟାୟ ଉଦକଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସୀସେ ଚ ସରୀରେ ଚ ଓସିଞ୍ଚନ୍ତି, ଅପରେ ଘଟେହି ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ତୀରେ ଠତ୍ୱା ତଥା କରୋନ୍ତି । ଅଗ୍ଗିଂ ଜୁହନ୍ତୀତି କେଚି ଗୟାତୀରେ ୱେଦିଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧୂମଦବ୍ଭିପୂଜାଦିକେ ଉପକରଣେ ଉପନେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିହୁତଂ ଜୁହନ୍ତି ଅଗ୍ଗିହୁତଂ ପରିଚରନ୍ତି । ଇମିନା ସୁଦ୍ଧୀତି ଇମିନା ଗୟାୟଂ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦିନା ଅଗ୍ଗିପରିଚରଣେନ ଚ ପାପମଲତୋ ସୁଦ୍ଧି ପାପପୱାହନା ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ଏୱ ୱା ହୋତୀତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦି ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେସୁ ହି କେଚି ଉଦକୱାସଂ ୱସନ୍ତି, କେଚି ଉଦକସ୍ସଞ୍ଜଲିଂ ଦେନ୍ତି, କେଚି ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ଠତ୍ୱା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେ ଅନୁପରିୱତ୍ତନ୍ତି, କେଚି ଅନେକସହସ୍ସୱାରଂ ସାୱିତ୍ତିଆଦିକେ ଜପନ୍ତି, କେଚି ‘‘ଇନ୍ଦ ଆଗଚ୍ଛା’’ତିଆଦିନା ୱିଜ୍ଜାଜପଂ ଅୱ୍ହାୟନ୍ତି, କେଚି ମହତୁପଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତି, ଏୱଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା କେଚି ଓତରନ୍ତି, କେଚି ଉତ୍ତରନ୍ତି କେଚି ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧିକଆଚମନଂ କରୋନ୍ତି, କେଚି ଅନ୍ତୋଉଦକେ ଠିତା ତନ୍ତୀ ୱାଦେନ୍ତି, ୱୀଣଂ ୱାଦେନ୍ତୀତି ଏୱମାଦିକା ନାନପ୍ପକାରକିରିୟା ଦସ୍ସେନ୍ତି । ୟସ୍ମା ୱା ତେ ଏୱରୂପା ୱିକାରକିରିୟା କରୋନ୍ତାପି ତସ୍ମିଂ ଉଦକେ ନିମୁଜ୍ଜନଉମ୍ମୁଜ୍ଜନପୁବ୍ବକମେୱ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ସବ୍ବଂ ନିମୁଜ୍ଜନୁମ୍ମୁଜ୍ଜନନ୍ତୋଗଧମେୱ କତ୍ୱା ‘‘ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିପିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲେ ୱତ୍ତମାନେ ଉପରିପବ୍ବତେ ଠିତୋ ଭଗୱା ତେସଂ ତଂ କୋଲାହଲଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତଂ କିରିୟୱିକାରଂ ଅଦ୍ଦସ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଇମିନା ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅତ୍ଥଂ ଉଦକୋରୋହନାଦିଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ତେସଂ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗପରାମସନଂ ସଚ୍ଚାଦିକେ ଚ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ଅତ୍ତନୋ ଅୱିପରୀତାୱବୋଧଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଉଦକସୁଦ୍ଧିୟା ଅସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଭାୱଦୀପକଂ ସଚ୍ଚାଦିଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ୟାଥାୱତୋ ସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ନ ଉଦକେନ ସୁଚୀ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଉଦକେନାତି ଉଦକୁମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦିନା । ଉଦକୁମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦି ହି ଇଧ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ‘‘ଉଦକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ରୂପଭୱୋ ରୂପନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଉଦକେନାତି ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନାଦିକିରିୟାୟ ସାଧନଭୂତେନ ଉଦକେନ ସୁଚି ସତ୍ତସ୍ସ ସୁଦ୍ଧି ନାମ ନ ହୋତି, ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସୁଚୀତି ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ଉଦକେନ ସୁଚି ପାପମଲତୋ ସୁଦ୍ଧୋ ନାମ ସତ୍ତୋ ନ ହୋତି । କସ୍ମା ? ବହ୍ୱେତ୍ଥ ନ୍ହାୟତୀ ଜନୋ। ୟଦି ହି ଉଦକୋରୋହନାଦିନା ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପାପସୁଦ୍ଧି ନାମ ସିୟା, ବହୁ ଏତ୍ଥ ଉଦକେ ଜନୋ ନ୍ହାୟତି, ମାତୁଘାତାଦିପାପକମ୍ମକାରୀ ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଗୋମହିଂସାଦିକୋ ଅନ୍ତମସୋ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପେ ଉପାଦାୟ, ତସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସାପି ପାପସୁଦ୍ଧି ସିୟା, ନ ପନେୱଂ ହୋତି । କସ୍ମା ? ନ୍ହାନସ୍ସ ପାପହେତୂନଂ ଅପ୍ପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ । ୟଞ୍ହି ୟଂ ୱିନାସେତି, ସୋ ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୋ ୟଥା ଆଲୋକୋ ଅନ୍ଧକାରସ୍ସ, ୱିଜ୍ଜା ଚ ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ନ ଏୱଂ ନ୍ହାନଂ ପାପସ୍ସ । ତସ୍ମା ନିଟ୍ଠମେତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବଂ ‘‘ନ ଉଦକେନ ସୁଚି ହୋତୀ’’ତି ।

ୟେନ ପନ ସୁଚି ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟମ୍ହି ସଚ୍ଚଞ୍ଚା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟମ୍ହୀତି ୟସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ। ସଚ୍ଚନ୍ତି ୱଚୀସଚ୍ଚଞ୍ଚେୱ ୱିରତିସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ଅଥ ୱା ସଚ୍ଚନ୍ତି ଞାଣସଚ୍ଚଞ୍ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଞ୍ଚ । ଧମ୍ମୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ, ଫଲଧମ୍ମୋ ଚ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ୟସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଉପଲବ୍ଭତି, ସୋ ସୁଚୀ ସୋ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ସୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ ୱିସେସତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଦ୍ଧିୟା ସୁଚି ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଚାତି । କସ୍ମା ପନେତ୍ଥ ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମତୋ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ଗହିତଂ ? ସଚ୍ଚସ୍ସ ବହୂପକାରତ୍ତା । ତଥା ହି ‘‘ସଚ୍ଚଂ ୱେ ଅମତା ୱାଚା (ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୫), ସଚ୍ଚଂ ହୱେ ସାଦୁତରଂ ରସାନଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୪), ସଚ୍ଚେ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ, ଆହୁ ସନ୍ତୋ ପତିଟ୍ଠିତା (ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୫), ସଚ୍ଚେ ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଚା’’ତିଆଦିନା (ଜା॰ ୨.୨୧.୪୩୩) ଅନେକେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ସଚ୍ଚଗୁଣା ପକାସିତା । ସଚ୍ଚୱିପରିୟସ୍ସ ଚ ‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଅତୀତସ୍ସ, ମୁସାୱାଦିସ୍ସ ଜନ୍ତୁନୋ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୬), ଅଭୂତୱାଦୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୬) ଚ ଆଦିନା ପକାସିତାତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ବାହିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମେ ବାହିୟୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଦାରୁଚୀରିୟୋତି ଦାରୁମୟଚୀରୋ । ସୁପ୍ପାରକେତି ଏୱଂନାମକେ ପଟ୍ଟନେ ୱସତି । କୋ ପନାୟଂ ବାହିୟୋ, କଥଞ୍ଚ ଦାରୁଚୀରିୟୋ ଅହୋସି, କଥଂ ସୁପ୍ପାରକେ ପଟ୍ଟନେ ପଟିୱସତୀତି ?

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବୀକଥା – ଇତୋ କିର କପ୍ପସତସହସ୍ସମତ୍ଥକେ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧକାଲେ ଏକୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ହଂସୱତୀନଗରେ ଦସବଲସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁଣନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହା ୱତାୟଂ ଭିକ୍ଖୁ, ୟୋ ସତ୍ଥାରା ଏୱଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପୀୟତି, ଅହୋ ୱତାହମ୍ପି ଅନାଗତେ ଏୱରୂପସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା ଏଦିସେ ଠାନେ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେତବ୍ବୋ ଭୱେୟ୍ୟଂ ୟଥାୟଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ତଂ ଠାନନ୍ତରଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ଅଧିକାରକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ପୁଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ସଂସରନ୍ତୋ କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲୋ ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋୱ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱଲୋକେ ୱସିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ବାହିୟରଟ୍ଠେ କୁଲଗେହେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି, ତଂ ବାହିୟରଟ୍ଠେ ଜାତତ୍ତା ବାହିୟୋତି ସଞ୍ଜାନିଂସୁ । ସୋ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ ଘରାୱାସଂ ୱସନ୍ତୋ ୱଣିଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ବହୂନଂ ଭଣ୍ଡାନଂ ନାୱଂ ପୂରେତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅପରାପରଂ ସଞ୍ଚରନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱାରେ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପରିସାୟ ଅତ୍ତନୋ ନଗରଂ ଉପଗଞ୍ଛି ।

ଅଟ୍ଠମେ ୱାରେ ପନ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣଭୂମିଂ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆରୋପିତଭଣ୍ଡୋ ନାୱଂ ଅଭିରୁହି । ନାୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତଦେସଂ ଅପତ୍ୱାୱ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ ୱିପନ୍ନା । ମହାଜନୋ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପଭକ୍ଖୋ ଅହୋସି । ବାହିୟୋ ପନ ଏକଂ ନାୱାଫଲକଂ ଗହେତ୍ୱା ତରନ୍ତୋ ଊମିୱେଗେନ ମନ୍ଦମନ୍ଦଂ ଖିପମାନୋ ଭସ୍ସିତ୍ୱା ସମୁଦ୍ଦେ ପତିତତ୍ତା ଜାତରୂପେନେୱ ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ନିପନ୍ନୋ । ପରିସ୍ସମଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ଅସ୍ସାସମତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଲଜ୍ଜାୟ ଗୁମ୍ବନ୍ତରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅଚ୍ଛାଦନଂ ଅଞ୍ଞଂ କିଞ୍ଚି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅକ୍କନାଳାନି ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୱାକେହି ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ନିୱାସନପାୱୁରଣାନି କତ୍ୱା ଅଚ୍ଛାଦେସି । କେଚି ପନ ‘‘ଦାରୁଫଲକାନି ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ୱାକେନ ଆୱୁଣିତ୍ୱା ନିୱାସନପାୱୁରଣଂ କତ୍ୱା ଅଚ୍ଛାଦେସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ଦାରୁମୟଚୀରଧାରିତାୟ ‘‘ଦାରୁଚୀରିୟୋ’’ତି ପୁରିମୱୋହାରେନ ‘‘ବାହିୟୋ’’ତି ଚ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ ।

ତଂ ଏକଂ କପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତନିୟାମେନ ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ସଚେ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ ନାମ ହୋନ୍ତି, ଏୱଂୱିଧେହି ଭୱିତବ୍ବଂ, କିନ୍ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ଅୟ୍ୟୋ ୱତ୍ଥଂ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ଉଦାହୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ନ ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତା ନାନାଦିସାହି ୱତ୍ଥାନି ଉପନେସୁଂ । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚାହଂ ଇମିନା ନିୟାମେନ ନାଗମିସ୍ସଂ, ନୟିମେ ଏୱଂ ମୟି ପସୀଦେୟ୍ୟୁଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଇମାନି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ୱିହରେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ମେ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞେ ଠତ୍ୱା ୱତ୍ଥାନି ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହି । ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅହୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ୱତାୟଂ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ପସନ୍ନମାନସା ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ କରିଂସୁ ।

ସୋପି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଅୱିଦୂରଟ୍ଠାନେ ଏକଂ ଦେୱାୟତନଂ ଅଗମାସି । ମହାଜନୋ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ ଦେୱାୟତନଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଅଦାସି । ସୋ ‘‘ଇମେ ମୟ୍ହଂ ଚୀରଧାରଣମତ୍ତେ ପସୀଦିତ୍ୱା ଏୱଂୱିଧଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ କରୋନ୍ତି, ଏତେସଂ ମୟା ଉକ୍କଟ୍ଠୱୁତ୍ତିନା ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ସଲ୍ଲହୁକପରିକ୍ଖାରୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋୱ ହୁତ୍ୱା ୱିହାସି । ‘‘ଅରହା’’ତି ପନ ତେହି ସମ୍ଭାୱୀୟମାନୋ ‘‘ଅରହା’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ଅମଞ୍ଞି, ଉପରୂପରି ଚସ୍ସ ସକ୍କାରଗରୁକାରୋ ଅଭିୱଡ୍ଢି, ଲାଭୀ ଚ ଅହୋସି ଉଳାରାନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ ସୁପ୍ପାରକେ ପଟିୱସତି ସମୁଦ୍ଦତୀରେ ସକ୍କତୋ ଗରୁକତୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ସକ୍କତୋତି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଆଦରେନ ଉପଟ୍ଠାନୱସେନ ସକ୍କତୋ । ଗରୁକତୋତି ଗୁଣୱିସେସେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁକରଣୱସେନ ଗରୁକତୋ । ମାନିତୋତି ମନସା ସମ୍ଭାୱନୱସେନ ମାନିତୋ । ପୂଜିତୋତି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜାୱସେନ ପୂଜିତୋ । ଅପଚିତୋତି ଅଭିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତେହି ମଗ୍ଗଦାନଆସନାଭିହରଣାଦିୱସେନ ଅପଚିତୋ । ଲାଭୀ ଚୀୱର…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନନ୍ତି ପଣୀତପଣୀତାନଂ ଉପରୂପରି ଉପନୀୟମାନାନଂ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଲଭନୱସେନ ଲାଭୀ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସକ୍କତୋତି ସକ୍କାରପ୍ପତ୍ତୋ । ଗରୁକତୋତି ଗରୁକାରପ୍ପତ୍ତୋ । ମାନିତୋତି ବହୁମାନିତୋ ମନସା ପିୟାୟିତୋ ଚ । ପୂଜିତୋତି ଚତୁପଚ୍ଚୟାଭିପୂଜାୟ ପୂଜିତୋ । ଅପଚିତୋତି ଅପଚାୟନପ୍ପତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ସକ୍କତ୍ୱା ସୁଅଭିସଙ୍ଖତେ ପଣୀତପଣୀତେ ଦେନ୍ତି, ସୋ ସକ୍କତୋ। ୟସ୍ମିଂ ଗରୁଭାୱଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଦେନ୍ତି, ସୋ ଗରୁକତୋ। ୟଂ ମନସା ପିୟାୟନ୍ତି ବହୁମଞ୍ଞନ୍ତି ଚ, ସୋ ମାନିତୋ। ୟସ୍ସ ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ପୂଜନୱସେନ କରୋନ୍ତି, ସୋ ପୂଜିତୋ। ୟସ୍ସ ଅଭିୱାଦନପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନଞ୍ଜଲିକମ୍ମାଦିୱସେନ ପରମନିପଚ୍ଚକାରଂ କରୋନ୍ତି, ସୋ ଅପଚିତୋ। ବାହିୟସ୍ସ ପନ ତେ ସବ୍ବମେତଂ ଅକଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ ସୁପ୍ପାରକେ ପଟିୱସତି ସକ୍କତୋ’’ତିଆଦି । ଏତ୍ଥ ଚ ଚୀୱରଂ ସୋ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ‘‘ଏହି, ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ୱତ୍ଥଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଉପନାମନୱସେନ ଚୀୱରସ୍ସାପି ‘‘ଲାଭୀ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହସି ଗତସ୍ସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ଏକୀଭୂତସ୍ସ ବହୂହି ମନୁସ୍ସେହି ‘‘ଅରହା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନସ୍ସ ତସ୍ସ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରେନ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି ଚିତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । କଥଂ ? ୟେ ଖୋ କେଚି ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ସମାପନ୍ନା, ଅହଂ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା ପୂଜାସକ୍କାରାଦୀନଞ୍ଚ ଅରହଭାୱେନ ଅରହନ୍ତୋ, ୟେ କିଲେସାରୀନଂ ହନନେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ସମାପନ୍ନା, ତେସୁ ଅହଂ ଏକୋତି ।

ପୁରାଣସାଲୋହିତାତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଭୱେସାଲୋହିତା ବନ୍ଧୁସଦିସା ଏକତୋ କତସମଣଧମ୍ମା ଦେୱତା । କେଚି ପନ ‘‘ପୁରାଣସାଲୋହିତାତି ପୁରାଣକାଲେ ଭୱନ୍ତରେ ସାଲୋହିତା ମାତୁଭୂତା ଏକା ଦେୱତା’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ଗହିତୋ ।

ପୁବ୍ବେ କିର କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ଓସକ୍କମାନେ ସାମଣେରାଦୀନଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ତ ଭିକ୍ଖୂ ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତା ‘‘ୟାୱ ସାସନଂ ନ ଅନ୍ତରଧାୟତି, ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ପତିଟ୍ଠଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିଟ୍ଠା ଏକଂ ପବ୍ବତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଜୀୱିତେ ସାଲୟା ନିୱତ୍ତନ୍ତୁ, ନିରାଲୟା ଇମଂ ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହନ୍ତୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ତଂ ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ ନିସ୍ସେଣିଂ ପାତେତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରିଂସୁ । ତେସୁ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଏକରତ୍ତାତିକ୍କମେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସୋ ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆନେତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଇତୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଏୱଂ ଅକତ୍ଥ, ମୟମ୍ପି ସଚେ ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମ, ସୟମେୱ ଆହରିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମା’’ତି ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛିଂସୁ । ତତୋ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଦୁତିୟତ୍ଥେରୋ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପାପୁଣି, ସୋପି ତଥେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଆଦାୟ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଇତରେ ନିମନ୍ତେସି, ତେପି ତଥେୱ ପଟିକ୍ଖିପିଂସୁ । ତେସୁ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ପରିନିବ୍ବାୟି, ଅନାଗାମୀ ସୁଦ୍ଧାୱାସଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଇତରେ ପନ ପଞ୍ଚ ଜନା ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତାପି ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ । ତେ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ତତ୍ଥେୱ ପରିସୁସ୍ସିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱେସୁୟେୱ ସଂସରିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କୁଲଘରେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସୁ ହି ଏକୋ ପକ୍କୁସାତି ରାଜା ଅହୋସି, ଏକୋ କୁମାରକସ୍ସପୋ, ଏକୋ ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ, ଏକୋ ସଭିୟୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ, ଏକୋ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ସୋ ଅନାଗାମୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁରାଣସାଲୋହିତା ଦେୱତା’’ତି । ଦେୱପୁତ୍ତୋପି ହି ଦେୱଧୀତା ୱିୟ ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତାତି କତ୍ୱା ଦେୱତାତି ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ଇଧ ପନ ବ୍ରହ୍ମା ଦେୱତାତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ତସ୍ସ ହି ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତସମନନ୍ତରମେୱ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଆଗତଟ୍ଠାନଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଜନାନଂ ପବ୍ବତଂ ଆରୁୟ୍ହ ସମଣଧମ୍ମକରଣଂ, ତତ୍ଥେକସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱୋ, ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚ ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱୋ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଇତରେ ପଞ୍ଚ ଜନା’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ କାମାୱଚରଦେୱଲୋକେ ତେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ କାଲାନୁକାଲଂ ‘‘କିନ୍ନୁ ଖୋ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ପୱତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତିୟେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ବାହିୟଂ ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଦାରୁଚୀରଧାରିଂ କୋହଞ୍ଞେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ପୁବ୍ବେ ନିସ୍ସେଣିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଅତିସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିୟା ଜୀୱିତେ ଅନପେକ୍ଖୋ ଅରହତାପି ଆଭତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଅପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଇଦାନି ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ଅନରହାୱ ଅରହତ୍ତଂ ପଟିଜାନିତ୍ୱା ୱିଚରତି ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ନିକାମୟମାନୋ, ଦସବଲସ୍ସ ଚ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ନ ଜାନାତି, ହନ୍ଦ ନଂ ସଂୱେଜେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦଂ ଜାନାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତାୱଦେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଓତରିତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନେ ଦାରୁଚୀରିୟସ୍ସ ସମ୍ମୁଖେ ପାତୁରହୋସି । ବାହିୟୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଉଳାରଂ ଓଭାସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ବହି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଆକାସେ ଠିତଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ‘‘କେ ତୁମ୍ହେ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ସୋ ବ୍ରହ୍ମା ‘‘ଅହଂ ତେ ପୋରାଣକସହାୟୋ ତଦା ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ତ୍ୱଂ ପନ କିଞ୍ଚି ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତଦା ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ସଂସରନ୍ତୋ ଇଦାନି ତିତ୍ଥିୟୱେସଧାରୀ ଅନରହାୱ ସମାନୋ ‘ଅରହା ଅହ’ନ୍ତି ଇମଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରସୀତି ଞତ୍ୱା ଆଗତୋ, ନେୱ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ଅରହା, ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେତଂ ପାପକଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ, ମା ତେ ଅହୋସି ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ସୋ ହି ଭଗୱା ଅରହା, ଗଚ୍ଛ ନଂ ପୟିରୁପାସସ୍ସୂ’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ବାହିୟସ୍ସ ଦାରୁଚୀରିୟସ୍ସ ପୁରାଣସାଲୋହିତା ଦେୱତା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅନୁକମ୍ପିକାତି ଅନୁଗ୍ଗହସୀଲା କରୁଣାଧିକା । ଅତ୍ଥକାମାତି ହିତକାମା ମେତ୍ତାଧିକା । ପୁରିମପଦେନ ଚେତ୍ଥ ବାହିୟସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାପନୟନକାମତଂ ତସ୍ସା ଦେୱତାୟ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ହିତୂପସଂହାରଂ । ଚେତସାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ, ଚେତୋସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଚେତୋପରିୟଞାଣଂ ଗହିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଚେତୋପରିୱିତକ୍କନ୍ତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ । ଅଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ବଲୱା ପୁରିସୋ ସମିଞ୍ଜିତଂ ୱା ବାହଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ପସାରିତଂ ୱା ବାହଂ ସମିଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଅନ୍ତରହିତୋ ବାହିୟସ୍ସ ପୁରତୋ ପାତୁଭୱନୱସେନ ଉପସଙ୍କମି । ଏତଦୱୋଚାତି ‘‘ୟେ ଖୋ କେଚି ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ ୱା’’ତିଆଦିପୱତ୍ତମିଚ୍ଛାପରିୱିତକ୍କଂ ବାହିୟଂ ସହୋଢଂ ଚୋରଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ନେୱ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ଅରହା’’ତିଆଦିକଂ ଏତଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନୱଚନଂ ବ୍ରହ୍ମା ଅୱୋଚ । ନେୱ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ଅରହାତି ଏତେନ ତଦା ବାହିୟସ୍ସ ଅସେକ୍ଖଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି, ନାପି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ସମାପନ୍ନୋତି ଏତେନ ସେକ୍ଖଭାୱଂ, ଉଭୟେନପିସ୍ସ ଅନରିୟଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ସାପି ତେ ପଟିପଦା ନତ୍ଥି, ୟାୟ ତ୍ୱଂ ଅରହା ୱା ଅସ୍ସ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ସମାପନ୍ନୋତି ଇମିନା ପନସ୍ସ କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱମ୍ପି ପଟିକ୍ଖିପତି । ତତ୍ଥ ପଟିପଦାତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦୟୋ ଛ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ । ପଟିପଜ୍ଜତି ଏତାୟ ଅରିୟମଗ୍ଗେତି ପଟିପଦା । ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟାସି ।

ଅୟଞ୍ଚସ୍ସ ଅରହତ୍ତାଧିମାନୋ କିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ? ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାୟ ସଲ୍ଲେଖତାୟ ଦୀଘରତ୍ତଂ କତାଧିକାରତ୍ତା ତଦଙ୍ଗପ୍ପହାନୱସେନ କିଲେସାନଂ ୱିହତତ୍ତା ଅରହତ୍ତାଧିମାନୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ବାହିୟୋ ପଠମାଦିଝାନଚତୁକ୍କଲାଭୀ, ତସ୍ମାସ୍ସ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନପ୍ପହାନେନ କିଲେସାନଂ ଅସମୁଦାଚାରତୋ ଅରହତ୍ତାଧିମାନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ ‘‘ସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକଂ ନିକାମୟମାନୋ’’ତି ଚ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ଆଗତତ୍ତା । ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅଥ ବାହିୟୋ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା କଥେନ୍ତଂ ମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହୋ ଭାରିୟଂ ୱତ କମ୍ମଂ, ୟମହଂ ଅରହାତି ଚିନ୍ତେସିଂ, ଅୟଞ୍ଚ ‘ଅରହତ୍ତଗାମିନୀ ପଟିପଦାପି ତେ ନତ୍ଥୀ’ତି ୱଦତି, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ଲୋକେ କୋଚି ଅରହା’’ତି ? ଅଥ ନଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ କେ ଚରହି ଦେୱତେ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋ ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ସମାପନ୍ନା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଥାତି ପୁଚ୍ଛାରମ୍ଭେ ନିପାତୋ । କେ ଚରହୀତି କେ ଏତରହି । ଲୋକେତି ଓକାସଲୋକେ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଭାଜନଲୋକଭୂତେ ସକଲସ୍ମିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ କସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅରହନ୍ତୋ ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ସମାପନ୍ନା ଏତରହି ୱିହରନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ମୟଂ ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତେସଂ ଓୱାଦେ ଠତ୍ୱା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୁଚ୍ଚିସ୍ସାମାତି । ଉତ୍ତରେସୂତି ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନତୋ ପୁବ୍ବୁତ୍ତରଦିସାଭାଗଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅରହନ୍ତି ଆରକତ୍ତା ଅରହଂ । ଆରକା ହି ସୋ ସବ୍ବକିଲେସେହି ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ ଠିତୋ ମଗ୍ଗେନ ସୱାସନାନଂ କିଲେସାନଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତତ୍ତା । ଅରୀନଂ ୱା ହତତ୍ତା ଅରହଂ । ଭଗୱତା ହି କିଲେସାରୟୋ ଅନୱସେସତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ହତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାତି । ଅରାନଂ ୱା ହତତ୍ତା ଅରହଂ । ୟଞ୍ଚ ଅୱିଜ୍ଜାଭୱତଣ୍ହାମୟନାଭି ପୁଞ୍ଞାଦିଅଭିସଙ୍ଖାରାରଂ ଜରାମରଣନେମି ଆସୱସମୁଦୟମୟେନ ଅକ୍ଖେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ତିଭୱରଥେ ସମାୟୋଜିତଂ ଅନାଦିକାଲପ୍ପୱତ୍ତଂ ସଂସାରଚକ୍କଂ । ତସ୍ସାନେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱୀରିୟପାଦେହି ସୀଲପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧାହତ୍ଥେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରଞାଣଫରସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ଅରା ହତା ୱିହତା ୱିଦ୍ଧଂସିତାତି । ଅରହତୀତି ୱା ଅରହଂ । ଭଗୱା ହି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତ୍ତା ଉଳାରେ ଚୀୱରାଦିପଚ୍ଚୟେ ପୂଜାୱିସେସଞ୍ଚ ଅରହତି । ରହାଭାୱତୋ ୱା ଅରହଂ । ତଥାଗତୋ ହି ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗାଦିକିଲେସତ୍ତା ପାପକିଲେସସ୍ସାପି ଅସମ୍ଭୱତୋ ପାପକରଣେ ରହାଭାୱତୋପି ଅରହନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ। ଭଗୱା ହି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟେ ଧମ୍ମେ ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପହାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ପହାତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବେ ଧମ୍ମେ ଭାୱେତବ୍ବତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାତଂ, ଭାୱେତବ୍ବଞ୍ଚ ଭାୱିତଂ ।

ପହାତବ୍ବଂ ପହୀନଂ ମେ, ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୩୧) ।

ଅପିଚ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖୱିପାକତୋ, ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ସାୱଜ୍ଜଦୁକ୍ଖୱିପାକତୋତିଆଦିନା ସବ୍ବତ୍ତିକଦୁକାଦିୱସେନ ଅୟମତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ । ଇତି ଅୱିପରୀତଂ ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ସବ୍ବାକାରତୋ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୯-୧୩୧) ଆଗତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରହତ୍ତାୟାତି ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପଟିଲାଭାୟ । ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିଗୁଣୱିସେସୟୁତ୍ତଂ ସୀଲାଦିପଟିପଦାଧମ୍ମଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମମେୱ ୱା ୱେନେୟ୍ୟଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଉପଦିସତି କଥେତି ।

ସଂୱେଜିତୋତି ‘‘ଧିରତ୍ଥୁ ୱତ, ଭୋ, ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ, ୟେନାହଂ ଅନରହାୱ ସମାନୋ ଅରହାତି ଅମଞ୍ଞିଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ନ ଜାନିଂ, ଦୁଜ୍ଜାନଂ ଖୋ ପନିଦଂ ଜୀୱିତଂ, ଦୁଜ୍ଜାନଂ ମରଣ’’ନ୍ତି ସଂୱେଗମାପାଦିତୋ, ଦେୱତାୱଚନେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେନାକାରେନ ସଂୱିଗ୍ଗମାନସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱଦେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ । ସୁପ୍ପାରକା ପକ୍କାମୀତି ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମପି ସୱନେନ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ବୁଦ୍ଧାରମ୍ମଣାୟ ପୀତିୟା ସଂୱେଗେନ ଚ ଚୋଦିୟମାନହଦୟୋ ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପକ୍କନ୍ତୋ । ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିପରିୱାସେନାତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ଏକରତ୍ତିୱାସେନେୱ ଅଗମାସି । ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନତୋ ହି ସାୱତ୍ଥି ୱୀସୟୋଜନସତେ ହୋତି, ତଞ୍ଚାୟଂ ଏତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ଅଗମାସି । ୟଦା ସୁପ୍ପାରକତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ତଦହେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ସମ୍ପତ୍ତୋତି ।

କଥଂ ପନାୟଂ ଏୱଂ ଅଗମାସୀତି ? ଦେୱତାନୁଭାୱେନ, ‘‘ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିପରିୱାସେନା’’ତି ପନ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଚ ୱୀସୟୋଜନସତିକତ୍ତା ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ରତ୍ତିୟଂ ୱସତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଂ ଅରୁଣଂ ଅନୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନେୱ ସାୱତ୍ଥିଂ ଉପସଙ୍କମୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି । ନୟିଦଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସବ୍ବସ୍ମିଂ ୱୀସୟୋଜନସତିକେ ମଗ୍ଗେ ଏକରତ୍ତିୱାସେନାତି ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା । ଏକରତ୍ତିମତ୍ତଂ ସୋ ସକଲସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗେ ୱସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଦିୱସେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ।

ଭଗୱାପି ବାହିୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ତାୱସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିପାକଂ ଗତାନି, ଖଣନ୍ତରେ ପନ ପରିପାକଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତସ୍ସ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ସୋ ଚ ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭୁତ୍ତପାତରାସେ କାୟାଲସିୟୱିମୋଚନତ୍ଥଂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚଙ୍କମନ୍ତେ ସମ୍ବହୁଲେ ଭିକ୍ଖୂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘କହଂ ନୁ ଖୋ ଏତରହି ଭଗୱା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ‘‘ତ୍ୱଂ ପନ କୁତୋ ଆଗତୋ’’ତି ? ‘‘ସୁପ୍ପାରକପଟ୍ଟନତୋ ଆଗତୋମ୍ହୀ’’ତି । ‘‘ଦୂରତୋ ଆଗତୋସି, ନିସୀଦ, ତାୱ ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମାହି, ଆଗତକାଲେ ସତ୍ଥାରଂ ଦକ୍ଖସୀ’’ତି । ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ ନ ଜାନାମି, ଏକରତ୍ତେନେୱମ୍ହି କତ୍ଥଚିପି ଚିରଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ଅନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୀସୟୋଜନସତିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଆଗତୋ, ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିତ୍ୱାୱ ୱିସ୍ସମିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତରମାନରୂପୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଅନୋପମାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ୱିରୋଚମାନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ଅବ୍ଭୋକାସେ ଚଙ୍କମନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ ୟେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କହନ୍ତି କତ୍ଥ । ନୂତି ସଂସୟେ, ଖୋତି ପଦପୂରଣେ, କସ୍ମିଂ ନୁ ଖୋ ପଦେସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସ୍ସନକାମମ୍ହାତି ଦଟ୍ଠୁକାମା ଅମ୍ହ । ମୟଞ୍ହି ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ଧୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁଂ, ବଧିରୋ ୱିୟ ସୋତଂ, ମୂଗୋ ୱିୟ କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣଂ, ହତ୍ଥପାଦୱିକଲୋ ୱିୟ ହତ୍ଥପାଦେ, ଦଲିଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଧନସମ୍ପଦଂ, କନ୍ତାରଦ୍ଧାନପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱିୟ ଖେମନ୍ତଭୂମିଂ, ରୋଗାଭିଭୂତୋ ୱିୟ ଆରୋଗ୍ୟଂ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଭିନ୍ନନାୱୋ ୱିୟ ମହାକୁଲ୍ଲଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଞ୍ଚ ଇଚ୍ଛାମାତି ଦସ୍ସେତି । ତରମାନରୂପୋତି ତରମାନାକାରୋ ।

ପାସାଦିକନ୍ତି ବାତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାକେତୁମାଲାଲଙ୍କତାୟ ସମନ୍ତପାସାଦିକାୟ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରସୋଭାସମ୍ପତ୍ତିୟା ରୂପକାୟଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟସ୍ସ ଜନସ୍ସ ସବ୍ବଭାଗତୋ ପସାଦାୱହଂ । ପସାଦନୀୟନ୍ତି ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଛଅସାଧାରଣଞାଣଅଟ୍ଠାରସାୱେଣିକ- ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମପ୍ପଭୁତିଅପରିମାଣଗୁଣଗଣସମନ୍ନାଗତାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସରିକ୍ଖକଜନସ୍ସ ପସାଦନୀୟଂ ପସୀଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ପସାଦାରହଂ ୱା । ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦିପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟଲୋଲଭାୱାପଗମନେନ ୱୂପସନ୍ତପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ସନ୍ତମାନସନ୍ତି ଛଟ୍ଠସ୍ସ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱୂପଗମନେନ ୱୂପସନ୍ତମାନସଂ । ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଚେତୋୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଉତ୍ତମଂ ଦମଥଂ ସମଥଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପତ୍ୱା ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତଂ । ଦନ୍ତନ୍ତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରତାୟ ଚେୱ ହତ୍ଥପାଦକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଭାୱତୋ ଦୱାଦିଅଭାୱତୋ ଚ କାୟେନ ଦନ୍ତଂ । ଗୁତ୍ତନ୍ତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧୱଚୀସମାଚାରତାୟ ଚେୱ ନିରତ୍ଥକୱାଚାଭାୱତୋ ଦୱାଦିଅଭାୱତୋ ଚ ୱାଚାୟ ଗୁତ୍ତଂ । ୟତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ସୁପରିସୁଦ୍ଧମନୋସମାଚାରତାୟ ଅରିୟିଦ୍ଧିୟୋଗେନ ଅବ୍ୟାୱଟଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାନୁପେକ୍ଖାଭାୱତୋ ଚ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟୱସେନ ୟତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ନାଗନ୍ତି ଛନ୍ଦାଦିୱସେନ ଅଗମନତୋ, ପହୀନାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ପୁନାନାଗମନତୋ, କସ୍ସଚିପି ଆଗୁସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ଅକରଣତୋ, ପୁନବ୍ଭୱସ୍ସ ଚ ଅଗମନତୋତି ଇମେହି କାରଣେହି ନାଗଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପାସାଦିକନ୍ତି ଇମିନା ରୂପକାୟେନ ଭଗୱତୋ ପମାଣଭୂତତଂ ଦୀପେତି, ପସାଦନୀୟନ୍ତି ଇମିନା ଧମ୍ମକାୟେନ, ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତିଆଦିନା ସେସେହି ପମାଣଭୂତତଂ ଦୀପେତି । ତେନ ଚତୁପ୍ପମାଣିକେ ଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ଅନୱସେସତୋ ସତ୍ତାନଂ ଭଗୱତୋ ପମାଣଭାୱୋ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂଭୂତଞ୍ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଚିରସ୍ସଂ ୱତ ମେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାୟ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟସରୀରୋ ପୀତିୱିପ୍ଫାରିତୱିୱଟନିଚ୍ଚଲଲୋଚନୋ ଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଣତସରୀରୋ ଭଗୱତୋ ସରୀରପ୍ପଭାୱେମଜ୍ଝଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିମୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସମୀପଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସମ୍ବାହନ୍ତୋ ପରିଚୁମ୍ବନ୍ତୋ ‘‘ଦେସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭଗୱତୋ ପାଦେସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘ଦେସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ, ଦେସେତୁ ସୁଗତୋ ଧମ୍ମଂ, ୟଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସୁଗତୋତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା, ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା, ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ । ଗମନମ୍ପି ହି ଗତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ଭଗୱତୋ ସୋଭନଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତେନ ହେସ ଗମନେନ ଖେମଂ ଦିସଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗତୋ, ଅଞ୍ଞେପି ଗମେତୀତି ସୋଭନଗମନତ୍ତା ସୁଗତୋ । ସୁନ୍ଦରଞ୍ଚେସ ଠାନଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଗତୋତି ସୁନ୍ଦରଂ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା ସୁଗତୋ । ସମ୍ମା ଚ ଗତତ୍ତା ସୁଗତୋ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନେ କିଲେସେ ପୁନ ଅପଚ୍ଚାଗମନତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ୟେ କିଲେସା ପହୀନା, ତେ କିଲେସେ ନ ପୁନେତି ନ ପଚ୍ଚେତି ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ । ସକଦାଗାମି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ…ପେ॰… ନ ପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତୀତି ସୁଗତୋ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୭) ।

ଅଥ ୱା ସମ୍ମା ଗତତ୍ତାତି ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଗତତ୍ତା, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲତୋ ହି ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡା ତାୱ ସମତିଂସପାରମିପୂରିତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଞାତତ୍ଥଚରିୟାୟ ଲୋକତ୍ଥଚରିୟାୟ ବୁଦ୍ଧତ୍ଥଚରିୟାୟ କୋଟିଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ହିତସୁଖମେୱ ପରିବ୍ରୂହନ୍ତୋ ସସ୍ସତଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ କାମସୁଖଂ ଅତ୍ତକିଲମଥନ୍ତି ଇମେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଅନୁତ୍ତରାୟ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାସଙ୍ଖାତାୟ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ତତୋ ପରଂ ସମଧିଗତଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟୋ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ଅୱିସୟାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ଏୱମ୍ପି ସମ୍ମା ଗତତ୍ତା ସୁଗତୋ । ସମ୍ମା ଚେସ ଗଦତି ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୁତ୍ତମେୱ ୱାଚଂ ଭାସତୀତି ସୁଗତୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘କାଲୱାଦୀ, ଭୂତୱାଦୀ, ଅତ୍ଥୱାଦୀ, ଧମ୍ମୱାଦୀ, ୱିନୟୱାଦୀ, ନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା କାଲେନ ସାପଦେସଂ ପରିୟନ୍ତୱତିଂ ଅତ୍ଥସଂହିତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୪) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟା ସା ୱାଚା ଅଭୂତା ଅତଚ୍ଛା ଅନତ୍ଥସଂହିତା, ୟା ଚ ପରେସଂ ଅପ୍ପିୟା ଅମନାପା, ନ ତଂ ତଥାଗତୋ ୱାଚଂ ଭାସତୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୬) ।

ଏୱଂ ସମ୍ମା ଗଦତ୍ତାପି ସୁଗତୋ ।

ୟଂ ମମସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟାତି ୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଉପଦିସନଂ ଚିରକାଲଂ ମମ ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦିହିତାୟ ତଦଧିଗନ୍ତବ୍ବସୁଖାୟ ଚ ସିୟା । ଅକାଲୋ ଖୋ ତାୱ ବାହିୟାତି ତୱ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ନ ତାୱ କାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତହିତପଟିପତ୍ତିୟା ଅକାଲୋପି ନାମ ଅତ୍ଥି, ୟତୋ ଭଗୱା କାଲୱାଦୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – କାଲୋତି ଚେତ୍ଥ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରିପାକକାଲୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟସ୍ମା ପନ ତଦା ବାହିୟସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପକ୍କାପରିପକ୍କଭାୱୋ ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ତଂ ଅୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠିତଭାୱମସ୍ସ କାରଣଂ ଅପଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠମ୍ହା’’ତି । ଦୁଜ୍ଜାନନ୍ତି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଂ । ଜୀୱିତନ୍ତରାୟାନନ୍ତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟକରଧମ୍ମାନଂ ୱତ୍ତନଂ ଅୱତ୍ତନଂ ୱାତି ୱତ୍ତୁକାମୋ ସମ୍ଭମୱସେନ ‘‘ଜୀୱିତନ୍ତରାୟାନ’’ନ୍ତି ଆହ । ତଥା ହି ଅନେକପଚ୍ଚୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଜୀୱିତଂ ଅନେକରୂପା ଚ ତଦନ୍ତରାୟା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି –

‘‘ଅଜ୍ଜେୱ କିଚ୍ଚମାତପ୍ପଂ, କୋ ଜଞ୍ଞା ମରଣଂ ସୁୱେ ।

ନ ହି ନୋ ସଙ୍ଗରଂ ତେନ, ମହାସେନେନ ମଚ୍ଚୁନା’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୭୨; ନେତ୍ତି॰ ୧୦୩) ।

କସ୍ମା ପନାୟଂ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟମେୱ ତାୱ ପୁରକ୍ଖରୋତି ? ‘‘ନିମିତ୍ତଞ୍ଞୁତାୟ ଅଦିଟ୍ଠକୋସଲ୍ଲେନ ୱା’’ତି କେଚି । ଅପରେ ‘‘ଦେୱତାୟ ସନ୍ତିକେ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟସ୍ସ ସୁତତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅନ୍ତିମଭୱିକତ୍ତା ପନ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନୋ ଏୱମାହ । ନ ହି ତେସଂ ଅପ୍ପତ୍ତଅରହତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ହୋତି । କିଂ ପନ କାରଣା ଭଗୱା ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁକାମୋୱ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପି ? ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଇମସ୍ସ ମଂ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସକଲସରୀରଂ ପୀତିୟା ନିରନ୍ତରଂ ଫୁଟଂ, ଅତିବଲୱା ପୀତିୱେଗୋ, ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱାପି ନ ତାୱ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ । ୟାୱ ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖା ସଣ୍ଠାତି, ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ, ୱୀସୟୋଜନସତଂ ମଗ୍ଗଂ ଆଗତତ୍ତା ଦରଥୋପିସ୍ସ କାୟେ ବଲୱା, ସୋପି ତାୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସମ୍ଭତୂ’’ତି । ତସ୍ମା ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପି । କେଚି ପନ ‘‘ଧମ୍ମସ୍ସୱନେ ଆଦରଜନନତ୍ଥଂ ଭଗୱା ଏୱମକାସୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତିୟୱାରଂ ୟାଚିତୋ ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତୁପେକ୍ଖଂ ଦରଥପ୍ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଞ୍ଚସ୍ସ ଜୀୱିତନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଧମ୍ମଦେସନାୟ କାଲୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ତସ୍ମା ତିହା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଉସ୍ସୁକ୍କଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ମଂ ୟାଚସି, ୟସ୍ମା ୱା ଜୀୱିତନ୍ତରାୟାନଂ ଦୁଜ୍ଜାନତଂ ୱଦସି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଚ ତେ ପରିପାକଂ ଗତାନି, ତସ୍ମା । ତିହାତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ତେତି ତୟା ଏୱନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରଂ ୱଦତି ।

ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାଦୀନଂ ତିସ୍ସନ୍ନମ୍ପି ସିକ୍ଖାନଂ ୱସେନ ସିକ୍ଖନଂ କାତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତନ୍ତି ରୂପାୟତନେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ରୂପେ ରୂପମତ୍ତମେୱ ପସ୍ସତି, ନ ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ, ଏୱମେୱ ସେସଂ । ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେନ ହି ମେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତମେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପୱିଜାନନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମତ୍ତନ୍ତି ପମାଣଂ । ଦିଟ୍ଠା ମତ୍ତା ଏତସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଆପାଥଗତେ ରୂପେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ନ ରଜ୍ଜତି, ନ ଦୁସ୍ସତି, ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ରାଗାଦିୱିରହେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣମତ୍ତମେୱ ମେ ଜୱନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣପ୍ପମାଣେନେୱ ଜୱନଂ ଠପେସ୍ସାମୀତି ।

ଅଥ ୱା ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପଂ, ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ନାମ ତତ୍ଥେୱ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନସନ୍ତୀରଣୱୋଟ୍ଠବ୍ବନସଙ୍ଖାତଂ ଚିତ୍ତତ୍ତୟଂ । ୟଥା ତଂ ନ ରଜ୍ଜତି, ନ ଦୁସ୍ସତି, ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ଆପାଥଗତେ ରୂପେ ତେନେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାଦିପ୍ପମାଣେନ ଜୱନଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମି, ନାହଂ ତଂ ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଦସ୍ସାମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସେୱ ନୟୋ ସୁତମୁତେ। ମୁତନ୍ତି ତଦାରମ୍ମଣୱିଞ୍ଞାଣେହି ସଦ୍ଧିଂ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୱିଞ୍ଞାତଂ ନାମ ମନୋଦ୍ୱାରାୱଜ୍ଜନେନ ୱିଞ୍ଞାତାରମ୍ମଣଂ । ତସ୍ମିଂ ୱିଞ୍ଞାତେ ୱିଞ୍ଞାତମତ୍ତନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପମାଣଂ । ୟଥା ଆୱଜ୍ଜନଂ ନ ରଜ୍ଜତି, ନ ଦୁସ୍ସତି, ନ ମୁୟ୍ହତି, ଏୱଂ ରଜ୍ଜନାଦିୱସେନ ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଆୱଜ୍ଜନପ୍ପମାଣେନେୱ ଚିତ୍ତଂ ଠପେସ୍ସାମୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଞ୍ହି ତେ, ବାହିୟ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ତୟା, ବାହିୟ, ତିସ୍ସନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାନଂ ଅନୁୱତ୍ତନୱସେନ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ ।

ଇତି ଭଗୱା ବାହିୟସ୍ସ ସଂଖିତ୍ତରୁଚିତାୟ ଛହି ୱିଞ୍ଞାଣକାୟେହି ସଦ୍ଧିଂ ଛଳାରମ୍ମଣଭେଦଭିନ୍ନଂ ୱିପସ୍ସନାୟ ୱିସୟଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀହି ଚତୂହି କୋଟ୍ଠାସେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ତତ୍ଥସ୍ସ ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତି । କଥଂ ? ଏତ୍ଥ ହି ରୂପାୟତନଂ ପସ୍ସିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ, ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣଂ ପନ ସଦ୍ଧିଂ ତଂଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେହି ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ, ନ ଏତ୍ଥ କୋଚି କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା, ୟତୋ ତଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଉଦୟବ୍ବୟପ୍ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତାତି କୁତୋ ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ରଜ୍ଜନାଦୀନଂ ଓକାସୋତି ? ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ସୁତାଦୀସୁପି ।

ଇଦାନି ଞାତତୀରଣପରିଞ୍ଞାସୁ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ ଉପରି ସହ ମଗ୍ଗଫଲେନ ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟତୋ ଖୋ ତେ, ବାହିୟା’’ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟଦା, ୟସ୍ମା ୱା । ତେତି ତୱ । ତତୋତି ତଦା, ତସ୍ମା ୱା । ତେନାତି ତେନ ଦିଟ୍ଠାଦିନା, ଦିଟ୍ଠାଦିପଟିବଦ୍ଧେନ ରାଗାଦିନା ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ବାହିୟ, ତୱ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ମୟା ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଅୱିପରୀତସଭାୱାୱବୋଧେନ ଦିଟ୍ଠାଦିମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତେନ ୱା କାରଣେନ ଦିଟ୍ଠାଦିପଟିବଦ୍ଧେନ ରାଗାଦିନା ସହ ନ ଭୱିସ୍ସସି, ରତ୍ତୋ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ୱା ମୂଳ୍ହୋ ୱା ନ ଭୱିସ୍ସସି, ପହୀନରାଗାଦିକତ୍ତା ତେନ ୱା ଦିଟ୍ଠାଦିନା ସହ ପଟିବଦ୍ଧୋ ନ ଭୱିସ୍ସସୀତି । ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥାତି ୟଦା ୟସ୍ମା ୱା ତ୍ୱଂ ତେନ ରାଗେନ ୱା ରତ୍ତୋ ଦୋସେନ ୱା ଦୁଟ୍ଠୋ ମୋହେନ ୱା ମୂଳ୍ହୋ ନ ଭୱିସ୍ସସି, ତଦା ତସ୍ମା ୱା ତ୍ୱଂ ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦିକେ ନ ଭୱିସ୍ସସି, ତସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେ ୱା ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ଅଲ୍ଲୀନୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ ନ ଭୱିସ୍ସସି । ଏତ୍ତାୱତା ପହାନପରିଞ୍ଞଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଖୀଣାସୱଭୂମି ଦସ୍ସିତା ।

ତତୋତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନେୱିଧ ନ ହୁରଂ ନ ଉଭୟମନ୍ତରେନାତି ୟଦା ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ତେନ ରାଗାଦିନା ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଟିବଦ୍ଧୋ ନ ଭୱିସ୍ସସି, ତଦା ତ୍ୱଂ ନେୱ ଇଧଲୋକେ ନ ପରଲୋକେ ନ ଉଭୟତ୍ଥାପି । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି କିଲେସଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅୟମେୱ ହି ଅନ୍ତୋ ଅୟଂ ପରିୱଟୁମଭାୱୋତି ଅୟମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ୟେ ପନ ‘‘ଉଭୟମନ୍ତରେନା’’ତି ପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାଭୱଂ ନାମ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ମିଚ୍ଛା । ଅନ୍ତରାଭୱସ୍ସ ହି ଭାୱୋ ଅଭିଧମ୍ମେ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତୋୟେୱ । ଅନ୍ତରେନାତି ୱଚନଂ ପନ ୱିକପ୍ପନ୍ତରଦୀପନଂ, ତସ୍ମା ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ନେୱ ଇଧ ନ ହୁରଂ, ଅପରୋ ୱିକପ୍ପୋ ନ ଉଭୟ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ଅନ୍ତରେନାତି ୱଚନଂ ପନ ୱିକପ୍ପନ୍ତରାଭାୱଦୀପନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ନେୱ ଇଧ ନ ହୁରଂ, ଉଭୟମନ୍ତରେ ପନ ନ ଅଞ୍ଞଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ୟେପି ଚ ‘‘ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ ସମ୍ଭୱେସୀ’’ତି ଚ ଇମେସଂ ସୁତ୍ତପଦାନଂ ଅତ୍ଥଂ ଅୟୋନିସୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥିୟେୱ ଅନ୍ତରାଭୱୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ତେପି ୟସ୍ମା ଅୱିହାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନ୍ତରା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନୱସେସକିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ନ ଅନ୍ତରାଭୱଭୂତୋତି ପୁରିମସ୍ସ ସୁତ୍ତପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ପଚ୍ଛିମସ୍ସ ଚ ୟେ ଭୂତା ଏୱ, ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ଖୀଣାସୱା ପୁରିମପଦେ ଭୂତାତି ୱୁତ୍ତା । ତବ୍ବିରୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସିନୋ, ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ସେଖା ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ । ଚତୂସୁ ୱା ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଅଣ୍ଡକୋସତୋ ୱତ୍ଥିକୋସତୋ ଚ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ । ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସିନୋ, ତତୋ ପରଂ ଭୂତାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ନତ୍ଥୀତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବା । ସତି ହି ଉଜୁକେ ପାଳିଅନୁଗତେ ଅତ୍ଥେ କିଂ ଅନିଦ୍ଧାରିତସାମତ୍ଥିୟେନ ଅନ୍ତରାଭୱେନ ପରିକପ୍ପିତେନ ପୟୋଜନନ୍ତି ।

ୟେ ପନ ‘‘ସନ୍ତାନୱସେନ ପୱତ୍ତମାନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସନ୍ତରେସୁ ପାତୁଭାୱୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟଥା ତଂ ୱୀହିଆଦିଅୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେ, ଏୱଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକସନ୍ତାନେପି ଅୱିଚ୍ଛେଦେନ ଦେସନ୍ତରେସୁ ପାତୁଭାୱେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ଅୟଞ୍ଚ ନୟୋ ସତି ଅନ୍ତରାଭୱେ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ୟୁତ୍ତିଂ ୱଦନ୍ତି । ତେନ ହି ଇଦ୍ଧିମତୋ ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତାନୁଗତିକଂ କାୟଂ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ଖଣେନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ଇଧୂପସଙ୍କମନେ ଇତୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକଗମନେ ୟୁତ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବା । ୟଦି ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ଧମ୍ମାନଂ ପୱତ୍ତି ଇଚ୍ଛିତା, ୟଦିପି ସିୟା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତାନଂ ଇଦ୍ଧିୱିସୟୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋତି । ତଂ ଇଧାପି ସମାନଂ ‘‘କମ୍ମୱିପାକୋ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱଚନତୋ । ତସ୍ମା ତଂ ତେସଂ ମତିମତ୍ତମେୱ । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟସଭାୱା ହି ସଭାୱଧମ୍ମା, ତେ କତ୍ଥଚି ପଚ୍ଚୟୱସେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ ପାତୁଭୱନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନଦେସେ । ତଥା ହି ମୁଖଘୋସାଦୀହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଦେସେ ଆଦାସପବ୍ବତପ୍ପଦେସାଦିକେ ପଟିବିମ୍ବପଟିଘୋସାଦିକଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ ନିବ୍ବତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପନେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ପଟିବିମ୍ବସ୍ସ ଉଦାହରଣଭାୱସାଧନାଦିକୋ ଅନ୍ତରାଭୱକଥାୱିଚାରୋ କଥାୱତ୍ଥୁପକରଣସ୍ସ (କଥା॰ ୫୦୫; କଥା॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫୦୫) ଟୀକାୟଂ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଅପରେ ପନ ‘‘ଇଧାତି କାମଭୱୋ, ହୁରନ୍ତି ଅରୂପଭୱୋ, ଉଭୟମନ୍ତରେନାତି ରୂପଭୱୋ ୱୁତ୍ତୋ’’ତି । ଅଞ୍ଞେ ‘‘ଇଧାତି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାୟତନାନି, ହୁରନ୍ତି ବାହିରାୟତନାନି, ଉଭୟମନ୍ତରେନାତି ଚିତ୍ତଚେତସିକା’’ତି । ‘‘ଇଧାତି ୱା ପଚ୍ଚୟଧମ୍ମା, ହୁରନ୍ତି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମା, ଉଭୟମନ୍ତରେନାତି ପଣ୍ଣତ୍ତିଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ନତ୍ଥି । ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା ଦିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ଚତୁଧା ତେଭୂମକଧମ୍ମା ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତଗ୍ଗାହପରିୱଜ୍ଜନମୁଖେନ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା ଦସ୍ସିତାତି ହେଟ୍ଠିମାହି ୱିସୁଦ୍ଧୀହି ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଖେପେନେୱ ୱିପସ୍ସନା କଥିତା । ‘‘ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତେନା’’ତି ଇମିନା ରାଗାଦୀନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦସ୍ସ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ମଗ୍ଗୋ । ‘‘ତତୋ ତ୍ୱଂ, ବାହିୟ, ନ ତତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ଫଲଂ । ‘‘ନେୱିଧା’’ତିଆଦିନା ଅନୁପାଦିସେସା ପରିନିବ୍ବାନଧାତୁ କଥିତାତି ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ବାହିୟସ୍ସ…ପେ॰… ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀ’’ତି ।

ଇମାୟ ସଂଖିତ୍ତପଦାୟ ଦେସନାୟ ତାୱଦେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ, ନ କାଲନ୍ତରେ । ଅନୁପାଦାୟାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଆସୱେହୀତି ଆଭୱଗ୍ଗଂ ଆଗୋତ୍ରଭୁଂ ସୱନତୋ ପୱତ୍ତନତୋ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦିଆସୱସଦିସତାୟ ଚ ‘‘ଆସୱା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେହି କାମରାଗାଦୀହି । ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟା ଚ ୱିମୁଚ୍ଚି ନିସ୍ସଜ୍ଜି । ସୋ ହି ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋ ଏୱ ସୀଲାନି ସୋଧେତ୍ୱା ୟଥାଲଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତସମାଧିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତାୟ ତାୱଦେୱ ସବ୍ବାସୱେ ଖେପେତ୍ୱା ସହ ପଟିସମ୍ଭିଦାହି ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ସୋ ସଂସାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କତୱଟ୍ଟପରିୟନ୍ତୋ ଅନ୍ତିମଦେହଧରୋ ହୁତ୍ୱା ଏକୂନୱୀସତିୟା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାସୁ ପୱତ୍ତାସୁ ଧମ୍ମତାୟ ଚୋଦିୟମାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ‘‘ପରିପୁଣ୍ଣଂ ତେ ପତ୍ତଚୀୱର’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନ ପରିପୁଣ୍ଣ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ନଂ ସତ୍ଥା ‘‘ତେନ ହି ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପରିୟେସା’’ତି ୱତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ପକ୍କାମୀ’’ତି ।

ସୋ କିର କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ୱୀସୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଭିକ୍ଖୁନା ନାମ ଅତ୍ତନା ପଚ୍ଚୟେ ଲଭିତ୍ୱା ୟଥାଦାନଂ କରୋନ୍ତେନ ଅତ୍ତନାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସପି ପତ୍ତେନ ୱା ଚୀୱରେନ ୱା ସଙ୍ଗହଂ ନାକାସି, ତେନସ୍ସ ଏହିଭିକ୍ଖୁଉପସମ୍ପଦାୟ ଉପନିସ୍ସୟୋ ନାହୋସି । କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ସୋ କିର ବୁଦ୍ଧସୁଞ୍ଞେ ଲୋକେ ଚୋରୋ ହୁତ୍ୱା ଧନୁକଲାପଂ ସନ୍ନୟ୍ହିତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ଚୋରିକଂ କରୋନ୍ତୋ ଏକଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଲୋଭେନ ତଂ ଉସୁନା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗଣ୍ହି, ତେନସ୍ସ ଇଦ୍ଧିମୟପତ୍ତଚୀୱରଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀତି, ସତ୍ଥା ତଂ ଞତ୍ୱା ଏହିଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ନ ଅଦାସୀ’’ତି । ତମ୍ପି ପତ୍ତଚୀୱରପରିୟେସନଂ ଚରମାନଂ ଏକା ଧେନୁ ୱେଗେନ ଆପତନ୍ତୀ ପହରିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ବାହିୟଂ ଦାରୁଚୀରିୟଂ ଗାୱୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛା ଅଧିପତିତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସାତି ନ ଚିରଂ ପକ୍କନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ । ଗାୱୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛାତି ଏକା ୟକ୍ଖିନୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛଧେନୁରୂପା । ଅଧିପତିତ୍ୱାତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା । ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀତି ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଲଦ୍ଧାଘାତତାୟ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେନେୱ ୱେରିଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସିଙ୍ଗେନ ପହରିତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି ।

ସତ୍ଥା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ସମ୍ବହୁଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ବାହିୟସ୍ସ ସରୀରଂ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ପତିତଂ ଦିସ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆଣାପେସି – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକସ୍ମିଂ ଘରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ମଞ୍ଚକଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ଇଦଂ ସରୀରଂ ନଗରତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଝାପେତ୍ୱା ଥୂପଂ କରୋଥା’’ତି, ଭିକ୍ଖୂ ତଥା ଅକଂସୁ । କତ୍ୱା ଚ ପନ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା କତକିଚ୍ଚଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଭଗୱା ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ ଆଚିକ୍ଖି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ‘ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’ତି ୱଦଥ, କଦା ସୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ‘‘ମମ ଧମ୍ମଂ ସୁତକାଲେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘କଦା ପନସ୍ସ ତୁମ୍ହେହି ଧମ୍ମୋ କଥିତୋ’’ତି ? ‘‘ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତେନ ଅଜ୍ଜେୱ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠତ୍ୱା’’ତି । ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତକୋ ସୋ, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେହି ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ଠତ୍ୱା କଥିତଧମ୍ମୋ, କଥଂ ସୋ ତାୱତକେନ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସୀ’’ତି ? ‘‘କିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ଧମ୍ମଂ ‘ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା’ତି ପମିଣଥ, ଅନେକାନି ଗାଥାସହସ୍ସାନିପି ଅନତ୍ଥସଂହିତାନି ନ ସେୟ୍ୟୋ, ଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ ପନ ଏକମ୍ପି ଗାଥାପଦଂ ସେୟ୍ୟୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ସହସ୍ସମପି ଚେ ଗାଥା, ଅନତ୍ଥପଦସଞ୍ହିତା ।

ଏକଂ ଗାଥାପଦଂ ସେୟ୍ୟୋ, ୟଂ ସୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ମତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୦୧) –

ଧମ୍ମପଦେ ଇମଂ ଗାଥଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ନ କେୱଲଂ ସୋ ପରିନିବ୍ବାନମତ୍ତେନ, ଅଥ ଖୋ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଗ୍ଗଭାୱେନପି ପୂଜାରହୋ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞାନଂ, ୟଦିଦଂ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୬) ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା…ପେ॰… ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଭତ୍ତକିଚ୍ଚତୋ ପଚ୍ଛା । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋତି ପିଣ୍ଡପାତପରିୟେସନତୋ ପଟିନିୱତ୍ତୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନୀହରିତ୍ୱାତି ନଗରତୋ ବହି ନେତ୍ୱା । ଝାପେଥାତି ଦହଥ । ଥୂପଞ୍ଚସ୍ସ କରୋଥାତି ଅସ୍ସ ବାହିୟସ୍ସ ସରୀରଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଞ୍ଚ କରୋଥ। ତତ୍ଥ କାରଣମାହ – ‘‘ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାଲକତୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଂ ତୁମ୍ହେ ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଧିସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମଂ ସନ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଚରଥ, ତଂ ସୋ ତୁମ୍ହେହି ସମାନଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଚରୀତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ମରଣକାଲସ୍ସ ପତ୍ତିୟାୱ କାଲକତୋ, ତସ୍ମା ତଂ ମଞ୍ଚକେନ ନୀହରିତ୍ୱା ଝାପେଥ, ଥୂପଞ୍ଚସ୍ସ କରୋଥାତି ।

ତସ୍ସ କା ଗତୀତି ପଞ୍ଚସୁ ଗତୀସୁ ତସ୍ସ କତମା ଗତି ଉପପତ୍ତି ଭୱଭୂତା, ଗତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତି, ଅରିୟୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱାତି କା ନିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସମ୍ପରାୟୋତି ପେଚ୍ଚ ଭୱୁପ୍ପତ୍ତି ଭୱନିରୋଧୋ ୱା । କିଞ୍ଚାପି ତସ୍ସ ଥୂପକରଣାଣତ୍ତିୟାୱ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱୋ ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତୋ ହୋତି, ୟେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ତକେନ ନ ଜାନିଂସୁ, ତେ ‘‘ତସ୍ସ କା ଗତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ପାକଟତରଂ ୱା କାରାପେତୁକାମା ତଥା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ ।

ପଣ୍ଡିତୋତି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଅଧିଗତତ୍ତା ପଣ୍ଡେନ ଇତୋ ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ପଣ୍ଡିତୋ । ପଚ୍ଚପାଦୀତି ପଟିପଜ୍ଜି । ଧମ୍ମସ୍ସାତି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିପଟିପଦାଧମ୍ମଂ । ଅଥ ୱା ଧମ୍ମସ୍ସାତି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ । ଅନୁଧମ୍ମନ୍ତି ଅରିୟମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମଂ । ନ ଚ ମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣନ୍ତି ଧମ୍ମଦେସନାହେତୁ ନ ଚ ମଂ ୱିହେସେସି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପନ୍ନତ୍ତା । ୟୋ ହି ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ୱିହେସେତି ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୱିହିଂସସଞ୍ଞୀ ପଗୁଣଂ ନ ଭାସିଂ, ଧମ୍ମଂ ପଣୀତଂ ମନୁଜେସୁ ବ୍ରହ୍ମେ’’ତି (ମହାୱ॰ ୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୯) । ଅଥ ୱା ନ ଚ ମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣନ୍ତି ନ ଚ ଇମଂ ଧମ୍ମାଧିକରଣଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିୟ୍ୟାନହେତୁଭୂତଂ ଇମଂ ମମ ସାସନଧମ୍ମଂ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତ୍ତା ନ ୱିହେସେତି । ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ହି ସାସନଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମସରୀରେ ପହାରଂ ଦେତି ନାମ । ଅୟଂ ପନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଥେରସ୍ସ ବାହିୟସ୍ସ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଂ, ତଥା ପରିନିବ୍ବୁତାନଞ୍ଚ ଖୀଣାସୱାନଂ ଗତିୟା ପଚୁରଜନେହି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟଭାୱଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠିତପରିନିବ୍ବାନାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟତ୍ଥାତି ୟସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ଆପୋ ଚ ନ ଗାଧତି, ପଥୱୀ ଚ ତେଜୋ ଚ ୱାୟୋ ଚ ନ ଗାଧତି, ନ ପତିଟ୍ଠାତି । କସ୍ମା ? ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତସଭାୱତ୍ତା । ନ ହି ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ଲେସୋପି ସମ୍ଭୱତି । ସୁକ୍କାତି ସୁକ୍କୱଣ୍ଣତାୟ ସୁକ୍କାତି ଲଦ୍ଧନାମା ଗହନକ୍ଖତ୍ତତାରକା । ନ ଜୋତନ୍ତୀତି ନ ଭାସନ୍ତି । ଆଦିଚ୍ଚୋ ନପ୍ପକାସତୀତି ତୀସୁ ଦୀପେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଖଣେ ଆଲୋକଫରଣସମତ୍ଥୋ ଆଦିଚ୍ଚୋପି ଆଭାୱସେନ ନ ଦିବ୍ବତି । ନ ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦିମା ଭାତୀତି ସତିପି ଭାସୁରଭାୱେ କନ୍ତସୀତଲକିରଣୋ ଚନ୍ଦୋପି ତସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ଅଭାୱତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ଜୁଣ୍ହାୱିଭାସନେନ ନ ୱିରୋଚତି । ୟଦି ତତ୍ଥ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଦୟୋ ନତ୍ଥି, ଲୋକନ୍ତରୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚନ୍ଧକାରମେୱ ତଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଆସଙ୍କଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ତମୋ ତତ୍ଥ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି । ସତି ହି ରୂପାଭାୱେ ତମୋ ନାମ ନ ସିୟା ।

ୟଦା ଚ ଅତ୍ତନା ୱେଦି, ମୁନି ମୋନେନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଚତୁସଚ୍ଚମୁନନତୋ ମୋନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ମଗ୍ଗଞାଣେନ କାୟମୋନେୟ୍ୟାଦୀହି ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘‘ମୁନୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଅରିୟସାୱକବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତେନେୱ ମୋନସଙ୍ଖାତେନ ପଟିୱେଧଞାଣେନ ୟଦା ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅତ୍ତନା ସୟମେୱ ଅନୁସ୍ସୱାଦିକେ ପହାୟ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଂ ୱେଦି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ‘‘ଅୱେଦୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ଅଞ୍ଞାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ରୂପା ଅରୂପା ଚ, ସୁଖଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀତି ଅଥାତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଜାନନତୋ ପଚ୍ଛା । ରୂପାତି ରୂପଧମ୍ମା, ତେନ ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ଚ ଗହିତୋ ହୋତି । ଅରୂପାତି ଅରୂପଧମ୍ମା, ତେନ ରୂପେନାମିସ୍ସୀକତୋ ଅରୂପଭୱୋ ଗହିତୋ ହୋତି । ସୋ ‘‘ଚତୁୱୋକାରଭୱୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖତୋପି ୱଟ୍ଟତୋ । ଅଥ ୱା ରୂପାତି ରୂପଲୋକପଟିସନ୍ଧିତୋ । ଅରୂପାତି ଅରୂପଲୋକପଟିସନ୍ଧିତୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖାତି କାମାୱଚରପଟିସନ୍ଧିତୋ । କାମଭୱୋ ହି ବ୍ୟାମିସ୍ସସୁଖଦୁକ୍ଖୋ । ଏୱମେତସ୍ମା ସକଲତୋପି ୱଟ୍ଟତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ମୁଚ୍ଚତୀତି ଗାଥାଦ୍ୱୟେନପି ଭଗୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ପୁତ୍ତସ୍ସ ବାହିୟସ୍ସ ଏୱରୂପା ନିବ୍ବାନଗତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ବୋଧିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୨. ମୁଚଲିନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ମୁଚଲିନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ମୁଚଲିନ୍ଦୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମୁଚଲିନ୍ଦମୂଲେତି ଏତ୍ଥ ମୁଚଲିନ୍ଦୋ ୱୁଚ୍ଚତି ନୀପରୁକ୍ଖୋ । ସୋ ‘‘ନିଚୁଲୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ସମୀପେ । କେଚି ପନ ‘‘ମୁଚଲୋତି ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ ୱନଜେଟ୍ଠକତାୟ ପନ ମୁଚଲିନ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ମହା ଅକାଲମେଘୋତି ଅସମ୍ପତ୍ତେ ୱସ୍ସକାଲେ ଉପ୍ପନ୍ନମହାମେଘୋ । ସୋ ହି ଗିମ୍ହାନଂ ପଚ୍ଛିମେ ମାସେ ସକଲଚକ୍କୱାଳଗବ୍ଭଂ ପୂରେନ୍ତୋ ଉଦପାଦି । ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାତି ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ସତ୍ତାହଂ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନୱୁଟ୍ଠିକା ଅହୋସି । ସୀତୱାତଦୁଦ୍ଦିନୀତି ସା ଚ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକା ଉଦକଫୁସିତସମ୍ମିସ୍ସେନ ସୀତୱାତେନ ସମନ୍ତତୋ ପରିବ୍ଭମନ୍ତେନ ଦୁସିତଦିୱସତ୍ତା ଦୁଦ୍ଦିନୀ ନାମ ଅହୋସି । ମୁଚଲିନ୍ଦୋ ନାମ ନାଗରାଜାତି ତସ୍ସେୱ ମୁଚଲିନ୍ଦରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପେ ପୋକ୍ଖରଣିୟା ହେଟ୍ଠା ନାଗଭୱନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ମହାନୁଭାୱୋ ନାଗରାଜା । ସକଭୱନାତି ଅତ୍ତନୋ ନାଗଭୱନତୋ । ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱାତି ସତ୍ତୱାରେ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଭୋଗେହି ଭଗୱତୋ କାୟଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା । ଉପରିମୁଦ୍ଧନି ମହନ୍ତଂ ଫଣଂ ୱିହଚ୍ଚାତି ଭଗୱତୋ ମୁଦ୍ଧପ୍ପଦେସସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ତନୋ ମହନ୍ତଂ ଫଣଂ ପସାରେତ୍ୱା । ‘‘ଫଣଂ କରିତ୍ୱା’’ତିପି ପାଠୋ, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସ କିର ନାଗରାଜସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ଭଗୱା ଚ ମୟ୍ହଂ ଭୱନସମୀପେ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ, ଅୟଞ୍ଚ ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକା ୱତ୍ତତି, ୱାସାଗାରମସ୍ସ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ସୋ ସତ୍ତରତନମୟଂ ପାସାଦଂ ନିମ୍ମିନିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୋପି ‘‘ଏୱଂ କତେ କାୟସାରୋ ଗହିତୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି, ଦସବଲସ୍ସ କାୟୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ମହନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୋଗେହି ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଉପରି ଫଣଂ କତ୍ୱା ଧାରେସି । ‘‘ପରିକ୍ଖେପବ୍ଭନ୍ତରଂ ଲୋହପାସାଦେ ଭଣ୍ଡାଗାରଗବ୍ଭପ୍ପମାଣଂ ଅହୋସୀ’’ତି ଖନ୍ଧକଟ୍ଠକଥାୟଂ (ମହାୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୫) ୱୁତ୍ତଂ । ମଜ୍ଝିମଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ହେଟ୍ଠାଲୋହପାସାଦପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୮୪) । ‘‘ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତେନ ଇରିୟାପଥେନ ସତ୍ଥା ୱିହରିସ୍ସତୀ’’ତି କିର ନାଗରାଜସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ଭଗୱା ପନ ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ସତ୍ତାହଂ ୱୀତିନାମେସି । ତଞ୍ଚ ଠାନଂ ସୁପିହିତୱାତପାନଂ ସୁଫୁସିତଅଗ୍ଗଳଦ୍ୱାରଂ କୂଟାଗାରଂ ୱିୟ ଅହୋସି । ମାଭଗୱନ୍ତଂ ସୀତନ୍ତିଆଦି ତସ୍ସ ତଥା କରିତ୍ୱା ଠାନକାରଣପରିଦୀପନଂ । ସୋ ହି ‘‘ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ସୀତଂ ବାଧୟିତ୍ଥ, ମା ଉଣ୍ହଂ, ମା ଡଂସାଦିସମ୍ଫସ୍ସୋ ବାଧୟିତ୍ଥା’’ତି ତଥା କରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି ।

ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ସତ୍ତାହୱଦ୍ଦଲିକାୟ ଉଣ୍ହମେୱ ନତ୍ଥି, ସଚେ ପନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମେଘୋ ୱିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଉଣ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ତମ୍ପି ମା ବାଧୟିତ୍ଥାତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ଚିନ୍ତେତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନେତ୍ଥ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଉଣ୍ହଗ୍ଗହଣଂ ଭୋଗପରିକ୍ଖେପସ୍ସ ୱିପୁଲଭାୱକରଣେ କାରଣକିତ୍ତନଂ । ଖୁଦ୍ଦକେ ହି ତସ୍ମିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ନାଗସ୍ସ ସରୀରସମ୍ଭୂତା ଉସ୍ମା ବାଧେୟ୍ୟ, ୱିପୁଲଭାୱକରଣେନ ପନ ତାଦିସଂ ‘ମା ଉଣ୍ହଂ ବାଧୟିତ୍ଥା’ତି ତଥା କରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସୀ’’ତି ।

ୱିଦ୍ଧନ୍ତି ଉବ୍ବିଦ୍ଧଂ, ମେଘୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଗତୱଲାହକନ୍ତି ଅପଗତମେଘଂ । ଦେୱନ୍ତି ଆକାସଂ । ୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଇଦାନି ୱିଗତୱଲାହକୋ ଆକାସୋ, ନତ୍ଥି ଭଗୱତୋ ସୀତାଦିଉପଦ୍ଦୱୋ’’ତି ଞତ୍ୱା । ୱିନିୱେଠେତ୍ୱାତି ଅପନେତ୍ୱା । ସକୱଣ୍ଣନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ନାଗରୂପଂ । ପଟିସଂହରିତ୍ୱାତି ଅନ୍ତରଧାପେତ୍ୱା । ମାଣୱକୱଣ୍ଣନ୍ତି କୁମାରକରୂପଂ ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ୱିୱେକସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦିନୋ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସୁଖମେୱ ହୋତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ୱିୱେକସୁଖାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସୁଖୋ ୱିୱେକୋତି ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ଉପଧିୱିୱେକୋ ସୁଖୋ । ତୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣସନ୍ତୋସେନ ତୁଟ୍ଠସ୍ସ । ସୁତଧମ୍ମସ୍ସାତି ପକାସିତଧମ୍ମସ୍ସ ୱିସ୍ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ । ପସ୍ସତୋତି ତଂ ୱିୱେକଂ, ୟଂ ୱା କିଞ୍ଚି ପସ୍ସିତବ୍ବଂ ନାମ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ତନୋ ୱୀରିୟବଲାଧିଗତେନ ଞାଣଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ଅବ୍ୟାପଜ୍ଜନ୍ତି ଅକୁପ୍ପନଭାୱୋ, ଏତେନ ମେତ୍ତାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପାଣଭୂତେସୁ ସଂୟମୋତି ସତ୍ତେସୁ ଚ ସଂୟମୋ ଅୱିହିଂସନଭାୱୋ ସୁଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ସୁଖା ୱିରାଗତା ଲୋକେତି ୱିଗତରାଗତାପି ଲୋକେ ସୁଖା । କୀଦିସୀ ? କାମାନଂ ସମତିକ୍କମୋତି, ୟା କାମାନଂ ସମତିକ୍କମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ସା ୱିଗତରାଗତାପି ସୁଖାତି ଅତ୍ଥୋ, ଏତେନ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅସ୍ମିମାନସ୍ସ ୟୋ ୱିନୟୋତି ଇମିନା ପନ ଅରହତ୍ତଂ କଥିତଂ । ଅରହତ୍ତଞ୍ହି ଅସ୍ମିମାନସ୍ସ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଇତୋ ପରଞ୍ଚ ସୁଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତେନାହ ‘‘ଏତଂ ୱେ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଅରହତ୍ତେନ ଦେସନାୟ କୂଟଂ ଗଣ୍ହୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ସମ୍ବହୁଲାନନ୍ତି ୱିନୟପରିୟାୟେନ ତୟୋ ଜନା ‘‘ସମ୍ବହୁଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ସଙ୍ଘୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ପନ ତୟୋ ତୟୋ ଏୱ, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସମ୍ବହୁଲା । ତସ୍ମା ଇଧାପି ସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ ସମ୍ବହୁଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟନ୍ତି ଧମ୍ମସଭାମଣ୍ଡପେ । ସା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୁଂ ଆଗତସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉପଟ୍ଠାନକରଣଟ୍ଠାନନ୍ତି ‘‘ଉପଟ୍ଠାନସାଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ୱିନୟଂ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତି, ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତି, ସାକଚ୍ଛଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତି, ସନ୍ନିପତନୱସେନ ପକତିୟା ଉପତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସା ସାଲାପି ମଣ୍ଡପୋପି ‘‘ଉପଟ୍ଠାନସାଲା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତ୍ଥାପି ହି ବୁଦ୍ଧାସନଂ ନିଚ୍ଚଂ ପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଇଦଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଧରମାନକାଲେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚାରିତ୍ତଂ । ସନ୍ନିସିନ୍ନାନନ୍ତି ନିସଜ୍ଜନୱସେନ ସଙ୍ଗମ୍ମ ନିସିନ୍ନାନଂ । ସନ୍ନିପତିତାନନ୍ତି ତତୋ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସନ୍ନିପତନୱସେନ ସନ୍ନିପତିତାନଂ । ଅଥ ୱା ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖେ ୱିୟ ଆଦରୁପ୍ପତ୍ତିୟା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିସୀଦନୱସେନ ସନ୍ନିସିନ୍ନାନଂ, ସମାନଜ୍ଝାସୟତ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝାସୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ସମ୍ମା ଚ ନିପତନୱସେନ ସନ୍ନିପତିତାନଂ । ଅୟନ୍ତି ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ଅନ୍ତରାକଥାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଉଦ୍ଦେସପରିପୁଚ୍ଛାଦୀନଂ ଅନ୍ତରା ଅଞ୍ଞା ଏକା କଥା, ଅଥ ୱା ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଲଦ୍ଧସ୍ସ ସୁଗତୋୱାଦସ୍ସ, ସାୟଂ ଲଭିତବ୍ବସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରା ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅନ୍ତରାକଥା, ସମଣସମାଚାରସ୍ସେୱ ୱା ଅନ୍ତରା ପୱତ୍ତା ଅଞ୍ଞା ଏକା କଥାତି ଅନ୍ତରାକଥା । ଉଦପାଦୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା ।

ଇମେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ରାଜୂନନ୍ତି ନିଦ୍ଧାରଣେ ସାମିୱଚନଂ । ମହଦ୍ଧନତରୋ ୱାତିଆଦୀସୁ ପଥୱିୟଂ ନିଖଣିତ୍ୱା ଠପିତଂ ସତ୍ତରତନନିଚୟସଙ୍ଖାତଂ ମହନ୍ତଂ ଧନଂ ଏତସ୍ସାତି ମହଦ୍ଧନୋ, ଦ୍ୱୀସୁ ଅୟଂ ଅତିସୟେନ ମହଦ୍ଧନୋତି ମହଦ୍ଧନତରୋ। ୱାସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ନିଚ୍ଚପରିବ୍ବୟୱସେନ ମହନ୍ତୋ ଭୋଗୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାଭୋଗୋ। ଦେୱସିକଂ ପୱିସନଆୟଭୂତୋ ମହନ୍ତୋ କୋସୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାକୋସୋ। ଅପରେ ପନ ‘‘ଦେୱସିକଂ ପୱିସନଆୟଭୂତଂ ମଣିସାରଫେଗ୍ଗୁଗୁମ୍ବାଦିଭେଦଭିନ୍ନଂ ପରିଗ୍ଗହୱତ୍ଥୁ ଧନଂ, ତଦେୱ ସାରଗବ୍ଭାଦୀସୁ ନିହିତଂ କୋସୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୱଜିରୋ, ମହାନୀଲୋ, ଇନ୍ଦନୀଲୋ, ମରକତୋ, ୱେଳୁରିୟୋ, ପଦୁମରାଗୋ, ଫୁସ୍ସରାଗୋ, କକ୍କେତନୋ, ପୁଲାକୋ, ୱିମଲୋ, ଲୋହିତଙ୍କୋ, ଫଲିକୋ, ପୱାଳୋ, ଜୋତିରସୋ, ଗୋମୁତ୍ତକୋ, ଗୋମେଦକୋ, ସୋଗନ୍ଧିକୋ, ମୁତ୍ତା, ସଙ୍ଖୋ, ଅଞ୍ଜନମୂଲୋ, ରାଜପଟ୍ଟୋ, ଅମତଂସକୋ, ପିୟକୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଚାତି ଚତୁବ୍ବୀସତି ମଣି ନାମ । ସତ୍ତ ଲୋହାନି କହାପଣୋ ଚ ସାରୋ ନାମ । ସୟନଚ୍ଛାଦନପାୱୁରଣଗଜଦନ୍ତସିଲାଦୀନି ଫେଗ୍ଗୁ ନାମ । ଚନ୍ଦନାଗରୁକୁଙ୍କୁମତଗରକପ୍ପୂରାଦି ଗୁମ୍ବା ନାମ । ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ ଆଦିସଦ୍ଦେନ ସାଲିୱୀହିଆଦିମୁଗ୍ଗମାସାଦିପୁବ୍ବଣ୍ଣାପରଣ୍ଣଭେଦଂ ଧଞ୍ଞୱିକତିଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଭୂତଂ ୱତ୍ଥୁ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି । ମହନ୍ତଂ ୱିଜିତଂ ରଟ୍ଠଂ ଏତସ୍ସାତି ମହାୱିଜିତୋ। ମହନ୍ତୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦିୱାହନୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାୱାହନୋ। ମହନ୍ତଂ ସେନାବଲଞ୍ଚେୱ ଥାମବଲଞ୍ଚ ଏତସ୍ସାତି ମହବ୍ବଲୋ। ଇଚ୍ଛିତନିବ୍ବତ୍ତିସଙ୍ଖାତା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମନିପ୍ଫନ୍ନା ମହତୀ ଇଦ୍ଧି ଏତସ୍ସାତି ମହିଦ୍ଧିକୋ। ତେଜସଙ୍ଖାତୋ ଉସ୍ସାହମନ୍ତପଭୁସତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ୱା ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ ଏତସ୍ସାତି ମହାନୁଭାୱୋ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମେନ ଆୟସମ୍ପଦା, ଦୁତିୟେନ ୱିତ୍ତୂପକରଣସମ୍ପଦା, ତତିୟେନ ୱିଭୱସମ୍ପଦା, ଚତୁତ୍ଥେନ ଜନପଦସମ୍ପଦା, ପଞ୍ଚମେନ ୟାନସମ୍ପଦା, ଛଟ୍ଠେନ ପରିୱାରସମ୍ପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତସମ୍ପଦା, ସତ୍ତମେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମସମ୍ପଦା, ଅଟ୍ଠମେନ ପଭାୱସମ୍ପଦା ତେସଂ ରାଜୂନଂ ପକାସିତା ହୋତି । ତେନ ୟା ସା ସାମିସମ୍ପତ୍ତି, ଅମଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତି, ସେନାସମ୍ପତ୍ତି, ରଟ୍ଠସମ୍ପତ୍ତି, ୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତି, ମିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି, ଦୁଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତୀତି ସତ୍ତ ପକତିସମ୍ପଦା ରାଜୂନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା । ତା ସବ୍ବା ୟଥାରହଂ ପରିଦୀପିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦାନାଦୀହି ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ପରିସଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରାଜା। ମଗଧାନଂ ଇସ୍ସରୋତି ମାଗଧୋ। ମହତିୟା ସେନାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସେନିୟଗୋତ୍ତତ୍ତା ୱା ସେନିୟୋ। ବିମ୍ବି ୱୁଚ୍ଚତି ସୁୱଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ସାରବିମ୍ବିୱଣ୍ଣତାୟ ବିମ୍ବିସାରୋ। କେଚି ପନ ‘‘ନାମମେୱେତଂ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ପଚ୍ଚାମିତ୍ତଂ ପରସେନଂ ଜିନାତୀତି ପସେନଦି। କୋସଲରଟ୍ଠସ୍ସ ଅଧିପତୀତି କୋସଲୋ। ଅୟଞ୍ଚରହୀତି ଏତ୍ଥ ଚରହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱିପ୍ପକତାତି ଅପରିୟୋସିତା । ଅୟଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନ୍ତରାକଥା ଅନିଟ୍ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସାୟନ୍ହସମୟନ୍ତି ସାୟନ୍ହେ ଏକଂ ସମୟଂ । ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ତତୋ ତତୋ ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣତୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପଟିସଂହରଣତୋ ପଟିସଲ୍ଲାନସଙ୍ଖାତାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ଭଗୱା ହି ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁଲଭପିଣ୍ଡପାତଂ କତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପ୍ପମୁଖେ ଠତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଠିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟଥାସମୁଟ୍ଠିତଂ ସୁଗତୋୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ତେସୁ ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲାଦିଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗତେସୁ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦେ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ, ‘‘ମୟ୍ହଂ ଉପଗମନଂ ଆଗମୟମାନା ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସକଲୱିହାରଂ ପରିପୂରେନ୍ତିୟୋ ନିସିନ୍ନା, ଇଦାନି ମେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସଭାମଣ୍ଡଲଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ କାଲୋ’’ତି ଆସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ, କେସରସୀହୋ ୱିୟ କଞ୍ଚନଗୁହାୟ ସୁରଭିଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟୂଥଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ମତ୍ତୱରୱାରଣୋ ୱିୟ ଅକାୟଚାପଲ୍ଲେନ ଚାରୁୱିକ୍କନ୍ତଗମନୋ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତବାତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣସମୁଜ୍ଜଲାୟ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାୟ ପରିକ୍ଖେପୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନାୟ ପଭସ୍ସରକେତୁମାଲାଲଙ୍କତାୟ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜିଟ୍ଠପଭସ୍ସରାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣବୁଦ୍ଧରଂସିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତିୟା ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱାୟ ଅନୁପମାୟ ବୁଦ୍ଧଲୀଲାୟ ସମନ୍ନାଗତାୟ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସକଲୱିହାରଂ ଏକାଲୋକଂ କୁରୁମାନୋ ଉପଟ୍ଠାନସାଲଂ ଉପସଙ୍କମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।

ଏୱଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତୁଣ୍ହୀଭୂତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟି ଅକଥେନ୍ତେ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ କପ୍ପମ୍ପି ନ କଥେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାୟ ନୁତ୍ଥାତି କତମାୟ ନୁ ଭୱଥ । ‘‘କାୟ ନୋତ୍ଥା’’ତିପି ପାଳି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ, ‘‘କାୟ ନ୍ୱେତ୍ଥା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତସ୍ସ କତମାୟ ନୁ ଏତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, କତମାୟ ନାମ କଥାୟ ଇଧ ସନ୍ନିସିନ୍ନା ଭୱଥ, କତମା ଚ ତୁମ୍ହାକଂ କଥା ମମାଗମନପଚ୍ଚୟା ଅନିଟ୍ଠିତା, ତଂ ନିଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁପୱାରଣାୟ ପୱାରେସି ।

ନ ଖ୍ୱେତନ୍ତି ନ ଖୋ ଏତଂ, ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ‘‘ନ ଖୋତ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ନ ଖୋ ଏତଂ ଇଚ୍ଚେୱ ପଦୱିଭାଗୋ । କୁଲପୁତ୍ତାନନ୍ତି ଜାତିଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତାନଂ । ସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟ, କମ୍ମଫଲସଦ୍ଧାୟ ରତନତ୍ତୟସଦ୍ଧାୟ ଚ । ଅଗାରସ୍ମାତି ଘରତୋ, ଗହଟ୍ଠଭାୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଗାରିୟନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ । ପବ୍ବଜିତାନନ୍ତି ଉପଗତାନଂ। ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ପଦୟୋଜନା – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେ ନେୱ ରାଜାଭିନୀତା ନ ଚୋରାଭିନୀତା ନ ଇଣଟ୍ଟା ନ ଜୀୱିତପକତା ପବ୍ବଜିତା, ଅଥ ଖୋ ସଦ୍ଧାୟ ଅଗାରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ମମ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତା, ତୁମ୍ହେ ଏତରହି ଏୱରୂପିଂ ରାଜପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ତିରଚ୍ଛାନକଥଂ କଥେୟ୍ୟାଥ, ୟଂ ଏୱରୂପାୟ କଥାୟ କଥନଂ, ଏତଂ ତୁମ୍ହାକଂ ନ ଖୋ ପତିରୂପଂ ନ ୟୁତ୍ତମେୱା’’ତି ।

ଏୱଂ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଅପ୍ପତିରୂପଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ପତିରୂପଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ନିପତିତାନଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟଂ ଧମ୍ମୀ ୱା କଥା ଅରିୟୋ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ୱୋତି ତୁମ୍ହାକଂ । କରଣୀୟନ୍ତି ହି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା କତ୍ତରି ସାମିୱଚନମେତଂ, ତସ୍ମା ତୁମ୍ହେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦ୍ୱୟଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଦ୍ୱେ କାତବ୍ବା । ଧମ୍ମୀ କଥାତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମତୋ ଅନପେତା କଥା, ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିପରିଦୀପିନୀ ଧମ୍ମଦେସନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦସକଥାୱତ୍ଥୁସଙ୍ଖାତାପି ହି ଧମ୍ମକଥା ତଦେକଦେସା ଏୱାତି । ଅରିୟୋତି ଏକନ୍ତହିତାୱହତ୍ତା ଅରିୟୋ, ୱିସୁଦ୍ଧୋ ଉତ୍ତମୋତି ୱା ଅରିୟୋ । ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାଭୂତଂ ଅକଥନଂ । କେଚି ପନ ‘‘ୱଚୀସଙ୍ଖାରପଟିପକ୍ଖଭାୱତୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଅରିୟୋ ତୁଣ୍ହୀଭାୱୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତୱିୱେକସ୍ସ ପରିବ୍ରୂହନତ୍ଥଂ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟା ସୁଞ୍ଞାଗାରେ ୱିହରନ୍ତା ସଚେ କଦାଚି ସନ୍ନିପତଥ, ଏୱଂ ସନ୍ନିପତିତେହି ତୁମ୍ହେହି ‘ଅସ୍ସୁତଂ ସାୱେତି ସୁତଂ ୱା ପରିୟୋଦପେତୀ’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସୂପକାରାୟ ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଧମ୍ମକଥା ୱା ପୱତ୍ତେତବ୍ବା, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅବ୍ୟାବାଧନତ୍ଥଂ ଝାନସମାପତ୍ତିୟା ୱା ୱିହରିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ପୁରିମେନ କରଣୀୟୱଚନେନ ଅନୋତିଣ୍ଣାନଂ ସାସନେ ଓତରଣୂପାୟଂ ଦସ୍ସେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ଓତିଣ୍ଣାନଂ ସଂସାରତୋ ନିସ୍ସରଣୂପାୟଂ । ପୁରିମେନ ୱା ଆଗମୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେ ନିୟୋଜେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ଅଧିଗମୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେ । ଅଥ ୱା ପୁରିମେନ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ପଠମଂ ଉପ୍ପତ୍ତିହେତୁଂ ଦୀପେତି, ଦୁତିୟେନ ଦୁତିୟଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ହେତୂ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଚୟା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ଉପ୍ପାଦାୟ ପରତୋ ଚ ଘୋସୋ, ପଚ୍ଚତ୍ତଞ୍ଚ ୟୋନିସୋ ମନସିକାରୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୨୭) ।

ପୁରିମେନ ୱା ଲୋକିୟସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ମୂଲକାରଣଂ ୱିଭାୱେତି, ପଚ୍ଛିମେନ ଲୋକୁତ୍ତରସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ମୂଲକାରଣନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ଏତ୍ଥ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି କିତ୍ତିତକାମସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଝାନାଦିସମ୍ପତ୍ତି ସନ୍ତତରା ଚେୱ ପଣୀତତରା ଚାତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଅରିୟୱିହାରସୁଖାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚ କାମସୁଖଂ ଲୋକେତି ଲୋକସଦ୍ଦୋ ‘‘ଖନ୍ଧଲୋକୋ ଆୟତନଲୋକୋ ଧାତୁଲୋକୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୩, ୭; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) ସଙ୍ଖାରେସୁ ଆଗତୋ ।

‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି,

ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚନା ।

ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ,

ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତୀ ୱସୋ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) ଓକାସେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୯; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩) ସତ୍ତେସୁ । ଇଧ ପନ ସତ୍ତଲୋକେ ଓକାସଲୋକେ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅୱୀଚିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକତୋ ହେଟ୍ଠା ଏତସ୍ମିଂ ଲୋକେ ୟଂ ୱତ୍ଥୁକାମେ ପଟିଚ୍ଚ କିଲେସକାମୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ କାମସହଗତଂ ସୁଖଂ । ୟଞ୍ଚିଦଂ ଦିୱିୟଂ ସୁଖନ୍ତି ୟଞ୍ଚ ଇଦଂ ଦିୱି ଭୱଂ ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ଚ ଲଦ୍ଧବ୍ବଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂ ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ରୂପସମାପତ୍ତିସୁଖଂ । ତଣ୍ହକ୍ଖୟସୁଖସ୍ସାତି ୟଂ ଆଗମ୍ମ ତଣ୍ହା ଖୀୟତି, ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ତଣ୍ହାୟ ଚ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭନୱସେନ ପୱତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ତଣ୍ହକ୍ଖୟସୁଖଂ ନାମ, ତସ୍ସ ତଣ୍ହକ୍ଖୟସୁଖସ୍ସ । ଏତେତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ନିଦ୍ଦେସୋ, ଏତାନି ସୁଖାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ଉଭୟମ୍ପି ସୁଖସାମଞ୍ଞେନ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏତ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ‘‘କଲଂ ନାଗ୍ଘତୀ’’ତି ପାଠେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ସୋଳସିନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ ପୂରଣିଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁଖଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବସ୍ମିଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ, ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦିଲୋକେ ନାଗାଦୀହି ଅନୁଭୱିତବ୍ବଂ ସୁଖଂ, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦିଦେୱଲୋକେ ଛବ୍ବିଧଂ କାମସୁଖନ୍ତି ୟଂ ଏକାଦସୱିଧେ କାମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତଂ କାମସୁଖଂ, ୟଞ୍ଚ ଇଦଂ ରୂପାରୂପଦେୱେସୁ ଦିବ୍ବୱିହାରଭୂତେସୁ ରୂପାରୂପଜ୍ଝାନେସୁ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ‘‘ଦିୱିୟ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ, ସକଲମ୍ପି ତଦୁଭୟଂ ତଣ୍ହକ୍ଖୟସୁଖସଙ୍ଖାତଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ ସୋଳସ ଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଭାଗଂ ସୋଳସଭାଗଗୁଣେ ଲଦ୍ଧଂ ଏକଭାଗସଙ୍ଖାତଂ କଲଂ ନ ଅଗ୍ଘତୀତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଫଲସମାପତ୍ତିସାମଞ୍ଞେନ ୱୁତ୍ତା । ପାଳିୟଂ ଅୱିସେସେନ ତଣ୍ହକ୍ଖୟସ୍ସ ଆଗତତ୍ତା ପଠମଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖସ୍ସାପି କଲଂ ଲୋକିୟଂ ନ ଅଗ୍ଘତି ଏୱ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ପଥବ୍ୟା ଏକରଜ୍ଜେନ, ସଗ୍ଗସ୍ସ ଗମନେନ ୱା ।

ସବ୍ବଲୋକାଧିପଚ୍ଚେନ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ୱର’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୮) ।

ସୋତାପତ୍ତିସଂୟୁତ୍ତେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘କିଞ୍ଚାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଚତୁନ୍ନଂ ଦୀପାନଂ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନଂ ସହବ୍ୟତଂ, ସୋ ତତ୍ଥ ନନ୍ଦନେ ୱନେ ଅଚ୍ଛରାସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦିବ୍ବେହି ଚ ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ ପରିଚାରେତି, ସୋ ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ଅସମନ୍ନାଗତୋ । ଅଥ ଖୋ ସୋ ଅପରିମୁତ୍ତୋୱ ନିରୟା, ଅପରିମୁତ୍ତୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା, ଅପରିମୁତ୍ତୋ ପେତ୍ତିୱିସୟା, ଅପରିମୁତ୍ତୋ ଅପାୟଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତା । କିଞ୍ଚାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପେନ ୟାପେତି, ନନ୍ତକାନି ଚ ଧାରେତି, ସୋ ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅଥ ଖୋ ସୋ ପରିମୁତ୍ତୋ ନିରୟା, ପରିମୁତ୍ତୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟା, ପରିମୁତ୍ତୋ ପେତ୍ତିୱିସୟା, ପରିମୁତ୍ତୋ ଅପାୟଦୁଗ୍ଗତିୱିନିପାତା ।

‘‘କତମେହି ଚତୂହି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଦ୍ଧେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ…ପେ॰.. ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’ତି । ଧମ୍ମେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞୂହୀ’ତି । ସଙ୍ଘେ ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେନ…ପେ॰… ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’ତି । ଅରିୟକନ୍ତେହି ସୀଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି ଅଖଣ୍ଡେହି…ପେ॰… ସମାଧିସଂୱତ୍ତନିକେହି । ଇମେହି ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ୟୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଦୀପାନଂ ପଟିଲାଭୋ, ୟୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିଲାଭୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ଦୀପାନଂ ପଟିଲାଭୋ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପଟିଲାଭସ୍ସ କଲଂ ନାଗ୍ଘତି ସୋଳସି’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୯୯୭) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଲୋକିୟସୁଖଂ ସଉତ୍ତରଂ ସାତିସୟଂ, ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖମେୱ ଅନୁତ୍ତରନ୍ତି ଅତିସୟନ୍ତି ଭାଜେସୀତି ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ କୁମାରକାତି ଦାରକା । ଅନ୍ତରା ଚ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଜେତୱନନ୍ତି ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ ‘‘ତଦନ୍ତରଂ କୋ ଜାନେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୪; ୧୦.୭୫), ‘‘ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) କାରଣେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଭାଜନଂ ଧୋୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ଖଣେ । ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ଚିତ୍ତେ । ‘‘ଅନ୍ତରା ୱୋସାନମାପାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱେମଜ୍ଝେ । ‘‘ଅପିଚାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତପୋଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୧) ୱିୱରେ। ସ୍ୱାୟମିଧାପି ୱିୱରେ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ସାୱତ୍ଥିୟା ଚ ଜେତୱନସ୍ସ ଚ ୱିୱରେତି, ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୟୋଗତୋ ଚେତ୍ଥ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନ୍ତରା ଚ ଜେତୱନ’’ନ୍ତି । ଈଦିସେସୁ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ‘‘ଅନ୍ତରା ଗାମଞ୍ଚ ନଦିଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୁତିୟପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି । ଇଧ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେନ ହନନ୍ତୀତି ବିଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗୋଚରାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଛାତଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟଟ୍ଠୀହି ପୋଥେନ୍ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତେ ଦାରକେ ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେନ ହନନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା କୁମାରକା ଇମଂ ଅହିଂ ଦଣ୍ଡେନ ହନଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଡଂସନଭୟେନ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଇମେ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଂ କରିସ୍ସାମାତି ଇମଂ ପହରନ୍ତା ନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ଅହୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିକତିକୋସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମସଂୱେଗଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତେନେୱ ଚ ଧମ୍ମସଂୱେଗେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଇମେ ଦାରକା ଅତ୍ତସୁଖାୟ ପରଦୁକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତା ସୟଂ ପରତ୍ଥ ସୁଖଂ ନ ଲଭିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ଏୱମେକେ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେସଂ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ସୁଖପରିୟେସନଂ ଆୟତିଂ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ଏକନ୍ତେନ ସୁଖାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ‘‘ପରୱିହେସାୱିନିମୁତ୍ତା ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ସୁଖଭାଗିନୋ ୱତ ମୟ୍ହଂ ଓୱାଦପ୍ପଟିକରା’’ତି ସୋମନସ୍ସୱସେନେୱେତମ୍ପି ସତ୍ଥା ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ୱଦନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ଏୱଂ ତେହି କୁମାରକେହି ପୱତ୍ତିତଂ ପରୱିହେଠନଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଆଦୀନୱତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ପରୱିହେସାୟ ପରାନୁକମ୍ପାୟ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସୁଖକାମାନୀତି ଏକନ୍ତେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖସ୍ସ ଇଚ୍ଛନତୋ ସୁଖାନୁଗିଦ୍ଧାନି । ଭୂତାନୀତି ପାଣିନୋ । ୟୋ ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତୀତି ଏତ୍ଥ ଦଣ୍ଡେନାତି ଦେସନାମତ୍ତଂ, ଦଣ୍ଡେନ ୱା ଲେଡ୍ଡୁସତ୍ଥପାଣିପ୍ପହାରାଦୀହି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦଣ୍ଡେନାତି ଦଣ୍ଡନେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ସୁଖକାମାନି ସବ୍ବଭୂତାନି ଜାତିଆଦିନା ଘଟ୍ଟନୱସେନ ୱଚୀଦଣ୍ଡେନ ୱା ପାଣିମୁଗ୍ଗରସତ୍ଥାଦୀହି ପୋଥନତାଳନଚ୍ଛେଦନାଦିୱସେନ ସରୀରଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଠାପନୱସେନ ଧନଦଣ୍ଡେନ ୱାତି ଇମେସୁ ଦଣ୍ଡେସୁ ୟେନ କେନଚି ଦଣ୍ଡେନ ୱିହିଂସତି ୱିହେଠେତି ଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତି, ଅତ୍ତନୋ ସୁଖମେସାନୋ, ପେଚ୍ଚ ସୋ ନ ଲଭତେ ସୁଖନ୍ତି ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତନୋ ସୁଖଂ ଏସନ୍ତୋ ଗୱେସନ୍ତୋ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ପେଚ୍ଚ ପରଲୋକେ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ ଦିବ୍ବସୁଖଂ ନିବ୍ବାନସୁଖନ୍ତି ତିୱିଧମ୍ପି ସୁଖଂ ନ ଲଭତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ତେନ ଦଣ୍ଡେନ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପେଚ୍ଚ ସୋ ଲଭତେ ସୁଖନ୍ତି ୟୋ ଖନ୍ତିମେତ୍ତାନୁଦ୍ଦୟସମ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ୟଥାହଂ ସୁଖକାମୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକୂଲୋ, ଏୱଂ ସବ୍ବେପୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିଆଦୀସୁ ଠିତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ କେନଚି ଦଣ୍ଡେନ ସବ୍ବାନିପି ଭୂତାନି ନ ହିଂସତି ନ ବାଧତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପରଲୋକେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ମନୁସ୍ସସୁଖଂ, ଦେୱଭୂତୋ ଦିବ୍ବସୁଖଂ, ଉଭୟଂ ଅତିକ୍କମନ୍ତୋ ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ଲଭତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ତାଦିସସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂଭାୱିତାୟ ତଂ ସୁଖଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ୱିୟ ହୋତୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଲଭତେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପୁରିମଗାଥାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସକ୍କାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତୀତି କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକେସୁ ଚତୂସୁ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେସୁ ପରିପୂରିତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୱିସେସସ୍ସ ଫଲଭୂତେନ ‘‘ଇତୋ ପରଂ ମୟ୍ହଂ ଓକାସୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଉସ୍ସହଜାତେନ ୱିୟ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢମାନେନ ସକ୍କାରାଦିନା ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି । ସବ୍ବଦିସାସୁ ହି ୟମକମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ମହୋଘଂ ୱିୟ ସବ୍ବପାରମିୟୋ ‘‘ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ସମ୍ପିଣ୍ଡିତା ୱିୟ ଭଗୱତୋ ଲାଭସକ୍କାରମହୋଘଂ ନିବ୍ବତ୍ତୟିଂସୁ । ତତୋ ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥୟାନମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନାଦିହତ୍ଥା ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କହଂ ବୁଦ୍ଧୋ, କହଂ ଭଗୱା, କହଂ ଦେୱଦେୱୋ, କହଂ ନରାସଭୋ, କହଂ ପୁରିସସୀହୋ’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୟେସନ୍ତି । ସକଟସତେହି ପଚ୍ଚୟେ ଆହରିତ୍ୱା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ସମନ୍ତା ଗାୱୁତପ୍ପମାଣେପି ସକଟଧୁରେନ ସକଟଧୁରଂ ଆହଚ୍ଚ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଚେୱ ଅନୁବନ୍ଧନ୍ତି ଚ ଅନ୍ଧକୱିନ୍ଦବ୍ରାହ୍ମଣାଦୟୋ ୱିୟ । ସବ୍ବଂ ତଂ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୨୮୨) ତେସୁ ତେସୁ ଚ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ଭଗୱତୋ, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟାୱତା ଖୋ, ଚୁନ୍ଦ, ଏତରହି ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକସଙ୍ଘମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ, ୟଥରିୱାୟଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୭୬) ।

ସ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନଦୀନଂ ଉଦକୋଘୋ ୱିୟ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ସକ୍କତୋ…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି ।

ତିତ୍ଥିୟା ପନ ପୁବ୍ବେ ଅକତପୁଞ୍ଞତାୟ ଚ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ ଚ ଅସକ୍କତା ଅଗରୁକତା, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେନ ପନ ୱିସେସତୋ ୱିପନ୍ନସୋଭା ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନେ ଖଜ୍ଜୋପନକା ୱିୟ ନିପ୍ପଭା ନିତ୍ତେଜା ହତଲାଭସକ୍କାରା ଅହେସୁଂ । ତେ ତାଦିସଂ ଭଗୱତୋ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଅସହମାନା ଇସ୍ସାପକତା ‘‘ଏୱଂ ଇମେ ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ଘଟ୍ଟେତ୍ୱାୱ ପଲାପେସ୍ସାମା’’ତି ଉସୂୟା ୱିସୁଗ୍ଗାରଂ ଉଗ୍ଗିରନ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ଅକ୍କୋସନ୍ତା ପରିଭାସନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ପନ ପରିବ୍ବାଜକା ଅସକ୍କତା ହୋନ୍ତି…ପେ॰… ପରିକ୍ଖାରାନଂ । ଅଥ ଖୋ ତେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ପରିବ୍ବାଜକା ଭଗୱତୋ ସକ୍କାରଂ ଅସହମାନା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଗାମେ ଚ ଅରଞ୍ଞେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଅସବ୍ଭାହି ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ଅକ୍କୋସନ୍ତି ପରିଭାସନ୍ତି ରୋସେନ୍ତି ୱିହେସେନ୍ତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅସବ୍ଭାହୀତି ଅସଭାୟୋଗ୍ଗାହି ସଭାୟଂ ସାଧୁଜନସମୂହେ ୱତ୍ତୁଂ ଅୟୁତ୍ତାହି, ଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଫରୁସାହୀତି କକ୍ଖଳାହି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦିକାହି । ଅକ୍କୋସନ୍ତୀତି ଜାତିଆଦୀହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଖୁଂସେନ୍ତି । ପରିଭାସନ୍ତୀତି ଭଣ୍ଡନୱସେନ ଭୟଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ତଜ୍ଜେନ୍ତି । ରୋସେନ୍ତୀତି ୟଥା ପରସ୍ସ ରୋସୋ ହୋତି, ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଧଂସନୱସେନ ରୋସଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି । ୱିହେସେନ୍ତୀତି ୱିହେଠେନ୍ତି, ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ଅଫାସୁଂ କରୋନ୍ତି ।

କଥଂ ପନେତେ ସମନ୍ତପାସାଦିକେ ଭଗୱତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ଅକ୍କୋସାଦୀନି ପୱତ୍ତେସୁନ୍ତି ? ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପାଦତୋ ପହୀନଲାଭସକ୍କାରତାୟ ଉପହତଚିତ୍ତା ପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା ପକ୍ଖଲନ୍ତା ୱିୟ ଅୱଣେ ୱେଳୁରିୟମଣିମ୍ହି ୱଣଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ୱିୟ ଚ ସୁନ୍ଦରିକଂ ନାମ ପରିବ୍ବାଜିକଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତାୟ ସତ୍ଥୁ ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଅୱଣ୍ଣଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଅକ୍କୋସାଦୀନି ପୱତ୍ତେସୁଂ । ତଂ ପନେତଂ ସୁନ୍ଦରୀୱତ୍ଥୁ ପରତୋ ସୁନ୍ଦରୀସୁତ୍ତେ (ଉଦା॰ ୩୮) ପାଳିୟଂୟେୱ ଆଗମିସ୍ସତି, ତସ୍ମା ୟମେତ୍ଥ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ତତ୍ଥେୱ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମ ।

ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିମାରୋଚେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ…ପେ॰… ୱିହେସେନ୍ତୀ’’ତି । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଇସ୍ସାପକତାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱିପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ତେହି କତେ ୱିପ୍ପକାରେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତେହି ଚ ପରେହି କତେ ଉପକାରେ ତାଦିଭାୱାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଗାମେ ଅରଞ୍ଞେ ସୁଖଦୁକ୍ଖଫୁଟ୍ଠୋତି ଗାମେ ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସୁଖେନ ଦୁକ୍ଖେନ ଚ ଫୁଟ୍ଠୋ ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ଅନୁଭୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ୱା ପଚ୍ଚୟେହି ସମଙ୍ଗୀଭୂତୋ । ନେୱତ୍ତତୋ ନୋ ପରତୋ ଦହେଥାତି ‘‘ଅହଂ ସୁଖିତୋ, ଅହଂ ଦୁକ୍ଖିତୋ, ମମ ସୁଖଂ, ମମ ଦୁକ୍ଖଂ, ପରେନିଦଂ ମୟ୍ହଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦିତ’’ନ୍ତି ଚ ନେୱ ଅତ୍ତତୋ ନ ପରତୋ ତଂ ସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଠପେଥ । କସ୍ମା ? ନ ହେତ୍ଥ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅହନ୍ତି ୱା ମମନ୍ତି ୱା ପରୋତି ୱା ପରସ୍ସାତି ୱା ପସ୍ସିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି, କେୱଲଂ ସଙ୍ଖାରା ଏୱ ପନ ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖଣେ ଖଣେ ଭିଜ୍ଜନ୍ତୀତି । ସୁଖଦୁକ୍ଖଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଦେସନାସୀସଂ, ସବ୍ବସ୍ସାପି ଲୋକଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଭଗୱା ‘‘ନାହଂ କ୍ୱଚନି, କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିଂ, ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନି, କତ୍ଥଚି କିଞ୍ଚନତତ୍ଥୀ’’ତି ଚତୁକୋଟିକଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ୱିଭାୱେସି ।

ଇଦାନି ତସ୍ସ ଅତ୍ତତୋ ପରତୋ ଚ ଅଦହନସ୍ସ କାରଣଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଫୁସନ୍ତି ଫସ୍ସା ଉପଧିଂ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । ଏତେ ସୁଖୱେଦନୀୟା ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟା ଚ ଫସ୍ସା ନାମ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତଂ ଉପଧିଂ ପଟିଚ୍ଚ ତସ୍ମିଂ ସତି ୟଥାସକଂ ୱିସୟଂ ଫୁସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତନ୍ତିୟେୱ । ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖା ହି ୱେଦନା ସନ୍ତସଭାୱତାୟ ସୁଖେ ଏୱ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଦୁୱିଧସମ୍ଫସ୍ସୱସେନେୱାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ।

ୟଥା ପନ ତେ ଫସ୍ସା ନ ଫୁସନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ନିରୁପଧିଂ କେନ ଫୁସେୟ୍ୟୁଂ ଫସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବସୋ ହି ଖନ୍ଧୂପଧିୟା ଅସତି କେନ କାରଣେନ ତେ ଫସ୍ସା ଫୁସେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତଂ କାରଣଂ ଅତ୍ଥି । ୟଦି ହି ତୁମ୍ହେ ଅକ୍କୋସାଦିୱସେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇଚ୍ଛଥ, ସବ୍ବସୋ ନିରୁପଧିଭାୱେୟେୱ ୟୋଗଂ କରେୟ୍ୟାଥାତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଗାଥଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ଏୱଂ ଇମିନା ଉଦାନେନ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପାସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲକୋତି ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲନାମକୋ କୋସଲେସୁ ଏକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତଂନିୱାସିତାୟ ତତ୍ଥ ୱା ଜାତୋ ଭୱୋତି ୱା ଇଚ୍ଛାନଙ୍ଗଲକୋ । ଉପାସକୋତି ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଉପାସକଭାୱସ୍ସ ପୱେଦିତତ୍ତା ଉପାସକୋ ପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦିକୋ ବୁଦ୍ଧମାମକୋ, ଧମ୍ମମାମକୋ, ସଙ୍ଘମାମକୋ । କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନାତି ଉଦ୍ଧାରସୋଧାପନାଦିନା କେନଚିଦେୱ କତ୍ତବ୍ବେନ । ତୀରେତ୍ୱାତି ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା । ଅୟଂ କିର ଉପାସକୋ ପୁବ୍ବେ ଅଭିଣ୍ହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସତି, ସୋ କତିପୟଂ କାଲଂ ବହୁକରଣୀୟତାୟ ସତ୍ଥୁ ଦସ୍ସନଂ ନାଭିସମ୍ଭୋସି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଚିରସ୍ସଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଉପାସକ, ଇମଂ ପରିୟାୟମକାସି, ୟଦିଦଂ ଇଧାଗମନାୟା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଚିରସ୍ସନ୍ତି ଚିରେନ । ପରିୟାୟନ୍ତି ୱାରଂ । ୟଦିଦନ୍ତି ନିପାତୋ, ୟୋ ଅୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇଧ ମମ ସନ୍ତିକେ ଆଗମନାୟ ୟୋ ଅୟଂ ଅଜ୍ଜ କତୋ ୱାରୋ, ତଂ ଇମଂ ଚିରେନ ପପଞ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଅକାସୀତି । ଚିରପଟିକାହନ୍ତି ଚିରପଟିକୋ ଅହଂ, ଚିରକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ଉପସଙ୍କମିତୁକାମୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । କେହିଚି କେହିଚୀତି ଏକଚ୍ଚେହି ଏକଚ୍ଚେହି । ଅଥ ୱା କେହିଚି କେହିଚୀତି ୟେହି ୱା ତେହି ୱା । ତତ୍ଥ ଗାରୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସତ୍ଥରି ଅଭିପ୍ପସନ୍ନସ୍ସ ହି ସତ୍ଥୁଦସ୍ସନଧମ୍ମସ୍ସୱନେସୁ ୱିୟ ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଆଦରୋ ହୋତି । କିଚ୍ଚକରଣୀୟେହୀତି ଏତ୍ଥ ଅୱସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ, ଇତରଂ କରଣୀୟଂ । ପଠମଂ ୱା କାତବ୍ବଂ କିଚ୍ଚଂ, ପଚ୍ଛା କାତବ୍ବଂ କରଣୀୟଂ । ଖୁଦ୍ଦକଂ ୱା କିଚ୍ଚଂ, ମହନ୍ତଂ କରଣୀୟଂ । ବ୍ୟାୱଟୋତି ଉସ୍ସୁକ୍କୋ । ଏୱାହନ୍ତି ଏୱଂ ଇମିନା ପକାରେନ ଅହଂ ନାସକ୍ଖିଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ, ନ ଅଗାରୱାଦିନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଦୁଲ୍ଲଭେ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ମନୁସ୍ସତ୍ତଲାଭେ ଚ ସତ୍ତାନଂ ସକିଞ୍ଚନଭାୱେନ କିଚ୍ଚପସୁତତାୟ କୁସଲନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ନ ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସାତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନମେୱ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସୁଖଂ ୱତ ତସ୍ସ ନ ହୋତି କିଞ୍ଚୀତି ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଞ୍ଚି ରୂପାଦୀସୁ ଏକୱତ୍ଥୁମ୍ପି ‘‘ମମେତ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଭାୱେନ ନ ହୋତି ନତ୍ଥି ନ ୱିଜ୍ଜତି, ସୁଖଂ ୱତ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, ଅହୋ ସୁଖମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ହୋସୀ’’ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଅତୀତକାଲୱସେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ନ ହୋତି କିଞ୍ଚୀତି ପଦସ୍ସ ‘‘ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ ୟସ୍ସ ନ ହୋତୀ’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ ପରିଗ୍ଗହଧମ୍ମୱସେନ ଦେସନାୟ ଆଗତତ୍ତା । ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନନ୍ତି ପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହେ ସତି ୟୁତ୍ତମେୱ ୱୁତ୍ତଂ ସିୟା ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଅପ୍ପମ୍ପି କିଞ୍ଚନଂ ପଲିବୋଧଜାତଂ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାଭାୱତୋ ଏୱ ନ ହୋତି, ତଂ ତସ୍ସ ଅକିଞ୍ଚନତ୍ତଂ ସୁଖସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ସୁଖଂ ୱତଂ, ଅହୋ ସୁଖନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ସ ପନ ନ ହୋତି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ଚେ, ଆହ ‘‘ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମସ୍ସ ବହୁସ୍ସୁତସ୍ସା’’ତି । ୟୋ ଚତୂହିପି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାହି ସୋଳସକିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସଙ୍ଖାତଧମ୍ମୋ କତକିଚ୍ଚୋ, ତତୋ ଏୱ ପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚେନ ବହୁସ୍ସୁତୋ, ତସ୍ସ ।

ଇତି ଭଗୱା ଅକିଞ୍ଚନଭାୱେ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସକିଞ୍ଚନଭାୱେ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକିଞ୍ଚନଂ ପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାନଂ ଆମିସକିଞ୍ଚନାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥିତାୟ ସକିଞ୍ଚନଂ, ସକିଞ୍ଚନତ୍ତା ଏୱ ଅଲଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧାନଞ୍ଚ କାମାନଂ ପରିୟେସନାରକ୍ଖଣହେତୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟୱସେନ ‘‘ଅହଂ ମମା’’ତି ଗହଣୱସେନ ଚ ୱିହଞ୍ଞମାନଂ ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜମାନଂ ପସ୍ସାତି ଧମ୍ମସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ୱଦତି । ଜନୋ ଜନସ୍ମିଂ ପଟିବନ୍ଧରୂପୋତି ସୟଂ ଅଞ୍ଞୋ ଜନୋ ସମାନୋ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଜନେ ‘‘ଅହଂ ଇମସ୍ସ, ମମ ଅୟ’’ନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ ପଟିବନ୍ଧସଭାୱୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହଞ୍ଞତି ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ‘‘ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ –

‘‘ପୁତ୍ତା ମତ୍ଥି ଧନମ୍ମତ୍ଥି, ଇତି ବାଲୋ ୱିହଞ୍ଞତି ।

ଅତ୍ତା ହି ଅତ୍ତନୋ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ପୁତ୍ତା କୁତୋ ଧନ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୬୨) –

ଆଦୀହି ସୁତ୍ତପଦେହି ଦୀପେତବ୍ବୋତି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ଗବ୍ଭିନୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସାତି ଏକସ୍ସ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ । ଦହରାତି ତରୁଣୀ । ମାଣୱିକାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଧୀତାୟ ୱୋହାରୋ । ପଜାପତୀତି ଭରିୟା । ଗବ୍ଭିନୀତି ଆପନ୍ନସତ୍ତା । ଉପୱିଜଞ୍ଞାତି ଅଜ୍ଜ ସୁୱେତି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୱିଜାୟନକାଲା ହୋତୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ସୋ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକୋ ସଭରିୟୋ ୱାଦପତ୍ଥସ୍ସମେ ଠିତୋ, ତେନ ନଂ ସପଜାପତିକଂ ପରିବ୍ବାଜକୱୋହାରେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ଭରିୟା ପନସ୍ସ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଆଲପତି । ତେଲନ୍ତି ତିଲତେଲଂ । ତେଲସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ୱିଜାତାୟ ପସୱଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକାରତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ସପ୍ପିଲୋଣାଦିଂ ଆହରାତି ଆଣାପେତି । ୟଂ ମେ ୱିଜାତାୟ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୟଂ ତେଲାଦି ମୟ୍ହଂ ୱିଜାତାୟ ବହିନିକ୍ଖନ୍ତଗବ୍ଭାୟ ଉପକାରାୟ ଭୱିସ୍ସତି । ‘‘ପରିବ୍ବାଜିକାୟା’’ତିପି ପାଠୋ । କୁତୋତି କସ୍ମା ଠାନା, ୟତୋ ଞାତିକୁଲା ୱା ମିତ୍ତକୁଲା ୱା ତେଲାଦିଂ ଆହରେୟ୍ୟଂ, ତଂ ଠାନଂ ମେ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେଲଂଆହରାମୀତି ୱତ୍ତମାନସମୀପତାୟ ୱତ୍ତମାନଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ, ତେଲଂ ଆହରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ସପ୍ପିସ୍ସ ୱା ତେଲସ୍ସ ୱାତି ଚ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅଗ୍ଗିତୋ ୱା ଉଦକତୋ ୱା ମିଥୁଭେଦା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୮୬; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨; ଉଦା॰ ୭୬) ୱିୟ । ସପ୍ପିସ୍ସ ୱା ତେଲସ୍ସ ୱାତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିୱଚନଂ, ସପ୍ପି ଚ ତେଲଞ୍ଚ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପାତୁଂ ପିୱିତୁଂ ଦୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସପ୍ପିସ୍ସ ୱା ତେଲସ୍ସ ୱାତି ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ସାମିୱଚନଂ । ସପ୍ପିତେଲସମୁଦାୟସ୍ସ ହି ଅୱୟୱୋ ଇଧ ୟାୱଦତ୍ଥସଦ୍ଦେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନୋ ନୀହରିତୁନ୍ତି ଭାଜନେନ ୱା ହତ୍ଥେନ ୱା ବହି ନେତୁଂ ନୋ ଦୀୟତି, ଉଚ୍ଛଦ୍ଦିତ୍ୱାନାତି ୱମିତ୍ୱା, ୟଂନୂନ ଦଦେୟ୍ୟନ୍ତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଅହଂ ରଞ୍ଞୋ କୋଟ୍ଠାଗାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେଲଂ କଣ୍ଠମତ୍ତଂ ପିୱିତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ଘରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ୟଥାପୀତଂ ୱମିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧନଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ପଚିସ୍ସାମି, ୟଂ ପିତ୍ତସେମ୍ହାଦିମିସ୍ସିତଂ, ତଂ ଅଗ୍ଗିନା ଝାୟିସ୍ସତି, ତେଲଂ ପନ ଗହେତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ପରିବ୍ବାଜିକାୟ କମ୍ମେ ଉପନେସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ଉଦ୍ଧଂ କାତୁନ୍ତି ୱମନୱସେନ ଉଦ୍ଧଂ ନୀହରିତୁଂ । ନ ପନ ଅଧୋତି ୱିରିଞ୍ଚନୱସେନ ହେଟ୍ଠା ନୀହରିତୁଂ ନ ପନ ସକ୍କୋତି । ସୋ ହି ‘‘ଅଧିକଂ ପୀତଂ ସୟମେୱ ମୁଖତୋ ନିଗ୍ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ପିୱିତ୍ୱା ଆସୟସ୍ସ ଅରିତ୍ତତାୟ ଅନିଗ୍ଗତେ ୱମନୱିରେଚନୟୋଗଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅଲଭନ୍ତୋ ୱା କେୱଲଂ ଦୁକ୍ଖାହି ୱେଦନାହି ଫୁଟ୍ଠୋ ଆୱଟ୍ଟତି ଚ ପରିୱଟ୍ଟତି ଚ । ଦୁକ୍ଖାହୀତି ଦୁକ୍ଖମାହି । ତିବ୍ବାହୀତି ବହଲାହି ତିଖିଣାହି ୱା । ଖରାହୀତି କକ୍ଖଳାହି । କଟୁକାହୀତି ଅତିୱିୟ ଅନିଟ୍ଠଭାୱେନ ଦାରୁଣାହି । ଆୱଟ୍ଟତୀତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଅନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ଇତୋ ଚିତୋ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ଆୱଟ୍ଟତି । ପରିୱଟ୍ଟତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ନିପନ୍ନୋପି ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନି ପରିତୋ ଖିପନ୍ତୋ ୱଟ୍ଟତି, ଅଭିମୁଖଂ ୱା ୱଟ୍ଟନ୍ତୋ ଆୱଟ୍ଟତି, ସମନ୍ତତୋ ୱଟ୍ଟନ୍ତୋ ପରିୱଟ୍ଟତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ସକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାପରିଭୋଗହେତୁକା ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତି, ଅକିଞ୍ଚନସ୍ସ ପନ ସବ୍ବସୋ ଅୟଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋ ୱତାତି ସୁଖିନୋ ୱତ ସପ୍ପୁରିସା । କେ ପନ ତେତି ? ୟେ ଅକିଞ୍ଚନା, ୟେ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହକିଞ୍ଚନସ୍ସ ଚ ଅଭାୱେନ ଅକିଞ୍ଚନା, କେସଂ ପନିଦଂ କିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥୀତି ଆହ – ‘‘ୱେଦଗୁନୋ ହି ଜନା ଅକିଞ୍ଚନା’’ତି, ୟେ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତଂ ୱେଦଂ ଗତା ଅଧିଗତା, ତେନ ୱା ୱେଦେନ ନିବ୍ବାନଂ ଗତାତି ୱେଦଗୁନୋ, ତେ ଅରିୟଜନା ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲା ଅନୱସେସରାଗାଦିକିଞ୍ଚନାନଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅକିଞ୍ଚନା ନାମ । ଅସତି ହି ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନେ କୁତୋ ପରିଗ୍ଗହକିଞ୍ଚନସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ଏୱଂ ଗାଥାୟ ପୁରିମଭାଗେନ ଅରହନ୍ତେ ପସଂସିତ୍ୱା ଅପରଭାଗେନ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନେ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ସକିଞ୍ଚନଂ ପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଏୱଂ ଇମାୟପି ଗାଥାୟ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଏକପୁତ୍ତକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ଏକପୁତ୍ତକୋତି ଏକୋ ପୁତ୍ତୋ, ସୋ ଚ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଏକପୁତ୍ତକୋ, ପିୟାୟିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ପିୟୋ, ମନସ୍ସ ୱଡ୍ଢନଟ୍ଠେନ ମନାପୋ। ସରୀରସୋଭାସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଦସ୍ସନୀୟଟ୍ଠେନ ପିୟୋ, ସୀଲାଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମତାୟ ମନାପୋ। କଲେତି ସତ୍ତେ ଖେପେତୀତି କାଲୋ, ମରଣଂ । ତଂ କତୋ ପତ୍ତୋତି କାଲଙ୍କତୋ, କାଲେନ ୱା ମଚ୍ଚୁନା କତୋ ନଟ୍ଠୋ ଅଦସ୍ସନଂ ଗତୋତି କାଲଙ୍କତୋ, ମତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସମ୍ବହୁଲା ଉପାସକାତି ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ବହୂ ଉପାସକା ମତପୁତ୍ତଉପାସକସ୍ସ ସହସୋକୀଭାୱେନ ୟାୱ ଆଳାହନା ପଚ୍ଛତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମତସରୀରସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଂ କାରେତ୍ୱା ପଟିନିୱତ୍ତା ୟଥାନିୱତ୍ଥାୱ ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ସୀସଂନ୍ହାତା ୱତ୍ଥାନି ପୀଳେତ୍ୱା ଅନୋତାପେତ୍ୱାୱ ଏକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ଏକଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ଉପାସକଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ‘‘ସୋକୱିନୋଦନଂ ଧମ୍ମଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଲ୍ଲକେସା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥାତି ଉଦକେନ ତିନ୍ତୱତ୍ଥା । ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସପି ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାନନ୍ତାପି ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, କାଲଂ ୱିଦିତ୍ୱା ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ଭଗୱା କଥାସମୁଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ତୁମ୍ହେ ଉପାସକା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତୁମ୍ହେ ଉପାସକା ଅଞ୍ଞେସୁ ଦିୱସେସୁ ମମ ସନ୍ତିକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତା ଓତାପିତସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥା ସାୟନ୍ହେ ଆଗଚ୍ଛଥ, ଅଜ୍ଜ ପନ ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥା ଅଲ୍ଲକେସା ଠିତମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେ ଇଧାଗତା, ତଂ କିଂ କାରଣନ୍ତି । ତେନ ମୟନ୍ତି ତେନ ପୁତ୍ତୱିୟୋଗଜନିତଚିତ୍ତସନ୍ତାପେନ ବଲୱସୋକାଭିଭୂତତାୟ ଏୱଂଭୂତା ମୟଂ ଇଧୂପସଙ୍କମନ୍ତାତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ପିୟୱତ୍ଥୁସମ୍ଭୱା ସୋକଦୁକ୍ଖଦୋମନସ୍ସାଦୟୋ, ଅସତି ପିୟୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ସବ୍ବସୋ ଏତେ ନ ସନ୍ତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପ୍ପକାସନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ପିୟରୂପସ୍ସାଦଗଧିତାସେତି ପିୟସଭାୱେସୁ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧାଦୀସୁ ସୁଖୱେଦନସ୍ସାଦେନ ଗଧିତା ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତା । ଗଧିତାସେତି ହି ଗଧିତାଇଚ୍ଚେୱତ୍ଥୋ । ସେତି ୱା ନିପାତମତ୍ତଂ । ପିୟରୂପା ନାମ ଚକ୍ଖାଦୟୋ ପୁତ୍ତଦାରାଦୟୋ ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କିଞ୍ଚ ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ଚକ୍ଖୁ ଲୋକେ …ପେ॰… ଧମ୍ମତଣ୍ହା ଲୋକେ ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୫୫) ।

‘‘ଖେତ୍ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ହିରଞ୍ଞଂ ୱା, ଗୱସ୍ସଂ ଦାସପୋରିସଂ ।

ଥିୟୋ ବନ୍ଧୂ ପୁଥୁ କାମେ, ୟୋ ନରୋ ଅନୁଗିଜ୍ଝତୀ’’ତି ଚ ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୭୫) ।

ତସ୍ମା ତେସୁ ପିୟରୂପେସୁ ଅସ୍ସାଦେନ ଗିଦ୍ଧା ମୁଚ୍ଛିତା ଅଜ୍ଝାପନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । କେ ପନ ତେ ପିୟରୂପସ୍ସାଦଗଧିତାତି ତେ ଦସ୍ସେତି ‘‘ଦେୱକାୟାପୁଥୁମନୁସ୍ସା ଚା’’ତି, ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୟୋ ବହୁଦେୱସମୂହା ଚେୱ ଜମ୍ବୁଦୀପକାଦିକା ବହୁମନୁସ୍ସା ଚ । ଅଘାୱିନୋତି କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖେନ ଦୁକ୍ଖିତା । ପରିଜୁନ୍ନାତି ଜରାରୋଗାଦିୱିପତ୍ତିୟା ୟୋବ୍ବନାରୋଗ୍ୟାଦିସମ୍ପତ୍ତିତୋ ପରିହୀନା । ୟଥାଲାଭୱସେନ ୱାୟମତ୍ଥୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା କାମଞ୍ଚେକନ୍ତସୁଖସମପ୍ପିତାନଂ ଦେୱାନଂ ଦୁକ୍ଖଜରାରୋଗା ନ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ତଦନତିୱତ୍ତସଭାୱତାୟ ପନ ତେପି ‘‘ଅଘାୱିନୋ’’ତି ‘‘ପରିଜୁନ୍ନା’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତା । ତେସମ୍ପି ୱା ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଜରାୟ ଚେତସିକରୋଗସ୍ସ ଚ ୱସେନ ଦୁକ୍ଖାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ୱସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପିୟୱତ୍ଥୁୱିସୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗବ୍ଭୂପଗମନତୋ ଧାତୁତ୍ତୟିସ୍ସରତାୟ ମଚ୍ଚୁରାଜସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ୱସଂ ହତ୍ଥମେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ୟେ ୱେ ଦିୱା’’ତିଆଦିନା ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ୟେ ୱେ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତାତି ‘‘ଦିୱସଂ ଚଙ୍କମେନ ନିସଜ୍ଜାୟ ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂ ପରିସୋଧେତୀ’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟେନ ଦିୱସଭାଗେ ରତ୍ତିଭାଗେ ଚ ଦଳ୍ହଂ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଅପ୍ପମାଦପ୍ପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତି । ଜହନ୍ତି ପିୟରୂପନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ପିୟରୂପଂ ପିୟଜାତିକଂ ଚକ୍ଖାଦିପିୟୱତ୍ଥୁଂ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗଜହନେନ ଜହନ୍ତି । ତେ ୱେ ଖଣନ୍ତି ଅଘମୂଲଂ, ମଚ୍ଚୁନୋ ଆମିସଂ ଦୁରତିୱତ୍ତନ୍ତି ତେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ଅଘସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲଭୂତଂ, ମଚ୍ଚୁନା ମରଣେନ ଆମସିତବ୍ବତୋ ଆମିସଂ, ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା କେହିଚିପି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ନିୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁରତିୱତ୍ତଂ, ସହ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ତଣ୍ହଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣକୁଦାଲେନ ଖଣନ୍ତି, ଲେସମତ୍ତମ୍ପି ଅନୱସେସନ୍ତା ଉମ୍ମୂଲୟନ୍ତୀତି । ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ –

‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତପଦଂ, ପମାଦୋ ମଚ୍ଚୁନୋ ପଦଂ ।

ଅପ୍ପମତ୍ତା ନ ମୀୟନ୍ତି, ୟେ ପମତ୍ତା ୟଥା ମତା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୧) –

ଆଦୀହି ସୁତ୍ତପଦେହି ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବୋତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସୁପ୍ପୱାସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ କୁଣ୍ଡିକାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ କୋଲିୟାନଂ ନଗରେ । କୁଣ୍ଡଧାନୱନେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ କୁଣ୍ଡଧାନସଙ୍ଖାତେ ୱନେ ।

ପୁବ୍ବେ କିର କୁଣ୍ଡୋ ନାମ ଏକୋ ୟକ୍ଖୋ ତସ୍ମିଂ ୱନସଣ୍ଡେ ୱାସଂ କପ୍ପେସି, କୁଣ୍ଡଧାନମିସ୍ସକେନ ଚ ବଲିକମ୍ମେନ ତୁସ୍ସତୀତି ତସ୍ସ ତଥା ତତ୍ଥ ବଲିଂ ଉପହରନ୍ତି, ତେନେତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ କୁଣ୍ଡଧାନୱନନ୍ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଏକା ଗାମପତିକା ଅହୋସି, ସାପି ତସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଆଣାପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ତେନେୱ ପରିପାଲିତତ୍ତା କୁଣ୍ଡିକାତି ୱୋହରୀୟିତ୍ଥ। ଅପରଭାଗେ ତତ୍ଥ କୋଲିୟରାଜାନୋ ନଗରଂ କାରେସୁଂ, ତମ୍ପି ପୁରିମୱୋହାରେନ କୁଣ୍ଡିକାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱନସଣ୍ଡେ କୋଲିୟରାଜାନୋ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ୱସନତ୍ଥାୟ ୱିହାରଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ, ତମ୍ପି କୁଣ୍ଡଧାନୱନନ୍ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଅଥ ଭଗୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ତଂ ୱିହାରଂ ପତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା କୁଣ୍ଡିକାୟଂ ୱିହରତି କୁଣ୍ଡଧାନୱନେ’’ତି ।

ସୁପ୍ପୱାସାତି ତସ୍ସା ଉପାସିକାୟ ନାମଂ । କୋଲିୟଧୀତାତି କୋଲିୟରାଜପୁତ୍ତୀ । ସା ହି ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା ପଣୀତଦାୟିକାନଂ ସାୱିକାନଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତା ସୋତାପନ୍ନା ଅରିୟସାୱିକା । ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଭଗୱତୋ ୟୁତ୍ତରୂପଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ୱା ନ ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାହି ସଂୱିଧାତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବଂ ତଂ ସୟମେୱ ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞାୟ ୱିଚାରେତ୍ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଉପନେତି । ଦେୱସିକଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠସତଂ ସଙ୍ଘଭତ୍ତପାଟିପୁଗ୍ଗଲିକଭତ୍ତାନି ଦେତି । ୟୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ତଂ କୁଲଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ରିତ୍ତହତ୍ଥୋ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଏୱଂ ମୁତ୍ତଚାଗା ପୟତପାଣୀ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତା ୟାଚୟୋଗା ଦାନସଂୱିଭାଗରତା । ଅସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ପୁରିମବୁଦ୍ଧେସୁ କତାଧିକାରୋ ପଚ୍ଛିମଭୱିକୋ ସାୱକବୋଧିସତ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ସା ତଂ ଗବ୍ଭଂ କେନଚିଦେୱ ପାପକମ୍ମେନ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି କୁଚ୍ଛିନା ପରିହରି, ସତ୍ତାହଞ୍ଚ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭା ଅହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଗବ୍ଭଂ ଧାରେତି ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନୀତି ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗେ ଚ ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଗବ୍ଭଂ ଧାରେତୀତି ଗବ୍ଭଂ ୱହତି, ଗବ୍ଭିନୀ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାତି ସତ୍ତ ଅହାନି ବ୍ୟାକୁଲଗବ୍ଭା । ଗବ୍ଭୋ ହି ପରିପକ୍କୋ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୱିଜାୟନକାଲେ କମ୍ମଜୱାତେହି ସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା ପରିୱତ୍ତିତୋ ଉଦ୍ଧଂପାଦୋ ଅଧୋସିରୋ ହୁତ୍ୱା ୟୋନିମୁଖାଭିମୁଖୋ ହୋତି, ଏୱଂ ସୋ କତ୍ଥଚି ଅଲଗ୍ଗୋ ବହି ନିକ୍ଖମତି । ୱିପଜ୍ଜମାନୋ ପନ ୱିପରିୱତ୍ତନୱସେନ ୟୋନିମଗ୍ଗଂ ପିଦହିତ୍ୱା ତିରିୟଂ ନିପଜ୍ଜତି, ସୟମେୱ ୱା ୟୋନିମଗ୍ଗୋ ପିଦହତି, ସୋ ତତ୍ଥ କମ୍ମଜୱାତେହି ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତମାନୋ ବ୍ୟାକୁଲୋ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସାପି ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଏୱଂ ଅହୋସି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭା’’ତି ।

ଅୟଞ୍ଚ ଗବ୍ଭୋ ସୀୱଲିତ୍ଥେରୋ । ତସ୍ସ କଥଂ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଗବ୍ଭୱାସଦୁକ୍ଖଂ, ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭଭାୱପ୍ପତ୍ତି, ମାତୁ ଚସ୍ସାପି ସୋତାପନ୍ନାୟ ଅରିୟସାୱିକାୟ ତଥା ଦୁକ୍ଖାନୁଭୱନଂ ଜାତନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅତୀତେ କାସିକରାଜେ ବାରାଣସିୟଂ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ଏକୋ କୋସଲରାଜା ମହନ୍ତେନ ବଲେନାଗନ୍ତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ରାଜାନଂ ମାରେତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସିଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଗ୍ଗମହେସିଂ ଅକାସି । ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ପନ ପୁତ୍ତୋ ପିତୁ ମରଣକାଲେ ନିଦ୍ଧମନଦ୍ୱାରେନ ପଲାୟିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଞାତିମିତ୍ତବନ୍ଧୱେ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ବଲଂ ସଂହରିତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ମହନ୍ତଂ ଖନ୍ଧାୱାରଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣଂ ପେସେସି ‘‘ରଜ୍ଜଂ ୱା ଦେତୁ, ୟୁଦ୍ଧଂ ୱା’’ତି। ରାଜକୁମାରସ୍ସ ମାତା ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୟୁଦ୍ଧେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବଦିସାସୁ ସଞ୍ଚାରଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ବାରାଣସିନଗରଂ ପରିୱାରେତୁ, ତତୋ ଦାରୂଦକଭତ୍ତପରିକ୍ଖୟେନ କିଲନ୍ତା ନଗରେ ମନୁସ୍ସା ୱିନାୱ ୟୁଦ୍ଧେନ ରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ପଣ୍ଣଂ ପେସେସି । ସୋ ମାତୁ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ମହାଦ୍ୱାରାନି ରକ୍ଖନ୍ତୋ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ନଗରଂ ଉପରୁନ୍ଧି, ନଗରେ ମନୁସ୍ସା ଚୂଳଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଦାରୂଦକାନି ଆହରନ୍ତି, ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତି ।

