ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟେ

ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥା

ଗନ୍ଥାରମ୍ଭକଥା

ବୁଦ୍ଧଂସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି ।

ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି ।

ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି॥

ଅୟଂ ସରଣଗମନନିଦ୍ଦେସୋ ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଆଦି ।

ଇମସ୍ସ ଦାନି ଅତ୍ଥଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକଟ୍ଠକଥାୟ ୱିୱରିତୁଂ ୱିଭଜିତୁଂ ଉତ୍ତାନୀକାତୁଂ ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

ଉତ୍ତମଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ।

ଖୁଦ୍ଦକାନଂ କରିସ୍ସାମି, କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ॥

ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, କିଞ୍ଚାପି ଅତିଦୁକ୍କରା ।

ୱଣ୍ଣନା ମାଦିସେନେସା, ଅବୋଧନ୍ତେନ ସାସନଂ ॥

ଅଜ୍ଜାପି ତୁ ଅବ୍ବୋଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟନିଚ୍ଛୟୋ ।

ତଥେୱ ଚ ଠିତଂ ୟସ୍ମା, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ॥

ତସ୍ମାହଂ କାତୁମିଚ୍ଛାମି, ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ଇମଂ ।

ସାସନଞ୍ଚେୱ ନିସ୍ସାୟ, ପୋରାଣଞ୍ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ॥

ସଦ୍ଧମ୍ମବହୁମାନେନ, ନାତ୍ତୁକ୍କଂସନକମ୍ୟତା ।

ନାଞ୍ଞେସଂ ୱମ୍ଭନତ୍ଥାୟ, ତଂ ସୁଣାଥ ସମାହିତାତି ॥

ଖୁଦ୍ଦକୱୱତ୍ଥାନଂ

ତତ୍ଥ ‘‘ଖୁଦ୍ଦକାନଂ କରିସ୍ସାମି, କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଖୁଦ୍ଦକାନି ତାୱ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି । ଖୁଦ୍ଦକାନି ନାମ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ସ ଏକଦେସୋ, ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ ନାମ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ନିକାୟାନଂ ଏକଦେସୋ । ପଞ୍ଚ ନିକାୟା ନାମ –

ଦୀଘମଜ୍ଝିମସଂୟୁତ୍ତ, ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରିକଖୁଦ୍ଦକା ।

ନିକାୟା ପଞ୍ଚ ଗମ୍ଭୀରା, ଧମ୍ମତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚିମେ ॥

ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସୁତ୍ତାଦୀନି ଚତୁତ୍ତିଂସ ସୁତ୍ତାନି ଦୀଘନିକାୟୋ। ମୂଲପରିୟାୟସୁତ୍ତାଦୀନି ଦିୟଡ୍ଢସତଂ ଦ୍ୱେ ଚ ସୁତ୍ତାନି ମଜ୍ଝିମନିକାୟୋ। ଓଘତରଣସୁତ୍ତାଦୀନି ସତ୍ତ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଚ ସୁତ୍ତାନି ସଂୟୁତ୍ତନିକାୟୋ। ଚିତ୍ତପରିୟାଦାନସୁତ୍ତାଦୀନି ନୱ ସୁତ୍ତସହସ୍ସାନି ପଞ୍ଚ ଚ ସୁତ୍ତସତାନି ସତ୍ତପଞ୍ଞାସଞ୍ଚ ସୁତ୍ତାନି ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟୋ। ଖୁଦ୍ଦକପାଠୋ, ଧମ୍ମପଦଂ, ଉଦାନଂ, ଇତିୱୁତ୍ତକଂ, ସୁତ୍ତନିପାତୋ, ୱିମାନୱତ୍ଥୁ, ପେତୱତ୍ଥୁ, ଥେରଗାଥା, ଥେରୀଗାଥା, ଜାତକଂ, ନିଦ୍ଦେସୋ, ପଟିସମ୍ଭିଦା, ଅପଦାନଂ, ବୁଦ୍ଧୱଂସୋ, ଚରିୟାପିଟକଂ, ୱିନୟାଭିଧମ୍ମପିଟକାନି, ଠପେତ୍ୱା ୱା ଚତ୍ତାରୋ ନିକାୟେ ଅୱସେସଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋ।

କସ୍ମା ପନେସ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ? ବହୂନଂ ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ସମୂହତୋ ନିୱାସତୋ ଚ । ସମୂହନିୱାସା ହି ‘‘ନିକାୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଞ୍ଞଂ ଏକନିକାୟମ୍ପି ସମନୁପସ୍ସାମି ଏୱଂ ଚିତ୍ତଂ, ୟଥୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତିରଚ୍ଛାନଗତା ପାଣା (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) । ପୋଣିକନିକାୟୋ, ଚିକ୍ଖଲ୍ଲିକନିକାୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସାଧକାନି ସାସନତୋ ଲୋକତୋ ଚ । ଅୟମସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟସ୍ସ ଏକଦେସୋ । ଇମାନି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକପରିୟାପନ୍ନାନି ଅତ୍ଥତୋ ୱିୱରିତୁଂ ୱିଭଜିତୁଂ ଉତ୍ତାନୀକାତୁଞ୍ଚ ଅଧିପ୍ପେତାନି ଖୁଦ୍ଦକାନି, ତେସମ୍ପି ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ସରଣସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକୁମାରପଞ୍ହମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତ- ରତନସୁତ୍ତତିରୋକୁଟ୍ଟନିଧିକଣ୍ଡମେତ୍ତସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ନୱପ୍ପଭେଦୋ ଖୁଦ୍ଦକପାଠୋ ଆଦି ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତୱସେନ ନ ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତୱସେନ । ଭଗୱତା ହି ୱୁତ୍ତୱସେନ –

‘‘ଅନେକଜାତିସଂସାରଂ, ସନ୍ଧାୱିସ୍ସଂ ଅନିବ୍ବିସଂ ।

ଗହକାରଂ ଗୱେସନ୍ତୋ, ଦୁକ୍ଖା ଜାତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ॥

‘‘ଗହକାରକ ଦିଟ୍ଠୋସି, ପୁନ ଗେହଂ ନ କାହସି ।

ସବ୍ବା ତେ ଫାସୁକା ଭଗ୍ଗା, ଗହକୂଟଂ ୱିସଙ୍ଖତଂ ।

ୱିସଙ୍ଖାରଗତଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଣ୍ହାନଂ ଖୟମଜ୍ଝଗା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୫୩-୧୫୪) –

ଇଦଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ସବ୍ବସ୍ସାପି ବୁଦ୍ଧୱଚନସ୍ସ ଆଦି । ତଞ୍ଚ ମନସାୱ ୱୁତ୍ତୱସେନ, ନ ୱଚୀଭେଦଂ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱସେନ । ୱଚୀଭେଦଂ ପନ କତ୍ୱା ୱୁତ୍ତୱସେନ –

‘‘ୟଦା ହୱେ ପାତୁଭୱନ୍ତି ଧମ୍ମା,

ଆତାପିନୋ ଝାୟତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ।

ଅଥସ୍ସ କଙ୍ଖା ୱପୟନ୍ତି ସବ୍ବା,

ୟତୋ ପଜାନାତି ସହେତୁଧମ୍ମ’’ନ୍ତି ॥ (ଉଦା॰ ୧; ମହାୱ॰ ୧) –

ଅୟଂ ଗାଥା ଆଦି । ତସ୍ମା ୟ୍ୱାୟଂ ନୱପ୍ପଭେଦୋ ଖୁଦ୍ଦକପାଠୋ ଇମେସଂ ଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଆଦି, ତସ୍ସ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ଅତ୍ଥସଂୱଣ୍ଣନଂ ଆରଭିସ୍ସାମି ।

ନିଦାନସୋଧନଂ

ତସ୍ସ ଚାୟମାଦି ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି । ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ମାତିକା –

‘‘କେନ କତ୍ଥ କଦା କସ୍ମା, ଭାସିତଂ ସରଣତ୍ତୟଂ ।

କସ୍ମା ଚିଧାଦିତୋ ୱୁତ୍ତ, ମୱୁତ୍ତମପି ଆଦିତୋ ॥

‘‘ନିଦାନସୋଧନଂ କତ୍ୱା, ଏୱମେତ୍ଥ ତତୋ ପରଂ ।

ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ, ଗମକଞ୍ଚ ୱିଭାୱୟେ ॥

‘‘ଭେଦାଭେଦଂ ଫଲଞ୍ଚାପି, ଗମନୀୟଞ୍ଚ ଦୀପୟେ ।

ଧମ୍ମଂ ସରଣମିଚ୍ଚାଦି, ଦ୍ୱୟେପେସ ନୟୋ ମତୋ ॥

‘‘ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନେ, କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।

ସରଣତ୍ତୟମେତଞ୍ଚ, ଉପମାହି ପକାସୟେ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ଇଦଂ ସରଣତ୍ତୟଂ କେନ ଭାସିତଂ, କତ୍ଥ ଭାସିତଂ, କଦା ଭାସିତଂ, କସ୍ମା ଭାସିତଂ ଅୱୁତ୍ତମପିଚାଦିତୋ ତଥାଗତେନ କସ୍ମା ଇଧାଦିତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚ ପଞ୍ହା ।

ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା କେନ ଭାସିତନ୍ତି ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ନ ସାୱକେହି, ନ ଇସୀହି, ନ ଦେୱତାହି । କତ୍ଥାତି ବାରାଣସିୟଂ ଇସିପତନେ ମିଗଦାୟେ । କଦାତି ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ୟସେ ସଦ୍ଧିଂ ସହାୟକେହି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତେ ଏକସଟ୍ଠିୟା ଅରହନ୍ତେସୁ ବହୁଜନହିତାୟ ଲୋକେ ଧମ୍ମଦେସନଂ କରୋନ୍ତେସୁ । କସ୍ମାତି ପବ୍ବଜ୍ଜତ୍ଥଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଦତ୍ଥଞ୍ଚ । ୟଥାହ –

‘‘ଏୱଞ୍ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପବ୍ବାଜେତବ୍ବୋ ଉପସମ୍ପାଦେତବ୍ବୋ । ପଠମଂ କେସମସ୍ସୁଂ ଓହାରେତ୍ୱା କାସାୟାନି ୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦାପେତ୍ୱା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାଦେ ୱନ୍ଦାପେତ୍ୱା ଉକ୍କୁଟିକଂ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାପେତ୍ୱା ‘ଏୱଂ ୱଦେହୀ’ତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ ‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୪) ।

କସ୍ମାଚିଧାଦିତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଇଦଞ୍ଚ ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ତୀହି ପିଟକେହି ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପେନ୍ତେହି ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ୟସ୍ମା ଇମିନା ମଗ୍ଗେନ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଉପାସକଭାୱେନ ୱା ପବ୍ବଜିତଭାୱେନ ୱା ସାସନଂ ଓତରନ୍ତି, ତସ୍ମା ସାସନୋତାରସ୍ସ ମଗ୍ଗଭୂତତ୍ତା ଇଧ ଖୁଦ୍ଦକପାଠେ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଞାତବ୍ବଂ ।

କତଂ ନିଦାନସୋଧନଂ ।

୧. ସରଣତ୍ତୟୱଣ୍ଣନା

ବୁଦ୍ଧୱିଭାୱନା

ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଗମନଂ, ଗମକଞ୍ଚ ୱିଭାୱୟେ’’ତି, ତତ୍ଥ ସବ୍ବଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣନିମିତ୍ତାନୁତ୍ତରୱିମୋକ୍ଖାଧିଗମପରିଭାୱିତଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନମୁପାଦାୟ, ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପଦଟ୍ଠାନଂ ୱା ସଚ୍ଚାଭିସମ୍ବୋଧିମୁପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତିତୋ ସତ୍ତୱିସେସୋ ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥାହ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି ୟୋ ସୋ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ ପୁବ୍ବେ ଅନନୁସ୍ସୁତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସାମଂ ସଚ୍ଚାନି ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି, ତତ୍ଥ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ବଲେସୁ ଚ ୱସୀଭାୱ’’ନ୍ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୧) ।

ଅୟଂ ତାୱ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧୱିଭାୱନା ।

ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପନ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତାତି ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ବୁଦ୍ଧୋତି କେନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋ ? ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱିକସିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିରୁପକ୍କିଲେସସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତରାଗୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତଦୋସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତୱୀତମୋହୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକନ୍ତନିକ୍କିଲେସୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ, ନ ପିତରା କତଂ, ନ ଭାତରା କତଂ, ନ ଭଗିନିୟା କତଂ, ନ ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେହି କତଂ, ନ ଞାତିସାଲୋହିତେହି କତଂ, ନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି କତଂ, ନ ଦେୱତାହି କତଂ, ୱିମୋକ୍ଖନ୍ତିକମେତଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଭଗୱନ୍ତାନଂ ବୋଧିୟା ମୂଲେ ସହ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ପଟିଲାଭା ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୯୨; ଚୂଳନି॰ ପାରାୟନତ୍ଥୁତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୯୭; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୨) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ଲୋକେ ଅୱଗନ୍ତା ଅୱଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀତି ବୁଦ୍ଧୋ । ୟଥା ପଣ୍ଣସୋସା ୱାତା ପଣ୍ଣସୁସାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱଂ ବୋଧେତା ପଜାୟାତି ବୁଦ୍ଧୋ । ସବ୍ବଞ୍ଞୁତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମବୁଜ୍ଝନସମତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବଦସ୍ସାୱିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ସବ୍ବଧମ୍ମବୋଧନସମତ୍ଥାୟ ବୁଦ୍ଧିୟା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଞ୍ଞନେୟ୍ୟତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ଅଞ୍ଞେନ ଅବୋଧିତୋ ସୟମେୱ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିକସିତାୟ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାନାଗୁଣୱିକସନତୋ ପଦୁମମିୱ ୱିକସନଟ୍ଠେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଖୀଣାସୱସଙ୍ଖାତେନ ବୁଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦୀହି ଚିତ୍ତସଙ୍କୋଚକରଧମ୍ମପହାନତୋ ନିଦ୍ଦାକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ୱିୟ ସବ୍ବକିଲେସନିଦ୍ଦାକ୍ଖୟୱିବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧିୟତ୍ଥାନଂ ଗମନତ୍ଥପରିୟାୟତୋ ୟଥା ମଗ୍ଗଂ ଗତୋପି ପୁରିସୋ ଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଏକାୟନମଗ୍ଗଂ ଗତତ୍ତାପି ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏକୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧୋତି ନ ପରେହି ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋ, କିନ୍ତୁ ସୟମେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି। ଅବୁଦ୍ଧିୱିହତତ୍ତା ବୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭା ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧି ବୁଦ୍ଧଂ ବୋଧୋତି ପରିୟାୟୱଚନମେତଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ନୀଲରତ୍ତଗୁଣୟୋଗତୋ ‘‘ନୀଲୋ ପଟୋ, ରତ୍ତୋ ପଟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣୟୋଗତୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଞାପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତୋ ପରଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ନେତଂ ନାମନ୍ତି ଏୱମାଦି ଅତ୍ଥମନୁଗତା ଅୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୀତି ବୋଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱରୂପେନ ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ପଦାନଂ ବୁଦ୍ଧସଦ୍ଦସ୍ସ ସାଧନସମତ୍ଥୋ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋପି ବୁଦ୍ଧୱିଭାୱନା ।

ସରଣଗମନଗମକୱିଭାୱନା

ଇଦାନି ସରଣଗମନାଦୀସୁ ହିଂସତୀତି ସରଣଂ, ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ପରିକ୍କିଲେସଂ ହିଂସତି ୱିଧମତି ନୀହରତି ନିରୋଧେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତରଣେନ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ଚ ଧମ୍ମୋ, ଅପ୍ପକାନମ୍ପି କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସଙ୍ଘୋ । ତସ୍ମା ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ତଂ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ । ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାହି ୱିହତୱିଦ୍ଧଂସିତକିଲେସୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଅପରପ୍ପଚ୍ଚୟୋ ୱା ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ । ତଂସମଙ୍ଗୀ ସତ୍ତୋ ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ‘‘ଏସ ମେ ସରଣଂ, ଏସ ମେ ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱମେତଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ଉପେନ୍ତୋ ଚ ‘‘ଏତେ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ଉପାସକେ ନୋ ଭଗୱା ଧାରେତୂ’’ତି ତପୁସ୍ସଭଲ୍ଲିକାଦୟୋ ୱିୟ ସମାଦାନେନ ୱା, ‘‘ସତ୍ଥା ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା, ସାୱକୋହମସ୍ମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ମହାକସ୍ସପାଦୟୋ ୱିୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ ୱା, ‘‘ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ୟେନ ଭଗୱା ତେନଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଉଦାନଂ ଉଦାନେସି ‘ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ନମୋ ତସ୍ସ…ପେ॰… ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୮୮) ବ୍ରହ୍ମାୟୁଆଦୟୋ ୱିୟ ତପ୍ପୋଣତ୍ତେନ ୱା, କମ୍ମଟ୍ଠାନାନୁୟୋଗିନୋ ୱିୟ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ୱା, ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ୱିୟ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ୱାତି ଅନେକପ୍ପକାରଂ ୱିସୟତୋ କିଚ୍ଚତୋ ଚ ଉପେତି ।

ଅୟଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ଗମକସ୍ସ ଚ ୱିଭାୱନା ।

ଭେଦାଭେଦଫଲଦୀପନା

ଇଦାନି ‘‘ଭେଦାଭେଦଂ ଫଲଞ୍ଚାପି, ଗମନୀୟଞ୍ଚ ଦୀପୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତାନଂ ଭେଦାଦୀନଂ ଅୟଂ ଦୀପନା, ଏୱଂ ସରଣଗତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ସରଣଗମନଭେଦୋ – ସାୱଜ୍ଜୋ ଚ ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ । ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟ, ସାୱଜ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥରି ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା, ତସ୍ମିଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୱିପରୀତପ୍ପୱତ୍ତିୟା । ସୋ ଦୁୱିଧୋପି ପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେୱ । ବୁଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅନାଦରାଦିପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଚ ତେସଂ ସରଣଂ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲା ପନ ଅଭିନ୍ନସରଣା ଚେୱ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠସରଣା ଚ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୬; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ୱିଭ॰ ୮୦୯) । ପୁଥୁଜ୍ଜନା ତୁ ୟାୱଦେୱ ସରଣଭେଦଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱଦେୱ ଅଭିନ୍ନସରଣା । ସାୱଜ୍ଜୋୱ ନେସଂ ସରଣଭେଦୋ, ସଂକିଲେସୋ ଚ ଅନିଟ୍ଠଫଲଦୋ ହୋତି । ଅନୱଜ୍ଜୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ, ଅଭେଦୋ ପନ ଫଲତୋ ଇଟ୍ଠମେୱ ଫଲଂ ଦେତି ।

ୟଥାହ –

‘‘ୟେକେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ, ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ, ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୩୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

ତତ୍ର ଚ ୟେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ସରଣଂ ଗତା, ତେ ଅପାୟଂ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତି । ଇତରେ ପନ ସରଣଗମନେନ ନ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଗାଥାୟ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ତାୱ ଭେଦାଭେଦଫଲଦୀପନା ।

ଗମନୀୟଦୀପନା

ଗମନୀୟଦୀପନାୟଂ ଚୋଦକୋ ଆହ – ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏସ ବୁଦ୍ଧଂ ୱା ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ସରଣଂ ୱା, ଉଭୟଥାପି ଚ ଏକସ୍ସ ୱଚନଂ ନିରତ୍ଥକଂ । କସ୍ମା ? ଗମନକିରିୟାୟ କମ୍ମଦ୍ୱୟାଭାୱତୋ । ନ ହେତ୍ଥ ‘‘ଅଜଂ ଗାମଂ ନେତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଦ୍ୱିକମ୍ମକତ୍ତଂ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ଇଚ୍ଛନ୍ତି ।

‘‘ଗଚ୍ଛତେୱ ପୁବ୍ବଂ ଦିସଂ, ଗଚ୍ଛତି ପଚ୍ଛିମଂ ଦିସ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୫୯; ୩.୮୭) ୱିୟ ସାତ୍ଥକମେୱାତି ଚେ ? ନ, ବୁଦ୍ଧସରଣାନଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱସ୍ସାନଧିପ୍ପେତତୋ । ଏତେସଞ୍ହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେ ଅଧିପ୍ପେତେ ପଟିହତଚିତ୍ତୋପି ବୁଦ୍ଧଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ ସିୟା । ୟଞ୍ହି ତଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ୱିସେସିତଂ ସରଣଂ, ତମେୱେସ ଗତୋତି । ‘‘ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୨) ୱଚନତୋ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମେୱାତି ଚେ ? ନ, ତତ୍ଥେୱ ତବ୍ଭାୱତୋ । ତତ୍ଥେୱ ହି ଗାଥାପଦେ ଏତଂ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଗତାନଂ ଭୟହରଣତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ସରଣଭାୱେ ଅବ୍ୟଭିଚରଣତୋ ‘‘ଖେମମୁତ୍ତମଞ୍ଚ ସରଣ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ସମାନାଧିକରଣଭାୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ତୁ ଗମିସମ୍ବନ୍ଧେ ସତି ସରଣଗମନସ୍ସ ଅପ୍ପସିଦ୍ଧିତୋ ଅନଧିପ୍ପେତୋତି ଅସାଧକମେତଂ । ‘‘ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଗମିସମ୍ବନ୍ଧେପି ସରଣଗମନପସିଦ୍ଧିତୋ ସମାନାଧିକରଣତ୍ତମେୱାତି ଚେ ? ନ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗତୋ । ତତ୍ରାପି ହି ସମାନାଧିକରଣଭାୱେ ସତି ଏତଂ ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସରଣଂ ପଟିହତଚିତ୍ତୋପି ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚେୟ୍ୟାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ସିୟା, ନ ଚ ନୋ ଦୋସେନ ଅତ୍ଥି ଅତ୍ଥୋତି ଅସାଧକମେତଂ । ୟଥା ‘‘ମମଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦ, କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ଜାତିଧମ୍ମା ସତ୍ତା ଜାତିୟା ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) ଏତ୍ଥ ଭଗୱତୋ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସ୍ସ ଆନୁଭାୱେନ ପରିମୁଚ୍ଚମାନା ସତ୍ତା ‘‘କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଂ ଆଗମ୍ମ ପରିମୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଏୱମିଧାପି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘସ୍ସ ସରଣସ୍ସାନୁଭାୱେନ ମୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ସବ୍ବଥାପି ନ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗମନୀୟତ୍ତଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ନ ସରଣସ୍ସ, ନ ଉଭୟେସଂ, ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛାମୀତି ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ଗମକସ୍ସ ଗମନୀୟଂ, ତତୋ ୱତ୍ତବ୍ବା ଏତ୍ଥ ୟୁତ୍ତୀତି । ୱୁଚ୍ଚତେ –

ବୁଦ୍ଧୋୟେୱେତ୍ଥ ଗମନୀୟୋ, ଗମନାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତୁ ତଂ ସରଣୱଚନଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣନ୍ତି ଗଚ୍ଛାମି । ଏସ ମେ ସରଣଂ, ଏସ ମେ ପରାୟଣଂ, ଅଘସ୍ସ, ତାତା, ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏତଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଜାମି ସେୱାମି ପୟିରୁପାସାମି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତିଅତ୍ଥୋ ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋତି । ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅପ୍ପୟୋଗା ଅୟୁତ୍ତମିତି ଚେ ? ତଂ ନ । ତତ୍ଥ ସିୟା – ୟଦି ଚେତ୍ଥ ଏୱମତ୍ଥୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ତତୋ ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପଂ ଅନିଚ୍ଚଂ ରୂପନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୫, ୮୫) ୱିୟ ଇତି-ସଦ୍ଦୋ ପୟୁତ୍ତୋ ସିୟା, ନ ଚ ପୟୁତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ଅୟୁତ୍ତମେତନ୍ତି । ତଞ୍ଚ ନ, କସ୍ମା ? ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱା । ‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦) ୱିୟ ଇଧାପି ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ନ ଚ ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ଥସମ୍ଭୱା ଇତି-ସଦ୍ଦା ସବ୍ବତ୍ଥ ପୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ଅପ୍ପୟୁତ୍ତସ୍ସାପେତ୍ଥ ପୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ଇତି-ସଦ୍ଦସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱଂଜାତିକେସୁ, ତସ୍ମା ଅଦୋସୋ ଏୱ ସୋତି । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀହି ସରଣଗମନେହି ପବ୍ବଜ୍ଜ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୩୪) ସରଣସ୍ସେୱ ଗମନୀୟତୋ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମନାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ତୁ ସରଣୱଚନ’’ନ୍ତି, ତଂ ନ ୟୁତ୍ତମିତି ଚେ । ତଂ ନାୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ତଦତ୍ଥସମ୍ଭୱା ଏୱ । ତତ୍ରାପି ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି, ୟତୋ ପୁବ୍ବସଦିସମେୱ ଅପ୍ପୟୁତ୍ତୋପି ପୟୁତ୍ତୋ ୱିୟ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତଦୋସପ୍ପସଙ୍ଗୋ ଏୱ ସିୟା, ତସ୍ମା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠମେୱ ଗହେତବ୍ବଂ ।

ଅୟଂ ଗମନୀୟଦୀପନା ।

ଧମ୍ମସଙ୍ଘସରଣୱିଭାୱନା

ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସରଣମିଚ୍ଚାଦି, ଦ୍ୱୟେପେସ ନୟୋ ମତୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ‘‘ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀ’’ତି ଏତସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେ ଏସୋୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ରାପି ହି ଧମ୍ମସଙ୍ଘାନଂ ଅତ୍ଥତୋ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ୱିଭାୱନମତ୍ତମେୱ ଅସଦିସଂ, ସେସଂ ୱୁତ୍ତସଦିସମେୱ । ୟତୋ ୟଦେୱେତ୍ଥ ଅସଦିସଂ, ତଂ ୱୁଚ୍ଚତେ – ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନି ଧମ୍ମୋତି ଏକେ । ଭାୱିତମଗ୍ଗାନଂ ସଚ୍ଛିକତନିବ୍ବାନାନଞ୍ଚ ଅପାୟେସୁ ଅପତନଭାୱେନ ଧାରଣତୋ ପରମସ୍ସାସୱିଧାନତୋ ଚ ମଗ୍ଗୱିରାଗା ଏୱ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଧମ୍ମୋତି ଅମ୍ହାକଂ ଖନ୍ତି, ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦସୁତ୍ତଞ୍ଚେୱ ସାଧକଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତ୍ଥ ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି ଏୱମାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

ଚତୁବ୍ବିଧଅରିୟମଗ୍ଗସମଙ୍ଗୀନଂ ଚତୁସାମଞ୍ଞଫଲସମଧିୱାସିତଖନ୍ଧସନ୍ତାନାନଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସମୂହୋ ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତତ୍ତା ସଙ୍ଘୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞସି, ଆନନ୍ଦ, ୟେ ୱୋ ମୟା ଧମ୍ମା ଅଭିଞ୍ଞା ଦେସିତା, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା, ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନା, ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦା, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ପସ୍ସସି ନୋ ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ଇମେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଦ୍ୱେପି ଭିକ୍ଖୂ ନାନାୱାଦେ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୪୩) ।

ଅୟଞ୍ହି ପରମତ୍ଥସଙ୍ଘୋ ସରଣନ୍ତି ଗମନୀୟୋ । ସୁତ୍ତେ ଚ ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟୋ ପାହୁନେୟ୍ୟୋ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସା’’ତି (ଇତିୱୁ॰ ୯୦; ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪, ୧୮୧) ୱୁତ୍ତୋ । ଏତଂ ପନ ସରଣଂ ଗତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ମିମ୍ପି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିସଙ୍ଘେ ୱା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖେ ୱା ସଙ୍ଘେ ସମ୍ମୁତିସଙ୍ଘେ ୱା ଚତୁୱଗ୍ଗାଦିଭେଦେ ଏକପୁଗ୍ଗଲେପି ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତେ ୱନ୍ଦନାଦିକିରିୟାୟ ସରଣଗମନଂ ନେୱ ଭିଜ୍ଜତି ନ ସଂକିଲିସ୍ସତି, ଅୟମେତ୍ଥ ୱିସେସୋ । ୱୁତ୍ତାୱସେସନ୍ତୁ ଇମସ୍ସ ଦୁତିୟସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଭେଦାଭେଦାଦିୱିଧାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ତାୱ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସରଣମିଚ୍ଚାଦି, ଦ୍ୱୟେପେସ ନୟୋ ମତୋ’’ତି ଏତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନା ।

ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନକାରଣନିଦ୍ଦେସୋ

ଇଦାନି ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନେ, କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଦ୍ଦିସେତି ଏତ୍ଥ ଏତେସୁ ଚ ତୀସୁ ସରଣୱଚନେସୁ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋତି କତ୍ୱା ପଠମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱତୋ ତଦୁପଦେସିତତୋ ଚ ଅନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମୋ, ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଆଧାରକତୋ ତଦାସେୱନତୋ ଚ ଅନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ । ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ୱା ହିତେ ନିୟୋଜକୋତି କତ୍ୱା ପଠମଂ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱତୋ ସବ୍ବସତ୍ତହିତତ୍ତା ଅନନ୍ତରଂ ଧମ୍ମୋ, ହିତାଧିଗମାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅଧିଗତହିତୋ ଚାତି କତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ସଙ୍ଘୋ ସରଣଭାୱେନ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ପକାସିତୋତି ଏୱଂ ଅନୁପୁବ୍ବୱୱତ୍ଥାନେ କାରଣଞ୍ଚ ୱିନିଦ୍ଦିସେ ।

ଉପମାପକାସନା

ଇଦାନି ୟମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସରଣତ୍ତୟମେତଞ୍ଚ, ଉପମାହି ପକାସୟେ’’ତି, ତମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏତ୍ଥ ପନ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଚନ୍ଦକିରଣନିକରୋ ୱିୟ ତେନ ଦେସିତୋ ଧମ୍ମୋ, ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦକିରଣସମୁପ୍ପାଦିତପୀଣିତୋ ଲୋକୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ବାଲସୂରିୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ରସ୍ମିଜାଲମିୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରୋ ଧମ୍ମୋ, ତେନ ୱିହତନ୍ଧକାରୋ ଲୋକୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ୱନଦାହକପୁରିସୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ୱନଦହନଗ୍ଗି ୱିୟ କିଲେସୱନଦହନୋ ଧମ୍ମୋ, ଦଡ୍ଢୱନତ୍ତା ଖେତ୍ତଭୂତୋ ୱିୟ ଭୂମିଭାଗୋ ଦଡ୍ଢକିଲେସତ୍ତା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଭୂତୋ ସଙ୍ଘୋ । ମହାମେଘୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସଲିଲୱୁଟ୍ଠି ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ୱୁଟ୍ଠିନିପାତୂପସମିତରେଣୁ ୱିୟ ଜନପଦୋ ଉପସମିତକିଲେସରେଣୁ ସଙ୍ଘୋ । ସୁସାରଥି ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅସ୍ସାଜାନୀୟୱିନୟୂପାୟୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ସୁୱିନୀତସ୍ସାଜାନୀୟସମୂହୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲୁଦ୍ଧରଣତୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସଲ୍ଲୁଦ୍ଧରଣୂପାୟୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ସମୁଦ୍ଧଟସଲ୍ଲୋ ୱିୟ ଜନୋ ସମୁଦ୍ଧଟଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲୋ ସଙ୍ଘୋ । ମୋହପଟଲସମୁପ୍ପାଟନତୋ ୱା ସାଲାକିୟୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ପଟଲସମୁପ୍ପାଟନୁପାୟୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ସମୁପ୍ପାଟିତପଟଲୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନଲୋଚନୋ ୱିୟ ଜନୋ ସମୁପ୍ପାଟିତମୋହପଟଲୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନଞାଣଲୋଚନୋ ସଙ୍ଘୋ । ସାନୁସୟକିଲେସବ୍ୟାଧିହରଣସମତ୍ଥତାୟ ୱା କୁସଲୋ ୱେଜ୍ଜୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସମ୍ମା ପୟୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜମିୱ ଧମ୍ମୋ, ଭେସଜ୍ଜପୟୋଗେନ ସମୁପସନ୍ତବ୍ୟାଧି ୱିୟ ଜନସମୁଦାୟୋ ସମୁପସନ୍ତକିଲେସବ୍ୟାଧାନୁସୟୋ ସଙ୍ଘୋ ।

ଅଥ ୱା ସୁଦେସକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସୁମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ଖେମନ୍ତଭୂମି ୱିୟ ଚ ଧମ୍ମୋ, ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଖେମନ୍ତଭୂମିପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ସୁନାୱିକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ନାୱା ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ପାରପ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ପତ୍ତିକୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଙ୍ଘୋ । ହିମୱା ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱୋସଧମିୱ ଧମ୍ମୋ, ଓସଧୂପଭୋଗେନ ନିରାମୟୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଙ୍ଘୋ । ଧନଦୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଲଦ୍ଧଧନୋ ୱିୟ ଜନୋ ସମ୍ମାଲଦ୍ଧଅରିୟଧନୋ ସଙ୍ଘୋ । ନିଧିଦସ୍ସନକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ନିଧି ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ନିଧିପ୍ପତ୍ତୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଙ୍ଘୋ ।

ଅପିଚ ଅଭୟଦୋ ୱିୟ ୱୀରପୁରିସୋ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଭୟମିୱ ଧମ୍ମୋ, ସମ୍ପତ୍ତାଭୟୋ ୱିୟ ଜନୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତସବ୍ବଭୟୋ ସଙ୍ଘୋ । ଅସ୍ସାସକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅସ୍ସାସୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ଅସ୍ସତ୍ଥଜନୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ସୁମିତ୍ତୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ହିତୂପଦେସୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ହିତୂପୟୋଗେନ ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଙ୍ଘୋ । ଧନାକରୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଧନସାରୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ଧନସାରୂପଭୋଗୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଙ୍ଘୋ । ରାଜକୁମାରନ୍ହାପକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ସୀସନ୍ହାନସଲିଲଂ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ସୁନ୍ହାତରାଜକୁମାରୱଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମସଲିଲସୁନ୍ହାତୋ ସଙ୍ଘୋ । ଅଲଙ୍କାରକାରକୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ଅଲଙ୍କାରୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ଅଲଙ୍କତରାଜପୁତ୍ତଗଣୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମାଲଙ୍କତୋ ସଙ୍ଘୋ । ଚନ୍ଦନରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱଗନ୍ଧୋ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ଚନ୍ଦନୁପଭୋଗେନ ସନ୍ତପରିଳାହୋ ୱିୟ ଜନୋ ସଦ୍ଧମ୍ମୂପଭୋଗେନ ସନ୍ତପରିଳାହୋ ସଙ୍ଘୋ । ଦାୟଜ୍ଜସମ୍ପଦାନକୋ ୱିୟ ପିତା ବୁଦ୍ଧୋ, ଦାୟଜ୍ଜଂ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ଦାୟଜ୍ଜହରୋ ପୁତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧମ୍ମଦାୟଜ୍ଜହରୋ ସଙ୍ଘୋ । ୱିକସିତପଦୁମଂ ୱିୟ ବୁଦ୍ଧୋ, ତପ୍ପଭୱମଧୁ ୱିୟ ଧମ୍ମୋ, ତଦୁପଭୋଗୀଭମରଗଣୋ ୱିୟ ସଙ୍ଘୋ । ଏୱଂ ସରଣତ୍ତୟମେତଞ୍ଚ, ଉପମାହି ପକାସୟେ ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ପୁବ୍ବେ ‘‘କେନ କତ୍ଥ କଦା କସ୍ମା, ଭାସିତଂ ସରଣତ୍ତୟ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ଚତୂହି ଗାଥାହି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟ ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ସା ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତା ହୋତୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ସରଣତ୍ତୟୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୨. ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ସିକ୍ଖାପଦପାଠମାତିକା

ଏୱଂ ସରଣଗମନେହି ସାସନୋତାରଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସାସନଂ ଓତିଣ୍ଣେନ ଉପାସକେନ ୱା ପବ୍ବଜିତେନ ୱା ୟେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ପଠମଂ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ, ତାନି ଦସ୍ସେତୁଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ସିକ୍ଖାପଦପାଠସ୍ସ ଇଦାନି ୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ମାତିକା –

‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ୱୁତ୍ତାନେତାନି ତଂ ନୟଂ ।

ୱତ୍ୱା କତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନଂ, ସାଧାରଣୱିସେସତୋ ॥

‘‘ପକତିୟା ଚ ୟଂ ୱଜ୍ଜଂ, ୱଜ୍ଜଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଚ ୟଂ ।

ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂ କତ୍ୱା, ପଦାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ଥତୋ ॥

‘‘ସାଧାରଣାନଂ ସବ୍ବେସଂ, ସାଧାରଣୱିଭାୱନଂ ।

ଅଥ ପଞ୍ଚସୁ ପୁବ୍ବେସୁ, ୱିସେସତ୍ଥପ୍ପକାସତୋ ॥

‘‘ପାଣାତିପାତପଭୁତି-ହେକତାନାନତାଦିତୋ ।

ଆରମ୍ମଣାଦାନଭେଦା, ମହାସାୱଜ୍ଜତୋ ତଥା ॥

‘‘ପୟୋଗଙ୍ଗସମୁଟ୍ଠାନା, ୱେଦନାମୂଲକମ୍ମତୋ ।

ୱିରମତୋ ଚ ଫଲତୋ, ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ॥

‘‘ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତତୋ ୟୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମେସ୍ୱପି ପଞ୍ଚସୁ ।

ଆୱେଣିକଞ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଞେୟ୍ୟା ହୀନାଦିତାପି ଚା’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ଏତାନି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣୀତିଆଦୀନି ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି ଭଗୱତା ଏୱ ୱୁତ୍ତାନି, ନ ସାୱକାଦୀହି । ତାନି ଚ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱୁତ୍ତାନି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ରାହୁଲଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା କପିଲୱତ୍ଥୁତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେନ ସାମଣେରାନଂ ସିକ୍ଖାପଦୱୱତ୍ଥାପନତ୍ଥଂ । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ୟଥାଭିରନ୍ତଂ ୱିହରିତ୍ୱା ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତଦୱସରି । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ । ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ …ପେ॰… ଅଥ ଖୋ ସାମଣେରାନଂ ଏତଦହୋସି – ‘କତି ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ସିକ୍ଖାପଦାନି, କତ୍ଥ ଚ ଅମ୍ହେହି ସିକ୍ଖିତବ୍ବ’’’ନ୍ତି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାମଣେରାନଂ ଦସ ସିକ୍ଖାପଦାନି, ତେସୁ ଚ ସାମଣେରେହି ସିକ୍ଖିତୁଂ, ପାଣାତିପାତାୱେରମଣୀ…ପେ॰… ଜାତରୂପରଜତପଟିଗ୍ଗହଣା ୱେରମଣୀ’’ତି (ମହାୱ॰ ୧୦୫) ।

ତାନେତାନି ‘‘ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୩; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୪; ୱିଭ॰ ୫୦୮) ସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ସରଣଗମନେସୁ ଚ ଦସ୍ସିତପାଠାନୁସାରେନ ‘‘ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଏୱଂ ୱାଚନାମଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏୱଂ ତାୱ ‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ୱୁତ୍ତାନେତାନି ତଂ ନୟଂ ୱତ୍ୱା’’ତି ସୋ ନୟୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସାଧାରଣୱିସେସୱୱତ୍ଥାନଂ

ଏତ୍ଥ ଚ ଆଦିତୋ ଦ୍ୱେ ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମାନି ଉପାସକାନଂ ସାମଣେରାନଞ୍ଚ ସାଧାରଣାନି ନିଚ୍ଚସୀଲୱସେନ । ଉପୋସଥସୀଲୱସେନ ପନ ଉପାସକାନଂ ସତ୍ତମଟ୍ଠମଂ ଚେକଂ ଅଙ୍ଗଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବପଚ୍ଛିମୱଜ୍ଜାନି ସବ୍ବାନିପି ସାମଣେରେହି ସାଧାରଣାନି, ପଚ୍ଛିମଂ ପନ ସାମଣେରାନମେୱ ୱିସେସଭୂତନ୍ତି ଏୱଂ ସାଧାରଣୱିସେସତୋ ୱୱତ୍ଥାନଂ କାତବ୍ବଂ । ପୁରିମାନି ଚେତ୍ଥ ପଞ୍ଚ ଏକନ୍ତଅକୁସଲଚିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନତ୍ତା ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ପକତିୱଜ୍ଜତୋ ୱେରମଣିୟା, ସେସାନି ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜତୋତି ଏୱଂ ପକତିୟା ଚ ୟଂ ୱଜ୍ଜଂ, ୱଜ୍ଜଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୟା ଚ ୟଂ, ତଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ ।

ସାଧାରଣୱିଭାୱନା

ୟସ୍ମା ଚେତ୍ଥ ‘‘ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟାମୀ’’ତି ଏତାନି ସବ୍ବସାଧାରଣାନି ପଦାନି, ତସ୍ମା ଏତେସଂ ପଦାନଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଅୟଂ ସାଧାରଣୱିଭାୱନା ୱେଦିତବ୍ବା –

ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ତାୱ ୱେରଂ ମଣତୀତି ୱେରମଣୀ, ୱେରଂ ପଜହତି, ୱିନୋଦେତି, ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି, ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିରମତି ୱା ଏତାୟ କରଣଭୂତାୟ ୱେରମ୍ହା ପୁଗ୍ଗଲୋତି, ୱିକାରସ୍ସ ୱେକାରଂ କତ୍ୱା ୱେରମଣୀ । ତେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ ୱିରମଣିସିକ୍ଖାପଦ’’ନ୍ତି ଦ୍ୱିଧା ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତି । ସିକ୍ଖିତବ୍ବାତି ସିକ୍ଖା, ପଜ୍ଜତେ ଅନେନାତି ପଦଂ । ସିକ୍ଖାୟ ପଦଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ, ସିକ୍ଖାୟ ଅଧିଗମୂପାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ମୂଲଂ ନିସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱେରମଣୀ ଏୱ ସିକ୍ଖାପଦଂ ୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ, ୱିରମଣିସିକ୍ଖାପଦଂ ୱା ଦୁତିୟେନ ନୟେନ । ସମ୍ମା ଆଦିୟାମି ସମାଦିୟାମି, ଅୱୀତିକ୍କମନାଧିପ୍ପାୟେନ ଅଖଣ୍ଡକାରିତାୟ ଅଚ୍ଛିଦ୍ଦକାରିତାୟ ଅସବଲକାରିତାୟ ଚ ଆଦିୟାମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅତ୍ଥତୋ ପନ ୱେରମଣୀତି କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତି, ସା ପାଣାତିପାତା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ‘‘ୟା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପାଣାତିପାତା ଆରତି ୱିରତି ପଟିୱିରତି ୱେରମଣୀ ଅକିରିୟା ଅକରଣଂ ଅନଜ୍ଝାପତ୍ତି ୱେଲାଅନତିକ୍କମୋ ସେତୁଘାତୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା (ୱିଭ॰ ୭୦୪) ନୟେନ ୱିଭଙ୍ଗେ ୱୁତ୍ତା । କାମଞ୍ଚେସା ୱେରମଣୀ ନାମ ଲୋକୁତ୍ତରାପି ଅତ୍ଥି, ଇଧ ପନ ସମାଦିୟାମୀତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ସମାଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତାରହା, ତସ୍ମା ସା ନ ହୋତୀତି କାମାୱଚରକୁସଲଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିରତୀତି ୱୁତ୍ତା ।

ସିକ୍ଖାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖା, ଅଧିଚିତ୍ତସିକ୍ଖା, ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖାତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନତ୍ଥେ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତିସୀଲଂ ଲୋକିକା ୱିପସ୍ସନା ରୂପାରୂପଝାନାନି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚ ସିକ୍ଖାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ୟଥାହ –

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚରଂ କୁସଲଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ହୋତି, ସୋମନସ୍ସସହଗତଂ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ…ପେ॰… ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଫସ୍ସୋ ହୋତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ରୂପୂପପତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି ୱିୱିଚ୍ଚ ଅକୁସଲେହି ଧମ୍ମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ…ପେ॰… ପଞ୍ଚମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଅରୂପପତ୍ତିୟା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସହଗତଂ…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ।

‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା ? ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଝାନଂ ଭାୱେତି ନିୟ୍ୟାନିକଂ…ପେ॰… ଅୱିକ୍ଖେପୋ ହୋତି, ଇମେ ଧମ୍ମା ସିକ୍ଖା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୨-୭୧୩) ।

ଏତାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ୟାୟ କାୟଚି ସିକ୍ଖାୟ ପଦଂ ଅଧିଗମୂପାୟୋ, ଅଥ ୱା ମୂଲଂ ନିସ୍ସୟୋ ପତିଟ୍ଠାତି ସିକ୍ଖାପଦଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ସୀଲଂ ନିସ୍ସାୟ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ’’ତି ଏୱମାଦି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୮୨) । ଏୱମେତ୍ଥ ସାଧାରଣାନଂ ପଦାନଂ ସାଧାରଣା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଚ ୱିଭାୱନା କାତବ୍ବା ।

ପୁରିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ପଞ୍ଚସୁ ପୁବ୍ବେସୁ, ୱିସେସତ୍ଥପ୍ପକାସତୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି, ତତ୍ଥେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ପାଣାତିପାତୋତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ପାଣୋତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧା ଖନ୍ଧସନ୍ତତି, ତଂ ୱା ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ସତ୍ତୋ । ତସ୍ମିଂ ପନ ପାଣେ ପାଣସଞ୍ଞିନୋ ତସ୍ସ ପାଣସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ୱଧକଚେତନା ପାଣାତିପାତୋ । ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅଦିନ୍ନନ୍ତି ପରପରିଗ୍ଗହିତଂ, ୟତ୍ଥ ପରୋ ୟଥାକାମକାରିତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅଦଣ୍ଡାରହୋ ଅନୁପୱଜ୍ଜୋ ଚ ହୋତି, ତସ୍ମିଂ ପରପରିଗ୍ଗହିତେ ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞିନୋ ତଦାଦାୟକଉପକ୍କମସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଏୱ ଥେୟ୍ୟଚେତନା ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟଂ, ଦ୍ୱୟଂଦ୍ୱୟସମାପତ୍ତିମେଥୁନପ୍ପଟିସେୱନା କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମପ୍ପଟିସେୱନଟ୍ଠାନୱୀତିକ୍କମଚେତନା ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ। ମୁସାୱାଦୋତି ଏତ୍ଥ ମୁସାତି ୱିସଂୱାଦନପୁରେକ୍ଖାରସ୍ସ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜନକୋ ୱଚୀପୟୋଗୋ କାୟପୟୋଗୋ ୱା, ୱିସଂୱାଦନାଧିପ୍ପାୟେନ ପନସ୍ସ ପରୱିସଂୱାଦକକାୟୱଚୀପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକା କାୟୱଚୀଦ୍ୱାରାନମେୱ ଅଞ୍ଞତରଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ମିଚ୍ଛାଚେତନା ମୁସାୱାଦୋ । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ସୁରାତି ପଞ୍ଚ ସୁରା – ପିଟ୍ଠସୁରା, ପୂୱସୁରା, ଓଦନସୁରା, କିଣ୍ଣପକ୍ଖିତ୍ତା, ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତା ଚାତି । ମେରୟମ୍ପି ପୁପ୍ଫାସୱୋ, ଫଲାସୱୋ, ଗୁଳାସୱୋ, ମଧ୍ୱାସୱୋ, ସମ୍ଭାରସଂୟୁତ୍ତୋ ଚାତି ପଞ୍ଚୱିଧଂ । ମଜ୍ଜନ୍ତି ତଦୁଭୟମେୱ ମଦନିୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ମଦନିୟଂ, ୟେନ ପୀତେନ ମତ୍ତୋ ହୋତି ପମତ୍ତୋ, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମଜ୍ଜଂ । ପମାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୟାୟ ଚେତନାୟ ତଂ ପିୱତି ଅଜ୍ଝୋହରତି, ସା ଚେତନା ମଦପ୍ପମାଦହେତୁତୋ ପମାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟତୋ ଅଜ୍ଝୋହରଣାଧିପ୍ପାୟେନ କାୟଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତା ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜାନଂ ଅଜ୍ଝୋହରଣଚେତନା ‘‘ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ତାୱେତ୍ଥ ପାଣାତିପାତପ୍ପଭୁତୀହି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଏକତାନାନତାଦିୱିନିଚ୍ଛୟଂ

ଏକତାନାନତାଦିତୋତି ଏତ୍ଥ ଆହ – କିଂ ପନ ୱଜ୍ଝୱଧକପ୍ପୟୋଗଚେତନାଦୀନଂ ଏକତାୟ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ୱା ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦିନୋ ଏକତ୍ତଂ, ନାନତାୟ ନାନତ୍ତଂ ହୋତି, ଉଦାହୁ ନୋତି । କସ୍ମା ପନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ? ୟଦି ତାୱ ଏକତାୟ ଏକତ୍ତଂ, ଅଥ ୟଦା ଏକଂ ୱଜ୍ଝଂ ବହୂ ୱଧକା ୱଧେନ୍ତି, ଏକୋ ୱା ୱଧକୋ ବହୁକେ ୱଜ୍ଝେ ୱଧେତି, ଏକେନ ୱା ସାହତ୍ଥିକାଦିନା ପୟୋଗେନ ବହୂ ୱଜ୍ଝା ୱଧୀୟନ୍ତି, ଏକା ୱା ଚେତନା ବହୂନଂ ୱଜ୍ଝାନଂ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ତଦା ଏକେନ ପାଣାତିପାତେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟଦି ପନ ନାନତାୟ ନାନତ୍ତଂ । ଅଥ ୟଦା ଏକୋ ୱଧକୋ ଏକସ୍ସତ୍ଥାୟ ଏକଂ ପୟୋଗଂ କରୋନ୍ତୋ ବହୂ ୱଜ୍ଝେ ୱଧେତି, ବହୂ ୱା ୱଧକା ଦେୱଦତ୍ତୟଞ୍ଞଦତ୍ତସୋମଦତ୍ତାଦୀନଂ ବହୂନମତ୍ଥାୟ ବହୂ ପୟୋଗେ କରୋନ୍ତା ଏକମେୱ ଦେୱଦତ୍ତଂ ୟଞ୍ଞଦତ୍ତଂ ସୋମଦତ୍ତଂ ୱା ୱଧେନ୍ତି, ବହୂହି ୱା ସାହତ୍ଥିକାଦୀହି ପୟୋଗେହି ଏକୋ ୱଜ୍ଝୋ ୱଧୀୟତି । ବହୂ ୱା ଚେତନା ଏକସ୍ସେୱ ୱଜ୍ଝସ୍ସ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟୁପଚ୍ଛେଦକପୟୋଗଂ ସମୁଟ୍ଠାପେନ୍ତି, ତଦା ବହୂହି ପାଣାତିପାତେହି ଭୱିତବ୍ବଂ । ଉଭୟମ୍ପି ଚେତମୟୁତ୍ତଂ । ଅଥ ନେୱ ଏତେସଂ ୱଜ୍ଝାଦୀନଂ ଏକତାୟ ଏକତ୍ତଂ, ନାନତାୟ ନାନତ୍ତଂ, ଅଞ୍ଞଥେୱ ତୁ ଏକତ୍ତଂ ନାନତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ତଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ପାଣାତିପାତସ୍ସ, ଏୱଂ ସେସାନମ୍ପୀତି ।

ୱୁଚ୍ଚତେ – ତତ୍ଥ ତାୱ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ନ ୱଜ୍ଝୱଧକାଦୀନଂ ପଚ୍ଚେକମେକତାୟ ଏକତା, ନାନତାୟ ନାନତା, କିନ୍ତୁ ୱଜ୍ଝୱଧକାଦୀନଂ ୟୁଗନନ୍ଧମେକତାୟ ଏକତା, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ତୁ ତେସଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ୱା ନାନତାୟ ନାନତା । ତଥା ହି ବହୂସୁ ୱଧକେସୁ ବହୂହି ସରକ୍ଖେପାଦୀହି ଏକେନ ୱା ଓପାତଖଣନାଦିନା ପୟୋଗେନ ବହୂ ୱଜ୍ଝେ ୱଧେନ୍ତେସୁପି ବହୂ ପାଣାତିପାତା ହୋନ୍ତି । ଏକସ୍ମିଂ ୱଧକେ ଏକେନ, ବହୂହି ୱା ପୟୋଗେହି ତପ୍ପୟୋଗସମୁଟ୍ଠାପିକାୟ ଚ ଏକାୟ, ବହୂହି ୱା ଚେତନାହି ବହୂ ୱଜ୍ଝେ ୱଧେନ୍ତେପି ବହୂ ପାଣାତିପାତା ହୋନ୍ତି, ବହୂସୁ ଚ ୱଧକେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେହି ବହୂହି, ଏକେନ ୱା ପୟୋଗେନ ଏକଂ ୱଜ୍ଝଂ ୱଧେନ୍ତେସୁପି ବହୂ ପାଣାତିପାତା ହୋନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନାଦୀସୁପୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଏକତାନାନତାଦିତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଆରମ୍ମଣତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଚେତ୍ଥ ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟାରମ୍ମଣୋ । ଅଦିନ୍ନାଦାନଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନାନି ରୂପଧମ୍ମେସୁ ରୂପାୟତନାଦିଅଞ୍ଞତରସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣାନି । ମୁସାୱାଦୋ ୟସ୍ସ ମୁସା ଭଣତି, ତମାରଭିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନତୋ ସତ୍ତାରମ୍ମଣୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟମ୍ପି ସତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି ଏକେ । ଅଦିନ୍ନାଦାନଞ୍ଚ ୟଦା ସତ୍ତୋ ହରିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତଦା ସତ୍ତାରମ୍ମଣନ୍ତି । ଅପି ଚେତ୍ଥ ସଙ୍ଖାରୱସେନେୱ ସତ୍ତାରମ୍ମଣଂ, ନ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱସେନାତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଆଦାନତୋତି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦାଦୀନି ଚେତାନି ସାମଣେରେନ ଭିକ୍ଖୁସନ୍ତିକେ ସମାଦିନ୍ନାନେୱ ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ଉପାସକେନ ପନ ଅତ୍ତନା ସମାଦିୟନ୍ତେନାପି ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ସମାଦିୟନ୍ତେନାପି । ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିନ୍ନାନିପି ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ପଚ୍ଚେକଂ ସମାଦିନ୍ନାନିପି । କିନ୍ତୁ ନାନଂ ଏକଜ୍ଝଂ ସମାଦିୟତୋ ଏକାୟେୱ ୱିରତି, ଏକାୱ ଚେତନା ହୋତି, କିଚ୍ଚୱସେନ ପନେତାସଂ ପଞ୍ଚୱିଧତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାୟତି । ପଚ୍ଚେକଂ ସମାଦିୟତୋ ପନ ପଞ୍ଚେୱ ୱିରତିୟୋ, ପଞ୍ଚ ଚ ଚେତନା ହୋନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱମେତ୍ଥ ଆଦାନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଭେଦତୋତି ସାମଣେରାନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ସବ୍ବାନିପି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । ପାରାଜିକଟ୍ଠାନିୟାନି ହି ତାନି ତେସଂ, ୟଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହୋତି, ତେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଗହଟ୍ଠାନଂ ପନ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ଏକମେୱ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ୟତୋ ତେସଂ ତଂସମାଦାନେନେୱ ପୁନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତ୍ତଂ ସୀଲସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ସମାଦିନ୍ନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ଏକମେୱ ଭିନ୍ନଂ ହୋତି, ‘ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସୀଲଂ ସମାଦିୟାମୀ’ତି ଏୱଂ ପନ ଏକତୋ ସମାଦିନ୍ନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଭିନ୍ନେ ସେସାନିପି ସବ୍ବାନି ଭିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି । କସ୍ମା ? ସମାଦିନ୍ନସ୍ସ ଅଭିନ୍ନତ୍ତା, ୟଂ ତଂ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ, ତେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ’’ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଭେଦତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ମହାସାୱଜ୍ଜତୋତି ଗୁଣୱିରହିତେସୁ ତିରଚ୍ଛାନଗତାଦୀସୁ ପାଣେସୁ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ପାଣାତିପାତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାସରୀରେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କସ୍ମା ? ପୟୋଗମହନ୍ତତାୟ । ପୟୋଗସମତ୍ତେପି ୱତ୍ଥୁମହନ୍ତତାୟ । ଗୁଣୱନ୍ତେସୁ ପନ ମନୁସ୍ସାଦୀସୁ ଅପ୍ପଗୁଣେ ପାଣାତିପାତୋ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ମହାଗୁଣେ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ। ସରୀରଗୁଣାନନ୍ତୁ ସମଭାୱେ ସତି କିଲେସାନଂ ଉପକ୍କମାନଞ୍ଚ ମୁଦୁତାୟ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜତା, ତିବ୍ବତାୟ ମହାସାୱଜ୍ଜତା ଚ ୱେଦିତବ୍ବା । ଏସ ନୟୋ ସେସେସୁପି । ଅପି ଚେତ୍ଥ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନମେୱ ମହାସାୱଜ୍ଜଂ, ନ ତଥା ପାଣାତିପାତାଦୟୋ । କସ୍ମା ? ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସାପି ଉମ୍ମତ୍ତକଭାୱସଂୱତ୍ତନେନ ଅରିୟଧମ୍ମନ୍ତରାୟକରଣତୋତି । ଏୱମେତ୍ଥ ମହାସାୱଜ୍ଜତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପୟୋଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ସାହତ୍ଥିକୋ, ଆଣତ୍ତିକୋ, ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ, ଥାୱରୋ, ୱିଜ୍ଜାମୟୋ, ଇଦ୍ଧିମୟୋତି ଛପ୍ପୟୋଗା । ତତ୍ଥ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପହରଣଂ ସାହତ୍ଥିକୋ ପୟୋଗୋ, ସୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିସ୍ସକେ ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପହରତି, ତସ୍ସେୱ ମରଣେନ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ‘‘ୟୋ କୋଚି ମରତୂ’’ତି ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଦିସ୍ସକେ ପହାରପଚ୍ଚୟା ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ମରଣେନ । ଉଭୟଥାପି ଚ ପହରିତମତ୍ତେ ୱା ମରତୁ, ପଚ୍ଛା ୱା ତେନେୱ ରୋଗେନ, ପହରିତକ୍ଖଣେ ଏୱ କମ୍ମୁନା ବଜ୍ଝତି । ମରଣାଧିପ୍ପାୟେନ ଚ ପହାରଂ ଦତ୍ୱା ତେନ ଅମତସ୍ସ ପୁନ ଅଞ୍ଞେନ ଚିତ୍ତେନ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ ପଚ୍ଛାପି ୟଦି ପଠମପହାରେନେୱ ମରତି, ତଦା ଏୱ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ ହୋତି । ଅଥ ଦୁତିୟପହାରେନ, ନତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଉଭୟେହି ମତେପି ପଠମପହାରେନେୱ କମ୍ମୁନା ବଦ୍ଧୋ, ଉଭୟେହିପି ଅମତେ ନେୱତ୍ଥି ପାଣାତିପାତୋ । ଏସ ନୟୋ ବହୁକେହିପି ଏକସ୍ସ ପହାରେ ଦିନ୍ନେ । ତତ୍ରାପି ହି ୟସ୍ସ ପହାରେନ ମରତି, ତସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ହୋତି ।

ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପନ ଆଣାପନଂ ଆଣତ୍ତିକୋ ପୟୋଗୋ । ତତ୍ଥପି ସାହତ୍ଥିକେ ପୟୋଗେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବୋ । ଛବ୍ବିଧୋ ଚେତ୍ଥ ନିୟମୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ –

‘‘ୱତ୍ଥୁ କାଲୋ ଚ ଓକାସୋ, ଆୱୁଧଂ ଇରିୟାପଥୋ ।

କିରିୟାୱିସେସୋତି ଇମେ, ଛ ଆଣତ୍ତିନିୟାମକା’’ତି ॥ (ପାଚି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୨.୧୭୪) ।

ତତ୍ଥ ୱତ୍ଥୂତି ମାରେତବ୍ବୋ ପାଣୋ । କାଲୋତି ପୁବ୍ବଣ୍ହସାୟନ୍ହାଦିକାଲୋ ଚ, ୟୋବ୍ବନଥାୱରିୟାଦିକାଲୋ ଚ । ଓକାସୋତି ଗାମୋ ୱା ନିଗମୋ ୱା ୱନଂ ୱା ରଚ୍ଛା ୱା ସିଙ୍ଘାଟକଂ ୱାତି ଏୱମାଦି । ଆୱୁଧନ୍ତି ଅସି ୱା ଉସୁ ୱା ସତ୍ତି ୱାତି ଏୱମାଦି । ଇରିୟାପଥୋତି ମାରେତବ୍ବସ୍ସ ମାରକସ୍ସ ଚ ଠାନଂ ୱା ନିସଜ୍ଜା ୱାତି ଏୱମାଦି ।

କିରିୟାୱିସେସୋତି ୱିଜ୍ଝନଂ ୱା ଛେଦନଂ ୱା ଭେଦନଂ ୱା ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡିକଂ ୱାତି ଏୱମାଦି । ୟଦି ହି ୱତ୍ଥୁଂ ୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ‘‘ୟଂ ମାରେହୀ’’ତି ଆଣତ୍ତୋ, ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ନତ୍ଥି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଅଥ ୱତ୍ଥୁଂ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା ମାରେତି, ଆଣାପକସ୍ସ ଆଣତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଆଣତ୍ତସ୍ସ ମାରଣକ୍ଖଣେତି ଉଭୟେସମ୍ପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ଏସ ନୟୋ କାଲାଦୀସୁପି ।

ମାରଣତ୍ଥନ୍ତୁ କାୟେନ ୱା କାୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେନ ୱା ପହରଣନିସ୍ସଜ୍ଜନଂ ନିସ୍ସଗ୍ଗିୟୋ ପୟୋଗୋ । ସୋପି ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ ଏୱ, କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ଚେତ୍ଥ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମାରଣତ୍ଥମେୱ ଓପାତଖଣନଂ, ଅପସ୍ସେନଉପନିକ୍ଖିପନଂ, ଭେସଜ୍ଜୱିସୟନ୍ତାଦିପ୍ପୟୋଜନଂ ୱା ଥାୱରୋ ପୟୋଗୋ । ସୋପି ଉଦ୍ଦିସ୍ସାନୁଦ୍ଦିସ୍ସଭେଦତୋ ଦୁୱିଧୋ, ୟତୋ ତତ୍ଥପି ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟନ୍ତୁ ୱିସେସୋ – ମୂଲଟ୍ଠେନ ଓପାତାଦୀସୁ ପରେସଂ ମୂଲେନ ୱା ମୁଧା ୱା ଦିନ୍ନେସୁପି ୟଦି ତପ୍ପଚ୍ଚୟା କୋଚି ମରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଦିପି ଚ ତେନ ଅଞ୍ଞେନ ୱା ତତ୍ଥ ଓପାତେ ୱିନାସେତ୍ୱା ଭୂମିସମେ କତେପି ପଂସୁଧୋୱକା ୱା ପଂସୁଂ ଗଣ୍ହନ୍ତା, ମୂଲଖଣକା ୱା ମୂଲାନି ଖଣନ୍ତା ଆୱାଟଂ କରୋନ୍ତି, ଦେୱେ ୱା ୱସ୍ସନ୍ତେ କଦ୍ଦମୋ ଜାୟତି, ତତ୍ଥ ଚ କୋଚି ଓତରିତ୍ୱା ୱା ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ୱା ମରତି, ମୂଲଟ୍ଠସ୍ସେୱ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଦି ପନ ୟେନ ଲଦ୍ଧଂ, ସୋ ଅଞ୍ଞୋ ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥଟତରଂ ଗମ୍ଭୀରତରଂ ୱା କରୋତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟାୱ କୋଚି ମରତି, ଉଭୟେସମ୍ପି କମ୍ମବଦ୍ଧୋ । ୟଥା ତୁ ମୂଲାନି ମୂଲେହି ସଂସନ୍ଦନ୍ତି, ତଥା ତତ୍ର ଥଲେ କତେ ମୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ଅପସ୍ସେନାଦୀସୁପି ୟାୱ ତେସଂ ପୱତ୍ତି, ତାୱ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ କମ୍ମବଦ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମାରଣତ୍ଥଂ ପନ ୱିଜ୍ଜାପରିଜପ୍ପନଂ ୱିଜ୍ଜାମୟୋ ପୟୋଗୋ । ଦାଠାୱୁଧାଦୀନଂ ଦାଠାକୋଟନାଦିମିୱ ମାରଣତ୍ଥଂ କମ୍ମୱିପାକଜିଦ୍ଧିୱିକାରକରଣଂ ଇଦ୍ଧିମୟୋ ପୟୋଗୋତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସ ତୁ ଥେୟ୍ୟପସୟ୍ହପଟିଚ୍ଛନ୍ନପରିକପ୍ପକୁସାୱହାରୱସପ୍ପୱତ୍ତା ସାହତ୍ଥିକାଣତ୍ତିକାଦୟୋ ପୟୋଗା, ତେସମ୍ପି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସାହତ୍ଥିକୋ ଏୱ ପୟୋଗୋ ଲବ୍ଭତୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପୟୋଗତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଅଙ୍ଗତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗାନି ଭୱନ୍ତି – ପାଣୋ ଚ ହୋତି, ପାଣସଞ୍ଞୀ ଚ, ୱଧକଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ୱାୟମତି, ତେନ ଚ ମରତୀତି । ଅଦିନ୍ନାଦାନସ୍ସାପି ପଞ୍ଚେୱ – ପରପରିଗ୍ଗହିତଞ୍ଚ ହୋତି, ପରପରିଗ୍ଗହିତସଞ୍ଞୀ ଚ, ଥେୟ୍ୟଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ୱାୟମତି, ତେନ ଚ ଆଦାତବ୍ବଂ ଆଦାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପନ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ଭୱନ୍ତି – ଅଜ୍ଝାଚରିୟୱତ୍ଥୁ ଚ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଚ ସେୱନଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ସେୱନପଚ୍ଚୟା ପୟୋଗଞ୍ଚ ସମାପଜ୍ଜତି, ସାଦିୟତି ଚାତି, ତଥା ପରେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି । ତତ୍ଥ ମୁସାୱାଦସ୍ସ ତାୱ ମୁସା ଚ ହୋତି ତଂ ୱତ୍ଥୁ, ୱିସଂୱାଦନଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ତଜ୍ଜୋ ଚ ୱାୟାମୋ, ପରୱିସଂୱାଦନଞ୍ଚ ୱିଞ୍ଞାପୟମାନା ୱିଞ୍ଞତ୍ତି ପୱତ୍ତତୀତି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନସ୍ସ ପନ ସୁରାଦୀନଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତରଂ ହୋତି ମଦନୀୟପାତୁକମ୍ୟତାଚିତ୍ତଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ତଜ୍ଜଞ୍ଚ ୱାୟାମଂ ଆପଜ୍ଜତି, ପୀତେ ଚ ପୱିସତୀତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ସମୁଟ୍ଠାନତୋତି ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦା ଚେତ୍ଥ କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ତିସମୁଟ୍ଠାନା ହୋନ୍ତି । ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ କାୟଚିତ୍ତୱସେନ ଏକସମୁଟ୍ଠାନମେୱ । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ କାୟତୋ ଚ, କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନନ୍ତି । ଏୱମେତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ୱେଦନାତୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ପାଣାତିପାତୋ ଦୁକ୍ଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତୋୱ । ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅଞ୍ଞତରୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତଥା ମୁସାୱାଦୋ । ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ସୁଖାୟ ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱା ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ୱେଦନାତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ମୂଲତୋତି ପାଣାତିପାତୋ ଚେତ୍ଥ ଦୋସମୋହମୂଲୋ । ଅଦିନ୍ନାଦାନମୁସାୱାଦା ଲୋଭମୋହମୂଲା ୱା ଦୋସମୋହମୂଲା ୱା । ଇତରାନି ଦ୍ୱେ ଲୋଭମୋହମୂଲାନୀତି । ଏୱମେତ୍ଥ ମୂଲତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

କମ୍ମତୋତି ପାଣାତିପାତଅଦିନ୍ନାଦାନଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟାନି ଚେତ୍ଥ କାୟକମ୍ମମେୱ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତାନେୱ ଚ, ମୁସାୱାଦୋ ୱଚୀକମ୍ମମେୱ । ୟୋ ପନ ଅତ୍ଥଭଞ୍ଜକୋ, ସୋ କମ୍ମପଥପ୍ପତ୍ତୋ । ଇତରୋ କମ୍ମମେୱ । ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ କାୟକମ୍ମମେୱାତି । ଏୱମେତ୍ଥ କମ୍ମତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ୱିରମତୋତି ଏତ୍ଥ ଆହ ‘‘ପାଣାତିପାତାଦୀହି ୱିରମନ୍ତୋ କୁତୋ ୱିରମତୀ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ସମାଦାନୱସେନ ତାୱ ୱିରମନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲତୋ ୱିରମତି । କିମାରଭିତ୍ୱା ? ୟତୋ ୱିରମତି, ତଦେୱ । ସମ୍ପତ୍ତୱସେନାପି ୱିରମନ୍ତୋ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାକୁସଲତୋୱ । କିମାରଭିତ୍ୱା ? ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ୱୁତ୍ତାରମ୍ମଣାନେୱ । କେଚି ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜସଙ୍ଖାତେ ସଙ୍ଖାରେ ଆରଭିତ୍ୱା ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱିରମତି, ସତ୍ତସଙ୍ଖାରେସୁ ୟଂ ପନ ଅୱହରିତବ୍ବଂ ଭଞ୍ଜିତବ୍ବଞ୍ଚ, ତଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅଦିନ୍ନାଦାନା ମୁସାୱାଦା ଚ, ସତ୍ତେୟେୱାରଭିତ୍ୱା ପାଣାତିପାତା ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ଚା’’ତି । ତଦଞ୍ଞେ ‘‘ଏୱଂ ସନ୍ତେ ‘ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ୟଞ୍ଚ ପଜହତି, ତଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟା’ତି ଏୱଂଦିଟ୍ଠିକା ହୁତ୍ୱା ଅନିଚ୍ଛମାନା ୟଦେୱ ପଜହତି, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲମେୱାରଭିତ୍ୱା ୱିରମତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଦୟୁତ୍ତଂ । କସ୍ମା ? ତସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାଭାୱତୋ ବହିଦ୍ଧାଭାୱତୋ ଚ । ସିକ୍ଖାପଦାନଞ୍ହି ୱିଭଙ୍ଗପାଠେ ‘‘ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସିକ୍ଖାପଦାନଂ କତି କୁସଲା…ପେ॰… କତି ଅରଣା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘କୁସଲାୟେୱ, ସିୟା ସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି (ୱିଭ॰ ୭୧୬) ଏୱଂ ପୱତ୍ତମାନେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନେ ‘‘ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ‘‘ବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣା’’ତି ଚ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନବହିଦ୍ଧାରମ୍ମଣତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୱିରମନ୍ତସ୍ସ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଂ ପନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କରେୟ୍ୟ, ୟଞ୍ଚ ପଜହତି, ତଂ ନ ଜାନେୟ୍ୟା’’ତି । ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ନ କିଚ୍ଚସାଧନୱସେନ ପୱତ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଅଞ୍ଞଂ କରୋତୀତି ୱା, ୟଞ୍ଚ ପଜହତି, ତଂ ନ ଜାନାତୀତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି ।

‘‘ଆରଭିତ୍ୱାନ ଅମତଂ, ଜହନ୍ତୋ ସବ୍ବପାପକେ ।

ନିଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ଭୱେ, ମଗ୍ଗଟ୍ଠୋରିୟପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥

ଏୱମେତ୍ଥ ୱିରମତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଫଲତୋତି ସବ୍ବେ ଏୱ ଚେତେ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ ଦୁଗ୍ଗତିଫଲନିବ୍ବତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ସୁଗତିୟଞ୍ଚ ଅନିଟ୍ଠାକନ୍ତାମନାପୱିପାକନିବ୍ବତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ସମ୍ପରାୟେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଏୱ ଚ ଅୱେସାରଜ୍ଜାଦିଫଲନିବ୍ବତ୍ତକା । ଅପିଚ ‘‘ୟୋ ସବ୍ବଲହୁସୋ ପାଣାତିପାତସ୍ସ ୱିପାକୋ ମନୁସ୍ସଭୂତସ୍ସ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୦) ଏୱମାଦିନା ନୟେନେତ୍ଥ ଫଲତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ଅପି ଚେତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦିୱେରମଣୀନମ୍ପି ସମୁଟ୍ଠାନୱେଦନାମୂଲକମ୍ମଫଲତୋ ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ । ତତ୍ଥାୟଂ ୱିଞ୍ଞାପନା – ସବ୍ବା ଏୱ ଚେତା ୱେରମଣିୟୋ ଚତୂହି ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି କାୟତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି । ସବ୍ବା ଏୱ ଚ ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା, ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା, ଅଲୋଭାଦୋସମୂଲା ୱା ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହମୂଲା ୱା । ଚତସ୍ସୋପି ଚେତ୍ଥ କାୟକମ୍ମଂ, ମୁସାୱାଦାୱେରମଣୀ ୱଚୀକମ୍ମଂ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ଚିତ୍ତତୋୱ ସମୁଟ୍ଠହନ୍ତି, ସବ୍ବାପି ମନୋକମ୍ମଂ ।

ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିୟା ଚେତ୍ଥ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସମ୍ପନ୍ନତା ଆରୋହପରିଣାହସମ୍ପତ୍ତିତା ଜୱସମ୍ପତ୍ତିତା ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତପାଦତା ଚାରୁତା ମୁଦୁତା ସୁଚିତା ସୂରତା ମହବ୍ବଲତା ୱିସ୍ସତ୍ଥୱଚନତା ଲୋକପିୟତା ନେଲତା ଅଭେଜ୍ଜପରିସତା ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତା ଦୁପ୍ପଧଂସିତା ପରୂପକ୍କମେନ ଅମରଣତା ଅନନ୍ତପରିୱାରତା ସୁରୂପତା ସୁସଣ୍ଠାନତା ଅପ୍ପାବାଧତା ଅସୋକିତା ପିୟେହି ମନାପେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱିପ୍ପୟୋଗତା ଦୀଘାୟୁକତାତି ଏୱମାଦୀନି ଫଲାନି ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନା ୱେରମଣିୟା ମହଦ୍ଧନତା ପହୂତଧନଧଞ୍ଞତା ଅନନ୍ତଭୋଗତା ଅନୁପ୍ପନ୍ନଭୋଗୁପ୍ପତ୍ତିତା ଉପ୍ପନ୍ନଭୋଗଥାୱରତା ଇଚ୍ଛିତାନଂ ଭୋଗାନଂ ଖିପ୍ପପ୍ପଟିଲାଭିତା ରାଜଚୋରୁଦକଗ୍ଗିଅପ୍ପିୟଦାୟାଦେହି ଅସାଧାରଣଭୋଗତା ଅସାଧାରଣଧନପ୍ପଟିଲାଭିତା ଲୋକୁତ୍ତମତା ନତ୍ଥିକଭାୱସ୍ସ ଅଜାନନତା ସୁଖୱିହାରିତାତି ଏୱମାଦୀନି ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟା ୱେରମଣିୟା ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକତା ସବ୍ବଜନପିୟତା ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥସୟନାଦୀନଂ ଲାଭିତା ସୁଖସୟନତା ସୁଖପ୍ପଟିବୁଜ୍ଝନତା ଅପାୟଭୟୱିନିମୁତ୍ତତା ଇତ୍ଥିଭାୱପ୍ପଟିଲାଭସ୍ସ ୱା ନପୁଂସକଭାୱପ୍ପଟିଲାଭସ୍ସ ୱା ଅଭବ୍ବତା ଅକ୍କୋଧନତା ପଚ୍ଚକ୍ଖକାରିତା ଅପତିତକ୍ଖନ୍ଧତା ଅନଧୋମୁଖତା ଇତ୍ଥିପୁରିସାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞପିୟତା ପରିପୁଣ୍ଣିନ୍ଦ୍ରିୟତା ପରିପୁଣ୍ଣଲକ୍ଖଣତା ନିରାସଙ୍କତା ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କତା ସୁଖୱିହାରିତା ଅକୁତୋଭୟତା ପିୟୱିପ୍ପୟୋଗାଭାୱତାତି ଏୱମାଦୀନି ।

ମୁସାୱାଦା ୱେରମଣିୟା ୱିପ୍ପସନ୍ନିନ୍ଦ୍ରିୟତା ୱିସ୍ସଟ୍ଠମଧୁରଭାଣିତା ସମସିତସୁଦ୍ଧଦନ୍ତତା ନାତିଥୂଲତା ନାତିକିସତା ନାତିରସ୍ସତା ନାତିଦୀଘତା ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସତା ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧମୁଖତା ସୁସ୍ସୂସକପରିଜନତା ଆଦେୟ୍ୟୱଚନତା କମଲୁପ୍ପଲସଦିସମୁଦୁଲୋହିତତନୁଜିୱ୍ହତା ଅନୁଦ୍ଧତତା ଅଚପଲତାତି ଏୱମାଦୀନି ।

ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣିୟା ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ସବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଖିପ୍ପଂ ପଟିଜାନନତା ସଦା ଉପଟ୍ଠିତସତିତା ଅନୁମ୍ମତ୍ତକତା ଞାଣୱନ୍ତତା ଅନଲସତା ଅଜଳତା ଅନେଲମୂଗତା ଅମତ୍ତତା ଅପ୍ପମତ୍ତତା ଅସମ୍ମୋହତା ଅଚ୍ଛମ୍ଭିତା ଅସାରମ୍ଭିତା ଅନୁସ୍ସଙ୍କିତା ସଚ୍ଚୱାଦିତା ଅପିସୁଣାଫରୁସାସମ୍ଫପଲାପୱାଦିତା ରତ୍ତିନ୍ଦିୱମତନ୍ଦିତତା କତଞ୍ଞୁତା କତୱେଦିତା ଅମଚ୍ଛରିତା ଚାଗୱନ୍ତତା ସୀଲୱନ୍ତତା ଉଜୁତା ଅକ୍କୋଧନତା ହିରିମନତା ଓତ୍ତପ୍ପିତା ଉଜୁଦିଟ୍ଠିକତା ମହାପଞ୍ଞତା ମେଧାୱିତା ପଣ୍ଡିତତା ଅତ୍ଥାନତ୍ଥକୁସଲତାତି ଏୱମାଦୀନି ଫଲାନି । ଏୱମେତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦିୱେରମଣୀନଂ ସମୁଟ୍ଠାନୱେଦନାମୂଲକମ୍ମଫଲତୋପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ।

ପଚ୍ଛିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତତୋ ୟୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମେସ୍ୱପି ପଞ୍ଚସୁ ।

ଆୱେଣିକଞ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଞେୟ୍ୟା ହୀନାଦିତାପି ଚା’’ତି ॥

ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏତିସ୍ସା ପୁରିମପଞ୍ଚସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନାୟ ୟଂ ୟୁଜ୍ଜତି, ତଂ ତତୋ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମେସ୍ୱପି ପଞ୍ଚସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ୟଥେୱ ହି ପୁରିମସିକ୍ଖାପଦେସୁ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ ରୂପାୟତନାଦିଅଞ୍ଞତରସଙ୍ଖାରାରମ୍ମଣଂ, ତଥା ଇଧ ୱିକାଲଭୋଜନଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ଆରମ୍ମଣଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଆଦାନତୋ ଚ ୟଥା ପୁରିମାନି ସାମଣେରେନ ୱା ଉପାସକେନ ୱା ସମାଦିୟନ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନାନି ହୋନ୍ତି, ତଥା ଏତାନିପି । ଅଙ୍ଗତୋପି ୟଥା ତତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦୀନଂ ଅଙ୍ଗଭେଦୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମିଧାପି ୱିକାଲଭୋଜନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି – ୱିକାଲୋ, ୟାୱକାଲିକଂ, ଅଜ୍ଝୋହରଣଂ, ଅନୁମ୍ମତ୍ତକତାତି । ଏତେନାନୁସାରେନ ସେସାନମ୍ପି ଅଙ୍ଗୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ସମୁଟ୍ଠାନତୋ ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନଂ କାୟତୋ ଚ କାୟଚିତ୍ତତୋ ଚାତି ଦ୍ୱିସମୁଟ୍ଠାନଂ, ଏୱମିଧ ୱିକାଲଭୋଜନଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ୱେଦନାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ ଅଞ୍ଞତରୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ, ତଥା ଇଧ ୱିକାଲଭୋଜନଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ୱେଦନାସମ୍ପୟୋଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଲୋଭମୋହମୂଲଂ, ଏୱମିଧ ୱିକାଲଭୋଜନଂ । ଅପରାନି ଚ ଦ୍ୱେ ଏତେନ ନୟେନ ସବ୍ବେସଂ ମୂଲଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ପାଣାତିପାତାଦୟୋ କାୟକମ୍ମଂ, ଏୱମିଧାପି ୱିକାଲଭୋଜନାଦୀନି । ଜାତରୂପରଜତପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣଂ ପନ କାୟକମ୍ମଂ ୱା ସିୟା ୱଚୀକମ୍ମଂ ୱା କାୟଦ୍ୱାରାଦୀହି ପୱତ୍ତିସବ୍ଭାୱପରିୟାୟେନ, ନ କମ୍ମପଥୱସେନ । ୱିରମତୋତି ୟଥା ଚ ତତ୍ଥ ୱିରମନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରେସଂ ୱା ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲତୋ ୱିରମତି, ଏୱମିଧାପି ୱିକାଲଭୋଜନାଦିଅକୁସଲତୋ, କୁସଲତୋପି ୱା ଏକତୋ । ୟଥା ଚ ପୁରିମା ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ ଚତୁସମୁଟ୍ଠାନା କାୟତୋ, କାୟଚିତ୍ତତୋ, ୱାଚାଚିତ୍ତତୋ, କାୟୱାଚାଚିତ୍ତତୋ ଚାତି, ସବ୍ବା ସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖୱେଦନାସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱା, ଅଲୋଭାଦୋସମୂଲା ୱା ଅଲୋଭାଦୋସାମୋହମୂଲା ୱା, ସବ୍ବା ଚ ନାନପ୍ପକାରଇଟ୍ଠଫଲନିବ୍ବତ୍ତକା, ତଥା ଇଧାପୀତି ।

‘‘ୟୋଜେତବ୍ବଂ ତତୋ ୟୁତ୍ତଂ, ପଚ୍ଛିମେସ୍ୱପି ପଞ୍ଚସୁ ।

ଆୱେଣିକଞ୍ଚ ୱତ୍ତବ୍ବଂ, ଞେୟ୍ୟା ହୀନାଦିତାପି ଚା’’ତି ॥ –

ଏତ୍ଥ ପନ ୱିକାଲଭୋଜନନ୍ତି ମଜ୍ଝନ୍ହିକୱୀତିକ୍କମେ ଭୋଜନଂ । ଏତଞ୍ହି ଅନୁଞ୍ଞାତକାଲେ ୱୀତିକ୍କନ୍ତେ ଭୋଜନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ୱିକାଲଭୋଜନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତୋ ୱିକାଲଭୋଜନା । ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ନଚ୍ଚଂ ନାମ ୟଂକିଞ୍ଚି ନଚ୍ଚଂ, ଗୀତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗୀତଂ, ୱାଦିତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱାଦିତଂ । ୱିସୂକଦସ୍ସନନ୍ତି କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିପଚ୍ଚୟତୋ କୁସଲପକ୍ଖଭିନ୍ଦନେନ ୱିସୂକାନଂ ଦସ୍ସନଂ, ୱିସୂକଭୂତଂ ୱା ଦସ୍ସନଂ ୱିସୂକଦସ୍ସନଂ । ନଚ୍ଚା ଚ ଗୀତା ଚ ୱାଦିତା ଚ ୱିସୂକଦସ୍ସନା ଚ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା । ୱିସୂକଦସ୍ସନଞ୍ଚେତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଜାଲେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହି ତତ୍ଥ –

‘‘ୟଥା ୱା ପନେକେ ଭୋନ୍ତୋ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟାନି ଭୋଜନାନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ତେ ଏୱରୂପଂ ୱିସୂକଦସ୍ସନମନୁୟୁତ୍ତା ୱିହରନ୍ତି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ନଚ୍ଚଂ ଗୀତଂ ୱାଦିତଂ ପେକ୍ଖଂ ଅକ୍ଖାନଂ ପାଣିସ୍ସରଂ ୱେତାଲଂ କୁମ୍ଭଥୂଣଂ ସୋଭନକଂ ଚଣ୍ଡାଲଂ ୱଂସଂ ଧୋୱନଂ ହତ୍ଥିୟୁଦ୍ଧଂ ଅସ୍ସୟୁଦ୍ଧଂ ମହିଂସୟୁଦ୍ଧଂ ଉସଭୟୁଦ୍ଧଂ ଅଜୟୁଦ୍ଧଂ ମେଣ୍ଡୟୁଦ୍ଧଂ କୁକ୍କୁଟୟୁଦ୍ଧଂ ୱଟ୍ଟକୟୁଦ୍ଧଂ ଦଣ୍ଡୟୁଦ୍ଧଂ ମୁଟ୍ଠିୟୁଦ୍ଧଂ ନିବ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଉୟ୍ୟୋଧିକଂ ବଲଗ୍ଗଂ ସେନାବ୍ୟୂହଂ ଅନୀକଦସ୍ସନଂ ଇତି ୱା, ଇତି ଏୱରୂପା ୱିସୂକଦସ୍ସନା ପଟିୱିରତୋ ସମଣୋ ଗୋତମୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୨) ।

ଅଥ ୱା ୟଥାୱୁତ୍ତେନତ୍ଥେନ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତାନି ଏୱ ୱିସୂକାନି ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକାନି, ତେସଂ ଦସ୍ସନଂ ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନଂ, ତସ୍ମା ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନା । ‘‘ଦସ୍ସନସୱନା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ୟଥା ‘‘ସୋ ଚ ହୋତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ୱିପରୀତଦସ୍ସନୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୧.୩୦୮) ଅଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରପ୍ପୱତ୍ତମ୍ପି ୱିସୟଗ୍ଗହଣଂ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ସୱନମ୍ପି ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତ୍ୱେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସ୍ସନକମ୍ୟତାୟ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପସ୍ସତୋ ଏୱ ଚେତ୍ଥ ୱୀତିକ୍କମୋ ହୋତି । ଠିତନିସିନ୍ନସୟନୋକାସେ ପନ ଆଗତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ୱା ଆପାଥଗତଂ ପସ୍ସତୋ ସିୟା ସଂକିଲେସୋ, ନ ୱୀତିକ୍କମୋ । ଧମ୍ମୂପସଂହିତମ୍ପି ଚେତ୍ଥ ଗୀତଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଗୀତୂପସଂହିତୋ ପନ ଧମ୍ମୋ ୱଟ୍ଟତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମାଲାଦୀନି ଧାରଣାଦୀହି ୟଥାସଙ୍ଖ୍ୟଂ ୟୋଜେତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ମାଲାତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଜାତଂ । ୱିଲେପନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିଲେପନତ୍ଥଂ ପିସିତ୍ୱା ପଟିୟତ୍ତଂ । ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱାସଚୁଣ୍ଣଧୂପନାଦିକଂ ଗନ୍ଧଜାତଂ ଗନ୍ଧୋ। ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ମଣ୍ଡନୱିଭୂସନତ୍ଥଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଭେସଜ୍ଜତ୍ଥନ୍ତୁ ୱଟ୍ଟତି, ପୂଜନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଭିହଟଂ ସାଦିୟତୋ ନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଉଚ୍ଚାସୟନନ୍ତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ମହାସୟନନ୍ତି ଅକପ୍ପିୟସୟନଂ ଅକପ୍ପିୟତ୍ଥରଣଞ୍ଚ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ସାଦିୟତୋ ନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ୱଟ୍ଟତି । ଜାତରୂପନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣଂ । ରଜତନ୍ତି କହାପଣୋ, ଲୋହମାସକଦାରୁମାସକଜତୁମାସକାଦି ୟଂ ୟଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୋହାରଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ଜାତରୂପରଜତଂ । ତସ୍ସ ୟେନ କେନଚି ପକାରେନ ସାଦିୟନଂ ପଟିଗ୍ଗହୋ ନାମ, ସୋ ନ ୟେନ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱଂ ଆୱେଣିକଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ଦସପି ଚେତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ହୀନେନ ଛନ୍ଦେନ ଚିତ୍ତୱୀରିୟୱୀମଂସାହି ୱା ସମାଦିନ୍ନାନି ହୀନାନି, ମଜ୍ଝିମେହି ମଜ୍ଝିମାନି, ପଣୀତେହି ପଣୀତାନି । ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିମାନେହି ୱା ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠାନି ହୀନାନି, ଅନୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠାନି ମଜ୍ଝିମାନି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗହିତାନି ପଣୀତାନି । ଞାଣୱିପ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱା କୁସଲଚିତ୍ତେନ ସମାଦିନ୍ନାନି ହୀନାନି, ସସଙ୍ଖାରିକଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ମଜ୍ଝିମାନି, ଅସଙ୍ଖାରିକେନ ପଣୀତାନୀତି ଏୱଂ ଞେୟ୍ୟା ହୀନାଦିତାପି ଚାତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ପୁବ୍ବେ ‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା’’ତିଆଦୀହି ଛହି ଗାଥାହି ସିକ୍ଖାପଦପାଠସ୍ସ ୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ସା ଅତ୍ଥତୋ ପକାସିତା ହୋତୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ସିକ୍ଖାପଦୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୩. ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱଣ୍ଣନା

ପଦସମ୍ବନ୍ଧୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ୟଦିଦଂ ଏୱଂ ଦସହି ସିକ୍ଖାପଦେହି ପରିସୁଦ୍ଧପୟୋଗସ୍ସ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତସ୍ସ କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଆସୟପରିସୁଦ୍ଧତ୍ଥଂ ଚିତ୍ତଭାୱନତ୍ଥଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞତ୍ର ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦା ଅପ୍ପୱତ୍ତପୁବ୍ବଂ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟାନଂ ଅୱିସୟଭୂତଂ ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ –

‘‘ଏକଧମ୍ମୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତୋ ବହୁଲୀକତୋ ମହତୋ ସଂୱେଗାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ୟୋଗକ୍ଖେମାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ମହତୋ ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଞାଣଦସ୍ସନପ୍ପଟିଲାଭାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ସଂୱତ୍ତତି । କତମୋ ଏକଧମ୍ମୋ ? କାୟଗତା ସତି । ଅମତଂ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅମତଂ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟେ କାୟଗତାସତିଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଅମତଂ ତେସଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିଭୁତ୍ତଂ ପରିଭୁତ୍ତଂ, ପରିହୀନଂ ଅପରିହୀନଂ, ୱିରଦ୍ଧଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ୟେସଂ କାୟଗତା ସତି ଆରଦ୍ଧା’’ତି । (ଅ॰ ନି॰ ୧.୫୬୪-୫୭୦) –

ଏୱଂ ଭଗୱତା ଅନେକାକାରେନ ପସଂସିତ୍ୱା –

‘‘କଥଂ ଭାୱିତା, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟଗତାସତି କଥଂ ବହୁଲୀକତା ମହବ୍ବଲା ହୋତି ମହାନିସଂସା ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅରଞ୍ଞଗତୋ ୱା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) –

ଆଦିନା ନୟେନ ଆନାପାନପବ୍ବଂ ଇରିୟାପଥପବ୍ବଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବଂ ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବଂ ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବଂ ନୱ ସିୱଥିକପବ୍ବାନୀତି ଇମେସଂ ଚୁଦ୍ଦସନ୍ନଂ ପବ୍ବାନଂ ୱସେନ କାୟଗତାସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ତସ୍ସ ଭାୱନାନିଦ୍ଦେସୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଇରିୟାପଥପବ୍ବଂ ଚତୁସମ୍ପଜଞ୍ଞପବ୍ବଂ ଧାତୁମନସିକାରପବ୍ବନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ୱିପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ନୱ ସିୱଥିକପବ୍ବାନି ୱିପସ୍ସନାଞାଣେସୁୟେୱ ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନାୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ୟାପି ଚେତ୍ଥ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦୀସୁ ସମାଧିଭାୱନା ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଅସୁଭଭାୱନାନିଦ୍ଦେସେ ପକାସିତା ଏୱ । ଆନାପାନପବ୍ବଂ ପନ ପଟିକୂଲମନସିକାରପବ୍ବଞ୍ଚେତି ଇମାନେତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ସମାଧିୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି । ତେସୁ ଆନାପାନପବ୍ବଂ ଆନାପାନସ୍ସତିୱସେନ ୱିସୁଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂୟେୱ । ୟଂ ପନେତଂ –

‘‘ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଇମମେୱ କାୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା ତଚପରିୟନ୍ତଂ ପୂରଂ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି ‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା, ଲୋମା…ପେ॰… ମୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୫୪) ।

ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦେସିତଂ କାୟଗତାସତିକୋଟ୍ଠାସଭାୱନାପରିୟାୟଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆରଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା –

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମସ୍ମିନ୍ତି ୟ୍ୱାୟଂ ଉଦ୍ଧଂ ପାଦତଲା ଅଧୋ କେସମତ୍ଥକା ତଚପରିୟନ୍ତୋ ପୂରୋ ନାନପ୍ପକାରସ୍ସ ଅସୁଚିନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିଂ। କାୟେତି ସରୀରେ । ସରୀରଞ୍ହି ଅସୁଚିସଞ୍ଚୟତୋ, କୁଚ୍ଛିତାନଂ ୱା କେସାଦୀନଞ୍ଚେୱ ଚକ୍ଖୁରୋଗାଦୀନଞ୍ଚ ରୋଗସତାନଂ ଆୟଭୂତତୋ କାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେସା…ପେ॰… ମୁତ୍ତନ୍ତି ଏତେ କେସାଦୟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରା, ତତ୍ଥ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା ଅତ୍ଥି ଲୋମା’’ତି ଏୱଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ। ତେନ କିଂ କଥିତଂ ହୋତି ? ଇମସ୍ମିଂ ପାଦତଲା ପଟ୍ଠାୟ ଉପରି, କେସମତ୍ଥକା ପଟ୍ଠାୟ ହେଟ୍ଠା, ତଚତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପରିତୋତି ଏତ୍ତକେ ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ସବ୍ବାକାରେନାପି ୱିଚିନନ୍ତୋ ନ କୋଚି କିଞ୍ଚି ମୁତ୍ତଂ ୱା ମଣିଂ ୱା ୱେଳୁରିୟଂ ୱା ଅଗରୁଂ ୱା ଚନ୍ଦନଂ ୱା କୁଙ୍କୁମଂ ୱା କପ୍ପୂରଂ ୱା ୱାସଚୁଣ୍ଣାଦିଂ ୱା ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ସୁଚିଭାୱଂ ପସ୍ସତି, ଅଥ ଖୋ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଅସ୍ସିରିକଦସ୍ସନଂ ନାନପ୍ପକାରଂ କେସଲୋମାଦିଭେଦଂ ଅସୁଚିମେୱ ପସ୍ସତୀତି ।

ଅୟଂ ତାୱେତ୍ଥ ପଦସମ୍ବନ୍ଧତୋ ୱଣ୍ଣନା ।

ଅସୁଭଭାୱନା

ଅସୁଭଭାୱନାୱସେନ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା – ଏୱମେତସ୍ମିଂ ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିସିକ୍ଖାପଦାଦିଭେଦେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତେନ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧେନ ଆଦିକମ୍ମିକେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମନତ୍ଥଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକମ୍ମଟ୍ଠାନଭାୱନାନୁୟୋଗମନୁୟୁଞ୍ଜିତୁକାମେନ ପଠମଂ ତାୱସ୍ସ ଆୱାସକୁଲଲାଭଗଣକମ୍ମଦ୍ଧାନଞାତିଗନ୍ଥରୋଗଇଦ୍ଧିପଲିବୋଧେନ କିତ୍ତିପଲିବୋଧେନ ୱା ସହ ଦସ ପଲିବୋଧା ହୋନ୍ତି । ଅଥାନେନ ଆୱାସକୁଲଲାଭଗଣଞାତିକିତ୍ତୀସୁ ସଙ୍ଗପ୍ପହାନେନ, କମ୍ମଦ୍ଧାନଗନ୍ଥେସୁ ଅବ୍ୟାପାରେନ, ରୋଗସ୍ସ ତିକିଚ୍ଛାୟାତି ଏୱଂ ତେ ଦସ ପଲିବୋଧା ଉପଚ୍ଛିନ୍ଦିତବ୍ବା, ଅଥାନେନ ଉପଚ୍ଛିନ୍ନପଲିବୋଧେନ ଅନୁପଚ୍ଛିନ୍ନନେକ୍ଖମ୍ମାଭିଲାସେନ କୋଟିପ୍ପତ୍ତସଲ୍ଲେଖୱୁତ୍ତିତଂ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକମ୍ପି ୱିନୟାଚାରଂ ଅପ୍ପଜହନ୍ତେନ ଆଗମାଧିଗମସମନ୍ନାଗତୋ ତତୋ ଅଞ୍ଞତରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତୋ ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନଦାୟକୋ ଆଚରିୟୋ ୱିନୟାନୁରୂପେନ ୱିଧିନା ଉପଗନ୍ତବ୍ବୋ, ୱତ୍ତସମ୍ପଦାୟ ଚ ଆରାଧିତଚିତ୍ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ନିୱେଦେତବ୍ବୋ । ତେନ ତସ୍ସ ନିମିତ୍ତଜ୍ଝାସୟଚରିୟାଧିମୁତ୍ତିଭେଦଂ ଞତ୍ୱା ୟଦି ଏତଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନମନୁରୂପଂ, ଅଥ ୟସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଅତ୍ତନା ୱସତି, ୟଦି ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୋପି ୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତତୋ ସଙ୍ଖେପତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦାତବ୍ବଂ । ଅଥ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱସିତୁକାମୋ ହୋତି, ତତୋ ପହାତବ୍ବପରିଗ୍ଗହେତବ୍ବାଦିକଥନୱସେନ ସପୁରେକ୍ଖାରଂ ରାଗଚରିତାନୁକୁଲାଦିକଥନୱସେନ ସପ୍ପଭେଦଂ ୱିତ୍ଥାରେନ କଥେତବ୍ବଂ । ତେନ ତଂ ସପୁରେକ୍ଖାରଂ ସପ୍ପଭେଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆଚରିୟଂ ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୟାନି ତାନି –

‘‘ମହାୱାସଂ ନୱାୱାସଂ, ଜରାୱାସଞ୍ଚ ପନ୍ଥନିଂ ।

ସୋଣ୍ଡିଂ ପଣ୍ଣଞ୍ଚ ପୁପ୍ଫଞ୍ଚ, ଫଲଂ ପତ୍ଥିତମେୱ ଚ ॥

‘‘ନଗରଂ ଦାରୁନା ଖେତ୍ତଂ, ୱିସଭାଗେନ ପଟ୍ଟନଂ ।

ପଚ୍ଚନ୍ତସୀମାସପ୍ପାୟଂ, ୟତ୍ଥ ମିତ୍ତୋ ନ ଲବ୍ଭତି ॥

‘‘ଅଟ୍ଠାରସେତାନି ଠାନାନି, ଇତି ୱିଞ୍ଞାୟ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ଆରକା ପରିୱଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ମଗ୍ଗଂ ସପ୍ପଟିଭୟଂ ୟଥା’’ତି ॥ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୫୨) –

ଏୱଂ ଅଟ୍ଠାରସ ସେନାସନାନି ପରିୱଜ୍ଜେତବ୍ବାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତାନି ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ୟଂ ତଂ –

‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ନାତିଦୂରଂ ହୋତି, ନଚ୍ଚାସନ୍ନଂ, ଗମନାଗମନସମ୍ପନ୍ନଂ, ଦିୱା ଅପ୍ପାକିଣ୍ଣଂ, ରତ୍ତିଂ ଅପ୍ପସଦ୍ଦଂ ଅପ୍ପନିଗ୍ଘୋସଂ ଅପ୍ପଡଂସମକସୱାତାତପସରୀସପସମ୍ଫସ୍ସଂ । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଅପ୍ପକସିରେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରା । ତସ୍ମିଂ ଖୋ ପନ ସେନାସନେ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ୱିହରନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା ଆଗତାଗମା ଧମ୍ମଧରା ୱିନୟଧରା ମାତିକାଧରା, ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତି ‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, କଥଂ, ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ’ତି ? ତସ୍ସ, ତେ ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ ଅୱିୱଟଞ୍ଚେୱ ୱିୱରନ୍ତି, ଅନୁତ୍ତାନୀକତଞ୍ଚ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତି, ଅନେକୱିହିତେସୁ ଚ କଙ୍ଖାଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ପଟିୱିନୋଦେନ୍ତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସେନାସନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧) । –

ଏୱଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ସେନାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥାରୂପଂ ସେନାସନଂ ଉପଗମ୍ମ କତସବ୍ବକିଚ୍ଚେନ କାମେସୁ ଆଦୀନୱଂ, ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଚ ଆନିସଂସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସୁବୁଦ୍ଧତାୟ ଧମ୍ମସୁଧମ୍ମତାୟ ସଙ୍ଘସୁପ୍ପଟିପନ୍ନତାୟ ଚ ଅନୁସ୍ସରଣେନ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ୟଂ ତଂ –

‘‘ୱଚସା ମନସା ଚେୱ, ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନତୋ ଦିସା ।

ଓକାସତୋ ପରିଚ୍ଛେଦା, ସତ୍ତଧୁଗ୍ଗହଣଂ ୱିଦୂ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ସତ୍ତୱିଧଂ ଉଗ୍ଗହକୋସଲ୍ଲଂ; ଅନୁପୁବ୍ବତୋ, ନାତିସୀଘତୋ, ନାତିସଣିକତୋ, ୱିକ୍ଖେପପ୍ପଟିବାହନତୋ, ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମତୋ, ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ, ଅପ୍ପନାତୋ, ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଏୱଂ ଦସୱିଧଂ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଞ୍ଚ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅପରିଚ୍ଚଜନ୍ତେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଭାୱନା ଆରଭିତବ୍ବା । ଏୱଞ୍ହି ଆରଭତୋ ସବ୍ବାକାରେନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନୋ ଅଞ୍ଞଥା ।

ତତ୍ଥ ଆଦିତୋୱ ତଚପଞ୍ଚକଂ ତାୱ ଗହେତ୍ୱା ଅପି ତେପିଟକେନ ‘‘କେସା ଲୋମା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁଲୋମତୋ, ତସ୍ମିଂ ପଗୁଣୀଭୂତେ ‘‘ତଚୋ ଦନ୍ତା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପଟିଲୋମତୋ, ତସ୍ମିମ୍ପି ପଗୁଣୀଭୂତେ ତଦୁଭୟନୟେନେୱ ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିଲୋମତୋ ବହି ୱିସଟୱିତକ୍କୱିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ପାଳିପଗୁଣୀଭାୱତ୍ଥଞ୍ଚ ୱଚସା କୋଟ୍ଠାସସଭାୱପରିଗ୍ଗହତ୍ଥଂ ମନସା ଚ ଅଦ୍ଧମାସଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ । ୱଚସା ହିସ୍ସ ଭାୱନା ବହି ୱିସଟୱିତକ୍କେ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ମନସା ଭାୱନାୟ ପାଳିପଗୁଣତାୟ ଚ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି, ମନସା ଭାୱନା ଅସୁଭୱଣ୍ଣଲକ୍ଖଣାନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ପରିଗ୍ଗହସ୍ସ, ଅଥ ତେନେୱ ନୟେନ ୱକ୍କପଞ୍ଚକଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ତଦୁଭୟମଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ପପ୍ଫାସପଞ୍ଚକମଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ତଂ ପଞ୍ଚକତ୍ତୟମ୍ପି ଅଦ୍ଧମାସଂ, ଅଥ ଅନ୍ତେ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପଥୱୀଧାତୁଆକାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ଭାୱନତ୍ଥଂ ଇଧ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗପଞ୍ଚକଂ ଅଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ପଞ୍ଚକଚତୁକ୍କମ୍ପି ଅଦ୍ଧମାସଂ, ଅଥ ମେଦଛକ୍କମଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ମେଦଛକ୍କେନ ସହ ପଞ୍ଚକଚତୁକ୍କମ୍ପି ଅଦ୍ଧମାସଂ, ଅଥ ମୁତ୍ତଛକ୍କମଦ୍ଧମାସଂ, ତତୋ ସବ୍ବମେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରମଦ୍ଧମାସନ୍ତି ଏୱଂ ଛ ମାସେ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଦିସୋକାସପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତେନ ଭାୱେତବ୍ବଂ । ଏତଂ ମଜ୍ଝିମପଞ୍ଞଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ମନ୍ଦପଞ୍ଞେନ ତୁ ୟାୱଜୀୱଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ତିକ୍ଖପଞ୍ଞସ୍ସ ନ ଚିରେନେୱ ଭାୱନା ସମ୍ପଜ୍ଜତୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କଥଂ ପନାୟମିମଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତୀ’’ତି ? ଅୟଞ୍ହି ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ତଚପଞ୍ଚକାଦିୱିଭାଗତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ଭାୱେନ୍ତୋ କେସା ତାୱ ୱଣ୍ଣତୋ କାଳକାତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ୟାଦିସକା ୱାନେନ ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଦୀଘୱଟ୍ଟଲିକା ତୁଲାଦଣ୍ଡମିୱାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଦିସତୋ ପନ ୟସ୍ମା ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ନାଭିତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଉପରିମା ଦିସା ଅଧୋ ହେଟ୍ଠିମାତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମା ଇମସ୍ସ କାୟସ୍ସ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଓକାସତୋ ନଲାଟନ୍ତକଣ୍ଣଚୂଳିକଗଲୱାଟକପରିଚ୍ଛିନ୍ନେ ସୀସଚମ୍ମେ ଜାତାତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଜାତାନି କୁଣ୍ଠତିଣାନି ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକେ ଜାତାନୀ’’ତି; ନପି ୱମ୍ମିକମତ୍ଥକୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି କୁଣ୍ଠତିଣାନି ଜାତାନୀ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ କେସା ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ସୀସଚମ୍ମେ ଜାତା’’ତି, ନପି ସୀସଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି କେସା ଜାତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା ଅଚେତନା ଅବ୍ୟାକତା ସୁଞ୍ଞା ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପ୍ପଟିକୂଲା, ନ ସତ୍ତୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋତି ଦୁୱିଧୋ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ସଭାଗୱିସଭାଗୱସେନ । ତତ୍ଥ କେସା ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତଚମ୍ମତଲେନ ତତ୍ଥ ୱୀହଗ୍ଗମତ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲତଲେନ ଚ ଉପରି ଆକାସେନ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ଏୱଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦତୋ, କେସା ନ ଅୱସେସଏକତିଂସାକାରା । ଅୱସେସା ଏକତିଂସା ନ କେସାତି ଏୱଂ ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଚ ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏୱଂ ତାୱ କେସେ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ଅୱସେସେସୁ ଲୋମା ୱଣ୍ଣତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ନୀଲୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ୟାଦିସକା ୱାନେନ ଦିଟ୍ଠା ହୋନ୍ତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓଣତଚାପସଣ୍ଠାନା, ଉପରି ୱଙ୍କତାଲହୀରସଣ୍ଠାନା ୱା, ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା, ଓକାସତୋ ହତ୍ଥତଲପାଦତଲେ ଠପେତ୍ୱା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅୱସେସସରୀରଚମ୍ମେ ଜାତାତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପୁରାଣଗାମଟ୍ଠାନେ ଜାତାନି ଦବ୍ବତିଣାନି ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ପୁରାଣଗାମଟ୍ଠାନେ ଜାତାନୀ’’ତି, ନ ଚ ପୁରାଣଗାମଟ୍ଠାନଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଦବ୍ବତିଣାନି ଜାତାନୀ’’ତି, ଏୱମେୱ ନ ଲୋମା ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ସରୀରଚମ୍ମେ ଜାତା’’ତି, ନପି ସରୀରଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଲୋମା ଜାତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା ଅଚେତନା ଅବ୍ୟାକତା ସୁଞ୍ଞା ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛପଟିକୂଲା, ନ ସତ୍ତୋ ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ପତିଟ୍ଠିତଚମ୍ମତଲେନ ତତ୍ଥ ଲିକ୍ଖାମତ୍ତଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲେନ ଚ ଉପରି ଆକାସେନ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଲୋମେ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ନଖା ୟସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣା, ତସ୍ସ ୱୀସତି । ତେ ସବ୍ବେପି ୱଣ୍ଣତୋ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତୋକାସେ ସେତା, ମଂସସମ୍ବନ୍ଧେ ତମ୍ବୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ୟଥାସକପତିଟ୍ଠିତୋକାସସଣ୍ଠାନା, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ମଧୁକଫଲଟ୍ଠିକସଣ୍ଠାନା, ମଚ୍ଛସକଲିକସଣ୍ଠାନା ୱାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା, ଓକାସତୋ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ନାମ ଗାମଦାରକେହି ଦଣ୍ଡକଗ୍ଗେସୁ ମଧୁକଫଲଟ୍ଠିକା ଠପିତା ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ଦଣ୍ଡକଗ୍ଗେସୁ ଠପିତା’’ତି, ନପି ଦଣ୍ଡକା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ମଧୁକଫଲଟ୍ଠିକା ଠପିତା’’ତି; ଏୱମେୱ ନଖା ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି, ନପି ଅଙ୍ଗୁଲିୟୋ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅଗ୍ଗେସୁ ନଖା ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା ଅଚେତନା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ମୂଲେ ଚ ଅଙ୍ଗୁଲିମଂସେନ, ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତତଲେନ ୱା ଉପରି ଅଗ୍ଗେ ଚ ଆକାସେନ, ଉଭତୋପସ୍ସେସୁ ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ଉଭତୋକୋଟିଚମ୍ମେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ନଖେ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଦନ୍ତା ୟସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣା, ତସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସ । ତେ ସବ୍ବେପି ୱଣ୍ଣତୋ ସେତୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ୟସ୍ସ ସମସଣ୍ଠିତା ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ଖରପତ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନସଙ୍ଖପଟଲମିୱ ସମଗନ୍ଥିତସେତକୁସୁମମକୁଳମାଲା ୱିୟ ଚ ଖାୟନ୍ତି । ୟସ୍ସ ୱିସମସଣ୍ଠିତା, ତସ୍ସ ଜିଣ୍ଣଆସନସାଲାପୀଠକପଟିପାଟି ୱିୟ ନାନାସଣ୍ଠାନାତି ସଣ୍ଠାନତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । ତେସଞ୍ହି ଉଭୟଦନ୍ତପନ୍ତିପରିୟୋସାନେସୁ ହେଟ୍ଠତୋ ଉପରିତୋ ଚ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଦନ୍ତା ଚତୁକୋଟିକା ଚତୁମୂଲିକା ଆସନ୍ଦିକସଣ୍ଠାନା, ତେସଂ ଓରତୋ ତେନେୱ କମେନ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠ ଦନ୍ତା ତିକୋଟିକା ତିମୂଲିକା ସିଙ୍ଘାଟକସଣ୍ଠାନା । ତେସମ୍ପି ଓରତୋ ତେନେୱ କମେନ ହେଟ୍ଠତୋ ଉପରିତୋ ଚ ଏକମେକଂ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ଦନ୍ତା ଦ୍ୱିକୋଟିକା ଦ୍ୱିମୂଲିକା ୟାନକୂପତ୍ଥମ୍ଭିନୀସଣ୍ଠାନା । ତେସମ୍ପି ଓରତୋ ତେନେୱ କମେନ ସନ୍ନିୱିଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଦାଠାଦନ୍ତା ଏକକୋଟିକା ଏକମୂଲିକା ମଲ୍ଲିକାମକୁଳସଣ୍ଠାନା । ତତୋ ଉଭୟଦନ୍ତପନ୍ତିୱେମଜ୍ଝେ ହେଟ୍ଠା ଚତ୍ତାରୋ ଉପରି ଚତ୍ତାରୋ କତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ଦନ୍ତା ଏକକୋଟିକା ଏକମୂଲିକା ତୁମ୍ବବୀଜସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଉପରିମା ଉପରିମହନୁକଟ୍ଠିକେ ଅଧୋକୋଟିକା, ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମହନୁକଟ୍ଠିକେ ଉଦ୍ଧଂକୋଟିକା ହୁତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତାତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ନୱକମ୍ମିକପୁରିସେନ ହେଟ୍ଠା ସିଲାତଲେ ପତିଟ୍ଠାପିତା ଉପରିମତଲେ ପୱେସିତା ଥମ୍ଭା ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ହେଟ୍ଠାସିଲାତଲେ ପତିଟ୍ଠାପିତା, ଉପରିମତଲେ ପୱେସିତା’’ତି, ନ ହେଟ୍ଠାସିଲାତଲଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଥମ୍ଭା ପତିଟ୍ଠାପିତା’’ତି, ନ ଉପରିମତଲଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଥମ୍ଭା ପୱିଟ୍ଠା’’ତି; ଏୱମେୱ ଦନ୍ତା ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ହେଟ୍ଠାହନୁକଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତା, ଉପରିମହନୁକଟ୍ଠିକେ ପୱିଟ୍ଠା’’ତି, ନାପି ହେଟ୍ଠାହନୁକଟ୍ଠିକଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଦନ୍ତା ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି, ନ ଉପରିମହନୁକଟ୍ଠିକଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଦନ୍ତା ପୱିଟ୍ଠା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ହନୁକଟ୍ଠିକୂପେନ ହନୁକଟ୍ଠିକଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପତିଟ୍ଠିତେନ ଅତ୍ତନୋ ମୂଲତଲେନ ଚ ଉପରି ଆକାସେନ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଦନ୍ତେ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ନାନାକୁଣପସଞ୍ଚୟପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ ତଚୋ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସୋ ହି ୟଦିପି ଛୱିରାଗରଞ୍ଜିତତ୍ତା କାଳକୋଦାତାଦିୱଣ୍ଣୱସେନ ନାନାୱଣ୍ଣୋ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି, ତଥାପି ସଭାଗୱଣ୍ଣେନ ସେତୋ ଏୱ । ସୋ ପନସ୍ସ ସେତଭାୱୋ ଅଗ୍ଗିଜାଲାଭିଘାତପହରଣପହାରାଦୀହି ୱିଦ୍ଧଂସିତାୟ ଛୱିୟା ପାକଟୋ ହୋତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ସଙ୍ଖେପେନ କଞ୍ଚୁକସଣ୍ଠାନୋ, ୱିତ୍ଥାରେନ ନାନାସଣ୍ଠାନୋତି । ତଥା ହି ପାଦଙ୍ଗୁଲିତ୍ତଚୋ କୋସକାରକକୋସସଣ୍ଠାନୋ, ପିଟ୍ଠିପାଦତ୍ତଚୋ ପୁଟବଦ୍ଧୂପାହନସଣ୍ଠାନୋ, ଜଙ୍ଘତ୍ତଚୋ ଭତ୍ତପୁଟକତାଲପଣ୍ଣସଣ୍ଠାନୋ, ଊରୁତ୍ତଚୋ ତଣ୍ଡୁଲଭରିତଦୀଘତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋ, ଆନିସଦତ୍ତଚୋ ଉଦକପୂରିତପଟପରିସ୍ସାୱନସଣ୍ଠାନୋ, ପିଟ୍ଠିତ୍ତଚୋ ଫଲକୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ, କୁଚ୍ଛିତ୍ତଚୋ ୱୀଣାଦୋଣିକୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ, ଉରତ୍ତଚୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଚତୁରସ୍ସସଣ୍ଠାନୋ, ଦ୍ୱିବାହୁତ୍ତଚୋ ତୂଣୀରୋନଦ୍ଧଚମ୍ମସଣ୍ଠାନୋ, ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥତ୍ତଚୋ ଖୁରକୋସସଣ୍ଠାନୋ ଫଣକତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋ ୱା, ହତ୍ଥଙ୍ଗୁଲିତ୍ତଚୋ କୁଞ୍ଚିକାକୋସସଣ୍ଠାନୋ, ଗୀୱତ୍ତଚୋ ଗଲକଞ୍ଚୁକସଣ୍ଠାନୋ, ମୁଖତ୍ତଚୋ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦକିମିକୁଲାୱକସଣ୍ଠାନୋ, ସୀସତ୍ତଚୋ ପତ୍ତତ୍ଥୱିକସଣ୍ଠାନୋତି ।

ତଚପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତଚସ୍ସ ମଂସସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରେନ ଚିତ୍ତଂ ପେସେନ୍ତେନ ପଠମଂ ତାୱ ମୁଖତ୍ତଚୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବୋ, ତତୋ ସୀସତ୍ତଚୋ, ଅଥ ବହିଗୀୱତ୍ତଚୋ, ତତୋ ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚ ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥତ୍ତଚୋ । ଅଥ ତେନେୱ କମେନ ୱାମହତ୍ଥତ୍ତଚୋ, ତତୋ ପିଟ୍ଠିତ୍ତଚୋ, ଅଥ ଆନିସଦତ୍ତଚୋ, ତତୋ ଅନୁଲୋମେନ ପଟିଲୋମେନ ଚ ଦକ୍ଖିଣପାଦତ୍ତଚୋ, ଅଥ ୱାମପାଦତ୍ତଚୋ, ତତୋ ୱତ୍ଥିଉଦରହଦୟଅବ୍ଭନ୍ତରଗୀୱତ୍ତଚୋ, ତତୋ ହେଟ୍ଠିମହନୁକତ୍ତଚୋ, ଅଥ ଅଧରୋଟ୍ଠତ୍ତଚୋ । ଏୱଂ ୟାୱ ପୁନ ଉପରି ଓଟ୍ଠତ୍ତଚୋତି। ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ସକଲସରୀରଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତୋତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧାୟ ପେଳାୟ ନ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ପେଳା ପରିୟୋନଦ୍ଧା’’ତି, ନପି ପେଳା ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମେନ ପରିୟୋନଦ୍ଧା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ତଚୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ଇଦଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକଂ ସରୀରଂ ଓନଦ୍ଧ’’ନ୍ତି, ନପି ଇଦଂ ଚାତୁମହାଭୂତିକଂ ସରୀରଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ତଚେନ ଓନଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । କେୱଲଂ ତୁ –

‘‘ଅଲ୍ଲଚମ୍ମପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ, ନୱଦ୍ୱାରୋ ମହାୱଣୋ ।

ସମନ୍ତତୋ ପଗ୍ଘରତି, ଅସୁଚିପୂତିଗନ୍ଧିୟୋ’’ତି ॥

ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ମଂସେନ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତତଲେନ ୱା ଉପରି ଛୱିୟା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ତଚଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ନୱପେସିସତପ୍ପଭେଦଂ ମଂସଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ପାଲିଭଦ୍ଦକପୁପ୍ଫସନ୍ନିଭନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ନାନାସଣ୍ଠାନନ୍ତି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ଜଙ୍ଘମଂସଂ ତାଲପତ୍ତପୁଟଭତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ, ଅୱିକସିତକେତକୀମକୁଳସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି କେଚି । ଊରୁମଂସଂ ସୁଧାପିସନନିସଦପୋତକସଣ୍ଠାନଂ, ଆନିସଦମଂସଂ ଉଦ୍ଧନକୋଟିସଣ୍ଠାନଂ, ପିଟ୍ଠିମଂସଂ ତାଲଗୁଳପଟଲସଣ୍ଠାନଂ, ଫାସୁକଦ୍ୱୟମଂସଂ ୱଂସମୟକୋଟ୍ଠକୁଚ୍ଛିପଦେସମ୍ହି ତନୁମତ୍ତିକାଲେପସଣ୍ଠାନଂ, ଥନମଂସଂ ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅୱକ୍ଖିତ୍ତଦ୍ଧମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ, ଦ୍ୱେବାହୁମଂସଂ ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠସୀସପାଦେ ଛେତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଠପିତମହାମୂସିକସଣ୍ଠାନଂ, ମଂସସୂନକସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏକେ । ଗଣ୍ଡମଂସଂ ଗଣ୍ଡପ୍ପଦେସେ ଠପିତକରଞ୍ଜବୀଜସଣ୍ଠାନଂ, ମଣ୍ଡୂକସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏକେ । ଜିୱ୍ହାମଂସଂ ନୁହୀପତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ, ନାସାମଂସଂ ଓମୁଖନିକ୍ଖିତ୍ତପଣ୍ଣକୋସସଣ୍ଠାନଂ, ୦.ଅକ୍ଖିକୂପମଂସଂ ଅଦ୍ଧପକ୍କଉଦୁମ୍ବରସଣ୍ଠାନଂ, ସୀସମଂସଂ ପତ୍ତପଚନକଟାହତନୁଲେପସଣ୍ଠାନନ୍ତି। ମଂସପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ ଏତାନେୱ ଓଳାରିକମଂସାନି ସଣ୍ଠାନତୋ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବାନି । ଏୱଞ୍ହି ୱୱତ୍ଥାପୟତୋ ସୁଖୁମାନି ମଂସାନି ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସାଧିକାନି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଅନୁଲିମ୍ପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଥୂଲମତ୍ତିକାନୁଲିତ୍ତାୟ ଭିତ୍ତିୟା ନ ଥୂଲମତ୍ତିକା ଜାନାତି ‘‘ମୟା ଭିତ୍ତି ଅନୁଲିତ୍ତା’’ତି, ନପି ଭିତ୍ତି ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଥୂଲମତ୍ତିକାୟ ଅନୁଲିତ୍ତା’’ତି, ଏୱମେୱଂ ନ ନୱପେସିସତପ୍ପଭେଦଂ ମଂସଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ଅଟ୍ଠିସତତ୍ତୟଂ ଅନୁଲିତ୍ତ’’ନ୍ତି, ନପି ଅଟ୍ଠିସତତ୍ତୟଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ନୱପେସିସତପ୍ପଭେଦେନ ମଂସେନ ଅନୁଲିତ୍ତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । କେୱଲଂ ତୁ –

‘‘ନୱପେସିସତା ମଂସା, ଅନୁଲିତ୍ତା କଳେୱରଂ ।

ନାନାକିମିକୁଲାକିଣ୍ଣଂ, ମୀଳ୍ହଟ୍ଠାନଂୱ ପୂତିକ’’ନ୍ତି ॥

ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟେନ ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତତଲେନ ୱା ଉପରି ତଚେନ ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ମଂସଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ନୱସତପ୍ପଭେଦା ନ୍ହାରୂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତାତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ମଧୁୱଣ୍ଣାତିପି ଏକେ । ସଣ୍ଠାନତୋ ନାନାସଣ୍ଠାନାତି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ମହନ୍ତା ମହନ୍ତା ନ୍ହାରୂ କନ୍ଦଲମକୁଳସଣ୍ଠାନା, ତତୋ ସୁଖୁମତରା ସୂକରୱାଗୁରରଜ୍ଜୁସଣ୍ଠାନା, ତତୋ ଅଣୁକତରା ପୂତିଲତାସଣ୍ଠାନା, ତତୋ ଅଣୁକତରା ସୀହଳମହାୱୀଣାତନ୍ତିସଣ୍ଠାନା, ତତୋ ଅଣୁକତରା ଥୂଲସୁତ୍ତକସଣ୍ଠାନା, ହତ୍ଥପିଟ୍ଠିପାଦପିଟ୍ଠୀସୁ ନ୍ହାରୂ ସକୁଣପାଦସଣ୍ଠାନା, ସୀସେ ନ୍ହାରୂ ଗାମଦାରକାନଂ ସୀସେ ଠପିତୱିରଳତରଦୁକୂଲସଣ୍ଠାନା, ପିଟ୍ଠିୟା ନ୍ହାରୂ ତେମେତ୍ୱା ଆତପେ ପସାରିତମଚ୍ଛଜାଲସଣ୍ଠାନା, ଅୱସେସା ଇମସ୍ମିଂ ସରୀରେ ତଂତଂଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନୁଗତା ନ୍ହାରୂ ସରୀରେ ପଟିମୁକ୍କଜାଲକଞ୍ଚୁକସଣ୍ଠାନାତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ତେସୁ ଚ ଦକ୍ଖିଣକଣ୍ଣଚୂଳିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ କଣ୍ଡରନାମକା ମହାନ୍ହାରୂ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱିନନ୍ଧମାନା ୱାମପସ୍ସଂ ଗତା, ୱାମକଣ୍ଣଚୂଳିକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱିନନ୍ଧମାନା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ଗତା, ଦକ୍ଖିଣଗଲୱାଟକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱିନନ୍ଧମାନା ୱାମପସ୍ସଂ ଗତା, ୱାମଗଲୱାଟକତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚ ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ୱିନନ୍ଧମାନା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ଗତା, ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥଂ ୱିନନ୍ଧମାନା ପୁରତୋ ଚ ପଚ୍ଛତୋ ଚ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚାତି ଦସ କଣ୍ଡରନାମକା ଏୱ ମହାନ୍ହାରୂ ଆରୁଳ୍ହା । ତଥା ୱାମହତ୍ଥଂ, ଦକ୍ଖିଣପାଦଂ, ୱାମପାଦଞ୍ଚାତି ଏୱମେତେ ସଟ୍ଠି ମହାନ୍ହାରୂ ସରୀରଧାରକା ସରୀରନିୟାମକାତିପି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଓକାସତୋ ସକଲସରୀରେ ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମାନଂ ଅଟ୍ଠିମଂସାନଞ୍ଚ ଅନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠୀନି ଆବନ୍ଧମାନା ଠିତାତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଲ୍ଲିସନ୍ତାନବଦ୍ଧେସୁ କୁଟ୍ଟଦାରୂସୁ ନ ୱଲ୍ଲିସନ୍ତାନା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେହି କୁଟ୍ଟଦାରୂନି ଆବଦ୍ଧାନୀ’’ତି, ନପି କୁଟ୍ଟଦାରୂନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ୱଲ୍ଲିସନ୍ତାନେହି ଆବଦ୍ଧାନୀ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ନ୍ହାରୂ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେହି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଆବଦ୍ଧାନୀ’’ତି, ନପି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ନ୍ହାରୂହି ଆବଦ୍ଧାନୀ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । କେୱଲଂ ତୁ –

‘‘ନୱନ୍ହାରୁସତା ହୋନ୍ତି, ବ୍ୟାମମତ୍ତେ କଳେୱରେ ।

ବନ୍ଧନ୍ତି ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟଂ, ଅଗାରମିୱ ୱଲ୍ଲିୟୋ’’ତି ॥

ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ତୀହି ଅଟ୍ଠିସତେହି ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠିତତଲେହି ୱା ଉପରି ତଚମଂସେହି ତିରିୟଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ନ୍ହାରୂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସଦନ୍ତଟ୍ଠିକାନଂ ୱିସୁଂ ଗହିତତ୍ତା ସେସାନି ଚତୁସଟ୍ଠି ହତ୍ଥଟ୍ଠିକାନି ଚତୁସଟ୍ଠି ପାଦଟ୍ଠିକାନି ଚତୁସଟ୍ଠି ମୁଦୁକଟ୍ଠିକାନି ମଂସନିସ୍ସିତାନି ଦ୍ୱେ ପଣ୍ହିକଟ୍ଠୀନି ଏକେକସ୍ମିଂ ପାଦେ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକାନି ଦ୍ୱେ ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକାନି ଏକଂ ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠି ଏକଂ ଊରୁଟ୍ଠି ଦ୍ୱେ କଟିଟ୍ଠୀନି ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି ଚତୁୱୀସତି ଫାସୁକଟ୍ଠୀନି ଚୁଦ୍ଦସ ଉରଟ୍ଠୀନି ଏକଂ ହଦୟଟ୍ଠି ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖକଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେ ପିଟ୍ଠିବାହଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେ ବାହଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗବାହଟ୍ଠୀନି ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେ ହନୁକଟ୍ଠୀନି ଏକଂ ନାସିକଟ୍ଠି ଦ୍ୱେ ଅକ୍ଖିଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣଟ୍ଠୀନି ଏକଂ ନଲାଟଟ୍ଠି ଏକଂ ମୁଦ୍ଧଟ୍ଠି ନୱ ସୀସକପାଲଟ୍ଠୀନୀତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନି ଅଟ୍ଠୀନି ସବ୍ବାନେୱ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତାନୀତି ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ସଣ୍ଠାନତୋ ନାନାସଣ୍ଠାନାନି । ତଥା ହି ତତ୍ଥ ଅଗ୍ଗପାଦଙ୍ଗୁଲିୟଟ୍ଠୀନି କତକବୀଜସଣ୍ଠାନାନି, ତଦନନ୍ତରାନି ଅଙ୍ଗୁଲୀନଂ ମଜ୍ଝପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ଅପରିପୁଣ୍ଣପନସଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି, ମୂଲପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ପଣୱସଣ୍ଠାନାନି, ମୋରସକଲିସଣ୍ଠାନାନୀତିପି ଏକେ । ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠୀନି କୋଟ୍ଟିତକନ୍ଦଲକନ୍ଦରାସିସଣ୍ଠାନାନି ପଣ୍ହିକଟ୍ଠୀନି ଏକଟ୍ଠିତାଲଫଲବୀଜସଣ୍ଠାନାନି, ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ଏକତୋବଦ୍ଧକୀଳାଗୋଳକସଣ୍ଠାନାନି, ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକେସୁ ଖୁଦ୍ଦକଂ ଧନୁଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ, ମହନ୍ତଂ ଖୁପ୍ପିପାସାମିଲାତଧମନିପିଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନଂ, ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକସ୍ସ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ଅପନୀତତଚଖଜ୍ଜୂରୀକଳୀରସଣ୍ଠାନଂ, ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକସ୍ସ ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ମୁଦିଙ୍ଗମତ୍ଥକସଣ୍ଠାନଂ ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠି ଏକପସ୍ସତୋ ଘଟ୍ଟିତଫେଣସଣ୍ଠାନଂ, ଊରୁଟ୍ଠୀନି ଦୁତ୍ତଚ୍ଛିତୱାସିଫରସୁଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନି, ଊରୁଟ୍ଠିକସ୍ସ କଟଟ୍ଠିକେ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ସୁୱଣ୍ଣକାରାନଂ ଅଗ୍ଗିଜାଲନକସଲାକାବୁନ୍ଦିସଣ୍ଠାନଂ, ତପ୍ପତିଟ୍ଠିତୋକାସୋ ଅଗ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନପୁନ୍ନାଗଫଲସଣ୍ଠାନୋ, କଟିଟ୍ଠୀନି ଦ୍ୱେପି ଏକାବଦ୍ଧାନି ହୁତ୍ୱା କୁମ୍ଭକାରେହି କତଚୁଲ୍ଲିସଣ୍ଠାନାନି, ତାପସଭିସିକାସଣ୍ଠାନାନୀତିପି ଏକେ । ଆନିସଦଟ୍ଠୀନି ହେଟ୍ଠାମୁଖଠପିତସପ୍ପଫଣସଣ୍ଠାନାନି, ସତ୍ତଟ୍ଠଟ୍ଠାନେସୁ ଛିଦ୍ଦାୱଛିଦ୍ଦାନି ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି ଅବ୍ଭନ୍ତରତୋ ଉପରୂପରି ଠପିତସୀସକପଟ୍ଟୱେଠକସଣ୍ଠାନାନି, ବାହିରତୋ ୱଟ୍ଟନାୱଲିସଣ୍ଠାନାନି, ତେସଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା କକଚଦନ୍ତସଦିସାନି ଦ୍ୱେ ତୀଣି କଣ୍ଟକାନି ହୋନ୍ତି, ଚତୁୱୀସତିୟା ଫାସୁକଟ୍ଠୀସୁ ପରିପୁଣ୍ଣାନି ପରିପୁଣ୍ଣସୀହଳଦାତ୍ତସଣ୍ଠାନାନି, ଅପରିପୁଣ୍ଣାନି ଅପରିପୁଣ୍ଣସୀହଳଦାତ୍ତସଣ୍ଠାନାନି, ସବ୍ବାନେୱ ଓଦାତକୁକ୍କୁଟସ୍ସ ପସାରିତପକ୍ଖଦ୍ୱୟସଣ୍ଠାନାନୀତିପି ଏକେ । ଚୁଦ୍ଦସ ଉରଟ୍ଠୀନି ଜିଣ୍ଣସନ୍ଦମାନିକଫଲକପନ୍ତିସଣ୍ଠାନାନି, ହଦୟଟ୍ଠି ଦବ୍ବିଫଣସଣ୍ଠାନଂ, ଅକ୍ଖକଟ୍ଠୀନି ଖୁଦ୍ଦକଲୋହୱାସିଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନି, ତେସଂ ହେଟ୍ଠା ଅଟ୍ଠି ଅଦ୍ଧଚନ୍ଦସଣ୍ଠାନଂ, ପିଟ୍ଠିବାହଟ୍ଠୀନି ଫରସୁଫଣସଣ୍ଠାନାନି, ଉପଡ୍ଢଚ୍ଛିନ୍ନସୀହଳକୁଦାଲସଣ୍ଠାନାନୀତିପି ଏକେ । ବାହଟ୍ଠୀନି ଆଦାସଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନି, ମହାୱାସିଦଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନୀତିପି ଏକେ । ଅଗ୍ଗବାହଟ୍ଠୀନି ୟମକତାଲକନ୍ଦସଣ୍ଠାନାନି, ମଣିବନ୍ଧଟ୍ଠୀନି ଏକତୋ ଅଲ୍ଲିୟାପେତ୍ୱା ଠପିତସୀସକପଟ୍ଟୱେଠକସଣ୍ଠାନାନି, ପିଟ୍ଠିହତ୍ଥଟ୍ଠୀନି କୋଟ୍ଟିତକନ୍ଦଲକନ୍ଦରାସିସଣ୍ଠାନାନି, ହତ୍ଥଙ୍ଗୁଲିମୂଲପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ପଣୱସଣ୍ଠାନାନି, ମଜ୍ଝପବ୍ବଟ୍ଠୀନି ଅପରିପୁଣ୍ଣପନସଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି, ଅଗ୍ଗପବ୍ବଟ୍ଠୀନି କତକବୀଜସଣ୍ଠାନାନି, ସତ୍ତ ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ଦଣ୍ଡେ ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଟିପାଟିୟା ଠପିତୱଂସକଳୀରଖଣ୍ଡସଣ୍ଠାନାନି, ହେଟ୍ଠିମହନୁକଟ୍ଠି କମ୍ମାରାନଂ ଅୟୋକୂଟୟୋତ୍ତକସଣ୍ଠାନଂ, ଉପରିମହନୁକଟ୍ଠି ଅୱଲେଖନସତ୍ଥକସଣ୍ଠାନଂ, ଅକ୍ଖିନାସକୂପଟ୍ଠୀନି ଅପନୀତମିଞ୍ଜତରୁଣତାଲଟ୍ଠିସଣ୍ଠାନାନି, ନଲାଟଟ୍ଠି ଅଧୋମୁଖଠପିତଭିନ୍ନସଙ୍ଖକପାଲସଣ୍ଠାନଂ, କଣ୍ଣଚୂଳିକଟ୍ଠୀନି ନ୍ହାପିତଖୁରକୋସସଣ୍ଠାନାନି, ନଲାଟକଣ୍ଣଚୂଳିକାନଂ ଉପରି ପଟ୍ଟବନ୍ଧନୋକାସେ ଅଟ୍ଠିବହଲଘଟପୁଣ୍ଣପଟପିଲୋତିକଖଣ୍ଡସଣ୍ଠାନଂ, ମୁଦ୍ଧନଟ୍ଠି ମୁଖଚ୍ଛିନ୍ନୱଙ୍କନାଳିକେରସଣ୍ଠାନଂ, ସୀସଟ୍ଠୀନି ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠପିତଜଜ୍ଜରାଲାବୁକଟାହସଣ୍ଠାନାନୀତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତାନି ।

ଓକାସତୋ ଅୱିସେସେନ ସକଲସରୀରେ ଠିତାନି, ୱିସେସେନ ତୁ ସୀସଟ୍ଠୀନି ଗୀୱଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି, ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି, ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକଟ୍ଠୀନି କଟିଟ୍ଠୀସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି, କଟିଟ୍ଠୀନି ଊରୁଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି, ଉରୁଟ୍ଠୀନି ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠିକେସୁ, ଜଣ୍ଣୁକଟ୍ଠୀନି ଜଙ୍ଘଟ୍ଠିକେସୁ, ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀନି ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକେସୁ, ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନି, ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠିକାନି ଚ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତାନି, ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ଜଙ୍ଘଟ୍ଠୀନି…ପେ॰… ଗୀୱଟ୍ଠୀନି ସୀସଟ୍ଠୀନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତାନୀତି ଏତେନାନୁସାରେନ ଅୱସେସାନିପି ଅଟ୍ଠୀନି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଇଟ୍ଠକଗୋପାନସିଚୟାଦୀସୁ ନ ଉପରିମା ଇଟ୍ଠକାଦୟୋ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ପତିଟ୍ଠିତା’’ତି, ନପି ହେଟ୍ଠିମା ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ଉପରିମାନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ସୀସଟ୍ଠିକାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ଗୀୱଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନୀ’’ତି…ପେ॰… ନ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠିକାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠିକେସୁ ପତିଟ୍ଠିତାନୀ’’ତି, ନପି ପିଟ୍ଠିପାଦଟ୍ଠିକାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ଗୋପ୍ଫକଟ୍ଠୀନି ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତାନୀ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । କେୱଲଂ ତୁ ଇମାନି ସାଧିକାନି ତୀଣି ଅଟ୍ଠିସତାନି ନୱହି ନ୍ହାରୁସତେହି ନୱହି ଚ ମଂସପେସିସତେହି ଆବଦ୍ଧାନୁଲିତ୍ତାନି, ଏକଘନଚମ୍ମପରିୟୋନଦ୍ଧାନି, ସତ୍ତରସହରଣୀସହସ୍ସାନୁଗତସିନେହସିନେହିତାନି, ନୱନୱୁତିଲୋମକୂପସହସ୍ସପରିସ୍ସୱମାନସେଦଜଲ୍ଲିକାନି ଅସୀତିକିମିକୁଲାନି, କାୟୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତାନି, ୟଂ ସଭାୱତୋ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ୟୋଗାୱଚରୋ ନ କିଞ୍ଚି ଗୟ୍ହୂପଗଂ ପସ୍ସତି, କେୱଲଂ ତୁ ନ୍ହାରୁସମ୍ବନ୍ଧଂ ନାନାକୁଣପସଙ୍କିଣ୍ଣଂ ଅଟ୍ଠିସଙ୍ଘାଟମେୱ ପସ୍ସତି । ୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ପୁତ୍ତଭାୱଂ ଉପେତି । ୟଥାହ –

‘‘ପଟିପାଟିୟଟ୍ଠୀନି ଠିତାନି କୋଟିୟା,

ଅନେକସନ୍ଧିୟମିତୋ ନ କେହିଚି ।

ବଦ୍ଧୋ ନହାରୂହି ଜରାୟ ଚୋଦିତୋ,

ଅଚେତନୋ କଟ୍ଠକଲିଙ୍ଗରୂପମୋ ॥

‘‘କୁଣପଂ କୁଣପେ ଜାତଂ, ଅସୁଚିମ୍ହି ଚ ପୂତିନି ।

ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେ ଚାପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ, ଭେଦନମ୍ହି ଚ ୱୟଧମ୍ମଂ ॥