ଅଥ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ମାତା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ବାଲୋ ମମ ପୁତ୍ତୋ ଉପାୟଂ ନ ଜାନାତି, ଗଚ୍ଛଥ, ଅସ୍ସ ଚୂଳଦ୍ୱାରାନି ପିଧାୟ ନଗରଂ ଉପରୁନ୍ଧତୂତି ୱଦେଥା’’ତି ପୁତ୍ତସ୍ସ ଗୂଳ୍ହସାସନଂ ପହିଣି । ସୋ ମାତୁ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ତ ଦିୱସେ ତଥା ଅକାସି । ନାଗରା ବହି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ତସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ସୀସଂ ଗହେତ୍ୱା କୁମାରସ୍ସ ଅଦଂସୁ । କୁମାରୋ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରଜ୍ଜଂ ଅଗ୍ଗହେସି । ସୋ ତଦା ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ନଗରରୁନ୍ଧନକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଏତରହି ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ମାତୁକୁଚ୍ଛିସଙ୍ଖାତାୟ ଲୋହିତକୁମ୍ଭିୟା ୱସି, ଅୱସେସତୋ ପନ ସତ୍ତାହଂ ନଗରୂପରୁନ୍ଧନେନ ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜି । ଜାତକଟ୍ଠକଥାୟଂ ପନ ‘‘ସତ୍ତ ଦିୱସାନି ନଗରଂ ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ଗହିତକମ୍ମନିସ୍ସନ୍ଦେନ ସତ୍ତୱସ୍ସାନି ଲୋହିତକୁମ୍ଭିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ସୋ ପଦୁମୁତ୍ତରସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପାଦମୂଲେ ‘‘ଲାଭୀନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ମହାଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି, ୟଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ନାଗରେହି ସଦ୍ଧିଂ ସହସ୍ସଗ୍ଘନିକଂ ଗୁଳଦଧିଂ ଦତ୍ୱା ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି, ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ ଲାଭୀନଂ ଅଗ୍ଗୋ ଜାତୋ । ସୁପ୍ପୱାସାପି ‘‘ନଗରଂ ରୁନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହ, ତାତା’’ତି ପେସିତଭାୱେନ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି କୁଚ୍ଛିନା ଗବ୍ଭଂ ପରିହରିତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭାଜାତା। ଏୱଂ ତେ ମାତାପୁତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପଟିସଂୱେଦିଂସୁ ।

ତୀହିୱିତକ୍କେହୀତି ରତନତ୍ତୟଗୁଣାନୁସ୍ସତିପଟିସଂୟୁତ୍ତେହି ତୀହି ସମ୍ମାୱିତକ୍କେହି । ଅଧିୱାସେତୀତି ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭତାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଦୁକ୍ଖଂ ସହତି । ସା ହି ଭଗୱତୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ, ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଭାୱଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୀ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଦୁକ୍ଖଂ ଅମନସିକରଣେନେୱ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଖମତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତୀହି ୱିତକ୍କେହି ଅଧିୱାସେତୀ’’ତି ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ୱତାତିଆଦି ତେସଂ ୱିତକ୍କାନଂ ପୱତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ଭଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱା ଲୋକନାଥୋ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ସାମଂ ସୟମେୱ ସବ୍ବଧମ୍ମେ ଅହୋ ୱତ ବୁଦ୍ଧୋ, ସୋ ଭଗୱା ଏୱରୂପସ୍ସ ଏତରହି ମୟା ଅନୁଭୱିୟମାନସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ଏୱଂଜାତିକସ୍ସ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାନାୟ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧାୟ ଧମ୍ମଂ କଥେତି, ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଂ କଥେତି । ଅୱିପରୀତଧମ୍ମଦେସନତାୟ ହି ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିସିଦ୍ଧି । ତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତେ ଜାତତ୍ତା ସୀଲଦିଟ୍ଠିସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତତ୍ତା ଚ ସାୱକସଙ୍ଘୋତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱତ ଅହୋ ୱତ ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋ, ୟୋ ଅରିୟସଙ୍ଘୋ ଏୱରୂପସ୍ସ ଈଦିସସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପହାନାୟ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧାୟ ଅନିୱତ୍ତିପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ସୁସୁଖଂ ୱତ ଅହୋ ୱତ ସୁଟ୍ଠୁ ସୁଖଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟଂ ନିବ୍ବାନଂ, ୟସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ଈଦିସଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନ ଉପଲବ୍ଭତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଟିପଜ୍ଜମାନାପି ପଟିପନ୍ନା ଇଚ୍ଚେୱ ୱୁତ୍ତା ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନିୱତ୍ତିଭାୱତୋ । ଅଥ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ପଟିପନ୍ନସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତମାନତ୍ଥୋପି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ।

ସାମିକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପତିଂ କୋଲିୟରାଜପୁତ୍ତଂ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଅଭାସି । ମମ ୱଚନେନ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦାହୀତି ମୟ୍ହଂ ୱଚନେନ ଚକ୍କଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତାନି ୱିକସିତପଦୁମସସ୍ସିରୀକାନି ଭଗୱତୋ ଚରଣାନି ତୱ ସିରସା ୱନ୍ଦାହି, ଉତ୍ତମଙ୍ଗେନ ଅଭିୱାଦନଂ କରୋହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପାବାଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆବାଧୋତି ୱିସଭାଗୱେଦନା ୱୁଚ୍ଚତି, ୟା ଏକଦେସେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ସକଲସରୀରଂ ଅୟପଟ୍ଟେନ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ୱିୟ ଗଣ୍ହତି । ଆତଙ୍କୋତି କିଚ୍ଛଜୀୱିତକରୋ ରୋଗୋ । ଅଥ ୱା ୟାପେତବ୍ବରୋଗୋ ଆତଙ୍କୋ, ଇତରୋ ଆବାଧୋ । ଖୁଦ୍ଦକୋ ୱା ରୋଗୋ ଆତଙ୍କୋ, ବଲୱା ଆବାଧୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆବାଧୋ, ବହିଦ୍ଧାସମୁଟ୍ଠାନୋ ଆତଙ୍କୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦୁଭୟସ୍ସାପି ଅଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛାତି ୱଦତି । ଗିଲାନସ୍ସେୱ ଚ ଉଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଗରୁକଂ ହୋତି, କାୟେ ବଲଂ ନ ହୋତି, ତସ୍ମା ନିଗ୍ଗେଲଞ୍ଞତାୟ ଲହୁପରିୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ କାୟସ୍ସ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ସରୀରବଲଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାତି ୱଦତି । ଫାସୁୱିହାରନ୍ତି ଠାନନିସିନ୍ନଗମନସୟନସଙ୍ଖାତେସୁ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ସୁଖୱିହାରଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛାତି ୱଦତି । ଅଥସ୍ସ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ‘‘ସୁପ୍ପୱାସା, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହୀତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ପରମନ୍ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଚ୍ଛନଂ । ତେନ ସାଧୁ, ଭଦ୍ଦେ, ୟଥା ୱୁତ୍ତଂ, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜାମୀତି ଦସ୍ସେତି । କୋଲିୟପୁତ୍ତୋତି ସୁପ୍ପୱାସାୟ ସାମିକୋ କୋଲିୟରାଜପୁତ୍ତୋ । ସୁଖିନୀ ହୋତୂତି ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ସତ୍ଥା ସୁପ୍ପୱାସାୟ ପେସିତୱନ୍ଦନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ମେତ୍ତାୱିହାରସଂସୂଚକଂ ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ସୁଖୂପସଂହାରଂ ତସ୍ସା ସାମଞ୍ଞତୋ ପକାସେତ୍ୱା ପୁନ ତସ୍ସା ପୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ଗବ୍ଭୱିପତ୍ତିମୂଲକଦୁକ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିପଟିକ୍ଖେପମୁଖେନ ସୁଖୂପସଂହାରଂ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁଖିନୀ…ପେ॰… ଅରୋଗା, ଅରୋଗଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତୂ’’ତି ଆହ ।

ସହୱଚନାତି ଭଗୱତୋ ୱଚନେନ ସହେୱ । ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଭଗୱା ତଥା ଅୱୋଚ, ତସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ତମ୍ପି କମ୍ମଂ ପରିକ୍ଖୟଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ସ ପରିକ୍ଖୀଣଭାୱଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସତ୍ଥା ତଥା ଅଭାସି । ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି – ସଚେ ତଥା ସତ୍ଥା ନାଚିକ୍ଖିସ୍ସା, ତତୋ ପରମ୍ପି କିଞ୍ଚି କାଲଂ ତସ୍ସା ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସା । ୟସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ‘‘ସୁଖିନୀ ଅରୋଗା ଅରୋଗଞ୍ଚ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ୱଚନସମକାଲମେୱ ସୋ ଗବ୍ଭୋ ବ୍ୟାକୁଲଭାୱଂ ୱିଜହିତ୍ୱା ସୁଖେନେୱ ବହି ନିକ୍ଖମି, ଏୱଂ ତେସଂ ମାତାପୁତ୍ତାନଂ ସୋତ୍ଥି ଅହୋସି । ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟୋ ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ୟଥା ହି ପଟାଚାରାୟ ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗସମ୍ଭୂତେନ ସୋକେନ ଉମ୍ମାଦଂ ପତ୍ୱା –

‘‘ଉଭୋ ପୁତ୍ତା କାଲକତା, ପନ୍ଥେ ମୟ୍ହଂ ପତୀ ମତୋ ।

ମାତା ପିତା ଚ ଭାତା ଚ, ଏକଚିତକମ୍ହି ଝାୟରେ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେରୀ ୨.୨.୪୯୮) –

ୱତ୍ୱା ଜାତରୂପେନେୱ ଚରନ୍ତିୟା ‘‘ସତିଂ ପଟିଲଭାହି ଭଗିନୀ’’ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ଉମ୍ମାଦୋ ୱୂପସମି, ତଥା ସୁପ୍ପିୟାପି ଉପାସିକା ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତନୋ ଊରୁୟଂ କତେନ ମହାୱଣେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ସୟନପିଟ୍ଠେ ନିପନ୍ନା ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମଂ ୱନ୍ଦତୂ’’ତି ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ୱଣେ ପାକତିକେ ଜାତେ ସୟମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦୀତି ଏୱମାଦୀନି ୱତ୍ଥୂନି ଇଧ ଉଦାହରିତବ୍ବାନୀତି ।

ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି, ଭନ୍ତେ, ୟଥା ଭଗୱା ସପୁତ୍ତାୟ ମାତୁୟା ଅରୋଗଭାୱଂ ଆସୀସନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସୁଖିନୀ ଅରୋଗା ଅରୋଗଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟତୂ’’ତି, ତଂ ଏୱମେୱ । ନ ହି କଦାଚି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ୱଚନସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଏୱମତ୍ଥୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ‘‘ହୋତୂ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଆନେତ୍ୱା ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱାତି କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଭଗୱତା ୱୁଚ୍ଚମାନେ ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ପୀତିସୋମନସ୍ସପଟିଲାଭତୋ ଅଭିମୁଖଭାୱେନ ନନ୍ଦିତ୍ୱା । ଅନୁମୋଦିତ୍ୱାତି ତତୋ ପଚ୍ଛାପି ସମ୍ମୋଦନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା, ଚିତ୍ତେନ ୱା ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ୱାଚାୟ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା, ୱଚନସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱା ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ଥସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା । ସକଂ ଘରଂ ପଚ୍ଚାୟାସୀତି ଅତ୍ତନୋ ଘରଂ ପଟିଗଚ୍ଛି । ୟେ ପନ ‘‘ୟେନ ସକଂ ଘର’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତେସଂ ୟଦିପି ୟ-ତ-ସଦ୍ଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧଭାୱତୋ ‘‘ତେନା’’ତି ପଦଂ ୱୁତ୍ତମେୱ ହୋତି, ତଥାପି ‘‘ପଟିୟାୟିତ୍ୱା’’ତି ପାଠସେସୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି ।

ୱିଜାତନ୍ତି ପଜାତଂ, ପସୁତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅନ୍ଧସ୍ସ ପବ୍ବତାରୋହନଂ ୱିୟ ନିଚ୍ଚଂ ନ ହୋତୀତି ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଅୟଂ ତାୱ ସଦ୍ଦନୟୋ । ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ପନ ‘‘ଅଚ୍ଛରାୟୋଗ୍ଗଂ ଅଚ୍ଛରିୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଅଚ୍ଛରଂ ପହରିତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତାତି ସମ୍ଭାୱନେ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନଂ । ଅଭୂତପୁବ୍ବଂ ଭୂତନ୍ତି ଅବ୍ଭୁତଂ।

ତଥାଗତସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ – ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ, ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ, ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ଭଗୱା ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଆଗତାତି । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେନ ଅଭିନୀହାରେନ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଆଗତା, ତେନ ଅଟ୍ଠଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ୟଥା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଦାନପାରମିଂ ପୂରେତ୍ୱା ସୀଲନେକ୍ଖମ୍ମପଞ୍ଞାୱୀରିୟଖନ୍ତିସଚ୍ଚଅଧିଟ୍ଠାନମେତ୍ତାଉପେକ୍ଖାପାରମୀତି ଇମା ଦସ ପାରମିୟୋ, ଦସ ଉପପାରମିୟୋ, ଦସ ପରମତ୍ଥପାରମିୟୋତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟଧମ୍ମକ୍ଖାନଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧିଚରିୟାୟ କୋଟିଂ ପତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ୟଥା ଚ ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ…ପେ॰… ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତ୍ୱା ବ୍ରୂହେତ୍ୱା ଆଗତା, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଆଗତୋ । ଏୱଂ ତଥା ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥା ସମ୍ପତିଜାତା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ସମେହି ପାଦେହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖା ସତ୍ତପଦୱୀତିହାରେନ ଗତା, ସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ଧାରିୟମାନେ ସବ୍ବାୱ ଦିସା ଅନୁୱିଲୋକେସୁଂ, ଆସଭିଞ୍ଚ ୱାଚଂ ଭାସିଂସୁ ଲୋକେ ଅତ୍ତନୋ ଜେଟ୍ଠସେଟ୍ଠଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତା, ତଞ୍ଚ ନେସଂ ଗମନଂ ତଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ, ତଥା ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଗତୋ, ତଞ୍ଚସ୍ସ ଗମନଂ କଥଂ ଅହୋସି ଅୱିତଥଂ ତେସଞ୍ଞେୱ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତଭାୱେନ । ଏୱଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ୱା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମେନ କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ପହାୟ ଗତା, ଅବ୍ୟାପାଦେନ ବ୍ୟାପାଦଂ, ଆଲୋକସଞ୍ଞାୟ ଥିନମିଦ୍ଧଂ, ଅୱିକ୍ଖେପେନ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ, ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନେନ ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ଗତା, ଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜଂ ପଦାଲେତ୍ୱା, ପାମୋଜ୍ଜେନ ଅରତିଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା, ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତୀହି ଅଟ୍ଠାରସହି ମହାୱିପସ୍ସନାହି ଚତୂହି ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ତଂ ତଂ ପଟିପକ୍ଖଂ ପହାୟ ଗତା, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ଗତୋ । ଏୱମ୍ପି ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ପଥୱୀଧାତୁୟା କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣଂ, ଆପୋଧାତୁୟା ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣଂ, ତେଜୋଧାତୁୟା ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ୱାୟୋଧାତୁୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣଂ, ଆକାସଧାତୁୟା ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଲକ୍ଖଣଂ, ରୂପସ୍ସ ରୁପ୍ପନଲକ୍ଖଣଂ, ୱେଦନାୟ ୱେଦୟିତଲକ୍ଖଣଂ, ସଞ୍ଞାୟ ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣଂ, ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅଭିସଙ୍ଖରଣଲକ୍ଖଣଂ, ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ୱିଜାନନଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ, ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ଆୟତନାନଂ, ଅଟ୍ଠାରସନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ, ବାୱୀସତିୟା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ, ଦ୍ୱାଦସପଦିକସ୍ସ ପଚ୍ଚୟାକାରସ୍ସ, ଚତୁନ୍ନଂ ସତିପଟ୍ଠାନାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନଂ, ଚତୁନ୍ନଂ ଇଦ୍ଧିପାଦାନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ବଲାନଂ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ, ଅରିୟସ୍ସ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ, ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱିସୁଦ୍ଧୀନଂ, ଅମତୋଗଧସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଏୱଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ୟଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣଂ, ତଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ ଅନଞ୍ଞଥଂ ଲକ୍ଖଣଂ ଞାଣଗତିୟା ଆଗତୋ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ପତ୍ତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥଲକ୍ଖଣଂ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ? ତଥଧମ୍ମା ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ – ‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । କତମାନି ଚତ୍ତାରି ? ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥମେତଂ ଅୱିତଥମେତଂ ଅନଞ୍ଞଥମେତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ତାନି ଚ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ ।

ଅପିଚ ଜରାମରଣସ୍ସ ଜାତିପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟସମ୍ଭୂତସମୁଦାଗତଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ, ତଥା ଅୱିଜ୍ଜାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ…ପେ॰.. ଜାତିୟା ଜରାମରଣସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠୋ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅନଞ୍ଞଥୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଭଗୱା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ମାପି ତଥାନଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ଥୋ ହି ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋତି । ଏୱଂ ତଥଧମ୍ମେ ୟାଥାୱତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ? ୟଂ ସଦେୱକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ପଜାୟ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନାତି ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ଜାନତା ପସ୍ସତା ଚ ତେନ ତଂ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦିୱସେନ ୱା ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱିଞ୍ଞାତେସୁ ଲବ୍ଭମାନକପଦୱସେନ ୱା ‘‘କତମଂ ତଂ ରୂପଂ ରୂପାୟତନଂ, ୟଂ ରୂପଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାୟ ୱଣ୍ଣନିଭା ସନିଦସ୍ସନଂ ସପ୍ପଟିଘଂ ନୀଲଂ ପୀତକ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୬୧୬) ନୟେନ ଅନେକେହି ନାମେହି ତେରସହି ୱାରେହି ଦ୍ୱିପଞ୍ଞାସାୟ ନୟେହି ୱିଭଜ୍ଜମାନଂ ତଥମେୱ ହୋତି, ୱିତଥଂ ନତ୍ଥି । ଏସ ନୟୋ ସୋତଦ୍ୱାରାଦୀସୁ ଆପାଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ସଦ୍ଦାଦୀସୁ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ ପତ୍ତଂ ପରିୟେସିତଂ ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସା, ତମହଂ ଜାନାମି, ତମହଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିଂ, ତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ୱିଦିତଂ, ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪) ।

ଏୱଂ ତଥଦସ୍ସିତାୟ ତଥାଗତୋ। ତତ୍ଥ ତଥଦସ୍ସୀଅତ୍ଥେ ତଥାଗତୋତି ପଦସମ୍ଭୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଥଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ? ୟଂ ରତ୍ତିଂ ଭଗୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚଚତ୍ତାଲୀସୱସ୍ସପରିମାଣକାଲଂ ୟଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ ଲପିତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦି, ସବ୍ବଂ ତଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ରାଗମଦାଦିନିମ୍ମଥନଂ ଏକସଦିସଂ ତଥଂ ଅୱିତଥଂ । ତେନାହ –

‘‘ୟଞ୍ଚ, ଚୁନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝତି, ୟଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ୟଂ ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଭାସତି ଲପତି ନିଦ୍ଦିସତି, ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ହୋତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) ।

ଗଦଅତ୍ଥୋ ଏତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ । ଏୱଂ ତଥୱାଦିତାୟ ତଥାଗତୋ ।

ଅପିଚ ଆଗଦନଂ ଆଗଦୋ, ୱଚନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ଆଗଦୋ ଅସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

କଥଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ? ଭଗୱତୋ ହି ୱାଚାୟ କାୟୋ ଅନୁଲୋମେତି, କାୟସ୍ସପି ୱାଚା, ତସ୍ମା ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ ଚ ହୋତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ଚସ୍ସ ୟଥାୱାଚା, କାୟୋପି ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ଚ କାୟୋ, ୱାଚାପି ତଥା ଗତା ପୱତ୍ତାତି ତଥାଗତୋ । ତେନାହ –

‘‘ୟଥାୱାଦୀ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ଇତି ୟଥାୱାଦୀ ତଥାକାରୀ, ୟଥାକାରୀ ତଥାୱାଦୀ । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ଏୱଂ ତଥାକାରିତାୟ ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ? ୟସ୍ମା ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପରିୟନ୍ତଂ କରିତ୍ୱା ତିରିୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଅଭିଭୱତି ସୀଲେନପି ସମାଧିନାପି ପଞ୍ଞାୟପି ୱିମୁତ୍ତିୟାପି ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନେନପି, ନ ତସ୍ସ ତୁଲା ୱା ପମାଣଂ ୱା ଅତ୍ଥି, ଅଥ ଖୋ ଅତୁଲୋ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ଦେୱଦେୱୋ ସକ୍କାନଂ ଅତିସକ୍କୋ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ଅତିବ୍ରହ୍ମା ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମୋ, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋ । ତେନାହ –

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅଭିଭୂ ଅନଭିଭୂତୋ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁଦସୋ ୱସୱତ୍ତି, ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଦସିଦ୍ଧି – ଅଗଦୋ ୱିୟ ଅଗଦୋ, ଦେସନାୱିଲାସୋ ଚେୱ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟୋ ଚ । ତେନ ସୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଭିସକ୍କୋ ୱିୟ ଦିବ୍ବାଗଦେନ ସପ୍ପେ ସବ୍ବପରପ୍ପୱାଦିନୋ ସଦେୱକଞ୍ଚ ଲୋକଂ ଅଭିଭୱତି । ଇତି ସବ୍ବଲୋକାଭିଭୱନେ ତଥୋ ଅୱିତଥୋ ଅୱିପରୀତୋ ୟଥାୱୁତ୍ତୋୱ ଅଗଦୋ ଏତସ୍ସାତି ଦକାରସ୍ସ ତକାରଂ କତ୍ୱା ତଥାଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଅଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ।

ଅପିଚ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥଂ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ତତ୍ଥ ସକଲଲୋକଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକସମୁଦୟଂ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅତୀତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ତଥାୟ ଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନିଂ ପଟିପଦଂ ତଥଂ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଲୋକୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସ୍ମା ତଥାଗତୋ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଲୋକସମୁଦୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକସମୁଦୟୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ, ଲୋକନିରୋଧୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ଲୋକନିରୋଧୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସଚ୍ଛିକତୋ । ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଲୋକନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତା । ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ…ପେ॰… ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତସ୍ମା ‘ତଥାଗତୋ’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩) ।

ଅପରେହିପି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ – ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ପୱତ୍ତିତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ, ତଥା ଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟା ସା ଭଗୱତା ସୁମେଧଭୂତେନ ଦୀପଙ୍କରଦସବଲସ୍ସ ପାଦମୂଲେ –

‘‘ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଲିଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତି, ହେତୁ ସତ୍ଥାରଦସ୍ସନଂ,

ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗୁଣସମ୍ପତ୍ତି, ଅଧିକାରୋ ଚ ଛନ୍ଦତା ।

ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନା, ଅଭିନୀହାରୋ ସମିଜ୍ଝତୀ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୯) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଅଭିନୀହାରଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତେନ ‘‘ଅହଂ ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ତିଣ୍ଣୋ ତାରେସ୍ସାମି, ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମି, ଦନ୍ତୋ ଦମେସ୍ସାମି, ସନ୍ତୋ ସମେସ୍ସାମି, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେସ୍ସାମି, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେସ୍ସାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ବୋଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ମହାପଟିଞ୍ଞା ପୱତ୍ତିତା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କିଂ ମେ ଏକେନ ତିଣ୍ଣେନ, ପୁରିସେନ ଥାମଦସ୍ସିନା ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକଂ ॥

‘‘ଇମିନା ମେ ଅଧିକାରେନ, କତେନ ପୁରିସୁତ୍ତମେ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ତାରେମି ଜନତଂ ବହୁଂ ॥

‘‘ସଂସାରସୋତଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ୱିଦ୍ଧଂସେତ୍ୱା ତୟୋ ଭୱେ ।

ଧମ୍ମନାୱଂ ସମାରୁୟ୍ହ, ସନ୍ତାରେସ୍ସଂ ସଦେୱକଂ ॥

‘‘କିଂ ମେ ଅଞ୍ଞାତୱେସେନ, ଧମ୍ମଂ ସଚ୍ଛିକତେନିଧ ।

ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧୋ ହେସ୍ସଂ ସଦେୱକେ’’ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୫୫-୫୮) ।

ତଂ ପନେତଂ ମହାପଟିଞ୍ଞଂ ସକଲସ୍ସାପି ବୁଦ୍ଧକରଧମ୍ମସମୁଦାୟସ୍ସ ପୱିଚୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସମାଦାନାନଂ କାରଣଭୂତଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ଲୋକନାୟକୋ ୟସ୍ମା ମହାକପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ନିରନ୍ତରଂ ନିରୱସେସତୋ ଦାନପାରମିଆଦୟୋ ସମତିଂସପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା, ଅଙ୍ଗପରିଚ୍ଚାଗାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ମହାପରିଚ୍ଚାଗେ ପରିଚ୍ଚଜିତ୍ୱା, ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନାଦୀନି ଚତ୍ତାରି ଅଧିଟ୍ଠାନାନି ପରିବ୍ରୂହେତ୍ୱା, ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରେ ସମ୍ଭରିତ୍ୱା, ପୁବ୍ବୟୋଗପୁବ୍ବଚରିୟଧମ୍ମକ୍ଖାନଞାତତ୍ଥଚରିୟାଦୟୋ ଉକ୍କଂସାପେତ୍ୱା, ବୁଦ୍ଧିଚରିୟଂ ପରମକୋଟିଂ ପାପେତ୍ୱା, ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତସ୍ମା ତସ୍ସେୱ ସା ମହାପଟିଞ୍ଞା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ନ ତସ୍ସ ୱାଲଗ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ୱିତଥଂ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ଦୀପଙ୍କରଦସବଲୋ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ମଙ୍ଗଲୋ…ପେ॰… କସ୍ସପୋ ଭଗୱାତି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ପଟିପାଟିୟା ଉପ୍ପନ୍ନା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ବ୍ୟାକରିଂସୁ । ଏୱଂ ଚତୁୱୀସତିୟା ବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଲଦ୍ଧବ୍ୟାକରଣୋ ୟେ ତେ କତାଭିନୀହାରେହି ବୋଧିସତ୍ତେହି ଲଦ୍ଧବ୍ବା ଆନିସଂସା, ତେ ଲଭିତ୍ୱାୱ ଆଗତୋତି ତାୟ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ମହାପଟିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାୟ ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟାୟ ମହାକରୁଣାୟ ଲୋକନାଥୋ ମହାଦୁକ୍ଖସମ୍ବାଧପ୍ପଟିପନ୍ନଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ତସ୍ସ ନତ୍ଥଞ୍ଞୋ କୋଚି ପଟିସ୍ସରଣଂ, ଅହମେୱ ନମିତୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ସମୁସ୍ସାହିତମାନସୋ ମହାଭିନୀହାରମକାସି । କତ୍ୱା ଚ ୟଥାପଣିଧାନଂ ସକଲଲୋକହିତସମ୍ପାଦନାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ କାୟଜୀୱିତନିରପେକ୍ଖୋ ପରେସଂ ସୋତପଥାଗମନମତ୍ତେନପି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସମୁପ୍ପାଦିକା ଅତିଦୁକ୍କରା ଦୁକ୍କରଚରିୟା ସମାଚରନ୍ତୋ ୟଥା ମହାବୋଧିୟା ପଟିପତ୍ତି ହାନଭାଗିୟା ସଂକିଲେସଭାଗିୟା ଠିତିଭାଗିୟା ୱା ନ ହୋତି, ଅଥ ଖୋ ଉତ୍ତରୁତ୍ତରି ୱିସେସଭାଗିୟାୱ ହୋତି, ତଥା ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିରୱସେସେ ବୋଧିସମ୍ଭାରେ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପାପୁଣି । ତତୋ ପରଞ୍ଚ ତାୟେୱ ମହାକରୁଣାୟ ସଞ୍ଚୋଦିତମାନସୋ ପୱିୱେକରତିଂ ପରମଞ୍ଚ ସନ୍ତଂ ୱିମୋକ୍ଖସୁଖଂ ପହାୟ ବାଲଜନବହୁଲେ ଲୋକେ ତେହି ସମୁପ୍ପାଦିତଂ ସମ୍ମାନାୱମାନୱିପ୍ପକାରଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ୱିନେୟ୍ୟଜନସ୍ସ ୱିନୟନେନ ନିରୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ତତ୍ଥ ୟୋ ଭଗୱତୋ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣାୟ ସମୋକ୍କମନାକାରୋ, ସୋ ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି । ୟଥା ଚ ବୁଦ୍ଧଭୂତସ୍ସ ଲୋକନାଥସ୍ସ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା, ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତଭୂତସ୍ସପି ମହାଭିନୀହାରକାଲାଦୀସୂତି ସବ୍ବତ୍ଥ ସବ୍ବଦା ଚ ଏକସଦିସତାୟ ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା, ତସ୍ମା ତୀସୁପି ଅୱତ୍ଥାସୁ ସବ୍ବସତ୍ତେସୁ ସମାନରସାୟ ତଥାୟ ମହାକରୁଣାୟ ସକଲଲୋକହିତାୟ ଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାୟ ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ତଥାନି ନାମ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣାନି । ତାନି ହି ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ଏୱଂ ସବ୍ବଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକାନଂ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତିତଦୁଭୟହେତୁଭୂତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ, ସମୁଦୟସ୍ସ ଆୟୂହନଟ୍ଠୋ ନିଦାନଟ୍ଠୋ ସଂୟୋଗଟ୍ଠୋ ପଲିବୋଧଟ୍ଠୋ, ନିରୋଧସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଟ୍ଠୋ ୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଅସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ଅମତଟ୍ଠୋ, ମଗ୍ଗସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ ହେତ୍ୱଟ୍ଠୋ ଦସ୍ସନଟ୍ଠୋ ଆଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠୋତିଆଦୀନଂ ତବ୍ବିଭାଗାନଞ୍ଚ ୟଥାଭୂତସଭାୱାୱବୋଧୱିବନ୍ଧକସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନେନ ପଟିଲଦ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହାଭିସମୟସଙ୍ଖାତାୟ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତାନି ଭଗୱା ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟୋ ସୟମେୱ ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋ, ତସ୍ମା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚ ମଗ୍ଗଞାଣାନି, ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାନି ଚତୁପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି ପଞ୍ଚଗତିପରିଚ୍ଛେଦଞାଣାନି ଛଅସାଧାରଣଞାଣାନି ସତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ଅଟ୍ଠମଗ୍ଗଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିଞାଣାନି ଦସବଲଞାଣାନି ଚ ତଥଭାୱେ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱିଭାୱନା – ୟଞ୍ହି କିଞ୍ଚି ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ହୀନାଦିଭେଦଭିନ୍ନାସୁ ଅତୀତାସୁ ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୂସୁ ସଭାୱକିଚ୍ଚାଦି ଅୱତ୍ଥାୱିସେସାଦି ଖନ୍ଧପ୍ପଟିବଦ୍ଧନାମଗୋତ୍ତାଦି ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ । ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧେସୁ ଚ ଅତିସୁଖୁମତିରୋହିତୱିଦୂରଦେସେସୁପି ରୂପଧମ୍ମେସୁ ୟୋ ତଂତଂପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧରସଫସ୍ସାଦିୱିସେସୋ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଆମଲକେ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି, ତଥା ଅନାଗତାସୁ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାସୁ ଚାତି ଇମାନି ତୀସୁ କାଲେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣାନି ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘ଅତୀତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ଅନାଗତଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂସେ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅପ୍ପଟିହତଂ ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୫) ।

ତାନି ପନେତାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମାନଂ ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତାନି ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ଅଧିଗଞ୍ଛୀତି । ଏୱମ୍ପି ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା ପଟିଭାନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାତି ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ଧମ୍ମପ୍ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ପଟିଭାନପ୍ପଭେଦସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱିଭାୱନୱୱତ୍ଥାନକରଣସମତ୍ଥଂ ପଟିଭାନପ୍ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅତ୍ଥେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଧମ୍ମେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ତତ୍ର ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଞାଣେସୁ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୮-୭୨୧) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ହେତୁଅନୁସାରେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଚ ସଙ୍ଖେପତୋ ହେତୁଫଲଂ ଅତ୍ଥୋ ନାମ । ପଭେଦତୋ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପନ୍ନଂ, ନିବ୍ବାନଂ, ଭାସିତତ୍ଥୋ, ୱିପାକୋ, କିରିୟାତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ଅତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଧମ୍ମୋତି ସଙ୍ଖେପତୋ ପଚ୍ଚୟୋ । ସୋ ହି ୟସ୍ମା ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଚେୱ ପାପେତି ଚ, ତସ୍ମା ଧମ୍ମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ପଭେଦତୋ ପନ ୟୋ କୋଚି ଫଲନିବ୍ବତ୍ତନକୋ ହେତୁ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଭାସିତଂ କୁସଲଂ ଅକୁସଲନ୍ତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ଧମ୍ମୋ, ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୯) ।

ଅଥ ୱା ହେତୁମ୍ହି ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ହେତୁଫଲେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା, ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟମ୍ହା ଧମ୍ମା ତେ ଧମ୍ମା ଜାତା ଭୂତା ସଞ୍ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା ପାତୁଭୂତା, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଜରାମରଣସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜରାମରଣନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଜରାମରଣନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଜାତିୟା, ଭୱେ, ଉପାଦାନେ, ତଣ୍ହାୟ, ୱେଦନାୟ, ଫସ୍ସେ, ସଳାୟତନେ, ନାମରୂପେ, ୱିଞ୍ଞାଣେ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ସଙ୍ଖାରସମୁଦୟେ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ସଙ୍ଖାରନିରୋଧଗାମିନିୟା ପଟିପଦାୟ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା ।

‘‘ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମଂ ଜାନାତି ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ…ପେ॰… ୱେଦଲ୍ଲଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ସୋ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି ‘ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ, ଅୟଂ ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ’ତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା…ପେ॰… ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱା ୟଂ ୟଂ ୱା ପନାରବ୍ଭ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି…ପେ॰… ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା । ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଞାଣଂ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା, ତେସଂ ୱିପାକେ ଞାଣଂ ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୭୨୪-୭୨୫) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ୟା ପନେତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଚ ଧମ୍ମେ ଚ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି ଅବ୍ୟଭିଚାରୱୋହାରୋ ଅଭିଲାପୋ, ତସ୍ମିଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତାଭିଲାପେ ମାଗଧିକାୟ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ମୂଲଭାସାୟ ‘‘ଅୟଂ ସଭାୱନିରୁତ୍ତି, ଅୟଂ ଅସଭାୱନିରୁତ୍ତୀ’’ତି ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ନିରୁତ୍ତିପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ତେସୁ ଞାଣେସୁ ଗୋଚରକିଚ୍ଚତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ଞାଣଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଞାଣେ ପଭେଦଗତଂ ଞାଣଂ ପଟିଭାନପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦା । ଇତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ପଟିସମ୍ଭିଦାଞାଣାନି ସୟମେୱ ଭଗୱତା ଅଧିଗତାନି ଅତ୍ଥଧମ୍ମାଦିକେ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିସୟେ ଅୱିସଂୱାଦନୱସେନ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ୟଂକିଞ୍ଚି ଞେୟ୍ୟଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଭଗୱତା ସବ୍ବାକାରେନ ଞାତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଅଧିଗତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ହିସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ ବୁଦ୍ଧା, ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା ଧମ୍ମା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତୋ, ପହାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ପହାତବ୍ବତୋ, ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବା ଧମ୍ମା ସଚ୍ଛିକାତବ୍ବତୋ, ଭାୱେତବ୍ବା ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବତୋ, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମାରୋ ୱା ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟଂକିଞ୍ଚି ପହାତବ୍ବଂ ନାମ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଭଗୱତୋ ଅନୱସେସତୋ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପହୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମଂ, ନ ତସ୍ସ ପହାନାୟ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହିସ୍ସ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିପରୀତମନସିକାରଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପଥିନମିଦ୍ଧକୋଧୂପନାହ- ମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପ୍ପମାଦତିୱିଧା- କୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତୱିସମୱିପରୀତସଞ୍ଞା- ମଲୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଏସନାତଣ୍ହାଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସଆସୱଗନ୍ଥ- ଓଘୟୋଗାଗତିତଣ୍ହୁପାଦାନପଞ୍ଚାଭିନନ୍ଦନନୀୱରଣଚେତୋଖିଲଚେତସୋୱିନିବନ୍ଧ- ଛୱିୱାଦମୂଲସତ୍ତାନୁସୟଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱଆଘାତୱତ୍ଥୁତଣ୍ହା- ମୂଲକଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥଏକୱୀସତି ଅନେସନଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଦିୟଡ୍ଢକିଲେସସହସ୍ସଂ ସହ ୱାସନାୟ ପହୀନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ସମୂହତଂ, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ଇମେ ନାମ ତେ କିଲେସା ଅପ୍ପହୀନା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟେ ଚିମେ ଭଗୱତା କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୂପୱାଦଆଣାୱୀତିକ୍କମପ୍ପଭେଦା ଅନ୍ତରାୟିକା ୱୁତ୍ତା, ଅଲମେୱ ତେ ପଟିସେୱତୋ ଏକନ୍ତେନ ଅନ୍ତରାୟାୟ । ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ନାଲଂ ତେ ପଟିସେୱତୋ ଅନ୍ତରାୟାୟା’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ।

ୟୋ ଚ ଭଗୱତା ନିରୱସେସୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣାୟ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଗହୋ ସତ୍ତକୋଟ୍ଠାସିକୋ ସତ୍ତତିଂସପ୍ପଭେଦୋ ଅରିୟମଗ୍ଗପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ନିୟ୍ୟାନିକୋ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ସୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ନିୟ୍ୟାତି, ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ମୋକ୍ଖାୟ ହୋତି, ୟତୋ ନଂ କୋଚି ସମଣୋ ୱା…ପେ॰… ବ୍ରହ୍ମା ୱା ‘‘ନିୟ୍ୟାନିକୋ ଧମ୍ମୋତି ତୟା ଦେସିତୋ ନ ନିୟ୍ୟାତୀ’’ତି ସହ ଧମ୍ମେନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୦) ୱିତ୍ଥାରୋ । ଏୱମେତାନି ଅତ୍ତନୋ ଞାଣପ୍ପହାନଦେସନାୱିସେସାନଂ ଅୱିତଥଭାୱାୱବୋଧନତୋ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିତାନି ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ନିରୟଗତି, ତିରଚ୍ଛାନଗତି, ପେତଗତି, ମନୁସ୍ସଗତି, ଦେୱଗତୀତି ପଞ୍ଚ ଗତିୟୋ, ତାସୁ ସଞ୍ଜୀୱାଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ମହାନିରୟା, କୁକ୍କୁଳାଦୟୋ ସୋଳସ ଉସ୍ସଦନିରୟା, ଲୋକନ୍ତରିକନିରୟୋତି ସବ୍ବେପିମେ ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖତାୟ ନିରସ୍ସାଦଟ୍ଠେନ ନିରୟା, ୟଥାକମ୍ମୁନା ଗନ୍ତବ୍ବତୋ ଗତି ଚାତି ନିରୟଗତି, ତିବ୍ବନ୍ଧକାରସୀତନରକାପି ଏତେସ୍ୱେୱ ଅନ୍ତୋଗଧା । କିମିକୀଟସରୀସପପକ୍ଖିସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୟୋ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଛିତଭାୱେନ ତିରଚ୍ଛାନା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ତିରଚ୍ଛାନଗତି। ଖୁପ୍ପିପାସିତତ୍ତା ପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦୟୋ ଦୁକ୍ଖବହୁଲତାୟ ପାକଟସୁଖତୋ ଇତା ୱିଗତାତି ପେତା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ପେତଗତି, କାଲକଞ୍ଚିକାଦିଅସୁରାପି ଏତେସ୍ୱେୱନ୍ତୋଗଧା । ପରିତ୍ତଦୀପୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଜମ୍ବୁଦୀପାଦିଚତୁମହାଦୀପୱାସିନୋ ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ମନୁସ୍ସଗତି। ଚାତୁମହାରାଜିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୂପଗାତି ଇମେ ଛବ୍ବୀସତି ଦେୱନିକାୟା ଦିବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ କୀଳନ୍ତି ଜୋତନ୍ତି ଚାତି ଦେୱା, ତେ ଏୱ ଗତୀତି ଦେୱଗତି।

ତା ପନେତା ଗତିୟୋ ୟସ୍ମା ତଂତଂକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତୋ ଉପପତ୍ତିଭୱୱିସେସୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ଥତୋ ୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧା କଟତ୍ତା ଚ ରୂପଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଗତି ଇମିନା ନାମ କମ୍ମୁନା ଜାୟତି, ତସ୍ସ ଚ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୱିସେସେହି ଏୱଂ ୱିଭାଗଭିନ୍ନତ୍ତା ୱିସୁଂ ଏତେ ସତ୍ତନିକାୟା ଏୱଂ ୱିଭାଗଭିନ୍ନା’’ତି ୟଥାସକଂ ହେତୁଫଲୱିଭାଗପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନୱସେନ ଠାନସୋ ହେତୁସୋ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ପୱତ୍ତତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ପଞ୍ଚ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ଗତିୟୋ । କତମା ପଞ୍ଚ ? ନିରୟୋ, ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି, ପେତ୍ତିୱିସୟୋ, ମନୁସ୍ସା, ଦେୱା । ନିରୟଞ୍ଚାହଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ପଜାନାମି ନିରୟଗାମିଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଂ ନିରୟଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ, ୟଥା ପଟିପନ୍ନୋ ଚ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରମ୍ମରଣା ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତଞ୍ଚ ପଜାନାମୀ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୩) ।

ତାନି ପନେତାନି ଭଗୱତୋ ଞାଣାନି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ୱିସୟେ ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ୟଂ ସତ୍ତାନଂ ସଦ୍ଧାଦିୟୋଗୱିକଲାୱିକଲଭାୱାୱବୋଧନେନ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖମହାରଜକ୍ଖତାଦିୱିସେସୱିଭାୱନଂ ପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମହାରଜକ୍ଖୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୧) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ୟଞ୍ଚ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖୋ, ଅୟଂ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅୟଂ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିକୋ, ଅୟଂ ଅନୁଲୋମିକାୟଂ ଖନ୍ତିୟଂ ଠିତୋ, ଅୟଂ ୟଥାଭୂତଞାଣେ ଠିତୋ, ଅୟଂ କାମାସୟୋ, ନ ନେକ୍ଖମ୍ମାଦିଆସୟୋ, ଅୟଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାସୟୋ, ନ କାମାଦିଆସୟୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇମସ୍ସ କାମରାଗୋ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତୋ, ନ ପଟିଘାଦିକୋ, ଇମସ୍ସ ପଟିଘୋ ଅତିୱିୟ ଥାମଗତୋ, ନ କାମରାଗାଦିକୋ’’ତିଆଦିନା ‘‘ଇମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଇମସ୍ସ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ, ଇମସ୍ସ ଆନେଞ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋ ଅଧିକୋ, ନ ପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ ନ ଅପୁଞ୍ଞାଭିସଙ୍ଖାରୋ । ଇମସ୍ସ କାୟସୁଚରିତଂ ଅଧିକଂ, ଇମସ୍ସ ୱଚୀସୁଚରିତଂ, ଇମସ୍ସ ମନୋସୁଚରିତଂ, ଅୟଂ ହୀନାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ଅୟଂ ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକୋ, ଅୟଂ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅୟଂ ନ କମ୍ମାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନ କିଲେସାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ନ ୱିପାକାୱରଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦୀନଂ ୟଥାଭୂତଂ ୱିଭାୱନାକାରପ୍ପୱତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟଂ ଜାନାତି, ଅନୁସୟଂ ଜାନାତି, ଚରିତଂ ଜାନାତି, ଅଧିମୁତ୍ତିଂ ଜାନାତି, ଭବ୍ବାଭବ୍ବେ ସତ୍ତେ ଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୩) ।

ୟଞ୍ଚ ଉପରିମହେଟ୍ଠିମପୁରିମପଚ୍ଛିମକାୟେହି ଦକ୍ଖିଣୱାମଅକ୍ଖିକଣ୍ଣସୋତନାସିକସୋତଅଂସକୂଟହତ୍ଥପାଦେହି ଅଙ୍ଗୁଲିଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରେହି ଲୋମକୂପେହି ଚ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୂଦକଧାରାପୱତ୍ତନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ୱିୱିଧୱିକୁବ୍ବନିଦ୍ଧିନିମ୍ମାପନକଂ ଭଗୱତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଞାଣଂ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ୟମକପାଟିହାରିୟଂ କରୋତି ଅସାଧାରଣଂ ସାୱକେହି, ଉପରିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତି । ହେଟ୍ଠିମକାୟତୋ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ପୱତ୍ତତି, ଉପରିମକାୟତୋ ଉଦକଧାରା ପୱତ୍ତତୀ’’ତିଆଦି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୬) ।

ୟଞ୍ଚ ରାଗାଦୀହି ଜାତିଆଦୀହି ଚ ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଉପଦ୍ଦୁତଂ ସତ୍ତନିକାୟଂ ତତୋ ନୀହରିତୁକାମତାୱସେନ ନାନାନୟେହି ପୱତ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ମହାକରୁଣୋକ୍କମନସ୍ସ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିଞାଣଂ । ୟଥାହ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭-୧୧୮) –

‘‘କତମଂ ତଥାଗତସ୍ସ ମହାକରୁଣାସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣଂ ? ବହୁକେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି, ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି । ଉୟ୍ୟୁତ୍ତୋ, ପୟାତୋ, କୁମ୍ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ଉପନୀୟତି ଲୋକୋ ଅଦ୍ଧୁୱୋ, ଅତାଣୋ ଲୋକୋ ଅନଭିସ୍ସରୋ, ଅସ୍ସକୋ ଲୋକୋ, ସବ୍ବଂ ପହାୟ ଗମନୀୟଂ, ଊନୋ ଲୋକୋ ଅତିତ୍ତୋ ତଣ୍ହାଦାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି ।

‘‘ଅତାୟନୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ଅଲେଣୋ, ଅସରଣୋ, ଅସରଣୀଭୂତୋ । ଉଦ୍ଧତୋ ଲୋକୋ ଅୱୂପସନ୍ତୋ, ସସଲ୍ଲୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ୱିଦ୍ଧୋ ପୁଥୁସଲ୍ଲେହି, ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରାୱରଣୋ କିଲେସପଞ୍ଜରପକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଅୱିଜ୍ଜାଗତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ଅଣ୍ଡଭୂତୋ ପରିୟୋନଦ୍ଧୋ ତନ୍ତାକୁଲକଜାତୋ କୁଲଗୁଣ୍ଡିକଜାତୋ ମୁଞ୍ଜପବ୍ବଜଭୂତୋ ଅପାୟଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ୱିନିପାତଂ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ଅୱିଜ୍ଜାୱିସଦୋସସଂଲିତ୍ତୋ, କିଲେସକଲଲୀଭୂତୋ, ରାଗଦୋସମୋହଜଟାଜଟିତୋ ।

‘‘ତଣ୍ହାସଙ୍ଘାଟପଟିମୁକ୍କୋ, ତଣ୍ହାଜାଲେନ ଓତ୍ଥଟୋ, ତଣ୍ହାସୋତେନ ୱୁୟ୍ହତି, ତଣ୍ହାସଞ୍ଞୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ, ତଣ୍ହାନୁସୟେନ ଅନୁସଟୋ, ତଣ୍ହାସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତପ୍ପତି, ତଣ୍ହାପରିଳାହେନ ପରିଡୟ୍ହତି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟପଟିମୁକ୍କୋ, ଦିଟ୍ଠିଜାଲେନ ଓତ୍ଥଟୋ, ଦିଟ୍ଠିସୋତେନ ୱୁୟ୍ହତି, ଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦିଟ୍ଠାନୁସୟେନ ଅନୁସଟୋ, ଦିଟ୍ଠିସନ୍ତାପେନ ସନ୍ତପ୍ପତି, ଦିଟ୍ଠିପରିଳାହେନ ପରିଡୟ୍ହତି ।

‘‘ଜାତିୟା ଅନୁଗତୋ, ଜରାୟ ଅନୁସଟୋ, ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିଭୂତୋ, ମରଣେନ ଅବ୍ଭାହତୋ, ଦୁକ୍ଖେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

‘‘ତଣ୍ହାୟ ଉଡ୍ଡିତୋ, ଜରାପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ମଚ୍ଚୁପାସେନ ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ମହାବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋ, ରାଗବନ୍ଧନେନ ଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସଦୁଚ୍ଚରିତବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧୋ, ମହାସମ୍ବାଧପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ମହାପଲିବୋଧେନ ପଲିବୁଦ୍ଧୋ, ମହାପପାତେ ପତିତୋ, ମହାକନ୍ତାରପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ମହାସଂସାରପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ମହାୱିଦୁଗ୍ଗେ ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ମହାପଲିପେ ପଲିପନ୍ନୋ ।

‘‘ଅବ୍ଭାହତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ, ଆଦିତ୍ତୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ରାଗଗ୍ଗିନା ଦୋସଗ୍ଗିନା ମୋହଗ୍ଗିନା ଜାତିୟା ଜରାୟ ମରଣେନ ସୋକେହି ପରିଦେୱେହି ଦୁକ୍ଖେହି ଦୋମନସ୍ସେହି ଉପାୟାସେହି, ଉନ୍ନୀତକୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ହଞ୍ଞତି ନିଚ୍ଚମତାଣୋ ପତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ତକ୍କରୋ, ୱଜ୍ଜବନ୍ଧନବଦ୍ଧୋ ଆଘାତନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ, ଅନାଥୋ ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋ ପରମକାରୁଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖାଭିତୁନ୍ନୋ ଚିରରତ୍ତଂ ପୀଳିତୋ, ଗଧିତୋ ନିଚ୍ଚଂ ପିପାସିତୋ ।

‘‘ଅନ୍ଧୋ ଅଚକ୍ଖୁକୋ, ହତନେତ୍ତୋ ଅପରିଣାୟକୋ, ୱିପଥପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଜସାପରଦ୍ଧୋ, ମହୋଘପକ୍ଖନ୍ଦୋ ।

‘‘ଦ୍ୱୀହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ, ତୀହି ଦୁଚ୍ଚରିତେହି ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ, ଚତୂହି ୟୋଗେହି ୟୋଜିତୋ, ଚତୂହି ଗନ୍ଥେହି ଗନ୍ଥିତୋ, ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଉପାଦିୟତି, ପଞ୍ଚଗତିସମାରୁଳ୍ହୋ, ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ରଜ୍ଜତି, ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଓତ୍ଥଟୋ, ଛହି ୱିୱାଦମୂଲେହି ୱିୱଦତି, ଛହି ତଣ୍ହାକାୟେହି ରଜ୍ଜତି, ଛହି ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ, ସତ୍ତହି ଅନୁସୟେହି ଅନୁସଟୋ, ସତ୍ତହି ସଞ୍ଞୋଜନେହି ସଂୟୁତ୍ତୋ, ସତ୍ତହି ମାନେହି ଉନ୍ନତୋ, ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ସମ୍ପରିୱତ୍ତତି, ଅଟ୍ଠହି ମିଚ୍ଛତ୍ତେହି ନିୟ୍ୟାତୋ, ଅଟ୍ଠହି ପୁରିସଦୋସେହି ଦୁସ୍ସତି, ନୱହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ଆଘାତିତୋ, ନୱୱିଧମାନେହି ଉନ୍ନତୋ, ନୱହି ତଣ୍ହାମୂଲକେହି ଧମ୍ମେହି ରଜ୍ଜତି, ଦସହି କିଲେସୱତ୍ଥୂହି କିଲିସ୍ସତି, ଦସହି ଆଘାତୱତ୍ଥୂହି ଆଘାତିତୋ, ଦସହି ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଦସହି ସଂୟୋଜନେହି ସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦସହି ମିଚ୍ଛତ୍ତେହି ନିୟ୍ୟାତୋ, ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାପପଞ୍ଚେହି ପପଞ୍ଚିତୋ, ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିୟା ଦିଟ୍ଠିଗତେହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ, ଲୋକସନ୍ନିୱାସୋତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତି ।

‘‘ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ତିଣ୍ଣୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅତିଣ୍ଣୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ମୁତ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅମୁତ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ଦନ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅଦନ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ସନ୍ତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅସନ୍ତୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ଅସ୍ସତ୍ଥୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅନସ୍ସତ୍ଥୋ । ଅହଞ୍ଚମ୍ହି ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଲୋକୋ ଚ ଅପରିନିବ୍ବୁତୋ । ପହୋମି ଖ୍ୱାହଂ ତିଣ୍ଣୋ ତାରେତୁଂ, ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେତୁଂ, ଦନ୍ତୋ ଦମେତୁଂ, ସନ୍ତୋ ସମେତୁଂ, ଅସ୍ସତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାସେତୁଂ, ପରିନିବ୍ବୁତୋ ପରିନିବ୍ବାପେତୁନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ସତ୍ତେସୁ ମହାକରୁଣା ଓକ୍କମତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୭-୧୧୮) ।

ଏୱଂ ଏକୂନନୱୁତିୟା ଆକାରେହି ୱିଭଜନଂ କତଂ ।

ୟଂ ପନ ୟାୱତା ଧମ୍ମଧାତୁୟା ୟତ୍ତକଂ ଞାତବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତାଦିକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ପରୋପଦେସନିରପେକ୍ଖଂ ସବ୍ବାକାରେନ ପଟିୱିଜ୍ଝନସମତ୍ଥଂ ଆକଙ୍ଖମତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ସବ୍ବଥା ଅନୱସେସସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାୱବୋଧତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ତତ୍ଥାୱରଣାଭାୱତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗପ୍ପୱତ୍ତିମୁପାଦାୟ ଅନାୱରଣଞାଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏକମେୱ ହି ତଂ ଞାଣଂ ୱିସୟପ୍ପୱତ୍ତିମୁଖେନ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଦୁୱିଧେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଅଞ୍ଞଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାନାୱରଣଞାଣାନଂ ସାଧାରଣତା ସବ୍ବୱିସୟତା ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ନ ଚ ତଂ ୟୁତ୍ତଂ କିଞ୍ଚାପି ଇମାୟ ୟୁତ୍ତିୟା । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ପାଳି –

‘‘ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଖତମସଙ୍ଖତଂ ଅନୱସେସଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣଂ । ଅତୀତଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣଂ । ଅନାଗତଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣଂ । ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ସବ୍ବଂ ଜାନାତୀତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, ତତ୍ଥ ଆୱରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅନାୱରଣଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୯-୧୨୦) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଏୱମେତାନି ଭଗୱତୋ ଛଅସାଧାରଣଞାଣାନି ଅୱିପରୀତାକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ୟଥାସକୱିସୟସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା –

‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା – ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୫) ଏୱଂ ସରୂପତୋ, ‘‘ୟାୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖଲ୍ଲିକତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସତିଆଦିଭେଦା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ, ୟାୟ ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତି କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି, ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସା ‘ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟସାୱକୋ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ବୋଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ। ‘‘ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପୱିଚୟଲକ୍ଖଣୋ ଧମ୍ମୱିଚୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ୱୀରିୟସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଫରଣଲକ୍ଖଣୋ ପୀତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଉପସମଲକ୍ଖଣୋ ପସ୍ସଦ୍ଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ସମାଧିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ, ପଟିସଙ୍ଖାନଲକ୍ଖଣୋ ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣତୋ।

‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୁ, ସତିମା ହୋତି ପରମେନ ସତିନେପକ୍କେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ଚିରକତମ୍ପି ଚିରଭାସିତମ୍ପି ସରିତା ହୋତି ଅନୁସ୍ସରିତା’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୬୭) ସତ୍ତନ୍ନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୋପକାରୱସେନ ଏକକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଅତ୍ଥି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ସତି, ଅତ୍ଥି ବହିଦ୍ଧା ଧମ୍ମେସୁ ସତୀ’’ତିଆଦିନା ତେସଂ ୱିସୟୱିଭାଗେନ ପୱତ୍ତିଦସ୍ସନତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମି’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୭୧) ଭାୱନାୱିଧିଦସ୍ସନତୋ। ‘‘ତତ୍ଥ କତମେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ହୋନ୍ତି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ…ପେ॰… ଉପେକ୍ଖାସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ କତମୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ? ୟା ସତି…ପେ॰… ଅନୁସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୭୮-୪୭୯) ଛନ୍ନୱୁତିୟା ନୟସହସ୍ସୱିଭାଗେହୀତି ଏୱଂ ନାନାକାରତୋ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା –

‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ? ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି…ପେ॰… ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୨୦୫) ଏୱଂ ସରୂପତୋ। ସବ୍ବକିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଫଲପ୍ପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ, ଅଟ୍ଠୱିଧତ୍ତା ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ଏକନ୍ତକାରଣତ୍ତା ଚ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗୀୟତି, ସୟଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତୀତି ମଗ୍ଗୋତି ଏୱଂ ସାମଞ୍ଞଲକ୍ଖଣତୋ। ‘‘ସମ୍ମା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ସମ୍ମା ଅଭିନିରୋପନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ସମ୍ମା ପରିଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାୱାଚା, ସମ୍ମା ସମୁଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତୋ, ସମ୍ମା ୱୋଦାନଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାଆଜୀୱୋ, ସମ୍ମା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାୱାୟାମୋ, ସମ୍ମା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣା ସମ୍ମାସତି, ସମ୍ମା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣୋ ସମ୍ମାସମାଧୀ’’ତି ଏୱଂ ୱିସେସଲକ୍ଖଣତୋ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଅଞ୍ଞେହିପି ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ ପଜହତି, ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋତି, ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହୱିଧମନେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେ ଚ ପସ୍ସତି । ତଥା ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପାଦୀନି ପଜହନ୍ତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରମ୍ମଣଂ କରୋନ୍ତି, ସହଜାତଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ମାଅଭିନିରୋପନପରିଗ୍ଗହଣସମୁଟ୍ଠାନୱୋଦାନପଗ୍ଗହଉପଟ୍ଠାନସମାଦହନାନି ଚ କରୋନ୍ତୀତି ଏୱଂ କିଚ୍ଚୱିଭାଗତୋ। ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନକ୍ଖଣା ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ଦୁକ୍ଖାଦିଆରମ୍ମଣା ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ନିବ୍ବାନମେୱ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭତି, ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପାଦୟୋପି ପୁବ୍ବଭାଗେ ନାନକ୍ଖଣା ନାନାରମ୍ମଣା ମଗ୍ଗକାଲେ ଏକକ୍ଖଣା ଏକାରମ୍ମଣା ।

ତେସୁ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ କିଚ୍ଚତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପୋତିଆଦୀନି ତୀଣି ନାମାନି ଲଭତି, ସମ୍ମାୱାଚାଦୟୋ ତୟୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ମୁସାୱାଦାୱେରମଣୀତିଆଦିୱିଭାଗା ୱିରତିୟୋପି ଚେତନାୟୋପି ହୁତ୍ୱା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ୱିରତିୟୋୱ, ସମ୍ମାୱାୟାମସତିୟୋ କିଚ୍ଚତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଚତ୍ତାରି ନାମାନି ଲଭନ୍ତି । ସମ୍ମାସମାଧି ପନ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେପି ପଠମଜ୍ଝାନାଦିୱସେନ ନାନା ଏୱାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗପରଭାଗେସୁ ପୱତ୍ତିୱିଭାଗତୋ, ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୮୯) ଭାୱନାୱିଧିତୋ, ‘‘ତତ୍ଥ କତମୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୁ, ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖାପଟିପଦଂ ଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞଂ, ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ହୋତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ’’ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୪୯୯) ଚତୁରାସୀତିୟା ନୟସହସ୍ସୱିଭାଗେହୀତି ଏୱଂ ଅନେକାକାରତୋ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୱିଭାୱନଞାଣାନି ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ସବ୍ବାନିପି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ତଥା ପଠମଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ୟା ଚ ନିରୋଧସମାପତ୍ତୀତି ଏତାସୁ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ୱିହରିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ସମାପଜ୍ଜିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତୀସୁ ସମ୍ପାଦନପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିୱସେନ ୟଥାରହଂ ସମ୍ପୟୋଗୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତାନି ଭଗୱତୋ ଞାଣାନି ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି। ତଥା ‘‘ଇଦଂ ଇମସ୍ସ ଠାନଂ, ଇଦଂ ଅଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଅୱିପରୀତଂ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲସ୍ସ କାରଣାକାରଣଜାନନଂ, ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନସ୍ସ କମ୍ମସମାଦାନସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ୟଥାଭୂତଂ ୱିପାକନ୍ତରଜାନନଂ, ଆୟୂହନକ୍ଖଣେୟେୱ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଅୟଂ ନିରୟଗାମିନୀ ପଟିପଦା…ପେ॰… ଅୟଂ ନିବ୍ବାନଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ୟାଥାୱତୋ ସାସୱାନାସୱକମ୍ମୱିଭାଗଜାନନଂ, ୦.ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀନଂ ଉପାଦିନ୍ନାନୁପାଦିନ୍ନାଦିଅନେକସଭାୱଂ ନାନାସଭାୱଞ୍ଚ ତସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ‘‘ଇମାୟ ନାମ ଧାତୁୟା ଉସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମପ୍ପବନ୍ଧେ ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଜାୟତୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ୟଥାଭୂତଂ ଧାତୁନାନତ୍ତଜାନନଂ, ଅନୱସେସତୋ ସତ୍ତାନଂ ହୀନାଦିଅଜ୍ଝାସୟାଧିମୁତ୍ତିଜାନନଂ, ସଦ୍ଧାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ତିକ୍ଖମୁଦୁତାଜାନନଂ, ସଂକିଲେସାଦୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଝାନୱିମୋକ୍ଖାଦିୱିସେସଜାନନଂ, ସତ୍ତାନଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଜାତୀସୁ ତପ୍ପଟିବନ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅନୱସେସତୋ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତତିଜାନନଂ, ହୀନାଦିୱିଭାଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିଜାନନଂ, ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚତୁସଚ୍ଚଜାନନନ୍ତି ଇମାନି ଭଗୱତୋ ଦସବଲଞାଣାନି ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ୟଥାସକଂ ୱିସୟାୱଗାହନତୋ ୟଥାଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧନତୋ ଚ ୟଥାଭୂତୱୁତ୍ତିୟା ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଇଧ ତଥାଗତୋ ଠାନଞ୍ଚ ଠାନତୋ ଅଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଅଟ୍ଠାନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୦୯; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) ।

ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚେତେସଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନ, ଏୱଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନୱିଭାୱନଞାଣାଦୀନଂ ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଭେଦାନଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣାନଂ ପଞ୍ଞାୱିସେସାନଂ ୱସେନ ଭଗୱା ତଥାନି ଞାଣାନି ଆଗତୋ ଅଧିଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱମ୍ପି ତଥାନି ଆଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ୟା ସା ଭଗୱତୋ ଅଭିଜାତି ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଧମ୍ମୱିନୟପଞ୍ଞାପନା ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଧାତୁ, ସା ତଥା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଦତ୍ଥଂ ଲୋକନାଥେନ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ପତ୍ଥିତା ପୱତ୍ତିତା ଚ, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ଅୱିପରୀତତ୍ଥୱୁତ୍ତିୟା ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ତଥା ହି ଅୟଂ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ସମତିଂସପାରମିପରିପୂରଣାଦିକଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତହେତୁଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତୁସିତପୁରେ ଠିତୋୱ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ସୁତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ଏକତୋ ସନ୍ନିପତିତାହି ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା –

‘‘କାଲୋ ଦେୱ ମହାୱୀର, ଉପ୍ପଜ୍ଜ ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ।

ସଦେୱକଂ ତାରୟନ୍ତୋ, ବୁଜ୍ଝସ୍ସୁ ଅମତଂ ପଦ’’ନ୍ତି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୧.୬୭) –

ଆୟାଚିତୋ ଉପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବନିମିତ୍ତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନାହଂ ମନୁସ୍ସୟୋନିୟଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମାୟ ସକ୍ୟରାଜକୁଲେ ମହାମାୟାୟ ଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସ ମାସେ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ମହତା ପରିହାରେନ ପରିହରିୟମାନୋ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମାୟ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଭିଜାତିଂ ପାପୁଣି ।

ଅଭିଜାତିକ୍ଖଣେ ପନସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣକ୍ଖଣେ ୱିୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ପାତୁରହେସୁଂ । ଅୟଞ୍ହି ଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ କମ୍ପି ସଙ୍କମ୍ପି ସମ୍ପକମ୍ପି ସମ୍ପୱେଧି, ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଅପ୍ପମାଣୋ ଓଭାସୋ ଫରି, ତସ୍ସ ତଂ ସିରିଂ ଦଟ୍ଠୁକାମା ୱିୟ ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ଚକ୍ଖୂନି ପଟିଲଭିଂସୁ, ବଧିରା ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ । ମୂଗା ସମାଲପିଂସୁ, ଖୁଜ୍ଜା ଉଜୁଗତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ପଙ୍ଗୁଲା ପଦସା ଗମନଂ ପଟିଲଭିଂସୁ, ବନ୍ଧନଗତା ସବ୍ବସତ୍ତା ଅନ୍ଦୁବନ୍ଧନାଦୀହି ମୁଚ୍ଚିଂସୁ, ସବ୍ବନିରୟେସୁ ଅଗ୍ଗି ନିବ୍ବାୟି, ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଖୁପ୍ପିପାସା ୱୂପସମି, ତିରଚ୍ଛାନାନଂ ଭୟଂ ନାହୋସି, ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ରୋଗୋ ୱୂପସମି, ସବ୍ବସତ୍ତା ପିୟଂୱଦା ଅହେସୁଂ, ମଧୁରେନାକାରେନ ଅସ୍ସା ହସିଂସୁ, ୱାରଣା ଗଜ୍ଜିଂସୁ, ସବ୍ବତୂରିୟାନି ସକଂ ସକଂ ନିନ୍ନାଦଂ ମୁଞ୍ଚିଂସୁ, ଅଘଟ୍ଟିତାନି ଏୱ ମନୁସ୍ସାନଂ ହତ୍ଥୂପଗାଦୀନି ଆଭରଣାନି ମଧୁରେନାକାରେନ ରୱିଂସୁ, ସବ୍ବଦିସା ୱିପ୍ପସନ୍ନା ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତାନଂ ସୁଖଂ ଉପ୍ପାଦୟମାନୋ ମୁଦୁସୀତଲୱାତୋ ୱାୟି, ଅକାଲମେଘୋ ୱସ୍ସି, ପଥୱିତୋପି ଉଦକଂ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିସ୍ସନ୍ଦି, ପକ୍ଖିନୋ ଆକାସଗମନଂ ୱିଜହିଂସୁ, ନଦିୟୋ ଅସନ୍ଦମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ ମଧୁରଂ ଉଦକଂ ଅହୋସି, ଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତେ ସୂରିୟେ ଦିସ୍ସମାନେ ଏୱ ଆକାସଗତା ସବ୍ବା ଜୋତିୟୋ ଜଲିଂସୁ, ଠପେତ୍ୱା ଅରୂପାୱଚରେ ଦେୱେ ଅୱସେସା ସବ୍ବେ ଦେୱା ସବ୍ବେପି ନେରୟିକା ଦିସ୍ସମାନରୂପା ଅହେସୁଂ, ତରୁକୁଟ୍ଟକୱାଟସେଲାଦୟୋ ଅନାୱରଣଭୂତା ଅହେସୁଂ, ସତ୍ତାନଂ ଚୁତୂପପାତା ନାହେସୁଂ, ସବ୍ବଂ ଅନିଟ୍ଠଗନ୍ଧଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦିବ୍ବଗନ୍ଧୋ ୱାୟି, ସବ୍ବେ ଫଲୂପଗା ରୁକ୍ଖା ଫଲଧରା ସମ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନତଲୋ ଅହୋସି, ଥଲଜଜଲଜାଦୀନି ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ରୁକ୍ଖାନଂ ଖନ୍ଧେସୁ ଖନ୍ଧପଦୁମାନି, ସାଖାସୁ ସାଖପଦୁମାନି, ଲତାସୁ ଲତାପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ମହୀତଲେ ସିଲାତଲାନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପରୂପରି ସତ୍ତ ସତ୍ତ ହୁତ୍ୱା ଦଣ୍ଡପଦୁମାନି ନାମ ନିକ୍ଖମିଂସୁ, ଆକାସେ ଓଲମ୍ବକପଦୁମାନି ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ, ସମନ୍ତତୋ ପୁପ୍ଫୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି, ଆକାସେ ଦିବ୍ବତୂରିୟାନି ୱଜ୍ଜିଂସୁ, ସକଲଦସସହସ୍ସୀ ଲୋକଧାତୁ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମାଲାଗୁଳଂ ୱିୟ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ବଦ୍ଧମାଲାକଲାପୋ ୱିୟ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ମାଲାସନଂ ୱିୟ ଚ ଏକମାଲାମାଲିନୀ ୱିପ୍ଫୁରନ୍ତୱାଳବୀଜନୀ ପୁପ୍ଫଧୂପଗନ୍ଧପରିୱାସିତା ପରମସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି, ତାନି ଚ ପୁବ୍ବନିମିତ୍ତାନି ଉପରି ଅଧିଗତାନଂ ଅନେକେସଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ନିମିତ୍ତଭୂତାନି ଏୱ ଅହେସୁଂ । ଏୱଂ ଅନେକଚ୍ଛରିୟପାତୁଭାୱପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତା ଚାୟଂ ଅଭିଜାତି ୟଦତ୍ଥଂ ଅନେନ ଅଭିସମ୍ବୋଧି ପତ୍ଥିତା, ତସ୍ସା ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ତଥାୱ ଅହୋସି ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ୟେ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟା ବୋଧନେୟ୍ୟବନ୍ଧୱା, ତେ ସବ୍ବେପି ଅନୱସେସତୋ ସୟମେୱ ଭଗୱତା ୱିନୀତା । ୟେ ଚ ସାୱକୱେନେୟ୍ୟା ଧମ୍ମୱେନେୟ୍ୟା ଚ, ତେପି ସାୱକାଦୀହି ୱିନୀତା ୱିନୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଚାତି ୟଦତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୋଧି ଅଭିପତ୍ଥିତା, ତଦତ୍ଥସ୍ସ ଏକନ୍ତସିଦ୍ଧିୟା ଅଭିସମ୍ବୋଧି ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ଅପିଚ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୟୋ ୟୋ ସଭାୱୋ ବୁଜ୍ଝିତବ୍ବୋ, ସୋ ସୋ ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଆମଲକଂ ୱିୟ ଆୱଜ୍ଜନମତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ଅୱିପରୀତଂ ଅନୱସେସତୋ ଭଗୱତା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମ୍ପି ଅଭିସମ୍ବୋଧି ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ତଥା ତଥା ଦେସେତବ୍ବପ୍ପକାରଂ ତେସଂ ତେସଞ୍ଚ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାନୁସୟଚରିତାଧିମୁତ୍ତିଂ ସମ୍ମଦେୱ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଧମ୍ମତଂ ଅୱିଜହନ୍ତେନେୱ ପଞ୍ଞତ୍ତିନୟୱୋହାରମଗ୍ଗଂ ଅନତିଧାୱନ୍ତେନେୱ ଚ ଧମ୍ମତଂ ୱିଭାୱନ୍ତେନ ୟଥାପରାଧଂ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ ୟଥାଧମ୍ମଞ୍ଚ ଅନୁସାସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ୱେନେୟ୍ୟା ୱିନୀତା ଅରିୟଭୂମିଂ ସମ୍ପାପିତାତି ଧମ୍ମୱିନୟପଞ୍ଞାପନାପିସ୍ସ ତଦତ୍ଥସିଦ୍ଧିୟା ୟଥାଭୂତୱୁତ୍ତିୟା ଚ ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା ।

ତଥା ୟା ସା ଭଗୱତା ଅନୁପ୍ପତ୍ତା ପଥୱିୟାଦିଫସ୍ସୱେଦନାଦିରୂପାରୂପସଭାୱୱିନିମୁତ୍ତା ଲୁଜ୍ଜନଭାୱାଭାୱତୋ ଲୋକସଭାୱାତୀତା ତମସା ୱିସଂସଟ୍ଠତ୍ତା କେନଚି ଅନୋଭାସନୀୟା ଲୋକସଭାୱାଭାୱତୋ ଏୱ ଗତିଆଦିଭାୱରହିତା ଅପ୍ପତିଟ୍ଠା ଅନାରମ୍ମଣା ଅମତମହାନିବ୍ବାନଧାତୁ ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପାଦୀନଂ ଲେସମତ୍ତସ୍ସପି ଅଭାୱତୋ ଅନୁପାଦିସେସାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ ନ ତେଜୋ ନ ୱାୟୋ ନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ ନ ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଂ ନ ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନଂ ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ନାୟଂ ଲୋକୋ ନ ପରୋ ଲୋକୋ ନ ଚ ଉଭୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ତତ୍ରାପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେୱ ଆଗତିଂ ୱଦାମି ନ ଗତିଂ ନ ଠିତିଂ ନ ଚୁତିଂ ନ ଉପପତ୍ତିଂ, ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ ଅନାରମ୍ମଣମେୱେତଂ, ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି (ଉଦା॰ ୭୧) ।

ସା ସବ୍ବେସମ୍ପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ, ସବ୍ବସଙ୍ଖାରାନଂ ସମଥୋ, ସବ୍ବୂପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାନଂ ୱୂପସମୋ, ସବ୍ବାଲୟାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତୋ, ସବ୍ବୱଟ୍ଟାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦୋ, ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତିଲକ୍ଖଣୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତସଭାୱସ୍ସ କଦାଚିପି ଅୱିସଂୱାଦନତୋ ତଥା ଅୱିତଥା ଅନଞ୍ଞଥା । ଏୱମେତା ଅଭିଜାତିଆଦିକା ତଥା ଗତୋ ଉପଗତୋ ଅଧିଗତୋ ପଟିପନ୍ନୋ ପତ୍ତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ଭଗୱା ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ? ୟଥାୱିଧା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଥାୱିଧା ତେ ଭଗୱନ୍ତୋ ମଗ୍ଗସୀଲେନ ଫଲସୀଲେନ ସବ୍ବେନପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନ, ମଗ୍ଗସମାଧିନା ଫଲସମାଧିନା ସବ୍ବେନପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସମାଧିନା, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଫଲପଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବାୟପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରପଞ୍ଞାୟ, ଦେୱସିକଂ ୱଲଞ୍ଜିତବ୍ବେହି ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିୱିହାରେହି, ତଦଙ୍ଗୱିମୁତ୍ତିୟା, ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟା, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତିୟା, ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତିୟାତି ସଙ୍ଖେପତୋ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦେହି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୁଭାୱେହି ସକଲସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣେହି, ଅୟମ୍ପି ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । ସବ୍ବେସଞ୍ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ଆୟୁୱେମତ୍ତଂ, ସରୀରପ୍ପମାଣୱେମତ୍ତଂ, କୁଲୱେମତ୍ତଂ, ଦୁକ୍କରଚରିୟାୱେମତ୍ତଂ, ରସ୍ମିୱେମତ୍ତନ୍ତି, ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ୱେମତ୍ତେହି ସିୟା ୱେମତ୍ତଂ, ନ ପନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିୟାଦୀସୁ ୱିସୁଦ୍ଧୀସୁ ସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଚ କିଞ୍ଚି ନାନାକରଣଂ ଅତ୍ଥି । ଅଥ ଖୋ ମଜ୍ଝେ ଭିନ୍ନସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିବ୍ବିସେସା ତେ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ । ତସ୍ମା ୟଥାୱିଧା ପୁରିମକା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ତଥାୱିଧୋ । ଏୱଂ ତଥାୱିଧୋତି ତଥାଗତୋ । ୱିଧତ୍ଥୋ ଚେତ୍ଥ ଗତସଦ୍ଦୋ, ତଥା ହି ଲୋକିୟା ୱିଧୟୁତ୍ତଗତସଦ୍ଦେ ପକାରତ୍ଥେ ୱଦନ୍ତି ।

କଥଂ ତଥା ପୱତ୍ତିତୋତି ତଥାଗତୋ? ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସମ୍ଭିଦାଦୀନଂ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାୱରଣଞାଣପ୍ପଟିଲାଭେନ ଚ ଭଗୱତୋ କାୟପ୍ପୱତ୍ତିୟାଦୀନଂ କତ୍ଥଚି ପଟିଘାତାଭାୱତୋ ୟଥା ରୁଚି ତଥା ଗତଂ ଗତି ଗମନଂ କାୟୱଚୀଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତି ଏତସ୍ସାତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥା ପୱତ୍ତିତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ? ବୋଧିସମ୍ଭାରସମ୍ଭରଣେ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ଗତନ୍ତି ଅଗତୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ଅଗତଭାୱୋ ମଚ୍ଛେରଦାନପାରମିଆଦୀସୁ ଅୱିପରୀତଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେହି ଞାଣେହୀତି ତଥେହି ଞାଣେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

ଅଥ ୱା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିସଙ୍ଖାତମେୱ ୱା ପଞ୍ଚସୁପି ଗତୀସୁ ଗତଂ ଗମନଂ ଏତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅଗତୋ । ସଉପାଦିସେସଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପ୍ପତ୍ତିୟା ସ୍ୱାୟମସ୍ସ ଅଗତଭାୱୋ ତଥେହି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେହୀତି ଏୱମ୍ପି ଭଗୱା ତଥେହି ଅଗତୋତି ତଥାଗତୋ ।

କଥଂ ତଥା ଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋ? ତଥା ଗତଭାୱେନାତି ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସବ୍ଭାୱେନ ଅତ୍ଥିତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । କୋ ପନେସ ତଥାଗତୋ, ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ଭଗୱା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ? ସଦ୍ଧମ୍ମୋ । ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତାୱ ୟଥା ୟୁଗନଦ୍ଧସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ଅନୱସେସତୋ କିଲେସପକ୍ଖଂ ସମୂହନନ୍ତେନ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତୋ । ଫଲଧମ୍ମୋ ୟଥା ଅତ୍ତନୋ ମଗ୍ଗାନୁରୂପଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନୱସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତୋ ପୱତ୍ତୋ । ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ ପନ ୟଥା ଗତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତଥା ଗତୋ ସଚ୍ଛିକତୋତି ତଥାଗତୋ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି ୟଥା ପୁରିମବୁଦ୍ଧେହି ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତିଆଦିପ୍ପକାସନୱସେନ ଚ ୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଆସୟାଦିଅନୁରୂପଂ ପୱତ୍ତିତୋ, ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱତା ତଥା ଗତୋ ଗଦିତୋ ପୱତ୍ତିତୋତି ୱା ତଥାଗତୋ । ୟଥା ଭଗୱତା ଦେସିତୋ, ତଥା ଭଗୱତୋ ସାୱକେହି ଗତୋ ଅୱଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବୋପି ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ – ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ଧମ୍ମଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି (ଖୁ॰ ପା॰ ୬.୧୭; ସୁ॰ ନି॰ ୨୪୦) । ସ୍ୱାସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ ।

ୟଥା ଚ ଧମ୍ମୋ, ଏୱଂ ଅରିୟସଙ୍ଘୋପି ୟଥା ଅତ୍ତହିତାୟ ପରହିତାୟ ଚ ପଟିପନ୍ନେହି ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ପୁବ୍ବଭାଗସମଥୱିପସ୍ସନାପଟିପଦଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ତଂ ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ୟଥା ୱା ଭଗୱତା ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୟୋ ଦେସିତା, ତଥାୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥା ଗଦନତୋ ଚ ତଥାଗତୋ । ତେନାହ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା – ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ସଙ୍ଘଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି । ସ୍ୱାସ୍ସ ସାୱକଭୂତୋ ଅତ୍ଥୀତି ଭଗୱା ତଥାଗତୋ । ଏୱଂ ତଥାଗତଭାୱେନ ତଥାଗତୋତି ।

ଇଦମ୍ପି ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଦୀପନେ ମୁଖମତ୍ତକମେୱ, ସବ୍ବାକାରେନ ପନ ତଥାଗତୋୱ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତଭାୱଂ ୱଣ୍ଣେୟ୍ୟ । ଇଦଞ୍ହି ତଥାଗତପଦଂ ମହତ୍ଥଂ ମହାଗତିକଂ ମହାୱିସୟଂ, ତସ୍ସ ଅପ୍ପମାଦପଦସ୍ସ ୱିୟ ତେପିଟକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୟୁତ୍ତିତୋ ଅତ୍ଥଭାୱେନ ଆହରନ୍ତୋ ‘‘ଅତିତ୍ଥେନ ଧମ୍ମକଥିକୋ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋତି ।

ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ୟଥେୱ ଲୋକେ ପୁରିମା ମହେସିନୋ,

ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାୱଂ ମୁନୟୋ ଇଧାଗତା ।

ତଥା ଅୟଂ ସକ୍ୟମୁନୀପି ଆଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ତେନ ଚକ୍ଖୁମା ॥

‘‘ପହାୟ କାମାଦିମଲେ ଅସେସତୋ,

ସମାଧିଞାଣେହି ୟଥା ଗତା ଜିନା ।

ପୁରାତନା ସକ୍ୟମୁନୀ ଜୁତିନ୍ଧରୋ,

ତଥା ଗତୋ ତେନ ତଥାଗତୋ ମତୋ ॥

‘‘ତଥଞ୍ଚ ଧାତାୟତନାଦିଲକ୍ଖଣଂ,

ସଭାୱସାମଞ୍ଞୱିଭାଗଭେଦତୋ ।

ସୟମ୍ଭୁଞାଣେନ ଜିନୋୟମାଗତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସକ୍ୟପୁଙ୍ଗୱୋ ॥

‘‘ତଥାନି ସଚ୍ଚାନି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା,

ତଥା ଇଦପ୍ପଚ୍ଚୟତା ଚ ସବ୍ବସୋ ।

ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟା ନୟତୋ ୱିଭାୱିତା,

ତଥା ଗତୋ ତେନ ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ଅନେକଭେଦାସୁପି ଲୋକଧାତୁସୁ,

ଜିନସ୍ସ ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରେ ।

ୱିଚିତ୍ତଭେଦେ ତଥମେୱ ଦସ୍ସନଂ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମନ୍ତଲୋଚନୋ ॥

‘‘ୟତୋ ଚ ଧମ୍ମଂ ତଥମେୱ ଭାସତି,

କରୋତି ୱାଚାୟ ନୁରୂପମତ୍ତନୋ ।

ଗୁଣେହି ଲୋକଂ ଅଭିଭୁୟ୍ୟିରୀୟତି,

ତଥାଗତୋ ତେନପି ଲୋକନାୟକୋ ॥

‘‘ତଥା ପରିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ସବ୍ବସୋ,

ଅୱେଦି ଲୋକଂ ପଭୱଂ ଅତିକ୍କମି ।

ଗତୋ ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାୟ ନିବ୍ବୁତିଂ,

ଅରୀୟମଗ୍ଗଞ୍ଚ ଗତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥା ପଟିଞ୍ଞାୟ ତଥାୟ ସବ୍ବସୋ,

ହିତାୟ ଲୋକସ୍ସ ୟତୋୟମାଗତୋ ।

ତଥାୟ ନାଥୋ କରୁଣାୟ ସବ୍ବଦା,

ଗତୋ ଚ ତେନାପି ଜିନୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥାନି ଞାଣାନି ୟତୋୟମାଗତୋ,

ୟଥାସଭାୱଂ ୱିସୟାୱବୋଧତୋ ।

ତଥାଭିଜାତିପ୍ପଭୁତୀ ତଥାଗତୋ,

ତଦତ୍ଥସମ୍ପାଦନତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ୟଥାୱିଧା ତେ ପୁରିମା ମହେସିନୋ,

ତଥାୱିଧୋୟମ୍ପି ତଥା ୟଥାରୁଚି ।

ପୱତ୍ତୱାଚା ତନୁଚିତ୍ତଭାୱତୋ,

ତଥାଗତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୋ ॥

‘‘ସମ୍ବୋଧିସମ୍ଭାରୱିପକ୍ଖତୋ ପୁରେ,

ଗତଂ ନ ସଂସାରଗତମ୍ପି ତସ୍ସ ୱା ।

ନ ଚତ୍ଥି ନାଥସ୍ସ ଭୱନ୍ତଦସ୍ସିନୋ,

ତଥେହି ତସ୍ମା ଅଗତୋ ତଥାଗତୋ ॥

‘‘ତଥାଗତୋ ଧମ୍ମୱରୋ ମହେସିନା,

ୟଥା ପହାତବ୍ବମଲଂ ପହୀୟତି ।

ତଥାଗତୋ ଅରିୟଗଣୋପି ସତ୍ଥୁନୋ,

ତଥାଗତୋ ତେନ ସମଙ୍ଗିଭାୱତୋ’’ତି ॥

ମହିଦ୍ଧିକତାତି ପରମେନ ଚିତ୍ତୱସୀଭାୱେନ ଚ ଇଦ୍ଧିୱିଧୟୋଗେନ ଧମ୍ମାନୁଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତନିପ୍ଫାଦନସମତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତାୟ ମହତିୟା ଇଦ୍ଧିୟା ସମନ୍ନାଗମୋ ମହିଦ୍ଧିକତା। ଚିରକାଲସମ୍ଭୂତେନ ସୁୱିଦୂରପ୍ପଟିପକ୍ଖେନ ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିହେତୁଭୂତେନ ମହାଜୁତିକେନ ପୁଞ୍ଞତେଜେନ ସମନ୍ନାଗମୋ ମହାନୁଭାୱତା । ୟତ୍ରାତି ଅଚ୍ଛରିୟପସଂସାକୋତୁହଲହାସପସାଦିକୋ ପଚ୍ଚତ୍ତତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ୱିଜାୟିସ୍ସତୀତି ଅନାଗତକାଲୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଅତୀତକାଲୋୟେୱ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ୟା ହି ନାମ ଅୟଂ ସୁପ୍ପୱାସା ତଥା ଦୁକ୍ଖନିମୁଗ୍ଗା କିଚ୍ଛାପନ୍ନା ଭଗୱତୋ ୱଚନସମକାଲମେୱ ସୁଖିନୀ ଅରୋଗା ଅରୋଗଂ ପୁତ୍ତଂ ୱିଜାୟୀତି । ଅତ୍ତମନୋତି ସକମନୋ, ଭଗୱତି ପସାଦେନ କିଲେସରହିତଚିତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କିଲେସପରିୟୁଟ୍ଠିତଞ୍ହି ଚିତ୍ତଂ ୱସେ ଅୱତ୍ତନତୋ ଅତ୍ତମନୋତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁନ୍ତି । ଅତ୍ତମନୋତି ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସେହି ଗହିତମନୋ । ପମୁଦିତୋତି ପାମୋଜ୍ଜେନ ୟୁତ୍ତୋ । ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋତି ଜାତବଲୱପୀତିସୋମନସ୍ସୋ । ଅଥାତି ପଚ୍ଛା, ତତୋ କତିପାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ । ସତ୍ତଭତ୍ତାନୀତି ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ଦାତବ୍ବଭତ୍ତାନି । ସ୍ୱାତନାୟାତି ସ୍ୱାତନପୁଞ୍ଞତ୍ଥଂ, ୟଂ ସ୍ୱେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନୱସେନ ପୟିରୁପାସନୱସେନ ଚ ଭୱିସ୍ସତି ପୁଞ୍ଞଂ ତଦତ୍ଥଂ ।

ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନଂ ଆମନ୍ତେସୀତି କସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ? ସୁପ୍ପୱାସାୟ ସାମିକସ୍ସ ପସାଦରକ୍ଖଣତ୍ଥଂ । ସୁପ୍ପୱାସା ପନ ଅଚଲପ୍ପସାଦାୱ, ଉପାସକସ୍ସ ପନ ପସାଦରକ୍ଖଣଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରୋ । ତେନାହ ‘‘ତୁୟ୍ହେସୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ତୁୟ୍ହେସୋତି ତୁୟ୍ହଂ ଏସୋ । ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ପାଟିଭୋଗୋତି ମମ ଭୋଗାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅହାନିୟା ଅୱିନାସାୟ ଅୟ୍ୟୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ୟଦି ପାଟିଭୋଗୋ ୟଦି ପତିଭୂ, ଇତୋ ସତ୍ତ ଦିୱସେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମମ ସକ୍କା ଦାନଂ ଦାତୁନ୍ତି ୟଦି ଅୟ୍ୟେନ ଞାତନ୍ତି ଦୀପେତି । ଥେରୋପି ତସ୍ସ ତେସୁ ଦିୱସେସୁ ଭୋଗାନଂ ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ ଅନୁପଦ୍ଦୱଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୋ ନେସଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମାନଂ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୋଗାନଞ୍ଚ ଜୀୱିତସ୍ସ ଚା’’ତି । ସଦ୍ଧା ପନସ୍ସ ଚିତ୍ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧାତି ତସ୍ସେୱ ଭାରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ପନ ତ୍ୱଞ୍ଞେୱ ପାଟିଭୋଗୋ’’ତି ଆହ । ଅପି ଚ ସୋ ଉପାସକୋ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚୋ, ତସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ନତ୍ଥୀତି ତଥା ୱୁତ୍ତଂ । ତେନେୱ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱତା ‘‘ପଚ୍ଛାପି ତ୍ୱଂ କରିସ୍ସସୀତି ସଞ୍ଞାପେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଉପାସକୋପି ସତ୍ଥରି ଥେରେ ଚ ଗାରୱେନ ସୁବ୍ବଚତାୟ ତସ୍ସା ଚ ପୁଞ୍ଞେନ ୱଡ୍ଢିଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ‘‘କରୋତୁ ସୁପ୍ପୱାସା କୋଲିୟଧୀତା ସତ୍ତ ଭତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛାହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନୁଜାନି ।

ତଞ୍ଚ ଦାରକନ୍ତି ୱିଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକାଦସମଂ ଦିୱସଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସତ୍ତାହଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ତଂ ସତ୍ତୱସ୍ସିକଂ ଦାରକଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ୱନ୍ଦାପେସି । ସତ୍ତ ମେ ୱସ୍ସାନୀତି ସତ୍ତ ମେ ସଂୱଚ୍ଛରାନି, ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗୱସେନ ଚେତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଲୋହିତକୁମ୍ଭିୟଂ ୱୁତ୍ଥାନୀତି ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଗବ୍ଭୱାସଦୁକ୍ଖଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅଞ୍ଞାନିପି ଏୱରୂପାନି ସତ୍ତ ପୁତ୍ତାନୀତି ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ଏୱରୂପେ ସତ୍ତ ପୁତ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱରୂପାନୀ’’ତି । ଏୱଂ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ଗବ୍ଭଧାରଣୱସେନ ସତ୍ତାହଂ ମୂଳ୍ହଗବ୍ଭତାୟ ଚ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ପାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକପୁତ୍ତେତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ମାତୁଗାମାନଂ ପୁତ୍ତଲୋଲତାୟ ପୁତ୍ତଲାଭେନ ତିତ୍ତି ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ସତ୍ତଦିୱସାଧିକାନି ସତ୍ତ ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଗବ୍ଭଧାରଣାଦିୱସେନ ପୱତ୍ତଂ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଏକପଦେ ୱିସରିତ୍ୱା ପୁତ୍ତଲୋଲତାୱସେନ ତାୟ ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଚିତ୍ତସୁଖପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିୟ ପମତ୍ତପୁଗ୍ଗଲେ ଇଟ୍ଠାକାରେନ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ମହାନତ୍ଥକରଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅସାତନ୍ତି ଅମଧୁରଂ ଅସୁନ୍ଦରଂ ଅନିଟ୍ଠଂ । ସାତରୂପେନାତି ଇଟ୍ଠସଭାୱେନ । ପିୟରୂପେନାତି ପିୟାୟିତବ୍ବଭାୱେନ । ସୁଖସ୍ସ ରୂପେନାତି ସୁଖସଭାୱେନ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମା ଅସାତଂ ଅପ୍ପିୟଂ ଦୁକ୍ଖମେୱ ସମାନଂ ସକଲମ୍ପି ୱଟ୍ଟଗତଂ ସଙ୍ଖାରଜାତଂ ଅପ୍ପହୀନୱିପଲ୍ଲାସତ୍ତା ଅୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଇଟ୍ଠଂ ୱିୟ ପିୟଂ ୱିୟ ସୁଖଂ ୱିୟ ଚ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହମାନଂ ସତିୱିପ୍ପୱାସେନ ପମତ୍ତପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତିୱତ୍ତତି ଅଭିଭୱତି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି, ତସ୍ମା ଇମମ୍ପି ସୁପ୍ପୱାସଂ ପୁନପି ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଏୱରୂପଂ ଅସାତଂ ଅପ୍ପିୟଂ ଦୁକ୍ଖଂ ସାତାଦିପତିରୂପକେନ ଦୁକ୍ଖେନ ପୁତ୍ତସଙ୍ଖାତପେମୱତ୍ଥୁସୁଖେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତୀତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ୱିସାଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ ପୁବ୍ବାରାମେତି ସାୱତ୍ଥିୟା ପାଚୀନଦିସାଭାଗେ ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଉତ୍ତମଦେୱୀୱିହାରସଦିସେ ଠାନେ କାରିତେ ଆରାମେ । ମିଗାରମାତୁପାସାଦେତି ମିଗାରମାତୁୟା ପାସାଦେ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଅତୀତେ ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ପଦୁମୁତ୍ତରଦସବଲଂ ଏକା ଉପାସିକା ଅଞ୍ଞତରଂ ଉପାସିକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକଟ୍ଠାନେ ଠପେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ନିପଚ୍ଚକାରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅନାଗତେ ତୁମ୍ହାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ ଅକାସି । ସା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଭଦ୍ଦିୟନଗରେ ମେଣ୍ଡକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଧନଞ୍ଜୟସେଟ୍ଠିନୋ ଗେହେ ସୁମନଦେୱିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି । ଜାତକାଲେ ଚସ୍ସା ୱିସାଖାତି ନାମଂ ଅକଂସୁ । ସା ୟଦା ଭଗୱା ଭଦ୍ଦିୟନଗରଂ ଅଗମାସି, ତଦା ପଞ୍ଚହି ଦାରିକାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ପଠମଦସ୍ସନେନେୱ ସୋତାପନ୍ନା ଅହୋସି ।

ଅପରଭାଗେ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ମିଗାରସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଣ୍ଣୱଡ୍ଢନକୁମାରସ୍ସ ଗେହଂ ଗତା, ତତ୍ଥ ନଂ ସସୁରୋ ମିଗାରସେଟ୍ଠି ଉପକାରୱସେନ ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ତସ୍ମା ମିଗାରମାତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଅତ୍ତନୋ ମହଲ୍ଲତାପସାଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ନୱକୋଟୀହି ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ୱସନତ୍ଥାୟ କରୀସମତ୍ତେ ଭୂମିଭାଗେ ଉପରିଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ଭସତାନି ହେଟ୍ଠାଭୂମିୟଂ ପଞ୍ଚଗବ୍ଭସତାନୀତି ଗବ୍ଭସହସ୍ସେହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ପାସାଦଂ କାରେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମିଗାରମାତୁପାସାଦେ’’ତି ।

କୋଚିଦେୱ ଅତ୍ଥୋତି କିଞ୍ଚିଦେୱ ପୟୋଜନଂ । ରଞ୍ଞେତି ରାଜିନି । ପଟିବଦ୍ଧୋତି ଆୟତ୍ତୋ । ୱିସାଖାୟ ଞାତିକୁଲତୋ ମଣିମୁତ୍ତାଦିରଚିତଂ ତାଦିସଂ ଭଣ୍ଡଜାତଂ ତସ୍ସା ପଣ୍ଣାକାରତ୍ଥାୟ ପେସିତଂ, ତଂ ନଗରଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତଂ ସୁଙ୍କିକା ତତ୍ଥ ସୁଙ୍କଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା ତଦନୁରୂପଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତିରେକଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ୱିସାଖା ରଞ୍ଞୋ ତମତ୍ଥଂ ନିୱେଦେତୁକାମା ପତିରୂପପରିୱାରେନ ରାଜନିୱେସନଂ ଅଗମାସି, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ରାଜା ମଲ୍ଲିକାୟ ଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ଗତୋ ହୋତି । ୱିସାଖା ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ‘‘ଇଦାନି ଲଭିସ୍ସାମି, ଇଦାନି ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୋଜନୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଛିନ୍ନଭତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହତୀହଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଓକାସଂ ନ ଲଭିୟେୱ । ଇତି ରାଜା ଅନିୱେଦିତୋପି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିନିଚ୍ଛୟସ୍ସ ଓକାସାକରଣେନ ‘‘ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ନ ତୀରେତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟଥାଧିପ୍ପାୟନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟାନୁରୂପଂ । ନ ତୀରେତୀତି ନ ନିଟ୍ଠାପେତି । ମହାଉପାସିକାୟ ହି ରାଜାୟତ୍ତସୁଙ୍କମେୱ ରଞ୍ଞୋ ଦତ୍ୱା ଇତରଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୁଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ, ସୋ ରଞ୍ଞା ନ ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଏୱ ନ ତୀରିତୋ । ହନ୍ଦାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଦ୍ୱୀହତୀହଂ ରାଜନିୱେସନଦ୍ୱାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ନିରତ୍ଥକମେୱ ଉପସଙ୍କମିଂ, ଭଗୱତି ଉପସଙ୍କମନମେୱ ପନ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟାଦିପ୍ପଟିଲାଭକାରଣତ୍ତା ସାତ୍ଥକନ୍ତି ଏୱାହଂ, ଭନ୍ତେ, ଇମାୟ ୱେଲାୟ ଇଧାଗତାତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୀ ମହାଉପାସିକା ‘‘ଇଧ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ପରାୟତ୍ତତାୟ ଅଧିପ୍ପାୟାସମିଜ୍ଝନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପରାଧୀନାପରାଧୀନୱୁତ୍ତୀସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସପରିଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବଂ ପରୱସଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଜାତଂ ପୟୋଜନଂ ପରୱସଂ ପରାୟତ୍ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୟ ନିପ୍ଫାଦେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂ ରାଜିସ୍ସରିୟାଦି ଚେୱ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନାଭିଞ୍ଞାନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟଞ୍ଚ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗଫଲାଧିଗମନିମିତ୍ତଂ ନିରୋଧିସ୍ସରିୟଂ । ତେସୁ ୟଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିଭାୱପରିୟୋସାନଂ ମନୁସ୍ସେସୁ ଇସ୍ସରିୟଂ, ୟଞ୍ଚ ସକ୍କାଦୀନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦେୱନିକାୟେ ଆଧିପଚ୍ଚଭୂତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ, ତଦୁଭୟଂ ୟଦିପି କମ୍ମାନୁଭାୱେନ ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ସୁଖନିମିତ୍ତତାୟ ସୁଖଂ, ୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାୟ ପନ ସବ୍ବଥା ଦୁକ୍ଖମେୱ । ତଥା ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତାୟ ଲୋକିୟଜ୍ଝାନନିବ୍ବତ୍ତଂ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟଂ, ନିରୋଧିସ୍ସରିୟମେୱ ପନ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନୀୟତୋ ଅନିୱତ୍ତିସଭାୱତ୍ତା ଚ ଏକନ୍ତସୁଖଂ ନାମ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ସବ୍ବତ୍ଥେୱ ଅପରାଧୀନତାୟ ଲଭତି ଚିତ୍ତସୁଖଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ସତ୍ଥା ‘‘ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଆହ ।

ସାଧାରଣେ ୱିହଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଇଦଂ ‘‘ସବ୍ବଂ ପରୱସଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଇମସ୍ସ ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୱିୱରଣଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ – ସାଧାରଣେ ପୟୋଜନେ ସାଧେତବ୍ବେ ସତି ତସ୍ସ ପରାଧୀନତାୟ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଅନିପ୍ଫାଦନତୋ ଇମେ ସତ୍ତା ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି ୱିଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି କିଲମନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟୋଗା ହି ଦୁରତିକ୍କମାତି ୟସ୍ମା କାମୟୋଗଭୱୟୋଗଦିଟ୍ଠିୟୋଗଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗା ଅନାଦିକାଲଭାୱିତା ଅନୁପଚିତକୁସଲସମ୍ଭାରେହି ପଜହିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଦୁରତିକ୍କମା । ଏତେସୁ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ ପଠମମଗ୍ଗେନ ଅତିକ୍କମିତବ୍ବୋ, କାମୟୋଗୋ ତତିୟମଗ୍ଗେନ । ଇତରେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ । ଇତି ଅରିୟମଗ୍ଗାନଂ ଦୁରଧିଗମନୀୟତ୍ତା ଇମେ ୟୋଗା ଦୁରତିକ୍କମା । ତସ୍ମା କାମୟୋଗାଦିୱସେନ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭହେତୁ ସତ୍ତା ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି, ଅସାଧାରଣେ ପନ ଚିତ୍ତିସ୍ସରିୟେ ନିରୋଧିସ୍ସରିୟେ ଚ ସତି ନ କଦାଚିପି ୱିଘାତସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଥ ୱା ସବ୍ବଂ ପରୱସନ୍ତି ୟଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଞ୍ଞପ୍ପଟିବଦ୍ଧୱୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅନିଚ୍ଚସଭାୱତାୟ ଦୁକ୍ଖଂ । ‘‘ୟଦନିଚ୍ଚଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଂ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ୟଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖତନିସ୍ସଟଂ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନତାୟ ଇସ୍ସରିୟନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ନିବ୍ବାନଂ, ତଂ ଉପାଦିସେସାଦିୱିଭାଗଂ ସବ୍ବଂ ସୁଖଂ । ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ପରମଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୦୩-୨୦୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ସାଧାରଣେତି ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖସୁଖେ ୱୱତ୍ଥିତେ ଇମେ ସତ୍ତା ବହୁସାଧାରଣେ ଦୁକ୍ଖକାରଣେ ନିମୁଗ୍ଗା ହୁତ୍ୱା ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି । କସ୍ମା ? ୟୋଗା ହି ଦୁରତିକ୍କମାତି ୟସ୍ମା ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ନିମୁଜ୍ଜନସ୍ସ ହେତୁଭୂତା କାମୟୋଗାଦୟୋ ଦୁରତିକ୍କମା, ତସ୍ମା ତ୍ୱମ୍ପି ୱିସାଖେ ପରାୟତ୍ତମତ୍ଥଂ ପତ୍ଥେତ୍ୱା ଅଲଭମାନା ୱିହଞ୍ଞସୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ଅନୁପିୟାୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକେ ନଗରେ । ଅମ୍ବୱନେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ଏକଂ ଅମ୍ବୱନଂ ଅହୋସି, ତତ୍ଥ ମଲ୍ଲରାଜୂହି ଭଗୱତୋ ୱିହାରୋ କାରିତୋ, ସୋ ‘‘ଅମ୍ବୱନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅନୁପିୟଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଭଗୱା ୱିହରତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନୁପିୟାୟଂ ୱିହରତି ଅମ୍ବୱନେ’’ତି । ଭଦ୍ଦିୟୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । କାଳୀଗୋଧାୟ ପୁତ୍ତୋତି କାଳୀଗୋଧା ନାମ ସାକିୟାନୀ ସକ୍ୟରାଜଦେୱୀ ଅରିୟସାୱିକା ଆଗତଫଲା ୱିଞ୍ଞାତସାସନା, ତସ୍ସା ଅୟଂ ପୁତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱିଧି ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩୦-୩୩୧) ଆଗତୋୱ । ସୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଅହୋସି, ତେରସପି ଧୁତଙ୍ଗାନି ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ଭଗୱତା ଚ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉଚ୍ଚକୁଲିକାନଂ, ୟଦିଦଂ ଭଦ୍ଦିୟୋ କାଳୀଗୋଧାୟ ପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୩) ଉଚ୍ଚକୁଲିକଭାୱେ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ଅସୀତିୟା ସାୱକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ।

ସୁଞ୍ଞାଗାରଗତୋତି ‘‘ଠପେତ୍ୱା ଗାମଞ୍ଚ ଗାମୂପଚାରଞ୍ଚ ଅୱସେସଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ଅରଞ୍ଞଂ ରୁକ୍ଖମୂଲଞ୍ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପବ୍ବତକନ୍ଦରାଦି ପବ୍ବଜିତସାରୁପ୍ପଂ ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ ଜନସମ୍ବାଧାଭାୱତୋ ଇଧ ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅଥ ୱା ଝାନକଣ୍ଟକାନଂ ସଦ୍ଦାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱିୱିତ୍ତଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଅଗାରମ୍ପି ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ଉପଗତୋ । ଅଭିକ୍ଖଣନ୍ତି ବହୁଲଂ । ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ଅରଞ୍ଞେ ଦିୱାୱିହାରଂ ଉପଗତୋପି ରତ୍ତିୱାସୂପଗତୋପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ନିରୋଧସୁଖେନ ଚ ୱୀତିନାମେତି, ତସ୍ମା ତଂ ସୁଖଂ ସନ୍ଧାୟ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନା ଅନୁଭୂତଂ ସଭୟଂ ସପରିଳାହଂ ରଜ୍ଜସୁଖଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ସୋମନସ୍ସସହିତଂ ଞାଣସମୁଟ୍ଠାନଂ ପୀତିସମୁଟ୍ଠାନଂ ସମୁଗ୍ଗିରତି ।

ସୁତ୍ୱାନ ନେସଂ ଏତଦହୋସୀତି ନେସଂ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଉଦାନେନ୍ତସ୍ସ ଉଦାନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ନିସ୍ସଂସୟଂ ଏସ ଅନଭିରତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତୀ’’ତି ଏୱଂ ପରିୱିତକ୍କିତଂ ଅହୋସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ୱିୱେକସୁଖଂ ସନ୍ଧାୟ ଉଦାନଂ ଅଜାନନ୍ତା ଏୱଂ ଅମଞ୍ଞିଂସୁ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ନିସ୍ସଂସୟ’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ନିସ୍ସଂସୟନ୍ତି ଅସନ୍ଦେହେନ ଏକନ୍ତେନାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟଂ ସୋ ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିୟଭୂତୋ ସମାନୋ’’ତି ପାଳିଂ ୱତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଭୱୀ’’ତି ୱଚନସେସେନ କେଚି ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି, ଅପରେ ‘‘ୟଂ ସା’’ତି ପଠନ୍ତି, ‘‘ୟଂସ ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିୟଭୂତସ୍ସା’’ତି ପନ ପାଳି । ତତ୍ଥ ୟଂସାତି ୟଂ ଅସ୍ସ, ସନ୍ଧିୱସେନ ହି ଅକାରସକାରଲୋପୋ ‘‘ଏୱଂସ ତେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୩; ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮), ପୁପ୍ଫଂସା ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୩୬) ୱିୟ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଭଦ୍ଦିୟସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତୋ ପୁବ୍ବେ ଅଗାରିୟଭୂତସ୍ସ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ସତୋ ୟଂ ରଜ୍ଜସୁଖଂ ଅନୁଭୂତଂ । ସା ତମନୁସ୍ସରମାନୋତି ସୋ ତଂ ସୁଖଂ ଏତରହି ଉକ୍କଣ୍ଠନୱସେନ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ।

ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚୁନ୍ତି ତେ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ଉଲ୍ଲପନସଭାୱସଣ୍ଠିତା ତସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗହଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ, ନ ଉଜ୍ଝାନୱସେନ । ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟଂ ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଆଣାପେସି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେତୁକାମୋ । ଏୱନ୍ତି ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ, ସାଧୂତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁନ ଏୱନ୍ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ । ଅଭିକ୍ଖଣଂ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ୟଥା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ଏୱଂ ତଥେୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଉଦାନଂ ପଟିଜାନାତି । କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ଭଦ୍ଦିୟାତି କସ୍ମା ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛତି, କିଂ ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତୀତି? ନୋ ନ ଜାନାତି, ତେନେୱ ପନ ତମତ୍ଥଂ ୱଦାପେତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ପୁଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଜାନନ୍ତାପି ତଥାଗତା ପୁଚ୍ଛନ୍ତି, ଜାନନ୍ତାପି ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ଅତ୍ଥୱସନ୍ତି କାରଣଂ ।

ଅନ୍ତେପୁରେତି ଇତ୍ଥାଗାରସ୍ସ ସଞ୍ଚରଣଟ୍ଠାନଭୂତେ ରାଜଗେହସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ, ୟତ୍ଥ ରାଜା ନ୍ହାନଭୋଜନସୟନାଦିଂ କପ୍ପେତି । ରକ୍ଖା ସୁସଂୱିହିତାତି ଆରକ୍ଖାଦିକତପୁରିସେହି ଗୁତ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମନ୍ତତୋ ୱିହିତା । ବହିପି ଅନ୍ତେପୁରେତି ଅଡ୍ଡକରଣଟ୍ଠାନାଦିକେ ଅନ୍ତେପୁରତୋ ବହିଭୂତେ ରାଜଗେହେ । ଏୱଂ ରକ୍ଖିତୋ ଗୋପିତୋ ସନ୍ତୋତି ଏୱଂ ରାଜଗେହରାଜଧାନିରଜ୍ଜଦେସେସୁ ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଅନେକେସୁ ଠାନେସୁ ଅନେକସତେହି ସୁସଂୱିହିତରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିୟା ମମେୱ ନିବ୍ଭୟତ୍ଥଂ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥଂ ରକ୍ଖିତୋ ଗୋପିତୋ ସମାନୋ । ଭୀତୋତିଆଦୀନି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ଭୀତୋତି ପରରାଜୂହି ଭାୟମାନୋ । ଉବ୍ବିଗ୍ଗୋତି ସକରଜ୍ଜେପି ପକତିତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୟୁବ୍ବେଗେନ ଉବ୍ବିଗ୍ଗୋ ଚଲିତୋ । ଉସ୍ସଙ୍କୀତି ‘‘ରଞ୍ଞା ନାମ ସବ୍ବକାଲଂ ଅୱିସ୍ସତ୍ଥେନ ଭୱିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱଚନେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅୱିସ୍ସାସୱସେନ ତେସଂ ତେସଂ କିଚ୍ଚକରଣୀୟାନଂ ପଚ୍ଚୟପରିସଙ୍କାୟ ଚ ଉଦ୍ଧମୁଖଂ ସଙ୍କମାନୋ । ଉତ୍ରାସୀତି ‘‘ସନ୍ତିକାୱଚରେହିପି ଅଜାନନ୍ତସ୍ସେୱ ମେ କଦାଚି ଅନତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନେନ ସରୀରକମ୍ପଂ ଉପ୍ପାଦନସମତ୍ଥେନ ତାସେନ ଉତ୍ରାସୀ । ‘‘ଉତ୍ରସ୍ତୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ୱିହାସିନ୍ତି ଏୱଂଭୂତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହରିଂ ।

ଏତରହୀତି ଇଦାନି ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଏକୋତି ଅସହାୟୋ, ତେନ ୱୂପକଟ୍ଠକାୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଭୀତୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଭୟାଦିନିମିତ୍ତସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ ତଂ ନିମିତ୍ତସ୍ସ ଚ କିଲେସସ୍ସ ଅଭାୱେନେୱସ୍ସ ଅଭୀତାଦିତାତି । ଏତେନ ଚିତ୍ତୱିୱେକଂ ଦସ୍ସେତି। ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋତି ସରୀରଗୁତ୍ତିୟଂ ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ । ପନ୍ନଲୋମୋତି ଲୋମହଂସୁପ୍ପାଦକସ୍ସ ଛମ୍ଭିତତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନୁଗ୍ଗତଲୋମୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନପି ସେରିୱିହାରଂ ଦସ୍ସେତି । ପରଦତ୍ତୱୁତ୍ତୋତି ପରେହି ଦିନ୍ନେନ ଚୀୱରାଦିନା ୱତ୍ତମାନୋ, ଏତେନ ସବ୍ବସୋ ସଙ୍ଗାଭାୱଦୀପନମୁଖେନ ଅନୱସେସଭୟହେତୁୱିରହଂ ଦସ୍ସେତି । ମିଗଭୂତେନ ଚେତସାତି ୱିସ୍ସତ୍ଥୱିହାରିତାୟ ମିଗସ୍ସ ୱିୟ ଜାତେନ ଚିତ୍ତେନ । ମିଗୋ ହି ଅମନୁସ୍ସପଥେ ଅରଞ୍ଞେ ୱସମାନୋ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ତିଟ୍ଠତି, ନିସୀଦତି, ନିପଜ୍ଜତି, ୟେନକାମଞ୍ଚ ପକ୍କମତି ଅପ୍ପଟିହତଚାରୋ, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ୱିହରାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ –

‘‘ମିଗୋ ଅରଞ୍ଞମ୍ହି ୟଥା ଅବଦ୍ଧୋ,

ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଗଚ୍ଛତି ଗୋଚରାୟ ।

ୱିଞ୍ଞୂ ନରୋ ସେରିତଂ ପେକ୍ଖମାନୋ,

ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୩୯; ଅପ॰ ଥେର ୧.୧.୯୫) ।

ଇମଂ ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଅତ୍ଥୱସନ୍ତି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ୟଦିଦଂ ମମ ଏତରହି ପରମଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖଂ, ଇଦମେୱ କାରଣଂ ସମ୍ପସ୍ସମାନୋ ‘‘ଅହୋ ସୁଖଂ, ଅହୋ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସିନ୍ତି ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ଭଦ୍ଦିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱିସୟାତୀତଂ ୱିୱେକସୁଖସଙ୍ଖାତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇଦଂ ସହେତୁକଭୟସୋକୱିଗମାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପାତି ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅନ୍ତରତୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଚିତ୍ତକାଲୁସ୍ସିୟକରଣତୋ ଚିତ୍ତପ୍ପକୋପା ରାଗାଦୟୋ ଆଘାତୱତ୍ଥୁଆଦିକାରଣଭେଦତୋ ଅନେକଭେଦା ଦୋସକୋପା ଏୱ କୋପା ନ ସନ୍ତି ମଗ୍ଗେନ ପହୀନତ୍ତା ନ ୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଞ୍ହି ଅନ୍ତରସଦ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ମଞ୍ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) କାରଣେ ଦିସ୍ସତି, ‘‘ଅନ୍ତରଟ୍ଠକେ ହିମପାତସମୟେ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୩୪୬) ୱେମଜ୍ଝେ, ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ ଜେତୱନଂ ଅନ୍ତରା ଚ ସାୱତ୍ଥି’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୧୩, ୪୪) ୱିୱରେ, ‘‘ଭୟମନ୍ତରତୋ ଜାତ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଇତିୱୁ॰ ୮୮; ମହାନି॰ ୫) ଚିତ୍ତେ, ଇଧାପି ଚିତ୍ତେ ଏୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନ୍ତରତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ’’ତି ।

ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୟସ୍ମା ଭୱୋତି ସମ୍ପତ୍ତି, ଅଭୱୋତି ୱିପତ୍ତି । ତଥା ଭୱୋତି ୱୁଦ୍ଧି, ଅଭୱୋତି ହାନି । ଭୱୋତି ୱା ସସ୍ସତଂ, ଅଭୱୋତି ଉଚ୍ଛେଦୋ । ଭୱୋତି ୱା ପୁଞ୍ଞଂ, ଅଭୱୋତି ପାପଂ । ଭୱୋତି ୱା ସୁଗତି, ଅଭୱୋତି ଦୁଗ୍ଗତି । ଭୱୋତି ୱା ଖୁଦ୍ଦକୋ, ଅଭୱୋତି ମହନ୍ତୋ । ତସ୍ମା ୟା ସା ସମ୍ପତ୍ତିୱିପତ୍ତିୱୁଡ୍ଢିହାନିସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦପୁଞ୍ଞପାପସୁଗତିଦୁଗ୍ଗତି- ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତଉପପତ୍ତିଭୱାନଂ ୱସେନ ଇତି ଅନେକପ୍ପକାରା ଭୱାଭୱତା ୱୁଚ୍ଚତି । ଚତୂହିପି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ତେନ ତେନ ନୟେନ ତଂ ଇତିଭୱାଭୱତଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି । ଅତ୍ଥୱସେନ ୱିଭତ୍ତି ୱିପରିଣାମେତବ୍ବା । ତଂ ୱିଗତଭୟନ୍ତି ତଂ ଏୱରୂପଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଚିତ୍ତକୋପାଭାୱତୋ ଇତିଭୱାଭୱସମତିକ୍କମତୋ ଚ ଭୟହେତୁୱିଗମେନ ୱିଗତଭୟଂ, ୱିୱେକସୁଖେନ ଅଗ୍ଗଫଲସୁଖେନ ଚ ସୁଖିଂ, ୱିଗତଭୟତ୍ତା ଏୱ ଅସୋକଂ । ଦେୱା ନାନୁଭୱନ୍ତି ଦସ୍ସନାୟାତି ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ଠପେତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ଉପପତ୍ତିଦେୱା ୱାୟମନ୍ତାପି ଚିତ୍ତଚାରଦସ୍ସନୱସେନ ଦସ୍ସନାୟ ଦଟ୍ଠୁଂ ନାନୁଭୱନ୍ତି ନ ଅଭିସମ୍ଭୁଣନ୍ତି ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ପଗେୱ ମନୁସ୍ସା । ସେକ୍ଖାପି ହି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱିୟ ଅରହତୋ ଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିଂ ନ ଜାନନ୍ତି ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମୁଚଲିନ୍ଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୩. ନନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ

୧. କମ୍ମୱିପାକଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ନନ୍ଦୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂତି ନାମଗୋତ୍ତେନ ଅପାକଟୋ ଏକୋ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁ । ସୋ କିର ରାଜଗହୱାସୀ କୁଲପୁତ୍ତୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରେନ ସଂୱେଜିତୋ ସଂସାରଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ସୀଲାନି ସୋଧେତ୍ୱା ଚତୁସଚ୍ଚକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ତସ୍ସ ଅପରଭାଗେ ଖରୋ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ୱିହରତି । ଖୀଣାସୱାନଞ୍ହି ଚେତସିକଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ନତ୍ଥି, କାୟିକଦୁକ୍ଖଂ ପନ ହୋତିୟେୱ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ନାତିଦୂରେ ଠାନେ ଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କନ୍ତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ । ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଉପରିମଂ ସରୀରଂ ଉଜୁକଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେତ୍ୱା । ଏୱଞ୍ହି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ନ ନମନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ତଥା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ପୁରାଣକମ୍ମୱିପାକଜନ୍ତି ପୁବ୍ବେ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଭାୱେନ ଜାତଂ, ପୁରାଣକମ୍ମୱିପାକେ ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖପ୍ପକାରେ ୱିପାକୱଟ୍ଟସମୁଦାୟେ ତଦେକଦେସଭାୱେନ ଜାତଂ । କିଂ ତଂ ? ଦୁକ୍ଖଂ । ପୁରାଣକମ୍ମୱିପାକଜନ୍ତି ଚ ଇମିନା ତସ୍ସ ଆବାଧସ୍ସ କମ୍ମସମୁଟ୍ଠାନତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଓପକ୍କମିକଉତୁୱିପରିଣାମଜାଦିଭାୱଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଚୁରଜନେହି ଖମିତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ । ତିବ୍ବନ୍ତି ତିଖିଣଂ, ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ବହଲଂ ୱା । ଖରନ୍ତି କକ୍ଖଳଂ । କଟୁକନ୍ତି ଅସାତଂ । ଅଧିୱାସେନ୍ତୋତି ଉପରି ୱାସେନ୍ତୋ ସହନ୍ତୋ ଖମନ୍ତୋ ।

ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋତି ୱେଦନାପରିଗ୍ଗାହକାନଂ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ସତିମା ସମ୍ପଜାନନ୍ତୋ ଚ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ଅୟଂ ୱେଦନା ନାମ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦିପଚ୍ଚୟେ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନା, ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏକନ୍ତେନ ଭିଜ୍ଜନସଭାୱତ୍ତା ଖୟଧମ୍ମା ୱୟଧମ୍ମା ୱିରାଗଧମ୍ମା ନିରୋଧଧମ୍ମା’’ତି ୱେଦନାୟ ଅନିଚ୍ଚତାସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ସତୋକାରିତାୟ ସତୋ, ଅୱିପରୀତସଭାୱପଟିୱିଜ୍ଝନୱସେନ ସମ୍ପଜାନୋ ଚ ହୁତ୍ୱା । ଅଥ ୱା ସତିୱେପୁଲ୍ଲପତ୍ତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥେୱ କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତସତିତାୟ ସତୋ, ତଥା ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତସଙ୍ଖାରତାୟ ସମ୍ପଜାନୋ । ଅୱିହଞ୍ଞମାନୋତି ‘‘ଅସ୍ସୁତୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରେନ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ସୋଚତି କିଲମତି ପରିଦେୱତି ଉରତ୍ତାଳିଂ କନ୍ଦତି ସମ୍ମୋହଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ୱିୟ ନ ୱିହଞ୍ଞମାନୋ ମଗ୍ଗେନେୱ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା ଚେତୋଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁପ୍ପାଦେନ୍ତୋ କେୱଲଂ କମ୍ମୱିପାକଜଂ ସରୀରଦୁକ୍ଖଂ ଅଧିୱାସେନ୍ତୋ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପନ୍ନୋ ୱିୟ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅଦ୍ଦସାତି ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟା ତଥା ନିସିନ୍ନଂ ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ତାଦିସସ୍ସପି ରୋଗସ୍ସ ୱେଜ୍ଜାଦୀହି ତିକିଚ୍ଛନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସୁକ୍କାପଜ୍ଜନକାରଣଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅନୁପଲେପିତସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୟେହି କେହିଚି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେହି ଅୱିଘାତପତ୍ତିୱିଭାୱନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବକମ୍ମଜହସ୍ସାତି ପହୀନସବ୍ବକମ୍ମସ୍ସ । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ହି ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅରହତୋ ସବ୍ବାନି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମାନି ପହୀନାନି ନାମ ହୋନ୍ତି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦାତୁଂ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ, ୟତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣଂ କମ୍ମକ୍ଖୟକରନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଭିନ୍ନକିଲେସତାୟ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଧୁନମାନସ୍ସ ପୁରେ କତଂ ରଜନ୍ତି ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ କତଂ ରାଗରଜାଦିମିସ୍ସତାୟ ରଜନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଦୁକ୍ଖୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକପଟିସଂୱେଦନେନ ତଂ ଧୁନନ୍ତସ୍ସ ୱିଦ୍ଧଂସେନ୍ତସ୍ସ, ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ପରତୋ ପନ ସାୱଜ୍ଜକିରିୟାୟ ସମ୍ଭୱୋୟେୱ ନତ୍ଥି, ଅନୱଜ୍ଜକିରିୟା ଚ ଭୱମୂଲସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲତାୟ ପୁପ୍ଫଂ ୱିୟ ଫଲଦାନସମତ୍ଥତାୟ ଅଭାୱତୋ କିରିୟମତ୍ତାୱ ହୋତି ।

ଅମମସ୍ସାତି ରୂପାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ମମନ୍ତି ଗହଣାଭାୱତୋ ଅମମସ୍ସ ମମଙ୍କାରରହିତସ୍ସ । ୟସ୍ସ ହି ମମଙ୍କାରୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଅତ୍ତସିନେହେନ ୱେଜ୍ଜାଦୀହି ସରୀରଂ ପଟିଜଗ୍ଗାପେତି । ଅରହା ପନ ଅମମୋ, ତସ୍ମା ସୋ ସରୀରଜଗ୍ଗନେପି ଉଦାସୀନଧାତୁକୋୱ । ଠିତସ୍ସାତି ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଓଘଂ ତରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଥଲେ ଠିତସ୍ସ, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ୱା ସନ୍ଧାୱନସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଠିତସ୍ସ। ସେକ୍ଖପୁଥୁଜ୍ଜନା ହି କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ସଂସାରେ ଧାୱନ୍ତି ନାମ, ଅରହା ପନ ତଦଭାୱତୋ ଠିତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଥ ୱା ଦସୱିଧେ ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେ ଅରିୟଧମ୍ମେ ଠିତସ୍ସ । ତାଦିନୋତି ‘‘ପଟିକୂଲେ ଅପ୍ପଟିକୂଲସଞ୍ଞୀ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୩.୧୭) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ଅରିୟିଦ୍ଧିୟା ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନିୟାୟ ଛଳଙ୍ଗୁପେକ୍ଖାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତେନ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ଏକସଦିସତାସଙ୍ଖାତେନ ତାଦୀଭାୱେନ ତାଦିନୋ । ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ଜନଂ ଲପେତୱେତି ‘‘ମମ ଭେସଜ୍ଜାଦୀନି କରୋଥା’’ତି ଜନଂ ଲପିତୁଂ କଥେତୁଂ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି ସରୀରେ ନିରପେକ୍ଖଭାୱତୋ । ପଣ୍ଡୁପଲାସୋ ୱିୟ ହି ବନ୍ଧନା ପୱୁତ୍ତୋ ସୟମେୱାୟଂ କାୟୋ ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ପତତୂତି ଖୀଣାସୱାନଂ ଅଜ୍ଝାସୟୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନାଭିକଙ୍ଖାମି ମରଣଂ, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୬୦୬) ।

ଅଥ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ନିମିତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କିଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଜନଂ ଲପେତୱେ ପଚ୍ଚୟେହି ନିମନ୍ତନୱସେନ ଲପାପେତୁଂ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି ତାଦିସସ୍ସ ମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ ମଗ୍ଗେନେୱ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ‘‘କିସ୍ସାୟଂ ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ରୋଗଂ ୱେଜ୍ଜେହି ଅତିକିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ନିସୀଦତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ତସ୍ସ ଅତିକିଚ୍ଛାପନେ କାରଣଂ ପକାସେସି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟେ ନନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ହି ଚକ୍କୱତ୍ତିଲକ୍ଖଣୂପେତତ୍ତା ମାତାପିତରୋ ସପରିଜନଂ ସକଲଞ୍ଚ ଞାତିପରିୱଟ୍ଟଂ ନନ୍ଦୟନ୍ତୋ ଜାତୋତି ‘‘ନନ୍ଦୋ’’ତି ନାମଂ ଲଭି । ଭଗୱତୋ ଭାତାତି ଭଗୱତୋ ଏକପିତୁପୁତ୍ତତାୟ ଭାତା । ନ ହି ଭଗୱତୋ ସହୋଦରା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମାତୁଚ୍ଛାପୁତ୍ତୋ’’ତି, ଚୂଳମାତୁପୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାପଜାପତିଗୋତମିୟା ହି ସୋ ପୁତ୍ତୋ । ଅନଭିରତୋତି ନ ଅଭିରତୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ଚରିୟଂ ଏକାସନଂ ଏକସେୟ୍ୟଂ ମେଥୁନୱିରତିଂ । ସନ୍ଧାରେତୁନ୍ତି ପଠମଚିତ୍ତତୋ ୟାୱଚରିମକଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଧାରେତୁଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ । ଦୁତିୟେନ ଚେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପଦେନ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସାପି ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ଉପସମ୍ପଦକାଲେ ଭିକ୍ଖୁଭାୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମାଦିନ୍ନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତବ୍ବଭାୱେନ ଅନୁଟ୍ଠିତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସିକ୍ଖଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ହୀନାୟାତି ଗିହିଭାୱାୟ । ଆୱତ୍ତିସ୍ସାମୀତି ନିୱତ୍ତିସ୍ସାମି ।

କସ୍ମା ପନାୟଂ ଏୱମାରୋଚେସୀତି ? ଏତ୍ଥାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା – ଭଗୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେଳୁୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ‘‘ପୁତ୍ତଂ ମେ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେଥା’’ତି ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ ପେସିତେସୁ ସହସ୍ସସହସ୍ସପରିୱାରେସୁ ଦସସୁ ଦୂତେସୁ ସହ ପରିୱାରେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେସୁ ସବ୍ବପଚ୍ଛା ଗନ୍ତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତେନ କାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରେନ ଗମନକାଲଂ ଞତ୍ୱା ମଗ୍ଗୱଣ୍ଣନଂ ୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ଜାତିଭୂମିଗମନାୟ ୟାଚିତୋ ୱୀସତିସହସ୍ସଖୀଣାସୱପରିୱୁତ୍ତୋ କପିଲୱତ୍ଥୁନଗରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଞାତିସମାଗମେ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ୱେସ୍ସନ୍ତରଜାତକଂ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୬୫୫ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ‘‘ଉତ୍ତିଟ୍ଠେ ନପ୍ପମଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୮) ଗାଥାୟ ପିତରଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମଞ୍ଚରେ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୬୯) ଗାଥାୟ ମହାପଜାପତିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ, ରାଜାନଂ ସକଦାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

ଭତ୍ତକିଚ୍ଚାୱସାନେ ପନ ରାହୁଲମାତୁଗୁଣକଥଂ ନିସ୍ସାୟ ଚନ୍ଦକିନ୍ନରୀଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୪.୧୮ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ତତିୟଦିୱସେ ନନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ ଅଭିସେକଗେହପ୍ପୱେସନୱିୱାହମଙ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତମାନେସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ନନ୍ଦକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଂ ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କମନ୍ତୋ କୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହି । ସୋପି ତଥାଗତେ ଗାରୱେନ ‘‘ପତ୍ତଂ ତେ, ଭନ୍ତେ, ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେସି, ‘‘ସୋପାନସୀସେ ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି, ସତ୍ଥା ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ନ ଗଣ୍ହି । ଇତରୋ ‘‘ସୋପାନମୂଲେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ସତ୍ଥା ତତ୍ଥପି ନ ଗଣ୍ହି । ଇତରୋ ‘‘ରାଜଙ୍ଗଣେ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି, ସତ୍ଥା ତତ୍ଥପି ନ ଗଣ୍ହି । କୁମାରୋ ନିୱତ୍ତିତୁକାମୋ ଅନିଚ୍ଛାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାରୱେନ ‘‘ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ‘‘ଇଧ ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଏତ୍ଥ ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି ।

ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟା ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ, ‘‘ଅୟ୍ୟେ ଭଗୱା, ନନ୍ଦରାଜାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତୁମ୍ହେହି ୱିନା କରିସ୍ସତୀ’’ତି । ସା ଉଦକବିନ୍ଦୂହି ପଗ୍ଘରନ୍ତେହି ଅଡ୍ଢୁଲ୍ଲିଖିତେହି କେସେହି ୱେଗେନ ପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ସୀହପଞ୍ଜରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ‘‘ତୁୱଟଂ ଖୋ, ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତ, ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହ । ତଂ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ତସ୍ସ ହଦୟେ ତିରିୟଂ ପତିତ୍ୱା ୱିୟ ଠିତଂ । ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱାୱ ତଂ ୱିହାରଂ ନେତ୍ୱା ‘‘ପବ୍ବଜିସ୍ସସି ନନ୍ଦା’’ତି ଆହ । ସୋ ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ‘‘ନ ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା, ‘‘ଆମ, ପବ୍ବଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ସତ୍ଥା ତେନ ହି ନନ୍ଦଂ ପବ୍ବାଜେଥାତି କପିଲୱତ୍ଥୁପୁରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତିୟଦିୱସେ ତଂ ପବ୍ବାଜେସି । ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ମାତରା ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପେସିତଂ ‘‘ଦାୟଜ୍ଜଂ ମେ, ସମଣ, ଦେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଆରାମାଗତଂ ରାହୁଲକୁମାରଂ ପବ୍ବାଜେସି । ପୁନେକଦିୱସଂ ମହାଧମ୍ମପାଲଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୧୦.୯୨ ଆଦୟୋ) କଥେତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଅନାଗାମିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେସି ।

ଇତି ଭଗୱା ମହାପଜାପତିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ, ପିତରଂ ତୀସୁ ଫଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ପୁନଦେୱ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ଗହିତପଟିଞ୍ଞୋ ନିଟ୍ଠିତେ ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱାସଂ କପ୍ପେସି । ଏୱଂ ସତ୍ଥରି ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତେ ଆୟସ୍ମା ନନ୍ଦୋ ଅତ୍ତନୋ ଅନିଚ୍ଛାୟ ପବ୍ବଜିତୋ କାମେସୁ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟା ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନଭିରତିଂ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ନନ୍ଦୋ…ପେ॰… ହୀନାୟାୱତ୍ତିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

କସ୍ମା ପନ ନଂ ଭଗୱା ଏୱଂ ପବ୍ବାଜେସୀତି ? ‘‘ପୁରେତରମେୱ ଆଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କାମେହି ନଂ ୱିୱେଚେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା ପନ ଉପାୟେନ ତତୋ ୱିୱେଚେତ୍ୱା ଉପରିୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱେନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ନଂ ପଠମଂ ପବ୍ବାଜେସି ।

ସାକିୟାନୀତି ସକ୍ୟରାଜଧୀତା । ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀତି ଜନପଦମ୍ହି କଲ୍ୟାଣୀ ରୂପେନ ଉତ୍ତମା ଛସରୀରଦୋସରହିତା, ପଞ୍ଚକଲ୍ୟାଣସମନ୍ନାଗତା । ସା ହି ୟସ୍ମା ନାତିଦୀଘା ନାତିରସ୍ସା ନାତିକିସା ନାତିଥୂଲା ନାତିକାଳିକା ନଚ୍ଚୋଦାତା ଅତିକ୍କନ୍ତା ମାନୁସକୱଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣଂ, ତସ୍ମା ଛସରୀରଦୋସରହିତା । ଛୱିକଲ୍ୟାଣଂ ମଂସକଲ୍ୟାଣଂ ନଖକଲ୍ୟାଣଂ ଅଟ୍ଠିକଲ୍ୟାଣଂ ୱୟକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି କଲ୍ୟାଣେହି ସମନ୍ନାଗତା ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରୋଭାସେନ ଦସଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଠାନେ ଆଲୋକଂ କରୋତି, ପିୟଙ୍ଗୁସମା ୱା ସୁୱଣ୍ଣସମା ୱା ହୋତି, ଅୟମସ୍ସା ଛୱିକଲ୍ୟାଣତା। ଚତ୍ତାରୋ ପନସ୍ସା ହତ୍ଥପାଦା ମୁଖପରିୟୋସାନଞ୍ଚ ଲାଖାରସପରିକମ୍ମକତଂ ୱିୟ ରତ୍ତପୱାଳରତ୍ତକମ୍ବଲେନ ସଦିସଂ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସା ମଂସକଲ୍ୟାଣତା। ୱୀସତି ନଖପତ୍ତାନି ମଂସତୋ ଅମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଲାଖାରସପରିକିତାନି ୱିୟ ମୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଖୀରଧାରାସଦିସାନି ହୋନ୍ତି, ଅୟମସ୍ସା ନଖକଲ୍ୟାଣତା। ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦନ୍ତା ସୁଫୁସିତା ପରିସୁଦ୍ଧପୱାଳପନ୍ତିସଦିସା ୱଜିରପନ୍ତୀ ୱିୟ ଖାୟନ୍ତି, ଅୟମସ୍ସା ଅଟ୍ଠିକଲ୍ୟାଣତା। ୱୀସତିୱସ୍ସସତିକାପି ସମାନା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକା ୱିୟ ହୋତି ନିପ୍ପଲିତା, ଅୟମସ୍ସା ୱୟକଲ୍ୟାଣତା। ସୁନ୍ଦରୀ ଚ ହୋତି ଏୱରୂପଗୁଣସମନ୍ନାଗତା, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ’’ତି ।

ଘରା ନିକ୍ଖମନ୍ତସ୍ସାତି ଅନାଦରେ ସାମିୱଚନଂ, ଘରତୋ ନିକ୍ଖମତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଘରା ନିକ୍ଖମନ୍ତ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ଉପଡ୍ଢୁଲ୍ଲିଖିତେହିକେସେହୀତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ କରଣୱଚନଂ, ୱିପ୍ପକତୁଲ୍ଲିଖିତେହି କେସେହି ଉପଲକ୍ଖିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅଡ୍ଢୁଲ୍ଲିଖିତେହୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ଉଲ୍ଲିଖନନ୍ତି ଚ ଫଣକାଦୀହି କେସସଣ୍ଠାପନଂ, ‘‘ଅଡ୍ଢକାରୱିଧାନ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ଅପଲୋକେତ୍ୱାତି ସିନେହରସୱିପ୍ଫାରସଂସୂଚକେନ ଅଡ୍ଢକ୍ଖିନା ଆବନ୍ଧନ୍ତୀ ୱିୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା । ମଂ, ଭନ୍ତେତି ପୁବ୍ବେପି ‘‘ମ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଉକ୍କଣ୍ଠାକୁଲଚିତ୍ତତାୟ ପୁନ ‘‘ମଂ ଏତଦୱୋଚା’’ତି ଆହ । ତୁୱଟନ୍ତି ସୀଘଂ । ତମନୁସ୍ସରମାନୋତି ତଂ ତସ୍ସା ୱଚନଂ, ତଂ ୱା ତସ୍ସା ଆକାରସହିତଂ ୱଚନଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ।

ଭଗୱା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଉପାୟେନସ୍ସ ରାଗଂ ୱୂପସମେସ୍ସାମୀ’’ତି ଇଦ୍ଧିବଲେନ ନଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ନେନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଏକସ୍ମିଂ ଝାମଖେତ୍ତେ ଝାମଖାଣୁମତ୍ଥକେ ନିସିନ୍ନଂ ଛିନ୍ନକଣ୍ଣନାସାନଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ଏକଂ ପଲୁଟ୍ଠମକ୍କଟିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ନେସି । ପାଳିୟଂ ପନ ଏକକ୍ଖଣେନେୱ ସତ୍ଥାରା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ଗତଂ ୱିୟ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଗମନଂ ଅୱତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ହି ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତଂ ପଲୁଟ୍ଠମକ୍କଟିଂ ଦସ୍ସେତି । ୟଦି ଏୱଂ କଥଂ ସମିଞ୍ଜନାଦିନିଦସ୍ସନଂ ? ତଂ ଅନ୍ତରଧାନନିଦସ୍ସନନ୍ତି ଗହେତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସତ୍ଥା ତଂ ତାୱତିଂସଭୱନଂ ନେତ୍ୱା ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତାନି କକୁଟପାଦାନି ପଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛରାସତାନି ଅତ୍ତାନଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିୟା ତାସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛରାସତାନଂ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱିସେସଂ ପୁଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନନ୍ଦଂ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା…ପେ॰… କକୁଟପାଦାନୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ବାହୁମ୍ହି ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ । ଭଗୱା ହି ତଦା ତାଦିସଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେସି, ୟଥା ଆୟସ୍ମା ନନ୍ଦୋ ଭୁଜେ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତା ନୀୟମାନୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତା ସଚେ ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ତାୱତିଂସଦେୱଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ପୱେସନମେୱ ୱା ଇଚ୍ଛିତଂ ସିୟା, ୟଥାନିସିନ୍ନସ୍ସେୱ ତସ୍ସ ତଂ ଦେୱଲୋକଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ ଲୋକୱିୱରଣିଦ୍ଧିକାଲେ ୱିୟ, ତମେୱ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ତତ୍ଥ ପେସେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଦିବ୍ବତ୍ତଭାୱତୋ ମନୁସ୍ସତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୟୋ ନିହୀନଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟଭାୱୋ, ତସ୍ସ ସୁଖଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତଂ ମକ୍କଟିଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ, ଦେୱଲୋକସିରିୱିଭୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଚ ଓଗାହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ତଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ନେସି । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ତଦତ୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସେ ୱିସେସତୋ ଅଭିରତି ଭୱିସ୍ସତୀତି ।

କକୁଟପାଦାନୀତି ରତ୍ତୱଣ୍ଣତାୟ ପାରାୱତସଦିସପାଦାନି । ତା କିର ସବ୍ବାପି କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ପାଦମକ୍ଖନତେଲଦାନେନ ତାଦିସା ସୁକୁମାରପାଦା ଅହେସୁଂ । ପସ୍ସସି ନୋତି ପସ୍ସସି ନୁ । ଅଭିରୂପତରାତି ୱିସିଟ୍ଠରୂପତରା । ଦସ୍ସନୀୟତରାତି ଦିୱସମ୍ପି ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଅତିତ୍ତିକରଣଟ୍ଠେନ ପସ୍ସିତବ୍ବତରା । ପାସାଦିକତରାତି ସବ୍ବାୱୟୱସୋଭାୟ ସମନ୍ତତୋ ପସାଦାୱହତରା ।

କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଅୱସ୍ସୁତଚିତ୍ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନନ୍ଦଂ ଅଚ୍ଛରାୟୋ ଓଲୋକାପେସି ? ସୁଖେନେୱସ୍ସ କିଲେସେ ନୀହରିତୁଂ । ୟଥା ହି କୁସଲୋ ୱେଜ୍ଜୋ ଉସ୍ସନ୍ନଦୋସଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ତିକିଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିନେହପାନାଦିନା ପଠମଂ ଦୋସେ ଉକ୍କିଲେଦେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱମନୱିରେଚନେହି ସମ୍ମଦେୱ ନୀହରାପେତି, ଏୱଂ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ଭଗୱା ଉସ୍ସନ୍ନରାଗଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ନନ୍ଦଂ ଦେୱଚ୍ଛରାୟୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଉକ୍କିଲେଦେସି ଅରିୟମଗ୍ଗଭେସଜ୍ଜେନ ଅନୱସେସତୋ ନୀହରିତୁକାମୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ପଲୁଟ୍ଠମକ୍କଟୀତି ଝାମଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗମକ୍କଟୀ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ୟଥା ସା, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେହି ମୟ୍ହଂ ଦସ୍ସିତା ଛିନ୍ନକଣ୍ଣନାସା ପଲୁଟ୍ଠମକ୍କଟୀ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣିଂ ଉପାଦାୟ, ଏୱମେୱ ଜନପଦକଲ୍ୟାଣୀ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛରାସତାନି ଉପାଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛରାସତାନନ୍ତି ଉପୟୋଗେ ସାମିୱଚନଂ, ପଞ୍ଚ ଅଚ୍ଛରାସତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱୟୱସମ୍ବନ୍ଧେ ୱା ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ, ତେନ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଅଚ୍ଛରାସତାନଂ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଉପନିଧାୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଉପନିଧାୟାତି ଚ ସମୀପେ ଠପେତ୍ୱା, ଉପାଦାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଖ୍ୟନ୍ତି ଇତ୍ଥୀତି ଗଣନଂ । କଲଭାଗନ୍ତି କଲାୟପି ଭାଗଂ, ଏକଂ ସୋଳସକୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସଂ ଗହେତ୍ୱା ସୋଳସଧା ଗଣିତେ ତତ୍ଥ ୟୋ ଏକେକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ, ସୋ କଲଭାଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତମ୍ପି କଲଭାଗଂ ନ ଉପେତୀତି ୱଦତି । ଉପନିଧିନ୍ତି ‘‘ଇମାୟ ଅୟଂ ସଦିସୀ’’ତି ଉପମାଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ସମୀପେ ଠପନମ୍ପି ।

ୟତ୍ଥାୟଂ ଅନଭିରତୋ, ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଂ ପାକଟଞ୍ଚାତି ତଂ ଅନାମସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଭିରତିୟଂ ଆଦରଜନନତ୍ଥଂ ଅଭିରମ, ନନ୍ଦ, ଅଭିରମ, ନନ୍ଦା’’ତି ଆମେଡିତୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଅହଂ ତେ ପାଟିଭୋଗୋତି କସ୍ମା ଭଗୱା ତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ପାଟିଭୋଗଂ ଉପଗଞ୍ଛି ? ୟତ୍ଥସ୍ସ ଆରମ୍ମଣେ ରାଗୋ ଦଳ୍ହଂ ନିପତି, ତଂ ଆଗନ୍ତୁକାରମ୍ମଣେ ସଙ୍କାମେତ୍ୱା ସୁଖେନ ସକ୍କା ଜହାପେତୁନ୍ତି ପାଟିଭୋଗଂ ଉପଗଞ୍ଛି । ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୟଂ ସଗ୍ଗକଥା ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ଅସ୍ସୋସୁନ୍ତି କଥମସ୍ସୋସୁଂ ? ଭଗୱା ହି ତଦା ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ନନ୍ଦେ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଗତେ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ କଥେତ୍ୱା ୟଥା ନାମ କୁସଲୋ ପୁରିସୋ ଅନିକ୍ଖନ୍ତଂ ଆଣିଂ ଅଞ୍ଞାୟ ଆଣିୟା ନୀହରିତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ହତ୍ଥାଦୀହି ସଞ୍ଚାଲେତ୍ୱା ଅପନେତି, ଏୱମେୱ ଆଚିଣ୍ଣୱିସୟେ ତସ୍ସ ରାଗଂ ଆଗନ୍ତୁକୱିସୟେନ ନୀହରିତ୍ୱା ପୁନ ତଦପି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମଗ୍ଗହେତୁଂ କତ୍ୱା ଅପନେତୁକାମୋ ‘‘ଏଥ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଭତକୱାଦେନ ଚ ଉପକ୍କିତକୱାଦେନ ଚ ସମୁଦାଚରଥା’’ତି ଆଣାପେସି, ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ ଅସ୍ସୋସୁଂ । କେଚି ପନ ‘‘ଭଗୱା ତଥାରୂପଂ ଇଦ୍ଧାଭିସଙ୍ଖାରଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରେସି, ୟଥା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତମତ୍ଥଂ ଜାନିଂସୂ’’ତି ୱଦନ୍ତି ।

ଭତକୱାଦେନାତି ଭତକୋତି ୱାଦେନ । ୟୋ ହି ଭତିୟା କମ୍ମଂ କରୋତି, ସୋ ଭତକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟମ୍ପି ଆୟସ୍ମା ଅଚ୍ଛରାସମ୍ଭୋଗନିମିତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋ ଭତକୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଭତକୱାଦେନା’’ତି। ଉପକ୍କିତକୱାଦେନାତି ୟୋ କହାପଣାଦୀହି କିଞ୍ଚି କିଣାତି, ସୋ ଉପକ୍କିତକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅୟମ୍ପି ଆୟସ୍ମା ଅଚ୍ଛରାନଂ ହେତୁ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ କିଣାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପକ୍କିତକୋ’’ତି ଏୱଂ ୱଚନେନ । ଅଥ ୱା ଭଗୱତୋ ଆଣାୟ ଅଚ୍ଛରାସମ୍ଭୋଗସଙ୍ଖାତାୟ ଭତିୟା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସଙ୍ଖାତଂ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ତାୟ ଭତିୟା ୟାପନେ ଭଗୱତା ଭରିୟମାନୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ‘‘ଭତକୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ତଥା ଅଚ୍ଛରାସମ୍ଭୋଗସଙ୍ଖାତଂ ୱିକ୍କୟଂ ଆଦାତବ୍ବଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆଣତ୍ତିୟଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ତେନ ୱିକ୍କୟେନ ଭଗୱତା ଉପକ୍କିତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପକ୍କିତକୋ’’ତି ।

ଅଟ୍ଟୀୟମାନୋତି ପୀଳିୟମାନୋ ଦୁକ୍ଖାପିୟମାନୋ । ହରାୟମାନୋତି ଲଜ୍ଜମାନୋ । ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋତି ପାଟିକୁଲ୍ୟତୋ ଦହନ୍ତୋ । ଏକୋତି ଅସହାୟୋ । ୱୂପକଟ୍ଠୋତି ୱତ୍ଥୁକାମେହି କିଲେସକାମେହି ଚ କାୟେନ ଚେୱ ଚିତ୍ତେନ ଚ ୱୂପକଟ୍ଠୋ । ଅପ୍ପମତ୍ତୋତି କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ସତିଂ ଅୱିଜହନ୍ତୋ । ଆତାପୀତି କାୟିକଚେତସିକୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପୱା, ଆତାପେତି କିଲେସେତି ଆତାପୋ, ୱୀରିୟଂ । ପହିତତ୍ତୋତି କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପେସିତତ୍ତୋ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଅତ୍ତଭାୱୋ, ନିବ୍ବାନେ ୱା ପେସିତଚିତ୍ତୋ । ନ ଚିରସ୍ସେୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ଭତୋ ନ ଚିରେନେୱ । ୟସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । କୁଲପୁତ୍ତାତି ଦୁୱିଧା କୁଲପୁତ୍ତା ଜାତିକୁଲପୁତ୍ତା ଚ ଆଚାରକୁଲପୁତ୍ତା ଚ, ଅୟଂ ପନ ଉଭୟଥାପି କୁଲପୁତ୍ତୋ । ସମ୍ମଦେୱାତି ହେତୁନା ଚ କାରଣେନ ଚ । ଅଗାରସ୍ମାତି ଘରତୋ । ଅନଗାରିୟନ୍ତି ପବ୍ବଜ୍ଜଂ । କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଞ୍ହି ଅଗାରସ୍ସ ହିତନ୍ତି ଅଗାରିୟଂ ନାମ, ତଂ ଏତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନଗାରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପବ୍ବଜନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତଦନୁତ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ଥାୟ କୁଲପୁତ୍ତା ଇଧ ପବ୍ବଜନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନାୟେୱ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହାସୀତି ପାପୁଣିତ୍ୱା ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ୱା ୱିହାସି । ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋୱ ଖୀଣା ଜାତି…ପେ॰… ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସୀତି । ଇମିନା ଅସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଭୂମି ଦସ୍ସିତା ।

ତତ୍ଥ ଖୀଣା ଜାତୀତି ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା ଅନାଗତତ୍ତା ଏୱ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ମଗ୍ଗସ୍ସ ପନ ଅଭାୱିତତ୍ତା ୟା ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା । ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କିଲେସାଭାୱେନ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀତି ଜାନନେନ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ କତଂ ଚରିତଂ, ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ୱୁତ୍ଥୱାସୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ, ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ‘‘ଇଦାନି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ ଏୱଂ ସୋଳସକିଚ୍ଚଭାୱାୟ କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ କିଚ୍ଚଂ ମେ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ୱା ‘‘ଇତ୍ଥଭାୱତୋ ଇମସ୍ମା ଏୱଂପକାରା ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକା ୱିୟ ରୁକ୍ଖା, ତେ ଚରିମକଚିତ୍ତନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତି, ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ଅଞ୍ଞତରୋତି ଏକୋ । ଅରହତନ୍ତି ଭଗୱତୋ ସାୱକାନଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଏକୋ ମହାସାୱକୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତି ଅଧିଗତମଗ୍ଗା ଏକା ବ୍ରହ୍ମଦେୱତା । ସା ହି ସୟଂ ଅସେକ୍ଖତ୍ତା ଅସେକ୍ଖୱିସୟଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସି । ସେକ୍ଖା ହି ତଂ ତଂ ସେକ୍ଖୱିସୟଂ, ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଚ ଅତ୍ତନୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୱିସୟମେୱ ଜାନନ୍ତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ପରିକ୍ଖୀଣାୟ ରତ୍ତିୟା, ମଜ୍ଝିମୟାମେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଅତିଉତ୍ତମୱଣ୍ଣା । କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଅନୱସେସେନ ସମନ୍ତତୋ । ଓଭାସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ପଭାୟ ଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଜେତୱନଂ ଏକୋଭାସଂ କତ୍ୱା । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଦିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ‘‘ତଂ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଦେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପସଙ୍କମି ।

ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଏତ୍ଥ ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରାଦୀହି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଆଗୋତ୍ରଭୁଂ ଆଭୱଗ୍ଗଂ ୱା ସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଏତେ ଧମ୍ମେ ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋ କରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦିଆସୱା ୱିୟାତି ଆସୱା । ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟା’’ତିଆଦିୱଚନେହି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) ନେସଂ ଚିରପାରିୱାସିୟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ଆୟତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି, ଆସୱା । ପୁରିମୋ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ କିଲେସେସୁ ୟୁଜ୍ଜତି, ପଚ୍ଛିମୋ କମ୍ମେପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କମ୍ମକିଲେସା ଏୱ ଆସୱା, ଅଥ ଖୋ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱାପି । ତଥା ହି ‘‘ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨) ୱିୱାଦମୂଲଭୂତା କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା ।

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଲୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) –

ଏତ୍ଥ ତେଭୂମିକଂ କମ୍ମଂ ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଆସୱାତି ଆଗତା । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ପରୂପଘାତୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭୂତା ଚ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱା ।

ତେ ପନେତେ ଆସୱା ୱିନୟେ – ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯) ଦ୍ୱିଧା ଆଗତା । ସଳାୟତନେ ‘‘ତୟୋମେ, ଆୱୁସୋ, ଆସୱା – କାମାସୱୋ, ଭୱାସୱୋ, ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୦୫) ତିଧା ଆଗତା, ତଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ । ଅଭିଧମ୍ମେ ତେୟେୱ ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚତୁଧା ଆଗତା । ନିବ୍ବେଧିକପରିୟାୟେ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ନିରୟଗାମିନିୟା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ପଞ୍ଚଧା ଆଗତା । ଛକ୍କନିପାତେ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରାୟ ପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଛଧା ଆଗତା । ସବ୍ବାସୱପରିୟାୟେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨) ତେୟେୱ ଦସ୍ସନପହାତବ୍ବେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଧା ଆଗତା । ଇଧ ପନ ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଖୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ‘‘ୟୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ଭେଦୋ ପରିଭେଦୋ’’ତିଆଦୀସୁ ଆସୱାନଂ ସରସଭେଦୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଜାନତୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫) ଆସୱାନଂ ଆୟତିଂ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ସେକ୍ଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬୨) –

ଆଦୀସୁ ମଗ୍ଗୋ ଆସୱକ୍ଖୟୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଫଲଂ ।

‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ।

ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) ନିବ୍ବାନଂ । ଇଧ ପନ ଆସୱାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖୟୋ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ୱା ମଗ୍ଗୋ ୱା ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅନାସୱନ୍ତି ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନାସୱଂ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲପଞ୍ଞଂ । ଉଭୟୱଚନଂ ମଗ୍ଗେ ୱିୟ ଫଲେପି ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ୟୁଗନନ୍ଧଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଞାଣନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ । ଦେୱତାୟ ୱଚନସମନନ୍ତରମେୱ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ନନ୍ଦେନ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ସହାୟଭିକ୍ଖୂହି ତଥା ଉପ୍ପଣ୍ଡିୟମାନୋ ‘‘ଭାରିୟଂ ୱତ ମୟା କତଂ, ୟୋହଂ ଏୱଂ ସ୍ୱାକ୍ଖାତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅଚ୍ଛରାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ସତ୍ଥାରଂ ପାଟିଭୋଗଂ ଅକାସି’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନସଂୱେଗୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏତସ୍ମା ପଟିସ୍ସୱା ମୋଚେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ସୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ନନ୍ଦୋ…ପେ॰… ଏତସ୍ମା ପଟିସ୍ସୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ପଟିସ୍ସୱାତି ପାଟିଭୋଗପ୍ପଟିସ୍ସୱା, ‘‘ଅଚ୍ଛରାନଂ ପଟିଲାଭାୟ ଅହଂ ପଟିଭୂତୋ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାୟ ।

ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ‘‘ୟସ୍ମା ତୟା ଅଞ୍ଞା ଆରାଧିତାତି ଞାତମେତଂ ମୟା, ଦେୱତାପି ମେ ଆରୋଚେସି, ତସ୍ମା ନାହଂ ପଟିସ୍ସୱା ଇଦାନି ମୋଚେତବ୍ବୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟାୱ ମୋଚିତତ୍ତା’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦେୱ ଖୋ ତେ ନନ୍ଦା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଦେୱାତି ୟଦା ଏୱ । ତେତି ତୱ । ମୁତ୍ତୋତି ପମୁତ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟସ୍ମିଂୟେୱ କାଲେ ଆସୱେହି ତୱ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଅଥ ଅନନ୍ତରମେୱାହଂ ତତୋ ପାଟିଭୋଗତୋ ମୁତ୍ତୋତି ।

ସୋପି ଆୟସ୍ମା ୱିପସ୍ସନାକାଲେୟେୱ ‘‘ୟଦେୱାହଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାସଂୱରଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତୋ, ତମେୱ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ବଲୱହିରୋତ୍ତପ୍ପୋ ତତ୍ଥ ଚ କତାଧିକାରତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରେ ଉକ୍କଟ୍ଠପଟିପଦମ୍ପି ଅଗମାସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ଆଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକେତି ‘ଏୱଂ ମେ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଆଲୋକୟତୋ ନ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସା ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା ଅନ୍ୱାସ୍ସୱେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି, ଇତିହ ତତ୍ଥ ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତି ।

‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନନ୍ଦସ୍ସ ପଚ୍ଛିମା…ପେ॰… ଉତ୍ତରା… ଦକ୍ଖିଣା… ଉଦ୍ଧଂ… ଅଧୋ… ଅନୁଦିସା ଆଲୋକେତବ୍ବା ହୋତି, ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ନନ୍ଦୋ ଅନୁଦିସଂ ଆଲୋକେତି ‘ଏୱଂ ମେ…ପେ॰… ସମ୍ପଜାନୋ ହୋତୀ’’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୯) ।

ତେନେୱ ତଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରାନଂ ୟଦିଦଂ ନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୩୦) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ନନ୍ଦସ୍ସ ସବ୍ବାସୱେ ଖେପେତ୍ୱା ସୁଖାଦୀସୁ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ନିତ୍ତିଣ୍ଣୋ ପଙ୍କୋତି ୟେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ଅରିୟମଗ୍ଗସେତୁନା ସବ୍ବୋ ଦିଟ୍ଠିପଙ୍କୋ ସଂସାରପଙ୍କୋ ଏୱ ୱା ନିବ୍ବାନପାରଗମନେନ ତିଣ୍ଣୋ । ମଦ୍ଦିତୋ କାମକଣ୍ଡକୋତି ୟେନ ସତ୍ତାନଂ ୱିଜ୍ଝନତୋ । ‘‘କାମକଣ୍ଡକୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ସବ୍ବୋ କିଲେସକାମୋ ସବ୍ବୋ କାମୱିସୂକୋ ଅଗ୍ଗଞାଣଦଣ୍ଡେନ ମଦ୍ଦିତୋ ଭଗ୍ଗୋ ଅନୱସେସତୋ ମଥିତୋ । ମୋହକ୍ଖୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋତି ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖାଦିୱିସୟସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସ ସମ୍ମୋହସ୍ସ ଖେପନେନ ମୋହକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋ, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ନ ୱେଧତୀ ସ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ସୁଖେସୁ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସମାୟୋଗତୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଦୁକ୍ଖେସୁ ଚ ନ ୱେଧତି ନ କମ୍ପତି, ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତୱିକାରଂ ନାପଜ୍ଜତି । ‘‘ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୂ’’ତି ଚ ଦେସନାମତ୍ତଂ, ସବ୍ବେସୁପି ଲୋକଧମ୍ମେସୁ ନ ୱେଧତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ୟସୋଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ୟସୋଜପ୍ପମୁଖାନୀତି ଏତ୍ଥ ୟସୋଜୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ, ତଂ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ କତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱିଚରଣତୋ ଚ ତାନି ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ‘‘ୟସୋଜପ୍ପମୁଖାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି ।

ତେସଂ ଅୟଂ ପୁବ୍ବୟୋଗୋ – ଅତୀତେ କିର କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆରଞ୍ଞକୋ ଅରଞ୍ଞେ ପିଟ୍ଠିପାସାଣେ କତପଣ୍ଣକୁଟିୟଂ ୱିହରତି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ପଞ୍ଚସତା ଚୋରା ଗାମଘାତକାଦୀନି କତ୍ୱା ଚୋରିକାୟ ଜୀୱନ୍ତା ଚୋରକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଜନପଦମନୁସ୍ସେହି ଅନୁବଦ୍ଧା ପଲାୟମାନା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଗହଣଂ ୱା ପଟିସରଣଂ ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପାସାଣେ ନିସିନ୍ନଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ, ଭନ୍ତେ, ପଟିସରଣଂ ହୋଥା’’ତି ୟାଚିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ ସୀଲସଦିସଂ ପଟିସରଣଂ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ସମାଦିୟଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସୀଲାନି ସମାଦିୟିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ତୁମ୍ହେ ଇଦାନି ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା, ଅତ୍ତନୋ ଜୀୱିତଂ ୱିନାସୟନ୍ତେସୁପି ମା ମନଂ ପଦୋସୟିତ୍ଥା’’ତି କକଚୂପମୱିଧିଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୨ ଆଦୟୋ) ଆଚିକ୍ଖି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିଂସୁ । ଅଥ ତେ ଜାନପଦା ତଂ ସମ୍ପତ୍ତା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗୱେସନ୍ତା ତେ ଚୋରେ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୁଂ । ତେ ତେସୁ ମନୋପଦୋସମତ୍ତମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ଅକ୍ଖଣ୍ଡସୀଲା କାଲଂ କତ୍ୱା କାମାୱଚରଦେୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେସୁ ଜେଟ୍ଠଚୋରୋ ଜେଟ୍ଠଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ଇତରେ ତସ୍ସେୱ ପରିୱାରା ।

ତେ ଅପରାପରଂ ସଂସରନ୍ତା ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଦେୱଲୋକେ ଖେପେତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଜେଟ୍ଠଦେୱପୁତ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିନଗରଦ୍ୱାରେ କେୱଟ୍ଟଗାମେ ପଞ୍ଚସତକୁଲଗାମଜେଟ୍ଠକସ୍ସ କେୱଟ୍ଟସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି, ୟସୋଜୋତିସ୍ସ ନାମଂ ଅକଂସୁ । ଇତରେପି ଅୱସେସକେୱଟ୍ଟାନଂ ପୁତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେ ପୁବ୍ବସନ୍ନିୱାସେନ ସବ୍ବେପି ସହାୟକା ହୁତ୍ୱା ସହପଂସୁକୀଳିତଂ କୀଳନ୍ତା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ, ୟସୋଜୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗୋ ଅହୋସି । ତେ ସବ୍ବେୱ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଜାଲାନି ଗହେତ୍ୱା ନଦିତଳାକାଦୀସୁ ମଚ୍ଛେ ବନ୍ଧନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ଅଚିରୱତିୟା ନଦିୟା ଜାଲେ ଖିତ୍ତେ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ମଚ୍ଛୋ ଅନ୍ତୋଜାଲେ ପାୱିସି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ସବ୍ବେପି କେୱଟ୍ଟା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପୁତ୍ତା ମଚ୍ଛେ ବନ୍ଧନ୍ତା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ମଚ୍ଛଂ ବନ୍ଧିଂସୂ’’ତି ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ତେ ପଞ୍ଚସତାପି ସହାୟକା ମଚ୍ଛଂ ନାୱାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନାୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ । ରାଜା ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ଏତସ୍ସ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣକାରଣଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ମଚ୍ଛଂ ଗାହାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଦସ୍ସେସି । ସତ୍ଥା ‘‘ଅୟଂ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ଓସକ୍କମାନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମିଚ୍ଛା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସାସନଂ ଓସକ୍କାପେତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତତୋ ଚୁତୋ ଅଚିରୱତିୟଂ ମଚ୍ଛୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ମାତୁଭଗିନୀନଞ୍ଚ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ, ତସ୍ସ ଭାତିକତ୍ଥେରସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତଭାୱଞ୍ଚ ତେନେୱ କଥାପେତ୍ୱା ଇମିସ୍ସା ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟା କପିଲସୁତ୍ତଂ ଦେସେସି ।

ସତ୍ଥୁ ଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ପଞ୍ଚସତା କେୱଟ୍ଟପୁତ୍ତା ସଂୱେଗଜାତା ହୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା, ଉପସମ୍ପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ୱିୱେକୱାସଂ ୱସନ୍ତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଦସ୍ସନାୟ ଆଗମଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୟସୋଜପ୍ପମୁଖାନି ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଭିକ୍ଖୁସତାନୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ତେଧାତି ତେ ଇଧ । ନେୱାସିକେହୀତି ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସମାନେହି । ପଟିସମ୍ମୋଦମାନାତି ନେୱାସିକଭିକ୍ଖୂହି ‘‘କଚ୍ଚାୱୁସୋ, ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଟିସନ୍ଥାରୱସେନ ସମ୍ମୋଦନାୟ କତାୟ ‘‘ଆମାୱୁସୋ, ଖମନୀୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା, ପୁନ ସମ୍ମୋଦମାନା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦା । ସେନାସନାନି ପଞ୍ଞାପୟମାନାତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପାପୁଣକାନି ସେନାସନାନି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେହି ନେୱାସିକେହି ତେସଂ ‘‘ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟାନଂ, ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଉପଜ୍ଝାୟାନଂ, ଇଦଂ ତୁମ୍ହାକଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ସେନାସନାନି ସଂୱିଧାପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଚ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା, ଦ୍ୱାରକୱାଟାନି ୱିୱରିତ୍ୱା, ମଞ୍ଚପୀଠକଟସାରକାଦୀନି ନୀହରିତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ୟଥାଠାନଂ ଠପନାଦିୱସେନ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତା ଚ ।

ପତ୍ତଚୀୱରାନି ପଟିସାମୟମାନାତି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମଂ ମେ ପତ୍ତଂ ଠପେଥ, ଇଦଂ ଚୀୱରଂ, ଇଦଂ ଥାଲକଂ, ଇଦଂ ଉଦକତୁମ୍ବଂ, ଇଦଂ ମେ କତ୍ତରୟଟ୍ଠି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସମଣପରିକ୍ଖାରଂ ସଂଗୋପୟମାନା । ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦା ମହାସଦ୍ଦାତି ଉଦ୍ଧଂ ଗତଟ୍ଠେନ ଉଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଦୋ ୟେସନ୍ତେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦା ଅକାରସ୍ସ ଆକାରଂ କତ୍ୱା । ସମନ୍ତତୋ ପତ୍ଥଟଟ୍ଠେନ ମହନ୍ତୋ ସଦ୍ଦୋ ୟେସନ୍ତେ ମହାସଦ୍ଦା । କେୱଟ୍ଟା ମଞ୍ଞେ ମଚ୍ଛୱିଲୋପେତି କେୱଟ୍ଟା ୱିୟ ମଚ୍ଛୱିଲୁମ୍ପନେ । ୟଥା ନାମ କେୱଟ୍ଟା ଉଦକେ ୱଟ୍ଟନତୋ ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ପୱତ୍ତନତୋ ‘‘କେୱଟ୍ଟା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ମଚ୍ଛବନ୍ଧା ମଚ୍ଛଗ୍ଗହଣତ୍ଥଂ ଜଲେ ଜାଲଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ‘‘ପୱିଟ୍ଠୋ ନ ପୱିଟ୍ଠୋ, ଗହିତୋ ନ ଗହିତୋ’’ତିଆଦିନା ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦା ହୋନ୍ତି । ୟଥା ଚ ତେ ମଚ୍ଛପଚ୍ଛିଆଦୀନି ଠପିତଟ୍ଠାନେ ମହାଜନେ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଏକଂ ମଚ୍ଛଂ ଦେଥ, ମୟ୍ହଂ ଏକଂ ମଚ୍ଛଫାଲଂ ଦେଥ, ଅମୁକସ୍ସ ଦିନ୍ନୋ ମହନ୍ତୋ, ମୟ୍ହଂ ଖୁଦ୍ଦକୋ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ୱିଲୁମ୍ପମାନେ ତେସଂ ପଟିସେଧନାଦିୱସେନ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦା ଚ ହୋନ୍ତି, ଏୱମେତେ ଭିକ୍ଖୂତି ଦସ୍ସେତି । ତେତେତି ତେ ଏତେ । କିଂନୂତି କିସ୍ସ ନୁ, କିମତ୍ଥଂ ନୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେମେତି ତେ ଇମେ । ପଣାମେମୀତି ନୀହରାମି । ୱୋତି ତୁମ୍ହେ । ନ ୱୋ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥବ୍ବନ୍ତି ତୁମ୍ହେହି ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତିକେ ନ ୱସିତବ୍ବଂ । ୟେ ତୁମ୍ହେ ମାଦିସସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ମହାସଦ୍ଦଂ କରୋଥ, ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ୱସନ୍ତା କିଂ ନାମ ସାରୁପ୍ପଂ କରିସ୍ସଥ, ତୁମ୍ହାଦିସାନଂ ମମ ସନ୍ତିକେ ୱସନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ଦୀପେତି । ଏୱଂ ପଣାମିତେସୁ ଚ ଭଗୱତା ତେସୁ ଏକଭିକ୍ଖୁପି ‘‘ଭଗୱା ତୁମ୍ହେ ମହାସଦ୍ଦମତ୍ତକେନ ଅମ୍ହେ ପଣାମେଥା’’ତି ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ପଟିୱଚନଂ ଅୱତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଗାରୱେନ ସବ୍ବେ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତା ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ଏୱଂ ପନ ତେସଂ ଅହୋସି ‘‘ମୟଂ ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମ, ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମ, ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ୱସିସ୍ସାମାତି ଆଗତା, ଏୱରୂପସ୍ସ ପନ ଗରୁନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସଦ୍ଦଂ କରିମ୍ହା, ଅମ୍ହାକମେୱ ଦୋସୋୟଂ, ପଣାମିତମ୍ହା ତତୋ, ନ ଲଦ୍ଧଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ୱତ୍ଥୁଂ, ସମନ୍ତପାସାଦିକଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣଂ ସରୀରଂ ଓଲୋକେତୁଂ, ମଧୁରସ୍ସରେନ ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁ’’ନ୍ତି । ତେ ବଲୱଦୋମନସ୍ସଜାତା ହୁତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ ।

ସଂସାମେତ୍ୱାତି ସୁଗୁତ୍ତଂ କତ୍ୱା । ୱଜ୍ଜୀତି ଏୱଂନାମକୋ ଜନପଦୋ, ୱଜ୍ଜୀ ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ୱଜ୍ଜୀ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୱଜ୍ଜୀସୂ’’ତି । ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତି ଏୱଂନାମ ଲୋକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସମ୍ମତା ଏକା ନଦୀ । ‘‘ୱଗ୍ଗମୁଦା’’ତିପି ପାଠୋ । ଅତ୍ଥକାମେନାତି କିଞ୍ଚି ପୟୋଜନଂ ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଅତ୍ଥମେୱ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ । ହିତେସିନାତି ଅତ୍ଥଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତେନ, ‘‘କିନ୍ତି ମେ ସାୱକା ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ପରିମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱା ହେତୁଭୂତସ୍ସ ହିତସ୍ସ ଏସନସୀଲେନ । ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଖେଦଂ ଅଗଣେତ୍ୱା ଦୂରେପି ୱେନେୟ୍ୟସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁକମ୍ପନତୋ ଅନୁକମ୍ପକେନ। ତମେୱ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ମୟଂ ପଣାମିତା, ନ ଅତ୍ତନୋ ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚାଦିପଚ୍ଚାସୀସାୟ । ୟସ୍ମା ଧମ୍ମଗରୁନୋ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟାୱ ପୂଜେତବ୍ବା, ୟେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦକରଣମତ୍ତେପି ପଣାମେନ୍ତି, ତସ୍ମା ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ତଥା ୱିହାରଂ କପ୍ପେମ ସବ୍ବତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞୟୋଗେନ ଅପଣ୍ଣକପ୍ପଟିପଦଂ ପୂରେନ୍ତା ୟଥାଗହିତକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେନ୍ତା ଚତୁଇରିୟାପଥୱିହାରଂ କପ୍ପେମ ୱିହରାମ । ୟଥା ନୋ ୱିହରତନ୍ତି ୟଥା ଅମ୍ହେସୁ ୱିହରନ୍ତେସୁ, ଭଗୱା ଅତ୍ତମନୋ ଅସ୍ସ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପୂଜାୟ ଆରାଧିତୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେନେୱନ୍ତରୱସ୍ସେନାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତରୱସ୍ସେ ମହାପୱାରଣଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱାୱ । ସବ୍ବେୱ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ସଚ୍ଛାକଂସୂତି ସବ୍ବେୟେୱ ତେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ପୁବ୍ବେନିୱାସାନୁସ୍ସତିଞାଣଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଂ ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣନ୍ତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହକ୍ଖନ୍ଧାଦୀନଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖା ଅକଂସୁ । ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାସୁ ଇମାୟେୱ ଦ୍ୱେ ଅଭିଞ୍ଞା ଆସୱକ୍ଖୟଞାଣସ୍ସ ବହୂପକାରା, ନ ତଥା ଦିବ୍ବସୋତଚେତୋପରିୟଇଦ୍ଧିୱିଧଞାଣାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟମେୱେତ୍ଥ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଧିଗମଦସ୍ସନୱସେନ ଉଦ୍ଧଟଂ । ତଥା ହି ୱେରଞ୍ଜସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୧୧) ଭଗୱା ୱେରଞ୍ଜବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିଗମଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିଜ୍ଜତ୍ତୟମେୱ ଦେସେସି, ନ ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ । ଏୱଂ ତେସମ୍ପି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିଜ୍ଜମାନାନିପି ଦିବ୍ବସୋତଞାଣାଦୀନି ନ ଉଦ୍ଧଟାନି । ଛଳଭିଞ୍ଞା ହି ତେ ଭିକ୍ଖୂ । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ୱଗ୍ଗୁମୁଦାୟ ନଦିୟା ତୀରେ ଅନ୍ତରହିତା ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟଂ ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖେ ପାତୁରହେସୁ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଇଦ୍ଧିୱଳଞ୍ଜନଂ ୱକ୍ଖତି ।

ୟଥାଭିରନ୍ତନ୍ତି ୟଥାଭିରତିଂ ୟଥାଜ୍ଝାସୟଂ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ୱସନ୍ତାନଂ ଛାୟୂଦକୱିପତ୍ତିଂ ୱା ଅଫାସୁକସେନାସନଂ ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦିଭାୱଂ ୱା ଆଗମ୍ମ ଅନଭିରତି ନାମ ନତ୍ଥି, ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଫାସୁଂ ୱିହରାମା’’ତି ଚିରୱିହାରୋପି ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ଭଗୱତି ୱିହରନ୍ତେ ମନୁସ୍ସା ସରଣେସୁ ୱା ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୀଲାନି ୱା ସମାଦିୟନ୍ତି ପବ୍ବଜନ୍ତି, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀନି ୱା ପାପୁଣନ୍ତି, ସତ୍ଥା ତାସୁ ସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ତେସଂ ପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ୱସତି, ତଦଭାୱେ ପକ୍କମତି । ତଦା ହି ସାୱତ୍ଥିୟଂ କତ୍ତବ୍ବବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚଂ ନାହୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱା ୟେନ ୱେସାଲୀ ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମୀ’’ତି ।

ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଚାରିକା ଚ ନାମେସା ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ତୁରିତଚାରିକା ଅତୁରିତଚାରିକାତି । ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥଂ ସହସା ଗମନଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ, ସା ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟା ପନ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀପଟିପାଟିୟା ଦେୱସିକଂ ୟୋଜନଦ୍ଧୟୋଜନୱସେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ, ଅୟମେୱ ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତଦୱସରୀତି ତେନ ଅୱସରି, ତଂ ୱା ଅୱସରି, ତତ୍ଥ ଅୱସରି, ପାୱିସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ରାତି ତସ୍ସଂ । ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ୱେସାଲିୟନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱିସାଲୀଭୂତତ୍ତା ‘‘ୱେସାଲୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜୂନଂ ନଗରେ । ମହାୱନେତି ମହାୱନଂ ନାମ ସୟଂଜାତଂ ଅରୋପିମଂ ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନଂ । କପିଲୱତ୍ଥୁସାମନ୍ତା ପନ ମହାୱନଂ ହିମୱନ୍ତେନ ସହ ଏକାବଦ୍ଧଂ ଅପରିଚ୍ଛେଦଂ ହୁତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ଆହଚ୍ଚ ଠିତଂ । ଇଦଂ ତାଦିସଂ ନ ହୋତି, ସପରିଚ୍ଛେଦଂ ମହନ୍ତଂ ୱନନ୍ତି ମହାୱନଂ । କୂଟାଗାରସାଲାୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ମହାୱନେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତେ ଆରାମେ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତୋ କତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ କତା ସବ୍ବାକାରସମ୍ପନ୍ନା ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଗନ୍ଧକୁଟି କୂଟାଗାରସାଲା ନାମ, ତସ୍ସଂ କୂଟାଗାରସାଲାୟଂ । ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟାନନ୍ତି ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରୱାସୀନଂ । ଚେତସା ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ମନସି କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେନ ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିଜ୍ଜ ମନସି କରିତ୍ୱା, ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ୱା ତେହି ଅଧିଗତୱିସେସଂ ଜାନିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଆଲୋକଜାତାୱିୟାତି ସଞ୍ଜାତାଲୋକା ୱିୟ । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ଚନ୍ଦସହସ୍ସସୂରିୟସହସ୍ସେହି ଓଭାସିତା ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ତେ ୟସୋଜପ୍ପମୁଖା ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବସୋ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରୱିଧମନେନ ଆଲୋକଭୂତା ଓଭାସଭୂତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭଗୱା ତେହି ଠିତଦିସାୟ ‘‘ଆଲୋକଜାତା ୱିୟ ମେ, ଆନନ୍ଦ, ଏସା ଦିସା’’ତିଆଦିନା ୱଣ୍ଣଭଣନାପଦେସେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପସଂସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟସ୍ସଂ ଦିସାୟଂ ୱଗ୍ଗୁମୁଦାତୀରିୟା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି । ଅପ୍ପଟିକୂଲାତି ନ ପଟିକୂଲା, ମନାପା ମନୋହରାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମିଞ୍ହି ପଦେସେ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ମହେସିନୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ କିଞ୍ଚାପି ଉକ୍କୂଲୱିକୂଲୱିସମଦୁଗ୍ଗାକାରଂ, ଅଥ ଖୋ ମନୁଞ୍ଞଂ ରମଣୀୟମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଗାମେ ୱା ୟଦି ୱାରଞ୍ଞେ, ନିନ୍ନେ ୱା ୟଦି ୱା ଥଲେ ।

ୟତ୍ଥ ଅରହନ୍ତୋ ୱିହରନ୍ତି, ତଂ ଭୂମିରାମଣେୟ୍ୟକ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୯୮) ।

ପହିଣେୟ୍ୟାସୀତି ପେସେୟ୍ୟାସି । ସତ୍ଥା ଆୟସ୍ମନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନକାମୋତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ତିକେ ପହେଣାକାରଦସ୍ସନଂ । ଇତି ଭଗୱା ୟଦତ୍ଥଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପଣାମେସି, ତମତ୍ଥଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ତେସଂ ଦସ୍ସନକାମତଂ ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସି । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ଅହଂ ଇମେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦକରଣେ ପଣାମେସ୍ସାମି, ଅଥ ତେ ଭଦ୍ରୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ ୱିୟ କସାଭିଘାତେନ, ତେନ ଚୋଦିତା ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତା ମମାରାଧନତ୍ଥଂ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତା ଖିପ୍ପମେୱ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଇଦାନି ତେ ଅଗ୍ଗଫଲପ୍ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ତାୟ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ଆରାଧିତଚିତ୍ତୋ ତେସଂ ଦସ୍ସନକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଂ ଆଣାପେସି ।

ସୋ ଭିକ୍ଖୂତି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ତଥା ଆଣତ୍ତୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ । ପମୁଖେତି ସମ୍ମୁଖେ । ଆନେଞ୍ଜସମାଧିନାତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକେନ ଅଗ୍ଗଫଲସମାଧିନା, ‘‘ଅରୂପଜ୍ଝାନପାଦକେନା’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ‘‘ଆନେଞ୍ଜେନ ସମାଧିନା’’ତିପି ପାଠୋ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଗମନଂ ଜାନନ୍ତୋ ପଟିସନ୍ଥାରଂ ଅକତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂୟେୱ ସମାପଜ୍ଜି ? ତେସଂ ଅତ୍ତନା ସମାପନ୍ନସମାପତ୍ତିଂ ଜାନିତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜନତ୍ଥଂ, ତେସଂ ପୁବ୍ବେ ପଣାମିତାନଂ ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ସମାନସମ୍ଭୋଗଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ଆନୁଭାୱଦୀପନତ୍ଥଂ, ୱିନା ୱଚୀଭେଦେନ ଅଞ୍ଞବ୍ୟାକରଣଦୀପନତ୍ଥଞ୍ଚ । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ପୁବ୍ବେ ପଣାମିତାନଂ ଇଦାନି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତାନଂ ଅନୁତ୍ତରସୁଖୁପ୍ପାଦନେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣପଟିସନ୍ଥାରକରଣତ୍ଥ’’ନ୍ତି । ତେପି ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ତଂୟେୱ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କତମେନ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ୱିହାରେନ ଏତରହି ୱିହରତୀ’’ତିଆଦି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ କୋସଜ୍ଜାଦୀନଂ ପାରିପନ୍ତିକଧମ୍ମାନଂ ସୁୱିଦୂରଭାୱତୋ ଇଦ୍ଧିୟା ମୂଲଭୂତେହି ଅନୋଣମନାଦୀହି ସୋଳସହି ୱୋଦାନଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗମନତୋ ଆନେଞ୍ଜପ୍ପତ୍ତଂ ସୟଂ ଅନିଞ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଆନେଞ୍ଜନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅନୋଣତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଅନୁଣ୍ଣତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଅନଭିରତଂ ଚିତ୍ତଂ ରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଅନପନତଂ ଚିତ୍ତଂ ବ୍ୟାପାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଅନିସ୍ସିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଅପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ଛନ୍ଦରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କାମରାଗେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ୱିସଂୟୁତ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ୱିମରିୟାଦିକତଂ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସମରିୟାଦାୟ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଏକତ୍ତଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ନାନତ୍ତକିଲେସେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ସଦ୍ଧାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ୱୀରିୟେନ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ସତିୟା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପମାଦେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ସମାଧିନା ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ପଞ୍ଞାୟ ପରିଗ୍ଗହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜଂ । ଓଭାସଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିଜ୍ଜନ୍ଧକାରେ ନ ଇଞ୍ଜତୀତି ଆନେଞ୍ଜ’’ନ୍ତି ।

ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନମେୱ ଚ ରୂପୱିରାଗଭାୱନାୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ, ଆରମ୍ମଣୱିଭାଗେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନନ୍ତି ଏତେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ଆନେଞ୍ଜୱୋହାରୋ । ତେସଂ ୟଂ କିଞ୍ଚି ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମାପନ୍ନା ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି ଆନେଞ୍ଜସମାଧୀତି ପୋରାଣା ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟାତି ଅତୀତାୟ । ନିକ୍ଖନ୍ତେତି ନିଗ୍ଗତେ, ଅପଗତେତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଭଗୱା ଅରିୟେନ ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ଉଦ୍ଧସ୍ତେ ଅରୁଣେତି ଉଗ୍ଗତେ ଅରୁଣେ, ଅରୁଣୋ ନାମ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାୟ ସୂରିୟୋଦୟତୋ ପୁରେତରମେୱ ଉଟ୍ଠିତୋଭାସୋ । ନନ୍ଦିମୁଖିୟାତି ରତ୍ତିୟା ଅରୁଣସ୍ସ ଉଗ୍ଗତତ୍ତା ଏୱ ଅରୁଣପ୍ପଭାୟ ସୂରିୟାଲୋକୂପଜୀୱିନୋ ସତ୍ତେ ନନ୍ଦାପନମୁଖିୟା ୱିୟ ରତ୍ତିୟା ଜାତାୟ, ୱିଭାୟମାନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦଂ ତତୋ ଆନେଞ୍ଜସମାଧିତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ଉଟ୍ଠାୟ । ସଚେ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ଜାନେୟ୍ୟାସୀତି ଭଗୱା ‘‘ଇମେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ ଇମିନା ନାମ ସମାପତ୍ତିସୁଖେନ ୱୀତିନାମେନ୍ତୀ’’ତି, ଆନନ୍ଦ, ୟଦି ତ୍ୱଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି । ଏତ୍ତକମ୍ପି ତେ ନପ୍ପଟିଭାସେୟ୍ୟାତି ଲୋକିୟପଟିସମ୍ମୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୟଦିଦଂ ତେ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିଭାନଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ, ତୟିଦଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ତେ ନ ଉପଟ୍ଠହେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ସେକ୍ଖୋ ଅସେକ୍ଖଂ ସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ନ ଜାନାସି, ତସ୍ମା ମଂ ଇମେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଲୋକିୟପଟିସମ୍ମୋଦନଂ କାରେତୁଂ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପଜ୍ଜି । ଅହଂ ପନ ଇମେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଲୋକୁତ୍ତରପଟିସମ୍ମୋଦନେନେୱ ତିୟାମରତ୍ତିଂ ୱୀତିନାମେସିନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଅହଞ୍ଚ, ଆନନ୍ଦ, ଇମାନି ଚ ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ସବ୍ବେୱ ଆନେଞ୍ଜସମାଧିନା ନିସୀଦିମ୍ହା’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅତ୍ତନା ସମଂ ଆନେଞ୍ଜସମାଧିସମାପଜ୍ଜନସମତ୍ଥତାସଙ୍ଖାତଂ ୱସୀଭାୱତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୱସେସରାଗାଦିପ୍ପହାନସଂସିଦ୍ଧିତାଦିସଭାୱଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଜିତୋ କାମକଣ୍ଡକୋତି କୁସଲପକ୍ଖୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ କଣ୍ଡକଭୂତୋ କିଲେସକାମୋ ୟେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ ଅନୱସେସଂ ଜିତୋ ପହୀନୋ, ଏତେନସ୍ସ ଅନୁନୟାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ‘‘ଗାମକଣ୍ଟକୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଗାମେ କଣ୍ଟକୋ କଣ୍ଟକଟ୍ଠାନିୟୋ ସକଲୋ ୱତ୍ଥୁକାମୋ ୟସ୍ସ ଜିତୋତି । ଜୟୋ ଚସ୍ସ ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତେନ ତେସଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି। ଅକ୍କୋସୋ ଚ ଜିତୋତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱଧୋ ଚ ବନ୍ଧନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସୁ ଅକ୍କୋସଜୟେନ ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱୋ, ଇତରେନ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନ ତଂନିମିତ୍ତକସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ଅନୱସେସପ୍ପହାନେନ ତତିୟମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି । ଅଥ ୱା ଅକ୍କୋସାଦିଜୟୱଚନେନ ତତିୟମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଅକ୍କୋସାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତଖମନଂ ତତ୍ଥ ପକାସିତଂ ହୋତି, ଉଭୟଥାପି ନେସଂ ୱିରୋଧାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ପବ୍ବତୋୱିୟ ସୋ ଠିତୋ ଅନେଜୋତି ଏଜା ୱୁଚ୍ଚତି ଚଲନକିଲେସପରିପନ୍ଥୋ, ଏଜାହେତୂନଂ ଅୱସେସକିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ଅନେଜୋ, ଅନେଜତ୍ତାୟେୱ ସବ୍ବକିଲେସେହି ପରୱାଦୱାତେହି ଚ ଅକମ୍ପନୀୟତ୍ତା ଠିତୋ ଏକଗ୍ଘନପବ୍ବତସଦିସୋ । ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ନ ୱେଧତି ସ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଖଦୁକ୍ଖନିମିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତୀତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ଭଗୱା ତେସଂ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରହତ୍ତାଧିଗମେନ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିଂ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପୟିତ୍ୱା ମୁଖସମୀପେ କତ୍ୱା । ତଥା ହି ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅୟଂ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ହୋତି ସୁପଟ୍ଠିତା ନାସିକଗ୍ଗେ ୱା ମୁଖନିମିତ୍ତେ ୱା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୩୭) ।

ଅଥ ୱା ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ, ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ, ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ‘ପରିମୁଖଂ ସତି’’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) ୱୁତ୍ତନୟେନପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନସତିଂ କତ୍ୱାତି । ନିୟ୍ୟାନନ୍ତି ଚ ସତିୟା ଓଗାହିତବ୍ବଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ପୁରିମୋ ପଚ୍ଛିମୋ ଚ ଅତ୍ଥୋ ସବ୍ବସଙ୍ଗାହକୱସେନ, ଇତରୋ ସମାପତ୍ତିୟା ପୁବ୍ବଭାଗସମନ୍ନାହାରୱସେନ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତୀତି ୱା ସତିସୀସେନ ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୬୦୦) ୱିୟ । କତମଂ ପନ ତଂ ଝାନନ୍ତି ? ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମାପନ୍ନଂ ଅରହତ୍ତଫଲଜ୍ଝାନଂ । କଥଂ ପନେତଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ? ଆନେଞ୍ଜସମାଧିୟୋଗେନ ଥେରସ୍ସ ସୱିସେସଂ ନିଚ୍ଚଲଭାୱଂ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟତଞ୍ଚ ପବ୍ବତୋପମାୟ ପକାସେନ୍ତୋ ଭଗୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଅଭାସୀତି ଗାଥାୟ ଏୱ ଅୟମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ନ ଚାୟଂ ନିସଜ୍ଜା ଥେରସ୍ସ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାୟ, ଅଥ ଖୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାୟ । ପୁବ୍ବେୟେୱ ହି ସୂକରଖତଲେଣେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୧) ଅତ୍ତନୋ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ଭଗୱତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ଅୟଂ ମହାଥେରୋ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧକିଚ୍ଚଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେସୀତି ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ଥେରସ୍ସ ଆନେଞ୍ଜସମାଧିୟୋଗେନ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଚ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟତାସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟଥାପି ପବ୍ବତୋ ସେଲୋତି ୟଥା ସିଲାମୟୋ ଏକଗ୍ଘନସିଲାପବ୍ବତୋ, ନ ପଂସୁପବ୍ବତୋ ନ ମିସ୍ସକପବ୍ବତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚଲୋ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତମୂଲୋ ପକତିୱାତେହି ଅଚଲୋ ଅକମ୍ପନୀୟୋ ହୋତି । ଏୱଂ ମୋହକ୍ଖୟା ଭିକ୍ଖୁ, ପବ୍ବତୋୱ ନ ୱେଧତୀତି ମୋହସ୍ସ ଅନୱସେସପ୍ପହାନା ମୋହମୂଲକତ୍ତା ଚ ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ପହୀନସବ୍ବାକୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ, ୟଥା ସୋ ପବ୍ବତୋ ପକତିୱାତେହି, ଏୱଂ ଲୋକଧମ୍ମେହି ନ ୱେଧତି ନ କମ୍ପତି । ମୋହକ୍ଖୟୋତି ୱା ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ଅରହତ୍ତଞ୍ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ମୋହକ୍ଖୟସ୍ସ ହେତୁ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅରହତ୍ତସ୍ସ ୱା ଅଧିଗତତ୍ତା ଚତୂସୁ ଅରିୟସଚ୍ଚେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋ ଅସମାପନ୍ନକାଲେପି ୟଥାୱୁତ୍ତପବ୍ବତୋ ୱିୟ ନ କେନଚି ୱେଧତି, ପଗେୱ ସମାପନ୍ନକାଲେତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ କାୟଗତାୟ ସତିୟାତି କାୟାନୁପସ୍ସନାୱସେନ କାୟେ ଗତାୟ କାୟାରମ୍ମଣାୟ ସତିୟା, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ। ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଇଧ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତସନ୍ତାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା କମ୍ମଟ୍ଠାନଭୂତୋ କେସାଦିକୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସସମୁଦାୟୋ ଇଧ କାୟୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ପଦସ୍ସ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୂପଟ୍ଠିତାୟାତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ ୱା କାୟେ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତାୟ । କା ପନାୟଂ ସତି, ୟା ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୂପଟ୍ଠିତା’’ତି ୱୁତ୍ତା ? ୟ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତା ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୭; ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୦; ଖୁ॰ ପା॰ ୩.ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାର) ଅଜ୍ଝତ୍ତକେସାଦିକୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୋ କାୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ତତ୍ଥ ୟା ପଟିକୂଲମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ କାୟେ ଉପଟ୍ଠିତା ସତି, ସା ‘‘କାୟଗତା ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ଚାୟଂ, ଏୱଂ ଆନାପାନଚତୁଇରିୟାପଥସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାନଂ ୱସେନ ଉଦ୍ଧୁମାତକୱିନୀଲକାଦିୱସେନ ଚ ମନସିକାରଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ୟଥାରହଂ ଉପଚାରପ୍ପନାୱସେନ କାୟେ ଉପଟ୍ଠିତା ସତି ‘‘କାୟଗତା ସତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାୟଗତା ସତି ପଥୱୀଆଦିକା ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ସସମ୍ଭାରସଙ୍ଖେପାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ୟେନ କେନଚି ଏକେନାକାରେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତା ୱିପସ୍ସନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସତି ‘‘କାୟଗତା ସତୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଥେରୋ ପନ ତଥା ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିମେୱ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ଇଧାପି ଗାଥାୟ ଏୱଂ ଇମସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବତା ‘‘ନ ଚାୟଂ ନିସଜ୍ଜା’’ତିଆଦିନା ୱୁତ୍ତନୟାନୁସାରେନ ୟୋଜେତବ୍ବା ।

ଏତମତ୍ଥନ୍ତି ଏତଂ ଥେରସ୍ସ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନମୁଖେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ନିବ୍ବାନାଧିଗମଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସତି କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତାତି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ସତି ସଦ୍ଧାପୁବ୍ବଙ୍ଗମାନଂ ସମାଧିୱୀରିୟପଞ୍ଞାନଂ ୟଥାସକଂ କିଚ୍ଚନିପ୍ଫାଦନେନ ସହାୟଭାୱଂ ଆପନ୍ନତ୍ତା ପହୀନପ୍ପଟିପକ୍ଖା ତତୋ ଏୱ ତିକ୍ଖୱିସଦଭୂତା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟସଂୱରଣୱସେନ ଏକତ୍ଥସମୋସରଣୱସେନ ଚ ଅୱିପରୀତସଭାୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେନ୍ତୀ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତା ହୋତି, ଏତେନ କାୟସଙ୍ଖାତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ତନ୍ନିସ୍ସିତାନଞ୍ଚ ଉପାଦାରୂପାନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ, ପଚ୍ଚୟେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ତେସଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣସଲ୍ଲକ୍ଖଣୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତଂ ଞାଣପରମ୍ପରାଗତଂ ସତିଂ ଦସ୍ସେତି, ସତିସୀସେନ ୱା ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ପରିଞ୍ଞାତ୍ତୟପରିୟାପନ୍ନଞାଣପରମ୍ପରମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଛସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ ସଂୱୁତୋତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ କାୟେ ଉପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଫସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭୂତେସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ କାୟାନୁପସ୍ସନାୟ ଅଭାୱିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ତସ୍ସା ଭାୱିତତ୍ତା ଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିଂ ପଟିୱେଧେନ୍ତୋ ତେ ପିଦହନ୍ତୋ ‘‘ତତ୍ଥ ସଂୱୁତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏତେନ ଞାଣସଂୱରଂ ଦସ୍ସେତି ।

ସତତଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମାହିତୋତି ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ସଂୱୁତୋ ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ଅୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଞାଣେ ତିକ୍ଖେ ସୂରେ ୱହନ୍ତେ ୱିପସ୍ସନାସମାଧିନା ତାୱ ସତତଂ ନିରନ୍ତରଂ ସମାହିତୋ ଅନୁଲୋମଞାଣାନନ୍ତରଂ ଗୋତ୍ରଭୁଞାଣୋଦୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ଜଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନମତ୍ତନୋତି ଅଞ୍ଞେସଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସୁପିନନ୍ତେପି ଅଗୋଚରଭାୱତୋ, ଅରିୟାନଂ ପନ ତସ୍ସ ତସ୍ସେୱ ଆୱେଣିକତ୍ତା ଅତ୍ତସଦିସତ୍ତା ଚ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ମଗ୍ଗଫଲଞାଣସ୍ସ ସାତିସୟୱିସୟଭାୱତୋ ଏକନ୍ତସୁଖାୱହଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁ ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଜଞ୍ଞା ଜାନେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଫଲଞାଣେହି ପଟିୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ସଚ୍ଛିକରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଅରିୟାନଂ ନିବ୍ବାନେ ଅଧିମୁତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅରିୟା ହି ଅଧିଚିତ୍ତପ୍ପୱତ୍ତିକାଲେପି ଏକନ୍ତେନେୱ ନିବ୍ବାନେ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ୱିହରନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ସ ସତି କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତା, ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଛସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ ସଂୱୁତୋ, ତତୋ ଏୱ ସତତଂ ସମାହିତୋ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣେନ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଜାନେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ଗାଥାପଦାନଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନମୁଖେନ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟ୍ୟାନମଗ୍ଗଂ ଦସ୍ସେତି ଧମ୍ମରାଜା ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସତି କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତାତି ଏତେନ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଛସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ ସଂୱୁତୋତି ଫସ୍ସୋ ଆୟତନଂ କାରଣଂ ଏତେସନ୍ତି ଫସ୍ସାୟତନାନି, ତେସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ । ଫସ୍ସହେତୁକେସୁ ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ନିବ୍ବତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସଜାଦିୱେଦୟିତେସୁ ତଣ୍ହାଦୀନଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଂୱୁତୋ, ଏତେନ ୱେଦନାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତି । ସତତଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମାହିତୋତି ସତତଂ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ନିରନ୍ତରଂ ୱିକ୍ଖେପାଭାୱତୋ ସମାହିତୋ ଭିକ୍ଖୁ । ସୋ ଚାୟଂ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସବ୍ବସୋ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୟ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାୟ ହୋତି । ସମ୍ମସନ୍ତୋ ହି ଅତୀତାଦିଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଅନୱସେସତୋୱ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସତୀତି । ଏତେନ ସେସସତିପଟ୍ଠାନେ ଦସ୍ସେତି । ଜଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନମତ୍ତନୋତି ଏୱଂ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣେନ ସୟମେୱ ଜାନେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ସତି କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତାତି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ କାୟସ୍ସ ୟଥାସଭାୱପରିଞ୍ଞାଦୀପନେନ ଥେରସ୍ସ ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା । ଛସୁ ଫସ୍ସାୟତନେସୁ ସଂୱୁତୋତି ଚକ୍ଖାଦୀସୁ ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୱରଦୀପନେନ ସତତୱିହାରିୱସେନ ଥେରସ୍ସ ସମ୍ପଜଞ୍ଞପ୍ପକାସିନୀ ପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା । ସତତଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମାହିତୋତି ସମାପତ୍ତିବହୁଲତାଦସ୍ସନେନ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋ ଦସ୍ସିତା । ଏୱଂଭୂତୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଜଞ୍ଞା ନିବ୍ବାନମତ୍ତନୋତି କତକିଚ୍ଚତ୍ତା ଉତ୍ତରି କରଣୀୟାଭାୱତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନମେୱ ଜାନେୟ୍ୟ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ତସ୍ସ ଚିନ୍ତେତବ୍ବଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋତି ପିଲିନ୍ଦାତିସ୍ସ ନାମଂ, ୱଚ୍ଛୋତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ଥେରଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତୀତି ‘‘ଏହି, ୱସଲ, ଅପେହି, ୱସଲା’’ତିଆଦିନା ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ୱୋହରତି ଆଲପତି । ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ବହୂ ଭିକ୍ଖୂ । ତେ ଥେରଂ ତଥା ସମୁଦାଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅରହାୱ ସମାନୋ ଅପ୍ପହୀନୱାସନତ୍ତା ଏୱଂ ଭଣତୀ’’ତି ଅଜାନନ୍ତା ‘‘ଦୋସନ୍ତରୋ ମଞ୍ଞେ ଅୟଂ ଥେରୋ ଏୱଂ ସମୁଦାଚରତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉଲ୍ଲପନାଧିପ୍ପାୟା ତଂ ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାପେତୁଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୟସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତୀ’’ତି । କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ଇମଂ ଥେରଂ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଅରହା’ତି ସଞ୍ଜାନନ୍ତି, ଅୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଫରୁସୱଚନେନ ଏୱଂ ସମୁଦାଚରତି, ‘ଅଭୂତୋ ଏୱ ନୁ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ’ତି ୱାସନାୱସେନ ତସ୍ସ ତଥା ସମୁଦାଚାରଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅରିୟଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ଅସଦ୍ଦହନ୍ତା ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ଭଗୱତୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁ’’ନ୍ତି । ଭଗୱା ଥେରସ୍ସ ଦୋସନ୍ତରାଭାୱଂ ପକାସେତୁକାମୋ ଏକେନ ଭିକ୍ଖୁନା ତଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ସମ୍ମୁଖା ତସ୍ସ ‘‘ପୁବ୍ବାଚିଣ୍ଣୱସେନାୟଂ ତଥା ସମୁଦାଚରତି, ନ ଫରୁସୱଚନାଧିପ୍ପାୟୋ’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ମନସି କରିତ୍ୱାତି ସତ୍ଥା ‘‘ସଚ୍ଚଂ କିର ତ୍ୱଂ, ୱଚ୍ଛ, ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରସୀ’’ତି ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତେନ ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅୟଂ ୱଚ୍ଛୋ କିଲେସୱାସନାୟ ୱସଲୱାଦଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅତୀତେସୁପି ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣେନ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ୱା ତସ୍ସ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ ନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମନସି କରିତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଂ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ମନସି କତ୍ୱା । ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଆଲପି, ଅଭାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମା ଖୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ମାତି ପଟିସେଧେ ନିପାତୋ, ତସ୍ସ ‘‘ଉଜ୍ଝାୟିତ୍ଥା’’ତି ଇମିନା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମା ଉଜ୍ଝାୟିତ୍ଥାତି ମା ହେଟ୍ଠା କତ୍ୱା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଓଲୋକୟିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱଚ୍ଛସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ଚ ଉଜ୍ଝାୟନସ୍ସ ଉସୂୟନତ୍ଥତ୍ତା ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ । ଇଦାନିସ୍ସ ଅନୁଜ୍ଝାୟିତବ୍ବେ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଚ୍ଛୋ ଦୋସନ୍ତରୋ ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ୱଚ୍ଛୋ ଦୋସନ୍ତରୋ ଦୋସଚିତ୍ତୋ ଦୋସେନ ବ୍ୟାପାଦେନ ଦୂସିତଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱସଲୱାଦେନ ନ ସମୁଦାଚରତି, ମଗ୍ଗେନେୱ ଚସ୍ସ ବ୍ୟାପାଦୋ ସମୁଗ୍ଘାତିତୋ । ଏୱଂ ଅଦୋସନ୍ତରତ୍ତେପି ତସ୍ସ ତଥା ସମୁଦାଚାରସ୍ସ ପୁରିମଜାତିସିଦ୍ଧଂ କାରଣଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱଚ୍ଛସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣାନୀତି ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିଅନ୍ତରେହି ଅୱୋମିସ୍ସାନି ଅନନ୍ତରିତାନି । ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତାନୀତି ସବ୍ବାନି ତାନି ୱଚ୍ଛସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ପଟିପାଟିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଏୱ ଜାତାନି, ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ତସ୍ସ ୱସଲୱାଦୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସମୁଦାଚିଣ୍ଣୋତି ୟୋ ଏତରହି ଖୀଣାସୱେନପି ସତା ପୱତ୍ତିୟତି, ସୋ ତସ୍ସ ୱଚ୍ଛସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସଲୱାଦୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଇତୋ ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉଦ୍ଧଂ ଆରୋହନୱସେନ ପଞ୍ଚଜାତିସତମତ୍ତଂ କାଲଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକତ୍ତା ସମୁଦାଚିଣ୍ଣୋ ସମୁଦାଚରିତୋ ଅହୋସି । ବ୍ରାହ୍ମଣା ହି ଜାତିସିଦ୍ଧେନ ମାନେନ ଥଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରନ୍ତି । ‘‘ଅଜ୍ଝାଚିଣ୍ଣୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ତେନାତି ତେନ ଦୀଘରତ୍ତଂ ତଥା ସମୁଦାଚିଣ୍ଣଭାୱେନ, ଏତେନସ୍ସ ତଥା ସମୁଦାଚାରସ୍ସ କାରଣଂ ୱାସନାତି ଦସ୍ସେତି । କା ପନାୟଂ ୱାସନା ନାମ ? ୟଂ କିଲେସରହିତସ୍ସାପି ସନ୍ତାନେ ଅପ୍ପହୀନକିଲେସାନଂ ସମାଚାରସଦିସସମାଚାରହେତୁଭୂତଂ, ଅନାଦିକାଲଭାୱିତେହି କିଲେସେହି ଆହିତଂ ସାମତ୍ଥିୟମତ୍ତଂ, ତଥାରୂପା ଅଧିମୁତ୍ତୀତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନେତଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞେୟ୍ୟାୱରଣପ୍ପହାନୱସେନ ୟତ୍ଥ କିଲେସା ପହୀନା, ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତାନେ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପନ ତଥା କିଲେସା ନ ପହୀନା, ତତ୍ଥ ସାୱକାନଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ସନ୍ତାନେ ଅତ୍ଥି, ତତୋ ତଥାଗତୋୱ ଅନାୱରଣଞାଣଦସ୍ସନୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛସ୍ସ ସତିପି ୱସଲସମୁଦାଚାରେ ଦୋସନ୍ତରାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତସ୍ସ ଅଗ୍ଗଫଲାଧିଗମୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟମ୍ହି ନ ମାୟା ୱସତି ନ ମାନୋତି ୟସ୍ମିଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ତଦୋସପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା, ‘‘ସେୟ୍ୟୋହମସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ସମ୍ପଗ୍ଗହୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ଉଣ୍ଣତିଲକ୍ଖଣୋ ମାନୋ ଚ ନ ୱସତି, ମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା ନ ପୱତ୍ତତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟୋ ୱୀତଲୋଭୋ ଅମମୋ ନିରାସୋତି ୟୋ ଚ ରାଗାଦିପରିୟାୟୱସେନ ପୱତ୍ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣଗ୍ଗହଣଲକ୍ଖଣସ୍ସ ଲୋଭସ୍ସ ସବ୍ବଥା ୱିଗତତ୍ତା ୱୀତଲୋଭୋ, ତତୋ ଏୱ ରୂପାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ମମାୟନାଭାୱତୋ ଅମମୋ ଅପରିଗ୍ଗହୋ, ଅନାଗତାନମ୍ପି ଭୱାଦୀନଂ ଅନାସୀସନତୋ ନିରାସୋ । ପନୁଣ୍ଣକୋଧୋତି କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣସ୍ସ କୋଧସ୍ସ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା ପନୁଣ୍ଣକୋଧୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାଘାତୋ । ଅଭିନିବ୍ବୁତତ୍ତୋତି ୟୋ ଏୱଂ ମାୟାମାନଲୋଭକୋଧାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତେନ ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସ୍ସ ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବସୋ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ଅଭିନିବ୍ବୁତଚିତ୍ତୋ ସୀତିଭୂତୋ । ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋସୋ ସମଣୋ ସ ଭିକ୍ଖୂତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ଖୀଣାସୱୋ ସବ୍ବସୋ ବାହିତପାପତ୍ତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସୋ ଏୱ ସମିତପାପତ୍ତା ସମଚରିୟାୟ ଚ ସମଣୋ, ସୋ ଏୱ ଚ ସବ୍ବସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତା ଭିକ୍ଖୁ ନାମ । ଏୱଂଭୂତୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଚ୍ଛୋ ସୋ କଥଂ ଦୋସନ୍ତରୋ କିଞ୍ଚି କାୟକମ୍ମାଦିଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, କେୱଲଂ ପନ ୱାସନାୟ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ୱସଲୱାଦେନ ସମୁଦାଚରତୀତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସକ୍କୁଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ ସତ୍ତାହଂ ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ କେଚି ତାୱ ଆହୁ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ଇଧ ‘ଅଞ୍ଞତରୋ ସମାଧୀ’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି । ତଞ୍ହି ସୋ ଆୟସ୍ମା ବହୁଲଂ ସମାପଜ୍ଜତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରତ୍ଥଂ, ପହୋତି ଚ ସତ୍ତାହମ୍ପି ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୀତିନାମେତୁଂ । ତଥା ହି ଭଗୱତା –

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି, ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି…ପେ॰… ୱିହରାମି । କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ୱିହରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୨) –

ଆଦିନା ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାଦିଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠାନେ ଠପିତୋ, ନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ୟଦି ଏୱଂ ଥେରୋ ୟମକପାଟିହାରିୟମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସାୱକସାଧାରଣାନଂୟେୱ ଝାନାଦୀନଂ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତାତି ।

ପୋରାଣା ପନାହୁ – ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । କଥଂ ପନ ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତା ? ସମାଧାନଟ୍ଠେନ । କୋ ପନାୟଂ ସମାଧାନଟ୍ଠୋ ? ସମ୍ମଦେୱ ଆଧାତବ୍ବତା । ୟା ହି ଏସା ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପନୀୟା ବଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସମଥବଲଂ ୱିପସ୍ସନାବଲନ୍ତି ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି, ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତନିବ୍ବିଦାୱିରାଗନିରୋଧପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନା ଚତ୍ତାରି ମଗ୍ଗଞାଣାନି ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲଞାଣାନୀତି ଇମେସଂ ସୋଳସନ୍ନଂ ଞାଣାନଂ ୱସେନ ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି, ପଠମଜ୍ଝାନସମାଧିଆଦୟୋ ଅଟ୍ଠ ସମାଧୀ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ଗହିତୋ ତେସଂ ଉପଚାରସମାଧି ଚାତି ଇମେସଂ ନୱନ୍ନଂ ସମାଧୀନଂ ୱସେନ ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି କାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱଚୀସଙ୍ଖାରୋ ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ତଥା ୱିହରିତୁକାମେନ ୟଥାୱୁତ୍ତେସୁ ଠାନେସୁ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତେନ ଅରହତା ଅନାଗାମିନା ୱା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ କାଲଂ ଚିତ୍ତଚେତସିକସନ୍ତାନସ୍ସ ସମ୍ମଦେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଆଧାତବ୍ବା, ତସ୍ସା ତଥା ସମାଧାତବ୍ବତା ଇଧ ସମାଧାନଟ୍ଠୋ, ତେନାୟଂ ୱିହାରୋ ସମାଧୀତି ୱୁତ୍ତୋ, ନ ଅୱିକ୍ଖେପଟ୍ଠେନ । ଏତେନସ୍ସ ସମାପତ୍ତିଅତ୍ଥୋପି ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମଞ୍ହି ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ –

‘‘କଥଂ ଦ୍ୱୀହି ବଲେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ତିଣ୍ଣଂ ସଙ୍ଖାରାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସୋଳସହି ଞାଣଚରିୟାହି ନୱହି ସମାଧିଚରିୟାହି ୱସୀଭାୱତାୟ ସଞ୍ଞାନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ଞାଣ’’ନ୍ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୮୩) –

ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱୀହି ବଲେହୀ’’ତି ଦ୍ୱେ ବଲାନି ସମଥବଲଂ ୱିପସ୍ସନାବଲନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ । ସାୟଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୮୬୭ ଆଦୟୋ) ସଂୱଣ୍ଣିତାୱ । କସ୍ମା ପନାୟଂ ଥେରୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ଅସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜି ? ସତ୍ତେସୁ ଅନୁକମ୍ପାୟ । ଅୟଞ୍ହି ମହାଥେରୋ ସବ୍ବାପି ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱଳଞ୍ଜେତି, ସତ୍ତାନୁଗ୍ଗହେନ ପନ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ତଞ୍ହି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ କତୋ ଅପ୍ପକୋପି ସକ୍କାରୋ ୱିସେସତୋ ମହପ୍ଫଲୋ ମହାନିସଂସୋ ହୋତୀତି ।

ୱୁଟ୍ଠାସୀତି ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାସି । ନିରୋଧଂ ସମାପନ୍ନୋ ହି ଅରହା ଚେ ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସ, ଅନାଗାମୀ ଚେ ଅନାଗାମିଫଲସ୍ସ ଉପ୍ପାଦେନ ୱୁଟ୍ଠିତୋ ନାମ ହୋତି ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦାତୁକାମୋ ହୋତୀତି କଥଂ ତସ୍ସ ଦାତୁକାମତା ଜାତା ? ୟାନି ‘‘ତାନି ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଦେୱତାସତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତାନି, ତା ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱରଞ୍ଞୋ ପରିଚାରିକା କକୁଟପାଦିନିୟୋ ପୁବ୍ବେ ‘‘ଅୟ୍ୟୋ ମହାକସ୍ସପୋ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଗଚ୍ଛଥ ଥେରସ୍ସ ଦାନଂ ଦେଥା’’ତି ସକ୍କେନ ପେସିତା ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଦିବ୍ବାହାରଂ ଦାତୁକାମା ଠିତା ଥେରେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତା । ଇଦାନି ପୁରିମପ୍ପଟିକ୍ଖେପଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘କଦାଚି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟା’’ତି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଦାନଂ ଦାତୁକାମା ସକ୍କସ୍ସ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ସୟମେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଦିବ୍ବଭୋଜନାନି ଉପନେନ୍ତିୟୋ ପୁରିମନୟେନେୱ ଥେରେନ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା ଦେୱଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କେନ ‘‘କହଂ ଗତତ୍ଥା’’ତି ପୁଟ୍ଠା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘ଦିନ୍ନୋ ୱୋ ଥେରସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତୋ’’ତି ସକ୍କେନ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଗଣ୍ହିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି । ‘‘କିଂ କଥେସୀ’’ତି ? ‘‘‘ଦୁଗ୍ଗତାନଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’ତି ଆହ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘ତୁମ୍ହେ କେନାକାରେନ ଗତା’’ତି ? ‘‘ଇମିନାୱ, ଦେୱା’’ତି । ସକ୍କୋ ‘‘ତୁମ୍ହାଦିସିୟୋ ଥେରସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ କିଂ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ? ସୟଂ ଦାତୁକାମୋ, ଜରାଜିଣ୍ଣୋ ଖଣ୍ଡଦନ୍ତୋ ପଲିତକେସୋ ଓଭଗ୍ଗସରୀରୋ ମହଲ୍ଲକୋ ତନ୍ତୱାୟୋ ହୁତ୍ୱା, ସୁଜମ୍ପି ଅସୁରଧୀତରଂ ତଥାରୂପିମେୱ ମହଲ୍ଲିକଂ କତ୍ୱା, ଏକଂ ପେସକାରୱୀଥିଂ ମାପେତ୍ୱା ତନ୍ତଂ ପସାରେନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛି, ସୁଜା ତସରଂ ପୂରେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ…ପେ॰… ତସରଂ ପୂରେତୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ତନ୍ତଂ ୱିନାତୀତି ପସାରିତତନ୍ତଂ ୱିନନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ତସରଂ ପୂରେତୀତି ତସରୱଟ୍ଟିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀ ୱିୟ । ୟେନ ସକ୍କସ୍ସ ଦେୱାନମିନ୍ଦସ୍ସ ନିୱେସନଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଥେରୋ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତଜନସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ନଗରାଭିମୁଖୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ବହିନଗରେ ସକ୍କେନ ମାପିତଂ ପେସକାରୱୀଥିଂ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଓଲୁଗ୍ଗୱିଲୁଗ୍ଗଜିଣ୍ଣସାଲଂ ତତ୍ଥ ଚ ତେ ଜାୟମ୍ପତିକେ ୟଥାୱୁତ୍ତରୂପେ ତନ୍ତୱାୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇମେ ମହଲ୍ଲକକାଲେପି କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ଇମେହି ଦୁଗ୍ଗତତରା ନତ୍ଥି ମଞ୍ଞେ । ଇମେହି ଦିନ୍ନଂ ସାକମତ୍ତମ୍ପି ଗହେତ୍ୱା ଇମେସଂ ସଙ୍ଗହଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ତେସଂ ଗେହାଭିମୁଖୋ ଅଗମାସି । ସକ୍କୋ ତଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସୁଜଂ ଆହ – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟୋ ଇତୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ତଂ ତ୍ୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୀ ୱିୟ ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା ନିସୀଦ । ଖଣେନେୱ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଥେରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗେହଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତେପି ଅପସ୍ସନ୍ତା ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମମେୱ କରୋନ୍ତା ଥୋକଂ ଆଗମୟିଂସୁ । ଅଥ ସକ୍କୋ ‘‘ଗେହଦ୍ୱାରେ ଠିତୋ ଏକୋ ଥେରୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ଉପଧାରେହି ତାୱା’’ତି ଆହ । ‘‘ତୁମ୍ହେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଧାରେଥ, ସାମୀ’’ତି । ସୋ ଗେହା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଥେରଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉଭୋହି ହତ୍ଥେହି ଜଣ୍ଣୁକାନି ଓଲୁମ୍ବିତ୍ୱା ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ‘‘କତରତ୍ଥେରୋ ନୁ ଖୋ ଅୟ୍ୟୋ’’ତି ଥୋକଂ ଓସକ୍କିତ୍ୱା ‘‘ଅକ୍ଖୀନି ମେ ଧୂମାୟନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଲାଟେ ହତ୍ଥଂ ଠପେତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅୟ୍ୟୋ ନୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋୱ ଚିରସ୍ସଂ ମେ କୁଟିଦ୍ୱାରଂ ଆଗତୋ । ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କିଞ୍ଚି ଗେହେ’’ତି ଆହ । ସୁଜା ଥୋକଂ ଆକୁଲା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି, ସାମୀ’’ତି ପଟିୱଚନଂ ଅଦାସି । ସକ୍କୋ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱାତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଙ୍ଗହଂ ନୋ କରୋଥା’’ତି ପତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି । ଥେରୋ ପତ୍ତଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ଇମେସଂ ଏୱ ଦୁଗ୍ଗତାନଂ ଜରାଜିଣ୍ଣାନଂ ମୟା ସଙ୍ଗହୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସୋ ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ଘଟିଓଦନଂ ନାମ ଘଟିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା, ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା, ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ…ପେ॰… ଅଦାସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଘଟିୟାତି ଭତ୍ତଘଟିତୋ । ‘‘ଘଟିଓଦନ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଘଟିଓଦନଂ ନାମ ଦେୱାନଂ କୋଚି ଆହାରୱିସେସୋତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱାତି କୁତୋଚି ଭାଜନତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା । ଅନେକସୂପୋ ସୋ ଏୱ ଆହାରୋ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପନକାଲେ କପଣାନଂ ଉପକପ୍ପନକଲୂଖାହାରୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ହତ୍ଥେ ଠପିତମତ୍ତେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଦିବ୍ବସଭାୱେନେୱ ଅଟ୍ଠାସି । ଅନେକସୂପୋତି ମୁଗ୍ଗମାସାଦିସୂପେହି ଚେୱ ଖଜ୍ଜୱିକତୀହି ଚ ଅନେକୱିଧସୂପୋ । ଅନେକବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ନାନାୱିଧଉତ୍ତରିଭଙ୍ଗୋ । ଅନେକରସବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ଅନେକେହି ସୂପେହି ଚେୱ ବ୍ୟଞ୍ଜନେହି ଚ ମଧୁରାଦିମୂଲରସାନଞ୍ଚେୱ ସମ୍ଭିନ୍ନରସାନଞ୍ଚ ଅଭିବ୍ୟଞ୍ଜକୋ, ନାନଗ୍ଗରସସୂପବ୍ୟଞ୍ଜନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋ କିର ପିଣ୍ଡପାତୋ ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ଠପିତକାଲେ ରାଜଗହନଗରଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିବ୍ବଗନ୍ଧେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରି, ତତୋ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ପୁରିସୋ ଅପ୍ପେସକ୍ଖୋ, ପିଣ୍ଡପାତୋ ଅତିୱିୟ ପଣୀତୋ ସକ୍କସ୍ସ ଭୋଜନସଦିସୋ । କୋ ନୁ ଖୋ ଏସୋ’’ତି ? ଅଥ ନଂ ‘‘ସକ୍କୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭାରିୟଂ ତେ, କୋସିୟ, କମ୍ମଂ କତଂ ଦୁଗ୍ଗତାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତେନ, ଅଜ୍ଜ ମୟ୍ହଂ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା କୋଚିଦେୱ ଦୁଗ୍ଗତୋ ସେନାପତିଟ୍ଠାନଂ ୱା ସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନଂ ୱା ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘କୋ ମୟା ଦୁଗ୍ଗତତରୋ ଅତ୍ଥି, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘କଥଂ ତ୍ୱଂ ଦୁଗ୍ଗତୋ ଦେୱରଜ୍ଜସିରିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ’’ତି ? ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ନାମେତଂ, ମୟା ପନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କତଂ, ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ପନ ୱତ୍ତମାନେ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଚୂଳରଥଦେୱପୁତ୍ତୋ ମହାରଥଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅନେକୱଣ୍ଣଦେୱପୁତ୍ତୋତି ଇମେ ତୟୋ ଦେୱପୁତ୍ତା ମମାସନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତା ମହାତେଜୱନ୍ତତରା । ଅହଂ ତେସୁ ଦେୱପୁତ୍ତେସୁ ‘ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିସ୍ସାମା’ତି ପରିଚାରିକାୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣେସୁ ପଲାୟିତ୍ୱା ଗେହଂ ପୱିସାମି । ତେସଞ୍ହି ସରୀରତୋ ତେଜୋ ମମ ସରୀରଂ ଓତ୍ଥରତି, ମମ ସରୀରତୋ ତେଜୋ ତେସଂ ସରୀରଂ ନ ଓତ୍ଥରତି । କୋ ମୟା ଦୁଗ୍ଗତତରୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମୟ୍ହଂ ମା ଏୱଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଦାନମଦାସୀ’’ତି । ‘‘ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ଦାନେ ଦିନ୍ନେ ମୟ୍ହଂ କୁସଲଂ ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ? ‘‘ଅତ୍ଥି, ଆୱୁସୋ’’ତି । ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ କୁସଲକରଣଂ ନାମ ମୟ୍ହଂ ଭାରୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ସୁଜଂ ଆଦାୟ ଥେରଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା, ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅହୋ ଦାନଂ ପରମଦାନଂ, କସ୍ସପେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ଏତଦହୋସୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କୋସିୟାତି ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଗୋତ୍ତେନ ଆଲପତି । ପୁଞ୍ଞେନ ଅତ୍ଥୋତି ପୁଞ୍ଞେନ ପୟୋଜନଂ । ଅତ୍ଥୀତି ୱଚନସେସୋ । ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାତି ପଥୱିତୋ ୱେହାସଂ ଅଭିଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା । ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ଆକାସମେୱ ପରିୟାୟସଦ୍ଦେନ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେତି ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଅନ୍ତଲିକ୍ଖସଙ୍ଖାତେ ଆକାସେ ନ କସିଣୁଗ୍ଘାଟିମାଦିଆକାସେତି ୱିସେସେନ୍ତୋ ୱଦତି । ଅହୋ ଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅହୋତି ଅଚ୍ଛରିୟତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ସକ୍କୋ ହି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ, ‘‘ୟସ୍ମା ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରସ୍ସ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସହତ୍ଥେନ ଚିତ୍ତୀକତ୍ୱା ଅନପୱିଦ୍ଧଂ କାଲେନ ପରେସଂ ଅନୁପହଚ୍ଚ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ଇଦମୀଦିସଂ ମୟା ଦିବ୍ବଭୋଜନଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ତସ୍ମା ଖେତ୍ତସମ୍ପତ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସମ୍ପତ୍ତି ଚିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତୀତି, ତିୱିଧାୟପି ସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ୱତ ମୟା ଦାନଂ ପୱତ୍ତିତ’’ନ୍ତି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତୋ ତଦା ଅତ୍ତନୋ ହଦୟବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ସମୁଗ୍ଗିରନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ଦାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସ ଦାନସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଉତ୍ତମଦାନଭାୱଂ ଖେତ୍ତଙ୍ଗତଭାୱଞ୍ଚ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ପରମଦାନଂ କସ୍ସପେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତ’’ନ୍ତି ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ଏୱଂ ପନ ସକ୍କସ୍ସ ଉଦାନେନ୍ତସ୍ସ ଭଗୱା ୱିହାରେ ଠିତୋୟେୱ ଦିବ୍ବସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେତ୍ୱା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତ’’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱତ୍ୱା ତେହି ‘‘କିଂ ପନ, ଭନ୍ତେ, ତେନ କତ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ କସ୍ସପସ୍ସ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଦାନଂ ଅଦାସି, ତେନ ଚ ଅତ୍ତମନୋ ଉଦାନେସୀ’’ତି ଆହ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଭଗୱା ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବା । ଦେୱତାନଞ୍ହି ସୁଚରିତକମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତା ପିତ୍ତସେମ୍ହରୁହିରାଦୀହି ଅପଲିବୁଦ୍ଧା ଉପକ୍କିଲେସୱିନିମୁତ୍ତତାୟ ଦୂରେପି ଆରମ୍ମଣଂ ଗହେତୁଂ ସମତ୍ଥା ଦିବ୍ବପସାଦସୋତଧାତୁ ହୋତି । ଅୟଞ୍ଚାପି ଭଗୱତୋ ୱୀରିୟଭାୱନାବଲନିବ୍ବତ୍ତା ଞାଣମୟା ସୋତଧାତୁ ତାଦିସା ଏୱାତି ଦିବ୍ବସଦିସତ୍ତା ଦିବ୍ବା । ଅପି ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ତନା ଚ ଦିବ୍ବୱିହାରସନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତାପି ଦିବ୍ବା । ସୱନଟ୍ଠେନ ଚ ସଭାୱଧାରଣଟ୍ଠେନ ଚ ସୋତଧାତୁ, ସୋତଧାତୁୟାପି କିଚ୍ଚକରଣେନ ସୋତଧାତୁ ୱିୟାତି ସୋତଧାତୁ, ତାୟ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା । ୱିସୁଦ୍ଧାୟାତି ପରିସୁଦ୍ଧାୟ ନିରୁପକ୍କିଲେସାୟ । ଅତିକ୍କନ୍ତମାନୁସିକାୟାତି ମନୁସ୍ସୂପଚାରଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ସଦ୍ଦସ୍ସୱନେନ ମାନୁସିକମଂସସୋତଧାତୁଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତାୟ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଗୁଣୱିସେସେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ପୁରିସାତିସୟଂ ଦେୱାପି ମନୁସ୍ସାପି ଆଦରଜାତା ଅତିୱିୟ ପିହୟନ୍ତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ର ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦାୟ ତସ୍ସ ପରିପୂରଣେନ ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ। ନନୁ ଚାୟଂ ଗାଥା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାକସ୍ସପଂ ନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଭାସିତା, ଥେରୋ ଚ ସବ୍ବେସଂ ଧୁତୱାଦାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ତେରସଧୁତଙ୍ଗଧରୋ, ସୋ କସ୍ମା ଏକେନେୱ ଧୁତଙ୍ଗେନ କିତ୍ତିତୋତି ? ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନାୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ । ଅଥ ୱା ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ, ଇମିନା ଦେସନାସୀସେନ ସବ୍ବେପିସ୍ସ ଧୁତଙ୍ଗା ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅଥ ୱା ‘‘ୟଥାପି ଭମରୋ ପୁପ୍ଫ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୪୯) ଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନ ପରମପ୍ପିଚ୍ଛତାୟ କୁଲାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ଚସ୍ସ ସବ୍ବଂ ପିଣ୍ଡପାତିକୱତ୍ତଂ ଅକ୍ଖଣ୍ଡେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସାତିସୟଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସନତ୍ଥଂ ‘‘ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସାତି ଚ ପିହୟନ୍ତୀତି ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ପଦାନୱଚନଂ, ତଂ ଉପୟୋଗତ୍ଥେ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଅତ୍ତଭରସ୍ସାତି ‘‘ଅପ୍ପାନି ଚ ତାନି ସୁଲଭାନି ଅନୱଜ୍ଜାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୭; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ଅପ୍ପାନୱଜ୍ଜସୁଲଭରୂପେହି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅତ୍ତାନମେୱ ଭରନ୍ତସ୍ସ । ଅନଞ୍ଞପୋସିନୋତି ଆମିସସଙ୍ଗଣ୍ହନେନ ଅଞ୍ଞେ ସିସ୍ସାଦିକେ ପୋସେତୁଂ ଅନୁସ୍ସୁକ୍କତାୟ ଅନଞ୍ଞପୋସିନୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନସ୍ସ କାୟପରିହାରିକେନ ଚୀୱରେନ କୁଚ୍ଛିପରିହାରିକେନ ପିଣ୍ଡପାତେନ ୱିଚରଣତୋ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତଂ ସୁଭରତଂ ପରମଞ୍ଚ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଅତ୍ତଭରସ୍ସାତି ଏକୱଚନିଚ୍ଛାୟ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂୟେୱ ଇମଂ ଅତ୍ତାନଂ ଭରତି, ନ ଇତୋ ପରଂ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ଅତ୍ତଭରୋ, ତତୋ ଏୱ ଅତ୍ତନା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୋସେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନଞ୍ଞପୋସୀ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭରସ୍ସ ଅନଞ୍ଞପୋସିନୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନପି ଖୀଣାସୱଭାୱେନ ଆୟତିଂ ଅନାଦାନତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦେୱାପିହୟନ୍ତି…ପେ॰… ସତୀମତୋତି ତଂ ଅଗ୍ଗଫଲାଧିଗମେନ ସବ୍ବକିଲେସଦରଥପରିଳାହାନଂ ୱୂପସମେନ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଉପସନ୍ତଂ, ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସତୋକାରିତାୟ ସତିମନ୍ତଂ, ତତୋ ଏୱ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାଦୀସୁ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ସକ୍କାଦୟୋ ଦେୱା ପିହୟନ୍ତି ପତ୍ଥେନ୍ତି, ତସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସେସୁ ବହୁମାନଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତା ଆଦରଂ ଜନେନ୍ତି, ପଗେୱ ମନୁସ୍ସାତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ପିଣ୍ଡପାତିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ଏକାସନିକଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକାନଂ ପାତୋୱ ଭୁତ୍ତାନଂ ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକୋପି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତମେୱ, ଇଧ ପନ ପକତିଭତ୍ତସ୍ସେୱ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତାନନ୍ତି ପିଣ୍ଡପାତତୋ ପଟିକ୍କନ୍ତାନଂ, ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଭତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିଟ୍ଠାପନୱସେନ ତତୋ ନିୱତ୍ତାନଂ । କରେରିମଣ୍ଡଲମାଳେତି ଏତ୍ଥ କରେରୀତି ୱରୁଣରୁକ୍ଖସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ କିର ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ମଣ୍ଡପସ୍ସ ସାଲାୟ ଚ ଅନ୍ତରେ ହୋତି, ତେନ ଗନ୍ଧକୁଟୀପି ‘‘କରେରିକୁଟିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମଣ୍ଡପୋପି ସାଲାପି ‘‘କରେରିମଣ୍ଡଲମାଳୋ’’ତି । ତସ୍ମା କରେରିରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ କତେ ନିସୀଦନସାଲସଙ୍ଖାତେ ମଣ୍ଡଲମାଳେ । ତିଣପଣ୍ଣଚ୍ଛଦନଂ ଅନୋୱସ୍ସକଂ ‘‘ମଣ୍ଡଲମାଳୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଅତିମୁତ୍ତକାଦିଲତାମଣ୍ଡପୋ ‘‘ମଣ୍ଡଲମାଳୋ’’ତି ଅପରେ ।

କାଲେନ କାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ ଅନ୍ତରନ୍ତରା, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେତି ଅତ୍ଥୋ । ମନାପିକେତି ମନୱଡ୍ଢକେ, ପିୟରୂପେ ଇଟ୍ଠେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠଭାୱୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱସେନ ଚ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଚ ଗହେତବ୍ବୋ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ଇଟ୍ଠାଭିମତୋ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠୋ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠାଭିମତୋ ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ। ତଥା ଏକସ୍ସ ଦ୍ୱାରସ୍ସ ଇଟ୍ଠୋ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅନିଟ୍ଠୋ । ୱିପାକୱସେନ ପନେତ୍ଥ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କୁସଲୱିପାକୋ ହି ଏକନ୍ତେନ ଇଟ୍ଠୋ, ଅକୁସଲୱିପାକୋ ଅନିଟ୍ଠୋ ଏୱାତି । ଚକ୍ଖୁନା ରୂପେ ପସ୍ସିତୁନ୍ତି ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠୋ ଉପାସକେହି ଗେହଂ ପୱେସେତ୍ୱା ପୂଜାସକ୍କାରକରଣତ୍ଥଂ ଉପନୀତେସୁ ଆସନୱିତାନାଦୀସୁ ନାନାୱିରାଗସମୁଜ୍ଜଲୱଣ୍ଣସଙ୍ଖାତେ ରଜନୀୟେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକରୂପେ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରିକୱିଞ୍ଞାଣେହି ପସ୍ସିତୁଂ । ସଦ୍ଦେତି ତଥେୱ ଇସ୍ସରଜନାନଂ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ତେସଂ ପୟୁତ୍ତେ ଗୀତୱାଦିତସଦ୍ଦେ ସୋତୁଂ । ଗନ୍ଧେତି ତଥା ତେହି ପୂଜାସକ୍କାରୱସେନ ଉପନୀତେ ପୁପ୍ଫଧୂମାଦିଗନ୍ଧେ ଘାୟିତୁଂ । ରସେତି ତେହି ଦିନ୍ନାହାରପରିଭୋଗେ ନାନଗ୍ଗରସେ ସାୟିତୁଂ । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେତି ମହଗ୍ଘପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେସୁ ଆସନେସୁ ନିସିନ୍ନକାଲେ ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସେ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେ ଫୁସିତୁଂ । ଏୱଞ୍ଚ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପ୍ପଟିଲାଭଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଇଦାନି ମନୋଦ୍ୱାରିକଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣପ୍ପଟିଲାଭଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସକ୍କତୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

କିଂ ପନ ଅପିଣ୍ଡପାତିକାନଂ ଅୟଂ ନୟୋ ନ ଲବ୍ଭତୀତି ? ଲବ୍ଭତି । ତେସମ୍ପି ହି ନିମନ୍ତନସଲାକଭତ୍ତାଦିଅତ୍ଥଂ ଗାମଂ ଗତକାଲେ ଉଳାରୱିଭୱା ଉପାସକା ତଥା ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ, ତଂ ପନ ଅନିୟତଂ । ପିଣ୍ଡପାତିକାନଂ ପନ ତଦା ନିଚ୍ଚମେୱ ତତ୍ଥ ପୂଜାସକ୍କାରଂ କରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା, ସକ୍କାରଗରୁତାୟ ଅନିସ୍ସରଣମଗ୍ଗେ ଠତ୍ୱା, ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୱସେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱମାହଂସୁ । ତେନେୱାହ – ‘‘ହନ୍ଦାୱୁସୋ, ମୟମ୍ପି ପିଣ୍ଡପାତିକା ହୋମା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ହନ୍ଦାତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଲଚ୍ଛାମାତି ଲଭିସ୍ସାମ । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ତତ୍ଥ ସୁରଭିଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ତେସଂ ତଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମାଦିସସ୍ସ ନାମ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେ ୱସନ୍ତାପି ଏୱଂ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରୱସେନ କଥଂ ପୱତ୍ତେନ୍ତି, ସଲ୍ଲେଖେ ନ ୱତ୍ତନ୍ତି, ହନ୍ଦ ତେ ତତୋ ନିୱାରେତ୍ୱା ସଲ୍ଲେଖୱିହାରେ ନିୟୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ମଣ୍ଡଲମାଳଂ ଉପସଙ୍କମି । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାସଲ୍ଲେଖାନଂ ୱସେନ କିଲେସେ ଧୁନିତୁଂ ତଣ୍ହଂ ୱିସୋସେତୁଂ ପଟିପନ୍ନୋତି ପିଣ୍ଡପାତିକସ୍ସ ସତୋ ଦେୱା ପିହୟନ୍ତି, ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିୟା ଆଦରଜାତା ପିୟାୟନ୍ତି, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ନୋ ଚେ ସଦ୍ଦସିଲୋକନିସ୍ସିତୋତି ‘‘ଅହୋ ଅୟ୍ୟୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପରମସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ପରେହି କିତ୍ତିତବ୍ବସଦ୍ଦସଙ୍ଖାତଂ ସିଲୋକଂ । ତଣ୍ହାୟ ନିସ୍ସିତୋ ନ ହୋତି ଚେତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଦୋ ୱା ସମ୍ମୁଖା ୱଣ୍ଣଭଣନଥୁତିଘୋସୋ, ସିଲୋକୋ ପରମ୍ମୁଖଭୂତା ପସଂସା ପତ୍ଥଟୟସତା ୱା । ସେସଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସିପ୍ପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ କୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସିପ୍ପଂ ଜାନାତୀତି, ଆୱୁସୋ, ଅମ୍ହେସୁ ଇଧ ସନ୍ନିପତିତେସୁ କୋ ନୁ ଜୀୱିତନିମିତ୍ତଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ‘‘ସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆଜୀୱଂ ୱିଜାନାତି ? କୋ କିଂ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖୀତି କୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ସିପ୍ପାଚରିୟକୁଲଂ ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଆଗମତୋ ପୟୋଗତୋ ଚ ହତ୍ଥିସିପ୍ପାଦୀସୁ କିଂ ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖି ? କତରଂ ସିପ୍ପଂ ସିପ୍ପାନଂ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ସବ୍ବସିପ୍ପାନଂ ଅଗାରୟ୍ହତାୟ ମହପ୍ଫଲତାୟ ଅକିଚ୍ଛସିଦ୍ଧିୟା ଚ କତରଂ ସିପ୍ପଂ ଅଗ୍ଗଂ ଉତ୍ତମଂ ? ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସୁଖେନ ସକ୍କା ଜୀୱିତୁନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତତ୍ଥେକଚ୍ଚେତି ତେସୁ ଭିକ୍ଖୂସୁ ଏକଚ୍ଚେ ଭିକ୍ଖୂ । ୟେ ହତ୍ଥାଚରିୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତା ତେ । ଏୱମାହଂସୂତି ତେ ଏୱଂ ଭଣିଂସୁ । ଇତୋ ପରମ୍ପି ‘‘ଏକଚ୍ଚେ’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଏସେୱ ନୟୋ । ହତ୍ଥିସିପ୍ପନ୍ତି ୟଂ ହତ୍ଥୀନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନଦମନସାରଣରୋଗତିକିଚ୍ଛାଦିଭେଦଂ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସିପ୍ପଂ ଇଧ ‘‘ହତ୍ଥିସିପ୍ପ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଅସ୍ସସିପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥାପି ଏସେୱ ନୟୋ । ରଥସିପ୍ପଂ ପନ ରଥୟୋଗ୍ଗାନଂ ଦମନସାରଣାଦିୱିଧାନୱସେନ ଚେୱ ରଥସ୍ସ କରଣୱସେନ ଚ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧନୁସିପ୍ପନ୍ତି ଇସ୍ସାସସିପ୍ପଂ, ୟୋ ଧନୁବ୍ବେଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଥରୁସିପ୍ପନ୍ତି ସେସଆୱୁଧସିପ୍ପଂ । ମୁଦ୍ଦାସିପ୍ପନ୍ତି ହତ୍ଥମୁଦ୍ଦାୟ ଗଣନସିପ୍ପଂ । ଗଣନସିପ୍ପନ୍ତି ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକଗଣନସିପ୍ପଂ । ସଙ୍ଖାନସିପ୍ପନ୍ତି ସଙ୍କଲନପଟୁପ୍ପାଦନାଦିୱସେନ ପିଣ୍ଡଗଣନସିପ୍ପଂ । ତଂ ୟସ୍ସ ପଗୁଣଂ ହୋତି, ସୋ ରୁକ୍ଖମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକାନି ଏତ୍ଥ ପଣ୍ଣାନୀ’’ତି ଗଣିତୁଂ ଜାନାତି । ଲେଖାସିପ୍ପନ୍ତି ନାନାକାରେହି ଅକ୍ଖରଲିଖନସିପ୍ପଂ, ଲିପିଞାଣଂ ୱା । କାୱେୟ୍ୟସିପ୍ପନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଚିନ୍ତାୱସେନ ୱା ପରତୋ ପଟିଲଦ୍ଧସୁତୱସେନ ୱା, ‘‘ଇମସ୍ସ ଅୟମତ୍ଥୋ, ଏୱଂ ନଂ ୟୋଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥୱସେନ ୱା, କିଞ୍ଚିଦେୱ କବ୍ବଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ତପ୍ପଟିଭାଗଂ କବ୍ବଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଠାନୁପ୍ପତ୍ତିକପଟିଭାନୱସେନ ୱା ଚିନ୍ତାକୱିଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ କୱୀନଂ କବ୍ବକରଣସିପ୍ପଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, କୱୀ – ଚିନ୍ତାକୱି, ସୁତକୱି, ଅତ୍ଥକୱି, ପଟିଭାନକୱୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୧) ।

ଲୋକାୟତସିପ୍ପନ୍ତି ‘‘କାକୋ ସେତୋ ଅଟ୍ଠୀନଂ ସେତତ୍ତା, ବଲାକା ରତ୍ତା ଲୋହିତସ୍ସ ରତ୍ତତ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତଂ ପରଲୋକନିବ୍ବାନାନଂ ପଟିସେଧକଂ ୱିତଣ୍ଡସତ୍ଥସିପ୍ପଂ । ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜାସିପ୍ପନ୍ତି ଅବ୍ଭେୟ୍ୟମାସୁରକ୍ଖାଦିନୀତିସତ୍ଥସିପ୍ପଂ । ଇମାନି କିର ଦ୍ୱାଦସ ମହାସିପ୍ପାନି ନାମ । ତେନେୱାହ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ‘‘ସିପ୍ପାନଂ ଅଗ୍ଗ’’ନ୍ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ସବ୍ବସିପ୍ପାୟତନାନଂ ଜୀୱିକତ୍ଥତାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ଅନିସ୍ସରଣଭାୱଂ, ସୀଲାଦୀନଂୟେୱ ପନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧାନଂ ନିସ୍ସରଣଭାୱଂ, ତଂ ସମଙ୍ଗିନୋୟେୱ ଚ ଭିକ୍ଖୁଭାୱଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅସିପ୍ପଜୀୱୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ପଚ୍ଚୟାସାୟ ୱିସୋସିତତ୍ତା ୟଂକିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ ନ କପ୍ପେତୀତି ଅସିପ୍ପଜୀୱୀ, ଏତେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି । ଲହୂତି ଅପ୍ପକିଚ୍ଚତାୟ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତିତାୟ ଚ ଲହୁ ଅବହୁଲସମ୍ଭାରୋ, ଏତେନ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସସିଦ୍ଧଂ ସୁଭରତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅତ୍ଥକାମୋତି ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଅତ୍ଥମେୱ କାମେତୀତି ଅତ୍ଥକାମୋ, ଏତେନ ସତ୍ତାନଂ ଅନତ୍ଥପରିୱଜ୍ଜନସ୍ସ ପକାସିତତ୍ତା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲଂ ଦସ୍ସେତି ପାଣାତିପାତାଦିଅନତ୍ଥୱିରମଣପରିଦୀପନତୋ । ୟତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦ୍ୟପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ସଂୟମେନ ୟତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଏତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଏୱଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସେ ଅୱଟ୍ଠିତୋ ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ପଟିପାଟିୟା ପୱତ୍ତିତେହି ଚତୂହି ଅରିୟମଗ୍ଗେହି ସଂୟୋଜନାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବଧି ସବ୍ବତ୍ଥ ଭୱାଦୀସୁ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ।

ଅନୋକସାରୀଅମମୋ ନିରାସୋତି ତଥା ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱ ଓକସଙ୍ଖାତେସୁ ଛସୁପି ଆୟତନେସୁ ତଣ୍ହାଭିସରଣସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅନୋକସାରୀ, ରୂପାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ମମଙ୍କାରାଭାୱତୋ ଅମମୋ, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅନାସୀସନତୋ ନିରାସୋ । ହିତ୍ୱା ମାନଂ ଏକଚରୋ ସ ଭିକ୍ଖୂତି ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ସୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ଅନୱସେସଂ ମାନଂ ହିତ୍ୱା ପଜହିତ୍ୱା ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ୱିୟ ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ଅକତ୍ୱା ପୱିୱେକକାମତାୟ ତଣ୍ହାସହାୟୱିରହେନ ଚ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଏକଚରୋ, ସୋ ସବ୍ବସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସତ୍ତା ପରମତ୍ଥତୋ ଭିକ୍ଖୁ ନାମ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅସିପ୍ପଜୀୱୀ’’ତିଆଦିନା ଲୋକିୟଗୁଣା କଥିତା, ‘‘ସବ୍ବଧି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦିନା ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣା କଥିତା । ତତ୍ଥ ଅସିପ୍ପଜୀୱୀତିଆଦି ‘‘ୱିଭୱେ ଠିତସ୍ସେୱ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ, ନ ସିପ୍ପଂ ନିସ୍ସାୟ ମିଚ୍ଛାଜୀୱେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତସ୍ସ, ତସ୍ମା ସିପ୍ପେସୁ ସାରଗ୍ଗହଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଧିସୀଲାଦୀସୁୟେୱ ତୁମ୍ହେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନାତି ଏତ୍ଥ ଆସୟାନୁସୟଞାଣଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁ ନାମ । ୟଥାହ –

‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ସତ୍ତେ ଅପ୍ପରଜକ୍ଖେ ମହାରଜକ୍ଖେ ତିକ୍ଖିନ୍ଦ୍ରିୟେ ମୁଦିନ୍ଦ୍ରିୟେ’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୩; ୨.୩୩୯) ।

ଲୋକନ୍ତି ତୟୋ ଲୋକା – ଓକାସଲୋକୋ, ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ, ସତ୍ତଲୋକୋତି । ତତ୍ଥ –

‘‘ୟାୱତା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିହରନ୍ତି,

ଦିସା ଭନ୍ତି ୱିରୋଚନା ।

ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋ,

ଏତ୍ଥ ତେ ୱତ୍ତତୀ ୱସୋ’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୩) ଓକାସଲୋକୋ । ‘‘ଏକୋ ଲୋକୋ – ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା, ଦ୍ୱେ ଲୋକା – ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ତୟୋ ଲୋକା – ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା, ଚତ୍ତାରୋ ଲୋକା – ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା, ପଞ୍ଚ ଲୋକା – ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା, ଛ ଲୋକା – ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ସତ୍ତ ଲୋକା – ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ, ଅଟ୍ଠ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା, ନୱ ଲୋକା – ନୱ ସତ୍ତାୱାସା, ଦସ ଲୋକା – ଦସାୟତନାନି, ଦ୍ୱାଦସ ଲୋକା – ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଲୋକା – ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୧୨) ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ । ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦୀସୁ ସତ୍ତଲୋକୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧାପି ସତ୍ତଲୋକୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଲୋକୀୟତି ୱିଚିତ୍ତାକାରତୋ ଦିସ୍ସତୀତି ଚକ୍କୱାଳସଙ୍ଖାତୋ ଲୋକୋ ଓକାସଲୋକୋ, ସଙ୍ଖାରୋ ଲୁଜ୍ଜତି ପଲୁଜ୍ଜତୀତି ଲୋକୋ, ଲୋକୀୟତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞପାପଂ ତବ୍ବିପାକୋ ଚାତି ସତ୍ତଲୋକୋ । ତେସୁ ଭଗୱା ମହାକରୁଣାୟ ଅନୁକମ୍ପମାନୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋଚେତୁକାମୋ ସତ୍ତଲୋକଂ ଓଲୋକେସି । କତମସ୍ସ ପନ ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଓଲୋକେସି ? ପଠମସ୍ସ ସତ୍ତାହସ୍ସ । ଭଗୱା ହି ପଲ୍ଲଙ୍କସତ୍ତାହସ୍ସ ପରିୟୋସାନେ ପଚ୍ଛିମୟାମାୱସାନେ ‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା…ପେ॰… ସୂରିୟୋୱ ଓଭାସୟମନ୍ତଲିକ୍ଖ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰ ୧-୩; କଥା॰ ୩୨୧; ମହାୱ॰ ୧-୩) ଇମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାନୁଭାୱଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେତ୍ୱା, ‘‘ଅହଂ ତାୱ ଏୱଂ ସୁଦୁତ୍ତରଂ ସଂସାରମହୋଘଂ ଇମାୟ ଧମ୍ମନାୱାୟ ସମୁତ୍ତରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପାରେ ଠିତୋ, ହନ୍ଦ ଦାନି ଲୋକମ୍ପି ତାରେସ୍ସାମି, କୀଦିସୋ ନୁ ଖୋ ଲୋକୋ’’ତି ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତସ୍ସ ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ତମ୍ହା ସମାଧିମ୍ହା ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୱୋଲୋକେସୀତି ୱିୱିଧେହି ଆକାରେହି ପସ୍ସି, ହତ୍ଥତଲେ ଠପିତଆମଲକଂ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ଞାଣେନ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ ଅକାସି । ଅନେକେହି ସନ୍ତାପେହୀତିଆଦି ୱୋଲୋକିତାକାରଦସ୍ସନଂ । ଅନେକେହି ସନ୍ତାପେହୀତି ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖେହି । ଦୁକ୍ଖଞ୍ହି ସନ୍ତାପନପୀଳନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାପୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୭) । ତଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖାଦିୱସେନ ଚେୱ ଜାତିଆଦିୱସେନ ଚ ଅନେକପ୍ପକାରଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅନେକେହି ସନ୍ତାପେହୀ’’ତି । ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖେହି ସନ୍ତପ୍ପମାନେ ପୀଳିୟମାନେ ବାଧିୟମାନେ । ପରିଳାହେହୀତି ପରିଦାହେହି । ପରିଡୟ୍ହମାନେତି ଇନ୍ଧନଂ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିନା ସମନ୍ତତୋ ଡୟ୍ହମାନେ । ରାଗଜେହୀତି ରାଗସମ୍ଭୂତେହି। ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ରାଗାଦୟୋ ହି ୟସ୍ମିଂ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଂ ନିଦ୍ଦହନ୍ତା ୱିୟ ୱିବାଧେନ୍ତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗ୍ଗୀ – ରାଗଗ୍ଗି, ଦୋସଗ୍ଗି, ମୋହଗ୍ଗୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୩) । ୟତୋ ତେ ଚିତ୍ତଂ କାୟଞ୍ଚ କିଲେସେନ୍ତୀତି କିଲେସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପରିଡୟ୍ହମାନେତି ଏତେନ ଭଗୱା ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖତଂ, ତେନ ଚ ସତ୍ତାନଂ ଅଭିଭୂତତଂ ଦସ୍ସେତି । ସନ୍ତପ୍ପମାନେତି ଇମିନା ପନ ତେସଂ କାଲନ୍ତରଦୁକ୍ଖତଂ, ତେନ ନିରନ୍ତରୋପଦ୍ଦୱତଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି ।

ଭଗୱା ହି ବୋଧିରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅପରାଜିତପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ପଠମୟାମେ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଂ ୱିସୋଧେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦେ ଞାଣଂ ଓତାରେତ୍ୱା କିଲେସମୂଲକଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ସୟଂ ୱିଗତୱିଦ୍ଧସ୍ତକିଲେସୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାନନ୍ତରଂ ଅନୱସେସାନଂ କିଲେସାନଂ ପହୀନତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିକ୍ଖୀଣଭାୱଦୀପକଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱିଜହିତଂ ‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାର’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩) ଉଦାନଂ ଉଦାନେତ୍ୱା ତେନେୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ସତ୍ତାହଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖପଟିସଂୱେଦୀ ନିସିନ୍ନୋ ସତ୍ତମାୟ ରତ୍ତିୟା ତୀସୁ ୟାମେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତୀଣି ଉଦାନାନି ଉଦାନେତ୍ୱା ତତିୟଉଦାନାନନ୍ତରଂ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ଲୋକଂ ୱୋଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ସକଲମିଦଂ ସତ୍ତାନଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ କିଲେସମୂଲକଂ, କିଲେସା ନାମେତେ ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖା ଆୟତିମ୍ପି ଦୁକ୍ଖହେତୁଭୂତା, ତେହି ଇମେ ସତ୍ତା ସନ୍ତପ୍ପନ୍ତି ପରିଡୟ୍ହନ୍ତି ଚା’’ତି ପସ୍ସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ମୋହଜେହିପୀ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଲୋକସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସନ୍ତାପପରିଳାହେହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟମାନତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ସବ୍ବସନ୍ତାପପରିଳାହତୋ ପରିନିବ୍ବାନୱିଭାୱନଂ ମହାଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅୟଂ ଲୋକୋ ସନ୍ତାପଜାତୋତି ଅୟଂ ସବ୍ବୋପି ଲୋକୋ ଜରାରୋଗମରଣେହି ଚେୱ ନାନାୱିଧବ୍ୟସନେହି ଚ କିଲେସପରିୟୁଟ୍ଠାନେହି ଚ ଜାତସନ୍ତାପୋ, ଉପ୍ପନ୍ନକାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖାଭିଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଫସ୍ସପରେତୋତି ତତୋ ଏୱ ଅନେକେହି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସେହି ପରିହତୋ ଉପଦ୍ଦୁତୋ । ଅଥ ୱା ଫସ୍ସପରେତୋତି ସୁଖାଦିସଙ୍ଖାତାନଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ଦୁକ୍ଖତାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତେହି ଛହି ଫସ୍ସେହି ଅଭିଭୂତୋ, ତତୋ ତତୋ ଦ୍ୱାରତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତିୱସେନ ଉପସ୍ସଟ୍ଠୋ । ରୋଗଂ ୱଦତି ଅତ୍ତତୋତି ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ୱେଦନାସଙ୍ଖାତଂ ରୋଗଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକମେୱ ୱା ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ ‘‘ଅହଂ ସୁଖିତୋ ଦୁକ୍ଖିତୋ’’ତି ଅତ୍ତତୋ ୱଦତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ଲୋକୋ କେନଚି ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଅଭାୱିତତ୍ତତାୟ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅହୋ ଦୁକ୍ଖଂ, ଈଦିସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ତନୋପି ମା ହୋତୂ’’ତିଆଦିନା ୱିପ୍ପଲପନ୍ତୋ କେୱଲଂ ଅତ୍ତନୋ ରୋଗଂ ୱଦତି, ତସ୍ସ ପନ ପହାନାୟ ନ ପଟିପଜ୍ଜତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ତଣ୍ହାଗାହୱସେନ ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ସଞ୍ଞାୟ ଅତ୍ତତୋ ୱଦତି, ‘‘ମମ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱାଚଂ ନିଚ୍ଛାରେତି ।

ୟେନ ୟେନ ହି ମଞ୍ଞତୀତି ଏୱମିମଂ ରୋଗଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅତ୍ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ୱଦନ୍ତୋ ଲୋକୋ ୟେନ ୟେନ ରୂପୱେଦନାଦିନା କାରଣଭୂତେନ, ୟେନ ୱା ସସ୍ସତାଦିନା ପକାରେନ ଦିଟ୍ଠିମାନତଣ୍ହାମଞ୍ଞନାହି ମଞ୍ଞତି । ତତୋ ତଂ ହୋତି ଅଞ୍ଞଥାତି ତତୋ ଅତ୍ତନା ପରିକପ୍ପିତାକାରତୋ ତଂ ମଞ୍ଞନାୟ ୱତ୍ଥୁଭୂତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନତ୍ତାନତ୍ତନିୟମେୱ ହୋତି । ୱସେ ୱତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟତାୟ ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରତ୍ତଂ ନ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ତତୋତି ତସ୍ମା ମଞ୍ଞନାମତ୍ତଭାୱତୋ ତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ମଞ୍ଞିତଂ ଅଞ୍ଞଥା ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱମେୱ ହୋତି । ନ ହି ମଞ୍ଞନା ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱା ଲକ୍ଖଣଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ୱା କାତୁଂ ସକ୍କୋତି ।

ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ ଭୱସତ୍ତୋତି ଅସମ୍ଭୱେ ୱଡ୍ଢିୟଂ ହିତସୁଖେ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ମଞ୍ଞନାୟ ୟଥାରୁଚି ଚିନ୍ତିୟମାନୋପି ୱିପରୀତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ତତୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ ଅହିତଦୁକ୍ଖଭାୱୀ ୱିଘାତଂୟେୱ ପାପୁଣାତି । ଭୱମେୱାଭିନନ୍ଦତୀତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ତଂ ମଞ୍ଞନାପରିକପ୍ପିତଂ ଅୱିଜ୍ଜମାନଂ ଭୱଂ ୱଡ୍ଢିଂ ଅଭିନନ୍ଦତି ଏୱ ଅଭିକଙ୍ଖତି ଏୱ । ଅଥ ୱା ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀତି ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ମଞ୍ଞନାୟ ପରିକପ୍ପିତାକାରତୋ ସୟଂ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୀ ସମାନୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଧୁୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱସତ୍ତୋତି କାମାଦିଭୱେସୁ ଭୱତଣ୍ହାୟ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ଗଧିତୋ । ଭୱମେୱାଭିନନ୍ଦତୀତି ଅନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ ଭୱମେୱ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପରାମସିତ୍ୱା, ତତ୍ଥ ୱା ଅଧିମୁତ୍ତିସଞ୍ଞଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାହି ଅଭିନନ୍ଦତି, ନ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି। ୟଦଭିନନ୍ଦତି ତଂ ଭୟନ୍ତି ୟଂ ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତଂ ଭୱଂ କାମାଦିଭୱଂ ୱା ଅଭିନନ୍ଦତି, ତଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱିପରିଣାମସଭାୱତ୍ତା ଅନେକବ୍ୟସନାନୁବନ୍ଧତ୍ତା ଚ ଭୱହେତୁଭାୱତୋ ଅତିୱିୟ ଭୟାନକଟ୍ଠେନ ଭୟଂ । ୟସ୍ସ ଭାୟତୀତି ୟତୋ ଜରାମରଣାଦିତୋ ଭାୟତି, ତଂ ଜରାମରଣାଦି ଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖଭାୱତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଭାୟତୀତି ଭୱାଭିନନ୍ଦନେନ ୟସ୍ସ ୱିଭୱସ୍ସ ଭାୟତି, ସୋ ଉଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତୋ ୱିଭୱୋ, ତତୋ ଭାୟନଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖୱତ୍ଥୁଭାୱତୋ ଜାତିଆଦିଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନତିୱତ୍ତନତୋ ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସଭାୱମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଭାୟତି ତଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅନିଚ୍ଚାଦିକସ୍ସ ଭାୟତି ତଂ ନିସ୍ସରଣଂ ଅଜାନନ୍ତୋ, ତଂ ଭୟଂ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ହୋତି, ଦୁକ୍ଖଂ ଆୱହତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ତକେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟ ଖୋ ପନିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ଭୱୱିପ୍ପହାନାୟାତି କାମାଦିଭୱସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ, ପନାତି ପଦପୂରଣେ ନିପାତୋ । ଇଦନ୍ତି ଆସନ୍ନପଚ୍ଚକ୍ଖୱଚନଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ୱୁସ୍ସତୀତି ପୂରେସ୍ସତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକନ୍ତେନେୱ କାମାଦିଭୱସ୍ସ ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନ ଅନୱସେସପଜହନତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ମୟା ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଅତିଦୁକ୍କରାନି ଆଚରିତ୍ୱା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ତିଣ୍ଣଂ ମାରାନଂ ମତ୍ଥକଂ ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଅଧିଗତଂ ସୀଲାଦିକ୍ଖନ୍ଧତ୍ତୟସଙ୍ଗହଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରିୟତି ଭାୱିୟତୀତି ।

ଏୱଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଏକଂସେନେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଞ୍ଞମଗ୍ଗସ୍ସ ତଦଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । କେଚୀତି ଏକଚ୍ଚେ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି ତଥାୱାଦିନୋ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେ ଅନିୟମତୋ ପରିୟାଦିୟତି । ସମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନମତ୍ତେନ ସମଣା, ନ ସମିତପାପା । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା, ନ ବାହିତପାପା । ୱାସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ । ଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖମାହଂସୂତି ଏକଚ୍ଚେ କାମଭୱେନ ରୂପଭୱେନ ୱା ସବ୍ବଭୱତୋ ୱିମୁତ୍ତିଂ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ କଥୟିଂସୁ ।

କେ ପନେୱଂ ୱଦନ୍ତୀତି ? ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମନିବ୍ବାନୱାଦିନୋ ତେସୁ ହି କେଚି ‘‘ଉଳାରେହି ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ ଅତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପରମଂ ନିବ୍ବୁତିଂ ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ‘‘ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନେସୁ ପଠମଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ…ପେ॰… କେଚି ‘‘ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମଙ୍ଗୀ ଅତ୍ତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପରମଂ ନିବ୍ବୁତିଂ ପତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଏୱଂୱାଦୀ ହୋତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠି ‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି ସମପ୍ପିତୋ’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ତେ ପନ ୟସ୍ମା ୟାୱଦତ୍ଥଂ ପୀତତ୍ତା ସୁହିତାୟ ଜଲୂକାୟ ୱିୟ ରୁହିରପିପାସା କାମାଦିସୁଖେହି ସମପ୍ପିତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କାମେସନାଦୟୋ ନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି, ତଦଭାୱେ ଚ ଭୱସ୍ସ ଅଭାୱୋୟେୱ, ୟସ୍ମିଂ ୟସ୍ମିଞ୍ଚ ଭୱେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ନୟୋ ଲବ୍ଭତି, ତେନ ତେନ ଭୱେନ ସବ୍ବଭୱତୋ ୱିମୁତ୍ତି ହୋତୀତି ୱଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖମାହଂସୂ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟେସଞ୍ଚ ‘‘ଏତ୍ତକଂ ନାମ କାଲଂ ସଂସରିତ୍ୱା ବାଲା ଚ ପଣ୍ଡିତା ଚ ପରିୟୋସାନଭୱେ ଠତ୍ୱା ସଂସାରତୋ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧି, ତେପି ଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖଂ ୱଦନ୍ତି ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଚୁଲ୍ଲାସୀତି ମହାକପ୍ପିନୋ ସତସହସ୍ସାନି ୟାନି ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୮) ।

ଅଥ ୱା ଭୱେନାତି ଭୱଦିଟ୍ଠିୟା । ଭୱତି ସସ୍ସତଂ ତିଟ୍ଠତୀତି ପୱତ୍ତନତୋ ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି ଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଭୱଦିଟ୍ଠି ଏୱେତ୍ଥ ଉତ୍ତରପଦଲୋପେନ ଭୱତଣ୍ହାତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଭୱୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଭୱଦିଟ୍ଠିୱସେନ ଚ ଏକଚ୍ଚେ ଭୱୱିସେସଂୟେୱ କିଲେସାନଂ ୱୂପସନ୍ତୱୁତ୍ତିୟା ଆୟୁନୋ ଚ ଦୀଘାୱାସତାୟ ନିଚ୍ଚାଦିସଭାୱଂ ଭୱୱିମୋକ୍ଖଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥାପି ବକୋ ବ୍ରହ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ନିଚ୍ଚଂ, ଇଦଂ ଧୁୱଂ, ଇଦଂ ସସ୍ସତଂ, ଇଦଂ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୫୦୧) ଅୱୋଚ । ତେସମେୱଂ ୱିପରୀତଗାହୀନଂ ଅନିସ୍ସରଣେ ନିସ୍ସରଣଦିଟ୍ଠୀନଂ କୁତୋ ଭୱୱିମୋକ୍ଖୋ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ‘ଅୱିପ୍ପମୁତ୍ତା ଭୱସ୍ମା’ତି ୱଦାମୀ’’ତି ।

ୱିଭୱେନାତି ଉଚ୍ଛେଦେନ । ଭୱସ୍ସ ନିସ୍ସରଣମାହଂସୂତି ସବ୍ବଭୱତୋ ନିଗ୍ଗମନଂ ନିକ୍ଖନ୍ତିଂ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିଂ ୱଦିଂସୁ । ତେ ହି ‘‘ଭୱେନ ଭୱସ୍ସ ୱିପ୍ପମୋକ୍ଖୋ’’ତି ୱଦନ୍ତାନଂ ୱାଦଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତା ଭୱୂପଚ୍ଛେଦେନ ନିସ୍ସରଣଂ ପଟିଜାନିଂସୁ । ୱିଭୱେନାତି ୱା ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା । ୱିଭୱତି ୱିନସ୍ସତି ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତି ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ପୱତ୍ତନତୋ ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି ୱୁତ୍ତନୟେନ ‘‘ୱିଭୱୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୱସେନ ହି ସତ୍ତା ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପ୍ପନ୍ନା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ସା ଏୱ ସଂସାରସୁଦ୍ଧୀତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ରୂପୀ ଚାତୁମହାଭୂତିକୋ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ ଭୋ ଅୟଂ ଅତ୍ତା ସମ୍ମା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୮୫) ।

ତଥା –

‘‘ନତ୍ଥି, ମହାରାଜ, ଦିନ୍ନଂ, ନତ୍ଥି ୟିଟ୍ଠଂ ନତ୍ଥି ହୁତଂ…ପେ॰… ବାଲେ ଚ ପଣ୍ଡିତେ ଚ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି ନ ହୋନ୍ତି ପରଂ ମରଣା’’ତି ଚ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧) ।

ତେସମ୍ପି ଏୱଂ ୱିପରୀତଗାହୀନଂ କୁତୋ ଭୱନିସ୍ସରଣଂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ସବ୍ବେ ତେ ‘ଅନିସ୍ସଟା ଭୱସ୍ମା’ତି ୱଦାମୀ’’ତି । ନ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅନୱସେସକିଲେସଂ ଅସମୁଗ୍ଘାତେତ୍ୱା କଦାଚିପି ଭୱତୋ ନିସ୍ସରଣୱିମୁତ୍ତି ସମ୍ଭୱତି । ତଥା ହି ତେସଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୟଥାଭୂତାୱବୋଧାଭାୱତୋ ‘‘ଅତ୍ଥି ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟନିପତିତାନଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱସେନ ସମ୍ପରିତସିତୱିପ୍ଫନ୍ଦିତମତ୍ତଂ, ୟତୋ ତେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ପୱତ୍ତିହେତୂସୁପି ସମ୍ମୂଳ୍ହା ସକ୍କାୟଭୂମିୟଂ ସୁନିଖାତେ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଥମ୍ଭେ ତଣ୍ହାବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ଗଦ୍ଦୂଲବନ୍ଧନା ୱିୟ ସା ନ ୱିଜହନ୍ତି ବନ୍ଧନଟ୍ଠାନଂ, କୁତୋ ନେସଂ ୱିମୋକ୍ଖୋ ?

ୟେ ପନ ଚତୁସଚ୍ଚୱିଭାୱନେନ ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସମ୍ମୋହତୋ ତଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ଅନୁପଗମ୍ମ ମଜ୍ଝିମଂ ପଟିପଦଂ ସମାରୁଳ୍ହା, ତେସଂୟେୱ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖୋ ନିସ୍ସରଣଞ୍ଚାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ଉପଧିଂ ହୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉପଧିନ୍ତି ଖନ୍ଧାଦିଉପଧିଂ । ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଚାତି ନିସ୍ସାୟ, ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଜାତିଆଦି ଦୁକ୍ଖଂ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟତ୍ଥିମେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ୱିମୋକ୍ଖସଞ୍ଞିନୋ, ତତ୍ଥ ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୂପଧୟୋ ଅଧିଗତା, କୁତୋ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନିସ୍ସରଣଂ ? ୟତ୍ର ହି କିଲେସା, ତତ୍ରାଭିସଙ୍ଖାରସମ୍ଭୱତୋ ଭୱପବନ୍ଧସ୍ସ ଅୱିଚ୍ଛେଦୋୟେୱାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନିୱତ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପଧିଞ୍ହି ପଟିଚ୍ଚ ଦୁକ୍ଖମିଦଂ ସମ୍ଭୋତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ୟଂ ପରମତ୍ଥତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟା ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସବ୍ବୁପାଦାନକ୍ଖୟାତି କାମୁପାଦାନଂ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଉପାଦାନାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନତୋ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠୁପାଦାନଂ ସୀଲବ୍ବତୁପାଦାନଂ ଅତ୍ତୱାଦୁପାଦାନନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ଉପାଦାନାନି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଖୀୟନ୍ତି, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । କାମୁପାଦାନଂ ଅପାୟଗମନୀୟଂ ପଠମେନ, କାମରାଗଭୂତଂ ବହଲଂ ଦୁତିୟେନ, ସୁଖୁମଂ ତତିୟେନ, ରୂପରାଗାରୂପରାଗପ୍ପହାନଂ ଚତୁତ୍ଥେନାତି ଚତୂହିପି ମଗ୍ଗେହି ଖୀୟତି, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ନତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋତି ଏୱଂ ସବ୍ବସୋ ଉପାଦାନକ୍ଖୟା ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସ୍ସପି କିଲେସଗଣସ୍ସ ଅନୁପ୍ପାଦନତୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକସ୍ସପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ ପାତୁଭାୱୋ ନତ୍ଥି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ହେତୁନା ସଦ୍ଧିଂ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ ନୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଅୟଂ ସତ୍ତଲୋକୋ ୱଟ୍ଟତୋପି ସୀସଂ ନ ଉକ୍ଖିପତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଲୋକମିମଂ ପସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଲୋକମିମଂ ପସ୍ସାତି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁନା ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ୱିସୟଭାୱସ୍ସ ଉପଗତତ୍ତା ‘‘ଲୋକମିମଂ ପସ୍ସା’’ତି ଭଗୱାଦସ୍ସନକିରିୟାୟ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନମେୱାଲପତି । ପୁଥୂତି ବହୂ, ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱା । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତାତି ‘‘ଦୁକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୬; ୱିଭ॰ ୨୨୬) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଚତୁସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଛାଦିକାୟ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଅଭିଭୂତା । ଭୂତାତି କମ୍ମକିଲେସେହି ଜାତା ନିବ୍ବତ୍ତା । ଭୂତରତାତି ଭୂତେସୁ ମାତାପିତୁପୁତ୍ତଦାରାଦିସଞ୍ଞାୟ ଅଞ୍ଞସତ୍ତେସୁ ତଣ୍ହାୟ ରତା, ଭୂତେ ୱା ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ ଅନିଚ୍ଚାସୁଭଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସଭାୱେ ତଂସଭାୱାନୱବୋଧତୋ ଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିପରିକପ୍ପୱସେନ ନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଗାହୱସେନ ଚ ଅଭିରତା । ଭୱା ଅପରିମୁତ୍ତାତି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗାହେନ ଭୱତୋ ସଂସାରତୋ ନ ପରିମୁତ୍ତା ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଲୋକମିମ’’ନ୍ତି ପଠମଂ ତାୱ ସକଲମ୍ପି ସତ୍ତନିକାୟଂ ସାମଞ୍ଞତୋ ଏକତ୍ତଂ ଉପନେନ୍ତୋ ଏକୱଚନେନ ଅନୋଧିସୋ ଗହଣଂ ଦୀପେତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱାୟଂ ଲୋକୋ ଭୱୟୋନିଗତିଠିତିସତ୍ତାୱାସାଦିୱସେନ ଚେୱ ତତ୍ଥାପି ତଂତଂସତ୍ତନିକାୟାଦିୱସେନ ଚ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମୟା ୱୋଲୋକିତୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁଞାଣାନୁଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁନ ୱଚନଭେଦଂ କତ୍ୱା ବହୁୱଚନେନ ଓଧିସୋ ଗହଣଂ ଦୀପେତି ‘‘ପୁଥୂ ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତା ଭୂତା’’ତିଆଦିନା । ଏୱଞ୍ଚ କତ୍ୱା ‘‘ଲୋକମିମ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତ୍ୱା ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତା’’ତିଆଦିନା ପଚ୍ଚତ୍ତବହୁୱଚନନିଦ୍ଦେସୋପି ଅୱିରୁଦ୍ଧୋ ହୋତି ଭିନ୍ନୱାକ୍ୟତ୍ତା । କେଚି ପନ ଏକୱାକ୍ୟତାଧିପ୍ପାୟେନ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପରେତଂ ଭୂତଂ ଭୂତରତଂ ଭୱା ଅପରିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ୱିଭତ୍ତିଭେଦୱସେନେୱ ପନ ପୁରାଣପାଠୋ ।

ଇଦାନି ୟେନ ଉପାୟେନ ଭୱୱିପ୍ପମୋକ୍ଖୋ ହୋତି, ତଂ ସବ୍ବଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ବୁଦ୍ଧଗୋଚରଂ ୱିପସ୍ସନାୱୀଥିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେ ହି କେଚୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟେ ହି କେଚି ଭୱାତି କାମଭୱାଦି ସଞ୍ଞୀଭୱାଦି ଏକୱୋକାରଭୱାଦିୱିଭାଗେନ ନାନାଭେଦଭିନ୍ନା ସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଅସାତୱନ୍ତୋ ୱା ଦୀଘାୟୁକା ୱା ଇତ୍ତରକ୍ଖଣା ୱା ୟେ ହି କେଚି ଭୱା । ସବ୍ବଧୀତି ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟନ୍ତି ଆଦିୱିଭାଗେନ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସବ୍ବତ୍ଥତାୟାତି ସଗ୍ଗାପାୟମନୁସ୍ସାଦିୱିଭାଗେନ । ସବ୍ବେ ତେତିଆଦୀସୁ ସବ୍ବେପି ତେ ଭୱା ରୂପୱେଦନାଦିଧମ୍ମା ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା, ଉଦୟବ୍ବୟପଟିପୀଳିତତ୍ତା ଦୁକ୍ଖା, ଜରାୟ ମରଣେନ ଚାତି ଦ୍ୱିଧା ୱିପରିଣାମେତବ୍ବତାୟ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା । ଇତିସଦ୍ଦୋ ଆଦିଅତ୍ଥୋ ପକାରତ୍ଥୋ ୱା, ତେନ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣମ୍ପି ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ୱିପରିଣାମଧମ୍ମତାୟ ୱା ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତାତି ୱୁତ୍ତା ।

ଏୱଂ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟପଟିୱିଜ୍ଝନାକାରେନ ଏତଂ ଭୱସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅୱିପରୀତଂ ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମା ଞାୟେନ ୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୋ ପରିଞ୍ଞାଭିସମୟାଦିୱସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝତୋ ‘‘ଭୱୋ ନିଚ୍ଚୋ’’ତି ଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଭୱେସୁ ତଣ୍ହା ପହୀୟତି, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିସମକାଲମେୱ ଅନୱସେସଂ ନିରୁଜ୍ଝତି, ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠିୟା ସବ୍ବସୋ ପହୀନତ୍ତା ୱିଭୱଂ ୱିଚ୍ଛେଦଂ ନାଭିନନ୍ଦତି ନ ପତ୍ଥେତି । ଏୱଂଭୂତସ୍ସ ତସ୍ସ ୟା କାମତଣ୍ହାଦିୱସେନ ଅଟ୍ଠସତଭେଦା ଅୱତ୍ଥାଦିୱିଭାଗେନ ଅନନ୍ତଭେଦା ଚ, ତାସଂ ସବ୍ବସୋ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟା ପହାନା, ତଦେକଟ୍ଠତାୟ ସବ୍ବସ୍ସପି ସଂକିଲେସପକ୍ଖସ୍ସ ଅସେସଂ ନିସ୍ସେସଂ ୱିରାଗେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ୟୋ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧୋ, ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ।

ଏୱଂ ତଣ୍ହାୟ ପହାନମୁଖେନ ସଉପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟୋ ସୋ ସବ୍ବସୋ ତଣ୍ହାନଂ ଖୟା କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁ, ତସ୍ସ ନିବ୍ବୁତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁପାଦା ଉପାଦାନାଭାୱତୋ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରମାରାନଂ ୱା ଅଗ୍ଗହଣତୋ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନ ହୋତି, ଆୟତିଂ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ ନତ୍ଥି । ଏୱଂଭୂତେନ ଚ ତେନ ଅଭିଭୂତୋ ମାରୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ କିଲେସମାରୋ ଅଭିସଙ୍ଖାରମାରୋ ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋ ଚ ଚରିମକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ଖନ୍ଧମାରୋ ମଚ୍ଚୁମାରୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ ମାରୋ ଅଭିଭୂତୋ ପରାଜିତୋ, ପୁନ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅପ୍ପଦାନେନ ନିବ୍ବିସେୱନୋ କତୋ, ୟତୋ ତେନ ୱିଜିତୋ ସଙ୍ଗାମୋ ମାରେହି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତିତୋ । ଏୱଂ ୱିଜିତସଙ୍ଗାମୋ ପନ ଇଟ୍ଠାଦୀସୁ ସବ୍ବେସୁ ୱିକାରାଭାୱେନ ତାଦିଲକ୍ଖଣପ୍ପତ୍ତିୟା ତାଦୀ ଅରହା ସବ୍ବଭୱାନି ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦେ ସବ୍ବେପି ଭୱେ ଉପଚ୍ଚଗା ସମତିକ୍କନ୍ତୋ, ନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସଙ୍ଖଂ ଉପେତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକୋୱ ହୋତୀତି । ଇତି ଭଗୱା ଇମଂ ମହାଉଦାନଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା କୂଟଂ ଗହେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେସି ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ନନ୍ଦୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୪. ମେଘିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ମେଘିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ମେଘିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଚାଲିକାୟନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକେ ନଗରେ । ତସ୍ସ କିର ନଗରସ୍ସ ଦ୍ୱାରଟ୍ଠାନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଚଲପଙ୍କଂ ହୋତି, ତଂ ଚଲପଙ୍କଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତତ୍ତା ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ ଚଲମାନଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚାଲିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଚାଲିକେ ପବ୍ବତେତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଏକୋ ପବ୍ବତୋ, ସୋପି ସବ୍ବସେତତ୍ତା କାଲପକ୍ଖଉପୋସଥେ ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ ଚଲମାନୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ‘‘ଚାଲିକପବ୍ବତୋ’’ତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ମହନ୍ତଂ ୱିହାରଂ କାରୟିଂସୁ, ଭଗୱା ତଦା ତଂ ନଗରଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ଚାଲିକପବ୍ବତମହାୱିହାରେ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚାଲିକାୟଂ ୱିହରତି ଚାଲିକେ ପବ୍ବତେ’’ତି । ମେଘିୟୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀତି ପରିଚାରକୋ ହୋତି । ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ଉପଟ୍ଠାକା ଅନିବଦ୍ଧା ଅହେସୁଂ, ଏକଦା ନାଗସମାଲୋ, ଏକଦା ନାଗିତୋ, ଏକଦା ଉପୱାନୋ, ଏକଦା ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ, ତଦାପି ମେଘିୟତ୍ଥେରୋୱ ଉପଟ୍ଠାକୋ । ତେନାହ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ମେଘିୟୋ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ଜନ୍ତୁଗାମନ୍ତି ଏୱଂ ନାମକଂ ତସ୍ସେୱ ୱିହାରସ୍ସ ଅପରଂ ଗୋଚରଗାମଂ । ‘‘ଜତ୍ତୁଗାମ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । କିମିକାଳାୟାତି କାଳକିମୀନଂ ବହୁଲତାୟ ‘‘କିମିକାଳା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାୟ ନଦିୟା । ଜଙ୍ଘୱିହାରନ୍ତି ଚିରନିସଜ୍ଜାୟ ଜଙ୍ଘାସୁ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲମଥୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ୱିଚରଣଂ । ପାସାଦିକନ୍ତି ଅୱିରଳରୁକ୍ଖତାୟ ସିନିଦ୍ଧପତ୍ତତାୟ ଚ ପସ୍ସନ୍ତାନଂ ପସାଦମାୱହତୀତି ପାସାଦିକଂ । ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟତାୟ ମନୁଞ୍ଞଭୂମିଭାଗତାୟ ଚ ମନୁଞ୍ଞଂ। ଅନ୍ତୋ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜନନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତଂ ରମେତୀତି ରମଣୀୟଂ । ଅଲନ୍ତି ପରିୟତ୍ତଂ, ୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନତ୍ଥିକସ୍ସାତି ୟୋଗେନ ଭାୱନାୟ ଅତ୍ଥିକସ୍ସ । ପଧାନାୟାତି ସମଣଧମ୍ମକରଣାୟ । ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟାହନ୍ତି ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ଅହଂ । ଥେରେନ କିର ପୁବ୍ବେ ତଂ ଠାନଂ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ରଞ୍ଞା ଏୱ ସତା ଅନୁଭୂତଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଅହୋସି, ତେନସ୍ସ ଦିଟ୍ଠମତ୍ତେୟେୱ ତତ୍ଥ ୱିହରିତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ଆଗମେହି ତାୱାତି ସତ୍ଥା ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଉପଧାରେନ୍ତୋ ‘‘ନ ତାୱସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପାକଂ ଗତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଏୱମାହ। ଏକକମ୍ହି ତାୱାତି ଇଦଂ ପନସ୍ସ ‘‘ଏୱମୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି କମ୍ମେ ଅନିପ୍ଫଜ୍ଜମାନେ ନିରାସଙ୍କୋ ହୁତ୍ୱା ପେମୱସେନ ପୁନ ଆଗଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିତ୍ତମଦ୍ଦୱଜନନତ୍ଥଂ ଆହ । ୟାୱ ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ମମ ସନ୍ତିକଂ ୟାୱ ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ଆଗମେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କୋଚି ଭିକ୍ଖୁ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ‘‘ଆଗଚ୍ଛତୂ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଥା ‘‘ଦିସ୍ସତୂ’’ତି ।

ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଉତ୍ତରି କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାଦୀନଂ ସୋଳସନ୍ନଂ କିଚ୍ଚାନଂ କତତ୍ତା, ଅଭିସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ଅଧିଗତତ୍ତା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଉତ୍ତରି କରଣୀୟଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ନତ୍ଥି କତସ୍ସ ୱା ପତିଚୟୋତି କତସ୍ସ ୱା ପୁନ ପତିଚୟୋପି ନତ୍ଥି । ନ ହି ଭାୱିତମଗ୍ଗୋ ପୁନ ଭାୱୀୟତି, ପହୀନକିଲେସାନଂ ୱା ପୁନ ପହାନେନ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ଅତ୍ଥି କତସ୍ସ ପତିଚୟୋତି ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତାନେ ନିପ୍ଫାଦିତସ୍ସ ସୀଲାଦିଧମ୍ମସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନଧିଗତତ୍ତା ତଦତ୍ଥଂ ପୁନ ୱଡ୍ଢନସଙ୍ଖାତୋ ପତିଚୟୋ ଅତ୍ଥି, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଧାନନ୍ତି ଖୋ ମେଘିୟ ୱଦମାନଂ କିନ୍ତି ୱଦେୟ୍ୟାମାତି ‘‘ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋମୀ’’ତି ତଂ ୱଦମାନଂ ମୟଂ ଅଞ୍ଞଂ କିଂ ନାମ ୱଦେୟ୍ୟାମ ?

ଦିୱାୱିହାରଂନିସୀଦୀତି ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ନିସୀଦି । ନିସିନ୍ନୋ ଚ ୟସ୍ମିଂ ମଙ୍ଗଲସିଲାପଟ୍ଟେ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପଟିପାଟିୟା ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ରାଜା ହୁତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ କୀଳନ୍ତୋ ୱିୱିଧନାଟକପରିୱାରୋ ନିସିନ୍ନପୁବ୍ବୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ନିସୀଦି । ଅଥସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମଣଭାୱୋ ୱିଗତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ରାଜୱେସଂ ଗହେତ୍ୱା ନାଟକପରିୱାରପରିୱୁତୋ ସେତଚ୍ଛତ୍ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ମହାରହେ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ୱିୟ ଜାତୋ । ଅଥସ୍ସ ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅସ୍ସାଦୟତୋ କାମୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦି । ସୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ସହୋଡ୍ଢଂ ଗହିତେ ଦ୍ୱେ ଚୋରେ ଆନେତ୍ୱା ପୁରତୋ ଠପିତେ ୱିୟ ଅଦ୍ଦସ । ତେସୁ ଏକସ୍ସ ୱଧଂ ଆଣାପନୱସେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଏକସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ଆଣାପନୱସେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ଏୱଂ ସୋ ଲତାଜାଲେନ ରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ମଧୁମକ୍ଖିକାହି ମଧୁଘାତକୋ ୱିୟ ଚ ଅକୁସଲୱିତକ୍କେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣୋ ଅହୋସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅଚ୍ଛରିୟଂୱତ ଭୋତି ଗରହଣଚ୍ଛରିୟଂ ନାମ କିରେତଂ ୟଥା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଭଗୱତୋ ୱଲିୟଗତ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଅୱୋଚ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଅବ୍ଭୁତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୫୧୧) । ଅପରେ ପନ ‘‘ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦୀସୁ ଲୋଭୱସେନ କାମୱିତକ୍କୋ, ଖରସ୍ସରାନଂ ପକ୍ଖିଆଦୀନଂ ସଦ୍ଦସ୍ସୱନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ଲେଡ୍ଡୁଆଦୀହି ତେସଂ ପଟିବାହନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ, ‘ଇଧେୱାହଂ ୱସେୟ୍ୟ’ନ୍ତି ତତ୍ଥ ସାପେକ୍ଖତାୱସେନ କାମୱିତକ୍କୋ, ୱନଚରକେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱା ତେସୁ ଚିତ୍ତଦୁବ୍ଭନେନ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ତେସଂ ୱିହେଠନାଧିପ୍ପାୟେନ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀ’’ତିପି ୱଦନ୍ତି । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କୁପ୍ପତ୍ତିୟେୱ ଅଚ୍ଛରିୟକାରଣଂ । ଅନ୍ୱାସତ୍ତାତି ଅନୁଲଗ୍ଗା ୱୋକିଣ୍ଣା । ଅତ୍ତନି ଗରୁମ୍ହି ଚ ଏକତ୍ତେପି ବହୁୱଚନଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅନୁସନ୍ତୋ’’ତିପି ପାଠୋ ।

ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଏୱଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କେହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନସପ୍ପାୟଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ୱତ ଦିସ୍ୱା ଦୀଘଦସ୍ସୀ ଭଗୱା ପଟିସେଧେସୀ’’ତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ‘‘ଇମଂ କାରଣଂ ଦସବଲସ୍ସ ଆରୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ନିସିନ୍ନାସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଚ ‘‘ଇଧ ମୟ୍ହଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି ।

ତତ୍ଥ ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ବହୁଲଂ ଅଭିକ୍ଖଣଂ । ପାପକାତି ଲାମକା । ଅକୁସଲାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତା । ଦୁଗ୍ଗତିସମ୍ପାପନଟ୍ଠେନ ୱା ପାପକା, କୁସଲପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅକୁସଲା । ୱିତକ୍କେତି ଊହତି ଆରମ୍ମଣଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିରୋପେତୀତି ୱିତକ୍କୋ, କାମସହଗତୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ, କିଲେସକାମସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱତ୍ଥୁକାମାରମ୍ମଣୋ ୱିତକ୍କୋତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ୟାପାଦସହଗତୋ ୱିତକ୍କୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ। ୱିହିଂସାସହଗତୋ ୱିତକ୍କୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ। ତେସୁ କାମାନଂ ଅଭିନନ୍ଦନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମପଟିପକ୍ଖୋ କାମୱିତକ୍କୋ, ‘‘ଇମେ ସତ୍ତା ହଞ୍ଞନ୍ତୁ ୱା ୱିନସ୍ସନ୍ତୁ ୱା ମା ୱା ଅହେସୁ’’ନ୍ତି ସତ୍ତେସୁ ସମ୍ପଦୁସ୍ସନୱସେନ ପୱତ୍ତୋ ମେତ୍ତାପଟିପକ୍ଖୋ ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କୋ, ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ସତ୍ତାନଂ ୱିହେଠେତୁକାମତାୱସେନ ପୱତ୍ତୋ କରୁଣାପଟିପକ୍ଖୋ ୱିହିଂସାୱିତକ୍କୋ ।

କସ୍ମା ପନସ୍ସ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ଗମନଂ ଅନୁଜାନି ? ‘‘ଅନନୁଞ୍ଞାତୋପି ଚାୟଂ ମଂ ଓହାୟ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତେୱ, ‘ପରିଚାରକାମତାୟ ମଞ୍ଞେ ଭଗୱା ଗନ୍ତୁଂ ନ ଦେତୀ’ତି ଚସ୍ସ ସିୟା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ । ତଦସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ଅନୁଜାନି ।

ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପରିପକ୍କାୟ, ମେଘିୟ, ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପରିପକ୍କାୟାତି ପରିପାକଂ ଅପ୍ପତ୍ତାୟ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟାତି କିଲେସେହି ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତିୟା । ପୁବ୍ବଭାଗେ ହି ତଦଙ୍ଗୱସେନ ଚେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଚ କିଲେସେହି ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତି ହୋତି, ଅପରଭାଗେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚେୱ ପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚ । ସାୟଂ ୱିମୁତ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରତୋ କଥିତାୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟେହି ଧମ୍ମେହି ଆସୟେ ପରିପାଚିତେ ପବୋଧିତେ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତିୟା ପରିପାକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ପରିପକ୍କା ନାମ ହୋତି, ତଦଭାୱେ ଅପରିପକ୍କା ।

କତମେ ପନ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା ? ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକରଣୱସେନ ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅସ୍ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସଦ୍ଧେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପସାଦନୀୟେ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘କୁସୀତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ୱୀରିୟିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତୀ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ସତିପଟ୍ଠାନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଅସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ସମାହିତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଝାନୱିମୋକ୍ଖେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଦୁପ୍ପଞ୍ଞେ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ଗମ୍ଭୀରଞାଣଚରିୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ତୀହାକାରେହି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି ।

‘‘ଇତି ଇମେ ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ପରିୱଜ୍ଜୟତୋ, ପଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲେ ସେୱତୋ ଭଜତୋ ପୟିରୁପାସତୋ, ପଞ୍ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ – ଇମେହି ପନ୍ନରସହି ଆକାରେହି, ଇମାନି ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୮୫) ।

ଅପରେପି ପନ୍ନରସ ଧମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା – ସଦ୍ଧାପଞ୍ଚମାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞା ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ପହାନସଞ୍ଞା ୱିରାଗସଞ୍ଞାତି ଇମା ପଞ୍ଚ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ସଞ୍ଞା, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା ସୀଲସଂୱରୋ ଅଭିସଲ୍ଲେଖତା ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞାତି । ତେସୁ ୱିନେୟ୍ୟଦମନକୁସଲୋ ସତ୍ଥା ୱିନେୟ୍ୟସ୍ସ ମେଘିୟତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦୟୋ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ତେ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ଇଧ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋତି କଲ୍ୟାଣୋ ଭଦ୍ଦୋ ସୁନ୍ଦରୋ ମିତ୍ତୋ ଏତସ୍ସାତି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ । ୟସ୍ସ ସୀଲାଦିଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ‘‘ଅଘସ୍ସ ଘାତା, ହିତସ୍ସ ୱିଧାତା’’ତି ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରେନ ଉପକାରୋ ମିତ୍ତୋ ହୋତି, ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋୱ । ୟଥାୱୁତ୍ତେହି କଲ୍ୟାଣପୁଗ୍ଗଲେହେୱ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ସହ ଅୟତି ପୱତ୍ତତି, ନ ୱିନା ତେହୀତି କଲ୍ୟାଣସହାୟୋ ।କଲ୍ୟାଣପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଏୱ ଚିତ୍ତେନ ଚେୱ କାୟେନ ଚ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରଭାୱେନ ପୱତ୍ତତୀତି କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କୋ। ପଦତ୍ତୟେନ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗେ ଆଦରଂ ଉପ୍ପାଦେତି ।

ତତ୍ରିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ – ଇଧ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ ସଦ୍ଧାସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁତସମ୍ପନ୍ନୋ ଚାଗସମ୍ପନ୍ନୋ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଦ୍ଦହତି ତଥାଗତସ୍ସ ବୋଧିଂ କମ୍ମଫଲଞ୍ଚ, ତେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିହେତୁଭୂତଂ ସତ୍ତେସୁ ହିତେସିତଂ ନ ପରିଚ୍ଚଜତି । ସୀଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ ଚୋଦକୋ ପାପଗରହୀ ୱତ୍ତା ୱଚନକ୍ଖମୋ, ସୁତସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଚ୍ଚପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାନଂ ଗମ୍ଭୀରାନଂ କଥାନଂ କତ୍ତା ହୋତି, ଚାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ, ୱୀରିୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ହୋତି ସତ୍ତାନଂ ହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା, ସତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ହୋତି, ସମାଧିସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତୋ ହୋତି ସମାହିତଚିତ୍ତୋ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅୱିପରୀତଂ ଜାନାତି । ସୋ ସତିୟା କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଗତିୟୋ ସମନ୍ୱେସମାନୋ ପଞ୍ଞାୟ ସତ୍ତାନଂ ହିତାହିତଂ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନିତ୍ୱା, ସମାଧିନା ତତ୍ଥ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା, ୱୀରିୟେନ ସତ୍ତେ ଅହିତା ନିସେଧେତ୍ୱା ହିତେ ନିୟୋଜେତି । ତେନାହ –

‘‘ପିୟୋ ଗରୁ ଭାୱନୀୟୋ, ୱତ୍ତା ଚ ୱଚନକ୍ଖମୋ ।

ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚ କଥଂ କତ୍ତା, ନୋ ଚଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜୟେ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୭) ।

ଅୟଂ ପଠମୋ ଧମ୍ମୋ ପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି, ଅୟଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାସଙ୍ଖାତୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସସ୍ସ ଆଦିଭାୱତୋ, ସବ୍ବେସଞ୍ଚ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବହୁକାରତାୟ ପଧାନଭାୱତୋ ଚ ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ପଠମୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ଅୱିସୁଦ୍ଧାନଂ ସଦ୍ଧାଦୀନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିକରଣୱସେନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିୟା ପରିପାକାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଏତ୍ଥ ଚ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ବହୁକାରତା ପଧାନତା ଚ ‘‘ଉପଡ୍ଢମିଦଂ, ଭନ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା’’ତି ୱଦନ୍ତଂ ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକଂ, ‘‘ମା ହେୱଂ, ଆନନ୍ଦା’’ତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିସେଧେତ୍ୱା, ‘‘ସକଲମେୱ ହିଦଂ, ଆନନ୍ଦ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ୟଦିଦଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତା କଲ୍ୟାଣସହାୟତା’’ତିଆଦିସୁତ୍ତପଦେହି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯; ୫.୨) ୱେଦିତବ୍ବା ।

ପୁନ ଚପରନ୍ତି ପୁନ ଚ ଅପରଂ ଧମ୍ମଜାତଂ । ସୀଲୱାତି ଏତ୍ଥ କେନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ ? ସୀଲନଟ୍ଠେନ ସୀଲଂ । କିମିଦଂ ସୀଲନଂ ନାମ ? ସମାଧାନଂ, କାୟକମ୍ମାଦୀନଂ ସୁସୀଲ୍ୟୱସେନ ଅୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉପଧାରଣଂ, ଝାନାଦିକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପତିଟ୍ଠାନୱସେନ ଆଧାରଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ସୀଲେତି ସୀଲତୀତି ୱା ସୀଲଂ । ଅୟଂ ତାୱ ସଦ୍ଦଲକ୍ଖଣନୟେନ ସୀଲତ୍ଥୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘ସିରଟ୍ଠୋ ସୀତଲଟ୍ଠୋ ସୀଲଟ୍ଠୋ ସଂୱରଟ୍ଠୋ’’ତି ନିରୁତ୍ତିନୟେନ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ତୟିଦଂ ପାରିପୂରିତୋ ଅତିସୟତୋ ୱା ସୀଲଂ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ସୀଲୱା, ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥା ଚ ସୀଲୱା ହୋତି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖାପଦସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ୟୋ ନଂ ପାତି ରକ୍ଖତି, ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତି ଆପାୟିକାଦୀହି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ସଂୱରଣଂ ସଂୱରୋ, କାୟୱାଚାହି ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ତେନ ସଂୱୁତୋ ପିହିତକାୟୱାଚୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ, ଇଦମସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । ୱିହରତୀତି ତଦନୁରୂପୱିହାରସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ହେଟ୍ଠା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସ୍ସ, ଉପରି ୱିସେସାନଂ ୟୋଗସ୍ସ ଚ ଉପକାରକଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲତୋ ଅଚୱନଧମ୍ମତାପରିଦୀପନଂ । ସମାଦାୟାତି ସିକ୍ଖାପଦାନଂ ଅନୱସେସତୋ ଆଦାନପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖତୀତି ସିକ୍ଖାୟ ସମଙ୍ଗିଭାୱପରିଦୀପନଂ । ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସିକ୍ଖିତବ୍ବଧମ୍ମପରିଦୀପନଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – କିଲେସାନଂ ବଲୱଭାୱତୋ, ପାପକିରିୟାୟ ସୁକରଭାୱତୋ, ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ଚ ଦୁକ୍କରଭାୱତୋ ବହୁକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅପାୟେସୁ ପତନସୀଲୋତି ପାତୀ, ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ । ଅନିଚ୍ଚତାୟ ୱା ଭୱାଦୀସୁ କମ୍ମୱେଗକ୍ଖିତ୍ତୋ ଘଟୀୟନ୍ତଂ ୱିୟ ଅନୱଟ୍ଠାନେନ ପରିବ୍ଭମନତୋ ଗମନସୀଲୋତି ପାତୀ, ମରଣୱସେନ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି ସତ୍ତନିକାୟେ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ପତନସୀଲୋତି ୱା ପାତୀ, ସତ୍ତସନ୍ତାନୋ ଚିତ୍ତମେୱ ୱା । ତଂ ପାତିନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଚିତ୍ତସ୍ସ ହି ୱିମୋକ୍ଖେନ ସତ୍ତୋ ‘‘ୱିମୁତ୍ତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତୱୋଦାନା ସତ୍ତା ୱିସୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦), ‘‘ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୨୮) ଚ ।

ଅଥ ୱା ଅୱିଜ୍ଜାଦିହେତୁନା ସଂସାରେ ପତତି ଗଚ୍ଛତି ପୱତ୍ତତୀତି ପାତି, ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନଂ ସନ୍ଧାୱତଂ ସଂସରତ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୨୪) ହି ୱୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ସତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସତ୍ତୟତୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ, ‘‘କଣ୍ଠେକାଲୋ’’ତିଆଦୀନଂ ୱିୟ ସମାସସିଦ୍ଧି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଥ ୱା ପାତେତି ୱିନିପାତେତି ଦୁକ୍ଖେହୀତି ପାତି, ଚିତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ‘‘ଚିତ୍ତେନ ନିୟ୍ୟତୀ ଲୋକୋ, ଚିତ୍ତେନ ପରିକସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୬୨) । ତସ୍ସ ପାତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ଏତେନାତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ପତତି ୱା ଏତେନ ଅପାୟଦୁକ୍ଖେ ସଂସାରଦୁକ୍ଖେ ଚାତି ପାତି, ତଣ୍ହାଦିସଂକିଲେସା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି – ‘‘ତଣ୍ହା ଜନେତି ପୁରିସଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୫୫-୫୭), ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ ପୁରିସୋ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୧୫, ୧୦୫) ଚାଦି । ତତୋ ପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ ।

ଅଥ ୱା ପତତି ଏତ୍ଥାତି ପାତି, ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାନି ଆୟତନାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି – ‘‘ଛସୁ ଲୋକୋ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ, ଛସୁ କୁବ୍ବତି ସନ୍ଥୱ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୭୧) । ତତୋ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନସଙ୍ଖାତପାତିତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ଅଥ ୱା ପାତୋ ୱିନିପାତୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ପାତୀ, ସଂସାରୋ । ତତୋ ମୋକ୍ଖୋତି ପାତିମୋକ୍ଖୋ ।

ଅଥ ୱା ସବ୍ବଲୋକାଧିପତିଭାୱତୋ ଧମ୍ମିସ୍ସରୋ ଭଗୱା ପତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ମୁଚ୍ଚତି ଏତେନାତି ମୋକ୍ଖୋ । ପତିନୋ ମୋକ୍ଖୋ ତେନ ପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ସବ୍ବଗୁଣାନଂ ୱା ତମ୍ମୂଲଭାୱତୋ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ପତି ଚ, ସୋ ୟଥାୱୁତ୍ତଟ୍ଠେନ ମୋକ୍ଖୋ ଚାତି ପତିମୋକ୍ଖୋ, ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତିଆଦିମେତଂ ମୁଖମେତ’’ନ୍ତି ୱିତ୍ଥାରୋ ।

ଅଥ ୱା ପଇତି ପକାରେ, ଅତୀତି ଅଚ୍ଚନ୍ତତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତସ୍ମା ପକାରେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ଇଦଞ୍ହି ସୀଲଂ ସୟଂ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ସମାଧିସହିତଂ ପଞ୍ଞାସହିତଞ୍ଚ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଚ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ମୋକ୍ଖେତି ମୋଚେତୀତି ପାତିମୋକ୍ଖଂ । ପତି ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖୋ, ତମ୍ହା ତମ୍ହା ୱୀତିକ୍କମଦୋସତୋ ପଚ୍ଚେକଂ ମୋକ୍ଖୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ମୋକ୍ଖୋତି ୱା ନିବ୍ବାନଂ, ତସ୍ସ ମୋକ୍ଖସ୍ସ ପଟିବିମ୍ବଭୂତୋତି ପତିମୋକ୍ଖୋ । ସୀଲସଂୱରୋ ହି ସୂରିୟସ୍ସ ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱିୟ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଉଦୟଭୂତୋ ତପ୍ପଟିଭାଗୋ ଚ ୟଥାରହଂ ସଂକିଲେସନିବ୍ବାପନତୋ । ପତିମୋକ୍ଖୋ ଏୱ ପାତିମୋକ୍ଖୋ । ପତିୱତ୍ତତି ମୋକ୍ଖେତି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱା ପତିମୋକ୍ଖଂ, ପତିମୋକ୍ଖମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସଂୱରତି ପିଦହତି ଏତେନାତି ସଂୱରୋ, ପାତିମୋକ୍ଖମେୱ ସଂୱରୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତତୋ ତତୋ ୱୀତିକ୍କମିତବ୍ବତୋ ୱିରତିୟୋ ଚେତନା ଚ । ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ସମନ୍ନାଗତୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ୱିଭଙ୍ଗେ –

‘‘ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ଉପେତୋ ହୋତି ସମୁପେତୋ ଉପାଗତୋ ସମୁପାଗତୋ ଉପପନ୍ନୋ ସମୁପପନ୍ନୋ ସମନ୍ନାଗତୋ, ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୫୧୧) ।

ୱିହରତୀତି ଇରିୟାପଥୱିହାରେନ ୱିହରତି ଇରୀୟତି ୱତ୍ତତି ।

ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଳୁଦାନାଦିମିଚ୍ଛାଜୀୱସ୍ସ କାୟପାଗବ୍ଭିୟାଦୀନଞ୍ଚ ଅକରଣେନ ସବ୍ବସୋ ଅନାଚାରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘କାୟିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ ୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଭିକ୍ଖୁସାରୁପ୍ପଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା, ୱେସିୟାଦିଅଗୋଚରଂ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ପିଣ୍ଡପାତାଦିଅତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେନ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ।

ଅପିଚ ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥରି ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ସଗାରୱୋ ସପ୍ପତିସ୍ସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁନିୱତ୍ଥୋ ସୁପାରୁତୋ ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋ ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଜାଗରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ପୱିୱିତ୍ତୋ ଅସଂସଟ୍ଠୋ ଆଭିସମାଚାରିକେସୁ ସକ୍କଚ୍ଚକାରୀ ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରବହୁଲୋ ୱିହରତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଆଚାରସମ୍ପନ୍ନୋ ।

ଗୋଚରୋ ପନ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋତି ତିୱିଧୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋ, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଅସୁତଂ ସୁଣାତି, ସୁତଂ ପରିୟୋଦାପେତି, କଙ୍ଖଂ ୱିତରତି, ଦିଟ୍ଠିଂ ଉଜୁଂ କରୋତି, ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତି, ୟଞ୍ଚ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତୋ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ୱଡ୍ଢତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରୋ।

ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅନ୍ତରଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱୀଥିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ୟୁଗମତ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱୁତୋୱ ଗଚ୍ଛତି, ନ ହତ୍ଥିଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅସ୍ସଂ, ନ ରଥଂ, ନ ପତ୍ତିଂ, ନ ଇତ୍ଥିଂ, ନ ପୁରିସଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଅଧୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ, ନ ଦିସାୱିଦିସଂ ପେକ୍ଖମାନୋ ଗଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଆରକ୍ଖଗୋଚରୋ।

ଉପନିବନ୍ଧଗୋଚରୋ ପନ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ୟତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପନିବନ୍ଧତି, ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘କୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ଗୋଚରୋ ସକୋ ପେତ୍ତିକୋ ୱିସୟୋ, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୨) ।

ତତ୍ଥ ଉପନିସ୍ସୟଗୋଚରସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଇତରେସଂ ୱସେନେତ୍ଥ ଗୋଚରୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତି ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ଆଚାରସମ୍ପତ୍ତିୟା, ଇମାୟ ଚ ଗୋଚରସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋ ।

ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକତ୍ତା ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଅସ୍ସତିୟା ଅସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ଆପନ୍ନସେଖିୟଅକୁସଲଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦାଦିଭେଦେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସନସୀଲୋ । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ପରମାଣୁମତ୍ତଂ ୱଜ୍ଜଂ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିୟୋଜନପମାଣାଧିକୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧସିନେରୁପବ୍ବତରାଜସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ୟୋପି ସବ୍ବଲହୁକଂ ଦୁବ୍ଭାସିତମତ୍ତଂ ପାରାଜିକସଦିସଂ କତ୍ୱା ପସ୍ସତି, ଅୟମ୍ପି ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୁ ଭୟଦସ୍ସାୱୀ ନାମ । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତଂ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବଥା ସବ୍ବଂ ଅନୱସେସଂ ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି, ପୱତ୍ତତି ପରିପୂରେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକାତି ଅତିୱିୟ କିଲେସାନଂ ସଲ୍ଲେଖନୀ, ତେସଂ ତନୁଭାୱାୟ ପହାନାୟ ୟୁତ୍ତରୂପା । ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟାତି ଚେତସୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକାନଂ ନୀୱରଣାନଂ ଦୂରୀଭାୱକରଣେନ ଚେତୋୱିୱରଣସଙ୍ଖାତାନଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାନଂ ସପ୍ପାୟା, ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସ୍ସେୱ ୱା ୱିୱରଣାୟ ପାକଟୀକରଣାୟ ୱା ସପ୍ପାୟା ଉପକାରିକାତି ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ।

ଇଦାନି ୟେନ ନିବ୍ବିଦାଦିଆୱହନେନ ଅୟଂ କଥା ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକା ଚେତୋୱିୱରଣସପ୍ପାୟା ଚ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟାତି ଏକଂସେନେୱ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ । ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ଚ ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ ଚ । ଉପସମାୟାତି ସବ୍ବକିଲେସୂପସମାୟ । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ସବ୍ବସ୍ସାପି ଅଭିଞ୍ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ଅଭିଜାନନାୟ । ସମ୍ବୋଧାୟାତି ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ବୋଧାୟ । ନିବ୍ବାନାୟାତି ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନାୟ । ଏତେସୁ ହି ଆଦିତୋ ତୀହି ପଦେହି ୱିପସ୍ସନା ୱୁତ୍ତା, ଦ୍ୱୀହି ମଗ୍ଗୋ, ଦ୍ୱୀହି ନିବ୍ବାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମଥୱିପସ୍ସନା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନୋ ଅୟଂ ସବ୍ବୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ ଦସକଥାୱତ୍ଥୁଲାଭିନୋ ସିଜ୍ଝତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଇଦାନି ତଂ କଥଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ନ ଇଚ୍ଛୋ, ତସ୍ସ କଥା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା, ଅପ୍ପିଚ୍ଛଭାୱପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ ପାପିଚ୍ଛୋ ମହିଚ୍ଛୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ପୁଗ୍ଗଲା । ତେସୁ ଅତ୍ତନା ୟଥାଲଦ୍ଧେନ ଲାଭେନ ଅତିତ୍ତୋ ଉପରୂପରି ଲାଭଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛୋ ନାମ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଚତୁବ୍ଭି ଅଟ୍ଠଜ୍ଝଗମା, ଅଟ୍ଠଭି ଚାପି ସୋଳସ ।

ସୋଳସଭି ଚ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ, ଅତ୍ରିଚ୍ଛଂ ଚକ୍କମାସଦୋ ।

ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୫.୧୦୩) ।

‘‘ଅତ୍ରିଚ୍ଛା ଅତିଲୋଭେନ, ଅତିଲୋଭମଦେନ ଚା’’ତି ଚ ॥ (ଜା॰ ୧.୨.୧୬୮) ।

ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକନିକାମୟତାୟ ଅସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ପାପିଚ୍ଛୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତତ୍ଥ କତମା କୁହନା ? ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକସନ୍ନିସ୍ସିତସ୍ସ ପାପିଚ୍ଛସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତସ୍ସ ପଚ୍ଚୟପ୍ପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନ ୱା ସାମନ୍ତଜପ୍ପିତେନ ୱା ଇରିୟାପଥସ୍ସ ୱା ଅଠପନା’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୬୧) ।

ସନ୍ତଗୁଣସମ୍ଭାୱନାଧିପ୍ପାୟୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଅମତ୍ତଞ୍ଞୂ ମହିଚ୍ଛୋ। ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା ସମାନୋ ‘ସୀଲୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’ତି ଇଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦି (ୱିଭ॰ ୮୫୧) ।

ଦୁତ୍ତପ୍ପିୟତାୟ ହିସ୍ସ ୱିଜାତମାତାପି ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦ୍ଦୋ ଚ, ମହିଚ୍ଛୋ ଚାପି ପୁଗ୍ଗଲୋ ।

ସକଟେହି ପଚ୍ଚୟେ ଦେନ୍ତୁ, ତୟୋପେତେ ଅତପ୍ପିୟା’’ତି ॥

ଏତେ ପନ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦୟୋ ଦୋସେ ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସନ୍ତଗୁଣନିଗୂହନାଧିପ୍ପାୟୋ ପଟିଗ୍ଗହଣେ ଚ ମତ୍ତଞ୍ଞୂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ । ସୋ ଅତ୍ତନି ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତୁକାମତାୟ ସଦ୍ଧୋ ସମାନୋ ‘‘ସଦ୍ଧୋତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି, ସୀଲୱା, ବହୁସ୍ସୁତୋ, ପୱିୱିତ୍ତୋ, ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ, ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି, ସମାହିତୋ, ପଞ୍ଞୱା ସମାନୋ ‘‘ପଞ୍ଞୱାତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂ’’ତି ନ ଇଚ୍ଛତି ।

ସ୍ୱାୟଂ ପଚ୍ଚୟପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛୋତି ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ତତ୍ଥ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ପଚ୍ଚୟଦାୟକଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଥାମଞ୍ଚ ଓଲୋକେତ୍ୱା ସଚେପି ହି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ ହୋତି, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦାୟକସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଚେ ଅପ୍ପୋ, ଦାୟକୋ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସ ୱସେନ ଅପ୍ପମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ଚେ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଞତ୍ୱା ପମାଣୟୁତ୍ତମେୱ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱରୂପୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଅନୁପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଲାଭଂ ଥାୱରଂ କରୋତି, ଦାୟକାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେତି । ଧୁତଙ୍ଗସମାଦାନସ୍ସ ପନ ଅତ୍ତନି ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଜାନାପେତୁକାମୋ ଧୁତଙ୍ଗପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ୟୋ ଅତ୍ତନୋ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ପରିୟତ୍ତିଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ୟୋ ପନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୋ ହୁତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ସୋତାପନ୍ନାଦିଭାୱଂ ଜାନାପେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟଂ ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛୋ। ଏୱମେତେସଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛାନଂ ୟା ଅପ୍ପିଚ୍ଛତା, ତସ୍ସା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରଆନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ରିଚ୍ଛାଦିଭେଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛାଚାରସ୍ସ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥା।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥାତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ସକେନ ଅତ୍ତନା ଲଦ୍ଧେନ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ଅଥ ୱା ୱିସମଂ ପଚ୍ଚୟିଚ୍ଛଂ ପହାୟ ସମଂ ତୁଟ୍ଠି, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ସନ୍ତେନ ୱା ୱିଜ୍ଜମାନେନ ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ଅତୀତଂ ନାନୁସୋଚନ୍ତୋ, ନପ୍ପଜପ୍ପମନାଗତଂ ।

ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ସମ୍ମା ୱା ଞାୟେନ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୱିଧିନା ପଚ୍ଚୟେହି ତୁଟ୍ଠି ସନ୍ତୁଟ୍ଠି । ଅତ୍ଥତୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । କଥଂ? ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ, ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ।

ତତ୍ରାୟଂ ପଭେଦୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ପକତିଦୁବ୍ବଲୋ ୱା ହୋତି ଆବାଧଜରାଭିଭୂତୋ ୱା, ଗରୁଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ କିଲମତି, ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ, ଇଦଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ଅନୁରୂପଂ, ଇଦଂ ଗିଲାନାନଂ ଦୁବ୍ବଲାନଂ, ଇଦଂ ଅପ୍ପଲାଭୀନଂ ୱା ହୋତୂ’’ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଙ୍କାରକୂଟାଦିତୋ ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ କତ୍ୱା ତେସଂ ୱା ପୁରାଣଚୀୱରାନି ଗହେତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଲୂଖଂ ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗାଳ୍ହଂ ରୋଗାତଙ୍କଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପାୟଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଚିରପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଅନୁରୂପୋ’’ତି ଚୀୱରଂ ୱିୟ ତେସଂ ଦତ୍ୱା, ତେସଂ ୱା ସନ୍ତକଂ ଗହେତ୍ୱା, ଅତ୍ତନା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା, ମିସ୍ସକାହାରଂ ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତି ମନାପଂ ୱା ଅମନାପଂ ୱା ଅନ୍ତମସୋ ତିଣକୁଟିକାପି ତିଣସନ୍ଥାରକମ୍ପି, ସୋ ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ସୁନ୍ଦରତରଂ ୱା ପାପୁଣାତି, ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଆବାଧିକୋ ହୋତି ଦୁବ୍ବଲୋ ୱା, ସୋ ବ୍ୟାଧିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ପକତିୱିରୁଦ୍ଧଂ ୱା ସେନାସନଂ ଲଭତି, ୟତ୍ଥସ୍ସ ୱସତୋ ଅଫାସୁ ହୋତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ସନ୍ତକେ ସପ୍ପାୟସେନାସନେ ୱସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ସୁନ୍ଦରଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ‘‘ପଣୀତସେନାସନଂ ପମାଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି, ମହାପୁଞ୍ଞତାୟ ୱା ଲେଣମଣ୍ଡପକୂଟାଗାରାଦୀନି ପଣୀତସେନାସନାନି ଲଭତି, ସୋ ତାନି ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ତୁସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ତେଲେନ ଅତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା, ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା, ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ମହାପୁଞ୍ଞୋ ବହୁଂ ତେଲମଧୁଫାଣିତାଦିପଣୀତଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ଚୀୱରାଦୀନି ୱିୟ ଚିରପବ୍ବଜିତାଦୀନଂ ଦତ୍ୱା ତେସଂ ଆଭତେନ ୟେନ କେନଚି ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ମୁତ୍ତହରୀତକଂ, ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଚସ୍ସ ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନପି ରୋଗୋ ୱୂପସମ୍ମତି, ‘‘ମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତଂ, ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତତ୍ଥ ତେ ୟାୱଜୀୱଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଚତୁମଧୁରଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋ ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ସୋ ଏୱଂପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପି ସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥତୋ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ’’ତି । ଇତରୀତରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଆନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ, ତପ୍ପଟିପକ୍ଖସ୍ସ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାଦିଭେଦସ୍ସ ଇଚ୍ଛାପକତତ୍ତସ୍ସ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା ସନ୍ତୁଟ୍ଠିକଥା। ଇତୋ ପରାସୁପି କଥାସୁ ଏସେୱ ନୟୋ, ୱିସେସମତ୍ତମେୱ ୱକ୍ଖାମ ।

ପୱିୱେକକଥାତି ଏତ୍ଥ କାୟୱିୱେକୋ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଉପଧିୱିୱେକୋତି ତୟୋ ୱିୱେକା । ତେସୁ ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ନିସୀଦତି, ଏକୋ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି, ଏକୋ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଏକୋ ପଟିକ୍କମତି, ଏକୋ ଅଭିକ୍କମତି, ଏକୋ ଚଙ୍କମଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ଏକୋ ଚରତି, ଏକୋ ୱିହରତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଗଣସଙ୍ଗଣିକଂ ପହାୟ ୱିୱିତ୍ତୱାସୋ କାୟୱିୱେକୋ ନାମ । ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ପନ ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ନାମ । ନିବ୍ବାନଂ ଉପଧିୱିୱେକୋ ନାମ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘କାୟୱିୱେକୋ ଚ ୱିୱେକଟ୍ଠକାୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମାଭିରତାନଂ, ଚିତ୍ତୱିୱେକୋ ଚ ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତାନଂ ପରମୱୋଦାନପ୍ପତ୍ତାନଂ, ଉପଧିୱିୱେକୋ ଚ ନିରୁପଧୀନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱିସଙ୍ଖାରଗତାନ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୫୭) ।

ୱିୱେକୋୟେୱ ପୱିୱେକୋ, ପୱିୱେକପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ପୱିୱେକକଥା।

ଅସଂସଗ୍ଗକଥାତି ଏତ୍ଥ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋତି ପଞ୍ଚ ସଂସଗ୍ଗା । ତେସୁ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ଗାମେ ୱା ନିଗମେ ୱା ଇତ୍ଥୀ ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତା’’ତି, ସୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣସୱନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସୱନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ନ ହେୱ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁଣାତି, ଅପିଚ ଖୋ ସାମଂ ପସ୍ସତି ଇତ୍ଥିଂ ଅଭିରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ପାସାଦିକଂ ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତଂ, ସୋ ତଂ ଦିସ୍ୱା ସଂସୀଦତି ୱିସୀଦତି, ନ ସକ୍କୋତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ, ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ ହୀନାୟାୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ୱିସଭାଗାରମ୍ମଣଦସ୍ସନେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ ଦସ୍ସନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ଦିସ୍ୱା ପନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲାପସଲ୍ଲାପୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନୋ କିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସମୁଲ୍ଲପନସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ସହଜଗ୍ଘନାଦୀନିପି ଏତେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ତନୋ ପନ ସନ୍ତକଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ମାତୁଗାମସ୍ସ ଦତ୍ୱା ୱା ଅଦତ୍ୱା ୱା ତେନ ଦିନ୍ନସ୍ସ ୱନଭଙ୍ଗିୟାଦିନୋ ପରିଭୋଗୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ ସମ୍ଭୋଗସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ମାତୁଗାମସ୍ସ ହତ୍ଥଗ୍ଗାହାଦିୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନକିଲେସସନ୍ଥୱୋ କାୟସଂସଗ୍ଗୋ ନାମ । ୟୋପି ଚେସ –

‘‘ଗିହୀହି ସଂସଟ୍ଠୋ ୱିହରତି ଅନନୁଲୋମିକେନ ସଂସଗ୍ଗେନ ସହସୋକୀ ସହନନ୍ଦୀ ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ, ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋ, ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅତ୍ତନା ଉୟ୍ୟୋଗଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୩; ମହାନି॰ ୧୬୪) –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ଅନନୁଲୋମିକୋ ଗିହିସଂସଗ୍ଗୋ, ୟୋ ଚ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହିପି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସଂସଗ୍ଗୋ, ତଂ ସବ୍ବଂ ପହାୟ ୟ୍ୱାୟଂ ସଂସାରେ ଥିରତରଂ ସଂୱେଗଂ, ସଙ୍ଖାରେସୁ ତିବ୍ବଂ ଭୟସଞ୍ଞଂ, ସରୀରେ ପଟିକୂଲସଞ୍ଞଂ, ସବ୍ବାକୁସଲେସୁ ଜିଗୁଚ୍ଛାପୁବ୍ବଙ୍ଗମଂ ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ, ସବ୍ବକିରିୟାସୁ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ସବ୍ବଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେତ୍ୱା କମଲଦଲେ ଜଲବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅଲଗ୍ଗଭାୱୋ, ଅୟଂ ସବ୍ବସଂସଗ୍ଗପ୍ପଟିପକ୍ଖତାୟ ଅସଂସଗ୍ଗୋ । ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ଅସଂସଗ୍ଗକଥା।

ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥାତି ଏତ୍ଥ ୱୀରସ୍ସ ଭାୱୋ, କମ୍ମନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ, ୱିଧିନା ଈରୟିତବ୍ବଂ ପୱତ୍ତେତବ୍ବନ୍ତି ୱା ୱୀରିୟଂ, ୱୀରିୟଞ୍ଚ ତଂ ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଆରମ୍ଭନଂ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ । ସ୍ୱାୟଂ କାୟିକୋ ଚେତସିକୋ ଚାତି ଦୁୱିଧୋ, ଆରମ୍ଭଧାତୁ, ନିକ୍କମଧାତୁ, ପରକ୍କମଧାତୁ ଚାତି ତିୱିଧୋ; ସମ୍ମପ୍ପଧାନୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ । ସୋ ସବ୍ବୋପି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ଗମନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କିଲେସଂ ଠାନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି; ଠାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନିସଜ୍ଜଂ, ନିସଜ୍ଜାୟ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ସୟନଂ ପାପୁଣିତୁଂ ନ ଦେତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଅଜପଦେନ ଦଣ୍ଡେନ କଣ୍ହସପ୍ପଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ, ତିଖିଣେନ ଅସିନା ଅମିତ୍ତଂ ଗୀୱାୟ ପହରନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ୱୀରିୟବଲେନ ନିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତସ୍ସେୱଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟସ୍ସ ୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱୀରିୟାରମ୍ଭକଥା।

ସୀଲକଥାଦୀସୁ ଦୁୱିଧଂ ସୀଲଂ ଲୋକିୟଂ ଲୋକୁତ୍ତରଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟଂ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ମଗ୍ଗସୀଲଂ ଫଲସୀଲଞ୍ଚ । ତଥା ୱିପସ୍ସନାୟ ପାଦକଭୂତା ସହ ଉପଚାରେନ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ଲୋକିୟୋ ସମାଧି, ମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ପନେତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରୋ ସମାଧି ନାମ । ତଥା ପଞ୍ଞାପି ଲୋକିୟା ସୁତମୟା ଚିନ୍ତାମୟା ଝାନସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଞ୍ଚ । ୱିସେସତୋ ପନେତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା ଗହେତବ୍ବା, ଲୋକୁତ୍ତରା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଫଲପଞ୍ଞା ଚ । ୱିମୁତ୍ତୀପି ଅରିୟଫଲୱିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଅପରେ ପନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତୀନମ୍ପି ୱସେନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନମ୍ପି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ । ଇତି ଇମେସଂ ସୀଲାଦୀନଂ ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱିଧିନା ଅନେକାକାରୱୋକାରଆନିସଂସୱିଭାୱନୱସେନ ଚେୱ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାଦୀନଂ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନୱସେନ ଚ ପୱତ୍ତା କଥା, ତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତା କଥା ୱା ସୀଲାଦିକଥା ନାମ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅତ୍ତନା ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥଞ୍ଚ ପରେସଂ କତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୨; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୭୦) ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନ, ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୪୪; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) ଚ ଆଦିୱଚନତୋ ସୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ପରେସମ୍ପି ତଦତ୍ଥାୟ ହିତଜ୍ଝାସୟେନ ପୱତ୍ତେତବ୍ବା ତଥାରୂପୀ କଥା, ୟା ଇଧ ଅଭିସଲ୍ଲେଖିକାଦିଭାୱେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତା ଅପ୍ପିଚ୍ଛକଥାଦୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାରକସ୍ସେୱ ହି କଥା ୱିସେସତୋ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧିନୀ । ତଥା ହି ୱକ୍ଖତି ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖଂ…ପେ॰ … ଅକସିରଲାଭୀ’’ତି ।

ଏୱରୂପାୟାତି ଈଦିସାୟ, ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ । ନିକାମଲାଭୀତି ୟଥିଚ୍ଛିତଲାଭୀ ୟଥାରୁଚିଲାଭୀ, ସବ୍ବକାଲଂ ଇମା କଥା ସୋତୁଂ ୱିଚାରେତୁଞ୍ଚ ୟଥାସୁଖଂ ଲଭନ୍ତୋ । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ଅକସିରଲାଭୀତି ୱିପୁଲଲାଭୀ ।

ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋତି ପଗ୍ଗହିତୱୀରିୟୋ । ଅକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ପହାନାୟାତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପଜହନତ୍ଥାୟ । କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନନ୍ତି କୁଚ୍ଛିତାନଂ ସଲନାଦିଅତ୍ଥେନ ଅନୱଜ୍ଜଟ୍ଠେନ ଚ କୁସଲାନଂ ସହୱିପସ୍ସନାନଂ ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମାନଂ । ଉପସମ୍ପଦାୟାତି ସମ୍ପାଦନାୟ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦନାୟ । ଥାମୱାତି ଉସ୍ସୋଳ୍ହିସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟଥାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋତି ଥିରପରକ୍କମୋ ଅସିଥିଲୱୀରିୟୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ଅନୋରୋହିତଧୁରୋ ଅନୋସକ୍କିତୱୀରିୟୋ ।

ପଞ୍ଞୱାତି ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପଞ୍ଞୱା । ଉଦୟତ୍ଥଗାମିନିୟାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତିୟା । ଅରିୟାୟାତି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ କିଲେସେହି ଆରକା ଦୂରେ ଠିତାୟ ନିଦ୍ଦୋସାୟ । ନିବ୍ବେଧିକାୟାତି ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟାୟ । ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟଗାମିନିୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖେପନତୋ ‘‘ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସମ୍ମା ହେତୁନା ଞାୟେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟା ।

ଇମେସୁ ଚ ପନ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୀଲଂ ୱୀରିୟଂ ପଞ୍ଞା ଚ ୟୋଗିନୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ଇତରଦ୍ୱୟଂ ବାହିରଂ ଅଙ୍ଗଂ । ତଥାପି କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନେୱ ସେସଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଇଜ୍ଝତି, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେୱେତ୍ଥ ବହୂପକାରତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସେତଂ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନୋ ପାଟିକଙ୍ଖ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେତି । ତତ୍ଥ ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ଏକଂସେନ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ‘‘ସୀଲୱା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟଦେତଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲୱନ୍ତତାୟ ଭୱନଂ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏତଂ ତସ୍ସ ପାଟିକଙ୍ଖଂ, ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀ ଏକଂସେନେୱ ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ନିୟୋଜନତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ ୱିହରିସ୍ସତୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଉତ୍ତମକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତାଦିସଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟସ୍ସ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତତାଦିନା ସକଲଂ ସାସନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ଇଦାନିସ୍ସ ତତ୍ଥ ଆଦରଜାତସ୍ସ ପୁବ୍ବେ ୟେହି କାମୱିତକ୍କାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୁତତ୍ତା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନ ସମ୍ପଜ୍ଜି, ତସ୍ସ ତେସଂ ଉଜୁୱିପଚ୍ଚନୀକଭୂତତ୍ତା ଚ ଭାୱନାନୟଂ ପକାସେତ୍ୱା, ତତୋ ପରଂ ଅରହତ୍ତସ୍ସ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ, ‘‘ତେନ ଚ ପନ, ମେଘିୟ, ଭିକ୍ଖୁନା ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଉତ୍ତରି ଭାୱେତବ୍ବା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନାତି ଏୱଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସୟେନ ୟଥାୱୁତ୍ତସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ । ତେନେୱାହ ‘‘ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟା’’ତି । ଉତ୍ତରୀତି ଆରଦ୍ଧତରୁଣୱିପସ୍ସନସ୍ସ ରାଗାଦିପରିସ୍ସୟା ଚେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଭାୱେତବ୍ବା ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା ୱଡ୍ଢେତବ୍ବା ଚ ।

ଅସୁଭାତି ଏକାଦସସୁ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟଥାରହଂ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଅସୁଭଭାୱନା । ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟାତି କାମରାଗସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଅୟମତ୍ଥୋ ସାଲିଲାୟକୋପମାୟ ୱିଭାୱେତବ୍ବୋ – ଏକୋ ହି ପୁରିସୋ ଅସିତଂ ଗହେତ୍ୱା କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାଲିଖେତ୍ତେ ସାଲିୟୋ ଲାୟତି, ଅଥସ୍ସ ୱତିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗାୱୋ ପୱିସିଂସୁ । ସୋ ଅସିତଂ ଠପେତ୍ୱା, ୟଟ୍ଠିଂ ଆଦାୟ, ତେନେୱ ମଗ୍ଗେନ ଗାୱୋ ନୀହରିତ୍ୱା, ୱତିଂ ପାକତିକଂ କତ୍ୱା, ପୁନ ଅସିତଂ ଗହେତ୍ୱା ସାଲିୟୋ ଲାୟି । ତତ୍ଥ ସାଲିଖେତ୍ତଂ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ସାଲିଲାୟକୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ଅସିତଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞା, ଲାୟନକାଲୋ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମକରଣକାଲୋ, ୟଟ୍ଠି ୱିୟ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ୱତି ୱିୟ ସଂୱରୋ, ୱତିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗାୱୀନଂ ପୱିସନଂ ୱିୟ ସହସା ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖାୟ ପମାଦଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନଂ, ଅସିତଂ ଠପେତ୍ୱା, ୟଟ୍ଠିଂ ଆଦାୟ, ପୱିଟ୍ଠମଗ୍ଗେନେୱ ଗାୱୋ ନୀହରିତ୍ୱା, ୱତିଂ ପଟିପାକତିକଂ କତ୍ୱା, ପୁନ ଠିତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାଲିଲାୟନଂ ୱିୟ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ରାଗଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା, ପୁନ ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମକରଣକାଲୋତି ଇଦମେତ୍ଥ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ଏୱଂଭୂତଂ ଭାୱନାୱିଧିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସୁଭା ଭାୱେତବ୍ବା ରାଗସ୍ସ ପହାନାୟା’’ତି ।

ମେତ୍ତାତି ମେତ୍ତାକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ । ବ୍ୟାପାଦସ୍ସ ପହାନାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନକୋପସ୍ସ ପଜହନତ୍ଥାୟ । ଆନାପାନସ୍ସତୀତି ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଆନାପାନସ୍ସତି । ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିତକ୍କାନଂ ଉପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ । ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତାୟାତି ଅସ୍ମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସ୍ସ ନୱୱିଧସ୍ସ ମାନସ୍ସ ସମୁଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ । ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱତୋ ଉଦୟବ୍ବୟୱନ୍ତତୋ ପଭଙ୍ଗୁତୋ ତାୱକାଲିକତୋ ନିଚ୍ଚପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭; ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୫୬) ପୱତ୍ତଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ । ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତୀତି ଅସାରକତୋ ଅୱସୱତ୍ତନତୋ ପରତୋ ରିତ୍ତତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ଚ ‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯; ଚୂଳନି॰ ହେମକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୫୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତା ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ଚିତ୍ତେ ସଣ୍ଠହତି, ଅତିଦଳ୍ହଂ ପତିଟ୍ଠାତି । ଅନିଚ୍ଚଲକ୍ଖଣେ ହି ଦିଟ୍ଠେ ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତୀସୁ ହି ଲକ୍ଖଣେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଦିଟ୍ଠେ ଇତରଦ୍ୱୟଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞିନୋ ହି, ମେଘିୟ, ଅନତ୍ତସଞ୍ଞା ସଣ୍ଠାତୀ’’ତି । ଅନତ୍ତଲକ୍ଖଣେ ଦିଟ୍ଠେ ଅସ୍ମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକମାନୋ ସୁପ୍ପଜହୋୱ ହୋତୀତି ଆହ – ‘‘ଅନତ୍ତସଞ୍ଞୀ ଅସ୍ମିମାନସମୁଗ୍ଘାତଂ ପାପୁଣାତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେୟେୱ ଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅସୁଭାଦିଭାୱନାନୟୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୦୨) ୱୁତ୍ତନୟେନ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମେଘିୟସ୍ସ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କଚୋରେହି କୁସଲଭଣ୍ଡୁପଚ୍ଛେଦସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ଅୱିନୋଦନେ ୱିନୋଦନେ ଚ ଆଦୀନୱାନିସଂସଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଖୁଦ୍ଦାତି ହୀନା ଲାମକା । ୱିତକ୍କାତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ତୟୋ ପାପୱିତକ୍କା । ତେ ହି ସବ୍ବୱିତକ୍କେହି ପତିକିଟ୍ଠତାୟ ଇଧ ଖୁଦ୍ଦାତି ୱୁତ୍ତା ‘‘ନ ଚ ଖୁଦ୍ଦମାଚରେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୯.୩; ସୁ॰ ନି॰ ୧୪୫) ୱିୟ । ସୁଖୁମାତି ଞାତିୱିତକ୍କାଦୟୋ ଅଧିପ୍ପେତା । ଞାତିୱିତକ୍କୋ ଜନପଦୱିତକ୍କୋ ଅମରାୱିତକ୍କୋ ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ ପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋତି ଏତେ ହି ୱିତକ୍କା କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ୱିୟ ଦାରୁଣା ନ ହୋନ୍ତୀତି ଅନୋଳାରିକସଭାୱତାୟ ସୁଖୁମାତି ୱୁତ୍ତା । ଅନୁଗତାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁୱତ୍ତିତା । ୱିତକ୍କେ ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଚିତ୍ତଂ ତଦନୁଗତମେୱ ହୋତି ତସ୍ସ ଆରମ୍ମଣାଭିନିରୋପନତୋ । ‘‘ଅନୁଗ୍ଗତା’’ତିପି ପାଳି, ଅନୁଉଟ୍ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ମନସୋ ଉପ୍ପିଲାୱାତି ଚେତସୋ ଉପ୍ପିଲାୱିତତ୍ତକରା ।

ଏତେ ଅୱିଦ୍ୱା ମନସୋ ୱିତକ୍କେତି ଏତେ କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ମନୋୱିତକ୍କେ ଅସ୍ସାଦାଦୀନୱନିସ୍ସରଣତୋ ଞାତତୀରଣପହାନପରିଞ୍ଞାହି ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ । ହୁରା ହୁରଂ ଧାୱତି ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅପ୍ପହୀନମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କତ୍ତା ଅନୱଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ ‘‘କଦାଚି ରୂପେ, କଦାଚି ସଦ୍ଦେ’’ତିଆଦିନା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ଅସ୍ସାଦାଦିୱସେନ ଅପରାପରଂ ଧାୱତି ପରିବ୍ଭମତି । ଅଥ ୱା ହୁରା ହୁରଂ ଧାୱତି ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଅପରିଞ୍ଞାତୱିତକ୍କତ୍ତା ତନ୍ନିମିତ୍ତାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ୱସେନ ପରିବ୍ଭମନମାନସୋ ଇଧଲୋକତୋ ପରଲୋକଂ ଆଦାନନିକ୍ଖେପେହି ଅପରାପରଂ ଧାୱତି ସଂସରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତେ ଚ ୱିଦ୍ୱା ମନସୋ ୱିତକ୍କେତି ଏତେ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେ କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ମନୋୱିତକ୍କେ ଅସ୍ସାଦାଦିତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଜାନନ୍ତୋ । ଆତାପିୟୋତି ୱୀରିୟୱା । ସଂୱରତୀତି ପିଦହତି । ସତିମାତି ସତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅନୁଗ୍ଗତେତି ଦୁଲ୍ଲଭୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏତେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ମନୋୱିତକ୍କେ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପିଲାୱିତହେତୁତାୟ ମନସୋ ଉପ୍ପିଲାୱେ ୱିଦ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମଦେୱ ଜାନନ୍ତୋ, ତସ୍ସ ସହାୟଭୂତାନଂ ସମ୍ମାୱାୟାମସତୀନଂ ଅତ୍ଥିତାୟ ଆତାପିୟୋ ସତିମା ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଆୟତିଂ ଉପ୍ପତ୍ତିରହେ ଅନୁଗ୍ଗତେ ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଏୱ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଂୱରତି, ଞାଣସଂୱରୱସେନ ପିଦହତି, ଆଗମନପଥଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦତି, ଏୱଂଭୂତୋ ଚ ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପବୋଧେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଅରିୟସାୱକୋ ଅରହତ୍ତାଧିଗମେନ ଅସେସଂ, ଅନୱସେସଂ ଏତେ କାମୱିତକ୍କାଦିକେ ପଜହାସି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦୀତି । ଏତ୍ଥାପି ‘‘ଅନୁଗତେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଉଦ୍ଧତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦୁତିୟେ କୁସିନାରାୟନ୍ତି କୁସିନାରାୟଂ ନାମ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ନଗରେ । ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେତି ୟଥା ହି ଅନୁରାଧପୁରସ୍ସ ଥୂପାରାମୋ, ଏୱଂ କୁସିନାରାୟ ଉୟ୍ୟାନଂ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମଦିସାୟ ହୋତି । ୟଥା ଥୂପାରାମତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପାଚୀନମୁଖୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଉୟ୍ୟାନତୋ ସାଲପନ୍ତି ପାଚୀନମୁଖା ଗନ୍ତ୍ୱା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ଉପୱତ୍ତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲରାଜୂନଂ ସାଲୱନେ । ଅରଞ୍ଞକୁଟିକାୟନ୍ତି ସାଲପନ୍ତିୟା ଅୱିଦୂରେ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛସଞ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ କତା କୁଟିକା, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅରଞ୍ଞକୁଟିକାୟଂ ୱିହରତୀ’’ତି । ତେ ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିସଙ୍ଖାନୱିରହିତା ଓସ୍ସଟ୍ଠୱୀରିୟା ପମତ୍ତୱିହାରିନୋ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦ୍ଧତା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚବହୁଲତ୍ତା ଅୱୂପସନ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ଉଦ୍ଧତା। ତୁଚ୍ଛଭାୱେନ ମାନୋ ନଳୋ ୱିୟାତି ନଳୋ, ମାନସଙ୍ଖାତୋ ଉଗ୍ଗତୋ ନଳୋ ଏତେସନ୍ତି ଉନ୍ନଳା, ଉଗ୍ଗତତୁଚ୍ଛମାନାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତ୍ତଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦିଚାପଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ବହୁକତାୟ ୱା ଚପଲା। ଫରୁସୱାଚତାୟ ମୁଖେନ ଖରାତି ମୁଖରା। ତିରଚ୍ଛାନକଥାବହୁଲତାୟ ୱିକିଣ୍ଣା ବ୍ୟାକୁଲା ୱାଚା ଏତେସନ୍ତି ୱିକିଣ୍ଣୱାଚା। ମୁଟ୍ଠା ନଟ୍ଠା ସତି ଏତେସନ୍ତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୋ, ସତିୱିରହିତା ପମାଦୱିହାରିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞାଭାୱତୋ ଅସମ୍ପଜାନା। ଗଦ୍ଦୂହନମତ୍ତମ୍ପି କାଲଂ ଚିତ୍ତସମାଧାନସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ନ ସମାହିତାତି ଅସମାହିତା। ଲୋଲସଭାୱତ୍ତା ଭନ୍ତମିଗସପ୍ପଟିଭାଗତାୟ ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତା। ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅସଂୱରଣତୋ ଅସଞ୍ଞତିନ୍ଦ୍ରିୟତାୟ ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟା।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାଦିୱସେନ ପମାଦୱିହାରଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପମାଦୱିହାରେ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରେ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ଆଦୀନୱାନିସଂସୱିଭାୱନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅରକ୍ଖିତେନାତି ସତିଆରକ୍ଖାଭାୱେନ ଅଗୁତ୍ତେନ । କାୟେନାତି ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟେନ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ହି ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନଗ୍ଗହଣୱସେନ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପୱତ୍ତିତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଦ୍ୱାରସ୍ସ ସତିୟା ଅରକ୍ଖିତଭାୱତୋ । ସୋତୱିଞ୍ଞାଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱଂ ଛୱିଞ୍ଞାଣକାୟସ୍ସ ଅରକ୍ଖିତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟାହ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ କାୟେନା’’ତି । କେଚି ପନ ‘‘କାୟେନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୟୋଜନାୟ ସତି ୟୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅପରେ ପନ ‘‘ଅରକ୍ଖିତେନ ଚିତ୍ତେନା’’ତି ପଠନ୍ତି, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତନୟୋ ଏୱ ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନାତି ସସ୍ସତାଦିମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଦୂସିତେନ । ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂତେନାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାଲକ୍ଖଣେନ ଥିନେନ କାୟସ୍ସ ଅକଲ୍ୟତାଲକ୍ଖଣେନ ମିଦ୍ଧେନ ଚ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟେନ, ତେନ କାୟେନ ଚିତ୍ତେନାତି ୱା ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୱସଂ ମାରସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୀତି କିଲେସମାରାଦିକସ୍ସ ସବ୍ବସ୍ସପି ମାରସ୍ସ ୱସଂ ୟଥାକାମକରଣୀୟତଂ ଉପଗଚ୍ଛତି, ତେସଂ ୱିସୟଂ ନାତିକ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇମାୟ ହି ଗାଥାୟ ଭଗୱା ୟେ ସତିଆରକ୍ଖାଭାୱେନ ସବ୍ବସୋ ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତା, ୟୋନିସୋମନସିକାରସ୍ସ ହେତୁଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ଅଭାୱତୋ ଅୟୋନିସୋ ଉମ୍ମୁଜ୍ଜନେନ ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ୱିପରିୟେସଗାହିନୋ, ତତୋ ଏୱ କୁସଲକିରିୟାୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭାଭାୱତୋ କୋସଜ୍ଜାଭିଭୂତା ସଂସାରୱଟ୍ଟତୋ ସୀସଂ ନ ଉକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତୀତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପମାଦୱିହାରଗରହାମୁଖେନ ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ତସ୍ମା ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ୟସ୍ମା ଅରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ମାରସ୍ସ ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ହୁତ୍ୱା ସଂସାରେୟେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ସତିସଂୱରେନ ମନଚ୍ଛଟ୍ଠାନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ରକ୍ଖଣେନ ପିଦହନେନ ରକ୍ଖିତଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସ । ଚିତ୍ତେ ହି ରକ୍ଖିତେ ଚକ୍ଖାଦିଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ରକ୍ଖିତାନେୱ ହୋନ୍ତୀତି । ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋତି ୟସ୍ମା ମିଚ୍ଛାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ତଥା ତଥା ଅୟୋନିସୋ ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ନାନାୱିଧାନି ମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନାନି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତେନ ଚିତ୍ତେନ ମାରସ୍ସ ୟଥାକାମକରଣୀୟୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍କପ୍ପାଦିସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରୋ ଅସ୍ସ, ଝାନାଦିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ କରେୟ୍ୟ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିପୁରେକ୍ଖାରୋତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପଗୋଚରତାୟ ୱିଧୂତମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନୋ ପୁରେତରଂୟେୱ କମ୍ମସ୍ସକତାଲକ୍ଖଣଂ, ତତୋ ୟଥାଭୂତଞାଣଲକ୍ଖଣଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୀଲସମାଧୀସୁ ୟୁତ୍ତୋ ପୟୁତ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଞତ୍ୱାନ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ସମପଞ୍ଞାସାୟ ଆକାରେହି ଉପ୍ପାଦନିରୋଧଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣମଧିଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଭଙ୍ଗାନୁପସ୍ସନାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ, ଥିନମିଦ୍ଧାଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେତି, ଏୱଂ ସୋ ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝାନଂ କିଲେସାନଂ ପଠମମେୱ ପହୀନତ୍ତା ଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଥିନମିଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଗତେନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନତୋ ତଦେକଟ୍ଠାନଂ ମାନାଦୀନମ୍ପି ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ଭିନ୍ନକିଲେସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ତିୱିଧଦୁକ୍ଖତାୟୋଗେନ ଦୁଗ୍ଗତିସଙ୍ଖାତା ସବ୍ବାପି ଗତିୟୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱମୂଲତ୍ତା ଜହେ, ପଜହେୟ୍ୟ । ତାସଂ ପରଭାଗେ ନିବ୍ବାନେ ପତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଗୋପାଲକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ତତିୟେ କୋସଲେସୂତି କୋସଲା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ‘‘କୋସଲା’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି, ତେସୁ କୋସଲେସୁ ଜନପଦେ । ଚାରିକଂ ଚରତୀତି ଅତୁରିତଚାରିକାୱସେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରତି । ମହତାତି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ମହତା, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନପି ମହତା । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନାତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞସଂହତେନ ସମଣଗଣେନ । ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଏକତୋ । ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମାତି ମଗ୍ଗତୋ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା । ଅଞ୍ଞତରଂ ରୁକ୍ଖମୂଲନ୍ତି ଘନପତ୍ତସାଖାୱିଟପସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ସନ୍ଦଚ୍ଛାୟସ୍ସ ମହତୋ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ମୂଲଂ ।

ଅଞ୍ଞତରୋ ଗୋପାଲକୋତି ଏକୋ ଗୋଗଣରକ୍ଖକୋ, ନାମେନ ପନ ନନ୍ଦୋ ନାମ । ସୋ କିର ଅଡ୍ଢୋ ମହଦ୍ଧନୋ ମହାଭୋଗୋ, ୟଥା କେଣିୟୋ ଜଟିଲୋ ପବ୍ବଜ୍ଜାୱସେନ, ଏୱଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଗୋୟୂଥଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଗୋପାଲକତ୍ତେନ ରାଜପୀଳଂ ଅପହରନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ କୁଟୁମ୍ବଂ ରକ୍ଖତି । ସୋ କାଲେନ କାଲଂ ପଞ୍ଚ ଗୋରସେ ଗହେତ୍ୱା, ମହାସେଟ୍ଠିସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସତ୍ଥାରଂ ପସ୍ସତି, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ସତ୍ଥାରଂ ୟାଚତି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସେୱ ଞାଣପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ଅଗନ୍ତ୍ୱା, ଅପରଭାଗେ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ପରିୱୁତୋ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ, ‘‘ଇଦାନିସ୍ସ ଞାଣଂ ପରିପକ୍କ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି ତସ୍ସ ଆଗମନଂ ଆଗମୟମାନୋ । ନନ୍ଦୋପି ଖୋ ‘‘ସତ୍ଥା କିର ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଇତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା, ହଟ୍ଠତୁଟ୍ଠୋ ୱେଗେନ ଗନ୍ତ୍ୱା, ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି, ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ତାହଂ ପାୟାସଦାନମଦାସି, ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଭଗୱା ଅନୁମୋଦନଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନଂ ଖୋ ତଂ ଗୋପାଲକଂ ଭଗୱା ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେସି…ପେ॰… ଉଟ୍ଠାୟାସନା ପକ୍କାମୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ସନ୍ଦସ୍ସେସୀତି ‘‘ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା, ଇମେ ଧମ୍ମା ଅକୁସଲା’’ତିଆଦିନା କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ କମ୍ମୱିପାକେ ଇଧଲୋକପରଲୋକେ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥାୱସାନେ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ସମ୍ମା ଦସ୍ସେସି । ସମାଦପେସୀତି ‘‘ସଚ୍ଚାଧିଗମାୟ ଇମେ ନାମ ଧମ୍ମା ଅତ୍ତନି ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବା’’ତି ସୀଲାଦିଧମ୍ମେ ସମ୍ମା ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ତେସୁ ତଂ ପତିଟ୍ଠପେସି । ସମୁତ୍ତେଜେସୀତି ତେ ଧମ୍ମା ସମାଦିନ୍ନା ଅନୁକ୍କମେନ ଭାୱିୟମାନା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ହୁତ୍ୱା ତିକ୍ଖୱିସଦା ୟଥା ଖିପ୍ପଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆୱହନ୍ତି, ତଥା ସମ୍ମା ଉତ୍ତେଜେସି ସମ୍ମଦେୱ ତେଜେସି । ସମ୍ପହଂସେସୀତି ଭାୱନାୟ ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସଭାୱଦସ୍ସନେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପମୋଦାପନୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପହଂସେସି । ଅପିଚେତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେସୁ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ସମ୍ମୋହୱିନୋଦନେନ ସନ୍ଦସ୍ସନଂ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ପମାଦାପନୋଦନେନ ସମାଦପନଂ, ଚିତ୍ତସ୍ସାଲସିୟାପତ୍ତିୱିନୋଦନେନ ସମୁତ୍ତେଜନଂ, ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିସିଦ୍ଧିୟା ସମ୍ପହଂସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସୋ ଭଗୱତୋ ସାମୁକ୍କଂସିକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠହି । ଅଧିୱାସେସୀତି ତେନ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚେନ ‘‘ଅଧିୱାସେତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ନିମନ୍ତିତୋ କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗଂ ଅଚୋପେନ୍ତୋ ଚିତ୍ତେନେୱ ଅଧିୱାସେସି ସାଦିୟି । ତେନେୱାହ ‘‘ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନା’’ତି ।

ଅପ୍ପୋଦକପାୟାସନ୍ତି ନିରୁଦକପାୟାସଂ । ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱାତି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ସଜ୍ଜେତ୍ୱା । ନୱଞ୍ଚ ସପ୍ପିନ୍ତି ନୱନୀତଂ ଗହେତ୍ୱା ତାୱଦେୱ ୱିଲୀନଂ ମଣ୍ଡସପ୍ପିଞ୍ଚ ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱା । ସହତ୍ଥାତି ଆଦରଜାତୋ ସହତ୍ଥେନେୱ ପରିୱିସନ୍ତୋ । ସନ୍ତପ୍ପେସୀତି ପଟିୟତ୍ତଂ ଭୋଜନଂ ଭୋଜେସି । ସମ୍ପୱାରେସୀତି ‘‘ଅଲଂ ଅଲ’’ନ୍ତି ୱାଚାୟ ପଟିକ୍ଖିପାପେସି । ଭୁତ୍ତାୱିନ୍ତି କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ । ଓନୀତପତ୍ତପାଣିନ୍ତି ପତ୍ତତୋ ଅପନୀତପାଣିଂ, ‘‘ଧୋତପତ୍ତପାଣି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଧୋତପତ୍ତହତ୍ଥନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନୀଚନ୍ତି ଅନୁଚ୍ଚଂ ଆସନଂ ଗହେତ୍ୱା ଆସନେୟେୱ ନିସୀଦନଂ ଅରିୟଦେସୱାସୀନଂ ଚାରିତ୍ତଂ, ସୋ ପନ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଉପଚାରୱସେନ ପଞ୍ଞତ୍ତସ୍ସ ଦାରୁଫଲକାସନସ୍ସ ସମୀପେ ନିସୀଦି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତିଆଦି ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ କତଂ ଅନୁମୋଦନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ। ସୋ କିର ସତ୍ତାହଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ୱସାପେତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପୱତ୍ତେସି । ସତ୍ତମେ ପନ ଦିୱସେ ଅପ୍ପୋଦକପାୟାସଦାନଂ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଞାଣପରିପାକାଭାୱତୋ ଅନୁମୋଦନମେୱ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ସୀମନ୍ତରିକାୟାତି ସୀମନ୍ତରେ, ତସ୍ସ ଗାମସ୍ସ ଅନ୍ତରଂ । ଗାମୱାସିନୋ କିର ଏକଂ ତଳାକଂ ନିସ୍ସାୟ ତେନ ସଦ୍ଧିଂ କଲହଂ ଅକଂସୁ । ସୋ ତେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ତଂ ତଳାକଂ ଗଣ୍ହି । ତେନ ବଦ୍ଧାଘାତୋ ଏକୋ ପୁରିସୋ ତଂ ସତ୍ଥୁ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଦୂରଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ନିୱତ୍ତାହି ଉପାସକା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଦସ୍ସନୂପଚାରସମତିକ୍କମା ଦସନଖସମୋଧାନସମୁଜ୍ଜଲଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ସିରସି ପଗ୍ଗୟ୍ହ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗାମାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅରଞ୍ଞପ୍ପଦେସେ ଏକକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ସରେନ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ମାରେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତସ୍ସ…ପେ॰… ୱୋରୋପେସୀ’’ତି । କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ଓହୀୟିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ତଥା ମତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତୋ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନଂ ଅରିୟସାୱକଂ ନନ୍ଦଂ ମାରେନ୍ତେନ ପୁରିସେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ବହୁଲଂ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ, ତସ୍ମା ୟଂ ଚୋରେହି ଚ ୱେରୀହି ଚ କତ୍ତବ୍ବଂ, ତତୋପି ଘୋରତରଂ ଇମେସଂ ସତ୍ତାନଂ ମିଚ୍ଛାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଦିସୋ ଦିସନ୍ତି ଦୂସକୋ ଦୂସନୀୟଂ ଚୋରୋ ଚୋରଂ, ଦିସ୍ୱାତି ୱଚନସେସୋ । ୟଂ ତଂ କୟିରାତି ୟଂ ତସ୍ସ ଅନୟବ୍ୟସନଂ କରେୟ୍ୟ, ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଏକୋ ଏକସ୍ସ ମିତ୍ତଦୁବ୍ଭୀ ଚୋରୋ ପୁତ୍ତଦାରଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁଗୋମହିଂସାଦୀସୁ ଅପରଜ୍ଝନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ଅପରଜ୍ଝତି, ତମ୍ପି ତଥେୱ ଅତ୍ତନି ଅପରଜ୍ଝନ୍ତଂ ଚୋରଂ ଦିସ୍ୱା, ୱେରୀ ୱା ପନ କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ବଦ୍ଧୱେରଂ ୱେରିଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ କକ୍ଖଳତାୟ ଦାରୁଣତାୟ ୟଂ ତସ୍ସ ଅନୟବ୍ୟସନଂ କରେୟ୍ୟ, ପୁତ୍ତଦାରଂ ୱା ପୀଳେୟ୍ୟ, ଖେତ୍ତାଦୀନି ୱା ନାସେୟ୍ୟ, ଜୀୱିତା ୱା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ଦସସୁ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ ମିଚ୍ଛାଠପିତତ୍ତା ମିଚ୍ଛାପଣିହିତଂ ଚିତ୍ତଂ ପାପିୟୋ ନଂ ତତୋ କରେ, ନଂ ପୁରିସଂ ପାପତରଂ ତତୋ କରେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ହି ଦିସୋ ୱା ୱେରୀ ୱା ଦିସସ୍ସ ୱା ୱେରିନୋ ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଦୁକ୍ଖଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ୱା କରେୟ୍ୟ । ଇଦଂ ପନ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ ମିଚ୍ଛାଠପିତଂ ଚିତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପେତି, ଅତ୍ତଭାୱସତସହସ୍ସେସୁପି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଖିପିତ୍ୱା ସୀସମସ୍ସ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେତୀତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ୟକ୍ଖପହାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ କପୋତକନ୍ଦରାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ୱିହାରେ । ତସ୍ମିଂ କିର ପବ୍ବତକନ୍ଦରେ ପୁବ୍ବେ ବହୂ କପୋତା ୱସିଂସୁ, ତେନ ସା ପବ୍ବତକନ୍ଦରା ‘‘କପୋତକନ୍ଦରା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅପରଭାଗେ ତତ୍ଥ କତୱିହାରୋପି ‘‘କପୋତକନ୍ଦରା’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କପୋତକନ୍ଦରାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ୱିହାରେ’’ତି । ଜୁଣ୍ହାୟ ରତ୍ତିୟାତି ସୁକ୍କପକ୍ଖରତ୍ତିୟଂ । ନୱୋରୋପିତେହି କେସେହୀତି ଅଚିରଓହାରିତେହି କେସେହି, ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚେତଂ କରଣୱଚନଂ । ଅବ୍ଭୋକାସେତି ୟତ୍ଥ ଉପରିଚ୍ଛଦନଂ ପରିକ୍ଖେପୋ ୱା ନତ୍ଥି, ତାଦିସେ ଆକାସଙ୍ଗଣେ ।

ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ, ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ନୀଲୁପ୍ପଲୱଣ୍ଣୋ । ଉଭୋପି ପନ ତେ ମହାଥେରା ଉଦିଚ୍ଚବ୍ରାହ୍ମଣଜଚ୍ଚା କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାଧିକଂ ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅଭିନୀହାରସମ୍ପନ୍ନା ଛଳଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତା ମହାଖୀଣାସୱା ସମାପତ୍ତିଲାଭିନୋ ସତ୍ତସଟ୍ଠିୟା ସାୱକପାରମିଞାଣାନଂ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ଏତଂ କପୋତକନ୍ଦରୱିହାରଂ ଉପସୋଭୟନ୍ତା ଏକଂ କନକଗୁହଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ସୀହା ୱିୟ, ଏକଂ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିଂ ଓତିଣ୍ଣା ଦ୍ୱେ ବ୍ୟଗ୍ଘା ୱିୟ, ଏକଂ ସୁପୁପ୍ଫିତସାଲୱନଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ଛଦ୍ଦନ୍ତନାଗରାଜାନୋ ୱିୟ, ଏକଂ ସିମ୍ବଲିୱନଂ ପୱିଟ୍ଠା ଦ୍ୱେ ସୁପଣ୍ଣରାଜାନୋ ୱିୟ, ଏକଂ ନରୱାହନୟାନଂ ଅଭିରୁଳ୍ହା ଦ୍ୱେ ୱେସ୍ସୱଣା ୱିୟ, ଏକଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲସିଲାସନଂ ଅଭିନିସିନ୍ନା ଦ୍ୱେ ସକ୍କା ୱିୟ, ଏକୱିମାନବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଦ୍ୱେ ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ ୱିୟ, ଏକସ୍ମିଂ ଗଗନଟ୍ଠାନେ ଠିତାନି ଦ୍ୱେ ଚନ୍ଦମଣ୍ଡଲାନି ୱିୟ, ଦ୍ୱେ ସୂରିୟମଣ୍ଡଲାନି ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚିଂସୁ । ତେସୁ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦି, ଆୟସ୍ମା ପନ ସାରିପୁତ୍ତୋ ସମାପଜ୍ଜି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରଂ ସମାଧିନ୍ତି ଉପେକ୍ଖାବ୍ରହ୍ମୱିହାରସମାପତ୍ତିଂ । କେଚି ‘‘ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ଆରୁପ୍ପପାଦକଂ ଫଲସମାପତ୍ତି’’ନ୍ତି । ଇମା ଏୱ ହି ତିସ୍ସୋ କାୟରକ୍ଖଣସମତ୍ଥା ସମାପତ୍ତିୟୋ । ତତ୍ଥ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିୟା ସମାଧିପରିୟାୟସମ୍ଭୱୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୱ, ପଚ୍ଛିମଂୟେୱ ପନ ଆଚରିୟା ୱଣ୍ଣେନ୍ତି । ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ୟକ୍ଖସମାଗମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଭୱନଂ ଗନ୍ତୁଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଟିଭାତି ମନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାତି ମମ । ମନ୍ତି ହି ପଟିସଦ୍ଦୟୋଗେନ ସାମିଅତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଇମସ୍ସ ସୀସେ ପହାରଂ ଦାତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ କିର ପୁରିମଜାତିୟଂ ଥେରେ ବଦ୍ଧାଘାତୋ, ତେନସ୍ସ ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସି । ଇତରୋ ପନ ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋ, ତସ୍ମା ତଂ ପଟିସେଧେନ୍ତୋ ‘‘ଅଲଂ ସମ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ମା ଆସାଦେସୀତି ମା ଘଟ୍ଟେସି, ମା ପହାରଂ ଦେହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଳାରୋତି ଉଳାରେହି ଉତ୍ତମେହି ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ।

ଅନାଦିୟିତ୍ୱାତି ଆଦରଂ ଅକତ୍ୱା, ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ୟସ୍ମା ପନ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂ ୟକ୍ଖଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା’’ତି । ସୀସେ ପହାରଂ ଅଦାସୀତି ସବ୍ବଥାମେନ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତୋୱ ସୀସେ ଖଟକଂ ଅଦାସି, ମୁଦ୍ଧନି ମୁଟ୍ଠିଘାତଂ ଅକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତାୱ ମହାତି ଥାମମହତ୍ତେନ ତତ୍ତକଂ ମହନ୍ତୋ ପହାରୋ ଅହୋସି । ତେନ ପହାରେନାତି ତେନ ପହାରେନ କରଣଭୂତେନ । ସତ୍ତରତନନ୍ତି ପମାଣମଜ୍ଝିମସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ରତନେନ ସତ୍ତରତନଂ । ନାଗନ୍ତି ହତ୍ଥିନାଗଂ । ଓସାଦେୟ୍ୟାତି ପଥୱିୟଂ ଓସୀଦାପେୟ୍ୟ ନିମୁଜ୍ଜାପେୟ୍ୟ । ‘‘ଓସାରେୟ୍ୟା’’ତିପି ପାଠୋ, ଚୁଣ୍ଣୱିଚୁଣ୍ଣଂ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମରତନନ୍ତି ଅଡ୍ଢେନ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପୂରଣାନି ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମାନି, ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମାନି ରତନାନି ପମାଣଂ ଏତସ୍ସାତି ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମରତନୋ, ତଂ ଅଡ୍ଢଟ୍ଠମରତନଂ । ମହନ୍ତଂ ପବ୍ବତକୂଟନ୍ତି କେଲାସକୂଟପ୍ପମାଣଂ ୱିପୁଲଂ ଗିରିକୂଟଂ । ପଦାଲେୟ୍ୟାତି ସକଲିକାକାରେନ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ । ଅପି ଓସାଦେୟ୍ୟ, ଅପି ପଦାଲେୟ୍ୟାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ତାୱଦେୱ ଚସ୍ସ ସରୀରେ ମହାପରିଳାହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ସୋ ୱେଦନାତୁରୋ ଆକାସେ ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭୂମିୟଂ ପତି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ଅଟ୍ଠସଟ୍ଠିସହସ୍ସାଧିକୟୋଜନସତସହସ୍ସୁବ୍ବେଧଂ ସିନେରୁମ୍ପି ପବ୍ବତରାଜାନଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତୀ ଚତୁନହୁତାଧିକଦ୍ୱିୟୋଜନସତସହସ୍ସବହଲା ମହାପଥୱୀ ତଂ ପାପସତ୍ତଂ ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ୱିୟ ୱିୱରମଦାସି । ଅୱୀଚିତୋ ଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା କନ୍ଦନ୍ତଂୟେୱ ତଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ସୋ କନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତୋ ପତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଚ ପନ ସୋ ୟକ୍ଖୋ ‘ଡୟ୍ହାମି ଡୟ୍ହାମୀ’ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ମହାନିରୟଂ ଅପତାସୀତି । ତତ୍ଥ ଅପତାସୀତି ଅପତି ।

କିଂ ପନ ସୋ ୟକ୍ଖତ୍ତଭାୱେନେୱ ନିରୟଂ ଉପଗଚ୍ଛୀତି ? ନ ଉପଗଚ୍ଛି, ୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ପାପକମ୍ମଂ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ବଲେନ ୟକ୍ଖତ୍ତଭାୱେ ମହନ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱି । ୟଂ ପନ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ, ତେନ ଚୁତିଅନନ୍ତରଂ ନିରୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି । ଥେରସ୍ସ ପନ ସମାପତ୍ତିବଲେନ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତସରୀରସ୍ସ ନ କୋଚି ୱିକାରୋ ଅହୋସି । ସମାପତ୍ତିତୋ ଅୱୁଟ୍ଠିତକାଲେ ହି ତଂ ୟକ୍ଖୋ ପହରି, ତଥା ପହରନ୍ତଂ ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁନା ଦିସ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଉପସଙ୍କମି, ଉପସଙ୍କମନସମକାଲମେୱ ଚ ଧମ୍ମସେନାପତି ସମାପତ୍ତିତୋ ଉଟ୍ଠାସି । ଅଥ ନଂ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ସରୀରୱୁତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛି, ସୋପିସ୍ସ ବ୍ୟାକାସି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ…ପେ॰… ଅପି ଚ ମେ ସୀସଂ ଥୋକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଥୋକଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଥୋକଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ମଧୁରକଜାତଂ ୱିୟ ମେ ସୀସଂ ଦୁକ୍ଖିତଂ, ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁକ୍ଖାଧିଟ୍ଠାନଞ୍ହି ସୀସଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସୀସେ ଥୋକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । କଥଂ ପନ ସମାପତ୍ତିବଲେନ ସରୀରେ ଉପତ୍ଥମ୍ଭିତେ ଥେରସ୍ସ ସୀସେ ଥୋକମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ଅହୋସୀତି ? ଅଚିରେନେୱ ୱୁଟ୍ଠିତତ୍ତା । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ଅପଞ୍ଞାୟମାନଦୁକ୍ଖଞ୍ହି କାୟନିସ୍ସିତତ୍ତା ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗତସ୍ସ ମକସାଦିଜନିତଂ ୱିୟ ପଟିବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଥୋକଂ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ ।

‘‘ମହାବଲେନ ୟକ୍ଖେନ ତଥା ସବ୍ବୁସ୍ସାହେନ ପହଟେ ସରୀରେପି ୱିକାରୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନେନ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ମହାନୁଭାୱତାୟ ୱିଭାୱିତାୟ ସୋପିସ୍ସ ‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଆୱୁସୋ ମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା’’ତିଆଦିନା ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱମହନ୍ତତାପକାସନାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟାହଙ୍କାରାଦିମଲାନଂ ସୁପ୍ପହୀନତଂ ଦୀପେତି । ପଂସୁପିସାଚକମ୍ପି ନ ପସ୍ସାମାତି ସଙ୍କାରକୂଟାଦୀସୁ ୱିଚରଣକଖୁଦ୍ଦକପେତମ୍ପି ନ ପସ୍ସାମ । ଇତି ଅଧିଗମପ୍ପିଚ୍ଛାନଂ ଅଗ୍ଗଭୂତୋ ମହାଥେରୋ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅନାୱଜ୍ଜନେନ ତେସଂ ଅଦସ୍ସନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ତେନେୱାହ ‘‘ଏତରହୀ’’ତି ।

ଭଗୱା ପନ ୱେଳୁୱନେ ଠିତୋ ଉଭିନ୍ନଂ ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଇମଂ କଥାସଲ୍ଲାପଂ ଦିବ୍ବସୋତେନ ଅସ୍ସୋସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅସ୍ସୋସି ଖୋ ଭଗୱା’’ତିଆଦି, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ସମାପତ୍ତିବଲୂପଗତଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱମହନ୍ତତଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ତାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତିଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସେଲୂପମଂ ଚିତ୍ତଂ, ଠିତଂ ନାନୁପକମ୍ପତୀତି ୟସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଘନସିଲାମୟପବ୍ବତୂପମଂ ସବ୍ବେସଂ ଇଞ୍ଜନାନଂ ଅଭାୱତୋ ୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟାୱ ଠିତଂ ସବ୍ବେହିପି ଲୋକଧମ୍ମେହି ନାନୁପକମ୍ପତି ନ ପୱେଧତି । ଇଦାନିସ୍ସ ଅକମ୍ପନାକାରଂ ସଦ୍ଧିଂ କାରଣେନ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୱିରତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୱିରତ୍ତଂ ରଜନୀୟେସୂତି ୱିରାଗସଙ୍ଖାତେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ରଜନୀୟେସୁ ରାଗୁପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତେସୁ ସବ୍ବେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ୱିରତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନରାଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କୋପନେୟ୍ୟେତି ପଟିଘଟ୍ଠାନୀୟେ ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ଆଘାତୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ନ କୁପ୍ପତି ନ ଦୁସ୍ସତି ନ ୱିକାରଂ ଆପଜ୍ଜତି । ୟସ୍ସେୱଂ ଭାୱିତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତାଦିଭାୱାୱହନଭାୱେନ ଭାୱିତଂ । କୁତୋ ତଂ ଦୁକ୍ଖମେସ୍ସତୀତି ତଂ ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲଂ କୁତୋ ସତ୍ତତୋ ସଙ୍ଖାରତୋ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଗମିସ୍ସତି, ନ ତାଦିସସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ନାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ କୋସମ୍ବିୟନ୍ତି କୁସୁମ୍ବେନ ନାମ ଇସିନା ୱସିତଟ୍ଠାନେ ମାପିତତ୍ତା ‘‘କୋସମ୍ବୀ’’ତି ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମକେ ନଗରେ । ଘୋସିତାରାମେତି ଘୋସିତସେଟ୍ଠିନା କାରିତେ ଆରାମେ । ଭଗୱା ଆକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତୀତି ଭଗୱା ସମ୍ବାଧପ୍ପତ୍ତୋ ୱିହରତି । କିଂ ପନ ଭଗୱତୋ ସମ୍ବାଧୋ ଅତ୍ଥି, ସଂସଗ୍ଗୋ ୱାତି ? ନତ୍ଥି । ନ ହି କୋଚି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନିଚ୍ଛାୟ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଦୁରାସଦା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଅନୁପଲିତ୍ତତ୍ତା । ହିତେସିତାୟ ପନ ସତ୍ତେସୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ମୁତ୍ତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞାନୁରୂପଂ ଚତୁରୋଘନିତ୍ଥରଣତ୍ଥଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମନଂ ଅଧିୱାସେତି, ସୟଞ୍ଚ ମହାକରୁଣାସମୁସ୍ସାହିତୋ କାଲଞ୍ଞୂ ହୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମତି, ଇଦଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣଂ, ଅୟମିଧ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ଇଧ ପନ କୋସମ୍ବିକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଲହଜାତାନଂ ସତ୍ଥା ଦୀଘୀତିସ୍ସ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ୱତ୍ଥୁଂ ଆହରିତ୍ୱା, ‘‘ନ ହି ୱେରେନ ୱେରାନି, ସମ୍ମନ୍ତୀଧ କୁଦାଚନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ପ॰ ୫; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୩୭; ମହାୱ॰ ୪୬୪) ଓୱାଦଂ ଅଦାସି, ତଂ ଦିୱସଂ ତେସଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ରତ୍ତି ୱିଭାତା । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଭଗୱା ତମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେସି, ତଂ ଦିୱସମ୍ପି ତେସଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତାନଂୟେୱ ରତ୍ତି ୱିଭାତା । ତତିୟଦିୱସେପି ଭଗୱା ତମେୱ ୱତ୍ଥୁଂ କଥେସି, ଅଥଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ଏୱମାହ – ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରମନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତୁ, ମୟମେତେନ ଭଣ୍ଡନେନ କଲହେନ ୱିଗ୍ଗହେନ ୱିୱାଦେନ ପଞ୍ଞାୟିସ୍ସାମା’’ତି । ସତ୍ଥା ‘‘ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତା ଖୋ ଇମେ ମୋଘପୁରିସା ନ ଦାନିମେ ସକ୍କା ସଞ୍ଞାପେତୁଂ, ନତ୍ଥି ଚେତ୍ଥ ସଞ୍ଞାପେତବ୍ବା, ୟଂନୂନାହଂ ଏକଚାରିକୱାସଂ ୱସେୟ୍ୟଂ, ଏୱଂ ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ କଲହତୋ ଓରମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ଏୱଂ ତେହି କଲହକାରକେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକୱିହାରେ ୱାସଂ ୱିନେତବ୍ବାଭାୱତୋ ଉପାସକାଦୀହି ଉପସଙ୍କମନଞ୍ଚ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ଆକିଣ୍ଣୋ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ନ ସୁଖଂ, ଅନାରାଧିତଚିତ୍ତତାୟ ନ ଇଟ୍ଠନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନେୱାହ ‘‘ନ ଫାସୁ ୱିହରାମୀ’’ତି । ୱୂପକଟ୍ଠୋତି ପୱିୱେକଟ୍ଠୋ ଦୂରୀଭୂତୋ । ତଥା ଚିନ୍ତେତ୍ୱାୱ ଭଗୱା ପାତୋୱ ସରୀରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା କୋସମ୍ବିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ଗନ୍ତ୍ୱା କୋସଲରଟ୍ଠେ ପାଲିଲେୟ୍ୟକେ ୱନସଣ୍ଡେ ଭଦ୍ଦସାଲମୂଲେ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ…ପେ॰… ଭଦ୍ଦସାଲମୂଲେ’’ତି । ତତ୍ଥ ସାମନ୍ତି ସୟଂ । ସଂସାମେତ୍ୱାତି ପଟିସାମେତ୍ୱା । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ଏତ୍ଥାପି ସାମନ୍ତି ପଦଂ ଆନେତ୍ୱା ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଉପଟ୍ଠାକେତି କୋସମ୍ବିନଗରୱାସିନୋ ଘୋସିତସେଟ୍ଠିଆଦିକେ ଉପଟ୍ଠାକେ, ୱିହାରେ ଚ ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ।

ଏୱଂ ଗତେ ସତ୍ଥରି ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ସତ୍ଥା ଏକକୋୱ ଗତୋ, ମୟଂ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସାମା’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ, ୟଦା ଭଗୱା ସାମଂ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକେ ଚ ଅନପଲୋକେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଅଦୁତିୟୋ ଗଚ୍ଛତି, ତଦା ଏକଚାରଂ ଚରିତୁଂ ଭଗୱତୋ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ସାୱକେନ ନାମ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ, ତସ୍ମା ନ ଇମେସୁ ଦିୱସେସୁ ଭଗୱା ଅନୁଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ନିୱାରେସି, ସୟମ୍ପି ନାନୁଗଚ୍ଛି ।

ଅନୁପୁବ୍ବେନାତି ଅନୁକ୍କମେନ, ଗାମନିଗମପଟିପାଟିୟା ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ‘‘ଏକଚାରୱାସଂ ତାୱ ୱସମାନଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ବାଲକଲୋଣକାରଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଭଗୁତ୍ଥେରସ୍ସ ସକଲଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚେୱ ତିୟାମଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଏକଚାରୱାସେ ଆନିସଂସଂ କଥେତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ତେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ତଂ ତତ୍ଥେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ସମଗ୍ଗୱାସଂ ୱସମାନେ ତୟୋ କୁଲପୁତ୍ତେ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି ପାଚୀନୱଂସମିଗଦାୟଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେସମ୍ପି ସକଲରତ୍ତିଂ ସମଗ୍ଗୱାସେ ଆନିସଂସଂ କଥେତ୍ୱା ତେପି ତତ୍ଥେୱ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଏକକୋୱ ପାଲିଲେୟ୍ୟଗାମଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ । ପାଲିଲେୟ୍ୟଗାମୱାସିନୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ପାଲିଲେୟ୍ୟଗାମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ରକ୍ଖିତୱନସଣ୍ଡୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ପଣ୍ଣସାଲଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ଥ ଭଗୱା ୱସତୂ’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ୱାସୟିଂସୁ । ଭଦ୍ଦସାଲୋତି ପନ ତତ୍ଥେକୋ ମନାପୋ ଭଦ୍ଦକୋ ସାଲରୁକ୍ଖୋ, ଭଗୱା ତଂ ଗାମଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱନସଣ୍ଡେ ପଣ୍ଣସାଲସମୀପେ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପାଲିଲେୟ୍ୟକେ ୱିହରତି ରକ୍ଖିତୱନସଣ୍ଡେ ଭଦ୍ଦସାଲମୂଲେ’’ତି ।

ହତ୍ଥିନାଗୋତି ମହାହତ୍ଥୀ ୟୂଥପତି । ହତ୍ଥିକଲଭେହୀତି ହତ୍ଥିପୋତକେହି । ହତ୍ଥିଚ୍ଛାପେହୀତି ଖୀରୂପଗେହି ଦହରହତ୍ଥିପୋତକେହି, ୟେ ‘‘ଭିଙ୍କା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଛିନ୍ନଗ୍ଗାନୀତି ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ତେହି ହତ୍ଥିଆଦୀହି ଛିନ୍ନଗ୍ଗାନି ଖାଦିତାୱସେସାନି ଖାଣୁସଦିସାନି ଖାଦତି । ଓଭଗ୍ଗୋଭଗ୍ଗନ୍ତି ତେନ ହତ୍ଥିନାଗେନ ଉଚ୍ଚଟ୍ଠାନତୋ ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ପାତିତଂ । ଅସ୍ସ ସାଖାଭଙ୍ଗନ୍ତି ଏତସ୍ସ ସନ୍ତକଂ ସାଖାଭଙ୍ଗଂ ତେ ଖାଦନ୍ତି । ଆୱିଲାନୀତି ତେହି ପଠମତରଂ ଓତରିତ୍ୱା ପିୱନ୍ତେହି ଆଲୁଳିତତ୍ତା ଆୱିଲାନି କଦ୍ଦମମିସ୍ସାନି ପାନୀୟାନି ପିୱତି । ଓଗାହାତି ତିତ୍ଥତୋ । ‘‘ଓଗାହ’’ନ୍ତିପି ପାଳି । ଅସ୍ସାତି ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ । ଉପନିଘଂସନ୍ତିୟୋତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତିୟୋ, ଉପନିଘଂସିୟମାନୋପି ଅତ୍ତନୋ ଉଳାରଭାୱେନ ନ କୁଜ୍ଝତି, ତେନ ତା ତଂ ଘଂସନ୍ତିୟେୱ । ୟୂଥାତି ହତ୍ଥିଘଟା ।

ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୋ କିର ହତ୍ଥିନାଗୋ ୟୂଥୱାସେ ଉକ୍କଣ୍ଠିତୋ ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ଘଟସହସ୍ସେନ ନିବ୍ବାପିତସନ୍ତାପୋ ୱିୟ ନିବ୍ବୁତୋ ହୁତ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଅଟ୍ଠାସି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱତ୍ତସୀସେ ଠତ୍ୱା ଭଦ୍ଦସାଲସ୍ସ ପଣ୍ଣସାଲାୟ ଚ ସମନ୍ତତୋ ଅପ୍ପହରିତକଂ କତ୍ୱା ସାଖାଭଙ୍ଗେହି ସମ୍ମଜ୍ଜତି, ଭଗୱତୋ ମୁଖଧୋୱନଂ ଦେତି, ନ୍ହାନୋଦକଂ ଆହରତି, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଦେତି, ଅରଞ୍ଞତୋ ମଧୁରାନି ଫଲାନି ଆହରିତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଉପନେତି, ସତ୍ଥା ତାନି ପରିଭୁଞ୍ଜତି। ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ ସୋ ହତ୍ଥିନାଗୋ ୟସ୍ମିଂ ପଦେସେ ଭଗୱା ୱିହରତି, ତଂ ପଦେସଂ ଅପ୍ପହରିତଞ୍ଚ କରୋତି, ସୋଣ୍ଡାୟ ଭଗୱତୋ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି । ସୋଣ୍ଡାୟ ଦାରୂନି ଆହରିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଘଂସିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଦାରୂନି ଜାଲାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପାସାଣଖଣ୍ଡାନି ତାପେତ୍ୱା ତାନି ଦଣ୍ଡକେହି ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ସୋଣ୍ଡିୟଂ ଖିପିତ୍ୱା ଉଦକସ୍ସ ତତ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଭଗୱା ‘‘ହତ୍ଥିନାଗୋ ମମ ନ୍ହାନଂ ଇଚ୍ଛତୀ’’ତି ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ନ୍ହାନକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ପାନୀୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମିଂ ପନ ସୀତଲେ ସଞ୍ଜାତେ ଉପସଙ୍କମତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋଣ୍ଡାୟ ଭଗୱତୋ ପାନୀୟଂ ପରିଭୋଜନୀୟଂ ଉପଟ୍ଠାପେତୀ’’ତି ।

ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତୋ ରହୋଗତସ୍ସାତିଆଦି ଉଭିନ୍ନଂ ମହାନାଗାନଂ ୱିୱେକସୁଖପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦସ୍ସନଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଅତ୍ତନୋ ଚ ପୱିୱେକଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି କେହିଚି ଅନାକିଣ୍ଣଭାୱଲଦ୍ଧଂ କାୟୱିୱେକଂ ଜାନିତ୍ୱା, ଇତରେ ପନ ୱିୱେକା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବକାଲଂ ୱିଜ୍ଜନ୍ତିୟେୱ ।

ଇମଂଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ଚ ପୱିୱେକାଭିରତିୟା ସମାନଜ୍ଝାସୟଭାୱଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଏତଂ ଈସାଦନ୍ତସ୍ସ ରଥଈସାସଦିସଦନ୍ତସ୍ସ ହତ୍ଥିନାଗସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନାଗେନ ବୁଦ୍ଧନାଗସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ ସମେତି ସଂସନ୍ଦତି । କଥଂ ସମେତି ଚେ ? ୟଦେକୋ ରମତୀ ୱନେ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧନାଗୋ ‘‘ଅହଂ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଆକିଣ୍ଣୋ ୱିହାସି’’ନ୍ତି ପୁରିମଂ ଆକିଣ୍ଣୱିହାରଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିୱେକଂ ଉପବ୍ରୂହୟମାନୋ ଇଦାନି ୟଥା ଏକୋ ଅଦୁତିୟୋ ୱନେ ଅରଞ୍ଞେ ରମତି ଅଭିରମତି, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ହତ୍ଥିନାଗୋ ପୁବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥିଆଦୀହି ଆକିଣ୍ଣୱିହାରଂ ଜିଗୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିୱେକଂ ଉପବ୍ରୂହୟମାନୋ ଇଦାନି ଏକୋ ଅସହାୟୋ ୱନେ ଅରଞ୍ଞେ ରମତି ଅଭିରମତି । ତସ୍ମାସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନାଗେନ ସମେତି ତସ୍ସ ଚିତ୍ତେନ ସମେତୀତି କତ୍ୱା ଏକୀଭାୱରତିୟା ଏକସଦିସଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପିଣ୍ଡୋଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ପିଣ୍ଡଂ ଉଲମାନୋ ପରିୟେସମାନୋ ପବ୍ବଜିତୋତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ । ସୋ କିର ପରିଜିଣ୍ଣଭୋଗୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହୁତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଦିସ୍ୱା ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତୋ । ସୋ ମହନ୍ତଂ କପଲ୍ଲଂ ‘‘ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଗହେତ୍ୱା ଚରତି, କପଲ୍ଲପୂରଂ ୟାଗୁଂ ପିୱତି, ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜତି, ପୂୱଖଜ୍ଜକଞ୍ଚ ଖାଦତି । ଅଥସ୍ସ ମହଗ୍ଘସଭାୱଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସୁଂ । ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକଂ ନାନୁଜାନି, ହେଟ୍ଠାମଞ୍ଚେ ପତ୍ତଂ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠପେତି, ସୋ ଠପେନ୍ତୋପି ଘଂସେନ୍ତୋୱ ପଣାମେତ୍ୱା ଠପେତି, ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଘଂସେନ୍ତୋୱ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତେ କାଲେ ଘଂସନେନ ପରିକ୍ଖୀଣଂ, ନାଳିକୋଦନମତ୍ତସ୍ସେୱ ଗଣ୍ହନକଂ ଜାତଂ । ତତୋ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସୁଂ, ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ପତ୍ତତ୍ଥୱିକଂ ଅନୁଜାନି । ଥେରୋ ଅପରେନ ସମୟେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭାୱନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଇତି ସୋ ପୁବ୍ବେ ସୱିସେସଂ ପିଣ୍ଡତ୍ଥାୟ ଉଲତୀତି ପିଣ୍ଡୋଲୋ, ଗୋତ୍ତେନ ପନ ଭାରଦ୍ୱାଜୋତି ଉଭୟଂ ଏକତୋ କତ୍ୱା ‘‘ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଆରଞ୍ଞକୋତି ଗାମନ୍ତସେନାସନପଟିକ୍ଖିପନେନ ଅରଞ୍ଞେ ନିୱାସୋ ଅସ୍ସାତି ଆରଞ୍ଞକୋ, ଆରଞ୍ଞକଧୁତଙ୍ଗଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ତଥା ଭିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାନଂ ଆମିସପିଣ୍ଡାନଂ ପାତୋ ପିଣ୍ଡପାତୋ, ପରେହି ଦିନ୍ନାନଂ ପିଣ୍ଡାନଂ ପତ୍ତେ ନିପତନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପିଣ୍ଡପାତଂ ଉଞ୍ଛତି ତଂ ତଂ କୁଲଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ଗୱେସତୀତି ପିଣ୍ଡପାତିକୋ, ପିଣ୍ଡାୟ ୱା ପତିତୁଂ ଚରିତୁଂ ୱତମେତସ୍ସାତି ପିଣ୍ଡପାତୀ, ପିଣ୍ଡପାତୀୟେୱ ପିଣ୍ଡପାତିକୋ । ସଙ୍କାରକୂଟାଦୀସୁ ପଂସୂନଂ ଉପରି ଠିତତ୍ତା ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱିୟାତି ପଂସୁକୂଲଂ, ପଂସୁ ୱିୟ ୱା କୁଚ୍ଛିତଭାୱଂ ଉଲତି ଗଚ୍ଛତୀତି ପଂସୁକୂଲଂ, ପଂସୁକୂଲସ୍ସ ଧାରଣଂ ପଂସୁକୂଲଂ, ତଂ ସୀଲଂ ଏତସ୍ସାତି ପଂସୁକୂଲିକୋ। ସଙ୍ଘାଟିଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଅନ୍ତରୱାସକସଙ୍ଖାତାନି ତୀଣି ଚୀୱରାନି ତିଚୀୱରଂ, ତିଚୀୱରସ୍ସ ଧାରଣଂ ତିଚୀୱରଂ, ତଂ ସୀଲଂ ଏତସ୍ସାତି ତେଚୀୱରିକୋ । ଅପ୍ପିଚ୍ଛୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

ଧୁତୱାଦୋତି ଧୁତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଧୁତକିଲେସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ, କିଲେସଧୁନନକଧମ୍ମୋ ୱା । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଧୁତୋ, ନ ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ନ ଧୁତୋ, ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ନେୱ ଧୁତୋ, ନ ଧୁତୱାଦୋ, ଅତ୍ଥି ଧୁତୋ ଚେୱ, ଧୁତୱାଦୋ ଚାତି ଇଦଂ ଚତୁକ୍କଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେସୁ ୟୋ ସୟଂ ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି, ନ ପରଂ ତଦତ୍ଥାୟ ସମାଦପେତି, ଅୟଂ ପଠମୋ । ୟୋ ପନ ସୟଂ ନ ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତତି, ପରଂ ସମାଦପେତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ । ୟୋ ଉଭୟରହିତୋ, ଅୟଂ ତତିୟୋ । ୟୋ ପନ ଉଭୟସମ୍ପନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ । ଏୱରୂପୋ ଚ ଆୟସ୍ମା ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜୋତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧୁତୱାଦୋ’’ତି । ଏକଦେସସରୂପେକସେସୱସେନ ହି ଅୟଂ ନିଦ୍ଦେସୋ ୟଥା ତଂ ‘‘ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ।

ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିସମ୍ପୟୋଗତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିସମ୍ପୟୋଗତୋ ୱା ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଧିଚିତ୍ତଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ଇଧ ପନ ‘‘ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂତଂସମାପତ୍ତୀସୁ ସମାଧି ଏୱ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ଇଧ ପନ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତମନୁୟୁତ୍ତେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁନା କାଲେନ କାଲଂ ତୀଣି ନିମିତ୍ତାନି ମନସି କାତବ୍ବାନୀତି ଏତସ୍ମିଂ ଅଧିଚିତ୍ତସୁତ୍ତେ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୩) ୱିୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ପୁରିମୋୟେୱତ୍ଥୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ପିଣ୍ଡୋଲଭାରଦ୍ୱାଜସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନପରିକ୍ଖାରସମ୍ପଦାସମ୍ପନ୍ନଂ ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଏୱଂ ‘‘ଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ମମ ସାସନାନୁଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଅନୂପୱାଦୋତି ୱାଚାୟ କସ୍ସଚିପି ଅନୁପୱଦନଂ । ଅନୂପଘାତୋତି କାୟେନ କସ୍ସଚି ଉପଘାତାକରଣଂ । ପାତିମୋକ୍ଖେତି ଏତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ନାନପ୍ପକାରେହି ୱୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ । ସତ୍ତନ୍ନଂ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅୱୀତିକ୍କମଲକ୍ଖଣୋ ସଂୱରୋ । ମତ୍ତଞ୍ଞୁତାତି ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱସେନ ପମାଣଞ୍ଞୁତା । ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନନ୍ତି ୱିୱିତ୍ତଂ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନୱିରହିତଂ ସେନାସନଂ । ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଅଧିଗମାୟ ଭାୱନାନୁୟୋଗୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଅନୂପୱାଦୋତି କସ୍ସଚିପି ଉପରୁଜ୍ଝନୱଚନସ୍ସ ଅୱଦନଂ । ତେନ ସବ୍ବମ୍ପି ୱାଚସିକଂ ସୀଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅନୂପଘାତୋତି କାୟେନ କସ୍ସଚି ଉପଘାତସ୍ସ ପରୱିହେଠନସ୍ସ ଅକରଣଂ । ତେନ ସବ୍ବମ୍ପି କାୟିକଂ ସୀଲଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ୟାଦିସଂ ପନିଦଂ ଉଭୟଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନନ୍ତୋଗଧଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ – ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ ସଂୱରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଚସଦ୍ଦୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । ପାତିମୋକ୍ଖେ ଚ ସଂୱରୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଭୂତୋ ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖେତି ଅଧିକରଣେ ଭୁମ୍ମଂ । ପାତିମୋକ୍ଖେ ନିସ୍ସୟଭୂତେ ସଂୱରୋ । କୋ ପନ ସୋତି ? ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ । ଉପସମ୍ପଦୱେଲାୟଞ୍ହି ଅୱିସେସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲଂ ସମାଦିନ୍ନଂ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପାତିମୋକ୍ଖେ ଠିତସ୍ସ ତତୋ ପରଂ ଉପୱାଦୂପଘାତାନଂ ଅକରଣୱସେନ ସଂୱରୋ, ସୋ ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ ଚାତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅଥ ୱା ପାତିମୋକ୍ଖେତି ନିପ୍ଫାଦେତବ୍ବେ ଭୁମ୍ମଂ ୟଥା ‘‘ଚେତସୋ ଅୱୂପସମୋ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରପଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) । ତେନ ପାତିମୋକ୍ଖେନ ସାଧେତବ୍ବୋ ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଙ୍ଗହିତୋ ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋଇଚ୍ଚେୱ ଅତ୍ଥୋ । ସଂୱରୋତି ଇମିନା ପନ ସତିସଂୱରୋ, ଞାଣସଂୱରୋ, ଖନ୍ତିସଂୱରୋ, ୱୀରିୟସଂୱରୋତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସଂୱରାନଂ ଗହଣଂ, ପାତିମୋକ୍ଖସାଧନଂ ଇଦଂ ସଂୱରଚତୁକ୍କଂ ।

ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା ଚ ଭତ୍ତସ୍ମିନ୍ତି ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗୱିସ୍ସଜ୍ଜନାନଂ ୱସେନ ଭୋଜନେ ପମାଣଞ୍ଞୁତା । ପନ୍ତଞ୍ଚ ସୟନାସନନ୍ତି ଭାୱନାନୁକୂଲଂ ଅରଞ୍ଞରୁକ୍ଖମୂଲାଦିୱିୱିତ୍ତସେନାସନଂ । ଅଧିଚିତ୍ତେ ଚ ଆୟୋଗୋତି ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିକତ୍ତା ଉତ୍ତମତ୍ତା ଅଧିଚିତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତେ ସାଧେତବ୍ବେ ତସ୍ସ ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଭାୱନାୱସେନ ଆୟୋଗୋ । ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନନ୍ତି ଏତଂ ପରସ୍ସ ଅନୂପୱଦନଂ, ଅନୂପଘାତନଂ, ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋ, ପରିୟେସନପଟିଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ମତ୍ତଞ୍ଞୁତା, ୱିୱିତ୍ତୱାସୋ, ୟଥାୱୁତ୍ତଅଧିଚିତ୍ତାନୁୟୋଗୋ ଚ ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଓୱାଦୋ ଅନୁସିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସତ୍ତମେ ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି । ଗାଥାୟ ଅଧିଚେତସୋତି ଅଧିଚିତ୍ତୱତୋ, ସବ୍ବଚିତ୍ତାନଂ ଅଧିକେନ ଅରହତ୍ତଫଲଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପମଜ୍ଜତୋତି ନ ପମଜ୍ଜତୋ, ଅପ୍ପମାଦେନ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେସୁ ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସମନ୍ନାଗତସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମୁନିନୋତି ‘‘ୟୋ ମୁନାତି ଉଭୋ ଲୋକେ, ମୁନି ତେନ ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୯; ଚୂଳନି॰ ମେତ୍ତଗୂମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨୧) ଏୱଂ ଉଭୟଲୋକମୁନନେନ ମୋନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଞାଣଂ, ତେନ ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣସଙ୍ଖାତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ୱା ଖୀଣାସୱୋ ମୁନି ନାମ, ତସ୍ସ ମୁନିନୋ । ମୋନପଥେସୁ ସିକ୍ଖତୋତି ଅରହତ୍ତଞାଣସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମୋନସ୍ସ ପଥେସୁ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେସୁ ତୀସୁ ୱା ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖତୋ । ଇଦଞ୍ଚ ପୁବ୍ବଭାଗପ୍ପଟିପଦଂ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖୋ ହି ଅରହା, ତସ୍ମା ଏୱଂ ସିକ୍ଖତୋ, ଇମାୟ ସିକ୍ଖାୟ ମୁନିଭାୱଂ ପତ୍ତସ୍ସ ମୁନିନୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟସ୍ମା ଚ ଏତଦେୱ, ତସ୍ମା ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗଫଲଚିତ୍ତାନଂ ୱସେନ ଅଧିଚେତସୋ, ଚତୁସଚ୍ଚସମ୍ବୋଧପଟିପତ୍ତିୟଂ ଅପ୍ପମାଦୱସେନ ଅପ୍ପମଜ୍ଜତୋ, ମଗ୍ଗଞାଣସମନ୍ନାଗମେନ ମୁନିନୋତି ଏୱମେତେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ୟୁଜ୍ଜତିୟେୱ । ଅଥ ୱା ‘‘ଅପ୍ପମଜ୍ଜତୋ ସିକ୍ଖତୋ’’ତି ପଦାନଂ ହେତୁଅତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା ଅପ୍ପମଜ୍ଜନହେତୁ ସିକ୍ଖନହେତୁ ଚ ଅଧିଚେତସୋତି ।

ସୋକା ନ ଭୱନ୍ତି ତାଦିନୋତି ତାଦିସସ୍ସ ଖୀଣାସୱମୁନିନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଇଟ୍ଠୱିୟୋଗାଦିୱତ୍ଥୁକା ସୋକା ଚିତ୍ତସନ୍ତାପା ନ ହୋନ୍ତି । ଅଥ ୱା ତାଦିନୋତି ତାଦିଲକ୍ଖଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ମୁନିନୋ ସୋକା ନ ଭୱନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଉପସନ୍ତସ୍ସାତି ରାଗାଦୀନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପସମେନ ଉପସନ୍ତସ୍ସ । ସଦା ସତୀମତୋତି ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ନିଚ୍ଚକାଲଂ ସତିୟା ଅୱିରହିତସ୍ସ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଧିଚେତସୋ’’ତି ଇମିନା ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ‘‘ଅପ୍ପମଜ୍ଜତୋ’’ତି ଏତେନ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ‘‘ମୁନିନୋ ମୋନପଥେସୁ ସିକ୍ଖତୋ’’ତି ଏତେହି ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା । ‘‘ମୁନିନୋ’’ତି ୱା ଏତେନ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା, ‘‘ମୋନପଥେସୁ ସିକ୍ଖତୋ’’ତି ଏତେନ ତାସଂ ଲୋକୁତ୍ତରସିକ୍ଖାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦା, ‘‘ସୋକା ନ ଭୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ଆନିସଂସୋ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସୁନ୍ଦରୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ସକ୍କତୋତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱଣ୍ଣିତୋୟେୱ । ଅସହମାନାତି ନ ସହମାନା, ଉସୂୟନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସକ୍କାରଂ ଅସହମାନାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ସୁନ୍ଦରୀତି ତସ୍ସା ନାମଂ । ସା କିର ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବପରିବ୍ବାଜିକାସୁ ଅଭିରୂପା ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା ପରମାୟ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାୟ ସମନ୍ନାଗତା, ତେନେୱ ସା ‘‘ସୁନ୍ଦରୀ’’ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସା ଚ ଅନତୀତୟୋବ୍ବନା ଅସଂୟତସମାଚାରାୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ତେ ସୁନ୍ଦରିଂ ପରିବ୍ବାଜିକଂ ପାପକମ୍ମେ ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ । ତେ ହି ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସୟଂ ହତଲାଭସକ୍କାରା ହେଟ୍ଠା ଅକ୍କୋସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ ଆଗତନୟେନ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଉଳାରଂ ଅପରିମିତଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ପୱତ୍ତମାନଂ ଦିସ୍ୱା ଇସ୍ସାପକତା ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ତୟିଂସୁ – ମୟଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନଟ୍ଠା ହତଲାଭସକ୍କାରା, ନ ନୋ କୋଚି ଅତ୍ଥିଭାୱମ୍ପି ଜାନାତି, କିଂ ନିସ୍ସାୟ ନୁ ଖୋ ଲୋକୋ ସମଣେ ଗୋତମେ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ଉଳାରଂ ସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ଉପନେତୀତି ? ତତ୍ଥେକୋ ଆହ – ‘‘ଉଚ୍ଚାକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଅସମ୍ଭିନ୍ନାୟ ମହାସମ୍ମତପ୍ପୱେଣିୟା ଜାତୋ’’ତି, ଅପରୋ ‘‘ଅଭିଜାତିୟଂ ତସ୍ସ ଅନେକାନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ପାତୁଭୂତାନୀ’’ତି, ଅଞ୍ଞୋ ‘‘କାଲଦେୱିଲଂ ୱନ୍ଦାପେତୁଂ ଉପନୀତସ୍ସ ପାଦା ପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଜଟାସୁ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି, ଅପରୋ ‘‘ୱପ୍ପମଙ୍ଗଲକାଲେ ଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟାୟ ସୟାପିତସ୍ସ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେପି ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଜମ୍ବୁଚ୍ଛାୟା ଅପରିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି, ଅଞ୍ଞୋ ‘‘ଅଭିରୂପୋ ଦସ୍ସନୀୟୋ ପାସାଦିକୋ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା’’ତି, ଅପରୋ ‘‘ଜିଣ୍ଣାତୁରମତପବ୍ବଜିତସଙ୍ଖାତନିମିତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ସଂୱେଗଜାତୋ ଆଗାମିନଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ପହାୟ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି । ଏୱଂ ଅପରିମାଣକାଲେ ସମ୍ଭତଂ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରଂ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ନିରୁପମଂ ସଲ୍ଲେଖପ୍ପଟିପଦଂ ଅନୁତ୍ତରଞ୍ଚ ଞାଣପହାନସମ୍ପଦାଦିବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତା ଅତ୍ତନା ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ୟଥାସୁତଂ ଧରମାନଂ ତଂ ତଂ ଭଗୱତୋ ବହୁମାନକାରଣଂ କିତ୍ତେତ୍ୱା ଅବହୁମାନକାରଣଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ କାରଣେନ ମୟଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୟସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଲାଭସକ୍କାରଂ ନାସେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତେସୁ ଏକୋ ତିଖିଣମନ୍ତୀ ଏୱମାହ – ‘‘ଅମ୍ଭୋ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ମାତୁଗାମସୁଖେ ଅସତ୍ତସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥି, ଅୟଞ୍ଚ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅଭିରୂପୋ ଦେୱସମୋ ତରୁଣୋ, ଅତ୍ତନୋ ସମରୂପଂ ମାତୁଗାମଂ ଲଭିତ୍ୱା ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ନ ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଜନସ୍ସ ପନ ସଙ୍କିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ହନ୍ଦ ମୟଂ ସୁନ୍ଦରିଂ ପରିବ୍ବାଜିକଂ ତଥା ଉୟ୍ୟୋଜେମ, ୟଥା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୟସୋ ପଥୱିୟଂ ପତ୍ଥରେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ଇତରେ ‘‘ଇଦଂ ସୁଟ୍ଠୁ ତୟା ଚିନ୍ତିତଂ, ଏୱଞ୍ହି କତେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଅୟସକେନ ଉପଦ୍ଦୁତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ପଲାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ସବ୍ବେୱ ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ତଥା ଉୟ୍ୟୋଜେତୁଂ ସୁନ୍ଦରିୟା ସନ୍ତିକଂ ଅଗମଂସୁ । ସା ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେ ଏକତୋ ଆଗତତ୍ଥା’’ତି ଆହ । ତିତ୍ଥିୟା ଅନାଲପନ୍ତା ଆରାମପରିୟନ୍ତେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଠାନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ସା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆଲପନ୍ତୀ ପଟିୱଚନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅପରଜ୍ଝଂ ? କସ୍ମା ମେ ପଟିୱଚନଂ ନ ଦେଥାତି ? ତଥା ହି ପନ ତ୍ୱଂ ଅମ୍ହେ ୱିହେଠିୟମାନେ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖସୀତି। କୋ ତୁମ୍ହେ ୱିହେଠେତୀତି ? ‘‘କିଂ ପନ ତ୍ୱଂ ନ ପସ୍ସସି, ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଅମ୍ହେ ୱିହେଠେତ୍ୱା ହତଲାଭସକ୍କାରେ କତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ତତ୍ଥ ମୟା କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ତେନ ହି ତ୍ୱଂ ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଜେତୱନସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଏୱଞ୍ଚେୱଞ୍ଚ ୱଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ସାପି ‘‘ସାଧୂ’’ତି ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ପରିବ୍ବାଜକା ଭଗୱତୋସକ୍କାରଂ ଅସହମାନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଉସ୍ସହସୀତି ସକ୍କୋସି । ଅତ୍ଥନ୍ତି ହିତଂ କିଚ୍ଚଂ ୱା । କ୍ୟାହନ୍ତି କିଂ ଅହଂ । ୟସ୍ମା ତେ ତିତ୍ଥିୟା ତସ୍ସା ଅଞ୍ଞାତକାପି ସମାନା ପବ୍ବଜ୍ଜସମ୍ବନ୍ଧମତ୍ତେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ଞାତକା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଉସ୍ସହସି ତ୍ୱଂ ଭଗିନି ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ଆହଂସୁ । ତସ୍ମା ସାପି ମିଗଂ ୱଲ୍ଲି ୱିୟ ପାଦେ ଲଗ୍ଗା ଜୀୱିତମ୍ପି ମେ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂ ଞାତୀନଂ ଅତ୍ଥାୟାତି ଆହ ।

ତେନ ହୀତି ‘‘ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ‘ଜୀୱିତମ୍ପି ମେ ତୁମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ପରିଚ୍ଚତ୍ତ’ନ୍ତି ୱଦସି, ତ୍ୱଞ୍ଚ ପଠମୱୟେ ଠିତା ଅଭିରୂପା ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତା ଚ, ତସ୍ମା ୟଥା ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୟସୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଥା କରେୟ୍ୟାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ଉୟ୍ୟୋଜେସୁଂ । ସାପି ଖୋ ବାଲା କକଚଦନ୍ତପନ୍ତିୟା ପୁପ୍ଫାୱଲିକୀଳଂ କୀଳିତୁକାମା ୱିୟ, ପଭିନ୍ନମଦଂ ଚଣ୍ଡହତ୍ଥିଂ ସୋଣ୍ଡାୟ ପରାମସନ୍ତୀ ୱିୟ, ନଲାଟେନ ମଚ୍ଚୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀ ୱିୟ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନତମ୍ବୂଲମୁଖୱାସାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସନକାଲେ ଜେତୱନାଭିମୁଖୀ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ‘‘କହଂ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ଚ ପୁଟ୍ଠା ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ, ଅହଞ୍ହି ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ତିତ୍ଥିୟାରାମେ ୱସିତ୍ୱା ପାତୋୱ ଜେତୱନମଗ୍ଗଂ ଓତରିତ୍ୱା ନଗରାଭିମୁଖୀ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ‘‘କିଂ ସୁନ୍ଦରି କହଂ ଗତାସୀ’’ତି ଚ ପୁଟ୍ଠା ‘‘ସମଣେନ ଗୋତମେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ତଂ କିଲେସରତିୟା ରମାପେତ୍ୱା ଆଗତାମ୍ହୀ’’ତି ୱଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ ଅୟ୍ୟାତି ଖୋ ସୁନ୍ଦରୀ ପରିବ୍ବାଜିକା ତେସଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ଅଭିକ୍ଖଣଂ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସୀ’’ତି ।

ତିତ୍ଥିୟା କତିପାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ଧୁତ୍ତାନଂ କହାପଣେ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେତ୍ୱା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଅୱିଦୂରେ ମାଲାକଚୱରନ୍ତରେ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏଥା’’ତି ୱଦିଂସୁ । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ତତୋ ତିତ୍ଥିୟା ‘‘ସୁନ୍ଦରିଂ ନ ପସ୍ସାମା’’ତି କୋଲାହଲଂ କତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ପନ ତୁମ୍ହେ ପରିସଙ୍କଥା’’ତି ରଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା ଇମେସୁ ଦିୱସେସୁ ଜେତୱନେ ୱସତି, ତତ୍ଥସ୍ସା ପୱତ୍ତିଂ ନ ଜାନାମାତି । ‘‘ତେନ ହି ଗଚ୍ଛଥ, ନଂ ତତ୍ଥ ୱିଚିନଥା’’ତି ରଞ୍ଞା ଅନୁଞ୍ଞାତା ଅତ୍ତନୋ ଉପଟ୍ଠାକେ ଗହେତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଚିନନ୍ତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ମାଲାକଚୱରଂ ବ୍ୟୂହିତ୍ୱା ତସ୍ସା ସରୀରଂ ମଞ୍ଚକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱେସେତ୍ୱା ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ‘ସତ୍ଥୁନା କତଂ ପାପକମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସ୍ସାମା’ତି ସୁନ୍ଦରିଂ ମାରେତ୍ୱା ମାଲାକଚୱରନ୍ତରେ ନିକ୍ଖିପିଂସୂ’’ତି ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ରାଜାପି ଅନୁପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି ଗଚ୍ଛଥ, ନଗରଂ ଆହିଣ୍ଡଥା’’ତି ଆହ । ତେ ନଗରୱୀଥୀସୁ ‘‘ପସ୍ସଥ ସମଣାନଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା ୱିଚରିତ୍ୱା ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନଦ୍ୱାରଂ ଅଗମଂସୁ । ରାଜା ସୁନ୍ଦରିୟା ସରୀରଂ ଆମକସୁସାନେ ଅଟ୍ଟକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ରକ୍ଖାପେସି । ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ‘‘ପସ୍ସଥ ସମଣାନଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟାନଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଅନ୍ତୋନଗରେ ବହିନଗରେ ଚ ଭିକ୍ଖୂ ଅକ୍କୋସନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟଦା ତେ ଅଞ୍ଞିଂସୁ ତିତ୍ଥିୟା ପରିବ୍ବାଜକା ‘ୱୋଦିଟ୍ଠା ଖୋ ସୁନ୍ଦରୀ’’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞିଂସୂତି ଜାନିଂସୁ । ୱୋଦିଟ୍ଠାତି ବ୍ୟପଦିଟ୍ଠା, ଜେତୱନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଚ ୱିସେସତୋ ଦିଟ୍ଠା, ବହୁଲଂ ଦିଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିଖାକୂପେତି ଦୀଘିକାୱାଟେ। ୟା ସା, ମହାରାଜ, ସୁନ୍ଦରୀତି, ମହାରାଜ, ୟା ସା ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ରୂପସୁନ୍ଦରତାୟ ‘‘ସୁନ୍ଦରୀ’’ତି ପାକଟା ଅଭିଞ୍ଞାତା ପରିବ୍ବାଜିକା । ସା ନୋ ନ ଦିସ୍ସତୀତି ସା ଅମ୍ହାକଂ ଚକ୍ଖୁ ୱିୟ ଜୀୱିତଂ ୱିୟ ଚ ପିୟାୟିତବ୍ବା, ଇଦାନି ନ ଦିସ୍ସତି । ୟଥାନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ପୁରିସେ ଆଣାପେତ୍ୱା ମାଲାକଚୱରନ୍ତରେ ଅତ୍ତନା ୟଥାଠପିତଂ । ‘‘ୟଥାନିଖାତ’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ, ପଥୱିୟଂ ନିଖାତପ୍ପକାରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରଥିୟାୟ ରଥିୟନ୍ତି ୱୀଥିତୋ ୱୀଥିଂ । ୱୀଥୀତି ହି ୱିନିୱିଜ୍ଝନକରଚ୍ଛା । ସିଙ୍ଘାଟକନ୍ତି ତିକୋଣରଚ୍ଛା । ଅଲଜ୍ଜିନୋତି ନ ଲଜ୍ଜିନୋ, ପାପଜିଗୁଚ୍ଛାୱିରହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁସ୍ସୀଲାତି ନିସ୍ସୀଲା । ପାପଧମ୍ମାତି ଲାମକସଭାୱା ନିହୀନାଚାରା । ମୁସାୱାଦିନୋତି ଦୁସ୍ସୀଲା ସମାନା ‘‘ସୀଲୱନ୍ତୋ ମୟ’’ନ୍ତି ଅଲିକୱାଦିତାୟ ମୁସାୱାଦିନୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋତି ‘‘ମେଥୁନପ୍ପଟିସେୱିତାୟ ଅସେଟ୍ଠଚାରିନୋ ଇମେ ହି ନାମା’’ତି ହୀଳେନ୍ତା ୱଦନ୍ତି । ଧମ୍ମଚାରିନୋତି କୁସଲଧମ୍ମଚାରିନୋ । ସମଚାରିନୋତି କାୟକମ୍ମାଦିସମଚାରିନୋ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାତି ସୁନ୍ଦରସଭାୱା, ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତି ନାମାତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ନାମସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଏତ୍ଥ ପଟିଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନାଗତକାଲୱଚନଂ । ସାମଞ୍ଞନ୍ତି ସମଣଭାୱୋ ସମିତପାପତା । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞନ୍ତି ସେଟ୍ଠଭାୱୋ ବାହିତପାପତା । କୁତୋତି କେନ କାରଣେନ । ଅପଗତାତି ଅପେତା ପରିଭଟ୍ଠା । ପୁରିସକିଚ୍ଚନ୍ତି ମେଥୁନପ୍ପଟିସେୱନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦନ୍ତି ।

ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ସତ୍ଥା ‘‘ତେନ ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହେପି ତେ ମନୁସ୍ସେ ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପଟିଚୋଦେଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ’’ତି ଗାଥମାହ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା…ପେ॰… ନିହୀନକମ୍ମା ମନୁଜା ପରତ୍ଥା’’ତି । ତତ୍ଥ ନେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦ୍ଦୋ ଚିରଂଭୱିସ୍ସତୀତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ଅୟସସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ସମସ୍ସାସେନ୍ତୋ ଆହ ।

ଗାଥାୟଂ ଅଭୂତୱାଦୀତି ପରସ୍ସ ଦୋସଂ ଅଦିସ୍ୱାୱ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ୱା ଅଭୂତେନ ଅତଚ୍ଛେନ ପରଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୋ । ୟୋ ୱାପି କତ୍ୱାତି ୟୋ ୱା ପନ ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ‘‘ନାହଂ ଏତଂ କରୋମୀ’’ତି ଆହ । ପେଚ୍ଚ ସମା ଭୱନ୍ତୀତି ତେ ଉଭୋପି ଜନା ଇତୋ ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିରୟୂପଗମନେନ ଗତିୟା ସମା ଭୱନ୍ତି । ଗତିୟେୱ ହି ନେସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା, ଆୟୂ ପନ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ବହୁକଞ୍ହି ପାପଂ କତ୍ୱା ଚିରଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, ପରିତ୍ତକଂ କତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକମେୱ କାଲଂ ପଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନ ନେସଂ ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ଲାମକମେୱ କମ୍ମଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ନିହୀନକମ୍ମା ମନୁଜା ପରତ୍ଥାତି । ‘‘ପରତ୍ଥା’’ତି ଇମସ୍ସ ପନ ପଦସ୍ସ ପୁରତୋ ‘‘ପେଚ୍ଚା’’ତିପଦେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ପେଚ୍ଚ ପରତ୍ଥ ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେ ନିହୀନକମ୍ମା ପରଲୋକେ ସମା ଭୱନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପରିୟାପୁଣିତ୍ୱାତି ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଅକାରକାତି ଅପରାଧସ୍ସ ନ କାରକା । ନୟିମେହି କତନ୍ତି ଏୱଂ କିର ନେସମହୋସି – ଇମେହି ସମଣେହି ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟେହି ଅଦ୍ଧା ତଂ ପାପକମ୍ମଂ ନ କତଂ, ୟଂ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଉଗ୍ଘୋସିତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ଆହିଣ୍ଡିଂସୁ, ୟସ୍ମା ଇମେ ଅମ୍ହେସୁ ଏୱଂ ଅସବ୍ଭାହି ଫରୁସାହି ୱାଚାହି ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେସୁପି ନ କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତି, ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚଞ୍ଚ ନ ୱିଜହନ୍ତି, କେୱଲଂ ପନ ‘‘ଅଭୂତୱାଦୀ ନିରୟଂ ଉପେତୀ’’ତି ଧମ୍ମଂୟେୱ ୱଦନ୍ତା ସପନ୍ତିୟେୱ, ଇମେ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ଅମ୍ହେ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତେ ସପନ୍ତି, ସପଥଂ କରୋନ୍ତା ୱିୟ ୱଦନ୍ତି। ଅଥ ୱା ‘‘ୟୋ ୱାପି କତ୍ୱା ‘ନ କରୋମି’ ଚାହା’’ତି ୱଦନ୍ତା ସପନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଅକାରକଭାୱଂ ବୋଧେତୁଂ ଅମ୍ହାକଂ ସପଥଂ କରୋନ୍ତି ଇମେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେସଞ୍ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଗାଥାୟ ସୱନସମନନ୍ତରମେୱ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ସାରଜ୍ଜଂ ଓକ୍କମି, ସଂୱେଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ନୟିଦଂ ଅମ୍ହେହି ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିଟ୍ଠଂ, ସୁତଂ ନାମ ତଥାପି ହୋତି, ଅଞ୍ଞଥାପି ହୋତି, ଏତେ ଚ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଇମେସଂ ଅନତ୍ଥକାମା ଅହିତକାମା, ତସ୍ମା ତେ ସଦ୍ଧାୟ ନୟିଦଂ ଅମ୍ହେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଦୁଜ୍ଜାନା ହି ସମଣା’’ତି । ତେ ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଓରମିଂସୁ ।

ରାଜାପି ୟେହି ସୁନ୍ଦରୀ ମାରିତା, ତେସଂ ଜାନନତ୍ଥଂ ପୁରିସେ ଆଣାପେସି । ଅଥ ତେ ଧୁତ୍ତା ତେହି କହାପଣେହି ସୁରଂ ପିୱନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଲହଂ କରିଂସୁ । ତେସୁ ହି ଏକୋ ଏକଂ ଆହ – ‘‘ତ୍ୱଂ ସୁନ୍ଦରିଂ ଏକପ୍ପହାରେନ ମାରେତ୍ୱା ମାଲାକଚୱରନ୍ତରେ ଖିପିତ୍ୱା ତତୋ ଲଦ୍ଧକହାପଣେହି ସୁରଂ ପିୱସି, ହୋତୁ ହୋତୂ’’ତି । ରାଜପୁରିସା ତଂ ସୁତ୍ୱା ତେ ଧୁତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେସୁଂ । ରାଜା ‘‘ତୁମ୍ହେହି ସା ମାରିତା’’ତି ତେ ଧୁତ୍ତେ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଆମ, ଦେୱା’’ତି । ‘‘କେହି ମାରାପିତା’’ତି ? ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେହି, ଦେୱା’’ତି । ରାଜା ତିତ୍ଥିୟେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପଟିଜାନାପେତ୍ୱା, ‘‘ଅୟଂ ସୁନ୍ଦରୀ ତସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଆରୋପେତୁକାମେହି ଅମ୍ହେହି ମାରାପିତା, ନେୱ ଗୋତମସ୍ସ, ନ ଗୋତମସାୱକାନଂ ଦୋସୋ ଅତ୍ଥି, ଅମ୍ହାକମେୱ ଦୋସୋତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତା ନଗରଂ ଆହିଣ୍ଡଥା’’ତି ଆଣାପେସି । ତେ ତଥା ଅକଂସୁ । ମହାଜନୋ ସମ୍ମଦେୱ ସଦ୍ଦହି । ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଧିକ୍କାରଂ ଅକାସି, ତିତ୍ଥିୟା ମନୁସ୍ସୱଧଦଣ୍ଡଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ସକ୍କାରସମ୍ମାନୋ ମହା ଅହୋସି । ଭିକ୍ଖୂ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତମନା ପଟିୱେଦେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… ଅନ୍ତରହିତୋ ସୋ, ଭନ୍ତେ, ସଦ୍ଦୋ’’ତି ।

କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ‘‘ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଇଦଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ନାରୋଚେସି ? ଅରିୟାନଂ ତାୱ ଆରୋଚନେନ ପୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ପୁଥୁଜ୍ଜନେସୁ ପନ ‘‘ୟେ ନ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟୁଂ, ତେସଂ ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ନାରୋଚେସି । ଅପିଚେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନାଚିଣ୍ଣଂ, ୟଂ ଅନାଗତସ୍ସ ଈଦିସସ୍ସ ୱତ୍ଥୁସ୍ସ ଆଚିକ୍ଖନଂ । ପରାନୁଦ୍ଦେସିକମେୱ ହି ଭଗୱା ସଂକିଲେସପକ୍ଖଂ ୱିଭାୱେତି, କମ୍ମଞ୍ଚ କତୋକାସଂ ନ ସକ୍କା ନିୱତ୍ତେତୁନ୍ତି ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତଞ୍ଚ ଭଗୱା ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ନ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ନ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ,

ନ ପବ୍ବତାନଂ ୱିୱରଂ ପୱିସ୍ସ ।

ନ ୱିଜ୍ଜତୀ ସୋ ଜଗତିପ୍ପଦେସୋ,

ୟତ୍ଥଟ୍ଠିତୋ ମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ ପାପକମ୍ମା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୭; ମି॰ ପ॰ ୪.୨.୪) ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ମମ୍ମଚ୍ଛେଦନୱସେନାପି ବାଲଜନେହି ପୱତ୍ତିତଂ ଦୁରୁତ୍ତୱଚନଂ ଖନ୍ତିବଲସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ଧୀରସ୍ସ ଦୁତ୍ତିତିକ୍ଖା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିବଲୱିଭାୱନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ତୁଦନ୍ତି ୱାଚାୟ ଜନା ଅସଞ୍ଞତା, ସରେହି ସଙ୍ଗାମଗତଂୱକୁଞ୍ଜରନ୍ତି କାୟିକସଂୱରାଦୀସୁ କସ୍ସଚିପି ସଂୱରସ୍ସ ଅଭାୱେନ ଅସଂୟତା ଅୱିନୀତା ବାଲଜନା ସରେହି ସାୟକେହି ସଙ୍ଗାମଗତଂ ୟୁଦ୍ଧଗତଂ କୁଞ୍ଜରଂୱ ହତ୍ଥିନାଗଂ ପଟିୟୋଧା ୱିୟ ୱାଚାସତ୍ତୀହି ତୁଦନ୍ତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ଅୟଂ ତେସଂ ସଭାୱୋ। ସୁତ୍ୱାନ ୱାକ୍ୟଂ ଫରୁସଂ ଉଦୀରିତଂ, ଅଧିୱାସୟେ ଭିକ୍ଖୁ ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି ତଂ ପନ ତେହି ବାଲଜନେହି ଉଦୀରିତଂ ଭାସିତଂ ମମ୍ମଘଟ୍ଟନୱସେନ ପୱତ୍ତିତଂ ଫରୁସଂ ୱାକ୍ୟଂ ୱଚନଂ ଅଭୂତଂ ଭୂତତୋ ନିବ୍ବେଠେନ୍ତୋ ମମ କକଚୂପମଓୱାଦଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୨୨ ଆଦୟୋ) ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ଈସକମ୍ପି ଅଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସଂସାରସଭାୱୋ ଏସୋ’’ତି ସଂସାରେ ଭୟଂ ଇକ୍ଖଣସୀଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିୱାସୟେ, ଅଧିୱାସନଖନ୍ତିୟଂ ଠତ୍ୱା ଖମେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥାହ – କିଂ ପନ ତଂ କମ୍ମଂ, ୟଂ ଅପରିମାଣକାଲଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଚିତୱିପୁଲପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ ସତ୍ଥା ଏୱଂ ଦାରୁଣଂ ଅଭୂତବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ପାପୁଣୀତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅୟଂ ସୋ ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ଅତୀତଜାତିୟଂ ମୁନାଳି ନାମ ଧୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ପାପଜନସେୱୀ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ୱିଚରତି । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସୁରଭିଂ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ନଗରଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତୁଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତଂ ପସ୍ସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେନ ଗଚ୍ଛତି । ଧୁତ୍ତୋ ‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଅୟଂ ସମଣୋ’’ତି ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନ ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱାପି ସୁନ୍ଦରିୟା କାରଣା ଅଭୂତବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ପାପୁଣି । ୟଥା ଚେତଂ, ଏୱଂ ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୀନଂ ୱିକାରକିତ୍ଥୀନଂ ଭଗୱତୋ ଅବ୍ଭକ୍ଖାନାଦୀନି ଦୁକ୍ଖାନି ପତ୍ତାନି, ସବ୍ବାନି ପୁବ୍ବେ କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସାନି, ୟାନି ‘‘କମ୍ମପିଲୋତିକାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଅପଦାନେ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୬୪-୯୬) –

‘‘ଅନୋତତ୍ତସରାସନ୍ନେ, ରମଣୀୟେ ସିଲାତଲେ ।

ନାନାରତନପଜ୍ଜୋତେ, ନାନାଗନ୍ଧୱନନ୍ତରେ ॥

‘‘ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ, ପରେତୋ ଲୋକନାୟକୋ ।

ଆସୀନୋ ବ୍ୟାକରୀ ତତ୍ଥ, ପୁବ୍ବକମ୍ମାନି ଅତ୍ତନୋ ॥

‘‘ସୁଣାଥ ଭିକ୍ଖୱୋ ମୟ୍ହଂ, ୟଂ କମ୍ମଂ ପକତଂ ମୟା ।

ପିଲୋତିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧତ୍ତେପି ୱିପଚ୍ଚତି ॥

୧.

‘‘ମୁନାଳି ନାମହଂ ଧୁତ୍ତୋ, ପୁବ୍ବେ ଅଞ୍ଞାସୁ ଜାତିସୁ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ସୁରଭିଂ, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ବହୂ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦେମି ୱେଦନଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ମୟା ଲଦ୍ଧଂ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା ॥

୨.

‘‘ସବ୍ବାଭିଭୁସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ, ନନ୍ଦୋ ନାମାସି ସାୱକୋ ।

ତଂ ଅବ୍ଭକ୍ଖାୟ ନିରୟେ, ଚିରଂ ସଂସରିତଂ ମୟା ॥

‘‘ଦସ ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି, ନିରୟେ ସଂସରିଂ ଚିରଂ ।

ମନୁସ୍ସଭାୱଂ ଲଦ୍ଧାହଂ, ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ବହୁଂ ଲଭିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମାୱସେସେନ, ଚିଞ୍ଚମାଣୱିକା ମମଂ ।

ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖି ଅଭୂତେନ, ଜନକାୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ॥

୩.

‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୁତୱା ଆସିଂ, ଅହଂ ସକ୍କତପୂଜିତୋ ।

ମହାୱନେ ପଞ୍ଚସତେ, ମନ୍ତେ ୱାଚେମି ମାଣୱେ ॥

‘‘ତତ୍ଥାଗତୋ ଇସୀ ଭୀମୋ, ପଞ୍ଚାଭିଞ୍ଞୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ।

ତଞ୍ଚାହଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା, ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖିଂ ଅଦୂସକଂ ॥

‘‘ତତୋହଂ ଅୱଚଂ ସିସ୍ସେ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ।

ମୟ୍ହମ୍ପି ଭାସମାନସ୍ସ, ଅନୁମୋଦିଂସୁ ମାଣୱା ॥

‘‘ତତୋ ମାଣୱକା ସବ୍ବେ, ଭିକ୍ଖମାନଂ କୁଲେ କୁଲେ ।

ମହାଜନସ୍ସ ଆହଂସୁ, କାମଭୋଗୀ ଅୟଂ ଇସି ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସତା ଇମେ ।

ଅବ୍ଭକ୍ଖାନଂ ଲଭୁଂ ସବ୍ବେ, ସୁନ୍ଦରିକାୟ କାରଣା ॥

୪.

‘‘ୱେମାତୁଭାତିକଂ ପୁବ୍ବେ, ଧନହେତୁ ହନିଂ ଅହଂ ।

ପକ୍ଖିପିଂଗିରିଦୁଗ୍ଗସ୍ମିଂ, ସିଲାୟ ଚ ଅପିଂସୟିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ସିଲଂ ଖିପି ।

ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠଂ ପିଂସୟୀ ପାଦେ, ମମ ପାସାଣସକ୍ଖରା ॥

୫.

‘‘ପୁରେହଂ ଦାରକୋ ହୁତ୍ୱା, କୀଳମାନୋ ମହାପଥେ ।

ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱାନ, ମଗ୍ଗେ ସକଲିକଂ ଖିପିଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଇଧ ପଚ୍ଛିମକେ ଭୱେ ।

ୱଧତ୍ଥଂ ମଂ ଦେୱଦତ୍ତୋ, ଅଭିମାରେ ପୟୋଜୟି ॥

୬.

‘‘ହତ୍ଥାରୋହୋ ପୁରେ ଆସିଂ, ପଚ୍ଚେକମୁନିମୁତ୍ତମଂ ।

ପିଣ୍ଡାୟ ୱିଚରନ୍ତଂ ତଂ, ଆସାଦେସିଂ ଗଜେନହଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଭନ୍ତୋ ନାଳାଗିରୀ ଗଜୋ ।

ଗିରିବ୍ବଜେ ପୁରୱରେ, ଦାରୁଣୋ ସମୁପାଗମି ॥

୭.

‘‘ରାଜାହଂ ପତ୍ଥିୱୋ ଆସିଂ, ସତ୍ତିୟା ପୁରିସେ ହନିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ନିରୟେ ପଚ୍ଚିସଂ ଭୁସଂ ॥

‘‘କମ୍ମୁନୋ ତସ୍ସ ସେସେନ, ସୋଦାନି ସକଲଂ ମମ ।

ପାଦେ ଛୱିଂ ପକପ୍ପେସି, ନ ହି କମ୍ମଂ ୱିନସ୍ସତି ॥

୮.

‘‘ଅହଂ କେୱଟ୍ଟଗାମସ୍ମିଂ, ଅହୁଂ କେୱଟ୍ଟଦାରକୋ ।

ମଚ୍ଛକେ ଘାତିତେ ଦିସ୍ୱା, ଜନୟିଂ ସୋମନସ୍ସକଂ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ସୀସଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମ ।

ସକ୍କା ଚ ସବ୍ବେ ହଞ୍ଞିଂସୁ, ୟଦା ହନି ୱିଟଟୂଭୋ ॥

୯.

‘‘ଫୁସ୍ସସ୍ସାହଂ ପାୱଚନେ, ସାୱକେ ପରିଭାସୟିଂ ।

ୟୱଂ ଖାଦଥ ଭୁଞ୍ଜଥ, ମା ଚ ଭୁଞ୍ଜଥ ସାଲୟୋ ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ତେମାସଂ ଖାଦିତଂ ୟୱଂ ।

ନିମନ୍ତିତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ, ୱେରଞ୍ଜାୟଂ ୱସିଂ ତଦା ॥

୧୦.

‘‘ନିବ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱତ୍ତମାନମ୍ହି, ମଲ୍ଲପୁତ୍ତଂ ନିହେଠୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ପିଟ୍ଠିଦୁକ୍ଖଂ ଅହୂ ମମ ॥

୧୧.

‘‘ତିକିଚ୍ଛକୋ ଅହଂ ଆସିଂ, ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତଂ ୱିରେଚୟିଂ ।

ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ହୋତି ପକ୍ଖନ୍ଦିକା ମମ ॥

୧୨.

‘‘ଅୱଚାହଂ ଜୋତିପାଲୋ, କସ୍ସପଂ ସୁଗତଂ ତଦା ।

କୁତୋ ନୁ ବୋଧି ମୁଣ୍ଡସ୍ସ, ବୋଧି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା ॥

‘‘ତେନ କମ୍ମୱିପାକେନ, ଅଚରିଂ ଦୁକ୍କରଂ ବହୁଂ ।

ଛବ୍ବସ୍ସାନୁରୁୱେଲାୟଂ, ତତୋ ବୋଧିଂ ଅପାପୁଣିଂ ॥

‘‘ନାହଂ ଏତେନ ମଗ୍ଗେନ, ପାପୁଣିଂ ବୋଧିମୁତ୍ତମଂ ।

କୁମ୍ମଗ୍ଗେନ ଗୱେସିସ୍ସଂ, ପୁବ୍ବକମ୍ମେନ ୱାରିତୋ ॥

‘‘ପୁଞ୍ଞପାପପରିକ୍ଖୀଣୋ, ସବ୍ବସନ୍ତାପୱଜ୍ଜିତୋ ।

ଅସୋକୋ ଅନୁପାୟାସୋ, ନିବ୍ବାୟିସ୍ସମନାସୱୋ ॥

‘‘ଏୱଂ ଜିନୋ ୱିୟାକାସି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅଗ୍ଗତୋ ।

ସବ୍ବାଭିଞ୍ଞାବଲପ୍ପତ୍ତୋ, ଅନୋତତ୍ତମହାସରେ’’ତି ॥ (ଅପ॰ ଥେର ୧.୩୯.୬୪-୯୬) ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉପସେନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ନୱମେ ଉପସେନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଉପସେନୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ, ୱଙ୍ଗନ୍ତବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ପନ ପୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତୋ’’ତି ଚ ନଂ ୱୋହରନ୍ତି ।

ଅୟଞ୍ହି ଥେରୋ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତା, ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ସିକ୍ଖାପଦେ ଉପସମ୍ପଦାୟ ଦ୍ୱିୱସ୍ସୋ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ହୁତ୍ୱା ଏକଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗତୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଭଗୱତା ତସ୍ସ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଭାୱଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଖନ୍ଧକେ ଆଗତନୟେନ ‘‘ଅତିଲହୁଂ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ମୋଘପୁରିସ, ଆୱତ୍ତୋ ବାହୁଲ୍ଲାୟ, ୟଦିଦଂ ଗଣବନ୍ଧିୟ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୭୫) ୱିଗରହିତୋ ପତୋଦାଭିତୁନ୍ନୋ ୱିୟ ଆଜାନୀୟୋ ସଂୱିଗ୍ଗମାନସୋ ‘‘ୟଦିପାହଂ ଇଦାନି ପରିସଂ ନିସ୍ସାୟ ଭଗୱତା ୱିଗରହିତୋ, ପରିସଂୟେୱ ପନ ନିସ୍ସାୟ ପାସଂସିୟୋ ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଉସ୍ସାହଜାତୋ ସବ୍ବେ ଧୁତଧମ୍ମେ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତମାନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତୋ ମହାଖୀଣାସୱୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ନିସ୍ସିତକେ ଧୁତଙ୍ଗଧରେ ଏୱ କତ୍ୱା ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସନ୍ଥତସିକ୍ଖାପଦେ (ପାରା॰ ୫୬୫ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ ‘‘ପାସାଦିକା ଖୋ ତ୍ୟାୟଂ, ଉପସେନ, ପରିସା’’ତି ପରିସୱସେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକା ଲଦ୍ଧପସଂସୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମନ୍ତପାସାଦିକାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପସେନୋ ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୩) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ।

ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଅନ୍ତେୱାସିକେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଗତେସୁ ଉଦକକୁମ୍ଭତୋ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ଗତ୍ତାନି ସୀତିଂ କତ୍ୱା ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଆୱଜ୍ଜେସି । ତସ୍ସ ତେ ଅନେକସତା ଅନେକସହସ୍ସା ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ତାୱ ସାୱକସ୍ସ ସତୋ ଇମେ ଏୱରୂପା ଗୁଣା, କୀଦିସା ନୁ ଖୋ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣା’’ତି ଭଗୱତୋ ଗୁଣାଭିମୁଖଂ ମନସିକାରଂ ପେସେସି । ତେ ତସ୍ସ ଞାଣବଲାନୁରୂପଂ ଅନେକକୋଟିସହସ୍ସା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଏୱଂସୀଲୋ ମେ ସତ୍ଥା ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂପଞ୍ଞୋ ଏୱଂୱିମୁତ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ଚ ‘‘ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦିନା ଚ ଆୱିଭାୱାନୁରୂପଂ ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା, ତତୋ ‘‘ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମସ୍ସ, ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ’’ତିଆଦିନା ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରି । ଏୱଂ ମହାଥେରୋ ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣେସୁ ଆୱିଭୂତେସୁ ଅତ୍ତମନୋ ପମୁଦିତୋ ଉଳାରପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ଉପସେନସ୍ସ ୱଙ୍ଗନ୍ତପୁତ୍ତସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ରହୋଗତସ୍ସାତି ରହସି ଗତସ୍ସ । ପଟିସଲ୍ଲୀନସ୍ସାତି ଏକୀଭୂତସ୍ସ । ଏୱଂ ଚେତସୋ ପରିୱିତକ୍କୋ ଉଦପାଦୀତି ଏୱଂ ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନାକାରୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିତକ୍କୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଲାଭା ୱତ ମେତି ୟେ ଇମେ ମନୁସ୍ସତ୍ତବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦସଦ୍ଧାସମଧିଗମାଦୟୋ, ଅହୋ ୱତ ମେ ଏତେ ଲାଭା । ସୁଲଦ୍ଧଂ ୱତ ମେତି ୟଞ୍ଚିଦଂ ମୟା ଭଗୱତୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦାରତନତ୍ତୟପୟିରୁପାସନାଦି ପଟିଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ମେ ଅହୋ ୱତ ସୁଟ୍ଠୁ ଲଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ କାରଣମାହ ‘‘ସତ୍ଥା ଚ ମେ’’ତିଆଦିନା ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ୟଥାରହଂ ସତ୍ତେ ଅନୁସାସତୀତି ସତ୍ଥା। ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି କାରଣେହି ଭଗୱା। ଆରକତ୍ତା କିଲେସେହି, କିଲେସାରୀନଂ ହତତ୍ତା, ସଂସାରଚକ୍କସ୍ସ ୱା ଅରାନଂ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱା ଅରହଂ। ସମ୍ମା ସାମଞ୍ଚ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩ ଆଦୟୋ) ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସତୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସ୍ୱାକ୍ଖାତେତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅକ୍ଖାତେ, ଏକନ୍ତନିୟ୍ୟାନିକଂ କତ୍ୱା ଭାସିତେ । ଧମ୍ମୱିନୟେତି ପାୱଚନେ । ତଞ୍ହି ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନାନଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖପାତତୋ ଧାରଣେନ, ରାଗାଦିକିଲେସେ ୱିନୟନେନ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ଭଗୱତୋ ସାସନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ସହ ଚରନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ । ସୀଲୱନ୍ତୋତି ମଗ୍ଗଫଲସୀଲୱସେନ ସୀଲୱନ୍ତୋ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାତି ସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନାଦୟୋ କଲ୍ୟାଣା ସୁନ୍ଦରା ଧମ୍ମା ଏତେସଂ ଅତ୍ଥୀତି କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମା । ଏତେନ ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି । ସୀଲେସୁ ଚମ୍ହି ପରିପୂରକାରୀତି ‘‘ଅହମ୍ପି ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନ ତିରଚ୍ଛାନକଥାକଥିକୋ କାୟଦଳ୍ହିବହୁଲୋ ହୁତ୍ୱା ୱିହାସିଂ, ଅଥ ଖୋ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦିଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ସୀଲଂ ଅଖଣ୍ଡଂ ଅଛିଦ୍ଦଂ ଅସବଲଂ ଅକମ୍ମାସଂ ଭୁଜିସ୍ସଂ ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥଂ ଅପରାମଟ୍ଠଂ କତ୍ୱା ପରିପୂରେନ୍ତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଂୟେୱ ପାପେସି’’ନ୍ତି ୱଦତି । ଏତେନ ହେଟ୍ଠିମଫଲଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ହି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋ । ସୁସମାହିତୋ ଚମ୍ହି ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋତି ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦେନ ସମାଧିନା ସବ୍ବଥାପି ସମାହିତୋ ଚ ଅମ୍ହି ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ । ଇମିନା ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୱଚନେନ ତତିୟଫଲସମ୍ପତ୍ତିମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି । ଅନାଗାମିନୋ ହି ସମାଧିସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିନୋ । ଅରହା ଚମ୍ହି ଖୀଣାସୱୋତି କାମାସୱାଦୀନଂ ସବ୍ବସୋ ଖୀଣତ୍ତା ଖୀଣାସୱୋ, ତତୋ ଏୱ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସଦେୱକେ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟତାୟ ଅରହା ଚମ୍ହି । ଏତେନ ଅତ୍ତନୋ କତକରଣୀୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ମହିଦ୍ଧିକୋଚମ୍ହି ମହାନୁଭାୱୋତି ଅଧିଟ୍ଠାନୱିକୁବ୍ବନାଦିଇଦ୍ଧୀସୁ ମହତା ୱସୀଭାୱେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମହିଦ୍ଧିକୋ ଉଳାରସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱସ୍ସ ଗୁଣାନୁଭାୱସ୍ସ ଚ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ମହାନୁଭାୱୋ ଚ ଅସ୍ମି । ଏତେନ ଲୋକିୟାଭିଞ୍ଞାନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରସମାପତ୍ତିୟୋଗମତ୍ତନୋ ଦୀପେତି । ଅଭିଞ୍ଞାସୁ ୱସୀଭାୱେନ ହି ଅରିୟା ୟଥିଚ୍ଛିତନିପ୍ଫାଦନେନ ମହିଦ୍ଧିକା, ପୁବ୍ବୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ନାନାୱିହାରସମାପତ୍ତୀହି ଚ ୱିସୋଧିତସନ୍ତାନତ୍ତା ମହାନୁଭାୱା ଚ ହୋନ୍ତୀତି ।

ଭଦ୍ଦକଂ ମେ ଜୀୱିତନ୍ତି ଏୱଂୱିଧସୀଲାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତସ୍ସ ମେ ୟାୱାୟଂ କାୟୋ ଧରତି, ତାୱ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖମେୱ ୱଡ୍ଢତି, ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭାୱତୋ ଜୀୱିତମ୍ପି ମେ ଭଦ୍ଦକଂ ସୁନ୍ଦରଂ । ଭଦ୍ଦକଂ ମରଣନ୍ତି ସଚେ ପନିଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ଅଜ୍ଜ ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ୱା ଖଣେ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟତି, ତଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ପରିନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ମରଣମ୍ପି ମେ ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ଉଭୟତ୍ଥ ତାଦିଭାୱଂ ଦୀପେତି । ଏୱଂ ମହାଥେରୋ ଅପ୍ପହୀନସୋମନସ୍ସୁପ୍ପିଲାୱିତୱାସନୁସ୍ସନ୍ନତ୍ତା ଉଳାରସୋମନସ୍ସିତୋ ଧମ୍ମବହୁମାନେନ ଧମ୍ମପୀତିପଟିସଂୱେଦନେନ ପରିୱିତକ୍କେସି ।

ତଂ ସତ୍ଥା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ଜୀୱିତେ ମରଣେ ଚ ତସ୍ସ ତାଦିଭାୱୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ଉଦାନେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଂ ଜୀୱିତଂ ନ ତପତୀତି ୟଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲଂ ଜୀୱିତଂ ଆୟତିଂ ଖନ୍ଧପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଭାୱତୋ ନ ତପତି ନ ବାଧତି, ୱତ୍ତମାନମେୱ ୱା ଜୀୱିତଂ ସବ୍ବସୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମତ୍ତା ସତିପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତିୟା ସବ୍ବତ୍ଥ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞସମାୟୋଗତୋ ନ ବାଧତି । ୟୋ ହି ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପାପଜନସେୱୀ ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲୋ ଅକତକୁସଲୋ ଅକତପୁଞ୍ଞୋ, ସୋ ‘‘ଅକତଂ ୱତ ମେ କଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତିଆଦିନା ୱିପ୍ପଟିସାରେନ ତପତୀତି ତସ୍ସ ଜୀୱିତଂ ତଂ ତପତି ନାମ । ଇତରେ ପନ ଅକତପାପା କତପୁଞ୍ଞା କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେଖା ତପନୀୟଧମ୍ମପରିୱଜ୍ଜନେନ ଅତପନୀୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗମେନ ଚ ପଚ୍ଛାନୁତାପେନ ନ ତପନ୍ତୀତି ନ ତେସଂ ଜୀୱିତଂ ତପତି । ଖୀଣାସୱେ ପନ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥୀତି ପୱତ୍ତିଦୁକ୍ଖୱସେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ।

ମରଣନ୍ତେ ନ ସୋଚତୀତି ମରଣସଙ୍ଖାତେ ଅନ୍ତେ ପରିୟୋସାନେ, ମରଣସମୀପେ ୱା ନ ସୋଚତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନେୱ ସୋକସ୍ସ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା । ସ ୱେ ଦିଟ୍ଠପଦୋ ଧୀରୋ, ସୋକମଜ୍ଝେ ନ ସୋଚତୀତି ସୋ ଅନଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଧମ୍ମପଦାନଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ୱା ଦିଟ୍ଠତ୍ତା ଦିଟ୍ଠପଦୋ, ଧିତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧୀରୋ ଖୀଣାସୱୋ ସୋଚନଧମ୍ମତ୍ତା ‘‘ସୋକା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମାନଂ ଅୱୀତରାଗାନଂ ସତ୍ତାନଂ, ସୋକହେତୂନଂ ୱା ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠତ୍ୱାପି ନ ସୋଚତି ।

ଇଦାନିସ୍ସ ସବ୍ବସୋ ସୋକହେତୂନଂ ଅଭାୱଂ ଦୀପେତୁଂ ‘‘ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱତଣ୍ହସ୍ସା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନା ଭୱତଣ୍ହା, ସୋ ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱତଣ୍ହୋ । ତସ୍ସ ଅୱସେସକିଲେସାନଂ ଅନୱସେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୁନୋ । ୱିକ୍ଖୀଣୋ ଜାତିସଂସାରୋତି ଜାତିଆଦିକୋ –

‘‘ଖନ୍ଧାନଞ୍ଚ ପଟିପାଟି, ଧାତୁଆୟତନାନ ଚ ।

ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନଂ ୱତ୍ତମାନା, ‘ସଂସାରୋ’ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ –

ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣୋ ସଂସାରୋ ୱିସେସତୋ ଖୀଣୋ । ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋତି ୟସ୍ମା ତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଜାତିସଂସାରୋ ଖୀଣୋ । କସ୍ମା ପନସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋ ନତ୍ଥି ? ୟସ୍ମା ଉଚ୍ଛିନ୍ନଭୱତଣ୍ହୋ ସନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମାତି ଆୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ୱା ୱିକ୍ଖୀଣୋ ଜାତିସଂସାରୋ, ତତୋ ଏୱ ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ପୁନବ୍ଭୱୋତି ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ସାରିପୁତ୍ତଉପସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ଦସମେ ଅତ୍ତନୋ ଉପସମନ୍ତି ସାୱକପାରମୀମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିୟା ହେତୁଭୂତଂ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୱସେସକିଲେସୱୂପସମଂ ।

ଆୟସ୍ମା ହି ସାରିପୁତ୍ତୋ ଅନୁପସନ୍ତକିଲେସାନଂ ସତ୍ତାନଂ ରାଗାଦିକିଲେସଜନିତସନ୍ତାପଦରଥପରିଳାହଦୁକ୍ଖଞ୍ଚେୱ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରନିମିତ୍ତଂ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣସୋକପରିଦେୱାଦିଦୁକ୍ଖଞ୍ଚ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦିସ୍ୱା ଅତୀତାନାଗତେପି ନେସଂ ୱଟ୍ଟମୂଲକଦୁକ୍ଖଂ ପରିତୁଲେତ୍ୱା କରୁଣାୟମାନୋ ଅତ୍ତନାପି ପୁଥୁଜ୍ଜନକାଲେ ଅନୁଭୂତଂ କିଲେସନିମିତ୍ତଂ ୱା ଅନପ୍ପକଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ‘‘ଈଦିସସ୍ସ ନାମ ମହାଦୁକ୍ଖସ୍ସ ହେତୁଭୂତା କିଲେସା ଇଦାନି ମେ ସୁପ୍ପହୀନା’’ତି ଅତ୍ତନୋ କିଲେସୱୂପସମଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଇମେ ଏତ୍ତକା କିଲେସା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଉପସମିତା, ଏତ୍ତକା ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଏତ୍ତକା ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଏତ୍ତକା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଉପସମିତା’’ତି ତଂତଂମଗ୍ଗଞାଣେହି ଓଧିସୋ କିଲେସାନଂ ଉପସମିତଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଉପସମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ’’ତି ।

ଅପରେ ‘‘ଥେରୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘ଇମସ୍ସ ୱତାୟଂ ସନ୍ତପଣୀତଭାୱୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତାୟ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ଆରମ୍ମଣତୋ, ସୟଞ୍ଚ ସମ୍ମଦେୱ କିଲେସୱୂପସମତୋ’ତି ଏୱଂ ଅଭିଣ୍ହଂ ଉପସମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ପନ ‘‘ଅନୱସେସକିଲେସାନଂ ଉପସମପରିୟୋସାନେ ଜାତଂ ଅଗ୍ଗଫଲମେୱେତ୍ଥ ଉପସମୋ ନାମ, ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ୟଦିଦଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସାରିପୁତ୍ତସ୍ସ ମହାପଞ୍ଞତାଦିହେତୁଭୂତଂ ସାୱକେସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣଂ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ୱା ଉପସମପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦନୁଭାୱଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଉପସନ୍ତସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଉପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପସନ୍ତସନ୍ତଚିତ୍ତୋ । ସମାପତ୍ତିୟା ୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ହି ଉପସନ୍ତକିଲେସତ୍ତା ଉପସନ୍ତଚିତ୍ତଂ ନ ସବ୍ବଥା ‘‘ଉପସନ୍ତସନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ତସ୍ସ ଉପସମସ୍ସ ଅନଚ୍ଚନ୍ତିକଭାୱତୋ, ନ ତଥା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ । ତେନ ପନ ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ଅରହତୋ ଚିତ୍ତଂ ପୁନ କିଲେସାନଂ ଅନୁପସମେତବ୍ବତାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗେହି ଉପସନ୍ତକିଲେସଂ ହୁତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତଭାୱତୋୱ ‘‘ଉପସନ୍ତସନ୍ତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ଉପସନ୍ତସନ୍ତଚିତ୍ତୋ’’ତି । ଉପସନ୍ତନ୍ତି ୱା ଉପସମୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ‘‘ଉପସନ୍ତସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଅଚ୍ଚନ୍ତୂପସମେନ ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଥ ୱା ସତିପି ସବ୍ବେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଅନୱସେସକିଲେସୱୂପସମେ ସାୱକପାରମୀଞାଣସ୍ସ ପନ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସାୱକେସୁ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ସୱିସେସୋ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ କିଲେସୱୂପସମୋତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସତ୍ଥା ଉପସନ୍ତସଦ୍ଦେନ ୱିସେସେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଉପସନ୍ତସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସା’’ତି ।

ତତ୍ରାୟମତ୍ଥୋ – ଭୁସଂ ଦଳ୍ହଂ ୱା ସନ୍ତଂ ଉପସନ୍ତଂ, ତେନ ଉପସନ୍ତେନ ଉପସନ୍ତମେୱ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ତଂ ଉପସନ୍ତସନ୍ତଂ, ତାଦିସଂ ଚିତ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ସବ୍ବଂ ପୁରିମସଦିସମେୱ । ତଥା ହେସ ଭଗୱତା – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାପଞ୍ଞୋ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ହାସପଞ୍ଞୋ ଜୱନପଞ୍ଞୋ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞୋ ନିବ୍ବେଧିକପଞ୍ଞୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୩.୯୩) ଅନେକପରିୟାୟେନ ୱଣ୍ଣିତୋ ଥୋମିତୋ । ନେତ୍ତିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସାତି ନେତ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ଭୱତଣ୍ହା ସଂସାରସ୍ସ ନୟନତୋ, ସା ନେତ୍ତି ଛିନ୍ନା ଏତସ୍ସାତି ନେତ୍ତିଚ୍ଛିନ୍ନୋ । ତସ୍ସ ନେତ୍ତିଚ୍ଛିନ୍ନସ୍ସ, ପହୀନତଣ୍ହସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁତ୍ତୋ ସୋ ମାରବନ୍ଧନାତି ସୋ ଏୱଂୱିଧୋ ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ ସବ୍ବସ୍ମା ମାରବନ୍ଧନତୋ ମୁତ୍ତୋ, ନ ତସ୍ସ ମାରବନ୍ଧନମୋଚନାୟ କରଣୀୟଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଧମ୍ମସେନାପତି ଅତ୍ତନୋ ଉପସମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୀତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମେଘିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୫. ସୋଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ପିୟତରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ମହାୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ମଲ୍ଲିକାୟ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ମହେସିୟା ସହ । ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋତି ପାସାଦୱରସ୍ସ ଉପରି ଗତୋ । କୋଚଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନା ପିୟତରୋତି କୋଚି ଅଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନା ପିୟାୟିତବ୍ବତରୋ । ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ତେତି ‘‘କିଂ ତେ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଦେୱିଂ ପୁଚ୍ଛତି ।

କସ୍ମା ପୁଚ୍ଛତି ? ଅୟଞ୍ହି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଦୁଗ୍ଗତମାଲାକାରସ୍ସ ଧୀତା । ଏକଦିୱସଂ ଆପଣତୋ ପୂୱଂ ଗହେତ୍ୱା ମାଲାରାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଖାଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ପଟିପଥେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ପୱିସନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ତଂ ଭଗୱତୋ ଅଦାସି । ସତ୍ଥା ତଥାରୂପେ ଠାନେ ନିସୀଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ଚୀୱରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଭଗୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତଂ ପୂୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଥେରୋ ‘‘କୋ ଇମିସ୍ସା, ଭନ୍ତେ, ଦାନସ୍ସ ୱିପାକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ଅଜ୍ଜେସା, ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତସ୍ସ ପଠମଂ ଭୋଜନଂ ଅଦାସି, ଅଜ୍ଜେୱ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଭୱିସ୍ସତି ପିୟା ମନାପା’’ତି । ତଂ ଦିୱସମେୱ ଚ ରାଜା କାସିଗାମେ ଭାଗିନେୟ୍ୟେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପରାଜିତୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ଆଗତୋ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତୋ ‘‘ବଲକାୟସ୍ସ ଆଗମନଂ ଆଗମେସ୍ସାମୀ’’ତି ତଂ ମାଲାରାମଂ ପାୱିସି । ସା ରାଜାନଂ ଆଗତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱତ୍ତମକାସି । ରାଜା ତସ୍ସା ୱତ୍ତେ ପସୀଦିତ୍ୱା ପିତରଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ଅନ୍ତେପୁରଂ ପଟିହରାପେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପେସି । ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟା ଇମିସ୍ସା ମହନ୍ତଂ ଇସ୍ସରିୟଂ ଦିନ୍ନଂ, ୟଂନୂନାହଂ ଇମଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ ‘କୋ ତେ ପିୟୋ’ତି ? ସା ‘ତ୍ୱଂ ମେ, ମହାରାଜ, ପିୟୋ’ତି ୱତ୍ୱା, ପୁନ ମଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଅଥସ୍ସାହଂ ‘ମୟ୍ହମ୍ପି ତ୍ୱଂୟେୱ ପିୟା’ତି ୱକ୍ଖାମୀ’’ତି । ଇତି ସୋ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିସ୍ସାସଜନନତ୍ଥଂ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛି ।

ଦେୱୀ ପନ ପଣ୍ଡିତା ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାୟିକା ସଙ୍ଘୁପଟ୍ଠାୟିକା ‘‘ନାୟଂ ପଞ୍ହୋ ରଞ୍ଞୋ ମୁଖଂ ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବୋ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥାଭୂତମେୱ ୱଦନ୍ତୀ ‘‘ନତ୍ଥି ଖୋ ମେ, ମହାରାଜ, କୋଚଞ୍ଞୋ ଅତ୍ତନା ପିୟତରୋ’’ତି ଆହ । ୱତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନା ବ୍ୟାକତମତ୍ଥଂ ଉପାୟେନ ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତୁକାମା ‘‘ତୁୟ୍ହଂ ପନ, ମହାରାଜ, ଅତ୍ଥଞ୍ଞୋ କୋଚି ଅତ୍ତନା ପିୟତରୋ’’ତି ତଥେୱ ରାଜାନଂ ପୁଚ୍ଛି ୟଥା ରଞ୍ଞା ସୟଂ ପୁଟ୍ଠା । ରାଜାପି ତାୟ ସରସଲକ୍ଖଣେନ କଥିତତ୍ତା ନିୱତ୍ତିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୟମ୍ପି ସରସଲକ୍ଖଣେନେୱ କଥେନ୍ତୋ ତଥେୱ ବ୍ୟାକାସି ୟଥା ଦେୱିୟା ବ୍ୟାକତଂ ।

ବ୍ୟାକରିତ୍ୱା ଚ ମନ୍ଦଧାତୁକତାୟ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ ରାଜା ପଥୱିସ୍ସରୋ ମହନ୍ତଂ ପଥୱିମଣ୍ଡଲଂ ଅଭିୱିଜିୟ ଅଜ୍ଝାୱସାମି, ମୟ୍ହଂ ତାୱ ୟୁତ୍ତଂ ‘ଅତ୍ତନା ପିୟତରଂ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସାମୀ’ତି, ଅୟଂ ପନ ୱସଲୀ ହୀନଜଚ୍ଚା ସମାନା ମୟା ଉଚ୍ଚେ ଠାନେ ଠପିତା ସାମିଭୂତଂ ମଂ ନ ତଥା ପିୟାୟତି, ‘ଅତ୍ତାୱ ପିୟତରୋ’ତି ମମ ସମ୍ମୁଖା ୱଦତି, ୟାୱ କକ୍ଖଳା ୱତାୟ’’ନ୍ତି ଅନତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ନନୁ ତେ ତୀଣି ରତନାନି ପିୟତରାନୀ’’ତି ଚୋଦେସି । ଦେୱୀ ‘ରତନତ୍ତୟଂପାହଂ ଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ସଗ୍ଗସୁଖଂ ମୋକ୍ଖସୁଖଞ୍ଚ ପତ୍ଥୟନ୍ତୀ ସମ୍ପିୟାୟାମି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତାୱ ମେ ପିୟତରୋ’’ତି ଆହ । ସବ୍ବୋ ଚାୟଂ ଲୋକୋ ଅତ୍ତଦତ୍ଥମେୱ ପରଂ ପିୟାୟତି, ପୁତ୍ତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋପି ‘‘ଅୟଂ ମଂ ଜିଣ୍ଣକାଲେ ପୋସେସ୍ସତୀ’’ତି ପତ୍ଥେତି, ଧୀତରଂ ‘‘ମମ କୁଲଂ ୱଡ୍ଢିସ୍ସତୀ’’ତି, ଭରିୟଂ ‘‘ମୟ୍ହଂ ପାଦେ ପରିଚରିସ୍ସତୀ’’ତି, ଅଞ୍ଞେପି ଞାତିମିତ୍ତବନ୍ଧୱେ ତଂତଂକିଚ୍ଚୱସେନ, ଇତି ଅତ୍ତଦତ୍ଥମେୱ ସମ୍ପସ୍ସନ୍ତୋ ଲୋକୋ ପରଂ ପିୟାୟତୀତି । ଅୟଞ୍ହି ଦେୱିୟା ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଅଥ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ମଲ୍ଲିକା କୁସଲା ପଣ୍ଡିତା ନିପୁଣା ‘ଅତ୍ତାୱ ମେ ପିୟତରୋ’ତି ୱଦତି, ମୟ୍ହମ୍ପି ଅତ୍ତାୱ ପିୟତରୋ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇମମତ୍ଥଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସ୍ସାମି, ୟଥା ଚ ମେ ସତ୍ଥା ବ୍ୟାକରିସ୍ସତି, ତଥା ନଂ ଧାରେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ…ପେ॰… ପିୟତରୋ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ‘‘ଲୋକେ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ପିୟତରୋ’’ତି ରଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବସୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ସବ୍ବା ଦିସା ଅନୁପରିଗମ୍ମ ଚେତସାତି ସବ୍ବା ଅନୱସେସା ଦସପି ଦିସା ପରିୟେସନୱସେନ ଚିତ୍ତେନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା । ନେୱଜ୍ଝଗା ପିୟତରମତ୍ତନା କ୍ୱଚୀତି ଅତ୍ତନା ଅତିସୟେନ ପିୟଂ ଅଞ୍ଞଂ କୋଚି ପୁରିସୋ ସବ୍ବୁସ୍ସାହେନ ପରିୟେସନ୍ତୋ କ୍ୱଚି କତ୍ଥଚି ସବ୍ବଦିସାସୁ ନେୱ ଅଧିଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ପିୟୋ ପୁଥୁ ଅତ୍ତା ପରେସନ୍ତି ଏୱଂ କସ୍ସଚି ଅତ୍ତନା ପିୟତରସ୍ସ ଅନୁପଲବ୍ଭନୱସେନ ପୁଥୁ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାୱ ପିୟୋ । ତସ୍ମା ନ ହିଂସେ ପରମତ୍ତକାମୋତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସବ୍ବୋପି ସତ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପିୟାୟତି ଅତ୍ତନୋ ସୁଖକାମୋ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକୂଲୋ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତକାମୋ ଅତ୍ତନୋ ହିତସୁଖଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପରଂ ସତ୍ତଂ ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ନ ହିଂସେ ନ ହନେୟ୍ୟ ନ ପାଣିଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହିପି ୱିହେଠେୟ୍ୟ । ପରସ୍ସ ହି ଅତ୍ତନା କତେ ଦୁକ୍ଖେ ତଂ ତତୋ ସଙ୍କମନ୍ତଂ ୱିୟ କାଲନ୍ତରେ ଅତ୍ତନି ସନ୍ଦିସ୍ସତି । ଅୟଞ୍ହି କମ୍ମାନଂ ଧମ୍ମତାତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଅପ୍ପାୟୁକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ଦୁତିୟେ ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେତି ଇଦମ୍ପି ମେଘିୟସୁତ୍ତେ ୱିୟ ଗରହଣଚ୍ଛରିୟୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟାୱ ଅପ୍ପାୟୁକାତି ୟତ୍ତକଂ ପରିତ୍ତାୟୁକା, ଅତିଇତ୍ତରଜୀୱିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ସତ୍ତାହଜାତେତି ସତ୍ତାହେନ ଜାତୋ ସତ୍ତାହଜାତୋ । ତସ୍ମିଂ ସତ୍ତାହଜାତେ, ଜାତସ୍ସ ସତ୍ତମେ ଅହନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତୁସିତଂ କାୟଂ ଉପପଜ୍ଜୀତି ତୁସିତଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପପଜ୍ଜି ।

ଏକଦିୱସଂ କିର ଥେରୋ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଲକ୍ଖଣାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟଭୂତଂ ଭଗୱତୋ ରୂପକାୟସିରିଂ ମନସି କରିତ୍ୱା, ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦସ୍ସନୀୟା ସମନ୍ତପାସାଦିକା ମନୋହରା’’ତି ଉଳାରଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେନ୍ତୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ୱିଜାତମାତୁୟା ନାମ ୱିରୂପୋପି ପୁତ୍ତୋ ସୁରୂପୋ ୱିୟ ମନାପୋ ହୋତି, ସଚେ ପନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ମାତା ମହାମାୟା ଦେୱୀ ଧରେୟ୍ୟ, କୀଦିସଂ ନୁ ଖୋ ତସ୍ସା ଭଗୱତୋ ରୂପଦସ୍ସନେ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମହାଜାନି ଖୋ ମୟ୍ହଂ ମହାମାତୁ ଦେୱିୟା, ୟା ସତ୍ତାହଜାତେ ଭଗୱତି କାଲକତା’’ତି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିୱିତକ୍କିତଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ତସ୍ସା କାଲକିରିୟଂ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।

କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ମହାପଜାପତି ଗୋତମୀ ଭଗୱନ୍ତଂ ମହତା ଆୟାସେନ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚିତ୍ୱାପି ପଟିକ୍ଖିତ୍ତା, ମୟା ପନ ଉପାୟେନ ୟାଚିତୋ ଭଗୱା ଅଟ୍ଠଗରୁଧମ୍ମପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣୱସେନ ତସ୍ସା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ଅନୁଜାନି, ସା ତେ ଧମ୍ମେ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧପବ୍ବଜ୍ଜୂପସମ୍ପଦା ଭଗୱତୋ ଦୁତିୟଂ ପରିସଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥାୟ ପରିସାୟ ପଚ୍ଚୟୋ ଅହୋସି । ସଚେ ପନ ଭଗୱତୋ ଜନେତ୍ତି ମହାମାୟା ଦେୱୀ ଧରେୟ୍ୟ, ଏୱମେତା ଚୁଭୋପି ଖତ୍ତିୟଭଗିନିୟୋ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ଇମଂ ସାସନଂ ସୋଭେୟ୍ୟୁଂ, ଭଗୱା ଚ ମାତରି ବହୁମାନେନ ମାତୁଗାମସ୍ସ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପସମ୍ପଦଞ୍ଚ ସୁଖେନେୱ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ, ଅପ୍ପାୟୁକତାୟ ପନସ୍ସା କସିରେନ ନିପ୍ଫନ୍ନମିଦନ୍ତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ’ତିଆଦିମାହା’’ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ । ଭଗୱା ହି ମାତୁୟା ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ମାତୁଗାମସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସାସନେ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନନ୍ତୋ ଗରୁକଂୟେୱ କତ୍ୱା ଅନୁଜାନାତି, ନ ଲହୁକଂ ଚିରଟ୍ଠିତିକାମତାୟାତି ।

ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘ଦସବଲଚତୁୱେସାରଜ୍ଜାଦିକେ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ଅନନ୍ତାପରିମାଣେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଥେରୋ ମନସି କରିତ୍ୱା ୟା ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱଂ ନାମ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲଂ ସତ୍ଥାରଂ କୁଚ୍ଛିନା ଦସ ମାସେ ପରିହରି, ସା ବୁଦ୍ଧମାତା କସ୍ସଚି ପରିଚାରିକା ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅୟୁତ୍ତମିଦଂ । କସ୍ମା ? ସତ୍ଥୁ ଗୁଣାନୁଚ୍ଛୱିକମେୱେତଂ, ୟଦିଦଂ ସତ୍ତାହଜାତେ ଭଗୱତି ଜନେତ୍ତି କାଲଂ କରୋତି, କାଲକତା ଚ ତୁସିତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତୋ ହୁତ୍ୱା ତଂ ଅତ୍ତନୋ ୱିତକ୍କୁପ୍ପାଦନଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚା’’ତି ।

ସତ୍ଥା ପନ ୟସ୍ମା ସତ୍ତାହଜାତେସୁ ବୋଧିସତ୍ତେସୁ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ କାଲକିରିୟା ଧମ୍ମତା ସିଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ତଂ ଧମ୍ମତଂ ପରିଦୀପେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେତଂ, ଆନନ୍ଦା’’ତିଆଦିମାହ । ସା ପନାୟଂ ଧମ୍ମତା ୟସ୍ମା ୟଥା ସବ୍ବେ ବୋଧିସତ୍ତା ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ତୁସିତପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଆୟୁପରିୟୋସାନେ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ତୁଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣାୟ ଅଜ୍ଝେସିତା କାଲଦୀପଦେସକୁଲାନି ୱିୟ ଜନେତ୍ତିୟା ଆୟୁପରିମାଣମ୍ପି ଓଲୋକେତ୍ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ଅୟମ୍ପି ଭଗୱା ବୋଧିସତ୍ତଭୂତୋ ତଥେୱ ତୁସିତପୁରେ ଠିତୋ ପଞ୍ଚ ମହାୱିଲୋକନାନି ୱିଲୋକେନ୍ତୋ ସତ୍ତଦିୱସାଧିକଦସମାସପରିମାଣଂ ମାତୁୟା ଆୟୁପରିମାଣଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ମମ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣସ୍ସ କାଲୋ, ଇଦାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଞତ୍ୱାୱ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତସ୍ମା ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ଆଚିଣ୍ଣସମାଚିଣ୍ଣୱସେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ଅପ୍ପାୟୁକା ହି, ଆନନ୍ଦ, ବୋଧିସତ୍ତମାତରୋ ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ କାଲଂ କରୋନ୍ତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଆୟୁପରିକ୍ଖୟେନେୱ କାଲଂ କରୋନ୍ତି, ନ ୱିଜାତପଚ୍ଚୟା । ଚରିମତ୍ତଭାୱେହି ବୋଧିସତ୍ତେହି ୱସିତଟ୍ଠାନଂ ଚେତିୟଘରସଦିସଂ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ପରିଭୋଗାରହଂ, ନ ଚ ସକ୍କା ବୋଧିସତ୍ତମାତରଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଅଗ୍ଗମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପେତୁନ୍ତି ତତ୍ତକଂ ଏୱ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଦା କାଲଂ କରୋନ୍ତି । ଇମମେୱ ହି ଅତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ମହାବୋଧିସତ୍ତା ପଞ୍ଚମଂ ମହାୱିଲୋକନଂ କରୋନ୍ତି ।

କତରସ୍ମିଂ ପନ ୱୟେ କାଲଂ କରୋନ୍ତୀତି ? ମଜ୍ଝିମୱୟେ । ପଠମୱୟସ୍ମିଞ୍ହି ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ବଲୱା ହୋତି, ତେନ ତଦା ସଞ୍ଜାତଗବ୍ଭା ଇତ୍ଥିୟୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଗବ୍ଭଂ ଅନୁରକ୍ଖିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଗଣ୍ହେୟ୍ୟୁଂ ଚେ, ଗବ୍ଭୋ ବହ୍ୱାବାଧୋ ହୋତି । ମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ପନ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ୱତ୍ଥୁ ୱିସଦଂ ହୋତି, ୱିସଦେ ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ନିବ୍ବତ୍ତଦାରକା ଅରୋଗା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତମାତରୋ ପଠମୱୟେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ୱିଜାୟିତ୍ୱା କାଲଂ କରୋନ୍ତୀତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ବୋଧିସତ୍ତମାତୁ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଆୟୁସ୍ସ ମରଣପରିୟୋସାନତଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନମୁଖେନ ଅନୱଜ୍ଜପ୍ପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉସ୍ସାହଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ୟେ କେଚୀତି ଅନିୟମନିଦ୍ଦେସୋ । ଭୂତାତି ନିବ୍ବତ୍ତା । ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନାଗତେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି । ୱାସଦ୍ଦୋ ୱିକପ୍ପତ୍ଥୋ, ଅପିସଦ୍ଦୋ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତମାନେପି ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି । ଏତ୍ତାୱତା ଅତୀତାଦିୱସେନ ତିୟଦ୍ଧପରିୟାପନ୍ନେ ସତ୍ତେ ଅନୱସେସତୋ ପରିୟାଦିୟତି । ଅପିଚ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକସତ୍ତା ଗବ୍ଭତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୂତା ନାମ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ନାମ । ସଂସେଦଜୂପପାତିକା ପଟିସନ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ପରତୋ ଭୂତା ନାମ, ତତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଭୱୱସେନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ନାମ । ସବ୍ବେପି ୱା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଭୱୱସେନ ଭୂତା ନାମ, ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱୱସେନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ନାମ । ଖୀଣାସୱା ଭୂତା ନାମ । ତେ ହି ଭୂତା ଏୱ, ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି, ତଦଞ୍ଞେ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ନାମ ।

ସବ୍ବେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ପହାୟ ଦେହନ୍ତି ସବ୍ବେ ୟଥାୱୁତ୍ତଭେଦା ସବ୍ବଭୱୟୋନିଗତିୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିସତ୍ତାୱାସାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନା ସତ୍ତା ଦେହଂ ଅତ୍ତନୋ ସରୀରଂ ପହାୟ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପରଲୋକଂ ଗମିସ୍ସନ୍ତି, ଅସେକ୍ଖା ପନ ନିବ୍ବାନଂ । ଏତ୍ଥ କୋଚି ଅଚୱନଧମ୍ମୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ସବ୍ବଜାନିଂ କୁସଲୋ ୱିଦିତ୍ୱାତି ତଦେତଂ ସବ୍ବସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ଜାନିଂ ହାନିଂ ମରଣଂ, ସବ୍ବସ୍ସ ୱା ସତ୍ତସ୍ସ ଜାନିଂ ୱିନାସଂ ପଭଙ୍ଗୁତଂ କୁସଲୋ ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ ମରଣାନୁସ୍ସତିୱସେନ ଅନିଚ୍ଚତାମନସିକାରୱସେନ ୱା ଜାନିତ୍ୱା । ଆତାପିୟୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରେୟ୍ୟାତି ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଆତାପିୟସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଆତାପିୟୋ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱସେନ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟୋ ଅନୱସେସମରଣସମତିକ୍କମନୂପାୟଂ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରେୟ୍ୟ, ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧକୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ତତିୟେ ରାଜଗହେ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ନାମ କୁଟ୍ଠୀ ଅହୋସୀତି ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧନାମକୋ ଏକୋ ପୁରିସୋ ରାଜଗହେ ଅହୋସି । ସୋ ଚ କୁଟ୍ଠୀ କୁଟ୍ଠରୋଗେନ ବାଳ୍ହୱିଦୂସିତଗତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସଦଲିଦ୍ଦୋତି ୟତ୍ତକା ରାଜଗହେ ମନୁସ୍ସା ତେସୁ ସବ୍ବଦୁଗ୍ଗତୋ । ସୋ ହି ସଙ୍କାରକୂଟୱତିଆଦୀସୁ ମନୁସ୍ସେହି ଛଡ୍ଡିତପିଲୋତିକଖଣ୍ଡାନି ସିବ୍ବିତ୍ୱା ପରିଦହତି, କପାଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଘରା ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଲଦ୍ଧଆଚାମଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଭତ୍ତାନି ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତି, ତମ୍ପି ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମପଚ୍ଚୟା ନ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଲଭତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ମନୁସ୍ସଦଲିଦ୍ଦୋ’’ତି । ମନୁସ୍ସକପଣୋତି ମନୁସ୍ସେସୁ ପରମକପଣତଂ ପତ୍ତୋ । ମନୁସ୍ସୱରାକୋତି ମନୁସ୍ସାନଂ ହୀଳିତପରିଭୂତତାୟ ଅତିୱିୟ ଦୀନୋ । ମହତିୟା ପରିସାୟାତି ମହତିୟା ଭିକ୍ଖୁପରିସାୟ ଚେୱ ଉପାସକପରିସାୟ ଚ ।

ଏକଦିୱସଂ କିର ଭଗୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ସୁଲଭପିଣ୍ଡପାତଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ କତିପୟଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ୟେହି ଦାନଂ ଦିନ୍ନଂ, ତେସଂ ଉପାସକାନଂ ଅୱସେସଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚ ଆଗମନଂ ଆଗମୟମାନୋ ଅନ୍ତୋନଗରେୟେୱ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରମଣୀୟେ ପଦେସେ ଅଟ୍ଠାସି । ତାୱଦେୱ ଭିକ୍ଖୂ ତତୋ ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେସୁଂ, ଉପାସକାପି ‘‘ଅନୁମୋଦନଂ ସୁତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିସ୍ସାମା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ, ମହାସନ୍ନିପାତୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ନିସୀଦନାକାରଂ ଦସ୍ସେସି । ତାୱଦେୱ ବୁଦ୍ଧାରହଂ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପେସୁଂ । ଅଥ ଭଗୱା ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ୱିରୋଚମାନାୟ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପସମୁଜ୍ଜଲାୟ ନୀଲପୀତଲୋହିତୋଦାତମଞ୍ଜେଟ୍ଠପଭସ୍ସରାନଂ ୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣବୁଦ୍ଧରଂସିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତିୟା ଅନୁପମାୟ ରୂପକାୟସିରିୟା ସକଲମେୱ ତଂ ପଦେସଂ ଓଭାସେନ୍ତୋ ତାରାଗଣପରିୱୁତୋ ୱିୟ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ଭିକ୍ଖୁଗଣପରିୱୁତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମନୋସିଲାତଲେ କେସରସୀହୋ ୱିୟ ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତୋ କରୱୀକରୁତମଞ୍ଜୁନା ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ।

ଭିକ୍ଖୂପି ଖୋ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୱିୱିତ୍ତା ଅସଂସଟ୍ଠା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ପହିତତ୍ତା ଚୋଦକା ପାପଗରହିନୋ ୱତ୍ତାରୋ ୱଚନକ୍ଖମା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା ମେଘୱଣ୍ଣଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସୁୱମ୍ମିତା ୱିୟ ଗନ୍ଧହତ୍ଥିନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଓହିତସୋତା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ଉପାସକାପି ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ମହାଦାନାନି ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଗନ୍ଧମାଲାଦୀହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିପଚ୍ଚକାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା ସଂୟତହତ୍ଥପାଦା ଓହିତସୋତା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ମହତିୟା ପରିସାୟ ପରିୱୁତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ପନ ଜିଘଚ୍ଛାଦୁବ୍ବଲ୍ୟପରେତୋ ଘାସପରିୟେସନଂ ଚରମାନୋ ଅନ୍ତରୱୀଥିଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଦୂରତୋୱ ତଂ ମହାଜନସନ୍ନିପାତଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ମହାଜନକାୟୋ ସନ୍ନିପତିତୋ, ଅଦ୍ଧା ଏତ୍ଥ ଭୋଜନଂ ଦୀୟତି ମଞ୍ଞେ, ଅପ୍ପେୱ ନାମେତ୍ଥ ଗତେନ କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା ଲଦ୍ଧୁଂ ସକ୍କା’’ତି ସଞ୍ଜାତାଭିଲାସୋ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଦ୍ଦସ ଭଗୱନ୍ତଂ ପାସାଦିକଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ପସାଦନୀୟଂ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଦନ୍ତଂ ଗୁତ୍ତଂ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ସୁସମାହିତଂ ତାୟ ପରିସାୟ ପରିୱୁତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱାନ ପୁରିମଜାତିସମ୍ଭତାୟ ପରିପକ୍କାୟ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚୋଦିୟମାନୋ ‘‘ୟଂନୂନାହମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ସୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିସୀଦି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ…ପେ॰… ତତ୍ଥେୱ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି‘ଅହମ୍ପି ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’’ତି ।

ସବ୍ବାୱନ୍ତନ୍ତି ସବ୍ବାୱତିଂ ହୀନାଦିସବ୍ବପୁଗ୍ଗଲୱତଂ, ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚିପି ଅନୱସେସେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସବ୍ବୱନ୍ତ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି । ଚେତସାତି ବୁଦ୍ଧଚକ୍ଖୁସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ । ଚିତ୍ତସୀସେନ ହି ଞାଣଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ଆସୟାନୁସୟଞାଣେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟପରୋପରିୟତ୍ତଞାଣେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଚେତୋ ପରିଚ୍ଚ ମନସାକାସୀତି ତସ୍ସା ପରିସାୟ ଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚେକଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମନସି ଅକାସି ତେ ୱୋଲୋକେସି । ଭବ୍ବୋ ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ମଗ୍ଗଫଲଧମ୍ମଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଦହୋସୀତି ଅୟଂ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କିଞ୍ଚାପି ତଗରସିଖିମ୍ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଈଦିସୋ ଜାତୋ, ମଗ୍ଗଫଲୂପନିସ୍ସୟୋ ପନସ୍ସ ପଂସୁପଟିଚ୍ଛନ୍ନସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖଂ ୱିୟ ଅନ୍ତୋହଦୟେୟେୱ ୱିଜ୍ଜୋତତି, ତସ୍ମା ସୁୱିଞ୍ଞାପିୟୋତି ଇଦଂ ଅହୋସି । ତେନାହ – ‘‘ଅୟଂ ଖୋ ଇଧ ଭବ୍ବୋ ଧମ୍ମଂ ୱିଞ୍ଞାତୁ’’ନ୍ତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବିଂ କଥନ୍ତି ଦାନାନନ୍ତରଂ ସୀଲଂ, ସୀଲାନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗଂ, ସଗ୍ଗାନନ୍ତରଂ ମଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ଅନୁପଟିପାଟିକଥଂ । ଭଗୱା ହି ପଠମଂ ହେତୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଅସ୍ସାଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତତୋ ସତ୍ତେ ୱିୱେଚେତୁଂ ନାନାନୟେହି ଆଦୀନୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ଆଦୀନୱସୱନେନ ସଂୱିଗ୍ଗହଦୟାନଂ ନେକ୍ଖମ୍ମଗୁଣୱିଭାୱନମୁଖେନ ଚ ୱିୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦାନକଥନ୍ତି ଇଦଂ ନାମ ସୁଖାନଂ ନିଦାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ମୂଲଂ, ଭୋଗାନଂ ପତିଟ୍ଠା, ୱିସମଗତସ୍ସ ତାଣଂ ଲେଣଂ ଗତି ପରାୟଣଂ, ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ଦାନସଦିସୋ ଅୱସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠା ଆଲମ୍ବନଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ଗତି ପରାୟଣଂ ନତ୍ଥି । ଇଦଞ୍ହି ଅୱସ୍ସୟଟ୍ଠେନ ରତନମୟସୀହାସନସଦିସଂ, ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ମହାପଥୱିସଦିସଂ, ଆଲମ୍ବନଟ୍ଠେନ ଆଲମ୍ବନରଜ୍ଜୁସଦିସଂ, ଦୁକ୍ଖନିତ୍ଥରଣଟ୍ଠେନ ନାୱାସଦିସଂ, ସମସ୍ସାସନଟ୍ଠେନ ସଙ୍ଗାମସୂରୋ, ଭୟପରିତ୍ତାଣଟ୍ଠେନ ସୁପରିଖାପରିକ୍ଖିତ୍ତନଗରଂ, ମଚ୍ଛେରମଲାଦୀହି ଅନୁପଲିତ୍ତଟ୍ଠେନ ପଦୁମଂ, ତେସଂ ନିଦହନଟ୍ଠେନ ଜାତୱେଦୋ, ଦୁରାସଦଟ୍ଠେନ ଆସୀୱିସୋ, ଅସନ୍ତାସଟ୍ଠେନ ସୀହୋ, ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନ ହତ୍ଥୀ, ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଟ୍ଠେନ ସେତଉସଭୋ, ଖେମନ୍ତଭୂମିସମ୍ପାପନଟ୍ଠେନ ୱଲାହକୋ ଅସ୍ସରାଜା । ଦାନଞ୍ହି ଲୋକେ ରଜ୍ଜସିରିଂ ଦେତି, ଚକ୍କୱତ୍ତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ସକ୍କସମ୍ପତ୍ତିଂ ମାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ପତ୍ତିଂ ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଞାଣଂ ଦେତୀତି ଏୱମାଦିଦାନଗୁଣପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ଦାନଂ ଦେନ୍ତୋ ସୀଲଂ ସମାଦାତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ଦାନକଥାନନ୍ତରଂ ସୀଲକଥଂ କଥେସି । ସୀଲକଥନ୍ତି ସୀଲଂ ନାମେତଂ ସତ୍ତାନଂ ଅୱସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠା ଆଲମ୍ବନଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ଗତି ପରାୟଣଂ । ଇଧଲୋକପରଲୋକସମ୍ପତ୍ତୀନଞ୍ହି ସୀଲସଦିସୋ ଅୱସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠା ଆଲମ୍ବନଂ ତାଣଂ ଲେଣଂ ଗତି ପରାୟଣଂ ନତ୍ଥି, ସୀଲାଲଙ୍କାରସଦିସୋ ଅଲଙ୍କାରୋ, ସୀଲପୁପ୍ଫସଦିସଂ ପୁପ୍ଫଂ, ସୀଲଗନ୍ଧସଦିସୋ ଗନ୍ଧୋ ନତ୍ଥି, ସୀଲାଲଙ୍କାରେନ ହି ଅଲଙ୍କତଂ ସୀଲକୁସୁମପିଳନ୍ଧିତଂ ସୀଲଗନ୍ଧାନୁଲିତ୍ତଂ ସଦେୱକୋ ଲୋକୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ତିତ୍ତିଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱମାଦୀହି ସୀଲଗୁଣପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ ।

ଇଦଂ ପନ ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଅୟଂ ସଗ୍ଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୀଲାନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗକଥଂ କଥେସି । ସଗ୍ଗକଥନ୍ତି ସଗ୍ଗୋ ନାମ ଇଟ୍ଠୋ କନ୍ତୋ ମନାପୋ, ନିଚ୍ଚମେତ୍ଥ କୀଳା ନିଚ୍ଚସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ଚାତୁମହାରାଜିକା ଦେୱା ନୱୁତିୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ଦିବ୍ବସୁଖଂ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭନ୍ତି, ତାୱତିଂସା ତିସ୍ସୋ ୱସ୍ସକୋଟିୟୋ ସଟ୍ଠି ଚ ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନୀତି ଏୱମାଦିସଗ୍ଗଗୁଣପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତକଥଂ । ସଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତାନଞ୍ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ମୁଖଂ ନପ୍ପହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଅନେକପରିୟାୟେନ ଖୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଗ୍ଗକଥଂ କଥେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦି ।

ଏୱଂ ହେତୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସଗ୍ଗକଥାୟ ପଲୋଭେତ୍ୱା ପୁନ ହତ୍ଥିଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୋଣ୍ଡଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ‘‘ଅୟମ୍ପି ସଗ୍ଗୋ ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଧୁୱୋ, ନ ଏତ୍ଥ ଛନ୍ଦରାଗୋ କାତବ୍ବୋ’’ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅପ୍ପସ୍ସାଦା କାମା ବହୁଦୁକ୍ଖା ବହୁପାୟାସା, ଆଦୀନୱୋ ଏତ୍ଥ ଭିୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୭୭; ୨.୪୨) ନୟେନ କାମାନଂ ଆଦୀନୱଂ ଓକାରଂ ସଂକିଲେସଂ କଥେସି । ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱନ୍ତି ଦୋସଂ । ଓକାରନ୍ତି ଲାମକସଭାୱଂ, ଅସେଟ୍ଠେହି ସେୱିତବ୍ବଂ ସେଟ୍ଠେହି ନ ସେୱିତବ୍ବଂ ନିହୀନସଭାୱନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଂକିଲେସନ୍ତି ତେହି ସତ୍ତାନଂ ସଂସାରେ ସଂକିଲିସ୍ସନଂ । ତେନାହ – ‘‘କିଲିସ୍ସନ୍ତି ୱତ ଭୋ ସତ୍ତା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୫୧) ।

ଏୱଂ କାମାଦୀନୱେନ ତଜ୍ଜେତ୍ୱା ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଆନିସଂସଂ ପକାସେସି ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଝାନାଦୀସୁ ଚ ଗୁଣଂ ଦୀପେସି ୱଣ୍ଣେସି । କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି କମ୍ମନିୟଚିତ୍ତଂ, ହେଟ୍ଠା ପୱତ୍ତିତଦେସନାୟ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀନଂ ଚିତ୍ତଦୋସାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ଉପରିଦେସନାୟ ଭାଜନଭାୱୂପଗମନେନ କମ୍ମନିୟଚିତ୍ତଂ, କମ୍ମକ୍ଖମଚିତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିମାନାଦିସଂକିଲେସୱିଗମେନ ମୁଦୁଚିତ୍ତଂ। କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିୱିଗମେନ ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତଂ। ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ଉଳାରପୀତିପାମୋଜ୍ଜୟୋଗେନ ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ। ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧାସମ୍ପତ୍ତିୟା ପସନ୍ନଚିତ୍ତଂ, ୟଦା ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାସୀତି ସମ୍ବନ୍ଧୋ ।

ଅଥ ୱା କଲ୍ଲଚିତ୍ତନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦୱିଗମେନ ଅରୋଗଚିତ୍ତଂ । ମୁଦୁଚିତ୍ତନ୍ତି ବ୍ୟାପାଦୱିଗମେନ ମେତ୍ତାୱସେନ ଅକଥିନଚିତ୍ତଂ । ୱିନୀୱରଣଚିତ୍ତନ୍ତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚକୁକ୍କୁଚ୍ଚୱିଗମେନ ଅୱିକ୍ଖିପନତୋ ନ ପିହିତଚିତ୍ତଂ । ଉଦଗ୍ଗଚିତ୍ତନ୍ତି ଥିନମିଦ୍ଧୱିଗମେନ ସମ୍ପଗ୍ଗହୱସେନ ଅଲୀନଚିତ୍ତଂ । ପସନ୍ନଚିତ୍ତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛାୱିଗମେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅଧିମୁତ୍ତଚିତ୍ତଂ ।

ଅଥାତି ପଚ୍ଛା । ସାମୁକ୍କଂସିକାତି ସାମଂ ଉକ୍କଂସିକା ଅତ୍ତନାୱ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଗହିତା, ସୟମ୍ଭୂଞାଣେନ ସାମଂ ଦିଟ୍ଠା, ଅଞ୍ଞେସଂ ଅସାଧାରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । କା ଚ ପନ ସାତି ? ଅରିୟସଚ୍ଚଦେସନା । ତେନେୱାହ – ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ସମୁଦୟଂ ନିରୋଧଂ ମଗ୍ଗ’’ନ୍ତି । ଇଦଞ୍ହି ସଚ୍ଚାନଂ ସରୂପଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି କଥେତବ୍ବାନି, ତାନି ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିତ୍ଥାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୨୯) ୱୁତ୍ତାନୀତି ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିନା ଉପମାୱସେନ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସ୍ସ କିଲେସପ୍ପହାନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୁପ୍ପାଦଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତି । ଅପଗତକାଳକନ୍ତି ୱିଗତକାଳକଂ । ସମ୍ମଦେୱାତି ସୁଟ୍ଠୁୟେୱ । ରଜନନ୍ତି ନୀଲପୀତଲୋହିତମଞ୍ଜେଟ୍ଠାଦିରଙ୍ଗଜାତଂ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟାତି ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ, ପଭସ୍ସରଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଆସନେତି ତସ୍ସଂୟେୱ ନିସଜ୍ଜାୟଂ । ଏତେନସ୍ସ ଲହୁୱିପସ୍ସନକତା ତିକ୍ଖପଞ୍ଞତା ସୁଖାପଟିପଦା ଖିପ୍ପାଭିଞ୍ଞତା ଚ ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ୱିରଜଂ ୱୀତମଲନ୍ତି ଅପାୟଗମନୀୟରାଗରଜାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ୱିରଜଂ, ଅନୱସେସଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାମଲାପଗମେନ ୱୀତମଲଂ । ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସରଜାଭାୱେନ ୱା ୱିରଜଂ, ପଞ୍ଚୱିଧଦୁସ୍ସୀଲମଲାପଗମେନ ୱୀତମଲଂ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଆକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ସମୁଦୟଧମ୍ମଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ନିରୋଧଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ନିରୋଧଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱସେନ ଏୱ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେ ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ।

ତତ୍ରିଦଂ ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ – ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ଚିତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ୱତ୍ଥସ୍ସ ଆଗନ୍ତୁକମଲେହି କିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗାଦିମଲେହି ସଂକିଲିଟ୍ଠଭାୱୋ, ଧୋୱନଫଲକଂ ୱିୟ ଅନୁପୁବ୍ବିକଥା, ଉଦକଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧା, ଉଦକେନ ତେମେତ୍ୱା ତେମେତ୍ୱା ଗୋମୟଖାରେହି କାଳକେ ସମ୍ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ଥସ୍ସ ଧୋୱନପ୍ପୟୋଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାସଲିଲେନ ତେମେତ୍ୱା ସତିସମାଧିପଞ୍ଞାହି ଦୋସେ ସିଥିଲେ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧାଦିୱିଧିନା ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୋଧନେ ୱୀରିୟାରମ୍ଭୋ, ତେନ ପୟୋଗେନ ୱତ୍ଥେ କାଳକାପଗମୋ ୱିୟ ୱୀରିୟାରମ୍ଭେନ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନଂ, ରଙ୍ଗଜାତଂ ୱିୟ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତେନ ସୁଦ୍ଧସ୍ସ ୱତ୍ଥସ୍ସ ପଭସ୍ସରଭାୱୋ ୱିୟ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତକିଲେସସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗେନ ପରିୟୋଦାପନନ୍ତି ।

ଏୱଂ ପନ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ପରିସପରିୟନ୍ତେ ନିସିନ୍ନୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେତୁକାମୋ ପରିସମଜ୍ଝଂ ଓଗାହିତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତୋ ମହାଜନସ୍ସ ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତକାଲେ ଭଗୱତି ୱିହାରଂ ଗତେ ସୟମ୍ପି ୱିହାରଂ ଅଗମାସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ‘‘ଅୟଂ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ ଅତ୍ତନା ସତ୍ଥୁ ସାସନେ ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ପାକଟଂ କାତୁକାମୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ୱୀମଂସିସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତୋ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧ ତ୍ୱଂ ମନୁସ୍ସଦଲିଦ୍ଦୋ ମନୁସ୍ସକପଣୋ ମନୁସ୍ସୱରାକୋ, ଅହଂ ତେ ଅପରିମିତଂ ଧନଂ ଦସ୍ସାମି, ‘ବୁଦ୍ଧୋ ନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମୋ, ସଙ୍ଘୋ ନ ସଙ୍ଘୋ, ଅଲଂ ମେ ବୁଦ୍ଧେନ, ଅଲଂ ମେ ଧମ୍ମେନ, ଅଲଂ ମେ ସଙ୍ଘେନା’ତି ୱଦେହୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ସୋ ଆହ ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅହଂ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା’’ତି । ‘‘ଅନ୍ଧବାଲ ଅହିରିକ, ତ୍ୱଂ ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କଥେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତରୂପୋ, ୟୋ ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ଅୱତ୍ତବ୍ବଂ ୱଦେସି, ଅପିଚ ମଂ ତ୍ୱଂ ‘ଦୁଗ୍ଗତୋ ଦଲିଦ୍ଦୋ କପଣୋ’ତି କସ୍ମା ୱଦେସି, ନନୁ ଅହଂ ଲୋକନାଥସ୍ସ ଓରସପୁତ୍ତୋ, ନେୱାହଂ ଦୁଗ୍ଗତୋ ନ ଦଲିଦ୍ଦୋ ନ କପଣୋ, ଅଥ ଖୋ ସୁଖପ୍ପତ୍ତୋ ପରମେନ ସୁଖେନ ଅପାହମସ୍ମି ମହଦ୍ଧନୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଆହ –

‘‘ସଦ୍ଧାଧନଂ ସୀଲଧନଂ, ହିରିଓତ୍ତପ୍ପିୟଂ ଧନଂ ।

ସୁତଧନଞ୍ଚ ଚାଗୋ ଚ, ପଞ୍ଞା ୱେ ସତ୍ତମଂ ଧନଂ ॥

‘‘ୟସ୍ସ ଏତେ ଧନା ଅତ୍ଥି, ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସସ୍ସ ୱା ।

‘ଅଦଲିଦ୍ଦୋ’ତି ତଂ ଆହୁ, ଅମୋଘଂ ତସ୍ସ ଜୀୱିତ’’ନ୍ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୭.୫) –

ତସ୍ସିମାନି ମେ ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି ସନ୍ତି । ୟେସଞ୍ହି ଇମାନି ଧନାନି ସନ୍ତି, ନ ତ୍ୱେୱ ତେ ବୁଦ୍ଧେହି ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେହି ୱା ‘ଦଲିଦ୍ଦା’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ।

ସକ୍କୋ ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତଂ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଓହାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ତଂ ୱଚନଂ ପଟିୱଚନଞ୍ଚ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ନଂ ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ନ ଖୋ ସକ୍କ ସକ୍କା ତାଦିସାନଂ ସତେନପି ସହସ୍ସେନପି ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧଂ କୁଟ୍ଠିଂ ‘ବୁଦ୍ଧୋ ନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧମ୍ମୋ ନ ଧମ୍ମୋ, ସଙ୍ଘୋ ନ ସଙ୍ଘୋ’ତି କଥାପେତୁ’’ନ୍ତି । ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋପି ଖୋ କୁଟ୍ଠୀ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି ଚେତ୍ଥ ସାମଞ୍ଞୱଚନୋ ଧମ୍ମସଦ୍ଦୋ । ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଞାଣଦସ୍ସନତୋ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀତି ତଂ ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ପତ୍ତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପତ୍ତି ଚ ଞାଣସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଅଞ୍ଞାପି ୱିଜ୍ଜତୀତି ତତୋ ୱିସେସନତ୍ଥଂ ‘‘ୱିଦିତଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସା ପନାୟଂ ୱିଦିତଧମ୍ମତା ଧମ୍ମେସୁ ଏକଦେସେନାପି ହୋତୀତି ନିପ୍ପଦେସତୋ ୱିଦିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ପରିୟୋଗାଳ୍ହଧମ୍ମୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧଂୟେୱ ଦୀପେତି । ମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ହି ଏକାଭିସମୟୱସେନ ପରିଞ୍ଞାଦିକିଚ୍ଚଂ ସାଧେନ୍ତଂ ନିପ୍ପଦେସେନପି ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ସମନ୍ତତୋ ଓଗାଳ୍ହଂ ନାମ ହୋତି, ନ ତଦଞ୍ଞଞାଣଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ଅରିୟସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଏତେନାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ’’ତି । ତେନେୱାହ ‘‘ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପଟିଭୟକନ୍ତାରସଦିସା ସୋଳସୱତ୍ଥୁକା ଚ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକା ଚ ତିଣ୍ଣା ୱିଚିକିଚ୍ଛା ଏତେନାତି ତିଣ୍ଣୱିଚିକିଚ୍ଛୋ। ତତୋ ଏୱ ପୱତ୍ତିଆଦୀସୁ ‘‘ଏୱଂ ନୁ ଖୋ, ନ ନୁ ଖୋ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତା ୱିଗତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା କଥଂକଥା ଏତସ୍ସାତି ୱିଗତକଥଂକଥୋ। ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହୀନତ୍ତା ତପ୍ପଟିପକ୍ଖେସୁ ଚ ସୀଲାଦିଗୁଣେସୁ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ୱେସାରଜ୍ଜଂ ୱିସାରଦଭାୱଂ ୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟଂ ପତ୍ତୋତି ୱେସାରଜ୍ଜପ୍ପତ୍ତୋ। ନାସ୍ସ ପରୋ ପଚ୍ଚୟୋ, ନ ପରସ୍ସ ସଦ୍ଧାୟ ଏତ୍ଥ ୱତ୍ତତୀତି ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ। କତ୍ଥାତି ଆହ ‘‘ସତ୍ଥୁସାସନେ’’ତି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ କିଞ୍ଚାପି ଅୟଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଅନେକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି, ଇଧ ପନ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନେୱ ସୋ ପସାଦୱସେନ ପସଂସାୱସେନ ଚ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋ, ସାଧୁ ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ୱା ଅତିକନ୍ତଂ ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ, ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଭଗୱତୋ ଦେସନଂ ଥୋମେତି, ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ।

ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନା, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଦଂ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋତି । ଭଗୱତୋ ଏୱ ୱା ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଦୋସନାସନତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଗୁଣାଧିଗମନତୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାୱଡ୍ଢନତୋ, ପଞ୍ଞାଜନନତୋ, ସାତ୍ଥତୋ, ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ, କଣ୍ଣସୁଖତୋ, ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ, ଅପରୱମ୍ଭନତୋ, କରୁଣାସୀତଲତୋ, ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ, ଆପାଥରମଣୀୟତୋ, ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ, ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମାଦିନୟେହି ଥୋମେନ୍ତୋ ପଦଦ୍ୱୟଂ ଆହ ।

ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଟ୍ଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରି ମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିନା ଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଉପଦିସେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେ । ଅୟଂ ତାୱ ପଦତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରେ ନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନଦେସନାପଜ୍ଜୋତଧାରଣେନ ଭଗୱତା ନାନାନୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋ ।

ଏୱଂ ଦେସନଂ ଥୋମେତ୍ୱା ତାୟ ଦେସନାୟ ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ଏସାହ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସାହନ୍ତି ଏସୋ ଅହଂ । ଭଗୱନ୍ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଭଗୱା ମେ ସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଅଘସ୍ସ ଘାତା, ହିତସ୍ସ ୱିଧାତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଜାମି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ । ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ଚ –

ନ କେୱଲଂ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅପିଚ ଖୋ ଅରିୟଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ, ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।

ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ, ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।

ଏତ୍ଥ ହି ରାଗୱିରାଗନ୍ତି ମଗ୍ଗୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଅନେଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ । ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ୱୁତ୍ତୋତି ।

ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘନ୍ତି ଦିଟ୍ଠିସୀଲସାମଞ୍ଞେନ ସଂହତଂ ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହଂ । ଏତ୍ତାୱତା ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି ପଟିୱେଦେସି । ଉପାସକଂ ମଂ ଭଗୱା ଧାରେତୁ ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ପାଣୁପେତଂ ସରଣଂ ଗତନ୍ତି ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା । ‘‘ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେ’’ତିପି ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗେ ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପାଣୁପେତନ୍ତି ପାଣେହି ଉପେତଂ, ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଂ ଗତଂ ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଉପାସନତୋ ଉପାସକଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ମଂ ଭଗୱା ଉପଧାରେତୁ ଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନଂ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମେନେୱ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ, ଅଜ୍ଝାସୟଂ ପନ ଆୱିକରୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଭଗୱତୋଭାସିତଂ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱାତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଚିତ୍ତେନ ଅଭିନନ୍ଦିତ୍ୱା ତମେୱ ଅଭିନନ୍ଦିତଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱାଚାୟ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା । ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଗୁଣନିନ୍ନଚିତ୍ତୋ ୟାୱ ଦସ୍ସନୱିସୟସମତିକ୍କମା ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପେକ୍ଖମାନୋ ପଞ୍ଜଲିକୋ ନମସ୍ସମାନୋ ପକ୍କାମି ।

ପକ୍କନ୍ତୋ ଚ କୁଟ୍ଠରୋଗାଭିଭୱେନ ଛିନ୍ନହତ୍ଥପାଦଙ୍ଗୁଲି ଉକ୍କାରଗତ୍ତୋ ସମନ୍ତତୋ ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନାସୱୋ କଣ୍ଡୂତିପତିପୀଳିତୋ ଅସୁଚି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧୋ ଜେଗୁଚ୍ଛତମୋ ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ପତ୍ତୋ ‘‘ନାୟଂ କାୟୋ ଇମସ୍ସ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତସ୍ସ ପଣୀତତମସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଆଧାରୋ ଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ଉପ୍ପନ୍ନାଭିସନ୍ଧିନା ୱିୟ ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିୟେନ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ଓକାସେ କତେ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିୟେନ ଉପଚ୍ଛେଦକେନ ପାପକମ୍ମେନ କତୂପଚିତେନ ଚୋଦିୟମାନୋ ତରୁଣୱଚ୍ଛାୟ ଧେନୁୟା ଆପତିତ୍ୱା ମାରିତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତଂ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧଂ କୁଟ୍ଠିଂ ଗାୱୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛା ଅଧିପତିତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସୀ’’ତି ।

ସୋ କିର ଅତୀତେ ଏକୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସହାୟେହି ତୀହି ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ କୀଳନ୍ତୋ ଏକଂ ନଗରସୋଭିନିଂ ଗଣିକଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ନେତ୍ୱା ଦିୱସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତେ ସୂରିୟେ ସହାୟେ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଇମିସ୍ସା ହତ୍ଥେ କହାପଣସହସ୍ସଂ ବହୁକଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣଂ ମହଗ୍ଘାନି ଚ ପସାଧନାନି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମସ୍ମିଂ ୱନେ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ନତ୍ଥି, ରତ୍ତି ଚ ଜାତା, ହନ୍ଦ ଇମଂ ମୟଂ ମାରେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଧନଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି । ତେ ଚତ୍ତାରୋପି ଜନା ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ତଂ ମାରେତୁଂ ଉପକ୍କମିଂସୁ । ସା ତେହି ମାରିୟମାନା ‘‘ଇମେ ନିଲ୍ଲଜ୍ଜା ନିକ୍କରୁଣା ମୟା ସଦ୍ଧିଂ କିଲେସସନ୍ଥୱଂ କତ୍ୱା ନିରପରାଧଂ ମଂ କେୱଲଂ ଧନଲୋଭେନ ମାରେନ୍ତି, ଏକୱାରଂ ତାୱ ମଂ ଇମେ ମାରେନ୍ତୁ, ଅହଂ ପନ ୟକ୍ଖିନୀ ହୁତ୍ୱା ଅନେକୱାରଂ ଇମେ ମାରେତୁଂ ସମତ୍ଥା ଭୱେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ପତ୍ଥନଂ କତ୍ୱା କାଲମକାସି । ତେସୁ କିର ଏକୋ ପକ୍କୁସାତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ଏକୋ ବାହିୟୋ ଦାରୁଚୀରିୟୋ, ଏକୋ ତମ୍ବଦାଠିକୋ ଚୋରଘାତକୋ, ଏକୋ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ, ଇତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଜନାନଂ ଅନେକସତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ସା ୟକ୍ଖୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତା ଗାୱୀ ହୁତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେସି । ତେ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାମରଣଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ଏୱଂ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସ୍ସ କୁଟ୍ଠିସ୍ସ ସହସା ମରଣଂ ଜାତଂ, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତଂ…ପେ॰… ୱୋରୋପେସୀ’’ତି ।

ଅଥ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ସ କାଲକିରିୟଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଭଗୱା ବ୍ୟାକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟାତି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋତି ଇମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ଭୱବନ୍ଧନାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପହାନା । ସୋତାପନ୍ନୋତି ସୋତସଙ୍ଖାତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଆଦିତୋ ପନ୍ନୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସୋତୋ ସୋତୋତି ଇଦଂ, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ୱୁଚ୍ଚତି । କତମୋ ନୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସୋତୋତି ? ଅୟମେୱ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ’’ତିଆଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୦୧) ।

ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ୱିନିପତନଂ ୱିନିପାତୋ, ନାସ୍ସ ୱିନିପାତୋ ଧମ୍ମୋତି ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋ, ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଉପପଜ୍ଜନୱସେନ ଅପତନସଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିୟତୋତି ଧମ୍ମନିୟାମେନ ସମ୍ମତ୍ତନିୟାମେନ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସଙ୍ଖାତା ସମ୍ବୋଧି ପରଂ ଅୟନଂ ଅସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣଂ ଅୱସ୍ସଂ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ । ଏତେନ ‘‘ତସ୍ସ କା ଗତି, କୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛାୟ ଭଦ୍ଦିକା ଏୱ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗତି, ନ ପାପିକାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦସ୍ସିତୋ । ନ ପନ ତେନ ସମ୍ପତ୍ତା ଗତି, ତଂ ପନ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିୱସେନ ପକାସେତୁକାମୋ ଧମ୍ମରାଜା ଏତ୍ତକମେୱ ଅଭାସି । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା ‘‘ମୟା ଏତ୍ତକେ କଥିତେ ଇମିସ୍ସଂୟେୱ ପରିସତି ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସ୍ସ କୁଟ୍ଠିଭାୱଦାଲିଦ୍ଦିୟକପଣଭାୱାନଂ କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି, ଅଥାହଂ ତସ୍ସ ତଂ କାରଣଂ ତେନ ପୁଚ୍ଛାନୁସନ୍ଧିନା ପକାସେତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ହେତୂତି ଅସାଧାରଣକାରଣଂ, ସାଧାରଣକାରଣଂ ପନ ପଚ୍ଚୟୋତି, ଅୟମେତେସଂ ୱିସେସୋ । ୟେନାତି ୟେନ ହେତୁନା ୟେନ ପଚ୍ଚୟେନ ଚ ।

ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ଜାତପୁବ୍ବଂ । ଅତୀତେ କାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । କଦା ପନ ଭୂତନ୍ତି ? ଅତୀତେ କିର ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତେ ବାରାଣସିୟା ସାମନ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ଗାମେ ଏକା କୁଲଧୀତା ଖେତ୍ତଂ ରକ୍ଖତି । ସା ଏକଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ତସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ଲାଜାସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକଂ ପଦୁମପୁପ୍ଫଂ ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ପୁତ୍ତସତାନି ପତ୍ଥେସି । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ପଞ୍ଚସତା ମିଗଲୁଦ୍ଦକା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ମଧୁରମଂସଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଏତିସ୍ସା ପୁତ୍ତା ଭୱେୟ୍ୟାମ, ତୁମ୍ହେହି ପତ୍ତୱିସେସଂ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି ଚ ପତ୍ଥୟିଂସୁ । ସା ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତା । ତତୋ ଚୁତା ଏକସ୍ମିଂ ଜାତସ୍ସରେ ପଦୁମଗବ୍ଭେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତମେକୋ ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ପଟିଜଗ୍ଗି । ତସ୍ସା ୱିଚରନ୍ତିୟା ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ପାଦୁଦ୍ଧାରେ ଭୂମିତୋ ପଦୁମାନି ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ଏକୋ ୱନଚରକୋ ଦିସ୍ୱା ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ତଂ ଆନେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗମହେସିଂ ଅକାସି । ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଗବ୍ଭୋ ସଣ୍ଠାସି । ମହାପଦୁମକୁମାରୋ ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ୱସି, ସେସା ଗବ୍ଭମଲଂ ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତେ ୱୟପ୍ପତ୍ତା ଉୟ୍ୟାନେ ପଦୁମସରେ କୀଳନ୍ତା ଏକେକସ୍ମିଂ ପଦୁମେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିପକ୍କଞାଣା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଖୟୱୟଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ପାପୁଣିଂସୁ । ତେସଂ ବ୍ୟାକରଣଗାଥା ଅହୋସି –

‘‘ସରୋରୁହଂ ପଦୁମପଲାସପତ୍ରଜଂ,

ସୁପୁପ୍ଫିତଂ ଭମରଗଣାନୁକିଣ୍ଣଂ ।

ଅନିଚ୍ଚତଂ ଖୟୱୟତଂ ୱିଦିତ୍ୱା,

ଏକୋ ଚରେ ଖଗ୍ଗୱିସାଣକପ୍ପୋ’’ତି ॥

ଏୱଂ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧେସୁ ତେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସତେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ତଗରସିଖୀ ନାମ ପଚ୍ଚେକସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଗନ୍ଧମାଦନପବ୍ବତେ ନନ୍ଦମୂଲପବ୍ଭାରେ ସତ୍ତାହଂ ନିରୋଧସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାହସ୍ସ ଅଚ୍ଚୟେନ ନିରୋଧା ୱୁଟ୍ଠିତୋ ଆକାସେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇସିଗିଲିପବ୍ବତେ ଓତରିତ୍ୱା ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ରାଜଗହେ ଏକୋ ସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ମହତା ପରିୱାରେନ ଉୟ୍ୟାନକୀଳନତ୍ଥଂ ନଗରତୋ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ତଗରସିଖିପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କୋ ଅୟଂ ଭଣ୍ଡୁକାସାୱୱସନୋ, କୁଟ୍ଠୀ ଭୱିସ୍ସତି, ତଥା ହି କୁଟ୍ଠିଚୀୱରେନ ସରୀରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱା ଅପସବ୍ୟଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ରାଜଗହେ…ପେ॰… ପକ୍କାମୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ କ୍ୱାୟନ୍ତି କୋ ଅୟଂ । ଖୁଂସନୱସେନ ୱଦତି । ‘‘କୋୱାୟ’’ନ୍ତିପି ପାଳି । କୁଟ୍ଠୀତି ଅକୁଟ୍ଠିଂୟେୱ ତଂ ସେଟ୍ଠି କୁଟ୍ଠରୋଗଂ ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୁଂ ପାପେନ୍ତୋ ୱଦତି । କୁଟ୍ଠିଚୀୱରେନାତି କୁଟ୍ଠୀନଂ ଚୀୱରେନ । ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ହି କୁଟ୍ଠିନୋ ଡଂସମକସସରୀସପପଟିବାହନତ୍ଥଂ ରୋଗପଟିଚ୍ଛାଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡଂ ଗହେତ୍ୱା ପାରୁପତି, ଏୱମୟମ୍ପୀତି ଦସ୍ସେତି । ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଧରତ୍ତା ୱା ଅଗ୍ଗଳାନଂ ଅନେକୱଣ୍ଣଭାୱେନ କୁଟ୍ଠସରୀରସଦିସୋତି ହୀଳେନ୍ତୋ ‘‘କୁଟ୍ଠିଚୀୱରେନା’’ତି ଆହ । ନିଟ୍ଠୁଭିତ୍ୱାତି ଖେଳଂ ପାତେତ୍ୱା । ଅପସବ୍ୟତୋ କରିତ୍ୱାତି ପଣ୍ଡିତା ତାଦିସଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କରୋନ୍ତି, ଅୟଂ ପନ ଅୱିଞ୍ଞୁତାୟ ପରିଭୱେନ ତଂ ଅପସବ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅପସବ୍ୟଂ ଅପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତୋ । ‘‘ଅପସବ୍ୟାମତୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସାତି ତଗରସିଖିମ୍ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ‘‘କ୍ୱାୟଂ କୁଟ୍ଠୀ’’ତି ହୀଳେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠୁଭନଅପସବ୍ୟକରଣୱସେନ ପୱତ୍ତପାପକମ୍ମସ୍ସ । ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ଥାତି ନିରୟେ ନିରୟଗ୍ଗିନା ଦୟ୍ହିତ୍ଥ । ‘‘ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ନିରୟଗ୍ଗିନା’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନାତି ୟେନ କମ୍ମେନ ସୋ ନିରୟେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହି, ନ ତଂ କମ୍ମଂ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ୱିପାକଂ ଦେତି । ୟା ପନସ୍ସ ନାନକ୍ଖଣିକା ଚେତନା ତଦା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟଭୂତା, ସା ଅପରାପରିୟୱେଦନୀୟେନେୱ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମେନ ମନୁସ୍ସେସୁ ତିହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟା ଦିନ୍ନାୟ ପୱତ୍ତିୟଂ କୁଟ୍ଠିଭାୱଂ ଦାଲିଦ୍ଦିୟଂ ପରମକାରୁଞ୍ଞତଂ ଆପାଦେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ କମ୍ମସଭାଗତାୱସେନ ‘‘ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱସେସେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦିସେପି ହି ଲୋକେ ତବ୍ବୋହାରୋ ଦିଟ୍ଠୋ ୟଥା ତଂ ‘‘ସା ଏୱ ତିତ୍ତିରୀ, ତାନିୟେୱ ଓସଧାନୀ’’ତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ହେତୂ’’ତି ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପୁଟ୍ଠପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟୋ ‘‘ତସ୍ସ କା ଗତି, କୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି ପୁବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂହି ପୁଟ୍ଠପଞ୍ହୋ, ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ‘‘ସୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତନ୍ତି ତଥାଗତେନ ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଅକ୍ଖାତଂ ପକାସିତନ୍ତି ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ । ଆଗମ୍ମାତି ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା, ନିସ୍ସାୟ ଞତ୍ୱା ୱା । ‘‘ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତେ ଧମ୍ମୱିନୟେ’’ତିପି ପାଠୋ । ସଦ୍ଧଂ ସମାଦିୟୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଭଗୱତା ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋତି ରତନତ୍ତୟସନ୍ନିସ୍ସୟଂ ପୁବ୍ବଭାଗସଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଲୋକୁତ୍ତରସଦ୍ଧଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ସଦ୍ଧଂ ସମ୍ମା ଆଦିୟି । ୟଥା ନ ପୁନ ଆଦାତବ୍ବା ହୋତି, ଏୱଂ ୟାୱ ଭୱକ୍ଖୟା ଗଣ୍ହି, ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପାଦେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୀଲଂ ସମାଦିୟୀତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସୀଲନ୍ତି ପୁବ୍ବଭାଗସୀଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ମଗ୍ଗସୀଲଂ ଫଲସୀଲଞ୍ଚ। ସୁତନ୍ତି ପରିୟତ୍ତିବାହୁସଚ୍ଚଂ ପଟିୱେଧବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ସୁତଂ । ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାପି ହି ତେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନକାଲେ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାୟ ସାୱକେହି ୟଥାଲଦ୍ଧପ୍ପକାରଂ ସୁତା ପରିଚିତା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ଚାତି । ଚାଗନ୍ତି ପଠମମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଚାଗଂ, ୟେନ ଅରିୟସାୱକା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେସୁ ମୁତ୍ତଚାଗା ଚ ହୋନ୍ତି ପୟତପାଣୀ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତା । ପଞ୍ଞନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞଞ୍ଚେୱ ଫଲପଞ୍ଞଞ୍ଚ ।

କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗହଣା । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକନ୍ତି ପଦତ୍ତୟେନାପି ଦେୱଲୋକମେୱ ୱଦତି । ସୋ ହି ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ସୋଭନତ୍ତା ସୁନ୍ଦରା ଗତୀତି ସୁଗତି, ରୂପାଦୀହି ୱିସେସେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବକାଲଂ ସୁଖମେୱେତ୍ଥ ଲୋକିୟତି, ଲୁଜ୍ଜତୀତି ୱା ଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପପନ୍ନୋତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଉପଗତୋ । ସହବ୍ୟତନ୍ତି ସହଭାୱଂ । ୱଚନତ୍ଥୋ ପନ ସହ ବ୍ୟତି ପୱତ୍ତତି, ୱସତୀତି ୱା ସହବ୍ୟୋ, ସହଠାୟୀ ସହୱାୟୀ ୱା । ତସ୍ସ ଭାୱୋ ସହବ୍ୟତା । ଅତିରୋଚତୀତି ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ରୋଚତି ୱିରୋଚତି । ୱଣ୍ଣେନାତି ରୂପସମ୍ପତ୍ତିୟା । ୟସସାତି ପରିୱାରେନ । ସୋ ହି ଅସୁଚିମକ୍ଖିତଂ ଜଜ୍ଜରଂ ମତ୍ତିକାଭାଜନଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅନେକରତନୱିଚିତ୍ତଂ ପଭସ୍ସରରଂସିଜାଲୱିନଦ୍ଧସୁଦ୍ଧଜମ୍ବୁନଦଭାଜନଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ କଳେୱରଂ ଇଧ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଚିତ୍ତକ୍ଖଣେନ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଦିବ୍ବତ୍ତଭାୱଂ ମହତା ପରିୱାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଟିଲଭୀତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ପାପାନଂ ଅପରିୱଜ୍ଜନେ ଆଦୀନୱଂ, ପରିୱଜ୍ଜନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ପରକ୍କମେ କାୟିକୱୀରିୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ସରୀରେ ୱହନ୍ତେ ୱିସମାନି ପପାତାଦିଟ୍ଠାନାନି ଚଣ୍ଡଭାୱେନ ୱା ୱିସମାନି ହତ୍ଥିଅସ୍ସଅହିକୁକ୍କୁରଗୋରୂପାଦୀନି ପରିୱଜ୍ଜୟେ, ଏୱଂ ଜୀୱଲୋକସ୍ମିଂ ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ପଣ୍ଡିତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ତାୟ ସପ୍ପଞ୍ଞତାୟ ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ ଜାନନ୍ତୋ ପାପାନି ଲାମକାନି ଦୁଚ୍ଚରିତାନି ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଏୱଞ୍ହି ୟଥାୟଂ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ ତଗରସିଖିମ୍ହି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ପାପଂ ଅପରିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜି, ଏୱଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ୟଥା ୱା ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧୋ କୁଟ୍ଠୀ ମମ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ଇଦାନି ସଂୱେଗପ୍ପତ୍ତୋ ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଉଳାରଂ ୱିସେସଂ ଅଧିଗଞ୍ଛି, ଏୱଂ ଅଞ୍ଞୋପି ଉଳାରଂ ୱିସେସାଧିଗମଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୋ ପାପାନି ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କୁମାରକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ କୁମାରକାତି ତରୁଣପୁଗ୍ଗଲା । ୟେ ସୁଭାସିତଦୁବ୍ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି, ତେ ଇଧ କୁମାରକାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଇମେ ହି ସତ୍ତା ଜାତଦିୱସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପଞ୍ଚଦସୱସ୍ସକା, ତାୱ ‘‘କୁମାରକା, ବାଲା’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତତୋ ପରଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ‘‘ୟୁୱାନୋ’’ତି । ମଚ୍ଛକେ ବାଧେନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗସମୀପେ ଏକସ୍ମିଂ ତଳାକେ ନିଦାଘକାଲେ ଉଦକେ ପରିକ୍ଖୀଣେ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ଠିତଂ ଉଦକଂ ଉସ୍ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦକମଚ୍ଛେ ଗଣ୍ହନ୍ତି ଚେୱ ହନନ୍ତି ଚ ‘‘ପଚିତ୍ୱା ଖାଦିସ୍ସାମା’’ତି । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ମଗ୍ଗତୋ ଥୋକଂ ତଳାକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଉପସଙ୍କମୀ’’ତି ୱଦତି । କସ୍ମା ପନ ଉପସଙ୍କମି ? ତେ କୁମାରକେ ଅତ୍ତନି ୱିସ୍ସାସଂ ଜନେତୁଂ ଉପସଙ୍କମି । ଭାୟଥ ୱୋତି ଏତ୍ଥ ୱୋତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ନିସ୍ସକ୍କେ ସାମିୱଚନଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପିୟଂ ୱୋ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ସରୀରେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଦୁକ୍ଖଂ ଅପ୍ପିୟଂ ଅନିଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଇମେ ସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନିଚ୍ଛନ୍ତା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖହେତୁଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତା ଏୱ ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପାପକିରିୟାୟ ନିସେଧନଂ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନଞ୍ଚ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଦି ତୁମ୍ହାକଂ ସକଲମାପାୟିକଂ, ସୁଗତିୟଞ୍ଚ ଅପ୍ପାୟୁକତାମନୁସ୍ସଦୋଭଗ୍ଗିୟାଦିଭେଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅପ୍ପିୟଂ ଅନିଟ୍ଠଂ, ୟଦି ତୁମ୍ହେ ତତୋ ଭାୟଥ, ଆୱି ୱା ପରେସଂ ପାକଟଭାୱୱସେନ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା କାୟେନ ୱା ୱାଚାୟ ୱା ପାଣାତିପାତାଦିପ୍ପଭେଦଂ ୟଦି ୱା ରହୋ ଅପାକଟଭାୱୱସେନ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କତ୍ୱା ମନୋଦ୍ୱାରେ ଏୱ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପଭେଦଂ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ପାପକଂ ଲାମକଧମ୍ମଂ ମାକତ୍ଥ ମା କରିତ୍ଥ, ଅଥ ପନ ତଂ ପାପକମ୍ମଂ ଏତରହି କରୋଥ, ଆୟତିଂ ୱା କରିସ୍ସଥ, ନିରୟାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ତସ୍ସ ଫଲଭୂତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଇତୋ ୱା ଏତ୍ତୋ ୱା ପଲାୟନ୍ତେ ଅମ୍ହେ ନାନୁବନ୍ଧିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଉପେଚ୍ଚ ଅପେଚ୍ଚ ପଲାୟତମ୍ପି ତୁମ୍ହାକଂ ତତୋ ମୁତ୍ତି ମୋକ୍ଖୋ ନତ୍ଥି । ଗତିକାଲାଦିପଚ୍ଚୟନ୍ତରସମୱାୟେ ୱିପଚ୍ଚିସ୍ସତିୟେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ‘‘ପଲାୟନେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଗମନେ ପକ୍କମନେ ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ‘‘ନ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ନ ସମୁଦ୍ଦମଜ୍ଝେ…ପେ॰… ପାପକମ୍ମା’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୨୭; ମି॰ ପ॰ ୪.୨.୪) ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଉପୋସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ପଞ୍ଚମେ ତଦହୂତି ତସ୍ମିଂ ଅହନି ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ । ଉପୋସଥେତି ଏତ୍ଥ ଉପୱସନ୍ତି ଏତ୍ଥାତି ଉପୋସଥୋ, ଉପୱସନ୍ତୀତି ସୀଲେନ ୱା ଅନସନେନ ୱା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ଉପୋସଥସଦ୍ଦୋ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସାମୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧; ୧୦.୪୬) ସୀଲେ ଆଗତୋ । ‘‘ଉପୋସଥୋ ୱା ପୱାରଣା ୱା’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୫୫) ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସାଦିୱିନୟକମ୍ମେ । ‘‘ଗୋପାଲକୂପୋସଥୋ ନିଗଣ୍ଠୂପୋସଥୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଉପୱାସେ । ‘‘ଉପୋସଥୋ ନାମ ନାଗରାଜା’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୬) ପଞ୍ଞତ୍ତିୟଂ । ‘‘ଅଜ୍ଜୁପୋସଥୋ ପନ୍ନରସୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୧୬୮) ଦିୱସେ । ଇଧାପି ଦିୱସେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତଦହୁପୋସଥେ’’ତି ତସ୍ମିଂ ଉପୋସଥଦିୱସଭୂତେ ଅହନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତୁଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ନିସଜ୍ଜ ପନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତାନି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଏକଂ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ସଚାହଂ ଇମସ୍ମିଂ ପୁଗ୍ଗଲେ ଇଧ ନିସିନ୍ନେୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମି, ସତ୍ତଧାସ୍ସ ମୁଦ୍ଧା ଫଲିସ୍ସତୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ତୁଣ୍ହୀୟେୱ ଅହୋସି ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦ୍ଧସ୍ତଂ ଅରୁଣନ୍ତି ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଂ ୱତ୍ୱାପି ‘‘ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଥେରୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ୟାଚି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପୋସଥେ ଉପୋସଥୋ କାତବ୍ବୋ’’ତିସିକ୍ଖାପଦସ୍ସ (ମହାୱ॰ ୧୮୩) ଅପଞ୍ଞତ୍ତତ୍ତା । ଅପରିସୁଦ୍ଧା, ଆନନ୍ଦ, ପରିସାତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଥେରେନ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସସ୍ସ ୟାଚିତତ୍ତା ଅନୁଦ୍ଦେସସ୍ସ କାରଣଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ଅସୁକପୁଗ୍ଗଲୋ ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧା, ଆନନ୍ଦ, ପରିସା’’ତି ଆହ । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତିୟାମରତ୍ତିଂ ତଥା ୱୀତିନାମେସି ? ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଅନୁଦ୍ଦିସିତୁକାମୋ ତସ୍ସ ୱତ୍ଥୁଂ ପାକଟଂ କାତୁଂ ।

ଅଦ୍ଦସାତି କଥଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅତ୍ତନୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣେନ ତସ୍ସଂ ପରିସତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତାନି ପରିଜାନନ୍ତୋ ତସ୍ସ ମୋଘପୁରିସସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚିତ୍ତଂ ପସ୍ସି । ୟସ୍ମା ପନ ଚିତ୍ତେ ଦିଟ୍ଠେ ତଂସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲୋ ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି, ତସ୍ମା ‘‘ଅଦ୍ଦସା ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦୁସ୍ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ। ୟଥେୱ ହି ଅନାଗତେ ସତ୍ତସୁ ଦିୱସେସୁ ପୱତ୍ତମାନଂ ପରେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ ଜାନାତି, ଏୱଂ ଅତୀତେପୀତି । ଦୁସ୍ସୀଲନ୍ତି ନିସ୍ସୀଲଂ, ସୀଲୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପଧମ୍ମନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲତ୍ତା ଏୱ ହୀନଜ୍ଝାସୟତାୟ ଲାମକସଭାୱଂ । ଅସୁଚିନ୍ତି ଅପରିସୁଦ୍ଧେହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ନ ସୁଚିଂ । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରନ୍ତି କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଇମିନା କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପରେସଂ ଆସଙ୍କନୀୟତାୟ ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରଂ, ଅଥ ୱା କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ମନ୍ତୟନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ଇମେ ମୟା କତକମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ସଙ୍କାୟ ସରିତବ୍ବସମାଚାରଂ ।

ଲଜ୍ଜିତବ୍ବତାୟ ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବକାରଣତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଏତସ୍ସାତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତଂ। କୁଚ୍ଛିତସମଣୱେସଧାରିତାୟ ନ ସମଣନ୍ତି ଅସ୍ସମଣଂ। ସଲାକଗ୍ଗହଣାଦୀସୁ ‘‘କିତ୍ତକା ସମଣା’’ତି ଚ ଗଣନାୟ ‘‘ଅହମ୍ପି ସମଣୋମ୍ହୀ’’ତି ମିଚ୍ଛାପଟିଞ୍ଞାୟ ସମଣପଟିଞ୍ଞଂ। ଅସେଟ୍ଠଚାରିତାୟ ଅବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ। ଅଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସୁନିୱତ୍ଥେ ସୁପାରୁତେ ସୁପତ୍ତଧରେ ଗାମନିଗମାଦୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ସମାନୋ ସୟମ୍ପି ତାଦିସେନ ଆକାରେନ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଉପୋସଥାଦୀସୁ ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଅହମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞଂ। ପୂତିନା କମ୍ମେନ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ଅନ୍ତୋପୂତିଂ। ଛହି ଦ୍ୱାରେହି ରାଗାଦିକିଲେସୱସ୍ସନେନ ତିନ୍ତତ୍ତା ଅୱସ୍ସୁତଂ। ସଞ୍ଜାତରାଗାଦିକଚୱରତ୍ତା ସୀଲୱନ୍ତେହି ଛଡ୍ଡେତବ୍ବତ୍ତା ଚ କସମ୍ବୁଜାତଂ । ମଜ୍ଝେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିସିନ୍ନନ୍ତି ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନୋ ୱିୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନଂ । ଦିଟ୍ଠୋସୀତି ଅୟଂ ପନ ନ ପକତତ୍ତୋତି ଭଗୱତା ଦିଟ୍ଠୋ ଅସି । ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମା ନତ୍ଥି ତେ ତୱ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକକମ୍ମାଦିସଂୱାସୋ । ୟସ୍ମା ପନ ସୋ ସଂୱାସୋ ତୱ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଉଟ୍ଠେହି, ଆୱୁସୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ପଦୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତିୟମ୍ପି ଖୋ ସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସୀତି ଅନେକୱାରଂ ୱତ୍ୱାପି ଥେରୋ ‘‘ସୟମେୱ ନିବ୍ବିନ୍ନୋ ଓରମିସ୍ସତୀ’’ତି ୱା, ‘‘ଇଦାନି ଇମେସଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ଭଗୱତା ମୟା ଚ ୟାଥାୱତୋ ଦିଟ୍ଠୋ, ୟାୱତତିୟଂ ଉଟ୍ଠେହୀତି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଉଟ୍ଠାତି, ‘‘ଇଦାନିସ୍ସ ନିକ୍କଡ୍ଢନକାଲୋ ମା ସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀ’’ତି ତଂ ବାହାୟଂ ଅଗ୍ଗହେସି, ତଥା ଗହେତ୍ୱା । ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକା ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱାତି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସାଲତୋ ବହି ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା । ବହୀତି ପନ ନିକ୍ଖାମିତଟ୍ଠାନଦସ୍ସନଂ, ଅଥ ୱା ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକାତି ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋପି ନିକ୍ଖାମେତ୍ୱା, ନ ଅନ୍ତୋଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋ, ଏୱଂ ଉଭୟଥାପି ୱିହାରତୋ ବହି କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସୂଚିଘଟିକଂ ଦତ୍ୱାତି ଅଗ୍ଗଳସୂଚିଞ୍ଚ ଉପରିଘଟିକଞ୍ଚ ଆଦହିତ୍ୱା, ସୁଟ୍ଠୁତରଂ କୱାଟଂ ଥକେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟାୱ ବାହାଗହଣାପି ନାମାତି ଇମିନା ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧା, ଆନନ୍ଦ, ପରିସା’’ତି ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଏୱ ହି ତେନ ପକ୍କମିତବ୍ବଂ ସିୟା, ଏୱଂ ଅପକ୍କମିତ୍ୱା ୟାୱ ବାହାଗହଣାପି ନାମ ସୋ ମୋଘପୁରିସୋ ଆଗମେସ୍ସତୀତି ଅଚ୍ଛରିୟମିଦନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଇଦମ୍ପି ଗରହଣଚ୍ଛରିୟମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଇଦାନି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଅବ୍ବୁଦଜାତୋ, ଅପରିସୁଦ୍ଧା ପୁଗ୍ଗଲା ଉପୋସଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଚ ତଥାଗତା ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ଉପୋସଥଂ କରୋନ୍ତି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ଅନୁଦ୍ଦିସନ୍ତେ ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଉପୋସଥୋ ପଚ୍ଛିଜ୍ଜତି, ୟଂନୂନାହଂ ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସଂ ଅନୁଜାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ନ ଦାନାହନ୍ତି ଇଦାନି ଅହଂ ଉପୋସଥଂ ନ କରିସ୍ସାମି, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ନ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀତି ପଚ୍ଚେକଂ ନ-କାରେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ଦୁୱିଧଞ୍ହି ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି । ତେସୁ ‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିକଂ (ମହାୱ॰ ୧୩୪) ଆଣାପାତିମୋକ୍ଖଂ, ତଂ ସାୱକାୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା, ଅୟଂ ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଉଦ୍ଦିସିୟତି । ‘‘ଖନ୍ତୀ ପରମଂ…ପେ॰… ସବ୍ବପାପସ୍ସ ଅକରଣଂ…ପେ॰… ଅନୂପୱାଦୋ ଅନୂପଘାତୋ…ପେ॰… ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୯୦; ଧ॰ ପ॰ ୧୮୩-୧୮୫) ଇମା ପନ ତିସ୍ସୋ ଗାଥା ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ନାମ, ତଂ ବୁଦ୍ଧାୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ସାୱକା, ଛନ୍ନମ୍ପି ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି । ଦୀଘାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଧରମାନକାଲେ ଅୟମେୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋ, ଅପ୍ପାୟୁକବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ପଠମବୋଧିୟଂୟେୱ । ତତୋ ପରଂ ଇତରୋ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂ ଏୱ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି, ନ ବୁଦ୍ଧା, ତସ୍ମା ଅମ୍ହାକମ୍ପି ଭଗୱା ୱୀସତିୱସ୍ସମତ୍ତଂ ଓୱାଦପାତିମୋକ୍ଖଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ଇମଂ ଅନ୍ତରାୟଂ ଦିସ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସି । ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅକାରଣଂ । ଅନୱକାସୋତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । କାରଣଞ୍ହି ୟଥା ତିଟ୍ଠତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିତାୟାତି ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅନୱକାସୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତୀତି । ୟନ୍ତି କିରିୟାପରାମସନଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେତି କୋ ଅନୁସନ୍ଧି ? ୟ୍ୱାୟଂ ଅପରିସୁଦ୍ଧାୟ ପରିସାୟ ପାତିମୋକ୍ଖସ୍ସ ଅନୁଦ୍ଦେସୋ ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅଚ୍ଛରିୟୋ ଅବ୍ଭୁତୋ ଧମ୍ମୋତି ତଂ ଅପରେହି ସତ୍ତହି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ପଠମଂ ତାୱ ତେସଂ ଉପମାଭାୱେନ ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଟ୍ଠ ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ଅଟ୍ଠିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମହାସମୁଦ୍ଦେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ପକତିଦେୱା ୱିୟ ନ ସୁରନ୍ତି ନ ଇସନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତୀତି ଅସୁରା, ସୁରା ନାମ ଦେୱା, ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖାତି ୱା ଅସୁରା, ୱେପଚିତ୍ତିପହାରାଦାଦୟୋ । ତେସଂ ଭୱନଂ ସିନେରୁସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ, ତେ ତତ୍ଥ ପୱିସନ୍ତା ନିକ୍ଖମନ୍ତା ସିନେରୁପାଦେ ମଣ୍ଡପାଦିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା କୀଳନ୍ତାୱ ଅଭିରମନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତେସଂ ଅଭିରତି ଇମେ ଗୁଣେ ଦିସ୍ୱାତି ଆହ – ‘‘ୟେ ଦିସ୍ୱା ଦିସ୍ୱା ଅସୁରା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଅଭିରମନ୍ତୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିରମନ୍ତୀତି ରତିଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ଅନୁକ୍କଣ୍ଠମାନା ୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅନୁପୁବ୍ବନିନ୍ନୋତିଆଦୀନି ସବ୍ବାନି ଅନୁପଟିପାଟିୟା ନିନ୍ନଭାୱସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ନ ଆୟତକେନେୱ ପପାତୋତି ନ ଛିନ୍ନତଟୋ ମହାସୋବ୍ଭୋ ୱିୟ ଆଦିତୋ ଏୱ ପପାତୋ । ସୋ ହି ତୀରଦେସତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକଙ୍ଗୁଲଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲୱିଦତ୍ଥିରତନୟଟ୍ଠିଉସଭଅଡ୍ଢଗାୱୁତଗାୱୁତଡ୍ଢୟୋଜନାଦିୱସେନ ଗମ୍ଭୀରୋ ହୁତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିନେରୁପାଦମୂଲେ ଚତୁରାସୀତିୟୋଜନସହସ୍ସଗମ୍ଭୀରୋ ହୁତ୍ୱା ଠିତୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ଠିତଧମ୍ମୋତି ଠିତସଭାୱୋ ଅୱଟ୍ଠିତସଭାୱୋ । ନ ମତେନ କୁଣପେନ ସଂୱସତୀତି ୟେନ କେନଚି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ କଳେୱରେନ ସଦ୍ଧିଂ ନ ସଂୱସତି । ତୀରଂ ୱାହେତୀତି ତୀରଂ ଅପନେତି । ଥଲଂ ଉସ୍ସାରେତୀତି ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ୱୀଚିପ୍ପହାରେନେୱ ଥଲେ ଖିପତି । ଗଙ୍ଗା ୟମୁନାତି ଅନୋତତ୍ତଦହସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣମୁଖତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ପଞ୍ଚ ଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଗଙ୍ଗାତିଆଦିନା ପଞ୍ଚଧା ସଙ୍ଖଂ ଗତା ।

ତତ୍ରାୟଂ ଇମାସଂ ନଦୀନଂ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିକଥା – ଅୟଞ୍ହି ଜମ୍ବୁଦୀପୋ ଦସସହସ୍ସୟୋଜନପରିମାଣୋ, ତତ୍ଥ ଚତୁସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ପଦେସୋ ଉଦକେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ସମୁଦ୍ଦୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ତିସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ମନୁସ୍ସା ୱସନ୍ତି, ତିସହସ୍ସୟୋଜନପ୍ପମାଣେ ହିମୱା ପତିଟ୍ଠିତୋ ଉବ୍ବେଧେନ ପଞ୍ଚୟୋଜନସତିକୋ ଚତୁରାସୀତିକୂଟସହସ୍ସପଟିମଣ୍ଡିତୋ ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଦମାନପଞ୍ଚସତନଦୀୱିଚିତ୍ତୋ, ୟତ୍ଥ ଆୟାମେନ ୱିତ୍ଥାରେନ ଗମ୍ଭୀରତାୟ ଚ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନପ୍ପମାଣୋ ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତପରିମଣ୍ଡଲୋ ଅନୋତତ୍ତଦହୋ କଣ୍ଣମୁଣ୍ଡଦହୋ ରଥକାରଦହୋ ଛଦ୍ଦନ୍ତଦହୋ କୁଣାଲଦହୋ ମନ୍ଦାକିନିଦହୋ ସୀହପପାତଦହୋତି ସତ୍ତ ମହାସରା ପତିଟ୍ଠିତା ।

ତେସୁ ଅନୋତତ୍ତଦହୋ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ ଚିତ୍ତକୂଟଂ କାଳକୂଟଂ ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ କେଲାସକୂଟନ୍ତି ଇମେହି ପଞ୍ଚହି ପବ୍ବତକୂଟେହି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ସୁଦସ୍ସନକୂଟଂ ସୋୱଣ୍ଣମୟଂ ତିୟୋଜନସତୁବ୍ବେଧଂ ଅନ୍ତୋୱଙ୍କଂ କାକମୁଖସଣ୍ଠାନଂ ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତଂ, ଚିତ୍ତକୂଟଂ ସତ୍ତରତନମୟଂ । କାଳକୂଟଂ ଅଞ୍ଜନମୟଂ । ଗନ୍ଧମାଦନକୂଟଂ ମସାରଗଲ୍ଲମୟଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣଂ; ମୂଲଗନ୍ଧୋ, ସାରଗନ୍ଧୋ, ଫେଗ୍ଗୁଗନ୍ଧୋ, ତଚଗନ୍ଧୋ, ପପଟିକାଗନ୍ଧୋ, ଖନ୍ଧଗନ୍ଧୋ, ରସଗନ୍ଧୋ, ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ, ଫଲଗନ୍ଧୋ, ପତ୍ତଗନ୍ଧୋତି ଇମେହି ଦସହି ଗନ୍ଧେହି ଉସ୍ସନ୍ନଂ, ନାନପ୍ପକାରଓସଧସଞ୍ଛନ୍ନଂ, କାଳପକ୍ଖୁପୋସଥଦିୱସେ ଆଦିତ୍ତଂ ୱିୟ ଅଙ୍ଗାରଂ ପଜ୍ଜଲନ୍ତଂ ତିଟ୍ଠତି । କେଲାସକୂଟଂ ରଜତମୟଂ । ସବ୍ବାନି ଚେତାନି ସୁଦସ୍ସନେନ ସମାନୁବ୍ବେଧସଣ୍ଠାନାନି ତମେୱ ସରଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଠିତାନି । ତତ୍ଥ ଦେୱାନୁଭାୱେନ ନାଗାନୁଭାୱେନ ଚ ଦେୱୋ ୱସ୍ସତି, ନଦିୟୋ ଚ ସନ୍ଦନ୍ତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଉଦକଂ ଅନୋତତ୍ତମେୱ ପୱିସତି, ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ଦକ୍ଖିଣେନ ୱା ଉତ୍ତରେନ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତା ପବ୍ବତନ୍ତରେନ ତତ୍ଥ ଓଭାସଂ କରୋନ୍ତି, ଉଜୁକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ନ କରୋନ୍ତି, ତେନେୱସ୍ସ ‘‘ଅନୋତତ୍ତ’’ନ୍ତି ସଙ୍ଖା ଉଦପାଦି ।

ତତ୍ଥ ରତନମୟମନୁଞ୍ଞସୋପାନସିଲାତଲାନି ନିମ୍ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାନି ଫଲିକସଦିସାନି ନିମ୍ମଲୂଦକାନି ତଦୁପଭୋଗସତ୍ତାନଂ କମ୍ମନିବ୍ବତ୍ତାନେୱ ନହାନତିତ୍ଥାନି ଚ ହୋନ୍ତି, ୟତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଇଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ସାୱକା ଇସୟୋ ଚ ନହାନାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ଦେୱୟକ୍ଖାଦୟୋ ଉଦକକୀଳଂ କୀଳନ୍ତି ।

ତସ୍ସ ଚତୂସୁ ପସ୍ସେସୁ ସୀହମୁଖଂ, ହତ୍ଥିମୁଖଂ, ଅସ୍ସମୁଖଂ, ଉସଭମୁଖନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଉଦକନିକ୍ଖମନମୁଖାନି ହୋନ୍ତି, ୟେହି ଚତସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ସନ୍ଦନ୍ତି । ସୀହମୁଖେନ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀତୀରେ କେସରସୀହା ବହୁତରା ହୋନ୍ତି, ତଥା ହତ୍ଥିମୁଖାଦୀହି ହତ୍ଥିଅସ୍ସଉସଭା । ପୁରତ୍ଥିମଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ଅନୋତତ୍ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଇତରା ତିସ୍ସୋ ନଦିୟୋ ଅନୁପଗମ୍ମ ପାଚୀନହିମୱନ୍ତେନେୱ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସତି । ପଚ୍ଛିମଦିସତୋ ଉତ୍ତରଦିସତୋ ଚ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦିୟୋପି ତଥେୱ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମହିମୱନ୍ତେନେୱ ଉତ୍ତରହିମୱନ୍ତେନେୱ ଚ ଅମନୁସ୍ସପଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସନ୍ତି ।

ଦକ୍ଖିଣଦିସତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତନଦୀ ପନ ତଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନେୱ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ପରିକ୍ଖେପେନ ତିଗାୱୁତପ୍ପମାଣଉଦକଧାରା ହୁତ୍ୱା ଆକାସେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତିୟଗ୍ଗଳେ ନାମ ପାସାଣେ ପତିତା, ପାସାଣୋ ଉଦକଧାରାୱେଗେନ ଭିନ୍ନୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନପ୍ପମାଣା ତିୟଗ୍ଗଳା ନାମ ପୋକ୍ଖରଣୀ ଜାତା, ପୋକ୍ଖରଣିୟା କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ତତୋ ଘନପଥୱିଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥତଲେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗୁଲିସଦିସା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତି ।

ସା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଅନୋତତ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆୱଟ୍ଟଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଉଜୁକଂ ପାସାଣପିଟ୍ଠେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘କଣ୍ହଗଙ୍ଗା’’ତି, ଆକାସେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଆକାସଗଙ୍ଗା’’ତି, ତିୟଗ୍ଗଳପାସାଣେ ପଞ୍ଞାସୟୋଜନୋକାସେ ଠିତା ‘‘ତିୟଗ୍ଗଳପୋକ୍ଖରଣୀ’’ତି, କୂଲଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାସାଣଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ବହଲଗଙ୍ଗା’’ତି, ଉମଙ୍ଗେନ ସଟ୍ଠିୟୋଜନାନି ଗତଟ୍ଠାନେ ‘‘ଉମଙ୍ଗଗଙ୍ଗା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୱିଞ୍ଝଂ ନାମ ତିରଚ୍ଛାନପବ୍ବତଂ ପହରିତ୍ୱା ପଞ୍ଚଧାରା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଗଙ୍ଗା, ୟମୁନା, ଅଚିରୱତୀ, ସରଭୂ, ମହୀତି ପଞ୍ଚଧା ସଙ୍ଖଂ ଗତା । ଏୱମେତା ପଞ୍ଚ ମହାନଦିୟୋ ହିମୱନ୍ତତୋ ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତତ୍ଥ ନଦୀ ନିନ୍ନଗାତିଆଦିକଂ ଗୋତ୍ତଂ, ଗଙ୍ଗା ୟମୁନାତିଆଦିକଂ ନାମଂ । ସୱନ୍ତିୟୋତି ୟା କାଚି ସୱମାନା ସନ୍ଦମାନା ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟୋ ମହାନଦିୟୋ ୱା କୁନ୍ନଦିୟୋ ୱା । ଅପ୍ପେନ୍ତୀତି ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି ଓସରନ୍ତି । ଧାରାତି ୱୁଟ୍ଠିଧାରା । ପୂରତ୍ତନ୍ତି ପୁଣ୍ଣଭାୱୋ । ମହାସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ହି ଅୟଂ ଧମ୍ମତା – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଦେୱୋ ମନ୍ଦୋ ଜାତୋ, ଜାଲକ୍ଖିପାଦୀନି ଆଦାୟ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପେ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମା’’ତି ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଅତିମହନ୍ତୀ ୱୁଟ୍ଠି, ନ ଲଭିସ୍ସାମ ନୁ ଖୋ ପିଟ୍ଠିପସାରଣଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱା ତଂ ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ । ପଠମକପ୍ପିକକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ୟଂ ୱସ୍ସିତ୍ୱା ସିନେରୁମେଖଲଂ ଆହଚ୍ଚ ଉଦକଂ ଠିତଂ, ତଂ ତତୋ ଏକଙ୍ଗୁଲମତ୍ତମ୍ପି ଉଦକଂ ନେୱ ହେଟ୍ଠା ଓତରତି, ନ ଉଦ୍ଧଂ ଉତ୍ତରତି ।

ଏକରସୋତି ଅସମ୍ଭିନ୍ନରସୋ । ମୁତ୍ତାତି ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତୱଟ୍ଟଦୀଘାଦିଭେଦା ଅନେକୱିଧା ମୁତ୍ତା । ମଣୀତି ରତ୍ତନୀଲାଦିଭେଦୋ ଅନେକୱିଧୋ ମଣି । ୱେଳୁରିୟୋତି ୱଂସୱଣ୍ଣସିରୀସପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣାଦିସଣ୍ଠାନତୋ ଅନେକୱିଧୋ । ସଙ୍ଖୋତି ଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତତମ୍ବକୁଚ୍ଛିକଧମନସଙ୍ଖାଦିଭେଦୋ ଅନେକୱିଧୋ । ସିଲାତି ସେତକାଳମୁଗ୍ଗୱଣ୍ଣାଦିଭେଦା ଅନେକୱିଧା । ପୱାଳନ୍ତି ଖୁଦ୍ଦକମହନ୍ତମନ୍ଦରତ୍ତଘନରତ୍ତାଦିଭେଦଂ ଅନେକୱିଧଂ । ଲୋହିତଙ୍ଗୋତି ପଦୁମରାଗାଦିଭେଦୋ ଅନେକୱିଧୋ ମସାରଗଲ୍ଲନ୍ତି କବରମଣି । ‘‘ଚିତ୍ତଫଲିକ’’ନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି ।

ମହତଂଭୂତାନନ୍ତି ମହନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ । ତିମିତିମିଙ୍ଗଲାଦିକା ତିସ୍ସୋ ମଚ୍ଛଜାତିୟୋ । ତିମିଂ ଗିଲନସମତ୍ଥା ତିମିଙ୍ଗଲା, ତିମିଞ୍ଚ ତିମିଙ୍ଗଲଞ୍ଚ ଗିଲନସମତ୍ଥା ‘‘ତିମିତିମିଙ୍ଗଲା’’ତି ୱଦନ୍ତି । ନାଗାତି ଊମିପିଟ୍ଠିୱାସିନୋପି ୱିମାନଟ୍ଠକନାଗାପି ।

ଏୱମେୱଖୋତି କିଞ୍ଚାପି ସତ୍ଥା ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ସୋଳସପି ବାତ୍ତିଂସପି ତତୋ ଭିୟ୍ୟୋପି ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଦା ଉପମାଭାୱେନ ପନ ଗହିତାନଂ ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅନୁରୂପୱସେନ ଅଟ୍ଠେୱ ତେ ଉପମେତବ୍ବଧମ୍ମେ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ ଅଟ୍ଠ ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାୟ ତିସ୍ସୋ ଭିକ୍ଖା ଗହିତା, ଅନୁପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗଧମ୍ମା, ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପଦାୟ ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା ଅଟ୍ଠତିଂସ ଆରମ୍ମଣୱିଭତ୍ତିୟୋ ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମା ଚ ଗହିତା । ନ ଆୟତକେନେୱ ଅଞ୍ଞାପଟିୱେଧୋତି ମଣ୍ଡୂକସ୍ସ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗମନଂ ୱିୟ ଆଦିତୋୱ ସୀଲପୂରଣାଦୀନି ଅକତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପଟିୱେଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ପଟିପାଟିୟା ପନ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋ ପୂରେତ୍ୱାୱ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ମମ ସାୱକାତି ସୋତାପନ୍ନାଦିକେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନ ସଂୱସତୀତି ଉପୋସଥକମ୍ମାଦିୱସେନ ସଂୱାସଂ ନ କରୋତି । ଉକ୍ଖିପତୀତି ଅପନେତି । ଆରକାୱାତି ଦୂରେୟେୱ । ନ ତେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଊନତ୍ତଂ ୱା ପୂରତ୍ତଂ ୱାତି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେପି ମହାକପ୍ପେ ବୁଦ୍ଧେସୁ ଅନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତେସୁ ଏକସତ୍ତୋପି ପରିନିବ୍ବାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତଦାପି ‘‘ତୁଚ୍ଛା ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ, ବୁଦ୍ଧକାଲେ ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାପି ସତ୍ତା ଅମତଂ ଆରାଧେନ୍ତି, ତଦାପି ନ ସକ୍କା ୱତ୍ତୁଂ ‘‘ପୂରା ନିବ୍ବାନଧାତୂ’’ତି । ୱିମୁତ୍ତିରସୋତି କିଲେସେହି ୱିମୁଚ୍ଚନରସୋ । ସବ୍ବା ହି ସାସନସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତି ୟାୱଦେୱ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତିୟା ହୋତି ।

ରତନାନୀତି ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନାନି । ସତିପଟ୍ଠାନାଦୟୋ ହି ଭାୱିୟମାନା ପୁବ୍ବଭାଗେପି ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତି, ପଗେୱ ଅପରଭାଗେ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) –

ଲୋକିୟରତନନିମିତ୍ତଂ ପନ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ ନ ତସ୍ସ କଲଭାଗମ୍ପି ଅଗ୍ଘତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ଦସ୍ସିତୋ ଏୱ । ଅପିଚ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ‘ରତନ’ନ୍ତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ୟଦି ଚ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଭାୱେନ ରତନଂ ନାମ ହୋତି, ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂୟେୱ ଭୂତତୋ ରତନଭାୱୋ । ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଞ୍ହି ସୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ସାୱକା ସାୱକପାରମୀଞାଣଂ, ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଆସନ୍ନକାରଣତ୍ତା । ପରମ୍ପରକାରଣଞ୍ହି ଦାନାଦିଉପନିସ୍ସୟୋତି ଏୱଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥେନ ଚ ରତନଭାୱୋ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମାନଂ ସାତିସୟୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ରିମାନି ରତନାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣେ ପକ୍ଖନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ପଟ୍ଠାନଂ, ସତିୟେୱ ପଟ୍ଠାନଂ ସତିପଟ୍ଠାନଂ । ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ପନ କାୟାଦିୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତି । ତଥା ହି କାୟୱେଦନାଚିତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ସୁଭସୁଖନିଚ୍ଚଅତ୍ତସଞ୍ଞାନଂ ପହାନତୋ ଅସୁଭଦୁକ୍ଖାନିଚ୍ଚାନତ୍ତତାଗହଣତୋ ଚ ନେସଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାଦିଭାୱୋ ୱିଭତ୍ତୋ ।

ସମ୍ମା ପଦହନ୍ତି ଏତେନ, ସୟଂ ୱା ସମ୍ମା ପଦହତି, ପସତ୍ଥଂ, ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ପଦହନ୍ତି ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ। ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱା ସମ୍ମଦେୱ ପଧାନଭାୱକରଣତୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନଂ। ୱୀରିୟସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତମ୍ପି ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ଅକୁସଲାନଂ ଅନୁପ୍ପାଦନପହାନୱସେନ ଅନୁପ୍ପନ୍ନୁପ୍ପନ୍ନାନଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପ୍ପାଦନଭାୱନୱସେନ ଚ ଚତୁକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା’’ତି ।

ଇଜ୍ଝତୀତି ଇଦ୍ଧି, ସମିଜ୍ଝତି ନିପ୍ଫଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଜ୍ଝନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତା ଇଦ୍ଧା ୱୁଦ୍ଧା ଉକ୍କଂସଗତା ହୋନ୍ତୀତି ଇଦ୍ଧି। ଇତି ପଠମେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧି ଏୱ ପାଦୋ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ, ଇଦ୍ଧିକୋଟ୍ଠାସୋତି ଅତ୍ଥୋ। ଦୁତିୟେନ ଅତ୍ଥେନ ଇଦ୍ଧିୟା ପାଦୋ ପତିଟ୍ଠା ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଇଦ୍ଧିପାଦୋ । ତେନ ହି ଉପରୂପରିୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଇଦ୍ଧିଂ ପଜ୍ଜନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ସ୍ୱାୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଦୋ ୟସ୍ମା ଛନ୍ଦାଦିକେ ଚତ୍ତାରୋ ଅଧିପତିଧମ୍ମେ ଧୁରେ ଜେଟ୍ଠକେ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିୟତି, ତସ୍ମା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା’’ତି ।

ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ସଦ୍ଧାଦୀନି ପଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତତ୍ଥ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅଧିମୋକ୍ଖଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ, କୋସଜ୍ଜଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣେ, ପମାଦଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନଲକ୍ଖଣେ, ୱିକ୍ଖେପଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଅୱିକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣେ, ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଦସ୍ସନଲକ୍ଖଣେ ଇନ୍ଦଟ୍ଠଂ କାରେତୀତି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ।

ତାନିୟେୱ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୀହି ଅନଭିଭୱନୀୟତୋ ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଧମ୍ମେସୁ ଥିରଭାୱେନ ‘‘ବଲାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ବୋଧିୟା, ବୋଧିସ୍ସ ୱା ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା । ୟା ହି ଏସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗୀ ୟାୟ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗ- ଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦୀନଂ ଅନେକେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧିଉପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତି, କିଲେସନିଦ୍ଦାୟ ୱୁଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ୟୋପେସ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋ ‘‘ବୋଧୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ବୋଧିସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତିପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ । ତେନାହୁ ପୋରାଣା – ‘‘ବୁଜ୍ଝନକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଙ୍ଗାତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି । ‘‘ବୋଧିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତିଆଦିନା ନୟେନପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ତଂତଂମଗ୍ଗୱଜ୍ଝକିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟଭାୱକରତ୍ତା ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭକରତ୍ତା ଚ ଅରିୟୋ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୀନି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନିୟେୱ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ । କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ମଗ୍ଗିୟତି, ସୟଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ମଗ୍ଗତୀତି ମଗ୍ଗୋତି । ଏୱମେତେସଂ ସତିପଟ୍ଠାନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋତାପନ୍ନୋତି ମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସୋତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା ଠିତୋ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋତି ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ, ୟୋ ଅଟ୍ଠମକୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ସକଦାଗାମୀତି ସକିଦେୱ ଇମଂ ଲୋକଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ ଆଗମନସୀଲୋ ଦୁତିୟଫଲଟ୍ଠୋ । ଅନାଗାମୀତି ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣୱସେନ କାମଲୋକଂ ଅନାଗମନସୀଲୋ ତତିୟଫଲଟ୍ଠୋ। ୟୋ ପନ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ଏକବୀଜୀତି ଏୱମାଦିକୋ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲୱିଭାଗୋ, ସୋ ଏତେସଂୟେୱ ପଭେଦୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମୱିନୟେ ମତକୁଣପସଦିସେନ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱାସାଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ଅସଂୱାସାରହସଂୱାସାରହୱିଭାଗକାରଣପରିଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଛନ୍ନମତିୱସ୍ସତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ତତୋ ପରଂ ତତୋ ପରନ୍ତି ଏୱଂ ଆପତ୍ତିୱସ୍ସଂ କିଲେସୱସ୍ସଂ ଅତିୱିୟ ୱସ୍ସତି । ୱିୱଟଂ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ତଂ ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିୱରନ୍ତୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୟଥାଧମ୍ମଂ ୟଥାୱିନୟଂ ପଟିକରୋନ୍ତୋ ଦେସେନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନୱଂ ଆପତ୍ତିଂ ନ ଆପଜ୍ଜତି, ତେନସ୍ସ ୱିୱଟଂ ପୁନ ଆପତ୍ତିୱସ୍ସଂ କିଲେସୱସ୍ସଂ ନ ୱସ୍ସତି । ୟସ୍ମା ଚ ଏତଦେୱଂ, ତସ୍ମା ଛନ୍ନଂ ଛାଦିତଂ ଆପତ୍ତିଂ ୱିୱରେଥ ପକାସେଥ । ଏୱଂ ତଂ ନାତିୱସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତଂ ଆପତ୍ତିଆପଜ୍ଜନକଂ ଆପନ୍ନପୁଗ୍ଗଲଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଅତିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା କିଲେସୱସ୍ସଂ ନ ୱସ୍ସତି ନ ତେମେତି । ଏୱଂ ସୋ କିଲେସେହି ଅନୱସ୍ସୁତୋ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ସମାହିତୋ ହୁତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣାତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ସୋଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ଛଟ୍ଠେ ଅୱନ୍ତୀସୂତି ଅୱନ୍ତିରଟ୍ଠେ । କୁରରଘରେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ପୱତ୍ତେ ପବ୍ବତେତି ପୱତ୍ତନାମକେ ପବ୍ବତେ । ‘‘ପପାତେ ପବ୍ବତେ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ସୋଣୋ ଉପାସକୋ କୁଟିକଣ୍ଣୋତି ନାମେନ ସୋଣୋ ନାମ, ତୀହି ସରଣଗମନେହି ଉପାସକଭାୱପ୍ପଟିୱେଦନେନ ଉପାସକୋ, କୋଟିଅଗ୍ଘନକସ୍ସ କଣ୍ଣପିଳନ୍ଧନସ୍ସ ଧାରଣେନ ‘‘କୋଟିକଣ୍ଣୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କୁଟିକଣ୍ଣୋ’’ତି ଏୱଂ ଅଭିଞ୍ଞାତୋ, ନ ସୁଖୁମାଲସୋଣୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ। ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକଚ୍ଚାୟନସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସାସନେ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ, ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠିତୋ ପୱତ୍ତେ ପବ୍ବତେ ଛାୟୂଦକସମ୍ପନ୍ନେ ଠାନେ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ଥେରଂ ତତ୍ଥ ୱସାପେତ୍ୱା ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକଚ୍ଚାନସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ ହୋତୀ’’ତି ।

ସୋ କାଲେନ କାଲଂ ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ଥେରୋ ଚସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତେନ ସଂୱେଗବହୁଲୋ ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ଉସ୍ସାହଜାତୋ ୱିହରତି । ସୋ ଏକଦା ସତ୍ଥେନ ସଦ୍ଧିଂ ୱାଣିଜ୍ଜତ୍ଥାୟ ଉଜ୍ଜେନିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅଟୱିୟଂ ସତ୍ଥେ ନିୱିଟ୍ଠେ ରତ୍ତିୟଂ ଜନସମ୍ବାଧଭୟେନ ଏକମନ୍ତଂ ଅପକ୍କମ୍ମ ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗଞ୍ଛି । ସତ୍ଥୋ ପଚ୍ଚୂସୱେଲାୟଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଗତୋ, ନ ଏକୋପି ସୋଣଂ ପବୋଧେସି, ସବ୍ବେପି ୱିସରିତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ସୋ ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ କଞ୍ଚି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ସତ୍ଥେନେୱ ଗତମଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ସୀଘଂ ସୀଘଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏକଂ ୱଟରୁକ୍ଖଂ ଉପଗଞ୍ଛି । ତତ୍ଥ ଅଦ୍ଦସ ଏକଂ ମହାକାୟଂ ୱିରୂପଦସ୍ସନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୁରିସଂ ଅଟ୍ଠିତୋ ମୁତ୍ତାନି ଅତ୍ତନୋ ମଂସାନି ସୟମେୱ ଖାଦନ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱାନ ‘‘କୋସି ତ୍ୱ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ପେତୋମ୍ହି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ‘‘କସ୍ମା ଏୱଂ କରୋସୀ’’ତି । ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପୁବ୍ବକମ୍ମେନା’’ତି । ‘‘କିଂ ପନ ତଂ କମ୍ମ’’ନ୍ତି । ‘‘ଅହଂ ପୁବ୍ବେ ଭାରୁକଚ୍ଛନଗରୱାସୀ କୂଟୱାଣିଜୋ ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ସନ୍ତକଂ ୱଞ୍ଚେତ୍ୱା ଖାଦିଂ, ସମଣେ ଚ ଭିକ୍ଖାୟ ଉପଗତେ ‘ତୁମ୍ହାକଂ ମଂସଂ ଖାଦଥା’ତି ଅକ୍କୋସିଂ, ତେନ କମ୍ମେନ ଏତରହି ଇମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱାମୀ’’ତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୋଣୋ ଅତିୱିୟ ସଂୱେଗଂ ପଟିଲଭି ।

ତତୋ ପରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମୁଖତୋ ପଗ୍ଘରିତକାଳଲୋହିତେ ଦ୍ୱେ ପେତଦାରକେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ତଥେୱ ପୁଚ୍ଛି । ତେପିସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କଥେସୁଂ । ତେ କିର ଭାରୁକଚ୍ଛନଗରେ ଦାରକକାଲେ ଗନ୍ଧୱାଣିଜ୍ଜାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତା ଅତ୍ତନୋ ମାତରି ଖୀଣାସୱେ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ଭୋଜେନ୍ତିୟା ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତକଂ କସ୍ମା ସମଣାନଂ ଦେସି, ତୟା ଦିନ୍ନଂ ଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜନକସମଣାନଂ ମୁଖତୋ କାଳଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରତୂ’’ତି ଅକ୍କୋସିଂସୁ । ତେ ତେନ କମ୍ମେନ ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନ ପେତୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତଦା ଇମଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି । ତମ୍ପି ସୁତ୍ୱା ସୋଣୋ ଅତିୱିୟ ସଂୱେଗଜାତୋ ଅହୋସି ।

ସୋ ଉଜ୍ଜେନିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କରଣୀୟଂ ତୀରେତ୍ୱା କୁଲଘରଂ ପଚ୍ଚାଗତୋ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ଥେରସ୍ସ ତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି । ଥେରୋପିସ୍ସ ପୱତ୍ତିନିୱତ୍ତୀସୁ ଆଦୀନୱାନିସଂସେ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ସୋ ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଗେହଂ ଗତୋ ସାୟମାସଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୟନଂ ଉପଗତୋ ଥୋକଂୟେୱ ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ପବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୟନତଲେ ନିସଜ୍ଜ ୟଥାସୁତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତୁଂ ଆରଦ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ତଂ ଧମ୍ମଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ, ତେ ଚ ପେତତ୍ତଭାୱେ ଅନୁସ୍ସରତୋ ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ଅତିୱିୟ ଭୟାନକଂ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାସି, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ନମି । ସୋ ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୋଣସ୍ସ ଉପାସକସ୍ସ କୁଟିକଣ୍ଣସ୍ସ ରହୋଗତସ୍ସ…ପେ॰… ପବ୍ବାଜେତୁ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ମହାକଚ୍ଚାନୋ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୟଥାତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟେନ ୟେନ ଆକାରେନ ଅୟ୍ୟୋ ମହାକଚ୍ଚାନୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଚିକ୍ଖତି ପଞ୍ଞପେତି ପଟ୍ଠପେତି ୱିୱରତି ୱିଭଜତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି ପକାସେତି, ତେନ ତେନ ମେ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଏୱଂ ହୋତି, ୟଦେତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏକମ୍ପି ଦିୱସଂ ଅକ୍ଖଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିପୁଣ୍ଣଂ। ଏକଦିୱସମ୍ପି କିଲେସମଲେନ ଅମଲିନଂ କତ୍ୱା ଚରିମକଚିତ୍ତଂ ପାପେତବ୍ବତାୟ ଏକନ୍ତପରିସୁଦ୍ଧଂ । ସଙ୍ଖଲିଖିତନ୍ତି ଲିଖିତସଙ୍ଖସଦିସଂ ଧୋତସଙ୍ଖସପ୍ପଟିଭାଗଂ ଚରିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ନସୁକରଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସନ୍ତେନ ଏକନ୍ତ ପରିପୁଣ୍ଣଂ…ପେ॰… ଚରିତୁଂ ୟଂନୂନାହଂ କେସେ ଚେୱ ମସ୍ସୂନି ଚ ଓହାରେତ୍ୱା ୱୋରୋପେତ୍ୱା କାସାୟରସପୀତତାୟ କାସାୟାନି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ଚେୱ ପାରୁପିତ୍ୱା ଚ ଅଗାରସ୍ମା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ। ୟସ୍ମା ଅଗାରସ୍ସ ହିତଂ କସିୱାଣିଜ୍ଜାଦିକମ୍ମଂ ଅଗାରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ପବ୍ବଜ୍ଜା ଅନଗାରିୟା ନାମ । ତଂ ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜେୟ୍ୟଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ପଟିପଜ୍ଜେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ରହୋୱିତକ୍କିତଂ ସୋଣୋ ଉପାସକୋ ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତଂ ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମୋ ‘‘ପବ୍ବାଜେତୁ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅୟ୍ୟୋ ମହାକଚ୍ଚାନୋ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ପନ ‘‘ତାୱସ୍ସ ଞାଣପରିପାକଂ କଥ’’ନ୍ତି ଉପଧାରେତ୍ୱା ଞାଣପରିପାକଂ ଆଗମୟମାନୋ ‘‘ଦୁକ୍କରଂ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ପବ୍ବଜ୍ଜାଛନ୍ଦଂ ନିୱାରେସି ।