‘‘ଅଟ୍ଠିପୁଟେ ଅଟ୍ଠିପୁଟୋ, ନିବ୍ବତ୍ତୋ ପୂତିନି ପୂତିକାୟମ୍ହି ।

ତମ୍ହି ଚ ୱିନେଥ ଛନ୍ଦଂ, ହେସ୍ସଥ ପୁତ୍ତା ଦସବଲସ୍ସା’’ତି ଚ ॥

ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତୋ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜେନ ଉପରିତୋ ମଂସେନ ଅଗ୍ଗେ ମୂଲେ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନୀତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତେସଂ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠୀନି ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦାନଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ମହନ୍ତମହନ୍ତାନଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ସେଦେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ମହନ୍ତେସୁ ୱଂସନଳକପବ୍ବେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତମହାୱେତ୍ତଙ୍କୁରସଣ୍ଠାନଂ, ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତଂ ସେଦେତ୍ୱା ୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକେସୁ ୱଂସନଳକପବ୍ବେସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତତନୁୱେତ୍ତଙ୍କୁରସଣ୍ଠାନନ୍ତି । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୱେଳୁନଳକାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋଗତାନି ଦଧିଫାଣିତାନି ନ ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟଂ ୱେଳୁନଳକାଦୀନଂ ଅନ୍ତୋଗତାନୀ’’ତି, ନପି ୱେଳୁନଳକାଦୟୋ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଦଧିଫାଣିତାନି ଅମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତୋଗତାନୀ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅନ୍ତୋଗତ’’ନ୍ତି, ନପି ଅଟ୍ଠୀନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ଅମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତୋଗତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅଟ୍ଠୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରତଲେହି ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠିମିଞ୍ଜଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିଗୋଳକପ୍ପଭେଦଂ ୱକ୍କଂ ୱଣ୍ଣତୋ ମନ୍ଦରତ୍ତଂ ପାଳିଭଦ୍ଦକଟ୍ଠିୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଗାମଦାରକାନଂ ସୁତ୍ତାୱୁତକୀଳାଗୋଳକସଣ୍ଠାନଂ, ଏକୱଣ୍ଟସହକାରଦ୍ୱୟସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏକେ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଗଲୱାଟକା ୱିନିକ୍ଖନ୍ତେନ ଏକମୂଲେନ ଥୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ଭିନ୍ନେନ ଥୂଲନ୍ହାରୁନା ୱିନିବଦ୍ଧଂ ହୁତ୍ୱା ହଦୟମଂସଂ ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଣ୍ଟୂପନିବଦ୍ଧଂ ସହକାରଦ୍ୱୟଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ୱଣ୍ଟେନ ଉପନିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି, ନପି ୱଣ୍ଟଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ସହକାରଦ୍ୱୟଂ ଉପନିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ୱକ୍କଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଥୂଲନ୍ହାରୁନା ଉପନିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି, ନପି ଥୂଲନ୍ହାରୁ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ୱକ୍କଂ ଉପନିବଦ୍ଧ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱକ୍କଂ ୱକ୍କଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ୱକ୍କଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ହଦୟଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ରତ୍ତପଦୁମପତ୍ତପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ବାହିରପତ୍ତାନି ଅପନେତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଠପିତପଦୁମମକୁଳସଣ୍ଠାନଂ, ତଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗଚ୍ଛିନ୍ନପୁନ୍ନାଗଫଲମିୱ ୱିୱଟେକପସ୍ସଂ ବହି ମଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତୋ କୋସାତକୀଫଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଦିସଂ । ପଞ୍ଞାବହୁଲାନଂ ଥୋକଂ ୱିକସିତଂ, ମନ୍ଦପଞ୍ଞାନଂ ମକୁଳିତମେୱ । ୟଂ ରୂପଂ ନିସ୍ସାୟ ମନୋଧାତୁ ଚ ମନୋୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ଚ ପୱତ୍ତନ୍ତି, ତଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅୱସେସମଂସପିଣ୍ଡସଙ୍ଖାତହଦୟବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଦ୍ଧପସତମତ୍ତଂ ଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠାତି, ତଂ ରାଗଚରିତସ୍ସ ରତ୍ତଂ, ଦୋସଚରିତସ୍ସ କାଳକଂ, ମୋହଚରିତସ୍ସ ମଂସଧୋୱନୋଦକସଦିସଂ, ୱିତକ୍କଚରିତସ୍ସ କୁଲତ୍ଥୟୂସୱଣ୍ଣଂ, ସଦ୍ଧାଚରିତସ୍ସ କଣିକାରପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣଂ, ପଞ୍ଞାଚରିତସ୍ସ ଅଚ୍ଛଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନମନାୱିଲଂ, ନିଦ୍ଧୋତଜାତିମଣି ୱିୟ ଜୁତିମନ୍ତଂ ଖାୟତି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ମଜ୍ଝେ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାତପାନକୱାଟକାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ ଅଗ୍ଗଳତ୍ଥମ୍ଭକୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱାତପାନକୱାଟକାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ’’ତି, ନପି ୱାତପାନକୱାଟକାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ମଜ୍ଝେ ଅଗ୍ଗଳତ୍ଥମ୍ଭକୋ ଠିତୋ’’ତି; ଏୱମେୱଂ ନ ହଦୟଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଥନାନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ହଦୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହଦୟଂ ହଦୟଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ହଦୟଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ୟକନସଞ୍ଞିତଂ ୟମକମଂସପିଣ୍ଡଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ରତ୍ତକୁମୁଦବାହିରପତ୍ତପିଟ୍ଠିୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଏକମୂଲଂ ହୁତ୍ୱା ଅଗ୍ଗେ ୟମକଂ କୋୱିଳାରପତ୍ତସଣ୍ଠାନଂ, ତଞ୍ଚ ଦନ୍ଧାନଂ ଏକଂୟେୱ ହୋତି ମହନ୍ତଂ, ପଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଖୁଦ୍ଦକାନୀତି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପିଠରକପସ୍ସେ ଲଗ୍ଗା ମଂସପେସି ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ପିଠରକପସ୍ସେ ଲଗ୍ଗା’’ତି, ନପି ପିଠରକପସ୍ସଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ମଂସପେସି ଲଗ୍ଗା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ୟକନଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଥନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସଂ ଜାନାତି ‘‘ମଂ ନିସ୍ସାୟ ୟକନଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପନ ୟକନଂ ୟକନଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି। ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ୟକନଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାପଟିଚ୍ଛନ୍ନଭେଦତୋ ଦୁୱିଧଂ କିଲୋମକଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଦୁକୂଲପିଲୋତିକୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ହଦୟଞ୍ଚ ୱକ୍କଞ୍ଚ ପରିୱାରେତ୍ୱା, ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକିଲୋମକଂ ସକଲସରୀରେ ଚମ୍ମସ୍ସ ହେଟ୍ଠତୋ ମଂସଂ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପିଲୋତିକାୟ ପଲିୱେଠିତେ ମଂସେ ନ ପିଲୋତିକା ଜାନାତି ‘‘ମୟା ମଂସଂ ପଲିୱେଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ମଂସଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ପିଲୋତିକାୟ ପଲିୱେଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ କିଲୋମକଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ହଦୟୱକ୍କାନି ସକଲସରୀରେ ଚ ଚମ୍ମସ୍ସ ହେଟ୍ଠତୋ ମଂସଂ ପଲିୱେଠିତ’’ନ୍ତି । ନପି ହଦୟୱକ୍କାନି ସକଲସରୀରେ ଚ ମଂସଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ କିଲୋମକେନ ପଲିୱେଠିତ’’ନ୍ତି। ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ହେଟ୍ଠା ମଂସେନ ଉପରି ଚମ୍ମେନ ତିରିୟଂ କିଲୋମକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ କିଲୋମକଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପିହକଂ ୱଣ୍ଣତୋ ନୀଲଂ ମୀଲାତନିଗ୍ଗୁଣ୍ଡୀପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ସତ୍ତଙ୍ଗୁଲପ୍ପମାଣଂ ଅବନ୍ଧନଂ କାଳୱଚ୍ଛକଜିୱ୍ହାସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ହଦୟସ୍ସ ୱାମପସ୍ସେ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତଂ, ୟମ୍ହି ପହରଣପହାରେନ ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତେ ସତ୍ତାନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟୋ ହୋତୀତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା କୋଟ୍ଠକମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା ନ ଗୋମୟପିଣ୍ଡି ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ କୋଟ୍ଠକମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା’’ତି, ନପି କୋଟ୍ଠକମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ଜାନାତି ‘‘ଗୋମୟପିଣ୍ଡି ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ପିହକଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଉଦରପଟଲସ୍ସ ମତ୍ଥକପସ୍ସଂ ଜାନାତି ‘‘ପିହକଂ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପିହକଂ ପିହକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ପିହକଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମଂସଖଣ୍ଡପ୍ପଭେଦଂ ପପ୍ଫାସଂ ୱଣ୍ଣତୋ ରତ୍ତଂ ନାତିପରିପକ୍କଉଦୁମ୍ବରୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନପୂୱସଣ୍ଠାନଂ, ଛଦନିଟ୍ଠକଖଣ୍ଡପୁଞ୍ଜସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏକେ । ତଦେତଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଅସିତପୀତାଦୀନଂ ଅଭାୱେ ଉଗ୍ଗତେନ କମ୍ମଜତେଜୁସ୍ମନା ଅବ୍ଭାହତତ୍ତା ସଙ୍ଖାଦିତପଲାଲପିଣ୍ଡମିୱ ନିରସଂ ନିରୋଜଂ ହୋତି । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ହଦୟଞ୍ଚ ୟକନଞ୍ଚ ଉପରି ଛାଦେତ୍ୱା ଓଲମ୍ବନ୍ତଂ ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନୋ ସକୁଣକୁଲାୱକୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନୋ ଠିତୋ’’ତି, ନପି ଜିଣ୍ଣକୋଟ୍ଠବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ‘‘ସକୁଣକୁଲାୱକୋ ମୟି ଲମ୍ବମାନୋ ଠିତୋ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ପପ୍ଫାସଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅନ୍ତରେ ଲମ୍ବମାନଂ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଥନାନଂ ଅନ୍ତରଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ପପ୍ଫାସଂ ଲମ୍ବମାନଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପପ୍ଫାସଂ ପପ୍ଫାସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ପପ୍ଫାସଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସହତ୍ଥଂ, ଇତ୍ଥିୟା ଅଟ୍ଠୱୀସତିହତ୍ଥଂ, ଏକୱୀସତିୟା ଠାନେସୁ ଓଭଗ୍ଗଂ ଅନ୍ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ସକ୍ଖରସୁଧାୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ସୀସଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଲୋହିତଦୋଣିୟଂ ସଂୱେଲ୍ଲେତ୍ୱା ଠପିତଧମ୍ମନିସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉପରି ଗଲୱାଟକେ ହେଟ୍ଠା ଚ କରୀସମଗ୍ଗେ ୱିନିବନ୍ଧତ୍ତା ଗଲୱାଟକକରୀସମଗ୍ଗପରିୟନ୍ତେ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଲୋହିତଦୋଣିୟଂ ଠପିତଂ ଛିନ୍ନସୀସଂ ଧମ୍ମନିକଳେୱରଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଲୋହିତଦୋଣିୟଂ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଲୋହିତଦୋଣି ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଛିନ୍ନସୀସଂ ଧମ୍ମନିକଳେୱରଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଅନ୍ତଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଅନ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତଂ ଅନ୍ତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଅନ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଅନ୍ତନ୍ତରେ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଦକସୀତଲିକମୂଲୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଦକସୀତଲିକମୂଲସଣ୍ଠାନମେୱାତି, ଗୋମୁତ୍ତସଣ୍ଠାନନ୍ତିପି ଏକେ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ କୁଦାଲଫରସୁକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତାନଂ ୟନ୍ତାକଡ୍ଢନକାଲେ ୟନ୍ତସୁତ୍ତକମିୱ ୟନ୍ତଫଲକାନି ଅନ୍ତଭୋଗେ ଏକତୋ ଅଗ୍ଗଳନ୍ତେ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକସ୍ସ ଅନ୍ତରା ତଂ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତରଜ୍ଜୁକା ୱିୟ ଏକୱୀସତିୟା ଅନ୍ତଭୋଗାନଂ ଅନ୍ତରା ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତରଜ୍ଜୁକା ନ ଜାନାତି ‘‘ମୟା ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ସିବ୍ବିତ’’ନ୍ତି, ନପି ପାଦପୁଞ୍ଛନରଜ୍ଜୁମଣ୍ଡଲକଂ ଜାନାତି ‘‘ରଜ୍ଜୁକା ମଂ ସିବ୍ବିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି, ଏୱମେୱ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅନ୍ତଂ ଏକୱୀସତିଭୋଗବ୍ଭନ୍ତରେ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଅନ୍ତଂ ଜାନାତି ‘‘ଅନ୍ତଗୁଣଂ ମଂ ଆବନ୍ଧିତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ଅନ୍ତଗୁଣଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଅନ୍ତଗୁଣଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଉଦରିୟଂ ୱଣ୍ଣତୋ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ପରିସ୍ସାୱନେ ସିଥିଲବଦ୍ଧତଣ୍ଡୁଲସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉଦରେ ଠିତନ୍ତି। ଉଦରଂ ନାମ ଉଭତୋ ନିପ୍ପୀଳିୟମାନସ୍ସ ଅଲ୍ଲସାଟକସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ସଞ୍ଜାତଫୋଟକସଦିସଂ ଅନ୍ତପଟଲଂ, ବହି ମଟ୍ଠଂ, ଅନ୍ତୋ ମଂସକସମ୍ବୁପଲିୱେଠିତଂ, କିଲିଟ୍ଠପାୱାରପୁପ୍ଫସଦିସଂ, କୁଥିତପନସଫଲସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରସଦିସନ୍ତିପି ଏକେ । ତତ୍ଥ ତକ୍କୋଲକା ଗଣ୍ଡୁପ୍ପାଦକାତାଲହୀରକାସୂଚିମୁଖକାପଟତନ୍ତୁସୁତ୍ତକାତି ଏୱମାଦିଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୁଲପ୍ପଭେଦା କିମୟୋ ଆକୁଲବ୍ୟାକୁଲା ସଣ୍ଡସଣ୍ଡଚାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତି, ୟେ ପାନଭୋଜନାଦିମ୍ହି ଅୱିଜ୍ଜମାନେ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘିତ୍ୱା ୱିରୱନ୍ତା ହଦୟମଂସଂ ଅଭିତୁଦନ୍ତି ପାନଭୋଜନାଦୀନି ଅଜ୍ଝୋହରଣୱେଲାୟଞ୍ଚ ଉଦ୍ଧଂମୁଖା ହୁତ୍ୱା ପଠମଜ୍ଝୋହଟେ ଦ୍ୱେ ତୟୋ ଆଲୋପେ ତୁରିତତୁରିତା ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି । ୟଂ ଏତେସଂ କିମୀନଂ ପସୂତିଘରଂ ୱଚ୍ଚକୁଟି ଗିଲାନସାଲା ସୁସାନଞ୍ଚ ହୋତି, ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଚଣ୍ଡାଲଗାମଦ୍ୱାରେ ଚନ୍ଦନିକାୟ ସରଦସମୟେ ଥୂଲଫୁସିତକେ ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ଉଦକେନ ଆୱୂଳ୍ହଂ ମୁତ୍ତକରୀସଚମ୍ମଟ୍ଠିନ୍ହାରୁଖଣ୍ଡଖେଳସିଙ୍ଘାଣିକାଲୋହିତପ୍ପଭୁତିନାନାକୁଣପଜାତଂ ନିପତିତ୍ୱା କଦ୍ଦମୋଦକାଲୁଳିତଂ ସଞ୍ଜାତକିମିକୁଲାକୁଲଂ ହୁତ୍ୱା ଦ୍ୱୀହତୀହଚ୍ଚୟେନ ସୂରିୟାତପସନ୍ତାପୱେଗକୁଥିତଂ ଉପରି ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକେ ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଅଭିନୀଲୱଣ୍ଣଂ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଂ ଉପଗନ୍ତୁଂ ୱା ଦଟ୍ଠୁଂ ୱା ଅନରହରୂପତଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ପଗେୱ ଘାୟିତୁଂ ୱା ସାୟିତୁଂ ୱା; ଏୱମେୱ ନାନପ୍ପକାରପାନଭୋଜନାଦି ଦନ୍ତମୁସଲସଂଚୁଣ୍ଣିତଂ ଜିୱ୍ହାହତ୍ଥସମ୍ପରିୱତ୍ତିତଂ ଖେଳଲାଲାପଲିବୁଦ୍ଧଂ ତଙ୍ଖଣୱିଗତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧରସାଦିସମ୍ପଦଂ କୋଲିୟଖଲିସୁୱାନୱମଥୁସଦିସଂ ନିପତିତ୍ୱା ପିତ୍ତସେମ୍ହୱାତପଲିୱେଠିତଂ ହୁତ୍ୱା ଉଦରଗ୍ଗିସନ୍ତାପୱେଗକୁଥିତଂ କିମିକୁଲାକୁଲଂ ଉପରୂପରି ଫେଣପୁପ୍ଫୁଳକାନି ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ପରମକସମ୍ବୁଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛଭାୱମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି । ୟଂ ସୁତ୍ୱାପି ପାନଭୋଜନାଦୀସୁ ଅମନୁଞ୍ଞତା ସଣ୍ଠାତି, ପଗେୱ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଓଲୋକେତ୍ୱା । ୟତ୍ଥ ଚ ପତିତଂ ପାନଭୋଜନାଦି ପଞ୍ଚଧା ୱିୱେକଂ ଗଚ୍ଛତି, ଏକଂ ଭାଗଂ ପାଣକା ଖାଦନ୍ତି, ଏକଂ ଭାଗଂ ଉଦରଗ୍ଗି ଝାପେତି, ଏକୋ ଭାଗୋ ମୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏକୋ ଭାଗୋ କରୀସଂ ହୋତି, ଏକୋ ଭାଗୋ ରସଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସୋଣିତମଂସାଦୀନି ଉପବ୍ରୂହୟତୀତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପରମଜେଗୁଚ୍ଛାୟ ସୁୱାନଦୋଣିୟା ଠିତୋ ସୁୱାନୱମଥୁ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସୁୱାନଦୋଣିୟା ଠିତୋ’’ତି; ନପି ସୁୱାନଦୋଣି ଜାନାତି ‘‘ମୟି ସୁୱାନୱମଥୁ ଠିତୋ’’ତି । ଏୱମେୱ ନ ଉଦରିୟଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଇମସ୍ମିଂ ପରମଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଜେଗୁଚ୍ଛେ ଉଦରେ ଠିତ’’ନ୍ତି; ନପି ଉଦରଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଉଦରିୟଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି। ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଉଦରିୟଂ ଉଦରିୟଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଉଦରିୟଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ କରୀସଂ ୱଣ୍ଣତୋ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଅଜ୍ଝୋହଟାହାରୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ, ଦିସତୋ ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ, ଓକାସତୋ ପକ୍କାସୟେ ଠିତନ୍ତି । ପକ୍କାସୟୋ ନାମ ହେଟ୍ଠା ନାଭିପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକମୂଲାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅନ୍ତାୱସାନେ ଉବ୍ବେଧେନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତୋ ୱଂସନଳକବ୍ଭନ୍ତରସଦିସୋ ପଦେସୋ, ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଉପରିଭୂମିଭାଗେ ପତିତଂ ୱସ୍ସୋଦକଂ ଓଗଳିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠାଭୂମିଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ୟଂକିଞ୍ଚି ଆମାସୟେ ପତିତଂ ପାନଭୋଜନାଦିକଂ ଉଦରଗ୍ଗିନା ଫେଣୁଦ୍ଦେହକଂ ପକ୍କଂ ପକ୍କଂ ସଣ୍ହକରଣିୟା ପିଟ୍ଠମିୱ ସଣ୍ହଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନ୍ତବିଲେନ ଓଗଳିତ୍ୱା ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ୱଂସନଳକେ ପକ୍ଖିତ୍ତପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ୱିୟ ସନ୍ନିଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ୱଂସନଳକେ ଓମଦ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍ଖିତ୍ତପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ୱଂସନଳକେ ଠିତା’’ତି, ନପି ୱଂସନଳକୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକା ଠିତା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ କରୀସଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ପକ୍କାସୟେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ପକ୍କାସୟୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି କରୀସଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ କରୀସଂ କରୀସଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ କରୀସଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ ଅହିଛତ୍ତକପିଣ୍ଡିୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ପକ୍କୁଥିତଦୁଦ୍ଧୱଣ୍ଣନ୍ତିପି ଏକେ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ସୀସକଟାହସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଚତ୍ତାରୋ ସିବ୍ବିନିମଗ୍ଗେ ନିସ୍ସାୟ ସମୋଧାୟ ଠପିତା ଚତ୍ତାରୋ ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡିକା ୱିୟ ସମୋହିତଂ ଚତୁମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗପିଣ୍ଡପ୍ପଭେଦଂ ହୁତ୍ୱା ଠିତନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ପୁରାଣଲାବୁକଟାହେ ପକ୍ଖିତ୍ତପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ପକ୍କୁଥିତଦୁଦ୍ଧଂ ୱା ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ପୁରାଣଲାବୁକଟାହେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ପୁରାଣଲାବୁକଟାହଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ପିଟ୍ଠପିଣ୍ଡି ପକ୍କୁଥିତଦୁଦ୍ଧଂ ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ସୀସକଟାହବ୍ଭନ୍ତରଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ବଦ୍ଧାବଦ୍ଧଭେଦତୋ ଦୁୱିଧମ୍ପି ପିତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ବହଲମଧୁକତେଲୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ମିଲାତବକୁଲପୁପ୍ଫୱଣ୍ଣନ୍ତିପି ଏକେ । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଉଦକମିୱ ତେଲବିନ୍ଦୁ ଅୱସେସସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ, ୟମ୍ହି କୁପିତେ ଅକ୍ଖୀନି ପୀତକାନି ହୋନ୍ତି ଭମନ୍ତି, ଗତ୍ତଂ କମ୍ପତି କଣ୍ଡୂୟତି । ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ହଦୟପପ୍ଫାସାନମନ୍ତରେ ୟକନମଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ପତିଟ୍ଠିତେ ମହାକୋସାତକିକୋସକସଦିସେ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତଂ, ୟମ୍ହି କୁପିତେ ସତ୍ତା ଉମ୍ମତ୍ତକା ହୋନ୍ତି, ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଚିତ୍ତା ହିରୋତ୍ତପ୍ପଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋନ୍ତି, ଅଭାସିତବ୍ବଂ ଭାସନ୍ତି, ଅଚିନ୍ତିତବ୍ବଂ ଚିନ୍ତେନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦକଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତଂ ତେଲଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଉଦକଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଉଦକଂ ଜାନାତି ‘‘ତେଲଂ ମଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସରୀରଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ସରୀରଂ ଜାନାତି ‘‘ଅବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ମଂ ବ୍ୟାପେତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି । ୟଥା ଚ କୋସାତକିକୋସକେ ଠିତଂ ୱସ୍ସୋଦକଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ କୋସାତକିକୋସକେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି କୋସାତକିକୋସକୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ୱସ୍ସୋଦକଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ପିତ୍ତକୋସକେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ପିତ୍ତକୋସକୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ବଦ୍ଧପିତ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପିତ୍ତଂ ପିତ୍ତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ପିତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରବ୍ଭନ୍ତରେ ଏକପତ୍ତପୂରପ୍ପମାଣଂ ସେମ୍ହଂ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତଂ କଚ୍ଛକପଣ୍ଣରସୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଉଦରପଟଲେ ଠିତନ୍ତି । ୟଂ ପାନଭୋଜନାଦିଅଜ୍ଝୋହରଣକାଲେ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଉଦକେ ସେୱାଲପଣକଂ କଟ୍ଠେ ୱା କଥଲେ ୱା ପତନ୍ତେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ଏୱମେୱ ପାନଭୋଜନାଦିମ୍ହି ନିପତନ୍ତେ ଛିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଦ୍ୱିଧା ହୁତ୍ୱା ପୁନ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୟମ୍ହି ଚ ମନ୍ଦୀଭୂତେ ପକ୍କମିୱ ଗଣ୍ଡଂ ପୂତିକମିୱ କୁକ୍କୁଟଣ୍ଡଂ ଉଦରପଟଲଂ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛକୁଣପଗନ୍ଧଂ ହୋତି । ତତୋ ଉଗ୍ଗତେନ ଚ ଗନ୍ଧେନ ଉଗ୍ଗାରୋପି ମୁଖମ୍ପି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ପୂତିକୁଣପସଦିସଂ ହୋତି, ସୋ ଚ ପୁରିସୋ ‘‘ଅପେହି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ୱାୟସୀ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଞ୍ଚ ଅଭିୱଡ୍ଢିତଂ ବହଲତ୍ତମାପନ୍ନଂ ପଟିକୁଜ୍ଜନଫଲକମିୱ ୱଚ୍ଚକୁଟିୟା ଉଦରପଟଲବ୍ଭନ୍ତରେ ଏୱ କୁଣପଗନ୍ଧଂ ସନ୍ନିରୁମ୍ଭିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଚନ୍ଦନିକାୟ ଉପରିଫେଣପଟଲଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଚନ୍ଦନିକାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଚନ୍ଦନିକା ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଫେଣପଟଲଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ସେମ୍ହଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଉଦରପଟଲେ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଉଦରପଟଲଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ସେମ୍ହଂ ଠିତନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସେମ୍ହଂ ସେମ୍ହଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ସେମ୍ହଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ପୁବ୍ବୋ ୱଣ୍ଣତୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ପୁବ୍ବସ୍ସ ଓକାସୋ ନାମ ନିବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥି । ୟତ୍ଥ ପୁବ୍ବୋ ସନ୍ନିଚିତୋ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ, ୟତ୍ର ୟତ୍ର ଖାଣୁକଣ୍ଟକପ୍ପହରଣଗ୍ଗିଜାଲାଦୀହି ଅଭିହତେ ସରୀରପ୍ପଦେସେ ଲୋହିତଂ ସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ପଚ୍ଚତି, ଗଣ୍ଡପିଳକାଦୟୋ ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ତତ୍ର ତତ୍ର ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ରୁକ୍ଖସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଫରସୁଧାରାଦୀହି ପହତପ୍ପଦେସେ ଅୱଗଳିତ୍ୱା ଠିତୋ ନିୟ୍ୟାସୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପହତପ୍ପଦେସେ ଠିତୋ’’ତି, ନପି ରୁକ୍ଖସ୍ସ ପହତପ୍ପଦେସୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ନିୟ୍ୟାସୋ ଠିତୋ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ପୁବ୍ବୋ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସରୀରସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଖାଣୁକଣ୍ଟକାଦୀହି ଅଭିହତପ୍ପଦେସେ ଗଣ୍ଡପିଳକାଦୀନଂ ଉଟ୍ଠିତପ୍ପଦେସେ ୱା ଠିତୋ’’ତି, ନପି ସରୀରପ୍ପଦେସୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ପୁବ୍ବୋ ଠିତୋ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପୁବ୍ବୋ ପୁବ୍ବଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ସଂସରଣଲୋହିତନ୍ତି ଏୱଂ ଦୁୱିଧେ ଲୋହିତେ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ତାୱ ୱଣ୍ଣତୋ ବହଲକୁଥିତଲାଖାରସୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି, ସଂସରଣଲୋହିତଂ ଅଚ୍ଛଲାଖାରସୱଣ୍ଣନ୍ତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ, ସଂସରଣଲୋହିତଂ ଦ୍ୱୀସୁପୀତି । ଓକାସତୋ ସଂସରଣଲୋହିତଂ କେସଲୋମନଖଦନ୍ତାନଂ ମଂସୱିନିମୁତ୍ତଟ୍ଠାନଞ୍ଚେୱ ଥଦ୍ଧସୁକ୍ଖଚମ୍ମଞ୍ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ଧମନିଜାଲାନୁସାରେନ ସବ୍ବଂ ଉପାଦିନ୍ନକସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସନ୍ନିଚିତଲୋହିତଂ ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଂ ପୂରେତ୍ୱା ଏକପତ୍ତପୂରଣମତ୍ତଂ ୱକ୍କହଦୟପପ୍ଫାସାନଂ ଉପରି ଥୋକଂ ଥୋକଂ ବିନ୍ଦୁଂ ପାତେନ୍ତଂ ୱକ୍କହଦୟୟକନପପ୍ଫାସେ ତେମେନ୍ତଂ ଠିତଂ, ୟମ୍ହି ୱକ୍କହଦୟାଦୀନି ଅତେମେନ୍ତେ ସତ୍ତା ପିପାସିତା ହୋନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଜଜ୍ଜରକପାଲେ ଠିତଂ ଉଦକଂ ହେଟ୍ଠା ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ତେମେନ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଜଜ୍ଜରକପାଲେ ଠିତଂ ହେଟ୍ଠା ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ତେମେମୀ’’ତି, ନପି ଜଜ୍ଜରକପାଲଂ ହେଟ୍ଠା ଲେଡ୍ଡୁଖଣ୍ଡାଦୀନି ୱା ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟି ଉଦକଂ ଠିତଂ, ଅମ୍ହେ ୱା ତେମେନ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଲୋହିତଂ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗେ ୱକ୍କହଦୟାଦୀନି ତେମେନ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ୟକନସ୍ସ ହେଟ୍ଠାଭାଗଟ୍ଠାନଂ ୱକ୍କହଦୟାଦୀନି ୱା ଜାନନ୍ତି ‘‘ମୟି ଲୋହିତଂ ଠିତଂ, ଅମ୍ହେ ୱା ତେମେନ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଲୋହିତଂ ଲୋହିତଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଲୋହିତଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ସେଦୋ ୱଣ୍ଣତୋ ପସନ୍ନତିଲତେଲୱଣ୍ଣୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ସେଦସ୍ସ ଓକାସୋ ନାମ ନିବଦ୍ଧୋ ନତ୍ଥି, ୟତ୍ଥ ସେଦୋ ଲୋହିତଂ ୱିୟ ସଦା ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ୱା ୟଦା ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସୂରିୟସନ୍ତାପଉତୁୱିକାରାଦୀହି ସରୀରଂ ସନ୍ତପତି, ଅଥ ଉଦକତୋ ଅବ୍ବୂଳ୍ହମତ୍ତୱିସମଚ୍ଛିନ୍ନଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଲକଲାପଉଦକମିୱ ସବ୍ବକେସଲୋମକୂପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରତି । ତସ୍ମା ତେସଂ କେସଲୋମକୂପୱିୱରାନଂ ୱସେନ ତଂ ସଣ୍ଠାନତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । ‘‘ସେଦପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ କେସଲୋମକୂପୱିୱରେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୱସେନେୱ ସେଦୋ ମନସିକାତବ୍ବୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁବ୍ବାଚରିୟେହି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଲକଲାପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରନ୍ତଂ ଉଦକଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଲକଲାପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରାମୀ’’ତି, ନପି ଭିସମୁଳାଲକୁମୁଦନାଲକଲାପୱିୱରା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେହି ଉଦକଂ ପଗ୍ଘରତୀ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ସେଦୋ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ କେସଲୋମକୂପୱିୱରେହି ପଗ୍ଘରାମୀ’’ତି, ନପି କେସଲୋମକୂପୱିୱରା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେହି ସେଦୋ ପଗ୍ଘରତୀ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସେଦୋ ସେଦଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ସେଦଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ଚମ୍ମମଂସନ୍ତରେ ମେଦୋ ୱଣ୍ଣତୋ ଫାଲିତହଲିଦ୍ଦିୱଣ୍ଣୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋ । ତଥା ହି ସୁଖିନୋ ଥୂଲସରୀରସ୍ସ ଚମ୍ମମଂସନ୍ତରେ ଫରିତ୍ୱା ଠିତୋ ହଲିଦ୍ଦିରତ୍ତଦୁକୂଲପିଲୋତିକସଣ୍ଠାନୋ, କିସସରୀରସ୍ସ ଜଙ୍ଘମଂସଊରୁମଂସପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକନିସ୍ସିତପିଟ୍ଠିମଂସଉଦରପଟଲମଂସାନି ନିସ୍ସାୟ ସଂୱେଲ୍ଲିତ୍ୱା ଠପିତହଲିଦ୍ଦିରତ୍ତଦୁକୂଲପିଲୋତିକଖଣ୍ଡସଣ୍ଠାନୋ । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ଥୂଲସରୀରସ୍ସ ସକଲସରୀରଂ ଫରିତ୍ୱା କିସସ୍ସ ଜଙ୍ଘାମଂସାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ, ୟୋ ସିନେହସଙ୍ଖାତୋପି ହୁତ୍ୱା ପରମଜେଗୁଚ୍ଛତ୍ତା ନ ମତ୍ଥକତେଲତ୍ଥଂ ନ ଗଣ୍ଡୂସତେଲତ୍ଥଂ ନ ଦୀପଜାଲନତ୍ଥଂ ସଙ୍ଗୟ୍ହତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ମଂସପୁଞ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା ହଲିଦ୍ଦିରତ୍ତଦୁକୂଲପିଲୋତିକା ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ମଂସପୁଞ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା’’ତି, ନପି ମଂସପୁଞ୍ଜୋ ଜାନାତି ‘‘ହଲିଦ୍ଦିରତ୍ତଦୁକୂଲପିଲୋତିକା ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତା’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ମେଦୋ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସକଲସରୀରଂ ଜଙ୍ଘାଦୀସୁ ୱା ମଂସଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ’’ତି, ନପି ସକଲସରୀରଂ ଜାନାତି ଜଙ୍ଘାଦୀସୁ ୱା ମଂସଂ ‘‘ମେଦୋ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଠିତୋ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ମେଦୋ ହେଟ୍ଠା ମଂସେନ, ଉପରି ଚମ୍ମେନ, ସମନ୍ତତୋ ମେଦଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ମେଦଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ଅସ୍ସୁ ୱଣ୍ଣତୋ ପସନ୍ନତିଲତେଲୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ଠିତନ୍ତି । ନ ଚେତଂ ପିତ୍ତକୋସକେ ପିତ୍ତମିୱ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ସଦା ସନ୍ନିଚିତଂ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, କିନ୍ତୁ ୟଦା ସୋମନସ୍ସଜାତା ସତ୍ତା ମହାହସିତଂ ହସନ୍ତି, ଦୋମନସ୍ସଜାତା ରୋଦନ୍ତି ପରିଦେୱନ୍ତି, ତଥାରୂପଂ ୱିସମାହାରଂ ୱା ହରନ୍ତି, ୟଦା ଚ ତେସଂ ଅକ୍ଖୀନି ଧୂମରଜପଂସୁକାଦୀହି ଅଭିହଞ୍ଞନ୍ତି, ତଦା ଏତେହି ସୋମନସ୍ସଦୋମନସ୍ସୱିସମାହାରାଦୀହି ସମୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସ୍ସୁ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ପଗ୍ଘରତି ଚ । ‘‘ଅସ୍ସୁପରିଗ୍ଗଣ୍ହକେନ ଚ ୟୋଗାୱଚରେନ ଅକ୍ଖିକୂପକେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତୱସେନେୱ ତଂ ମନସିକାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁବ୍ବାଚରିୟା ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକେସୁ ଠିତଂ ଉଦକଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକେସୁ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତରୁଣତାଲଟ୍ଠିକୂପକା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ଉଦକଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଅସ୍ସୁ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅକ୍ଖିକୂପକେସୁ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଅକ୍ଖିକୂପକା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ଅସ୍ସୁ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଅସ୍ସୁ ଅସ୍ସୁଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଅସ୍ସୁଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ୱିଲୀନସିନେହସଙ୍ଖାତା ୱସା ୱଣ୍ଣତୋ ଆଚାମେ ଆସିତ୍ତତେଲୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ହତ୍ଥତଲହତ୍ଥପିଟ୍ଠିପାଦତଲପାଦପିଟ୍ଠିନାସାପୁଟନଲାଟଅଂସକୂଟେସୁ ଠିତାତି । ନ ଚେସା ଏତେସୁ ଓକାସେସୁ ସଦା ୱିଲୀନା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, କିନ୍ତୁ ୟଦା ଅଗ୍ଗିସନ୍ତାପସୂରିୟସନ୍ତାପଉତୁୱିସଭାଗଧାତୁୱିସଭାଗେହି ତେ ପଦେସା ଉସ୍ମାଜାତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ତତ୍ଥ ୱିଲୀନାୱ ହୁତ୍ୱା ପସନ୍ନସଲିଲାସୁ ଉଦକସୋଣ୍ଡିକାସୁ ନୀହାରୋ ୱିୟ ସରତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଉଦକସୋଣ୍ଡିୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତୋ ନୀହାରୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଉଦକସୋଣ୍ଡିୟୋ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି, ନପି ଉଦକସୋଣ୍ଡିୟୋ ଜାନନ୍ତି ‘‘ନୀହାରୋ ଅମ୍ହେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତୋ’’ତି; ଏୱମେୱ ନ ୱସା ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ହତ୍ଥତଲାଦୀନି ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି, ନପି ହତ୍ଥତଲାଦୀନି ଜାନନ୍ତି ‘‘ୱସା ଅମ୍ହେ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱସା ୱସାଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତିସ୍ସା ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ୱସଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ମୁଖସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଖେଳୋ ୱଣ୍ଣତୋ ସେତୋ ଫେଣୱଣ୍ଣୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନୋତି, ସମୁଦ୍ଦଫେଣସଣ୍ଠାନୋତିପି ଏକେ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତୋ । ଓକାସତୋ ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାୟ ଠିତୋତି । ନ ଚେସୋ ଏତ୍ଥ ସଦା ସନ୍ନିଚିତୋ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, କିନ୍ତୁ ୟଦା ସତ୍ତା ତଥାରୂପଂ ଆହାରଂ ପସ୍ସନ୍ତି ୱା ସରନ୍ତି ୱା, ଉଣ୍ହତିତ୍ତକଟୁକଲୋଣମ୍ବିଲାନଂ ୱା କିଞ୍ଚି ମୁଖେ ଠପେନ୍ତି । ୟଦା ଚ ତେସଂ ହଦୟଂ ଆଗିଲାୟତି, କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଖେଳୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାୟ ସଣ୍ଠାତି । ଅଗ୍ଗଜିୱ୍ହାୟ ଚେସ ଖେଳୋ ତନୁକୋ ହୋତି, ମୂଲଜିୱ୍ହାୟ ବହଲୋ, ମୁଖେ ପକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପୁଥୁକଂ ୱା ତଣ୍ଡୁଲଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଖାଦନୀୟଂ ନଦିପୁଲିନେ ଖତକୂପସଲିଲମିୱ ପରିକ୍ଖୟମଗଚ୍ଛନ୍ତୋୱ ସଦା ତେମନସମତ୍ଥୋ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ନଦିପୁଲିନେ ଖତକୂପତଲେ ସଣ୍ଠିତଂ ଉଦକଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ କୂପତଲେ ସଣ୍ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି କୂପତଲଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଉଦକଂ ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଖେଳୋ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଜିୱ୍ହାତଲେ ସଣ୍ଠିତୋ’’ତି, ନପି ଜିୱ୍ହାତଲଂ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଉଭୋହି କପୋଲପସ୍ସେହି ଓରୋହିତ୍ୱା ଖେଳୋ ସଣ୍ଠିତୋ’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଖେଳୋ ଖେଳଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଖେଳଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ସରୀରେ ସିଙ୍ଘାଣିକା ୱଣ୍ଣତୋ ସେତା ତରୁଣତାଲମିଞ୍ଜୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନା, ସେଦେତ୍ୱା ସେଦେତ୍ୱା ନାସାପୁଟେ ନିରନ୍ତରଂ ପକ୍ଖିତ୍ତୱେତ୍ତଙ୍କୁରସଣ୍ଠାନାତିପି ଏକେ । ଦିସତୋ ଉପରିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତା । ଓକାସତୋ ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ଠିତାତି । ନ ଚେସା ଏତ୍ଥ ସଦା ସନ୍ନିଚିତା ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, କିନ୍ତୁ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପୁରିସୋ ପଦୁମିନିପତ୍ତେ ଦଧିଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ହେଟ୍ଠା ପଦୁମିନିପତ୍ତଂ କଣ୍ଟକେନ ୱିଜ୍ଝେୟ୍ୟ, ଅଥ ତେନ ଛିଦ୍ଦେନ ଦଧିପିଣ୍ଡଂ ଗଳିତ୍ୱା ବହି ପପତେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱ ୟଦା ସତ୍ତା ରୋଦନ୍ତି, ୱିସଭାଗାହାରଉତୁୱସେନ ୱା ସଞ୍ଜାତଧାତୁକ୍ଖୋଭା ହୋନ୍ତି, ତଦା ଅନ୍ତୋସୀସତୋ ପୂତିସେମ୍ହଭାୱଂ ଆପନ୍ନଂ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଗଳିତ୍ୱା ତାଲୁମତ୍ଥକୱିୱରେନ ଓତରିତ୍ୱା ନାସାପୁଟେ ପୂରେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ସିପ୍ପିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତଂ ପୂତିଦଧି ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ସିପ୍ପିକାୟ ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ସିପ୍ପିକା ଜାନାତି ‘‘ମୟି ପୂତିକଂ ଦଧି ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ସିଙ୍ଘାଣିକା ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ନାସାପୁଟେସୁ ଠିତା’’ତି, ନପି ନାସାପୁଟା ଜାନନ୍ତି ‘‘ଅମ୍ହେସୁ ସିଙ୍ଘାଣିକା ଠିତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ସିଙ୍ଘାଣିକା ସିଙ୍ଘାଣିକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତିସ୍ସା ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ସିଙ୍ଘାଣିକଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ଲସିକାତି ସରୀରସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ପିଚ୍ଛିଲକୁଣପଂ । ସା ୱଣ୍ଣତୋ କଣିକାରନିୟ୍ୟାସୱଣ୍ଣାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଓକାସସଣ୍ଠାନା । ଦିସତୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦିସାସୁ ଜାତା । ଓକାସତୋ ଅଟ୍ଠିସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜନକିଚ୍ଚଂ ସାଧୟମାନା ଅସୀତିସତସନ୍ଧୀନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତାତି । ୟସ୍ସ ଚେସା ମନ୍ଦା ହୋତି, ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ନିସୀଦନ୍ତସ୍ସ ଅଭିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ପଟିକ୍କମନ୍ତସ୍ସ ସମିଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ପସାରେନ୍ତସ୍ସ ଅଟ୍ଠିକାନି କଟକଟାୟନ୍ତି, ଅଚ୍ଛରିକାସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ୱିଚରତି, ଏକୟୋଜନଦ୍ୱିୟୋଜନମତ୍ତମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତସ୍ସ ୱାୟୋଧାତୁ କୁପ୍ପତି, ଗତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୟସ୍ସ ପନ ଚେସା ବହୁକା ହୋତି, ତସ୍ସ ଉଟ୍ଠାନନିସଜ୍ଜାଦୀସୁ ନ ଅଟ୍ଠୀନି କଟକଟାୟନ୍ତି, ଦୀଘମ୍ପି ଅଦ୍ଧାନଂ ଗତସ୍ସ ନ ୱାୟୋଧାତୁ କୁପ୍ପତି, ନ ଗତ୍ତାନି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ୟଥା ଅବ୍ଭଞ୍ଜନତେଲଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅକ୍ଖଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ଅକ୍ଖୋ ଜାନାତି ‘‘ମଂ ତେଲଂ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତ’’ନ୍ତି; ଏୱମେୱ ନ ଲସିକା ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅସୀତିସତସନ୍ଧିୟୋ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି, ନପି ଅସୀତିସତସନ୍ଧିୟୋ ଜାନନ୍ତି ‘‘ଲସିକା ଅମ୍ହେ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ଠିତା’’ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ଲସିକା ଲସିକଭାଗେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତିସ୍ସା ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ଲସିକଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତତୋ ପରଂ ଅନ୍ତୋସରୀରେ ମୁତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣତୋ ମାସଖାରୋଦକୱଣ୍ଣନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ସଣ୍ଠାନତୋ ଉଦକଂ ପୂରେତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖଠପିତଉଦକକୁମ୍ଭଅନ୍ତରଗତଉଦକସଣ୍ଠାନଂ । ଦିସତୋ ହେଟ୍ଠିମାୟ ଦିସାୟ ଜାତଂ । ଓକାସତୋ ୱତ୍ଥିସ୍ସବ୍ଭନ୍ତରେ ଠିତନ୍ତି । ୱତ୍ଥି ନାମ ୱତ୍ଥିପୁଟୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ୟତ୍ଥ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଚନ୍ଦନିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଅମୁଖେ ପେଳାଘଟେ ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ପୱିସତି, ନ ଚସ୍ସ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଞାୟତି; ଏୱମେୱ ସରୀରତୋ ମୁତ୍ତଂ ପୱିସତି, ନ ଚସ୍ସ ପୱିସନମଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଞାୟତି ନିକ୍ଖମନମଗ୍ଗୋ ଏୱ ତୁ ପାକଟୋ ହୋତି, ୟମ୍ହି ଚ ମୁତ୍ତସ୍ସ ଭରିତେ ‘‘ପସ୍ସାୱଂ କରୋମା’’ତି ସତ୍ତାନଂ ଆୟୂହନଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟଥା ଚନ୍ଦନିକାୟ ପକ୍ଖିତ୍ତେ ଅମୁଖେ ପେଳାଘଟେ ଠିତୋ ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ଅମୁଖେ ପେଳାଘଟେ ଠିତୋ’’ତି, ନପି ପେଳାଘଟୋ ଜାନାତି ‘‘ମୟି ଚନ୍ଦନିକାରସୋ ଠିତୋ’’ତି; ଏୱମେୱ ମୁତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି ‘‘ଅହଂ ୱତ୍ଥିମ୍ହି ଠିତ’’ନ୍ତି, ନପି ୱତ୍ଥି ଜାନାତି ‘‘ମୟି ମୁତ୍ତଂ ଠିତ’’ନ୍ତି । ଆଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱିରହିତା ହି ଏତେ ଧମ୍ମା…ପେ॰… ନ ପୁଗ୍ଗଲୋତି । ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ୱତ୍ଥିଅବ୍ଭନ୍ତରେନ ଚେୱ ମୁତ୍ତଭାଗେନ ଚ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନ୍ତି ୱୱତ୍ଥପେତି । ଅୟମେତସ୍ସ ସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ, ୱିସଭାଗପରିଚ୍ଛେଦୋ ପନ କେସସଦିସୋ ଏୱାତି ଏୱଂ ମୁତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି । ଏୱମୟଂ ଇମଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ୱଣ୍ଣାଦିତୋ ୱୱତ୍ଥପେତି ।

ତସ୍ସେୱଂ ଇମଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ୱଣ୍ଣାଦିୱସେନ ୱୱତ୍ଥପେନ୍ତସ୍ସ ତଂ ତଂ ଭାୱନାନୁୟୋଗଂ ଆଗମ୍ମ କେସାଦୟୋ ପଗୁଣା ହୋନ୍ତି, କୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତତୋ ପଭୁତି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସୱଣ୍ଣାନଂ ପୁପ୍ଫାନଂ ଏକସୁତ୍ତଗନ୍ଥିତଂ ମାଲଂ ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବପୁପ୍ଫାନି ଅପୁବ୍ବାପରିୟମିୱ ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି; ଏୱମେୱ ‘‘ଅତ୍ଥି ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ କେସା’’ତି ଇମଂ କାୟଂ ସତିୟା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବେ ତେ ଧମ୍ମା ଅପୁବ୍ବାପରିୟମିୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତି । କେସେସୁ ଆୱଜ୍ଜିତେସୁ ଅସଣ୍ଠହମାନାୱ ସତି ୟାୱ ମୁତ୍ତଂ, ତାୱ ପୱତ୍ତତି । ତତୋ ପଭୁତି ତସ୍ସ ଆହିଣ୍ଡନ୍ତା ମନୁସ୍ସତିରଚ୍ଛାନାଦୟୋ ଚ ସତ୍ତାକାରଂ ୱିଜହିତ୍ୱା କୋଟ୍ଠାସରାସିୱସେନେୱ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେହି ଚ ଅଜ୍ଝୋହରିୟମାନଂ ପାନଭୋଜନାଦି କୋଟ୍ଠାସରାସିମ୍ହି ପକ୍ଖିପ୍ପମାନମିୱ ଉପଟ୍ଠାତୀତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘ଅଥାନେନ ତତୋ ପରଂ କିଂ କାତବ୍ବ’’ନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ତଦେୱ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱିତବ୍ବଂ ଭାୱେତବ୍ବଂ ବହୁଲୀକାତବ୍ବଂ ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତବ୍ବଂ । କଥଂ ପନାୟଂ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱତି ଭାୱେତି ବହୁଲୀକରୋତି ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ? ଅୟଞ୍ହି ତଂ କେସାଦୀନଂ କୋଟ୍ଠାସଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ ଆସେୱତି, ସତିୟା ଅଲ୍ଲିୟତି ଭଜତି ଉପଗଚ୍ଛତି, ସତିଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାପେତି । ତତ୍ଥ ଲଦ୍ଧଂ ୱା ସତିଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତଂ ଭାୱେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବହୁଲୀକରୋତୀତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ସତିସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱିତକ୍କୱିଚାରବ୍ଭାହତଂ କରୋତି । ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ୟଥା ସୁଟ୍ଠୁ ୱୱତ୍ଥିତଂ ହୋତି, ନ ପୁନ ଅନ୍ତରଧାନଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଥା ତଂ ସତିୟା ୱୱତ୍ଥପେତି, ଉପଧାରେତି ଉପନିବନ୍ଧତି ।

ଅଥ ୱା ୟଂ ପୁବ୍ବେ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ, ନାତିସୀଘତୋ, ନାତିସଣିକତୋ, ୱିକ୍ଖେପପ୍ପହାନତୋ, ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନତୋ, ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ, ଲକ୍ଖଣତୋ, ତୟୋ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତାତି ଏୱଂ ଦସୱିଧଂ ମନସିକାରକୋସଲ୍ଲଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଆସେୱତି, ନାତିସୀଘତୋ ନାତିସଣିକତୋ ଚ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଭାୱେତି, ୱିକ୍ଖେପପ୍ପହାନତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ବହୁଲୀ କରୋତି, ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନାଦିତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସୁୱୱତ୍ଥିତଂ ୱୱତ୍ଥପେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘କଥଂ ପନାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବାଦିୱସେନ ଏତେ ଧମ୍ମେ ମନସି କରୋତୀ’’ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅୟଞ୍ହି କେସେ ମନସି କରିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ଲୋମେ ମନସି କରୋତି, ନ ନଖେ । ତଥା ଲୋମେ ମନସି କରିତ୍ୱା ତଦନନ୍ତରଂ ନଖେ ମନସି କରୋତି, ନ ଦନ୍ତେ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । କସ୍ମା ? ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ହି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଅକୁସଲୋ ପୁରିସୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସପଦଂ ନିସ୍ସେଣିଂ ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଆରୋହନ୍ତୋ କିଲନ୍ତକାୟୋ ତତୋ ନିସ୍ସେଣିତୋ ପପତତି, ନ ଆରୋହନଂ ସମ୍ପାଦେତି; ଏୱମେୱ ଭାୱନାସମ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅସ୍ସାଦସ୍ସ ଅନଧିଗମନତୋ କିଲନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଭାୱନାତୋ ପପତତି, ନ ଭାୱନଂ ସମ୍ପାଦେତୀତି ।

ଅନୁପୁବ୍ବତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋପି ଚ କେସା ଲୋମାତି ନାତିସୀଘତୋପି ମନସି କରୋତି । ଅତିସୀଘତୋ ହି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପୁରିସୋ ସମୱିସମରୁକ୍ଖଥଲନିନ୍ନଦ୍ୱେଧାପଥାଦୀନି ମଗ୍ଗନିମିତ୍ତାନି ଉପଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତତୋ ନ ମଗ୍ଗକୁସଲୋ ହୋତି, ଅଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖୟଂ ନେତି; ଏୱମେୱ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନାଦୀନି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରନିମିତ୍ତାନି ଉପଲକ୍ଖେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତତୋ ନ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ କୁସଲୋ ହୋତି, କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ପରିକ୍ଖୟଂ ନେତି ।

ୟଥା ଚ ନାତିସୀଘତୋ, ଏୱଂ ନାତିସଣିକତୋପି ମନସି କରୋତି । ଅତିସଣିକତୋ ହି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ପୁରିସୋ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖପବ୍ବତତଳାକାଦୀସୁ ୱିଲମ୍ବମାନୋ ଇଚ୍ଛିତପ୍ପଦେସଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେୟେୱ ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦୀହି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତି; ଏୱମେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଭାୱନାସମ୍ପଦଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୋ ଭାୱନାୱିଚ୍ଛେଦେନ ଅନ୍ତରାୟେୱ କାମୱିତକ୍କାଦୀହି ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପାପୁଣାତି ।

ନାତିସଣିକତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋପି ଚ ୱିକ୍ଖେପପ୍ପହାନତୋପି ମନସି କରୋତି । ୱିକ୍ଖେପପ୍ପହାନତୋ ନାମ ୟଥା ଅଞ୍ଞେସୁ ନୱକମ୍ମାଦୀସୁ ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିକ୍ଖିପତି, ତଥା ମନସି କରୋତି । ବହିଦ୍ଧା ୱିକ୍ଖେପମାନଚିତ୍ତୋ ହି କେସାଦୀସ୍ୱେୱ ଅସମାହିତଚେତୋୱିତକ୍କୋ ଭାୱନାସମ୍ପଦଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ଆପଜ୍ଜତି ତକ୍କସିଲାଗମନେ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ସହାୟକା ୱିୟ । ଅୱିକ୍ଖିପମାନଚିତ୍ତୋ ପନ କେସାଦୀସ୍ୱେୱ ସମାହିତଚେତୋୱିତକ୍କୋ ଭାୱନାସମ୍ପଦଂ ପାପୁଣାତି ବୋଧିସତ୍ତୋ ୱିୟ ତକ୍କସିଲରଜ୍ଜସମ୍ପଦନ୍ତି । ତସ୍ସେୱଂ ୱିକ୍ଖେପପ୍ପହାନତୋ ମନସିକରୋତୋ ଅଧିକାରଚରିୟାଧିମୁତ୍ତୀନଂ ୱସେନ ତେ ଧମ୍ମା ଅସୁଭତୋ ୱା ୱଣ୍ଣତୋ ୱା ସୁଞ୍ଞତୋ ୱା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି ।

ଅଥ ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନତୋ ତେ ଧମ୍ମେ ମନସି କରୋତି । ପଣ୍ଣତ୍ତିସମତିକ୍କମନତୋତି କେସା ଲୋମାତି ଏୱମାଦିୱୋହାରଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ୟଥୂପଟ୍ଠିତାନଂ ଅସୁଭାଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ ମନସି କରୋତି । କଥଂ? ୟଥା ଅରଞ୍ଞନିୱାସୂପଗତା ମନୁସ୍ସା ଅପରିଚିତଭୂମିଭାଗତ୍ତା ଉଦକଟ୍ଠାନସଞ୍ଜାନନତ୍ଥଂ ସାଖାଭଙ୍ଗାଦିନିମିତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତଦନୁସାରେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ୟଦା ପନ ପରିଚିତଭୂମିଭାଗା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତଂ ନିମିତ୍ତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅମନସିକତ୍ୱାୱ ଉଦକଟ୍ଠାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଉଦକଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି, ଏୱମେୱାୟଂ କେସା ଲୋମାତିଆଦିନା ତଂତଂୱୋହାରସ୍ସ ୱସେନ ପଠମଂ ତେ ଧମ୍ମେ ମନସାକାସି, ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସୁଭାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେସୁ ତଂ ୱୋହାରଂ ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୁଭାଦିତୋୱ ମନସି କରୋତି ।

ଏତ୍ଥାହ ‘‘କଥଂ ପନସ୍ସ ଏତେ ଧମ୍ମା ଅସୁଭାଦିତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, କଥଂ ୱଣ୍ଣତୋ, କଥଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱା, କଥଞ୍ଚାୟମେତେ ଅସୁଭତୋ ମନସି କରୋତି, କଥଂ ୱଣ୍ଣତୋ, କଥଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱା’’ତି ? କେସା ତାୱସ୍ସ ୱଣ୍ଣସଣ୍ଠାନଗନ୍ଧାସୟୋକାସୱସେନ ପଞ୍ଚଧା ଅସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପଞ୍ଚଧା ଏୱ ଅୟମେତେ ଅସୁଭତୋ ମନସି କରୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କେସା ନାମେତେ ୱଣ୍ଣତୋ ଅସୁଭା ପରମପ୍ପଟିକୂଲଜେଗୁଚ୍ଛା। ତଥା ହି ମନୁସ୍ସା ଦିୱା ପାନଭୋଜନେ ପତିତଂ କେସୱଣ୍ଣଂ ୱାକଂ ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା କେସସଞ୍ଞାୟ ମନୋରମମ୍ପି ପାନଭୋଜନଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି ୱା । ସଣ୍ଠାନତୋପି ଅସୁଭା । ତଥା ହି ରତ୍ତିଂ ପାନଭୋଜନେ ପତିତଂ କେସସଣ୍ଠାନଂ ୱାକଂ ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱା ଫୁସିତ୍ୱା କେସସଞ୍ଞାୟ ମନୋରମମ୍ପି ପାନଭୋଜନଂ ଛଡ୍ଡେନ୍ତି ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି ୱା । ଗନ୍ଧତୋପି ଅସୁଭା । ତଥା ହି ତେଲମକ୍ଖନପୁପ୍ଫଧୂମାଦିସଙ୍ଖାରେହି ୱିରହିତାନଂ କେସାନଂ ଗନ୍ଧୋ ପରମଜେଗୁଚ୍ଛୋ ହୋତି, ଅଗ୍ଗୀସୁ ପକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ କେସସ୍ସ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟିତ୍ୱା ସତ୍ତା ନାସିକଂ ପିଧେନ୍ତି, ମୁଖମ୍ପି ୱିକୁଜ୍ଜେନ୍ତି । ଆସୟତୋପି ଅସୁଭା । ତଥା ହି ନାନାୱିଧେନ ମନୁସ୍ସାସୁଚିନିସ୍ସନ୍ଦେନ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ତଣ୍ଡୁଲେୟ୍ୟକାଦୀନି ୱିୟ ପିତ୍ତସେମ୍ହପୁବ୍ବଲୋହିତନିସ୍ସନ୍ଦେନ ତେ ଆଚିତା ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗମିତାତି । ଓକାସତୋପି ଅସୁଭା । ତଥା ହି ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ୱିୟ ତଣ୍ଡୁଲେୟ୍ୟକାଦୀନି ପରମଜେଗୁଚ୍ଛେ ଲୋମାଦିଏକତିଂସକୁଣପରାସିମତ୍ଥକେ ମନୁସ୍ସାନଂ ସୀସପଲିୱେଠକେ ଅଲ୍ଲଚମ୍ମେ ଜାତାତି । ଏସ ନୟୋ ଲୋମାଦୀସୁ । ଏୱଂ ତାୱ ଅୟମେତେ ଧମ୍ମେ ଅସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ଅସୁଭତୋ ମନସି କରୋତି ।

ୟଦି ପନସ୍ସ ୱଣ୍ଣତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥ କେସା ନୀଲକସିଣୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଥା ଲୋମା ଦନ୍ତା ଓଦାତକସିଣୱସେନାତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ। ତଂତଂକସିଣୱସେନେୱ ଅୟମେତେ ମନସି କରୋତି, ଏୱଂ ୱଣ୍ଣତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ୱଣ୍ଣତୋ ମନସି କରୋତି । ୟଦି ପନସ୍ସ ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ଅଥ କେସା ଘନୱିନିବ୍ଭୋଗୱୱତ୍ଥାନେନ ଓଜଟ୍ଠମକସମୂହୱସେନ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ତଥା ଲୋମାଦୟୋ, ୟଥା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି । ଅୟମେତେ ତଥେୱ ମନସି କରୋତି । ଏୱଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତେ ସୁଞ୍ଞତୋ ମନସି କରୋତି ।

ଏୱଂ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଅୟମେତେ ଧମ୍ମେ ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ ମନସି କରୋତି । ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋତି ଅସୁଭାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତେ କେସେ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଲୋମେ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଜଲୂକା ନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ଗହିତପ୍ପଦେସେ ସାପେକ୍ଖାୱ ହୁତ୍ୱା ତୁଣ୍ଡେନ ଅଞ୍ଞଂ ପଦେସଂ ଗଣ୍ହାତି, ଗହିତେ ଚ ତସ୍ମିଂ ଇତରଂ ମୁଞ୍ଚତି, ଏୱମେୱ କେସେସୁ ସାପେକ୍ଖୋୱ ହୁତ୍ୱା ଲୋମେ ମନସି କରୋତି, ଲୋମେସୁ ଚ ପତିଟ୍ଠିତେ ମନସିକାରେ କେସେ ମୁଞ୍ଚତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଏୱଂ ହିସ୍ସ ଅନୁପୁବ୍ବମୁଞ୍ଚନତୋ ମନସିକରୋତୋ ଅସୁଭାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରୱସେନ ତେ ଧମ୍ମା ଉପଟ୍ଠହନ୍ତା ଅନୱସେସତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପାକଟତରୂପଟ୍ଠାନା ଚ ହୋନ୍ତି ।

ଅଥ ୟସ୍ସ ତେ ଧମ୍ମା ଅସୁଭତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ପାକଟତରୂପଟ୍ଠାନା ଚ ହୋନ୍ତି, ତସ୍ସ ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ମକ୍କଟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସତାଲକେ ତାଲୱନେ ବ୍ୟାଧେନ ପରିପାତିୟମାନୋ ଏକରୁକ୍ଖେପି ଅସଣ୍ଠହନ୍ତୋ ପରିଧାୱିତ୍ୱା ୟଦା ନିୱତ୍ତୋ ହୋତି କିଲନ୍ତୋ, ଅଥ ଏକମେୱ ଘନତାଲପଣ୍ଣପରିୱେଠିତଂ ତାଲସୁଚିଂ ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠତି; ଏୱମେୱ ଚିତ୍ତମକ୍କଟୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସକୋଟ୍ଠାସକେ ଇମସ୍ମିଂ କାୟେ ତେନେୱ ୟୋଗିନା ପରିପାତିୟମାନୋ ଏକକୋଟ୍ଠାସକେପି ଅସଣ୍ଠହନ୍ତୋ ପରିଧାୱିତ୍ୱା ୟଦା ଅନେକାରମ୍ମଣୱିଧାୱନେ ଅଭିଲାସାଭାୱେନ ନିୱତ୍ତୋ ହୋତି କିଲନ୍ତୋ । ଅଥ ୟ୍ୱାସ୍ସ କେସାଦୀସୁ ଧମ୍ମୋ ପଗୁଣତରୋ ଚରିତାନୁରୂପତରୋ ୱା, ୟତ୍ଥ ୱା ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରୋ ହୋତି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପଚାରୱସେନ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ତମେୱ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନମାରଭିତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି ।

ୟସ୍ସ ପନ ତେ ଧମ୍ମା ୱଣ୍ଣତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ସାପି ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ମକ୍କଟୋ…ପେ॰… ଅଥ ୟ୍ୱାସ୍ସ କେସାଦୀସୁ ଧମ୍ମୋ ପଗୁଣତରୋ ଚରିତାନୁରୂପତରୋ ୱା, ୟତ୍ଥ ୱା ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରୋ ହୋତି, ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପଚାରୱସେନ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥ ତମେୱ ନିମିତ୍ତଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ତକ୍କାହତଂ ୱିତକ୍କାହତଂ କରିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଂ ନୀଲକସିଣୱସେନ ପୀତକସିଣୱସେନ ୱା ପଞ୍ଚପି ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନି ଉପ୍ପାଦେତି, ତେସଞ୍ଚ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ପତିଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣାତି ।

ୟସ୍ସ ପନ ତେ ଧମ୍ମା ସୁଞ୍ଞତୋ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ସୋ ଲକ୍ଖଣତୋ ମନସି କରୋତି, ଲକ୍ଖଣତୋ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ତତ୍ଥ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନୱସେନ ଉପଚାରଜ୍ଝାନଂ ପାପୁଣାତି । ଅଥ ମନସିକରୋନ୍ତୋ ତେ ଧମ୍ମେ ଅନିଚ୍ଚଦୁକ୍ଖାନତ୍ତସୁତ୍ତତ୍ତୟୱସେନ ମନସି କରୋତି। ଅୟମସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାନୟୋ । ସୋ ଇମଂ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ୟଥାକ୍କମଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିଂ ପାପୁଣାତୀତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘କଥଂ ପନାୟଂ ଅନୁପୁବ୍ବାଦିୱସେନ ଏତେ ଧମ୍ମେ ମନସି କରୋତୀ’’ତି, ତଂ ବ୍ୟାକତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ଚାପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଭାୱନାୱସେନ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି, ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତୀତି ।

ପକିଣ୍ଣକନୟୋ

ଇଦାନି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ୱଣ୍ଣନାପରିଚୟପାଟୱତ୍ଥଂ ଅୟଂ ପକିଣ୍ଣକନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ –

‘‘ନିମିତ୍ତତୋ ଲକ୍ଖଣତୋ, ଧାତୁତୋ ସୁଞ୍ଞତୋପି ଚ ।

ଖନ୍ଧାଦିତୋ ଚ ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରନିଚ୍ଛୟୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ନିମିତ୍ତତୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଇମସ୍ମିଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ସଟ୍ଠିସତଂ ନିମିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସଂ ୱସେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ କୋଟ୍ଠାସତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କେସସ୍ସ ୱଣ୍ଣନିମିତ୍ତଂ, ସଣ୍ଠାନନିମିତ୍ତଂ, ଦିସାନିମିତ୍ତଂ, ଓକାସନିମିତ୍ତଂ, ପରିଚ୍ଛେଦନିମିତ୍ତନ୍ତି ପଞ୍ଚ ନିମିତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଲୋମାଦୀସୁ ।

ଲକ୍ଖଣତୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ଅଟ୍ଠୱୀସତିସତଂ ଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି, ୟେସଂ ୱସେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ଲକ୍ଖଣତୋ ମନସି କରୋତି। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କେସସ୍ସ ଥଦ୍ଧଲକ୍ଖଣଂ, ଆବନ୍ଧନଲକ୍ଖଣଂ, ଉଣ୍ହତ୍ତଲକ୍ଖଣଂ, ସମୁଦୀରଣଲକ୍ଖଣନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ଲକ୍ଖଣାନି ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଲୋମାଦୀସୁ ।

ଧାତୁତୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ‘‘ଛଧାତୁରୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୪୩-୩୪୪) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାସୁ ଧାତୂସୁ ଅଟ୍ଠୱୀସତିସତଂ ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି, ୟାସଂ ୱସେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ଧାତୁତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୟା କେସେ ଥଦ୍ଧତା, ସା ପଥୱୀଧାତୁ; ୟା ଆବନ୍ଧନତା, ସା ଆପୋଧାତୁ; ୟା ପରିପାଚନତା, ସା ତେଜୋଧାତୁ; ୟା ୱିତ୍ଥମ୍ଭନତା, ସା ୱାୟୋଧାତୂତି ଚତସ୍ସୋ ଧାତୁୟୋ ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଲୋମାଦୀସୁ ।

ସୁଞ୍ଞତୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ ଅଟ୍ଠୱୀସତିସତଂ ସୁଞ୍ଞତା ହୋନ୍ତି, ୟାସଂ ୱସେନ ୟୋଗାୱଚରୋ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ସୁଞ୍ଞତୋ ୱିପସ୍ସତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କେସେ ତାୱ ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତ୍ୱାଦୀହି ସୁଞ୍ଞା, ତଥା ଆପୋଧାତ୍ୱାଦୟୋ ପଥୱୀଧାତ୍ୱାଦୀହୀତି ଚତସ୍ସୋ ସୁଞ୍ଞତା ହୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଲୋମାଦୀସୁ ।

ଖନ୍ଧାଦିତୋତି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେ କେସାଦୀସୁ ଖନ୍ଧାଦିୱସେନ ସଙ୍ଗୟ୍ହମାନେସୁ ‘‘କେସା କତି ଖନ୍ଧା ହୋନ୍ତି, କତି ଆୟତନାନି, କତି ଧାତୁୟୋ, କତି ସଚ୍ଚାନି, କତି ସତିପଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ୱିନିଚ୍ଛୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଞ୍ଚସ୍ସ ୱିଜାନତୋ ତିଣକଟ୍ଠସମୂହୋ ୱିୟ କାୟୋ ଖାୟତି । ୟଥାହ –

‘‘ନତ୍ଥି ସତ୍ତୋ ନରୋ ପୋସୋ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ନୂପଲବ୍ଭତି ।

ସୁଞ୍ଞଭୂତୋ ଅୟଂ କାୟୋ, ତିଣକଟ୍ଠସମୂପମୋ’’ତି ॥

ଅଥସ୍ସ ୟା ସା –

‘‘ସୁଞ୍ଞାଗାରଂ ପୱିଟ୍ଠସ୍ସ, ସନ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।

ଅମାନୁସୀ ରତି ହୋତି, ସମ୍ମା ଧମ୍ମଂ ୱିପସ୍ସତୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ଅମାନୁସୀ ରତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଅଦୂରତରା ହୋତି । ତତୋ ୟଂ ତଂ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୩-୩୭୪) –

ଏୱଂ ୱିପସ୍ସନାମୟଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜାମତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ନ ଚିରେନେୱ ଅରିୟଜନସେୱିତଂ ଅଜରାମରଂ ନିବ୍ବାନାମତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୪. କୁମାରପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି

ଇଦାନି ଏକଂ ନାମ କିନ୍ତି ଏୱମାଦୀନଂ କୁମାରପଞ୍ହାନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ –

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ତାୱ ନେସଂ ସୋପାକୋ ନାମ ଭଗୱତୋ ମହାସାୱକୋ ଅହୋସି । ତେନାୟସ୍ମତା ଜାତିୟା ସତ୍ତୱସ୍ସେନେୱ ଅଞ୍ଞା ଆରାଧିତା, ତସ୍ସ ଭଗୱା ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଉପସମ୍ପଦଂ ଅନୁଞ୍ଞାତୁକାମୋ ଅତ୍ତନା ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥାନଂ ପଞ୍ହାନଂ ବ୍ୟାକରଣସମତ୍ଥତଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ଏକଂ ନାମ କି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିନା ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛି । ସୋ ବ୍ୟାକାସି । ତେନ ଚ ବ୍ୟାକରଣେନ ଭଗୱତୋ ଚିତ୍ତଂ ଆରାଧେସି । ସାୱ ତସ୍ସାୟସ୍ମତୋ ଉପସମ୍ପଦା ଅହୋସି ।

ଅୟଂ ତେସଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ।

ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ

ୟସ୍ମା ପନ ସରଣଗମନେହି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘାନୁସ୍ସତିୱସେନ ଚିତ୍ତଭାୱନା, ସିକ୍ଖାପଦେହି ସୀଲଭାୱନା, ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେନ ଚ କାୟଭାୱନା ପକାସିତା, ତସ୍ମା ଇଦାନି ନାନପ୍ପକାରତୋ ପଞ୍ଞାଭାୱନାମୁଖଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇମେ ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣା ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତା । ୟସ୍ମା ୱା ସୀଲପଦଟ୍ଠାନୋ ସମାଧି, ସମାଧିପଦଟ୍ଠାନା ଚ ପଞ୍ଞା; ୟଥାହ – ‘‘ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ନରୋ ସପଞ୍ଞୋ, ଚିତ୍ତଂ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ ଭାୱୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩, ୧୯୨), ତସ୍ମା ସିକ୍ଖାପଦେହି ସୀଲଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେନ ତଂଗୋଚରଂ ସମାଧିଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସମାହିତଚିତ୍ତସ୍ସ ନାନାଧମ୍ମପରିକ୍ଖାରାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଭେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତାତିପି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବା ।

ଇଦଂ ତେସଂ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ।

ପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏକଂ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ତେସଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି – ଏକଂ ନାମ କିନ୍ତି ଭଗୱା ୟସ୍ମିଂ ଏକଧମ୍ମସ୍ମିଂ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ୟସ୍ମିଂ ଚାୟମାୟସ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତମକାସି, ତଂ ଧମ୍ମଂ ସନ୍ଧାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଥେରୋ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ‘‘କତମା ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮) ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି ଏୱଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନୟୁତ୍ତିସମ୍ଭୱେ ସାଧକାନି । ଏତ୍ଥ ୟେନାହାରେନ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ସୋ ଆହାରୋ ତଂ ୱା ନେସଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତ୍ତଂ ‘‘ଏକଂ ନାମ କି’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେନ ଥେରେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଞ୍ହି ଭଗୱତା ଇଧ ଏକନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ, ନ ତୁ ସାସନେ ଲୋକେ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଏକଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଞାପେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଏକଧମ୍ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ସମ୍ମା ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ସମ୍ମା ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସମ୍ମତ୍ତଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମସ୍ମିଂ ଏକଧମ୍ମେ ? ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା । ଇମସ୍ମିଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଧମ୍ମେ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଏକୋ ପଞ୍ହୋ ଏକୋ ଉଦ୍ଦେସୋ ଏକଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’ନ୍ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଆହାରଟ୍ଠିତିକାତି ଚେତ୍ଥ ୟଥା ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁଭନିମିତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅୟୋନିସୋ ମନସିକାରବହୁଲୀକାରୋ, ଅୟମାହାରୋ ଅନୁପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ୱା କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଉପ୍ପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୩୨) ପଚ୍ଚୟୋ ଆହାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଆହାରସଦ୍ଦେନ ଗହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକା ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଚତ୍ତାରୋ ପନ ଆହାରେ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା ଦେୱା ଅହେତୁକା ଅନାହାରା ଅଫସ୍ସକା ଅୱେଦନକା’’ତି ୱଚନତୋ (ୱିଭ॰ ୧୦୧୭) ‘‘ସବ୍ବେ’’ତି ୱଚନମୟୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ତତ୍ଥ ସିୟା – ଏୱମ୍ପି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ‘‘କତମେ ଧମ୍ମା ସପଚ୍ଚୟା ? ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା – ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୮୯) ୱଚନତୋ ଖନ୍ଧାନଂୟେୱ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠିତିକତ୍ତଂ ୟୁତ୍ତଂ, ସତ୍ତାନନ୍ତୁ ଅୟୁତ୍ତମେୱେତଂ ୱଚନଂ ଭୱେୟ୍ୟାତି । ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । କସ୍ମା? ସତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧୋପଚାରସିଦ୍ଧିତୋ । ସତ୍ତେସୁ ହି ଖନ୍ଧୋପଚାରୋ ସିଦ୍ଧୋ । କସ୍ମା ? ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତୋ । କଥଂ ? ଗେହେ ଗାମୋପଚାରୋ ୱିୟ । ସେୟ୍ୟଥାପି ହି ଗେହାନି ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞାପେତବ୍ବତ୍ତା ଗାମସ୍ସ ଏକସ୍ମିମ୍ପି ଦ୍ୱୀସୁ ତୀସୁପି ୱା ଗେହେସୁ ଦଡ୍ଢେସୁ ‘‘ଗାମୋ ଦଡ୍ଢୋ’’ତି ଏୱଂ ଗେହେ ଗାମୋପଚାରୋ ସିଦ୍ଧୋ, ଏୱମେୱ ଖନ୍ଧେସୁ ପଚ୍ଚୟଟ୍ଠେନ ଆହାରଟ୍ଠିତିକେସୁ ‘‘ସତ୍ତା ଆହାରଟ୍ଠିତିକା’’ତି ଅୟଂ ଉପଚାରୋ ସିଦ୍ଧୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପରମତ୍ଥତୋ ଚ ଖନ୍ଧେସୁ ଜାୟମାନେସୁ ଜୀୟମାନେସୁ ମୀୟମାନେସୁ ଚ ‘‘ଖଣେ ଖଣେ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୁ ଜାୟସେ ଚ ଜୀୟସେ ଚ ମୀୟସେ ଚା’’ତି ୱଦତା ଭଗୱତା ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧୋପଚାରୋ ସିଦ୍ଧୋତି ଦସ୍ସିତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟତୋ ୟେନ ପଚ୍ଚୟାଖ୍ୟେନ ଆହାରେନ ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସୋ ଆହାରୋ ତଂ ୱା ନେସଂ ଆହାରଟ୍ଠିତିକତ୍ତଂ ଏକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆହାରୋ ହି ଆହାରଟ୍ଠିତିକତ୍ତଂ ୱା ଅନିଚ୍ଚତାକାରଣତୋ ନିବ୍ବିଦାଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ଅଥ ତେସୁ ସବ୍ବସତ୍ତସଞ୍ଞିତେସୁ ସଙ୍ଖାରେସୁ ଅନିଚ୍ଚତାଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତି । ୟଥାହ –

‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଅନିଚ୍ଚାତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ।

ଅଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେ, ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଏକଂ ନାମ କି’’ନ୍ତି ଚ ‘‘କିହା’’ତି ଚ ଦୁୱିଧୋ ପାଠୋ, ତତ୍ଥ ସୀହଳାନଂ କିହାତି ପାଠୋ । ତେ ହି ‘‘କି’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘କିହା’’ତି ୱଦନ୍ତି । କେଚି ଭଣନ୍ତି ‘‘ହ-ଇତି ନିପାତୋ, ଥେରିୟାନମ୍ପି ଅୟମେୱ ପାଠୋ’’ତି ଉଭୟଥାପି ପନ ଏକୋୱ ଅତ୍ଥୋ । ୟଥା ରୁଚ୍ଚତି, ତଥା ପଠିତବ୍ବଂ । ୟଥା ପନ ‘‘ସୁଖେନ ଫୁଟ୍ଠୋ ଅଥ ୱା ଦୁଖେନ (ଧ॰ ପ॰ ୮୩), ଦୁକ୍ଖଂ ଦୋମନସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦେତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ କତ୍ଥଚି ଦୁଖନ୍ତି ଚ କତ୍ଥଚି ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ କତ୍ଥଚି ଏକନ୍ତି, କତ୍ଥଚି ଏକ୍କନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ଏକଂ ନାମାତି ଅୟମେୱ ପାଠୋ ।

ଦ୍ୱେ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଇମିନା ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ଦ୍ୱେ ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ ଦ୍ୱେତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ‘‘ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ଧମ୍ମାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ଆରମ୍ମଣାଭିମୁଖଂ ନମନତୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ନତିହେତୁତୋ ସବ୍ବମ୍ପି ଅରୂପଂ ‘‘ନାମ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଧ ପନ ନିବ୍ବିଦାହେତୁତ୍ତା ସାସୱଧମ୍ମମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ରୁପ୍ପନଟ୍ଠେନ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ମହାଭୂତା, ସବ୍ବଞ୍ଚ ତଦୁପାଦାୟ ପୱତ୍ତମାନଂ ରୂପଂ ‘‘ରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଇଧାଧିପ୍ପେତଂ । ଅଧିପ୍ପାୟୱସେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଦ୍ୱେ ନାମ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଦ୍ୱୀସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ? ନାମେ ଚ ରୂପେ ଚ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଦ୍ୱେ ପଞ୍ହା, ଦ୍ୱେ ଉଦ୍ଦେସା, ଦ୍ୱେ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ନାମରୂପମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିଂ ପହାୟ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନେୱ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ଅନତ୍ତାତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ।

ଅଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେ, ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୯) ।

ତୀଣି ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ତୀଣି ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ ତୀଣୀତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ପୁନ ବ୍ୟାକରିତବ୍ବସ୍ସ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଲିଙ୍ଗାନୁରୂପଂ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ୟା ଭଗୱତା ‘ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’ତି ୱୁତ୍ତା, ଇମାସମତ୍ଥମହଂ ତୀଣୀତି ପଚ୍ଚେମୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନେକମୁଖା ହି ଦେସନା ପଟିସମ୍ଭିଦାପଭେଦେନ ଦେସନାୱିଲାସପ୍ପତ୍ତାନଂ । କେଚି ପନାହୁ ‘‘ତୀଣୀତି ଅଧିକପଦମିଦ’’ନ୍ତି । ପୁରିମନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ତିଣ୍ଣମଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ତୀସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ତୀସୁ ? ତୀସୁ ୱେଦନାସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ତୟୋ ପଞ୍ହା, ତୟୋ ଉଦ୍ଦେସା, ତୀଣି ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱେଦୟିତଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ୱଦାମୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୫୯) ୱୁତ୍ତସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱା । –

‘‘ୟୋ ସୁଖଂ ଦୁକ୍ଖତୋ ଅଦ୍ଦ, ଦୁକ୍ଖମଦ୍ଦକ୍ଖି ସଲ୍ଲତୋ ।

ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖଂ ସନ୍ତଂ, ଅଦ୍ଦକ୍ଖି ନଂ ଅନିଚ୍ଚତୋ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୫୩) –

ଏୱଂ ଦୁକ୍ଖଦୁକ୍ଖତାୱିପରିଣାମଦୁକ୍ଖତାସଙ୍ଖାରଦୁକ୍ଖତାନୁସାରେନ ୱା ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱେଦନାନଂ ଦୁକ୍ଖଭାୱଦସ୍ସନେନ ସୁଖସଞ୍ଞଂ ପହାୟ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନାମୁଖେନ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ପରମତ୍ଥୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣାତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥାହ –

‘‘ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରା ଦୁକ୍ଖାତି, ୟଦା ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ।

ଅଥ ନିବ୍ବିନ୍ଦତି ଦୁକ୍ଖେ, ଏସ ମଗ୍ଗୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୭୮) ।

ଚତ୍ତାରି ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ଚତ୍ତାରି ନାମ କିନ୍ତି ? ତତ୍ଥ ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ବ୍ୟାକରଣପକ୍ଖେ କତ୍ଥଚି ପୁରିମନୟେନେୱ ଚତ୍ତାରୋ ଆହାରା ଅଧିପ୍ପେତା । ୟଥାହ –

‘‘ଚତୂସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ଚତୂସୁ ? ଚତୂସୁ ଆହାରେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା ଚତ୍ତାରୋ ଉଦ୍ଦେସା ଚତ୍ତାରି ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

କତ୍ଥଚି ୟେସୁ ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ତାନି ଚତ୍ତାରି ସତିପଟ୍ଠାନାନି । ୟଥାହ କଜଙ୍ଗଲା ଭିକ୍ଖୁନୀ –

‘‘ଚତୂସୁ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ସମ୍ମତ୍ତଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ଚତୂସୁ ? ଚତୂସୁ ସତିପଟ୍ଠାନେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଚତୂସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଚତ୍ତାରୋ ପଞ୍ହା ଚତ୍ତାରୋ ଉଦ୍ଦେସା ଚତ୍ତାରି ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୮) ।

ଇଧ ପନ ୟେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅନୁବୋଧପ୍ପଟିୱେଧତୋ ଭୱତଣ୍ହାଛେଦୋ ହୋତି, ୟସ୍ମା ତାନି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ୟସ୍ମା ୱା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ବ୍ୟାକତଂ ସୁବ୍ୟାକତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ଥେରୋ ଚତ୍ତାରୀତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୀତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଅରିୟାନି ସଚ୍ଚାନି, ଅୱିତଥାନି ଅୱିସଂୱାଦକାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ତଥାନି ଅୱିତଥାନି ଅନଞ୍ଞଥାନି, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୭) ।

ୟସ୍ମା ୱା ସଦେୱକେନ ଲୋକେନ ଅରଣୀୟତୋ ଅଭିଗମନୀୟତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ୱାୟମିତବ୍ବଟ୍ଠାନସଞ୍ଞିତେ ଅୟେ ୱା ଇରିୟନତୋ, ଅନୟେ ୱା ନ ଇରିୟନତୋ, ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଅରିୟଧମ୍ମସମାୟୋଗତୋ ୱା ଅରିୟସମ୍ମତା ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକା ଏତାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମାପି ‘‘ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନି…ପେ॰… ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ଅରିୟା ଇମାନି ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି ।

ଅପିଚ ଅରିୟସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସଚ୍ଚାନୀତିପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ –

‘‘ସଦେୱକେ, ଭିକ୍ଖୱେ…ପେ॰… ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟ ତଥାଗତୋ ଅରିୟୋ, ତସ୍ମା ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୮) ।

ଅଥ ୱା ଏତେସଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅରିୟଭାୱସିଦ୍ଧିତୋପି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି । ୟଥାହ –

‘‘ଇମେସଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ୟଥାଭୂତଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୩) ।

ଅୟମେତେସଂ ପଦତ୍ଥୋ । ଏତେସଂ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁବୋଧପ୍ପଟିୱେଧତୋ ଭୱତଣ୍ହାଛେଦୋ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ତୟିଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁକ୍ଖଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନିପଟିପଦା ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ଅନୁବୁଦ୍ଧଂ ପଟିୱିଦ୍ଧଂ, ଉଚ୍ଛିନ୍ନା ଭୱତଣ୍ହା, ଖୀଣା ଭୱନେତ୍ତି, ନତ୍ଥି ଦାନି ପୁନବ୍ଭୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୯୧) ।

ପଞ୍ଚ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ପଞ୍ଚ ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ ପଞ୍ଚାତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ‘‘ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ଉପାଦାନଜନିତା ଉପାଦାନଜନକା ୱା ଖନ୍ଧା ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା । ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ, ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ ସାସୱା ଉପାଦାନିୟା, ଏତେସମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁବ୍ବନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନମଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ ? ପଞ୍ଚସୁ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ପଞ୍ଚ ପଞ୍ହା, ପଞ୍ଚ ଉଦ୍ଦେସା, ପଞ୍ଚ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ଉଦୟବ୍ବୟୱସେନ ସମ୍ମସନ୍ତୋ ୱିପସ୍ସନାମତଂ ଲଦ୍ଧା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିବ୍ବାନାମତଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ସମ୍ମସତି, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟଂ ।

ଲଭତୀ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜଂ, ଅମତଂ ତଂ ୱିଜାନତ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୭୪) ।

ଛ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ‘‘ଛ ନାମ କି’’ନ୍ତି ? ଥେରୋ ଛଇତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ‘ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀ’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ଛଇତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ, ଅଜ୍ଝତ୍ତେ ନିୟୁତ୍ତାନି, ଅତ୍ତାନଂ ୱା ଅଧିକତ୍ୱା ପୱତ୍ତାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି। ଆୟତନତୋ, ଆୟସ୍ସ ୱା ତନନତୋ, ଆୟତସ୍ସ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନୟନତୋ ଆୟତନାନି, ଚକ୍ଖୁସୋତଘାନଜିୱ୍ହାକାୟମନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁବ୍ବନୟେନ ଚେତ୍ଥ ‘‘ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଛନ୍ନମଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ଛସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ଛସୁ ? ଛସୁ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକେସୁ ଆୟତନେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଛ ପଞ୍ହା ଛ ଉଦ୍ଦେସା ଛ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଛ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନି ଆୟତନାନି, ‘‘ସୁଞ୍ଞୋ ଗାମୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଛନ୍ନେତଂ ଅଜ୍ଝତ୍ତିକାନଂ ଆୟତନାନଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୨୩୮) ୱଚନତୋ ସୁଞ୍ଞତୋ ପୁବ୍ବୁଳକମରୀଚିକାଦୀନି ୱିୟ ଅଚିରଟ୍ଠିତିକତୋ ତୁଚ୍ଛତୋ ୱଞ୍ଚନତୋ ଚ ସମନୁପସ୍ସଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କତ୍ୱା ମଚ୍ଚୁରାଜସ୍ସ ଅଦସ୍ସନଂ ଉପେତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟଥା ପୁବ୍ବୁଳକଂ ପସ୍ସେ, ୟଥା ପସ୍ସେ ମରୀଚିକଂ ।

ଏୱଂ ଲୋକଂ ଅୱେକ୍ଖନ୍ତଂ, ମଚ୍ଚୁରାଜା ନ ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୭୦) ।

ସତ୍ତ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ସତ୍ତ ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ କିଞ୍ଚାପି ମହାପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେ ସତ୍ତ ୱିଞ୍ଞାଣଟ୍ଠିତିୟୋ ୱୁତ୍ତା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଅୟମ୍ପି ଚତ୍ଥୋ ଭଗୱତା ଅନୁମତୋ ଏୱ । ୟଥାହ –

‘‘ପଣ୍ଡିତା ଗହପତୟୋ କଜଙ୍ଗଲିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ମହାପଞ୍ଞା ଗହପତୟୋ କଜଙ୍ଗଲିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ, ମଞ୍ଚେପି ତୁମ୍ହେ ଗହପତୟୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ପଟିପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥ, ଅହମ୍ପି ଚେତଂ ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ୟଥା ତଂ କଜଙ୍ଗଲିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୮) ।

ତାୟ ଚ ଏୱଂ ବ୍ୟାକତଂ –

‘‘ସତ୍ତସୁ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ସତ୍ତସୁ ? ସତ୍ତସୁ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ସତ୍ତସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ସତ୍ତ ପଞ୍ହା ସତ୍ତ ଉଦ୍ଦେସା ସତ୍ତ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୮) ।

ଏୱମୟମତ୍ଥୋ ଭଗୱତା ଅନୁମତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ସତ୍ତାତି ଊନାଧିକନିୱାରଣଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି ସତିଆଦୀନଂ ଧମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ଏତାୟ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ଲୀନୁଦ୍ଧଚ୍ଚପତିଟ୍ଠାନାୟୂହନକାମସୁଖତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଉଚ୍ଛେଦସସ୍ସତାଭିନିୱେସାଦି- ଅନେକୁପଦ୍ଦୱପ୍ପଟିପକ୍ଖଭୂତାୟ ସତିଧମ୍ମୱିଚୟୱୀରିୟପୀତିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିସମାଧୁପେକ୍ଖାସଙ୍ଖାତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ଅରିୟସାୱକୋ ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ବୋଧି, କିଲେସସନ୍ତାନନିଦ୍ଦାୟ ଉଟ୍ଠହତି, ଚତ୍ତାରି ୱା ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ନିବ୍ବାନମେୱ ୱା ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଥାହ – ‘‘ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେତ୍ୱା ଅନୁତ୍ତରଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି । ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୱା ଏତାୟ ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିୟା ବୁଜ୍ଝତୀତି କତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକୋପି ବୋଧି। ଇତି ତସ୍ସା ଧମ୍ମସାମଗ୍ଗିସଙ୍ଖାତାୟ ବୋଧିୟା ଅଙ୍ଗଭୂତତ୍ତା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଝାନଙ୍ଗମଗ୍ଗଙ୍ଗାନି ୱିୟ, ତସ୍ସ ୱା ବୋଧୀତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଙ୍ଗଭୂତତ୍ତାପି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ସେନଙ୍ଗରଥଙ୍ଗାଦୟୋ ୱିୟ ।

ଅପିଚ ‘‘ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାତି କେନଟ୍ଠେନ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ? ବୋଧାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ଅନୁବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ପଟିବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା, ସମ୍ବୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୧୭) ଇମିନାପି ପଟିସମ୍ଭିଦାୟଂ ୱୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନଂ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଟ୍ଠୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମିମେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେନ୍ତୋ ବହୁଲୀକରୋନ୍ତୋ ନ ଚିରସ୍ସେୱ ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାଦିଗୁଣପଟିଲାଭୀ ହୋତି, ତେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି। ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଭାୱିତା ବହୁଲୀକତା ଏକନ୍ତନିବ୍ବିଦାୟ ୱିରାଗାୟ ନିରୋଧାୟ ଉପସମାୟ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ବୋଧାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୦୧) ।

ଅଟ୍ଠ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ଅଟ୍ଠ ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ କିଞ୍ଚାପି ମହାପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେ ଅଟ୍ଠ ଲୋକଧମ୍ମା ୱୁତ୍ତା, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି, ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅରିୟାନି ଅଟ୍ଠ ମଗ୍ଗଙ୍ଗାନୀ’’ତି ଅୱତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୱିନିମୁତ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗମତ୍ତମେୱ ତୁ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ସାଧେନ୍ତୋ ଦେସନାୱିଲାସେନ ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ଭଗୱତାପି ଚାୟମତ୍ଥୋ ଦେସନାନୟୋ ଚ ଅନୁମତୋ ଏୱ । ୟଥାହ –

‘‘ପଣ୍ଡିତା ଗହପତୟୋ କଜଙ୍ଗଲିକା ଭିକ୍ଖୁନୀ…ପେ॰… ଅହମ୍ପି ଏୱମେୱ ବ୍ୟାକରେୟ୍ୟଂ, ୟଥା ତଂ କଜଙ୍ଗଲିକାୟ ଭିକ୍ଖୁନିୟା ବ୍ୟାକତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୮) ।

ତାୟ ଚ ଏୱଂ ବ୍ୟାକତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠସୁ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ସୁଭାୱିତଚିତ୍ତୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଅଟ୍ଠ ପଞ୍ହା, ଅଟ୍ଠ ଉଦ୍ଦେସା, ଅଟ୍ଠ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭଗୱତା, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୮) ।

ଏୱମୟଂ ଅତ୍ଥୋ ଚ ଦେସନାନୟୋ ଚ ଭଗୱତା ଅନୁମତୋ ଏୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଅରିୟୋତି ନିବ୍ବାନତ୍ଥିକେହି ଅଭିଗନ୍ତବ୍ବୋ, ଅପିଚ ଆରକା କିଲେସେହି ୱତ୍ତନତୋ, ଅରିୟଭାୱକରଣତୋ, ଅରିୟଫଲପଟିଲାଭତୋ ଚାପି ଅରିୟୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଟ୍ଠ ଅଙ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ। ସ୍ୱାୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗିକା ୱିୟ ସେନା, ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ୱିୟ ଚ ତୂରିୟଂ ଅଙ୍ଗୱିନିବ୍ଭୋଗେନ ଅନୁପଲବ୍ଭସଭାୱତୋ ଅଙ୍ଗମତ୍ତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମଗ୍ଗତି ଇମିନା ନିବ୍ବାନଂ, ସୟଂ ୱା ମଗ୍ଗତି, କିଲେସେ ମାରେନ୍ତୋ ୱା ଗଚ୍ଛତୀତି ମଗ୍ଗୋ।

ଏୱମଟ୍ଠପ୍ପଭେଦଞ୍ଚିମଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଭିନ୍ଦତି, ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ତେନ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସାଲିସୂକଂ ୱା ୟୱସୂକଂ ୱା ସମ୍ମା ପଣିହିତଂ ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ଅକ୍କନ୍ତଂ ହତ୍ଥଂ ୱା ପାଦଂ ୱା ଭେଚ୍ଛତି, ଲୋହିତଂ ୱା ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତୀତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ସମ୍ମା ପଣିହିତତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୂକସ୍ସ, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୋ ୱତ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ପଣିହିତାୟ ଦିଟ୍ଠିୟା ସମ୍ମା ପଣିହିତାୟ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ଅୱିଜ୍ଜଂ ଭେଚ୍ଛତି, ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସତି, ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରିସ୍ସତୀତି ଠାନମେତଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୪୨) ।

ନୱ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ନୱ ନାମ କିନ୍ତି ? ଥେରୋ ନୱଇତି ପଚ୍ଚନୁଭାସିତ୍ୱା ‘‘ସତ୍ତାୱାସା’’ତି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ତତ୍ଥ ନୱାତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ସତ୍ତାତି ଜୀୱିତିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ଖନ୍ଧେ ଉପାଦାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତା ପାଣିନୋ ପଣ୍ଣତ୍ତି ୱା । ଆୱାସାତି ଆୱସନ୍ତି ଏତେସୂତି ଆୱାସା, ସତ୍ତାନଂ ଆୱାସା ସତ୍ତାୱାସା । ଏସ ଦେସନାମଗ୍ଗୋ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ନୱୱିଧାନଂ ସତ୍ତାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ –

‘‘ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି ମନୁସ୍ସା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଦେୱା ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକା, ଅୟଂ ପଠମୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ନାନତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି, ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମକାୟିକା, ପଠମାଭିନିବ୍ବତ୍ତା, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟା ନାନତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି, ଦେୱା ଆଭସ୍ସରା, ଅୟଂ ତତିୟୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ଏକତ୍ତକାୟା ଏକତ୍ତସଞ୍ଞିନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି, ଦେୱା ସୁଭକିଣ୍ହା, ଅୟଂ ଚତୁତ୍ଥୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ଅସଞ୍ଞିନୋ ଅପ୍ପଟିସଂୱେଦିନୋ, ସେୟ୍ୟଥାପି, ଦେୱା ଅସଞ୍ଞସତ୍ତା, ଅୟଂ ପଞ୍ଚମୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା ସବ୍ବସୋ ରୂପସଞ୍ଞାନଂ…ପେ॰… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ଛଟ୍ଠୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା…ପେ॰… ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ସତ୍ତମୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା…ପେ॰… ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ଅଟ୍ଠମୋ ସତ୍ତାୱାସୋ । ସନ୍ତାୱୁସୋ, ସତ୍ତା…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନୂପଗା, ଅୟଂ ନୱମୋ ସତ୍ତାୱାସୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୧) ।

ପୁରିମନୟେନେୱ ଚେତ୍ଥ ‘‘ନୱ ସତ୍ତାୱାସା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ନୱନ୍ନମଭାୱତୋ । ୟଥାହ –

‘‘ନୱସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ନୱସୁ ? ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନୱସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ନୱ ପଞ୍ହା, ନୱ ଉଦ୍ଦେସା, ନୱ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନୱ ଧମ୍ମା ପରିଞ୍ଞେୟ୍ୟା । କତମେ ନୱ ? ନୱ ସତ୍ତାୱାସା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୯) ୱଚନତୋ ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୁ ଞାତପରିଞ୍ଞାୟ ଧୁୱସୁଭସୁଖତ୍ତଭାୱଦସ୍ସନଂ ପହାୟ ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜମତ୍ତଦସ୍ସନେନ ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନେନ ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନେନ ୱିମୁଚ୍ଚମାନୋ ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନେନ ସମ୍ମା ପରିୟନ୍ତଦସ୍ସାୱୀ ପହାନପରିଞ୍ଞାୟ ସମ୍ମତ୍ତମଭିସମେଚ୍ଚ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ନୱସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ନୱସୁ ? ନୱସୁ ସତ୍ତାୱାସେସୂ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଦସ ନାମ କିନ୍ତିପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଇମିନାପି ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣେନ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ସତ୍ଥା ଉତ୍ତରିଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି ଦସ ନାମ କିନ୍ତି ? ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଇମସ୍ସ ପଞ୍ହସ୍ସ ଇତୋ ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱେୟ୍ୟାକରଣେସୁ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ଦସସୁ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰… ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । କତମେସୁ ଦସସୁ ? ଦସସୁ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥେସୁ । ଇମେସୁ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦସସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭିକ୍ଖୁ ସମ୍ମା ନିବ୍ବିନ୍ଦମାନୋ…ପେ॰ … ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋ ହୋତି । ‘ଦସ ପଞ୍ହା ଦସ ଉଦ୍ଦେସା ଦସ ୱେୟ୍ୟାକରଣାନୀ’ତି ଇତି ୟଂ ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେତଂ ପଟିଚ୍ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୭) ।

ଇଧ ପନ ୟସ୍ମା ଅୟମାୟସ୍ମା ଅତ୍ତାନଂ ଅନୁପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାକାତୁକାମୋ, ୟସ୍ମା ୱା ଇମିନା ପରିୟାୟେନ ବ୍ୟାକତଂ ସୁବ୍ୟାକତମେୱ ହୋତି, ତସ୍ମା ୟେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରହାତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତେସଂ ଅଧିଗମଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଦସହଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରହାତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି । ୟତୋ ଏତ୍ଥ ୟେହି ଦସହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅରହାତି ପୱୁଚ୍ଚତି, ତାନି ଦସଙ୍ଗାନି ‘‘ଦସ ନାମ କି’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେନ ଥେରେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତାନି ଚ ଦସ –

‘‘ଅସେଖୋ ଅସେଖୋତି, ଭନ୍ତେ, ୱୁଚ୍ଚତି, କିତ୍ତାୱତା ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅସେଖୋ ହୋତୀତି ? ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅସେଖାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖାୟ ସମ୍ମାୱାଚାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାକମ୍ମନ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାଆଜୀୱେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାୱାୟାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖାୟ ସମ୍ମାସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାସମାଧିନା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖେନ ସମ୍ମାଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଅସେଖାୟ ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅସେଖୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୧୧) । –

ଏୱମାଦୀସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

କୁମାରପଞ୍ହୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୫. ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ

ଇଦାନି କୁମାରପଞ୍ହାନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଦଞ୍ହି ସୁତ୍ତଂ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଭଗୱତା ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୟ୍ୱାୟଂ ସରଣଗମନେହି ସାସନୋତାରୋ, ସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକୁମାରପଞ୍ହେହି ଚ ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦନୟୋ ଦସ୍ସିତୋ, ସବ୍ବୋପେସ ପରମମଙ୍ଗଲଭୂତୋ, ୟତୋ ମଙ୍ଗଲତ୍ଥିକେନ ଏତ୍ଥେୱ ଅଭିୟୋଗୋ କାତବ୍ବୋ, ସୋ ଚସ୍ସ ମଙ୍ଗଲଭାୱୋ ଇମିନା ସୁତ୍ତାନୁସାରେନ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଇଦମସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକଥା

ଏୱଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନତ୍ଥଂ ଅୟଂ ମାତିକା –

‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା, ଚେତଂ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ୱିଧିଂ ।

ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ॥

‘‘ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ୱା ୟଂ ୟତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଂ ।

ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂ ତସ୍ସ, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱିଭାୱୟେ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା, ଚେତଂ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ୱିଧି’’ନ୍ତି ଅୟଂ ତାୱ ଅଦ୍ଧଗାଥା ୟଦିଦଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା…ପେ॰… ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି, ଇଦଂ ୱଚନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତା । ଇଦଞ୍ହି ଅନୁସ୍ସୱୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ, ସୋ ଚ ଭଗୱା ସୟମ୍ଭୂ ଅନାଚରିୟକୋ, ତସ୍ମା ନେଦଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ୟତୋ ୱତ୍ତବ୍ବମେତଂ ‘‘ଇଦଂ ୱଚନଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, କଦା, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ।

ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ଚେସା ସବ୍ବସୁତ୍ତନିଦାନକୋସଲ୍ଲତ୍ଥମାଦିତୋ ପଭୁତି ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା । ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଞ୍ହି ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁଭଦ୍ଦପରିବ୍ବାଜକୱିନୟନା, କତବୁଦ୍ଧକିଚ୍ଚେ କୁସିନାରାୟଂ ଉପୱତ୍ତନେ ମଲ୍ଲାନଂ ସାଲୱନେ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ୱିସାଖପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତେ, ଭଗୱତି ଲୋକନାଥେ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତସହସ୍ସାନଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସତ୍ତାହପରିନିବ୍ବୁତେ ଭଗୱତି ସୁଭଦ୍ଦେନ ୱୁଡ୍ଢପବ୍ବଜିତେନ ‘‘ଅଲଂ, ଆୱୁସୋ, ମା ସୋଚିତ୍ଥ, ମା ପରିଦେୱିତ୍ଥ, ସୁମୁତ୍ତା ମୟଂ ତେନ ମହାସମଣେନ, ଉପଦ୍ଦୁତା ଚ ହୋମ ‘ଇଦଂ ୱୋ କପ୍ପତି ଇଦଂ ୱୋ ନ କପ୍ପତୀ’ତି, ଇଦାନି ପନ ମୟଂ ୟଂ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ ତଂ କରିସ୍ସାମ, ୟଂ ନ ଇଚ୍ଛିସ୍ସାମ ନ ତଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୨) ୱୁତ୍ତୱଚନମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି ୟଂ ପାପଭିକ୍ଖୂ ‘ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନ’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନା ପକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ନ ଚିରସ୍ସେୱ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ଅନ୍ତରଧାପେୟ୍ୟୁଂ । ୟାୱ ଚ ଧମ୍ମୱିନୟୋ ତିଟ୍ଠତି, ତାୱ ଅନତୀତସତ୍ଥୁକମେୱ ପାୱଚନଂ ହୋତି । ୟଥାହ ଭଗୱା –

‘‘ୟୋ ୱୋ, ଆନନ୍ଦ, ମୟା ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ଦେସିତୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ, ସୋ ୱୋ ମମଚ୍ଚୟେନ ସତ୍ଥା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୧୬) ।

‘‘ୟଂନୂନାହଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟଂ, ୟଥୟିଦଂ ସାସନଂ ଅଦ୍ଧନିୟଂ ଅସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତିକଂ’’ ।

ୟଞ୍ଚାହଂ ଭଗୱତା –

‘‘ଧାରେସ୍ସସି ପନ ମେ ତ୍ୱଂ, କସ୍ସପ, ସାଣାନି ପଂସୁକୂଲାନି ନିବ୍ବସନାନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଚୀୱରେ ସାଧାରଣପରିଭୋଗେନ ଚେୱ –

‘‘ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେ ଆକଙ୍ଖାମି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମି, କସ୍ସପୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାୱଦେୱ ଆକଙ୍ଖତି ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ପଠମଂ ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀ’’ତି –

ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ନୱାନୁପୁବ୍ବୱିହାରଛଳଭିଞ୍ଞାପ୍ପଭେଦେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ସମସମଟ୍ଠପନେନ ଚ ଅନୁଗ୍ଗହିତୋ, ତସ୍ସ ମେ କିମଞ୍ଞଂ ଆଣଣ୍ୟଂ ଭୱିସ୍ସତି ? ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା ରାଜା ୱିୟ ସକକୱଚଇସ୍ସରିୟାନୁପ୍ପଦାନେନ ଅତ୍ତନୋ କୁଲୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକଂ ପୁତ୍ତଂ ‘ସଦ୍ଧମ୍ମୱଂସପ୍ପତିଟ୍ଠାପକୋ ମେ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ଇମିନା ଅସାଧାରଣେନ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ଅନୁଗ୍ଗହେସୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗାୟନତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସି ? ୟଥାହ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ଏକମିଦାହଂ, ଆୱୁସୋ, ସମୟଂ ପାୱାୟ କୁସିନାରଂ ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ମହତା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚମତ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୁସତେହୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୩୧; ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ସବ୍ବଂ ସୁଭଦ୍ଦକଣ୍ଡଂ ୱିତ୍ଥାରେତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ପରଂ ଆହ –

‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୋ ଦିପ୍ପତି, ଧମ୍ମୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି, ଅୱିନୟୋ ଦିପ୍ପତି, ୱିନୟୋ ପଟିବାହିୟ୍ୟତି, ପୁରେ ଅଧମ୍ମୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ଧମ୍ମୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି, ଅୱିନୟୱାଦିନୋ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତି, ୱିନୟୱାଦିନୋ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’’ତି । ଥେରୋ ସକଲନୱଙ୍ଗସତ୍ଥୁସାସନପରିୟତ୍ତିଧରେ ପୁଥୁଜ୍ଜନସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମିସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂ ଅନେକସତେ ଅନେକସହସ୍ସେ ଚ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ତିପିଟକସବ୍ବପରିୟତ୍ତିପ୍ପଭେଦଧରେ ପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେ ମହାନୁଭାୱେ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଭଗୱତା ଏତଦଗ୍ଗଂ ଆରୋପିତେ ତେୱିଜ୍ଜାଦିଭେଦେ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂୟେୱ ଏକୂନପଞ୍ଚସତେ ପରିଗ୍ଗହେସି । ୟେ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଏକେନୂନପଞ୍ଚଅରହନ୍ତସତାନି ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।

କିସ୍ସ ପନ ଥେରୋ ଏକେନୂନମକାସୀତି ? ଆୟସ୍ମତୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଓକାସକରଣତ୍ଥଂ । ତେନ ହାୟସ୍ମତା ସହାପି ୱିନାପି ନ ସକ୍କା ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତି କାତୁଂ । ସୋ ହାୟସ୍ମା ସେଖୋ ସକରଣୀୟୋ, ତସ୍ମା ସହ ନ ସକ୍କା, ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଦସବଲଦେସିତଂ ସୁତ୍ତଗେୟ୍ୟାଦିକଂ ଭଗୱତୋ ଅସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତଂ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ୱିନାପି ନ ସକ୍କା । ୟଦି ଏୱଂ ସେଖୋପି ସମାନୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗୀତିୟା ବହୂକାରତ୍ତା ଥେରେନ ଉଚ୍ଚିନିତବ୍ବୋ ଅସ୍ସ, ଅଥ କସ୍ମା ନ ଉଚ୍ଚିନିତୋତି ? ପରୂପୱାଦୱିୱଜ୍ଜନତୋ। ଥେରୋ ହି ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ଆନନ୍ଦେ ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ ଅହୋସି । ତଥା ହି ନଂ ସିରସ୍ମିଂ ପଲିତେସୁ ଜାତେସୁପି ‘‘ନ ୱାୟଂ କୁମାରକୋ ମତ୍ତମଞ୍ଞାସୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) କୁମାରକୱାଦେନ ଓୱଦତି । ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତୋ ଚାୟଂ ଆୟସ୍ମା ତଥାଗତସ୍ସ ଭାତା ଚୂଳପିତୁ ପୁତ୍ତୋ, ତତ୍ର ଭିକ୍ଖୂ ଛନ୍ଦାଗମନଂ ୱିୟ ମଞ୍ଞମାନା ‘‘ବହୂ ଅସେଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଠପେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦଂ ସେଖପଟିସମ୍ଭିଦାପ୍ପତ୍ତଂ ଥେରୋ ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି ଉପୱଦେୟ୍ୟୁଂ । ତଂ ପରୂପୱାଦଂ ପରିୱିୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଆନନ୍ଦଂ ୱିନା ସଙ୍ଗୀତି ନ ସକ୍କା କାତୁଂ, ଭିକ୍ଖୂନଂୟେୱ ଅନୁମତିୟା ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ଉଚ୍ଚିନି ।

ଅଥ ସୟମେୱ ଭିକ୍ଖୂ ଆନନ୍ଦସ୍ସତ୍ଥାୟ ଥେରଂ ୟାଚିଂସୁ । ୟଥାହ –

‘‘ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ମହାକସ୍ସପଂ ଏତଦୱୋଚୁଂ – ‘ଅୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ କିଞ୍ଚାପି ସେଖୋ, ଅଭବ୍ବୋ ଛନ୍ଦା ଦୋସା ମୋହା ଭୟା ଅଗତିଂ ଗନ୍ତୁଂ, ବହୁ ଚାନେନ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ ଧମ୍ମୋ ଚ ୱିନୟୋ ଚ ପରିୟତ୍ତୋ, ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ଥେରୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନତୂ’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତମ୍ପି ଆନନ୍ଦଂ ଉଚ୍ଚିନୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ।

ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନୁମତିୟା ଉଚ୍ଚିନିତେନ ତେନାୟସ୍ମତା ସଦ୍ଧିଂ ପଞ୍ଚଥେରସତାନି ଅହେସୁଂ ।

ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ମୟଂ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମା’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି ‘‘ରାଜଗହଂ ଖୋ ମହାଗୋଚରଂ ପହୂତସେନାସନଂ, ୟଂନୂନ ମୟଂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ୱସନ୍ତା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟେୟ୍ୟାମ, ନଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ରାଜଗହେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । କସ୍ମା ପନ ନେସଂ ଏତଦହୋସି ? ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଥାୱରକମ୍ମଂ, କୋଚି ୱିସଭାଗପୁଗ୍ଗଲୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଉକ୍କୋଟେୟ୍ୟାତି । ଅଥାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଞତ୍ତିଦୁତିୟେନ କମ୍ମେନ ସାୱେସି । ତଂ ସଙ୍ଗୀତିକ୍ଖନ୍ଧକେ (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୭) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଞାତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ସତ୍ତସୁ ସାଧୁକୀଳନଦିୱସେସୁ ସତ୍ତସୁ ଚ ଧାତୁପୂଜାଦିୱସେସୁ ୱୀତିୱତ୍ତେସୁ ‘‘ଅଡ୍ଢମାସୋ ଅତିକ୍କନ୍ତୋ, ଇଦାନି ଗିମ୍ହାନଂ ଦିୟଡ୍ଢୋ ମାସୋ ସେସୋ, ଉପକଟ୍ଠା ୱସ୍ସୂପନାୟିକା’’ତି ମନ୍ତ୍ୱା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ‘‘ରାଜଗହଂ, ଆୱୁସୋ, ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ଉପଡ୍ଢଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ । ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋପି ଉପଡ୍ଢଂ ଗହେତ୍ୱା ଏକଂ ମଗ୍ଗଂ ଗତୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି, ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କାମି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ମହାପରିଦେୱୋ ଅହୋସି, ‘‘ଭନ୍ତେ ଆନନ୍ଦ, କୁହିଂ ସତ୍ଥାରଂ ଠପେତ୍ୱା ଆଗତୋସୀ’’ତି ? ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ ଥେରେ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ ୱିୟ ମହାପରିଦେୱୋ ଅହୋସି ।

ତତ୍ର ସୁଦଂ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅନିଚ୍ଚତାଦିପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ତଂ ମହାଜନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଜେତୱନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦସବଲେନ ୱସିତଗନ୍ଧକୁଟିୟା ଦ୍ୱାରଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ନୀହରିତ୍ୱା ପପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ମିଲାତମାଲାକଚୱରଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ମଞ୍ଚପୀଠଂ ଅତିହରିତ୍ୱା ପୁନ ୟଥାଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଠିତକାଲେ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ତଂ ସବ୍ବମକାସି । ଅଥ ଥେରୋ ଭଗୱତୋ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ପଭୁତି ଠାନନିସଜ୍ଜବହୁଲତ୍ତା ଉସ୍ସନ୍ନଧାତୁକଂ କାୟଂ ସମସ୍ସାସେତୁଂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଖୀରୱିରେଚନଂ ପିୱିତ୍ୱା ୱିହାରେୟେୱ ନିସୀଦି, ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପହିତଂ ମାଣୱକଂ ଏତଦୱୋଚ –

‘‘ଅକାଲୋ ଖୋ, ମାଣୱକ, ଅତ୍ଥି ମେ ଅଜ୍ଜ ଭେସଜ୍ଜମତ୍ତା ପୀତା, ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ।

ଦୁତିୟଦିୱସେ ଚେତକତ୍ଥେରେନ ପଚ୍ଛାସମଣେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୁଭେନ ମାଣୱେନ ପୁଟ୍ଠୋ ଦୀଘନିକାୟେ ସୁଭସୁତ୍ତଂ ନାମ ଦସମଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।

ଅଥ ଖୋ ଥେରୋ ଜେତୱନେ ୱିହାରେ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କାରାପେତ୍ୱା ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ ରାଜଗହଂ ଗତୋ । ତଥା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧତ୍ଥେରୋ ଚ ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଗହେତ୍ୱା ରାଜଗହମେୱ ଗତା ।

ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ରାଜଗହେ ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିହାରା ହୋନ୍ତି । ତେ ସବ୍ବେପି ଛଡ୍ଡିତପତିତଉକ୍ଲାପା ଅହେସୁଂ । ଭଗୱତୋ ହି ପରିନିବ୍ବାନେ ସବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହାରେ ଚ ପରିୱେଣେ ଚ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଥେରା ଭଗୱତୋ ୱଚନପୂଜନତ୍ଥଂ ତିତ୍ଥିୟୱାଦପରିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ପଠମଂ ମାସଂ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ । ତିତ୍ଥିୟା ହି ୱଦେୟ୍ୟୁଂ ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକା ସତ୍ଥରି ଠିତେୟେୱ ୱିହାରେ ପଟିଜଗ୍ଗିଂସୁ, ପରିନିବ୍ବୁତେ ଛଡ୍ଡେସୁ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ୱାଦପରିମୋଚନତ୍ଥଞ୍ଚ ଚିନ୍ତେସୁନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ଥେରାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ଭଗୱତା ଖୋ, ଆୱୁସୋ, ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ ୱଣ୍ଣିତଂ, ହନ୍ଦ ମୟଂ, ଆୱୁସୋ, ପଠମଂ ମାସଂ ଖଣ୍ଡଫୁଲ୍ଲପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ କରୋମ, ମଜ୍ଝିମଂ ମାସଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଧମ୍ମଞ୍ଚ ୱିନୟଞ୍ଚ ସଙ୍ଗାୟିସ୍ସାମା’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୪୩୮) ।

ତେ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଗନ୍ତ୍ୱା ରାଜଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଅଜାତସତ୍ତୁ ରାଜା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, କିଂ କରୋମି, କେନତ୍ଥୋ’’ତି ପୱାରେସି । ଥେରା ଅଟ୍ଠାରସମହାୱିହାରପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣତ୍ଥାୟ ହତ୍ଥକମ୍ମଂ ପଟିୱେଦେସୁଂ । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ରାଜା ହତ୍ଥକମ୍ମକାରକେ ମନୁସ୍ସେ ଅଦାସି । ଥେରା ପଠମଂ ମାସଂ ସବ୍ବୱିହାରେ ପଟିସଙ୍ଖରାପେସୁଂ ।

ଅଥ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ, ମହାରାଜ, ୱିହାରପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣଂ, ଇଦାନି ଧମ୍ମୱିନୟସଙ୍ଗହଂ କରୋମା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ୱିସ୍ସତ୍ଥା କରୋଥ, ମୟ୍ହଂ ଆଣାଚକ୍କଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ହୋତୁ । ଆଣାପେଥ, ଭନ୍ତେ, କିଂ କରୋମୀ’’ତି ? ‘‘ଧମ୍ମସଙ୍ଗହଂ କରୋନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସନ୍ନିସଜ୍ଜଟ୍ଠାନଂ ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘କତ୍ଥ କରୋମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ? ‘‘ୱେଭାରପବ୍ବତପସ୍ସେ ସତ୍ତପଣ୍ଣିଗୁହାଦ୍ୱାରେ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଖୋ, ରାଜା ଅଜାତସତ୍ତୁ, ୱିସ୍ସକମ୍ମୁନା ନିମ୍ମିତସଦିସଂ ସୁୱିଭତ୍ତଭିତ୍ତିଥମ୍ଭସୋପାନଂ ନାନାୱିଧମାଲାକମ୍ମଲତାକମ୍ମୱିଚିତ୍ରଂ ମହାମଣ୍ଡପଂ କାରାପେତ୍ୱା ୱିୱିଧକୁସୁମଦାମଓଲମ୍ବକୱିନିଗ୍ଗଲନ୍ତଚାରୁୱିତାନଂ ରତନୱିଚିତ୍ରମଣିକୋଟ୍ଟିମତଲମିୱ ଚ ନଂ ନାନାପୁପ୍ଫୂପହାରୱିଚିତ୍ରଂ ସୁପରିନିଟ୍ଠିତଭୂମିକମ୍ମଂ ବ୍ରହ୍ମୱିମାନସଦିସଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ମହାମଣ୍ଡପେ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅନଗ୍ଘାନି ପଞ୍ଚକପ୍ପିୟପଚ୍ଚତ୍ଥରଣସତାନି ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଭାଗଂ ନିସ୍ସାୟ ଉତ୍ତରାଭିମୁଖଂ ଥେରାସନଂ, ମଣ୍ଡପମଜ୍ଝେ ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆସନାରହଂ ଧମ୍ମାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଦନ୍ତଖଚିତଂ ଚିତ୍ତବୀଜନିଞ୍ଚେତ୍ଥ ଠପେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆରୋଚାପେସି ‘‘ନିଟ୍ଠିତଂ, ଭନ୍ତେ, କିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଆହଂସୁ ‘‘ସ୍ୱେ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ସଙ୍ଘସନ୍ନିପାତୋ, ତ୍ୱଞ୍ଚ ସେଖୋ ସକରଣୀୟୋ, ତେନ ତେ ନ ୟୁତ୍ତଂ ସନ୍ନିପାତଂ ଗନ୍ତୁଂ, ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ହୋହୀ’’ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ‘‘ସ୍ୱେ ସନ୍ନିପାତୋ, ନ ଖୋ ପନ ମେତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ସେଖୋ ସମାନୋ ସନ୍ନିପାତଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ବହୁଦେୱ ରତ୍ତିଂ କାୟଗତାୟ ସତିୟା ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଚଙ୍କମା ଓରୋହିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ‘‘ନିପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀ’’ତି କାୟଂ ଆୱଜ୍ଜେସି । ଦ୍ୱେ ପାଦା ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତା, ଅପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ ସୀସଂ ବିମ୍ବୋହନଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି । ଅୟଞ୍ହି ଆୟସ୍ମା ଚଙ୍କମେନ ବହି ୱୀତିନାମେତ୍ୱା ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ନନୁ ମଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘କତପୁଞ୍ଞୋସି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ପଧାନମନୁୟୁଞ୍ଜ, ଖିପ୍ପଂ ହୋହିସି ଅନାସୱୋ’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୭) । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ କଥାଦୋସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ମମ ପନ ଅଚ୍ଚାରଦ୍ଧଂ ୱୀରିୟଂ, ତେନ ମେ ଚିତ୍ତଂ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚାୟ ସଂୱତ୍ତତି, ହନ୍ଦାହଂ ୱୀରିୟସମତଂ ୟୋଜେମୀ’’ତି ଚଙ୍କମା ଓରୋହିତ୍ୱା ପାଦଧୋୱନଟ୍ଠାନେ ଠତ୍ୱା ପାଦେ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ମଞ୍ଚକେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଥୋକଂ ୱିସ୍ସମିସ୍ସାମୀ’’ତି କାୟଂ ମଞ୍ଚକେ ଉପନାମେସି । ଦ୍ୱେ ପାଦା ଭୂମିତୋ ମୁତ୍ତା, ସୀସଞ୍ଚ ବିମ୍ବୋହନମସମ୍ପତ୍ତଂ, ଏତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ଅନୁପାଦାୟ ଆସୱେହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚି । ଚତୁଇରିୟାପଥୱିରହିତଂ ଥେରସ୍ସ ଅରହତ୍ତଂ । ତେନ ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଅନିସିନ୍ନୋ ଅନିପନ୍ନୋ ଅଟ୍ଠିତୋ ଅଚଙ୍କମନ୍ତୋ କୋ ଭିକ୍ଖୁ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅଥ ଥେରା ଭିକ୍ଖୂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଧମ୍ମସଭାୟଂ ସନ୍ନିପତିତା । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତିଂ ଞାପେତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ନ ଗତୋ । ଭିକ୍ଖୂ ୟଥାୱୁଡ୍ଢଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦନ୍ତା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ ଠପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା । ତତ୍ଥ କେହିଚି ‘‘ଏତମାସନଂ କସ୍ସା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଆନନ୍ଦସ୍ସାତି । ‘‘ଆନନ୍ଦୋ ପନ କୁହିଂ ଗତୋ’’ତି । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଇଦାନି ମୟ୍ହଂ ଗମନକାଲୋ’’ତି । ତତୋ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପଥୱିୟଂ ନିମୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଆସନେୟେୱ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସି । ଆକାସେନାଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦୀତିପି ଏକେ ।

ଏୱଂ ନିସିନ୍ନେ ତସ୍ମିଂ ଆୟସ୍ମନ୍ତେ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି, ‘‘ଆୱୁସୋ, କିଂ ପଠମଂ ସଙ୍ଗାୟାମ ଧମ୍ମଂ ୱା ୱିନୟଂ ୱା’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ, ‘‘ଭନ୍ତେ ମହାକସ୍ସପ, ୱିନୟୋନାମବୁଦ୍ଧସାସନସ୍ସ ଆୟୁ, ୱିନୟେ ଠିତେ ସାସନଂ ଠିତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ପଠମଂ ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟାମା’’ତି । ‘‘କଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ୱିନୟୋ ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବୋ’’ତି ? ‘‘ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲି’’ନ୍ତି। ‘‘କିଂ ଆନନ୍ଦୋ ନପ୍ପହୋତୀ’’ତି ? ‘‘ନୋ ନପ୍ପହୋତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଧରମାନୋୟେୱ ୱିନୟପରିୟତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଉପାଲିଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ଠପେସି – ‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟଧରାନଂ ୟଦିଦଂ ଉପାଲୀ’’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) । ତସ୍ମା ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟାମାତି । ତତୋ ଥେରୋ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନି । ଉପାଲିତ୍ଥେରୋପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ ସମ୍ମନ୍ନି । ତତ୍ରାୟଂ ପାଳି –

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଉପାଲିଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

ଆୟସ୍ମାପି ଉପାଲି ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ୱିନୟଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମନ୍ନିତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା, ଉପାଲି, ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା । ତତୋ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଉପାଲିତ୍ଥେରଂ ପଠମପାରାଜିକଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ୱିନୟଂ ପୁଚ୍ଛି, ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ସବ୍ବେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ପଠମପାରାଜିକସିକ୍ଖାପଦଂ ସନିଦାନଂ କତ୍ୱା ଏକତୋ ଗଣସଜ୍ଝାୟମକଂସୁ । ଏୱଂ ସେସାନିପୀତି ସବ୍ବଂ ୱିନୟଟ୍ଠକଥାୟ ଗହେତବ୍ବଂ । ଏତେନ ନୟେନ ସଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗଂ ସଖନ୍ଧକପରିୱାରଂ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଉପାଲିତ୍ଥେରୋ ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନା ଓରୋହିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି ।

ୱିନୟଂ ସଙ୍ଗାୟିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟିତୁକାମୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଭିକ୍ଖୂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଧମ୍ମଂ ସଙ୍ଗାୟନ୍ତେହି କଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମୋ ସଙ୍ଗାୟିତବ୍ବୋ’’ତି ? ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଧୁରଂ କତ୍ୱା’’ତି ଆହଂସୁ ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆନନ୍ଦଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ସଙ୍ଘଂ ଞାପେସି –

‘‘ସୁଣାତୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍ଘୋ, ୟଦି ସଙ୍ଘସ୍ସ ପତ୍ତକଲ୍ଲଂ, ଅହଂ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ଧମ୍ମଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ।

ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ଥେରେ ଭିକ୍ଖୂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମାସନେ ନିସୀଦି ଦନ୍ତଖଚିତଂ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା । ଅଥ ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରୋ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଧମ୍ମଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ବ୍ରହ୍ମଜାଲଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅନ୍ତରା ଚ, ଭନ୍ତେ, ରାଜଗହଂ ଅନ୍ତରା ଚ ନାଳନ୍ଦଂ ରାଜାଗାରକେ ଅମ୍ବଲଟ୍ଠିକାୟ’’ନ୍ତି । ‘‘କଂ ଆରବ୍ଭା’’ତି? ‘‘ସୁପ୍ପିୟଞ୍ଚ ପରିବ୍ବାଜକଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଞ୍ଚ ମାଣୱକ’’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ବ୍ରହ୍ମଜାଲସ୍ସ ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ସାମଞ୍ଞଫଲଂ; ପନାୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ? ‘‘ରାଜଗହେ, ଭନ୍ତେ, ଜୀୱକମ୍ବୱନେ’’ତି । ‘‘କେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି ? ‘‘ଅଜାତସତ୍ତୁନା ୱେଦେହିପୁତ୍ତେନ ସଦ୍ଧି’’ନ୍ତି । ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପୋ ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ସାମଞ୍ଞଫଲସ୍ସ ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ପଞ୍ଚପି ନିକାୟେ ପୁଚ୍ଛି, ପୁଟ୍ଠୋ ପୁଟ୍ଠୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଅୟଂ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତି ପଞ୍ଚହି ଥେରସତେହି କତା –

‘‘ସତେହି ପଞ୍ଚହି କତା, ତେନ ପଞ୍ଚସତାତି ଚ ।

ଥେରେହେୱ କତତ୍ତା ଚ, ଥେରିକାତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଇମିସ୍ସା ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିୟା ୱତ୍ତମାନାୟ ସବ୍ବଂ ଦୀଘନିକାୟଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟାଦିଞ୍ଚ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଖୁଦ୍ଦକନିକାୟଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ମହାକସ୍ସପେନ ‘‘ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତଂ, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦିୱଚନାୱସାନେ ‘‘ନିଦାନମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି, ପୁଗ୍ଗଲମ୍ପି ପୁଚ୍ଛୀ’’ତି ଏତ୍ଥ ନିଦାନେ ପୁଚ୍ଛିତେ ତଂ ନିଦାନଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ୟଥା ଚ ଭାସିତଂ, ୟେନ ଚ ସୁତଂ, ୟଦା ଚ ସୁତଂ, ୟେନ ଚ ଭାସିତଂ, ୟତ୍ଥ ଚ ଭାସିତଂ, ୟସ୍ସ ଚ ଭାସିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ କଥେତୁକାମେନ ‘‘ଏୱଂ ଭାସିତଂ ମୟା ସୁତଂ, ଏକଂ ସମୟଂ ସୁତଂ, ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ଭାସିତଂ, ଦେୱତାୟ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତେନ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ – ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ…ପେ॰… ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି । ଏୱମିଦଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ପନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ‘‘କସ୍ମା ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ଅୟମାୟସ୍ମା ମହାକସ୍ସପତ୍ଥେରେନ ନିଦାନଂ ପୁଟ୍ଠୋ, ତସ୍ମାନେନ ତଂ ନିଦାନଂ ଆଦିତୋ ପଭୁତି ୱିତ୍ଥାରେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ମା ୱା ଆନନ୍ଦଂ ଧମ୍ମାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ୱସୀଗଣପରିୱୁତଂ ଦିସ୍ୱା ଏକଚ୍ଚାନଂ ଦେୱତାନଂ ଚିତ୍ତମୁପ୍ପନ୍ନଂ ‘‘ଅୟମାୟସ୍ମା ୱେଦେହମୁନି ପକତିୟାପି ସକ୍ୟକୁଲମନ୍ୱୟୋ ଭଗୱତୋ ଦାୟାଦୋ, ଭଗୱତାପି ପଞ୍ଚକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଏତଦଗ୍ଗେ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୋ, ଚତୂହି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ପିୟୋ ମନାପୋ, ଇଦାନି ମଞ୍ଞେ ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମରଜ୍ଜଦାୟଜ୍ଜଂ ପତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ’’ତି । ତସ୍ମା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଚେତସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ତଂ ଅଭୂତଗୁଣସମ୍ଭାୱନଂ ଅନଧିୱାସେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସାୱକଭାୱମେୱ ଦୀପେତୁଂ ଆହ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା …ପେ॰… ଅଜ୍ଝଭାସୀ’’ତି । ଏତ୍ଥନ୍ତରେ ପଞ୍ଚ ଅରହନ୍ତସତାନି ଅନେକାନି ଚ ଦେୱତାସହସ୍ସାନି ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ଆୟସ୍ମନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅଭିନନ୍ଦିଂସୁ, ମହାଭୂମିଚାଲୋ ଅହୋସି, ନାନାୱିଧକୁସୁମୱସ୍ସଂ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖତୋ ପପତି, ଅଞ୍ଞାନି ଚ ବହୂନି ଅଚ୍ଛରିୟାନି ପାତୁରହେସୁଂ, ବହୂନଞ୍ଚ ଦେୱତାନଂ ସଂୱେଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ‘‘ୟଂ ଅମ୍ହେହି ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖା ସୁତଂ, ଇଦାନେୱ ତଂ ପରୋକ୍ଖା ଜାତ’’ନ୍ତି । ଏୱମିଦଂ ଆୟସ୍ମତା ଆନନ୍ଦେନ ପଠମମହାସଙ୍ଗୀତିକାଲେ ୱଦନ୍ତେନାପି ଇମିନା କାରଣେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ୱୁତ୍ତଂ ୟେନ ୟଦା ୟସ୍ମା, ଚେତଂ ୱତ୍ୱା ଇମଂ ୱିଧି’’ନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଅଦ୍ଧଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ପକାସିତୋ ହୋତି ।

ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ‘‘ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ’’ତି ଏୱମାଦିମାତିକାୟ ସଙ୍ଗହିତତ୍ଥପ୍ପକାସନତ୍ଥଂ ୱୁଚ୍ଚତେ – ଏୱନ୍ତି ଅୟଂ ସଦ୍ଦୋ ଉପମୂପଦେସସମ୍ପହଂସନଗରହଣୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହାକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣାଦୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତଥା ହେସ ‘‘ଏୱଂ ଜାତେନ ମଚ୍ଚେନ, କତ୍ତବ୍ବଂ କୁସଲଂ ବହୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୫୩) ଉପମାୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଏୱଂ ତେ ଅଭିକ୍କମିତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ତେ ପଟିକ୍କମିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୨୨) ଉପଦେସେ । ‘‘ଏୱମେତଂ ଭଗୱା, ଏୱମେତଂ ସୁଗତା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ସମ୍ପହଂସନେ । ‘‘ଏୱମେୱଂ ପନାୟଂ ୱସଲୀ ୟସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ମିଂ ୱା ତସ୍ସ ମୁଣ୍ଡକସ୍ସ ସମଣକସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୭) ଗରହଣେ । ‘‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେତି ଖୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧) ୱଚନସମ୍ପଟିଗ୍ଗହେ । ‘‘ଏୱଂ ବ୍ୟା ଖୋ ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱତା ଧମ୍ମଂ ଦେସିତଂ ଆଜାନାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୯୮) ଆକାରେ । ‘‘ଏହି ତ୍ୱଂ, ମାଣୱକ, ୟେନ ସମଣୋ ଆନନ୍ଦୋ ତେନୁପସଙ୍କମ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମମ ୱଚନେନ ସମଣଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛ । ‘ସୁଭୋ ମାଣୱୋ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତୋ ଭୱନ୍ତଂ ଆନନ୍ଦଂ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରଂ ପୁଚ୍ଛତୀ’ତି, ଏୱଞ୍ଚ ୱଦେହି ସାଧୁ କିର ଭୱଂ ଆନନ୍ଦୋ ୟେନ ସୁଭସ୍ସ ମାଣୱସ୍ସ ତୋଦେୟ୍ୟପୁତ୍ତସ୍ସ ନିୱେସନଂ, ତେନୁପସଙ୍କମତୁ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୫) ନିଦସ୍ସନେ । ‘‘ତଂ କିଂ ମଞ୍ଞଥ କାଲାମା, ଇମେ ଧମ୍ମା କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱାତି ? ଅକୁସଲା, ଭନ୍ତେ । ସାୱଜ୍ଜା ୱା ଅନୱଜ୍ଜା ୱାତି ? ସାୱଜ୍ଜା, ଭନ୍ତେ । ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା ୱା ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥା ୱାତି ? ୱିଞ୍ଞୁଗରହିତା, ଭନ୍ତେ । ସମତ୍ତା ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି ନୋ ୱା, କଥଂ ୱୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀତି ? ସମତ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ସମାଦିନ୍ନା ଅହିତାୟ ଦୁକ୍ଖାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ଏୱଂ ନୋ ଏତ୍ଥ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୬୬) ଅୱଧାରଣେ । ଇଧ ପନ ଆକାରନିଦସ୍ସନାୱଧାରଣେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥେନ ଏୱଂ-ସଦ୍ଦେନ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତି – ନାନାନୟନିପୁଣମନେକଜ୍ଝାସୟସମୁଟ୍ଠାନଂ ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନସମ୍ପନ୍ନଂ ୱିୱିଧପାଟିହାରିୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥଦେସନାପଟିୱେଧଗମ୍ଭୀରଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ସକସକଭାସାନୁରୂପତୋ ସୋତପଥମାଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ କୋ ସମତ୍ଥୋ ୱିଞ୍ଞାତୁଂ, ସବ୍ବଥାମେନ ପନ ସୋତୁକାମତଂ ଜନେତ୍ୱାପି ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏକେନାକାରେନ ସୁତନ୍ତି ।

ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେନ ‘‘ନାହଂ ସୟମ୍ଭୂ, ନ ମୟା ଇଦଂ ସଚ୍ଛିକତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ମୟାପି ଏୱଂ ସୁତ’’ନ୍ତି ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସକଲସୁତ୍ତଂ ନିଦସ୍ସେତି ।

ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ‘‘ଏତଦଗ୍ଗଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ, ଗତିମନ୍ତାନଂ, ସତିମନ୍ତାନଂ, ଧିତିମନ୍ତାନଂ, ଉପଟ୍ଠାକାନଂ ୟଦିଦଂ ଆନନ୍ଦୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୧୯-୨୨୩) ଏୱଂ ଭଗୱତା ପସତ୍ଥଭାୱାନୁରୂପଂ ଅତ୍ତନୋ ଧାରଣବଲଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତ୍ତାନଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଂ ଜନେତି ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅତ୍ଥତୋ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ୱା ଅନୂନମନଧିକଂ, ଏୱମେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥା ଦଟ୍ଠବ୍ବ’’ନ୍ତି ।

ମେ-ସଦ୍ଦୋ ତୀସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଦିସ୍ସତି । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଗାଥାଭିଗୀତଂ ମେ ଅଭୋଜନେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୮୧) ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସାଧୁ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ସଂଖିତ୍ତେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮) ମୟ୍ହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଧମ୍ମଦାୟାଦା ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭୱଥା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ମମାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ‘‘ମୟା ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ମମ ସୁତ’’ନ୍ତି ଚ ଅତ୍ଥଦ୍ୱୟେ ୟୁଜ୍ଜତି ।

ସୁତନ୍ତି ଅୟଂ ସୁତସଦ୍ଦୋ ସଉପସଗ୍ଗୋ ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ଚ ଗମନଖ୍ୟାତରାଗାଭିଭୂତୂପଚିତାନୁୟୋଗସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟସୋତଦ୍ୱାରୱିଞ୍ଞାତାଦିଅନେକତ୍ଥପ୍ପଭେଦୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ସେନାୟ ପସୁତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧମ୍ମସ୍ସ ପସ୍ସତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଖ୍ୟାତଧମ୍ମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଅୱସ୍ସୁତା ଅୱସ୍ସୁତସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୫୭) ରାଗାଭିଭୂତା ରାଗାଭିଭୂତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଖୁ॰ ପା॰ ୭.୧୨) ଉପଚିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟେ ଝାନପ୍ପସୁତା ଧୀରା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ପ॰ ୧୮୧) ଝାନାନୁୟୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୪୧) ସୋତୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସୁତଧରୋ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯) ସୋତଦ୍ୱାରାନୁସାରୱିଞ୍ଞାତଧରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧ ପନ ସୁତନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଉପଧାରିତନ୍ତି ୱା ଉପଧାରଣନ୍ତି ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତ୍ଥ ୟଦା ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ମୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଦା ‘‘ଏୱଂ ମୟା ସୁତଂ, ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଉପଧାରିତ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି । ୟଦା ମେ-ସଦ୍ଦସ୍ସ ମମାତି ଅତ୍ଥୋ, ତଦା ‘‘ଏୱଂ ମମ ସୁତଂ ସୋତୱିଞ୍ଞାଣପୁବ୍ବଙ୍ଗମାୟ ୱିଞ୍ଞାଣୱୀଥିୟା ଉପଧାରଣ’’ନ୍ତି ୟୁଜ୍ଜତି ।

ଏୱମେତେସୁ ତୀସୁ ପଦେସୁ ଏୱନ୍ତି ସୋତୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ୱୁତ୍ତୱିଞ୍ଞାଣସମଙ୍ଗୀପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଅସ୍ସୱନଭାୱପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଅନୂନାନଧିକାୱିପରୀତଗ୍ଗହଣନିଦସ୍ସନଂ । ତଥା ଏୱନ୍ତି ସୱନାଦିଚିତ୍ତାନଂ ନାନପ୍ପକାରେନ ଆରମ୍ମଣେ ପୱତ୍ତଭାୱନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ଅତ୍ତନିଦସ୍ସନଂ । ସୁତନ୍ତି ଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ନିଦ୍ଦିସିତବ୍ବଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲନିଦସ୍ସନଂ । ସୁତନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦସ୍ସନଂ ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ୱୀଥିଚିତ୍ତାନଂ ଆକାରପଞ୍ଞତ୍ତିୱସେନ ନାନପ୍ପକାରନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି କତ୍ତାରନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିସୟନିଦ୍ଦେସୋ ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ପୁଗ୍ଗଲକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ୱିଞ୍ଞାଣକିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି ଉଭୟକିଚ୍ଚୟୁତ୍ତପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ ।

ତଥା ଏୱନ୍ତି ଭାୱନିଦ୍ଦେସୋ । ମେତି ପୁଗ୍ଗଲନିଦ୍ଦେସୋ । ସୁତନ୍ତି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚନିଦ୍ଦେସୋ ।

ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ସଚ୍ଛିକଟ୍ଠପରମତ୍ଥୱସେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ୱିଜ୍ଜମାନପଞ୍ଞତ୍ତି । ତଥା ଏୱନ୍ତି ଚ ମେତି ଚ ତଂ ତଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପାଦାପଞ୍ଞତ୍ତି । ସୁତନ୍ତି ଦିଟ୍ଠାଦୀନି ଉପନିଧାୟ ୱତ୍ତବ୍ବତୋ ଉପନିଧାପଞ୍ଞତ୍ତି।

ଏତ୍ଥ ଚ ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ଅସମ୍ମୋହଂ ଦୀପେତି, ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ସୁତସ୍ସ ଅସମ୍ମୋସଂ । ତଥା ଏୱନ୍ତି ୱଚନେନ ୟୋନିସୋମନସିକାରଂ ଦୀପେତି ଅୟୋନିସୋ ମନସିକରୋତୋ ନାନପ୍ପକାରପ୍ପଟିୱେଧାଭାୱତୋ । ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ଅୱିକ୍ଖେପଂ ଦୀପେତି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତସ୍ସ ସୱନାଭାୱତୋ । ତଥା ହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପି ‘‘ନ ମୟା ସୁତଂ, ପୁନ ଭଣଥା’’ତି ଭଣତି । ୟୋନିସୋମନସିକାରେନ ଚେତ୍ଥ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିଂ ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ସାଧେତି, ଅୱିକ୍ଖେପେନ ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟଞ୍ଚ । ଏୱନ୍ତି ଚ ଇମିନା ଭଦ୍ଦକେନ ଆକାରେନ ପଚ୍ଛିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅତ୍ତନୋ ଦୀପେତି, ସୁତନ୍ତି ସୱନୟୋଗେନ ପୁରିମଚକ୍କଦ୍ୱୟସମ୍ପତ୍ତିଂ । ତଥା ଆସୟସୁଦ୍ଧିଂ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ, ତାୟ ଚ ଆସୟସୁଦ୍ଧିୟା ଅଧିଗମବ୍ୟତ୍ତିଂ, ପୟୋଗସୁଦ୍ଧିୟା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିଂ ।

ଏୱନ୍ତି ଚ ଇମିନା ନାନପ୍ପକାରପଟିୱେଧଦୀପକେନ ୱଚନେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥପଟିଭାନପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପଦଂ ଦୀପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ସୋତବ୍ବଭେଦପଟିୱେଧଦୀପକେନ ଧମ୍ମନିରୁତ୍ତିପଟିସମ୍ଭିଦାସମ୍ପଦଂ ଦୀପେତି । ଏୱନ୍ତି ଚ ଇଦଂ ୟୋନିସୋମନସିକାରଦୀପକଂ ୱଚନଂ ଭଣନ୍ତୋ ‘‘ଏତେ ମୟା ଧମ୍ମା ମନସାନୁପେକ୍ଖିତା ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା’’ତି ଞାପେତି । ସୁତନ୍ତି ଇଦଂ ସୱନୟୋଗଦୀପକୱଚନଂ ଭଣନ୍ତୋ ‘‘ବହୂ ମୟା ଧମ୍ମା ସୁତା ଧାତା ୱଚସା ପରିଚିତା’’ତି ଞାପେତି । ତଦୁଭୟେନପି ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ସୱନେ ଆଦରଂ ଜନେତି ।

ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନପି ୱଚନେନ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତନୋ ଅଦହନ୍ତୋ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ, ଅତିକ୍କମତି, ସାୱକତ୍ତଂ ପଟିଜାନନ୍ତୋ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିଂ ଓକ୍କମତି । ତଥା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ଚିତ୍ତଂ ୱୁଟ୍ଠାପେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚିତ୍ତଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ‘‘କେୱଲଂ ସୁତମେୱେତଂ ମୟା, ତସ୍ସେୱ ତୁ ଭଗୱତୋ ୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଚ ଦୀପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିମୋଚେତି, ସତ୍ଥାରଂ ଅପଦିସତି, ଜିନୱଚନଂ ଅପ୍ପେତି, ଧମ୍ମନେତ୍ତିଂ ପତିଟ୍ଠାପେତି ।

ଅପିଚ ‘‘ଏୱଂ ମେ ସୁତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନା ଉପ୍ପାଦିତଭାୱଂ ଅପ୍ପଟିଜାନନ୍ତୋ ପୁରିମସ୍ସୱନଂ ୱିୱରନ୍ତୋ ‘‘ସମ୍ମୁଖା ପଟିଗ୍ଗହିତମିଦଂ ମୟା ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଚତୁୱେସାରଜ୍ଜୱିସାରଦସ୍ସ ଦସବଲଧରସ୍ସ ଆସଭଟ୍ଠାନଟ୍ଠାୟିନୋ ସୀହନାଦନାଦିନୋ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମସ୍ସ ଧମ୍ମିସ୍ସରସ୍ସ ଧମ୍ମରାଜସ୍ସ ଧମ୍ମାଧିପତିନୋ ଧମ୍ମଦୀପସ୍ସ ଧମ୍ମପ୍ପଟିସରଣସ୍ସ ସଦ୍ଧମ୍ମୱରଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ନ ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥେ ୱା ଧମ୍ମେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା କଙ୍ଖା ୱା ୱିମତି ୱା କାତବ୍ବା’’ତି ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇମସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟଂ ୱିନାସେତି, ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ୱିନାସୟତି ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ, ସଦ୍ଧଂ ୱଡ୍ଢେତି ସାସନେ ।

ଏୱଂ ମେ ସୁତମିଚ୍ଚେୱଂ, ୱଦଂ ଗୋତମସାୱକୋ’’ତି ॥

ଏକନ୍ତି ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦନିଦ୍ଦେସୋ । ସମୟନ୍ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନନିଦ୍ଦେସୋ । ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପରିଦୀପନଂ । ତତ୍ଥ ସମୟସଦ୍ଦୋ –

ସମୱାୟେ ଖଣେ କାଲେ, ସମୂହେ ହେତୁଦିଟ୍ଠିସୁ ।

ପଟିଲାଭେ ପହାନେ ଚ, ପଟିୱେଧେ ଚ ଦିସ୍ସତି ॥

ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଅପ୍ପେୱ ନାମ ସ୍ୱେପି ଉପସଙ୍କମେୟ୍ୟାମ କାଲଞ୍ଚ ସମୟଞ୍ଚ ଉପାଦାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୪୪୭) ସମୱାୟୋ ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ଏକୋୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଖଣୋ ଚ ସମୟୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୯) ଖଣୋ । ‘‘ଉଣ୍ହସମୟୋ ପରିଳାହସମୟୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୩୫୮) କାଲୋ । ‘‘ମହାସମୟୋ ପୱନସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ସମୂହୋ । ‘‘ସମୟୋପି ଖୋ ତେ, ଭଦ୍ଦାଲି, ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ଭଗୱା ଖୋ ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ସୋପି ମଂ ଜାନିସ୍ସତି, ‘ଭଦ୍ଦାଲି, ନାମ ଭିକ୍ଖୁ ସତ୍ଥୁସାସନେ ସିକ୍ଖାୟ ଅପରିପୂରକାରୀ’ତି, ଅୟମ୍ପି ଖୋ ତେ ଭଦ୍ଦାଲି ସମୟୋ ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୩୫) ହେତୁ । ‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଉଗ୍ଗାହମାନୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ସମଣମୁଣ୍ଡିକାପୁତ୍ତୋ ସମୟପ୍ପୱାଦକେ ତିନ୍ଦୁକାଚୀରେ ଏକସାଲକେ ମଲ୍ଲିକାୟ ଆରାମେ ପଟିୱସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୬୦) ଦିଟ୍ଠି ।