ତତ୍ଥ ଏକଭତ୍ତନ୍ତି ‘‘ଏକଭତ୍ତିକୋ ହୋତି ରତ୍ତୂପରତୋ ୱିରତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୧) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ୱିକାଲଭୋଜନୱିରତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଏକସେୟ୍ୟନ୍ତି ଅଦୁତିୟସେୟ୍ୟଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସେୟ୍ୟାସୀସେନ ‘‘ଏକୋ ତିଟ୍ଠତି, ଏକୋ ଗଚ୍ଛତି, ଏକୋ ନିସୀଦତୀ’’ତିଆଦିନା (ମହାନି॰ ୭; ୪୯) ନୟେନ ୱୁତ୍ତେସୁ ଚତୂସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ କାୟୱିୱେକଂ ଦୀପେତି, ନ ଏକାକିନା ହୁତ୍ୱା ସୟନମତ୍ତଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମେଥୁନୱିରତିବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ସିକ୍ଖତ୍ତୟାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱା । ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତତ୍ଥେୱାତି ଗେହେୟେୱ । ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜାତି ନିଚ୍ଚସୀଲଉପୋସଥସୀଲାଦିଭେଦଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗଅଟ୍ଠଙ୍ଗଦସଙ୍ଗସୀଲଂ, ତଦନୁରୂପଞ୍ଚ ସମାଧିପଞ୍ଞାଭାୱନଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜ । ଏତଞ୍ହି ଉପାସକେନ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ନାମ । ତେନାହ – ‘‘କାଲୟୁତ୍ତଂ ଏକଭତ୍ତଂ ଏକସେୟ୍ୟଂ ବ୍ରହ୍ମରିୟ’’ନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ କାଲୟୁତ୍ତନ୍ତି ଚାତୁଦ୍ଦସୀପଞ୍ଚଦସୀଅଟ୍ଠମୀପାଟିହାରିୟପକ୍ଖସଙ୍ଖାତେନ କାଲେନ ୟୁତ୍ତଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତକାଲେ ୱା ତୁୟ୍ହଂ ଅନୁୟୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତଂ ପତିରୂପଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ, ନ ସବ୍ବକାଲଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ସବ୍ବମେତଂ ଞାଣସ୍ସ ଅପରିପକ୍କତ୍ତା ତସ୍ସ କାମାନଂ ଦୁପ୍ପହାନତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ୟୋଗ୍ୟଂ କାରାପେତୁଂ ୱଦତି, ନ ପବ୍ବଜ୍ଜାଛନ୍ଦଂ ନିୱାରେତୁଂ । ପବ୍ବଜ୍ଜାଭିସଙ୍ଖାରୋତି ପବ୍ବଜିତୁଂ ଆରମ୍ଭୋ ଉସ୍ସାହୋ । ପଟିପସ୍ସମ୍ଭୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ଅପରିପକ୍କତ୍ତା, ସଂୱେଗସ୍ସ ଚ ନାତିତିକ୍ଖଭାୱତୋ ୱୂପସମି । କିଞ୍ଚାପି ପଟିପସ୍ସମ୍ଭି, ଥେରେନ ୱୁତ୍ତୱିଧିଂ ପନ ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତୋ କାଲେନ କାଲଂ ଥେରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ତସ୍ସ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦୁତିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ଥେରସ୍ସ ଚ ଆରୋଚେସି । ଦୁତିୟମ୍ପି ଥେରୋ ପଟିକ୍ଖିପି । ତତିୟୱାରେ ପନ ଞାଣସ୍ସ ପରିପକ୍କଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ନଂ ପବ୍ବାଜେତୁଂ କାଲୋ’’ତି ଥେରୋ ପବ୍ବାଜେସି, ପବ୍ବଜିତଞ୍ଚ ତଂ ତୀଣି ସଂୱଚ୍ଛରାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗଣଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଉପସମ୍ପାଦେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦୁତିୟମ୍ପି ଖୋ ସୋଣୋ…ପେ॰… ଉପସମ୍ପାଦେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଭିକ୍ଖୁକୋତି କତିପୟଭିକ୍ଖୁକୋ । ତଦା କିର ଭିକ୍ଖୂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମଜ୍ଝିମଦେସେ ଏୱ ୱସିଂସୁ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ କତିପୟା ଏୱ ଅହେସୁଂ, ତେ ଚ ଏକସ୍ମିଂ ନିଗମେ ଏକୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେତି ଏୱଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ୱସିଂସୁ । କିଚ୍ଛେନାତି ଦୁକ୍ଖେନ । କସିରେନାତି ଆୟାସେନ । ତତୋ ତତୋତି ତସ୍ମା ତସ୍ମା ଗାମନିଗମାଦିତୋ । ଥେରେନ ହି କତିପୟେ ଭିକ୍ଖୂ ଆନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେସୁ ଆନୀୟମାନେସୁ ପୁବ୍ବେ ଆନୀତା କେନଚିଦେୱ କରଣୀୟେନ ପକ୍କମିଂସୁ, କିଞ୍ଚି କାଲଂ ଆଗମେତ୍ୱା ପୁନ ତେସୁ ଆନୀୟମାନେସୁ ଇତରେ ପକ୍କମିଂସୁ । ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଆନୟନେନ ସନ୍ନିପାତୋ ଚିରେନେୱ ଅହୋସି, ଥେରୋ ଚ ତଦା ଏକୱିହାରୀ ଅହୋସି । ଦସୱଗ୍ଗଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱାତି ତଦା ଭଗୱତା ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେପି ଦସୱଗ୍ଗେନେୱ ସଙ୍ଘେନ ଉପସମ୍ପଦା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଇତୋନିଦାନଞ୍ହି ଥେରେନ ୟାଚିତୋ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ସଙ୍ଘେନ ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଜାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତିଣ୍ଣଂ ୱସ୍ସାନଂ…ପେ॰… ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା’’ତି ।

ୱସ୍ସଂୱୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଠମୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ୱୁସିତୱତୋ । ଈଦିସୋ ଚ ଈଦିସୋ ଚାତି ଏୱରୂପୋ ଚ ଏୱରୂପୋ ଚ, ଏୱରୂପାୟ ନାମକାୟରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଏୱରୂପାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋତି ସୁତୋୟେୱ ମେ ସୋ ଭଗୱା । ନ ଖୋ ମେ ସୋ ଭଗୱା ସମ୍ମୁଖା ଦିଟ୍ଠୋତି ଏତେନ ପୁଥୁଜ୍ଜନସଦ୍ଧାୟ ଏୱଂ ଆୟସ୍ମା ସୋଣୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ଅହୋସି । ଅପରଭାଗେ ପନ ସତ୍ଥାରା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟଂ ଅଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ ସୋଳସ ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିକାନି ସତ୍ଥୁ ସମ୍ମୁଖା ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଧମ୍ମପ୍ପଟିସଂୱେଦୀ ହୁତ୍ୱା ଭଣନ୍ତୋ ଧମ୍ମୂପସଞ୍ହିତପାମୋଜ୍ଜାଦିମୁଖେନ ସମାହିତୋ ସରଭଞ୍ଞପରିୟୋସାନେ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଏତଦତ୍ଥମେୱ ହିସ୍ସ ଭଗୱତା ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ୱାସୋ ଆଣତ୍ତୋତି ୱଦନ୍ତି ।

କେଚି ପନାହୁ – ‘‘ନ ଖୋ ମେ ସୋ ଭଗୱା ସମ୍ମୁଖା ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ଇଦଂ ରୂପକାୟଦସ୍ସନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଆୟସ୍ମା ହି ସୋଣୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱାୱ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନୋୱ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଉପାସକାପି ସୋତାପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ଅହମ୍ପି ସୋତାପନ୍ନୋ, କିମେତ୍ଥ ଚିତ୍ତ’’ନ୍ତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେୟେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ହୁତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣାୟ ପୱାରେସି। ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ହି ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମକାୟୋ ଦିଟ୍ଠୋ ନାମ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ଖୋ, ୱକ୍କଲି, ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ମଂ ପସ୍ସତି । ୟୋ ମଂ ପସ୍ସତି, ସୋ ଧମ୍ମଂ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୭) ।

ତସ୍ମାସ୍ସ ଧମ୍ମକାୟଦସ୍ସନଂ ପଗେୱ ସିଦ୍ଧଂ, ପୱାରେତ୍ୱା ପନ ରୂପକାୟଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ଅହୋସୀତି ।

‘‘ସଚେ ମଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଅନୁଜାନାତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ‘‘ଭନ୍ତେ’’ତି ପନ ଲିଖନ୍ତି । ତଥା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ଆୱୁସୋ ସୋଣ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଆୱୁସୋ ସୋଣା’’ତିପି ପାଠୋ । ‘‘ଆୱୁସୋ’’ତି ପନ କେସୁଚି ପୋତ୍ଥକେସୁ ନତ୍ଥି । ତଥା ‘‘ଏୱମାୱୁସୋତି ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସୋଣୋ’’ତିପି ପାଠୋ । ଆୱୁସୋୱାଦୋୟେୱ ହି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭଗୱତୋ ଧରମାନକାଲେ ଆଚିଣ୍ଣୋ । ଭଗୱନ୍ତଂ ପାସାଦିକନ୍ତିଆଦୀନଂ ପଦାନଂ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ ।

କଚ୍ଚି ଭିକ୍ଖୁ ଖମନୀୟନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ଇଦଂ ତୁୟ୍ହଂ ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାରଂ ସରୀରୟନ୍ତଂ କଚ୍ଚି ଖମନୀୟଂ, କିଂ ସକ୍କା ଖମିତୁଂ ସହିତୁଂ ପରିହରିତୁଂ, କିଂ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ ନାଭିଭୱତି । କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟନ୍ତି କିଂ ତଂତଂକିଚ୍ଚେସୁ ୟାପେତୁଂ ଗମେତୁଂ ସକ୍କା, ନ କଞ୍ଚି ଅନ୍ତରାୟନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । କଚ୍ଚିସି ଅପ୍ପକିଲମଥେନାତି ଅନାୟାସେନ ଇମଂ ଏତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ କଚ୍ଚି ଆଗତୋସି ।

ଏତଦହୋସୀତି ବୁଦ୍ଧାଚିଣ୍ଣଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ଏତଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଖୋ ମଂ ଭଗୱା’’ତିଆଦିନା ଇଦାନି ୱୁଚ୍ଚମାନଂ ଚିତ୍ତେ ଆଚିଣ୍ଣଂ ଅହୋସି । ଏକୱିହାରେତି ଏକଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ । ଗନ୍ଧକୁଟି ହି ଇଧ ୱିହାରୋତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୱତ୍ଥୁନ୍ତି ୱସିତୁଂ ।

ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ସୋଣସ୍ସ ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ପଟିସନ୍ଥାରଂ କରୋନ୍ତୋ ସାୱକସାଧାରଣା ସବ୍ବା ସମାପତ୍ତିୟୋ ଅନୁଲୋମପଟିଲୋମଂ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ…ପେ॰… ୱିହାରଂ ପାୱିସି, ତସ୍ମା ଆୟସ୍ମାପି ସୋଣୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ଞତ୍ୱା ତଦନୁରୂପଂ ସବ୍ବା ତା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ‘‘ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ…ପେ॰… ୱିହାରଂ ପାୱିସୀ’’ତି କେଚି ୱଦନ୍ତି । ପୱିସିତ୍ୱା ଚ ଭଗୱତା ଅନୁଞ୍ଞାତୋ ଚୀୱରଂ ତିରୋକରଣୀୟଂ କତ୍ୱାପି ଭଗୱତୋ ପାଦପସ୍ସେ ନିସଜ୍ଜାୟ ୱୀତିନାମେସି । ଅଜ୍ଝେସୀତି ଆଣାପେସି । ପଟିଭାତୁ ତଂ ଭିକ୍ଖୁ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁ ତୁୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୋ ଭାସିତୁଂ ଉପଟ୍ଠାତୁ ଞାଣମୁଖେ ଆଗଚ୍ଛତୁ, ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଭଣାହୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୋଳସ ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗିକାନୀତି ଅଟ୍ଠକୱଗ୍ଗଭୂତାନି କାମସୁତ୍ତାଦୀନି ସୋଳସ ସୁତ୍ତାନି । ସରେନ ଅଭଣୀତି ସୁତ୍ତୁସ୍ସାରଣସରେନ ଅଭାସି, ସରଭଞ୍ଞୱସେନ କଥେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସରଭଞ୍ଞପରିୟୋସାନେତି ଉସ୍ସାରଣାୱସାନେ । ସୁଗ୍ଗହିତାନୀତି ସମ୍ମା ଉଗ୍ଗହିତାନି । ସୁମନସିକତାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ମନସି କତାନି । ଏକଚ୍ଚୋ ଉଗ୍ଗହଣକାଲେ ସମ୍ମା ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱାପି ପଚ୍ଛା ସଜ୍ଝାୟାଦିୱସେନ ମନସି କରଣକାଲେ ବ୍ୟଞ୍ଜନାନି ୱା ମିଚ୍ଛା ରୋପେତି, ପଦପଚ୍ଛାଭଟ୍ଠଂ ୱା କରୋତି, ନ ଏୱମୟଂ । ଇମିନା ପନ ସମ୍ମଦେୱ ୟଥୁଗ୍ଗହିତଂ ମନସି କତାନି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୁମନସିକତାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ମନସି କତାନୀ’’ତି । ସୂପଧାରିତାନୀତି ଅତ୍ଥତୋପି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଧାରିତାନି । ଅତ୍ଥେ ହି ସୁଟ୍ଟୁ ଉପଧାରିତେ ସକ୍କା ପାଳିଂ ସମ୍ମା ଉସ୍ସାରେତୁଂ । କଲ୍ୟାଣିୟାସି ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋତି ସିଥିଲଧନିତାଦୀନଂ ୟଥାୱିଧାନୱଚନେନ ପରିମଣ୍ଡଲପଦବ୍ୟଞ୍ଜନପରିପୁଣ୍ଣାୟ ପୋରିୟା ୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଆସି । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟାତି ୱିମୁତ୍ତାୟ । ଏତେନସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତୱାଦିତଂ ଦସ୍ସେତି । ଅନେଲଗଳାୟାତି ଏଲା ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ତଂ ନ ପଗ୍ଘରତୀତି ଅନେଲଗଳା, ତାୟ ନିଦ୍ଦୋସାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଅନେଲଗଳାୟାତି ଅନେଲାୟ ଚ ଅଗଳାୟ ଚ ନିଦ୍ଦୋସାୟ ଅଗଳିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ, ଅପରିହୀନପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ହି ନଂ ଭଗୱା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଲ୍ୟାଣୱାକ୍କରଣାନଂ ୟଦିଦଂ ସୋଣୋ କୁଟିକଣ୍ଣୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୬) ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି । ଅତ୍ଥସ୍ସ ୱିଞ୍ଞାପନିୟାତି ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସମତ୍ଥାୟ ।

କତିୱସ୍ସୋତି ସୋ କିର ମଜ୍ଝିମୱୟସ୍ସ ତତିୟକୋଟ୍ଠାସେ ଠିତୋ ଆକପ୍ପସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପରେସଂ ଚିରତରପବ୍ବଜିତୋ ୱିୟ ଖାୟତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ପୁଚ୍ଛତୀତି କେଚି, ତଂ ଅକାରଣଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ସମାଧିସୁଖଂ ଅନୁଭୱିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ, ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ କସ୍ମା ପମାଦମାପନ୍ନୋତି ପୁନ ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁଂ ସତ୍ଥା ‘‘କତିୱସ୍ସୋସୀ’’ତି ତଂ ପୁଚ୍ଛତି । ତେନେୱାହ – ‘‘କିସ୍ସ ପନ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଚିରଂ ଅକାସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ କିସ୍ସାତି କିଂ କାରଣା । ଏୱଂ ଚିରଂ ଅକାସୀତି ଏୱଂ ଚିରାୟି, କେନ କାରଣେନ ଏୱଂ ଚିରକାଲଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁପଗନ୍ତ୍ୱା ଅଗାରମଜ୍ଝେ ୱସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚିରଂ ଦିଟ୍ଠୋ ମେତି ଚିରେନ ଚିରକାଲେନ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ । କାମେସୂତି କିଲେସକାମେସୁ ଚ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଚ । ଆଦୀନୱୋତି ଦୋସୋ । ଅପି ଚାତି କାମେସୁ ଆଦୀନୱେ କେନଚି ପକାରେନ ଦିଟ୍ଠେପି ନ ତାୱାହଂ ଘରାୱାସତୋ ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଅସକ୍ଖିଂ । କସ୍ମା ? ସମ୍ବାଧୋ ଘରାୱାସୋ ଉଚ୍ଚାୱଚେହି କିଚ୍ଚକରଣୀୟେହି ସମୁପବ୍ୟୂଳ୍ହୋ ଅଗାରିୟଭାୱୋ । ତେନେୱାହ – ‘‘ବହୁକିଚ୍ଚୋ ବହୁକରଣୀୟୋ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି କାମେସୁ ୟଥାଭୂତଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସିନୋ ଚିତ୍ତଂ ଚିରାୟିତ୍ୱାପି ନ ପତିଟ୍ଠାତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ପଦୁମପଲାସେ ଉଦକବିନ୍ଦୁ ୱିୟ ୱିନିୱତ୍ତତିୟେୱାତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ପୱତ୍ତିଂ ନିୱତ୍ତିଞ୍ଚ ସମ୍ମଦେୱ ଜାନନ୍ତୋ ପୱତ୍ତିୟଂ ତନ୍ନିମିତ୍ତେ ଚ ନ କଦାଚିପି ରମତୀତି ଇଦମତ୍ଥଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଦିସ୍ୱା ଆଦୀନୱଂ ଲୋକେତି ସବ୍ବସ୍ମିଂ ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚୋ ଦୁକ୍ଖୋ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦିନା ଆଦୀନୱଂ ଦୋସଂ ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ଏତେନ ୱିପସ୍ସନାୱାରୋ କଥିତୋ। ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ନିରୁପଧିନ୍ତି ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗତ୍ତା ନିରୁପଧିଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ୟଥାଭୂତଂ ଞତ୍ୱା ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତାମତସଭାୱତୋ ମଗ୍ଗଞାଣେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା । ‘‘ଦିସ୍ୱା ଞତ୍ୱା’’ତି ଇମେସଂ ପଦାନଂ ‘‘ସପ୍ପିଂ ପିୱିତ୍ୱା ବଲଂ ହୋତି, ସୀହଂ ଦିସ୍ୱା ଭୟଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା ହୋନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୯.୪୨-୪୩) ୱିୟ ହେତୁଅତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଅରିୟୋ ନ ରମତୀ ପାପେତି କିଲେସେହି ଆରକତ୍ତା ଅରିୟୋ ସପ୍ପୁରିସୋ ଅଣୁମତ୍ତେପି ପାପେ ନ ରମତି । କସ୍ମା ? ପାପେ ନ ରମତୀ ସୁଚୀତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧକାୟସମାଚାରାଦିତାୟ ୱିସୁଦ୍ଧପୁଗ୍ଗଲୋ ରାଜହଂସୋ ୱିୟ ଉକ୍କାରଟ୍ଠାନେ ପାପେ ସଂକିଲିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ନ ରମତି ନାଭିନନ୍ଦତି । ‘‘ପାପୋ ନ ରମତୀ ସୁଚି’’ନ୍ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପାପୋ ପାପପୁଗ୍ଗଲୋ ସୁଚିଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ ୱୋଦାନଧମ୍ମଂ ନ ରମତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଗାମସୂକରାଦୟୋ ୱିୟ ଉକ୍କାରଟ୍ଠାନଂ ଅସୁଚିଂ ସଂକିଲେସଧମ୍ମଂୟେୱ ରମତୀତି ପଟିପକ୍ଖତୋ ଦେସନଂ ପରିୱତ୍ତେତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱତା ଉଦାନେ ଉଦାନିତେ ଆୟସ୍ମା ସୋଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପଜ୍ଝାୟସ୍ସ ୱଚନେନ ପଚ୍ଚନ୍ତଦେସେ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗେନ ଉପସମ୍ପଦାଦିପଞ୍ଚୱତ୍ଥୂନି ୟାଚି । ଭଗୱାପି ତାନି ଅନୁଜାନୀତି ତଂ ସବ୍ବଂ ଖନ୍ଧକେ (ମହାୱ॰ ୨୪୨ ଆଦୟୋ) ଆଗତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. କଙ୍ଖାରେୱତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ସତ୍ତମେ କଙ୍ଖାରେୱତୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ହି ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ ସୀଲୱା କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ୱିହରତି, ‘‘ଅକପ୍ପିୟା ମୁଗ୍ଗା, ନ କପ୍ପନ୍ତି ମୁଗ୍ଗା ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁଂ, ଅକପ୍ପିୟୋ ଗୁଳୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୨୭୨) ଚ ଆଦିନା ୱିନୟକୁକ୍କୁଚ୍ଚସଙ୍ଖାତକଙ୍ଖାବହୁଲୋ ପନ ହୋତି । ତେନ କଙ୍ଖାରେୱତୋତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସୋ ଅପରଭାଗେ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ଛଳଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଝାନସୁଖେନ ଫଲସୁଖେନ ୱୀତିନାମେତି, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପନ ଅତ୍ତନା ଅଧିଗତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ’’ତି । ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ହି ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନୟପୱତ୍ତାୟ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୮; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୦) ସୋଳସୱତ୍ଥୁକାୟ, ‘‘ବୁଦ୍ଧେ କଙ୍ଖତି…ପେ॰… ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖତୀ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାୟ, ପଗେୱ ଇତରାସନ୍ତି ଅନୱସେସତୋ ସବ୍ବକଙ୍ଖାନଂ ୱିତରଣତୋ ସମତିକ୍କମନତୋ, ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଅତ୍ତନା ପହାତବ୍ବକିଲେସେହି ଅଚ୍ଚନ୍ତୱିସୁଜ୍ଝନତୋ ‘‘କଙ୍ଖାୱିତରଣୱିସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଇଧାଧିପ୍ପେତା । ତଞ୍ହି ଅୟମାୟସ୍ମା ଦୀଘରତ୍ତଂ କଙ୍ଖାପକତତ୍ତା ‘‘ଇମଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମଂ ଅଧିଗମ୍ମ ଇମା ମେ କଙ୍ଖା ଅନୱସେସା ପହୀନା’’ତି ଗରୁଂ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ନିସୀଦି, ନ ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ ଅନିଚ୍ଚନ୍ତିକତ୍ତା ତସ୍ସ କଙ୍ଖାୱିତରଣସ୍ସ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନୱସେସକଙ୍ଖାୱିତରଣସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ୟା କାଚି କଙ୍ଖା ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱାତି ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତଭାୱେ ‘‘ଅହଂ ନୁ ଖୋସ୍ମି ନୋ ନୁ ଖୋସ୍ମୀ’’ତିଆଦିନା ହୁରଂ ୱା, ଅତୀତାନାଗତେସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ‘‘ଅହୋସିଂ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ଅତୀତମଦ୍ଧାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକା କଙ୍ଖା । ସକୱେଦିୟା ୱା ପରୱେଦିୟା ୱାତି ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସକଅତ୍ତଭାୱେ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ପଟିଲଭିତବ୍ବାୟ ପୱତ୍ତିୟା ସକୱେଦିୟା ୱା ପରସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଟିଲଭିତବ୍ବାୟ ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ନୋ ନୁ ଖୋ’’ତିଆଦିନା ୱା ପରସ୍ମିଂ ପଧାନେ ଉତ୍ତମେ ପଟିଲଭିତବ୍ବାୟ ପୱତ୍ତିୟା ପରୱେଦିୟା ୱା ୟା କାଚି କଙ୍ଖା ୱିଚିକିଚ୍ଛା । ୟେ ଝାୟିନୋ ତା ପଜହନ୍ତି ସବ୍ବା, ଆତାପିନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତାତି ୟେ ଆରମ୍ମଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେନ ଝାୟିନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନପାରିପୂରିୟା ଆତାପିନୋ ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତା ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତା ସଦ୍ଧାନୁସାରୀଆଦିପ୍ପଭେଦା ପଠମମଗ୍ଗଟ୍ଠା ପୁଗ୍ଗଲା, ତା ସବ୍ବା କଙ୍ଖା ପଜହନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ । ତତୋ ପରଂ ପନ ତା ପହୀନା ନାମ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇତୋ ଅଞ୍ଞଂ ତାସଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତପ୍ପହାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ଝାନମୁଖେନ ଆୟସ୍ମତୋ କଙ୍ଖାରେୱତସ୍ସ ଝାନସୀସେନ ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ଥୋମନାୱସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନେୱ ଚ ନଂ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଝାୟୀନଂ ୟଦିଦଂ କଙ୍ଖାରେୱତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୪) ଝାୟୀଭାୱେନ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସୀତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ସଙ୍ଘଭେଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଏତଦୱୋଚାତି ଅଭିମାରେ ପୟୋଜେତ୍ୱା ନାଳାଗିରିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ସିଲଂ ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅନତ୍ଥଂ କାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚକ୍କଭେଦଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏତଂ ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱ ଭଗୱତାତି ୱିନା ଏୱ ଭଗୱନ୍ତଂ, ସତ୍ଥାରଂ ଅକତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘାତି ୱିନା ଏୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ । ଉପୋସଥଂ କରିସ୍ସାମି ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ଚାତି ଭଗୱତୋ ଓୱାଦକାରକଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ୱିସୁଂ କତ୍ୱା ମଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଆୱେଣିକଂ ଉପୋସଥଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମାନି ଚ କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱଦତ୍ତୋ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତୀତି ଭେଦକରାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ସଜ୍ଜିତତ୍ତା ଏକଂସେନେୱ ଦେୱଦତ୍ତୋ ଅଜ୍ଜ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତି ଦ୍ୱିଧା କରିସ୍ସତି । ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀସୁ ହି ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଭେଦକରୱତ୍ଥୂସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଏକମ୍ପି ୱତ୍ଥୁଂ ଦୀପେତ୍ୱା ତେନ ତେନ କାରଣେନ ‘‘ଇମଂ ଗଣ୍ହଥ, ଇମଂ ରୋଚେଥା’’ତି ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ୱିସୁଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମେ କତେ ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଉପାଲି, ଆକାରେହି ସଙ୍ଘୋ ଭିଜ୍ଜତି କମ୍ମେନ ଉଦ୍ଦେସେନ ୱୋହରନ୍ତୋ ଅନୁସ୍ସାୱନେନ ସଲାକଗ୍ଗାହେନା’’ତି (ପରି॰ ୪୫୮) ।

ତତ୍ଥ କମ୍ମେନାତି ଅପଲୋକନକମ୍ମାଦୀସୁ ଚତୂସୁ କମ୍ମେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ କମ୍ମେନ । ଉଦ୍ଦେସେନାତି ପଞ୍ଚସୁ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସେସୁ ଅଞ୍ଞତରେନ ଉଦ୍ଦେସେନ । ୱୋହରନ୍ତୋତି ତାହି ତାହି ଉପ୍ପତ୍ତୀହି ‘‘ଅଧମ୍ମଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୩୭; ଚୂଳୱ॰ ୩୫୨) ଅଟ୍ଠାରସଭେଦକରୱତ୍ଥୂନି ଦୀପେନ୍ତୋ । ଅନୁସ୍ସାୱନେନାତି ‘‘ନନୁ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥ ମୟ୍ହଂ ଉଚ୍ଚାକୁଲା ପବ୍ବଜିତଭାୱଂ ବହୁସ୍ସୁତଭାୱଞ୍ଚ, ମାଦିସୋ ନାମ ଉଦ୍ଧମ୍ମଂ ଉବ୍ବିନୟଂ ଗାହେୟ୍ୟାତି କିଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ, କିମହଂ ଅପାୟତୋ ନ ଭାୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ କଣ୍ଣମୂଲେ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ଅନୁସ୍ସାୱନେନ । ସଲାକଗ୍ଗାହେନାତି ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ତେସଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମେ କତ୍ୱା ‘‘ଗଣ୍ହଥ ଇମଂ ସଲାକ’’ନ୍ତି ସଲାକଗ୍ଗାହେନ ।

ଏତ୍ଥ ଚ କମ୍ମମେୱ ଉଦ୍ଦେସୋ ୱା ପମାଣଂ, ୱୋହାରାନୁସ୍ସାୱନସଲାକଗ୍ଗାହା ପନ ପୁବ୍ବଭାଗା । ଅଟ୍ଠାରସୱତ୍ଥୁଦୀପନୱସେନ ହି ୱୋହରନ୍ତେନ ତତ୍ଥ ରୁଚିଜନନତ୍ଥଂ ଅନୁସ୍ସାୱେତ୍ୱା ସଲାକାୟ ଗାହିତାୟପି ଅଭିନ୍ନୋୱ ହୋତି ସଙ୍ଘୋ । ୟଦା ପନେୱଂ ଚତ୍ତାରୋ ୱା ଅତିରେକା ୱା ସଲାକଂ ଗାହେତ୍ୱା ଆୱେଣିକଂ ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା କମ୍ମଂ ୱା କରୋନ୍ତି, ତଦା ସଙ୍ଘୋ ଭିନ୍ନୋ ନାମ ହୋତି । ଦେୱଦତ୍ତୋ ଚ ସବ୍ବଂ ସଙ୍ଘଭେଦସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗଂ ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ‘‘ଏକଂସେନେୱ ଅଜ୍ଜ ଆୱେଣିକଂ ଉପୋସଥଂ ସଙ୍ଘକମ୍ମଞ୍ଚ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତେନାହ – ‘‘ଅଜ୍ଜ, ଭନ୍ତେ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସତୀ’’ତି । ୟତୋ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଭେଦକରାନଂ ସବ୍ବେସଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ସଜ୍ଜିତତ୍ତା’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅୱୀଚିମହାନିରୟୁପ୍ପତ୍ତିସଂୱତ୍ତନିୟଂ କପ୍ପଟ୍ଠିୟଂ ଅତେକିଚ୍ଛଂ ଦେୱଦତ୍ତେନ ନିବ୍ବତ୍ତିୟମାନଂ ସଙ୍ଘଭେଦକମ୍ମଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା। ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲେସୁ ୟଥାକ୍କମଂ ସପ୍ପୁରିସାସପ୍ପୁରିସସଭାଗୱିସଭାଗପଟିପତ୍ତିୱସେନ ପନ ସୁକୁସଲାତି ଇଦମତ୍ଥୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ସୁକରଂ ସାଧୁନା ସାଧୂତି ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତଂ ସାଧେତୀତି ସାଧୁ, ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ । ତେନ ସାଧୁନା ସାରିପୁତ୍ତାଦିନା ସାୱକେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଲୋକିୟସାଧୁନା ସାଧୁ ସୁନ୍ଦରଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ହିତସୁଖାୱହଂ ସୁକରଂ ସୁଖେନ କାତୁଂ ସକ୍କା । ସାଧୁ ପାପେନ ଦୁକ୍କରନ୍ତି ତଦେୱ ପନ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ସାଧୁ ପାପେନ ଦେୱଦତ୍ତାଦିନା ପାପପୁଗ୍ଗଲେନ ଦୁକ୍କରଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ନ ସୋ ତଂ କାତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପାପଂ ପାପେନ ସୁକରନ୍ତି ପାପଂ ଅସୁନ୍ଦରଂ ଅତ୍ତନୋ ପରେସଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥାୱହଂ ପାପେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପାପପୁଗ୍ଗଲେନ ସୁକରଂ ସୁଖେନ କାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ପାପମରିୟେହି ଦୁକ୍କରନ୍ତି ଅରିୟେହି ପନ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତଂ ତଂ ପାପଂ ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱଂ । ସେତୁଘାତୋୟେୱ ହି ତେସନ୍ତି ସତ୍ଥା ଦୀପେତି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ସଧାୟମାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ନୱମେ ମାଣୱକାତି ତରୁଣା । ପଠମେ ୟୋବ୍ବନେ ଠିତା ବ୍ରାହ୍ମଣକୁମାରକା ଇଧାଧିପ୍ପେତା ।

ସଧାୟମାନରୂପାତି ଉପ୍ପଣ୍ଡନଜାତିକଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞେସଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତା ସଧନ୍ତି, ତଦତ୍ଥୱଚନସୀଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସଧନଂ ସଧୋ, ତଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ସଧୟମାନାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ‘‘ସଧାୟମାନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱିସେସତୋ ସସେଧେ ୱିୟ ଅତ୍ତାନଂ ଆୱଦନ୍ତୀତି ସଧାୟମାନା । ତେ ଏୱଂ ସଭାୱତାୟ ‘‘ସଧାୟମାନରୂପା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ସଦ୍ଦାୟମାନରୂପା’’ତିପି ପାଠୋ, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ଭଗୱତୋ ସୱନୱିସୟେ ତଂ ତଂ ମୁଖାରୁଳ୍ହଂ ୱଦନ୍ତା ଅତିୟନ୍ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ୱାଚାୟ ଅସଞ୍ଞତଭାୱଂ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ ଧମ୍ମସଂୱେଗୱସେନ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ପରିମୁଟ୍ଠାତି ଦନ୍ଧା ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିନୋ । ପଣ୍ଡିତାଭାସାତି ପଣ୍ଡିତପତିରୂପକା ‘‘କେ ଅଞ୍ଞେ ଜାନନ୍ତି, ମୟମେୱେତ୍ଥ ଜାନାମା’’ତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅତ୍ତାନମେୱ ଜାନନ୍ତଂ କତ୍ୱା ସମୁଦାଚରଣତୋ । ୱାଚାଗୋଚରଭାଣିନୋତି ୟେସଂ ୱାଚା ଏୱ ଗୋଚରୋ ୱିସୟୋ, ତେ ୱାଚାଗୋଚରଭାଣିନୋ, ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତସ୍ସେୱ ଭାଣିନୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଅପରିଞ୍ଞାତତ୍ତା । ଅଥ ୱା ୱାଚାୟ ଅଗୋଚରଂ ଅରିୟାନଂ କଥାୟ ଅୱିସୟଂ ମୁସାୱାଦଂ ଭଣନ୍ତୀତି ୱାଚାଗୋଚରଭାଣିନୋ । ଅଥ ୱା ‘‘ଗୋଚରଭାଣିନୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ଆକାରସ୍ସ ରସ୍ସଭାୱୋ କତୋ । ୱାଚାଗୋଚରା, ନ ସତିପଟ୍ଠାନାଦିଗୋଚରା ଭାଣିନୋୱ । କଥଂ ଭାଣିନୋ ? ୟାୱିଚ୍ଛନ୍ତି ମୁଖାୟାମଂ ଅତ୍ତନୋ ୟାୱ ମୁଖାୟାମଂ ୟାୱ ମୁଖପ୍ପସାରଣଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତି, ତାୱ ପସାରେତ୍ୱା ଭାଣିନୋ, ପରେସୁ ଗାରୱେନ, ଅତ୍ତନୋ ଅୱିସୟତାୟ ଚ ମୁଖସଙ୍କୋଚଂ ନ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୱାଚାଗୋଚରା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ଭାଣିନୋ, ସୟଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପରପତ୍ତିକା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ଏୱ ୟାୱିଚ୍ଛନ୍ତି ମୁଖାୟାମଂ ୟେନ ୱଚନେନ ସାୱେତବ୍ବା, ତଂ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟାୱଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ମୁଖପ୍ପସାରଣମତ୍ତଂ ଇଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟେନ ନୀତା ନ ତଂ ୱିଦୂତି ୟେନ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚାଦିନା ନିଲ୍ଲଜ୍ଜଭାୱଂ ପଣ୍ଡିତମାନୀଭାୱଞ୍ଚ ନୀତା ‘‘ମୟମେୱଂ ଭଣାମା’’ତି, ତଂ ତଥା ଅତ୍ତନୋ ଭଣନ୍ତସ୍ସ କାରଣଂ ନ ୱିଦୂ, ଅୱିଦ୍ଦସୁନୋ ଅସୂରା ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଚୂଳପନ୍ଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ଦସମେ ଚୂଳପନ୍ଥକୋତି ମହାପନ୍ଥକତ୍ଥେରସ୍ସ କନିଟ୍ଠଭାତିକତ୍ତା ପନ୍ଥେ ଜାତତ୍ତା ଚ ଦହରକାଲେ ଲଦ୍ଧୱୋହାରେନ ଅପରଭାଗେପି ଅୟମାୟସ୍ମା ‘‘ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ଗୁଣୱିସେସେହି ପନ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ପଭିନ୍ନପଟିସମ୍ଭିଦୋ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମନୋମୟଂ କାୟଂ ଅଭିନିମ୍ମିନନ୍ତାନଂ ୟଦିଦଂ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ, ଚେତୋୱିୱଟ୍ଟକୁସଲାନଂ ୟଦିଦଂ ଚୂଳପନ୍ଥକୋ’’ତି ଦ୍ୱୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୧୯୯) ଠାନେସୁ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ।

ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ ସମାପତ୍ତୀହି ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଉପାସକେସୁ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଅନାଗତେସୁ ଏୱ ୱିହାରମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱତି ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନେ ‘‘ଅକାଲୋ ତାୱ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଉପସଙ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି ଗନ୍ଧକୁଟିପମୁଖେ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ଚୂଳପନ୍ଥକୋ ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟ ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି । ସୋ ହି ତଦା କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଚୂଳପନ୍ଥକସ୍ସ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସମ୍ମାପଣିହିତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞୋପି ୟୋ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ ଉପଟ୍ଠିତସ୍ସତି ସମାହିତୋ, ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅନୁପାଦା ପରିନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନସ୍ସ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ତତ୍ଥ ପାତୁଭାୱୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଠିତେନ କାୟେନାତି କାୟଦ୍ୱାରିକସ୍ସ ଅସଂୱରସ୍ସ ପହାନେନ ଅକରଣେନ ସମ୍ମା ଠପିତେନ ଚୋପନକାୟେନ, ତଥା ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ନିବ୍ବିସେୱନଭାୱକରଣେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତେନ ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରିକକାୟେନ, ସଂୟତହତ୍ଥପାଦତାୟ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚାଦୀନଂ ଅଭାୱତୋ ଅପରିଫନ୍ଦନେନ ଠିତେନ କରଜକାୟେନ ଚାତି ସଙ୍ଖେପତୋ ସବ୍ବେନପି କାୟେନ ନିବ୍ବିକାରତାସଙ୍ଖାତେନ ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ଠିତେନ । ଏତେନସ୍ସ ସୀଲପାରିସୁଦ୍ଧି ଦସ୍ସିତା । ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତଲକ୍ଖଣେ ଚ ଇଦଂ କରଣୱଚନଂ । ଠିତେନ ଚେତସାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ଠିତିପରିଦୀପନେନ ସମାଧିସମ୍ପଦଂ ଦସ୍ସେତି । ସମାଧି ହି ଚିତ୍ତସ୍ସ ‘ଠିତୀ’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ସମଥୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନେୱ ୱା ଏକଗ୍ଗତାୟ ସତି ଚିତ୍ତଂ ଆରମ୍ମଣେ ଏକୋଦିଭାୱୂପଗମନେନ ଠିତଂ ନାମ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ଇଦଞ୍ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତକାୟଚିତ୍ତାନଂ ଠପନଂ ସମାଦହନଂ ସବ୍ବସ୍ମିଂ କାଲେ ସବ୍ବେସୁ ଚ ଇରିୟାପଥେସୁ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ନିସିନ୍ନୋ ଉଦ ୱା ସୟାନୋ’’ତି। ତତ୍ଥ ୱା-ସଦ୍ଦୋ ଅନିୟମତ୍ଥୋ । ତେନ ତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ତଦଞ୍ଞିରିୟାପଥୋ ୱାତି ଅୟମତ୍ଥୋ ଦୀପିତୋ ହୋତୀତି ଚଙ୍କମନସ୍ସାପି ଇଧ ସଙ୍ଗହୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତଂସତିଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିଟ୍ଠହାନୋତି ୟାୟ ପଗେୱ ପରିସୁଦ୍ଧସମାଚାରୋ କାୟଚିତ୍ତଦୁଟ୍ଠୁଲ୍ଲଭାୱୂପସମନେନ କାୟଂ ଚିତ୍ତଞ୍ଚ ଅସାରଦ୍ଧଂ କତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧାୟ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖାଧିଟ୍ଠାୟ କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧିୱସେନ ଚିତ୍ତଂ ଲହୁଂ ମୁଦୁଂ କମ୍ମଞ୍ଞଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସମ୍ମା ଠପେନ୍ତୋ ସମାଦହନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିବ୍ରୂହେତି ମତ୍ଥକଞ୍ଚ ପାପେତି, ତଂ ଏୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନେସୁ ବହୂପକାରଂ ସତିଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅଧିଟ୍ଠହାନୋ ସୀଲୱିସୋଧନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ୱିସେସାଧିଗମା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଲଭେଥ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ୱିସେସନ୍ତି ସୋ ଏୱଂ ସତିଆରକ୍ଖେନ ଚେତସା କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ବ୍ରୂହେନ୍ତୋ ଫାତିଂ କରୋନ୍ତୋ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ପୁବ୍ବାପରିୟୱନ୍ତଂ ପୁବ୍ବାପରଭାଗେନ ପୱତ୍ତଂ ଉଳାରୁଳାରତରାଦିଭେଦୱିସେସଂ ଲଭେୟ୍ୟ ।

ତତ୍ଥ ଦୁୱିଧୋ ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସୋ ସମଥୱସେନ ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଚାତି । ତେସୁ ସମଥୱସେନ ତାୱ ନିମିତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୱସୀଭାୱୋ, ତାୱ ପୱତ୍ତୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସୋ । ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ପନ ରୂପମୁଖେନ ଅଭିନିୱିସନ୍ତସ୍ସ ରୂପଧମ୍ମପରିଗ୍ଗହତୋ, ଇତରସ୍ସ ନାମଧମ୍ମପରିଗ୍ଗହତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତାଧିଗମୋ, ତାୱ ପୱତ୍ତୋ ଭାୱନାୱିସେସୋ ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସୋ । ଅୟମେୱ ଚ ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ।

ଲଦ୍ଧାନ ପୁବ୍ବାପରିୟଂ ୱିସେସନ୍ତି ପୁବ୍ବାପରିୟୱିସେସଂ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା । ଅଦସ୍ସନଂ ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ଗଚ୍ଛେତି ଜୀୱିତୁପଚ୍ଛେଦୱସେନ ସବ୍ବେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭିଭୱନତୋ ମଚ୍ଚୁରାଜସଙ୍ଖାତସ୍ସ ମରଣସ୍ସ ୱିସୟଭୂତଂ ଭୱତ୍ତୟଂ ସମତିକ୍କନ୍ତତ୍ତା ଅଦସ୍ସନଂ ଅଗୋଚରଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ । ଇମସ୍ମିଂ ୱଗ୍ଗେ ୟଂ ଅୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ମହାୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୬. ଜଚ୍ଚନ୍ଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଜଚ୍ଚନ୍ଧୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ୱେସାଲିୟନ୍ତିଆଦି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ୱେସାଲିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀତି କଦା ପାୱିସି ? ଉକ୍କାଚେଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେସାଲିଂ ଗତକାଲେ । ଭଗୱା ହି ୱେଳୁୱଗାମକେ ୱସ୍ସଂ ୱସିତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନେ ୱିହାସି । ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଧମ୍ମସେନାପତି ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତାହମେୱ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ନାଳକଗାମଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମାତରଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ସତ୍ଥା ଚୁନ୍ଦେନ ଆଭତା ତସ୍ସ ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଧାତୁଚେତିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ରାଜଗହଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଗତକାଲେ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ପରିନିବ୍ବାୟି । ଭଗୱା ତସ୍ସପି ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ରାଜଗହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଉକ୍କାଚେଲଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ପରିନିବ୍ବାନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ଉକ୍କାଚେଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେସାଲିଂ ଅଗମାସି । ଏୱଂ ଗତୋ ଭଗୱା ‘‘ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ୱେସାଲିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉକ୍କାଚେଲତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱେସାଲିଂ ଗତକାଲେ’’ତି ।

ନିସୀଦନନ୍ତି ଇଧ ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଚାପାଲଂ ଚେତିୟନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଚାପାଲସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱସିତଟ୍ଠାନଂ ‘‘ଚାପାଲଚେତିୟ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ କତୱିହାରୋପି ତାୟ ରୁଳ୍ହିୟା ‘‘ଚାପାଲଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଦେନଂ ଚେତିୟନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସତ୍ତମ୍ବନ୍ତି କିକିସ୍ସ କିର କାସିରଞ୍ଞୋ ଧୀତରୋ ସତ୍ତ କୁମାରିୟୋ ସଂୱେଗଜାତା ରାଜଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ପଧାନଂ ପଦହିଂସୁ, ତଂ ଠାନଂ ‘‘ସତ୍ତମ୍ବଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ବହୁପୁତ୍ତନ୍ତି ବହୁପାରୋହୋ ଏକୋ ନିଗ୍ରୋଧରୁକ୍ଖୋ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିୱତ୍ଥଂ ଦେୱତଂ ବହୂ ମନୁସ୍ସା ପୁତ୍ତେ ପତ୍ଥେନ୍ତି, ତଦୁପାଦାୟ ତଂ ଠାନଂ ‘‘ବହୁପୁତ୍ତଂ ଚେତିୟ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ସାରନ୍ଦଦନ୍ତି ସାରନ୍ଦଦସ୍ସ ନାମ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱସିତଟ୍ଠାନଂ । ଇତି ସବ୍ବାନେୱ ତାନି ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦତୋ ପୁବ୍ବେ ଦେୱତାପରିଗ୍ଗହିତତ୍ତା ଚେତିୟୱୋହାରେନ ୱୋହରିତାନି, ଭଗୱତୋ ୱିହାରେ କତେପି ଚ ତଥେୱ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି । ରମଣୀୟାତି ଏତ୍ଥ ୱେସାଲିୟା ତାୱ ଭୂମିଭାଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ପତ୍ତିୟା ସୁଲଭପଚ୍ଚୟତାୟ ଚ ରମଣୀୟଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱିହାରାନଂ ପନ ନଗରତୋ ନାତିଦୂରତାୟ ନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାୟ ଗମନାଗମନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅନାକିଣ୍ଣୱିହାରଟ୍ଠାନତାୟ ଛାୟୂଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା ପୱିୱେକପତିରୂପତାୟ ଚ ରମଣୀୟତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦାତି ଏତ୍ଥ ଇଦ୍ଧିପାଦପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଭାୱିତାତି ୱଡ୍ଢିତା । ବହୁଲୀକତାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କତା । ୟାନୀକତାତି ୟୁତ୍ତୟାନଂ ୱିୟ କତା । ୱତ୍ଥୁକତାତି ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତା । ଅନୁଟ୍ଠିତାତି ଅଧିଟ୍ଠିତା । ପରିଚିତାତି ସମନ୍ତତୋ ଚିତା ସୁୱଡ୍ଢିତା । ସୁସମାରଦ୍ଧାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାରଦ୍ଧା, ଅତିୱିୟ ସମ୍ମା ନିପ୍ଫାଦିତାତି ।

ଏୱଂ ଅନିୟମେନ କଥେତ୍ୱା ପୁନ ନିୟମେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ତଥାଗତସ୍ସ ଖୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ କପ୍ପନ୍ତି ଆୟୁକପ୍ପଂ । ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କତ୍ୱା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ଧରେୟ୍ୟ । କପ୍ପାୱସେସଂ ୱାତି ‘‘ଅପ୍ପଂ ୱା ଭିୟ୍ୟୋ ୱା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୭; ଅ॰ ନି॰ ୭.୭୪) ୱୁତ୍ତଂ ୱସ୍ସସତତୋ ଅତିରେକଂ ୱା । ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ପନାହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଟ୍ଠାନେ ଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥେୱ ହି ୱେଳୁୱଗାମକେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମାରଣନ୍ତିକଂ ୱେଦନଂ ଦସ ମାସେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେସି, ଏୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିକ୍ଖମ୍ଭେନ୍ତୋ ଇମଂ ଭଦ୍ଦକପ୍ପମେୱ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି । କସ୍ମା ପନ ନ ଠିତୋତି ? ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଂ ନାମ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦୀହି ଅଭିଭୁୟ୍ୟତି, ବୁଦ୍ଧା ଚ ପନ ଖଣ୍ଡିଚ୍ଚାଦିଭାୱଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ପଞ୍ଚମେ ଆୟୁକୋଟ୍ଠାସେ ବହୁଜନସ୍ସ ପିୟମନାପକାଲେୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧେସୁ ଅଗ୍ଗସାୱକମହାସାୱକେସୁ ପରିନିବ୍ବୁତେସୁ ଅପରିୱାରେନ ଏକକେନେୱ ଠାତବ୍ବଂ ହୋତି, ଦହରସାମଣେରପରିୱାରେନ ୱା । ତତୋ ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିସା’’ତି ହୀଳେତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତସ୍ମା ନ ଠିତୋତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେପି ସୋ ପନ ନ ରୁଚ୍ଚତି, ‘‘ଆୟୁକପ୍ପୋ’’ତି ଇଦମେୱ ଅଟ୍ଠକଥାୟ ନିୟମିତଂ ।

ଓଳାରିକେନିମିତ୍ତେତି ଥୂଲେ ସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନେ । ଥୂଲସଞ୍ଞୁପ୍ପାଦନଞ୍ହେତଂ, ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ ଭଗୱା କପ୍ପ’’ନ୍ତି ସକଲକପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନୟାଚନାୟ ୟଦିଦଂ ‘‘ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି, ଆନନ୍ଦ, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା ଭାୱିତା’’ତିଆଦିନା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଅତ୍ତନୋ ଚତୁରିଦ୍ଧିପାଦଭାୱନାନୁଭାୱେନ କପ୍ପଂ ଅୱଟ୍ଠାନସମତ୍ଥତାୱିଭାୱନଂ । ଓଭାସେତି ପାକଟୱଚନେ । ପାକଟଞ୍ଚେତଂ ୱଚନଂ ପରିୟାୟଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଉଜୁକମେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୱିଭାୱନଂ ।

ବହୁଜନହିତାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ହିତତ୍ଥାୟ । ବହୁଜନସୁଖାୟାତି ମହାଜନସ୍ସ ସୁଖତ୍ଥାୟ । ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟାତି ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ ପଟିଚ୍ଚ । କତରସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ? ୟୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ଅମତପାନଂ ପିୱତି, ତସ୍ସ । ଭଗୱତୋ ହି ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନସୁତ୍ତଦେସନାୟ ଅଞ୍ଞାତକୋଣ୍ଡଞ୍ଞପ୍ପମୁଖା ଅଟ୍ଠାରସ ବ୍ରହ୍ମକୋଟିୟୋ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିଂସୁ । ଏୱଂ ୟାୱ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୱିନୟନା ଧମ୍ମପଟିୱିଦ୍ଧସତ୍ତାନଂ ଗଣନା ନତ୍ଥି, ମହାସମୟସୁତ୍ତଂ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତଂ ସମଚିତ୍ତସୁତ୍ତନ୍ତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଦେସନାକାଲେ ଅଭିସମୟପ୍ପତ୍ତସତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନତ୍ଥି, ଏତସ୍ସ ଅପରିମାଣସ୍ସ ସତ୍ତଲୋକସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଭଗୱତୋ ଠାନଂ ଜାତଂ । ଏୱଂ ଅନାଗତେପି ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ୱଦତି । ଦେୱମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ନ କେୱଲଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂୟେୱ, ଅୱସେସାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନମ୍ପି ଅତ୍ଥାୟ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭଗୱତୋ ଠାନଂ ହୋତି । ସହେତୁକପଟିସନ୍ଧିକେ ପନ ମଗ୍ଗଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ଭବ୍ବପୁଗ୍ଗଲେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଅତ୍ଥତ୍ଥାୟ ହିତତ୍ଥାୟ ସୁଖତ୍ଥାୟ ଭଗୱା ତିଟ୍ଠତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥାୟାତି ଇଧଲୋକସମ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ। ହିତାୟାତି ପରଲୋକସମ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତହିତତ୍ଥାୟ । ସୁଖାୟାତି ନିବ୍ବାନଧାତୁସୁଖତ୍ଥାୟ । ପୁରିମଂ ପନ ହିତସୁଖଗ୍ଗହଣଂ ସବ୍ବସାଧାରଣୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଥା ତଂ ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋତି ଏତ୍ଥ ନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ୟଥା ମାରେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତଚିତ୍ତୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟଚିତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋପି କୋଚି ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ନାସକ୍ଖି ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ମାରୋ ହି ୟସ୍ସ କେଚି ୱିପଲ୍ଲାସା ଅପ୍ପହୀନା, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାତି । ୟସ୍ସ ପନ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱିପଲ୍ଲାସା ଅପ୍ପହୀନା, ତସ୍ସ ୱତ୍ତବ୍ବମେୱ ନତ୍ଥି, ଥେରସ୍ସ ଚ ଚତ୍ତାରୋ ୱିପଲ୍ଲାସା ଅପ୍ପହୀନା, ତେନସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ପରିୟୁଟ୍ଠାସି । ସୋ ପନ ଚିତ୍ତପରିୟୁଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ କିଂ କରୋତୀତି ? ଭେରୱଂ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ୱା ଦସ୍ସେତି, ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ୱା ସାୱେତି, ତତୋ ସତ୍ତା ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱା ସୁତ୍ୱା ୱା ସତିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୱିୱଟମୁଖା ହୋନ୍ତି । ତେସଂ ମୁଖେନ ହତ୍ଥଂ ପୱେସେତ୍ୱା ହଦୟଂ ମଦ୍ଦତି, ତତୋ ୱିସଞ୍ଞିନୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଥେରସ୍ସ ପନେସ ମୁଖେନ ହତ୍ଥଂ ପୱେସେତୁଂ କିଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ପନ ଦସ୍ସେତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଥେରୋ ନିମିତ୍ତୋଭାସଂ ନ ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ଭଗୱା କିମତ୍ଥଂ ୟାୱତତିୟଂ ଆମନ୍ତେସି ? ପରତୋ ‘‘ତିଟ୍ଠତୁ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ୟାଚିତେ ‘‘ତୁୟ୍ହେୱେତଂ ଦୁକ୍କଟଂ, ତୁୟ୍ହେୱେତଂ ଅପରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଦୋସାରୋପନେନ ସୋକତନୁକରଣତ୍ଥଂ । ପସ୍ସତି ହି ଭଗୱା ‘‘ଅୟଂ ମୟି ଅତିୱିୟ ସିନିଦ୍ଧହଦୟୋ, ସୋ ପରତୋ ଭୂମିଚାଲକାରଣଞ୍ଚ ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନଞ୍ଚ ସୁତ୍ୱା ମମ ଚିରଟ୍ଠାନଂ ୟାଚିସ୍ସତି, ଅଥାହଂ ‘କିସ୍ସ ତ୍ୱଂ ପୁରେତରଂ ନ ୟାଚସୀ’ତି ତସ୍ସେୱ ସୀସେ ଦୋସଂ ପାତେସ୍ସାମି, ସତ୍ତା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧେନ ନ ତଥା ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ସୋକୋ ତନୁକୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ।

ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦାତି ୟସ୍ମା ଦିୱାୱିହାରତ୍ଥାୟ ଇଧାଗତୋ, ତସ୍ମା, ଆନନ୍ଦ, ଗଚ୍ଛ ତ୍ୱଂ ୟଥାରୁଚିତଂ ଠାନଂ ଦିୱାୱିହାରାୟ । ତେନେୱାହ – ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନି କାଲଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ।

ମାରୋପାପିମାତି ଏତ୍ଥ ସତ୍ତେ ଅନତ୍ଥେ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ମାରେତୀତି ମାରୋ । ପାପିମାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସୋ ହି ପାପଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ‘ପାପିମା’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଭାସିତା ଖୋ ପନେସାତି ଅୟଞ୍ହି ଭଗୱତି ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସତ୍ତ ସତ୍ତାହେ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେ ୱିହରନ୍ତେ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତାସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇଚ୍ଛାୱିଘାତଂ ପତ୍ୱା ଗତାସୁ ଅୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥେସୋ ଉପାୟୋ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ୟଦତ୍ଥଂ ତୁମ୍ହେହି ପାରମିୟୋ ପୂରିତା, ସୋ ୱୋ ଅତ୍ଥୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ, କିଂ ତେ ଲୋକୱିଚରଣେନା’’ତି ୱତ୍ୱା ୟଥା ଅଜ୍ଜ ଏୱମେୱ ‘‘ପରିନିବ୍ବାତୁ ଦାନି, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା’’ତି ୟାଚି । ଭଗୱା ଚସ୍ସ ‘‘ନ ତାୱାହ’’ନ୍ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ପଟିକ୍ଖିପି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦାନି ‘‘ଭାସିତା ଖୋ ପନେସା’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୱିୟତ୍ତାତି ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମୱସେନ ବ୍ୟତ୍ତା । ୱିନୀତାତି ତଥେୱ କିଲେସୱିନୟନେନ ୱିନୀତା । ୱିସାରଦାତି ସାରଜ୍ଜକରାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱିଚିକିଚ୍ଛାଦୀନଂ ପହାନେନ ୱିସାରଦଭାୱଂ ପତ୍ତା । ବହୁସ୍ସୁତାତି ତେପିଟକୱସେନ ବହୁ ସୁତମେତେସନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା । ତମେୱ ଧମ୍ମଂ ଧାରେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମଧରା। ଅଥ ୱା ବହୁସ୍ସୁତାତି ପରିୟତ୍ତିବହୁସ୍ସୁତା ଚେୱ ପଟିୱେଧବହୁସ୍ସୁତା ଚ । ଧମ୍ମଧରାତି ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମାନଂ ଚେୱ ପଟିୱେଧଧମ୍ମାନଞ୍ଚ ଧାରଣତୋ ଧମ୍ମଧରାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନାତି ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମଭୂତଂ ୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମଂ ପଟିପନ୍ନା । ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନାତି ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିୟା ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱିସୁଦ୍ଧିପରମ୍ପରାପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନା । ଅନୁଧମ୍ମଚାରିନୋତି ସଲ୍ଲେଖିକଂ ତସ୍ସା ପଟିପଦାୟ ଅନୁରୂପଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛତାଦିଧମ୍ମଂ ଚରଣସୀଲା । ସକଂ ଆଚରିୟକନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଆଚରିୟୱାଦଂ । ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆଦିତୋ କଥେସ୍ସନ୍ତି, ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତନିୟାମେନ ପରେ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀତି ୱାଚେସ୍ସନ୍ତି, ପାଳିଂ ସମ୍ମା ୱାଚେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାପେସ୍ସନ୍ତି, ପକାସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପଟ୍ଠପେସ୍ସନ୍ତୀତି ପକାରେନ ଠପେସ୍ସନ୍ତି । ୱିୱରିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିୱଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ୱିଭଜିସ୍ସନ୍ତୀତି ୱିଭତ୍ତଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ଉତ୍ତାନୀକରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନୁତ୍ତାନଂ ଗମ୍ଭୀରଂ ଉତ୍ତାନଂ ପାକଟଂ କରିସ୍ସନ୍ତି । ସହଧମ୍ମେନାତି ସହେତୁକେନ ସକାରଣେନ ୱଚନେନ । ସପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ୟାୱନିୟ୍ୟାନିକଂ କତ୍ୱା । ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସନ୍ତୀତି ନୱୱିଧଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ପବୋଧେସ୍ସନ୍ତି, ପକାସେସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପଞ୍ଞପେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀହି ଛହି ପଦେହି ଛ ଅତ୍ଥପଦାନି ଦସ୍ସିତାନି, ଆଦିତୋ ପନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ଛ ବ୍ୟଞ୍ଜନପଦାନୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସଂୱଣ୍ଣନାନୟେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ନେତ୍ତିୟଂ ‘‘ଦ୍ୱାଦସପଦାନି ସୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୋ ଚା’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ସଙ୍ଗହୱାର) ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସକଲଂ ସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ଇଦ୍ଧନ୍ତି ସମିଦ୍ଧଂ ଝାନୁପ୍ପାଦୱସେନ । ଫୀତନ୍ତି ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତଂ ସବ୍ବଫାଲିଫୁଲ୍ଲଂ ଅଭିଞ୍ଞାସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ । ୱିତ୍ଥାରିକନ୍ତି ୱିତ୍ଥତଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦିସାଭାଗେ ପତିଟ୍ଠହନୱସେନ । ବାହୁଜଞ୍ଞନ୍ତି ବହୂହି ଞାତଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ବହୁଜନାଭିସମୟୱସେନ । ପୁଥୁଭୂତନ୍ତି ସବ୍ବାକାରୱସେନ ପୁଥୁଲଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ । କଥଂ ? ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତନ୍ତି ୟତ୍ତକା ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକା ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ଅତ୍ଥି, ତେହି ସବ୍ବେହି ସୁଟ୍ଠୁ ପକାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋତି ନିରୁସ୍ସୁକ୍କୋ ଲୀନୱୀରିୟୋ । ‘‘ତ୍ୱଞ୍ହି, ପାପିମ, ସତ୍ତସତ୍ତାହାତିକ୍କମନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘ପରିନିବ୍ବାତୁ ଦାନି, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ପରିନିବ୍ବାତୁ ସୁଗତୋ’ତି ୱିରୱନ୍ତୋ ଆହିଣ୍ଡିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଜ ଦାନି ପଟ୍ଠାୟ ୱିଗତୁସ୍ସାହୋ ହୋହି, ମା ମୟ୍ହଂ ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ୱାୟାମଂ କରୋହୀ’’ତି ୱଦତି । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜୀତି ସତିଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ୱିସ୍ସଜି ପଜହି । ତତ୍ଥ ନ ଭଗୱା ହତ୍ଥେନ ଲେଡ୍ଡୁଂ ୱିୟ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜି, ତେମାସମତ୍ତମେୱ ପନ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ନ ସମାପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଓସ୍ସଜୀ’’ତି, ‘‘ୱୋସ୍ସଜ୍ଜୀ’’ତିପି ପାଠୋ ।

କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା କପ୍ପଂ ୱା କପ୍ପାୱସେସଂ ୱା ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ତତ୍ତକଂ କାଲଂ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିତୁଂ ମାରସ୍ସ ୟାଚନାୟ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜି ? ନ ଭଗୱା ମାରସ୍ସ ୟାଚନାୟ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜି, ନାପି ଥେରସ୍ସ ଆୟାଚନାୟ ନ ଓସ୍ସଜିସ୍ସତି, ତେମାସତୋ ପନ ପରଂ ବୁଦ୍ଧୱେନେୟ୍ୟାନଂ ଅଭାୱତୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜି। ଠାନଞ୍ହି ନାମ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ୟାୱଦେୱ ୱେନେୟ୍ୟୱିନୟନତ୍ଥଂ, ତେ ଅସତି ୱିନେୟ୍ୟଜନେ କେନ ନାମ କାରଣେନ ଠସ୍ସନ୍ତି । ୟଦି ଚ ମାରସ୍ସ ୟାଚନାୟ ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ, ପୁରେତରଂୟେୱ ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟ । ବୋଧିମଣ୍ଡେପି ହି ମାରେନ ୟାଚିତଂ, ନିମିତ୍ତୋଭାସକରଣମ୍ପି ଥେରସ୍ସ ସୋକତନୁକରଣତ୍ଥନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋୱାୟମତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧବଲଦୀପନତ୍ଥଂ ନିମିତ୍ତୋଭାସକରଣଂ । ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱା ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋୟେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟାୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତାପି ଅତ୍ତନୋ ରୁଚିୟାୱ ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୀତି ।

ମହାଭୂମିଚାଲୋତି ମହନ୍ତୋ ପଥୱୀକମ୍ପୋ । ତଦା କିର ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଭିଂସନକୋତି ଭୟଜନକୋ । ଦେୱଦୁନ୍ଦୁଭିୟୋ ଚ ଫଲିଂସୂତି ଦେୱଭେରିୟୋ ନଦିଂସୁ, ଦେୱୋ ସୁକ୍ଖଗଜ୍ଜିତଂ ଗଜ୍ଜି, ଅକାଲୱିଜ୍ଜୁଲତା ନିଚ୍ଛରିଂସୁ, ଖଣିକୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ସଙ୍ଖାରୱିସଙ୍ଖାରାନଂ ୱିସେସସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂଉଦାନନ୍ତି ଅନୱସେସସଙ୍ଖାରେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିସଙ୍ଖାରଗମନଦୀପକଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । କସ୍ମା ଉଦାନେସି ? କୋଚି ନାମ ୱଦେୟ୍ୟ ‘‘ମାରେନ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘ପରିନିବ୍ବାତୁ, ଭନ୍ତେ’ତି ଉପଦ୍ଦୁତୋ ଭୟେନ ଭଗୱା ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜୀ’’ତି । ‘‘ତସ୍ସୋକାସୋ ମା ହୋତୁ, ଭୀତସ୍ସ ଉଦାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଏତସ୍ସ ଦୀପନତ୍ଥଂ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଅଟ୍ଠକଥାସୁ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ତେମାସମତ୍ତେନେୱ ଚ ପନ ବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫଜ୍ଜନତୋ ଏୱଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ମୟା ପରିହଟୋୟଂ ଦୁକ୍ଖଭାରୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ନିକ୍ଖିପିୟତୀତି ପସ୍ସତୋ ପରିନିବ୍ବାନଗୁଣପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣେ ତସ୍ସ ଉଳାରଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ତେନ ପୀତିୱେଗେନ ଉଦାନେସୀତି ୟୁତ୍ତଂ ୱିୟ । ଏକନ୍ତେନ ହି ୱିସଙ୍ଖାରନିନ୍ନୋ ନିବ୍ବାନଜ୍ଝାସୟୋ ସତ୍ଥା ମହାକରୁଣାୟ ବଲକ୍କାରେନ ୱିୟ ସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ଲୋକେ ସୁଚିରଂ ଠିତୋ । ତଥା ହି ଦେୱସିକଂ ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ୱଳଞ୍ଜେତି, ସୋଦାନି ମହାକରୁଣାଧିକାରସ୍ସ ନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ନିବ୍ବାନାଭିମୁଖୋ ଅନପ୍ପକଂ ପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେସି । ତେନେୱ ହି ଭଗୱତୋ କିଲେସପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେ ୱିୟ ଖନ୍ଧପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେପି ସରୀରାଭା ୱିସେସତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନା ପରିସୁଦ୍ଧା ପଭସ୍ସରା ଅହୋସୀତି ।

ଗାଥାୟ ସୋଣସିଙ୍ଗାଲାଦୀନମ୍ପି ପଚ୍ଚକ୍ଖଭାୱତୋ ତୁଲିତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ତୁଲଂ, କାମାୱଚରକମ୍ମଂ । ନ ତୁଲଂ ଅତୁଲଂ, ତୁଲଂ ୱା ସଦିସମସ୍ସ ଅଞ୍ଞଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଂ ନତ୍ଥୀତି ଅତୁଲଂ, ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ । କାମାୱଚରଂ ରୂପାୱଚରଂ ୱା ତୁଲଂ, ଅରୂପାୱଚରଂ ଅତୁଲଂ। ଅପ୍ପୱିପାକଂ ୱା ତୁଲଂ, ବହୁୱିପାକଂ ଅତୁଲଂ। ସମ୍ଭୱନ୍ତି ସମ୍ଭୱସ୍ସ ହେତୁଭୂତଂ, ଉପପତ୍ତିଜନକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱସଙ୍ଖାରନ୍ତି ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାରଣକଂ । ଅୱସ୍ସଜୀତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ମୁନୀତି ବୁଦ୍ଧମୁନି । ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତରତୋ । ସମାହିତୋତି ଉପଚାରପ୍ପନାସମାଧିୱସେନ ସମାହିତୋ । ଅଭିନ୍ଦି କୱଚମିୱାତି କୱଚଂ ୱିୟ ଅଭିନ୍ଦି । ଅତ୍ତସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅତ୍ତନି ସଞ୍ଜାତଂ କିଲେସଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ସୱିପାକଟ୍ଠେନ ସମ୍ଭୱଂ, ଭୱାଭୱାଭିସଙ୍ଖରଣଟ୍ଠେନ ଭୱସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଚ ଲଦ୍ଧନାମଂ ତୁଲାତୁଲସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକିୟକମ୍ମଞ୍ଚ ଓସ୍ସଜି, ସଙ୍ଗାମସୀସେ ମହାୟୋଧୋ କୱଚଂ ୱିୟ ଅତ୍ତସମ୍ଭୱଂ କିଲେସଞ୍ଚ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ ହୁତ୍ୱା ଅଭିନ୍ଦୀ’’ତି ।

ଅଥ ୱା ତୁଲନ୍ତି ତୁଲେନ୍ତୋ ତୀରେନ୍ତୋ । ଅତୁଲଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚେୱ ଭୱଞ୍ଚ । ଭୱସଙ୍ଖାରନ୍ତି ଭୱଗାମିକଂ କମ୍ମଂ । ଅୱସ୍ସଜି ମୁନୀତି ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ନିରୋଧୋ ନିବ୍ବାନଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ତୁଲେନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧମୁନି ଭୱେ ଆଦୀନୱଂ, ନିବ୍ବାନେ ଚ ଆନିସଂସଂ ଦିସ୍ୱା ତଂ ଖନ୍ଧାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଭୱସଙ୍ଖାରକମ୍ମଂ ‘‘କମ୍ମକ୍ଖୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୮୧; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୩୩) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେନ କମ୍ମକ୍ଖୟକରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅୱସ୍ସଜି। କଥଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ ସମାହିତୋ, ଅଭିନ୍ଦି କୱଚମିୱତ୍ତସମ୍ଭୱଂ । ସୋ ହି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତରତୋ, ସମଥୱସେନ ସମାହିତୋତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଭାଗତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ କୱଚଂ ୱିୟ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତଂ, ଅତ୍ତନି ସମ୍ଭୱତ୍ତା ‘‘ଅତ୍ତସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ସବ୍ବଂ କିଲେସଜାଲଂ ଅଭିନ୍ଦି, କିଲେସାଭାୱେନେୱ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକତ୍ତା ଅୱସ୍ସଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତୀତି ଏୱଂ କିଲେସପ୍ପହାନେନ କମ୍ମଂ ପଜହି । ଇତି ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଅୱସ୍ସଟ୍ଠଭୱସଙ୍ଖାରୋ ଭଗୱା ୱେଖମିସ୍ସକେନ ୱିୟ ଜରସକଟଂ ସମାପତ୍ତିୱେଖମିସ୍ସକେନ ଅତ୍ତଭାୱଂ ୟାପେନ୍ତୋପି ‘‘ଇତୋ ତେମାସତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସମାପତ୍ତିୱେଖମସ୍ସ ନ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦନେନ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓସ୍ସଜୀତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସତ୍ତଜଟିଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ଦୁତିୟେ ବହିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେତି ପାସାଦଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ ବହି, ନ ୱିହାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ । ସୋ କିର ପାସାଦୋ ଲୋହପାସାଦୋ ୱିୟ ସମନ୍ତା ଚତୁଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକପରିୱୁତୋ ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ତେସୁ ପାଚୀନଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସ୍ସ ବହି ପାସାଦଚ୍ଛାୟାୟଂ ପାଚୀନଲୋକଧାତୁଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଜଟିଲାତି ଜଟାୱନ୍ତୋ ତାପସୱେସଧାରିନୋ । ନିଗଣ୍ଠାତି ସେତପଟନିଗଣ୍ଠରୂପଧାରିନୋ । ଏକସାଟକାତି ଏକସାଟକନିଗଣ୍ଠା ୱିୟ ଏକଂ ପିଲୋତିକଖଣ୍ଡଂ ହତ୍ଥେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେନାପି ସରୀରସ୍ସ ପୁରିମଭାଗଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ୱିଚରଣକା । ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛନଖଲୋମାତି ପରୂଳ୍ହକଚ୍ଛଲୋମା ପରୂଳ୍ହନଖା ପରୂଳ୍ହଅୱସେସଲୋମା ଚ, କଚ୍ଛାଦୀସୁ ଦୀଘଲୋମା ଦୀଘନଖା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖାରିୱିୱିଧମାଦାୟାତି ୱିୱିଧଂ ଖାରାଦିନାନପ୍ପକାରଂ ପବ୍ବଜିତପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡିକଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅୱିଦୂରେ ଅତିକ୍କମନ୍ତୀତି ୱିହାରସ୍ସ ଅୱିଦୂରମଗ୍ଗେନ ନଗରଂ ପୱିସନ୍ତି ।

ରାଜାହଂ, ଭନ୍ତେ, ପସେନଦି କୋସଲୋତି ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ରାଜା ପସେନଦି କୋସଲୋ, ମୟ୍ହଂ ନାମଂ ତୁମ୍ହେ ଜାନାଥାତି । କସ୍ମା ପନ ରାଜା ଲୋକେ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ନିସିନ୍ନୋ ଏୱରୂପାନଂ ନଗ୍ଗନିସ୍ସିରୀକାନଂ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ? ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ । ଏୱଞ୍ହିସ୍ସ ଅହୋସି ‘‘ସଚାହଂ ଏତ୍ତକମ୍ପି ଏତେସଂ ନ କରିସ୍ସାମି, ମୟଂ ପୁତ୍ତଦାରଂ ପହାୟ ଏତସ୍ସତ୍ଥାୟ ଦୁବ୍ଭୋଜନଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାଦୀନି ଅନୁଭୋମ, ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ନିପଚ୍ଚକାରମତ୍ତମ୍ପି ନ କରୋତି। ତସ୍ମିଞ୍ହି କତେ ଅମ୍ହେ ‘ଓଚରକା’ତି ଜନୋ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘ପବ୍ବଜିତା’ଇଚ୍ଚେୱ ସଞ୍ଜାନିସ୍ସତି, କିଂ ଇମସ୍ସ ଭୂତତ୍ଥକଥନେନାତି ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ନ କଥେୟ୍ୟୁଂ, ଏୱଂ କତେ ପନ ଅନିଗୂହିତ୍ୱା କଥେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଅପିଚ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥମ୍ପି ଏୱମକାସୀତି । ରାଜା କିର ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋପି କତିପୟକାଲଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ନ ସଦ୍ଦହି । ତେନସ୍ସ ଏୱଂ ଅହୋସି ‘‘ୟଦି ଭଗୱା ସବ୍ବଂ ଜାନାତି, ମୟା ଇମେସଂ ନିପଚ୍ଚକାରଂ କତ୍ୱା ‘ଇମେ ଅରହନ୍ତୋ’ତି ୱୁତ୍ତେ ନାନୁଜାନେୟ୍ୟ, ଅଥ ମଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତୋ ଅନୁଜାନେୟ୍ୟ, କୁତୋ ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତା’’ତି । ଏୱଂ ସୋ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଜାନନତ୍ଥଂ ତଥା ଅକାସି । ଭଗୱା ପନ ‘‘ଉଜୁକମେୱ ‘ନ ଇମେ ସମଣା ଓଚରକା’ତି ୱୁତ୍ତେ ୟଦିପି ରାଜା ସଦ୍ଦହତି, ମହାଜନୋ ପନ ତମତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ନ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟ, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ‘ରାଜା ଅତ୍ତନୋ କଥଂ ସୁଣାତୀ’ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ମୁଖାରୁଳ୍ହଂ କଥେତୀ’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତଦସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞୋ ଚ ଗୁଳ୍ହକମ୍ମଂ ୱିୱଟଂ କତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୟମେୱ ରାଜା ତେସଂ ଓଚରକଭାୱଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଦୁଜ୍ଜାନଂ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ କାମଭୋଗିନାତି ଇମିନା ପନ ରାଗାଭିଭୱଂ, ଉଭୟେନାପି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁତ୍ତସମ୍ବାଧସୟନନ୍ତି ପୁତ୍ତେହି ସମ୍ବାଧସୟନଂ। ଏତ୍ଥ ଚ ପୁତ୍ତସୀସେନ ଦାରପରିଗ୍ଗହଂ, ପୁତ୍ତଦାରେସୁ ଉପ୍ପିଲାୱିତେନ ତେସଂ ଘରାୱାସାଦିହେତୁ ସୋକାଭିଭୱେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସଂକିଲିଟ୍ଠତଂ ଦସ୍ସେତି । କାସିକଚନ୍ଦନନ୍ତି ସଣ୍ହଚନ୍ଦନଂ, କାସିକୱତ୍ଥଞ୍ଚ ଚନ୍ଦନଞ୍ଚାତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ମାଲାଗନ୍ଧୱିଲେପନନ୍ତି ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧତ୍ଥାୟ ମାଲା, ସୁଗନ୍ଧଭାୱତ୍ଥାୟ ଗନ୍ଧଂ, ଛୱିରାଗକରଣତ୍ଥାୟ ୱିଲେପନଂ ଧାରେନ୍ତେନ । ଜାତରୂପରଜତନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଞ୍ଚେୱ ଅୱସିଟ୍ଠଧନଞ୍ଚ । ସାଦିୟନ୍ତେନାତି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେନ । ସବ୍ବେନପି କାମେସୁ ଅଭିଗିଦ୍ଧଭାୱମେୱ ପକାସେତି ।

ସଂୱାସେନାତି ସହୱାସେନ । ସୀଲଂ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ‘‘ଅୟଂ ପେସଲୋ ୱା ଦୁସ୍ସୀଲୋ ୱା’’ତି ସଂୱସନ୍ତେନ ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସହ ୱସନ୍ତେନ ଜାନିତବ୍ବୋ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ନ ଇତ୍ତରନ୍ତି ତଞ୍ଚ ସୀଲଂ ଦୀଘେନ କାଲେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ନ ଇତ୍ତରେନ । କତିପୟଦିୱସେ ହି ସଞ୍ଞତାକାରୋ ସଂୱୁତିନ୍ଦ୍ରିୟାକାରୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସକ୍କା ଦସ୍ସେତୁଂ । ମନସି କରୋତା ନୋ ଅମନସି କରୋତାତି ତମ୍ପି ‘‘ସୀଲମସ୍ସ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ମନସି କରୋନ୍ତେନ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତେନ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ, ନ ଇତରେନ । ପଞ୍ଞୱତାତି ତମ୍ପି ସପ୍ପଞ୍ଞେନେୱ ପଣ୍ଡିତେନ । ବାଲୋ ହି ମନସି କରୋନ୍ତୋପି ଜାନିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସଂୱୋହାରେନାତି କଥନେନ ।

‘‘ୟୋ ହି କୋଚି ମନୁସ୍ସେସୁ, ୱୋହାରଂ ଉପଜୀୱତି ।

ଏୱଂ ୱାସେଟ୍ଠ ଜାନାହି, ୱାଣିଜୋ ସୋ ନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୬୧୯) –

ଏତ୍ଥ ହି ୱାଣିଜ୍ଜଂ ୱୋହାରୋ ନାମ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱୋହାରା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୧୩) ଏତ୍ଥ ଚେତନା । ‘‘ସଙ୍ଖା ସମଞ୍ଞା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୱୋହାରୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୧୩-୧୩୧୫) ଏତ୍ଥ ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ୱୋହାରମତ୍ତେନ ସୋ ୱୋହରେୟ୍ୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫) ଏତ୍ଥ କଥା ୱୋହାରୋ । ଇଧାପି ସୋ ଏୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ସମ୍ମୁଖାକଥା ପରମ୍ମୁଖାକଥାୟ ନ ସମେତି, ପରମ୍ମୁଖାକଥା ସମ୍ମୁଖାକଥାୟ, ତଥା ପୁରିମକଥା ପଚ୍ଛିମକଥାୟ, ପଚ୍ଛିମକଥା ଚ ପୁରିମକଥାୟ । ସୋ କଥେନ୍ତୋୟେୱ ସକ୍କା ଜାନିତୁଂ ‘‘ଅସୁଚି ଏସୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି । ସୁଚିସୀଲସ୍ସ ପନ ପୁରିମଂ ପଚ୍ଛିମେନ, ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ପୁରିମେନ, ସମ୍ମୁଖା କଥିତଞ୍ଚ ପରମ୍ମୁଖା କଥିତେନ, ପରମ୍ମୁଖା କଥିତଞ୍ଚ ସମ୍ମୁଖା କଥିତେନ ସମେତି, ତସ୍ମା କଥେନ୍ତେନ ସକ୍କା ସୁଚିଭାୱୋ ଜାନିତୁନ୍ତି ପକାସେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ସଂୱୋହାରେନ ସୋଚେୟ୍ୟଂ ୱେଦିତବ୍ବ’’ନ୍ତି।

ଥାମୋତି ଞାଣଥାମୋ । ୟସ୍ସ ହି ଞାଣଥାମୋ ନତ୍ଥି, ସୋ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ଉପଦ୍ଦୱେସୁ ଗହେତବ୍ବଗହଣଂ କତ୍ତବ୍ବକରଣଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଅଦ୍ୱାରିକଂ ଘରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ୱିୟ ଚରତି । ତେନାହ – ‘‘ଆପଦାସୁ ଖୋ, ମହାରାଜ,ଥାମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତି । ସାକଚ୍ଛାୟାତି ସହକଥାୟ । ଦୁପ୍ପଞ୍ଞସ୍ସ ହି କଥା ଉଦକେ ଗେଣ୍ଡୁ ୱିୟ ଉପ୍ଲୱତି, ପଞ୍ଞୱତୋ କଥେନ୍ତସ୍ସ ପଟିଭାନଂ ଅନନ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦକୱିପ୍ଫନ୍ଦନେନେୱ ହି ମଚ୍ଛୋ ଖୁଦ୍ଦକୋ ମହନ୍ତୋ ୱାତି ପଞ୍ଞାୟତି।

ଇତି ଭଗୱା ରଞ୍ଞୋ ଉଜୁକମେୱ ତେ ‘‘ଇମେ ନାମା’’ତି ଅୱତ୍ୱା ଅରହନ୍ତାନଂ ଅନରହନ୍ତାନଞ୍ଚ ଜାନନୂପାୟଂ ପକାସେସି । ରାଜା ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଚ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନୋ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେ ୟାଥାୱତୋ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେ, ଭନ୍ତେ, ମମ ପୁରିସା ଚରା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚରାତି ଅପବ୍ବଜିତା ଏୱ ପବ୍ବଜିତରୂପେନ ରଟ୍ଠପିଣ୍ଡଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତତ୍ତା । ଓଚରକାତି ହେଟ୍ଠା ଚରକା । ଚରା ହି ପବ୍ବତମତ୍ଥକେନ ଚରନ୍ତାପି ହେଟ୍ଠା ଚରକାୱ ନିହୀନକମ୍ମତ୍ତା । ଅଥ ୱା ଓଚରକାତି ଚରପୁରିସା । ଓଚରିତ୍ୱାତି ଅୱଚରିତ୍ୱା ୱୀମଂସିତ୍ୱା, ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଦେସେ ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଓସାରିସ୍ସାମୀତି ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି, କରିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରଜୋଜଲ୍ଲନ୍ତି ରଜଞ୍ଚ ମଲଞ୍ଚ । ପୱାହେତ୍ୱାତି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକ୍ଖାଲନୱସେନ ଅପନେତ୍ୱା । କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂତି ଅଲଙ୍କାରସତ୍ଥେ ୱୁତ୍ତୱିଧିନା କପ୍ପକେହି ଛିନ୍ନକେସମସ୍ସୂ । କାମଗୁଣେହୀତି କାମକୋଟ୍ଠାସେହି, କାମବନ୍ଧନେହି ୱା ସମପ୍ପିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଅପ୍ପିତା ଅଲ୍ଲୀନା । ସମଙ୍ଗିଭୂତାତି ସହଭୂତା। ପରିଚାରେସ୍ସନ୍ତୀତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସମନ୍ତତୋ ଚାରେସ୍ସନ୍ତି କୀଳାପେସ୍ସନ୍ତି ୱା ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ରାଜପୁରିସାନଂ ଅତ୍ତନୋ ଉଦରସ୍ସ କାରଣା ପବ୍ବଜିତୱେସେନ ଲୋକୱଞ୍ଚନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ପରାଧୀନତାପରୱଞ୍ଚନତାପଟିକ୍ଖେପୱିଭାୱନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ନ ୱାୟମେୟ୍ୟ ସବ୍ବତ୍ଥାତି ଦୂତେୟ୍ୟଓଚରକକମ୍ମାଦିକେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ପାପଧମ୍ମେ ଇମେ ରାଜପୁରିସା ୱିୟ ପବ୍ବଜିତୋ ନ ୱାୟମେୟ୍ୟ, ୱାୟାମଂ ଉସ୍ସାହଂ ନ କରେୟ୍ୟ, ସବ୍ବତ୍ଥ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱାୟାମଂ ଅକତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକେପି ପୁଞ୍ଞସ୍ମିଂୟେୱ ୱାୟମେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ନାଞ୍ଞସ୍ସ ପୁରିସୋ ସିୟାତି ପବ୍ବଜିତରୂପେନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସେୱକପୁରିସୋ ନ ସିୟା । କସ୍ମା ? ଏୱରୂପସ୍ସପି ଓଚରକାଦିପାପକମ୍ମସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବତ୍ତା । ନାଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞଂ ପରଂ ଇସ୍ସରାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ ‘‘ତପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ମେ ସୁଖଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱଂଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ନ ଜୀୱିକଂ ପୱତ୍ତେୟ୍ୟ, ଅତ୍ତଦୀପୋ ଅତ୍ତସରଣୋ ଅନଞ୍ଞସରଣୋ ଏୱ ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ଅନତ୍ଥାୱହତୋ ‘‘ଓଚରଣ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମକତ୍ତା ଅଞ୍ଞଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ନିସ୍ସାୟ ନ ଜୀୱେୟ୍ୟ । ଧମ୍ମେନ ନ ୱଣିଂ ଚରେତି ଧନାଦିଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମଂ ନ କଥେୟ୍ୟ । ୟୋ ହି ଧନାଦିହେତୁ ପରେସଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ସୋ ଧମ୍ମେନ ୱାଣିଜ୍ଜଂ କରୋତି ନାମ, ଏୱଂ ଧମ୍ମେନ ତଂ ନ ଚରେୟ୍ୟ । ଅଥ ୱା ଧନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ କୋସଲରଞ୍ଞୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ଓଚରକାଦିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ପରେହି ଅନାସଙ୍କନୀୟତାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜାଲିଙ୍ଗସମାଦାନାଦୀନି ଅନୁତିଟ୍ଠନ୍ତୋ ଧମ୍ମେନ ୱାଣିଜ୍ଜଂ କରୋତି ନାମ । ୟୋପି ଇଧ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରନ୍ତୋପି ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ ପଣିଧାୟ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଚରତି, ସୋପି ଧମ୍ମେନ ୱାଣିଜ୍ଜଂ କରୋତି ନାମ, ଏୱଂ ଧମ୍ମେନ ୱାଣିଜ୍ଜଂ ନ ଚରେ, ନ କରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ତତିୟେ ଅତ୍ତନୋ ଅନେକେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ପହୀନେତି ଲୋଭଦୋସମୋହୱିପରୀତମନସିକାରଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଲାସଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟା- ସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପମାଦତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାତିୱିଧାକୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତସଂକିଲେସୱିସମ- ସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଚତୁବ୍ବିଧୱିପଲ୍ଲାସଆସୱଓଘୟୋଗଗନ୍ଥାଗତିଗମନତଣ୍ହୁପାଦାନପଞ୍ଚୱିଧ- ଚେତୋଖିଲପଞ୍ଚଚେତୋୱିନିବନ୍ଧନୀୱରଣାଭିନନ୍ଦନଛୱିୱାଦ- ମୂଲତଣ୍ହାକାୟସତ୍ତାନୁସୟଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱ- ତଣ୍ହାମୂଲକଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତାଦିପ୍ପଭେଦେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନାଦିକାଲପୱତ୍ତେ ଦିୟଡ୍ଢସହସ୍ସକିଲେସେ ତଂସହଗତେ ଚାପି ଅନେକେ ପାପକେ ଲାମକେ ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଅନୱସେସଂ ସହ ୱାସନାୟ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ପହୀନେ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ‘‘ଅୟମ୍ପି ମେ କିଲେସୋ ପହୀନୋ, ଅୟମ୍ପି ମେ କିଲେସୋ ପହୀନୋ’’ତି ଅନୁପଦପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି ।

ଅନେକେ ଚ କୁସଲେ ଧମ୍ମେତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟମଗ୍ଗା, ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି, ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଚତୁୟୋନିପରିଚ୍ଛେଦକଞାଣଂ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା, ଚତ୍ତାରି ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚଞାଣିକୋ ସମ୍ମାସମାଧି, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ପଞ୍ଚ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତାୟତନଞାଣାନି, ପଞ୍ଚ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ସଞ୍ଞା, ଛ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନି, ଛ ଗାରୱା, ଛ ନିସ୍ସାରଣୀୟା ଧାତୁୟୋ, ଛ ସତତୱିହାରା, ଛ ଅନୁତ୍ତରିୟାନି, ଛ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟା ପଞ୍ଞା, ଛ ଅଭିଞ୍ଞା, ଛ ଅସାଧାରଣଞାଣାନି, ସତ୍ତ ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ଅରିୟଧନାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସତ୍ତ ସପ୍ପୁରିସଧମ୍ମା, ସତ୍ତ ନିଜ୍ଜରୱତ୍ଥୂନି, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଦେସନା, ସତ୍ତ ଖୀଣାସୱବଲଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ଞାପଟିଲାଭହେତୁଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମାତିକ୍କମା, ଅଟ୍ଠ ଆରମ୍ଭୱତ୍ଥୂନି, ଅଟ୍ଠ ଅକ୍ଖଣଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ମହାପୁରିସୱିତକ୍କା, ଅଟ୍ଠ ଅଭିଭାୟତନଦେସନା, ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ନୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରମୂଲକା ଧମ୍ମା, ନୱ ପାରିସୁଦ୍ଧିପଧାନିୟଙ୍ଗାନି, ନୱ ସତ୍ତାୱାସଦେସନା, ନୱ ଆଘାତପ୍ପଟିୱିନୟା, ନୱ ସଞ୍ଞା, ନୱ ନାନତ୍ତାନି, ନୱ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରା, ଦସ ନାଥକରଣା ଧମ୍ମା, ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥା, ଦସ ସମ୍ମତ୍ତାନି, ଦସ ଅରିୟୱାସା, ଦସ ଅସେକ୍ଖା ଧମ୍ମା, ଦସ ତଥାଗତବଲାନି, ଏକାଦସ ମେତ୍ତାନିସଂସା, ଦ୍ୱାଦସ ଧମ୍ମଚକ୍କାକାରା, ତେରସ ଧୁତଙ୍ଗଗୁଣା, ଚୁଦ୍ଦସ ବୁଦ୍ଧଞାଣାନି, ପନ୍ନରସ ୱିମୁତ୍ତିପରିପାଚନୀୟା ଧମ୍ମା, ସୋଳସୱିଧା ଆନାପାନସ୍ସତି, ସୋଳସ ଅପରନ୍ତପନୀୟା ଧମ୍ମା, ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା, ଅଟ୍ଠାରସ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମା, ଏକୂନୱୀସତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣାନି, ଚତୁଚତ୍ତାଲୀସ ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ପଞ୍ଞାସ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାନି, ପରୋପଞ୍ଞାସ କୁସଲା ଧମ୍ମା, ସତ୍ତସତ୍ତତି ଞାଣୱତ୍ଥୂନି, ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସମାପତ୍ତିସଞ୍ଚାରିମହାୱଜିରଞାଣଂ, ଅନନ୍ତନୟସମନ୍ତପଟ୍ଠାନପୱିଚୟପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଦେସନାଞାଣାନି, ତଥା ଅନନ୍ତାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଅନନ୍ତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆସୟାଦିୱିଭାୱନଞାଣାନି ଚାତି ଏୱମାଦିକେ ଅନେକେ ଅତ୍ତନୋ କୁସଲେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ଅନନ୍ତକାଲଂ ପାରମିପରିଭାୱନାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଚ ପାରିପୂରିଂ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଗତେ ‘‘ଇମେପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା ମୟି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି, ଇମେପି ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମା ମୟି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ରୁଚିୱସେନ ମନସିକାରାଭିମୁଖେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ୱଗ୍ଗୱଗ୍ଗେ ପୁଞ୍ଜପୁଞ୍ଜେ କତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ତେ ଚ ଖୋ ସପଦେସତୋ ଏୱ, ନ ନିପ୍ପଦେସତୋ । ସବ୍ବେ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେ ଭଗୱତାପି ଅନୁପଦଂ ଅନୱସେସତୋ ମନସି କାତୁଂ ନ ସକ୍କା ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଭାୱତୋ ।

ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋପି ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଣେୟ୍ୟ ୱଣ୍ଣଂ,

କପ୍ପମ୍ପି ଚେ ଅଞ୍ଞମଭାସମାନୋ ।

ଖୀୟେଥ କପ୍ପୋ ଚିରଦୀଘମନ୍ତରେ,

ୱଣ୍ଣୋ ନ ଖୀୟେଥ ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ॥

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ନାମାନି, ସଗୁଣେନ ମହେସିନୋ ।

ଗୁଣେନ ନାମମୁଦ୍ଧେୟ୍ୟଂ, ଅପି ନାମ ସହସ୍ସତୋ’’ତି ॥

ତଦା ହି ଭଗୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିପ୍ପମୁଖେ ଠତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂସୁ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଗତେସୁ ମହାଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତୀତଜାତିୱିସୟଂ ଞାଣଂ ପେସେସି । ଅଥସ୍ସ ତାନି ନିରନ୍ତରଂ ପୋଙ୍ଖାନୁପୋଙ୍ଖଂ ଅନନ୍ତାପରିମାଣପ୍ପଭେଦା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଏୱଂ ମହନ୍ତସ୍ସ ନାମ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ମୂଲଭୂତା ଇମେ କିଲେସା’’ତି କିଲେସୱିସୟଂ ଞାଣାଚାରଂ ପେସେତ୍ୱା ତେ ପହାନମୁଖେନ ଅନୁପଦଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ୱତ କିଲେସା ଅନୱସେସତୋ ମୟ୍ହଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପହୀନା’’ତି ପୁନ ତେସଂ ପହାନକରଂ ସାକାରଂ ସପରିୱାରଂ ସଉଦ୍ଦେସଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଅନନ୍ତାପରିମାଣଭେଦେ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାଦିଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ମନସାକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଅନେକେ ପାପକେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ପହୀନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ଅନେକେ ଚ କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗତେ’’ତି ।

ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସୁଦ୍ଦେସଭୂତଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଅହୁ ପୁବ୍ବେତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିତୋ ପୁବ୍ବେ ସବ୍ବୋପି ଚାୟଂ ରାଗାଦିକୋ କିଲେସଗଣୋ ମୟ୍ହଂ ସନ୍ତାନେ ଅହୁ ଆସି, ନ ଇମସ୍ମିଂ କିଲେସଗଣେ କୋଚିପି କିଲେସୋ ନାହୋସି । ତଦା ନାହୂତି ତଦା ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସୋ କିଲେସଗଣୋ ନ ଅହୁ ନ ଆସି, ତତ୍ଥ ଅଣୁମତ୍ତୋପି କିଲେସୋ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅପ୍ପହୀନୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ‘‘ତତୋ ନାହୂ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତତୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପରଂ ନାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାହୁ ପୁବ୍ବେତି ୟୋ ଚାୟଂ ମମ ଅପରିମାଣୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ଏତରହି ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗତୋ ଉପଲବ୍ଭତି, ସୋପି ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ଅହୁ ନ ଆସି । ତଦା ଅହୂତି ୟଦା ପନ ମେ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ, ତଦା ସବ୍ବୋପି ମେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ଆସି । ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗାଧିଗମେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସବ୍ବେପି ସବ୍ବଞ୍ଞୁଗୁଣା ବୁଦ୍ଧାନଂ ହତ୍ଥଗତା ଏୱ ହୋନ୍ତି ।

ନଚାହୁ ନ ଚ ଭୱିସ୍ସତି, ନ ଚେତରହି ୱିଜ୍ଜତୀତି ୟୋ ପନ ସୋ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମୟ୍ହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ୟେନ ସବ୍ବୋ କିଲେସଗଣୋ ଅନୱସେସଂ ପହୀନୋ, ସୋ ୟଥା ମୟ୍ହଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣତୋ ପୁବ୍ବେ ନ ଚାହୁ ନ ଚ ଅହୋସି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନା ପହାତବ୍ବକିଲେସାଭାୱତୋ ତେ କିଲେସା ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ନ ଚ ଭୱିସ୍ସତି ଅନାଗତେ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ଏତରହି ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେପି ନ ୱିଜ୍ଜତି ନ ଉପଲବ୍ଭତି ଅତ୍ତନା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ । ନ ହି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଅନେକୱାରଂ ପୱତ୍ତତି । ତେନେୱାହ – ‘‘ନ ପାରଂ ଦିଗୁଣଂ ୟନ୍ତୀ’’ତି ।

ଇତି ଭଗୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଅନୱସେସଂ ପହୀନେ ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ଭାୱନାପାରିପୂରିଂ ଗତେ ଅପରିମାଣେ ଅନୱଜ୍ଜଧମ୍ମେ ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ଅତ୍ତୁପନାୟିକପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ପୁରିମାୟ କଥାୟ ପୁରିମୱେସାରଜ୍ଜଦ୍ୱୟମେୱ କଥିତଂ, ପଚ୍ଛିମଦ୍ୱୟଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିୟା ପକାସିତତ୍ତା ପକାସିତମେୱ ହୋତୀତି ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ପଠମନାନାତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ ନାନାତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକାତି ଏତ୍ଥ ତରନ୍ତି ଏତେନ ସଂସାରୋଘନ୍ତି ତିତ୍ଥଂ, ନିବ୍ବାନମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ ୱିପରୀତୱିପଲ୍ଲାସୱସେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ତଥା ଗହିତଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନଂ ‘‘ତିତ୍ଥ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତସ୍ମିଂ ସସ୍ସତାଦିନାନାକାରେ ତିତ୍ଥେ ନିୟୁତ୍ତାତି ନାନାତିତ୍ଥିୟା, ନଗ୍ଗନିଗଣ୍ଠାଦିସମଣା ଚେୱ କଠକଲାପାଦିବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ପୋକ୍ଖରସାତାଦିପରିବ୍ବାଜକା ଚ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକା । ନାନାତିତ୍ଥିୟା ଚ ତେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକା ଚାତି ନାନାତିତ୍ଥିୟସମଣବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକା ।

‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନା ପସ୍ସନ୍ତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ପସ୍ସତି, ତଥା ଦସ୍ସନମତ୍ତମେୱ ୱାତି ଦିଟ୍ଠି, ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ନାନା ଅନେକୱିଧା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନାଦିଟ୍ଠିକା। ସସ୍ସତାଦିୱସେନେୱ ଖମନଂ ଖନ୍ତି, ରୋଚନଂ ରୁଚି, ଅତ୍ଥତୋ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତିଆଦିନା (ଉଦା॰ ୫୫) ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସୋ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋ ଚ । ତଥା ନାନା ଖନ୍ତିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନାଖନ୍ତିକା, ନାନା ରୁଚିୟୋ ଏତେସନ୍ତି ନାନାରୁଚିକା। ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ହି ପୁବ୍ବଭାଗେ ତଥା ତଥା ଚିତ୍ତଂ ରୋଚେତ୍ୱା ଖମାପେତ୍ୱା ଚ ପଚ୍ଛା ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସନ୍ତି । ଅଥ ୱା ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତିଆଦିନା ତଥା ତଥା ଦସ୍ସନୱସେନ ଦିଟ୍ଠି, ଖମନୱସେନ ଖନ୍ତି, ରୁଚ୍ଚନୱସେନ ରୁଚୀତି ଏୱଂ ତୀହିପି ପଦେହି ଦିଟ୍ଠି ଏୱ ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନାନାଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟନିସ୍ସିତାତି ସସ୍ସତାଦିପରିକପ୍ପୱସେନ ନାନାୱିଧଂ ଦିଟ୍ଠିୟା ନିସ୍ସୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ କାରଣଂ, ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତମେୱ ୱା ନିସ୍ସୟଂ ନିସ୍ସିତା ଅଲ୍ଲୀନା ଉପଗତା, ତଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିୟୋପି ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ଅଭିନିୱେସାକାରାନଂ ନିସ୍ସୟା ହୋନ୍ତି ।

ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ଏକେତି ଏକଚ୍ଚେ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମେନ ସମଣା, ଜାତିୟା ବ୍ରାହ୍ମଣା, ଲୋକେନ ୱା ସମଣାତି ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଚ ଏୱଂ ଗହିତା । ଏୱଂୱାଦିନୋତି ଏୱଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରେନ ୱଦନ୍ତୀତି ଏୱଂୱାଦିନୋ । ଏୱଂ ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବାକାରେନ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠି ଏତେସନ୍ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିନୋ। ତତ୍ଥ ଦୁତିୟେନ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୋ ଦସ୍ସିତୋ, ପଠମେନ ତେସଂ ୟଥାଭିନିୱେସଂ ପରେସଂ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାପନୱସେନ ୱୋହାରୋ ।

ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଲୋକୋତି ଅତ୍ତା । ସୋ ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକେହି ଲୋକିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞଂ ପାପଂ ତବ୍ବିପାକା, ସୟଂ ୱା କାରକାଦିଭାୱେନ ଅଭିୟୁତ୍ତେହି ଲୋକିୟତୀତି ଲୋକୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ସସ୍ସତୋ ଅମରୋ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋତି ୟଦିଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନଂ ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ଅୱିପରୀତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପନ ଅସସ୍ସତୋତିଆଦି ପରେସଂ ଦସ୍ସନଂ ମୋଘଂ ମିଚ୍ଛାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ଚତ୍ତାରୋପି ସସ୍ସତୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଅସସ୍ସତୋତି ନ ସସ୍ସତୋ, ଅନିଚ୍ଚୋ ଅଧୁୱୋ ଚୱନଧମ୍ମୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅସସ୍ସତୋ’’ତି ସସ୍ସତଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପେନେୱ ଉଚ୍ଛେଦୋ ଦୀପିତୋତି ସତ୍ତପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ଦୀପିତା ହୋନ୍ତି ।

ଅନ୍ତୱାତି ସପରିୟନ୍ତୋ ପରିୱଟୁମୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପ୍ପମାଣୋ, ନ ସବ୍ବଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସରୀରପରିମାଣୋ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପରିମାଣୋ ଅୱୟୱପରିମାଣୋ ପରମାଣୁପରିମାଣୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱମାଦିୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଅନନ୍ତୱାତି ଅପରିୟନ୍ତୋ, ସବ୍ବଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ କପିଲକଣାଦାଦିୱାଦା ଦୀପିତା ହୋନ୍ତି ।

ତଂ ଜୀୱଂ ତଂସରୀରନ୍ତି ୟଂ ସରୀରଂ, ତଦେୱ ଜୀୱସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁ, ୟଞ୍ଚ ଜୀୱସଙ୍ଖାତଂ ୱତ୍ଥୁ, ତଦେୱ ସରୀରନ୍ତି ଜୀୱଞ୍ଚ ସରୀରଞ୍ଚ ଅଦ୍ୱୟଂ ସମନୁପସ୍ସତି । ଏତେନ ଆଜୀୱକାନଂ ୱିୟ ‘‘ରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଅଞ୍ଞଂ ଜୀୱଂ ଅଞ୍ଞଂ ସରୀରନ୍ତି ଇମିନା ପନ ‘‘ଅରୂପୀ ଅତ୍ତା’’ତି ଅୟଂ ୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ହୋତି ତଥାଗତୋ ପରଂ ମରଣାତି ଏତ୍ଥ ତଥାଗତୋତି ସତ୍ତୋ । ତଞ୍ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକୋ କାରକୱେଦକାଦିସଙ୍ଖାତଂ, ନିଚ୍ଚଧୁୱାଦିସଙ୍ଖାତଂ ୱା ତଥାଭାୱଂ ଗତୋତି ତଥାଗତୋତି ୱୋହରତି, ସୋ ମରଣତୋ ଇଧକାୟସ୍ସ ଭେଦତୋ ପରଂ ଉଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଅତ୍ଥି ସଂୱିଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତେନ ସସ୍ସତଗ୍ଗାହମୁଖେନ ସୋଳସ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ଅସଞ୍ଞୀୱାଦା ଅଟ୍ଠ ଚ ନେୱସଞ୍ଞୀନାସଞ୍ଞୀୱାଦା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ନ ହୋତୀତି ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି । ଏତେନ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ହୋତି ଚ ନ ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥି ଚ ନତ୍ଥି ଚାତି । ଏତେନ ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦା ସତ୍ତ ସଞ୍ଞୀୱାଦା ଚ ଦସ୍ସିତା । ନେୱ ହୋତି ନ ନ ହୋତୀତି ଇମିନା ପନ ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇମେ କିର ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ନାନାଦେସତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପଟିୱସନ୍ତା ଏକଦା ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱାଦଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଅଞ୍ଞୱାଦେ ଖୁଂସେନ୍ତା ୱିୱାଦାପନ୍ନା ଅହେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେ ଭଣ୍ଡନଜାତା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଭଣ୍ଡନଂ ନାମ କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ । ଭଣ୍ଡନଜାତାତି ଜାତଭଣ୍ଡନା । କଲହୋତି କଲହୋ ଏୱ, କଲସ୍ସ ୱା ହନନତୋ କଲହୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦଂ ଆପନ୍ନାତି ୱିୱାଦାପନ୍ନା। ମମ୍ମଘଟ୍ଟନତୋ ମୁଖମେୱ ସତ୍ତୀତି ମୁଖସତ୍ତି, ଫରୁସୱାଚା । ଫଲୂପଚାରେନ ୱିୟ ହି କାରଣଂ କାରଣୂପଚାରେନ ଫଲମ୍ପି ୱୋହରିୟତି ୟଥା ତଂ ‘‘ସୁଖୋ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୋ, ପାପକମ୍ମଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତୀ’’ତି ଚ । ତାହି ମୁଖସତ୍ତୀହି ୱିତୁଦନ୍ତା ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ଏଦିସୋ ଧମ୍ମୋତି ଧମ୍ମୋ ଅୱିପରୀତସଭାୱୋ ଏଦିସୋ ଏୱରୂପୋ, ୟଥା ମୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି । ନେଦିସୋ ଧମ୍ମୋତି ନ ଏଦିସୋ ଧମ୍ମୋ, ୟଥା ତୟା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତି, ଏୱଂ ସେସପଦେହିପି ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ସୋ ଚ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱିୱାଦୋ ସକଲନଗରେ ପାକଟୋ ଜାତୋ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିଟ୍ଠା ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅତ୍ଥି ନୋ ଇଦଂ କଥାପାଭତଂ, ୟଂ ନୂନ ମୟଂ ଇମଂ ପୱତ୍ତିଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେୟ୍ୟାମ, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ତଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ଥୁ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି ତେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଧମ୍ମଦେସନାକାଲେ ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦି ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅୟଥାଭୂତପଜାନନଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ଧାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱିରହେନ ଅନ୍ଧା । ତେନାହ ‘‘ଅଚକ୍ଖୁକା’’ତି । ପଞ୍ଞା ହି ଇଧ ‘‘ଚକ୍ଖୂ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତୀ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ଇଧଲୋକତ୍ଥଂ ପରଲୋକତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ୱୁଦ୍ଧିଂ ଅବ୍ଭୁଦୟଂ ନାୱବୁଜ୍ଝନ୍ତି, ପରମତ୍ଥେ ପନ ନିବ୍ବାନେ କଥାୱକା । ୟେ ହି ନାମ ପୱତ୍ତିମତ୍ତେପି ସମ୍ମୂଳ୍ହା, ତେ କଥଂ ନିୱତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଅନତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତୀତି ୟଦଗ୍ଗେନ ତେ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତଦଗ୍ଗେନ ଅନତ୍ଥମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି । ୟସ୍ମା ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି। ତେ ହି ୱିପରିୟେସଗ୍ଗାହିତାୟ ଧମ୍ମଂ କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲଂ କରୋନ୍ତି, ଅଧମ୍ମମ୍ପି ଅକୁସଲଂ କୁସଲଂ କରୋନ୍ତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଧମ୍ମାଧମ୍ମେସୁ ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ତସ୍ସ ୱିପାକେସୁପି ସମ୍ମୂଳ୍ହା । ତଥା ହି ତେ କମ୍ମମ୍ପି ୱିପାକଂ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତି, ୱିପାକମ୍ପି କମ୍ମଂ କତ୍ୱା । ତଥା ଧମ୍ମଂ ସଭାୱଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି, ଅଧମ୍ମଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଜାନନ୍ତି । ଏୱଂଭୂତା ଚ ସଭାୱଧମ୍ମଂ ଅସଭାୱଧମ୍ମଞ୍ଚ, ଅସଭାୱଧମ୍ମଂ ସଭାୱଧମ୍ମଞ୍ଚ କତ୍ୱା ପୱେଦେନ୍ତି ।

ଇତି ଭଗୱା ତିତ୍ଥିୟାନଂ ମୋହଦିଟ୍ଠିପଟିଲାଭଭାୱେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁୱେକଲ୍ଲତୋ ଅନ୍ଧଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମତ୍ଥଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୂପମାୟ ପକାସେତୁଂ ‘‘ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଭୂତପୁବ୍ବନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଭୂତଂ, ଅତୀତକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ । ଅଞ୍ଞତରୋ ରାଜା ଅହୋସୀତି ପୁରାତନୋ ନାମଗୋତ୍ତେହି ଲୋକେ ଅପାକଟୋ ଏକୋ ରାଜା ଅହୋସି । ସୋ ରାଜା ଅଞ୍ଞତରଂ ପୁରିସଂ ଆମନ୍ତେସୀତି ତସ୍ସ କିର ରଞ୍ଞୋ ସୋଭଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଓପୱୟ୍ହଂ ହତ୍ଥିଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦହୋସି – ‘‘ଭଦ୍ଦକଂ ୱତ, ଭୋ, ହତ୍ଥିୟାନଂ ଦସ୍ସନୀୟ’’ନ୍ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ଏକୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ରାଜଙ୍ଗଣେନ ଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମହାଜାନିୟା ଖୋ ଇମେ ଅନ୍ଧା ୟେ ଏୱରୂପଂ ଦସ୍ସନୀୟଂ ନ ଲଭନ୍ତି ଦଟ୍ଠୁଂ । ୟଂନୂନାହଂ ଇମିସ୍ସା ସାୱତ୍ଥିୟା ୟତ୍ତକା ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ସବ୍ବେ ତେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଏକଦେସଂ ଏକଦେସଂ ହତ୍ଥେନ ଫୁସାପେତ୍ୱା ତେସଂ ୱଚନଂ ସୁଣେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି । କେଳିସୀଲୋ ରାଜା ଏକେନ ପୁରିସେନ ସାୱତ୍ଥିୟା ସବ୍ବେ ଜଚ୍ଚନ୍ଧେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସଞ୍ଞଂ ଅଦାସି ‘‘ୟଥା ଏକେକୋ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୋ ସୀସାଦିକଂ ଏକେକଂୟେୱ ହତ୍ଥିସ୍ସ ଅଙ୍ଗଂ ଫୁସିତ୍ୱା ‘ହତ୍ଥୀ ମୟା ଦିଟ୍ଠୋ’ତି ସଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ତଥା କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ପୁରିସୋ ତଥା ଅକାସି । ଅଥ ରାଜା ତେ ଜଚ୍ଚନ୍ଧେ ପଚ୍ଚେକଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କୀଦିସୋ, ଭଣେ, ହତ୍ଥୀ’’ତି । ତେ ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠାୱୟୱମେୱ ହତ୍ଥିଂ କତ୍ୱା ୱଦନ୍ତା ‘‘ଏଦିସୋ ହତ୍ଥୀ, ନେଦିସୋ ହତ୍ଥୀ’’ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ କଲହଂ କରୋନ୍ତା ହତ୍ଥାଦୀହି ଉପକ୍କମିତ୍ୱା ରାଜଙ୍ଗଣେ ମହନ୍ତଂ କୋଲାହଲଂ ଅକଂସୁ । ରାଜା ସପରିଜନୋ ତେସଂ ତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଦିସ୍ୱା ଫାସୁକେହି ଭିଜ୍ଜମାନେହି ହଦୟେନ ଉଗ୍ଗତେନ ମହାହସିତଂ ହସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ରାଜା…ପେ॰… ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅମ୍ଭୋତି ଆଲପନଂ । ୟାୱତକାତି ୟତ୍ତକା । ଜଚ୍ଚନ୍ଧାତି ଜାତିୟା ଅନ୍ଧା, ଜାତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଚକ୍ଖୁକା । ଏକଜ୍ଝନ୍ତି ଏକତୋ । ଭଣେତି ଅବହୁମାନାଲାପୋ । ହତ୍ଥିଂ ଦସ୍ସେହୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ହତ୍ଥିଂ ସୟାପେତ୍ୱା ଦସ୍ସେହି । ସୋ ଚ ସୁସିକ୍ଖିତତ୍ତା ଅପରିପ୍ଫନ୍ଦନ୍ତୋ ନିପଜ୍ଜି । ଦିଟ୍ଠୋ ନୋ ହତ୍ଥୀତି ହତ୍ଥେନ ପରାମସନଂ ଦସ୍ସନଂ କତ୍ୱା ଆହଂସୁ । ତେନ ପୁରିସେନ ସୀସଂ ପରାମସାପେତ୍ୱା ‘‘ଏଦିସୋ ହତ୍ଥୀ’’ତି ସଞ୍ଞାପିତତ୍ତା ତାଦିସଂୟେୱ ନଂ ହତ୍ଥିଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତା ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ‘‘ଏଦିସୋ ଦେୱ ହତ୍ଥୀ ସେୟ୍ୟଥାପି କୁମ୍ଭୋ’’ତି ୱଦିଂସୁ । କୁମ୍ଭୋତି ଚ ଘଟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଲୋତି ନାଗଦନ୍ତଖୀଲୋ । ସୋଣ୍ଡୋତି ହତ୍ଥୋ । ନଙ୍ଗଲୀସାତି ନଙ୍ଗଲସ୍ସ ସିରସ୍ସ ଈସା । କାୟୋତି ସରୀରଂ । କୋଟ୍ଠୋତି କୁସୂଲୋ । ପାଦୋତି ଜଙ୍ଘୋ । ଥୂଣୋତି ଥମ୍ଭୋ । ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠନ୍ତି ୱାଳସ୍ସ ଉରିମପ୍ପଦେସୋ । ୱାଲଧୀତି ୱାଲସ୍ସ ଅଗ୍ଗପ୍ପଦେସୋ । ମୁଟ୍ଠୀହି ସଂସୁମ୍ଭିଂସୂତି ମୁଟ୍ଠିୟୋ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପହରିଂସୁ, ମୁଟ୍ଠିଘାତଂ ଅକଂସୁ । ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସୀତି କେଳିସୀଲତ୍ତା ସୋ ରାଜା ତେନ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ କଲହେନ ଅତ୍ତମନୋ ପହାସେନ ଗହିତମନୋ ଅହୋସି ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଉପମାସଂସନ୍ଦନଂ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଥା ତେ ଜଚ୍ଚନ୍ଧା ଅଚକ୍ଖୁକା ଏକଙ୍ଗଦସ୍ସିନୋ ଅନୱସେସତୋ ହତ୍ଥିଂ ଅପସ୍ସିତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ଦିଟ୍ଠାୱୟୱମତ୍ତଂ ହତ୍ଥିସଞ୍ଞାୟ ଇତରେହି ଦିଟ୍ଠଂ ଅନନୁଜାନନ୍ତା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାଦଂ ଆପନ୍ନା କଲହଂ ଅକଂସୁ, ଏୱମେୱ ଇମେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ସକ୍କାୟସ୍ସ ଏକଦେସଂ ରୂପୱେଦନାଦିଂ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନ ୟଥାଦିଟ୍ଠଂ ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା ତସ୍ସ ସସ୍ସତାଦିଭାୱଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱଦନ୍ତି, ୟଥାଭୂତଂ ପନ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମାଧମ୍ମଞ୍ଚ ନ ଜାନନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅନ୍ଧା ଅଚକ୍ଖୁକା ଜଚ୍ଚନ୍ଧପଟିଭାଗାତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଧମ୍ମସଭାୱଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅପସ୍ସନ୍ତାନଂ ଜଚ୍ଚନ୍ଧାନଂ ୱିୟ ହତ୍ଥିମ୍ହି ୟଥାଦସ୍ସନଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ, ତତ୍ଥ ଚ ୱିୱାଦାପତ୍ତିଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଇମେସୁ କିର ସଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଇଧେକଚ୍ଚେ ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗମନେନ ସମଣା, ଜାତିମତ୍ତେନ ବ୍ରାହ୍ମଣା ‘‘ସସ୍ସତୋ ଲୋକୋ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତେସୁ ଇମେସୁ ଏୱ ଅସାରେସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତେସୁ ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନୱସେନ, ଇମେସୁ ୱା ରୂପାଦୀସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚେସୁ ଦୁକ୍ଖେସୁ ୱିପରିଣାମଧମ୍ମେସୁ ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନାନଂ ୱସେନ ‘‘ଏତଂ ମମା’’ତିଆଦିନା ସଜ୍ଜନ୍ତି କିର । ଅହୋ ନେସଂ ସମ୍ମୋହୋତି ଦସ୍ସେତି । କିରସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଅରୁଚିସୂଚନତ୍ଥୋ । ତେନ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଗକାରଣାଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ନ କେୱଲଂ ସଜ୍ଜନ୍ତି ଏୱ, ଅଥ ଖୋ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ନଂ ୱିୱଦନ୍ତି ‘‘ନ ତ୍ୱଂ ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଆଜାନାସି, ଅହଂ ଇମଂ ଧମ୍ମୱିନୟଂ ଆଜାନାମୀ’’ତିଆଦିନା ୱିଗ୍ଗାହିକକଥାନୁୟୋଗୱସେନ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିୱଦନ୍ତି ୱିୱାଦଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ନନ୍ତି ନଂ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟଂ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିମେୱ ୱା ୱିପରୀତଦସ୍ସନତ୍ତା ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିରୁଦ୍ଧଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱଦନ୍ତି ୱିସେସତୋ ୱଦନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଏୱ ୱାଦଂ ୱିସିଟ୍ଠଂ ଅୱିପରୀତଂ କତ୍ୱା ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି । ୟଥା କିଂ ? ଜନା ଏକଙ୍ଗଦସ୍ସିନୋ ୟଥେୱ ଜଚ୍ଚନ୍ଧଜନା ହତ୍ଥିସ୍ସ ଏକେକଙ୍ଗଦସ୍ସିନୋ ‘‘ୟଂ ୟଂ ଅତ୍ତନା ଫୁସିତ୍ୱା ଞାତଂ, ତଂ ତଦେୱ ହତ୍ଥୀ’’ତି ଗହେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିୱଦିଂସୁ, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇୱସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ଲୁତ୍ତନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଦୁତିୟନାନାତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫. ପଞ୍ଚମେ ସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ରୂପାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ସସ୍ସତଂ ନିଚ୍ଚନ୍ତି ଅଞ୍ଞେପି ଚ ତଥା ଗାହେନ୍ତା ୱୋହରନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ରୂପଂ ଅତ୍ତା ଚେୱ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚାତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି । ୱେଦନଂ… ସଞ୍ଞଂ… ସଙ୍ଖାରେ… ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋ ଚାତି ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅଥ ୱା ଅତ୍ତାତି ଅହଙ୍କାରୱତ୍ଥୁ, ଲୋକୋତି ମମଙ୍କାରୱତ୍ଥୁ, ୟଂ ‘‘ଅତ୍ତନିୟ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅତ୍ତାତି ୱା ସୟଂ, ଲୋକୋତି ପରୋ । ଅତ୍ତାତି ୱା ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ ଏକୋ ଖନ୍ଧୋ, ଇତରୋ ଲୋକୋ। ଅତ୍ତାତି ୱା ସୱିଞ୍ଞାଣକୋ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନୋ, ଅୱିଞ୍ଞାଣକୋ ଲୋକୋ। ଏୱଂ ତଂ ତଂ ଅତ୍ତାତି ଚ ଲୋକୋତି ଚ ୟଥାଦସ୍ସନଂ ଦ୍ୱିଧା ଗହେତ୍ୱା ତଦୁଭୟଂ ‘‘ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ’’ତି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି । ଏତେନ ଚତ୍ତାରୋ ସସ୍ସତୱାଦା ଦସ୍ସିତା । ଅସସ୍ସତୋତି ସତ୍ତପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦା ଦସ୍ସିତା । ସସ୍ସତୋ ଚ ଅସସ୍ସତୋ ଚାତି ଏକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ସସ୍ସତୋ, ଏକଚ୍ଚୋ ଅସସ୍ସତୋତି ଏୱଂ ସସ୍ସତୋ ଚ ଅସସ୍ସତୋ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସ୍ୱେୱ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ ଅତ୍ତଗତିଦିଟ୍ଠିକାନଂ ୱିୟ ସସ୍ସତୋ ଚ ଅସସ୍ସତୋ ଚ, ସିୟା ସସ୍ସତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସବ୍ବଥାପି ଇମିନା ଏକଚ୍ଚସସ୍ସତୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ନେୱ ସସ୍ସତୋ ନାସସ୍ସତୋତି ଇମିନା ଅମରାୱିକ୍ଖେପୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତେ ହି ସସ୍ସତୱାଦେ ଅସସ୍ସତୱାଦେ ଚ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନେୱ ସସ୍ସତୋ ନାସସ୍ସତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତା ୱିୱଦନ୍ତି ।

ସୟଂକତୋତି ଅତ୍ତନା କତୋ । ୟଥା ହି ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଅତ୍ତା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସୁଖଦୁକ୍ଖାନି ପଟିସଂୱେଦେତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତାୱ ଅତ୍ତାନଂ ତସ୍ସ ଚ ଉପଭୋଗଭୂତଂ କିଞ୍ଚନଂ ପଲିବୋଧସଙ୍ଖାତଂ ଲୋକଞ୍ଚ କରୋତି, ଅଭିନିମ୍ମିନାତୀତି ଅତ୍ତଲଦ୍ଧି ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ତେସଂ ଲଦ୍ଧି । ପରଂକତୋତି ପରେନ କତୋ, ଅତ୍ତତୋ ପରେନ ଇସ୍ସରେନ ୱା ପୁରିସେନ ୱା ପଜାପତିନା ୱା କାଲେନ ୱା ପକତିୟା ୱା ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚ କତୋ, ନିମ୍ମିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୟଂକତୋ ଚ ପରଂକତୋ ଚାତି ୟସ୍ମା ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ନିମ୍ମିନନ୍ତା ଇସ୍ସରାଦୟୋ ନ କେୱଲଂ ସୟମେୱ ନିମ୍ମିନନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ତେସଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଧମ୍ମାଧମ୍ମାନଂ ସହକାରୀକାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱାୱ, ତସ୍ମା ସୟଂକତୋ ଚ ପରଂକତୋ ଚ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚାତି ଏକଚ୍ଚାନଂ ଲଦ୍ଧି । ଅସୟଂକାରୋ ଅପରଂକାରୋତି ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ସୟଂକାରୋତି ଅସୟଂକାରୋ, ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ପରକାରୋତି ଅପରକାରୋ । ଅନୁନାସିକାଗମଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅପରଂକାରୋ’’ତି । ଅୟଂ ଉଭୟତ୍ଥ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ଉଭୟଂ ପଟିକ୍ଖିପତି । ଅଥ କଥଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଆହ – ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୋତି ୟଦିଚ୍ଛାୟ ସମୁପ୍ପନ୍ନୋ କେନଚି କାରଣେନ ୱିନା ଉପ୍ପନ୍ନୋତି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନୱାଦୋ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନ ଚ ଅହେତୁକୱାଦୋପି ସଙ୍ଗହିତୋ ହୋତି ।

ଇଦାନି ୟେ ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ଅତ୍ତାନଂ ୱିୟ ସୁଖଦୁକ୍ଖମ୍ପି ତସ୍ସ ଗୁଣଭୂତଂ କିଞ୍ଚନଭୂତଂ ୱା ସସ୍ସତାଦିୱସେନ ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ୱାଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସନ୍ତେକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇଧ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୂପମାୟ ଅନାଗତତ୍ତା ତଂ ହିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ, ତଥା ଗାଥାୟ ।

ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରାୱ ୱିସୀଦନ୍ତି, ଅପତ୍ୱାୱ ତମୋଗଧନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଗତେସୁ ଦିଟ୍ଠିନିସ୍ସୟେସୁ ଆସଜ୍ଜମାନା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା କାମୋଘାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଓଘାନଂ, ସଂସାରମହୋଘସ୍ସେୱ ୱା ଅନ୍ତରାୱ ୱେମଜ୍ଝେ ଏୱ ୟଂ ତେସଂ ପାରଭାୱେନ ପତିଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ୱା ଓଗଧସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ତଦଧିଗମୂପାୟୋ ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱାୱ ଅନଧିଗନ୍ତ୍ୱାୱ ୱିସୀଦନ୍ତି ସଂସୀଦନ୍ତି । ଓଗାଧନ୍ତି ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଏତେନ, ଏତ୍ଥ ୱାତି ଓଗାଧୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ଓଗାଧମେୱେତ୍ଥ ରସ୍ସତ୍ତଂ କତ୍ୱା ଓଗଧନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଓଗଧଂ ତମୋଗଧନ୍ତି ପଦୱିଭାଗୋ ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତତିୟନାନାତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬. ଛଟ୍ଠେ ସବ୍ବଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦିଟ୍ଠିତଣ୍ହାମାନେସୁ ଦୋସଂ ଦିସ୍ୱା ତେ ଦୂରତୋ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେ ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସତୋ ଚ ତତ୍ଥ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତାୟ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠସ୍ସ ୟଥାଭୂତଂ ଅପସ୍ସତୋ ଚ ୟଥାକ୍କମଂ ସଂସାରତୋ ଅତିୱତ୍ତନାନତିୱତ୍ତନଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଅହଙ୍କାରପସୁତାୟଂ ପଜାତି ‘‘ସୟଂକତୋ ଅତ୍ତା ଚ ଲୋକୋ ଚା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସୟଂକାରସଙ୍ଖାତଂ ଅହଙ୍କାରଂ ତଥାପୱତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ପସୁତା ଅନୁୟୁତ୍ତା ଅୟଂ ପଜା ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସତ୍ତକାୟୋ । ପରଂକାରୂପସଂହିତାତି ପରୋ ଅଞ୍ଞୋ ଇସ୍ସରାଦିକୋ ସବ୍ବଂ କରୋତୀତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତପରଂକାରଦିଟ୍ଠିସନ୍ନିସ୍ସିତା ତାୟ ଉପସଂହିତାତି ପରଂକାରୂପସଂହିତା । ଏତଦେକେ ନାବ୍ଭଞ୍ଞଂସୂତି ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିଦ୍ୱୟଂ ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ତତ୍ଥ ଦୋସଦସ୍ସିନୋ ହୁତ୍ୱା ନାନୁଜାନିଂସୁ । କଥଂ ? ସତି ହି ସୟଂକାରେ କାମକାରତୋ ସତ୍ତାନଂ ଇଟ୍ଠେନେୱ ଭୱିତବ୍ବଂ, ନ ଅନିଟ୍ଠେନ । ନ ହି କୋଚି ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖଂ ଇଚ୍ଛତି, ଭୱତି ଚ ଅନିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ମା ନ ସୟଂକାରୋ । ପରଂକାରୋପି ୟଦି ଇସ୍ସରହେତୁକୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଇସ୍ସରୋ ଅତ୍ତତ୍ଥଂ ୱା କରେୟ୍ୟ ପରତ୍ଥଂ ୱା । ତତ୍ଥ ୟଦି ଅତ୍ତତ୍ଥଂ, ଅତ୍ତନା ଅକତକିଚ୍ଚୋ ସିୟା ଅସିଦ୍ଧସ୍ସ ସାଧନତୋ । ଅଥ ୱା ପରତ୍ଥଂ ସବ୍ବେସଂ ହିତସୁଖମେୱ ନିପ୍ଫଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ନ ଅହିତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିପ୍ଫଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇସ୍ସରୱସେନ ନ ପରଂକାରୋ ସିଜ୍ଝତି । ୟଦି ଚ ଇସ୍ସରସଙ୍ଖାତଂ ଅଞ୍ଞନିରପେକ୍ଖଂ ନିଚ୍ଚମେକକାରଣଂ ପୱତ୍ତିୟା ସିୟା, କମ୍ମେନ ଉପ୍ପତ୍ତି ନ ସିୟା, ସବ୍ବେହେୱ ଏକଜ୍ଝଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତବ୍ବଂ କାରଣସ୍ସ ସନ୍ନିହିତତ୍ତା । ଅଥସ୍ସ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ସହକାରୀକାରଣଂ ଇଚ୍ଛିତଂ, ତଞ୍ଞେୱ ହେତୁ, କିଂ ଇସ୍ସରେନ ଅପରିନିଟ୍ଠିତସାମତ୍ଥିୟେନ ପରିକପ୍ପିତେନ । ୟଥା ଚ ଇସ୍ସରହେତୁକୋ ପରଂକାରୋ ନ ସିଜ୍ଝତି, ଏୱଂ ପଜାପତିପୁରିସପକତିବ୍ରହ୍ମକାଲାଦିହେତୁତୋପି ନ ସିଜ୍ଝତେୱ ତେସମ୍ପି ଅସିଦ୍ଧତ୍ତା ୱୁତ୍ତଦୋସାନତିୱତ୍ତନତୋ ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏତଦେକେ ନାବ୍ଭଞ୍ଞଂସୂ’’ତି । ୟେ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ସୟଂକାରପରଂକାରେ ନାନୁଜାନନ୍ତାପି ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚ ଲୋକଞ୍ଚ ପଞ୍ଞପେନ୍ତି, ତେପି ନ ନଂ ସଲ୍ଲନ୍ତି ଅଦ୍ଦସୁଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତିୱାଦିନୋପି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ଅନତିକ୍କମନତୋ ୟଥାଭୂତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠିଗତଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦନତୋ ୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ‘‘ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ନ ପସ୍ସିଂସୁ ।

ଏତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲଂ ପଟିକଚ୍ଚ ପସ୍ସତୋତି ୟୋ ପନ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ପଞ୍ଚପି ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅନତ୍ତତୋ ସମନୁପସ୍ସତି, ସୋ ଏତଞ୍ଚ ତିୱିଧଂ ୱିପରୀତଦସ୍ସନଂ ଅଞ୍ଞଞ୍ଚ ସକଲଂ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସଂ ତେସଞ୍ଚ ନିସ୍ସୟଭୂତେ ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେପି ତୁଜ୍ଜନତୋ ଦୁରୁଦ୍ଧାରତୋ ଚ ‘‘ସଲ୍ଲ’’ନ୍ତି ପଟିକଚ୍ଚ ପୁବ୍ବେୟେୱ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ପସ୍ସତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅହଂ କରୋମୀତି ନ ତସ୍ସ ହୋତି। ୟଥା ଚ ଅତ୍ତନୋ କାରକଭାୱୋ ତସ୍ସ ନ ଉପଟ୍ଠାତି, ଏୱଂ ପରୋ କରୋତୀତି ନ ତସ୍ସ ହୋତି, କେୱଲଂ ପନ ଅନିଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ସବ୍ବଥାପି ଦିଟ୍ଠିମାନାଭାୱୋୱ ଦସ୍ସିତୋ । ତେନ ଚ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିୟା ସଂସାରସମତିକ୍କମୋ ପକାସିତୋ ହୋତି ।

ଇଦାନି ୟୋ ଦିଟ୍ଠିଗତେ ଅଲ୍ଲୀନୋ, ନ ସୋ ସଂସାରତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ମାନୁପେତା’’ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ମାନୁପେତା ଅୟଂ ପଜାତି ଅୟଂ ସବ୍ବାପି ଦିଟ୍ଠିଗତିକସଙ୍ଖାତା ପଜା ସତ୍ତକାୟୋ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦିଟ୍ଠି ସୁନ୍ଦରା, ମୟ୍ହଂ ଆଦାନୋ ସୁନ୍ଦରୋ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଗାହସ୍ସ ସଂପଗ୍ଗହଲକ୍ଖଣେନ ମାନେନ ଉପେତା ସମନ୍ନାଗତା । ମାନଗନ୍ଥା ମାନୱିନିବଦ୍ଧାତି ତତୋ ଏୱ ତେନ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ୟଥା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜତି, ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନସ୍ସ ଗନ୍ଥିତତ୍ତା ୱିନିବଦ୍ଧତ୍ତା ଚ ମାନଗନ୍ଥା ମାନୱିନିବଦ୍ଧା । ଦିଟ୍ଠୀସୁ ସାରମ୍ଭକଥା, ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତୀତି ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନପରୱମ୍ଭନୱସେନ ଅତ୍ତନୋ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସେନ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠୀସୁ ସାରମ୍ଭକଥା ୱିରୋଧକଥା ସଂସାରନାୟିକାନଂ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାନଂ ଅପ୍ପହାନତୋ ସଂସାରଂ ନାତିୱତ୍ତତି, ନ ଅତିକ୍କମତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ସୁଭୂତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭. ସତ୍ତମେ ସୁଭୂତୀତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରୋ ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦେ ଉଳାରୱିଭୱେ ଗହପତିକୁଲେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସଂୱେଗଜାତୋ ଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା କତାଧିକାରତ୍ତା ଘଟେନ୍ତୋ ୱାୟମନ୍ତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଛଳଭିଞ୍ଞୋ ଜାତୋ, ବ୍ରହ୍ମୱିହାରଭାୱନାୟ ପନ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତିୟା ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅରଣୱିହାରୀନଂ ୟଦିଦଂ ସୁଭୂତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୦୧) ଅରଣୱିହାରେ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପିତୋ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ଦିୱାଟ୍ଠାନତୋ ୱିହାରଙ୍ଗଣଂ ଓତିଣ୍ଣୋ ଚତୁପରିସମଜ୍ଝେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସିନ୍ନୋ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ସୁଭୂତି…ପେ॰… ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୂପାୱଚରସମାଧି ସବ୍ବୋପି ଅରୂପାୱଚରସମାଧି ଅୱିତକ୍କସମାଧି ଏୱ । ଇଧ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ‘‘ଅୱିତକ୍କସମାଧୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଦୁତିୟଜ୍ଝାନାଦୀହି ପହୀନା ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ନ ତାୱ ସୁପ୍ପହୀନା ଅଚ୍ଚନ୍ତପହାନାଭାୱତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ପନ ପହୀନା ଏୱ ପୁନ ପହାନକିଚ୍ଚାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗପରିୟୋସାନଭୂତୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ସବ୍ବେସଂ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କାନଂ ପହାନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ୱିସେସତୋ ‘‘ଅୱିତକ୍କସମାଧୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଅରହତି, ପଗେୱ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଧ ପନ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନପାଦକୋ ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧି ‘ଅୱିତକ୍କସମାଧୀ’ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଭୂତିସ୍ସ ସବ୍ବମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କସବ୍ବସଂକିଲେସପହାନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ୱିତକ୍କା ୱିଧୂପିତାତି ୟେନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେନ, ୟସ୍ସ ୱା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ୱିଧୂପିତା ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ସନ୍ତାପିତା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁୱିକପ୍ପିତା ଅସେସାତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହା ସୁୱିକପ୍ପିତା ସୁଟ୍ଠୁ ୱିକପ୍ପିତା ଅସେସତୋ, କିଞ୍ଚିପି ଅସେସେତ୍ୱା ସୁସମୁଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଂ ସଙ୍ଗମତିଚ୍ଚ ଅରୂପସଞ୍ଞୀତି ଏତ୍ଥ ନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅଥ ୱା ହେତୁଅତ୍ଥୋ ତଂସଦ୍ଦୋ । ୟସ୍ମା ଅନୱସେସେନ ମିଚ୍ଛାୱିତକ୍କା ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନା, ତସ୍ମା ରାଗସଙ୍ଗାଦିକଂ ପଞ୍ଚୱିଧଂ ସଙ୍ଗଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ୱା କିଲେସସଙ୍ଗଂ ଅତିଚ୍ଚ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅତିକ୍କମନହେତୁ ରୂପସଭାୱାଭାୱତୋ ରୁପ୍ପନସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ୱିକାରସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱତୋ ନିବ୍ବିକାରହେତୁଭାୱତୋ ୱା ‘‘ଅରୂପ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତାହି ମଗ୍ଗଫଲସଞ୍ଞାହି ଅରୂପସଞ୍ଞୀ । ଚତୁୟୋଗାତିଗତୋତି କାମୟୋଗୋ ଭୱୟୋଗୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋତି ଚତ୍ତାରୋ ୟୋଗେ ୟଥାରହଂ ଚତୂହିପି ମଗ୍ଗେହି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗତୋ । ନ ଜାତୁ ମେତୀତି ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଜାତୁ ଏକଂସେନେୱ ପୁନବ୍ଭୱାୟ ନ ଏତି, ଆୟତିଂ ପୁନବ୍ଭୱାଭିନିବ୍ବତ୍ତି ତସ୍ସ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନ ଜାତି ମେତୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସୋ ଏୱତ୍ଥୋ । ଇତି ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ସୁଭୂତିସ୍ସ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୱିହାରଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ଗଣିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ଅଟ୍ଠମେ ଦ୍ୱେ ପୂଗାତି ଦ୍ୱେ ଗଣା । ଅଞ୍ଞତରିସ୍ସା ଗଣିକାୟାତି ଅଞ୍ଞତରାୟ ନଗରସୋଭିନିୟା । ସାରତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ରତ୍ତା । ପଟିବଦ୍ଧଚିତ୍ତାତି କିଲେସୱସେନ ବଦ୍ଧଚିତ୍ତା । ରାଜଗହେ କିର ଏକସ୍ମିଂ ଛଣଦିୱସେ ବହୂ ଧୁତ୍ତପୁରିସା ଗଣବନ୍ଧନେନ ୱିଚରନ୍ତା ଏକମେକସ୍ସ ଏକମେକଂ ୱେସିଂ ଆନେତ୍ୱା ଉୟ୍ୟାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଛଣକୀଳଂ କୀଳିଂସୁ । ତତୋ ପରମ୍ପି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଛଣଦିୱସେ ତଂ ତଂୟେୱ ୱେସିଂ ଆନେତ୍ୱା ଛଣକୀଳଂ କୀଳିଂସୁ । ଅଥାପରସ୍ମିଂ ଛଣଦିୱସେ ଅଞ୍ଞେପି ଧୁତ୍ତା ତଥେୱ ଛଣକୀଳଂ କୀଳିତୁକାମା ୱେସିୟୋ ଆନେନ୍ତା ପୁରିମଧୁତ୍ତେହି ପୁବ୍ବେ ଆନୀତଂ ଏକଂ ୱେସିଂ ଆନେନ୍ତି । ଇତରେ ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ତେପି ତଥେୱ ଆହଂସୁ । ‘‘ଏୱଂ ଅମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ, ଅମ୍ହାକଂ ପରିଗ୍ଗହୋ’’ତି କଲହଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ପାଣିପ୍ପହାରାଦୀନି ଅକଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରାଜଗହେ ଦ୍ୱେ ପୂଗା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଉପକ୍କମନ୍ତୀତି ପହରନ୍ତି । ମରଣମ୍ପି ନିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ବଲୱୂପକ୍କମେହି ମରଣଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଇତରେପି ମରଣମତ୍ତଂ ମରଣପ୍ପମାଣଦୁକ୍ଖଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ କାମେସୁ ଗେଧଂ ୱିୱାଦମୂଲଂ ସବ୍ବାନତ୍ଥମୂଲନ୍ତି ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ଚ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱାନିସଂସୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ରୂପାଦିପଞ୍ଚକାମଗୁଣଜାତଂ ପତ୍ତଂ ‘‘ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱା ଅପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ୱା ଏତରହି ଲଦ୍ଧଂ ଅନୁଭୁୟ୍ୟମାନଂ । ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଞ୍ଚ କାମଗୁଣଜାତମେୱ ‘‘ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା କାମା, ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା କାମା, ଆସେୱିତବ୍ବା କାମା, ପଟିସେୱିତବ୍ବା କାମା, ୟୋ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ସୋ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତି, ୟୋ ଲୋକଂ ୱଡ୍ଢେତି, ସୋ ବହୁଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ତଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା କତେନ କମ୍ମୁନା ଅନାଗତେ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଅନୁଭୱିତବ୍ବଞ୍ଚ । ଉଭୟମେତଂ ରଜାନୁକିଣ୍ଣନ୍ତି ଏତଂ ଉଭୟଂ ପତ୍ତଂ ପତ୍ତବ୍ବଞ୍ଚ ରାଗରଜାଦୀହି ଅନୁକିଣ୍ଣଂ । ସମ୍ପତ୍ତେ ହି ୱତ୍ଥୁକାମେ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ରାଗରଜେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ପନ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଫଲେ ଆୟତିଂ ଆପନ୍ନେ ଦୋମନସ୍ସୁପ୍ପତ୍ତିୟା ଦୋସରଜେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ହୋତି, ଉଭୟତ୍ଥାପି ମୋହରଜେନ ୱୋକିଣ୍ଣୋ ହୋତି । କସ୍ସ ପନେତଂ ରଜାନୁକିଣ୍ଣନ୍ତି ଆହ – ‘‘ଆତୁରସ୍ସାନୁସିକ୍ଖତୋ’’ତି କାମପତ୍ଥନାୱସେନ କିଲେସାତୁରସ୍ସ, ତସ୍ସ ଚ ଫଲେନ ଦୁକ୍ଖାତୁରସ୍ସ ଚ ଉଭୟତ୍ଥାପି ପଟିକାରାଭିଲାସାୟ କିଲେସଫଲେ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ ।