‘‘ଦିଟ୍ଠେ ଧମ୍ମେ ଚ ୟୋ ଅତ୍ଥୋ, ୟୋ ଚତ୍ଥୋ ସମ୍ପରାୟିକୋ ।

ଅତ୍ଥାଭିସମୟା ଧୀରୋ, ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୨୯) –

ଏୱମାଦୀସୁ ପଟିଲାଭୋ । ‘‘ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୮) ପହାନଂ । ‘‘ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପୀଳନଟ୍ଠୋ ସଙ୍ଖତଟ୍ଠୋ ସନ୍ତାପଟ୍ଠୋ ୱିପରିଣାମଟ୍ଠୋ ଅଭିସମୟଟ୍ଠୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପଟି॰ ମ॰ ୨.୮) ପଟିୱେଧୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ କାଲୋ ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ସଂୱଚ୍ଛରଉତୁମାସଅଡ୍ଢମାସରତ୍ତିଦିୱପୁବ୍ବଣ୍ହମଜ୍ଝନ୍ହିକସାୟନ୍ହପଠମମଜ୍ଝିମ- ପଚ୍ଛିମୟାମମୁହୁତ୍ତାଦୀସୁ କାଲଖ୍ୟେସୁ ସମୟେସୁ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ଦୀପେତି ।

ୟେ ୱା ଇମେ ଗବ୍ଭୋକ୍କନ୍ତିସମୟୋ ଜାତିସମୟୋ ସଂୱେଗସମୟୋ ଅଭିନିକ୍ଖମନସମୟୋ ଦୁକ୍କରକାରିକସମୟୋ ମାରୱିଜୟସମୟୋ ଅଭିସମ୍ବୋଧିସମୟୋ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରସମୟୋ ଦେସନାସମୟୋ ପରିନିବ୍ବାନସମୟୋତି ଏୱମାଦୟୋ ଭଗୱତୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେସୁ ଅତିୱିୟ ପକାସା ଅନେକକାଲଖ୍ୟା ଏୱ ସମୟା । ତେସୁ ସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟସଙ୍ଖାତଂ ଏକଂ ସମୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ଚାୟଂ ଞାଣକରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟେସୁ କରୁଣାକିଚ୍ଚସମୟୋ, ଅତ୍ତହିତପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ପରହିତପ୍ପଟିପତ୍ତିସମୟୋ, ସନ୍ନିପତିତାନଂ କରଣୀୟଦ୍ୱୟସମୟେସୁ ଧମ୍ମୀକଥାସମୟୋ, ଦେସନାପଟିପତ୍ତିସମୟେସୁ ଦେସନାସମୟୋ, ତେସୁପି ସମୟେସୁ ୟଂ କିଞ୍ଚି ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ଅଥ କସ୍ମା ୟଥା ଅଭିଧମ୍ମେ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ କାମାୱଚର’’ନ୍ତି ଚ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ‘‘ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀ’’ତି ଚ ଭୁମ୍ମୱଚନେନ ନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ, ୱିନୟେ ଚ ‘‘ତେନ ସମୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା’’ତି କରଣୱଚନେନ, ତଥା ଅକତ୍ୱା ଇଧ ‘‘ଏକଂ ସମୟ’’ନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି । ତତ୍ଥ ତଥା, ଇଧ ଚ ଅଞ୍ଞଥା ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ । ତତ୍ଥ ହି ଅଭିଧମ୍ମେ ଇତୋ ଅଞ୍ଞେସୁ ସୁତ୍ତପଦେସୁ ଚ ଅଧିକରଣତ୍ଥୋ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ଅଧିକରଣଞ୍ହି କାଲତ୍ଥୋ ସମୂହତ୍ଥୋ ଚ ସମୟୋ, ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତାନଂ ଫସ୍ସାଦିଧମ୍ମାନଂ ଖଣସମୱାୟହେତୁସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଚ ସମୟସ୍ସ ଭାୱେନ ତେସଂ ଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ ଭୁମ୍ମୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ୱିନୟେ ଚ ହେତ୍ୱତ୍ଥୋ କରଣତ୍ଥୋ ଚ ସମ୍ଭୱତି । ୟୋ ହି ସୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମୟୋ ସାରିପୁତ୍ତାଦୀହିପି ଦୁବ୍ବିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ, ତେନ ସମୟେନ ହେତୁଭୂତେନ କରଣଭୂତେନ ଚ ସିକ୍ଖାପଦାନି ପଞ୍ଞପେନ୍ତୋ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିହେତୁଞ୍ଚ ଅପେକ୍ଖମାନୋ ଭଗୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିହାସି, ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ତତ୍ଥ କରଣୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋ ।

ଇଧ ପନ ଅଞ୍ଞସ୍ମିଞ୍ଚ ଏୱଂଜାତିକେ ସୁତ୍ତନ୍ତପାଠେ ଅଚ୍ଚନ୍ତସଂୟୋଗତ୍ଥୋ ସମ୍ଭୱତି । ୟଞ୍ହି ସମୟଂ ଭଗୱା ଇମଂ ଅଞ୍ଞଂ ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଦେସେସି, ଅଚ୍ଚନ୍ତମେୱ ତଂ ସମୟଂ କରୁଣାୱିହାରେନ ୱିହାସି । ତସ୍ମା ତଦତ୍ଥଜୋତନତ୍ଥଂ ଇଧ ଉପୟୋଗୱଚନନିଦ୍ଦେସୋ କତୋତି ୱିଞ୍ଞେୟ୍ୟୋ । ହୋତି ଚେତ୍ଥ –

‘‘ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥମପେକ୍ଖିତ୍ୱା, ଭୁମ୍ମେନ କରଣେନ ଚ ।

ଅଞ୍ଞତ୍ର ସମୟୋ ୱୁତ୍ତୋ, ଉପୟୋଗେନ ସୋ ଇଧା’’ତି ॥

ଭଗୱାତି ଗୁଣୱିସିଟ୍ଠସତ୍ତୁତ୍ତମଗରୁଗାରୱାଧିୱଚନମେତଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଭଗୱାତି ୱଚନଂ ସେଟ୍ଠଂ, ଭଗୱାତି ୱଚନମୁତ୍ତମଂ ।

ଗରୁ ଗାରୱୟୁତ୍ତୋ ସୋ, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଚତୁବ୍ବିଧଞ୍ହି ନାମଂ ଆୱତ୍ଥିକଂ, ଲିଙ୍ଗିକଂ, ନେମିତ୍ତକଂ, ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନନ୍ତି । ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ‘‘ୟଦିଚ୍ଛକ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛୋ ଦମ୍ମୋ ବଲିବଦ୍ଧୋତି ଏୱମାଦି ଆୱତ୍ଥିକଂ, ଦଣ୍ଡୀ ଛତ୍ତୀ ସିଖୀ କରୀତି ଏୱମାଦି ଲିଙ୍ଗିକଂ, ତେୱିଜ୍ଜୋ ଛଳଭିଞ୍ଞୋତି ଏୱମାଦି ନେମିତ୍ତକଂ, ସିରିୱଡ୍ଢକୋ ଧନୱଡ୍ଢକୋତି ଏୱମାଦି ୱଚନତ୍ଥମନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ପୱତ୍ତଂ ଅଧିଚ୍ଚସମୁପ୍ପନ୍ନଂ । ଇଦଂ ପନ ଭଗୱାତି ନାମଂ ଗୁଣନେମିତ୍ତକଂ, ନ ମହାମାୟାୟ, ନ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜେନ, ନ ଅସୀତିୟା ଞାତିସହସ୍ସେହି କତଂ, ନ ସକ୍କସନ୍ତୁସିତାଦୀହି ଦେୱତାୱିସେସେହି କତଂ । ୟଥାହ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ‘‘ଭଗୱାତି ନେତଂ ନାମଂ ମାତରା କତଂ…ପେ॰… ସଚ୍ଛିକା ପଞ୍ଞତ୍ତି ୟଦିଦଂ ଭଗୱା’’ତି (ମହାନି॰ ୮୪) ।

ୟଂ ଗୁଣନେମିତ୍ତକଞ୍ଚେତଂ ନାମଂ, ତେସଂ ଗୁଣାନଂ ପକାସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ୱଦନ୍ତି –

‘‘ଭଗୀ ଭଜୀ ଭାଗୀ ୱିଭତ୍ତୱା ଇତି,

ଅକାସି ଭଗ୍ଗନ୍ତି ଗରୂତି ଭାଗ୍ୟୱା ।

ବହୂହି ଞାୟେହି ସୁଭାୱିତତ୍ତନୋ,

ଭୱନ୍ତଗୋ ସୋ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ନିଦ୍ଦେସାଦୀସୁ (ମହାନି॰ ୮୪; ଚୂଳନି॰ ଅଜିତମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୨) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଚସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅପରୋ ପରିୟାୟୋ –

‘‘ଭାଗ୍ୟୱା ଭଗ୍ଗୱା ୟୁତ୍ତୋ, ଭଗେହି ଚ ୱିଭତ୍ତୱା ।

ଭତ୍ତୱା ୱନ୍ତଗମନୋ, ଭୱେସୁ ଭଗୱା ତତୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ‘‘ୱଣ୍ଣାଗମୋ ୱଣ୍ଣୱିପରିୟାୟୋ’’ତି ଏୱଂ ନିରୁତ୍ତିଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦନୟେନ ୱା ପିସୋଦରାଦିପକ୍ଖେପଲକ୍ଖଣଂ ଗହେତ୍ୱା ୟସ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଭିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଦାନସୀଲାଦିପାରପ୍ପତ୍ତଂ ଭାଗ୍ୟମସ୍ସ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଭାଗ୍ୟୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଞାତବ୍ବଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଲୋଭଦୋସମୋହୱିପରୀତମନସିକାରଅହିରିକାନୋତ୍ତପ୍ପକୋଧୂପନାହମକ୍ଖପଲା- ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟମାୟାସାଠେୟ୍ୟଥମ୍ଭସାରମ୍ଭମାନାତିମାନମଦପମାଦତଣ୍ହାୱିଜ୍ଜାତିୱିଧାକୁସଲମୂଲଦୁଚ୍ଚରିତ- ସଂକିଲେସମଲୱିସମସଞ୍ଞାୱିତକ୍କପପଞ୍ଚଚତୁବ୍ବିଧୱିପରିୟେସଆସୱଗନ୍ଥଓଘୟୋଗଅଗତିତଣ୍ହୁପାଦାନ- ପଞ୍ଚଚେତୋଖିଲୱିନିବନ୍ଧନୀୱରଣାଭିନନ୍ଦନଛୱିୱାଦମୂଲତଣ୍ହାକାୟସତ୍ତାନୁସୟ- ଅଟ୍ଠମିଚ୍ଛତ୍ତନୱତଣ୍ହାମୂଲକଦସାକୁସଲକମ୍ମପଥଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତ- ଅଟ୍ଠସତତଣ୍ହାୱିଚରିତପ୍ପଭେଦସବ୍ବଦରଥପରିଳାହକିଲେସସତସହସ୍ସାନି, ସଙ୍ଖେପତୋ ୱା ପଞ୍ଚ କିଲେସକ୍ଖନ୍ଧଅଭିସଙ୍ଖାରମଚ୍ଚୁଦେୱପୁତ୍ତମାରେ ଅଭଞ୍ଜି, ତସ୍ମା ଭଗ୍ଗତ୍ତା ଏତେସଂ ପରିସ୍ସୟାନଂ ଭଗ୍ଗୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭଗୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚେତ୍ଥ –

‘‘ଭଗ୍ଗରାଗୋ ଭଗ୍ଗଦୋସୋ, ଭଗ୍ଗମୋହୋ ଅନାସୱୋ ।

ଭଗ୍ଗାସ୍ସ ପାପକା ଧମ୍ମା, ଭଗୱା ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ଭାଗ୍ୟୱତାୟ ଚସ୍ସ ସତପୁଞ୍ଞଲକ୍ଖଣଧରସ୍ସ ରୂପକାୟସମ୍ପତ୍ତି ଦୀପିତା ହୋତି, ଭଗ୍ଗଦୋସତାୟ ଧମ୍ମକାୟସମ୍ପତ୍ତି । ତଥା ଲୋକିୟସରିକ୍ଖକାନଂ ବହୁମାନଭାୱୋ, ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେହି ଅଭିଗମନୀୟତା । ତଥା ଅଭିଗତାନଞ୍ଚ ନେସଂ କାୟଚିତ୍ତଦୁକ୍ଖାପନୟନେ ପଟିବଲଭାୱୋ, ଆମିସଦାନଧମ୍ମଦାନେହି ଉପକାରିତା । ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେହି ଚ ସଂୟୋଜନସମତ୍ଥତା ଦୀପିତା ହୋତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଲୋକେ ଇସ୍ସରିୟଧମ୍ମୟସସିରିକାମପୟତ୍ତେସୁ ଛସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଭଗସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ପରମଞ୍ଚସ୍ସ ସକଚିତ୍ତେ ଇସ୍ସରିୟଂ, ଅଣିମାଲଘିମାଦିକଂ ୱା ଲୋକିୟସମ୍ମତଂ ସବ୍ବାକାରପରିପୂରଂ ଅତ୍ଥି, ତଥା ଲୋକୁତ୍ତରୋ ଧମ୍ମୋ, ଲୋକତ୍ତୟବ୍ୟାପକୋ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣାଧିଗତୋ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୟସୋ, ରୂପକାୟଦସ୍ସନବ୍ୟାୱଟଜନନୟନମନପ୍ପସାଦଜନନସମତ୍ଥା ସବ୍ବାକାରପରିପୂରା ସବ୍ବଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗସିରୀ, ୟଂ ୟଂ ଅନେନ ଇଚ୍ଛିତଂ ପତ୍ଥିତଂ ଅତ୍ତହିତଂ ପରହିତଂ ୱା, ତସ୍ସ ତସ୍ସ ତଥେୱ ଅଭିନିପ୍ଫନ୍ନତ୍ତା ଇଚ୍ଛିତତ୍ଥନିପ୍ଫତ୍ତିସଞ୍ଞିତୋ କାମୋ, ସବ୍ବଲୋକଗରୁଭାୱପ୍ପତ୍ତିହେତୁଭୂତୋ ସମ୍ମାୱାୟାମସଙ୍ଖାତୋ ପୟତ୍ତୋ ଚ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ମା ଇମେହି ଭଗେହି ୟୁତ୍ତତ୍ତାପି ଭଗା ଅସ୍ସ ସନ୍ତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ପନ କୁସଲାଦିଭେଦେହି ସବ୍ବଧମ୍ମେ, ଖନ୍ଧାୟତନଧାତୁସଚ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦାଦୀହି ୱା କୁସଲାଦିଧମ୍ମେ, ପୀଳନସଙ୍ଖତସନ୍ତାପୱିପରିଣାମଟ୍ଠେନ ୱା ଦୁକ୍ଖମରିୟସଚ୍ଚଂ, ଆୟୂହନନିଦାନସଂୟୋଗପଲିବୋଧଟ୍ଠେନ ସମୁଦୟଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକାସଙ୍ଖତଅମତଟ୍ଠେନ ନିରୋଧଂ, ନିୟ୍ୟାନିକହେତୁଦସ୍ସନାଧିପତେୟ୍ୟଟ୍ଠେନ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭତ୍ତୱା, ୱିଭଜିତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଦେସିତୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ତସ୍ମା ୱିଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ଚ ଏସ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେ କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକେ ସୁଞ୍ଞତାପ୍ପଣିହିତାନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ଭଜି ସେୱି ବହୁଲମକାସି, ତସ୍ମା ଭତ୍ତୱାତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟସ୍ମା ପନ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତଂ ଗମନଂ ଅନେନ ୱନ୍ତଂ, ତସ୍ମା ଭୱେସୁ ୱନ୍ତଗମନୋତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ଭୱସଦ୍ଦତୋ ଭକାରଂ ଗମନସଦ୍ଦତୋ ଗକାରଂ ୱନ୍ତସଦ୍ଦତୋ ୱକାରଞ୍ଚ ଦୀଘଂ କତ୍ୱା ଆଦାୟ ‘‘ଭଗୱା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ଲୋକେ ‘‘ମେହନସ୍ସ ଖସ୍ସ ମାଲା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ମେଖଲା’’ତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚେତ୍ଥ ଏୱଂ ମେ ସୁତନ୍ତି ୱଚନେନ ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଧମ୍ମସରୀରଂ ପକାସେତି, ତେନ ‘‘ନୟିଦଂ ଅତୀତସତ୍ଥୁକଂ ପାୱଚନଂ, ଅୟଂ ୱୋ ସତ୍ଥା’’ତି ଭଗୱତୋ ଅଦସ୍ସନେନ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଜନଂ ସମସ୍ସାସେତି ।

ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱାତି ୱଚନେନ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱତୋ ଅୱିଜ୍ଜମାନଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ରୂପକାୟପରିନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ‘‘ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଅରିୟଧମ୍ମସ୍ସ ଦେସେତା ଦସବଲଧରୋ ୱଜିରସଙ୍ଘାତକାୟୋ ସୋପି ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବୁତୋ, ତତ୍ଥ କେନଞ୍ଞେନ ଜୀୱିତେ ଆସା ଜନେତବ୍ବା’’ତି ଜୀୱିତମଦମତ୍ତଂ ଜନଂ ସଂୱେଜେତି, ସଦ୍ଧମ୍ମେ ଚସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି ।

ଏୱନ୍ତି ଚ ଭଣନ୍ତୋ ଦେସନାସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିଦ୍ଦିସତି, ମେ ସୁତନ୍ତି ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଏକଂ ସମୟନ୍ତି କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ, ଭଗୱାତି ଦେସକସମ୍ପତ୍ତିଂ ।

ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ସାୱତ୍ଥୀତି ସୱତ୍ଥସ୍ସ ଇସିନୋ ନିୱାସଟ୍ଠାନଭୂତଂ ନଗରଂ, ୟଥା କାକନ୍ଦୀ ମାକନ୍ଦୀତି, ଏୱଂ ଇତ୍ଥିଲିଙ୍ଗୱସେନ ସାୱତ୍ଥୀତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା । ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟା ପନ ଭଣନ୍ତି ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଂ ସବ୍ବମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ସାୱତ୍ଥୀ । ସତ୍ଥସମାୟୋଗେ ଚ ‘‘କିଂ ଭଣ୍ଡମତ୍ଥୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତେ ‘‘ସବ୍ବମତ୍ଥୀ’’ତି ୱଚନମୁପାଦାୟ ସାୱତ୍ଥୀ ।

‘‘ସବ୍ବଦା ସବ୍ବୂପକରଣଂ, ସାୱତ୍ଥିୟଂ ସମୋହିତଂ ।

ତସ୍ମା ସବ୍ବମୁପାଦାୟ, ସାୱତ୍ଥୀତି ପୱୁଚ୍ଚତି ॥

‘‘କୋସଲାନଂ ପୁରଂ ରମ୍ମଂ, ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ।

ଦସହି ସଦ୍ଦେହି ଅୱିୱିତ୍ତଂ, ଅନ୍ନପାନସମାୟୁତଂ ॥

‘‘ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱେପୁଲ୍ଲତଂ ପତ୍ତଂ, ଇଦ୍ଧଂ ଫୀତଂ ମନୋରମଂ ।

ଆଳକମନ୍ଦାୱ ଦେୱାନଂ, ସାୱତ୍ଥିପୁରମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪) ।

ତସ୍ସଂ ସାୱତ୍ଥିୟଂ। ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ ।

ୱିହରତୀତି ଅୱିସେସେନ ଇରିୟାପଥଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟୱିହାରେସୁ ଅଞ୍ଞତରୱିହାରସମଙ୍ଗିପରିଦୀପନମେତଂ । ଇଧ ପନ ଠାନଗମନାସନସୟନପ୍ପଭେଦେସୁ ଇରିୟାପଥେସୁ ଅଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥସମାୟୋଗପରିଦୀପନଂ, ତେନ ଠିତୋପି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ନିସିନ୍ନୋପି ସୟାନୋପି ଭଗୱା ୱିହରତିଚ୍ଚେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଏକଂ ଇରିୟାପଥବାଧନଂ ଅପରେନ ଇରିୟାପଥେନ ୱିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅପରିପତନ୍ତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ହରତି ପୱତ୍ତେତି । ତସ୍ମା ୱିହରତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଜେତୱନେତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନଂ ଜିନାତୀତି ଜେତୋ, ରଞ୍ଞା ୱା ଅତ୍ତନୋ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକଜନେ ଜିତେ ଜାତୋତି ଜେତୋ, ମଙ୍ଗଲକମ୍ୟତାୟ ୱା ତସ୍ସ ଏୱଂ ନାମମେୱ କତନ୍ତିପି ଜେତୋ । ୱନୟତୀତି ୱନଂ, ଅତ୍ତସମ୍ପଦାୟ ସତ୍ତାନଂ ଭତ୍ତିଂ କାରେତି, ଅତ୍ତନି ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱନୁତେ ଇତି ୱା ୱନଂ, ନାନାୱିଧକୁସୁମଗନ୍ଧସମ୍ମୋଦମତ୍ତକୋକିଲାଦିୱିହଙ୍ଗୱିରୁତେହି ମନ୍ଦମାଲୁତଚଲିତରୁକ୍ଖସାଖାୱିଟପପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱପଲାସେହି ଚ ‘‘ଏଥ ମଂ ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ପାଣିନୋ ୟାଚତି ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜେତସ୍ସ ୱନଂ ଜେତୱନଂ । ତଞ୍ହି ଜେତେନ ରାଜକୁମାରେନ ରୋପିତଂ ସଂୱଡ୍ଢିତଂ ପରିପାଲିତଂ, ସୋ ଚ ତସ୍ସ ସାମୀ ଅହୋସି, ତସ୍ମା ଜେତୱନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଜେତୱନେ।

ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେତି ଏତ୍ଥ ସୁଦତ୍ତୋ ନାମ ସୋ ଗହପତି ମାତାପିତୂହି କତନାମୱସେନ, ସବ୍ବକାମସମିଦ୍ଧିତାୟ ତୁ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରତାୟ କରୁଣାଦିଗୁଣସମଙ୍ଗିତାୟ ଚ ନିଚ୍ଚକାଲଂ ଅନାଥାନଂ ପିଣ୍ଡଂ ଅଦାସି, ତେନ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗତୋ । ଆରମନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପାଣିନୋ, ୱିସେସେନ ୱା ପବ୍ବଜିତାତି ଆରାମୋ, ତସ୍ସ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦିସୋଭନତାୟ ନାତିଦୂରନାଚ୍ଚାସନ୍ନତାଦିପଞ୍ଚୱିଧସେନାସନଙ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ତତୋ ତତୋ ଆଗମ୍ମ ରମନ୍ତି ଅଭିରମନ୍ତି ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତା ହୁତ୍ୱା ନିୱସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଗତେପି ଅତ୍ତନୋ ଅବ୍ଭନ୍ତରଂୟେୱ ଆନେତ୍ୱା ରମେତୀତି ଆରାମୋ । ସୋ ହି ଅନାଥପିଣ୍ଡିକେନ ଗହପତିନା ଜେତସ୍ସ ରାଜକୁମାରସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟିସନ୍ଥାରେନ କିଣିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ସେନାସନଂ କାରାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସହିରଞ୍ଞକୋଟୀହି ୱିହାରମହଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏୱଂ ଚତୁପଞ୍ଞାସାୟ ହିରଞ୍ଞକୋଟିପରିଚ୍ଚାଗେନ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତିତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମିଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ଜେତୱନେ’’ତି ୱଚନଂ ପୁରିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ, ‘‘ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ପଚ୍ଛିମସାମିପରିକିତ୍ତନଂ । କିମେତେସଂ ପରିକିତ୍ତନେ ପୟୋଜନନ୍ତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଅଧିକାରତୋ ତାୱ ‘‘କତ୍ଥ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛାନିୟାମକରଣଂ ଅଞ୍ଞେସଂ ପୁଞ୍ଞକାମାନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ହି ଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକପାସାଦମାପନେ ଭୂମିୱିକ୍କୟଲଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠାରସ ହିରଞ୍ଞକୋଟିୟୋ ଅନେକକୋଟିଅଗ୍ଘନକା ରୁକ୍ଖା ଚ ଜେତସ୍ସ ପରିଚ୍ଚାଗୋ, ଚତୁପଞ୍ଞାସ କୋଟିୟୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ । ୟତୋ ତେସଂ ପରିକିତ୍ତନେନ ‘‘ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞକାମା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ଅଞ୍ଞେପି ପୁଞ୍ଞକାମେ ତେସଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜେତି । ଏୱମେତ୍ଥ ପୁଞ୍ଞକାମାନଂ ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଆପଜ୍ଜନେ ନିୟୋଜନଂ ପୟୋଜନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘ୟଦି ତାୱ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି, ‘ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅଥ ତତ୍ଥ ୱିହରତି, ‘ସାୱତ୍ଥିୟ’ନ୍ତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ନ ହି ସକ୍କା ଉଭୟତ୍ଥ ଏକଂ ସମୟଂ ୱିହରିତୁ’’ନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ନନୁ ୱୁତ୍ତମେତଂ ‘‘ସମୀପତ୍ଥେ ଭୁମ୍ମୱଚନ’’ନ୍ତି, ୟତୋ ୟଥା ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦୀନଂ ସମୀପେ ଗୋୟୂଥାନି ଚରନ୍ତାନି ‘‘ଗଙ୍ଗାୟ ଚରନ୍ତି, ୟମୁନାୟ ଚରନ୍ତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି ୟଦିଦଂ ସାୱତ୍ଥିୟା ସମୀପେ ଜେତୱନଂ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମୋ, ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଜେତୱନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ଆରାମେ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗୋଚରଗାମନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ହିସ୍ସ ସାୱତ୍ଥିୱଚନଂ, ପବ୍ବଜିତାନୁରୂପନିୱାସଟ୍ଠାନନିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ସେସୱଚନଂ ।

ତତ୍ଥ ସାୱତ୍ଥିକିତ୍ତନେନ ଭଗୱତୋ ଗହଟ୍ଠାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ ଦସ୍ସେତି, ଜେତୱନାଦିକିତ୍ତନେନ ପବ୍ବଜିତାନୁଗ୍ଗହକରଣଂ । ତଥା ପୁରିମେନ ପଚ୍ଚୟଗ୍ଗହଣତୋ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱିୱଜ୍ଜନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱତ୍ଥୁକାମପ୍ପହାନତୋ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗୱଜ୍ଜନୂପାୟଦସ୍ସନଂ । ପୁରିମେନ ଚ ଧମ୍ମଦେସନାଭିୟୋଗଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ୱିୱେକାଧିମୁତ୍ତିଂ । ପୁରିମେନ କରୁଣାୟ ଉପଗମନଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ଅପଗମନଂ । ପୁରିମେନ ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖନିପ୍ଫାଦନାଧିମୁତ୍ତିତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ପରହିତସୁଖକରଣେ ନିରୁପଲେପତଂ । ପୁରିମେନ ଧମ୍ମିକସୁଖାପରିଚ୍ଚାଗନିମିତ୍ତଂ ଫାସୁୱିହାରଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମାନୁୟୋଗନିମିତ୍ତଂ । ପୁରିମେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରବହୁଲତଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଦେୱାନଂ । ପୁରିମେନ ଲୋକେ ଜାତସ୍ସ ଲୋକେ ସଂୱଡ୍ଢଭାୱଂ, ପଚ୍ଛିମେନ ଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତତନ୍ତି ଏୱମାଦି ।

ଅଥାତି ଅୱିଚ୍ଛେଦତ୍ଥେ, ଖୋତି ଅଧିକାରନ୍ତରନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ତେନ ଅୱିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ ତତ୍ଥ ଭଗୱତୋ ୱିହାରେ ଇଦମଧିକାରନ୍ତରଂ ଉଦପାଦୀତି ଦସ୍ସେତି । କିଂ ତନ୍ତି ? ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତାତିଆଦି । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞତରାତି ଅନିୟମିତନିଦ୍ଦେସୋ । ସା ହି ନାମଗୋତ୍ତତୋ ଅପାକଟା, ତସ୍ମା ‘‘ଅଞ୍ଞତରା’’ତି ୱୁତ୍ତା । ଦେୱୋ ଏୱ ଦେୱତା, ଇତ୍ଥିପୁରିସସାଧାରଣମେତଂ । ଇଧ ପନ ପୁରିସୋ ଏୱ, ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ କିନ୍ତୁ, ସାଧାରଣନାମୱସେନ ଦେୱତାତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦) ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।

‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) । –

ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୬; ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧ ପନ ଖୟେ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ପରିକ୍ଖୀଣାୟ ରତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅଭିରୂପେ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପନ ଛୱିଥୁତିକୁଲୱଗ୍ଗକାରଣସଣ୍ଠାନପମାଣରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩) ଛୱିୟଂ । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ ଗହପତି ଇମେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୭) ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୫) କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ । ସୋ ଇଧ ଛୱିୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଅଭିରୂପଚ୍ଛୱୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସୟେଭୁୟ୍ୟଅବ୍ୟାମିସ୍ସାନତିରେକଦଳ୍ହତ୍ଥୱିସଂୟୋଗାଦିଅନେକତ୍ଥୋ। ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ଅନୱସେସତା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପା ଚ ଅଙ୍ଗମାଗଧା ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଆଦାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୪୩) ୟେଭୁୟ୍ୟତା । ‘‘କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା । ‘‘କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଂ ନୂନ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ଅନତିରେକତା । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାହିୟୋ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଠିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଦଳ୍ହତ୍ଥତା । ‘‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ୱିସଂୟୋଗୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ଅନୱସେସତ୍ତମତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନୱୋହାରକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଛେଦନୱିକପ୍ପଲେସସମନ୍ତଭାୱାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନୀୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୯୮; ଚୂଳନି॰ କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୧୭, କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୬୧) ପଞ୍ଞତ୍ତି । ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୬୮) ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସମନ୍ତଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୟତୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ ଜେତୱନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ଓଭାସେତ୍ୱାତି ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା, ଚନ୍ଦିମା ୱିୟ ସୂରିୟୋ ୱିୟ ଚ ଏକୋଭାସଂ ଏକପଜ୍ଜୋତଂ କରିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ୟତୋ ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନେୱ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁରସଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଚ ଗତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ। ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତା ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପଣମିତ୍ୱା ନମସ୍ସିତ୍ୱା ।

ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ଏକୋକାସଂ ଏକପସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ଅଟ୍ଠାସୀତି ନିସଜ୍ଜାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ, ଠାନଂ କପ୍ପେସି, ଠିତା ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କଥଂ ଠିତା ପନ ସା ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଅହୂତି ?

‘‘ନ ପଚ୍ଛତୋ ନ ପୁରତୋ, ନାପି ଆସନ୍ନଦୂରତୋ ।

ନ କଚ୍ଛେ ନୋପି ପଟିୱାତେ, ନ ଚାପି ଓଣତୁଣ୍ଣତେ ।

ଇମେ ଦୋସେ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଅହୂ’’ତି ॥

କସ୍ମା ପନାୟଂ ଅଟ୍ଠାସି ଏୱ, ନ ନିସୀଦୀତି ? ଲହୁଂ ନିୱତ୍ତିତୁକାମତାୟ । ଦେୱତାୟୋ ହି କଞ୍ଚିଦେୱ ଅତ୍ଥୱସଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୁଚିପୁରିସୋ ୱିୟ ୱଚ୍ଚଟ୍ଠାନଂ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପକତିୟା ପନ ତାସଂ ୟୋଜନସତତୋ ପଭୁତି ମନୁସ୍ସଲୋକୋ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧତାୟ ପଟିକୂଲୋ ହୋତି, ନ ଏତ୍ଥ ଅଭିରମନ୍ତି, ତେନ ସା ଆଗତକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଲହୁଂ ନିୱତ୍ତିତୁକାମତାୟ ନ ନିସୀଦି । ୟସ୍ସ ଚ ଗମନାଦିଇରିୟାପଥପରିସ୍ସମସ୍ସ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ନିସୀଦନ୍ତି, ସୋ ଦେୱାନଂ ପରିସ୍ସମୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମାପି ନ ନିସୀଦି । ୟେ ଚ ମହାସାୱକା ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା, ତେ ପତିମାନେତି, ତସ୍ମାପି ନ ନିସୀଦି । ଅପିଚ ଭଗୱତି ଗାରୱେନେୱ ନ ନିସୀଦି । ଦେୱତାନଞ୍ହି ନିସୀଦିତୁକାମାନଂ ଆସନଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଂ ଅନିଚ୍ଛମାନା ନିସଜ୍ଜାୟ ଚିତ୍ତମ୍ପି ଅକତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି ।

ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଖୋ ସା ଦେୱତାତି ଏୱଂ ଇମେହି କାରଣେହି ଏକମନ୍ତଂ ଠିତା ଖୋ ସା ଦେୱତା । ଭଗୱନ୍ତଂ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସୀତି ଭଗୱନ୍ତଂ ଅକ୍ଖରପଦନିୟମିତଗନ୍ଥିତେନ ୱଚନେନ ଅଭାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ବହୂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ…ପେ॰… ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ।

ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାନକଥା

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ‘‘ଏୱମିଚ୍ଚାଦିପାଠସ୍ସ, ଅତ୍ଥଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ । ୱଣ୍ଣୟନ୍ତୋ ସମୁଟ୍ଠାନଂ, ୱତ୍ୱା’’ତି ମାତିକା ଠପିତା, ତସ୍ସ ଚ ସମୁଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବତାୟ ଓକାସୋ, ତସ୍ମା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାନଂ ତାୱ ୱତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଇମେସଂ ଗାଥାପଦାନମତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସାମି । କିଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାନଂ ? ଜମ୍ବୁଦୀପେ କିର ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ନଗରଦ୍ୱାରସନ୍ଥାଗାରସଭାଦୀସୁ ମହାଜନୋ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଦତ୍ୱା ନାନପ୍ପକାରଂ ସୀତାହରଣାଦିକଥଂ କଥାପେତି, ଏକେକା କଥା ଚତୁମାସଚ୍ଚୟେନ ନିଟ୍ଠାତି । ତତ୍ଥ ଏକଦିୱସଂ ମଙ୍ଗଲକଥା ସମୁଟ୍ଠାସି ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମଙ୍ଗଲଂ, କିଂ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, କୋ ମଙ୍ଗଲଂ ଜାନାତୀ’’ତି ।

ଅଥ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମେକୋ ପୁରିସୋ ଆହ ‘‘ଅହଂ ମଙ୍ଗଲଂ ଜାନାମି, ଦିଟ୍ଠଂ ଲୋକେ ମଙ୍ଗଲଂ ଦିଟ୍ଠଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ରୂପଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚାତକସକୁଣଂ ୱା ପସ୍ସତି, ବେଲୁୱଲଟ୍ଠିଂ ୱା ଗବ୍ଭିନିଂ ୱା କୁମାରକେ ୱା ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତେ ପୁଣ୍ଣଘଟେ ୱା ଅଲ୍ଲରୋହିତମଚ୍ଛଂ ୱା ଆଜଞ୍ଞଂ ୱା ଆଜଞ୍ଞରଥଂ ୱା ଉସଭଂ ୱା ଗାୱିଂ ୱା କପିଲଂ ୱା, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଏୱରୂପଂ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ରୂପଂ ପସ୍ସତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସ ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ୟେ ନ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ତେନ ସହ ୱିୱଦିଂସୁ ।

ଅଥ ସୁତମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମ ଏକୋ ପୁରିସୋ ଆହ – ‘‘ଚକ୍ଖୁନାମେତଂ, ଭୋ, ସୁଚିମ୍ପି ପସ୍ସତି ଅସୁଚିମ୍ପି, ତଥା ସୁନ୍ଦରମ୍ପି, ଅସୁନ୍ଦରମ୍ପି, ମନାପମ୍ପି, ଅମନାପମ୍ପି । ୟଦି ତେନ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ସବ୍ବମ୍ପି ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ନ ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ । ସୁତଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତୋ ସଦ୍ଦୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ? ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱଡ୍ଢାତି ୱା ୱଡ୍ଢମାନାତି ୱା ପୁଣ୍ଣାତି ୱା ଫୁସ୍ସାତି ୱା ସୁମନାତି ୱା ସିରୀତି ୱା ସିରିୱଡ୍ଢାତି ୱା ଅଜ୍ଜ ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ସୁମୁହୁତ୍ତଂ ସୁଦିୱସଂ ସୁମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଏୱରୂପଂ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସୁତମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସାପି ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ୟେ ନ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ତେ ତେନ ସହ ୱିୱଦିଂସୁ ।

ଅଥ ମୁତମଙ୍ଗଲିକୋ ନାମେକୋ ପୁରିସୋ ଆହ ‘‘ସୋତମ୍ପି ହି ନାମେତଂ, ଭୋ, ସାଧୁମ୍ପି ଅସାଧୁମ୍ପି ମନାପମ୍ପି ଅମନାପମ୍ପି ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତି । ୟଦି ତେନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା, ସବ୍ବମ୍ପି ମଙ୍ଗଲଂ ସିୟା । ତସ୍ମା ନ ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲଂ । ମୁତଂ ନାମ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ଗନ୍ଧରସଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ କାଲସ୍ସେୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଦୁମଗନ୍ଧାଦିପୁପ୍ଫଗନ୍ଧଂ ୱା ଘାୟତି, ଫୁସ୍ସଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ୱା ଖାଦତି, ପଥୱିଂ ୱା ଆମସତି, ହରିତସସ୍ସଂ ୱା ଅଲ୍ଲଗୋମୟଂ ୱା କଚ୍ଛପଂ ୱା ତିଲଂ ୱା ପୁପ୍ଫଂ ୱା ଫଲଂ ୱା ଆମସତି, ଫୁସ୍ସମତ୍ତିକାୟ ୱା ସମ୍ମା ଲିମ୍ପତି, ଫୁସ୍ସସାଟକଂ ୱା ନିୱାସେତି, ଫୁସ୍ସୱେଠନଂ ୱା ଧାରେତି । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି କିଞ୍ଚି ଏୱରୂପଂ ଅଭିମଙ୍ଗଲସମ୍ମତଂ ଗନ୍ଧଂ ୱା ଘାୟତି, ରସଂ ୱା ସାୟତି, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ୱା ଫୁସତି, ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମୁତମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି । ତସ୍ସାପି ୱଚନଂ ଏକଚ୍ଚେ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ, ଏକଚ୍ଚେ ନ ଅଗ୍ଗହେସୁଂ ।

ତତ୍ଥ ନ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକୋ ସୁତମୁତମଙ୍ଗଲିକେ ଅସକ୍ଖି ଞାପେତୁଂ, ନ ତେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ ଇତରେ ଦ୍ୱେ । ତେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ୟେ ଦିଟ୍ଠମଙ୍ଗଲିକସ୍ସ ୱଚନଂ ଗଣ୍ହିଂସୁ, ତେ ‘‘ଦିଟ୍ଠଂୟେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଗତା । ୟେ ସୁତମୁତମଙ୍ଗଲିକାନଂ, ତେ ‘‘ସୁତଂୟେୱ ମୁତଂୟେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଗତା । ଏୱମୟଂ ମଙ୍ଗଲକଥା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ପାକଟା ଜାତା ।

ଅଥ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ମନୁସ୍ସା ଗୁମ୍ବଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ତେସଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଆରକ୍ଖଦେୱତା ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ତଥେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଭୁମ୍ମଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତତୋ ସୁତ୍ୱା ଭୁମ୍ମଦେୱତାପି ତଥେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ, ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତାନଂ ଚତୁମହାରାଜିକା ଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଏତେନୁପାୟେନ ୟାୱ ସୁଦସ୍ସୀଦେୱତାନଂ ଅକନିଟ୍ଠଦେୱତା ମିତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ଅଥ ତତୋ ସୁତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଦେୱତାପି ତଥେୱ ଗୁମ୍ବଗୁମ୍ବା ହୁତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲାନି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ଏୱଂ ୟାୱ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ସବ୍ବତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଚିନ୍ତା ଉଦପାଦି । ଉପ୍ପନ୍ନା ଚ ‘‘ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲଂ ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱିନିଚ୍ଛୟମାନାପି ଅପ୍ପତ୍ତା ଏୱ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠାସି । ସବ୍ବେ ମନୁସ୍ସା ଚ ଦେୱା ଚ ବ୍ରହ୍ମାନୋ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଅରିୟସାୱକେ ଦିଟ୍ଠସୁତମୁତୱସେନ ତିଧା ଭିନ୍ନା । ଏକୋପି ‘‘ଇଦମେୱ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୁଚ୍ଚତୋ ନିଟ୍ଠଙ୍ଗତୋ ନାହୋସି, ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।

କୋଲାହଲଂ ନାମ ପଞ୍ଚୱିଧଂ କପ୍ପକୋଲାହଲଂ, ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ, ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ, ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ, ମୋନେୟ୍ୟକୋଲାହଲନ୍ତି । ତତ୍ଥ କାମାୱଚରଦେୱା ମୁତ୍ତସିରା ୱିକିଣ୍ଣକେସା ରୁଦମ୍ମୁଖା ଅସ୍ସୂନି ହତ୍ଥେହି ପୁଞ୍ଛମାନା ରତ୍ତୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ଅତିୱିୟ ୱିରୂପୱେସଧାରିନୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ୱସ୍ସସତସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ କପ୍ପୁଟ୍ଠାନଂ ହୋହିତି, ଅୟଂ ଲୋକୋ ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ମହାସମୁଦ୍ଦୋ ସୁସ୍ସିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ସିନେରୁ ଚ ପବ୍ବତରାଜା ଉଡ୍ଢୟ୍ହିସ୍ସତି ୱିନସ୍ସିସ୍ସତି, ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ଲୋକୱିନାସୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମେତ୍ତଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, କରୁଣଂ ମୁଦିତଂ ଉପେକ୍ଖଂ ମାରିସା ଭାୱେଥ, ମାତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, ପିତରଂ ଉପଟ୍ଠହଥ, କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ ହୋଥ, ଜାଗରଥ ମା ପମାଦତ୍ଥା’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ କପ୍ପକୋଲାହଲଂ ନାମ ।

କାମାୱଚରଦେୱାୟେୱ ‘‘ୱସ୍ସସତସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିରାଜା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିକୋଲାହଲଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ପନ ଦେୱା ବ୍ରହ୍ମାଭରଣେନ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୱେଠନଂ ସୀସେ କତ୍ୱା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ବୁଦ୍ଧଗୁଣୱାଦିନୋ ‘‘ୱସ୍ସସହସ୍ସଚ୍ଚୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ବୁଦ୍ଧକୋଲାହଲଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଏୱ ଦେୱା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ମଙ୍ଗଲଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ନାମ । ସୁଦ୍ଧାୱାସା ଏୱ ଦେୱା ‘‘ସତ୍ତନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମାଗମ୍ମ ମୋନେୟ୍ୟପ୍ପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତୀ’’ତି ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିଚରିତ୍ୱା ଆରୋଚେନ୍ତି । ଇଦଂ ମୋନେୟ୍ୟକୋଲାହଲଂ ନାମ । ଇମେସୁ ପଞ୍ଚସୁ କୋଲାହଲେସୁ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲକୋଲାହଲଂ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି ।

ଅଥ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ୱିଚିନିତ୍ୱା ୱିଚିନିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲାନି ଅଲଭମାନେସୁ ଦ୍ୱାଦସନ୍ନଂ ୱସ୍ସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ତାୱତିଂସକାୟିକା ଦେୱତା ସଙ୍ଗମ୍ମ ସମାଗମ୍ମ ଏୱଂ ସମଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ଘରସାମିକୋ ଅନ୍ତୋଘରଜନାନଂ, ଗାମସାମିକୋ ଗାମୱାସୀନଂ, ରାଜା ସବ୍ବମନୁସ୍ସାନଂ, ଏୱମେୱ ଅୟଂ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅଗ୍ଗୋ ଚ ସେଟ୍ଠୋ ଚ ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞେନ ତେଜେନ ଇସ୍ସରିୟେନ ପଞ୍ଞାୟ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ ଅଧିପତି, ୟଂନୂନ ମୟଂ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଏତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାମା’’ତି । ତା ସକ୍କସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପନିୱାସନାଭରଣସସ୍ସିରିକସରୀରଂ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟକୋଟିଅଚ୍ଛରାଗଣପରିୱୁତଂ ପାରିଚ୍ଛତ୍ତକମୂଲେ ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲୱରାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ଏତଦୱୋଚୁଂ ‘‘ୟଗ୍ଘେ, ମାରିସ, ଜାନେୟ୍ୟାସି, ଏତରହି ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହା ସମୁଟ୍ଠିତା, ଏକେ ‘ଦିଟ୍ଠଂ ମଙ୍ଗଲ’ନ୍ତି ୱଦନ୍ତି, ଏକେ ‘ସୁତଂ ମଙ୍ଗଲ’ନ୍ତି, ଏକେ ‘ମୁତଂ ମଙ୍ଗଲ’ନ୍ତି, ତତ୍ଥ ମୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଅନିଟ୍ଠଙ୍ଗତା, ସାଧୁ ୱତ ନୋ ତ୍ୱଂ ୟାଥାୱତୋ ବ୍ୟାକରୋହୀ’’ତି । ଦେୱରାଜା ପକତିୟାପି ପଞ୍ଞୱା ‘‘ଅୟଂ ମଙ୍ଗଲକଥା କତ୍ଥ ପଠମଂ ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଆହ । ‘‘ମୟଂ, ଦେୱ, ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଅସ୍ସୁମ୍ହା’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ଚାତୁମହାରାଜିକା ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତାନଂ, ଆକାସଟ୍ଠଦେୱତା ଭୁମ୍ମଦେୱତାନଂ, ଭୁମ୍ମଦେୱତା ମନୁସ୍ସାରକ୍ଖଦେୱତାନଂ, ମନୁସ୍ସାରକ୍ଖଦେୱତା ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ ସମୁଟ୍ଠିତା’’ତି ଆହଂସୁ ।

ଅଥ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କତ୍ଥ ୱସତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଦେୱା’’ତି ଆହଂସୁ । ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ କୋଚି ପୁଚ୍ଛୀତି, ନ କୋଚି ଦେୱାତି। କିନ୍ନୁ ନାମ ତୁମ୍ହେ ମାରିସା ଅଗ୍ଗିଂ ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଖଜ୍ଜୋପନକଂ ଉଜ୍ଜାଲେଥ, ୟେନ ତୁମ୍ହେ ଅନୱସେସମଙ୍ଗଲଦେସକଂ ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞଥ, ଆଗଚ୍ଛଥ ମାରିସା, ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛାମ, ଅଦ୍ଧା ସସ୍ସିରିକଂ ପଞ୍ହୱେୟ୍ୟାକରଣଂ ଲଭିସ୍ସାମାତି ଏକଂ ଦେୱପୁତ୍ତଂ ଆଣାପେସି ‘‘ତଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛା’’ତି । ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ଅଲଙ୍କାରେନ ଅତ୍ତାନଂ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ୱିଜ୍ଜୁରିୱ ୱିଜ୍ଜୋତମାନୋ ଦେୱଗଣପରିୱୁତୋ ଜେତୱନମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଠତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗାଥାୟ ଅଜ୍ଝଭାସି ‘‘ବହୂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚା’’ତି ।

ଇଦଂ ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହସମୁଟ୍ଠାନଂ ।

ବହୂଦେୱାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୨. ଇଦାନି ଗାଥାପଦାନଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ହୋତି । ବହୂତି ଅନିୟମିତସଙ୍ଖ୍ୟାନିଦ୍ଦେସୋ, ତେନ ଅନେକସତା ଅନେକସହସ୍ସା ଅନେକସତସହସ୍ସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଦିବ୍ବନ୍ତୀତି ଦେୱା, ପଞ୍ଚହି କାମଗୁଣେହି କୀଳନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ୱା ସିରିୟା ଜୋତେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଦେୱାତି ତିୱିଧା ଦେୱା ସମ୍ମୁତିଉପପତ୍ତିୱିସୁଦ୍ଧିୱସେନ । ୟଥାହ –

‘‘ଦେୱାତି ତୟୋ ଦେୱା – ସମ୍ମୁତିଦେୱା, ଉପପତ୍ତିଦେୱା, ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା । ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁତିଦେୱା ନାମ ରାଜାନୋ ଦେୱିୟୋ ରାଜକୁମାରା । ଉପପତ୍ତିଦେୱା ନାମ ଚାତୁମହାରାଜିକେ ଦେୱେ ଉପାଦାୟ ତଦୁତ୍ତରିଦେୱା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱା ନାମ ଅରହନ୍ତୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳନି॰ ଧୋତକମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସ ୩୨, ପାରାୟନାନୁଗୀତିଗାଥାନିଦ୍ଦେସ ୧୧୯) ।

ତେସୁ ଇଧ ଉପପତ୍ତିଦେୱା ଅଧିପ୍ପେତା । ମନୁନୋ ଅପଚ୍ଚାତି ମନୁସ୍ସା। ପୋରାଣା ପନ ଭଣନ୍ତି – ମନସୋ ଉସ୍ସନ୍ନତାୟ ମନୁସ୍ସା । ତେ ଜମ୍ବୁଦୀପକା, ଅପରଗୋୟାନକା, ଉତ୍ତରକୁରୁକା, ପୁବ୍ବୱିଦେହକାତି ଚତୁବ୍ବିଧା, ଇଧ ଜମ୍ବୁଦୀପକା ଅଧିପ୍ପେତା । ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ମହନ୍ତି ଇମେହି ସତ୍ତାତି ମଙ୍ଗଲାନି, ଇଦ୍ଧିଂ ୱୁଦ୍ଧିଞ୍ଚ ପାପୁଣନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚିନ୍ତୟୁନ୍ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ ଆକଙ୍ଖମାନାତି ଇଚ୍ଛମାନା ପତ୍ଥୟମାନା ପିହୟମାନା । ସୋତ୍ଥାନନ୍ତି ସୋତ୍ଥିଭାୱଂ, ସବ୍ବେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ସୋଭନାନଂ ସୁନ୍ଦରାନଂ କଲ୍ୟାଣାନଂ ଧମ୍ମାନମତ୍ଥିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବ୍ରୂହୀତି ଦେସେହି ପକାସେହି, ଆଚିକ୍ଖ ୱିୱର ୱିଭଜ ଉତ୍ତାନୀକରୋହି । ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ଇଦ୍ଧିକାରଣଂ ୱୁଦ୍ଧିକାରଣଂ ସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିକାରଣଂ । ଉତ୍ତମନ୍ତି ୱିସିଟ୍ଠଂ ପୱରଂ ସବ୍ବଲୋକହିତସୁଖାୱହନ୍ତି ଅୟଂ ଗାଥାୟ ଅନୁପୁବ୍ବପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅୟଂ ପନ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ସୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ସୋତୁକାମତାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଏକୱାଲଗ୍ଗକୋଟିଓକାସମତ୍ତେ ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ଚତ୍ତାଲୀସମ୍ପି ପଞ୍ଞାସମ୍ପି ସଟ୍ଠିପି ସତ୍ତତିପି ଅସୀତିପି ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱେ ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ସବ୍ବଦେୱମାରବ୍ରହ୍ମାନୋ ସିରିୟା ଚ ତେଜସା ଚ ଅଧିଗ୍ଗୟ୍ହ ୱିରୋଚମାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଠିତା ଦିସ୍ୱା ତସ୍ମିଞ୍ଚ ସମୟେ ଅନାଗତାନମ୍ପି ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପକାନଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ଚେତସା ଚେତୋପରିୱିତକ୍କମଞ୍ଞାୟ ସବ୍ବଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ୱିଚିକିଚ୍ଛାସଲ୍ଲସମୁଦ୍ଧରଣତ୍ଥଂ ଆହ –

‘‘ବହୂ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ, ମଙ୍ଗଲାନି ଅଚିନ୍ତୟୁଂ ।

ଆକଙ୍ଖମାନା ସୋତ୍ଥାନଂ, ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥

ତାସଂ ଦେୱତାନଂ ଅନୁମତିୟା ମନୁସ୍ସାନଞ୍ଚ ଅନୁଗ୍ଗହେନ ମୟା ପୁଟ୍ଠୋ ସମାନୋ ୟଂ ସବ୍ବେସମେୱ ଅମ୍ହାକଂ ଏକନ୍ତହିତସୁଖାୱହତୋ ଉତ୍ତମଂ ମଙ୍ଗଲଂ, ତଂ ନୋ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ବ୍ରୂହି ଭଗୱାତି ।

ଅସେୱନାଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୩. ଏୱମେତଂ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନ’’ନ୍ତି ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ଅସେୱନାତି ଅଭଜନା ଅପୟିରୁପାସନା । ବାଲାନନ୍ତି ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସସନ୍ତୀତି ବାଲା, ଅସ୍ସସିତପସ୍ସସିତମତ୍ତେନ ଜୀୱନ୍ତି, ନ ପଞ୍ଞାଜୀୱିତେନାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ ବାଲାନଂ । ପଣ୍ଡିତାନନ୍ତି ପଣ୍ଡନ୍ତୀତି ପଣ୍ଡିତା, ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକସମ୍ପରାୟିକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଞାଣଗତିୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ତେସଂ ପଣ୍ଡିତାନଂ । ସେୱନାତି ଭଜନା ପୟିରୁପାସନା ତଂସହାୟତା ତଂସମ୍ପୱଙ୍କତା ତଂସମଙ୍ଗିତା ପୂଜାତି ସକ୍କାରଗରୁକାରମାନନୱନ୍ଦନା । ପୂଜନେୟ୍ୟାନନ୍ତି ପୂଜାରହାନଂ । ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ୟା ଚ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା, ୟା ଚ ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା, ୟା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ପୂଜା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି । ୟଂ ତୟା ପୁଟ୍ଠଂ ‘‘ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି, ଏତ୍ଥ ତାୱ ଏତଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ଗଣ୍ହାହୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟମେତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନସ୍ସା ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଏୱମେତଂ ଦେୱପୁତ୍ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ଭଗୱା ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତୁବ୍ବିଧା ଗାଥା ପୁଚ୍ଛିତଗାଥା, ଅପୁଚ୍ଛିତଗାଥା, ସାନୁସନ୍ଧିକଗାଥା, ଅନନୁସନ୍ଧିକଗାଥାତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପୁଚ୍ଛାମି ତଂ, ଗୋତମ, ଭୂରିପଞ୍ଞ, କଥଙ୍କରୋ ସାୱକୋ ସାଧୁ ହୋତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୩୭୮) ଚ ‘‘କଥଂ ନୁ ତ୍ୱଂ, ମାରିସ, ଓଘମତରୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧) ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ପୁଚ୍ଛିତେନ କଥିତା ପୁଚ୍ଛିତଗାଥା । ‘‘ୟଂ ପରେ ସୁଖତୋ ଆହୁ, ତଦରିୟା ଆହୁ ଦୁକ୍ଖତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୭୬୭) ଅପୁଚ୍ଛିତେନ ଅତ୍ତଜ୍ଝାସୟୱସେନ କଥିତା ଅପୁଚ୍ଛିତଗାଥା । ସବ୍ବାପି ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗାଥା ‘‘ସନିଦାନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୨୬; କଥା॰ ୮୦୬) ୱଚନତୋ ସାନୁସନ୍ଧିକଗାଥା । ଅନନୁସନ୍ଧିକଗାଥା ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ନତ୍ଥି । ଏୱମେତାସୁ ଗାଥାସୁ ଅୟଂ ଦେୱପୁତ୍ତେନ ପୁଚ୍ଛିତେନ ଭଗୱତା କଥିତତ୍ତା ପୁଚ୍ଛିତଗାଥା । ଅୟଞ୍ଚ ୟଥା ଛେକୋ ପୁରିସୋ କୁସଲୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ କୁସଲୋ ଅମଗ୍ଗସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ପୁଟ୍ଠୋ ପଠମଂ ୱିଜହିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଗହେତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖତି ‘‘ଅସୁକସ୍ମିଂ ନାମ ଠାନେ ଦ୍ୱେଧାପଥୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ୱାମଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି, ଏୱଂ ସେୱିତବ୍ବାସେୱିତବ୍ବେସୁ ଅସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖତି। ଭଗୱା ଚ ମଗ୍ଗକୁସଲପୁରିସସଦିସୋ । ୟଥାହ –

‘‘ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତି ଖୋ, ତିସ୍ସ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ । ସୋ ହି କୁସଲୋ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, କୁସଲୋ ପରସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ, କୁସଲୋ ମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅମଚ୍ଚୁଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ମାରଧେୟ୍ୟସ୍ସ, କୁସଲୋ ଅମାରଧେୟ୍ୟସ୍ସା’’ତି ।

ତସ୍ମା ପଠମଂ ଅସେୱିତବ୍ବଂ ଆଚିକ୍ଖନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନଂ, ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା’’ତି । ୱିଜହିତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ହି ପଠମଂ ବାଲା ନ ସେୱିତବ୍ବା ନ ପୟିରୁପାସିତବ୍ବା, ତତୋ ଗହେତବ୍ବମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ପଣ୍ଡିତା ସେୱିତବ୍ବା ପୟିରୁପାସିତବ୍ବାତି । କସ୍ମା ପନ ଭଗୱତା ମଙ୍ଗଲଂ କଥେନ୍ତେନ ପଠମଂ ବାଲାନମସେୱନା ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା କଥିତାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ୟସ୍ମା ଇମଂ ଦିଟ୍ଠାଦୀସୁ ମଙ୍ଗଲଦିଟ୍ଠିଂ ବାଲସେୱନାୟ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଗଣ୍ହିଂସୁ, ସା ଚ ଅମଙ୍ଗଲଂ, ତସ୍ମା ତେସଂ ତଂ ଇଧଲୋକପରଲୋକତ୍ଥଭଞ୍ଜକଂ ଅକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗଂ ଗରହନ୍ତେନ ଉଭୟଲୋକତ୍ଥସାଧକଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସଂସଗ୍ଗଂ ପସଂସନ୍ତେନ ଭଗୱତା ପଠମଂ ବାଲାନମସେୱନା ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା କଥିତାତି ।

ତତ୍ଥ ବାଲା ନାମ ୟେ କେଚି ପାଣାତିପାତାଦିଅକୁସଲକମ୍ମପଥସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା, ତେ ତୀହାକାରେହି ଜାନିତବ୍ବା । ୟଥାହ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ବାଲସ୍ସ ବାଲଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି ସୁତ୍ତଂ (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୪୬) । ଅପିଚ ପୂରଣକସ୍ସପାଦୟୋ ଛ ସତ୍ଥାରୋ, ଦେୱଦତ୍ତକୋକାଲିକକଟମୋଦକତିସ୍ସଖଣ୍ଡଦେୱିୟାପୁତ୍ତସମୁଦ୍ଦଦତ୍ତଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୟୋ ଅତୀତକାଲେ ଚ ଦୀଘୱିଦସ୍ସ ଭାତାତି ଇମେ ଅଞ୍ଞେ ଚ ଏୱରୂପା ସତ୍ତା ବାଲାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତେ ଅଗ୍ଗିପଦିତ୍ତମିୱ ଅଗାରଂ ଅତ୍ତନା ଦୁଗ୍ଗହିତେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକାରକେ ଚ ୱିନାସେନ୍ତି । ୟଥା ଦୀଘୱିଦସ୍ସ ଭାତା ଚତୁବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ସଟ୍ଠିୟୋଜନମତ୍ତେନ ଅତ୍ତଭାୱେନ ଉତ୍ତାନୋ ପତିତୋ ମହାନିରୟେ ପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ତସ୍ସ ଦିଟ୍ଠିଂ ଅଭିରୁଚନକାନି ପଞ୍ଚ କୁଲସତାନି ତସ୍ସେୱ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପନ୍ନାନି ମହାନିରୟେ ପଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନଳାଗାରା ୱା ତିଣାଗାରା ୱା ଅଗ୍ଗି ମୁତ୍ତୋ କୂଟାଗାରାନିପି ଡହତି ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତାନି ନିୱାତାନି ଫୁସିତଗ୍ଗଳାନି ପିହିତୱାତପାନାନି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟାନି କାନିଚି ଭୟାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବାନି ତାନି ବାଲତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନୋ ପଣ୍ଡିତତୋ । ୟେ କେଚି ଉପଦ୍ଦୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି…ପେ॰… ୟେ କେଚି ଉପସଗ୍ଗା…ପେ॰… ନୋ ପଣ୍ଡିତତୋ । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସପ୍ପଟିଭୟୋ ବାଲୋ, ଅପ୍ପଟିଭୟୋ ପଣ୍ଡିତୋ । ସଉପଦ୍ଦୱୋ ବାଲୋ, ଅନୁପଦ୍ଦୱୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ସଉପସଗ୍ଗୋ ବାଲୋ, ଅନୁପସଗ୍ଗୋ ପଣ୍ଡିତୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ।

ଅପିଚ ପୂତିମଚ୍ଛସଦିସୋ ବାଲୋ, ପୂତିମଚ୍ଛବନ୍ଧପତ୍ତପୁଟସଦିସୋ ହୋତି ତଦୁପସେୱୀ, ଛଡ୍ଡନୀୟତଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟତଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ଚେତଂ –

‘‘ପୂତିମଚ୍ଛଂ କୁସଗ୍ଗେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।

କୁସାପି ପୂତୀ ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ବାଲୂପସେୱନା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୩; ୨.୨୨.୧୨୫୭) ।

ଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତୋ ଚାପି ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ୱରେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଏୱମାହ –

‘‘ବାଲଂ ନ ପସ୍ସେ ନ ସୁଣେ, ନ ଚ ବାଲେନ ସଂୱସେ ।

ବାଲେନଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ, ନ କରେ ନ ଚ ରୋଚୟେ ॥

‘‘କିନ୍ନୁ ତେ ଅକରଂ ବାଲୋ, ୱଦ କସ୍ସପ କାରଣଂ ।

କେନ କସ୍ସପ ବାଲସ୍ସ, ଦସ୍ସନଂ ନାଭିକଙ୍ଖସି ॥

‘‘ଅନୟଂ ନୟତି ଦୁମ୍ମେଧୋ, ଅଧୁରାୟଂ ନିୟୁଞ୍ଜତି ।

ଦୁନ୍ନୟୋ ସେୟ୍ୟସୋ ହୋତି, ସମ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ ପକୁପ୍ପତି ।

ୱିନୟଂ ସୋ ନ ଜାନାତି, ସାଧୁ ତସ୍ସ ଅଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୩.୯୦-୯୨) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରେନ ବାଲୂପସେୱନଂ ଗରହନ୍ତୋ ‘‘ବାଲାନମସେୱନା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପଣ୍ଡିତସେୱନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଞ୍ଚ ସେୱନା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପଣ୍ଡିତା ନାମ ୟେ କେଚି ପାଣାତିପାତାୱେରମଣିଆଦିଦସକୁସଲକମ୍ମପଥସମନ୍ନାଗତା ସତ୍ତା, ତେ ତୀହାକାରେହି ଜାନିତବ୍ବା । ୟଥାହ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତସ୍ସ ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩) ସୁତ୍ତଂ । ଅପିଚ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅସୀତିମହାସାୱକା ଅଞ୍ଞେ ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସାୱକା ସୁନେତ୍ତମହାଗୋୱିନ୍ଦୱିଧୁରସରଭଙ୍ଗମହୋସଧସୁତସୋମନିମିରାଜ- ଅୟୋଘରକୁମାରଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତାଦୟୋ ଚ ପଣ୍ଡିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତେ ଭୟେ ୱିୟ ରକ୍ଖା ଅନ୍ଧକାରେ ୱିୟ ପଦୀପୋ ଖୁପ୍ପିପାସାଦିଦୁକ୍ଖାଭିଭୱେ ୱିୟ ଅନ୍ନପାନାଦିପ୍ପଟିଲାଭୋ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନକରାନଂ ସବ୍ବଭୟୁପଦ୍ଦୱୂପସଗ୍ଗୱିଦ୍ଧଂସନସମତ୍ଥା ହୋନ୍ତି । ତଥା ହି ତଥାଗତଂ ଆଗମ୍ମ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅପରିମାଣା ଦେୱମନୁସ୍ସା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତା, ଦେୱଲୋକେ ପତିଟ୍ଠିତା, ସୁଗତିଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନା, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେ ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା ଚତୂହି ଚ ପଚ୍ଚୟେହି ଥେରଂ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସୀତି କୁଲସହସ୍ସାନି ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ତଥା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନମହାକସ୍ସପପ୍ପଭୁତୀସୁ ସବ୍ବମହାସାୱକେସୁ, ସୁନେତ୍ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ସାୱକା ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ପରନିମ୍ମିତୱସୱତ୍ତୀନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ…ପେ॰… ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଗହପତିମହାସାଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜିଂସୁ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ନତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଣ୍ଡିତତୋ ଭୟଂ, ନତ୍ଥି ପଣ୍ଡିତତୋ ଉପଦ୍ଦୱୋ, ନତ୍ଥି ପଣ୍ଡିତତୋ ଉପସଗ୍ଗୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧) ।

ଅପିଚ ତଗରମାଲାଦିଗନ୍ଧସଦିସୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ତଗରମାଲାଦିଗନ୍ଧବନ୍ଧପଲିୱେଠନପତ୍ତସଦିସୋ ହୋତି ତଦୁପସେୱୀ, ଭାୱନୀୟତଂ ମନୁଞ୍ଞତଞ୍ଚ ଆପଜ୍ଜତି ୱିଞ୍ଞୂନଂ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ତଗରଞ୍ଚ ପଲାସେନ, ୟୋ ନରୋ ଉପନୟ୍ହତି ।

ପତ୍ତାପି ସୁରଭୀ ୱାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ଧୀରୂପସେୱନା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୭୬; ଜା॰ ୧.୧୫.୧୮୪; ୨.୨୨.୧୨୫୮) ।

ଅକିତ୍ତିପଣ୍ଡିତୋ ଚାପି ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ୱରେ ଦିୟ୍ୟମାନେ ଏୱମାହ –

‘‘ଧୀରଂ ପସ୍ସେ ସୁଣେ ଧୀରଂ, ଧୀରେନ ସହ ସଂୱସେ ।

ଧୀରେନଲ୍ଲାପସଲ୍ଲାପଂ, ତଂ କରେ ତଞ୍ଚ ରୋଚୟେ ॥

‘‘କିନ୍ନୁ ତେ ଅକରଂ ଧୀରୋ, ୱଦ କସ୍ସପ କାରଣଂ ।

କେନ କସ୍ସପ ଧୀରସ୍ସ, ଦସ୍ସନଂ ଅଭିକଙ୍ଖସି ॥

‘‘ନୟଂ ନୟତି ମେଧାୱୀ, ଅଧୁରାୟଂ ନ ୟୁଞ୍ଜତି ।

ସୁନୟୋ ସେୟ୍ୟସୋ ହୋତି, ସମ୍ମା ୱୁତ୍ତୋ ନ କୁପ୍ପତି ।

ୱିନୟଂ ସୋ ପଜାନାତି, ସାଧୁ ତେନ ସମାଗମୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧୩.୯୪-୯୬) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାକାରେନ ପଣ୍ଡିତସେୱନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତାୟ ବାଲାନଂ ଅସେୱନାୟ ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନାୟ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୂଜନେୟ୍ୟଭାୱଂ ଉପଗତାନଂ ପୂଜଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ପୂଜା ଚ ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ଆହ । ତତ୍ଥ ପୂଜନେୟ୍ୟା ନାମ ସବ୍ବଦୋସୱିରହିତତ୍ତା ସବ୍ବଗୁଣସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଚ ବୁଦ୍ଧା ଭଗୱନ୍ତୋ, ତତୋ ପଚ୍ଛା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଅରିୟସାୱକା ଚ । ତେସଞ୍ହି ପୂଜା ଅପ୍ପକାପି ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତି, ସୁମନମାଲାକାରମଲ୍ଲିକାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ତତ୍ଥେକଂ ନିଦସ୍ସନମତ୍ତଂ ଭଣାମ – ଭଗୱା ହି ଏକଦିୱସଂ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପାୱିସି । ଅଥ ଖୋ ସୁମନମାଲାକାରୋ ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ସେନିୟସ୍ସ ବିମ୍ବିସାରସ୍ସ ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅଦ୍ଦସ ଭଗୱନ୍ତଂ ନଗରଦ୍ୱାରମନୁପ୍ପତ୍ତଂ ପାସାଦିକଂ ପସାଦନୀୟଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାସୀତାନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ବୁଦ୍ଧସିରିୟା ଜଲନ୍ତଂ, ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ରାଜା ପୁପ୍ଫାନି ଗହେତ୍ୱା ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଦଦେୟ୍ୟ, ତଞ୍ଚ ଇଧଲୋକମତ୍ତମେୱ ସୁଖଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ଭଗୱତୋ ପନ ପୂଜା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଫଲା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତସୁଖାୱହା ହୋତି, ହନ୍ଦାହଂ ଇମେହି ପୁପ୍ଫେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେମୀ’’ତି ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ଏକଂ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିଂ ଗହେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପଟିମୁଖଂ ଖିପି, ପୁପ୍ଫାନି ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଉପରି ମାଲାୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ମାଲାକାରୋ ତମାନୁଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନତରଚିତ୍ତୋ ପୁନ ଏକଂ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିଂ ଖିପି, ତାନିପି ଗନ୍ତ୍ୱା ମାଲାକଞ୍ଚୁକୋ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଏୱଂ ଅଟ୍ଠ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଖିପି, ତାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ପୁପ୍ଫକୂଟାଗାରଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ଭଗୱା ଅନ୍ତୋକୂଟାଗାରେ ଅହୋସି, ମହାଜନକାୟୋ ସନ୍ନିପତି । ଭଗୱା ମାଲାକାରଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ସିତଂ ପାତ୍ୱାକାସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧା ଅହେତୂ ଅପଚ୍ଚୟା ସିତଂ ପାତୁକରୋନ୍ତୀ’’ତି ସିତକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛି । ଭଗୱା ଆହ ‘‘ଏସୋ, ଆନନ୍ଦ, ମାଲାକାରୋ ଇମିସ୍ସା ପୂଜାୟ ଆନୁଭାୱେନ ସତସହସ୍ସକପ୍ପେ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସଂସରିତ୍ୱା ପରିୟୋସାନେ ସୁମନିସ୍ସରୋ ନାମ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ୱଚନପରିୟୋସାନେ ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥଂ ଇମଂ ଗାଥଂ ଅଭାସି –

‘‘ତଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କତଂ ସାଧୁ, ୟଂ କତ୍ୱା ନାନୁତପ୍ପତି ।

ୟସ୍ସ ପତୀତୋ ସୁମନୋ, ୱିପାକଂ ପଟିସେୱତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୬୮) ।

ଗାଥାୱସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଏୱଂ ଅପ୍ପକାପି ତେସଂ ପୂଜା ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ଚ ଆମିସପୂଜାୱ, କୋ ପନ ୱାଦୋ ପଟିପତ୍ତିପୂଜାୟ ? ୟତୋ ୟେ କୁଲପୁତ୍ତା ସରଣଗମନସିକ୍ଖାପଦପ୍ପଟିଗ୍ଗହଣେନ ଉପୋସଥଙ୍ଗସମାଦାନେନ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲାଦୀହି ଚ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ପୂଜେନ୍ତି, କୋ ତେସଂ ପୂଜାଫଲଂ ୱଣ୍ଣୟିସ୍ସତି ? ତେ ହି ତଥାଗତଂ ପରମାୟ ପୂଜାୟ ପୂଜେନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା । ୟଥାହ –

‘‘ୟୋ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକା ୱା ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ୱିହରତି ସାମୀଚିପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଅନୁଧମ୍ମଚାରୀ, ସୋ ତଥାଗତଂ ସକ୍କରୋତି ଗରୁଂ କରୋତି ମାନେତି ପୂଜେତି ଅପଚିୟତି ପରମାୟ ପୂଜାୟା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୯୯) ।