ତଥା ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତନ୍ତି ୟଂ ଅଚେଲକୱତାଦିୱସେନ ପତ୍ତଂ ଅତ୍ତପରିତାପନଂ। ୟଞ୍ଚ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ୟଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକମ୍ମସମାଦାନହେତୁ ଅପାୟେସୁ ପତ୍ତବ୍ବଂ ଫଲଂ । ଉଭୟମେତଂ ରଜାନୁକିଣ୍ଣନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ଦୁକ୍ଖରଜାନୁକିଣ୍ଣଂ । ଆତୁରସ୍ସାତି କାୟକିଲମଥେନ ଦୁକ୍ଖାତୁରସ୍ସ । ଅନୁସିକ୍ଖତୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଂ, ତସ୍ସା ସମାଦାୟକେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚ ଅନୁସିକ୍ଖତୋ ।

ୟେ ଚ ସିକ୍ଖାସାରାତି ୟେହି ୟଥାସମାଦିନ୍ନଂ ସୀଲବ୍ବତାଦିସଙ୍ଖାତଂ ସିକ୍ଖଂ ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ସଂସାରସୁଦ୍ଧୀ’’ତି କଥିତା । ତେନାହ – ସୀଲବ୍ବତଂ ଜୀୱିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଉପଟ୍ଠାନସାରାତି । ତତ୍ଥ ୟଂ ‘‘ନ କରୋମୀ’’ତି ଓରମତି, ତଂ ସୀଲଂ, ୱିସଭୋଜନକିଚ୍ଛାଚରଣାଦିକଂ ୱତଂ, ସାକଭକ୍ଖତାଦିଜୀୱିକା ଜୀୱିତଂ, ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଏତେସଂ ଅନୁତିଟ୍ଠନଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଭୂତପିଣ୍ଡକପରିଭଣ୍ଡାଦିୱସେନ ଖନ୍ଧଦେୱସିୱାଦିପରିଚରଣଂ ୱା ଉପଟ୍ଠାନଂ, ଏୱମେତେହି ୟଥାୱୁତ୍ତେହି ସୀଲାଦୀହି ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ହୋତୀତି ତାନି ସାରତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସିକ୍ଖାସାରା ସୀଲବ୍ବତଂ ଜୀୱିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ‘‘ଉପଟ୍ଠାନସାରା’’ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟମେକୋ ଅନ୍ତୋତି ଅୟଂ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୱସେନ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗସଙ୍ଖାତୋ ମଜ୍ଝିମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ଉପ୍ପଥଭୂତୋ ଲାମକଟ୍ଠେନ ଚ ଏକୋ ଅନ୍ତୋ । ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ଅନ୍ତୋତି ଅୟଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତାପତ୍ତିସଙ୍ଖାତୋ ଦୁତିୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନ ଅନ୍ତୋ ।

ଇଚ୍ଚେତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତାତି କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୋ ଚ ଇତି ଏତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତା । ତେ ଚ ଖୋ ଏତରହି ପତ୍ତେ, ଆୟତିଂ ପତ୍ତବ୍ବେ ଚ କିଲେସଦୁକ୍ଖରଜାନୁକିଣ୍ଣେ କାମଗୁଣେ ଅତ୍ତପରିତାପନେ ଚ ଅଲ୍ଲୀନେହି କିଲେସଦୁକ୍ଖାତୁରାନଂ ଅନୁସିକ୍ଖନ୍ତେହି, ସୟଞ୍ଚ କିଲେସଦୁକ୍ଖାତୁରେହି ପଟିପଜ୍ଜିତବ୍ବତ୍ତା ଲାମକା ଉପ୍ପଥଭୂତା ଚାତି ଅନ୍ତା । କଟସିୱଡ୍ଢନାତି ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନେହି ଅଭିକଙ୍ଖିତବ୍ବଟ୍ଠେନ କଟସିସଙ୍ଖାତାନଂ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଅଭିୱଡ୍ଢନା । କଟସିୟୋ ଦିଟ୍ଠିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ତା ପନ କଟସିୟୋ ନାନପ୍ପକାରଦିଟ୍ଠିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତି । ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିନୋ ହି ତେ ପଜହିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାସହକାରୀକାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୧; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ନତ୍ଥିକଦିଟ୍ଠିଂ ଅକିରିୟଦିଟ୍ଠିଂ ଅହେତୁକଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି, ଅତ୍ତପରିତାପନଂ ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ପନ ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାସହକାରୀକାରଣଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତିଆଦିନା ଅତ୍ତସୁଦ୍ଧିଅଭିଲାସେନ ସୀଲବ୍ବତପରାମାସଦିଟ୍ଠିଂ ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି । ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପନ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଭାୱୋ ପାକଟୋୟେୱ । ଏୱଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟୂପନିସ୍ସୟେନ ତଣ୍ହାଅୱିଜ୍ଜାନଂ ଦିଟ୍ଠିୱଡ୍ଢକତା ୱେଦିତବ୍ବା । କେଚି ପନ ‘‘କଟସୀତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତେସଂ ୟଦଗ୍ଗେନ ତତୋ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟତୋ ସଂସାରସୁଦ୍ଧି ନ ହୋତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ଅଭିୱଡ୍ଢେତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅପରେ ପନ ‘‘କଟସିୱଡ୍ଢନା’’ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଅପରାପରଂ ଜରାମରଣେହି ସିୱଥିକୱଡ୍ଢନା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ତେହିପି ଅନ୍ତଦ୍ୱୟସ୍ସ ସଂସାରସୁଦ୍ଧିହେତୁଭାୱାଭାୱୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ, କଟସିୟା ପନ ଦିଟ୍ଠିୱଡ୍ଢନକାରଣଭାୱୋ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ।

ଏତେ ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନଭିଞ୍ଞାୟାତି ତେ ଏତେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଉଭୋପି ଅନ୍ତେ ଅଜାନିତ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଅନ୍ତା ତେ ଚ ଏୱଂଗହିତା ଏୱଂଅନୁଟ୍ଠିତା ଏୱଂଗତିକା ଏୱଂଅଭିସମ୍ପରାୟା’’ତି ଏୱଂ ଅଜାନନହେତୁ ଅଜାନନକାରଣା । ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ଚସ୍ସ ଦିସ୍ୱା ଆସୱା ପରିକ୍ଖୀଣା’’ତିଆଦୀସୁ (ପୁ॰ ପ॰ ୨୦୮; ଅ॰ ନି॰ ୯.୪୩) ୱିୟସ୍ସ ହେତୁଅତ୍ଥତା ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେତି ଏକେ କାମସୁଖାନୁୟୋଗୱସେନ ସଙ୍କୋଚଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେତି ଏକେ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ଅତିକ୍କମନ୍ତି । କାମସୁଖମନୁୟୁତ୍ତା ହି ୱୀରିୟସ୍ସ ଅକରଣତୋ କୋସଜ୍ଜୱସେନ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିତୋ ସଙ୍କୋଚମାପନ୍ନତା ଓଲୀୟନ୍ତି ନାମ, ଅତ୍ତପରିତାପନମନୁୟୁତ୍ତା ପନ କୋସଜ୍ଜଂ ପହାୟ ଅନୁପାୟେନ ୱୀରିୟାରମ୍ଭଂ କରୋନ୍ତା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ଅତିକ୍କମନତୋ ଅତିଧାୱନ୍ତି ନାମ, ତଦୁଭୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ଆଦୀନୱାଦସ୍ସନତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ଅନଭିଞ୍ଞାୟ ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ’’ତି । ତତ୍ଥ ତଣ୍ହାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ଓଲୀୟନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠାଭିନନ୍ଦନୱସେନ ଅତିଧାୱନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ସସ୍ସତାଭିନିୱେସୱସେନ ଓଲୀୟନ୍ତି ଏକେ, ଉଚ୍ଛେଦାଭିନିୱେସୱସେନ ଅତିଧାୱନ୍ତି ଏକେ । ଗୋସୀଲାଦିୱସେନ ହି ଅତ୍ତପରିତାପନମନୁୟୁତ୍ତା ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଇମିନାହଂ ସୀଲେନ ୱା ୱତେନ ୱା ତପେନ ୱା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ୱା ଦେୱୋ ୱା ଭୱିସ୍ସାମି ଦେୱଞ୍ଞତରୋ ୱା, ତତ୍ଥ ନିଚ୍ଚୋ ଧୁୱୋ ସସ୍ସତୋ ଅୱିପରିଣାମଧମ୍ମୋ ସସ୍ସତିସମଂ ତଥେୱ ଠସ୍ସାମୀ’’ତି ସସ୍ସତଦସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତା ସଂସାରେ ଓଲୀୟନ୍ତି ନାମ, କାମସୁଖମନୁୟୁତ୍ତା ପନ ଏକଚ୍ଚେ ୟଂକିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ସନ୍ତପ୍ପେତୁକାମା ଲୋକାୟତିକା ୱିୟ ତଦନୁଗୁଣଂ ଉଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନଂ ଅଭିନିୱିସନ୍ତା ଅନୁପାୟେନ ୱଟ୍ଟୁପଚ୍ଛେଦସ୍ସ ପରିୟେସନତୋ ଅତିଧାୱନ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦୱସେନପି ଓଲୀୟନାତିଧାୱନାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ୟେ ଚ ଖୋ ତେ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ୟେ ଚ ଖୋ ପନ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ତେ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଉଭୋ ଅନ୍ତେ ‘‘ଇମେ ଅନ୍ତା ଏୱଂଗହିତା ଏୱଂଅନୁଟ୍ଠିତା ଏୱଂଗତିକା ଏୱଂଅଭିସମ୍ପରାୟା’’ତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଞାଣେନ ୱିପସ୍ସନାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନିତ୍ୱା ମଜ୍ଝିମପଟିପଦଂ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା, ତାୟ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା । ତତ୍ର ଚ ନାହେସୁନ୍ତି ତତ୍ର ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟେ ପତିତା ନ ଅହେସୁଂ, ତଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ପଜହିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଚ ନାମଞ୍ଞିଂସୂତି ତେନ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପହାନେନ ‘‘ମମ ଇଦଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପହାନଂ, ଅହଂ ଅନ୍ତଦ୍ୱୟଂ ପହାସିଂ, ଇମିନା ଅନ୍ତଦ୍ୱୟପହାନେନ ସେୟ୍ୟୋ’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାୱସେନ ନ ଅମଞ୍ଞିଂସୁ ସବ୍ବମଞ୍ଞନାନଂ ସମ୍ମଦେୱ ପହୀନତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଗ୍ଗଫଲେ ଠିତେ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ତତ୍ର ଚ ନାହେସୁଂ, ତେନ ଚ ନାମଞ୍ଞିଂସୂ’’ତି ଅତୀତକାଲୱସେନ ଅୟଂ ଦେସନା ପୱତ୍ତା, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଅଧିପ୍ପେତେ ୱତ୍ତମାନକାଲୱସେନେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା । ୱଟ୍ଟଂ ତେସଂ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟାତି ୟେ ଏୱଂ ପହୀନସବ୍ବମଞ୍ଞନା ଉତ୍ତମପୁରିସା, ତେସଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବୁତାନଂ କମ୍ମୱିପାକକିଲେସୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ୱଟ୍ଟଂ ନତ୍ଥି ପଞ୍ଞାପନାୟ, ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧଭେଦତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉପାତିଧାୱନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯. ନୱମେ ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟଂ ଅନ୍ଧକାରେ ମହାତିମିସାୟଂ । ରତ୍ତୀପି ହି ଅନ୍ଧକାରୱିରହିତା ହୋତି, ୟା ପୁଣ୍ଣମାୟ ରତ୍ତି ଜୁଣ୍ହୋଭାସିତା । ଅନ୍ଧକାରୋପି ‘‘ତିମିସା’’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ ହୋତି ଅବ୍ଭମହିକାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିରହିତେ ଦେୱେ । ମହନ୍ଧକାରୋ ହି ‘‘ତିମିସା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ପନ ଅମାୱସୀ ରତ୍ତି ଦେୱୋ ଚ ମେଘପଟଲସଞ୍ଛନ୍ନୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟନ୍ତି ରତ୍ତିୟା ଅନ୍ଧକାରେ ମହାତିମିସାୟ’’ନ୍ତି । ଅବ୍ଭୋକାସେତି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନେ ଓକାସେ ୱିହାରଙ୍ଗଣେ । ତେଲପ୍ପଦୀପେସୁ ଝାୟମାନେସୂତି ତେଲପଜ୍ଜୋତେସୁ ଜଲମାନେସୁ ।

ନନୁ ଚ ଭଗୱତୋ ବ୍ୟାମପ୍ପଭା ପକତିୟା ବ୍ୟାମମତ୍ତପ୍ପଦେସଂ ଅଭିବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାଲୋକଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଘନବହଲଂ ବୁଦ୍ଧାଲୋକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୀ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, କାୟପ୍ପଭାପି ନୀଲପୀତାଦିୱସେନ ଛବ୍ବଣ୍ଣଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପକତିୟାୱ ସମନ୍ତତୋ ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଓଭାସେନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଲୋକେନେୱ ଏକୋଭାସଭୂତେ ଭଗୱତୋ ନିସିନ୍ନୋକାସେ ପଦୀପକରଣେ କିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥୀତି ? ସଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ତଥାପି ପୁଞ୍ଞତ୍ଥିକା ଉପାସକା ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପୂଜାକରଣତ୍ଥଂ ଦେୱସିକଂ ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ – ସାମଞ୍ଞଫଲେପି ‘‘ଏତେ ମଣ୍ଡଲମାଲେ ଦୀପା ଝାୟନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯) । ‘‘ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟ’’ନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ତସ୍ସା ରତ୍ତିୟା ସଭାୱକିତ୍ତନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ପନ ଭଗୱତୋ ନିସିନ୍ନୋକାସସ୍ସ ଅନ୍ଧକାରଭାୱତୋ । ପୂଜାକରଣତ୍ଥମେୱ ହି ତଦାପି ଉପାସକେହି ପଦୀପା କାରିତା ।

ତସ୍ମିଞ୍ହି ଦିୱସେ ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ବହୂ ଉପାସକା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ସମାଦିୟିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିମନ୍ତେତ୍ୱା ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗେହାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ସୟମ୍ପି ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ସୁଦ୍ଧୁତ୍ତରାସଙ୍ଗା ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେତ୍ୱା କେଚି ମନୋଭାୱନୀୟେ ଭିକ୍ଖୂ ପୟିରୁପାସନ୍ତା କେଚି ୟୋନିସୋମନସିକରୋନ୍ତା ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେସୁଂ । ତେ ସାୟନ୍ହସମୟେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ଧମ୍ମସଭାମଣ୍ଡପତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିସମୀପେ ଅଜ୍ଝୋକାସେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନେ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସନ୍ତେ ଉପୋସଥୱିସୋଧନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ୟୋନିସୋମନସିକାରପରିବ୍ରୂହନତ୍ଥଞ୍ଚ ନଗରଂ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରେୟେୱ ୱସିତୁକାମା ଓହୀୟିଂସୁ । ଅଥ ତେ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ପୂଜାକରଣତ୍ଥଂ ବହୂ ତେଲପ୍ପଦୀପେ ଆରୋପେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଅଞ୍ଜଲିଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିୟନ୍ତେ ନିସିନ୍ନା କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଇମେ ତିତ୍ଥିୟା ନାନାୱିଧାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ଅଭିନିୱିସ୍ସ ୱୋହରନ୍ତି, ତଥା ୱୋହରନ୍ତା ଚ କଦାଚି ସସ୍ସତଂ, କଦାଚି ଅସସ୍ସତଂ, ଉଚ୍ଛେଦାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରନ୍ତି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଅଟ୍ଠତ୍ୱା ନୱନୱାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନି ‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’ନ୍ତି ପଗ୍ଗୟ୍ହ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଉମ୍ମତ୍ତକସଦିସା, ତେସଂ ତଥା ଅଭିନିୱିଟ୍ଠାନଂ କା ଗତି, କୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ବହୂ ପଟଙ୍ଗପାଣକା ପତନ୍ତା ପତନ୍ତା ତେସୁ ତେଲପ୍ପଦୀପେସୁ ନିପତନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସମ୍ବହୁଲା ଅଧିପାତକା’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅଧିପାତକାତି ପଟଙ୍ଗପାଣକା, ୟେ ‘‘ସଲଭା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତେ ହି ଦୀପସିଖଂ ଅଧିପତନତୋ ‘‘ଅଧିପାତକା’’ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଆପାତପରିପାତନ୍ତି ଆପାତଂ ପରିପାତଂ, ଆପତିତ୍ୱା ଆପତିତ୍ୱା ପରିପତିତ୍ୱା ପରିପତିତ୍ୱା, ଅଭିମୁଖପାତଞ୍ଚେୱ ପରିବ୍ଭମିତ୍ୱା ପାତଞ୍ଚ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଆପାଥେ ପରିପାତ’’ନ୍ତି କେଚି ପଠନ୍ତି, ଆପାଥେ ପଦୀପସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଆପାଥଗମନେ ସତି ପରିପତିତ୍ୱା ପରିପତିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୟନ୍ତି ଅୱଡ୍ଢିଂ ଦୁକ୍ଖଂ । ବ୍ୟସନନ୍ତି ୱିନାସଂ । ପୁରିମପଦେନ ହି ମରଣମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଛିମପଦେନ ମରଣଂ ତେସଂ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ କେଚି ପାଣକା ସହ ପତନେନ ମରିଂସୁ, କେଚି ମରଣମତ୍ତଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅଧିପାତକପାଣକାନଂ ଅତ୍ତହିତଂ ଅଜାନନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତୁପକ୍କମୱସେନ ନିରତ୍ଥକବ୍ୟସନାପତ୍ତିଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତେସଂ ୱିୟ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସେନ ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତିଦୀପକଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଉପାତିଧାୱନ୍ତି ନ ସାରମେନ୍ତୀତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଆଦିଭେଦଂ ସାରଂ ନ ଏନ୍ତି, ଚତୁସଚ୍ଚାଭିସମୟୱସେନ ନ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ସଉପାୟେ ସାରେ ତିଟ୍ଠନ୍ତେୟେୱ ୱିମୁତ୍ତାଭିଲାସାୟ ତଂ ଉପେନ୍ତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱାପି ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସେନ ଅତିଧାୱନ୍ତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ସୁଭଂ ସୁଖଂ ଅତ୍ତା’’ତି ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱଂ ନୱଂ ବନ୍ଧନଂ ବ୍ରୂହୟନ୍ତୀତି ତଥା ଗଣ୍ହନ୍ତା ଚ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତଂ ନୱଂ ନୱଂ ବନ୍ଧନଂ ବ୍ରୂହୟନ୍ତି ୱଡ୍ଢୟନ୍ତି । ପତନ୍ତି ପଜ୍ଜୋତମିୱାଧିପାତକା, ଦିଟ୍ଠେ ସୁତେ ଇତିହେକେ ନିୱିଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିବନ୍ଧନେହି ବଦ୍ଧତ୍ତା ଏକେ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଦିଟ୍ଠେ ଅତ୍ତନା ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦିଟ୍ଠିଦସ୍ସନେନେୱ ୱା ଦିଟ୍ଠେ ଅନୁସ୍ସୱୂପଲବ୍ଭମତ୍ତେନେୱ ଚ ସୁତେ ‘‘ଇତିହ ଏକନ୍ତତୋ ଏୱମେତ’’ନ୍ତି ନିୱିଟ୍ଠା ଦିଟ୍ଠାଭିନିୱେସେନ ‘‘ସସ୍ସତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା, ଏକନ୍ତହିତଂ ୱା ନିସ୍ସରଣଂ ଅଜାନନ୍ତା ରାଗାଦୀହି ଏକାଦସହି ଅଗ୍ଗୀହି ଆଦିତ୍ତଂ ଭୱତ୍ତୟସଙ୍ଖାତଂ ଅଙ୍ଗାରକାସୁଂୟେୱ ଇମେ ୱିୟ ଅଧିପାତକା ଇମଂ ପଜ୍ଜୋତଂ ପତନ୍ତି, ନ ତତୋ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ଦସମେ ୟାୱକୀୱନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ କାଲଂ । ୟତୋତି ୟଦା, ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ, ୟସ୍ମିଂ କାଲେତି ୱା ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେତଂ, ଆନନ୍ଦାତି, ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତଥାଗତସ୍ସ ତଥାଗତସାୱକାନଂୟେୱ ଚ ଲାଭସକ୍କାରୋ ଅଭିୱଡ୍ଢତି, ତିତ୍ଥିୟା ପନ ନିତ୍ତେଜା ୱିହତପ୍ପଭା ପହୀନଲାଭସକ୍କାରା ହୋନ୍ତୀତି ୟଂ ତୟା ୱୁତ୍ତଂ, ଏତଂ ଏୱଂ, ନ ଏତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ହି ଚକ୍କରତନସ୍ସ ପାତୁଭାୱେନ ଲୋକୋ ଚକ୍କରତନଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ପୂଜାସକ୍କାରସମ୍ମାନଂ ନ ପୱତ୍ତେତି, ଚକ୍କରତନମେୱ ପନ ସବ୍ବୋ ଲୋକୋ ସବ୍ବଭାୱେହି ସକ୍କରୋତି ଗରୁଂ କରୋତି ମାନେତି ପୂଜେତି । ଇତି ୱଟ୍ଟାନୁସାରିପୁଞ୍ଞମତ୍ତନିସ୍ସନ୍ଦସ୍ସପି ତାୱ ମହନ୍ତୋ ଆନୁଭାୱୋ, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ୱିୱଟ୍ଟାନୁସାରିପୁଞ୍ଞଫଲୂପତ୍ଥମ୍ଭସ୍ସ ଅନନ୍ତାପରିମେୟ୍ୟଗୁଣଗଣାଧାରସ୍ସ ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଧମ୍ମରତନସ୍ସ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଚାତି ଦସ୍ସେତି ।

ଭଗୱା ହି ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପୱତ୍ତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଲୋକେ ଏକସଟ୍ଠିୟା ଅରହନ୍ତେସୁ ଜାତେସୁ ସଟ୍ଠି ଅରହନ୍ତେ ଜନପଦଚାରିକାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉରୁୱେଲଂ ପତ୍ୱା ଉରୁୱେଲକସ୍ସପପ୍ପମୁଖେ ସହସ୍ସଜଟିଲେ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ତେହି ପରିୱୁତୋ ଲଟ୍ଠିୱନୁୟ୍ୟାନେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ବିମ୍ବିସାରପ୍ପମୁଖାନଂ ଅଙ୍ଗମଗଧୱାସୀନଂ ଦ୍ୱାଦସ ନହୁତାନି ସାସନେ ଓତାରେତ୍ୱା ୟଦା ରାଜଗହେ ୱିହାସି, ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭଗୱତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ୟଥା ୟଥା ଉପରୂପରି ଉଳାରଲାଭସକ୍କାରୋ ଅଭିୱଡ୍ଢତି, ତଥା ତଥା ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲାଭସକ୍କାରୋ ପରିହାୟି ଏୱ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନୋ ଭଗୱତୋ ଚ ଅରିୟସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ତିତ୍ଥିୟାନ’’ନ୍ତି ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ଆୱଜ୍ଜେସି । ଅଥସ୍ସ ନେସଂ ସବ୍ବଥାପି ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟେୱ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ‘‘ଏୱଂମହାନୁଭାୱେ ନାମ ପୁଞ୍ଞୂପନିସ୍ସୟସ୍ସ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଚ ଉକ୍କଂସପାରମିପ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି, ଅରିୟସଙ୍ଘେ ଚ ଧରନ୍ତେ କଥଂ ଇମେ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଏୱଂ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଅକତପୁଞ୍ଞା ୱରାକା ଲାଭିନୋ ସକ୍କତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଲାଭସକ୍କାରହାନିଂ ନିସ୍ସାୟ କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅଥ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱିତକ୍କଂ ‘‘ୟାୱକୀୱଞ୍ଚ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିନା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି । ଭଗୱା ଚ ତଂ, ‘‘ଆନନ୍ଦ, ତୟା ମିଚ୍ଛା ପରିୱିତକ୍କିତ’’ନ୍ତି ଅୱତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣାଲିଙ୍ଗସଦିସଂ ଗୀୱଂ ଉନ୍ନାମେତ୍ୱା ସୁପୁପ୍ଫିତସତପତ୍ତସସ୍ସିରିକଂ ମହାମୁଖଂ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନତରଂ କତ୍ୱା ‘‘ଏୱମେତଂ, ଆନନ୍ଦା’’ତି ସମ୍ପହଂସିତ୍ୱା ‘‘ୟାୱକୀୱଞ୍ଚା’’ତିଆଦିନା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ପଚ୍ଚନୁମୋଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ…ପେ॰… ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ତସ୍ସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ଅତୀତେପି ମୟି ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ଏକଚ୍ଚେ ନୀଚଜନା ସମ୍ମାନଂ ଲଭିତ୍ୱା ମମ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତଲାଭସକ୍କାରା ଅହେସୁନ୍ତି ବାୱେରୁଜାତକଂ (ଜା॰ ୧.୪.୧୫୩ ଆଦୟୋ) କଥେସି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ତାୱ ସକ୍କାରସମ୍ମାନୋ ୟାୱ ନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତେସଂ ପନ ଉପ୍ପାଦତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତେ ହତଲାଭସକ୍କାରା ନିପ୍ପଭା ନିତ୍ତେଜାୱ ହୋନ୍ତି, ଦୁପ୍ପଟିପତ୍ତିୟା ଦୁକ୍ଖତୋ ଚ ନ ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଓଭାସତି ତାୱ ସୋ କିମୀତି ସୋ ଖଜ୍ଜୂପନକକିମି ତାୱଦେୱ ଓଭାସତି ଜୋତତି ଦିବ୍ବତି । ୟାୱ ନ ଉନ୍ନମତେ ପଭଙ୍କରୋତି ତୀସୁପି ମହାଦୀପେସୁ ଏକକ୍ଖଣେ ଆଲୋକକରଣେନ ‘‘ପଭଙ୍କରୋ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମୋ ସୂରିୟୋ ୟାୱ ନ ଉଗ୍ଗମତି ନ ଉଦେତି । ଅନୁଗ୍ଗତେ ହି ସୂରିୟେ ଲଦ୍ଧୋକାସା ଖଜ୍ଜୂପନକା ୱିପରିୱତ୍ତମାନାପି କଣ୍ଟକଫଲସଦିସା ତମସି ୱିଜ୍ଜୋତନ୍ତି । ସ ୱେରୋଚନମ୍ହି ଉଗ୍ଗତେ, ହତପ୍ପଭୋ ହୋତି ନ ଚାପି ଭାସତୀତି ସମନ୍ତତୋ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା କିରଣସହସ୍ସେନ ୱିରୋଚନସଭାୱତାୟ ୱେରୋଚନନାମକେ ଆଦିଚ୍ଚେ ଉଟ୍ଠିତେ ସୋ ଖଜ୍ଜୂପନକୋ ହତପ୍ପଭୋ ନିତ୍ତେଜୋ କାଳକୋ ହୋତି, ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ୱିୟ ନ ଭାସତି ନ ଦିବ୍ବତି ।

ଏୱଂ ଓଭାସିତମେୱ ତକ୍କିକାନନ୍ତି ୟଥା ତେନ ଖଜ୍ଜୂପନକେନ ସୂରିୟୁଗ୍ଗମନତୋ ପୁରେୟେୱ ଓଭାସିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ତକ୍କେତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତ୍ୱା ପରିକପ୍ପନମତ୍ତେନ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଗହଣତୋ ‘‘ତକ୍କିକା’’ତି ଲଦ୍ଧନାମେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ଓଭାସିତଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୟତେଜେନ ଦୀପେତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ତାୱ, ୟାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ତକ୍କିକା ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ନ ଚାପି ସାୱକାତି ୟଦା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତଦା ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ନ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ନ ସୋଭନ୍ତି, ନ ଚାପି ତେସଂ ସାୱକା ସୋଭନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ୱିହତସୋଭା ରତ୍ତିଖିତ୍ତା ୱିୟ ସରା ନ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତେୱ । ଅଥ ୱା ୟାୱ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଲୋକେ ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତାୱଦେୱ ତକ୍କିକାନଂ ଓଭାସିତଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୟେନ ଜୋତନଂ ବାଲଲାପନଂ, ନ ତତୋ ପରଂ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ନ ତକ୍କିକା ସୁଜ୍ଝନ୍ତି, ନ ଚାପି ସାୱକା । ତେ ହି ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମୱିନୟା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିରହିତା ନ ସଂସାରତୋ ସୁଜ୍ଝନ୍ତି ଅନିୟ୍ୟାନିକସାସନତ୍ତା । ତେନାହ ‘‘ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠୀ ନ ଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚରେ’’ତି । ତକ୍କିକା ହି ଅୟାଥାୱଲଦ୍ଧିକତାୟ ଦୁଦ୍ଦିଟ୍ଠିନୋ ମିଚ୍ଛାଭିନିୱିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠିକା ୱିପରୀତଦସ୍ସନା ତଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅନିସ୍ସଜ୍ଜିତ୍ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖତୋ ନ କଦାଚିପି ମୁଚ୍ଚନ୍ତୀତି ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଜଚ୍ଚନ୍ଧୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୭. ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ଚୂଳୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଭଦ୍ଦିୟୋତି ତସ୍ସ ଆୟସ୍ମତୋ ନାମଂ, କାୟସ୍ସ ପନ ରସ୍ସତ୍ତା ‘‘ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋ’’ତି ନଂ ସଞ୍ଜାନନ୍ତି । ସୋ କିର ସାୱତ୍ଥିୱାସୀ କୁଲପୁତ୍ତୋ ମହଦ୍ଧନୋ ମହାଭୋଗୋ ରୂପେନ ଅପାସାଦିକୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ ଓକୋଟିମକୋ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ସତ୍ଥରି ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତେ ଉପାସକେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପଟିଲଦ୍ଧସଦ୍ଧୋ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପାପୁଣି । ତଦା ସେକ୍ଖା ଭିକ୍ଖୂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ସାରିପୁତ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୟାଚନ୍ତି, ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚନ୍ତି, ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପୂରେନ୍ତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଚିକ୍ଖତି, ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତେ ଘଟେନ୍ତା ୱାୟମନ୍ତା ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ସକଦାଗାମିଫଲଂ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅନାଗାମିଫଲଂ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅରହତ୍ତଂ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଛଳଭିଞ୍ଞା, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେ ଦିସ୍ୱା ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋପି ସେଖୋ ସମାନୋ କାଲଂ ଞତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତକଲ୍ଲତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲେଖଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା କତପଟିସନ୍ଥାରୋ ସମ୍ମୋଦମାନୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ୟାଚି । ସୋପିସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟସ୍ସ ଅନୁରୂପଂ କଥଂ କଥେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟଂ ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଅନେକପରିୟାୟେନାତି ‘‘ଇତିପି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଅନିଚ୍ଚା, ଇତିପି ଦୁକ୍ଖା, ଇତିପି ଅନତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି କାରଣେହି । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାଦିପକାସନିୟା ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ । ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ତାନିୟେୱ ଅନିଚ୍ଚାଦିଲକ୍ଖଣାନି ଉଦୟବ୍ବୟାଦିକେ ଚ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେତି, ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ୱିୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତୀତି ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣାରମ୍ମଣିକଂ ୱିପସ୍ସନଂ ସମ୍ମା ଆଦପେତି, ୟଥା ୱୀଥିପଟିପନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ପୱତ୍ତତି, ଏୱଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ୱିପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧାୟ ସଙ୍ଖାରାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟାଦୀସୁ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ୟଥାକାଲଂ ପଗ୍ଗହନିଗ୍ଗହସମୁପେକ୍ଖଣେହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ଅନୁପୱତ୍ତନେନ ଭାୱନଂ ମଜ୍ଝିମଂ ୱୀଥିଂ ଓତାରେତ୍ୱା ୟଥା ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ସୂରଂ ପସନ୍ନଂ ହୁତ୍ୱା ୱହତି, ଏୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ୱିସଦଭାୱକରଣେନ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ଉତ୍ତେଜେତି, ୱିସଦାପନୱସେନ ୱୋଦପେତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ତଥା ପୱତ୍ତିୟମାନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ସମପ୍ପୱତ୍ତଭାୱନାୱସେନ ଚେୱ ଉପରିଲଦ୍ଧବ୍ବଭାୱନାବଲେନ ଚ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ପହଂସେତି, ଲଦ୍ଧସ୍ସାଦୱସେନ ୱା ସୁଟ୍ଠୁ ତୋସେତି । ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚୀତି ୟଥା ୟଥା ଧମ୍ମସେନାପତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି, ତଥା ତଥା ତଥଲକ୍ଖଣଂ ୱିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ଚ ଦେସନାନୁଭାୱେନ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଞାଣସ୍ସ ପରିପାକଂ ଗତତ୍ତା ଦେସନାନୁସାରେନ ଞାଣେ ଅନୁପୱତ୍ତନ୍ତେ କାମାସୱାଦୀସୁ କଞ୍ଚି ଆସୱଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପଟିପାଟିୟାୱ ଅନୱସେସତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ସଚ୍ଛାକାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସ୍ସ ଅଞ୍ଞାରାଧନସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଧନ୍ତି ରୂପଧାତୁୟା ଅରୂପଧାତୁୟା ଚ । ଅଧୋତି କାମଧାତୁୟା । ସବ୍ବଧୀତି ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତେ । ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ପୁବ୍ବଭାଗେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ଅପରଭାଗେ ସମୁଚ୍ଛେଦପଟିପସ୍ସଦ୍ଧିୱିମୁତ୍ତୀହି ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଉଦ୍ଧଂ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ପଞ୍ଚୁଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନପହାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଧୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ପଞ୍ଚୋରମ୍ଭାଗିୟସଂୟୋଜନପହାନଂ । ସବ୍ବଧିୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଏତେନ ଅୱସିଟ୍ଠସବ୍ବାକୁସଲପହାନଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଅନାଗତକାଲଗ୍ଗହଣଂ । ଅଧୋତି ଅତୀତକାଲଗ୍ଗହଣଂ । ଉଭୟଗ୍ଗହଣେନେୱ ତଦୁଭୟପଟିସଂୟୁତ୍ତତ୍ତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋ ଅଦ୍ଧା ଗହିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଅନାଗତକାଲଗ୍ଗହଣେନ ଅନାଗତକ୍ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁୟୋ ଗହିତା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବଧୀତି କାମଭେଦାଦିକେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଭୱେ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅନାଗତୋ ଅତୀତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନୋତି ଏୱଂ ତିୟଦ୍ଧସଙ୍ଗହିତେ ସବ୍ବସ୍ମିଂ ଭୱେ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ।

ଅୟଂହମସ୍ମୀତିଅନାନୁପସ୍ସୀତି ୟୋ ଏୱଂ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ, ସୋ ରୂପୱେଦନାଦୀସୁ ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ଅହମସ୍ମୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିମାନମଞ୍ଞନାୱସେନ ଏୱଂ ନାନୁପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ତଥା ଦସ୍ସନେ କାରଣଂ ନତ୍ଥୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଥ ୱା ଅୟଂହମସ୍ମୀତି ଅନାନୁପସ୍ସୀତି ଇଦଂ ୟଥାୱୁତ୍ତାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଧିଗମୁପାୟଦୀପନଂ । ତିୟଦ୍ଧସଙ୍ଗହିତେ ତେଭୂମକେ ସଙ୍ଖାରେ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋହମସ୍ମି, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ପୱତ୍ତନସଭାୱାୟ ମଞ୍ଞନାୟ ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ‘‘ନେତଂ ମମ, ନେସୋହମସ୍ମି, ନ ମେ ସୋ ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନା ୟା ପୁବ୍ବଭାଗୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନୀ ୱିପସ୍ସନା, ସା ୱିମୁତ୍ତିୟା ପଦଟ୍ଠାନଂ । ଏୱଂ ୱିମୁତ୍ତୋ ଉଦତାରି ଓଘଂ, ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ ଅପୁନବ୍ଭୱାୟାତି ଏୱଂ ଦସହି ସଂୟୋଜନେହି ସବ୍ବାକୁସଲେହି ଚ ସବ୍ବଥା ୱିମୁତ୍ତୋ ଅରହା ଅରିୟମଗ୍ଗାଧିଗମନତୋ ପୁବ୍ବେ ସୁପିନନ୍ତେପି ଅତିଣ୍ଣପୁବ୍ବଂ କାମୋଘୋ ଭୱୋଘୋ ଦିଟ୍ଠୋଘୋ ଅୱିଜ୍ଜୋଘୋତି ଇମଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଓଘଂ, ସଂସାରମହୋଘମେୱ ୱା ଅପୁନବ୍ଭୱାୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ଉଦତାରି ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ, ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ପାରେ ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ଦୁତିୟେ ସେଖଂ ମଞ୍ଞମାନୋତି ‘‘ସେଖୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ସିକ୍ଖତୀତି ସେଖୋ । କିଂ ସିକ୍ଖତି ? ଅଧିସୀଲଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ଅଧିପଞ୍ଞଞ୍ଚ । ଅଥ ୱା ସିକ୍ଖନଂ ସିକ୍ଖା, ସା ଏତସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି ସେଖୋ । ସୋ ହି ଅପରିୟୋସିତସିକ୍ଖତ୍ତା ତଦଧିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚ ଏକନ୍ତେନ ସିକ୍ଖନସୀଲୋ, ନ ପରିନିଟ୍ଠିତସିକ୍ଖୋ ଅସେଖୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୁସ୍ସୁକ୍କୋ, ନାପି ୱିସ୍ସଟ୍ଠସିକ୍ଖୋ ପଚୁରଜନୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ଅନଧିମୁତ୍ତୋ । ଅଥ ୱା ଅରିୟାୟ ଜାତିୟା ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ଜାତୋ, ତତ୍ଥ ୱା ଭୱୋତି ସେଖୋ । ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟାତି ପମାଣତୋ ଉତ୍ତରି, ପମାଣଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଧିକତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟସ୍ମା ହି ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ପଠମୋୱାଦେନ ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ଆସୱକ୍ଖୟପ୍ପତ୍ତୋ । ଧମ୍ମସେନାପତି ପନ ତସ୍ସ ତଂ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଅନାୱଜ୍ଜନେନ ଅଜାନିତ୍ୱା ‘‘ସେଖୋୟେୱା’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତୋ ବହୁଂ ଦଦମାନୋ ଉଳାରପୁରିସୋ ୱିୟ ଭିୟ୍ୟୋ ଭିୟ୍ୟୋ ଅନେକପରିୟାୟେନ ଆସୱକ୍ଖୟାୟ ଧମ୍ମଂ କଥେତିୟେୱ । ଆୟସ୍ମାପି ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋ ‘‘କତକିଚ୍ଚୋ ଦାନାହଂ, କିଂ ଇମିନା ଓୱାଦେନା’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସଦ୍ଧମ୍ମଗାରୱେନ ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୁଣାତିୟେୱ । ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱା ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ୟଥା ଧମ୍ମସେନାପତି ତସ୍ସ କିଲେସକ୍ଖୟଂ ଜାନାତି, ତଥା କତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଗାଥାୟଂ ପନ ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛି ୱଟ୍ଟନ୍ତି ଅନୱସେସତୋ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦି, ଛିନ୍ନେ ଚ କିଲେସୱଟ୍ଟେ କମ୍ମୱଟ୍ଟମ୍ପି ଛିନ୍ନମେୱ । ବ୍ୟଗା ନିରାସନ୍ତି ଆସା ୱୁଚ୍ଚତି ତଣ୍ହା, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଆସାତି ନିରାସଂ, ନିବ୍ବାନଂ । ତଂ ନିରାସଂ ୱିସେସେନ ଅଗା ଅଧିଗତୋତି ବ୍ୟଗା, ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗତତ୍ତା ପୁନ ଅଧିଗମକାରଣେନ ୱିନା ଅଧିଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସ୍ମା ତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଭୂତା, ତାୟ ପହୀନାୟ ଅପ୍ପହୀନୋ ନାମ କିଲେସୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମାସ୍ସ ତଣ୍ହାପହାନଂ ସୱିସେସଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସୁକ୍ଖା ସରିତା ନ ସନ୍ଦତୀ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଚତୁତ୍ଥସୂରିୟପାତୁଭାୱେନ ୱିୟ ମହାନଦିୟୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣୁପ୍ପାଦେନ ଅନୱସେସତୋ ୱିସୁକ୍ଖା ୱିସୋସିତା ତଣ୍ହାସରିତା ନଦୀ ନ ସନ୍ଦତି, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ପୱତ୍ତତି । ତଣ୍ହା ହି ‘‘ସରିତା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଥାହ – ‘‘ସରିତାନି ସିନେହିତାନି ଚ, ସୋମନସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତି ଜନ୍ତୁନୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୪୧), ‘‘ସରିତା ୱିସତ୍ତିକା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୬୫; ମହାନି॰ ୩) ଚ । ଛିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟଂ ନ ୱତ୍ତତୀତି ଏୱଂ କିଲେସୱଟ୍ଟସମୁଚ୍ଛେଦେନ ଛିନ୍ନଂ ୱଟ୍ଟଂ ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଅୱିପାକଧମ୍ମତଞ୍ଚ ଆପାଦନେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ନ ୱତ୍ତତି ନ ପୱତ୍ତତି । ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୟଦେତଂ ସବ୍ବସୋ କିଲେସୱଟ୍ଟାଭାୱତୋ କମ୍ମୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତନଂ, ସୋ ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ଏକଂସେନେୱ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଏୱ ସକଲସ୍ସାପି ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ପରିୱଟୁମଭାୱୋତି ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ପଠମସତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ତତିୟେ କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । ଅତିୱେଲନ୍ତି ୱେଲଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା । ସତ୍ତାତି ଅୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲତାୟ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ଆଦୀନୱଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ଅସ୍ସାଦମେୱ ସରିତ୍ୱା ସଜ୍ଜନୱସେନ ସତ୍ତା, ଆସତ୍ତା ଲଗ୍ଗାତି ଅତ୍ଥୋ । ରତ୍ତାତି ୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ରଙ୍ଗଜାତେନ ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିପରିଣାମକରଣେନ ଛନ୍ଦରାଗେନ ରତ୍ତା ସାରତ୍ତା । ଗିଦ୍ଧାତି ଅଭିକଙ୍ଖନସଭାୱେନ ଅଭିଜ୍ଝନେନ ଗିଦ୍ଧା ଗେଧଂ ଆପନ୍ନା । ଗଧିତାତି ରାଗମୁଚ୍ଛିତା ୱିୟ ଦୁମ୍ମୋଚନୀୟଭାୱେନ ତତ୍ଥ ପଟିବଦ୍ଧା । ମୁଚ୍ଛିତାତି କିଲେସୱସେନ ୱିସଞ୍ଞୀଭୂତା ୱିୟ ଅନଞ୍ଞକିଚ୍ଚା ମୁଚ୍ଛଂ ମୋହଂ ଆପନ୍ନା । ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନାତି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତା । ସମ୍ମତ୍ତକଜାତାତି କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତା ଅପ୍ପସୁଖୱେଦନାୟ ସମ୍ମତ୍ତକା ସୁଟ୍ଠୁ ମତ୍ତକା ଜାତା । ‘‘ସମ୍ମୋଦକଜାତା’’ତିପି ପାଠୋ, ଜାତସମ୍ମୋଦନା ଉପ୍ପନ୍ନପହଂସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବେହିପି ପଦେହି ତେସଂ ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନତଂୟେୱ ୱଦତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପଠମଂ ‘‘କାମେସୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନପି ‘‘କାମେସୂ’’ତି ୱଚନଂ ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ତଦଧିମୁତ୍ତିଦୀପନତ୍ଥଂ । ତେନ ସବ୍ବିରିୟାପଥେସୁ କାମଗୁଣସମଙ୍ଗିନୋ ହୁତ୍ୱା ତଦା ୱିହରିଂସୂତି ଦସ୍ସେତି ।

ତସ୍ମିଞ୍ହି ସମୟେ ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକେ ସବ୍ବେ ସାୱତ୍ଥିୱାସିନୋ ଉସ୍ସୱଂ ଘୋସେତ୍ୱା ୟଥାୱିଭୱଂ ଆପାନଭୂମିଂ ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ପିୱନ୍ତା ଆୱି ଚେୱ ରହୋ ଚ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ପରିଚାରେନ୍ତା କାମେସୁ ପାତବ୍ୟତଂ ଆପଜ୍ଜିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗେହେ ଆରାମୁୟ୍ୟାନାଦୀସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେ ଉସ୍ସୱଂ ଘୋସେତ୍ୱା କାମନିନ୍ନେ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ଧମ୍ମଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂ…ପେ॰… କାମେସୁ ୱିହରନ୍ତୀ’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆପାନଭୂମିରମଣୀୟେସୁ ମହାପରିଳାହେସୁ ଅନେକାନତ୍ଥାନୁବନ୍ଧେସୁ ଘୋରାସୟ୍ହକଟୁକଫଲେସୁ କାମେସୁ ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସିତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା କାମାନଞ୍ଚେୱ କିଲେସାନଞ୍ଚ ଆଦୀନୱୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ କାମେସୁ ସତ୍ତାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ରତ୍ତା ମତ୍ତା ସତ୍ତା ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ଲଗ୍ଗିତା ସଂୟୁତ୍ତା । କାମସଙ୍ଗସତ୍ତାତି ତାୟେୱ କାମସତ୍ତିୟା ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ରାଗସଙ୍ଗେନ ଚେୱ ଦିଟ୍ଠିମାନଦୋସଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଗେହି ଚ ସତ୍ତା ଆସତ୍ତା । ସଂୟୋଜନେ ୱଜ୍ଜମପସ୍ସମାନାତି କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟେନ, ଭୱାଦିକେ ୱା ଭୱନ୍ତରାଦୀହି, ସତ୍ତେ ୱା ଦୁକ୍ଖେହି ସଂୟୋଜନତୋ ବନ୍ଧନତୋ ସଂୟୋଜନନାମକେ କାମରାଗାଦିକିଲେସଜାତେ ସଂୟୋଜନୀୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିତାୟ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖମୂଲଭାୱାଦିକଂ ୱଜ୍ଜଂ ଦୋସଂ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା । ନ ହି ଜାତୁ ସଂୟୋଜନସଙ୍ଗସତ୍ତା, ଓଘଂ ତରେୟ୍ୟୁଂ ୱିପୁଲଂ ମହନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ଆଦୀନୱଦସ୍ସନାଭାୱେନ ସଂୟୋଜନସଭାୱେସୁ ସଙ୍ଗେସୁ, ସଂୟୋଜନସଙ୍ଖାତେହି ୱା ସଙ୍ଗେହି ତେସଂ ୱିସୟେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ ସତ୍ତା ୱିପୁଲୱିସୟତାୟ ଅନାଦିକାଲତାୟ ଚ ୱିପୁଲଂ ୱିତ୍ଥିଣ୍ଣଂ ମହନ୍ତଞ୍ଚ କାମାଦିଓଘଂ, ସଂସାରୋଘମେୱ ୱା ନ କଦାଚି ତରେୟ୍ୟୁଂ, ଏକଂସେନେୱ ତସ୍ସ ଓଘସ୍ସ ପାରଂ ନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଦୁତିୟସତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅନ୍ଧୀକତାତି କାମା ନାମ ଅନନ୍ଧମ୍ପି ଅନ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି ।

ୟଥାହ –

‘‘ଲୁଦ୍ଧୋ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଲୁଦ୍ଧୋ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସତି ।

ଅନ୍ଧତମଂ ତଦା ହୋତି, ୟଂ ଲୋଭୋ ସହତେ ନର’’ନ୍ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୮୮; ମହାନି॰ ୫; ଚୂଳନି॰ ଖଗ୍ଗୱିସାଣସୁତ୍ତନିଦ୍ଦେସ ୧୨୮) –

ତସ୍ମା କାମେନ ଅନନ୍ଧାପି ଅନ୍ଧା କତାତି ଅନ୍ଧୀକତା । ସେସଂ ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ତତ୍ଥ ହି ମନୁସ୍ସାନଂ ପୱତ୍ତି ଭିକ୍ଖୂହି ଦିସ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚିତା, ଇଧ ଭଗୱତା ସାମଂୟେୱ ଦିଟ୍ଠାତି ଅୟମେୱ ୱିସେସୋ । ସତ୍ଥା ସାୱତ୍ଥିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଅଚିରୱତିୟଂ ନଦିୟଂ ମଚ୍ଛବନ୍ଧେହି ଓଡ୍ଡିତଂ କୁମିନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିକ୍ଖନ୍ତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ବହୂ ମଚ୍ଛେ ପସ୍ସି, ତତୋ ଅପରଭାଗେ ଏକଂ ଖୀରପକଂ ୱଚ୍ଛଂ ଗୋରୱଂ କତ୍ୱା ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ଥଞ୍ଞପିପାସାୟ ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ମାତୁ ଅନ୍ତରସତ୍ଥିୟଂ ମୁଖଂ ଉପନେନ୍ତଂ ପସ୍ସି । ଅଥ ଭଗୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ପଚ୍ଛିମଂ ୱତ୍ଥୁଦ୍ୱୟଂ ପୁରିମସ୍ସ ଉପମାନଭାୱେନ ଗହେତ୍ୱା ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ କାମନ୍ଧାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେନ ଅନ୍ଧା ୱିଚକ୍ଖୁକା କତା । ଜାଲସଞ୍ଛନ୍ନାତି ସକତ୍ତଭାୱପରତ୍ତଭାୱେସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକବାହିରାୟତନେସୁ, ତନ୍ନିସ୍ସିତେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ଅତୀତାଦିୱସେନ ଅନେକଭେଦଭିନ୍ନେସୁ ହେଟ୍ଠୁପରିୟୱସେନ ଅପରାପରଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତୋଗଧାନଂ ଅନତ୍ଥାୱହତୋ ଚ ଜାଲଭୂତାୟ ତଣ୍ହାୟ ସୁଖୁମଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ଜାଲେନ ପରିୱୁତୋ ୱିୟ ଉଦକରହଦୋ ସଞ୍ଛନ୍ନା ପଲିଗୁଣ୍ଠିତା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା । ତଣ୍ହାଛଦନଛାଦିତାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତେନ ଛଦନେନ ସେୱାଲପଣକେନ ୱିୟ ଉଦକଂ ଛାଦିତା, ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା ପିହିତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦଦ୍ୱୟେନାପି କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣନିୱାରିତକୁସଲଚିତ୍ତାଚାରତଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପମତ୍ତବନ୍ଧୁନା ବଦ୍ଧାତି କିଲେସମାରେନ ଦେୱପୁତ୍ତମାରେନ ଚ ବଦ୍ଧା । ୟଦଗ୍ଗେନ ହି କିଲେସମାରେନ ବଦ୍ଧା, ତଦଗ୍ଗେନ ଦେୱପୁତ୍ତମାରେନପି ବଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଚରୋ ପାସୋ, ୟ୍ୱାୟଂ ଚରତି ମାନସୋ ।

ତେନ ତଂ ବାଧୟିସ୍ସାମି, ନ ମେ ସମଣ ମୋକ୍ଖସୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୧; ମହାୱ॰ ୩୩) ।

ନମୁଚି କଣ୍ହୋ ପମତ୍ତବନ୍ଧୂତି ତୀଣି ମାରସ୍ସ ନାମାନି । ଦେୱପୁତ୍ତମାରୋପି ହି କିଲେସମାରୋ ୱିୟ ଅନତ୍ଥେନ ପମତ୍ତେ ସତ୍ତେ ବନ୍ଧତୀତି ପମତ୍ତବନ୍ଧୁ । ‘‘ପମତ୍ତା ବନ୍ଧନେ ବଦ୍ଧା’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବନ୍ଧନେତି କାମଗୁଣବନ୍ଧନେତି ଅତ୍ଥୋ । ବଦ୍ଧାତି ନିୟମିତା । ୟଥା କିଂ ? ମଚ୍ଛାୱ କୁମିନାମୁଖେ ୟଥା ନାମ ମଚ୍ଛବନ୍ଧକେନ ଓଡ୍ଡିତସ୍ସ କୁମିନସ୍ସ ମୁଖେ ପୱିଟ୍ଠା ମଚ୍ଛା ତେନ ବଦ୍ଧା ହୁତ୍ୱା ମରଣମନ୍ୱେନ୍ତି ପାପୁଣନ୍ତି, ଏୱମେୱ ମାରେନ ଓଡ୍ଡିତେନ କାମଗୁଣବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧା ଇମେ ସତ୍ତା ଜରାମରଣମନ୍ୱେନ୍ତି । ୱଚ୍ଛୋ ଖୀରପକୋୱ ମାତରଂ ୟଥା ଖୀରପାୟୀ ତରୁଣୱଚ୍ଛୋ ଅତ୍ତନୋ ମାତରଂ ଅନ୍ୱେତି ଅନୁଗଚ୍ଛତି, ନ ଅଞ୍ଞଂ ଏୱଂ ମାରବନ୍ଧନବଦ୍ଧା ସତ୍ତା ସଂସାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତା ମରଣମେୱ ଅନ୍ୱେନ୍ତି ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ଅଜରଂ ଅମରଣଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଅପରଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ପଞ୍ଚମେ ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋତି ଆୟସ୍ମା ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋ ଏକଦିୱସଂ ସମ୍ବହୁଲେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଗାମନ୍ତରେନ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚୋ ପତ୍ତଂ ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଂସେ ଲଗ୍ଗେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ସଙ୍ଘରିତ୍ୱା ତମ୍ପି ୱାମଂସେ ଠପେତ୍ୱା ପାସାଦିକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ପଟିକ୍କନ୍ତେନ ଆଲୋକିତେନ ୱିଲୋକିତେନ ସମିଞ୍ଜିତେନ ପସାରିତେନ ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୁ ଇରିୟାପଥସମ୍ପନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋ ସତିପଞ୍ଞାୱେପୁଲ୍ଲଂ ପକାସେନ୍ତୋ ୱିୟ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞଂ ସୂପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ସମାହିତେନ ଚିତ୍ତେନ ପଦେ ପଦଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛତି ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ଅସଂମିସ୍ସୋ । କସ୍ମା ? ଅସଂସଟ୍ଠୱିହାରିତାୟ । ଅପିଚ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ରୂପଂ ପରିଭୂତଂ ପରିଭୱଟ୍ଠାନୀୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଓହୀଳେନ୍ତି । ଥେରୋ ତଂ ଜାନିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଗଚ୍ଛତି ‘‘ମା ଇମେ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅପୁଞ୍ଞଂ ପସୱିଂସୂ’’ତି । ଏୱଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ଥେରୋ ଚ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣନ୍ତି ୱିରୂପଂ । ତେନସ୍ସ ୱଣ୍ଣସମ୍ପତ୍ତିୟା ସଣ୍ଠାନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଦୁଦ୍ଦସିକନ୍ତି ଅପାସାଦିକଦସ୍ସନଂ । ତେନସ୍ସ ଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପତ୍ତିୟା ଆକାରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଓକୋଟିମକନ୍ତି ରସ୍ସଂ । ଇମିନା ଆରୋହସମ୍ପତ୍ତିୟା ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ୟେଭୁୟ୍ୟେନଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିଭୂତରୂପନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂହି ଓହୀଳିତରୂପଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନା ଏକଚ୍ଚେ ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାଦୟୋ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଗୁଣଂ ଅଜାନନ୍ତା ହତ୍ଥକଣ୍ଣଚୂଳିକାଦୀସୁ ଗଣ୍ହନ୍ତା ପରାମସନ୍ତା କୀଳନ୍ତା ପରିଭୱନ୍ତି, ନ ଅରିୟା, କଲ୍ୟାଣପୁଥୁଜ୍ଜନା ୱା ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି କସ୍ମା ଆମନ୍ତେସି ? ଥେରସ୍ସ ଗୁଣଂ ପକାସେତୁଂ । ଏୱଂ କିର ଭଗୱତୋ ଅହୋସି ‘‘ଇମେ ଭିକ୍ଖୂ ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ମହାନୁଭାୱତଂ ନ ଜାନନ୍ତି, ତେନ ତଂ ପରିଭୱନ୍ତି, ତଂ ନେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ଭୱିସ୍ସତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇମସ୍ସ ଗୁଣେ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପକାସେତ୍ୱା ପରିଭୱତୋ ନଂ ମୋଚେସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ପସ୍ସଥ ନୋତି ପସ୍ସଥ ନୁ । ନ ଚ ସା ସମାପତ୍ତି ସୁଲଭରୂପା, ୟା ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମାପନ୍ନପୁବ୍ବାତି ରୂପସମାପତ୍ତି ଅରୂପସମାପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମୱିହାରସମାପତ୍ତି ନିରୋଧସମାପତ୍ତି ଫଲସମାପତ୍ତୀତି ଏୱଂ ପଭେଦା ସାୱକସାଧାରଣା ୟା କାଚି ସମାପତ୍ତିୟୋ ନାମ, ତାସୁ ଏକାପି ସମାପତ୍ତି ନ ସୁଲଭରୂପା, ଦୁଲ୍ଲଭା, ନତ୍ଥିୟେୱ ସା ତେନ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟେନ ଭିକ୍ଖୁନା ଅସମାପନ୍ନପୁବ୍ବା । ଏତେନସ୍ସ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ’’ତି, ତତ୍ଥ ମହିଦ୍ଧିକତଂ ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାନୁଭାୱତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟସ୍ସ ଚତ୍ଥାୟା’’ତିଆଦିମାହ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱା ‘‘ଏସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ’’ତିଆଦିନା, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ୟୋ ୱା ସୋ ୱା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ଦୁଦ୍ଦସିକୋ ଓକୋଟିମକୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଚ ଏତ୍ତକେନ ନ ଓଞ୍ଞାତବ୍ବୋ, ଅଥ ଖୋ ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ୟଂକିଞ୍ଚି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ତେନ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ତଂ ପାସାଣଚ୍ଛତ୍ତଂ ୱିୟ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଓଲୋକେଥ, ତଂ ୱୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟସ୍ସ ମହିଦ୍ଧିକତାମହାନୁଭାୱତାଦିଭେଦଂ ଗୁଣରାସିଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ନେଲଙ୍ଗୋତି ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ନାସ୍ସ ଏଲନ୍ତି ନେଲଂ। କିଂ ପନ ତଂ ? ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ନିଦ୍ଦୋସଟ୍ଠେନ ଇଧ ‘‘ନେଲ’’ନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତଂ ନେଲଂ ପଧାନଭୂତଂ ଅଙ୍ଗଂ ଏତସ୍ସାତି ନେଲଙ୍ଗୋ । ସୋ ୟଂ ‘‘ରଥୋ’’ତି ୱକ୍ଖତି, ତେନ ସମ୍ବନ୍ଧୋ, ତସ୍ମା ସୁପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଙ୍ଗୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅରହତ୍ତଫଲସୀଲଞ୍ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ସେତୋ ପଚ୍ଛାଦୋ ଏତସ୍ସାତି ସେତପଚ୍ଛାଦୋ । ପଚ୍ଛାଦୋତି ରଥସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ଥରିତବ୍ବକମ୍ବଲାଦି । ସୋ ପନ ସୁପରିସୁଦ୍ଧଧୱଲଭାୱେନ ସେତୋ ୱା ହୋତି ରତ୍ତନୀଲାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରୋ । ଇଧ ପନ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ତା ସୁପରିସୁଦ୍ଧଭାୱଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା ଅଞ୍ଞତ୍ରାପି ‘‘ରଥୋ ସୀଲପରିକ୍ଖାରୋ’’ତି । ଏକୋ ସତିସଙ୍ଖାତୋ ଅରୋ ଏତସ୍ସାତି ଏକାରୋ । ୱତ୍ତତୀତି ପୱତ୍ତତି । ରଥୋତି ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ।

ଅନୀଘନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ, ଖୋଭୱିରହିତଂ ୟାନଂ ୱିୟ କିଲେସପରିଖୋଭୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟନ୍ତନ୍ତି ସମ୍ବହୁଲାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ । ଛିନ୍ନସୋତନ୍ତି ପଚ୍ଛିନ୍ନସୋତଂ । ପକତିରଥସ୍ସ ହି ସୁଖପୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ଅକ୍ଖସୀସେସୁ ନାଭିୟଞ୍ଚ ଉପଲିତ୍ତାନଂ ସପ୍ପିତେଲାଦୀନଂ ସୋତୋ ସୱନଂ ସନ୍ଦନଂ ହୋତି, ତେନ ସୋ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସୋତୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ଛତ୍ତିଂସତିୟା ସୋତାନଂ ଅନୱସେସତୋ ପହୀନତ୍ତା ଛିନ୍ନସୋତୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ଛିନ୍ନସୋତଂ । ନତ୍ଥି ଏତସ୍ସ ବନ୍ଧନନ୍ତି ଅବନ୍ଧନୋ। ରଥୂପତ୍ଥରସ୍ସ ହି ଅକ୍ଖେନ ସଦ୍ଧିଂ ନିଚ୍ଚଲଭାୱକରଣତ୍ଥଂ ବହୂନି ବନ୍ଧନାନି ହୋନ୍ତି, ତେନ ସୋ ସବନ୍ଧନୋ । ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବସଂୟୋଜନବନ୍ଧନାନଂ ଅନୱସେସତୋ ପରିକ୍ଖୀଣତ୍ତା ଅବନ୍ଧନୋ, ତଂ ଅବନ୍ଧନଂ । ପସ୍ସାତି ଭଗୱା ଥେରସ୍ସ ଗୁଣେହି ସୋମନସ୍ସପ୍ପତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ୱଦତି ।

ଇତି ସତ୍ଥା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଲକୁଣ୍ଡକଭଦ୍ଦିୟଂ ଅରହତ୍ତଫଲସୀସେନ ସୁଚକ୍କଂ, ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସୁଉତ୍ତରଚ୍ଛଦଂ, ସୂପଟ୍ଠିତାୟ ସତିୟା ସ୍ୱାରଂ, କିଲେସପରିଖୋଭାଭାୱେନ ଅପରିଖୋଭଂ, ତଣ୍ହୂପଲେପାଭାୱେନ ଅନୁପଲେପଂ, ସଂୟୋଜନାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅବନ୍ଧନଂ ସୁପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସୁୟୁତ୍ତଂ ଆଜଞ୍ଞରଥଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋତି ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଗୋତ୍ତତୋ ଆଗତନାମଂ । ସାୱକେସୁ ପନ ସବ୍ବପଠମଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝୀତି ଭଗୱତା ‘‘ଅଞ୍ଞାସି ୱତ, ଭୋ, କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୭; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୮୧) ୱୁତ୍ତଉଦାନୱସେନ ଥେରୋ ସାସନେ ‘‘ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ’’ତ୍ୱେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ତଣ୍ହା ସଙ୍ଖୀୟତି ପହୀୟତି ଏତ୍ଥାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୋ, ନିବ୍ବାନଂ । ତସ୍ମିଂ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟେ ୱିମୁତ୍ତି । ତଣ୍ହା ୱା ସଙ୍ଖୀୟତି ପହୀୟତି ଏତେନାତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ଫଲଭୂତା, ପରିୟୋସାନଭୂତା ୱା ୱିମୁତ୍ତୀତି ତଣ୍ହାସଙ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତି, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତି । ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ବହୁଲଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଇଧାପି ଏୱମକାସି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ଅଗ୍ଗଫଲପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ମୂଲଂ ଛମା ନତ୍ଥୀତି ୟସ୍ସ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱରୁକ୍ଖମୂଲଭୂତା ଅୱିଜ୍ଜା, ତସ୍ସାୱ ପତିଟ୍ଠା ହେତୁଭୂତା ଆସୱନୀୱରଣଅୟୋନିସୋମନସିକାରସଙ୍ଖାତା ଛମା ପଥୱୀ ଚ ନତ୍ଥି ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗେନ ସମୁଗ୍ଘାତିତତ୍ତା । ପଣ୍ଣା ନତ୍ଥି କୁତୋ ଲତାତି ନତ୍ଥି ଲତା କୁତୋ ପଣ୍ଣାତି ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ । ମାନାତିମାନାଦିପଭେଦା ସାଖାପସାଖାଦିସଙ୍ଖାତା ଲତାପି ନତ୍ଥି, କୁତୋ ଏୱ ମଦପ୍ପମାଦମାୟାସାଠେୟ୍ୟାଦିପଣ୍ଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ପଣ୍ଣା ନତ୍ଥି କୁତୋ ଲତାତି ରୁକ୍ଖଙ୍କୁରସ୍ସ ୱଡ୍ଢମାନସ୍ସ ପଠମଂ ପଣ୍ଣାନି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ପଚ୍ଛା ସାଖାପସାଖାସଙ୍ଖାତା ଲତାତି କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅସତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନାରହସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱରୁକ୍ଖସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ୟଂ ଅୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତଂ ମୂଲଂ, ତସ୍ସ ପତିଟ୍ଠାନଭୂତଂ ଆସୱାଦି ଚ ନତ୍ଥି । ମୂଲଗ୍ଗହଣେନେୱ ଚେତ୍ଥ ମୂଲକାରଣତ୍ତା ବୀଜଟ୍ଠାନିୟଂ କମ୍ମଂ ତଦଭାୱୋପି ଗହିତୋୟେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅସତି ଚ କମ୍ମବୀଜେ ତଂନିମିତ୍ତୋ ୱିଞ୍ଞାଣଙ୍କୁରୋ, ୱିଞ୍ଞାଣଙ୍କୁରନିମିତ୍ତା ଚ ନାମରୂପସଳାୟତନପତ୍ତସାଖାଦୟୋ ନ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସନ୍ତିୟେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟସ୍ସ ମୂଲଂ ଛମା ନତ୍ଥି, ପଣ୍ଣା ନତ୍ଥି କୁତୋ ଲତା’’ତି ।

ତଂ ଧୀରଂ ବନ୍ଧନା ମୁତ୍ତନ୍ତି ତଂ ଚତୁବ୍ବିଧସମ୍ମପ୍ପଧାନୱୀରିୟୟୋଗେନ ୱିଜିତମାରତ୍ତା ଧୀରଂ, ତତୋ ଏୱ ସବ୍ବକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରବନ୍ଧନତୋ ମୁତ୍ତଂ । କୋ ତଂ ନିନ୍ଦିତୁମରହତୀତି ଏତ୍ଥ ନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବକିଲେସୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ ସୀଲାଦିଅନୁତ୍ତରଗୁଣସମନ୍ନାଗତଂ କୋ ନାମ ୱିଞ୍ଞୁଜାତିକୋ ନିନ୍ଦିତୁଂ ଗରହିତୁଂ ଅରହତି ନିନ୍ଦାନିମିତ୍ତସ୍ସେୱ ଅଭାୱତୋ । ଦେୱାପି ନଂ ପସଂସନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଦେୱା ସକ୍କାଦୟୋ ଗୁଣୱିସେସୱିଦୂ, ଅପିସଦ୍ଦେନ ମନୁସ୍ସାପି ଖତ୍ତିୟପଣ୍ଡିତାଦୟୋ ପସଂସନ୍ତି । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ବ୍ରହ୍ମୁନାପି ପସଂସିତୋ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନାପି ଅଞ୍ଞେହିପି ବ୍ରହ୍ମନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବାଦୀହିପି ପସଂସିତୋ ଥୋମିତୋୟେୱାତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ପପଞ୍ଚଖୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାପହାନନ୍ତି ପପଞ୍ଚେନ୍ତି ୟତ୍ଥ ସୟଂ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତଂ ସନ୍ତାନଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତି ଚିରଂ ଠପେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା, କିଲେସା । ୱିସେସତୋ ରାଗଦୋସମୋହତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନା । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ରାଗୋ ପପଞ୍ଚୋ, ଦୋସୋ ପପଞ୍ଚୋ, ମୋହୋ ପପଞ୍ଚୋ, ତଣ୍ହା ପପଞ୍ଚୋ, ଦିଟ୍ଠି ପପଞ୍ଚୋ, ମାନୋ ପପଞ୍ଚୋ’’ତି । –

ଅପିଚ ସଂକିଲେସଟ୍ଠୋ ପପଞ୍ଚଟ୍ଠୋ, କଚୱରଟ୍ଠୋ ପପଞ୍ଚଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ରାଗପପଞ୍ଚସ୍ସ ସୁଭସଞ୍ଞା ନିମିତ୍ତଂ, ଦୋସପପଞ୍ଚସ୍ସ ଆଘାତୱତ୍ଥୁ, ମୋହପପଞ୍ଚସ୍ସ ଆସୱା, ତଣ୍ହାପପଞ୍ଚସ୍ସ ୱେଦନା, ଦିଟ୍ଠିପପଞ୍ଚସ୍ସ ସଞ୍ଞା, ମାନପପଞ୍ଚସ୍ସ ୱିତକ୍କୋ ନିମିତ୍ତଂ । ତେହି ପପଞ୍ଚେହି ସହଗତା ସଞ୍ଞା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞା । ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାନଂ ସଙ୍ଖା ଭାଗା କୋଟ୍ଠାସା ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖା । ଅତ୍ଥତୋ ସଦ୍ଧିଂ ନିମିତ୍ତେହି ତଂତଂପପଞ୍ଚସ୍ସ ପକ୍ଖିୟୋ କିଲେସଗଣୋ । ସଞ୍ଞାଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ତସ୍ସ ନେସଂ ସାଧାରଣହେତୁଭାୱେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସଞ୍ଞାନିଦାନା ହି ପପଞ୍ଚସଙ୍ଖା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୮୦) । ତେସଂ ପହାନଂ, ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ରାଗାଦିକିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତଦା ହି ଭଗୱା ଅତୀତାସୁ ଅନେକକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖାସୁ ଅତ୍ତନୋ ଜାତୀସୁ ଅନତ୍ଥସ୍ସ ନିମିତ୍ତଭୂତେ କିଲେସେ ଇମସ୍ମିଂ ଚରିମଭୱେ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସୱାସନେ ପହୀନେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ସତ୍ତସନ୍ତାନଞ୍ଚ କିଲେସଚରିତଂ ରାଗାଦିକିଲେସସଂକିଲିଟ୍ଠଂ କଞ୍ଜିୟପୁଣ୍ଣଲାବୁଂ ୱିୟ ତକ୍କଭରିତଚାଟିଂ ୱିୟ ୱସାପୀତପିଲୋତିକଂ ୱିୟ ଚ ଦୁବ୍ବିନିମୋଚିୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱଂ ଗହନଂ ନାମିଦଂ କିଲେସୱଟ୍ଟଂ ଅନାଦିକାଲଭାୱିତଂ ମୟ୍ହଂ ଅନୱସେସଂ ପହୀନଂ, ଅହୋ ସୁପ୍ପହୀନ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିପାମୋଜ୍ଜୋ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ପପଞ୍ଚସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାପହାନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତାୟଂ ୱେଲାୟଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ପପଞ୍ଚା ଠିତି ଚ ନତ୍ଥୀତି ୟସ୍ମା ଭଗୱା ଅତ୍ତାନମେୱ ପରଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିସତି ତସ୍ମା ୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣା ପପଞ୍ଚା, ତେହି କତା ସଂସାରେ ଠିତି ଚ ନତ୍ଥି । ନେତ୍ତିୟଂ ପନ ‘‘ଠିତି ନାମ ଅନୁସୟୋ’’ତି (ନେତ୍ତି॰ ୨୭) ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁସୟୋ ହି ଭୱପୱତ୍ତିୟା ମୂଲନ୍ତି । ସତ୍ତେ ସଂସାରେ ପପଞ୍ଚେନ୍ତୀତି ପପଞ୍ଚା । ‘‘ପପଞ୍ଚଟ୍ଠିତୀ’’ତି ଚ ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ପପଞ୍ଚାନଂ ଠିତି ୱିଜ୍ଜମାନତା ମଗ୍ଗେନ ଅସମୁଚ୍ଛେଦୋ ପପଞ୍ଚଟ୍ଠିତି, ପପଞ୍ଚା ଏୱ ୱା ଅୱସିଟ୍ଠକୁସଲାକୁସଲୱିପାକାନଂ ପୱତ୍ତିୟା ହେତୁଭାୱତୋ ୱଟ୍ଟସ୍ସ ଠିତି ପପଞ୍ଚଟ୍ଠିତି, ସା ୟସ୍ସ ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନତ୍ଥି । ସନ୍ଦାନଂ ପଲିଘଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋତି ୟୋ ବନ୍ଧନଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନସଦିସତ୍ତା ‘‘ସନ୍ଦାନ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ, ନିବ୍ବାନନଗରପୱେସନିସେଧନତୋ ପଲିଘସଦିସତ୍ତା ପଲିଘସଙ୍ଖାତଂ ଅୱିଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱୀତିୱତ୍ତୋ ସୱାସନପହାନେନ ୱିସେସତୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ । ଅପରେ ପନ କୋଧଂ ‘‘ସନ୍ଦାନ’’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ତଂ ନ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୋ ହି ‘‘ପରାଭିସଜ୍ଜନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ।

ତଂ ନିତ୍ତଣ୍ହଂ ମୁନିଂ ଚରନ୍ତନ୍ତି ତଂ ସବ୍ବଥାପି ତଣ୍ହାଭାୱେନ ନିତ୍ତଣ୍ହଂ, ଉଭୟଲୋକମୁନନତୋ ଅତ୍ତହିତପରହିତମୁନନତୋ ଚ ମୁନିଂ, ଏକନ୍ତେନେୱ ସବ୍ବସତ୍ତହିତତ୍ଥଂ ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ନାନାସମାପତ୍ତିଚାରେହି ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣେନ ଞାଣଚାରେନ ଚ ଚରନ୍ତଂ । ନାୱଜାନାତି ସଦେୱକୋପି ଲୋକୋତି ସବ୍ବୋ ସପଞ୍ଞଜାତିକୋ ସତ୍ତଲୋକୋ ସଦେୱକୋପି ସବ୍ରହ୍ମକୋପି ନ କଦାଚିପି ଅୱଜାନାତି ନ ପରିଭୋତି, ଅଥ ଖୋ ଅୟମେୱ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ପୱରୋତି ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ପୂଜାସକ୍କାରନିରତୋ ହୋତୀତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. କଚ୍ଚାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୦୪) ଅଜ୍ଝତ୍ତଜ୍ଝତ୍ତେ ଆଗତୋ । ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ତିକମାତିକା ୨୦), ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୭୩-୩୭୪) ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ । ‘‘ସବ୍ବନିମିତ୍ତାନଂ ଅମନସିକାରା ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୭) ୱିସୟଜ୍ଝତ୍ତେ, ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲସମାପତ୍ତି ହି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଇସ୍ସରିୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ । ‘‘ତେନାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନା ତସ୍ମିଂୟେୱ ପୁରିମସ୍ମିଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତେ ଅଜ୍ଝତ୍ତମେୱ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠପେତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୮୮) ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେ । ଇଧାପି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତେୟେୱ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତଭୂତେ କମ୍ମଟ୍ଠାନାରମ୍ମଣେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପରିମୁଖନ୍ତି ଅଭିମୁଖଂ । ସୂପଟ୍ଠିତାୟାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଟ୍ଠିତାୟ କାୟଗତାୟ ସତିୟା । ସତିସୀସେନ ଚେତ୍ଥ ଝାନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ପଟିଲଦ୍ଧଂ ଉଳାରଂ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା’’ତି ।

ଅୟଞ୍ହି ଥେରୋ ଭଗୱତି ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରନ୍ତେ ଏକଦିୱସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଦିୱାୱିହାରଂ ନିସିନ୍ନୋ ନାନାସମାପତ୍ତୀହି ଦିୱସଭାଗଂ ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ୱିହାରମଜ୍ଝଂ ଓତରିତ୍ୱା ଭଗୱତି ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନେ ‘‘ଅକାଲୋ ତାୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତୁ’’ନ୍ତି ଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଅୱିଦୂରେ, ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିସୀଦି । ସତ୍ଥା ତଂ ତଥାନିସିନ୍ନଂ ଗନ୍ଧକୁଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋୟେୱ ପସ୍ସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଆୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ…ପେ॰… ସୂପଟ୍ଠିତାୟା’’ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରସ୍ସ ସତିପଟ୍ଠାନଭାୱନାୱସେନ ଅଧିଗତଂ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜନଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ସିୟା ସବ୍ବଦା ସତି, ସତତଂ କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତାତି ୟସ୍ସ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଏକଦିୱସଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ସବ୍ବସ୍ମିମ୍ପି କାଲେ ନାମରୂପଭେଦେନ ଦୁୱିଧେପି କାୟେ ଗତା କାୟାରମ୍ମଣା ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିସମ୍ମସନୱସେନ ସତତଂ ନିରନ୍ତରଂ ସାତଚ୍ଚାଭିୟୋଗୱସେନ ସତି ଉପଟ୍ଠିତା ସିୟା ।

ଅୟଂ କିରାୟସ୍ମା ପଠମଂ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନ ଝାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା କାୟାନୁପସ୍ସନାସତିପଟ୍ଠାନମୁଖେନ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ସୋ ଅପରଭାଗେପି ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ତମେୱ ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ତଥେୱ ଚ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ସ୍ୱାୟଂ ୟେନ ୱିଧିନା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ତଂ ୱିଧିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ‘‘ୟସ୍ସ ସିୟା ସବ୍ବଦା ସତି, ସତତଂ କାୟଗତା ଉପଟ୍ଠିତା’’ତି ୱତ୍ୱା ତସ୍ସା ଉପଟ୍ଠାନାକାରଂ ୱିଭାୱେତୁଂ ‘‘ନୋଚସ୍ସ ନୋ ଚ ମେ ସିୟା, ନ ଭୱିସ୍ସତି ନ ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଆହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ ଦ୍ୱିଧା ୱେଦିତବ୍ବୋ ସମ୍ମସନତୋ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ସମ୍ମସନକାଲୱସେନ ଚାତି । ତେସୁ ପୁବ୍ବଭାଗୱସେନ ତାୱ ନୋ ଚସ୍ସ ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ଅତୀତକାଲେ ମମ କିଲେସକମ୍ମଂ ନୋ ଚସ୍ସ ନ ଭୱେୟ୍ୟ ଚେ, ଇମସ୍ମିଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନୋ ଚ ମେ ସିୟା ନ ମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ମେ ଅତୀତେ କମ୍ମକିଲେସା ଅହେସୁଂ, ତସ୍ମା ତଂନିମିତ୍ତୋ ଏତରହି ଅୟଂ ମେ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପୱତ୍ତତି । ନ ଭୱିସ୍ସତି ନ ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ପଟିପକ୍ଖାଧିଗମେନ କିଲେସକମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି ମେ, ଆୟତିଂ ୱିପାକୱଟ୍ଟଂ ନ ଚ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ନ ମେ ପୱତ୍ତିସ୍ସତୀତି । ଏୱଂ କାଲତ୍ତୟେ କମ୍ମକିଲେସହେତୁକଂ ଇଦଂ ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ତଭାୱସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ, ନ ଇସ୍ସରାଦିହେତୁକଂ, ୟଥା ଚ ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟନାମରୂପଦସ୍ସନଂ ପକାସିତଂ ହୋତି ।

ସମ୍ମସନକାଲୱସେନ ପନ ନୋ ଚସ୍ସ ନୋ ଚ ମେ ସିୟାତି ୟସ୍ମା ଇଦଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚଂ, ଅଭିଣ୍ହପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା, ଏୱଂ ୟଦି ଅୟଂ ଅତ୍ତା ନାମ ନାପି ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକୱିନିମୁତ୍ତୋ କୋଚି ନୋ ଚସ୍ସ ନୋ ଚ ସିୟା ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ, ନୋ ଚ ମେ ସିୟା ମମ ସନ୍ତକଂ ନାମ କିଞ୍ଚି ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତନି ଅତ୍ତନିୟେ ଭୱିତବ୍ବଂ ୟଥା ଚିଦଂ ନାମରୂପଂ ଏତରହି ଚ ଅତୀତେ ଚ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଂ ସୁଞ୍ଞଂ, ଏୱଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତି, ଅନାଗତେପି ଖନ୍ଧୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅତ୍ତା ନାମ ନ କୋଚି ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ନ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ତତୋ ଏୱ କିଞ୍ଚି ପଲିବୋଧଟ୍ଠାନିୟଂ ନ ମେ ଭୱିସ୍ସତି ଆୟତିମ୍ପି ଅତ୍ତନିୟଂ ନାମ ନ ମେ କିଞ୍ଚି ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଇମିନା ତୀସୁ କାଲେସୁ ‘‘ଅହ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ‘‘ମମ’’ନ୍ତି ଗହେତବ୍ବସ୍ସ ଚ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ଚତୁକ୍କୋଟିକା ସୁଞ୍ଞତା ପକାସିତା ହୋତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରି ତତ୍ଥ ସୋତି ଏୱଂ ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଅତ୍ତତ୍ତନିୟଂ ସୁଞ୍ଞତଂ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରଗତେ ଅନୁପସ୍ସନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ଉଦୟବ୍ବୟଞାଣାଦିୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେସୁ ଅନୁପୁବ୍ବୱିପସ୍ସନାୱିହାରୱସେନ ଅନୁପୁବ୍ବୱିହାରୀ ସମାନୋ । କାଲେନେୱତରେ ୱିସତ୍ତିକନ୍ତି ସୋ ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନଂ ମତ୍ଥକଂ ପାପେତ୍ୱା ଠିତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପରିପାକଗତକାଲେନ ୱୁଟ୍ଠାନଗାମିନିୟା ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗେନ ଘଟିତକାଲେନ ଅରିୟମଗ୍ଗସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲେନ ସକଲସ୍ସ ଭୱତ୍ତୟସ୍ସ ସଂତନନତୋ ୱିସତ୍ତିକାସଙ୍ଖାତଂ ତଣ୍ହଂ ତରେୟ୍ୟ, ୱିତରିତ୍ୱା ତସ୍ସା ପରତୀରେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ଅଞ୍ଞାପଦେସେନ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାକଚ୍ଚାନସ୍ସ ଅରହତ୍ତୁପ୍ପତ୍ତିଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ଉଦପାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ ମଲ୍ଲେସୂତି ମଲ୍ଲା ନାମ ଜାନପଦିନୋ ରାଜକୁମାରା, ତେସଂ ନିୱାସୋ ଏକୋପି ଜନପଦୋ ରୁଳ୍ହୀୱସେନ ‘‘ମଲ୍ଲା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତେସୁ ମଲ୍ଲେସୁ, ୟଂ ଲୋକେ ‘‘ମଲ୍ଲୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେଚି ପନ ‘‘ମାଲେସୂ’’ତି ପଠନ୍ତି । ଚାରିୟଂ ଚରମାନୋତି ଅତୁରିତଚାରିକାୱସେନ ମହାମଣ୍ଡଲଜନପଦଚାରିକଂ ଚରମାନୋ । ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନାତି ଅପରିଚ୍ଛେଦଗୁଣେନ ମହନ୍ତେନ ସମଣଗଣେନ । ତଦା ହି ଭଗୱତୋ ମହାଭିକ୍ଖୁପରିୱାରୋ ଅହୋସି । ଥୂଣଂ ନାମ ମଲ୍ଲାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତି ପୁରତ୍ଥିମଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ମଜ୍ଝିମଦେସସ୍ସ ଅୱଧିଟ୍ଠାନେ ମଲ୍ଲଦେସେ ଥୂଣନାମକୋ ବ୍ରାହ୍ମଣବହୁଲତାୟ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ । ତଦୱସରୀତି ତଂ ଅୱସରି, ଥୂଣଗାମମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସୋସୁନ୍ତି ସୁଣିଂସୁ, ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଜାନିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୋତି ପଦପୂରଣେ, ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ୱା ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ଅସ୍ସୋସୁଂୟେୱ, ନ ତେସଂ ସୱନନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପଦପୂରଣେନ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତ୍ତମତ୍ତମେୱ । ଥୂଣେୟ୍ୟକାତି ଥୂଣଗାମୱାସିନୋ । ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଂ ଅଣନ୍ତୀତି ବ୍ରାହ୍ମଣା, ମନ୍ତେ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦମେୱ ହି ଜାତିବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ନିବ୍ବଚନଂ, ଅରିୟା ପନ ବାହିତପାପତ୍ତା ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଗହପତିକାତି ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟେ କେଚି ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସନ୍ତା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୱିସେସତୋ ୱେସ୍ସା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଚ ଗହପତିକା ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକା ।

ଇଦାନି ୟମତ୍ଥଂ ତେ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମିତପାପତ୍ତା ‘‘ସମଣୋ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସମିତାସ୍ସ ହୋନ୍ତି ପାପକା ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୪) । ଭଗୱା ଚ ଅନୁତ୍ତରେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ସବ୍ବସୋ ସମିତପାପୋ । ତେନସ୍ସ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତମେତଂ ନାମଂ, ୟଦିଦଂ ସମଣୋତି । ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକାନଂ ଜାତିସମୁଦାଗତଂ ଆଲପନମତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ଭୋୱାଦି ନାମ ସୋ ହୋତି, ସଚେ ହୋତି ସକିଞ୍ଚନୋ’’ତି (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬) । ଗୋତମୋତି ଗୋତ୍ତୱସେନ ଭଗୱତୋ ପରିକିତ୍ତନଂ । ତସ୍ମା ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋ’’ତି ସମଣୋ କିର, ଭୋ, ଗୋତମଗୋତ୍ତୋତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନଂ । କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ ତଂ କୁଲଂ ପହାୟ ନେକ୍ଖମ୍ମାଧିଗମସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଦପାନଂ ତିଣସ୍ସ ଚ ଭୁସସ୍ସ ଚ ୟାୱ ମୁଖତୋ ପୂରେସୁନ୍ତି ପାନୀୟକୂପଂ ତିଣେନ ଚ ଭୁସେନ ଚ ମୁଖପ୍ପମାଣେନ ୱଡ୍ଢେସୁଂ, ତିଣାଦୀନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କୂପଂ ପିଦହିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତସ୍ସ କିର ଗାମସ୍ସ ବହି ଭଗୱତୋ ଆଗମନମଗ୍ଗେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ପରିଭୋଗଭୂତୋ ଏକୋ ଉଦପାନୋ ଅହୋସି । ତଂ ଠପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସବ୍ବାନି କୂପତଳାକାଦୀନି ଉଦକଟ୍ଠାନାନି ତଦା ୱିସୁକ୍ଖାନି ନିରୁଦକାନି ଅହେସୁଂ । ଅଥ ଥୂଣେୟ୍ୟକା ରତନତ୍ତୟେ ଅପ୍ପସନ୍ନା ମଚ୍ଛେରପକତା ଭଗୱତୋ ଆଗମନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସସାୱକୋ ଇମଂ ଗାମଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହତୀହଂ ୱସେୟ୍ୟ, ସବ୍ବଂ ଇମଂ ଜନଂ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନେ ଠପେୟ୍ୟ, ତତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଧମ୍ମୋ ପତିଟ୍ଠଂ ନ ଲଭେୟ୍ୟା’’ତି ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ଅୱାସାୟ ପରିସକ୍କନ୍ତା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଉଦକଂ ନତ୍ଥି, ଅମୁଂ ଉଦପାନଂ ଅପରିଭୋଗଂ କରିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ସସାୱକୋ ଇମଂ ଗାମଂ ନ ପୱିସିସ୍ସତୀ’’ତି ସମ୍ମନ୍ତୟିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଗାମୱାସିନୋ ସତ୍ତାହସ୍ସ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ଚାଟିଆଦୀନି ପୂରେତ୍ୱା ଉଦପାନଂ ତିଣେନ ଚ ଭୁସେନ ଚ ପିଦହିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉଦପାନଂ ତିଣସ୍ସ ଚ ଭୁସସ୍ସ ଚ ୟାୱ ମୁଖତୋ ପୂରେସୁଂ, ‘ମା ତେ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକା ପାନୀୟଂ ଅପଂସୂ’’’ତି ।

ତତ୍ଥ ମୁଣ୍ଡକା ସମଣକାତି ମୁଣ୍ଡେ ‘‘ମୁଣ୍ଡା’’ତି ସମଣେ ‘‘ସମଣା’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟେୟ୍ୟ, ତେ ପନ ଖୁଂସନାଧିପ୍ପାୟେନ ହୀଳେନ୍ତା ଏୱମାହଂସୁ । ମାତି ପଟିସେଧେ, ମା ଅପଂସୁ ମା ପିୱିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମାତି ମଗ୍ଗତୋ ଅପସକ୍କିତ୍ୱା । ଏତମ୍ହାତି ୟୋ ଉଦପାନୋ ତେହି ତଥା କତୋ, ତମେୱ ନିଦ୍ଦିସନ୍ତୋ ଆହ । କିଂ ପନ ଭଗୱା ତେସଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଅନାୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱମାହ – ‘‘ଏତମ୍ହା ଉଦପାନା ପାନୀୟଂ ଆହରା’’ତି, ଉଦାହୁ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ଜାନନ୍ତୋତି ? ଜାନନ୍ତୋ ଏୱ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ତେ ଦମେତ୍ୱା ନିବ୍ବିସେୱନେ କାତୁଂ ଏୱମାହ, ନ ପାନୀୟଂ ପାତୁକାମୋ । ତେନେୱେତ୍ଥ ମହାପରିନିବ୍ବାନସୁତ୍ତେ ୱିୟ ‘‘ପିପାସିତୋସ୍ମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୧) ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ପନ ସତ୍ଥୁ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ଥୂଣେୟ୍ୟକେହି କତଂ ୱିପ୍ପକାରଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଇଦାନି ସୋ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଇଦାନୀତି ଅଧୁନା, ଅମ୍ହାକଂ ଆଗମନୱେଲାୟମେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏସୋ, ଭନ୍ତେ, ଉଦପାନୋତି ପଠନ୍ତି । ଥେରୋ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତତିୟୱାରେ ‘‘ନ ଖୋ ତଥାଗତା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଚ୍ଚନୀକା କାତବ୍ବା, କାରଣଂ ଦିଟ୍ଠଂ ଭୱିସ୍ସତି ଦୀଘଦସ୍ସିନା’’ତି ମହାରାଜଦତ୍ତିୟଂ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦପାନଂ ଅଗମାସି । ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଥେରେ ଉଦପାନେ ଉଦକଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୁତ୍ୱା ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ସନ୍ଦତି, ସବ୍ବଂ ତିଣଂ ଭୁସଞ୍ଚ ଉପ୍ଲୱିତ୍ୱା ସୟମେୱ ଅପଗଚ୍ଛି । ତେନ ଚ ସନ୍ଦମାନେନ ସଲିଲେନ ଉପରୂପରି ୱଡ୍ଢନ୍ତେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ସବ୍ବେୱ ପୋକ୍ଖରଣୀଆଦୟୋ ଜଲାସୟା ୱିସୁକ୍ଖା ପରିପୂରିଂସୁ, ତଥା ପରିଖାକୁସୁବ୍ଭନିନ୍ନାଦୀନି ଚ । ସବ୍ବୋ ଗାମପ୍ପଦେସୋ ମହୋଘେନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟୋ ମହାୱସ୍ସକାଲେ ୱିୟ ଅହୋସି । କୁମୁଦୁପ୍ପଲପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକାଦୀନି ଜଲଜପୁପ୍ଫାନି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱିକସମାନାନି ଉଦକଂ ସଞ୍ଛାଦିଂସୁ । ସରେସୁ ହଂସକୋଞ୍ଚଚକ୍କୱାକକାରଣ୍ଡୱବକାଦୟା ଏ ଉଦକସକୁଣିକା ୱସ୍ସମାନା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଚରିଂସୁ । ଥୂଣେୟ୍ୟକା ତଂ ମହୋଘଂ ତଥା ଉତ୍ତରନ୍ତଂ ସମନ୍ତତୋ ୱୀଚିତରଙ୍ଗସମାକୁଲଂ ପରିୟନ୍ତତୋ ସମୁଟ୍ଠହମାନଂ ରୁଚିରଂ ଫେଣବୁବ୍ବୁଳକଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତା ଏୱଂ ସମ୍ମନ୍ତେସୁଂ ‘‘ମୟଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉଦକୁପଚ୍ଛେଦଂ କାତୁଂ ୱାୟମିମ୍ହା, ଅୟଂ ପନ ମହୋଘୋ ତସ୍ସ ଆଗମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏୱଂ ଅଭିୱଡ୍ଢତି, ନିସ୍ସଂସୟଂ ଖୋ ଅୟଂ ତସ୍ସ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱୋ । ମହିଦ୍ଧିକୋ ହି ସୋ ମହାନୁଭାୱୋ । ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଥା ୟଂ ମହୋଘୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଗାମମ୍ପି ଓତ୍ଥରେୟ୍ୟ । ହନ୍ଦ ମୟଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେନ୍ତା ଖମାପେୟ୍ୟାମା’’ତି ।

ତେ ସବ୍ବେୱ ଏକଜ୍ଝାସୟା ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘସଙ୍ଘୀ ଗଣୀଭୂତା ଗାମତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଭଗୱତୋ ପାଦେ ସିରସା ୱନ୍ଦିଂସୁ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେସୁଂ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦିଂସୁ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦିଂସୁ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ନାମଗୋତ୍ତଂ ସାୱେସୁଂ । ଏୱଂ ପନ କତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଇଧ ମୟଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଭୋତୋ ଚେୱ ଗୋତମସ୍ସ ଗୋତମସାୱକାନଞ୍ଚ ଉଦକପ୍ପଟିସେଧଂ କାରୟିମ୍ହ, ଅମୁକସ୍ମିଂ ଉଦପାନେ ତିଣଞ୍ଚ ଭୁସଞ୍ଚ ପକ୍ଖିପିମ୍ହ । ସୋ ପନ ଉଦପାନୋ ଅଚେତନୋପି ସମାନୋ ସଚେତନୋ ୱିୟ ଭୋତୋ ଗୁଣଂ ଜାନନ୍ତୋ ୱିୟ ସୟମେୱ ସବ୍ବଂ ତିଣଂ ଭୁସଂ ଅପନେତ୍ୱା ସୁୱିସୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ସବ୍ବୋପି ଚେତ୍ଥ ନିନ୍ନପ୍ପଦେସୋ ମହତା ଉଦକୋଘେନ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ରମଣୀୟୋୱ ଜାତୋ, ଉଦକୂପଜୀୱିନୋ ସତ୍ତା ପରିତୁଟ୍ଠା । ମୟଂ ପନ ମନୁସ୍ସାପି ସମାନା ଭୋତୋ ଗୁଣେ ନ ଜାନିମ୍ହ, ୟେ ମୟଂ ଏୱଂ ଅକରିମ୍ହ, ସାଧୁ ନୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ତଥା କରୋତୁ, ୟଥାୟଂ ମହୋଘୋ ଇମଂ ଗାମଂ ନ ଓତ୍ଥରେୟ୍ୟ, ଅଚ୍ଚୟୋ ନୋ ଅଚ୍ଚଗମା ୟଥାବାଲଂ, ତଂ ନୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେସୁଂ । ଭଗୱାପି ‘‘ତଗ୍ଘ ତୁମ୍ହେ ଅଚ୍ଚୟୋ ଅଚ୍ଚଗମା ୟଥାବାଲଂ, ତଂ ୱୋ ମୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମ ଆୟତିଂ ସଂୱରାୟା’’ତି ତେସଂ ଅଚ୍ଚୟଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତତଂ ଞତ୍ୱା ଉତ୍ତରି ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ତେ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତା ସରଣାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । ତେସଂ ପନ ଆଗମନତୋ ପୁରେତରଂୟେୱ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଂ ପାଟିହାରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ଅଚ୍ଛରିୟବ୍ଭୁତଚିତ୍ତଜାତୋ ପତ୍ତେନ ପାନୀୟଂ ଆଦାୟ ଭଗୱତୋ ଉପନାମେତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ମୁଖତୋ ଓୱମିତ୍ୱାତି ସବ୍ବଂ ତଂ ତିଣାଦିଂ ମୁଖେନ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା । ୱିସ୍ସନ୍ଦନ୍ତୋ ମଞ୍ଞେତି ପୁବ୍ବେ ଦୀଘରଜ୍ଜୁକେନ ଉଦପାନେନ ଉସ୍ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବଉଦକୋଘୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଗତକାଲେ ମୁଖେନ ୱିସ୍ସନ୍ଦନ୍ତୋ ୱିୟ ସମତିତ୍ତିକୋ କାକପେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଇଦଞ୍ଚ ଥେରସ୍ସ ଗତକାଲେ ଉଦକପ୍ପୱତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ତତୋ ପରଂ ପନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନ ତସ୍ମିଂ ଗାମେ ସକଲଂ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଉଦକେନ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅହୋସୀତି । ଅୟଂ ପନିଦ୍ଧି ନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ, ନାପି ଦେୱାନୁଭାୱେନ, ଅଥ ଖୋ ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ପରିତ୍ତଦେସନତ୍ଥଂ ରାଜଗହତୋ ୱେସାଲିଗମନେ ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘ଥୂଣେୟ୍ୟକାନଂ ଭଗୱତି ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ ତେସଂ ଅତ୍ଥକାମାହି ଦେୱତାହି କତ’’ନ୍ତି । ଅପରେ ‘‘ଉଦପାନସ୍ସ ହେଟ୍ଠା ୱସନକନାଗରାଜା ଏୱମକାସୀ’’ତି । ସବ୍ବଂ ତଂ ଅକାରଣଂ, ୟଥା ଭଗୱତୋ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନୟେୱ ତଥା ଉଦକୁପ୍ପତ୍ତିୟା ପରିଦୀପିତତ୍ତା ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ୱିନା ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତନିପ୍ଫତ୍ତିସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ କିଂ କୟିରା ଉଦପାନେନ, ଆପା ଚେ ସବ୍ବଦା ସିୟୁନ୍ତି ୟସ୍ସ ସବ୍ବକାଲଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଚ ଆପା ଚେ ୟଦି ସିୟୁଂ ୟଦି ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟୁଂ ୟଦି ଆକଙ୍ଖାମତ୍ତପଟିବଦ୍ଧୋ, ତେସଂ ଲାଭୋ, ତେନ ଉଦପାନେନ କିଂ କୟିରା କିଂ କରେୟ୍ୟ, କିଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ତଣ୍ହାୟ ମୂଲତୋ ଛେତ୍ୱା, କିସ୍ସ ପରିୟେସନଂ ଚରେତି ୟାୟ ତଣ୍ହାୟ ୱିନିବଦ୍ଧା ସତ୍ତା ଅକତପୁଞ୍ଞା ହୁତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତାଲାଭଦୁକ୍ଖେନ ୱିହଞ୍ଞନ୍ତି, ତସ୍ସା ତଣ୍ହାୟ ମୂଲଂ, ମୂଲେ ୱା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଠିତୋ ମାଦିସୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧୋ କିସ୍ସ କେନ କାରଣେନ ପାନୀୟପରିୟେସନଂ, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପଚ୍ଚୟପରିୟେସନଂ ଚରେୟ୍ୟ । ‘‘ମୂଲତୋ ଛେତ୍ତା’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ତଣ୍ହାୟ ମୂଲଂ ମୂଲେୟେୱ ୱା ଛେଦକୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମୂଲତୋ ଛେତ୍ତାତି ମୂଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଣ୍ହାୟ ଛେଦକୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ବୋଧିୟା ମୂଲଭୂତମହାପଣିଧାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅପରିମିତଂ ସକଲଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଲୋକହିତତ୍ଥମେୱ ପରିଣାମନୱସେନ ପରିପୂରେନ୍ତୋ ମୂଲତୋ ପଭୁତି ତଣ୍ହାୟ ଛେତ୍ତା, ସୋ ତଣ୍ହାହେତୁକସ୍ସ ଇଚ୍ଛିତାଲାଭସ୍ସ ଅଭାୱତୋ କିସ୍ସ କେନ କାରଣେନ ଉଦକପରିୟେସନଂ ଚରେୟ୍ୟ, ଇମେ ପନ ଥୂଣେୟ୍ୟକା ଅନ୍ଧବାଲା ଇମଂ କାରଣଂ ଅଜାନନ୍ତା ଏୱମକଂସୂତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଉତେନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ ରଞ୍ଞୋ ଉତେନସ୍ସାତି ଉତେନସ୍ସ ନାମ ରଞ୍ଞୋ, ୟୋ ‘‘ୱଜ୍ଜିରାଜା’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉୟ୍ୟାନଗତସ୍ସାତି ଉୟ୍ୟାନକୀଳନତ୍ଥଂ ଉୟ୍ୟାନଂ ଗତସ୍ସ। ଅନାଦରେ ହି ଇଦଂ ସାମିୱଚନଂ, ‘‘ଅନ୍ତେପୁର’’ନ୍ତି ପନ ପଦଂ ଅପେକ୍ଖିତ୍ୱା ସମ୍ବନ୍ଧେପେତଂ ସାମିୱଚନଂ ହୋତି । କାଲଙ୍କତାନୀତି ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢାନି ହୁତ୍ୱା ମତାନି ହୋନ୍ତି । ସାମାୱତୀପମୁଖାନୀତି ଏତ୍ଥ କା ପନାୟଂ ସାମାୱତୀ, କଥଞ୍ଚ ଦଡ୍ଢାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ, ଭଦ୍ଦୱତିୟଂ ସେଟ୍ଠିନୋ ଧୀତା ଘୋସକସେଟ୍ଠିନା ଧୀତୁଟ୍ଠାନେ ଠପିତା ପଞ୍ଚସତଇତ୍ଥିପରିୱାରା ରଞ୍ଞୋ ଉତେନସ୍ସ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ମେତ୍ତାୱିହାରବହୁଲା ଅରିୟସାୱିକା ସାମାୱତୀ ନାମ । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସାମାୱତିୟା ଉପ୍ପତ୍ତିକଥା ଧମ୍ମପଦୱତ୍ଥୁମ୍ହି (ଧ॰ ପ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୦ ସାମାୱତୀୱତ୍ଥୁ) ୱୁତ୍ତନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ମାଗଣ୍ଡିୟସ୍ସ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଧୀତା ଅତ୍ତନୋ ମାତାପିତୂନଂ –

‘‘ଦିସ୍ୱାନ ତଣ୍ହଂ ଅରତିଂ ରଗଞ୍ଚ,

ନାହୋସି ଛନ୍ଦୋ ଅପି ମେଥୁନସ୍ମିଂ ।

କିମେୱିଦଂ ମୁତ୍ତକରୀସପୁଣ୍ଣଂ,

ପାଦାପି ନଂ ସମ୍ଫୁସିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛେ’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୪୧) –

ଭଗୱତା ଦେସିତଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥରି ବଦ୍ଧାଘାତା ମାଗଣ୍ଡିୟା ଅପରଭାଗେ ରଞ୍ଞା ଉତେନେନ ମହେସିଟ୍ଠାନେ ଠପିତା ଭଗୱତୋ କୋସମ୍ବିଂ ଉପଗତଭାୱଂ, ସାମାୱତୀପମୁଖାନଞ୍ଚ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇତ୍ଥିସତାନଂ ଉପାସିକାଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଆଗତୋ ନାମ ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଇମଂ ନଗରଂ, ଦାନିସ୍ସ କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନିସ୍ସାମି, ଇମାପି ତସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାୟିକା, ଇମାସମ୍ପି ସାମାୱତୀପମୁଖାନଞ୍ଚ କତ୍ତବ୍ବଂ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅନେକପରିୟାୟେହି ତଥାଗତସ୍ସ ତାସଞ୍ଚ ଅନତ୍ଥଂ କାତୁଂ ୱାୟମିତ୍ୱାପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ପୁନେକଦିୱସଂ ରଞ୍ଞା ସଦ୍ଧିଂ ଉୟ୍ୟାନକୀଳଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ଚୂଳପିତୁ ସାସନଂ ପହିଣି ‘‘ସାମାୱତିୟା ପାସାଦଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁସ୍ସକୋଟ୍ଠାଗାରତେଲକୋଟ୍ଠାଗାରାନି ୱିୱରାପେତ୍ୱା ଦୁସ୍ସାନି ତେଲଚାଟୀସୁ ତେମେତ୍ୱା ଥମ୍ଭେ ୱେଠେତ୍ୱା ତା ସବ୍ବା ଏକତୋ କତ୍ୱା ଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ବହି ୟନ୍ତଂ ଦତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଦୀପିକାହି ଗେହେ ଅଗ୍ଗିଂ ଦଦମାନୋ ଓତରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତୂ’’ତି ।

ତଂ ସୁତ୍ୱା ସୋ ପାସାଦଂ ଅଭିରୁୟ୍ହ କୋଟ୍ଠାଗାରାନି ୱିୱରିତ୍ୱା ୱତ୍ଥାନି ତେଲଚାଟୀସୁ ତେମେତ୍ୱା ଥମ୍ଭେ ୱେଠେତୁଂ ଆରଭି । ଅଥ ନଂ ସାମାୱତୀପମୁଖା ଇତ୍ଥିୟୋ ‘‘କିଂ ଏତଂ ଚୂଳପିତା’’ତି ୱଦନ୍ତିୟୋ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ‘‘ଅମ୍ମା, ରାଜା ଦଳ୍ହିକମ୍ମତ୍ଥାୟ ଇମେ ଥମ୍ଭେ ତେଲପିଲୋତିକାହି ବନ୍ଧାପେତି, ରାଜଗେହେ ନାମ ସୁୟୁତ୍ତଦୁୟୁତ୍ତଂ ଦୁଜ୍ଜାନଂ, ମା ମେ ସନ୍ତିକେ ହୋଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ତା ଆଗତା ଗବ୍ଭେସୁ ପୱେସେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରାନି ପିଦହିତ୍ୱା ବହି ୟନ୍ତକଂ ଦତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅଗ୍ଗିଂ ଦେନ୍ତୋ ଓତରି । ସାମାୱତୀ ତାସଂ ଓୱାଦଂ ଅଦାସି, ‘‘ଅମ୍ମା, ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୱିଚରନ୍ତୀନଂ ଏୱମେୱ ଅଗ୍ଗିନା ଝାମତ୍ତଭାୱାନଂ ବୁଦ୍ଧଞାଣେନପି ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ସୁକରୋ, ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୋଥା’’ତି । ତା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମଂ ସୁତ୍ୱା ଅଧିଗତଫଲାୟ ୱିଞ୍ଞାତସାସନାୟ ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରାୟ ଅରିୟସାୱିକାୟ ସେକ୍ଖପଟିସମ୍ଭିଦାପତ୍ତାୟ ସତ୍ଥାରା ଦେସିତନିୟାମେନେୱ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତିୟା ସନ୍ତିକେ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସ୍ସ ଅଧିଗତା ଅନ୍ତରନ୍ତରା କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରେନ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତା ଗେହେ ଝାୟନ୍ତେ ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତିୟୋ କାଚି ଦୁତିୟଫଲଂ, କାଚି ତତିୟଫଲଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା କାଲମକଂସୁ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ କୋସମ୍ବିୟଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ତାସଂ ଅଭିସମ୍ପରାୟଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ଭଗୱା ଚ ତାସଂ ଅରିୟଫଲାଧିଗମଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅଭାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରଞ୍ଞୋ ଉତେନସ୍ସ…ପେ॰… ଅନିପ୍ଫଲା କାଲଙ୍କତା’’ତି ।

ତତ୍ଥ ଅନିପ୍ଫଲାତି ନ ନିପ୍ଫଲା, ସମ୍ପତ୍ତସାମଞ୍ଞଫଲା ଏୱ କାଲଙ୍କତା । ତା ପନ ଫଲାନି ପଟିଲଭନ୍ତିୟୋ ସାମାୱତିୟା –

‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥ, ୟୁଞ୍ଜଥ ବୁଦ୍ଧସାସନେ ।

ଧୁନାଥ ମଚ୍ଚୁନୋ ସେନଂ, ନଳାଗାରଂୱ କୁଞ୍ଜରୋ ॥

‘‘ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମୱିନୟେ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ୱିହସ୍ସତି ।

ପହାୟ ଜାତିସଂସାରଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫; ନେତ୍ତି॰ ୨୯) –

ଗାଥାହି ଓୱଦିୟମାନା ୱେଦନାପରିଗ୍ଗହକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ମନସି କରୋନ୍ତିୟୋ ୱିପସ୍ସିତ୍ୱା ଦୁତିୟତତିୟଫଲାନି ପଟିଲଭିଂସୁ । ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରା ପନ ଆୟୁସେସସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ, ପୁବ୍ବେ ତାଦିସସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ଚ ତତୋ ପାସାଦତୋ ବହି ଅହୋସି । ‘‘ଦସୟୋଜନନ୍ତରେ ପକ୍କାମୀ’’ତି ଚ ୱଦନ୍ତି । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂ ଧମ୍ମସଭାୟଂ କଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେସୁଂ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ୱତ ଅରିୟସାୱିକାନଂ ଏୱରୂପଂ ମରଣ’’ନ୍ତି । ସତ୍ଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମାୟ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦିପି ତାସଂ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅୟୁତ୍ତଂ, ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମସ୍ସ ପନ ୟୁତ୍ତମେୱ ତାହି ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତେହି ୟାଚିତୋ ଅତୀତଂ ଆହରି ।

ଅତୀତେ ବାରାଣସିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ରଜ୍ଜଂ କାରେନ୍ତେ ଅଟ୍ଠ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେ ନିବଦ୍ଧଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ପଞ୍ଚସତା ଇତ୍ଥିୟୋ ତେ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତେସୁ ସତ୍ତ ଜନା ହିମୱନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଏକୋ ନଦୀତୀରସମୀପେ ଏକସ୍ମିଂ ତିଣଗହନେ ସମାପତ୍ତିୟା ନିସୀଦତି । ଅଥେକଦିୱସଂ ରାଜା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେସୁ ଗତେସୁ ତାହି ଇତ୍ଥୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଉଦକକୀଳଂ କୀଳିତୁକାମୋ ତତ୍ଥ ଗତୋ । ତା ଇତ୍ଥିୟୋ ଦିୱସଭାଗଂ ଉଦକେ କୀଳିତ୍ୱା ସୀତପୀଳିତା ୱିସିବ୍ବିତୁକାମା ତଂ ତିଣଗହନଂ ଉପରି ୱିସୁକ୍ଖତିଣସଞ୍ଛନ୍ନଂ ‘‘ତିଣରାସୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ତିଣେସୁ ଝାୟିତ୍ୱା ପତନ୍ତେସୁ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ରଞ୍ଞୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଝାୟତି, ତଂ ରାଜା ଞତ୍ୱା ଅମ୍ହେ ନାସେସ୍ସତି, ସୁଦଡ୍ଢଂ ନଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଦାରୁଆଦୀନି ଆହରିତ୍ୱା ତସ୍ସ ଉପରି ରାସିଂ କତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପେତ୍ୱା ‘‘ଇଦାନି ଝାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ପକ୍କମିଂସୁ । ତା ପଠମଂ ଅସଞ୍ଚେତନିକା ହୁତ୍ୱା ଇଦାନି କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝିଂସୁ । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଂ ପନ ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ସଚେ ଦାରୂନଂ ସକଟସହସ୍ସମ୍ପି ଆହରିତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପେନ୍ତା ଉସୁମାକାରମତ୍ତମ୍ପି ଗାହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ସୋ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ଉଟ୍ଠାୟ ୟଥାସୁଖଂ ଅଗମାସି । ତା ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ବହୂନି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ନିରୟେ ପଚ୍ଚିତ୍ୱା ତସ୍ସେୱ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକାୱସେସେନ ଅତ୍ତଭାୱସତେ ଇମିନାୱ ନିୟାମେନ ଗେହେ ଝାୟମାନେ ଝାୟିଂସୁ । ଇଦଂ ତାସଂ ପୁବ୍ବକମ୍ମଂ ।

ୟସ୍ମା ପନ ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅରିୟଫଲାନି ସଚ୍ଛାକଂସୁ, ରତନତ୍ତୟଂ ପୟିରୁପାସିଂସୁ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅନାଗାମିନିୟୋ ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ଉପପନ୍ନା, ଇତରା କାଚି ତାୱତିଂସେସୁ, କାଚି ୟାମେସୁ, କାଚି ତୁସିତେସୁ, କାଚି ନିମ୍ମାନରତୀସୁ, କାଚି ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀସୁ ଉପପନ୍ନା ।

ରାଜାପି ଖୋ ଉତେନୋ ‘‘ସାମାୱତିୟା ଗେହଂ କିର ଝାୟତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ୱେଗେନ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ତଂ ପଦେସଂ ତାସୁ ଦଡ୍ଢାସୁୟେୱ ସମ୍ପାପୁଣି । ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପନ ଗେହଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନବଲୱଦୋମନସ୍ସୋ ମାଗଣ୍ଡିୟାୟ ତଥା କାରିତଭାୱଂ ଉପାୟେନ ଞତ୍ୱା ଅରିୟସାୱିକାସୁ କତାପରାଧକମ୍ମୁନା ଚୋଦିୟମାନୋ ତସ୍ସା ରାଜାଣଂ କାରେସି ସଦ୍ଧିଂ ଞାତକେହି । ଏୱଂ ସା ସପରିଜନା ସମିତ୍ତବନ୍ଧୱା ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣି ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ସାମାୱତୀପମୁଖାନଂ ତାସଂ ଇତ୍ଥୀନଂ ଅଗ୍ଗିମ୍ହି ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତିହେତୁଂ, ମାଗଣ୍ଡିୟାୟ ଚ ସମିତ୍ତବନ୍ଧୱାୟ ରାଜାଣାୟ ଅନୟବ୍ୟସନାପତ୍ତିନିମିତ୍ତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଲୋକୋ, ଭବ୍ବରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତୀତି ୟୋ ଇଧ ସତ୍ତଲୋକୋ ଭବ୍ବରୂପୋୱ ହେତୁସମ୍ପନ୍ନୋ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଦିସ୍ସତି, ସୋପି ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ମୋହେନ ପଲିଗୁଣ୍ଠିତୋ ଅତ୍ତହିତାହିତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ହିତେ ନ ପଟିପଜ୍ଜତି, ଅହିତଂ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ବହୁଞ୍ଚ ଅପୁଞ୍ଞଂ ଆଚିନାତି । ‘‘ଭୱରୂପୋୱ ଦିସ୍ସତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅୟଂ ଲୋକୋ ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ମୋହେନ ପଲିଗୁଣ୍ଠିତୋ, ତତୋ ଏୱ ଭୱରୂପୋୱ ସସ୍ସତସଭାୱୋ ୱିୟସ୍ସ ଅତ୍ତା ଦିସ୍ସତି, ଅଜରାମରୋ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାତି, ୟେନ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଅକତ୍ତବ୍ବାନି କରୋତି ।

ଉପଧିବନ୍ଧନୋବାଲୋ, ତମସା ପରିୱାରିତୋ । ସସ୍ସତୋରିୱ ଖାୟତୀତି ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମୋହସମ୍ବନ୍ଧନୋ ଏୱ, ଅପିଚ ଖୋ ଉପଧିବନ୍ଧନୋପି ଅୟଂ ଅନ୍ଧବାଲଲୋକୋ ଅୱିଜ୍ଜାତମସା ପରିୱାରିତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେନ ଞାଣେନ ଅୱିପରୀତଂ କାମେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ‘‘ଅନିଚ୍ଚା ଦୁକ୍ଖା ୱିପରିଣାମଧମ୍ମା’’ତି ପସ୍ସେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ୟସ୍ମା ବାଲୋ ଅନ୍ଧପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଅଞ୍ଞାଣତମସା ସମନ୍ତତୋ ପରିୱାରିତୋ ନିୱୁତୋ, ତସ୍ମା ସୋ କାମୂପଧି କିଲେସୂପଧି ଖନ୍ଧୂପଧୀତି ଇମେସଂ ଉପଧୀନଂ ୱସେନ ଚ ଉପଧିବନ୍ଧନୋ, ତତୋ ଏୱ ଚସ୍ସ ସୋପଧିସ୍ସ ପସ୍ସତୋ ସସ୍ସତୋ ୱିୟ ନିଚ୍ଚୋ ସବ୍ବକାଲଭାୱୀ ୱିୟ ଖାୟତି । ‘‘ଅସସ୍ସତିରିୱ ଖାୟତୀ’’ତିପି ପାଠୋ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅତ୍ତା ସବ୍ବକାଲଂ ୱିଜ୍ଜତି ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅଞ୍ଞୋ ଅସସ୍ସତି ଅନିଚ୍ଚୋତି ଲୋକସ୍ସ ସୋ ଉପଧି ମିଚ୍ଛାଭିନିୱେସୱସେନ ଏକଦେସୋ ୱିୟ ଖାୟତି, ଉପଟ୍ଠହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ରକାରୋ ହି ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ପସ୍ସତୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ୟୋ ପନ ସଙ୍ଖାରେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ୱିପସ୍ସତି, ତସ୍ସେୱ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାସହିତାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ୟଥାଭୂତଂ ପସ୍ସତୋ ଜାନତୋ ପଟିୱିଜ୍ଝତୋ ରାଗାଦିକିଞ୍ଚନଂ ନତ୍ଥି, ୟେନ ସଂସାରେ ବଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ତଥା ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ଏୱ ହି ଅୱିଜ୍ଜାତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଆଦିବନ୍ଧନେହି ସଂସାରେ ବଦ୍ଧୋ ସିୟାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ଚୂଳୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

୮. ପାଟଲିଗାମିୟୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ପାଟଲିଗାମିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି ଅମତଧାତୁସନ୍ନିସ୍ସିତାୟ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟା ପୱେଦନୱସେନ ପୱତ୍ତାୟ । ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ଧମ୍ମଦେସନାୟ । ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ସଭାୱସରସଲକ୍ଖଣତୋ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତୀତି ତମେୱ ଅତ୍ଥଂ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଗଣ୍ହାପେତି । ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ତଦତ୍ଥଗହଣେ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ତେଜେତି ଜୋତେତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ନିବ୍ବାନଗୁଣେହି ସମ୍ମଦେୱ ସବ୍ବପ୍ପକାରେହି ତୋସେତି ।

ଅଥ ୱା ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ‘‘ସୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗା ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ୱିରାଗୋ ନିରୋଧୋ’’ତିଆଦିନା (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭; ମହାୱ॰ ୮) ନୟେନେୱ ସବ୍ବଥା ତେନ ତେନ ପରିୟାୟେନ ତେସଂ ତେସଂ ଅଜ୍ଝାସୟାନୁରୂପଂ ସମ୍ମା ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତୀତି ‘‘ଇମିନା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ତଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅଧିଗମପଟିପଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ଭିକ୍ଖୂ ନିନ୍ନପୋଣପବ୍ଭାରେ କରୋନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଆଦପେତି ଗଣ୍ହାପେତି । ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ଏତଂ ଦୁକ୍କରଂ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି ‘‘ମା ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟଂ ପମାଦଂ ଅନ୍ତରାୱୋସାନଂ ଆପଜ୍ଜଥ, ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱୀରିୟୱତୋ ନୟିଦଂ ଦୁକ୍କରଂ, ତସ୍ମା ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଆଦିୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦାୟ ଉଟ୍ଠହଥ ଘଟୟଥ ୱାୟମେୟ୍ୟାଥା’’ତି ନିବ୍ବାନାଧିଗମାୟ ଉସ୍ସାହେତି, ତତ୍ଥ ୱା ଚିତ୍ତଂ ୱୋଦପେତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ‘‘ମଦନିମ୍ମଦନୋ ପିପାସୱିନୟୋ ଆଲୟସମୁଗ୍ଘାତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦), ରାଗକ୍ଖୟୋ ଦୋସକ୍ଖୟୋ ମୋହକ୍ଖୟୋତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୭; ଇତିୱୁ॰ ୪୪), ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୭), ଅମତଞ୍ଚ ସନ୍ତନ୍ତିଆଦିନା ଚ ଅନେକପରିୟାୟେନ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୪୦୯) ନିବ୍ବାନାନିସଂସପ୍ପକାସନେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ତୋସେନ୍ତୋ ହାସେନ୍ତୋ ସମ୍ପହଂସେତି ସମସ୍ସାସେତି ।

ତେଧାତି ତେ ଇଧ । ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱାତି ‘‘ଅତ୍ଥି କିଞ୍ଚି ଅୟଂ ନୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତାୟ ଦେସନାୟ ଅତ୍ଥିକା ହୁତ୍ୱା । ମନସି କତ୍ୱାତି ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ଅନଞ୍ଞୱିହିତା ତଂ ଦେସନଂ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଗତମେୱ କତ୍ୱା । ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱାତି ସବ୍ବେନ କାରକଚିତ୍ତେନ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଦେସନଂ ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ତଗ୍ଗତମେୱ ଆଭୋଗଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱାତି ସବ୍ବସ୍ମା ଚିତ୍ତତୋ ଦେସନଂ ସମ୍ମା ଅନୁ ଅନୁ ଆହରିତ୍ୱା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୟେହି ଚିତ୍ତେହି ଦେସନା କତା, ସବ୍ବସ୍ମା ଚିତ୍ତତୋ ପୱତ୍ତଂ ଦେସନଂ ବହି ଗନ୍ତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ସମ୍ମା ଅୱିପରୀତଂ ଅନୁ ଅନୁ ଆହରିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନଂ ଆହରିତ୍ୱା ୟଥାଦେସିତଦେସିତଂ ଦେସନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଉପଧାରେତ୍ୱା । ଓହିତସୋତାତି ଅୱହିତସୋତା, ସୁଟ୍ଠୁ ଉପିତସୋତା । ଓହିତସୋତାତି ୱା ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତସୋତା । ତମେୱ ଉପଲବ୍ଭମାନୋପି ହି ସୱନେ ଅୱିକ୍ଖେପୋ ସତିସଂୱରୋ ୱିୟ ଚକ୍ଖୁନ୍ଦ୍ରିୟାଦୀସୁ ସୋତିନ୍ଦ୍ରିୟେପି ୱତ୍ତୁମରହତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା’’ତିଆଦୀହି ଚତୂହିପି ପଦେହି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତପ୍ପରଭାୱତୋ ସୱନେ ଆଦରଦୀପନେନ ସକ୍କଚ୍ଚସୱନଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତସ୍ସା ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମକଥାୟ ସୱନେ ଆଦରକାରିତଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ତବ୍ବିଧୁରଧମ୍ମଦେସନାମୁଖେନ ପରମତ୍ଥତୋ ୱିଜ୍ଜମାନଭାୱୱିଭାୱନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜତି, ପରମତ୍ଥତୋ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭିକ୍ଖୱେତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆଲପନଂ । ନନୁ ଚ ଉଦାନଂ ନାମ ପୀତିସୋମନସ୍ସସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ୱା ଧମ୍ମସଂୱେଗସମୁଟ୍ଠାପିତୋ ୱା ଧମ୍ମପଟିଗ୍ଗାହକନିରପେକ୍ଖୋ ଉଦାହାରୋ, ତଥା ଚେୱ ଏତ୍ତକେସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗତଂ, ଇଧ କସ୍ମା ଭଗୱା ଉଦାନେନ୍ତୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ? ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ । ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତଞ୍ହି ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତ୍ୱା ନିବ୍ବାନଗୁଣାନୁସ୍ସରଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସା ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ଇଧ ନିବ୍ବାନୱଜ୍ଜୋ ସବ୍ବୋ ସଭାୱଧମ୍ମୋ ପଚ୍ଚୟାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିକୋୱ ଉପଲବ୍ଭତି, ନ ପଚ୍ଚୟନିରପେକ୍ଖୋ । ଅୟଂ ପନ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ କତମପଚ୍ଚୟେ ଉପଲବ୍ଭତୀତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ତେ ଚ ସଞ୍ଞାପେତୁକାମୋ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନ’’ନ୍ତିଆଦିମାହ, ନ ଏକନ୍ତତୋୱ ତେ ପଟିଗ୍ଗାହକେ କତ୍ୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଦାୟତନନ୍ତି ତଂ କାରଣଂ । ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ମଗ୍ଗଫଲଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭାୱତୋ ରୂପାଦୀନି ୱିୟ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ଆରମ୍ମଣପଚ୍ଚୟଭୂତାନୀତି କାରଣଟ୍ଠେନ ‘‘ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ପୱେଦେସି ।

ତତ୍ରାୟଂ ଧମ୍ମନ୍ୱୟୋ – ଇଧ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା ଅସଙ୍ଖତାୟପି ଧାତୁୟା ଭୱିତବ୍ବଂ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତ୍ତା ସଭାୱଧମ୍ମାନଂ । ୟଥା ହି ଦୁକ୍ଖେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ତପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ସୁଖମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତିୟେୱ, ତଥା ଉଣ୍ହେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ସୀତମ୍ପି ୱିଜ୍ଜତି, ପାପଧମ୍ମେସୁ ୱିଜ୍ଜମାନେସୁ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମାପି ୱିଜ୍ଜନ୍ତି ଏୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ୟଥାପି ଦୁକ୍ଖେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ସୁଖଂ ନାମପି ୱିଜ୍ଜତି ।

ଏୱଂ ଭୱେ ୱିଜ୍ଜମାନେ, ୱିଭୱୋପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକୋ ॥

‘‘ୟଥାପି ଉଣ୍ହେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଅପରଂ ୱିଜ୍ଜତି ସୀତଲଂ ।

ଏୱଂ ତିୱିଧଗ୍ଗି ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ନିବ୍ବାନଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକଂ ॥

‘‘ୟଥାପି ପାପେ ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, କଲ୍ୟାଣମପି ୱିଜ୍ଜତି ।

ଏୱମେୱ ଜାତି ୱିଜ୍ଜନ୍ତେ, ଅଜାତିମପି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବକ’’ନ୍ତିଆଦି ॥ (ବୁ॰ ୱଂ॰ ୨.୧୦-୧୨) –

ଅପିଚ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୱିଚାରଣଂ ପରତୋ ଆୱିଭୱିସ୍ସତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ସମ୍ମୁଖେନ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତବ୍ବିଧୁରଧମ୍ମାପୋହନମୁଖେନସ୍ସ ସଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ ନ ଆପୋ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୱିଧୁରସଭାୱଂ ୟଥା ସଙ୍ଖତଧମ୍ମେସୁ କତ୍ଥଚି ନତ୍ଥି, ତଥା ତତ୍ଥପି ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମା । ନ ହି ସଙ୍ଖତାସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ସମୋଧାନଂ ସମ୍ଭୱତି । ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୱିଭାୱନା – ୟତ୍ଥ ୟସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନେ ୟସ୍ସଂ ଅସଙ୍ଖତଧାତୁୟଂ ନେୱ କକ୍ଖଳଲକ୍ଖଣା ପଥୱୀଧାତୁ ଅତ୍ଥି, ନ ପଗ୍ଘରଣଲକ୍ଖଣା ଆପୋଧାତୁ, ନ ଉଣ୍ହଲକ୍ଖଣା ତେଜୋଧାତୁ, ନ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଲକ୍ଖଣା ୱାୟୋଧାତୁ ଅତ୍ଥି । ଇତି ଚତୁମହାଭୂତାଭାୱୱଚନେନ ୟଥା ସବ୍ବସ୍ସପି ଉପାଦାରୂପସ୍ସ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ତନ୍ନିସ୍ସିତତ୍ତା । ଏୱଂ ଅନୱସେସତୋ କାମରୂପଭୱସ୍ସ ତତ୍ଥ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି ତଦାୟତ୍ତୱୁତ୍ତିଭାୱତୋ । ନ ହି ମହାଭୂତନିସ୍ସୟେନ ୱିନା ପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱୋ ଏକୱୋକାରଭୱୋ ୱା ସମ୍ଭୱତୀତି ।

ଇଦାନି ଅରୂପସଭାୱତ୍ତେପି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅରୂପଭୱପରିୟାପନ୍ନାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ତତ୍ଥ ଅଭାୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଂ…ପେ॰… ନ ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ନ ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନନ୍ତି ସଦ୍ଧିଂ ଆରମ୍ମଣେନ କୁସଲୱିପାକକିରିୟଭେଦୋ ତିୱିଧୋପି ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଦଗ୍ଗେନ ଚ ନିବ୍ବାନେ କାମଲୋକାଦୀନଂ ଅଭାୱୋ ହୋତି, ତଦଗ୍ଗେନ ତତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକାନମ୍ପି ଅଭାୱୋତି ଆହ – ‘‘ନାୟଂ ଲୋକୋ ନ ପରଲୋକୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋ ଇଧଲୋକୋ’’ତି ଚ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ଖନ୍ଧାଦିଲୋକୋ, ୟୋ ଚ ‘‘ତତୋ ଅଞ୍ଞଥା ପରୋ ଅଭିସମ୍ପରାୟୋ’’ତି ଚ ଲଦ୍ଧୱୋହାରୋ ଖନ୍ଧାଦିଲୋକୋ, ତଦୁଭୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ନତ୍ଥୀତି । ନ ଉଭୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାତି ୟସ୍ମା ରୂପଗତେ ସତି ତମୋ ନାମ ସିୟା, ତମସ୍ସ ଚ ୱିଧମନତ୍ଥଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟେହି ୱତ୍ତିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ପନ ୟତ୍ଥ ରୂପଗତମେୱ ନତ୍ଥି, କୁତୋ ତତ୍ଥ ତମୋ । ତମସ୍ସ ୱା ୱିଧମନା ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା, ତସ୍ମା ଚନ୍ଦିମା ସୂରିୟୋ ଚାତି ଉଭୋପି ତତ୍ଥ ନିବ୍ବାନେ ନତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ଆଲୋକସଭାୱତଂୟେୱ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଦସ୍ସେତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ଅନଭିସମେତାୱୀନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନାଦିମତିସଂସାରେ ସୁପିନନ୍ତେପି ଅନନୁଭୂତପୁବ୍ବଂ ପରମଗମ୍ଭୀରଂ ଅତିଦୁଦ୍ଦସଂ ସଣ୍ହସୁଖୁମଂ ଅତକ୍କାୱଚରଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତସନ୍ତଂ ପଣ୍ଡିତୱେଦନୀୟଂ ଅତିପଣୀତଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନ’’ନ୍ତି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱା ତେସଂ ଅଞ୍ଞାଣାଦୀନି ଅପନେତ୍ୱା ‘‘ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ …ପେ॰… ନ ଉଭୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା’’ତି ତଦଞ୍ଞଧମ୍ମାପୋହନମୁଖେନ ତଂ ୱିଭାୱେତି ଧମ୍ମରାଜା । ତେନ ପଥୱୀଆଦିସବ୍ବସଙ୍ଖତଧମ୍ମୱିଧୁରସଭାୱା ୟା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ, ତଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଦୀପିତଂ ହୋତି । ତେନେୱାହ, ‘‘ତତ୍ରାପାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେୱ ଆଗତିଂ ୱଦାମୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ । ଅପିସଦ୍ଦୋ ସମୁଚ୍ଚୟେ । ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରପୱତ୍ତେ କୁତୋଚି କସ୍ସଚି ଆଗତିଂ ନ ୱଦାମି ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ତତ୍ଥ ଧମ୍ମମତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ । ଏୱଂ ତସ୍ମିମ୍ପି ଆୟତନେ ନିବ୍ବାନେ କୁତୋଚି ଆଗତିଂ ଆଗମନଂ ନେୱ ୱଦାମି ଆଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନତାୟ ଅଭାୱତୋ । ନ ଗତିନ୍ତି କତ୍ଥଚି ଗମନଂ ନ ୱଦାମି ଗନ୍ତବ୍ବଟ୍ଠାନତାୟ ଅଭାୱତୋ । ନ ହି ତତ୍ଥ ସତ୍ତାନଂ ଠପେତ୍ୱା ଞାଣେନ ଆରମ୍ମଣକରଣଂ ଆଗତିଗତିୟୋ ସମ୍ଭୱନ୍ତି, ନାପି ଠିତିଚୁତୂପପତ୍ତିୟୋ ୱଦାମି । ‘‘ତଦାପହ’’ନ୍ତିପି ପାଳି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ତମ୍ପି ଆୟତନଂ ଗାମନ୍ତରତୋ ଗାମନ୍ତରଂ ୱିୟ ନ ଆଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ନ ଆଗତି, ନ ଗନ୍ତବ୍ବତାୟ ନ ଗତି, ପଥୱୀପବ୍ବତାଦି ୱିୟ ଅପତିଟ୍ଠାନତାୟ ନ ଠିତି, ଅପଚ୍ଚୟତ୍ତା ୱା ଉପ୍ପାଦାଭାୱୋ, ତତୋ ଅମତସଭାୱତ୍ତା ଚୱନାଭାୱୋ, ଉପ୍ପାଦନିରୋଧାଭାୱତୋ ଚେୱ ତଦୁଭୟପରିଚ୍ଛିନ୍ନାୟ ଠିତିୟା ଚ ଅଭାୱତୋ ନ ଠିତିଂ ନ ଚୁତିଂ ନ ଉପପତ୍ତିଂ ୱଦାମି । କେୱଲଂ ପନ ତଂ ଅରୂପସଭାୱତ୍ତା ଅପଚ୍ଚୟତ୍ତା ଚ ନ କତ୍ଥଚି ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠଂ। ତତ୍ଥ ପୱତ୍ତାଭାୱତୋ ପୱତ୍ତପ୍ପଟିପକ୍ଖତୋ ଚ ଅପ୍ପୱତ୍ତଂ। ଅରୂପସଭାୱତ୍ତେପି ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ କସ୍ସଚିପି ଆରମ୍ମଣସ୍ସ ଅନାଲମ୍ବନତୋ ଉପତ୍ଥମ୍ଭନିରପେକ୍ଖତୋ ଚ ଅନାରମ୍ମଣମେୱ ତଂ ‘‘ଆୟତନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଅୟଞ୍ଚ ଏୱସଦ୍ଦୋ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠମେୱ ଅପ୍ପୱତ୍ତମେୱାତି ପଦଦ୍ୱୟେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ। ଏସେୱନ୍ତୋ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୟଦିଦଂ ‘‘ଅପ୍ପତିଟ୍ଠ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ୱଚନେହି ୱଣ୍ଣିତଂ ଥୋମିତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ ନିବ୍ବାନଂ, ଏସୋ ଏୱ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପରିୟୋସାନଂ ତଦଧିଗମେ ସତି ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାଭାୱତୋ । ତସ୍ମା ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ’’ତି ଅୟମେୱ ତସ୍ସ ସଭାୱୋତି ଦସ୍ସେତି ।

ପଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ଦୁତିୟନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ଦୁତିୟେ ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ଇମଂ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପକତିୟା ଗମ୍ଭୀରଭାୱତୋ ଦୁଦ୍ଦସଭାୱଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି । ତତ୍ଥ ଦୁଦ୍ଦସନ୍ତି ସଭାୱଗମ୍ଭୀରତ୍ତା ଅତିସୁଖୁମସଣ୍ହସଭାୱତ୍ତା ଚ ଅନୁପଚିତଞାଣସମ୍ଭାରେହି ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଦୁଦ୍ଦସଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ତଞ୍ହି ତେ, ମାଗଣ୍ଡିୟ, ଅରିୟଂ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନତ୍ଥି, ୟେନ ତ୍ୱଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ଜାନେୟ୍ୟାସି, ନିବ୍ବାନମ୍ପି ପସ୍ସେୟ୍ୟାସୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୮) । ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇଦମ୍ପି ଖୋ ଠାନଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ୟଦିଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତିଆଦି (ମହାୱ॰ ୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭) । ଅନତନ୍ତି ରୂପାଦିଆରମ୍ମଣେସୁ, କାମାଦୀସୁ ଚ ଭୱେସୁ ନମନତୋ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ ପୱତ୍ତିତୋ ସତ୍ତାନଞ୍ଚ ତତ୍ଥ ନମନତୋ ତଣ୍ହା ନତା ନାମ, ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ନତାତି ଅନତଂ, ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି, ନିଚ୍ଚସଭାୱତ୍ତା ଅନ୍ତୱିରହିତଂ, ଅଚୱନଧମ୍ମଂ ନିରୋଧଂ ଅମତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କେଚି ପନ ‘‘ଅନନ୍ତ’’ନ୍ତି ପଦସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପମାଣ’’ନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦୁଦ୍ଦସ’’ନ୍ତି ଇମିନା ପଞ୍ଞାୟ ଦୁବ୍ବଲୀକରଣେହି ରାଗାଦିକିଲେସେହି ଚିରକାଲଭାୱିତତ୍ତା ସତ୍ତାନଂ ଅପଚ୍ଚୟଭାୱନା ନ ସୁକରାତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ କିଚ୍ଛେନ ଅଧିଗମନୀୟତଂ ଦସ୍ସେତି । ନ ହି ସଚ୍ଚଂ ସୁଦସ୍ସନନ୍ତି ଇମିନାପି ତମେୱତ୍ଥଂ ପାକଟଂ କରୋତି । ତତ୍ଥ ସଚ୍ଚନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅସନ୍ତସଭାୱାଭାୱତୋ ଏକନ୍ତେନେୱ ସନ୍ତତ୍ତା ଅୱିପରୀତଟ୍ଠେନ ସଚ୍ଚଂ । ନ ହି ତଂ ସୁଦସ୍ସନଂ ନ ସୁଖେନ ପସ୍ସିତବ୍ବଂ, ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ପୁଞ୍ଞଞାଣସମ୍ଭାରେ ସମାନେନ୍ତେହିପି କସିରେନେୱ ସମଧିଗନ୍ତବ୍ବତୋ । ତଥା ହି ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା – ‘‘କିଚ୍ଛେନ ମେ ଅଧିଗତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭) ।

ପଟିୱିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ନତ୍ଥି କିଞ୍ଚନନ୍ତି ତଞ୍ଚ ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟାଭିସମୟୱସେନ ଅଭିସମେନ୍ତେନ ୱିସୟତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣପ୍ପଟିୱେଧେନ ଅସମ୍ମୋହପ୍ପଟିୱେଧେନ ଚ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ୟଥାପରିଞ୍ଞାଭିସମୟୱସେନ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ, ଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଅସମ୍ମୋହତୋ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ ହୋତି, ଏୱଂ ପହାନାଭିସମୟୱସେନ ଅସମ୍ମୋହତୋ ଚ ପଟିୱିଦ୍ଧା ତଣ୍ହା ହୋତି । ଏୱଞ୍ଚ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ୟଥାଭୂତଂ ଅରିୟମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଜାନତୋ ପସ୍ସତୋ ଭୱାଦୀସୁ ନତଭୂତା ତଣ୍ହା ନତ୍ଥି, ତଦଭାୱେ ସବ୍ବସ୍ସପି କିଲେସୱଟ୍ଟସ୍ସ ଅଭାୱୋ, ତତୋୱ କମ୍ମୱିପାକୱଟ୍ଟାନଂ ଅସମ୍ଭୱୋୟେୱାତି ଏୱଂ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୱସେସୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମହେତୁଭୂତଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ପକାସେସି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଦୁତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ତତିୟନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ତତିୟେ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ତଦା କିର ଭଗୱତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ସଂସାରସ୍ସ ଆଦୀନୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ କତାୟ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ସଂସାରୋ ଭଗୱତା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀହି କାରଣେହି ସହେତୁକୋ ପକାସିତୋ, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ପନ ତଦୁପସମସ୍ସ ନ କିଞ୍ଚି କାରଣଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତୟିଦଂ ଅହେତୁକଂ, କଥଂ ସଚ୍ଚିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥେନ ଉପଲବ୍ଭତୀ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ପରିୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିମତିୱିଧମନତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଇଧ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ‘‘ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱାଚାୱତ୍ଥୁମତ୍ତମେୱ, ନତ୍ଥି ହି ପରମତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନଂ ନାମ ଅନୁପଲବ୍ଭମାନସଭାୱତ୍ତା’’ତି ଲୋକାୟତିକାଦୟୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ବହିଦ୍ଧା ଚ ପୁଥୁଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ ମିଚ୍ଛାୱାଦଭଞ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇମଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଦୀପନଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ସବ୍ବାନିପି ପଦାନି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନାନି । ଅଥ ୱା ୱେଦନାଦୟୋ ୱିୟ ହେତୁପଚ୍ଚୟସମୱାୟସଙ୍ଖାତାୟ କାରଣସାମଗ୍ଗିୟା ନ ଜାତଂ ନ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି ଅଜାତଂ, କାରଣେନ ୱିନା, ସୟମେୱ ୱା ନ ଭୂତଂ ନ ପାତୁଭୂତଂ ନ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଅଭୂତଂ, ଏୱଂ ଅଜାତତ୍ତା ଅଭୂତତ୍ତା ଚ ୟେନ କେନଚି କାରଣେନ ନ କତନ୍ତି ଅକତଂ, ଜାତଭୂତକତସଭାୱୋ ଚ ନାମରୂପାନଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ହୋତି, ନ ଅସଙ୍ଖତସଭାୱସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସାତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଟିଲୋମତୋ ୱା ସମେଚ୍ଚ ସମ୍ଭୂୟ ପଚ୍ଚୟେହି କତନ୍ତି ସଙ୍ଖତଂ, ତଥା ନ ସଙ୍ଖତଂ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣରହିତନ୍ତି ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନେକେହି କାରଣେହି ନିବ୍ବତ୍ତିତଭାୱେ ପଟିସିଦ୍ଧେ ‘‘ସିୟା ନୁ ଖୋ ଏକେନେୱ କାରଣେନ କତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ‘‘ନ ୟେନ କେନଚି କତ’’ନ୍ତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘ଅକତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଅପଚ୍ଚୟମ୍ପି ସମାନଂ ‘‘ସୟମେୱ ନୁ ଖୋ ଇଦଂ ଭୂତଂ ପାତୁଭୂତ’’ନ୍ତି ଆସଙ୍କାୟ ତନ୍ନିୱତ୍ତନତ୍ଥଂ ‘‘ଅଭୂତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ଅୟଞ୍ଚେତସ୍ସ ଅସଙ୍ଖତାକତାଭୂତଭାୱୋ ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ ଅଜାତିଧମ୍ମତ୍ତା’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଅଜାତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱମେତେସଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପଦାନଂ ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ‘‘ତୟିଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପରମତ୍ଥତୋ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ପକାସିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ଉଦାନେନ୍ତେନ ଭଗୱତା, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆଲପନେ କାରଣଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇତି ସତ୍ଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ତତ୍ଥ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନୋ ଚେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଦି ଅଜାତାଦିସଭାୱା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ ନ ଅଭୱିସ୍ସ ନ ସିୟା, ଇଧ ଲୋକେ ଜାତାଦିସଭାୱସ୍ସ ରୂପାଦିକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଙ୍ଖତସ୍ସ ନିସ୍ସରଣଂ ଅନୱସେସୱୂପସମୋ ନ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ ନ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ଭୱେୟ୍ୟ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିଆଦୟୋ ଅରିୟମଗ୍ଗଧମ୍ମା ଅନୱସେସକିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତି । ତେନେତ୍ଥ ସବ୍ବସ୍ସପି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅପ୍ପୱତ୍ତି ଅପଗମୋ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ଏୱଂ ବ୍ୟତିରେକୱସେନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନ୍ୱୟୱସେନପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ୟସ୍ମା ଚ ଖୋ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ‘‘ଅପଚ୍ଚୟା ଧମ୍ମା, ଅସଙ୍ଖତା ଧମ୍ମା (ଧ॰ ସ॰ ଦୁକମାତିକା ୭, ୮), ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଦାୟତନଂ, ୟତ୍ଥ ନେୱ ପଥୱୀ (ଉଦା॰ ୭୧), ଇଦମ୍ପି ଖୋ ଠାନଂ ଦୁଦ୍ଦସଂ, ୟଦିଦଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗୋ (ମହାୱ॰ ୮; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮୧; ୨.୩୩୭), ଅସଙ୍ଖତଞ୍ଚ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି ଅସଙ୍ଖତଗାମିନିଞ୍ଚ ପଟିପଦ’’ନ୍ତିଆଦୀହି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୬୬-୩୬୭) ଅନେକେହି ସୁତ୍ତପଦେହି, ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତ’’ନ୍ତି ଇମିନାପି ଚ ସୁତ୍ତେନ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ସମ୍ଭୱୋ ସବ୍ବଲୋକଂ ଅନୁକମ୍ପମାନେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଦେସିତୋ, ତସ୍ମା ୟଦିପି ତତ୍ଥ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖକାରୀନମ୍ପି ୱିଞ୍ଞୂନଂ କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା ନତ୍ଥିୟେୱ । ୟେ ପନ ପରନେୟ୍ୟବୁଦ୍ଧିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା, ତେସଂ ୱିମତିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟନିଦ୍ଧାରଣମୁଖେନ ୟୁତ୍ତିୱିଚାରଣା – ୟଥା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟତାୟ ସଉତ୍ତରାନଂ କାମାନଂ ରୂପାଦୀନଞ୍ଚ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱଂ ନିସ୍ସରଣଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ତଂସଭାୱାନଂ ସବ୍ବେସମ୍ପି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାନଂ ପଟିପକ୍ଖଭୂତେନ ତବ୍ବିଧୁରସଭାୱେନ ନିସ୍ସରଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଞ୍ଚେତଂ ନିସ୍ସରଣଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । କିଞ୍ଚ ଭିୟ୍ୟୋ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅପି ଅନୁଲୋମଞାଣଂ କିଲେସେ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ପଜହିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତଥା ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଞାଣଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନେୱ କିଲେସେ ପଜହତି, ନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ । ଇତି ସଙ୍ଖତଧମ୍ମାରମ୍ମଣସ୍ସ ସମ୍ମୁତିସଚ୍ଚାରମ୍ମଣସ୍ସ ଚ ଞାଣସ୍ସ କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନେ ଅସମତ୍ଥଭାୱତୋ ତେସଂ ସମୁଚ୍ଛେଦପ୍ପହାନକରସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ତଦୁଭୟୱିପରୀତସଭାୱେନ ଆରମ୍ମଣେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ସା ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ । ତଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଜାତଂ ଅଭୂତଂ ଅକତଂ ଅସଙ୍ଖତ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବାନପଦସ୍ସ ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱଜୋତକଂ ୱଚନଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ଭଗୱତା ଭାସିତତ୍ତା । ୟଞ୍ହି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଅୱିପରୀତତ୍ଥଂ ପରମତ୍ଥଂ ୟଥା ତଂ ‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚା, ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖା, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୩୭; ମହାନି॰ ୨୭), ତଥା ନିବ୍ବାନସଦ୍ଦୋ କତ୍ଥଚି ୱିସୟେ ୟଥାଭୂତପରମତ୍ଥୱିସୟୋ ଉପଚାରମତ୍ତୱୁତ୍ତିସବ୍ଭାୱତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ସୀହସଦ୍ଦୋ । ଅଥ ୱା ଅତ୍ଥେୱ ପରମତ୍ଥତୋ ଅସଙ୍ଖତା ଧାତୁ, ଇତରତବ୍ବିପରୀତୱିନିମୁତ୍ତସଭାୱତ୍ତା ସେୟ୍ୟଥାପି ପଥୱୀଧାତୁ ୱେଦନାତି । ଏୱମାଦୀହି ନୟେହି ୟୁତ୍ତିତୋପି ଅସଙ୍ଖତାୟ ଧାତୁୟା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥିଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. ଚତୁତ୍ଥନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ତଦା କିର ଭଗୱତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ସନ୍ଦସ୍ସନାଦିୱସେନ ନିବ୍ବାନପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ କତାୟ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଅୟଂ ତାୱ ଭଗୱତା ଅମତମହାନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଅନଞ୍ଞସାଧାରଣୋ ଆନୁଭାୱୋ ପକାସିତୋ, ଅଧିଗମୂପାୟୋ ପନସ୍ସା ନ ଭାସିତୋ, କଥଂ ନୁ ଖୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତେହି ଅମ୍ହେହି ଅୟଂ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବା’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଂ ୟଥାୱୁତ୍ତପରିୱିତକ୍କସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା । ଇମଂ ଉଦାନନ୍ତି ତଣ୍ହାୱସେନ କତ୍ଥଚି ଅନିସ୍ସିତସ୍ସ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୀଥିପଟିପନ୍ନୱିପସ୍ସନସ୍ସ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସତୋ ତଣ୍ହାପହାନେନ ନିବ୍ବାନାଧିଗମୱିଭାୱନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ତତ୍ଥ ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତନ୍ତି ରୂପାଦିସଙ୍ଖାରେ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠୀହି ନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତଂ ‘‘ଏତଂ ମମ, ଏସୋ ମେ ଅତ୍ତା’’ତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ହୋତି । ଅପ୍ପହୀନତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିକସ୍ସ ହି ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୁଖାଦୀସୁ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ ତାନି ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ୱିହରିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ମମ ୱେଦନା, ଅହଂ ୱେଦିୟାମୀ’’ତିଆଦିନା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗାହୱସେନ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିତୋ ଚିତ୍ତସନ୍ତାନସ୍ସ ଚଲନଂ କମ୍ପନଂ, ଅୱକ୍ଖଲିତଂ ୱା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନିସ୍ସିତସ୍ସ ଚଲିତଂ ନତ୍ଥୀତି ୟୋ ପନ ୱିସୁଦ୍ଧିପଟିପଦଂ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାହି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିହରତି, ତସ୍ସ ତଂ ଅନିସ୍ସିତସ୍ସ ୟଥାୱୁତ୍ତଂ ଚଲିତଂ ଅୱକ୍ଖଲିତଂ, ୱିପ୍ଫନ୍ଦିତଂ ୱା ନତ୍ଥି କାରଣସ୍ସ ସୁୱିକ୍ଖମ୍ଭିତତ୍ତା ।

ଚଲିତେ ଅସତୀତି ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଚଲିତେ ଅସତି ୟଥା ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗାହା ନପ୍ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଥା ୱୀଥିପଟିପନ୍ନାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ତଂ ଉସ୍ସୁକ୍କନ୍ତସ୍ସ । ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତସହଜାତାନଂ କାୟଚିତ୍ତାନଂ ସାରମ୍ଭକରକିଲେସୱୂପସମିନୀ ଦୁୱିଧାପି ପସ୍ସଦ୍ଧି ହୋତି । ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସତି ନତି ନ ହୋତୀତି ପୁବ୍ବେନାପରଂ ୱିସେସୟୁତ୍ତାୟ ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ସତି ଅନୱଜ୍ଜସୁଖାଧିଟ୍ଠାନଂ ସମାଧିଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତଂ ପଞ୍ଞାୟ ସମୱାୟକରଣେନ ସମଥୱିପସ୍ସନଂ ୟୁଗନଦ୍ଧଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମଗ୍ଗପରମ୍ପରାୟ କିଲେସେ ଖେପେନ୍ତସ୍ସ କାମଭୱାଦୀସୁ ନମନତୋ ‘‘ନତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧନାମା ତଣ୍ହା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଅନୱସେସତୋ ନ ହୋତି, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପାଦିତତ୍ତା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ନତିୟା ଅସତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାୟ ସୁପ୍ପହୀନତ୍ତା ଭୱାଦିଅତ୍ଥାୟ ଆଲୟନିକନ୍ତି ପରିୟୁଟ୍ଠାନେ ଅସତି । ଆଗତିଗତି ନ ହୋତୀତି ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଇଧ ଆଗତି ଆଗମନଂ ଚୁତିୱସେନ ଗତି ଇତୋ ପରଲୋକଗମନଂ ପେଚ୍ଚଭାୱୋ ନ ହୋତି ନ ପୱତ୍ତତି । ଆଗତିଗତିୟା ଅସତୀତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ଆଗତିୟା ଚ ଗତିୟା ଚ ଅସତି । ଚୁତୂପପାତୋ ନ ହୋତୀତି ଅପରାପରଂ ଚୱନୁପପଜ୍ଜନଂ ନ ହୋତି ନ ପୱତ୍ତତି । ଅସତି ହି କିଲେସୱଟ୍ଟେ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ ପଚ୍ଛିନ୍ନମେୱ, ପଚ୍ଛିନ୍ନେ ଚ ତସ୍ମିଂ କୁତୋ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ସମ୍ଭୱୋ । ତେନାହ – ‘‘ଚୁତୂପପାତେ ଅସତି ନେୱିଧ ନ ହୁର’’ନ୍ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ତଂ ହେଟ୍ଠା ବାହିୟସୁତ୍ତେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇତି ଭଗୱା ଇଧାପି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୱସେସତୋ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖୱୂପସମହେତୁଭୂତଂ ଅମତମହାନିବ୍ବାନସ୍ସ ଆନୁଭାୱଂ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିୟା ପକାସେତି ।

ଚତୁତ୍ଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ଚୁନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫. ପଞ୍ଚମେ ମଲ୍ଲେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନାତି ଗୁଣମହତ୍ତସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେହି ମହତା । ସୋ ହି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସୀଲାଦିଗୁଣୱିସେସୟୋଗେନପି ମହା ତତ୍ଥ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମକସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନଭାୱତୋ, ସଙ୍ଖ୍ୟାମହତ୍ତେନପି ମହା ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଗଣନତ୍ତା । ଆୟୁସଙ୍ଖାରୋସ୍ସଜ୍ଜନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହି ଆଗତାଗତା ଭିକ୍ଖୂ ନ ପକ୍କମିଂସୁ । ଚୁନ୍ଦସ୍ସାତି ଏୱଂନାମକସ୍ସ । କମ୍ମାରପୁତ୍ତସ୍ସାତି ସୁୱଣ୍ଣକାରପୁତ୍ତସ୍ସ । ସୋ କିର ଅଡ୍ଢୋ ମହାକୁଟୁମ୍ବିକୋ ଭଗୱତୋ ପଠମଦସ୍ସନେନେୱ ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଅମ୍ବୱନେ ସତ୍ଥୁୱସନାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଗନ୍ଧକୁଟିଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଉପଟ୍ଠାନସାଲାକୁଟିମଣ୍ଡପଚଙ୍କମନାଦିକେ ଚ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକୟୁତ୍ତଂ ୱିହାରଂ କତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାଦେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ପାୱାୟଂ ୱିହରତି ଚୁନ୍ଦସ୍ସ କମ୍ମାରପୁତ୍ତସ୍ସ ଅମ୍ବୱନେ’’ତି ।

ପଟିୟାଦାପେତ୍ୱାତି ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା । ‘‘ସୂକରମଦ୍ଦୱନ୍ତି ସୂକରସ୍ସ ମୁଦୁସିନିଦ୍ଧଂ ପୱତ୍ତମଂସ’’ନ୍ତି ମହାଅଟ୍ଠକଥାୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । କେଚି ପନ ‘‘ସୂକରମଦ୍ଦୱନ୍ତି ନ ସୂକରମଂସଂ, ସୂକରେହି ମଦ୍ଦିତୱଂସକଳୀରୋ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ଅଞ୍ଞେ ‘‘ସୂକରେହି ମଦ୍ଦିତପ୍ପଦେସେ ଜାତଂ ଅହିଛତ୍ତକ’’ନ୍ତି । ଅପରେ ପନ ‘‘ସୂକରମଦ୍ଦୱଂ ନାମ ଏକଂ ରସାୟନ’’ନ୍ତି ଭଣିଂସୁ। ତଞ୍ହି ଚୁନ୍ଦୋ କମ୍ମାରପୁତ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଚିରତରଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ସତ୍ଥୁ ଚିରଜୀୱିତୁକମ୍ୟତାୟ ଅଦାସୀତି ୱଦନ୍ତି ।

ତେନ ମଂ ପରିୱିସାତି ତେନ ମମଂ ଭୋଜେହି । କସ୍ମା ଭଗୱା ଏୱମାହ ? ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ । ତଞ୍ଚ କାରଣଂ ପାଳିୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ତେନ ଅଭିହଟଭିକ୍ଖାୟ ପରେସଂ ଅପରିଭୋଗାରହତୋ ଚ ତଥା ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ କିର ସୂକରମଦ୍ଦୱେ ଦ୍ୱିସହସ୍ସଦୀପପରିୱାରେସୁ ଚତୂସୁ ମହାଦୀପେସୁ ଦେୱତା ଓଜଂ ପକ୍ଖିପିଂସୁ । ତସ୍ମା ତଂ ଅଞ୍ଞୋ କୋଚି ସମ୍ମା ଜୀରାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପରୂପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ‘‘ନାହଂ ତଂ, ଚୁନ୍ଦ, ପସ୍ସାମୀ’’ତିଆଦିନା ସୀହନାଦଂ ନଦି । ୟେ ହି ପରେ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ଅତ୍ତନା ପରିଭୁତ୍ତାୱସେସଂ ନେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଦାସି, ଆୱାଟେ ନିଖଣାପେତ୍ୱା ୱିନାସେସୀ’’ତି, ‘‘ତେସଂ ୱଚନୋକାସୋ ମା ହୋତୂ’’ତି ପରୂପୱାଦମୋଚନତ୍ଥଂ ସୀହନାଦଂ ନଦି ।

ତତ୍ଥ ସଦେୱକେତିଆଦୀସୁ ସହ ଦେୱେହୀତି ସଦେୱକୋ, ସହ ମାରେନାତି ସମାରକୋ, ସହ ବ୍ରହ୍ମୁନାତି ସବ୍ରହ୍ମକୋ, ସହ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହୀତି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ପଜାତତ୍ତା ପଜା, ସହ ଦେୱମନୁସ୍ସେହୀତି ସଦେୱମନୁସ୍ସା। ତସ୍ମିଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ । ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୀୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ, ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକୱସେନ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକୱଚନେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମାରକୱଚନେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ରୂପୀ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱଚନେନ ଚତୁପରିସୱସେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ, ଅୱସେସସତ୍ତଲୋକୋ ୱା ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭୁତ୍ତାୱିସ୍ସାତି ଭୁତ୍ତୱତୋ । ଖରୋତି ଫରୁସୋ । ଆବାଧୋତି ୱିସଭାଗରୋଗୋ । ପବାଳ୍ହାତି ବଲୱତିୟୋ । ମାରଣନ୍ତିକାତି ମରଣନ୍ତା ମରଣସମୀପପାପନସମତ୍ଥା । ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଅଧିୱାସେସୀତି ସତିଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ଞାଣେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଧିୱାସେସି । ଅୱିହଞ୍ଞମାନୋତି ୱେଦନାନୁୱତ୍ତନୱସେନ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖିତଧମ୍ମୋ ୱିୟ ଅପରାପରଂ ପରିୱତ୍ତନଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ଅପୀଳିୟମାନୋ ଅଦୁକ୍ଖିୟମାନୋ ୱିୟ ଅଧିୱାସେସି । ଭଗୱତୋ ହି ୱେଳୁୱଗାମକେୟେୱ ତା ୱେଦନା ଉପ୍ପନ୍ନା, ସମାପତ୍ତିବଲେନ ପନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭିତା ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସା ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସମାପତ୍ତୀହି ପଟିପଣାମନତୋ । ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ପରିନିବ୍ବାୟିତୁକାମୋ ‘‘କୋଟିସହସ୍ସହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ ଧାରେନ୍ତାନଂ ୱଜିରସଙ୍ଘାତସମାନକାୟାନଂ ଅପରିମିତକାଲଂ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସମ୍ଭାରାନମ୍ପି ଭୱେ ସତି ଏୱରୂପା ୱେଦନା ପୱତ୍ତନ୍ତି, କିମଙ୍ଗଂ ପନ ଅଞ୍ଞେସ’’ନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ସଂୱେଗଜନନତ୍ଥଂ ସମାପତ୍ତିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜି, ତେନ ୱେଦନା ଖରା ୱତ୍ତିଂସୁ । ଆୟାମାତି ଏହି ୟାମ ।

ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତିଆଦିକା ଅପରଭାଗେ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଠପିତା ଗାଥା । ତତ୍ଥ ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଚ ସୂକରମଦ୍ଦୱେନାତି ଭୁତ୍ତସ୍ସ ଉଦପାଦି, ନ ପନ ଭୁତ୍ତପଚ୍ଚୟା । ୟଦି ହି ଅଭୁତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସା, ଅତିଖରୋ ଅଭୱିସ୍ସା, ସିନିଦ୍ଧଭୋଜନଂ ପନ ଭୁତ୍ତତ୍ତା ତନୁକା ୱେଦନା ଅହୋସି, ତେନେୱ ପଦସା ଗନ୍ତୁଂ ଅସକ୍ଖି । ଏତେନ ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ୟସ୍ସ ତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ସମ୍ମା ପରିଣାମଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତସ୍ସା’’ତି ସୀହନାଦୋ ନଦିତୋ, ତସ୍ସ ସାତ୍ଥକତା ଦସ୍ସିତା । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଅଟ୍ଠାନେ ଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟସ୍ମା ତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଭଗୱତୋ ନ କିଞ୍ଚି ୱିକାରଂ ଉପ୍ପାଦେସି, କମ୍ମେନ ପନ ଲଦ୍ଧୋକାସେନ ଉପ୍ପାଦିୟମାନଂ ୱିକାରଂ ଅପ୍ପମତ୍ତତାୟ ଉପସମେନ୍ତୋ ସରୀରେ ବଲଂ ଉପ୍ପାଦେସି, ୟେନ ୟଥା ୱକ୍ଖମାନଂ ତିୱିଧଂ ପୟୋଜନଂ ସମ୍ପାଦେସି, ତସ୍ମା ସମ୍ମଦେୱ ତଂ ପରିଣାମଂ ଗତଂ, ମାରଣନ୍ତିକତ୍ତା ପନ ୱେଦନାନଂ ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ଅପାକଟଂ ଅହୋସୀତି । ୱିରିଚ୍ଚମାନୋତି ଅଭିଣ୍ହଂ ପୱତ୍ତଲୋହିତୱିରେଚନୋୱ ସମାନୋ । ଅୱୋଚାତି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନେ ପରିନିବ୍ବାନତ୍ଥାୟ ଏୱମାହ ।

କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଏୱଂ ରୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ କୁସିନାରଂ ଅଗମାସି, କିଂ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ନ ସକ୍କା ପରିନିବ୍ବାୟିତୁନ୍ତି ? ପରିନିବ୍ବାୟିତୁଂ ନାମ ନ କତ୍ଥଚି ନ ସକ୍କା, ଏୱଂ ପନ ଚିନ୍ତେସି – ମୟି କୁସିନାରଂ ଗତେ ମହାସୁଦସ୍ସନସୁତ୍ତଦେସନାୟ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୧) ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ଭୱିସ୍ସତି, ତାୟ ୟା ଦେୱଲୋକେ ଅନୁଭୱିତବ୍ବସଦିସା ସମ୍ପତ୍ତି ମନୁସ୍ସଲୋକେ ମୟା ଅନୁଭୂତା, ତଂ ଦ୍ୱୀହି ଭାଣୱାରେହି ପଟିମଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦେସେସ୍ସାମି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ବହୂ ଜନା କୁସଲଂ କତ୍ତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞିସ୍ସନ୍ତି । ସୁଭଦ୍ଦୋପି କତ୍ଥ ମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜନପରିୟୋସାନେ ସରଣେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଲଦ୍ଧୂପସମ୍ପଦୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଭାୱେତ୍ୱା ମୟି ଧରନ୍ତେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମସାୱକୋ ନାମ ଭୱିସ୍ସତି । ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ଧାତୁନିମିତ୍ତଂ ମହାକଲହୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଲୋହିତଂ ନଦୀ ୱିୟ ସନ୍ଦିସ୍ସତି । କୁସିନାରାୟଂ ପନ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଦୋଣବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ୱିୱାଦଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସତୀତି ଇମାନି ତୀଣି କାରଣାନି ପସ୍ସନ୍ତୋ ଭଗୱା ମହତା ଉସ୍ସାହେନ କୁସିନାରଂ ଅଗମାସି ।

ଇଙ୍ଘାତି ଚୋଦନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । କିଲନ୍ତୋସ୍ମୀତି ପରିସ୍ସନ୍ତୋ ଅସ୍ମି । ତେନ ୟଥାୱୁତ୍ତୱେଦନାନଂ ବଲୱଭାୱଂ ଏୱ ଦସ୍ସେତି । ଭଗୱା ହି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ତଦା ପଦସା ଅଗମାସି, ଅଞ୍ଞେସଂ ପନ ୟଥା ପଦୁଦ୍ଧାରମ୍ପି କାତୁଂ ନ ସକ୍କା, ତଥା ୱେଦନା ତିଖିଣା ଖରା କଟୁକା ୱତ୍ତିଂସୁ । ତେନେୱାହ ‘‘ନିସୀଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ଇଦାନୀତି ଅଧୁନା । ଲୁଳିତନ୍ତି ମଦ୍ଦିତଂ ୱିୟ ଆକୁଲଂ । ଆୱିଲନ୍ତି ଆଲୁଲଂ । ଅଚ୍ଛୋଦକାତି ତନୁପସନ୍ନସଲିଲା । ସାତୋଦକାତି ମଧୁରତୋୟା । ସୀତୋଦକାତି ସୀତଲଜଲା । ସେତୋଦକାତି ନିକ୍କଦ୍ଦମା। ଉଦକଞ୍ହି ସଭାୱତୋ ସେତୱଣ୍ଣଂ, ଭୂମିୱସେନ କଦ୍ଦମାୱିଲତାୟ ଚ ଅଞ୍ଞାଦିସଂ ହୋତି, କକୁଧାପି ନଦୀ ୱିମଲୱାଲିକା ସମୋକିଣ୍ଣା ସେତୱଣ୍ଣା ସନ୍ଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେତୋଦକା’’ତି । ସୁପତିତ୍ଥାତି ସୁନ୍ଦରତିତ୍ଥା । ରମଣୀୟାତି ମନୋହରଭୂମିଭାଗତାୟ ରମିତବ୍ବା ୟଥାୱୁତ୍ତଉଦକସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ମନୋରମା ।

କିଲନ୍ତୋସ୍ମି ଚୁନ୍ଦକ, ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ତଥାଗତସ୍ସ ହି –

‘‘କାଳାୱକଞ୍ଚ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟଂ, ପଣ୍ଡରଂ ତମ୍ବପିଙ୍ଗଲଂ ।

ଗନ୍ଧମଙ୍ଗଲହେମଞ୍ଚ, ଉପୋସଥଛଦ୍ଦନ୍ତିମେ ଦସା’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେସୁ ଦସସୁ ହତ୍ଥିକୁଲେସୁ କାଳାୱକସଙ୍ଖାତାନଂ ୟଂ ଦସନ୍ନଂ ପକତିହତ୍ଥୀନଂ ବଲଂ, ତଂ ଏକସ୍ସ ଗଙ୍ଗେୟ୍ୟସ୍ସାତି ଏୱଂ ଦସଗୁଣିତାୟ ଗଣନାୟ ପକତିହତ୍ଥୀନଂ କୋଟିସହସ୍ସବଲପ୍ପମାଣଂ ସରୀରବଲଂ । ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚଙ୍ଗୱାରେ ପକ୍ଖିତ୍ତଉଦକଂ ୱିୟ ପରିକ୍ଖୟଂ ଗତଂ । ପାୱାୟ ତିଗାୱୁତେ କୁସିନାରା । ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ନିସୀଦିତ୍ୱା ମହନ୍ତଂ ଉସ୍ସାହଂ କତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନୱେଲାୟ ଭଗୱା କୁସିନାରଂ ପାପୁଣୀତି ଏୱଂ ‘‘ରୋଗୋ ନାମ ସବ୍ବଂ ଆରୋଗ୍ୟଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସଂୱେଗକରଂ ୱାଚଂ ଭାସନ୍ତୋ ‘‘କିଲନ୍ତୋସ୍ମି, ଚୁନ୍ଦକ, ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ ।

ସୀହସେୟ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ କାମଭୋଗୀସେୟ୍ୟା ପେତସେୟ୍ୟା ତଥାଗତସେୟ୍ୟା ସୀହସେୟ୍ୟାତି ଚତସ୍ସୋ ସେୟ୍ୟା । ତତ୍ଥ ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମଭୋଗୀ ୱାମେନ ପସ୍ସେନ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ କାମଭୋଗୀସେୟ୍ୟା । ‘‘ୟେଭୁୟ୍ୟେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପେତା ଉତ୍ତାନା ସେନ୍ତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ ପେତସେୟ୍ୟା । ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ତଥାଗତସେୟ୍ୟା । ‘‘ସୀହୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମିଗରାଜା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୬) ଅୟଂ ସୀହସେୟ୍ୟା । ଅୟଞ୍ହି ତେଜୁସ୍ସଦଇରିୟାପଥତ୍ତା ଉତ୍ତମସେୟ୍ୟା ନାମ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସୀ’’ତି । ପାଦେ ପାଦନ୍ତି ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ୱାମପାଦଂ । ଅଚ୍ଚାଧାୟାତି ଅତିଆଧାୟ, ଗୋପ୍ଫକଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପେତ୍ୱା । ଗୋପ୍ଫକେନ ହି ଗୋପ୍ଫକେ, ଜାଣୁନା ଜାଣୁମ୍ହି ସଙ୍ଘଟ୍ଟିୟମାନେ ଅଭିଣ୍ହଂ ୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସେୟ୍ୟା ଫାସୁକା ନ ହୋତି । ୟଥା ପନ ନ ସଙ୍ଘଟ୍ଟେତି, ଏୱଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଠପିତେ ୱେଦନା ନୁପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସେୟ୍ୟା ଫାସୁକା ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ନିପଜ୍ଜି ।

ଗନ୍ତ୍ୱାନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଇମା ଗାଥା ଅପରଭାଗେ ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ଠପିତା । ତତ୍ଥ ନଦିକନ୍ତି ନଦିଂ । ଅପ୍ପଟିମୋଧ ଲୋକେତି ଅପ୍ପଟିମୋ ଇଧ ଇମସ୍ମିଂ ସଦେୱକେ ଲୋକେ । ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚୁଦତାରୀତି ଗତ୍ତାନଂ ସୀତିକରଣୱସେନ ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପାନୀୟଂ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ନଦିତୋ ଉତ୍ତରି । ତଦା କିର ଭଗୱତି ନ୍ହାୟନ୍ତେ ଅନ୍ତୋନଦିୟଂ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପା, ଉଦକଂ, ଉଭୋସୁ ତୀରେସୁ ୱନସଣ୍ଡୋ, ସବ୍ବୋ ଚ ସୋ ଭୂମିଭାଗୋତି ସବ୍ବଂ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣମେୱ ଅହୋସି । ପୁରକ୍ଖତୋତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଭାୱତୋ ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ପୂଜାସମ୍ମାନୱସେନ ପୁରକ୍ଖତୋ । ଭିକ୍ଖୁଗଣସ୍ସ ମଜ୍ଝେତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମଜ୍ଝେ । ତଦା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ୱେଦନାନଂ ଅଧିମତ୍ତଭାୱଂ ୱିଦିତ୍ୱା ଆସନ୍ନା ହୁତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ପରିୱାରେତ୍ୱାୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସତ୍ଥାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକପରମତ୍ଥେହି ସତ୍ତାନଂ ଅନୁସାସନତୋ ସତ୍ଥା । ପୱତ୍ତା ଭଗୱା ଇଧଧମ୍ମେତି ଭାଗ୍ୟୱନ୍ତତାଦୀହି ଭଗୱା ଇଧ ସୀଲାଦିସାସନଧମ୍ମେ ପୱତ୍ତା, ଧମ୍ମେ ୱା ଚତୁରାସୀତିଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତା ପୱତ୍ତେତା । ଅମ୍ବୱନନ୍ତି ତସ୍ସା ଏୱ ନଦିୟା ତୀରେ ଅମ୍ବୱନଂ । ଆମନ୍ତୟି ଚୁନ୍ଦକନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କିର ଖଣେ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଉଦକସାଟିକଂ ପୀଳେନ୍ତୋ ଓହୀୟି, ଚୁନ୍ଦକତ୍ଥେରୋ ସମୀପେ ଅହୋସି । ତସ୍ମା ତଂ ଭଗୱା ଆମନ୍ତୟି । ପମୁଖେ ନିସୀଦୀତି ୱତ୍ତସୀସେନ ସତ୍ଥୁ ପୁରତୋ ନିସୀଦି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ସତ୍ଥା ଆଣାପେତୀ’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ଧମ୍ମଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଏୱଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆମନ୍ତେସି ।

ଉପଦହେୟ୍ୟାତି ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ୱିପ୍ପଟିସାରସ୍ସ ଉପ୍ପାଦକୋ କୋଚି ପୁରିସୋ ସିୟା ଅପି ଭୱେୟ୍ୟ । ଅଲାଭାତି ୟେ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦାନଂ ଦଦନ୍ତାନଂ ଦାନାନିସଂସସଙ୍ଖାତା ଲାଭା ହୋନ୍ତି, ତେ ଅଲାଭା । ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧନ୍ତି ପୁଞ୍ଞୱିସେସେନ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଦୁଲ୍ଲଦ୍ଧଂ । ୟସ୍ସ ତେତି ୟସ୍ସ ତୱ । ଉତ୍ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା ଅତିକିଲିନ୍ନଂ ୱା କୋ ତଂ ଜାନାତି, କୀଦିସମ୍ପି ପଚ୍ଛିମଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଅଦ୍ଧା ତେନ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଦିନ୍ନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଲାଭାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକା ଦାନାନିସଂସସଙ୍ଖାତା ଲାଭା । ସୁଲଦ୍ଧନ୍ତି ତୁୟ୍ହଂ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ସୁଲଦ୍ଧଂ । ସମ୍ମୁଖାତି ସମ୍ମୁଖତୋ, ନ ଅନୁସ୍ସୱେନ ନ ପରମ୍ପରାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ମେତନ୍ତି ମେ ଏତଂ ମୟା ଏତଂ । ଦ୍ୱେମେତି ଦ୍ୱେ ଇମେ । ସମସମଫଲାତି ସବ୍ବାକାରେନ ସମାନଫଲା ।

ନନୁ ଚ ୟଂ ସୁଜାତାୟ ଦିନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତଥାଗତୋ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତଂ କିଲେସାନଂ ଅପ୍ପହୀନକାଲେ ଦାନଂ, ଇଦଂ ପନ ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ଦାନଂ ଖୀଣାସୱକାଲେ, କସ୍ମା ଏତାନି ସମଫଲାନୀତି ? ପରିନିବ୍ବାନସମତାୟ ସମାପତ୍ତିସମତାୟ ଅନୁସ୍ସରଣସମତାୟ ଚ । ଭଗୱା ହି ସୁଜାତାୟ ଦିନ୍ନଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସଉପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ଚୁନ୍ଦେନ ଦିନ୍ନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ଏୱଂ ପରିନିବ୍ବାନସମତାୟପି ସମଫଲାନି । ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝନଦିୱସେ ଚ ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗସ୍ସ ହେତୁଭୂତା ଚତୁୱୀସତିକୋଟିସତସହସ୍ସସଙ୍ଖା ସମାପତ୍ତିୟୋ ସମାପଜ୍ଜି, ପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେପି ସବ୍ବା ତା ସମାପଜ୍ଜି । ଏୱଂ ସମାପତ୍ତିସମତାୟପି ସମଫଲାନି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟସ୍ସ ଚେତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ଅପ୍ପମାଣଂ ଚେତୋସମାଧିଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି, ଅପ୍ପମାଣୋ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋ କୁସଲାଭିସନ୍ଦୋ’’ତିଆଦି । –

ସୁଜାତା ଚ ଅପରଭାଗେ ଅସ୍ସୋସି ‘‘ନ କିର ସା ରୁକ୍ଖଦେୱତା, ବୋଧିସତ୍ତୋ କିରେସ, ତଂ କିର ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ କିରସ୍ସ ତେନ ୟାପନା ଅହୋସୀ’’ତି । ତସ୍ସା ଇଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ’’ତି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତିୟା ବଲୱପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉଦପାଦି । ଚୁନ୍ଦସ୍ସପି ଅପରଭାଗେ ‘‘ଅୱସାନପିଣ୍ଡପାତୋ କିର ମୟା ଦିନ୍ନୋ, ଧମ୍ମସୀସଂ କିର ମୟା ଗହିତଂ, ମୟ୍ହଂ କିର ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଅତ୍ତନା ଚିରକାଲାଭିପତ୍ଥିତାୟ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ’’ତି ଅନୁସ୍ସରତୋ ବଲୱପୀତିସୋମନସ୍ସଂ ଉଦପାଦି । ଏୱଂ ଅନୁସ୍ସରଣସମତାୟପି ସମଫଲାନି ଦ୍ୱେପି ପିଣ୍ଡପାତଦାନାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଆୟୁସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ଦୀଘାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକଂ । ଉପଚିତନ୍ତି ପସୁତଂ ଉପ୍ପାଦିତଂ । ୟସସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ପରିୱାରସଂୱତ୍ତନିକଂ । ଆଧିପତେୟ୍ୟସଂୱତ୍ତନିକନ୍ତି ସେଟ୍ଠଭାୱସଂୱତ୍ତନିକଂ ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଦାନସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତଞ୍ଚେୱ ସୀଲାଦିଗୁଣେହି ଅତ୍ତନୋ ଚ ଅନୁତ୍ତରଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଭାୱଂ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଞ୍ଚାତି ତିୱିଧମ୍ପି ଅତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଦାନଂ ଦେନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉପଚୀୟତି, ମହପ୍ଫଲତରଞ୍ଚ ମହାନିସଂସତରଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଦଦତୋ ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତୀତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ପରିଚ୍ଚଜନ୍ତୋ ପରିଚ୍ଚାଗଚେତନାୟ ବହୁଲୀକତାୟ ଅନୁକ୍କମେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନାପତ୍ତିବହୁଲୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ ରକ୍ଖିତ୍ୱା ସମଥୱିପସ୍ସନଞ୍ଚ ଭାୱେତୁଂ ସକ୍କୋତୀତି ତସ୍ସ ଦାନାଦିୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ପୁଞ୍ଞଂ ଅଭିୱଡ୍ଢତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଂୟମତୋତି ସୀଲସଂୟମେନ ସଂୟମନ୍ତସ୍ସ, ସଂୱରେ ଠିତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱେରଂ ନ ଚୀୟତୀତି ପଞ୍ଚୱିଧୱେରଂ ନ ପୱଡ୍ଢତି, ଅଦୋସପଧାନତ୍ତା ୱା ଅଧିସୀଲସ୍ସ କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସୟଂମନ୍ତୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲୋ ଖନ୍ତିବହୁଲତାୟ କେନଚି ୱେରଂ ନ କରୋତି, କୁତୋ ତସ୍ସ ଉପଚୟୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସଂୟମତୋ ସଂୟମନ୍ତସ୍ସ, ସଂୟମହେତୁ ୱା ୱେରଂ ନ ଚୀୟତି । କୁସଲୋ ଚ ଜହାତି ପାପକନ୍ତି କୁସଲୋ ପନ ଞାଣସମ୍ପନ୍ନୋ ସୁୱିସୁଦ୍ଧସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପଚାରପ୍ପନାଭେଦଂ ଝାନଂ ସମ୍ପାଦେନ୍ତୋ ପାପକଂ ଲାମକଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦିଅକୁସଲଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱସେନ ଜହାତି ପରିଚ୍ଚଜତି । ସୋ ତମେୱ ଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ସଙ୍ଖାରେସୁ ଖୟୱୟଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ଉସ୍ସୁକ୍କାପେତ୍ୱା ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଅନୱସେସଂ ପାପକଂ ଲାମକଂ ଅକୁସଲଂ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ ଜହାତି । ରାଗଦୋସମୋହକ୍ଖୟା ସ ନିବ୍ବୁତୋତି ସୋ ଏୱଂ ପାପକଂ ପଜହିତ୍ୱା ରାଗାଦୀନଂ ଖୟା ଅନୱସେସକିଲେସନିବ୍ବାନେନ, ତତୋ ପରଂ ଖନ୍ଧନିବ୍ବାନେନ ଚ ନିବ୍ବୁତୋ ହୋତୀତି ଏୱଂ ଭଗୱା ଚୁନ୍ଦସ୍ସ ଚ ଦକ୍ଖିଣସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ।

ପଞ୍ଚମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ପାଟଲିଗାମିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ଛଟ୍ଠେ ମଗଧେସୂତି ମଗଧରଟ୍ଠେ । ମହତାତି ଇଧାପି ଗୁଣମହତ୍ତେନପି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନସଙ୍ଖ୍ୟତ୍ତା ଗଣନମହତ୍ତେନପି ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ । ପାଟଲିଗାମୋତି ଏୱଂନାମକୋ ମଗଧରଟ୍ଠେ ଏକୋ ଗାମୋ । ତସ୍ସ କିର ଗାମସ୍ସ ମାପନଦିୱସେ ଗାମଗ୍ଗହଣଟ୍ଠାନେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ପାଟଲଙ୍କୁରା ପଥୱିତୋ ଉବ୍ଭିଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ତେନ ତଂ ‘‘ପାଟଲିଗାମୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୋହରିଂସୁ । ତଦୱସରୀତି ତଂ ପାଟଲିଗାମଂ ଅୱସରି ଅନୁପାପୁଣି । କଦା ପନ ଭଗୱା ପାଟଲିଗାମଂ ଅନୁପାପୁଣି ? ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଧମ୍ମସେନାପତିନୋ ଚେତିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ରାଜଗହେ ୱସନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଆୟସ୍ମତୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସ୍ସ ଚ ଚେତିୟଂ କାରାପେତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟଂ ୱସିତ୍ୱା ଅତୁରିତଚାରିକାୱସେନ ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଏକରତ୍ତିୱାସେନ ୱସିତ୍ୱା ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ପାଟଲିଗାମଂ ଅନୁପାପୁଣି ।

ପାଟଲିଗାମିୟାତି ପାଟଲିଗାମୱାସିନୋ ଉପାସକା । ତେ କିର ଭଗୱତୋ ପଠମଦସ୍ସନେନ କେଚି ସରଣେସୁ, କେଚି ସୀଲେସୁ, କେଚି ସରଣେସୁ ଚ ସୀଲେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠିତା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉପାସକା’’ତି । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ପାଟଲିଗାମେ କିର ଅଜାତସତ୍ତୁନୋ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜୂନଞ୍ଚ ମନୁସ୍ସା କାଲେନ କାଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଗେହସାମିକେ ଗେହତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ମାସମ୍ପି ଅଡ୍ଢମାସମ୍ପି ୱସନ୍ତି । ତେନ ପାଟଲିଗାମୱାସିନୋ ମନୁସ୍ସା ନିଚ୍ଚୁପଦ୍ଦୁତା ‘‘ଏତେସଞ୍ଚେୱ ଆଗତକାଲେ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏକପସ୍ସେ ଇସ୍ସରାନଂ ଭଣ୍ଡପ୍ପଟିସାମନଟ୍ଠାନଂ, ଏକପସ୍ସେ ୱସନଟ୍ଠାନଂ, ଏକପସ୍ସେ ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ଅଦ୍ଧିକମନୁସ୍ସାନଂ, ଏକପସ୍ସେ ଦଲିଦ୍ଦାନଂ କପଣମନୁସ୍ସାନଂ, ଏକପସ୍ସେ ଗିଲାନାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱସନପ୍ପହୋନକଂ ନଗରମଜ୍ଝେ ମହାସାଲଂ କାରେସୁଂ, ତସ୍ସା ନାମଂ ଆୱସଥାଗାରନ୍ତି । ତଂ ଦିୱସଞ୍ଚ ନିଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ତେ ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ହତ୍ଥକମ୍ମସୁଧାକମ୍ମଚିତ୍ତକମ୍ମାଦିୱସେନ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତଂ ସୁସଜ୍ଜିତଂ ଦେୱୱିମାନସଦିସଂ ତଂ ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଆୱସଥାଗାରଂ ଅତିୱିୟ ମନୋରମଂ ସସ୍ସିରିକଂ, କେନ ନୁ ଖୋ ପଠମଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଅସ୍ସା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ଖଣେ ‘‘ଭଗୱା ତଂ ଗାମଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଅସ୍ସୋସୁଂ । ତେନ ତେ ଉପ୍ପନ୍ନପୀତିସୋମନସ୍ସା ‘‘ଅମ୍ହେହି ଭଗୱା ଗନ୍ତ୍ୱାପି ଆନେତବ୍ବୋ ସିୟା, ସୋ ପନ ସୟମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, ଅଜ୍ଜ ମୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଇଧ ୱସାପେତ୍ୱା ପଠମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜାପେସ୍ସାମ ତଥା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଆଗତେ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଆଗତମେୱ ଭୱିସ୍ସତି, ସତ୍ଥାରଂ ମଙ୍ଗଲଂ ୱଦାପେସ୍ସାମ, ଧମ୍ମଂ କଥାପେସ୍ସାମ । ଇତି ତୀହି ରତନେହି ପରିଭୁତ୍ତେ ପଚ୍ଛା ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ପରେସଞ୍ଚ ପରିଭୋଗୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏୱଂ ନୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ଏତଦତ୍ଥମେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତସ୍ମା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଅଧିୱାସେତୁ ନୋ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ଆୱସଥାଗାର’’ନ୍ତି ।

ୟେନ ଆୱସଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି କିଞ୍ଚାପି ତଂ ତଂ ଦିୱସମେୱ ପରିନିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଦେୱୱିମାନଂ ୱିୟ ସୁସଜ୍ଜିତଂ ସୁପଟିଜଗ୍ଗିତଂ, ବୁଦ୍ଧାରହଂ ପନ କତ୍ୱା ନ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅରଞ୍ଞଜ୍ଝାସୟା ଅରଞ୍ଞାରାମା, ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱସେୟ୍ୟୁଂ ୱା ନୋ ୱା, ତସ୍ମା ଭଗୱତୋ ରୁଚିଂ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପଞ୍ଞାପେସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିଂସୁ, ଇଦାନି ଭଗୱତୋ ରୁଚିଂ ଜାନିତ୍ୱା ତଥା ପଞ୍ଞାପେତୁକାମା ୟେନ ଆୱସଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ । ସବ୍ବସନ୍ଥରିଂ ଆୱସଥାଗାରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱାତି ୟଥା ସବ୍ବମେୱ ସନ୍ଥତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ତଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ସବ୍ବପଠମଂ ତାୱ ‘‘ଗୋମୟଂ ନାମ ସବ୍ବମଙ୍ଗଲେସୁ ୱତ୍ତତୀ’’ତି ସୁଧାପରିକମ୍ମକତମ୍ପି ଭୂମିଂ ଅଲ୍ଲଗୋମୟେନ ଓପୁଞ୍ଜାପେତ୍ୱା ପରିସୁକ୍ଖଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୟଥା ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଦଂ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ଏୱଂ ଚତୁଜ୍ଜାତିୟଗନ୍ଧେହି ଲିମ୍ପେତ୍ୱା ଉପରି ନାନାୱଣ୍ଣକଟସାରକେ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା ତେସଂ ଉପରି ମହାପିଟ୍ଠିକକୋଜୱାଦିଂ କତ୍ୱା ହତ୍ଥତ୍ଥରଣାଦୀହି ନାନାୱଣ୍ଣେହି ଅତ୍ଥରଣେହି ସନ୍ଥରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ସବ୍ବୋକାସଂ ସନ୍ଥରାପେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସବ୍ବସନ୍ଥରିଂ ଆୱସଥାଗାରଂ ସନ୍ଥରିତ୍ୱା’’ତି ।

ଆସନାନଞ୍ହି ମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ ତାୱ ମଙ୍ଗଲଥମ୍ଭଂ ନିସ୍ସାୟ ମହାରହଂ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୟଂ ୟଂ ମୁଦୁକଞ୍ଚ ମନୋରମଞ୍ଚ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ, ତଂ ତଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଭତୋଲୋହିତକଂ ମନୁଞ୍ଞଦସ୍ସନଂ ଉପଧାନଂ ଉପଦହିତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣରଜତତାରକାୱିଚିତ୍ତଂ ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଗନ୍ଧଦାମପୁପ୍ଫଦାମାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ସମନ୍ତା ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥେ ଠାନେ ପୁପ୍ଫଜାଲଂ କାରେତ୍ୱା ତିଂସହତ୍ଥମତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ପଟସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭିତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ପଲ୍ଲଙ୍କଅପସ୍ସୟମଞ୍ଚପୀଠାଦୀନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଉପରି ସେତପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେହି ପଚ୍ଚତ୍ଥରାପେତ୍ୱା ସାଲାୟ ପାଚୀନପସ୍ସଂ ଅତ୍ତନୋ ନିସଜ୍ଜାୟୋଗ୍ଗଂ କାରେସୁଂ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା’’ତି ।

ଉଦକମଣିକନ୍ତି ମହାକୁଚ୍ଛିକଂ ଉଦକଚାଟିଂ । ଏୱଂ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଚ ୟଥାରୁଚିୟା ହତ୍ଥପାଦେ ଧୋୱିସ୍ସନ୍ତି, ମୁଖଂ ୱିକ୍ଖାଲେସ୍ସନ୍ତୀତି ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ ମଣିୱଣ୍ଣସ୍ସ ଉଦକସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ୱାସତ୍ଥାୟ ନାନାପୁପ୍ଫାନି ଚେୱ ଉଦକୱାସଚୁଣ୍ଣାନି ଚ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଦଲିପଣ୍ଣେହି ପିଦହିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠପେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଉଦକମଣିକଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା’’ତି ।

ତେଲପ୍ପଦୀପଂଆରୋପେତ୍ୱାତି ରଜତସୁୱଣ୍ଣାଦିମୟଦଣ୍ଡଦୀପିକାସୁ ୟୋଧକରୂପୱିଲାସଖଚିତରୂପକାଦୀନଂ ହତ୍ଥେ ଠପିତସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦିମୟକପଲ୍ଲିକାସୁ ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଜାଲୟିତ୍ୱା । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ଏତ୍ଥ ପନ ତେ ପାଟଲିଗାମିୟା ଉପାସକା ନ କେୱଲଂ ଆୱସଥାଗାରମେୱ, ଅଥ ଖୋ ସକଲସ୍ମିମ୍ପି ଗାମେ ୱୀଥିୟୋ ସଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଧଜେ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଗେହଦ୍ୱାରେସୁ ପୁଣ୍ଣଘଟେ କଦଲିୟୋ ଚ ଠପାପେତ୍ୱା ସକଲଗାମଂ ଦୀପମାଲାହି ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣତାରକଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ‘‘ଖୀରପକେ ଦାରକେ ଖୀରଂ ପାୟେଥ, ଦହରକୁମାରେ ଲହୁଂ ଲହୁଂ ଭୋଜେତ୍ୱା ସୟାପେଥ, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦଂ ମା କରିତ୍ଥ, ଅଜ୍ଜ ଏକରତ୍ତିଂ ସତ୍ଥା ଅନ୍ତୋଗାମେ ୱସିସ୍ସତି, ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅପ୍ପସଦ୍ଦକାମା ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଭେରିଂ ଚରାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଦଣ୍ଡଦୀପିକା ଆଦାୟ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟେନ ଆୱସଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା କାଲଂ ମଞ୍ଞତୀ’’ତି ଏୱଂ କିର ତେହି କାଲେ ଆରୋଚିତେ ଭଗୱା ଲାଖାରସେନ ତିନ୍ତରତ୍ତକୋୱିଳାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ ରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ କତ୍ତରିୟା ପଦୁମଂ କନ୍ତେନ୍ତୋ ୱିୟ, ସଂୱିଧାୟ ତିମଣ୍ଡଲଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣପାମଙ୍ଗେନ ପଦୁମକଲାପଂ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ, ୱିଜ୍ଜୁଲତାସସ୍ସିରିକଂ କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲେନ ଗଜକୁମ୍ଭଂ ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତୋ ୱିୟ, ରତନସତୁବ୍ବେଧେ ସୁୱଣ୍ଣଗ୍ଘିକେ ପୱାଳଜାଲଂ ଖିପମାନୋ ୱିୟ, ମହତି ସୁୱଣ୍ଣଚେତିୟେ ରତ୍ତକମ୍ବଲକଞ୍ଚୁକଂ ପଟିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ, ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ରତ୍ତୱଲାହକେନ ପଟିଚ୍ଛାଦେନ୍ତୋ ୱିୟ, କଞ୍ଚନଗିରିମତ୍ଥକେ ସୁପକ୍କଲାଖାରସଂ ପରିସିଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚିତ୍ତକୂଟପବ୍ବତମତ୍ଥକଂ ୱିଜ୍ଜୁଲତାଜାଲେନ ପରିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ, ସକଲଚକ୍କୱାଳସିନେରୁୟୁଗନ୍ଧରମହାପଥୱିଂ ଚାଲେତ୍ୱା ଗହିତନିଗ୍ରୋଧପଲ୍ଲୱସମାନୱଣ୍ଣଂ ସୁରତ୍ତୱରପଂସୁକୂଲଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ୱନଗହନତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକେସରସୀହୋ ୱିୟ, ସମନ୍ତତୋ ଉଦୟପବ୍ବତକୂଟତୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ, ବାଲସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଅତ୍ତନା ନିସିନ୍ନଚାରୁମଣ୍ଡପତୋ ନିକ୍ଖମି ।

ଅଥସ୍ସ କାୟତୋ ମେଘମୁଖତୋ ୱିଜ୍ଜୁକଲାପା ୱିୟ ରସ୍ମିୟୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାପରିସେକପିଞ୍ଜରପତ୍ତପୁପ୍ଫଫଲସାଖାୱିଟପେ ୱିୟ ସମନ୍ତତୋ ରୁକ୍ଖେ କରିଂସୁ । ତାୱଦେୱ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେସି । ତେ ଚ ନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଭିକ୍ଖୂ ଏୱରୂପା ଅହେସୁଂ ଅପ୍ପିଚ୍ଛା ସନ୍ତୁଟ୍ଠା ପୱିୱିତ୍ତା ଅସଂସଟ୍ଠା ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ୱତ୍ତାରୋ ୱଚନକ୍ଖମା ଚୋଦକା ପାପଗରହିନୋ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନା ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନା ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିସମ୍ପନ୍ନା ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନା । ତେହି ପରିୱୁତୋ ଭଗୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ନକ୍ଖତ୍ତପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ, ରତ୍ତପଦୁମୱନସଣ୍ଡମଜ୍ଝଗତା ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣନାୱା, ପୱାଳୱେଦିକପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପାସାଦୋ ୱିରୋଚିତ୍ଥ । ମହାକସ୍ସପପ୍ପମୁଖା ପନ ମହାଥେରା ମେଘୱଣ୍ଣଂ ପଂସୁକୂଲଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ମଣିୱମ୍ମୱମ୍ମିତା ୱିୟ ମହାନାଗା ପରିୱାରୟିଂସୁ ୱନ୍ତରାଗା ଭିନ୍ନକିଲେସା ୱିଜଟିତଜଟା ଛିନ୍ନବନ୍ଧନା କୁଲେ ୱା ଗଣେ ୱା ଅଲଗ୍ଗା ।

ଇତି ଭଗୱା ସୟଂ ୱୀତରାଗୋ ୱୀତରାଗେହି, ୱୀତଦୋସୋ ୱୀତଦୋସେହି, ୱୀତମୋହୋ ୱୀତମୋହେହି, ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ନିତ୍ତଣ୍ହେହି, ନିକ୍କିଲେସୋ ନିକ୍କିଲେସେହି, ସୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଅନୁବୁଦ୍ଧେହି ପରିୱାରିତୋ ପତ୍ତପରିୱାରିତଂ ୱିୟ କେସରଂ, କେସରପରିୱାରିତା ୱିୟ କଣ୍ଣିକା, ଅଟ୍ଠନାଗସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଛଦ୍ଦନ୍ତୋ ନାଗରାଜା, ନୱୁତିହଂସସହସ୍ସପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଧତରଟ୍ଠୋ ହଂସରାଜା, ସେନଙ୍ଗପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା, ମରୁଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ବ୍ରହ୍ମଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ହାରିତମହାବ୍ରହ୍ମା, ତାରାଗଣପରିୱାରିତୋ ୱିୟ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ, ଅନୁପମେନ ବୁଦ୍ଧୱେସେନ ଅପରିମାଣେନ ବୁଦ୍ଧୱିଲାସେନ ପାଟଲିଗାମିନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି ।

ଅଥସ୍ସ ପୁରତ୍ଥିମକାୟତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତଥା ପଚ୍ଛିମକାୟତୋ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସତୋ ୱାମପସ୍ସତୋ ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଉପରିକେସନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସବ୍ବକେସାୱଟ୍ଟେହି ମୋରଗୀୱରାଜୱଣ୍ଣା ଅସିତା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗଗନତଲେ ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ହେଟ୍ଠାପାଦତଲେହି ପୱାଳୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଘନପଥୱିୟଂ ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଦନ୍ତତୋ ଅକ୍ଖୀନଂ ସେତଟ୍ଠାନତୋ, ନଖାନଂ ମଂସୱିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ଓଦାତା ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ରତ୍ତପୀତୱଣ୍ଣାନଂ ସମ୍ଭିନ୍ନଟ୍ଠାନତୋ ମଞ୍ଜେଟ୍ଠୱଣ୍ଣା ରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ସବ୍ବତ୍ଥକମେୱ ପଭସ୍ସରା ରସ୍ମିୟୋ ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ଏୱଂ ସମନ୍ତା ଅସୀତିହତ୍ଥଟ୍ଠାନଂ ଛବ୍ବଣ୍ଣା ବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ୱିଜ୍ଜୋତମାନା ୱିପ୍ଫନ୍ଦମାନା ୱିଧାୱମାନା କଞ୍ଚନଦଣ୍ଡଦୀପିକାଦୀହି ନିଚ୍ଛରିତ୍ୱା ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦମାନା ମହାପଦୀପଜାଲା ୱିୟ, ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତୱିଜ୍ଜୁଲତା ୱିୟ ଚ ଦିସୋଦିସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦିଂସୁ । ୟାହି ସବ୍ବେ ଦିସାଭାଗା ସୁୱଣ୍ଣଚମ୍ପକପୁପ୍ଫେହି ୱିକିରିୟମାନା ୱିୟ, ସୁୱଣ୍ଣଘଟତୋ ସୁୱଣ୍ଣରସଧାରାହି ଆସିଞ୍ଚିୟମାନା ୱିୟ, ପସାରିତସୁୱଣ୍ଣପଟପରିକ୍ଖିତ୍ତା ୱିୟ, ୱେରମ୍ଭୱାତେନ ସମୁଦ୍ଧତକିଂସୁକକଣିକାରକୋୱିଳାରପୁପ୍ଫଚୁଣ୍ଣସମୋକିଣ୍ଣା ୱିୟ, ଚୀନପିଟ୍ଠଚୁଣ୍ଣସମ୍ପରିରଞ୍ଜିତା ୱିୟ ଚ ୱିରୋଚିଂସୁ ।

ଭଗୱତୋପି ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖେପସମୁଜ୍ଜଲଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସରୀରଂ ଅବ୍ଭମହିକାଦିଉପକ୍କିଲେସୱିମୁତ୍ତଂ ସମୁଜ୍ଜଲନ୍ତତାରକାୱଭାସିତଂ ୱିୟ, ଗଗନତଲଂ ୱିକସିତଂ ୱିୟ ପଦୁମୱନଂ, ସବ୍ବପାଲିଫୁଲ୍ଲୋ ୱିୟ ୟୋଜନସତିକୋ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକୋ, ପଟିପାଟିୟା ଠପିତାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସସୂରିୟାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚନ୍ଦିମାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଚକ୍କୱତ୍ତୀନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦେୱରାଜାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାବ୍ରହ୍ମାନଂ ସିରିୟା ସିରିଂ ଅଭିଭୱମାନଂ ୱିୟ ୱିରୋଚିତ୍ଥ, ୟଥା ତଂ ଦସହି ପାରମୀହି ଦସହି ଉପପାରମୀହି ଦସହି ପରମତ୍ଥପାରମୀହୀତି ସମ୍ମଦେୱ ପରିପୂରିତାହି ସମତିଂସପାରମିତାହି ଅଲଙ୍କତଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସାଧିକାନି ଚତ୍ତାରି ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି ଦିନ୍ନେନ ଦାନେନ ରକ୍ଖିତେନ ସୀଲେନ କତେନ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମେନ ଏକସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ସମୋସରିତ୍ୱା ୱିପାକଂ ଦାତୁଂ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନେନ ସମ୍ବାଧପ୍ପତ୍ତଂ ୱିୟ ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ନାୱାସହସ୍ସଭଣ୍ଡଂ ଏକଂ ନାୱଂ ଆରୋପନକାଲୋ ୱିୟ, ସକଟସହସ୍ସଭଣ୍ଡଂ ଏକଂ ସକଟଂ ଆରୋପନକାଲୋ ୱିୟ, ପଞ୍ଚୱୀସତିୟା ଗଙ୍ଗାନଂ ସମ୍ଭିନ୍ନମୁଖଦ୍ୱାରେ ଏକତୋ ରାସିଭୂତକାଲୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଇମାୟ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଓଭାସମାନସ୍ସପି ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଅନେକାନି ଦଣ୍ଡଦୀପିକାସହସ୍ସାନି ଉକ୍ଖିପିଂସୁ । ତଥା ପଚ୍ଛତୋ ୱାମପସ୍ସେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ଜାତିକୁସୁମଚମ୍ପକୱନମାଲିକାରତ୍ତୁପ୍ପଲନୀଲୁପ୍ପଲବକୁଲସିନ୍ଦୁୱାରାଦିପୁପ୍ଫାନି ଚେୱ ନୀଲପୀତାଦିୱଣ୍ଣସୁଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣାନି ଚ ଚାତୁଦ୍ଦୀପିକମହାମେଘୱିସ୍ସଟ୍ଠା ସଲିଲୱୁଟ୍ଠିୟୋ ୱିୟ ୱିପ୍ପକିରିଂସୁ। ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟନିଗ୍ଘୋସା ଚ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାସଂୟୁତ୍ତା ଥୁତିଘୋସା ଚ ସବ୍ବା ଦିସା ପୂରୟମାନା ମୁଖସମ୍ଭାସା ୱିୟ ଅହେସୁଂ । ଦେୱସୁପଣ୍ଣନାଗୟକ୍ଖଗନ୍ଧବ୍ବମନୁସ୍ସାନଂ ଅକ୍ଖୀନି ଅମତପାନଂ ୱିୟ ଲଭିଂସୁ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପଦସହସ୍ସେହି ଗମନୱଣ୍ଣନଂ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ତତ୍ରିୟଂ ମୁଖମତ୍ତଂ –

‘‘ଏୱଂ ସବ୍ବଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନୋ, କମ୍ପୟନ୍ତୋ ୱସୁନ୍ଧରଂ ।

ଅହେଠୟନ୍ତୋ ପାଣାନି, ୟାତି ଲୋକୱିନାୟକୋ ॥

‘‘ଦକ୍ଖିଣଂ ପଠମଂ ପାଦଂ, ଉଦ୍ଧରନ୍ତୋ ନରାସଭୋ ।

ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସିରିସମ୍ପନ୍ନୋ, ସୋଭତେ ଦ୍ୱିପଦୁତ୍ତମୋ ॥

‘‘ଗଚ୍ଛତୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠସ୍ସ, ହେଟ୍ଠା ପାଦତଲଂ ମୁଦୁ ।

ସମଂ ସମ୍ଫୁସତେ ଭୂମିଂ, ରଜସାନୁପଲିମ୍ପତି ॥

‘‘ନିନ୍ନଂ ଠାନଂ ଉନ୍ନମତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ ।

ଉନ୍ନତଞ୍ଚ ସମଂ ହୋତି, ପଥୱୀ ଚ ଅଚେତନା ॥

‘‘ପାସାଣା ସକ୍ଖରା ଚେୱ, କଥଲା ଖାଣୁକଣ୍ଟକା ।

ସବ୍ବେ ମଗ୍ଗା ୱିୱଜ୍ଜନ୍ତି, ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଲୋକନାୟକେ ॥

‘‘ନାତିଦୂରେ ଉଦ୍ଧରତି, ନଚ୍ଚାସନ୍ନେ ଚ ନିକ୍ଖିପଂ ।

ଅଘଟ୍ଟୟନ୍ତୋ ନିୟ୍ୟାତି, ଉଭୋ ଜାଣୂ ଚ ଗୋପ୍ଫକେ ॥

‘‘ନାତିସୀଘଂ ପକ୍କମତି, ସମ୍ପନ୍ନଚରଣୋ ମୁନି ।

ନ ଚାପି ସଣିକଂ ୟାତି, ଗଚ୍ଛମାନୋ ସମାହିତୋ ॥

‘‘ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚ ତିରିୟଂ, ଦିସଞ୍ଚ ୱିଦିସଂ ତଥା ।

ନ ପେକ୍ଖମାନୋ ସୋ ୟାତି, ୟୁଗମତ୍ତଂୱପେକ୍ଖତି ॥

‘‘ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରୋ ସୋ, ଗମନେ ସୋଭତେ ଜିନୋ ।

ଚାରୁଂ ଗଚ୍ଛତି ଲୋକଗ୍ଗୋ, ହାସୟନ୍ତୋ ସଦେୱକେ ॥

‘‘ଉସଭରାଜାୱ ସୋଭନ୍ତୋ, ଚାରୁଚାରୀୱ କେସରୀ ।

ତୋସୟନ୍ତୋ ବହୂ ସତ୍ତେ, ଗାମଂ ସେଟ୍ଠୋ ଉପାଗମୀ’’ତି ॥ –

ୱଣ୍ଣକାଲୋ ନାମ କିରେସ । ଏୱଂୱିଧେସୁ କାଲେସୁ ଭଗୱତୋ ସରୀରୱଣ୍ଣେ ୱା ଗୁଣୱଣ୍ଣେ ୱା ଧମ୍ମକଥିକସ୍ସ ଥାମୋୟେୱ ପମାଣଂ, ଚୁଣ୍ଣିୟପଦେହି ଗାଥାବନ୍ଧେହି ୟତ୍ତକଂ ସକ୍କୋତି, ତତ୍ତକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ‘‘ଦୁକ୍କଥିତ’’ନ୍ତି ୱା ‘‘ଅତିତ୍ଥେନ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ’’ତି ୱା ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ଅପରିମାଣୱଣ୍ଣା ହି ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାପି ଅନୱସେସତୋ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ତୁଂ ଅସମତ୍ଥା । ସକଲମ୍ପି ହି କପ୍ପଂ ୱଣ୍ଣେନ୍ତା ପରିୟୋସାପେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ପଗେୱ ଇତରା ପଜାତି । ଇମିନା ସିରିୱିଲାସେନ ଅଲଙ୍କତପ୍ପଟିୟତ୍ତଂ ପାଟଲିଗାମଂ ପାୱିସି, ପୱିସିତ୍ୱା ଭଗୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ଜନେନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧଧୂମୱାସଚୁଣ୍ଣାଦୀହି ପୂଜିୟମାନୋ ଆୱସଥାଗାରଂ ପାୱିସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟେନ ଆୱସଥାଗାରଂ ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତି ।

ପାଦେପକ୍ଖାଲେତ୍ୱାତି ୟଦିପି ଭଗୱତୋ ପାଦେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ନ ଉପଲିମ୍ପତି, ତେସଂ ପନ ଉପାସକାନଂ କୁସଲାଭିୱୁଦ୍ଧିଂ ଆକଙ୍ଖନ୍ତୋ ପରେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ଭଗୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତି । ଅପିଚ ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଂ ନାମ ସୀତଂ କାତବ୍ବମ୍ପି ହୋତୀତି ଏତଦତ୍ଥମ୍ପି ଭଗୱା ନ୍ହାନପାଦଧୋୱନାଦୀନି କରୋତିୟେୱ । ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁରତୋ କତ୍ୱା । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଞ୍ଚେୱ ଉପାସକାନଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନୋ ଗନ୍ଧୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ଦୁକୂଲଚୁମ୍ବଟକେନ ୱୋଦକଂ କତ୍ୱା ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲେନ ପଲିୱେଠେତ୍ୱା ପୀଠେ ଠପିତା ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣଘନପଟିମା ୱିୟ ଅତିୱିରୋଚିତ୍ଥ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପୋରାଣାନଂ ୱଣ୍ଣଭଣନମଗ୍ଗୋ –

‘‘ଗନ୍ତ୍ୱାନ ମଣ୍ଡଲମାଳଂ, ନାଗୱିକ୍କନ୍ତଚାରଣୋ ।

ଓଭାସୟନ୍ତୋ ଲୋକଗ୍ଗୋ, ନିସୀଦି ୱରମାସନେ ॥

‘‘ତହିଂ ନିସିନ୍ନୋ ନରଦମ୍ମସାରଥି,

ଦେୱାତିଦେୱୋ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣୋ ।

ବୁଦ୍ଧାସନେ ମଜ୍ଝଗତୋ ୱିରୋଚତି,

ସୁୱଣ୍ଣନିକ୍ଖଂ ୱିୟ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ॥

‘‘ନେକ୍ଖଂ ଜମ୍ବୋନଦସ୍ସେୱ, ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ।

ୱିରୋଚତି ୱୀତମଲୋ, ମଣିୱେରୋଚନୋ ୟଥା ॥

‘‘ମହାସାଲୋୱ ସମ୍ଫୁଲ୍ଲୋ, ମେରୁରାଜାୱଲଙ୍କତୋ ।

ସୁୱଣ୍ଣୟୂପସଙ୍କାସୋ, ପଦୁମୋ କୋକନଦୋ ୟଥା ॥

‘‘ଜଲନ୍ତୋ ଦୀପରୁକ୍ଖୋୱ, ପବ୍ବତଗ୍ଗେ ୟଥା ସିଖୀ ।

ଦେୱାନଂ ପାରିଛତ୍ତୋୱ, ସବ୍ବଫୁଲ୍ଲୋ ୱିରୋଚତୀ’’ତି ॥

ପାଟଲିଗାମିୟେଉପାସକେ ଆମନ୍ତେସୀତି ୟସ୍ମା ତେସୁ ଉପାସକେସୁ ବହୂ ଜନା ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା, ତସ୍ମା ପଠମଂ ତାୱ ସୀଲୱିପତ୍ତିୟା ଆଦୀନୱଂ ପକାସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ସୀଲସମ୍ପଦାୟ ଆନିସଂସଂ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ପଞ୍ଚିମେ ଗହପତୟୋ’’ତିଆଦିନା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଆମନ୍ତେସି ।

ତତ୍ଥ ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ସୀଲୱିପନ୍ନୋତି ୱିପନ୍ନସୀଲୋ ଭିନ୍ନସଂୱରୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି ପଦେନ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସୀଲାଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ସୋ ପନସ୍ସ ସୀଲାଭାୱୋ ଦୁୱିଧୋ ଅସମାଦାନେନ ୱା ସମାଦିନ୍ନସ୍ସ ଭେଦେନ ୱାତି । ତେସୁ ପୁରିମୋ ନ ତଥା ସାୱଜ୍ଜୋ, ୟଥା ଦୁତିୟୋ ସାୱଜ୍ଜତରୋ । ୟଥାଧିପ୍ପେତାଦୀନୱନିମିତ୍ତଂ ସୀଲାଭାୱଂ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ଦସ୍ସେତୁଂ, ‘‘ସୀଲୱିପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ତେନ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲୋ’’ତି ପଦସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ପମାଦାଧିକରଣନ୍ତି ପମାଦକାରଣା । ଇଦଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ଗହଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ଆଗତଂ, ପବ୍ବଜିତାନମ୍ପି ପନ ଲବ୍ଭତେୱ । ଗହଟ୍ଠୋ ହି ୟେନ ସିପ୍ପଟ୍ଠାନେନ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି ୟଦି କସିୟା ୟଦି ୱାଣିଜ୍ଜାୟ ୟଦି ଗୋରକ୍ଖେନ, ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ପମତ୍ତୋ ତଂ ତଂ ୟଥାକାଲଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଥସ୍ସ କମ୍ମଂ ୱିନସ୍ସତି । ମାଘାତକାଲେ ପନ ପାଣାତିପାତାଦୀନି କରୋନ୍ତୋ ଦଣ୍ଡୱସେନ ମହତିଂ ଭୋଗଜାନିଂ ନିଗଚ୍ଛତି । ପବ୍ବଜିତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପମାଦକାରଣା ସୀଲତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନତୋ ଝାନତୋ ସତ୍ତଅରିୟଧନତୋ ଚ ଜାନିଂ ନିଗଚ୍ଛତି ।

ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ‘‘ଅସୁକୋ ଅମୁକକୁଲେ ଜାତୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋ ପରିଚ୍ଚତ୍ତଇଧଲୋକପରଲୋକୋ ସଲାକଭତ୍ତମତ୍ତମ୍ପି ନ ଦେତୀ’’ତି ପରିସମଜ୍ଝେ ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି । ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନାସକ୍ଖି ସୀଲାନି ରକ୍ଖିତୁଂ, ନ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଗହେତୁଂ, ୱେଜ୍ଜକମ୍ମାଦୀହି ଜୀୱତି, ଛହି ଅଗାରୱେହି ସମନ୍ନାଗତୋ’’ତି ଏୱଂ ପାପକୋ କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି ।

ଅୱିସାରଦୋତି ଗହଟ୍ଠୋ ତାୱ ଅୱସ୍ସଂ ବହୂନଂ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେ ‘‘କୋଚି ମମ କମ୍ମଂ ଜାନିସ୍ସତି, ଅଥ ମଂ ନିନ୍ଦିସ୍ସତି, ରାଜକୁଲସ୍ସ ୱା ଦସ୍ସେସ୍ସତୀ’’ତି ସଭୟୋ ଉପସଙ୍କମତି, ମଙ୍କୁଭୂତୋ ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୋ ଅଧୋମୁଖୋ ନିସୀଦତି, ୱିସାରଦୋ ହୁତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ପବ୍ବଜିତୋପି ବହୁଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ସନ୍ନିପତିତେ ‘‘ଅୱସ୍ସଂ କୋଚି ମମ କମ୍ମଂ ଜାନିସ୍ସତି, ଅଥ ମେ ଉପୋସଥମ୍ପି ପୱାରଣମ୍ପି ଠପେତ୍ୱା ସାମଞ୍ଞତୋ ଚାୱେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢିସ୍ସତୀ’’ତି ସଭୟୋ ଉପସଙ୍କମତି, ୱିସାରଦୋ ହୁତ୍ୱା କଥେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲୋପି ସମାନୋ ସୁସୀଲୋ ୱିୟ ଚରତି, ସୋପି ଅଜ୍ଝାସୟେନ ମଙ୍କୁ ହୋତିୟେୱ ।

ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତୀତି ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସ ହି ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲକମ୍ମାନି ସମାଦାୟ ପୱତ୍ତିତଟ୍ଠାନାନି ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସୋ ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଇଧଲୋକଂ, ନିମୀଲେତ୍ୱା ପରଲୋକଂ ପସ୍ସତି । ତସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା କମ୍ମାନୁରୂପଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ସତ୍ତିସତେନ ପହରିୟମାନୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗିଜାଲାଭିଘାତେନ ଝାୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ହୋତି । ସୋ ‘‘ୱାରେଥ, ୱାରେଥା’’ତି ୱିରୱନ୍ତୋୱ ମରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସମ୍ମୂଳ୍ହୋ କାଲଂ କରୋତୀ’’ତି ।

କାୟସ୍ସଭେଦାତି ଉପାଦିନ୍ନକ୍ଖନ୍ଧପରିଚ୍ଚାଗା । ପରଂ ମରଣାତି ତଦନନ୍ତରଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧଗ୍ଗହଣା । ଅଥ ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ସ ଉପଚ୍ଛେଦା । ପରଂ ମରଣାତି ଚୁତିତୋ ଉଦ୍ଧଂ । ଅପାୟନ୍ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ନିରୟୱେୱଚନଂ । ନିରୟୋ ହି ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖହେତୁଭୂତା ପୁଞ୍ଞସଙ୍ଖାତା ଅୟା ଅପେତତ୍ତା, ସୁଖାନଂ ୱା ଅୟସ୍ସ, ଆଗମନସ୍ସ ୱା ଅଭାୱା ଅପାୟୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଗତି ପଟିସରଣନ୍ତି ଦୁଗ୍ଗତି, ଦୋସବହୁଲତାୟ ୱା ଦୁଟ୍ଠେନ କମ୍ମୁନା ନିବ୍ବତ୍ତା ଗତୀତି ଦୁଗ୍ଗତି । ୱିୱସା ନିପତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦୁକ୍କତକାରିନୋତି ୱିନିପାତୋ, ୱିନସ୍ସନ୍ତା ୱା ଏତ୍ଥ ନିପତନ୍ତି ସମ୍ଭିଜ୍ଜମାନଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାତି ୱିନିପାତୋ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସାଦସଞ୍ଞିତୋ ଅୟୋତି ନିରୟୋ।

ଅଥ ୱା ଅପାୟଗ୍ଗହଣେନ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଦୀପେତି । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନି ହି ଅପାୟୋ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ନ ଦୁଗ୍ଗତି ମହେସକ୍ଖାନଂ ନାଗରାଜାଦୀନଂ ସମ୍ଭୱତୋ । ଦୁଗ୍ଗତିଗ୍ଗହଣେନ ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଦୀପେତି । ସୋ ହି ଅପାୟୋ ଚେୱ ଦୁଗ୍ଗତି ଚ ସୁଗତିତୋ ଅପେତତ୍ତା, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଗତିଭୂତତ୍ତା, ନ ତୁ ୱିନିପାତୋ ଅସୁରସଦିସଂ ଅୱିନିପତିତତ୍ତା ପେତମହିଦ୍ଧିକାନମ୍ପି ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୱିନିପାତଗ୍ଗହଣେନ ଅସୁରକାୟଂ ଦୀପେତି । ସୋ ହି ୟଥାୱୁତ୍ତେନଟ୍ଠେନ ‘‘ଅପାୟୋ’’ ଚେୱ ‘‘ଦୁଗ୍ଗତି’’ ଚ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମୁସ୍ସୟେହି ୱିନିପତିତତ୍ତା ‘‘ୱିନିପାତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟଗ୍ଗହଣେନ ଅୱୀଚିଆଦିକଂ ଅନେକପ୍ପକାରଂ ନିରୟମେୱ ଦୀପେତି । ଉପପଜ୍ଜତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତତି ।

ଆନିସଂସକଥା ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ସୀଲୱାତି ସମାଦାନୱସେନ ସୀଲୱା । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିପୁଣ୍ଣଞ୍ଚ କତ୍ୱା ସୀଲସ୍ସ ସମାଦାନେନ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ । ଭୋଗକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ଭୋଗରାସିଂ । ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଗତିଗ୍ଗହଣେନ ମନୁସ୍ସଗତିପି ସଙ୍ଗୟ୍ହତି, ସଗ୍ଗଗ୍ଗହଣେନ ଦେୱଗତି ଏୱ । ତତ୍ଥ ସୁନ୍ଦରା ଗତି ସୁଗତି, ରୂପାଦୀହି ୱିସୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗୋତି ସଗ୍ଗୋ, ସୋ ସବ୍ବୋପି ଲୁଜ୍ଜନପଲୁଜ୍ଜନଟ୍ଠେନ ଲୋକୋତି ।

ପାଟଲିଗାମିୟେଉପାସକେ ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟାତି ଅଞ୍ଞାୟପି ପାଳିମୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମକଥାୟ ଚେୱ ଆୱସଥାନୁମୋଦନକଥାୟ ଚ । ତଦା ହି ଭଗୱା ୟସ୍ମା ଅଜାତସତ୍ତୁନା ତତ୍ଥ ପାଟଲିପୁତ୍ତନଗରଂ ମାପେନ୍ତେନ ଅଞ୍ଞେସୁ ଗାମନିଗମଜନପଦରାଜଧାନୀସୁ ୟେ ସୀଲାଚାରସମ୍ପନ୍ନା କୁଟୁମ୍ବିକା, ତେ ଆନେତ୍ୱା ଧନଧଞ୍ଞଘରୱତ୍ଥୁଖେତ୍ତୱତ୍ଥାଦୀନି ଚେୱ ପରିହାରଞ୍ଚ ଦାପେତ୍ୱା ନିୱେସିୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ପାଟଲିଗାମିୟା ଉପାସକା ଆନିସଂସଦସ୍ସାୱିତାୟ ୱିସେସତୋ ସୀଲଗରୁକା ସବ୍ବଗୁଣାନଞ୍ଚ ସୀଲସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନଭାୱତୋ ତେସଂ ପଠମଂ ସୀଲାନିସଂସେ ପକାସେତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ଆକାସଗଙ୍ଗଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ୱିୟ, ପଥୱୋଜଂ ଆକଡ୍ଢନ୍ତୋ ୱିୟ, ମହାଜମ୍ବୁଂ ମତ୍ଥକେ ଗହେତ୍ୱା ଚାଲେନ୍ତୋ ୱିୟ, ୟୋଜନିକମଧୁକଣ୍ଡଂ ଚକ୍କୟନ୍ତେନ ପୀଳେତ୍ୱା ମଧୁରସଂ ପାୟମାନୋ ୱିୟ ପାଟଲିଗାମିକାନଂ ଉପାସକାନଂ ହିତସୁଖାୱହଂ ପକିଣ୍ଣକକଥଂ କଥେନ୍ତୋ ‘‘ଆୱାସଦାନଂ ନାମେତଂ ଗହପତୟୋ ମହନ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଆୱାସୋ ମୟା ପରିଭୁତ୍ତୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚ ପରିଭୁତ୍ତୋ, ମୟା ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଚ ପରିଭୁତ୍ତେ ପନ ଧମ୍ମରତନେନପି ପରିଭୁତ୍ତୋୟେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ତୀହି ରତନେହି ପରିଭୁତ୍ତେ ଅପରିମେୟ୍ୟୋ ଚ ୱିପାକୋ, ଅପିଚ ଆୱାସଦାନସ୍ମିଂ ଦିନ୍ନେ ସବ୍ବଦାନଂ ଦିନ୍ନମେୱ ହୋତି, ଭୂମଟ୍ଠକପଣ୍ଣସାଲାୟ ୱା ସାଖାମଣ୍ଡପସ୍ସ ୱା ସଙ୍ଘଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତସ୍ସ ଆନିସଂସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ଆୱାସଦାନାନୁଭାୱେନ ହି ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତମାନସ୍ସପି ସମ୍ପୀଳିତଗବ୍ଭୱାସୋ ନାମ ନ ହୋତି, ଦ୍ୱାଦସହତ୍ଥୋ ଓୱରକୋ ୱିୟସ୍ସ ମାତୁକୁଚ୍ଛି ଅସମ୍ବାଧୋୱ ହୋତୀ’’ତି ଏୱଂ ନାନାନୟେହି ୱିଚିତ୍ତଂ ବହୁଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେତ୍ୱା –

‘‘ସୀତଂ ଉଣ୍ହଂ ପଟିହନ୍ତି, ତତୋ ୱାଳମିଗାନି ଚ ।

ସରୀସପେ ଚ ମକସେ, ସିସିରେ ଚାପି ୱୁଟ୍ଠିୟୋ ॥

‘‘ତତୋ ୱାତାତପୋ ଘୋରୋ, ସଞ୍ଜାତୋ ପଟିହଞ୍ଞତି ।

ଲେଣତ୍ଥଞ୍ଚ ସୁଖତ୍ଥଞ୍ଚ, ଝାୟିତୁଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସିତୁଂ ॥

‘‘ୱିହାରଦାନଂ ସଙ୍ଘସ୍ସ, ଅଗ୍ଗଂ ବୁଦ୍ଧେନ ୱଣ୍ଣିତଂ ।

ତସ୍ମା ହି ପଣ୍ଡିତୋ ପୋସୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ଅତ୍ଥମତ୍ତନୋ ॥

‘‘ୱିହାରେ କାରୟେ ରମ୍ମେ, ୱାସୟେତ୍ଥ ବହୁସ୍ସୁତେ ।

ତେସଂ ଅନ୍ନଞ୍ଚ ପାନଞ୍ଚ, ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଚ ॥

‘‘ଦଦେୟ୍ୟ ଉଜୁଭୂତେସୁ, ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ଚେତସା ।

ତେ ତସ୍ସ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତି, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖାପନୂଦନଂ ।

ୟଂ ସୋ ଧମ୍ମଂ ଇଧଞ୍ଞାୟ, ପରିନିବ୍ବାତି ଅନାସୱୋ’’ତି ॥ (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୫) –

ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଆୱାସଦାନେ ଆନିସଂସୋତି ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ ଅତିରେକତରଂ ଦିୟଡ୍ଢୟାମଂ ଆୱାସଦାନାନିସଂସକଥଂ କଥେସି । ତତ୍ଥ ଇମା ଗାଥା ତାୱ ସଙ୍ଗହଂ ଆରୁଳ୍ହା, ପକିଣ୍ଣକଧମ୍ମଦେସନା ପନ ସଙ୍ଗହଂ ନାରୋହତି । ସନ୍ଦସ୍ସେତ୍ୱାତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା ଦ୍ୱେ ୟାମା ଗତା । ୟସ୍ସ ଦାନି କାଲଂ ମଞ୍ଞଥାତି ୟସ୍ସ ଗମନସ୍ସ ତୁମ୍ହେ କାଲଂ ମଞ୍ଞଥ, ଗମନକାଲୋ ତୁମ୍ହାକଂ, ଗଚ୍ଛଥାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ତେ ଉୟ୍ୟୋଜେସୀତି ? ଅନୁକମ୍ପାୟ । ତିୟାମରତ୍ତିଞ୍ହି ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ୱୀତିନାମେନ୍ତାନଂ ତେସଂ ସରୀରେ ଆବାଧୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେପି ଚ ୱିପ୍ପଭାତସୟନନିସଜ୍ଜାୟ ଓକାସୋ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇତି ଉଭୟାନୁକମ୍ପାୟ ଉୟ୍ୟୋଜେସୀତି । ସୁଞ୍ଞାଗାରନ୍ତି ପାଟିୟେକ୍କଂ ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ନାମ ତତ୍ଥ ନତ୍ଥି । ତେନ କିର ଗହପତୟୋ ତସ୍ସେୱ ଆୱସଥାଗାରସ୍ସ ଏକପସ୍ସେ ପଟସାଣିୟା ପରିକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା କପ୍ପିୟମଞ୍ଚଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥ କପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉପରି ସୁୱଣ୍ଣରଜତତାରକାଗନ୍ଧମାଲାଦିପଟିମଣ୍ଡିତଂ ୱିତାନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେଲପ୍ପଦୀପଂ ଆରୋପେସୁଂ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସତ୍ଥା ଧମ୍ମାସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମିତୁକାମୋ ଇଧ ନିପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ନୋ ଇଦଂ ଆୱସଥାଗାରଂ ଭଗୱତା ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁତ୍ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ସତ୍ଥାପି ତଦେୱ ସନ୍ଧାୟ ତତ୍ଥ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପାୱିସୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ପାଦଧୋୱନଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଧମ୍ମାସନା ଅଗମାସି, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଗମନଂ ନିପ୍ଫନ୍ନଂ । ଧମ୍ମାସନଂ ପତ୍ୱା ଥୋକଂ ଅଟ୍ଠାସି, ଇଦଂ ତତ୍ଥ ଠାନଂ । ଭଗୱା ଦ୍ୱେ ୟାମେ ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି, ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ନିସଜ୍ଜା ନିପ୍ଫନ୍ନା । ଉପାସକେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନତୋ ଓରୁୟ୍ହ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଠାନେ ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେସି । ଏୱଂ ତଂ ଠାନଂ ଭଗୱତା ଚତୂହି ଇରିୟାପଥେହି ପରିଭୁତ୍ତଂ ଅହୋସୀତି ।

ସୁନିଧୱସ୍ସକାରାତି ସୁନିଧୋ ଚ ୱସ୍ସକାରୋ ଚ ଦ୍ୱେ ବ୍ରାହ୍ମଣା । ମଗଧମହାମତ୍ତାତି ମଗଧରଞ୍ଞୋ ମହାଅମଚ୍ଚା, ମଗଧରଟ୍ଠେ ୱା ମହାମତ୍ତା ମହତିୟା ଇସ୍ସରିୟମତ୍ତାୟ ସମନ୍ନାଗତାତି ମହାମତ୍ତା । ପାଟଲିଗାମେ ନଗରଂ ମାପେନ୍ତୀତି ପାଟଲିଗାମସଙ୍ଖାତେ ଭୂମିପଦେସେ ନଗରଂ ମାପେନ୍ତି । ୱଜ୍ଜୀନଂ ପଟିବାହାୟାତି ଲିଚ୍ଛୱିରାଜୂନଂ ଆୟମୁଖପ୍ପଚ୍ଛିନ୍ଦନତ୍ଥଂ । ସହସ୍ସସହସ୍ସେୱାତି ଏକେକୱଗ୍ଗୱସେନ ସହସ୍ସଂ ସହସ୍ସଂ ହୁତ୍ୱା । ୱତ୍ଥୂନୀତି ଘରୱତ୍ଥୂନି । ଚିତ୍ତାନି ନମନ୍ତି ନିୱେସନାନି ମାପେତୁନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ରାଜମହାମତ୍ତାନଞ୍ଚ ନିୱେସନାନି ମାପେତୁଂ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାପାଠକାନଂ ଚିତ୍ତାନି ନମନ୍ତି । ତେ କିର ଅତ୍ତନୋ ସିପ୍ପାନୁଭାୱେନ ହେଟ୍ଠାପଥୱିୟଂ ତିଂସହତ୍ଥମତ୍ତେ ଠାନେ ‘‘ଇଧ ନାଗଗ୍ଗାହୋ, ଇଧ ୟକ୍ଖଗ୍ଗାହୋ, ଇଧ ଭୂତଗ୍ଗାହୋ, ଇଧ ପାସାଣୋ ୱା ଖାଣୁକୋ ୱା ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଜାନନ୍ତି । ତେ ତଦା ସିପ୍ପଂ ଜପ୍ପେତ୍ୱା ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମନ୍ତୟମାନା ୱିୟ ମାପେନ୍ତି ।

ଅଥ ୱା ନେସଂ ସରୀରେ ଦେୱତା ଅଧିମୁଚ୍ଚିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନିୱେସନାନି ମାପେତୁଂ ଚିତ୍ତଂ ନାମେନ୍ତି । ତା ଚତୂସୁ କୋଣେସୁ ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଗହିତମତ୍ତେ ପଟିୱିଗଚ୍ଛନ୍ତି । ସଦ୍ଧକୁଲାନଂ ସଦ୍ଧା ଦେୱତା ତଥା କରୋନ୍ତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧକୁଲାନଂ ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଦେୱତା । କିଂକାରଣା ? ସଦ୍ଧାନଞ୍ହି ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଇଧ ମନୁସ୍ସା ନିୱେସନଂ ମାପେନ୍ତା ପଠମଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଂ ୱଦାପେସ୍ସନ୍ତି, ଅଥ ମୟଂ ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନଂ ଧମ୍ମକଥଂ ପଞ୍ହୱିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ଅନୁମୋଦନଂ ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମ, ମନୁସ୍ସା ଚ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଦେୱତାପି ‘‘ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାନୁରୂପଂ ତେସଂ ପଟିପତ୍ତିଂ ପସ୍ସିତୁଂ, କଥଞ୍ଚ ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ତଥା କରୋନ୍ତି ।

ତାୱତିଂସେହୀତି ୟଥା ହି ଏକସ୍ମିଂ କୁଲେ ଏକଂ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସଂ, ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ୱିହାରେ ଏକଂ ବହୁସ୍ସୁତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ଅସୁକକୁଲେ ମନୁସ୍ସା ପଣ୍ଡିତା, ଅସୁକୱିହାରେ ଭିକ୍ଖୂ ବହୁସ୍ସୁତା’’ତି ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ସକ୍କଂ ଦେୱରାଜାନଂ, ୱିସ୍ସକମ୍ମଞ୍ଚ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ଉପାଦାୟ ‘‘ତାୱତିଂସା ପଣ୍ଡିତା’’ତି ସଦ୍ଦୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋ । ତେନାହ ‘‘ତାୱତିଂସେହୀ’’ତି । ସେୟ୍ୟଥାପୀତିଆଦିନା ଦେୱେହି ତାୱତିଂସେହି ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତେତ୍ୱା ୱିୟ ସୁନିଧୱସ୍ସକାରା ନଗରଂ ମାପେନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ୟାୱତା, ଆନନ୍ଦ, ଅରିୟଂ ଆୟତନନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ଅରିୟମନୁସ୍ସାନଂ ଓସରଣଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟାୱତା ୱଣିପ୍ପଥୋତି ୟତ୍ତକଂ ୱାଣିଜାନଂ ଆହଟଭଣ୍ଡସ୍ସ ରାସିୱସେନ କୟୱିକ୍କୟଟ୍ଠାନଂ ନାମ, ୱାଣିଜାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ୱା ଅତ୍ଥି । ଇଦଂ ଅଗ୍ଗନଗରନ୍ତି ତେସଂ ଅରିୟାୟତନୱଣିପ୍ପଥାନଂ ଇଦଂ ନଗରଂ ଅଗ୍ଗଂ ଭୱିସ୍ସତି ଜେଟ୍ଠକଂ ପାମୋକ୍ଖଂ । ପୁଟଭେଦନନ୍ତି ଭଣ୍ଡପୁଟଭେଦନଟ୍ଠାନଂ, ଭଣ୍ଡଭଣ୍ଡିକାନଂ ମୋଚନଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଲଦ୍ଧଭଣ୍ଡମ୍ପି ହି ଇଧେୱ ଲଭିସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ୱିକ୍କୟଂ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତାପି ଇଧେୱ ୱିକ୍କୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ଇଧେୱ ପୁଟଂ ଭିନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଆୟାନମ୍ପି ହି ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତ୍ତାରି, ସଭାୟଂ ଏକନ୍ତି ଏୱଂ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ପଞ୍ଚସତସହସ୍ସାନି ତତ୍ଥ ଉଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି । ତାନି ସଭାୱାନି ଆୟାନୀତି ଦସ୍ସେତି ।

ଅଗ୍ଗିତୋ ୱାତିଆଦୀସୁ ସମୁଚ୍ଚୟତ୍ଥୋ ୱାସଦ୍ଦୋ, ଅଗ୍ଗିନା ଚ ଉଦକେନ ଚ ମିଥୁଭେଦେନ ଚ ନସ୍ସିସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ହି ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋ ଅଗ୍ଗିନା ନସ୍ସିସ୍ସତି, ନିବ୍ବାପେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ ଗଙ୍ଗା ଗହେତ୍ୱା ଗମିସ୍ସତି, ଏକୋ ଇମିନା ଅକଥିତଂ ଅମୁସ୍ସ, ଅମୁନା ଅକଥିତଂ ଇମସ୍ସ ୱଦନ୍ତାନଂ ପିସୁଣୱାଚାନଂ ୱସେନ ଭିନ୍ନାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭେଦେନ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି । ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କତମୁଖଧୋୱନୋ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲଂ ଆଗମୟମାନୋ ନିସୀଦି ।

ସୁନିଧୱସ୍ସକାରାପି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ରାଜା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାକୋ, ସୋ ଅମ୍ହେ ଉପଗତେ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି ‘ସତ୍ଥା କିର ପାଟଲିଗାମଂ ଅଗମାସି, କିଂ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ଥ, ନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ଥା’ତି । ‘ଉପସଙ୍କମିମ୍ହା’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥ, ନ ନିମନ୍ତୟିତ୍ଥା’ତି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ‘ନ ନିମନ୍ତୟିମ୍ହା’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଅମ୍ହାକଂ ଦୋସଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସତି, ଇଦଞ୍ଚାପି ମୟଂ ଅକତଟ୍ଠାନେ ନଗରଂ ମାପେମ, ସମଣସ୍ସ ଖୋ ପନ ଗୋତମସ୍ସ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ କାଳକଣ୍ଣିସତ୍ତା ପଟିକ୍କମନ୍ତି, ତଂ ମୟଂ ନଗରମଙ୍ଗଲଂ ୱାଚାପେସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନିମନ୍ତୟିଂସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ସୁନିଧୱସ୍ସକାରା’’ତିଆଦି ।

ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟନ୍ତି ପୁବ୍ବଣ୍ହେ କାଲେ । ନିୱାସେତ୍ୱାତି ଗାମପୱେସନନୀହାରେନ ନିୱାସନଂ ନିୱାସେତ୍ୱା କାୟବନ୍ଧନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟାତି ଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ହତ୍ଥେନ ଗହେତ୍ୱା ।

ସୀଲୱନ୍ତେତ୍ଥାତି ସୀଲୱନ୍ତୋ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନେ । ସଞ୍ଞତେତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତେହି ସଞ୍ଞତେ । ତାସଂ ଦକ୍ଖିଣମାଦିସେତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦିନ୍ନେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ତାସଂ ଘରଦେୱତାନଂ ଆଦିସେୟ୍ୟ ପତ୍ତିଂ ଦଦେୟ୍ୟ । ପୂଜିତା ପୂଜୟନ୍ତୀତି ‘‘ଇମେ ମନୁସ୍ସା ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକାପି ନ ହୋନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ନୋ ପତ୍ତିଂ ଦେନ୍ତୀ’’ତି ଆରକ୍ଖଂ ସୁସଂୱିହିତଂ କରୋନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ଆରକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତି । ମାନିତା ମାନୟନ୍ତୀତି କାଲାନୁକାଲଂ ବଲିକମ୍ମକରଣେନ ମାନିତା ‘‘ଏତେ ମନୁସ୍ସା ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକାପି ନ ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ଚତୁପଞ୍ଚଛମାସନ୍ତରଂ ନୋ ବଲିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ମାନେନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନପରିସ୍ସୟଂ ହରନ୍ତି । ତତୋ ନନ୍ତି ତତୋ ତଂ ପଣ୍ଡିତଜାତିକଂ ପୁରିସଂ । ଓରସନ୍ତି ଉରେ ଠପେତ୍ୱା ୱଡ୍ଢିତଂ, ୟଥା ମାତା ଓରସଂ ପୁତ୍ତଂ ଅନୁକମ୍ପତି, ଉପ୍ପନ୍ନପରିସ୍ସୟହରଣତ୍ଥମେୱସ୍ସ ୟଥା ୱାୟମତି, ଏୱଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସତୀତି ସୁନ୍ଦରାନି ପସ୍ସତି ।

ଅନୁମୋଦିତ୍ୱାତି ତେହି ତଦା ପସୁତପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅନୁମୋଦନୱସେନ ତେସଂ ଧମ୍ମକଥଂ କତ୍ୱା । ସୁନିଧୱସ୍ସକାରାପି ‘‘ୟା ତତ୍ଥ ଦେୱତା ଆସୁଂ, ତାସଂ ଦକ୍ଖିଣମାଦିସେ’’ତି ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଦେୱତାନଂ ପତ୍ତିଂ ଅଦଂସୁ । ତଂ ଗୋତମଦ୍ୱାରଂ ନାମ ଅହୋସୀତି ତସ୍ସ ନଗରସ୍ସ ୟେନ ଦ୍ୱାରେନ ଭଗୱା ନିକ୍ଖମି, ତଂ ଗୋତମଦ୍ୱାରଂ ନାମ ଅହୋସି । ଗଙ୍ଗାୟ ପନ ଉତ୍ତରଣତ୍ଥଂ ଅନୋତିଣ୍ଣତ୍ତା ଗୋତମତିତ୍ଥଂ ନାମ ନାହୋସି । ପୂରାତି ପୁଣ୍ଣା । ସମତିତ୍ତିକାତି ତଟସମଂ ଉଦକସ୍ସ ତିତ୍ତା ଭରିତା । କାକପେୟ୍ୟାତି ତୀରେ ଠିତକାକେହି ପାତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଉଦକା । ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ଉଭତୋକୂଲସମଂ ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱମେୱ ଦସ୍ସେତି । ଉଳୁମ୍ପନ୍ତି ପାରଗମନତ୍ଥାୟ ଦାରୂନି ସଙ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଆଣିୟୋ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା କତଂ । କୁଲ୍ଲନ୍ତି ୱେଳୁଦଣ୍ଡାଦିକେ ୱଲ୍ଲିଆଦୀହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା କତଂ ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ମହାଜନସ୍ସ ଗଙ୍ଗୋଦକମତ୍ତସ୍ସପି କେୱଲଂ ତରିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତଂ, ଅତ୍ତନୋ ପନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଅତିଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥତଂ ସଂସାରମହଣ୍ଣୱଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତଭାୱଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଅଣ୍ଣୱନ୍ତି ସବ୍ବନ୍ତିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦେନ ୟୋଜନମତ୍ତଂ ଗମ୍ଭୀରସ୍ସ ଚ ୱିତ୍ଥତସ୍ସ ଚ ଉଦକଟ୍ଠାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସରନ୍ତି ସରିତ୍ୱା ଗମନତୋ ଇଧ ନଦୀ ଅଧିପ୍ପେତା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟେ ଗମ୍ଭୀରୱିତ୍ଥତଂ ସଂସାରଣ୍ଣୱଂ ତଣ୍ହାସରିତଞ୍ଚ ତରନ୍ତି, ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ସେତୁଂ କତ୍ୱାନ ୱିସଜ୍ଜ ପଲ୍ଲଲାନି ଅନାମସିତ୍ୱାୱ ଉଦକଭରିତାନି ନିନ୍ନଟ୍ଠାନାନି, ଅୟଂ ପନ ଇଦଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଉଦକଂ ତରିତୁକାମୋ କୁଲ୍ଲଞ୍ହି ଜନୋ ପବନ୍ଧତି କୁଲ୍ଲଂ ବନ୍ଧିତୁଂ ଆୟାସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତିଣ୍ଣା ମେଧାୱିନୋ ଜନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣସଙ୍ଖାତାୟ ମେଧାୟ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମେଧାୱିନୋ ବୁଦ୍ଧା ଚ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ଚ ୱିନା ଏୱ କୁଲ୍ଲେନ ତିଣ୍ଣା ପରତୀରେ ପତିଟ୍ଠିତାତି ।

ଛଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ଦ୍ୱିଧାପଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ସତ୍ତମେ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପଟିପନ୍ନୋତି ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତଂ ଦୀଘମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ହୋତି । ନାଗସମାଲେନାତି ଏୱଂନାମକେନ ଥେରେନ । ପଚ୍ଛାସମଣେନାତି ଅୟଂ ତଦା ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅହୋସି । ତେନ ନଂ ପଚ୍ଛାସମଣଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ଭଗୱତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଅନିବଦ୍ଧା ଉପଟ୍ଠାକା ଅହେସୁଂ, ତତୋ ପରଂ ୟାୱ ପରିନିବ୍ବାନା ପଞ୍ଚୱୀସତିୱସ୍ସାନି ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଛାୟାୱ ଉପଟ୍ଠାସି । ଅୟଂ ପନ ଅନିବଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାକକାଲୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଆୟସ୍ମତା ନାଗସମାଲେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନା’’ତି । ଦ୍ୱିଧାପଥନ୍ତି ଦ୍ୱିଧାଭୂତଂ ମଗ୍ଗଂ । ‘‘ଦ୍ୱେଧାପଥ’’ନ୍ତିପି ପଠନ୍ତି ଆୟସ୍ମା ନାଗସମାଲୋ ଅତ୍ତନା ପୁବ୍ବେ ତତ୍ଥ କତପରିଚୟତ୍ତା ଉଜୁଭାୱଞ୍ଚସ୍ସ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି ‘‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ ଭଗୱା, ପନ୍ଥୋ’’ତି ।

ଭଗୱା ପନ ତଦା ତସ୍ସ ସପରିସ୍ସୟଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ‘‘ଅୟଂ, ନାଗସମାଲ, ପନ୍ଥୋ’’ତି ଆହ । ‘‘ସପରିସ୍ସୟୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ଅସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱା ନ ତତ୍ଥ ପରିସ୍ସୟୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ, ତଦସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟାତି ‘‘ସପରିସ୍ସୟୋ’’ତି ନ କଥେସି । ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ଅୟଂ ପନ୍ଥୋ, ଇମିନା ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ୱତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ‘‘ନ ଭଗୱା ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗନ୍ତୁଂ ଇଚ୍ଛତି, ଅୟମେୱ ଚ ଉଜୁମଗ୍ଗୋ, ହନ୍ଦାହଂ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦତ୍ୱା ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଗମିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଭୂମିୟଂ ଠପେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେନ ଦୁକ୍ଖସଂୱତ୍ତନିକେନ କମ୍ମୁନା ଚୋଦିୟମାନୋ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱାୱ ପକ୍କାମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ନାଗସମାଲୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ତତ୍ଥେୱ ଛମାୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କାମୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ହତ୍ଥଗତଂ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ । ତତ୍ଥେୱାତି ତସ୍ମିଂୟେୱ ମଗ୍ଗେ ଛମାୟଂ ପଥୱିୟଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଇଦଂ ୱୋ ଭଗୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ, ସଚେ ଇଚ୍ଛଥ, ଗଣ୍ହଥ, ୟଦି ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତମଗ୍ଗଂୟେୱ ଗନ୍ତୁକାମତ୍ଥାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭଗୱାପି ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ସୟମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାଧିପ୍ପେତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି ।

ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ଚୋରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱାତି ତଦା କିର ପଞ୍ଚସତା ପୁରିସା ଲୁଦ୍ଦା ଲୋହିତପାଣିନୋ ରାଜାପରାଧିନୋ ହୁତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଚୋରିକାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତା ‘‘ପାରିପନ୍ଥିକଭାୱେନ ରଞ୍ଞୋ ଆୟପଥଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦିସ୍ସାମା’’ତି ମଗ୍ଗସମୀପେ ଅରଞ୍ଞେ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ତେ ଥେରଂ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ସମଣୋ ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଆଗଚ୍ଛତି, ଅୱଳଞ୍ଜିତବ୍ବଂ ମଗ୍ଗଂ ୱଳଞ୍ଜେତି, ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥିଭାୱଂ ନ ଜାନାତି, ହନ୍ଦ ନଂ ଜାନାପେସ୍ସାମା’’ତି କୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗହନଟ୍ଠାନତୋ ୱେଗେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସହସା ଥେରଂ ଭୂମିୟଂ ପାତେତ୍ୱା ହତ୍ଥପାଦେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ମତ୍ତିକାପତ୍ତଞ୍ଚସ୍ସ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଚୀୱରଂ ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ‘‘ତଂ ନ ହନାମ, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଇମସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ପରିସ୍ସୟଭାୱଂ ଜାନାହୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସୁଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମତୋ…ପେ॰… ୱିପ୍ଫାଲେସୁ’’ନ୍ତି ।

ଭଗୱାପି ‘‘ଅୟଂ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଗତୋ ଚୋରେହି ବାଧିତୋ ମଂ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଇଦାନେୱ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ନିସୀଦି । ଆୟସ୍ମାପି ଖୋ ନାଗସମାଲୋ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ସତ୍ଥାରା ଗତମଗ୍ଗମେୱ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖମୂଲେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ନାଗସମାଲୋ…ପେ॰… ସଙ୍ଘାଟିଞ୍ଚ ୱିପ୍ଫାଲେସୁ’’ନ୍ତି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ନାଗସମାଲସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ଅଖେମନ୍ତମଗ୍ଗଗମନଂ, ଅତ୍ତନୋ ଚ ଖେମନ୍ତମଗ୍ଗଗମନଂ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ସଦ୍ଧିଂ ଚରନ୍ତି ସହ ଚରନ୍ତୋ । ଏକତୋ ୱସନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ, ସହ ୱସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ। ମିସ୍ସୋ ଅଞ୍ଞଜନେନ ୱେଦଗୂତି ୱେଦିତବ୍ବଟ୍ଠେନ ୱେଦସଙ୍ଖାତେନ ଚତୁସଚ୍ଚଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ଗତତ୍ତା ଅଧିଗତତ୍ତା, ୱେଦସ୍ସ ୱା ସକଲସ୍ସ ଞେୟ୍ୟସ୍ସ ପାରଂ ଗତତ୍ତା ୱେଦଗୂ । ଅତ୍ତନୋ ହିତାହିତଂ ନ ଜାନାତୀତି ଅଞ୍ଞୋ, ଅୱିଦ୍ୱା ବାଲୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଅଞ୍ଞେନ ଜନେନ ମିସ୍ସୋ ସହଚରଣମତ୍ତେନ ମିସ୍ସୋ । ୱିଦ୍ୱା ପଜହାତି ପାପକନ୍ତି ତେନ ୱେଦଗୂଭାୱେନ ୱିଦ୍ୱା ଜାନନ୍ତୋ ପାପକଂ ଅଭଦ୍ଦକଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୁକ୍ଖାୱହଂ ପଜହାତି, ପାପକଂ ୱା ଅକଲ୍ୟାଣପୁଗ୍ଗଲଂ ପଜହାତି । ୟଥା କିଂ ? କୋଞ୍ଚୋ ଖୀରପକୋୱ ନିନ୍ନଗନ୍ତି ୟଥା କୋଞ୍ଚସକୁଣୋ ଉଦକମିସ୍ସିତେ ଖୀରେ ଉପନୀତେ ୱିନା ତୋୟଂ ଖୀରମତ୍ତସ୍ସେୱ ପିୱନତୋ ଖୀରପକୋ ନିନ୍ନଟ୍ଠାନଗମନେନ ନିନ୍ନଗସଙ୍ଖାତଂ ଉଦକଂ ପଜହାତି ୱଜ୍ଜେତି, ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତୋ କିର ଦୁପ୍ପଞ୍ଞପୁଗ୍ଗଲେହି ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ସହଭୂତୋପି ଆଚାରେନ ତେ ପଜହାତି, ନ କଦାଚିପି ସମ୍ମିସ୍ସୋ ହୋତି ।

ସତ୍ତମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ୱିସାଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ଅଟ୍ଠମେ ୱିସାଖାୟ ମିଗାରମାତୁୟା ନତ୍ତା କାଲଙ୍କତା ହୋତୀତି ୱିସାଖାୟ ମହାଉପାସିକାୟ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଧୀତା କୁମାରିକା କାଲଙ୍କତା ହୋତି । ସା କିର ୱତ୍ତସମ୍ପନ୍ନା ସାସନେ ଅଭିପ୍ପସନ୍ନା ମହାଉପାସିକାୟ ଗେହଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭିକ୍ଖୁନୀନଞ୍ଚ ଅତ୍ତନା କାତବ୍ବୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚଂ ପୁରେଭତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଞ୍ଚ ଅପ୍ପମତ୍ତା ଅକାସି, ଅତ୍ତନୋ ପିତାମହିୟା ଚିତ୍ତାନୁକୂଲଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ତେନ ୱିସାଖା ଗେହତୋ ବହି ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ସବ୍ବଂ ତସ୍ସାୟେୱ ଭାରଂ କତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ରୂପେନ ଚ ଦସ୍ସନୀୟା ପାସାଦିକା, ଇତି ସା ତସ୍ସା ୱିସେସତୋ ପିୟା ମନାପା ଅହୋସି । ସା ରୋଗାଭିଭୂତା କାଲମକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱିସାଖାୟ ମିଗାରମାତୁୟା ନତ୍ତା କାଲଙ୍କତା ହୋତି ପିୟା ମନାପା’’ତି । ଅଥ ମହାଉପାସିକା ତସ୍ସା ମରଣେନ ସୋକଂ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ଦୁକ୍ଖୀ ଦୁମ୍ମନା ସରୀରନିକ୍ଖେପଂ କାରେତ୍ୱା ‘‘ଅପି ନାମ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗତକାଲେ ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ଲଭେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ୱିସାଖା ମିଗାରମାତା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସାପି ଦିୱା, ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଭଗୱା ୱିସାଖାୟ ୱଟ୍ଟାଭିରତିଂ ଜାନନ୍ତୋ ଉପାୟେନ ସୋକତନୁକରଣତ୍ଥଂ ‘‘ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାସି ତ୍ୱଂ ୱିସାଖେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାୱତିକାତି ୟତ୍ତକା । ତଦା କିର ସତ୍ତ ଜନକୋଟିୟୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ପଟିୱସନ୍ତି। ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଭଗୱା ‘‘କୀୱବହୁକା ପନ ୱିସାଖେ ସାୱତ୍ଥିୟା ମନୁସ୍ସା ଦେୱସିକଂ କାଲଂ କରୋନ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ୱିସାଖା ‘‘ଦସପି, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତୀଣୀତି ତୟୋ । ଅୟମେୱ ୱା ପାଠୋ । ଅୱିୱିତ୍ତାତି ଅସୁଞ୍ଞା ।

ଅଥ ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଅପି ନୁ ତ୍ୱଂ କଦାଚି କରହଚି ଅନଲ୍ଲୱତ୍ଥା ୱା ଭୱେୟ୍ୟାସି ଅନଲ୍ଲକେସା ୱା’’ତି ଆହ । ନନୁ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତୟା ସବ୍ବକାଲଂ ସୋକାଭିଭୂତାୟ ମତାନଂ ପୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅମଙ୍ଗଲୂପଚାରୱସେନ ଉଦକୋରୋହଣେନ ଅଲ୍ଲୱତ୍ଥାୟ ଅଲ୍ଲକେସାୟ ଏୱ ଭୱିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଉପାସିକା ସଂୱେଗଜାତା ‘‘ନୋ ହେତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପିୟୱତ୍ଥୁଂ ୱିପ୍ପଟିସାରତୋ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ନିୱତ୍ତଭାୱଂ ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେନ୍ତୀ ‘‘ଅଲଂ ମେ, ଭନ୍ତେ, ତାୱବହୁକେହି ପୁତ୍ତେହି ଚ ନତ୍ତାରେହି ଚା’’ତି ଆହ ।

ଅଥସ୍ସା ଭଗୱା ‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ନାମେତଂ ପିୟୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତଂ, ୟତ୍ତକାନି ପିୟୱତ୍ଥୂନି, ତତ୍ତକାନି ଦୁକ୍ଖାନି । ତସ୍ମା ସୁଖକାମେନ ଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିକୂଲେନ ସବ୍ବସୋ ପିୟୱତ୍ଥୁତୋ ଚିତ୍ତଂ ୱିୱେଚେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ‘‘ୟେସଂ ଖୋ ୱିସାଖେ ସତଂ ପିୟାନି, ସତଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତଂ ପିୟାନୀତି ସତଂ ପିୟାୟିତବ୍ବୱତ୍ଥୂନି । ‘‘ସତଂ ପିୟ’’ନ୍ତିପି କେଚି ପଠନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଏକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଦସ, ତାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନା, ତସ୍ମା ‘‘ୟେସଂ ଦସ ପିୟାନି, ଦସ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା । କେଚି ପନ ‘‘ୟେସଂ ଦସ ପିୟାନଂ, ଦସ ନେସଂ ଦୁକ୍ଖାନ’’ନ୍ତିଆଦିନା ପଠନ୍ତି, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ୟସ୍ମା ପନ ୱୀସତିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ସତଂ, ତାୱ ସଙ୍ଖ୍ୟା ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନାୱ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥାପି ସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟପ୍ପଧାନତଂୟେୱ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୟେସଂ ଖୋ ୱିସାଖେ ସତଂ ପିୟାନି, ସତଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖାନୀ’’ତିଆଦିନା ପାଳି ଆଗତା । ସବ୍ବେସମ୍ପି ଚ ‘‘ୟେସଂ ଏକଂ ପିୟଂ, ଏକଂ ତେସଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପାଠୋ, ନ ପନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ପକ୍ଖେ ଏକରସା ଏକଜ୍ଝାସୟା ଚ ଭଗୱତୋ ଦେସନା ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥାୱୁତ୍ତନୟାୱ ପାଳି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତମତ୍ଥଂୱିଦିତ୍ୱା ସୋକପରିଦେୱାଦିକଂ ଚେତସିକଂ କାୟିକଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଂ ପିୟୱତ୍ଥୁନିମିତ୍ତଂ ପିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସତି ହୋତି, ଅସତି ନ ହୋତୀତି ଏତମତ୍ଥଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ଜାନିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଞାତିଭୋଗରୋଗସୀଲଦିଟ୍ଠିବ୍ୟସନେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନିଜ୍ଝାୟନ୍ତସ୍ସ ବାଲସ୍ସ ଚିତ୍ତସନ୍ତାପଲକ୍ଖଣା ୟେ କେଚି ମୁଦୁମଜ୍ଝାଦିଭେଦେନ ୟାଦିସା ତାଦିସା ସୋକା ୱା ତେହିୟେୱ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ସୋକୁଦ୍ଦେହକସମୁଟ୍ଠାପିତୱଚୀୱିପ୍ପଲାପଲକ୍ଖଣା ପରିଦେୱିତା ୱା ଅନିଟ୍ଠଫୋଟ୍ଠବ୍ବପଟିହତକାୟସ୍ସ କାୟପୀଳନଲକ୍ଖଣା ଦୁକ୍ଖା ୱା ତଥା ଅୱୁତ୍ତତ୍ଥସ୍ସ ୱିକପ୍ପନତ୍ଥେନ ୱାସଦ୍ଦେନ ଗହିତା ଦୋମନସ୍ସୂପାୟାସାଦୟୋ ୱା ନିସ୍ସୟଭେଦେନ ଚ ଅନେକରୂପା ନାନାୱିଧା ଇମସ୍ମିଂ ସତ୍ତଲୋକେ ଦିସ୍ସନ୍ତି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି, ସବ୍ବେପି ଏତେ ପିୟଂ ପିୟଜାତିକଂ ସତ୍ତଂ ସଙ୍ଖାରଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଆଗମ୍ମ ପଚ୍ଚୟଂ କତ୍ୱା ପଭୱନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ପିୟୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପିୟେ ଅସନ୍ତେ ପିୟଭାୱକରେ ଛନ୍ଦରାଗେ ପହୀନେ ନ କଦାଚିପି ଏତେ ଭୱନ୍ତି। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପିୟତୋ ଜାୟତୀ ସୋକୋ…ପେ॰… ପେମତୋ ଜାୟତୀ ସୋକୋ’’ତି ଚ ଆଦି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧୨-୨୧୩) । ତଥା ‘‘ପିୟପ୍ପଭୂତା କଲହା ୱିୱାଦା, ପରିଦେୱସୋକା ସହମଚ୍ଛରେହୀ’’ତି ଚ ଆଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୮୬୯) । ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ପରିଦେୱିତା ୱା ଦୁକ୍ଖା ୱା’’ତି ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ‘‘ପରିଦେୱିତାନି ୱା ଦୁକ୍ଖାନି ୱା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୱିଭତ୍ତିଲୋପୋ ୱା କତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତସ୍ମା ହି ତେ ସୁଖିନୋ ୱୀତସୋକାତି ୟସ୍ମା ପିୟପ୍ପଭୂତା ସୋକାଦୟୋ ୟେସଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତେ ଏୱ ସୁଖିନୋ ୱୀତସୋକା ନାମ । କେ ପନ ତେ ? ୟେସଂ ପିୟଂ ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେ ୟେସଂ ଅରିୟାନଂ ସବ୍ବସୋ ୱୀତରାଗତ୍ତା କତ୍ଥଚିପି ସତ୍ତଲୋକେ ସଙ୍ଖାରଲୋକେ ଚ ପିୟଂ ପିୟଭାୱୋ ‘‘ପୁତ୍ତୋ’’ତି ୱା ‘‘ଭାତା’’ତି ୱା ‘‘ଭଗିନୀ’’ତି ୱା ‘‘ଭରିୟା’’ତି ୱା ପିୟଂ ପିୟାୟନଂ ପିୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ସଙ୍ଖାରଲୋକେପି ‘‘ଏତଂ ମମ ସନ୍ତକଂ, ଇମିନାହଂ ଇମଂ ନାମ ସୁଖଂ ଲଭାମି ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପିୟଂ ପିୟାୟନଂ ପିୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ଅସୋକଂ ୱିରଜଂ ପତ୍ଥୟାନୋ, ପିୟଂ ନ କୟିରାଥ କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେତି ୟସ୍ମା ଚ ସୁଖିନୋ ନାମ ୱୀତସୋକା, ୱୀତସୋକତ୍ତାୱ କତ୍ଥଚିପି ୱିସୟେ ପିୟଭାୱୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ୟଥାୱୁତ୍ତସୋକାଭାୱେନ ଚ ଅସୋକଂ ଅସୋକଭାୱଂ ରାଗରଜାଦିୱିଗମନେନ ୱିରଜଂ ୱିରଜଭାୱଂ ଅରହତ୍ତଂ, ସୋକସ୍ସ ରାଗରଜାଦୀନଞ୍ଚ ଅଭାୱହେତୁଭାୱତୋ ୱା ‘‘ଅସୋକଂ ୱିରଜ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମଂ ନିବ୍ବାନଂ ପତ୍ଥୟାନୋ କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ୱସେନ ଛନ୍ଦଜାତୋ କତ୍ଥଚି ଲୋକେ ରୂପାଦିଧମ୍ମେ ଅନ୍ତମସୋ ସମଥୱିପସ୍ସନାଧମ୍ମେପି ପିୟଂ ପିୟଭାୱଂ ୱିୟାୟନଂ ନ କୟିରାଥ ନ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ଧମ୍ମାପି ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପହାତବ୍ବା, ପଗେୱ ଅଧମ୍ମା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୦) ।

ଅଟ୍ଠମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ପଠମଦବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ନୱମେ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନଂ । ଦବ୍ବୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋତି ମଲ୍ଲରାଜସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ସୋ ହି ଆୟସ୍ମା ପଦୁମୁତ୍ତରସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରୋ କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ଉପଚିତପୁଞ୍ଞସଞ୍ଚୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱତୋ କାଲେ ମଲ୍ଲରାଜସ୍ସ ଦେୱିକା କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ କତାଧିକାରତ୍ତା ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସିକକାଲେୟେୱ ମାତାପିତରୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ତେ ଚ ‘‘ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ଆଚାରଂ ତାୱ ସିକ୍ଖତୁ, ସଚେ ତଂ ନାଭିରମିସ୍ସତି, ଇଧେୱ ଆଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନୁଜାନିଂସୁ । ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ୟାଚି । ସତ୍ଥାପିସ୍ସ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଅନୁଜାନି । ତସ୍ସ ପବ୍ବଜ୍ଜାସମୟେ ଦିନ୍ନଓୱାଦେନ ଭୱତ୍ତୟଂ ଆଦିତ୍ତଂ ୱିୟ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ୱିପସ୍ସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଖୁରଗ୍ଗେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ୟଂକିଞ୍ଚି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ଚତସ୍ସୋ ପଟିସମ୍ଭିଦା ଛଳଭିଞ୍ଞା ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦିକଂ ସବ୍ବଂ ଅଧିଗନ୍ତ୍ୱା ଅସୀତିୟା ମହାସାୱକେସୁ ଅବ୍ଭନ୍ତରୋ ଅହୋସି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତେନ ଆୟସ୍ମତା –

‘‘ମୟା ଖୋ ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସେନ ଅରହତ୍ତଂ ସଚ୍ଛିକତଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ସାୱକେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଂ ମୟା’’ତିଆଦି (ପାରା॰ ୩୮୦) ।

ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୋ କିରାୟସ୍ମା ଏକଦିୱସଂ ରାଜଗହେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଭଗୱତୋ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକକୁମ୍ଭତୋ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ପାଦେ ପକ୍ଖାଲେତ୍ୱା ଗତ୍ତାନି ସୀତିଂ କତ୍ୱା ଚମ୍ମକ୍ଖଣ୍ଡଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ କାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜି । ଅଥାୟସ୍ମା ୟଥାକାଲପରିଚ୍ଛେଦଂ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ଓଲୋକେସି । ତସ୍ସ ତେ ପରିକ୍ଖୀଣା କତିପୟମୁହୁତ୍ତିକା ଉପଟ୍ଠହିଂସୁ । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ନ ଖୋ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟମହଂ ସତ୍ଥୁ ଅନାରୋଚେତ୍ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀହି ଚ ଅୱିଦିତୋ ଇଧ ୟଥାନିସିନ୍ନୋୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି । ୟଂନୂନାହଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅନୁଜାନାପେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସାସନସ୍ସ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ମୟ୍ହଂ ଇଦ୍ଧାନୁଭାୱଂ ୱିଭାୱେନ୍ତୋ ଆକାସେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟେୟ୍ୟଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତେ ୟେ ମୟି ଅସ୍ସଦ୍ଧା ଅପ୍ପସନ୍ନା, ତେସମ୍ପି ପସାଦୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତି, ତଦସ୍ସ ତେସଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟା’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ସୋ ଆୟସ୍ମା ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ତଂ ତଥେୱ ଅକାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀ’’ତିଆଦି ।

ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାନକାଲୋ ମେତି ‘‘ଭଗୱା ମୟ୍ହଂ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାନକାଲୋ ଉପଟ୍ଠିତୋ, ତମହଂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟିତୁକାମୋମ୍ହୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ନ ତାୱ ଥେରୋ ଜିଣ୍ଣୋ, ନ ଚ ଗିଲାନୋ, ପରିନିବ୍ବାନାୟ ଚ ସତ୍ଥାରଂ ଆପୁଚ୍ଛତି, କିଂ ତତ୍ଥ କାରଣଂ ? ‘ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକା ଭିକ୍ଖୂ ପୁବ୍ବେ ମଂ ଅମୂଲକେନ ପାରାଜିକେନ ଅନୁଦ୍ଧଂସେସୁଂ, ତସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ ୱୂପସନ୍ତେପି ଅକ୍କୋସନ୍ତିୟେୱ । ତେସଂ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞେପି ପୁଥୁଜ୍ଜନା ମୟି ଅଗାରୱଂ ପରିଭୱଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି । ଇମଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖଭାରଂ ନିରତ୍ଥକଂ ୱହିତ୍ୱା କିଂ ପୟୋଜନଂ, ତସ୍ମାହଂ ଇଦାନେୱ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମୀ’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଆପୁଚ୍ଛୀ’’ତି । ତଂ ଅକାରଣଂ । ନ ହି ଖୀଣାସୱା ଅପରିକ୍ଖୀଣେ ଆୟୁସଙ୍ଖାରେ ପରେସଂ ଉପୱାଦାଦିଭୟେନ ପରିନିବ୍ବାନାୟ ଚେତେନ୍ତି ଘଟୟନ୍ତି ୱାୟମନ୍ତି, ନ ଚ ପରେସଂ ପସଂସାଦିହେତୁ ଚିରଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଅଥ ଖୋ ସରସେନେୱ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁସଙ୍ଖାରସ୍ସ ପରିକ୍ଖୟଂ ଆଗମେନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ନାଭିକଙ୍ଖାମି ମରଣଂ, ନାଭିକଙ୍ଖାମି ଜୀୱିତଂ ।

କାଲଞ୍ଚ ପଟିକଙ୍ଖାମି, ନିବ୍ବିସଂ ଭତକୋ ୟଥା’’ତି ॥ (ଥେରଗା॰ ୧୯୬, ୬୦୬; ମି॰ ପ॰ ୨.୨.୪) –

ଭଗୱାପିସ୍ସ ଆୟୁସଙ୍ଖାରଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପରିକ୍ଖୀଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ସଦାନି ତ୍ୱଂ, ଦବ୍ବ, କାଲଂ ମଞ୍ଞସୀ’’ତି ଆହ ।

ୱେହାସଂଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆକାସଂ ଅଭିଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା, ୱେହାସଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିସଦ୍ଦୟୋଗେନ ହି ଇଦଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଭୁମ୍ମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା କିଂ ଅକାସୀତି ଆହ – ‘‘ଆକାସେ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ତେଜୋଧାତୁଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱାତି ତେଜୋକସିଣଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା । ଥେରୋ ହି ତଦା ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତୋ ‘‘ଭଗୱା କପ୍ପସତସହସ୍ସଂ ତୁମ୍ହେହି ସଦ୍ଧିଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତୋ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୋ ଇମମେୱତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟ ଅକାସିଂ, ସ୍ୱାୟମତ୍ଥୋ ଅଜ୍ଜ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ଇଦଂ ପଚ୍ଛିମଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ଆହ । ୟେ ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭିକ୍ଖୂ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ଚ, ତେସୁ ଏକଚ୍ଚାନଂ ମହନ୍ତଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ଅହୋସି, ଏକଚ୍ଚେ ଆରୋଦନପ୍ପତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚିତ୍ତାଚାରଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ତେନ ହି, ଦବ୍ବ, ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେହୀ’’ତି ଆହ । ତାୱଦେୱ ସବ୍ବୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସନ୍ନିପତି । ଅଥାୟସ୍ମା ଦବ୍ବୋ ‘‘ଏକୋପି ହୁତ୍ୱା ବହୁଧା ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୨; ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୮୪) ନୟେନ ଆଗତାନି ସାୱକସାଧାରଣାନି ସବ୍ବାନି ପାଟିହାରିୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଚ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆକାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ପଥୱିଂ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ନିସିନ୍ନୋ ତେଜୋକସିଣସମାପତ୍ତିୟା ପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ସରୀରଂ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ପୁନ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସରୀରଝାପନତେଜୋଧାତୁଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ସହ ଅଧିଟ୍ଠାନେନ ସବ୍ବୋ କାୟୋ ଅଗ୍ଗିନା ଆଦିତ୍ତୋ ଅହୋସି । ଖଣେନେୱ ଚ ସୋ ଅଗ୍ଗି କପ୍ପୱୁଟ୍ଠାନଗ୍ଗି ୱିୟ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସଙ୍ଖାରଗତଂ ମସିମତ୍ତମ୍ପି ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚି ଅନୱସେସେନ୍ତୋ ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ଝାପେତ୍ୱା ନିବ୍ବାୟି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଦବ୍ବୋ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତୋ’’ତିଆଦି । ତତ୍ଥ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଇଦ୍ଧିଚିତ୍ତତୋ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଭୱଙ୍ଗଚିତ୍ତେନ ପରିନିବ୍ବାୟି ।

ଝାୟମାନସ୍ସାତି ଜାଲିୟମାନସ୍ସ । ଡୟ୍ହମାନସ୍ସାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଝାୟମାନସ୍ସାତି ଜାଲାପୱତ୍ତିକ୍ଖଣଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ, ଡୟ୍ହମାନସ୍ସାତି ୱୀତଚ୍ଚିତଙ୍ଗାରକ୍ଖଣଂ । ଛାରିକାତି ଭସ୍ମଂ । ମସୀତି କଜ୍ଜଲଂ । ନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥାତି ନ ପସ୍ସିତ୍ଥ, ଅଧିଟ୍ଠାନବଲେନ ସବ୍ବଂ ଖଣେନେୱ ଅନ୍ତରଧାୟିତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପନ ଥେରୋ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସି, ନନୁ ଭଗୱତା ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟକରଣଂ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି? ନ ଚୋଦେତବ୍ବମେତଂ ଗିହୀନଂ ସମ୍ମୁଖା ପାଟିହାରିୟକରଣସ୍ସ ପଟିକ୍ଖିତ୍ତତ୍ତା । ତଞ୍ଚ ଖୋ ୱିକୁବ୍ବନୱସେନ, ନ ପନେୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ । ଅୟଂ ପନାୟସ୍ମା ଧମ୍ମସାମିନା ଆଣତ୍ତୋୱ ପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସି ।

ଏତମତ୍ଥଂ ୱିଦିତ୍ୱାତି ଏତଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅନୁପାଦାପରିନିବ୍ବାନଂ ସବ୍ବାକାରତୋ ୱିଦିତ୍ୱା ତଦତ୍ଥପରିଦୀପନଂ ଇମଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି।

ତତ୍ଥ ଅଭେଦି କାୟୋତି ସବ୍ବୋ ଭୂତୁପାଦାୟପଭେଦୋ ଚତୁସନ୍ତତିରୂପକାୟୋ ଭିଜ୍ଜି, ଅନୱସେସତୋ ଡୟ୍ହି, ଅନ୍ତରଧାୟି, ଅନୁପ୍ପତ୍ତିଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜି । ନିରୋଧି ସଞ୍ଞାତି ରୂପାୟତନାଦିଗୋଚରତାୟ ରୂପସଞ୍ଞାଦିଭେଦା ସବ୍ବାପି ସଞ୍ଞା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକେନ ନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝି । ୱେଦନା ସୀତିଭୱିଂସୁ ସବ୍ବାତି ୱିପାକୱେଦନା କିରିୟୱେଦନାତି ସବ୍ବାପି ୱେଦନା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ୱେଦନାଦରଥସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ସୀତିଭୂତା ଅହେସୁଂ, କୁସଲାକୁସଲୱେଦନା ପନ ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେୟେୱ ନିରୋଧଂ ଗତା । ‘‘ସୀତିରହିଂସୂ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ସନ୍ତା ନିରୁଦ୍ଧା ଅହେସୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୂପସମିଂସୁ ସଙ୍ଖାରାତି ୱିପାକକିରିୟପ୍ପଭେଦା ସବ୍ବେପି ଫସ୍ସାଦୟୋ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମା ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନେୱ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ୱିସେସେନ ଉପସମିଂସୁ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଅତ୍ଥମାଗମାତି ୱିଞ୍ଞାଣମ୍ପି ୱିପାକକିରିୟପ୍ପଭେଦଂ ସବ୍ବଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନେୱ ଅତ୍ଥଂ ୱିନାସଂ ଉପଚ୍ଛେଦଂ ଅଗମା ଅଗଚ୍ଛି ।

ଇତି ଭଗୱା ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଖନ୍ଧାନଂ ପୁବ୍ବେୟେୱ କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୁପାଦାନସ୍ସ ଅନୱସେସତୋ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନ ନିରୁଦ୍ଧଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ପୀତିୱେଗୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ।

ନୱମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟଦବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ଦସମେ ତତ୍ର ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ଭଗୱା ରାଜଗହେ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରନ୍ତୋ ଅନୁକ୍କମେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପତ୍ୱା ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋୟେୱ ୟେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆୟସ୍ମତୋ ଦବ୍ବସ୍ସ ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖଂ, ତେସଂ ତଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ, ୟେପି ଚ ମେତ୍ତିୟଭୂମଜକେହି କତେନ ଅଭୂତେନ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖଣେନ ଥେରେ ଗାରୱରହିତା ପୁଥୁଜ୍ଜନା, ତେସଂ ଥେରେ ବହୁମାନୁପ୍ପାଦନତ୍ଥଞ୍ଚ ଆମନ୍ତେସି । ତତ୍ଥ ତତ୍ରାତି ୱଚନସଞ୍ଞାପନେ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣେ । ତେସୁ ‘‘ତତ୍ରା’’ତି ଇମିନା ‘‘ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀ’’ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚମାନତଂୟେୱ ଜୋତେତି । ‘‘ଖୋ’’ତି ପନ ଇମିନା ଆମନ୍ତେସିୟେୱ, ନାସ୍ସ ଆମନ୍ତନେ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତି । ଅଥ ୱା ତତ୍ରାତି ତସ୍ମିଂ ଆରାମେ । ଖୋତି ୱଚନାଲଙ୍କାରେ ନିପାତୋ । ଆମନ୍ତେସୀତି ଅଭାସି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଆମନ୍ତେସୀତି ? ଜେଟ୍ଠତ୍ତା ସେଟ୍ଠତ୍ତା ଆସନ୍ନତ୍ତା ସବ୍ବକାଲଂ ସନ୍ନିହିତତ୍ତା ଧମ୍ମଦେସନାୟ ୱିସେସତୋ ଭାଜନଭୂତତ୍ତା ଚ ।

ଭିକ୍ଖୱୋତି ତେସଂ ଆମନ୍ତନାକାରଦସ୍ସନଂ । ଭଦନ୍ତେତି ଆମନ୍ତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଗାରୱେନ ସତ୍ଥୁ ପଟିୱଚନଦାନଂ । ତତ୍ଥ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଲପତି । ‘‘ଭଦନ୍ତେ’’ତି ୱଦନ୍ତା ତେ ପଚ୍ଚାଲପନ୍ତି । ଅପିଚ ‘‘ଭିକ୍ଖୱୋ’’ତି ଇମିନା କରୁଣାୱିପ୍ଫାରସୋମ୍ମହଦୟନିସ୍ସିତପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ୱଚନେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନସିକାରଧମ୍ମପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିତୋ ନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ମୁଖାଭିମୁଖେ କରୋତି । ‘‘ଭଦନ୍ତେ’’ତି ଇମିନା ସତ୍ଥରି ଆଦରବହୁମାନଗାରୱଦୀପନୱଚନେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ସୁସ୍ସୂସତଂ ଓୱାଦପ୍ପଟିଗ୍ଗହଗାରୱଭାୱଞ୍ଚ ପଟିୱେଦେନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁନ୍ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ପତିଅସ୍ସୋସୁଂ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେସୁଂ। ଏତଦୱୋଚାତି ଭଗୱା ଏତଂ ଇଦାନି ୱକ୍ଖମାନଂ ସକଲଂ ସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ଦବ୍ବସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଲ୍ଲପୁତ୍ତସ୍ସାତିଆଦି ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ । ଏତମତ୍ଥନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଅପୁବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଅନନ୍ତରସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଗାଥାସୁ ପନ ଅୟୋଘନହତସ୍ସାତି ଅୟୋ ହଞ୍ଞତି ଏତେନାତି ଅୟୋଘନଂ, କମ୍ମାରାନଂ ଅୟୋକୂଟଂ ଅୟୋମୁଟ୍ଠି ଚ । ତେନ ଅୟୋଘନେନ ହତସ୍ସ ପହତସ୍ସ । କେଚି ପନ ‘‘ଅୟୋଘନହତସ୍ସାତି ଘନଅୟୋପିଣ୍ଡଂ ହତସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ଥଂ ୱଦନ୍ତି । ଏୱ-ସଦ୍ଦୋ ଚେତ୍ଥ ନିପାତମତ୍ତଂ । ଜଲତୋ ଜାତୱେଦସୋତି ଝାୟମାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ । ଅନାଦରେ ଏତଂ ସାମିୱଚନଂ । ଅନୁପୁବ୍ବୂପସନ୍ତସ୍ସାତି ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଝାତସ୍ସ ନିରୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୟଥା ନ ଞାୟତେ ଗତୀତି ୟଥା ତସ୍ସ ଗତି ନ ଞାୟତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଅୟୋମୁଟ୍ଠିକୂଟାଦିନା ମହତା ଅୟୋଘନେନ ହତସ୍ସ ସଂହତସ୍ସ, କଂସଭାଜନାଦିଗତସ୍ସ ୱା ଜଲମାନସ୍ସ ଅଗ୍ଗିସ୍ସ, ତଥା ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅନୁକ୍କମେନ ଉପସନ୍ତସ୍ସ ସୁୱୂପସନ୍ତସ୍ସ ଦସସୁ ଦିସାସୁ ନ କତ୍ଥଚି ଗତି ପଞ୍ଞାୟତି ପଚ୍ଚୟନିରୋଧେନ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ।

ଏୱଂ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତାନନ୍ତି ଏୱଂ ସମ୍ମା ହେତୁନା ଞାୟେନ ତଦଙ୍ଗୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିପୁବ୍ବଙ୍ଗମେନ ଅରିୟମଗ୍ଗେନ ଚତୂହିପି ଉପାଦାନେହି ଆସୱେହି ଚ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ସମ୍ମା ୱିମୁତ୍ତାନଂ, ତତୋ ଏୱ କାମପବନ୍ଧସଙ୍ଖାତଂ କାମୋଘଂ ଭୱୋଘାଦିଭେଦଂ ଅୱସିଟ୍ଠଂ ଓଘଞ୍ଚ ତରିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା କାମବନ୍ଧୋଘତାରିନଂ ସୁଟ୍ଠୁ ପଟିପସ୍ସମ୍ଭିତସବ୍ବକିଲେସୱିପ୍ଫନ୍ଦିତତ୍ତା କିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରୱାତେହି ଚ ଅକମ୍ପନୀୟତାୟ ଅଚଲଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରୂପସମଂ ସୁଖଂ ପତ୍ତାନଂ ଅଧିଗତାନଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଗତି ଦେୱମନୁସ୍ସାଦିଭେଦାସୁ ଗତୀସୁ ଅୟଂ ନାମାତି ପଞ୍ଞପେତବ୍ବତାୟ ଅଭାୱତ୍ତା ପଞ୍ଞାପେତୁଂ ନତ୍ଥି ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ୟଥାୱୁତ୍ତଜାତୱେଦୋ ୱିୟ ଅପଞ୍ଞତ୍ତିକଭାୱମେୱ ହି ସୋ ଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଦସମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଟ୍ଠିତା ଚ ପାଟଲିଗାମିୟୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା ।

ନିଗମନକଥା

ଏତ୍ତାୱତାଚ –

ସୁୱିମୁତ୍ତଭୱାଦାନୋ, ଦେୱଦାନୱମାନିତୋ ।

ପଚ୍ଛିନ୍ନତଣ୍ହାସନ୍ତାନୋ, ପୀତିସଂୱେଗଦୀପନୋ ॥

ସଦ୍ଧମ୍ମଦାନନିରତୋ, ଉପାଦାନକ୍ଖୟାୱହୋ ।

ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉଦାନେ ୟେ, ଉଦାନେସି ୱିନାୟକୋ ॥

ତେ ସବ୍ବେ ଏକତୋ କତ୍ୱା, ଆରୋପେନ୍ତେହି ସଙ୍ଗହଂ ।

ଉଦାନମିତି ସଙ୍ଗୀତଂ, ଧମ୍ମସଙ୍ଗାହକେହି ୟଂ ॥

ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ପକାସେତୁଂ, ପୋରାଣଟ୍ଠକଥାନୟଂ ।

ନିସ୍ସାୟ ୟା ସମାରଦ୍ଧା, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନା ମୟା ॥

ସା ତତ୍ଥ ପରମତ୍ଥାନଂ, ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ୟଥାରହଂ ।

ପକାସନା ପରମତ୍ଥଦୀପନୀ ନାମ ନାମତୋ ॥

ସମ୍ପତ୍ତା ପରିନିଟ୍ଠାନଂ, ଅନାକୁଲୱିନିଚ୍ଛୟା ।

ଚତୁତ୍ତିଂସପ୍ପମାଣାୟ, ପାଳିୟା ଭାଣୱାରତୋ ॥

ଇତି ତଂ ସଙ୍ଖରୋନ୍ତେନ, ୟଂ ତଂ ଅଧିଗତଂ ମୟା ।

ପୁଞ୍ଞଂ ତସ୍ସାନୁଭାୱେନ, ଲୋକନାଥସ୍ସ ସାସନଂ ॥

ଓଗାହିତ୍ୱା ୱିସୁଦ୍ଧାୟ, ସୀଲାଦିପଟିପତ୍ତିୟା ।

ସବ୍ବେପି ଦେହିନୋ ହୋନ୍ତୁ, ୱିମୁତ୍ତିରସଭାଗିନୋ ॥

ଚିରଂ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ।

ତସ୍ମିଂ ସଗାରୱା ନିଚ୍ଚଂ, ହୋନ୍ତୁ ସବ୍ବେପି ପାଣିନୋ ॥

ସମ୍ମା ୱସ୍ସତୁ କାଲେନ, ଦେୱୋପି ଜଗତୀପତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମନିରତୋ ଲୋକଂ, ଧମ୍ମେନେୱ ପସାସତୂତି ॥

ବଦରତିତ୍ଥୱିହାରୱାସିନା ଆଚରିୟଧମ୍ମପାଲତ୍ଥେରେନ

କତାଉଦାନସ୍ସ ଅଟ୍ଠକଥା ସମତ୍ତା ।