ଏତେନାନୁସାରେନ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକାନମ୍ପି ପୂଜାୟ ହିତସୁଖାୱହତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅପିଚ ଗହଟ୍ଠାନଂ କନିଟ୍ଠସ୍ସ ଜେଟ୍ଠୋ ଭାତାପି ଭଗିନୀପି ପୂଜନେୟ୍ୟା, ପୁତ୍ତସ୍ସ ମାତାପିତରୋ, କୁଲୱଧୂନଂ ସାମିକସସ୍ସୁସସୁରାତି ଏୱମେତ୍ଥ ପୂଜନେୟ୍ୟା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେସମ୍ପି ହି ପୂଜା କୁସଲଧମ୍ମସଙ୍ଖାତତ୍ତା ଆୟୁଆଦିୱୁଡ୍ଢିହେତୁତ୍ତା ଚ ମଙ୍ଗଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତେ ମତ୍ତେୟ୍ୟା ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ପେତ୍ତେୟ୍ୟା ସାମଞ୍ଞା ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞା କୁଲେ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟିନୋ, ଇଦଂ କୁସଲଂ ଧମ୍ମଂ ସମାଦାୟ ୱତ୍ତିସ୍ସନ୍ତି, ତେ ତେସଂ କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ସମାଦାନହେତୁ ଆୟୁନାପି ୱଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତି, ୱଣ୍ଣେନପି ୱଡ୍ଢିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୦୫) ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ‘‘ୟଂ ୟତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଂ । ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତଂ ତସ୍ସ, ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱିଭାୱୟେ’’ତି ଇତି ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତସ୍ମା ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି – ଏୱମେତିସ୍ସା ଗାଥାୟ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା, ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା, ପୂଜନେୟ୍ୟାନଞ୍ଚ ପୂଜାତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ତତ୍ଥ ବାଲାନଂ ଅସେୱନା ବାଲସେୱନପଚ୍ଚୟଭୟାଦିପରିତ୍ତାଣେନ ଉଭୟଲୋକତ୍ଥହେତୁତ୍ତା, ପଣ୍ଡିତାନଂ ସେୱନା ପୂଜନେୟ୍ୟାନଂ ପୂଜା ଚ ତାସଂ ଫଲୱିଭୂତିୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ନିବ୍ବାନସୁଗତିହେତୁତ୍ତା ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତୋ ପରଂ ତୁ ମାତିକଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ଏୱ ୟଂ ୟତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲଂ, ତଂ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତସ୍ସ ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱିଭାୱୟିସ୍ସାମାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ପତିରୂପଦେସୱାସୋଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ବ୍ରୂହି ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ଏକଂ ଅଜ୍ଝେସିତୋପି ଅପ୍ପଂ ୟାଚିତୋ ବହୁଦାୟକୋ ଉଳାରପୁରିସୋ ୱିୟ ଏକାୟ ଗାଥାୟ ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱତ୍ୱା ତତୋ ଉତ୍ତରିପି ଦେୱତାନଂ ସୋତୁକାମତାୟ ମଙ୍ଗଲାନମତ୍ଥିତାୟ ୟେସଂ ୟେସଂ ୟଂ ୟଂ ଅନୁକୁଲଂ, ତେ ତେ ସତ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ମଙ୍ଗଲେ ନିୟୋଜେତୁକାମତାୟ ଚ ‘‘ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଚା’’ତିଆଦୀହି ଗାଥାହି ପୁନପି ଅନେକାନି ମଙ୍ଗଲାନି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ପତିରୂପୋତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଦେସୋତି ଗାମୋପି ନିଗମୋପି ନଗରମ୍ପି ଜନପଦୋପି ୟୋ କୋଚି ସତ୍ତାନଂ ନିୱାସୋ ଓକାସୋ । ୱାସୋତି ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ । ପୁବ୍ବେତି ପୁରା ଅତୀତାସୁ ଜାତୀସୁ । କତପୁଞ୍ଞତାତି ଉପଚିତକୁସଲତା । ଅତ୍ତାତି ଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସକଲୋ ୱା ଅତ୍ତଭାୱୋ, ସମ୍ମାପଣିଧୀତି ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମା ପଣିଧାନଂ ନିୟୁଞ୍ଜନଂ, ଠପନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ନାମ ୟତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ୱିଚରନ୍ତି, ଦାନାଦୀନି ପୁଞ୍ଞକିରିୟୱତ୍ଥୂନି ୱତ୍ତନ୍ତି, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଦିବ୍ବତି, ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ ସତ୍ତାନଂ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୟ ପଚ୍ଚୟତ୍ତା ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୀହଳଦୀପପୱିଟ୍ଠକେୱଟ୍ଟାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ନାମ ଭଗୱତୋ ବୋଧିମଣ୍ଡପ୍ପଦେସୋ ଧମ୍ମଚକ୍କୱତ୍ତିତପ୍ପଦେସୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟମତଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟମକପାଟିହାରିୟଦସ୍ସିତକଣ୍ଡମ୍ବ ରୁକ୍ଖମୂଲପ୍ପଦେସୋ ଦେୱୋରୋହଣପ୍ପଦେସୋ, ୟୋ ୱା ପନଞ୍ଞୋପି ସାୱତ୍ଥିରାଜଗହାଦି ବୁଦ୍ଧାଧିୱାସପ୍ପଦେସୋ, ତତ୍ଥ ନିୱାସୋ ସତ୍ତାନଂ ଛଅନୁତ୍ତରିୟପ୍ପଟିଲାଭପଚ୍ଚୟତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ (ମହାୱ॰ ୨୫୯) – ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଗଜଙ୍ଗଲଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତସ୍ସ ପରେନ ମହାସାଲା, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ସଲ୍ଲୱତୀ ନାମ ନଦୀ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଦକ୍ଖିଣାୟ ଦିସାୟ ସେତକଣ୍ଣିକଂ ନାମ ନିଗମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ପଚ୍ଛିମାୟ ଦିସାୟ ଥୂଣଂ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଉତ୍ତରାୟ ଦିସାୟ ଉସୀରଦ୍ଧଜୋ ନାମ ପବ୍ବତୋ, ତତୋ ପରଂ ପଚ୍ଚନ୍ତିମା ଜନପଦା, ଓରତୋ ମଜ୍ଝେ । ଅୟଂ ମଜ୍ଝିମଦେସୋ ଆୟାମେନ ତୀଣି ୟୋଜନସତାନି, ୱିତ୍ଥାରେନ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାନି, ପରିକ୍ଖେପେନ ନୱ ୟୋଜନସତାନି ହୋନ୍ତି । ଏସୋ ପତିରୂପଦେସୋ ନାମ ।

ଏତ୍ଥ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଦୀପାନଂ ଦ୍ୱିସହସ୍ସାନଂ ପରିତ୍ତଦୀପାନଞ୍ଚ ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚକାରକା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଏକଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନାଦୟୋ ମହାସାୱକା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ଦ୍ୱେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଚତ୍ତାରି ଅଟ୍ଠ ସୋଳସ ୱା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନି କପ୍ପସତସହସ୍ସଞ୍ଚ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞୋ ଓୱାଦଂ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଗ୍ଗପରାୟଣା ହୋନ୍ତି । ତଥା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଓୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ ସଗ୍ଗପରାୟଣା ନିବ୍ବାନପରାୟଣା ଚ ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ୱାସୋ ଇମାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ପଚ୍ଚୟତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପୁବ୍ବେ କତପୁଞ୍ଞତା ନାମ ଅତୀତଜାତିୟଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱେ ଆରବ୍ଭ ଉପଚିତକୁସଲତା, ସାପି ମଙ୍ଗଲଂ । କସ୍ମା ? ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସମ୍ମୁଖତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ୱା ସମ୍ମୁଖା ସୁତାୟ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପି ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତଂ ପାପେତୀତି କତ୍ୱା । ୟୋ ଚ ମନୁସ୍ସୋ ପୁବ୍ବେ କତାଧିକାରୋ ଉସ୍ସନ୍ନକୁସଲମୂଲୋ ହୋତି, ସୋ ତେନେୱ କୁସଲମୂଲେନ ୱିପସ୍ସନଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣାତି ୟଥା ରାଜା ମହାକପ୍ପିନୋ ଅଗ୍ଗମହେସୀ ଚ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତା ମଙ୍ଗଲ’’ନ୍ତି ।

ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧି ନାମ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅତ୍ତାନଂ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଅସ୍ସଦ୍ଧଂ ସଦ୍ଧାସମ୍ପଦାୟ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ମଚ୍ଛରିଂ ଚାଗସମ୍ପଦାୟ ପତିଟ୍ଠାପେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧୀ’’ତି, ଏସୋ ଚ ମଙ୍ଗଲଂ । କସ୍ମା ? ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକୱେରପ୍ପହାନୱିୱିଧାନିସଂସାଧିଗମହେତୁତୋତି ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଚ, ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତା, ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧୀ ଚାତି ତୀଣିୟେୱ ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ପତିରୂପଦେସୱାସୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୫. ଇଦାନି ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ବାହୁସଚ୍ଚନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତଭାୱୋ । ସିପ୍ପନ୍ତି ୟଂ କିଞ୍ଚି ହତ୍ଥକୋସଲ୍ଲଂ । ୱିନୟୋତି କାୟୱାଚାଚିତ୍ତୱିନୟନଂ । ସୁସିକ୍ଖିତୋତି ସୁଟ୍ଠୁ ସିକ୍ଖିତୋ । ସୁଭାସିତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ଭାସିତା । ୟାତି ଅନିୟତନିଦ୍ଦେସୋ । ୱାଚାତି ଗିରା ବ୍ୟପ୍ପଥୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟମେତ୍ଥ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ବାହୁସଚ୍ଚଂ ନାମ ୟଂ ତଂ ‘‘ସୁତଧରୋ ହୋତି ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୨) ଚ ‘‘ଇଧେକଚ୍ଚସ୍ସ ବହୁକଂ ସୁତଂ ହୋତି, ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣ’’ନ୍ତି ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୬) ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ସତ୍ଥୁସାସନଧରତ୍ତଂ ୱଣ୍ଣିତଂ, ତଂ ଅକୁସଲପ୍ପହାନକୁସଲାଧିଗମହେତୁତୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚସଚ୍ଛିକିରିୟାହେତୁତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ସୁତୱା ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟସାୱକୋ ଅକୁସଲଂ ପଜହତି, କୁସଲଂ ଭାୱେତି, ସାୱଜ୍ଜଂ ପଜହତି, ଅନୱଜ୍ଜଂ ଭାୱେତି, ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୭) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଧତାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଅତ୍ଥମୁପପରିକ୍ଖତି, ଅତ୍ଥଂ ଉପପରିକ୍ଖତୋ ଧମ୍ମା ନିଜ୍ଝାନଂ ଖମନ୍ତି, ଧମ୍ମନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟା ସତି ଛନ୍ଦୋ ଜାୟତି, ଛନ୍ଦଜାତୋ ଉସ୍ସହତି, ଉସ୍ସହନ୍ତୋ ତୁଲୟତି, ତୁଲୟନ୍ତୋ ପଦହତି ପଦହନ୍ତୋ କାୟେନ ଚେୱ ପରମତ୍ଥସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ପଞ୍ଞାୟ ଚ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୩୨) ।

ଅପିଚ ଅଗାରିକବାହୁସଚ୍ଚମ୍ପି ୟଂ ଅନୱଜ୍ଜଂ, ତଂ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସିପ୍ପଂ ନାମ ଅଗାରିକସିପ୍ପଞ୍ଚ ଅନଗାରିକସିପ୍ପଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକସିପ୍ପଂ ନାମ ୟଂ ପରୂପରୋଧୱିରହିତଂ ଅକୁସଲୱିୱଜ୍ଜିତଂ ମଣିକାରସୁୱଣ୍ଣକାରକମ୍ମାଦିକଂ, ତଂ ଇଧଲୋକତ୍ଥାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲଂ । ଅନଗାରିକସିପ୍ପଂ ନାମ ଚୀୱରୱିଚାରଣସିବ୍ବନାଦିସମଣପରିକ୍ଖାରାଭିସଙ୍ଖରଣଂ, ୟଂ ତଂ ‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟାନି ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂ କରଣୀୟାନି, ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋ ହୋତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୪୫; ୩୬୦; ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୭) ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସଂୱଣ୍ଣିତଂ, ୟଂ ‘‘ନାଥକରୋ ଧମ୍ମୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରେସଞ୍ଚ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିନୟୋ ନାମ ଅଗାରିକୱିନୟୋ ଚ ଅନଗାରିକୱିନୟୋ ଚ । ତତ୍ଥ ଅଗାରିକୱିନୟୋ ନାମ ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥୱିରମଣଂ, ସୋ ତତ୍ଥ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଅସଂକିଲେସାପଜ୍ଜନେନ ଆଚାରଗୁଣୱୱତ୍ଥାନେନ ଚ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲଂ । ଅନଗାରିକୱିନୟୋ ନାମ ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧଅନାପଜ୍ଜନଂ, ସୋପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସୁସିକ୍ଖିତୋ, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ୱା ଅନଗାରିକୱିନୟୋ, ସୋ ୟଥା ତତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ସିକ୍ଖନେନ ସୁସିକ୍ଖିତୋ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୁଭାସିତା ୱାଚା ନାମ ମୁସାୱାଦାଦିଦୋସୱିରହିତା । ୟଥାହ ‘‘ଚତୂହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ୱାଚା ସୁଭାସିତା ହୋତୀ’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ସୁଭାସିତସୁତ୍ତଂ) । ଅସମ୍ଫପ୍ପଲାପା ୱାଚା ଏୱ ୱା ସୁଭାସିତା । ୟଥାହ –

‘‘ସୁଭାସିତଂ ଉତ୍ତମମାହୁ ସନ୍ତୋ,

ଧମ୍ମଂ ଭଣେ ନାଧମ୍ମଂ ତଂ ଦୁତିୟଂ ।

ପିୟଂ ଭଣେ ନାପ୍ପିୟଂ ତଂ ତତିୟଂ,

ସଚ୍ଚଂ ଭଣେ ନାଲିକଂ ତଂ ଚତୁତ୍ଥ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୨) ।

ଅୟମ୍ପି ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୟସ୍ମା ଚ ଅୟଂ ୱିନୟପରିୟାପନ୍ନା ଏୱ, ତସ୍ମା ୱିନୟଗ୍ଗହଣେନ ଏତଂ ଅସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱିନୟୋ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା କିଂ ଇମିନା ପରିସ୍ସମେନ ପରେସଂ ଧମ୍ମଦେସନାଦିୱାଚା ଇଧ ସୁଭାସିତା ୱାଚାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ହି ୟଥା ପତିରୂପଦେସୱାସୋ, ଏୱଂ ସତ୍ତାନଂ ଉଭୟଲୋକହିତସୁଖନିବ୍ବାନାଧିଗମପଚ୍ଚୟତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚ –

‘‘ୟଂ ବୁଦ୍ଧୋ ଭାସତି ୱାଚଂ, ଖେମଂ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା ।

ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକିରିୟାୟ, ସା ୱେ ୱାଚାନମୁତ୍ତମା’’ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୪୫୬) ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ସିପ୍ପଂ, ୱିନୟୋ ସୁସିକ୍ଖିତୋ, ସୁଭାସିତା ୱାଚାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନନ୍ତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୬. ଇଦାନି ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମାତୁ ଚ ପିତୁ ଚାତି ମାତାପିତୁ । ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଉପଟ୍ଠହନଂ । ପୁତ୍ତାନଞ୍ଚ ଦାରାନଞ୍ଚାତି ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ ସଙ୍ଗହୋ। ନ ଆକୁଲା ଅନାକୁଲା। କମ୍ମାନି ଏୱ କମ୍ମନ୍ତା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ମାତା ନାମ ଜନିକା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଥା ପିତା । ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ପାଦଧୋୱନସମ୍ବାହନୁଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନେହି ଚତୁପଚ୍ଚୟସମ୍ପଦାନେନ ଚ ଉପକାରକରଣଂ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମାତାପିତରୋ ବହୂପକାରା ପୁତ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥକାମା ଅନୁକମ୍ପକା, ୟେ ପୁତ୍ତକେ ବହି କୀଳିତ୍ୱା ପଂସୁମକ୍ଖିତସରୀରକେ ଆଗତେ ଦିସ୍ୱା ପଂସୁଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ମତ୍ଥକଂ ଉପସିଙ୍ଘାୟନ୍ତା ପରିଚୁମ୍ବନ୍ତା ଚ ସିନେହଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତି, ୱସ୍ସସତମ୍ପି ମାତାପିତରୋ ସୀସେନ ପରିହରନ୍ତା ପୁତ୍ତା ତେସଂ ପତିକାରଂ କାତୁଂ ଅସମତ୍ଥା । ୟସ୍ମା ଚ ତେ ଆପାଦକା ପୋସକା ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ, ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମତା ପୁବ୍ବାଚରିୟସମ୍ମତା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଉପଟ୍ଠାନଂ ଇଧ ପସଂସଂ, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗସୁଖଞ୍ଚ ଆୱହତି । ତେନ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ, ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ ।

ଆହୁନେୟ୍ୟା ଚ ପୁତ୍ତାନଂ, ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକା ॥

‘‘ତସ୍ମା ହି ନେ ନମସ୍ସେୟ୍ୟ, ସକ୍କରେୟ୍ୟ ଚ ପଣ୍ଡିତୋ ।

ଅନ୍ନେନ ଅଥ ପାନେନ, ୱତ୍ଥେନ ସୟନେନ ଚ ।

ଉଚ୍ଛାଦନେନ ନ୍ହାପନେନ, ପାଦାନଂ ଧୋୱନେନ ଚ ॥

‘‘ତାୟ ନଂ ପାରିଚରିୟାୟ, ମାତାପିତୂସୁ ପଣ୍ଡିତା ।

ଇଧେୱ ନଂ ପସଂସନ୍ତି, ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀ’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୬; ଜା॰ ୨.୨୦.୧୮୧-୧୮୩) ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଉପଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଭରଣକିଚ୍ଚକରଣକୁଲୱଂସଟ୍ଠପନାଦିପଞ୍ଚୱିଧଂ, ତଂ ପାପନିୱାରଣାଦିପଞ୍ଚୱିଧଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତସୁଖହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘‘ପଞ୍ଚହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତବ୍ବା ଭତୋ ନେ ଭରିସ୍ସାମି, କିଚ୍ଚଂ ନେସଂ କରିସ୍ସାମି, କୁଲୱଂସଂ ଠପେସ୍ସାମି, ଦାୟଜ୍ଜଂ ପଟିପଜ୍ଜିସ୍ସାମି, ଅଥ ୱା ପନ ପେତାନଂ କାଲକତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅନୁପ୍ପଦସ୍ସାମୀ’ତି । ଇମେହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତେନ ପୁରତ୍ଥିମା ଦିସା ମାତାପିତରୋ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ପୁତ୍ତଂ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତି, ପାପା ନିୱାରେନ୍ତି, କଲ୍ୟାଣେ ନିୱେସେନ୍ତି, ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି, ପତିରୂପେନ ଦାରେନ ସଂୟୋଜେନ୍ତି, ସମୟେ ଦାୟଜ୍ଜଂ ନିୟ୍ୟାଦେନ୍ତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୭) ।

ଅପିଚ ୟୋ ମାତାପିତରୋ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ପସାଦୁପ୍ପାଦନେନ, ସୀଲସମାଦାପନେନ, ପବ୍ବଜ୍ଜାୟ ୱା ଉପଟ୍ଠହତି, ଅୟଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକାନଂ ଅଗ୍ଗୋ । ତସ୍ସ ତଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ ମାତାପିତୂହି କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ପଚ୍ଚୁପକାରଭୂତଂ ଅନେକେସଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସମ୍ପରାୟିକାନଞ୍ଚ ଅତ୍ଥାନଂ ପଦଟ୍ଠାନତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତତୋ ଜାତା ପୁତ୍ତାପି ଧୀତରୋପି ପୁତ୍ତାଇଚ୍ଚେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଦାରାତି ୱୀସତିୟା ଭରିୟାନଂ ୟା କାଚି ଭରିୟା । ପୁତ୍ତା ଚ ଦାରା ଚ ପୁତ୍ତଦାରଂ, ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ । ସଙ୍ଗହୋତି ସମ୍ମାନନାଦୀହି ଉପକାରକରଣଂ । ତଂ ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତତାଦିଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତସୁଖହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ପୁତ୍ତଦାରା ୱେଦିତବ୍ବା’’ତି ଏତ୍ଥ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ପୁତ୍ତଦାରଂ ଭରିୟାସଦ୍ଦେନ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଚହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଠାନେହି ସାମିକେନ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ଭରିୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାତବ୍ବା ସମ୍ମାନନାୟ, ଅନୱମାନନାୟ, ଅନତି ଚରିୟାୟ, ଇସ୍ସରିୟୱୋସ୍ସଗ୍ଗେନ, ଅଲଙ୍କାରାନୁପ୍ପଦାନେନ । ଇମେହି ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ସାମିକେନ ପଚ୍ଛିମା ଦିସା ଭରିୟା ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ପଞ୍ଚହି ଠାନେହି ସାମିକଂ ଅନୁକମ୍ପତି, ସୁସଂୱିହିତକମ୍ମନ୍ତା ଚ ହୋତି, ସଙ୍ଗହିତପରିଜନା ଚ, ଅନତିଚାରିନୀ ଚ, ସମ୍ଭତଞ୍ଚ ଅନୁରକ୍ଖତି ଦକ୍ଖା ଚ ହୋତି ଅନଲସା ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୂ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୯) ।

ଅୟଂ ୱା ଅପରୋ ନୟୋ – ସଙ୍ଗହୋତି ଧମ୍ମିକାହି ଦାନପିୟୱାଚାତ୍ଥଚରିୟାହି ସଙ୍ଗଣ୍ହନଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଉପୋସଥଦିୱସେସୁ ପରିବ୍ବୟଦାନଂ, ନକ୍ଖତ୍ତଦିୱସେସୁ ନକ୍ଖତ୍ତଦସ୍ସାପନଂ, ମଙ୍ଗଲଦିୱସେସୁ ମଙ୍ଗଲକରଣଂ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକେସୁ ଅତ୍ଥେସୁ ଓୱାଦାନୁସାସନନ୍ତି । ତଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକହିତହେତୁତୋ ସମ୍ପରାୟିକହିତହେତୁତୋ ଦେୱତାହିପି ନମସ୍ସନୀୟଭାୱହେତୁତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ –

‘‘ୟେ ଗହଟ୍ଠା ପୁଞ୍ଞକରା, ସୀଲୱନ୍ତୋ ଉପାସକା ।

ଧମ୍ମେନ ଦାରଂ ପୋସେନ୍ତି, ତେ ନମସ୍ସାମି ମାତଲୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ନି॰୧.୧.୨୬୪) ।

ଅନାକୁଲା କମ୍ମନ୍ତା ନାମ କାଲଞ୍ଞୁତାୟ ପତିରୂପକାରିତାୟ ଅନଲସତାୟ ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟସମ୍ପଦାୟ, ଅବ୍ୟସନୀୟତାୟ ଚ କାଲାତିକ୍କମନଅପ୍ପତିରୂପକରଣସିଥିଲକରଣାଦିଆକୁଲଭାୱୱିରହିତା କସିଗୋରକ୍ଖୱାଣିଜ୍ଜାଦୟୋ କମ୍ମନ୍ତା । ଏତେ ଅତ୍ତନୋ ୱା ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ୱା ଦାସକମ୍ମକରାନଂ ୱା ବ୍ୟତ୍ତତାୟ ଏୱଂ ପୟୋଜିତା ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଧନଧଞ୍ଞୱୁଦ୍ଧିପଟିଲାଭହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ପତିରୂପକାରୀ ଧୁରୱା, ଉଟ୍ଠାତା ୱିନ୍ଦତେ ଧନ’’ନ୍ତି ଚ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୫; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ।

‘‘ନ ଦିୱା ସୋପ୍ପସୀଲେନ, ରତ୍ତିମୁଟ୍ଠାନଦେସ୍ସିନା ।

ନିଚ୍ଚଂ ମତ୍ତେନ ସୋଣ୍ଡେନ, ସକ୍କା ଆୱସିତୁଂ ଘରଂ ॥

‘‘ଅତିସୀତଂ ଅତିଉଣ୍ହଂ, ଅତିସାୟମିଦଂ ଅହୁ ।

ଇତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମନ୍ତେ, ଅତ୍ଥା ଅଚ୍ଚେନ୍ତି ମାଣୱେ ॥

‘‘ୟୋଧ ସୀତଞ୍ଚ ଉଣ୍ହଞ୍ଚ, ତିଣା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ମଞ୍ଞତି ।

କରଂ ପୁରିସକିଚ୍ଚାନି, ସୋ ସୁଖଂ ନ ୱିହାୟତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୫୩) ।

‘‘ଭୋଗେ ସଂହରମାନସ୍ସ, ଭମରସ୍ସେୱ ଇରୀୟତୋ ।

ଭୋଗା ସନ୍ନିଚୟଂ ୟନ୍ତି, ୱମ୍ମିକୋୱୂପଚୀୟତୀ’’ତି ॥ ଚ ଏୱମାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ମାତୁଉପଟ୍ଠାନଂ, ପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ, ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହୋ, ଅନାକୁଲା ଚ କମ୍ମନ୍ତାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି, ପୁତ୍ତଦାରସ୍ସ ସଙ୍ଗହଂ ୱା ଦ୍ୱିଧା କତ୍ୱା ପଞ୍ଚ, ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ ୱା ଏକମେୱ କତ୍ୱା ତୀଣି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଦାନଞ୍ଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୭. ଇଦାନି ଦାନଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ଦୀୟତେ ଇମିନାତି ଦାନଂ, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରସ୍ସ ପଟିପାଦୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟା, ଧମ୍ମା ୱା ଅନପେତା ଚରିୟା ଧମ୍ମଚରିୟା। ଞାୟନ୍ତେ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଇମେ’’ତି ଞାତକା। ନ ଅୱଜ୍ଜାନି ଅନୱଜ୍ଜାନି, ଅନିନ୍ଦିତାନି ଅଗରହିତାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଦାନଂ ନାମ ପରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ସୁବୁଦ୍ଧିପୁବ୍ବିକା ଅନ୍ନାଦିଦସଦାନୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗଚେତନା, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ୱା ଅଲୋଭୋ । ଅଲୋଭେନ ହି ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ପରସ୍ସ ପଟିପାଦେତି, ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଦୀୟତେ ଇମିନାତି ଦାନ’’ନ୍ତି । ତଂ ବହୁଜନପିୟମନାପତାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଫଲୱିସେସାନଂ ଅଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଦାୟକୋ, ସୀହ ଦାନପତି, ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ପିୟୋ ହୋତି ମନାପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀନି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୪) ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଦାନଂ ନାମ ଦୁୱିଧଂ ଆମିସଦାନଂ, ଧମ୍ମଦାନଞ୍ଚ, ତତ୍ଥ ଆମିସଦାନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରମେୱ । ଇଧଲୋକପରଲୋକଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟସୁଖାୱହସ୍ସ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧପ୍ପୱେଦିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ପରେସଂ ହିତକାମତାୟ ଦେସନା ଧମ୍ମଦାନଂ, ଇମେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଦାନାନଂ ଏତଦେୱ ଅଗ୍ଗଂ । ୟଥାହ –

‘‘ସବ୍ବଦାନଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ଜିନାତି,

ସବ୍ବରସଂ ଧମ୍ମରସୋ ଜିନାତି ।

ସବ୍ବରତିଂ ଧମ୍ମରତି ଜିନାତି,

ତଣ୍ହକ୍ଖୟୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଜିନାତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୫୪) ।

ତତ୍ଥ ଆମିସଦାନସ୍ସ ମଙ୍ଗଲତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଧମ୍ମଦାନଂ ପନ ୟସ୍ମା ଅତ୍ଥପଟିସଂୱେଦିତାଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ପଦଟ୍ଠାନଂ, ତସ୍ମା ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା –

‘‘ୟଥା ୟଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ୟଥାସୁତଂ ୟଥାପରିୟତ୍ତଂ ଧମ୍ମଂ ୱିତ୍ଥାରେନ ପରେସଂ ଦେସେତି, ତଥା ତଥା ସୋ ତସ୍ମିଂ ଧମ୍ମେ ଅତ୍ଥପଟିସଂୱେଦୀ ଚ ହୋତି ଧମ୍ମପଟିସଂୱେଦୀ ଚା’’ତି ଏୱମାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ।

ଧମ୍ମଚରିୟା ନାମ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଚରିୟା । ୟଥାହ – ‘‘ତିୱିଧା ଖୋ ଗହପତୟୋ କାୟେନ ଧମ୍ମଚରିୟା ସମଚରିୟା ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦି । ସା ପନେସା ଧମ୍ମଚରିୟା ସଗ୍ଗଲୋକୂପପତ୍ତିହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ଧମ୍ମଚରିୟାସମଚରିୟାହେତୁ ଖୋ ଗହପତୟୋ ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୯) ।

ଞାତକା ନାମ ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗା ସମ୍ବନ୍ଧା । ତେସଂ ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ୱା ବ୍ୟାଧିପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ୱା ଅଭିହତାନଂ ଅତ୍ତନୋ ସମୀପଂ ଆଗତାନଂ ୟଥାବଲଂ ଘାସଚ୍ଛାଦନଧନଧଞ୍ଞାଦୀହି ସଙ୍ଗହୋ ପସଂସାଦୀନଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ସୁଗତିଗମନାଦୀନଞ୍ଚ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ୱିସେସାଧିଗମାନଂ ହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅନୱଜ୍ଜାନି କମ୍ମାନି ନାମ ଉପୋସଥଙ୍ଗସମାଦାନୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରଣଆରାମୱନରୋପନସେତୁକରଣାଦୀନି କାୟୱଚୀମନୋସୁଚରିତକମ୍ମାନି । ତାନି ହି ନାନପ୍ପକାରହିତସୁଖାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ‘‘ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ, ୱିସାଖେ, ୱିଜ୍ଜତି ୟଂ ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଇତ୍ଥୀ ୱା ପୁରିସୋ ୱା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସିତ୍ୱା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୪୩) ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଦାନଞ୍ଚ, ଧମ୍ମଚରିୟା ଚ, ଞାତକାନଞ୍ଚ ସଙ୍ଗହୋ, ଅନୱଜ୍ଜାନି କମ୍ମାନୀତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଦାନଞ୍ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଆରତୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୮. ଇଦାନି ଆରତୀ ୱିରତୀତି ଏତ୍ଥ ଆରତୀତି ଆରମଣଂ, ୱିରତୀତି ୱିରମଣଂ, ୱିରମନ୍ତି ୱା ଏତାୟ ସତ୍ତାତି ୱିରତି । ପାପାତି ଅକୁସଲା । ମଦନୀୟଟ୍ଠେନ ମଜ୍ଜଂ, ମଜ୍ଜସ୍ସ ପାନଂ ମଜ୍ଜପାନଂ, ତତୋ ମଜ୍ଜପାନା। ସଂୟମନଂ ସଂୟମୋ ଅପ୍ପମଜ୍ଜନଂ ଅପ୍ପମାଦୋ । ଧମ୍ମେସୂତି କୁସଲେସୁ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଆରତି ନାମ ପାପେ ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋ ମନସା ଏୱ ଅନଭିରତି । ୱିରତି ନାମ କମ୍ମଦ୍ୱାରୱସେନ କାୟୱାଚାହି ୱିରମଣଂ, ସା ଚେସା ୱିରତି ନାମ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି, ସମାଦାନୱିରତି, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତୀତି ତିୱିଧା ହୋତି, ତତ୍ଥ ୟା କୁଲପୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଜାତିଂ ୱା କୁଲଂ ୱା ଗୋତ୍ତଂ ୱା ପଟିଚ୍ଚ ‘‘ନ ମେ ଏତଂ ପତିରୂପଂ, ୟ୍ୱାହଂ ଇମଂ ପାଣଂ ହନେୟ୍ୟଂ, ଅଦିନ୍ନଂ ଆଦିୟେୟ୍ୟ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସମ୍ପତ୍ତୱତ୍ଥୁତୋ ୱିରତି, ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତୱିରତି ନାମ । ସିକ୍ଖାପଦସମାଦାନୱସେନ ପୱତ୍ତା ସମାଦାନୱିରତି ନାମ, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିତୋ ପଭୁତି କୁଲପୁତ୍ତୋ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ନ କରୋତି । ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସମୁଚ୍ଛେଦୱିରତି ନାମ, ୟସ୍ସା ପୱତ୍ତିତୋ ପଭୁତି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପଞ୍ଚ ଭୟାନି ୱେରାନି ୱୂପସନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି । ପାପଂ ନାମ ୟଂ ତଂ ‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, କମ୍ମକିଲେସୋ, ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ…ପେ॰… କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରୋ…ପେ॰… ମୁସାୱାଦୋ’’ତି ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା –

‘‘ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ, ମୁସାୱାଦୋ ଚ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ପରଦାରଗମନଞ୍ଚେୱ, ନପ୍ପସଂସନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୪୫) –

ଏୱଂ ଗାଥାୟ ସଙ୍ଗହିତଂ କମ୍ମକିଲେସସଙ୍ଖାତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅକୁସଲଂ, ତତୋ ପାପା । ସବ୍ବାପେସା ଆରତି ଚ ୱିରତି ଚ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଭୟୱେରପ୍ପହାନାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ଖୋ, ଗହପତିପୁତ୍ତ, ଅରିୟସାୱକୋ’’ତିଆଦୀନି ଚେତ୍ଥ ସୁତ୍ତାନି ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବାନି ।

ମଜ୍ଜପାନା ସଂୟମୋ ନାମ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନା ୱେରମଣିୟା ଏୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ମଜ୍ଜପାୟୀ ଅତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଧମ୍ମଂ ନ ଜାନାତି, ମାତୁ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ପିତୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତଥାଗତସାୱକାନମ୍ପି ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି, ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଗରହଂ ସମ୍ପରାୟେ ଦୁଗ୍ଗତିଂ ଅପରାପରିୟେ ଉମ୍ମାଦଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ମଜ୍ଜପାନା ପନ ସଂୟମୋ ତେସଂ ଦୋସାନଂ ୱୂପସମଂ ତବ୍ବିପରୀତଗୁଣସମ୍ପଦଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି । ତସ୍ମା ଅୟଂ ମଜ୍ଜପାନା ସଂୟମୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦୋ ନାମ ‘‘କୁସଲାନଂ ୱା ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟତା, ଅସାତଚ୍ଚକିରିୟତା, ଅନଟ୍ଠିତକିରିୟତା, ଓଲୀନୱୁତ୍ତିତା, ନିକ୍ଖିତ୍ତଛନ୍ଦତା, ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରତା, ଅନାସେୱନା, ଅଭାୱନା, ଅବହୁଲୀକମ୍ମଂ, ଅନଧିଟ୍ଠାନଂ, ଅନନୁୟୋଗୋ, ପମାଦୋ । ୟୋ ଏୱରୂପୋ ପମାଦୋ ପମଜ୍ଜନା ପମଜ୍ଜିତତ୍ତଂ, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଦୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୪୬) । ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପମାଦସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ଅତ୍ଥତୋ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୋ ନାନପ୍ପକାରକୁସଲାଧିଗମହେତୁତୋ ଅମତାଧିଗମହେତୁତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି। ତତ୍ଥ ‘‘ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ’’ତି ଚ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮; ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬), ‘‘ଅପ୍ପମାଦୋ ଅମତଂ ପଦ’’ନ୍ତି ଚ, ଏୱମାଦି (ଧ॰ ପ॰ ୨୧) ସତ୍ଥୁ ସାସନଂ ଅନୁସ୍ସରିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ପାପା ୱିରତି, ମଜ୍ଜପାନା ସଂୟମୋ, କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦୋତି ତୀଣି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଆରତୀତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଗାରୱୋଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୯. ଇଦାନି ଗାରୱୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଗାରୱୋତି ଗରୁଭାୱୋ । ନିୱାତୋତି ନୀଚୱୁତ୍ତିତା । ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ସନ୍ତୋସୋ। କତସ୍ସ ଜାନନତା କତଞ୍ଞୁତା । କାଲେନାତି ଖଣେନ ସମୟେନ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସୱନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଗାରୱୋ ନାମ ଗରୁକାରପ୍ପୟୋଗାରହେସୁ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧତଥାଗତସାୱକଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟମାତାପିତୁଜେଟ୍ଠକଭାତିକଭଗିନୀଆଦୀସୁ ୟଥାନୁରୂପଂ ଗରୁକାରୋ ଗରୁକରଣଂ ସଗାରୱତା । ସ ଚାୟଂ ଗାରୱୋ ୟସ୍ମା ସୁଗତିଗମନାଦୀନଂ ହେତୁ । ୟଥାହ –

‘‘ଗରୁକାତବ୍ବଂ ଗରୁଂ କରୋତି, ମାନେତବ୍ବଂ ମାନେତି, ପୂଜେତବ୍ବଂ ପୂଜେତି । ସୋ ତେନ କମ୍ମେନ ଏୱଂ ସମତ୍ତେନ ଏୱଂ ସମାଦିନ୍ନେନ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ନୋ ଚେ କାୟସ୍ସ…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜତି, ସଚେ ମନୁସ୍ସତ୍ତଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ପଚ୍ଚାଜାୟତି, ଉଚ୍ଚାକୁଲୀନୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୯୫) ।

ୟଥା ଚାହ – ‘‘ସତ୍ତିମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପରିହାନିୟା ଧମ୍ମା । କତମେ ସତ୍ତ ? ସତ୍ଥୁଗାରୱତା’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୩୩), ତସ୍ମା ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନିୱାତୋ ନାମ ନୀଚମନତା ନିୱାତୱୁତ୍ତିତା, ୟାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନିହତମାନୋ ନିହତଦପ୍ପୋ ପାଦପୁଞ୍ଛନକଚୋଳସଦିସୋ ଛିନ୍ନୱିସାଣଉସଭସମୋ ଉଦ୍ଧଟଦାଠସପ୍ପସମୋ ଚ ହୁତ୍ୱା ସଣ୍ହୋ ସଖିଲୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ହୋତି, ଅୟଂ ନିୱାତୋ । ସ୍ୱାୟଂ ୟସାଦିଗୁଣପ୍ପଟିଲାଭହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚ ‘‘ନିୱାତୱୁତ୍ତି ଅତ୍ଥଦ୍ଧୋ, ତାଦିସୋ ଲଭତେ ୟସ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୭୩) ।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠି ନାମ ଇତରୀତରପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୋ, ସୋ ଦ୍ୱାଦସୱିଧୋ ହୋତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି ତିୱିଧୋ । ଏୱଂ ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଭେଦୱଣ୍ଣନା – ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ଚୀୱରଂ ଲଭତି ସୁନ୍ଦରଂ ୱା ଅସୁନ୍ଦରଂ ୱା । ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଗରୁଂ ଚୀୱରଂ ପାରୁପନ୍ତୋ ଓଣମତି ୱା କିଲମତି ୱା, ସୋ ସଭାଗେନ ଭିକ୍ଖୁନା ସଦ୍ଧିଂ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଲହୁକେନ ୟାପେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତପଚ୍ଚୟଲାଭୀ ହୋତି, ସୋ ପଟ୍ଟଚୀୱରାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମହଗ୍ଘଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ବହୁସ୍ସୁତାନଞ୍ଚ ଅନୁରୂପ’’ନ୍ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ସଙ୍କାରକୂଟା ୱା ଅଞ୍ଞତୋ ୱା କୁତୋଚି ନନ୍ତକାନି ଉଚ୍ଚିନିତ୍ୱା ସଙ୍ଘାଟିଂ କରିତ୍ୱା ଧାରେନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଚୀୱରେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା, ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ଲୂଖଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗାଳ୍ହଂ ରୋଗାତଙ୍କଂ ପାପୁଣାତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ସପ୍ପିମଧୁଖୀରାଦୀନି ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଣୀତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଲଭତି, ସୋ ‘‘ଅୟଂ ପିଣ୍ଡପାତୋ ଥେରାନଂ ଚିରପବ୍ବଜିତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ପଣୀତପିଣ୍ଡପାତଂ ୱିନା ଅୟାପେନ୍ତାନଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଅନୁରୂପୋ’’ତି ତେସଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ମିସ୍ସକାହାରଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସେନାସନଂ ପାପୁଣାତି । ସୋ ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସତି, ପୁନ ଅଞ୍ଞଂ ସୁନ୍ଦରତରମ୍ପି ପାପୁଣନ୍ତଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ନିୱାତସେନାସନେ ୱସନ୍ତୋ ଅତିୱିୟ ପିତ୍ତରୋଗାଦୀହି ଆତୁରୀୟତି । ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ପାପୁଣନେ ସୱାତେ ସୀତଲସେନାସନେ ୱସିତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ସୁନ୍ଦରଂ ସେନାସନଂ ପତ୍ତମ୍ପି ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି ‘‘ସୁନ୍ଦରସେନାସନଂ ପମାଦଟ୍ଠାନଂ, ତତ୍ର ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଥିନମିଦ୍ଧଂ ଓକ୍କମତି, ନିଦ୍ଦାଭିଭୂତସ୍ସ ଚ ପୁନ ପଟିବୁଜ୍ଝତୋ କାମୱିତକ୍କୋ ସମୁଦାଚରତୀ’’ତି । ସୋ ତଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋକାସରୁକ୍ଖମୂଲପଣ୍ଣକୁଟୀସୁ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ନିୱସନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ସେନାସନେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଇଧ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଭେସଜ୍ଜଂ ଲଭତି ହରୀତକଂ ୱା ଆମଲକଂ ୱା । ସୋ ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞେହି ଲଦ୍ଧସପ୍ପିମଧୁଫାଣିତାଦିମ୍ପି ନ ପତ୍ଥେତି, ଲଭନ୍ତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ। ଅଥ ପନ ଭିକ୍ଖୁ ଆବାଧିକୋ ହୋତି, ତେଲେନତ୍ଥିକୋ ଫାଣିତଂ ଲଭତି, ସୋ ତଂ ସଭାଗସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ତସ୍ସ ହତ୍ଥତୋ ତେଲେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋପି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି, ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ। ଅପରୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପୂତିମୁତ୍ତହରୀତକଂ ଠପେତ୍ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଚତୁମଧୁରଂ ‘‘ଗଣ୍ହଥ, ଭନ୍ତେ, ୟଦିଚ୍ଛସୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ସଚସ୍ସ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମଞ୍ଞତରେନପି ବ୍ୟାଧି ୱୂପସମ୍ମତି, ଅଥ ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତହରୀତକଂ ନାମ ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ୱଣ୍ଣିତ’’ନ୍ତି ଚ ‘‘ପୂତିମୁତ୍ତଭେସଜ୍ଜଂ ନିସ୍ସାୟ ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତତ୍ଥ ତେ ୟାୱଜୀୱଂ ଉସ୍ସାହୋ କରଣୀୟୋତି ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୨୮) ଚ ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଚତୁମଧୁରଭେସଜ୍ଜଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୂତିମୁତ୍ତହରୀତକେନ ଭେସଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତୋପି ପରମସନ୍ତୁଟ୍ଠୋୱ ହୋତି । ଅୟମସ୍ସ ଗିଲାନପଚ୍ଚୟେ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ।

ଏୱଂପଭେଦୋ ସବ୍ବୋପେସୋ ସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସା ଅତ୍ରିଚ୍ଛତାମହିଚ୍ଛତାପାପିଚ୍ଛତାଦୀନଂ ପାପଧମ୍ମାନଂ ପହାନାଧିଗମହେତୁତୋ, ସୁଗତିହେତୁତୋ, ଅରିୟମଗ୍ଗସମ୍ଭାରଭାୱତୋ, ଚାତୁଦ୍ଦିସାଦିଭାୱହେତୁତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଆହ ଚ –

‘‘ଚାତୁଦ୍ଦିସୋ ଅପ୍ପଟିଘୋ ଚ ହୋତି,

ସନ୍ତୁସ୍ସମାନୋ ଇତରୀତରେନା’’ତି ॥ ଏୱମାଦି (ସୁ॰ ନି॰ ୪୨) ।

କତଞ୍ଞୁତା ନାମ ଅପ୍ପସ୍ସ ୱା ବହୁସ୍ସ ୱା ୟେନ କେନଚି କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁସ୍ସରଣଭାୱେନ ଜାନନତା । ଅପିଚ ନେରୟିକାଦିଦୁକ୍ଖପରିତ୍ତାଣତୋ ପୁଞ୍ଞାନି ଏୱ ପାଣୀନଂ ବହୂପକାରାନି, ତତୋ ତେସମ୍ପି ଉପକାରାନୁସ୍ସରଣତା କତଞ୍ଞୁତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସା ସପ୍ପୁରିସେହି ପସଂସନୀୟାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆହ ଚ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା ଦୁଲ୍ଲଭା ଲୋକସ୍ମିଂ । କତମେ ଦ୍ୱେ ? ୟୋ ଚ ପୁବ୍ବକାରୀ ୟୋ ଚ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୨.୧୨୦) ।

କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନାମ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତଂ ଚିତ୍ତଂ ହୋତି, କାମୱିତକ୍କାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ ଅଭିଭୂତଂ, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ତେସଂ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ । ଅପରେ ଆହୁ ‘‘ପଞ୍ଚମେ ପଞ୍ଚମେ ଦିୱସେ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନାମ । ୟଥାହ ଆୟସ୍ମା ଅନୁରୁଦ୍ଧୋ ‘ପଞ୍ଚାହିକଂ ଖୋ ପନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ନିସୀଦାମା’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୭; ମହାୱ॰ ୪୬୬) ।

ଅପିଚ ୟସ୍ମିଂ କାଲେ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ସକ୍କା ହୋତି ଅତ୍ତନୋ କଙ୍ଖାୱିନୋଦକଂ ଧମ୍ମଂ ସୋତୁଂ, ତସ୍ମିଂ କାଲେପି ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଥାହ ‘‘ତେ କାଲେନ କାଲଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପରିପୁଚ୍ଛତି ପରିପଞ୍ହତୀ’’ତିଆଦି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୮) । ତଦେତଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଂ ନୀୱରଣପ୍ପହାନଚତୁରାନିସଂସଆସୱକ୍ଖୟାଦିନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟେ ଅରିୟସାୱକୋ ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସି କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଓହିତସୋତୋ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି, ପଞ୍ଚସ୍ସ ନୀୱରଣା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଚ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୨୧୯) ।

‘‘ସୋତାନୁଗତାନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମାନଂ…ପେ॰… ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାନଂ ଚତ୍ତାରୋ ଆନିସଂସା ପାଟିକଙ୍ଖା’’ତି ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୯୧) ।

‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା କାଲେନ କାଲଂ ସମ୍ମା ଭାୱିୟମାନା ସମ୍ମା ଅନୁପରିୱତ୍ତିୟମାନା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ପାପେନ୍ତି । କତମେ ଚତ୍ତାରୋ ? କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନ’’ନ୍ତି ଚ ଏୱମାଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୪୭) ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଗାରୱୋ, ନିୱାତୋ, ସନ୍ତୁଟ୍ଠି, କତଞ୍ଞୁତା, କାଲେନ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତି ପଞ୍ଚ ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଗାରୱୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଖନ୍ତୀଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଇଦାନି ଖନ୍ତୀ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଖମନଂ ଖନ୍ତି। ପଦକ୍ଖିଣଗ୍ଗାହିତାୟ ସୁଖଂ ୱଚୋ ଅସ୍ମିନ୍ତି ସୁୱଚୋ, ସୁୱଚସ୍ସ କମ୍ମଂ ସୋୱଚସ୍ସଂ, ସୋୱଚସ୍ସସ୍ସ ଭାୱୋ ସୋୱଚସ୍ସତା। କିଲେସାନଂ ସମିତତ୍ତା ସମଣା । ଦସ୍ସନନ୍ତି ପେକ୍ଖନଂ । ଧମ୍ମସ୍ସ ସାକଚ୍ଛା ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି । ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଖନ୍ତି ନାମ ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତି, ତାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସନ୍ତେ ୱଧବନ୍ଧାଦୀହି ୱା ୱିହେସନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଅସୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ନିବ୍ବିକାରୋ ହୋତି ଖନ୍ତିୱାଦୀ ୱିୟ । ୟଥାହ –

‘‘ଅହୁ ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ, ସମଣୋ ଖନ୍ତିଦୀପନୋ ।

ତଂ ଖନ୍ତିୟାୟେୱ ଠିତଂ, କାସିରାଜା ଅଛେଦୟୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୪.୫୧) ।

ଭଦ୍ରକତୋ ୱା ମନସି କରୋତି ତତୋ ଉତ୍ତରି ଅପରାଧାଭାୱେନ ଆୟସ୍ମା ପୁଣ୍ଣତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ୟଥାହ ସୋ –

‘‘ସଚେ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା ଅକ୍କୋସିସ୍ସନ୍ତି ପରିଭାସିସ୍ସନ୍ତି, ତତ୍ଥ ମେ ଏୱଂ ଭୱିସ୍ସତି ‘ଭଦ୍ଦକା ୱତିମେ ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା, ସୁଭଦ୍ଦକା ୱତିମେ ସୁନାପରନ୍ତକା ମନୁସ୍ସା, ୟଂ ମେ ନୟିମେ ପାଣିନା ପହାରଂ ଦେନ୍ତୀ’’’ତିଆଦି (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୬; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮) ।

ୟାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ଇସୀନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ସରଭଙ୍ଗୋ ଇସି –

‘‘କୋଧଂ ୱଧିତ୍ୱା ନ କଦାଚି ସୋଚତି,

ମକ୍ଖପ୍ପହାନଂ ଇସୟୋ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

ସବ୍ବେସଂ ୱୁତ୍ତଂ ଫରୁସଂ ଖମେଥ,

ଏତଂ ଖନ୍ତିଂ ଉତ୍ତମମାହୁ ସନ୍ତୋ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୨.୧୭.୬୪) ।

ଦେୱତାନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ –

‘‘ୟୋ ହୱେ ବଲୱା ସନ୍ତୋ, ଦୁବ୍ବଲସ୍ସ ତିତିକ୍ଖତି ।

ତମାହୁ ପରମଂ ଖନ୍ତିଂ, ନିଚ୍ଚଂ ଖମତି ଦୁବ୍ବଲୋ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦-୨୫୧) ।

ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ପସଂସନୀୟୋ ହୋତି । ୟଥାହ ଭଗୱା –

‘‘ଅକ୍କୋସଂ ୱଧବନ୍ଧଞ୍ଚ, ଅଦୁଟ୍ଠୋ ୟୋ ତିତିକ୍ଖତି ।

ଖନ୍ତୀବଲଂ ବଲାଣୀକଂ, ତମହଂ ବ୍ରୂମି ବ୍ରାହ୍ମଣ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୯୯) ।

ସା ପନେସା ଖନ୍ତି ଏତେସଞ୍ଚ ଇଧ ୱଣ୍ଣିତାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଗୁଣାନଂ ଅଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସୋୱଚସ୍ସତା ନାମ ସହଧମ୍ମିକଂ ୱୁଚ୍ଚମାନେ ୱିକ୍ଖେପଂ ୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ୱା ଗୁଣଦୋସଚିନ୍ତନଂ ୱା ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅତିୱିୟ ଆଦରଞ୍ଚ ଗାରୱଞ୍ଚ ନୀଚମନତଞ୍ଚ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ସାଧୂତି ୱଚନକରଣତା । ସା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦାନୁସାସନିପ୍ପଟିଲାଭହେତୁତୋ ଦୋସପ୍ପହାନଗୁଣାଧିଗମହେତୁତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସମଣାନଂ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ଉପସମିତକିଲେସାନଂ ଭାୱିତକାୟୱଚୀଚିତ୍ତପଞ୍ଞାନଂ ଉତ୍ତମଦମଥସମଥସମନ୍ନାଗତାନଂ ପବ୍ବଜିତାନଂ ଉପସଙ୍କମନୁପଟ୍ଠାନାନୁସ୍ସରଣସ୍ସୱନଦସ୍ସନଂ, ସବ୍ବମ୍ପି ଓମକଦେସନାୟ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କସ୍ମା ? ବହୂପକାରତ୍ତା । ଆହ ଚ ‘‘ଦସ୍ସନମ୍ପହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବହୂପକାରଂ ୱଦାମୀ’’ତିଆଦି (ଇତିୱୁ॰ ୧୦୪) । ୟତୋ ହିତକାମେନ କୁଲପୁତ୍ତେନ ସୀଲୱନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଘରଦ୍ୱାରଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ୟଦି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅତ୍ଥି, ୟଥାବଲଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ ପତିମାନେତବ୍ବା । ୟଦି ନତ୍ଥି, ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତବ୍ବା । ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେତ୍ୱା ନମସ୍ସିତବ୍ବା, ତସ୍ମିମ୍ପି ଅସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତେନ ପିୟଚକ୍ଖୂହି ସମ୍ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଦସ୍ସନମୂଲକେନପି ହି ପୁଞ୍ଞେନ ଅନେକାନି ଜାତିସହସ୍ସାନି ଚକ୍ଖୁମ୍ହି ରୋଗୋ ୱା ଦାହୋ ୱା ଉସ୍ସଦା ୱା ପିଳକା ୱା ନ ହୋନ୍ତି, ୱିପ୍ପସନ୍ନପଞ୍ଚୱଣ୍ଣସସ୍ସିରିକାନି ହୋନ୍ତି ଚକ୍ଖୂନି ରତନୱିମାନେ ଉଗ୍ଘାଟିତମଣିକୱାଟସଦିସାନି, ସତସହସ୍ସକପ୍ପମତ୍ତଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଲାଭୀ ହୋତି । ଅନଚ୍ଛରିୟଞ୍ଚେତଂ, ୟଂ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସପ୍ପଞ୍ଞଜାତିକୋ ସମ୍ମା ପୱତ୍ତିତେନ ସମଣଦସ୍ସନମୟେନ ପୁଞ୍ଞେନ ଏୱରୂପଂ ୱିପାକସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱେୟ୍ୟ, ୟତ୍ଥ ତିରଚ୍ଛାନଗତାନମ୍ପି କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକେନ କତସ୍ସ ସମଣଦସ୍ସନସ୍ସ ଏୱଂ ୱିପାକସମ୍ପତ୍ତିଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି ।

‘‘ଉଲୂକୋ ମଣ୍ଡଲକ୍ଖିକୋ, ୱେଦିୟକେ ଚିରଦୀଘୱାସିକୋ ।

ସୁଖିତୋ ୱତ କୋସିୟୋ ଅୟଂ, କାଲୁଟ୍ଠିତଂ ପସ୍ସତି ବୁଦ୍ଧୱରଂ ॥

‘‘ମୟି ଚିତ୍ତଂ ପସାଦେତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ଅନୁତ୍ତରେ ।

କପ୍ପାନଂ ସତସହସ୍ସାନି, ଦୁଗ୍ଗତେସୋ ନ ଗଚ୍ଛତି ॥

‘‘ସ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା, କୁସଲକମ୍ମେନ ଚୋଦିତୋ ।

ଭୱିସ୍ସତି ଅନନ୍ତଞାଣୋ, ସୋମନସ୍ସୋତି ୱିସ୍ସୁତୋ’’ତି ॥ (ମ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୧୪୪) ।

କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା ନାମ ପଦୋସେ ୱା ପଚ୍ଚୂସେ ୱା ଦ୍ୱେ ସୁତ୍ତନ୍ତିକା ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ସାକଚ୍ଛନ୍ତି, ୱିନୟଧରା ୱିନୟଂ, ଆଭିଧମ୍ମିକା ଅଭିଧମ୍ମଂ, ଜାତକଭାଣକା ଜାତକଂ, ଅଟ୍ଠକଥିକା ଅଟ୍ଠକଥଂ, ଲୀନୁଦ୍ଧତୱିଚିକିଚ୍ଛାପରେତଚିତ୍ତୱିସୋଧନତ୍ଥଂ ୱା ତମ୍ହି ତମ୍ହି କାଲେ ସାକଚ୍ଛନ୍ତି, ଅୟଂ କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛା । ସା ଆଗମବ୍ୟତ୍ତିଆଦୀନଂ ଗୁଣାନଂ ହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଖନ୍ତି, ସୋୱଚସ୍ସତା, ସମଣଦସ୍ସନଂ, କାଲେନ ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଖନ୍ତୀ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ତପୋଚାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଇଦାନି ତପୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାପକେ ଧମ୍ମେ ତପତୀତି ତପୋ । ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମାନଂ ୱା ଚରିୟଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ସେଟ୍ଠଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଦସ୍ସନଂ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସନନ୍ତିପି ଏକେ, ତଂ ନ ସୁନ୍ଦରଂ । ନିକ୍ଖନ୍ତଂ ୱାନତୋତି ନିବ୍ବାନଂ, ସଚ୍ଛିକରଣଂ ସଚ୍ଛିକିରିୟା, ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା। ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ତପୋ ନାମ ଅଭିଜ୍ଝାଦୋମନସ୍ସାଦୀନଂ ତପନତୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, କୋସଜ୍ଜସ୍ସ ୱା ତପନତୋ ୱୀରିୟଂ, ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଆତାପୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱାୟଂ ଅଭିଜ୍ଝାଦିପ୍ପହାନଝାନାଦିପ୍ପଟିଲାଭହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନାମ ମେଥୁନୱିରତିସମଣଧମ୍ମସାସନମଗ୍ଗାନମଧିୱଚନଂ । ତଥା ହି ‘‘ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପହାୟ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୯୪; ମ॰ ନି॰ ୧.୨୯୨) ମେଥୁନୱିରତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ଭଗୱତି ନୋ, ଆୱୁସୋ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତୀତି ? ଏୱମାୱୁସୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୨୫୭) ସମଣଧମ୍ମୋ । ‘‘ନ ତାୱାହଂ, ପାପିମ, ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସାମି, ୟାୱ ମେ ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ନ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଭୱିସ୍ସତି ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୬୮; ସଂ॰ ନି॰ ୫.୮୨୨; ଉଦା॰ ୫୧) ସାସନଂ । ‘‘ଅୟମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୬) ମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନେନ ପରତୋ ମଗ୍ଗସ୍ସ ସଙ୍ଗହିତତ୍ତା ଅୱସେସଂ ସବ୍ବମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ତଞ୍ଚେତଂ ଉପରୂପରି ନାନପ୍ପକାରୱିସେସାଧିଗମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅରିୟସଚ୍ଚାନ ଦସ୍ସନଂ ନାମ କୁମାରପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଅଭିସମୟୱସେନ ମଗ୍ଗଦସ୍ସନଂ, ତଂ ସଂସାରଦୁକ୍ଖୱୀତିକ୍କମହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ନାମ ଇଧ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ତମ୍ପି ହି ପଞ୍ଚଗତିୱାନନେନ ୱାନସଞ୍ଞିତାୟ ତଣ୍ହାୟ ନିକ୍ଖନ୍ତତ୍ତା ନିବ୍ବାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ସ ପତ୍ତି ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା ୱା ସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇତରସ୍ସ ପନ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନେନେୱ ସଚ୍ଛିକିରିୟା ସିଦ୍ଧା, ତେନେତଂ ଇଧ ନାଧିପ୍ପେତଂ । ଏୱମେସା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସୁଖୱିହାରାଦିହେତୁତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ତପୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ, ଅରିୟସଚ୍ଚାନଂ ଦସ୍ସନଂ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ତପୋ ଚାତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଫୁଟ୍ଠସ୍ସଲୋକଧମ୍ମେହୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଇଦାନି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହୀତି ଏତ୍ଥ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଫୁସିତସ୍ସ ଛୁପିତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତସ୍ସ । ଲୋକେ ଧମ୍ମା ଲୋକଧମ୍ମା, ୟାୱ ଲୋକପ୍ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଅନିୱତ୍ତକା ଧମ୍ମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚିତ୍ତନ୍ତି ମନୋ ମାନସଂ । ୟସ୍ସାତି ନୱସ୍ସ ୱା ମଜ୍ଝିମସ୍ସ ୱା ଥେରସ୍ସ ୱା । ନ କମ୍ପତୀତି ନ ଚଲତି ନ ୱେଧତି । ଅସୋକନ୍ତି ନିସ୍ସୋକଂ ଅବ୍ବୂଳ୍ହସୋକସଲ୍ଲଂ । ୱିରଜନ୍ତି ୱିଗତରଜଂ ୱିଦ୍ଧଂସିତରଜଂ । ଖେମନ୍ତି ଅଭୟଂ ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା।

ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହି ଚିତ୍ତଂୟସ୍ସନ କମ୍ପତି ନାମ ୟସ୍ସ ଲାଭାଲାଭାଦୀହି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତି ନ ଚଲତି ନ ୱେଧତି, ତସ୍ସ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କେନଚି ଅକମ୍ପନୀୟଲୋକୁତ୍ତମଭାୱାୱହନତୋ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

କସ୍ସ ଚ ଏତେହି ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ କମ୍ପତୀତି ? ଅରହତୋ ଖୀଣାସୱସ୍ସ, ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସ୍ସଚି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ସେଲୋ ୟଥା ଏକଗ୍ଘନୋ, ୱାତେନ ନ ସମୀରତି ।

ଏୱଂ ରୂପା ରସା ସଦ୍ଦା, ଗନ୍ଧା ଫସ୍ସା ଚ କେୱଲା ॥

‘‘ଇଟ୍ଠା ଧମ୍ମା ଅନିଟ୍ଠା ଚ, ନ ପୱେଧେନ୍ତି ତାଦିନୋ ।

ଠିତଂ ଚିତ୍ତଂ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତଂ, ୱୟଞ୍ଚସ୍ସାନୁପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ।

ଅସୋକଂ ନାମ ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସୋକୋ ସୋଚନା ସୋଚିତତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋସୋକୋ ଅନ୍ତୋପରିସୋକୋ ଚେତସୋ ପରିନିଜ୍ଝାୟିତତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା (ୱିଭ॰ ୨୩୭) ନୟେନ ୱୁଚ୍ଚତି ସୋକୋ, ତସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅସୋକଂ । କେଚି ନିବ୍ବାନଂ ୱଦନ୍ତି, ତଂ ପୁରିମପଦେନ ନାନୁସନ୍ଧିୟତି । ୟଥା ଚ ଅସୋକଂ, ଏୱଂ ୱିରଜଂ ଖେମନ୍ତିପି ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ଚିତ୍ତଂ । ତଞ୍ହି ରାଗଦୋସମୋହରଜାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ୱିରଜଂ, ଚତୂହି ଚ ୟୋଗେହି ଖେମତ୍ତା ଖେମଂ, ୟତୋ ଏତଂ ତେନ ତେନାକାରେନ ତମ୍ହି ତମ୍ହି ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ ଗହେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠୱସେନ ତିୱିଧମ୍ପି ଅପ୍ପୱତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧତାଦିଲୋକୁତ୍ତମଭାୱାୱହନତୋ ଆହୁନେୟ୍ୟାଦିଭାୱାୱହନତୋ ଚ ମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅଟ୍ଠଲୋକଧମ୍ମେହି ଅକମ୍ପିତଚିତ୍ତଂ, ଅସୋକଚିତ୍ତଂ, ୱିରଜଚିତ୍ତଂ, ଖେମଚିତ୍ତନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ମଙ୍ଗଲାନି ୱୁତ୍ତାନି । ମଙ୍ଗଲତ୍ତଞ୍ଚ ନେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିଭାୱିତମେୱାତି ।

ନିଟ୍ଠିତା ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲୋକଧମ୍ମେହୀତି ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ।

ଏତାଦିସାନୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅସେୱନା ଚ ବାଲାନନ୍ତିଆଦୀହି ଦସହି ଗାଥାହି ଅଟ୍ଠତିଂସ ମହାମଙ୍ଗଲାନି କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏତାନେୱ ଅତ୍ତନା ୱୁତ୍ତମଙ୍ଗଲାନି ଥୁନନ୍ତୋ ‘‘ଏତାଦିସାନି କତ୍ୱାନା’’ତି ଅୱସାନଗାଥମଭାସି ।

ତସ୍ସାୟମତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଏତାଦିସାନୀତି ଏତାନି ଈଦିସାନି ମୟା ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାନି ବାଲାନଂ ଅସେୱନାଦୀନି । କତ୍ୱାନାତି କତ୍ୱା । କତ୍ୱାନ କତ୍ୱା କରିତ୍ୱାତି ହି ଅତ୍ଥତୋ ଅନଞ୍ଞଂ । ସବ୍ବତ୍ଥମପରାଜିତାତି ସବ୍ବତ୍ଥ ଖନ୍ଧକିଲେସାଭିସଙ୍ଖାରଦେୱପୁତ୍ତମାରପ୍ପଭେଦେସୁ ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେସୁ ଏକେନାପି ଅପରାଜିତା ହୁତ୍ୱା, ସୟମେୱ ତେ ଚତ୍ତାରୋ ମାରେ ପରାଜେତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ମକାରୋ ଚେତ୍ଥ ପଦସନ୍ଧିକରମତ୍ତୋତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବୋ ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଏତାଦିସାନି ମଙ୍ଗଲାନି କତ୍ୱା ଚତୂହି ମାରେହି ଅପରାଜିତା ହୁତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଇଧଲୋକପରଲୋକେସୁ ଠାନଚଙ୍କମନାଦୀସୁ ଚ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ବାଲସେୱନାଦୀହି ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ଆସୱା ୱିଘାତପରିଳାହା, ତେସଂ ଅଭାୱା ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅନୁପଦ୍ଦୁତା ଅନୁପସଟ୍ଠା ଖେମିନୋ ଅପ୍ପଟିଭୟା ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନୁନାସିକୋ ଚେତ୍ଥ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତଂ ତେସଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମନ୍ତି ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ଭଗୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି । କଥଂ ? ଏୱଂ, ଦେୱପୁତ୍ତ, ୟେ ଏତାଦିସାନି କରୋନ୍ତି, ତେ ୟସ୍ମା ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ତଂ ବାଲାନଂ ଅସେୱନାଦିଅଟ୍ଠତିଂସୱିଧମ୍ପି ତେସଂ ଏତାଦିସକାରକାନଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ପୱରନ୍ତି ଗଣ୍ହାହୀତି ।

ଏୱଞ୍ଚ ଭଗୱତା ନିଟ୍ଠାପିତାୟ ଦେସନାୟ ପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତାୟୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ସୋତାପତ୍ତିସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଫଲସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଗଣନା ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟା ଅହୋସି । ଅଥ ଭଗୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ ପନ, ଆନନ୍ଦ, ରତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞତରା ଦେୱତା ମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି, ଅଥସ୍ସାହଂ ଅଟ୍ଠତିଂସ ମଙ୍ଗଲାନି ଅଭାସିଂ, ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହି, ଆନନ୍ଦ, ଇମଂ ମଙ୍ଗଲପରିୟାୟଂ, ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱାଚେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ୱାଚେସି । ତୟିଦଂ ଆଚରିୟପରମ୍ପରାୟ ଆଭତଂ ୟାୱଜ୍ଜତନା ପୱତ୍ତତି, ‘‘ଏୱମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଇଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ଫୀତଞ୍ଚ ୱିତ୍ଥାରିକଂ ବାହୁଜଞ୍ଞଂ ପୁଥୁଭୂତଂ ୟାୱ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସୁପ୍ପକାସିତ’’ନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଇଦାନି ଏତେସ୍ୱେୱ ମଙ୍ଗଲେସୁ ଞାଣପରିଚୟପାଟୱତ୍ଥଂ ଅୟମାଦିତୋ ପଭୁତି ୟୋଜନା – ଏୱମିମେ ଇଧଲୋକପରଲୋକଲୋକୁତ୍ତରସୁଖକାମା ସତ୍ତା ବାଲଜନସେୱନଂ ପହାୟ, ପଣ୍ଡିତେ ନିସ୍ସାୟ, ପୂଜନେୟ୍ୟେ ପୂଜେତ୍ୱା, ପତିରୂପଦେସୱାସେନ ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତାୟ କୁସଲପ୍ପୱତ୍ତିୟଂ ଚୋଦିୟମାନା ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପଣିଧାୟ, ବାହୁସଚ୍ଚସିପ୍ପୱିନୟେହି ଅଲଙ୍କତତ୍ତଭାୱା, ୱିନୟାନୁରୂପଂ ସୁଭାସିତଂ ଭାସମାନା, ୟାୱ ଗିହିଭାୱଂ ନ ୱିଜହନ୍ତି, ତାୱ ମାତାପିତୂପଟ୍ଠାନେନ ପୋରାଣଂ ଇଣମୂଲଂ ୱିସୋଧୟମାନା, ପୁତ୍ତଦାରସଙ୍ଗହେନ ନୱଂ ଇଣମୂଲଂ ପୟୋଜୟମାନା, ଅନାକୁଲକମ୍ମନ୍ତତାୟ ଧନଧଞ୍ଞାଦିସମିଦ୍ଧିଂ ପାପୁଣନ୍ତା, ଦାନେନ ଭୋଗସାରଂ ଧମ୍ମଚରିୟାୟ ଜୀୱିତସାରଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା, ଞାତିସଙ୍ଗହେନ ସକଜନହିତଂ ଅନୱଜ୍ଜକମ୍ମନ୍ତତାୟ ପରଜନହିତଞ୍ଚ କରୋନ୍ତା, ପାପୱିରତିୟା ପରୂପଘାତଂ ମଜ୍ଜପାନସଂୟମେନ ଅତ୍ତୂପଘାତଞ୍ଚ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା, ଧମ୍ମେସୁ ଅପ୍ପମାଦେନ କୁସଲପକ୍ଖଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା, ୱଡ୍ଢିତକୁସଲତାୟ ଗିହିବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଓହାୟ ପବ୍ବଜିତଭାୱେ ଠିତାପି ବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକୂପଜ୍ଝାୟାଚରିୟାଦୀସୁ ଗାରୱେନ ନିୱାତେନ ଚ ୱତ୍ତସମ୍ପଦଂ ଆରାଧେତ୍ୱା, ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ପଚ୍ଚୟଗେଧଂ ପହାୟ, କତଞ୍ଞୁତାୟ ସପ୍ପୁରିସଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା, ଧମ୍ମସ୍ସୱନେନ ଚିତ୍ତଲୀନତଂ ପହାୟ, ଖନ୍ତିୟା ସବ୍ବପରିସ୍ସୟେ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା, ସୋୱଚସ୍ସତାୟ ସନାଥଂ ଅତ୍ତାନଂ କତ୍ୱା, ସମଣଦସ୍ସନେନ ପଟିପତ୍ତିପୟୋଗଂ ପସ୍ସନ୍ତା, ଧମ୍ମସାକଚ୍ଛାୟ କଙ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରତପେନ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧିଂ ସମଣଧମ୍ମବ୍ରହ୍ମଚରିୟେନ ଚିତ୍ତୱିସୁଦ୍ଧିଂ ତତୋ ପରା ଚ ଚତସ୍ସୋ ୱିସୁଦ୍ଧିୟୋ ସମ୍ପାଦେନ୍ତା, ଇମାୟ ପଟିପଦାୟ ଅରିୟସଚ୍ଚଦସ୍ସନପରିୟାୟଂ ଞାଣଦସ୍ସନୱିସୁଦ୍ଧିଂ ପତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଫଲସଙ୍ଖ୍ୟଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋନ୍ତି, ୟଂ ସଚ୍ଛିକରିତ୍ୱା ସିନେରୁପବ୍ବତୋ ୱିୟ ୱାତୱୁଟ୍ଠୀହି ଅଟ୍ଠହି ଲୋକଧମ୍ମେହି ଅୱିକମ୍ପମାନଚିତ୍ତା ଅସୋକା ୱିରଜା ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତି । ୟେ ଚ ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବତ୍ଥ ଏକେନପି ଅପରାଜିତା ହୋନ୍ତି, ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଏତାଦିସାନି କତ୍ୱାନ, ସବ୍ବତ୍ଥମପରାଜିତା ।

ସବ୍ବତ୍ଥ ସୋତ୍ଥିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତଂ ତେସଂ ମଙ୍ଗଲମୁତ୍ତମ’’ନ୍ତି ॥

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୬. ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ

ଇଦାନି ୟାନୀଧ ଭୂତାନୀତିଏୱମାଦିନା ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତାନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ରତନସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ ସୁପରିସୁଦ୍ଧେନ ତିତ୍ଥେନ ନଦିତଳାକାଦୀସୁ ସଲିଲଜ୍ଝୋଗାହଣମିୱ ସୁପରିସୁଦ୍ଧେନ ନିଦାନେନ ଇମସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥଜ୍ଝୋଗାହଣଂ ଦସ୍ସେତୁଂ –

‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତଂ ଇମଂ ନୟଂ ।

ପକାସେତ୍ୱାନ ଏତସ୍ସ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେନ ଅତ୍ତରକ୍ଖା ଅକଲ୍ୟାଣକରଣକଲ୍ୟାଣାକରଣପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଇମଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ପରାରକ୍ଖଂ ଅମନୁସ୍ସାଦିପଚ୍ଚୟାନଞ୍ଚ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତଂ ସାଧେତି, ତସ୍ମା ତଦନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ ସିୟାତି ।

ଇଦଂ ତାୱସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ।

ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁ

ଇଦାନି ‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥାହ ‘‘କେନ ପନେତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, କଦା କତ୍ଥ, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି । ୱୁଚ୍ଚତେ – ଇଦଞ୍ହି ଭଗୱତା ଏୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସାୱକାଦୀହି । ତଞ୍ଚ ୟଦା ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖାଦୀହି ଉପଦ୍ଦୱେହି ଉପଦ୍ଦୁତାୟ ୱେସାଲିୟା ଲିଚ୍ଛୱୀହି ରାଜଗହତୋ ୟାଚିତ୍ୱା ଭଗୱା ୱେସାଲିଂ ଆନୀତୋ, ତଦା ୱେସାଲିୟଂ ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି । ଅୟଂ ତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ସଙ୍ଖେପୱିସ୍ସଜ୍ଜନା । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁତୋ ପଭୁତି ପୋରାଣେହି ୱଣ୍ଣୀୟତି ।

ତତ୍ରାୟଂ ୱଣ୍ଣନା – ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ କିର ଅଗ୍ଗମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିମ୍ହି ଗବ୍ଭୋ ସଣ୍ଠାସି, ସା ତଂ ଞତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେଦେସି, ରାଜା ଗବ୍ଭପରିହାରଂ ଅଦାସି । ସା ସମ୍ମା ପରିହରିୟମାନଗବ୍ଭା ଗବ୍ଭପରିପାକକାଲେ ୱିଜାୟନଘରଂ ପାୱିସି । ପୁଞ୍ଞୱତୀନଂ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଂ ହୋତି । ସା ଚ ତାସଂ ଅଞ୍ଞତରା, ତେନ ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଅଲତ୍ତକପଟଲବନ୍ଧୁଜୀୱକପୁପ୍ଫସଦିସଂ ମଂସପେସିଂ ୱିଜାୟି । ତତୋ ‘‘ଅଞ୍ଞା ଦେୱିୟୋ ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସେ ପୁତ୍ତେ ୱିଜାୟନ୍ତି, ଅଗ୍ଗମହେସୀ ମଂସପେସିନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ମମ ଅୱଣ୍ଣୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତେନ ଅୱଣ୍ଣଭୟେନ ତଂ ମଂସପେସିଂ ଏକସ୍ମିଂ ଭାଜନେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତରେନ ପଟିକୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ରାଜମୁଦ୍ଦିକାୟ ଲଞ୍ଛିତ୍ୱା ଗଙ୍ଗାୟ ସୋତେ ପକ୍ଖିପାପେସି । ମନୁସ୍ସେହି ଛଡ୍ଡିତମତ୍ତେ ଦେୱତା ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହିଂସୁ । ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟକଞ୍ଚେତ୍ଥ ଜାତିହିଙ୍ଗୁଲକେନ ‘‘ବାରାଣସିରଞ୍ଞୋ ଅଗ୍ଗମହେସିୟା ପଜା’’ତି ଲିଖିତ୍ୱା ବନ୍ଧିଂସୁ । ତତୋ ତଂ ଭାଜନଂ ଊମିଭୟାଦୀହି ଅନୁପଦ୍ଦୁତଂ ଗଙ୍ଗାସୋତେନ ପାୟାସି ।

ତେନ ଚ ସମୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ତାପସୋ ଗୋପାଲକୁଲଂ ନିସ୍ସାୟ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ୱିହରତି । ସୋ ପାତୋୱ ଗଙ୍ଗଂ ଓତରନ୍ତୋ ଭାଜନଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ପଂସୁକୂଲସଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗହେସି । ତତୋ ତତ୍ଥ ତଂ ଅକ୍ଖରପଟ୍ଟକଂ ରାଜମୁଦ୍ଦିକାଲଞ୍ଛନଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତଂ ମଂସପେସିଂ ଅଦ୍ଦସ, ଦିସ୍ୱାନସ୍ସ ଏତଦହୋସି ‘‘ସିୟା ଗବ୍ଭୋ, ତଥା ହିସ୍ସ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପୂତିଭାୱୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତଂ ଅସ୍ସମଂ ନେତ୍ୱା ସୁଦ୍ଧେ ଓକାସେ ଠପେସି । ଅଥ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଦ୍ୱେ ମଂସପେସିୟୋ ଅହେସୁଂ । ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ସାଧୁତରଂ ଠପେସି, ତତୋ ପୁନ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକମେକିସ୍ସା ପେସିୟା ହତ୍ଥପାଦସୀସାନମତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ପଞ୍ଚ ପିଳକା ଉଟ୍ଠହିଂସୁ । ତାପସୋ ଦିସ୍ୱା ପୁନ ସାଧୁତରଂ ଠପେସି । ଅଥ ଅଡ୍ଢମାସଚ୍ଚୟେନ ଏକା ମଂସପେସି ସୁୱଣ୍ଣବିମ୍ବସଦିସୋ ଦାରକୋ, ଏକା ଦାରିକା ଅହୋସି । ତେସୁ ତାପସସ୍ସ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକତୋ ଚସ୍ସ ଖୀରଂ ନିବ୍ବତ୍ତି । ତତୋ ପଭୁତି ଚ ଖୀରଭତ୍ତଂ ଲଭତି, ସୋ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଖୀରଂ ଦାରକାନଂ ମୁଖେ ଆସିଞ୍ଚତି । ତେସଂ ୟଂ ୟଂ ଉଦରଂ ପୱିଟ୍ଠଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ମଣିଭାଜନଗତଂ ୱିୟ ଦିସ୍ସତି । ଏୱଂ ଲିଚ୍ଛୱୀ ଅହେସୁଂ । ଅପରେ ପନାହୁ ‘‘ସିବ୍ବେତ୍ୱା ଠପିତା ୱିୟ ନେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଲୀନା ଛୱି ଅହୋସୀ’’ତି । ଏୱଂ ତେ ନିଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲୀନଚ୍ଛୱିତାୟ ୱା ଲିଚ୍ଛୱୀତି ପଞ୍ଞାୟିଂସୁ ।

ତାପସୋ ଦାରକେ ପୋସେନ୍ତୋ ଉସ୍ସୂରେ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସତି, ଅତିଦିୱା ପଟିକ୍କମତି । ତସ୍ସ ତଂ ବ୍ୟାପାରଂ ଞତ୍ୱା ଗୋପାଲକା ଆହଂସୁ, ‘‘ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବଜିତାନଂ ଦାରକପୋସନଂ ପଲିବୋଧୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଦାରକେ ଦେଥ, ମୟଂ ପୋସେସ୍ସାମ, ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ କମ୍ମଂ କରୋଥା’’ତି । ତାପସୋ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣି । ଗୋପାଲକା ଦୁତିୟଦିୱସେ ମଗ୍ଗଂ ସମଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେହି ଓକିରିତ୍ୱା ଧଜପଟାକଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତୂରିୟେହି ୱଜ୍ଜମାନେହି ଅସ୍ସମଂ ଆଗତା । ତାପସୋ ‘‘ମହାପୁଞ୍ଞା ଦାରକା, ଅପ୍ପମାଦେନ ୱଡ୍ଢେଥ, ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆୱାହୱିୱାହଂ କରୋଥ, ପଞ୍ଚଗୋରସେନ ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଭୂମିଭାଗଂ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଂ ମାପେଥ, ତତ୍ଥ କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚଥା’’ତି ୱତ୍ୱା ଦାରକେ ଅଦାସି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଦାରକେ ନେତ୍ୱା ପୋସେସୁଂ ।

ଦାରକା ୱୁଡ୍ଢିମନ୍ୱାୟ କୀଳନ୍ତା ୱିୱାଦଟ୍ଠାନେସୁ ଅଞ୍ଞେ ଗୋପାଲଦାରକେ ହତ୍ଥେନପି ପାଦେନପି ପହରନ୍ତି, ତେ ରୋଦନ୍ତି । ‘‘କିସ୍ସ ରୋଦଥା’’ତି ଚ ମାତାପିତୂହି ୱୁତ୍ତା ‘‘ଇମେ ନିମ୍ମାତାପିତିକା ତାପସପୋସିତା ଅମ୍ହେ ଅତୀୱ ପହରନ୍ତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତତୋ ତେସଂ ମାତାପିତରୋ ‘‘ଇମେ ଦାରକା ଅଞ୍ଞେ ଦାରକେ ୱିହେଠେନ୍ତି ଦୁକ୍ଖାପେନ୍ତି, ନ ଇମେ ସଙ୍ଗହେତବ୍ବା, ୱଜ୍ଜିତବ୍ବା ଇମେ’’ତି ଆହଂସୁ । ତତୋ ପଭୁତି କିର ସୋ ପଦେସୋ ‘‘ୱଜ୍ଜୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତିୟୋଜନସତଂ ପରିମାଣେନ । ଅଥ ତଂ ପଦେସଂ ଗୋପାଲକା ରାଜାନଂ ତୋସେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗହେସୁଂ । ତତ୍ଥେୱ ନଗରଂ ମାପେତ୍ୱା ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକଂ କୁମାରଂ ଅଭିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଅକଂସୁ । ତାୟ ଚସ୍ସ ଦାରିକାୟ ସଦ୍ଧିଂ ୱାରେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା କତିକଂ ଅକଂସୁ ‘‘ନ ବାହିରତୋ ଦାରିକା ଆନେତବ୍ବା, ଇତୋ ଦାରିକା ନ କସ୍ସଚି ଦାତବ୍ବା’’ତି । ତେସଂ ପଠମସଂୱାସେନ ଦ୍ୱେ ଦାରକା ଜାତା ଧୀତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ, ଏୱଂ ସୋଳସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଜାତା । ତତୋ ତେସଂ ଦାରକାନଂ ୟଥାକ୍କମଂ ୱଡ୍ଢନ୍ତାନଂ ଆରାମୁୟ୍ୟାନନିୱାସଟ୍ଠାନପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତିଂ ଗହେତୁଂ ଅପ୍ପହୋନ୍ତଂ ତଂ ନଗରଂ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ଗାୱୁତନ୍ତରେନ ପାକାରେନ ପରିକ୍ଖିପିଂସୁ, ତସ୍ସ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱିସାଲୀକତତ୍ତା ୱେସାଲୀତ୍ୱେୱ ନାମଂ ଜାତଂ । ଇଦଂ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁ।

ଭଗୱତୋ ନିମନ୍ତନଂ

ଅୟଂ ପନ ୱେସାଲୀ ଭଗୱତୋ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲେ ଇଦ୍ଧା ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତା ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ହି ରାଜୂନଂୟେୱ ସତ୍ତ ସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ସତାନି ସତ୍ତ ଚ ରାଜାନୋ ଅହେସୁଂ । ତଥା ୟୁୱରାଜସେନାପତିଭଣ୍ଡାଗାରିକପ୍ପଭୁତୀନଂ। ୟଥାହ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ୱେସାଲୀ ଇଦ୍ଧା ଚେୱ ହୋତି ଫୀତା ଚ ବହୁଜନା ଆକିଣ୍ଣମନୁସ୍ସା ସୁଭିକ୍ଖା ଚ, ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦସତାନି ସତ୍ତ ଚ ପାସାଦା, ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରସତାନି ସତ୍ତ ଚ କୂଟାଗାରାନି, ସତ୍ତ ଚ ଆରାମସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ଆରାମସତାନି ସତ୍ତ ଚ ଆରାମା, ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିସହସ୍ସାନି ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିସତାନି ସତ୍ତ ଚ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ’’ତି (ମହାୱ॰ ୩୨୬) ।

ସା ଅପରେନ ସମୟେନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖା ଅହୋସି ଦୁବ୍ବୁଟ୍ଠିକା ଦୁସ୍ସସ୍ସା । ପଠମଂ ଦୁଗ୍ଗତମନୁସ୍ସା ମରନ୍ତି, ତେ ବହିଦ୍ଧା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ମତମନୁସ୍ସାନଂ କୁଣପଗନ୍ଧେନ ଅମନୁସ୍ସା ନଗରଂ ପୱିସିଂସୁ, ତତୋ ବହୁତରା ମରନ୍ତି । ତାୟ ପଟିକୂଲତାୟ ସତ୍ତାନଂ ଅହିୱାତରୋଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ଇତି ତୀହି ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଅମନୁସ୍ସରୋଗଭୟେହି ଉପଦ୍ଦୁତା ୱେସାଲିନଗରୱାସିନୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ରାଜାନଂ ଆହଂସୁ, ‘‘ମହାରାଜ, ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ତିୱିଧଂ ଭୟମୁପ୍ପନ୍ନଂ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ୟାୱ ସତ୍ତମା ରାଜକୁଲପରିୱଟ୍ଟା ଏୱରୂପଂ ଅନୁପ୍ପନ୍ନପୁବ୍ବଂ, ତୁମ୍ହାକଂ ମଞ୍ଞେ ଅଧମ୍ମିକତ୍ତେନ ତଂ ଏତରହି ଉପ୍ପନ୍ନ’’ନ୍ତି । ରାଜା ସବ୍ବେ ସନ୍ଥାଗାରେ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଧମ୍ମିକଭାୱଂ ୱିଚିନଥା’’ତି ଆହ । ତେ ସବ୍ବଂ ପୱେଣିଂ ୱିଚିନନ୍ତା ନ କିଞ୍ଚି ଅଦ୍ଦସଂସୁ ।

ତତୋ ରଞ୍ଞୋ ଦୋସମଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଭୟଂ ଅମ୍ହାକଂ କଥଂ ୱୂପସମେୟ୍ୟା’’ତି ଚିନ୍ତେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଛ ସତ୍ଥାରେ ଅପଦିସିଂସୁ ‘‘ଏତେହି ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ୱୂପସମେସ୍ସତୀ’’ତି । ଏକଚ୍ଚେ ଆହଂସୁ – ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ କିର ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ସୋ ଭଗୱା ସବ୍ବସତ୍ତହିତାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ମହିଦ୍ଧିକୋ ମହାନୁଭାୱୋ, ତେନ ଓକ୍କନ୍ତମତ୍ତେ ସବ୍ବଭୟାନି ୱୂପସମେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ତେନ ତେ ଅତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା ‘‘କହଂ ପନ ସୋ ଭଗୱା ଏତରହି ୱିହରତି, ଅମ୍ହେହି ପେସିତୋ ନ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥାପରେ ଆହଂସୁ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଅନୁକମ୍ପକା, କିସ୍ସ ନାଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ସୋ ପନ ଭଗୱା ଏତରହି ରାଜଗହେ ୱିହରତି, ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ତଂ ଉପଟ୍ଠହତି, ସୋ ଆଗନ୍ତୁଂ ନ ଦଦେୟ୍ୟା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ରାଜାନଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଆନେୟ୍ୟାମା’’ତି ଦ୍ୱେ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ମହତା ବଲକାୟେନ ପହୂତଂ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକଂ ପେସିଂସୁ ‘‘ବିମ୍ବିସାରଂ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆନେଥା’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଦତ୍ୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ନିୱେଦେତ୍ୱା, ‘‘ମହାରାଜ, ଭଗୱନ୍ତଂ ଅମ୍ହାକଂ ନଗରଂ ପେସେହୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ନ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି, ‘‘ତୁମ୍ହେୟେୱ ଜାନାଥା’’ତି ଆହ । ତେ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏୱମାହଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ନଗରେ ତୀଣି ଭୟାନି ଉପ୍ପନ୍ନାନି, ସଚେ ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୋତ୍ଥି ନୋ ଭୱେୟ୍ୟା’’ତି । ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ‘‘ୱେସାଲିୟଂ ରତନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତେ ସା ରକ୍ଖା କୋଟିସତସହସ୍ସଂ ଚକ୍କୱାଳାନଂ ଫରିସ୍ସତି, ସୁତ୍ତପରିୟୋସାନେ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଧିୱାସେସି । ଅଥ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ଭଗୱତୋ ଅଧିୱାସନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଭଗୱତା ୱେସାଲିଗମନଂ ଅଧିୱାସିତ’’ନ୍ତି ନଗରେ ଘୋସନଂ କାରାପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛଥ ୱେସାଲିଗମନ’’ନ୍ତି ? ଆମ, ମହାରାଜାତି । ତେନ ହି, ଭନ୍ତେ, ତାୱ ଆଗମେଥ, ୟାୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିୟାଦେମୀତି ।

ଅଥ ଖୋ ରାଜା ବିମ୍ବିସାରୋ ରାଜଗହସ୍ସ ଚ ଗଙ୍ଗାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ପଞ୍ଚୟୋଜନଭୂମିଂ ସମଂ କତ୍ୱା ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱିହାରଂ ମାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଗମନକାଲଂ ପଟିୱେଦେସି । ଭଗୱା ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ପରିୱୁତୋ ପାୟାସି । ରାଜା ପଞ୍ଚୟୋଜନଂ ମଗ୍ଗଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ପୁପ୍ଫେହି ଜାଣୁମତ୍ତଂ ଓକିରାପେତ୍ୱା ଧଜପଟାକପୁଣ୍ଣଘଟକଦଲିଆଦୀନି ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଦ୍ୱେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନି ଏକମେକସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଏକମେକଂ ଉକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜଂ କରୋନ୍ତୋ ଏକେକସ୍ମିଂ ୱିହାରେ ଭଗୱନ୍ତଂ ୱସାପେତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚହି ଦିୱସେହି ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ନେସି । ତତ୍ଥ ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ନାୱଂ ଅଲଙ୍କରୋନ୍ତୋ ୱେସାଲିକାନଂ ସାସନଂ ପେସେସି ‘‘ଆଗତୋ ଭଗୱା, ମଗ୍ଗଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ସବ୍ବେ ଭଗୱତୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋଥା’’ତି । ତେ ‘‘ଦିଗୁଣଂ ପୂଜଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ୱେସାଲିୟା ଚ ଗଙ୍ଗାୟ ଚ ଅନ୍ତରା ତିୟୋଜନଭୂମିଂ ସମଂ କତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଚତ୍ତାରି ଏକମେକସ୍ସ ଚ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ସେତଚ୍ଛତ୍ତାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ପୂଜଂ କୁରୁମାନା ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ଅଥ ବିମ୍ବିସାରୋ ଦ୍ୱେ ନାୱାୟୋ ସଙ୍ଘଟେତ୍ୱା ମଣ୍ଡପଂ କତ୍ୱା ପୁପ୍ଫଦାମାଦୀହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ସବ୍ବରତନମୟଂ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞପେସି, ଭଗୱା ତତ୍ଥ ନିସୀଦି । ପଞ୍ଚ ସତା ଭିକ୍ଖୂପି ନାୱଂ ଆରୁହିତ୍ୱା ୟଥାନୁରୂପଂ ନିସୀଦିଂସୁ । ରାଜା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ଓଗାହେତ୍ୱା ‘‘ୟାୱ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ତାୱାହଂ ଇଧେୱ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ୱସିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନିୱତ୍ତୋ । ଉପରି ଦେୱତା ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ପୂଜଂ ଅକଂସୁ । ହେଟ୍ଠାଗଙ୍ଗାନିୱାସିନୋ କମ୍ବଲସ୍ସତରାଦୟୋ ନାଗରାଜାନୋ ପୂଜଂ ଅକଂସୁ । ଏୱଂ ମହତିୟା ପୂଜାୟ ଭଗୱା ୟୋଜନମତ୍ତଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱେସାଲିକାନଂ ସୀମନ୍ତରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ।

ତତୋ ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ବିମ୍ବିସାରେନ କତପୂଜାୟ ଦିଗୁଣଂ କରୋନ୍ତା ଗଲପ୍ପମାଣେ ଉଦକେ ଭଗୱନ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛିଂସୁ । ତେନେୱ ଖଣେନ ତେନ ମୁହୁତ୍ତେନ ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପଭାୱିନଦ୍ଧନ୍ଧକାରୱିସଟକୂଟୋ ଗଳଗଳାୟନ୍ତୋ ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ମହାମେଘୋ ୱୁଟ୍ଠାସି । ଅଥ ଭଗୱତା ପଠମପାଦେ ଗଙ୍ଗାତୀରେ ନିକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତେ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ୟେ ତେମେତୁକାମା, ତେ ଏୱ ତେମେନ୍ତି, ଅତେମେତୁକାମା ନ ତେମେନ୍ତି । ସବ୍ବତ୍ଥ ଜାଣୁମତ୍ତଂ ଊରୁମତ୍ତଂ କଟିମତ୍ତଂ ଗଲପ୍ପମାଣଂ ଉଦକଂ ୱହତି, ସବ୍ବକୁଣପାନି ଉଦକେନ ଗଙ୍ଗଂ ପୱେସିତାନି, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଭୂମିଭାଗୋ ଅହୋସି ।

ଲିଚ୍ଛୱିରାଜାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ଅନ୍ତରା ୟୋଜନେ ୟୋଜନେ ୱାସାପେତ୍ୱା ମହାଦାନାନି ଦତ୍ୱା ତୀହି ଦିୱସେହି ଦିଗୁଣଂ ପୂଜଂ କରୋନ୍ତା ୱେସାଲିଂ ନୟିଂସୁ। ୱେସାଲିଂ ସମ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦେୱସଙ୍ଘପୁରକ୍ଖତୋ ଆଗଚ୍ଛି । ମହେସକ୍ଖାନଂ ଦେୱତାନଂ ସନ୍ନିପାତେନ ଅମନୁସ୍ସା ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ପଲାୟିଂସୁ । ଭଗୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଇମଂ, ଆନନ୍ଦ, ରତନସୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ବଲିକମ୍ମୂପକରଣାନି ଗହେତ୍ୱା ଲିଚ୍ଛୱିରାଜକୁମାରେହି ସଦ୍ଧିଂ ୱେସାଲିୟା ତିପାକାରନ୍ତରେ ୱିଚରନ୍ତୋ ପରିତ୍ତଂ କରୋହୀ’’ତି ରତନସୁତ୍ତଂ ଅଭାସି । ‘‘ଏୱଂ କେନ ପନେତଂ ସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, କଦା, କତ୍ଥ, କସ୍ମା ଚ ୱୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ଏତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନା ୱିତ୍ଥାରେନ ୱେସାଲିୱତ୍ଥୁତୋ ପଭୁତି ପୋରାଣେହି ୱଣ୍ଣୀୟତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱତୋ ୱେସାଲିଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ୱେସାଲିନଗରଦ୍ୱାରେ ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱାନଂ ପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ୱୁତ୍ତମିଦଂ ରତନସୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋ ପରିତ୍ତତ୍ଥାୟ ଭାସମାନୋ ଭଗୱତୋ ପତ୍ତେନ ଉଦକମାଦାୟ ସବ୍ବନଗରଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରନ୍ତୋ ଅନୁୱିଚରି । ୟଂ କିଞ୍ଚୀତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେ ଏୱ ଥେରେନ ୟେ ପୁବ୍ବେ ଅପଲାତା ସଙ୍କାରକୂଟଭିତ୍ତିପ୍ପଦେସାଦିନିସ୍ସିତା ଅମନୁସ୍ସା, ତେ ଚତୂହି ଦ୍ୱାରେହି ପଲାୟିଂସୁ, ଦ୍ୱାରାନି ଅନୋକାସାନି ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଏକଚ୍ଚେ ଦ୍ୱାରେସୁ ଓକାସଂ ଅଲଭମାନା ପାକାରଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଲାତା । ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଗତମତ୍ତେସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଗତ୍ତେସୁ ରୋଗୋ ୱୂପସନ୍ତୋ । ତେ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସବ୍ବପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀହି ଥେରଂ ପୂଜେସୁଂ । ମହାଜନୋ ନଗରମଜ୍ଝେ ସନ୍ଥାଗାରଂ ସବ୍ବଗନ୍ଧେହି ଲିମ୍ପିତ୍ୱା ୱିତାନଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାଲଙ୍କାରେହି ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାସନଂ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆନେସି ।

ଭଗୱା ସନ୍ଥାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ଖୋ ରାଜାନୋ ମନୁସ୍ସା ଚ ପତିରୂପେ ପତିରୂପେ ଆସନେ ନିସୀଦିଂସୁ । ସକ୍କୋପି ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଦ୍ୱୀସୁ ଦେୱଲୋକେସୁ ଦେୱପରିସାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଉପନିସୀଦି ଅଞ୍ଞେ ଚ ଦେୱା, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ସବ୍ବଂ ୱେସାଲିଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୋ ରକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱେସାଲିନଗରୱାସୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି । ତତ୍ଥ ଭଗୱା ସବ୍ବେସଂ ତଦେୱ ରତନସୁତ୍ତଂ ଅଭାସୀତି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତଂ ଇମଂ ନୟଂ । ପକାସେତ୍ୱାନା’’ତି ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ସା ସବ୍ବପ୍ପକାରେନ ୱିତ୍ଥାରିତା ହୋତି ।

ୟାନୀଧାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ‘‘ଏତସ୍ସ କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଆରବ୍ଭତେ । ଅପରେ ପନ ୱଦନ୍ତି ‘‘ଆଦିତୋ ପଞ୍ଚେୱ ଗାଥା ଭଗୱତା ୱୁତ୍ତା, ସେସା ପରିତ୍ତକରଣସମୟେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନା’’ତି । ୟଥା ୱା ତଥା ୱା ହୋତୁ, କିଂ ନୋ ଇମାୟ ପରିକ୍ଖାୟ, ସବ୍ବଥାପି ଏତସ୍ସ ରତନସୁତ୍ତସ୍ସ କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।

ୟାନୀଧ ଭୂତାନୀତି ପଠମଗାଥା । ତତ୍ଥ ୟାନୀତି ୟାଦିସାନି ଅପ୍ପେସକ୍ଖାନି ୱା ମହେସକ୍ଖାନି ୱା । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ପଦେସେ, ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନଂ ସନ୍ଧାୟାହ । ଭୂତାନୀତି କିଞ୍ଚାପି ଭୂତସଦ୍ଦୋ ‘‘ଭୂତସ୍ମିଂ ପାଚିତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୬୯) ୱିଜ୍ଜମାନେ । ‘‘ଭୂତମିଦନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମନୁପସ୍ସଥା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୧) ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକେ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ମହାଭୂତା ହେତୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ଚତୁବ୍ବିଧେ ପଥୱୀଧାତ୍ୱାଦିରୂପେ । ‘‘ୟୋ ଚ କାଲଘସୋ ଭୂତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୧.୨.୧୯୦) ଖୀଣାସୱେ । ‘‘ସବ୍ବେୱ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସନ୍ତି, ଭୂତା ଲୋକେ ସମୁସ୍ସୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୨୦) ସବ୍ବସତ୍ତେ । ‘‘ଭୂତଗାମପାତବ୍ୟତାୟା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାଚି॰ ୯୦) ରୁକ୍ଖାଦିକେ । ‘‘ଭୂତଂ ଭୂତତୋ ସଞ୍ଜାନାତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩) ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ହେଟ୍ଠା ସତ୍ତନିକାୟଂ ଉପାଦାୟ ୱତ୍ତତି । ଇଧ ପନ ଅୱିସେସତୋ ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସମାଗତାନୀତି ସନ୍ନିପତିତାନି । ଭୁମ୍ମାନୀତି ଭୂମିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ୱା-ଇତି ୱିକପ୍ପନେ । ତେନ ୟାନୀଧ ଭୁମ୍ମାନି ୱା ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀତି ଇମମେକଂ ୱିକପ୍ପଂ କତ୍ୱା ପୁନ ଦୁତିୟୱିକପ୍ପଂ କାତୁଂ ‘‘ୟାନି ୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଆହ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ୱା ୟାନି ଭୂତାନି ନିବ୍ବତ୍ତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ଇଧ ସମାଗତାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୟାମତୋ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଂ, ତାୱ ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଭୂତାନି ଆକାସେ ପାତୁଭୂତୱିମାନେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ ଭୂତାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତତୋ ହେଟ୍ଠା ସିନେରୁତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ଭୂମିୟଂ ରୁକ୍ଖଲତାଦୀସୁ ଅଧିୱତ୍ଥାନି ପଥୱିୟଞ୍ଚ ନିବ୍ବତ୍ତାନି ଭୂତାନି, ତାନି ସବ୍ବାନି ଭୂମିୟଂ ଭୂମିପଟିବଦ୍ଧେସୁ ଚ ରୁକ୍ଖଲତାପବ୍ବତାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତ୍ତା ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ଭୂତାନୀ’’ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବାନେୱ ଅମନୁସ୍ସଭୂତାନି ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ୱା ୟାନି ୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ପୁନ ଏକେନ ପଦେନ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ସବ୍ବେୱ ଭୂତା ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂ’’ତି ଆହ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା । ଏୱାତି ଅୱଧାରଣେ, ଏକମ୍ପି ଅନପନେତ୍ୱାତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଭୂତାତି ଅମନୁସ୍ସା । ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂତି ସୁଖିତମନା ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ଭୱନ୍ତୁ । ଅଥୋପୀତି କିଚ୍ଚନ୍ତରସନ୍ନିୟୋଜନତ୍ଥଂ ୱାକ୍ୟୋପାଦାନେ ନିପାତଦ୍ୱୟଂ । ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତନ୍ତି ଅଟ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ମନସିକତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଚେତସା ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଲୋକୁତ୍ତରସୁଖାୱହଂ ମମ ଦେସନଂ ସୁଣନ୍ତୁ ।

ଏୱମେତ୍ଥ ଭଗୱା ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନି ସମାଗତାନୀ’’ତି ଅନିୟମିତୱଚନେନ ଭୂତାନି ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ପୁନ ‘‘ଭୁମ୍ମାନି ୱା ୟାନି ୱ ଅନ୍ତଲିକ୍ଖେ’’ତି ଦ୍ୱିଧା ୱିକପ୍ପେତ୍ୱା ତତୋ ‘‘ସବ୍ବେୱ ଭୂତା’’ତି ପୁନ ଏକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ‘‘ସୁମନା ଭୱନ୍ତୂ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଆସୟସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତ’’ନ୍ତି ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିୟଂ, ତଥା ୟୋନିସୋମନସିକାରସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ପରତୋଘୋସସମ୍ପତ୍ତିୟଞ୍ଚ, ତଥା ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ସମାଧିପଞ୍ଞାହେତୁସମ୍ପତ୍ତୀସୁ ଚ ନିୟୋଜେନ୍ତୋ ଗାଥଂ ସମାପେସି ।

ତସ୍ମା ହୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୨.ତସ୍ମା ହି ଭୂତାତି ଦୁତିୟଗାଥା । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି କାରଣୱଚନଂ । ଭୂତାତି ଆମନ୍ତନୱଚନଂ । ନିସାମେଥାତି ସୁଣାଥ । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ଦିବ୍ବଟ୍ଠାନାନି ତତ୍ଥ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗସମ୍ପଦଞ୍ଚ ପହାୟ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ଇଧ ସମାଗତା, ନ ନଟନଚ୍ଚନାଦିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେତି । ଅଥ ୱା ‘‘ସୁମନା ଭୱନ୍ତୁ, ସକ୍କଚ୍ଚ ସୁଣନ୍ତୂ’’ତି ୱଚନେନ ତେସଂ ସୁମନଭାୱଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୋତୁକମ୍ୟତଞ୍ଚ ଦିସ୍ୱା ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ସୁମନଭାୱେନ ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧିୟୋନିସୋମନସିକାରାସୟସୁଦ୍ଧୀହି ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସୋତୁକମ୍ୟତାୟ ସପ୍ପୁରିସୂପନିସ୍ସୟପରତୋଘୋସପଦଟ୍ଠାନତୋ ପୟୋଗସୁଦ୍ଧୀହି ଚ ୟୁତ୍ତା, ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେ’’ତି । ଅଥ ୱା ୟଂ ପୁରିମଗାଥାୟ ଅନ୍ତେ ‘‘ଭାସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ କାରଣଭାୱେନ ଅପଦିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟସ୍ମା ମମ ଭାସିତଂ ନାମ ଅତିଦୁଲ୍ଲଭଂ ଅଟ୍ଠକ୍ଖଣପରିୱଜ୍ଜିତସ୍ସ ଖଣସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତ୍ତା, ଅନେକାନିସଂସଞ୍ଚ ପଞ୍ଞାକରୁଣାଗୁଣେନ ପୱତ୍ତତ୍ତା, ତଞ୍ଚାହଂ ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘ସୁଣନ୍ତୁ ଭାସିତ’ନ୍ତି ଅୱୋଚଂ, ତସ୍ମା ହି ଭୂତା ନିସାମେଥ ସବ୍ବେ’’ତି । ଇଦଂ ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଏୱମେତଂ କାରଣଂ ନିରୋପେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ଭାସିତନିସାମନେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ନିସାମେତବ୍ବଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା ପଜାୟା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟାୟଂ ତୀହି ଉପଦ୍ଦୱେହି ଉପଦ୍ଦୁତା ମାନୁସୀ ପଜା, ତସ୍ସା ମାନୁସିୟା ପଜାୟ ମେତ୍ତଂ ମିତ୍ତଭାୱଂ ହିତଜ୍ଝାସୟତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠପେଥାତି । କେଚି ପନ ‘‘ମାନୁସିକଂ ପଜ’’ନ୍ତି ପଠନ୍ତି, ତଂ ଭୁମ୍ମତ୍ଥାସମ୍ଭୱା ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ୟମ୍ପି ଅଞ୍ଞେ ଅତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି, ସୋପି ନ ୟୁଜ୍ଜତି । ଅଧିପ୍ପାୟୋ ପନେତ୍ଥ – ନାହଂ ବୁଦ୍ଧୋତି ଇସ୍ସରିୟବଲେନ ୱଦାମି, ଅପି ତୁ ୟଂ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇମିସ୍ସା ଚ ମାନୁସିୟା ପଜାୟ ହିତତ୍ଥଂ ୱଦାମି ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା ପଜାୟା’’ତି । ଏତ୍ଥ ଚ –

‘‘ୟେ ସତ୍ତସଣ୍ଡଂ ପଥୱିଂ ୱିଜେତ୍ୱା,

ରାଜିସୟୋ ୟଜମାନାନୁପରିୟଗା ।

ଅସ୍ସମେଧଂ ପୁରିସମେଧଂ,

ସମ୍ମାପାସଂ ୱାଜପେୟ୍ୟଂ ନିରଗ୍ଗଳଂ ॥

‘‘ମେତ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଭାୱିତସ୍ସ,

କଲମ୍ପି ତେ ନାନୁଭୱନ୍ତି ସୋଳସିଂ ।

ଏକମ୍ପି ଚେ ପାଣମଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ,

ମେତ୍ତାୟତି କୁସଲୋ ତେନ ହୋତି ॥

‘‘ସବ୍ବେ ଚ ପାଣେ ମନସାନୁକମ୍ପୀ, ପହୂତମରିୟୋ ପକରୋତି ପୁଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୨୭; ଅ॰ ନି॰ ୮.୧) –

ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ଏକାଦସାନିସଂସାନଞ୍ଚ ୱସେନ ୟେ ମେତ୍ତଂ କରୋନ୍ତି, ଏତେସଂ ମେତ୍ତା ହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

‘‘ଦେୱତାନୁକମ୍ପିତୋ ପୋସୋ, ସଦା ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଉଦା॰ ୭୬; ମହାୱ॰ ୨୮୬) –

ଏୱମାଦୀନଂ ସୁତ୍ତାନଂ ୱସେନ ୟେସୁ କୟିରତି, ତେସମ୍ପି ହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱଂ ଉଭୟେସମ୍ପି ହିତଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମେତ୍ତଂ କରୋଥ ମାନୁସିୟା’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପକାରମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ହରନ୍ତି ୟେ ବଲିଂ, ତସ୍ମା ହି ନେ ରକ୍ଖଥ ଅପ୍ପମତ୍ତା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟେ ମନୁସ୍ସା ଚିତ୍ତକମ୍ମକଟ୍ଠକମ୍ମାଦୀହିପି ଦେୱତା କତ୍ୱା ଚେତିୟରୁକ୍ଖାଦୀନି ଚ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଦେୱତା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିୱା ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, କାଲପକ୍ଖାଦୀସୁ ଚ ରତ୍ତିଂ ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନି ୱା ଦତ୍ୱା ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଉପାଦାୟ ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାନଂ ପତ୍ତିଦାନନିୟ୍ୟାତନେନ ଦିୱା ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, ଛତ୍ତାରୋପନଦୀପମାଲାୟ ସବ୍ବରତ୍ତିକଧମ୍ମସ୍ସୱନାଦୀନି କାରାପେତ୍ୱା ପତ୍ତିଦାନନିୟ୍ୟାତନେନ ଚ ରତ୍ତିଂ ବଲିଂ କରୋନ୍ତି, ତେ କଥଂ ନ ରକ୍ଖିତବ୍ବା ? ୟତୋ ଏୱଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କରୋନ୍ତି ୟେ ବଲିଂ, ତସ୍ମା ହି ନେ ରକ୍ଖଥ; ତସ୍ମା ବଲିକମ୍ମକରଣାପି ତେ ମନୁସ୍ସେ ରକ୍ଖଥ ଗୋପୟଥ, ଅହିତଂ ନେସଂ ଅପନେଥ, ହିତଂ ଉପନେଥ ଅପ୍ପମତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ତଂ କତଞ୍ଞୁଭାୱଂ ହଦୟେ କତ୍ୱା ନିଚ୍ଚମନୁସ୍ସରନ୍ତାତି ।

ୟଂକିଞ୍ଚୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୩. ଏୱଂ ଦେୱତାସୁ ମନୁସ୍ସାନଂ ଉପକାରକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତେସଂ ଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମନତ୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣପ୍ପକାସନେନ ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନତ୍ଥଂ ‘‘ୟଂକିଞ୍ଚି ୱିତ୍ତ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜିତୁମାରଦ୍ଧୋ । ତତ୍ଥ ୟଂକିଞ୍ଚୀତି ଅନିୟମିତୱସେନ ଅନୱସେସଂ ପରିୟାଦିୟତି ୟଂକିଞ୍ଚି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱୋହାରୂପଗଂ । ୱିତ୍ତନ୍ତି ଧନଂ । ତଞ୍ହି ୱିତ୍ତିଂ ଜନେତୀତି ୱିତ୍ତଂ । ଇଧ ୱାତି ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ନିଦ୍ଦିସତି । ହୁରଂ ୱାତି ତତୋ ପରଂ ଅୱସେସଲୋକଂ, ତେନ ଚ ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ସବ୍ବଲୋକଗ୍ଗହଣେ ପତ୍ତେ ‘‘ସଗ୍ଗେସୁ ୱା’’ତି ପରତୋ ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଠପେତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଚ ସଗ୍ଗେ ଚ ଅୱସେସାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏୱଂ ଇମେହି ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ୟଂ ମନୁସ୍ସାନଂ ୱୋହାରୂପଗଂ ଅଲଙ୍କାରପରିଭୋଗୂପଗଞ୍ଚ ଜାତରୂପରଜତମୁତ୍ତାମଣିୱେଳୁରିୟପୱାଳଲୋହିତଙ୍କମସାରଗଲ୍ଲାଦିକଂ, ୟଞ୍ଚ ମୁତ୍ତାମଣିୱାଲୁକତ୍ଥତାୟ ଭୂମିୟା ରତନମୟୱିମାନେସୁ ଅନେକୟୋଜନସତୱିତ୍ଥତେସୁ ଭୱନେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ନାଗସୁପଣ୍ଣାଦୀନଂ ୱିତ୍ତଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି । ସଗ୍ଗେସୁ ୱାତି କାମାୱଚରରୂପାୱଚରଦେୱଲୋକେସୁ । ତେ ହି ସୋଭନେନ କମ୍ମେନ ଅଜୀୟନ୍ତୀତି ସଗ୍ଗା । ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗାତିପି ସଗ୍ଗା । ୟନ୍ତି ୟଂ ସସାମିକଂ ୱା ଅସାମିକଂ ୱା । ରତନନ୍ତି ରତିଂ ନୟତି ୱହତି ଜନୟତି ୱଡ୍ଢେତୀତି ରତନଂ । ୟଂକିଞ୍ଚି ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଂ ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଞ୍ଚ, ତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟଥାହ –

‘‘ଚିତ୍ତୀକତଂ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚ, ଅତୁଲଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଂ ।

ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂ, ରତନଂ ତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥

ପଣୀତନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଅତପ୍ପକଂ । ଏୱଂ ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ୟଂ ସଗ୍ଗେସୁ ଅନେକୟୋଜନସତପ୍ପମାଣସବ୍ବରତନମୟୱିମାନସୁଧମ୍ମୱେଜୟନ୍ତପ୍ପଭୁତୀସୁ ସସାମିକଂ, ୟଞ୍ଚ ବୁଦ୍ଧୁପ୍ପାଦୱିରହେନ ଅପାୟମେୱ ପରିପୂରେନ୍ତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ସୁଞ୍ଞୱିମାନପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ ଅସାମିକଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ପଥୱିମହାସମୁଦ୍ଦହିମୱନ୍ତାଦିନିସ୍ସିତମସାମିକଂ ରତନଂ, ତଂ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ହୋତି ।

ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥି ତଥାଗତେନାତି ନ-ଇତି ପଟିସେଧେ । ନୋ-ଇତି ଅୱଧାରଣେ । ସମନ୍ତି ତୁଲ୍ୟଂ । ଅତ୍ଥୀତି ୱିଜ୍ଜତି । ତଥାଗତେନାତି ବୁଦ୍ଧେନ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ଏତଂ ୱିତ୍ତଞ୍ଚ ରତନଞ୍ଚ ପକାସିତଂ, ଏତ୍ଥ ଏକମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସଦିସଂ ରତନଂ ନେୱତ୍ଥି । ୟମ୍ପି ହି ତଂ ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ ମଣିରତନଞ୍ଚ, ୟମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ମହାଜନୋ ନ ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋତି, ନ କୋଚି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ୟକ୍ଖଟ୍ଠାନଂ ୱା ଭୂତଟ୍ଠାନଂ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବୋପି ଜନୋ ଚକ୍କରତନମଣିରତନମେୱ ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋତି ପୂଜେତି, ତଂ ତଂ ୱରଂ ପତ୍ଥେତି, ପତ୍ଥିତପତ୍ଥିତଞ୍ଚସ୍ସ ଏକଚ୍ଚଂ ସମିଜ୍ଝତି, ତମ୍ପି ରତନଂ ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତେ ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ୟେ କେଚି ମହେସକ୍ଖା ଦେୱମନୁସ୍ସା ନ ତେ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚିତ୍ତୀକାରଂ କରୋନ୍ତି, ନ କଞ୍ଚି ଅଞ୍ଞଂ ପୂଜେନ୍ତି । ତଥା ହି ବ୍ରହ୍ମା ସହମ୍ପତି ସିନେରୁମତ୍ତେନ ରତନଦାମେନ ତଥାଗତଂ ପୂଜେସି, ୟଥାବଲଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱା ମନୁସ୍ସା ଚ ବିମ୍ବିସାରକୋସଲରାଜଅନାଥପିଣ୍ଡିକାଦୟୋ । ପରିନିବ୍ବୁତମ୍ପି ଭଗୱନ୍ତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଛନ୍ନୱୁତିକୋଟିଧନଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅସୋକମହାରାଜା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଚତୁରାସୀତି ୱିହାରସହସ୍ସାନି ପତିଟ୍ଠାପେସି, କୋ ପନ ୱାଦୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଚିତ୍ତୀକାରାନଂ । ଅପିଚ କସ୍ସଞ୍ଞସ୍ସ ପରିନିବ୍ବୁତସ୍ସାପି ଜାତିବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନପରିନିବ୍ବାନଟ୍ଠାନାନି ପଟିମାଚେତିୟାଦୀନି ୱା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଏୱଂ ଚିତ୍ତୀକାରଗରୁକାରୋ ପୱତ୍ତତି ୟଥା ଭଗୱତୋ । ଏୱଂଚିତ୍ତୀକତଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।

ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ । ୟଥାହ – ‘‘ଜିଣ୍ଣମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତଞ୍ଚେୱ ହୋତି ସୁଖସମ୍ଫସ୍ସଞ୍ଚ ମହଗ୍ଘଞ୍ଚା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦), ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ୟେସଂ ପଂସୁକମ୍ପି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତେସଂ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ ସେୟ୍ୟଥାପି ଅସୋକରଞ୍ଞୋ, ଇଦମସ୍ସ ମହଗ୍ଘତାୟ । ଏୱଂ ମହଗ୍ଘତାୱଚନେନ ଚେତ୍ଥ ଦୋସାଭାୱସାଧକଂ ଇଦଂ ସୁତ୍ତପଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ –

‘‘ୟେସଂ ଖୋ ପନ ସୋ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରଂ, ତେସଂ ତଂ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତି ମହାନିସଂସଂ । ଇଦମସ୍ସ ମହଗ୍ଘତାୟ ୱଦାମି । ସେୟ୍ୟଥାପି ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, କାସିକଂ ୱତ୍ଥଂ ମହଗ୍ଘଂ, ତଥୂପମାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୧୦୦) ।

ଏୱଂ ମହଗ୍ଘଟ୍ଠେନପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।

ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଇନ୍ଦନୀଲମଣିମୟନାଭି ସତ୍ତରତନମୟସହସ୍ସାରଂ ପୱାଳମୟନେମି ରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣମୟସନ୍ଧି, ୟସ୍ସ ଦସନ୍ନଂ ଦସନ୍ନଂ ଅରାନମୁପରି ଏକଂ ମୁଣ୍ଡାରଂ ହୋତି ୱାତଂ ଗହେତ୍ୱା ସଦ୍ଦକରଣତ୍ଥଂ, ୟେନ କତୋ ସଦ୍ଦୋ ସୁକୁସଲପ୍ପତାଳିତପଞ୍ଚଙ୍ଗିକତୂରିୟସଦ୍ଦୋ ୱିୟ ହୋତି, ୟସ୍ସ ନାଭିୟା ଉଭୋସୁ ପସ୍ସେସୁ ଦ୍ୱେ ସୀହମୁଖାନି ହୋନ୍ତି, ଅବ୍ଭନ୍ତରଂ ସକଟଚକ୍କସ୍ସେୱ ସୁସିରଂ । ତସ୍ସ କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା ନତ୍ଥି, କମ୍ମପଚ୍ଚୟେନ ଉତୁତୋ ସମୁଟ୍ଠାତି । ୟଂ ରାଜା ଦସୱିଧଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ତଦହୁପୋସଥେ ପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ସୀସଂନ୍ହାତୋ ଉପୋସଥିକୋ ଉପରିପାସାଦୱରଗତୋ ସୀଲାନି ସୋଧେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ ପୁଣ୍ଣଚନ୍ଦଂ ୱିୟ ସୂରିୟଂ ୱିୟ ଚ ଉଟ୍ଠେନ୍ତଂ ପସ୍ସତି, ୟସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନତୋ ସଦ୍ଦୋ ସୁୟ୍ୟତି, ୟୋଜନତୋ ୱଣ୍ଣୋ ଦିସ୍ସତି, ୟଂ ମହାଜନେନ ‘‘ଦୁତିୟୋ ମଞ୍ଞେ ଚନ୍ଦୋ ସୂରିୟୋ ୱା ଉଟ୍ଠିତୋ’’ତି ଅତିୱିୟ କୋତୂହଲଜାତେନ ଦିସ୍ସମାନଂ ନଗରସ୍ସ ଉପରି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଅନ୍ତେପୁରସ୍ସ ପାଚୀନପସ୍ସେ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ନାତିନୀଚଂ ହୁତ୍ୱା ମହାଜନସ୍ସ ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେତୁଂ, ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ଅକ୍ଖାହତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି ।

ତଦେୱ ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ହତ୍ଥିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସେତୋ ରତ୍ତପାଦୋ ସତ୍ତପ୍ପତିଟ୍ଠୋ ଇଦ୍ଧିମା ୱେହାସଙ୍ଗମୋ ଉପୋସଥକୁଲା ୱା ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲା ୱା ଆଗଚ୍ଛତି, ଉପୋସଥକୁଲା ଚ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସବ୍ବଜେଟ୍ଠୋ ଆଗଚ୍ଛତି, ଛଦ୍ଦନ୍ତକୁଲା ସବ୍ବକନିଟ୍ଠୋ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖୋ ଦମଥୂପେତୋ, ସୋ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନଂ ପରିସଂ ଗହେତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ପୁରେପାତରାସମେୱ ସକଂ ରାଜଧାନିଂ ଆଗଚ୍ଛତି ।

ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଅସ୍ସରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସବ୍ବସେତୋ ରତ୍ତପାଦୋ କାଳସୀସୋ ମୁଞ୍ଜକେସୋ ୱଲାହକସ୍ସରାଜକୁଲା ଆଗଚ୍ଛତି । ସେସମେତ୍ଥ ହତ୍ଥିରତନସଦିସମେୱ ।

ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ମଣିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସୋ ହୋତି ମଣି ୱେଳୁରିୟୋ ସୁଭୋ ଜାତିମା ଅଟ୍ଠଂସୋ ସୁପରିକମ୍ମକତୋ ଆୟାମତୋ ଚକ୍କନାଭିସଦିସୋ, ୱେପୁଲ୍ଲପବ୍ବତା ଆଗଚ୍ଛତି । ସୋ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେପି ଅନ୍ଧକାରେ ରଞ୍ଞୋ ଧଜଗ୍ଗଂ ଗତୋ ୟୋଜନଂ ଓଭାସେତି, ୟସ୍ସୋଭାସେନ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଦିୱା’’ତି ମଞ୍ଞମାନା କମ୍ମନ୍ତେ ପୟୋଜେନ୍ତି, ଅନ୍ତମସୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକଂ ଉପାଦାୟ ପସ୍ସନ୍ତି ।

ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ପକତିଅଗ୍ଗମହେସୀ ୱା ହୋତି, ଉତ୍ତରକୁରୁତୋ ୱା ଆଗଚ୍ଛତି ମଦ୍ଦରାଜକୁଲତୋ ୱା, ଅତିଦୀଘତାଦିଛଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତା ଅତିକ୍କନ୍ତା ମାନୁସୱଣ୍ଣଂ ଅପ୍ପତ୍ତା ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣଂ, ୟସ୍ସା ରଞ୍ଞୋ ସୀତକାଲେ ଉଣ୍ହାନି ଗତ୍ତାନି ହୋନ୍ତି, ଉଣ୍ହକାଲେ ସୀତାନି, ସତଧା ଫୋଟିତ ତୂଲପିଚୁନୋ ୱିୟ ସମ୍ଫସ୍ସୋ ହୋତି, କାୟତୋ ଚନ୍ଦନଗନ୍ଧୋ ୱାୟତି, ମୁଖତୋ ଉପ୍ପଲଗନ୍ଧୋ, ପୁବ୍ବୁଟ୍ଠାୟିନିତାଦିଅନେକଗୁଣସମନ୍ନାଗତା ଚ ହୋତି ।

ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ଗହପତିରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିକମ୍ମକାରୋ ସେଟ୍ଠି, ୟସ୍ସ ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍ଖୁ ପାତୁଭୱତି, ୟେନ ସମନ୍ତତୋ ୟୋଜନମତ୍ତେ ନିଧିଂ ପସ୍ସତି ଅସାମିକମ୍ପି ସସାମିକମ୍ପି, ସୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତି ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱ, ହୋହି, ଅହଂ ତେ ଧନେନ ଧନକରଣୀୟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ।

ତମ୍ପି ଅନୁବନ୍ଧମାନଂ ପରିଣାୟକରତନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ରଞ୍ଞୋ ପକତିଜେଟ୍ଠପୁତ୍ତୋ । ଚକ୍କରତନେ ଉପ୍ପନ୍ନମତ୍ତେ ଅତିରେକପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନାୟ ପରିସାୟ ଚେତସା ଚିତ୍ତଂ ପରିଜାନିତ୍ୱା ନିଗ୍ଗହପଗ୍ଗହସମତ୍ଥୋ ହୋତି, ସୋ ରାଜାନଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୱାରେତି ‘‘ଅପ୍ପୋସ୍ସୁକ୍କୋ ତ୍ୱଂ, ଦେୱ, ହୋହି, ଅହଂ ତେ ରଜ୍ଜଂ ଅନୁସାସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ୟସ୍ସ ନ ସକ୍କା ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ଅଗ୍ଘୋ କାତୁଂ ‘‘ସତଂ ୱା ସହସ୍ସଂ ୱା ଅଗ୍ଘତି କୋଟିଂ ୱା’’ତି । ତତ୍ଥ ଏକରତନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଅତୁଲଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ନ ସକ୍କା ସୀଲତୋ ୱା ସମାଧିତୋ ୱା ପଞ୍ଞାଦୀନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରତୋ କେନଚି ତୁଲୟିତ୍ୱା ତୀରୟିତ୍ୱା ‘‘ଏତ୍ତକଗୁଣୋ ୱା ଇମିନା ସମୋ ୱା ସପ୍ପଟିଭାଗୋ ୱା’’ତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତୁଂ । ଏୱଂ ଅତୁଲଟ୍ଠେନପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।

ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ ଦୁଲ୍ଲଭପାତୁଭାୱୋ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି, ଚକ୍କାଦୀନି ଚ ତସ୍ସ ରତନାନି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନେନ ସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ, କୁତୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିଆଦୀନଂ ରତନତ୍ତଂ । ତାନି ହି ଏକସ୍ମିଂୟେୱ କପ୍ପେ ଅନେକାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ୟସ୍ମା ପନ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟେପି କପ୍ପେ ତଥାଗତସୁଞ୍ଞୋ ଲୋକୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ତଥାଗତୋୱ କଦାଚି କରହଚି ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ ଭଗୱତା ପରିନିବ୍ବାନସମୟେ –

‘‘ଦେୱତା, ଆନନ୍ଦ, ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ‘ଦୂରା ଚ ୱତମ୍ହ ଆଗତା ତଥାଗତଂ ଦସ୍ସନାୟ, କଦାଚି କରହଚି ତଥାଗତା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅରହନ୍ତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧା, ଅଜ୍ଜେୱ ରତ୍ତିୟା ପଚ୍ଛିମେ ୟାମେ ତଥାଗତସ୍ସ ପରିନିବ୍ବାନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଞ୍ଚ ମହେସକ୍ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱତୋ ପୁରତୋ ଠିତୋ ଓୱାରେନ୍ତୋ, ନ ମୟଂ ଲଭାମ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ ତଥାଗତଂ ଦସ୍ସନାୟା’’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୦୦) ।

ଏୱଂ ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।

ତଥା ୟମ୍ପି ତଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନାଦି ତଞ୍ହି କୋଟିସତସହସ୍ସଧନାନମ୍ପି ସତ୍ତଭୂମିକପାସାଦୱରତଲେ ୱସନ୍ତାନମ୍ପି ଚଣ୍ଡାଲୱେନନେସାଦରଥକାରପୁକ୍କୁସାଦୀନଂ ନୀଚକୁଲିକାନଂ ଓମକପୁରିସାନଂ ସୁପିନନ୍ତେପି ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଉଭତୋ ସୁଜାତସ୍ସ ପନ ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସେୱ ପରିପୂରିତଦସୱିଧଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତସ୍ସ ପରିଭୋଗତ୍ଥାୟ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଂୟେୱ ହୋତି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ । ତଥାଗତୋ ହି ଲୋକେ ଓମକସତ୍ତସମ୍ମତାନଂ ଅନୁପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ୱିପରୀତଦସ୍ସନାନଂ ପୂରଣକସ୍ସପାଦୀନଂ ଛନ୍ନଂ ସତ୍ଥାରାନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଏୱରୂପାନଂ ସୁପିନନ୍ତେପି ଅପରିଭୋଗୋ । ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନାନଂ ପନ ଚତୁପ୍ପଦାୟପି ଗାଥାୟ ପରିୟୋସାନେ ଅରହତ୍ତମଧିଗନ୍ତୁଂ ସମତ୍ଥାନଂ ନିବ୍ବେଧିକଞାଣଦସ୍ସନାନଂ ବାହିୟଦାରୁଚୀରିୟପ୍ପଭୁତୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ମହାକୁଲପ୍ପସୁତାନଂ ମହାସାୱକାନଂ ପରିଭୋଗୋ, ତେ ହି ତଂ ଦସ୍ସନାନୁତ୍ତରିୟସୱନାନୁତ୍ତରିୟପାରିଚରିୟାନୁତ୍ତରିୟାଦୀନି ସାଧେନ୍ତା ତଥାଗତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି । ଏୱଂ ଅନୋମସତ୍ତପରିଭୋଗଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି ।

ୟମ୍ପି ତଂ ଅୱିସେସତୋ ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ। ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରଞ୍ଞୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିସ୍ସ ଚକ୍କରତନଂ । ତଞ୍ହି ଦିସ୍ୱାୱ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ଅତ୍ତମନୋ ହୋତି, ଏୱମ୍ପି ତଂ ରଞ୍ଞୋ ରତିଂ ଜନେତି । ପୁନ ଚପରଂ ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତି ୱାମେନ ହତ୍ଥେନ ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ ଚକ୍କରତନଂ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରତି ‘‘ପୱତ୍ତତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନଂ, ଅଭିୱିଜିନାତୁ ଭୱଂ ଚକ୍କରତନ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଚକ୍କରତନଂ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ୱିୟ ତୂରିୟଂ ମଧୁରସ୍ସରଂ ନିଚ୍ଛରନ୍ତଂ ଆକାସେନ ପୁରତ୍ଥିମଂ ଦିସଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅନ୍ୱଦେୱ ରାଜା, ଚକ୍କୱତ୍ତି ଚକ୍କାନୁଭାୱେନ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନୱିତ୍ଥିଣ୍ଣାୟ ଚତୁରଙ୍ଗିନିୟା ସେନାୟ ନାତିଉଚ୍ଚଂ ନାତିନୀଚଂ ଉଚ୍ଚରୁକ୍ଖାନଂ ହେଟ୍ଠାଭାଗେନ, ନୀଚରୁକ୍ଖାନଂ ଉପରିଭାଗେନ, ରୁକ୍ଖେସୁ ପୁପ୍ଫଫଲପଲ୍ଲୱାଦିପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆଗତାନଂ ହତ୍ଥତୋ ପଣ୍ଣାକାରଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ‘‘ଏହି ଖୋ, ମହାରାଜା’’ତି ଏୱମାଦିନା ପରମନିପଚ୍ଚକାରେନ ଆଗତେ ପଟିରାଜାନୋ ‘‘ପାଣୋ ନ ହନ୍ତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅନୁସାସନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ୟତ୍ଥ ପନ ରାଜା ଭୁଞ୍ଜିତୁକାମୋ ୱା ଦିୱାସେୟ୍ୟଂ ୱା କପ୍ପେତୁକାମୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ଚକ୍କରତନଂ ଆକାସା ଓରୋହିତ୍ୱା ଉଦକାଦିସବ୍ବକିଚ୍ଚକ୍ଖମେ ସମେ ଭୂମିଭାଗେ ଅକ୍ଖାହତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ଗମନଚିତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୁରିମନୟେନେୱ ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତଂ ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ସୁତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନିକାପି ପରିସା ଆକାସେନ ଗଚ୍ଛତି। ଚକ୍କରତନଂ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ପୁରତ୍ଥିମଂ ସମୁଦ୍ଦଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହତି, ତସ୍ମିଂ ଅଜ୍ଝୋଗାହନ୍ତେ ଉଦକଂ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଅପଗନ୍ତ୍ୱା ଭିତ୍ତୀକତଂ ୱିୟ ତିଟ୍ଠତି । ମହାଜନୋ ୟଥାକାମଂ ସତ୍ତ ରତନାନି ଗଣ୍ହାତି । ପୁନ ରାଜା ସୁୱଣ୍ଣଭିଙ୍କାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମମ ରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଉଦକେନ ଅବ୍ଭୁକ୍କିରିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ସେନା ପୁରତୋ ହୋତି, ଚକ୍କରତନଂ ପଚ୍ଛତୋ, ରାଜା ମଜ୍ଝେ । ଚକ୍କରତନେନ ଓସକ୍କିତୋସକ୍କିତଟ୍ଠାନଂ ଉଦକଂ ପରିପୂରତି । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ଦକ୍ଖିଣପଚ୍ଛିମୁତ୍ତରେପି ସମୁଦ୍ଦେ ଗଚ୍ଛତି ।

ଏୱଂ ଚତୁଦ୍ଦିସଂ ଅନୁସଂୟାୟିତ୍ୱା ଚକ୍କରତନଂ ତିୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଆକାସଂ ଆରୋହତି । ତତ୍ଥ ଠିତୋ ରାଜା ଚକ୍କରତନାନୁଭାୱେନ ୱିଜିତୱିଜୟୋ ପଞ୍ଚସତପରିତ୍ତଦୀପପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସତ୍ତୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ପୁବ୍ବୱିଦେହଂ, ତଥା ଅଟ୍ଠୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ଉତ୍ତରକୁରୁଂ, ସତ୍ତୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂୟେୱ ଅପରଗୋୟାନଂ, ଦସୟୋଜନସହସ୍ସପରିମଣ୍ଡଲଂ ଜମ୍ବୁଦୀପଞ୍ଚାତି ଏୱଂ ଚତୁମହାଦୀପଦ୍ୱିସହସ୍ସପରିତ୍ତଦୀପପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ସୁଫୁଲ୍ଲପୁଣ୍ଡରୀକୱନଂ ୱିୟ ଓଲୋକେତି । ଏୱଂ ଓଲୋକୟତୋ ଚସ୍ସ ଅନପ୍ପକା ରତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଏୱମ୍ପି ତଂ ଚକ୍କରତନଂ ରଞ୍ଞୋ ରତିଂ ଜନେତି, ତମ୍ପି ବୁଦ୍ଧରତନସମଂ ନତ୍ଥି । ୟଦି ହି ରତିଜନନଟ୍ଠେନ ରତନଂ, ତଥାଗତୋୱ ରତନଂ, କିଂ କରିସ୍ସତି ଏତଂ ଚକ୍କରତନଂ ? ତଥାଗତୋ ହି ୟସ୍ସା ଦିବ୍ବାୟ ରତିୟା ଚକ୍କରତନାଦୀହି ସବ୍ବେହିପି ଜନିତା ଚକ୍କୱତ୍ତିରତି ସଙ୍ଖମ୍ପି କଲମ୍ପି କଲଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେତି, ତତୋପି ରତିତୋ ଉତ୍ତରିତରଞ୍ଚ ପଣୀତତରଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ଓୱାଦପ୍ପଟିକରାନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନମ୍ପି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପଠମଜ୍ଝାନରତିଂ ଦୁତିୟତତିୟଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଜ୍ଝାନରତିଂ, ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନରତିଂ, ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନରତିଂ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗରତିଂ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲରତିଂ, ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଫଲରତିଞ୍ଚ ଜନେତି । ଏୱଂ ରତିଜନନଟ୍ଠେନାପି ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥୀତି ।

ଅପିଚ ରତନଂ ନାମେତଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ସୱିଞ୍ଞାଣକମୱିଞ୍ଞାଣକଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ଚକ୍କରତନଂ ମଣିରତନଞ୍ଚ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଅନିନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧସୁୱଣ୍ଣରଜତାଦି, ସୱିଞ୍ଞାଣକଂ ହତ୍ଥିରତନାଦିପରିଣାୟକରତନପରିୟୋସାନଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଦ୍ଧଂ । ଏୱଂ ଦୁୱିଧେ ଚେତ୍ଥ ସୱିଞ୍ଞାଣକରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି। କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅୱିଞ୍ଞାଣକଂ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୁତ୍ତାଦିରତନଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକାନଂ ହତ୍ଥିରତନାଦୀନଂ ଅଲଙ୍କାରତ୍ଥାୟ ଉପନୀୟତି ।

ସୱିଞ୍ଞାଣକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ତିରଚ୍ଛାନଗତରତନଂ, ମନୁସ୍ସରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ତିରଚ୍ଛାନଗତରତନଂ ମନୁସ୍ସରତନସ୍ସ ଓପୱୟ୍ହଂ ହୋତି । ମନୁସ୍ସରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଇତ୍ଥିରତନଂ, ପୁରିସରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପୁରିସରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଇତ୍ଥିରତନଂ ପୁରିସରତନସ୍ସ ପରିଚାରିକତ୍ତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ପୁରିସରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଅଗାରିକରତନଂ, ଅନଗାରିକରତନଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ଅନଗାରିକରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଗାରିକରତନେସୁ ଅଗ୍ଗୋ ଚକ୍କୱତ୍ତିପି ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତଂ ଅନଗାରିକରତନଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପୟିରୁପାସିତ୍ୱା ଦିବ୍ବମାନୁସିକା ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପାପୁଣିତ୍ୱା ଅନ୍ତେ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣାତି ।

ଏୱଂ ଅନଗାରିକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ଅରିୟପୁଥୁଜ୍ଜନୱସେନ । ଅରିୟରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସେଖାସେଖୱସେନ । ଅସେଖରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସମଥୟାନିକୱସେନ । ସମଥୟାନିକରତନମ୍ପି ଦୁୱିଧଂ ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତମପ୍ପତ୍ତଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସାୱକପାରମିପ୍ପତ୍ତରତନତୋପି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଦିସାପି ହି ଅନେକସତା ସାୱକା ଏକସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ସତଭାଗମ୍ପି ନ ଉପେନ୍ତି । ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧରତନତୋପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧରତନଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି । କସ୍ମା ? ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ସକଲମ୍ପି ହି ଜମ୍ବୁଦୀପଂ ପୂରେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେନ ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଘଟେନ୍ତା ନିସିନ୍ନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଏକସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଗୁଣାନଂ ନେୱ ସଙ୍ଖଂ ନ କଲଂ ନ କଲଭାଗଂ ଉପେନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) । ଏୱଂ କେନଚି ପରିୟାୟେନ ତଥାଗତସମଂ ରତନଂ ନତ୍ଥି । ତେନାହ ଭଗୱା – ‘‘ନ ନୋ ସମଂ ଅତ୍ଥିତଥାଗତେନା’’ତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ରତନେହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମତ୍ଥଂ ନେୱ ଜାତିଂ ନ ଗୋତ୍ତଂ ନ କୋଲପୁତ୍ତିୟଂ ନ ୱଣ୍ଣପୋକ୍ଖରତାଦିଂ ନିସ୍ସାୟ, ଅପିଚ ଖୋ ଅୱୀଚିମୁପାଦାୟ ଭୱଗ୍ଗପରିୟନ୍ତେ ଲୋକେ ସୀଲସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ଗୁଣେହି ବୁଦ୍ଧରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଇଦମ୍ପି ଇଧ ୱା ହୁରଂ ୱା ସଗ୍ଗେସୁ ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥି ୱିତ୍ତଂ ୱା ରତନଂ ୱା, ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ତେହି ତେହି ଗୁଣେହି ଅସମତ୍ତା ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତଂ । ୟଦି ହି ଏତଂ ସଚ୍ଚଂ, ଅଥ ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ଇମେସଂ ପାଣୀନଂ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୁ, ସୋଭନାନଂ ଅତ୍ଥିତା ହୋତୁ ଅରୋଗତା ନିରୁପଦ୍ଦୱତାତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟଥା ‘‘ଚକ୍ଖୁ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ସୁଞ୍ଞଂ ଅତ୍ତେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟେନ ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୫) ଅତ୍ତଭାୱେନ ୱା ଅତ୍ତନିୟଭାୱେନ ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତରଥା ହି ଚକ୍ଖୁ ଅତ୍ତା ୱା ଅତ୍ତନିୟଂ ୱାତି ଅପ୍ପଟିସିଦ୍ଧମେୱ ସିୟା । ଏୱଂ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ରତନତ୍ତଂ ପଣୀତଂ, ରତନଭାୱୋ ପଣୀତୋତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇତରଥା ହି ବୁଦ୍ଧୋ ନେୱ ରତନନ୍ତି ସିଜ୍ଝେୟ୍ୟ । ନ ହି ୟତ୍ଥ ରତନଂ ଅତ୍ଥି, ତଂ ରତନନ୍ତି ନ ସିଜ୍ଝତି । ୟତ୍ଥ ପନ ଚିତ୍ତୀକତାଦିଅତ୍ଥସଙ୍ଖାତଂ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ୱିଧିନା ସମ୍ବନ୍ଧଗତଂ ରତନଂ ଅତ୍ଥି, ୟସ୍ମା ତଂ ରତନତ୍ତମୁପାଦାୟ ରତନନ୍ତି ପଞ୍ଞାପୀୟତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ରତନସ୍ସ ଅତ୍ଥିତାୟ ରତନନ୍ତି ସିଜ୍ଝତି । ଅଥ ୱା ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନନ୍ତି ଇମିନାପି ପକାରେନ ବୁଦ୍ଧୋୱ ରତନନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୱୁତ୍ତମତ୍ତାୟ ଚ ଭଗୱତା ଇମାୟ ଗାଥାୟ ରାଜକୁଲସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଜାତା, ଭୟଂ ୱୂପସନ୍ତଂ । ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ଖୟଂ ୱିରାଗନ୍ତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୪. ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ଖୟଂ ୱିରାଗ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ରାଗାଦୟୋ ଖୀଣା ହୋନ୍ତି ପରିକ୍ଖୀଣା, ୟସ୍ମା ୱା ତଂ ତେସଂ ଅନୁପ୍ପାଦନିରୋଧକ୍ଖୟମତ୍ତଂ, ୟସ୍ମା ଚ ତଂ ରାଗାଦିୱିପ୍ପୟୁତ୍ତଂ ସମ୍ପୟୋଗତୋ ଚ ଆରମ୍ମଣତୋ ଚ, ୟସ୍ମା ୱା ତମ୍ହି ସଚ୍ଛିକତେ ରାଗାଦୟୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତଂ ୱିରତ୍ତା ହୋନ୍ତି ୱିଗତା ୱିଦ୍ଧସ୍ତା, ତସ୍ମା ଖୟନ୍ତି ଚ ୱିରାଗନ୍ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ନ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ନ ୱୟୋ, ନ ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ତସ୍ମା ତଂ ନ ଜାୟତି ନ ଜୀୟତି ନ ମୀୟତୀତି କତ୍ୱା ଅମତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉତ୍ତମତ୍ଥେନ ପନ ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ଚ ପଣୀତନ୍ତି । ୟଦଜ୍ଝଗାତି ୟଂ ଅଜ୍ଝଗା ୱିନ୍ଦି ପଟିଲଭି, ଅତ୍ତନୋ ଞାଣବଲେନ ସଚ୍ଛାକାସି । ସକ୍ୟମୁନୀତି ସକ୍ୟକୁଲପ୍ପସୁତତ୍ତା ସକ୍ୟୋ, ମୋନେୟ୍ୟଧମ୍ମସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ମୁନି, ସକ୍ୟୋ ଏୱ ମୁନି ସକ୍ୟମୁନି । ସମାହିତୋତି ଅରିୟମଗ୍ଗସମାଧିନା ସମାହିତଚିତ୍ତୋ । ନ ତେନ ଧମ୍ମେନ ସମତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀତି ତେନ ଖୟାଦିନାମକେନ ସକ୍ୟମୁନିନା ଅଧିଗତେନ ଧମ୍ମେନ ସମଂ କିଞ୍ଚି ଧମ୍ମଜାତଂ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା ୱା ଅସଙ୍ଖତା ୱା, ୱିରାଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ନିବ୍ବାନଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଧମ୍ମେହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମତ୍ଥଂ ଖୟୱିରାଗାମତପଣୀତତାଗୁଣେହି ନିବ୍ବାନଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମେ ରତନଂ ପଣୀତଂ, ଏତେନ ସଚ୍ଚେନ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁରିମଗାଥାୟ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୟଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୫. ଏୱଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ମଗ୍ଗଧମ୍ମଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟଂ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ବୁଜ୍ଝିତା ସଚ୍ଚାନୀ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ବୁଦ୍ଧୋ, ଉତ୍ତମୋ ପସଂସନୀୟୋ ଚାତି ସେଟ୍ଠୋ, ବୁଦ୍ଧୋ ଚ ସୋ ସେଟ୍ଠୋ ଚାତି ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ, ଅନୁବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସୁତବୁଦ୍ଧଖ୍ୟେସୁ ୱା ବୁଦ୍ଧେସୁ ସେଟ୍ଠୋତି ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ । ସୋ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠୋ ୟଂ ପରିୱଣ୍ଣୟୀ ‘‘ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋୱ ମଗ୍ଗାନଂ, ଖେମଂ ନିବ୍ବାନପତ୍ତିୟା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୧୫) ଚ ‘‘ଅରିୟଂ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମ୍ମାସମାଧିଂ ଦେସିସ୍ସାମି ସଉପନିସଂ ସପରିକ୍ଖାର’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୩୬) ଚ ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପସଂସି ପକାସୟି । ସୁଚିନ୍ତି କିଲେସମଲସମୁଚ୍ଛେଦକରଣତୋ ଅଚ୍ଚନ୍ତୱୋଦାନଂ । ସମାଧିମାନନ୍ତରିକଞ୍ଞମାହୂତି ୟଞ୍ଚ ଅତ୍ତନୋ ପୱତ୍ତିସମନନ୍ତରଂ ନିୟମେନେୱ ଫଲପଦାନତୋ ‘‘ଆନନ୍ତରିକସମାଧୀ’’ତି ଆହୁ । ନ ହି ମଗ୍ଗସମାଧିମ୍ହି ଉପ୍ପନ୍ନେ ତସ୍ସ ଫଲୁପ୍ପତ୍ତିନିସେଧକୋ କୋଚି ଅନ୍ତରାୟୋ ଅତ୍ଥି । ୟଥାହ –

‘‘ଅୟଞ୍ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ଅସ୍ସ, କପ୍ପସ୍ସ ଚ ଉଡ୍ଡୟ୍ହନୱେଲା ଅସ୍ସ, ନେୱ ତାୱ କପ୍ପୋ ଉଡ୍ଡୟ୍ହେୟ୍ୟ, ୟାୱାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ସଚ୍ଛିକରୋତି, ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପୁଗ୍ଗଲୋ ଠିତକପ୍ପୀ । ସବ୍ବେପି ମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ ପୁଗ୍ଗଲା ଠିତକପ୍ପିନୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୧୭) ।

ସମାଧିନା ତେନ ସମୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତେନ ବୁଦ୍ଧସେଟ୍ଠପରିୱଣ୍ଣିତେନ ସୁଚିନା ଆନନ୍ତରିକସମାଧିନା ସମୋ ରୂପାୱଚରସମାଧି ୱା ଅରୂପାୱଚରସମାଧି ୱା କୋଚି ନ ୱିଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ତେସଂ ଭାୱିତତ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଉପପନ୍ନସ୍ସାପି ପୁନ ନିରୟାଦୀସୁପି ଉପପତ୍ତିସମ୍ଭୱତୋ, ଇମସ୍ସ ଚ ଅରହତ୍ତସମାଧିସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ସବ୍ବୂପପତ୍ତିସମୁଗ୍ଘାତସମ୍ଭୱତୋ । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା…ପେ॰… ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ, ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଆନନ୍ତରିକସମାଧିସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ସମାଧୀହି ଅସମତଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ପୁରିମନୟେନେୱ ମଗ୍ଗଧମ୍ମରତନସ୍ସ ଅସଦିସଭାୱଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ଧମ୍ମେ…ପେ॰… ହୋତୂ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୟେ ପୁଗ୍ଗଲାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୬. ଏୱଂ ମଗ୍ଗଧମ୍ମଗୁଣେନାପି ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ସଙ୍ଘଗୁଣେନାପି ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତା । ଅଟ୍ଠାତି ତେସଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେ ହି ଚତ୍ତାରୋ ଚ ପଟିପନ୍ନା ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଫଲେ ଠିତାତି ଅଟ୍ଠ ହୋନ୍ତି । ସତଂ ପସତ୍ଥାତି ସପ୍ପୁରିସେହି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକେହି ଅଞ୍ଞେହି ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପସତ୍ଥା । କସ୍ମା ? ସହଜାତସୀଲାଦିଗୁଣୟୋଗା । ତେସଞ୍ହି ଚମ୍ପକୱକୁଲକୁସୁମାଦୀନଂ ସହଜାତୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ସହଜାତା ସୀଲସମାଧିଆଦୟୋ ଗୁଣା, ତେନ ତେ ୱଣ୍ଣଗନ୍ଧାଦିସମ୍ପନ୍ନାନି ୱିୟ ପୁପ୍ଫାନି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ସତଂ ପିୟା ମନାପା ପସଂସନୀୟା ଚ ହୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ଅଟ୍ଠସତଂ ପସତ୍ଥା’’ତି ।

ଅଥ ୱା ୟେତି ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦେସୋ । ପୁଗ୍ଗଲାତି ସତ୍ତା । ଅଟ୍ଠସତନ୍ତି ତେସଂ ଗଣନପରିଚ୍ଛେଦୋ । ତେ ହି ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି ତୟୋ ସୋତାପନ୍ନା । କାମରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଅଧିଗତଫଲା ତୟୋ ସକଦାଗାମିନୋ । ତେ ସବ୍ବେପି ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ଚତୁୱୀସତି । ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ, ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ଅୱିହେସୁ ପଞ୍ଚ । ତଥା ଅତପ୍ପସୁଦସ୍ସସୁଦସ୍ସୀସୁ। ଅକନିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୱଜ୍ଜା ଚତ୍ତାରୋତି ଚତୁୱୀସତି ଅନାଗାମିନୋ । ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋ ସମଥୟାନିକୋତି ଦ୍ୱେ ଅରହନ୍ତୋ । ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗଟ୍ଠାତି ଚତୁପଞ୍ଞାସ । ତେ ସବ୍ବେପି ସଦ୍ଧାଧୁରପଞ୍ଞାଧୁରାନଂ ୱସେନ ଦିଗୁଣା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠସତଂ ହୋନ୍ତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଚତ୍ତାରି ଏତାନି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତୀତି ତେ ସବ୍ବେପି ଅଟ୍ଠ ୱା ଅଟ୍ଠସତଂ ୱାତି ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠପୁଗ୍ଗଲା ସଙ୍ଖେପୱସେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଏକଂ ୟୁଗଂ, ଏୱଂ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଟ୍ଠୋ ଫଲଟ୍ଠୋତି ଏକଂ ୟୁଗନ୍ତି ଚତ୍ତାରି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତି । ତେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ତେତି ପୁବ୍ବେ ଅନିୟମେତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିୟମେତ୍ୱା ନିଦ୍ଦେସୋ । ୟେ ପୁଗ୍ଗଲା ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଅଟ୍ଠ ୱା, ଅଟ୍ଠସତଂ ୱା, ସଙ୍ଖେପୱସେନ ଚତ୍ତାରି ୟୁଗାନି ହୋନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତା, ସବ୍ବେପି ତେ ଦକ୍ଖିଣଂ ଅରହନ୍ତୀତି ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା । ଦକ୍ଖିଣା ନାମ କମ୍ମଞ୍ଚ କମ୍ମୱିପାକଞ୍ଚ ସଦ୍ଦହିତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମେ ଇଦଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ୱା ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ ୱା କରିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀନି ଅନପେକ୍ଖିତ୍ୱା ଦିୟ୍ୟମାନୋ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ, ତଂ ଅରହନ୍ତି ନାମ ସୀଲାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତା ପୁଗ୍ଗଲା, ଇମେ ଚ ତାଦିସା, ତେନ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ‘‘ତେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା’’ତି ।

ସୁଗତସ୍ସ ସାୱକାତି ଭଗୱା ସୋଭନେନ ଗମନେନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା, ସୋଭନଞ୍ଚ ଠାନଂ ଗତତ୍ତା, ସୁଟ୍ଠୁ ଚ ଗତତ୍ତା, ସୁଟ୍ଠୁ ଏୱ ଚ ଗଦତ୍ତା ସୁଗତୋ, ତସ୍ସ ସୁଗତସ୍ସ । ସବ୍ବେପି ତେ ୱଚନଂ ସୁଣନ୍ତୀତି ସାୱକା । କାମଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞେପି ସୁଣନ୍ତି, ନ ପନ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, ଇମେ ପନ ସୁତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ମଗ୍ଗଫଲାନି ପତ୍ତା, ତସ୍ମା ‘‘ସାୱକା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଏତେସୁ ଦିନ୍ନାନି ମହପ୍ଫଲାନୀତି ଏତେସୁ ସୁଗତସାୱକେସୁ ଅପ୍ପକାନିପି ଦାନାନି ଦିନ୍ନାନି ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିଭାୱଂ ଉପଗତତ୍ତା ମହପ୍ଫଲାନି ହୋନ୍ତି । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଙ୍ଘା ୱା ଗଣା ୱା ତଥାଗତସାୱକସଙ୍ଘୋ, ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି, ୟଦିଦଂ ଚତ୍ତାରି ପୁରିସୟୁଗାନି ଅଟ୍ଠ ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲା, ଏସ ଭଗୱତୋ ସାୱକସଙ୍ଘୋ…ପେ॰… ଅଗ୍ଗୋ ୱିପାକୋ ହୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪; ୫.୩୨; ଇତିୱୁ॰ ୯୦) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସବ୍ବେସମ୍ପି ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୟେ ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୭. ଏୱଂ ମଗ୍ଗଟ୍ଠଫଲଟ୍ଠାନଂ ୱସେନ ସଙ୍ଘଗୁଣେନ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତତୋ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନଂୟେୱ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେତି ଅନିୟମିତୁଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସୁଟ୍ଠୁ ପୟୁତ୍ତା, ଅନେକୱିହିତଂ ଅନେସନଂ ପହାୟ ସୁଦ୍ଧାଜୀୱିତଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଅତ୍ତାନଂ ପୟୁଞ୍ଜିତୁମାରଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତାତି ସୁୱିସୁଦ୍ଧକାୟୱଚୀପୟୋଗସମନ୍ନାଗତା, ତେନ ତେସଂ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ମନସା ଦଳ୍ହେନାତି ଦଳ୍ହେନ ମନସା, ଥିରସମାଧିୟୁତ୍ତେନ ଚେତସାତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନ ତେସଂ ସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । ନିକ୍କାମିନୋତି କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖା ହୁତ୍ୱା ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ୱୀରିୟେନ ସବ୍ବକିଲେସେହି କତନିକ୍କମନା । ତେନ ତେସଂ ୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନଂ ପଞ୍ଞକ୍ଖନ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଗୋତମସାସନମ୍ହୀତି ଗୋତ୍ତତୋ ଗୋତମସ୍ସ ତଥାଗତସ୍ସେୱ ସାସନମ୍ହି । ତେନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ନାନପ୍ପକାରମ୍ପି ଅମରତପଂ କରୋନ୍ତାନଂ ସୁପ୍ପୟୋଗାଦିଗୁଣାଭାୱତୋ କିଲେସେହି ନିକ୍କମନାଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ତେତି ପୁବ୍ବେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠାନଂ ନିଦ୍ଦେସୱଚନଂ । ପତ୍ତିପତ୍ତାତି ଏତ୍ଥ ପତ୍ତବ୍ବାତି ପତ୍ତି, ପତ୍ତବ୍ବା ନାମ ପତ୍ତୁଂ ଅରହା, ୟଂ ପତ୍ୱା ଅଚ୍ଚନ୍ତୟୋଗକ୍ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ, ତଂ ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତାତି ପତ୍ତିପତ୍ତା । ଅମତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ୱିଗୟ୍ହାତି ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱିଗାହିତ୍ୱା । ଲଦ୍ଧାତି ଲଭିତ୍ୱା । ମୁଧାତି ଅବ୍ୟୟେନ କାକଣିକମତ୍ତମ୍ପି ବ୍ୟୟଂ ଅକତ୍ୱା । ନିବ୍ବୁତିନ୍ତି ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧକିଲେସଦରଥଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ । ଭୁଞ୍ଜମାନାତି ଅନୁଭୱମାନା । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟେ ଇମସ୍ମିଂ ଗୋତମସାସନମ୍ହି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ସୁପ୍ପୟୁତ୍ତା, ସମାଧିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ମନସା ଦଳ୍ହେନ, ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନିକ୍କାମିନୋ, ତେ ଇମାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ଅମତଂ ୱିଗୟ୍ହ ମୁଧା ଲଦ୍ଧା ଫଲସମାପତ୍ତିସଞ୍ଞିତଂ ନିବ୍ବୁତିଂ ଭୁଞ୍ଜମାନା ପତ୍ତିପତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଫଲସମାପତ୍ତିସୁଖମନୁଭୱନ୍ତାନଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନମେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୟଥିନ୍ଦଖୀଲୋତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୮. ଏୱଂ ଖୀଣାସୱପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ବହୁଜନପଚ୍ଚକ୍ଖେନ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସେୱ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟଥିନ୍ଦଖୀଲୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟଥାତି ଉପମାୱଚନଂ । ଇନ୍ଦଖୀଲୋତି ନଗରଦ୍ୱାରୱିନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଉମ୍ମାରବ୍ଭନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠ ୱା ଦସ ୱା ହତ୍ଥେ ପଥୱିଂ ଖଣିତ୍ୱା ଆକୋଟିତସ୍ସ ସାରଦାରୁମୟଥମ୍ଭସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଥୱିନ୍ତି ଭୂମିଂ । ସିତୋତି ଅନ୍ତୋ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସ୍ସିତୋ । ସିୟାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ଚତୁବ୍ଭି ୱାତେହୀତି ଚତୂହି ଦିସାହି ଆଗତେହି ୱାତେହି । ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋତି କମ୍ପେତୁଂ ୱା ଚାଲେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତଥୂପମନ୍ତି ତଥାୱିଧଂ । ସପ୍ପୁରିସନ୍ତି ଉତ୍ତମପୁରିସଂ । ୱଦାମୀତି ଭଣାମି । ୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱେଚ୍ଚ ପସ୍ସତୀତି ୟୋ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ପଞ୍ଞାୟ ଅଜ୍ଝୋଗାହେତ୍ୱା ପସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି କୁମାରପଞ୍ହେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ୟଥା ହି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ଗମ୍ଭୀରନେମତାୟ ପଥୱିସ୍ସିତୋ ଚତୁବ୍ଭି ୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ସିୟା, ଇମମ୍ପି ସପ୍ପୁରିସଂ ତଥୂପମମେୱ ୱଦାମି, ୟୋ ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ଅୱେଚ୍ଚ ପସ୍ସତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ସୋପି ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଚତୂହି ୱାତେହି ସବ୍ବତିତ୍ଥିୟୱାଦୱାତେହି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ହୋତି, ତମ୍ହା ଦସ୍ସନା କେନଚି କମ୍ପେତୁଂ ୱା ଚାଲେତୁଂ ୱା ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ତସ୍ମା ସୁତ୍ତନ୍ତରେପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟୋଖୀଲୋ ୱା ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱା ଗମ୍ଭୀରନେମୋ ସୁନିଖାତୋ ଅଚଲୋ ଅସମ୍ପକମ୍ପୀ, ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଚେପି ଦିସାୟ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ ଭୁସା ୱାତୱୁଟ୍ଠି, ନେୱ ନଂ ସଙ୍କମ୍ପେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ପକମ୍ପେୟ୍ୟ ନ ସମ୍ପଚାଲେୟ୍ୟ । ପଚ୍ଛିମାୟ…ପେ॰… ଦକ୍ଖିଣାୟ, ଉତ୍ତରାୟପି ଚେ…ପେ॰… ନ ସମ୍ପଚାଲେୟ୍ୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ଗମ୍ଭୀରତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ନେମସ୍ସ, ସୁନିଖାତତ୍ତା ଇନ୍ଦଖୀଲସ୍ସ । ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟେ ଚ ଖୋ କେଚି ସମଣା ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ୱା ‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି…ପେ॰… ପଟିପଦା’ତି ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନନ୍ତି, ତେ ନ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ସମଣସ୍ସ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱା ମୁଖଂ ଓଲୋକେନ୍ତି ‘ଅୟଂ ନୂନ ଭୱଂ ଜାନଂ ଜାନାତି, ପସ୍ସଂ ପସ୍ସତୀ’ତି । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ସୁଦିଟ୍ଠତ୍ତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତୁନ୍ନଂ ଅରିୟସଚ୍ଚାନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୧୦୯) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ବହୁଜନପଚ୍ଚକ୍ଖସ୍ସ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସେୱ ୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୯. ଏୱଂ ଅୱିସେସତୋ ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ତେ ତୟୋ ସୋତାପନ୍ନା ଏକବୀଜୀ କୋଲଂକୋଲୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତିଣ୍ଣଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପରିକ୍ଖୟା ସୋତାପନ୍ନୋ ହୋତି…ପେ॰… ସୋ ଏକଂୟେୱ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ଏକବୀଜୀ । ତଥା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନି ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ କୋଲଂକୋଲୋ । ତଥା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ସନ୍ଧାୱିତ୍ୱା ସଂସରିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୋ’’ତି (ପୁ॰ ପ॰ ୩୧-୩୩) ।

ତେସଂ ସବ୍ବକନିଟ୍ଠସ୍ସ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ୟେ ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଏତଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ୱିଭାୱୟନ୍ତୀତି ପଞ୍ଞାଓଭାସେନ ସଚ୍ଚପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକଂ କିଲେସନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପକାସାନି ପାକଟାନି କରୋନ୍ତି । ଗମ୍ଭୀରପଞ୍ଞେନାତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟପଞ୍ଞତାୟ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଞାଣେନ ଅଲବ୍ଭନେୟ୍ୟପ୍ପତିଟ୍ଠପଞ୍ଞେନ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୁଦେସିତାନୀତି ସମାସବ୍ୟାସସାକଲ୍ୟୱେକଲ୍ୟାଦୀହି ତେହି ତେହି ନୟେହି ସୁଟ୍ଠୁ ଦେସିତାନି । କିଞ୍ଚାପି ତେ ହୋନ୍ତିଭୁସଂ ପମତ୍ତାତି ତେ ୱିଭାୱିତଅରିୟସଚ୍ଚା ପୁଗ୍ଗଲା କିଞ୍ଚାପି ଦେୱରଜ୍ଜଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜାଦିପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନଂ ଆଗମ୍ମ ଭୁସଂ ପମତ୍ତା ହୋନ୍ତି, ତଥାପି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରେ ୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟୁଂ ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚ, ତେସଂ ନିରୁଦ୍ଧତ୍ତା ଅତ୍ଥଙ୍ଗତତ୍ତା ନ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ଆଦିୟନ୍ତି, ସତ୍ତମଭୱେ ଏୱ ପନ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣନ୍ତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ସହାୱସ୍ସାତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଏୱଂ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମସ୍ସ ଅଟ୍ଠମଂ ଭୱଂ ଅନାଦିୟନଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠେନ ଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ସହାୱସ୍ସା’’ତି। ତତ୍ଥ ସହାୱାତି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ । ଅସ୍ସାତି ‘‘ନ ତେ ଭୱଂ ଅଟ୍ଠମମାଦିୟନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ । ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟାତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପତ୍ତିୟା । ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ହି ନିବ୍ବାନଂ ଦିସ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚସମ୍ପଦାୟ ସବ୍ବପଠମଂ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନତୋ ‘‘ଦସ୍ସନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନି ପାତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦା, ତାୟ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ସହ ଏୱ । ତୟସ୍ସୁ ଧମ୍ମା ଜହିତା ଭୱନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୁ-ଇତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ ‘‘ଇଦଂ ସୁ ମେ, ସାରିପୁତ୍ତ, ମହାୱିକଟଭୋଜନସ୍ମିଂ ହୋତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୬) ୱିୟ । ୟତୋ ସହାୱସ୍ସ ଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ତୟୋ ଧମ୍ମା ଜହିତା ଭୱନ୍ତି ପହୀନା ହୋନ୍ତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ଜହିତଧମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥମାହ ‘‘ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠୀ ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଞ୍ଚ, ସୀଲବ୍ବତଂ ୱାପି ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି । ତତ୍ଥ ସତି କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ଉପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକାଖ୍ୟେ କାୟେ ୱୀସତିୱତ୍ଥୁକା ଦିଟ୍ଠି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ସତୀ ୱା ତତ୍ଥ କାୟେ ଦିଟ୍ଠୀତିପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସତିୟେୱ ୱା କାୟେ ଦିଟ୍ଠୀତିପି ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି, ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ କାୟେ ୱିଜ୍ଜମାନେ ରୂପାଦିସଙ୍ଖାତୋ ଅତ୍ତାତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତା ଦିଟ୍ଠୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସା ଚ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବଦିଟ୍ଠିଗତାନି ପହୀନାନେୱ ହୋନ୍ତି । ସା ହି ନେସଂ ମୂଲଂ । ସବ୍ବକିଲେସବ୍ୟାଧିୱୂପସମନତୋ ପଞ୍ଞା‘‘ଚିକିଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ପଞ୍ଞାଚିକିଚ୍ଛିତଂ ଇତୋ ୱିଗତଂ, ତତୋ ୱା ପଞ୍ଞାଚିକିଚ୍ଛିତା ଇଦଂ ୱିଗତନ୍ତି ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଂ । ‘‘ସତ୍ଥରି କଙ୍ଖତୀ’’ତିଆଦିନା (ଧ॰ ସ॰ ୧୦୦୮; ୱିଭ॰ ୯୧୫) ନୟେନ ୱୁତ୍ତାୟ ଅଟ୍ଠୱତ୍ଥୁକାୟ ୱିମତିୟା ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତସ୍ସା ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବାନିପି ୱିଚିକିଚ୍ଛିତାନି ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି । ତଞ୍ହି ନେସଂ ମୂଲଂ । ‘‘ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସୀଲେନ ସୁଦ୍ଧି ୱତେନ ସୁଦ୍ଧୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଧ॰ ସ॰ ୧୨୨୨; ୱିଭ॰ ୯୩୮) ଆଗତଂ ଗୋସୀଲକୁକ୍କୁରସୀଲାଦିକଂ ସୀଲଂ ଗୋୱତକୁକ୍କୁରୱତାଦିକଞ୍ଚ ୱତଂ ସୀଲବ୍ବତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ସ ପହୀନତ୍ତା ସବ୍ବମ୍ପି ନଗ୍ଗିୟମୁଣ୍ଡିକାଦିଅମରତପଂ ପହୀନଂ ହୋତି । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ମୂଲଂ, ତେନେୱ ସବ୍ବାୱସାନେ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଦତ୍ଥି କିଞ୍ଚୀ’’ତି । ଦୁକ୍ଖଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ଚେତ୍ଥ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ସମୁଦୟଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ୱିଚିକିଚ୍ଛିତଂ, ମଗ୍ଗଦସ୍ସନନିବ୍ବାନଦସ୍ସନସମ୍ପଦାୟ ସୀଲବ୍ବତଂ ପହୀୟତୀତି ୱିଞ୍ଞାତବ୍ବଂ ।

ଚତୂହପାୟେହୀତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଏୱମସ୍ସ କିଲେସୱଟ୍ଟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ମିଂ କିଲେସୱଟ୍ଟେ ସତି ୟେନ ୱିପାକୱଟ୍ଟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ, ତପ୍ପହାନା ତସ୍ସାପି ପହାନଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଚତୂହପାୟେହି ଚ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ’’ତି । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ନାମ ନିରୟତିରଚ୍ଛାନପେତ୍ତିୱିସୟଅସୁରକାୟା । ତେହି ଏସ ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟନ୍ତୋପି ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱମସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟପ୍ପହାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟମସ୍ସ ୱିପାକୱଟ୍ଟସ୍ସ ମୂଲଭୂତଂ କମ୍ମୱଟ୍ଟଂ, ତସ୍ସାପି ପହାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଛଚ୍ଚାଭିଠାନାନି ଅଭବ୍ବ କାତୁ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଅଭିଠାନାନୀତି ଓଳାରିକଟ୍ଠାନାନି, ତାନି ଏସ ଛ ଅଭବ୍ବୋ କାତୁଂ । ତାନି ଚ ‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୧; ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮; ୱିଭ॰ ୮୦୯) ନୟେନ ଏକକନିପାତେ ୱୁତ୍ତାନି ମାତୁଘାତପିତୁଘାତଅରହନ୍ତଘାତଲୋହିତୁପ୍ପାଦସଙ୍ଘଭେଦଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସକମ୍ମାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ତାନି ହି କିଞ୍ଚାପି ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ଅରିୟସାୱକୋ କୁନ୍ଥକିପିଲ୍ଲିକମ୍ପି ଜୀୱିତା ନ ୱୋରୋପେତି, ଅପିଚ ଖୋ ପନ ପୁଥୁଜ୍ଜନଭାୱସ୍ସ ୱିଗରହଣତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ହି ଅଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂମହାସାୱଜ୍ଜାନି ଅଭିଠାନାନିପି କରୋତି, ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ ପନ ଅଭବ୍ବୋ ତାନି କାତୁନ୍ତି । ଅଭବ୍ବଗ୍ଗହଣଞ୍ଚେତ୍ଥ ଭୱନ୍ତରେପି ଅକରଣଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଏସ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟସାୱକଭାୱଂ ଅଜାନନ୍ତୋପି ଧମ୍ମତାୟ ଏୱ ଏତାନି ୱା ଛ ପକତିପାଣାତିପାତାଦୀନି ୱା ପଞ୍ଚ ୱେରାନି ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରୁଦ୍ଦେସେନ ସହ ଛ ଠାନାନି ନ କରୋତି, ୟାନି ସନ୍ଧାୟ ଏକଚ୍ଚେ ‘‘ଛ ଛାଭିଠାନାନୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି । ମତମଚ୍ଛଗ୍ଗାହାଦୟୋ ଚେତ୍ଥ ଅରିୟସାୱକଗାମଦାରକାନଂ ନିଦସ୍ସନଂ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣୱସେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

କିଞ୍ଚାପି ସୋତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଏୱଂ ସତ୍ତ ଭୱେ ଆଦିୟତୋପି ଅଞ୍ଞେହି ଅପ୍ପହୀନଭୱାଦାନେହି ପୁଗ୍ଗଲେହି ୱିସିଟ୍ଠଗୁଣେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ନ କେୱଲଂ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ ଛ ଅଭିଠାନାନି ଅଭବ୍ବୋ କାତୁଂ, କିନ୍ତୁ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦନାୟପି ଅଭବ୍ବୋତି ପମାଦୱିହାରିନୋପି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନାଭାୱଗୁଣେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘କିଞ୍ଚାପି ସୋ କମ୍ମ କରୋତି ପାପକ’’ନ୍ତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ କିଞ୍ଚାପି ସତିସମ୍ମୋସେନ ପମାଦୱିହାରଂ ଆଗମ୍ମ ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚାତିକ୍କମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ୟଂ ମୟା ସାୱକାନଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, ତଂ ମମ ସାୱକା ଜୀୱିତହେତୁପି ନାତିକ୍କମନ୍ତୀ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ୩୮୫; ଉଦା॰ ୪୫) ତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ କୁଟିକାରସହସେୟ୍ୟାଦିଂ ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜୱୀତିକ୍କମସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧପ୍ପତିକୁଟ୍ଠଂ କାୟେନ ପାପକମ୍ମଂ କରୋତି, ପଦସୋଧମ୍ମଉତ୍ତରିଛପ୍ପଞ୍ଚୱାଚାଧମ୍ମଦେସନସମ୍ଫପ୍ପଲାପଫରୁସୱଚନାଦିଂ ୱା ୱାଚାୟ, ଉଦ ଚେତସା ୱା କତ୍ଥଚି ଲୋଭଦୋସୁପ୍ପାଦନଂ ଜାତରୂପାଦିସାଦିୟନଂ ଚୀୱରାଦିପରିଭୋଗେସୁ ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାଦିଂ ୱା ପାପକମ୍ମଂ କରୋତି । ଅଭବ୍ବୋ ସୋ ତସ୍ସପଟିଚ୍ଛଦାୟ ନ ସୋ ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଅକପ୍ପିୟମକରଣୀୟ’’ନ୍ତି ଜାନିତ୍ୱା ମୁହୁତ୍ତମ୍ପି ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ତଂଖଣଂ ଏୱ ପନ ସତ୍ଥରି ୱା ୱିଞ୍ଞୂସୁ ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଆୱି କତ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତି, ‘‘ନ ପୁନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ସଂୱରିତବ୍ବଂ ୱା ସଂୱରତି । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ଅଭବ୍ବତା ଦିଟ୍ଠପଦସ୍ସ ୱୁତ୍ତା, ଏୱରୂପମ୍ପି ପାପକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛାଦାୟ ଦିଟ୍ଠନିବ୍ବାନପଦସ୍ସ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କଥଂ ?

‘‘ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦହରୋ କୁମାରୋ ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ହତ୍ଥେନ ୱା ପାଦେନ ୱା ଅଙ୍ଗାରଂ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଖିପ୍ପମେୱ ପଟିସଂହରତି, ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମତା ଏସା ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ, କିଞ୍ଚାପି ତଥାରୂପିଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତି, ୟଥାରୂପାୟ ଆପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ଅଥ ଖୋ ନଂ ଖିପ୍ପମେୱ ସତ୍ଥରି ୱା ୱିଞ୍ଞୂସୁ ୱା ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୁ ଦେସେତି ୱିୱରତି ଉତ୍ତାନୀକରୋତି, ଦେସେତ୍ୱା ୱିୱରିତ୍ୱା ଉତ୍ତାନୀକତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୯୬) ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ପମାଦୱିହାରିନୋପି ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନସ୍ସ କତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନାଭାୱଗୁଣେନ ସଙ୍ଘରତନସ୍ସ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଏୱଂ ସଙ୍ଘପରିୟାପନ୍ନାନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ତେନ ତେନ ଗୁଣପ୍ପକାରେନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟ୍ୱାୟଂ ଭଗୱତା ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ଦୀପେନ୍ତେନ ଇଧ ସଙ୍ଖେପେନ ଅଞ୍ଞତ୍ର ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ, ତମ୍ପି ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ ୟଥା ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’ତି । ତତ୍ଥ ଆସନ୍ନସନ୍ନିୱେସୱୱତ୍ଥିତାନଂ ରୁକ୍ଖାନଂ ସମୂହୋ ୱନଂ, ମୂଲସାରଫେଗ୍ଗୁତଚସାଖାପଲାସେହି ପୱୁଦ୍ଧୋ ଗୁମ୍ବୋ ପଗୁମ୍ବୋ, ୱନସ୍ସ, ୱନେ ୱା ପଗୁମ୍ବୋ ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବୋ। ସ୍ୱାୟଂ ‘‘ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ଏୱମ୍ପି ହି ୱତ୍ତୁଂ ଲବ୍ଭତି ‘‘ଅତ୍ଥି ସୱିତକ୍କସୱିଚାରେ, ଅତ୍ଥି ଅୱିତକ୍କୱିଚାରମତ୍ତେ, ସୁଖେ ଦୁକ୍ଖେ ଜୀୱେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୭୪; ମ॰ ନି॰ ୨.୨୨୮) ୱିୟ । ୟଥାତି ଉପମାୱଚନଂ । ଫୁସ୍ସିତାନି ଅଗ୍ଗାନି ଅସ୍ସାତି ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗୋ, ସବ୍ବସାଖାପସାଖାସୁ ସଞ୍ଜାତପୁପ୍ଫୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ‘‘ଫୁସ୍ସିତଗ୍ଗେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଗିମ୍ହାନମାସେ ପଠମସ୍ମିଂ ଗିମ୍ହେତି ୟେ ଚତ୍ତାରୋ ଗିମ୍ହାନଂ ମାସା, ତେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଗିମ୍ହମାସାନଂ ଏକସ୍ମିଂ ମାସେ । କତରସ୍ମିଂ ମାସେ ଇତି ଚେ ? ପଠମସ୍ମିଂ ଗିମ୍ହେ, ଚିତ୍ରମାସେତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ହି ‘‘ପଠମଗିମ୍ହୋ’’ତି ଚ ‘‘ବାଲୱସନ୍ତୋ’’ତି ଚ ୱୁଚ୍ଚତି । ତତୋ ପରଂ ପଦତ୍ଥତୋ ପାକଟମେୱ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ପିଣ୍ଡତ୍ଥୋ – ୟଥା ପଠମଗିମ୍ହନାମକେ ବାଲୱସନ୍ତେ ନାନାୱିଧରୁକ୍ଖଗହନେ ୱନେ ସୁପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗସାଖୋ ତରୁଣରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛପରିୟାୟନାମୋ ପଗୁମ୍ବୋ ଅତିୱିୟ ସସ୍ସିରିକୋ ହୋତି, ଏୱମେୱ ଖନ୍ଧାୟତନାଦୀହି ସତିପଟ୍ଠାନସମ୍ମପ୍ପଧାନାଦୀହି ସୀଲସମାଧିକ୍ଖନ୍ଧାଦୀହି ୱା ନାନପ୍ପକାରେହି ଅତ୍ଥପ୍ପଭେଦପୁପ୍ଫେହି ଅତିୱିୟ ସସ୍ସିରିକତ୍ତା ତଥୂପମଂ ନିବ୍ବାନଗାମିମଗ୍ଗଦୀପନତୋ ନିବ୍ବାନଗାମିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୱରଂ ନେୱ ଲାଭହେତୁ ନ ସକ୍କାରାଦିହେତୁ, କେୱଲନ୍ତୁ ମହାକରୁଣାୟ ଅବ୍ଭୁସ୍ସାହିତହଦୟୋ ସତ୍ତାନଂ ପରମହିତାୟ ଅଦେସୟୀତି । ପରମଂ ହିତାୟାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଗାଥାବନ୍ଧସୁଖତ୍ଥଂ ଅନୁନାସିକୋ । ଅୟଂ ପନତ୍ଥୋ – ପରମହିତାୟ ନିବ୍ବାନାୟ ଅଦେସୟୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମଂ ସୁପୁପ୍ଫିତଗ୍ଗୱନପ୍ପଗୁମ୍ବସଦିସଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ଇଦମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତପକାରପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ। ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ୱରୋ ୱରଞ୍ଞୂତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମେନ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ୱରୋ ୱରଞ୍ଞୂ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱରୋତି ପଣୀତାଧିମୁତ୍ତିକେହି ଇଚ୍ଛିତୋ ‘‘ଅହୋ ୱତ ମୟମ୍ପି ଏୱରୂପା ଅସ୍ସାମା’’ତି, ୱରଗୁଣୟୋଗତୋ ୱା ୱରୋ ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱରଞ୍ଞୂତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଞୂ । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ୱରଂ, ତଞ୍ଚେସ ବୋଧିମୂଲେ ସୟଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞାସି । ୱରଦୋତି ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟଭଦ୍ଦୱଗ୍ଗିୟଜଟିଲାଦୀନଂ ଅଞ୍ଞେସଞ୍ଚ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୱାସନାଭାଗିୟୱରଧମ୍ମଦାୟୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱରାହରୋତି ୱରସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଆହଟତ୍ତା ୱରାହରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସୋ ହି ଭଗୱା ଦୀପଙ୍କରତୋ ପଭୁତି ସମତିଂସ ପାରମିୟୋ ପୂରେନ୍ତୋ ପୁବ୍ବକେହି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେହି ଅନୁୟାତଂ ପୁରାଣମଗ୍ଗୱରମାହରି, ତେନ ‘‘ୱରାହରୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅପିଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣପ୍ପଟିଲାଭେନ ୱରୋ, ନିବ୍ବାନସଚ୍ଛିକିରିୟାୟ ୱରଞ୍ଞୂ, ସତ୍ତାନଂ ୱିମୁତ୍ତିସୁଖଦାନେନ ୱରଦୋ, ଉତ୍ତମପଟିପଦାହରଣେନ ୱରାହରୋ । ଏତେହି ଲୋକୁତ୍ତରଗୁଣେହି ଅଧିକସ୍ସ କସ୍ସଚି ଗୁଣସ୍ସ ଅଭାୱତୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ୱରୋ ଉପସମାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଞ୍ଞୂ ପଞ୍ଞାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଦୋ ଚାଗାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରାହରୋ ସଚ୍ଚାଧିଟ୍ଠାନପରିପୂରଣେନ, ୱରଂ ମଗ୍ଗସଚ୍ଚମାହରୀତି । ତଥା ୱରୋ ପୁଞ୍ଞୁସ୍ସୟେନ, ୱରଞ୍ଞୂ ପଞ୍ଞୁସ୍ସୟେନ, ୱରଦୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦୁପାୟସମ୍ପଦାନେନ, ୱରାହରୋ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦୁପାୟାହରଣେନ, ଅନୁତ୍ତରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅସଦିସତାୟ, ଅତ୍ତନା ୱା ଅନାଚରିୟକୋ ହୁତ୍ୱା ପରେସଂ ଆଚରିୟଭାୱେନ, ଧମ୍ମୱରଂ ଅଦେସୟି ସାୱକଭାୱତ୍ଥିକାନଂ ତଦତ୍ଥାୟ ସ୍ୱାକ୍ଖାତତାଦିଗୁଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ଧମ୍ମୱରସ୍ସ ଦେସନତୋ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ନୱୱିଧେନ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନ ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜତି ‘‘ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ୟଂ ୱରଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଏସ ଅଞ୍ଞାସି, ୟଞ୍ଚ ଅଦାସି, ୟଞ୍ଚ ଆହରି, ୟଞ୍ଚ ଦେସେସି, ଇଦମ୍ପି ବୁଦ୍ଧେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ଖୀଣନ୍ତିଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫. ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଞ୍ଚ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ବୁଦ୍ଧାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ସୁତାନୁସାରେନ ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୱପ୍ପକାରମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅଧିଗମିଂସୁ, ତେସଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପତ୍ତିଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ପୁନ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚଂ ୱତ୍ତୁମାରଦ୍ଧୋ ‘‘ଖୀଣଂ ପୁରାଣ’’ନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଖୀଣନ୍ତି ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ପୁରାଣନ୍ତି ପୁରାତନଂ । ନୱନ୍ତି ସମ୍ପତି ୱତ୍ତମାନଂ । ନତ୍ଥି ସମ୍ଭୱନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜମାନପାତୁଭାୱଂ । ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତାତି ୱୀତରାଗଚିତ୍ତା । ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିନ୍ତି ଅନାଗତମଦ୍ଧାନଂ ପୁନବ୍ଭୱେ । ତେତି ୟେସଂ ଖୀଣଂ ପୁରାଣଂ ନୱଂ ନତ୍ଥି ସମ୍ଭୱଂ, ୟେ ଚ ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିଂ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତା, ତେ ଖୀଣାସୱା ଭିକ୍ଖୂ । ଖୀଣବୀଜାତି ଉଚ୍ଛିନ୍ନବୀଜା । ଅୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦାତି ୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦୱିରହିତା । ନିବ୍ବନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଝାୟନ୍ତି । ଧୀରାତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନା । ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋତି ଅୟଂ ପଦୀପୋ ୱିୟ ।

କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟଂ ତଂ ସତ୍ତାନଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିରୁଦ୍ଧମ୍ପି ପୁରାଣଂ ଅତୀତକାଲିକଂ କମ୍ମଂ ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ଅପ୍ପହୀନତ୍ତା ପଟିସନ୍ଧିଆହରଣସମତ୍ଥତାୟ ଅଖୀଣଂୟେୱ ହୋତି, ତଂ ପୁରାଣଂ କମ୍ମଂ ୟେସଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ତଣ୍ହାସିନେହସ୍ସ ସୋସିତତ୍ତା ଅଗ୍ଗିନା ଦଡ୍ଢବୀଜମିୱ ଆୟତିଂ ୱିପାକଦାନାସମତ୍ଥତାୟ ଖୀଣଂ । ୟଞ୍ଚ ନେସଂ ବୁଦ୍ଧପୂଜାଦିୱସେନ ଇଦାନି ପୱତ୍ତମାନଂ କମ୍ମଂ ନୱନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଞ୍ଚ ତଣ୍ହାପହାନେନେୱ ଛିନ୍ନମୂଲପାଦପପୁପ୍ଫମିୱ ଆୟତିଂ ଫଲଦାନାସମତ୍ଥତାୟ ୟେସଂ ନତ୍ଥି ସମ୍ଭୱଂ, ୟେ ଚ ତଣ୍ହାପହାନେନେୱ ଆୟତିକେ ଭୱସ୍ମିଂ ୱିରତ୍ତଚିତ୍ତା, ତେ ଖୀଣାସୱା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୩.୭୭) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ପଟିସନ୍ଧିୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ କମ୍ମକ୍ଖୟେନେୱ ଖୀଣତ୍ତା ଖୀଣବୀଜା । ୟୋପି ପୁବ୍ବେ ପୁନବ୍ଭୱସଙ୍ଖାତାୟ ୱିରୂଳ୍ହିୟା ଛନ୍ଦୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସପି ସମୁଦୟପ୍ପହାନେନେୱ ପହୀନତ୍ତା ପୁବ୍ବେ ୱିୟ ଚୁତିକାଲେ ଅସମ୍ଭୱେନ ଅୱିରୂଳ୍ହିଛନ୍ଦା ଧିତିସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଧୀରା ଚରିମୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋ ନିବ୍ବୁତୋ, ଏୱଂ ନିବ୍ବନ୍ତି, ପୁନ ‘‘ରୂପିନୋ ୱା ଅରୂପିନୋ ୱା’’ତି ଏୱମାଦିଂ ପଞ୍ଞତ୍ତିପଥଂ ଅଚ୍ଚେନ୍ତୀତି । ତସ୍ମିଂ କିର ସମୟେ ନଗରଦେୱତାନଂ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ଜାଲିତେସୁ ପଦୀପେସୁ ଏକୋ ପଦୀପୋ ୱିଜ୍ଝାୟି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ୟଥାୟଂ ପଦୀପୋ’’ତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ୟେ ତଂ ପୁରିମାହି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ୱୁତ୍ତଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ସୁତାନୁସାରେନ ଚ ପଟିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନୱପ୍ପକାରମ୍ପି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅଧିଗମିଂସୁ, ତେସଂ ଅନୁପାଦିସେସନିବ୍ବାନପତ୍ତିଗୁଣଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଘାଧିଟ୍ଠାନଂ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ଦେସନଂ ସମାପେସି ‘‘ଇଦମ୍ପି ସଙ୍ଘେ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । କେୱଲଂ ପନ ଇଦମ୍ପି ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ ଖୀଣାସୱଭିକ୍ଖୂନଂ ନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତଂ ସଙ୍ଘେ ରତନଂ ପଣୀତନ୍ତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ । ଇମିସ୍ସାପି ଗାଥାୟ ଆଣା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଅମନୁସ୍ସେହି ପଟିଗ୍ଗହିତାତି ।

ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ରାଜକୁଲସ୍ସ ସୋତ୍ଥି ଅହୋସି, ସବ୍ବୂପଦ୍ଦୱା ୱୂପସମିଂସୁ, ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି ।

ୟାନୀଧାତିଗାଥାତ୍ତୟୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଅଥ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ‘‘ଭଗୱତା ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ ସଚ୍ଚୱଚନଂ ପୟୁଞ୍ଜମାନେନ ନାଗରସ୍ସ ସୋତ୍ଥି କତା, ମୟାପି ନାଗରସ୍ସ ସୋତ୍ଥିତ୍ଥଂ ରତନତ୍ତୟଗୁଣଂ ନିସ୍ସାୟ କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅୱସାନେ ଗାଥାତ୍ତୟଂ ଅଭାସି ‘‘ୟାନୀଧ ଭୂତାନୀ’’ତି ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋ ୟଥା ଲୋକହିତତ୍ଥାୟ ଉସ୍ସୁକ୍କଂ ଆପନ୍ନେହି ଆଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଆଗତତୋ ୟଥା ଚ ତେହି ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ତଥା ଗତତୋ ୟଥା ଚ ତେହି ଆଜାନିତବ୍ବଂ, ତଥା ଆଜାନନତୋ, ୟଥା ଚ ଜାନିତବ୍ବଂ, ତଥା ଜାନନତୋ, ୟଞ୍ଚ ତଥେୱ ହୋତି, ତସ୍ସ ଗଦନତୋ ଚ ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ସୋ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧାଦିନା ବହି ନିବ୍ବତ୍ତେନ ଉପକାରକେନ, ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପତ୍ତାଦିନା ଚ ଅତ୍ତନି ନିବ୍ବତ୍ତେନ ଅତିୱିୟ ପୂଜିତୋ, ତସ୍ମା ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ସବ୍ବଂ ଦେୱପରିସଂ ଅତ୍ତନା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଆହ ‘‘ତଥାଗତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସପୂଜିତଂ, ବୁଦ୍ଧଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂ’’ତି ।

୧୭. ୟସ୍ମା ପନ ଧମ୍ମେ ମଗ୍ଗଧମ୍ମୋ ୟଥା ୟୁଗନଦ୍ଧସମଥୱିପସ୍ସନାବଲେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ କିଲେସପକ୍ଖଂ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତେନ, ତଥା ଗତୋତି ତଥାଗତୋ । ନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋପି ୟଥା ଗତୋ ପଞ୍ଞାୟ ପଟିୱିଦ୍ଧୋ ସବ୍ବଦୁକ୍ଖପ୍ପଟିୱିଘାତାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ବୁଦ୍ଧାଦୀହି ତଥା ଅୱଗତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ମା ଚ ସଙ୍ଘୋପି ୟଥା ଅତ୍ତହିତାୟ ପଟିପନ୍ନେହି ଗନ୍ତବ୍ବଂ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ, ତଥା ଗତୋତି ‘‘ତଥାଗତୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଅୱସେସଗାଥାଦ୍ୱୟେପି ତଥାଗତଂ ଧମ୍ମଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୁ, ତଥାଗତଂ ସଙ୍ଘଂ ନମସ୍ସାମ ସୁୱତ୍ଥି ହୋତୂତି ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

ଏୱଂ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଇମଂ ଗାଥାତ୍ତୟଂ ଭାସିତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ଦେୱପୁରମେୱ ଗତୋ ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱପରିସାୟ । ଭଗୱା ପନ ତଦେୱ ରତନସୁତ୍ତଂ ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଦେସେସି, ପୁନ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି, ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମଦିୱସଂ ଦେସେସି, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ତଥେୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଅଡ୍ଢମାସମେୱ ୱେସାଲିୟଂ ୱିହରିତ୍ୱା ରାଜୂନଂ ‘‘ଗଚ୍ଛାମା’’ତି ପଟିୱେଦେସି । ତତୋ ରାଜାନୋ ଦିଗୁଣେନ ସକ୍କାରେନ ପୁନ ତୀହି ଦିୱସେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ଗଙ୍ଗାତୀରଂ ନୟିଂସୁ । ଗଙ୍ଗାୟ ନିବ୍ବତ୍ତା ନାଗରାଜାନୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ମନୁସ୍ସା ତଥାଗତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ମୟଂ କିଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟା ନାୱାୟୋ ମାପେତ୍ୱା ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟେ ଏୱ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ପଞ୍ଞପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନଂ ଉଦକଂ କରିତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଅନୁଗ୍ଗହଂ କରୋଥା’’ତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିଂସୁ । ଭଗୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ରତନନାୱମାରୂଳ୍ହୋ, ପଞ୍ଚ ଚ ଭିକ୍ଖୁସତାନି ପଞ୍ଚସତଂ ନାୱାୟୋ ଅଭିରୂଳ୍ହା । ନାଗରାଜାନୋ ଭଗୱନ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ନାଗଭୱନଂ ପୱେସେସୁଂ । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ସବ୍ବରତ୍ତିଂ ନାଗପରିସାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । ଦୁତିୟଦିୱସେ ଦିବ୍ବେହି ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟେହି ମହାଦାନଂ ଅକଂସୁ, ଭଗୱା ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ନାଗଭୱନା ନିକ୍ଖମି ।

ଭୂମଟ୍ଠା ଦେୱା ‘‘ମନୁସ୍ସା ଚ ନାଗା ଚ ତଥାଗତସ୍ସ ସକ୍କାରଂ କରୋନ୍ତି, ମୟଂ କିଂ ନ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱନପ୍ପଗୁମ୍ବରୁକ୍ଖପବ୍ବତାଦୀସୁ ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଉକ୍ଖିପିଂସୁ । ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠବ୍ରହ୍ମଭୱନଂ, ତାୱ ମହାସକ୍କାରୱିସେସୋ ନିବ୍ବତ୍ତି । ବିମ୍ବିସାରୋପି ଲିଚ୍ଛୱୀହି ଆଗତକାଲେ କତସକ୍କାରତୋ ଦିଗୁଣମକାସି । ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପଞ୍ଚହି ଦିୱସେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ରାଜଗହଂ ଆନେସି ।

ରାଜଗହମନୁପ୍ପତ୍ତେ ଭଗୱତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ମଣ୍ଡଲମାଳେ ସନ୍ନିପତିତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅୟମନ୍ତରକଥା ଉଦପାଦି ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଆନୁଭାୱୋ, ୟଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଗଙ୍ଗାୟ ଓରତୋ ଚ ପାରତୋ ଚ ଅଟ୍ଠୟୋଜନୋ ଭୂମିଭାଗୋ ନିନ୍ନଞ୍ଚ ଥଲଞ୍ଚ ସମଂ କତ୍ୱା ୱାଲୁକାୟ ଓକିରିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋ, ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ ଗଙ୍ଗାୟ ଉଦକଂ ନାନାୱଣ୍ଣେହି ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନଂ, ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନଂ, ତାୱ ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଉସ୍ସିତାନୀ’’ତି । ଭଗୱା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତଙ୍ଖଣାନୁରୂପେନ ପାଟିହାରିୟେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଣ୍ଡଲମାଳେ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି । ନିସଜ୍ଜ ଖୋ ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘କାୟ ନୁତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତରହି କଥାୟ ସନ୍ନିସିନ୍ନା’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସୁଂ ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ପୂଜାୱିସେସୋ ମୟ୍ହଂ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ନ ନାଗଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୁଭାୱେନ, ଅପିଚ ଖୋ ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପମତ୍ତକପରିଚ୍ଚାଗାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ ‘‘ନ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପରିଚ୍ଚାଗଂ ଜାନାମ, ସାଧୁ ନୋ ଭଗୱା ତଥା କଥେତୁ, ୟଥା ମୟଂ ତଂ ଜାନେୟ୍ୟାମା’’ତି ।

ଭଗୱା ଆହ – ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତକ୍କସିଲାୟଂ ସଙ୍ଖୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସି । ତସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ସୁସୀମୋ ନାମ ମାଣୱୋ ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ୱୟେନ । ସୋ ଏକଦିୱସଂ ପିତରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥ ତଂ ପିତା ଆହ ‘‘କିଂ, ତାତ, ସୁସୀମା’’ତି ? ସୋ ଆହ ‘‘ଇଚ୍ଛାମହଂ, ତାତ, ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁ’’ନ୍ତି । ‘‘ତେନ ହି, ତାତ, ସୁସୀମ, ଅସୁକୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମମ ସହାୟକୋ, ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି କହାପଣସହସ୍ସଂ ଅଦାସି । ସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ମାତାପିତରୋ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଚାରୟୁତ୍ତେନ ୱିଧିନା ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ନିୱେଦେସି । ଆଚରିୟୋ ‘‘ମମ ସହାୟକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ’’ତି ମାଣୱଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପାହୁନେୟ୍ୟୱତ୍ତମକାସି । ସୋ ଅଦ୍ଧାନକିଲମଥଂ ୱିନୋଦେତ୍ୱା ତଂ କହାପଣସହସ୍ସଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ପାଦମୂଲେ ଠପେତ୍ୱା ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଓକାସଂ ୟାଚି । ଆଚରିୟୋ ଓକାସଂ କତ୍ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେସି ।

ସୋ ଲହୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ବହୁଞ୍ଚ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ, ଗହିତଗହିତଞ୍ଚ ସୁୱଣ୍ଣଭାଜନେ ପକ୍ଖିତ୍ତତେଲମିୱ ଅୱିନସ୍ସମାନଂ ଧାରେନ୍ତୋ, ଦ୍ୱାଦସୱସ୍ସିକଂ ସିପ୍ପଂ କତିପୟମାସେନେୱ ପରିୟୋସାପେସି । ସୋ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତୋ ଆଦିମଜ୍ଝଂୟେୱ ପସ୍ସତି, ନୋ ପରିୟୋସାନଂ । ଅଥ ଆଚରିୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ ‘‘ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ଆଦିମଜ୍ଝମେୱ ପସ୍ସାମି, ନୋ ପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି । ଆଚରିୟୋ ଆହ ‘‘ଅହମ୍ପି, ତାତ, ଏୱମେୱା’’ତି । ଅଥ କୋ, ଆଚରିୟ, ଇମସ୍ସ ସିପ୍ପସ୍ସ ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାତୀତି ? ଇସିପତନେ, ତାତ, ଇସୟୋ ଅତ୍ଥି, ତେ ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି । ତେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛାମି, ଆଚରିୟାତି ? ପୁଚ୍ଛ, ତାତ, ୟଥାସୁଖନ୍ତି । ସୋ ଇସିପତନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧେ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ଅପି, ଭନ୍ତେ, ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ଆମ, ଆୱୁସୋ, ଜାନାମାତି । ତଂ ମମ୍ପି ସିକ୍ଖାପେଥାତି । ତେନ ହାୱୁସୋ, ପବ୍ବଜାହି, ନ ସକ୍କା ଅପବ୍ବଜିତେନ ସିକ୍ଖାପେତୁନ୍ତି । ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବାଜେଥ ୱା ମଂ, ୟଂ ୱା ଇଚ୍ଛଥ, ତଂ କତ୍ୱା ପରିୟୋସାନଂ ଜାନାପେଥାତି । ତେ ତଂ ପବ୍ବାଜେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନିୟୋଜେତୁଂ ଅସମତ୍ଥା ‘‘ଏୱଂ ତେ ନିୱାସେତବ୍ବଂ, ଏୱଂ ପାରୁପିତବ୍ବ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ଆଭିସମାଚାରିକଂ ସିକ୍ଖାପେସୁଂ । ସୋ ତତ୍ଥ ସିକ୍ଖନ୍ତୋ ଉପନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନ ଚିରେନେୱ ପଚ୍ଚେକବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ସକଲବାରାଣସିୟଂ ‘‘ସୁସୀମପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ପାକଟୋ ଅହୋସି ଲାଭଗ୍ଗୟସଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ ସମ୍ପନ୍ନପରିୱାରୋ । ସୋ ଅପ୍ପାୟୁକସଂୱତ୍ତନିକସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ନ ଚିରେନେୱ ପରିନିବ୍ବାୟି । ତସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ମହାଜନକାୟୋ ଚ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ନଗରଦ୍ୱାରେ ଥୂପଂ ପତିଟ୍ଠାପେସୁଂ ।

ଅଥ ଖୋ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ଚିରଗତୋ, ନ ଚସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପୁତ୍ତଂ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ତକ୍କସିଲାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବାରାଣସିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଜନକାୟଂ ସନ୍ନିପତିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ବହୂସୁ ଏକୋପି ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛି ‘‘ସୁସୀମୋ ନାମ ମାଣୱୋ ଇଧ ଆଗତୋ ଅତ୍ଥି, ଅପି ନୁ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିଂ ଜାନାଥା’’ତି ? ତେ ‘‘ଆମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜାନାମ, ଇମସ୍ମିଂ ନଗରେ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନଂ ପାରଗୂ ହୁତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି, ଅୟମସ୍ସ ଥୂପୋ ପତିଟ୍ଠାପିତୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଭୂମିଂ ହତ୍ଥେନ ପହରିତ୍ୱା ରୋଦିତ୍ୱା ଚ ପରିଦେୱିତ୍ୱା ଚ ତଂ ଚେତିୟଙ୍ଗଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଣାନି ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଉତ୍ତରସାଟକେନ ୱାଲୁକଂ ଆନେତ୍ୱା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ଓକିରିତ୍ୱା କମଣ୍ଡଲୁତୋ ଉଦକେନ ସମନ୍ତତୋ ଭୂମିଂ ପରିପ୍ଫୋସିତ୍ୱା ୱନପୁପ୍ଫେହି ପୂଜଂ କତ୍ୱା ଉତ୍ତରସାଟକେନ ପଟାକଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଥୂପସ୍ସ ଉପରି ଅତ୍ତନୋ ଛତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।

ଏୱଂ ଅତୀତଂ ଦେସେତ୍ୱା ଜାତକଂ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେନ ଅନୁସନ୍ଧେନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସି । ‘‘ସିୟା ଖୋ ପନ ୱୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମସ୍ସ ‘ଅଞ୍ଞୋ ନୂନ ତେନ ସମୟେନ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସୀ’ତି, ନ ଖୋ ପନେତଂ ଏୱଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ଅହଂ ତେନ ସମୟେନ ସଙ୍ଖୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅହୋସିଂ, ମୟା ସୁସୀମସ୍ସ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ତିଣାନି ଉଦ୍ଧଟାନି, ତସ୍ସ ମେ କମ୍ମସ୍ସ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ୱିଗତଖାଣୁକଣ୍ଟକଂ କତ୍ୱା ସମଂ ସୁଦ୍ଧମକଂସୁ । ମୟା ତତ୍ଥ ୱାଲୁକା ଓକିଣ୍ଣା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ଅଟ୍ଠୟୋଜନମଗ୍ଗେ ୱାଲୁକଂ ଓକିରିଂସୁ । ମୟା ତତ୍ଥ ୱନକୁସୁମେହି ପୂଜା କତା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ନୱୟୋଜନେ ମଗ୍ଗେ ଥଲେ ଚ ଉଦକେ ଚ ନାନାପୁପ୍ଫେହି ପୁପ୍ଫସନ୍ଥରମକଂସୁ । ମୟା ତତ୍ଥ କମଣ୍ଡଲୁଦକେନ ଭୂମି ପରିପ୍ଫୋସିତା, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ୱେସାଲିୟଂ ପୋକ୍ଖରୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସି । ମୟା ତସ୍ମିଂ ଚେତିୟେ ପଟାକା ଆରୋପିତା, ଛତ୍ତଞ୍ଚ ବଦ୍ଧଂ, ତସ୍ସ ମେ ନିସ୍ସନ୍ଦେନ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଭୱନା ପଟାକା ଚ ଆରୋପିତା, ଛତ୍ତାତିଛତ୍ତାନି ଚ ଉସ୍ସିତାନି । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ମୟ୍ହଂ ପୂଜାୱିସେସୋ ନେୱ ବୁଦ୍ଧାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ, ନ ନାଗଦେୱବ୍ରହ୍ମାନୁଭାୱେନ, ଅପିଚ ଖୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକପରିଚ୍ଚାଗାନୁଭାୱେନ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି । ଧମ୍ମକଥାପରିୟୋସାନେ ଇମଂ ଗାଥମଭାସି –

‘‘ମତ୍ତାସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା, ପସ୍ସେ ଚେ ୱିପୁଲଂ ସୁଖଂ ।

ଚଜେ ମତ୍ତାସୁଖଂ ଧୀରୋ, ସମ୍ପସ୍ସଂ ୱିପୁଲଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ରତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୭. ତିରୋକୁଟ୍ଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ

ଇଦାନି ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତିଆଦିନା ରତନସୁତ୍ତାନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ତିରୋକୁଟ୍ଟସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ, ତସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ୱା ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ ।

ତତ୍ଥ ଇଦଞ୍ହି ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଭଗୱତା ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୟାୟଂ ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ନାନପ୍ପକାରେନ କୁସଲକମ୍ମପଟିପତ୍ତି ଦସ୍ସିତା, ତତ୍ଥ ପମାଦଂ ଆପଜ୍ଜମାନୋ ନିରୟତିରଚ୍ଛାନୟୋନୀହି ୱିସିଟ୍ଠତରେପି ଠାନେ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ୟସ୍ମା ଏୱରୂପେସୁ ପେତେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ନ ଏତ୍ଥ ପମାଦୋ କରଣୀୟୋତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୟେହି ଚ ଭୂତେହି ଉପଦ୍ଦୁତାୟ ୱେସାଲିୟା ଉପଦ୍ଦୱୱୂପସମନତ୍ଥଂ ରତନସୁତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତେସୁ ଏକଚ୍ଚାନି ଏୱରୂପାନୀତି ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱା ୱୁତ୍ତନ୍ତି ।

ଇଦମସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅନୁମୋଦନାକଥା

ୟସ୍ମା ପନସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା –

‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ପକାସିତଂ ।

ପକାସେତ୍ୱାନ ତଂ ସବ୍ବଂ, କୟିରମାନା ୟଥାକ୍କମଂ ।

ସୁକତା ହୋତି ତସ୍ମାହଂ, କରିସ୍ସାମି ତଥେୱ ତଂ’’ ॥

କେନ ପନେତଂ ପକାସିତଂ, କତ୍ଥ କଦା କସ୍ମା ଚାତି ? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଭଗୱତା ପକାସିତଂ, ତଂ ଖୋ ପନ ରାଜଗହେ ଦୁତିୟଦିୱସେ ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥଂ । ଇମସ୍ସ ଚତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ଅୟମେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରକଥା କଥେତବ୍ବା –

ଇତୋ ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପେ କାସି ନାମ ନଗରଂ ଅହୋସି । ତତ୍ଥ ଜୟସେନୋ ନାମ ରାଜା । ତସ୍ସ ସିରିମା ନାମ ଦେୱୀ, ତସ୍ସା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଫୁସ୍ସୋ ନାମ ବୋଧିସତ୍ତୋ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଭିସମ୍ବୁଜ୍ଝି । ଜୟସେନୋ ରାଜା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତୋ ଅଭିନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧୋ ଜାତୋ, ମୟ୍ହମେୱ ବୁଦ୍ଧୋ, ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମୋ, ମୟ୍ହଂ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ମମତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ସବ୍ବକାଲଂ ସୟମେୱ ଉପଟ୍ଠହତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ ଓକାସଂ ଦେତି ।

ଭଗୱତୋ କନିଟ୍ଠଭାତରୋ ୱେମାତିକା ତୟୋ ଭାତରୋ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ସବ୍ବଲୋକହିତାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନ ଚେକସ୍ସେୱତ୍ଥାୟ, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ପିତା ଅଞ୍ଞେସଂ ଓକାସଂ ନ ଦେତି, କଥଂ ନୁ ମୟଂ ଲଭେୟ୍ୟାମ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୁ’’ନ୍ତି । ତେସଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘ହନ୍ଦ ମୟଂ କିଞ୍ଚି ଉପାୟଂ କରୋମା’’ତି । ତେ ପଚ୍ଚନ୍ତଂ କୁପିତଂ ୱିୟ କାରାପେସୁଂ । ତତୋ ରାଜା ‘‘ପଚ୍ଚନ୍ତୋ କୁପିତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତୟୋପି ପୁତ୍ତେ ପଚ୍ଚନ୍ତୱୂପସମନତ୍ଥଂ ପେସେସି । ତେ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଆଗତା, ରାଜା ତୁଟ୍ଠୋ ୱରଂ ଅଦାସି ‘‘ୟଂ ଇଚ୍ଛଥ, ତଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତେ ‘‘ମୟଂ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ ଇଚ୍ଛାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ‘‘ଏତଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହ । ତେ ‘‘ମୟଂ ଅଞ୍ଞେନ ଅନତ୍ଥିକା’’ତି ଆହଂସୁ । ତେନ ହି ପରିଚ୍ଛେଦଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହଥାତି । ତେ ସତ୍ତ ୱସ୍ସାନି ୟାଚିଂସୁ, ରାଜା ନ ଅଦାସି । ଏୱଂ ଛ, ପଞ୍ଚ, ଚତ୍ତାରି, ତୀଣି, ଦ୍ୱେ, ଏକଂ, ସତ୍ତ ମାସାନି, ଛ, ପଞ୍ଚ, ଚତ୍ତାରୀତି ୟାୱ ତେମାସଂ ୟାଚିଂସୁ । ରାଜା ‘‘ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଅଦାସି ।

ତେ ୱରଂ ଲଭିତ୍ୱା ପରମତୁଟ୍ଠା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହଂସୁ – ‘‘ଇଚ୍ଛାମ ମୟଂ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱନ୍ତଂ ତେମାସଂ ଉପଟ୍ଠାତୁଂ, ଅଧିୱାସେତୁ ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମଂ ତେମାସଂ ୱସ୍ସାୱାସ’’ନ୍ତି । ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ । ତତୋ ତେ ଅତ୍ତନୋ ଜନପଦେ ନିୟୁତ୍ତକପୁରିସସ୍ସ ଲେଖଂ ପେସେସୁଂ ‘‘ଇମଂ ତେମାସଂ ଅମ୍ହେହି ଭଗୱା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବୋ, ୱିହାରଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଭଗୱତୋ ଉପଟ୍ଠାନସମ୍ଭାରଂ କରୋହୀ’’ତି । ସୋ ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପଟିନିୱେଦେସି । ତେ କାସାୟୱତ୍ଥନିୱତ୍ଥା ହୁତ୍ୱା ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟେହି ପୁରିସସହସ୍ସେହି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରେହି ଭଗୱନ୍ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଉପଟ୍ଠହମାନା ଜନପଦଂ ନେତ୍ୱା ୱିହାରଂ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱା ୱସାପେସୁଂ ।

ତେସଂ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଏକୋ ଗହପତିପୁତ୍ତୋ ସପଜାପତିକୋ ସଦ୍ଧୋ ଅହୋସି ପସନ୍ନୋ । ସୋ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନୱତ୍ତଂ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅଦାସି । ଜନପଦେ ନିୟୁତ୍ତକପୁରିସୋ ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଜାନପଦେହି ଏକାଦସମତ୍ତେହି ପୁରିସସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ସକ୍କଚ୍ଚମେୱ ଦାନଂ ପୱତ୍ତାପେସି । ତତ୍ଥ କେଚି ଜାନପଦା ପଟିହତଚିତ୍ତା ଅହେସୁଂ । ତେ ଦାନସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟଂ କତ୍ୱା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେ ଅତ୍ତନା ଖାଦିଂସୁ, ଭତ୍ତସାଲଞ୍ଚ ଅଗ୍ଗିନା ଦହିଂସୁ । ପୱାରିତେ ରାଜପୁତ୍ତା ଭଗୱତୋ ମହନ୍ତଂ ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ପିତୁନୋ ସକାସମେୱ ଅଗମଂସୁ । ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱ ଭଗୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । ରାଜା ଚ ରାଜପୁତ୍ତା ଚ ଜନପଦେ ନିୟୁତ୍ତକପୁରିସୋ ଚ ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ ଚ ଅନୁପୁବ୍ବେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ସଦ୍ଧିଂ ପରିସାୟ ସଗ୍ଗେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ପଟିହତଚିତ୍ତଜନା ନିରୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ଏୱଂ ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଗଣାନଂ ସଗ୍ଗତୋ ସଗ୍ଗଂ, ନିରୟତୋ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପା ୱୀତିୱତ୍ତା ।

ଅଥ ଇମସ୍ମିଂ ଭଦ୍ଦକପ୍ପେ କସ୍ସପବୁଦ୍ଧସ୍ସ କାଲେ ତେ ପଟିହତଚିତ୍ତଜନା ପେତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା । ତଦା ମନୁସ୍ସା ଅତ୍ତନୋ ଞାତକାନଂ ପେତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ଞାତୀନଂ ହୋତୂ’’ତି । ତେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭନ୍ତି । ଅଥ ଇମେପି ପେତା ତଂ ଦିସ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ କସ୍ସପଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ମୟମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି ? ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଇଦାନି ନ ଲଭଥ, ଅପିଚ ଅନାଗତେ ଗୋତମୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ କାଲେ ବିମ୍ବିସାରୋ ନାମ ରାଜା ଭୱିସ୍ସତି, ସୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଇତୋ ଦ୍ୱାନୱୁତିକପ୍ପେ ଞାତି ଅହୋସି, ସୋ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ତୁମ୍ହାକଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସତି, ତଦା ଲଭିସ୍ସଥା’’ତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ କିର ତେସଂ ପେତାନଂ ତଂ ୱଚନଂ ‘‘ସ୍ୱେ ଲଭିସ୍ସଥା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଅଥ ଏକସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ୱୀତିୱତ୍ତେ ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ତେପି ତୟୋ ରାଜପୁତ୍ତା ତେହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟେହି ପୁରିସସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱଲୋକା ଚୱିତ୍ୱା ମଗଧରଟ୍ଠେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଇସିପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଗୟାସୀସେ ତୟୋ ଜଟିଲା ଅହେସୁଂ, ଜନପଦେ ନିୟୁତ୍ତକପୁରିସୋ, ରାଜା ଅହୋସି ବିମ୍ବିସାରୋ, ଭଣ୍ଡାଗାରିକୋ, ଗହପତି ୱିସାଖୋ ନାମ ମହାସେଟ୍ଠି ଅହୋସି, ତସ୍ସ ପଜାପତି ଧମ୍ମଦିନ୍ନା ନାମ ସେଟ୍ଠିଧୀତା ଅହୋସି । ଏୱଂ ସବ୍ବାପି ଅୱସେସା ପରିସା ରଞ୍ଞୋ ଏୱ ପରିୱାରା ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତା ।

ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ବାରାଣସିଂ ଆଗମ୍ମ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟସହସ୍ସପରିୱାରେ ତୟୋ ଜଟିଲେ ୱିନେତ୍ୱା ରାଜଗହଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥ ଚ ତଦହୁପସଙ୍କମନ୍ତଂୟେୱ ରାଜାନଂ ବିମ୍ବିସାରଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାପେସି ଏକାଦସନୱୁତେହି ମାଗଧକେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକେହି ସଦ୍ଧିଂ । ଅଥ ରଞ୍ଞା ସ୍ୱାତନାୟ ଭତ୍ତେନ ନିମନ୍ତିତୋ ଭଗୱା ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ସକ୍କେନ ଦେୱାନମିନ୍ଦେନ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ –

‘‘ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତେହି ସହ ପୁରାଣଜଟିଲେହି, ୱିପ୍ପମୁତ୍ତୋ ୱିପ୍ପମୁତ୍ତେହି ।

ସିଙ୍ଗୀନିକ୍ଖସୱଣ୍ଣୋ, ରାଜଗହଂ ପାୱିସି ଭଗୱା’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୫୮) –

ଏୱମାଦୀହି ଗାଥାହି ଅଭିତ୍ଥୱିୟମାନୋ ରାଜଗହଂ ପୱିସିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେ ମହାଦାନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ତେ ପେତା ‘‘ଇଦାନି ରାଜା ଅମ୍ହାକଂ ଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସତି, ଇଦାନି ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସତୀ’’ତି ଆସାୟ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ରାଜା ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ‘‘କତ୍ଥ ନୁ ଖୋ ଭଗୱା ୱିହରେୟ୍ୟା’’ତି ଭଗୱତୋ ୱିହାରଟ୍ଠାନମେୱ ଚିନ୍ତେସି, ନ ତଂ ଦାନଂ କସ୍ସଚି ଉଦ୍ଦିସି । ପେତା ଛିନ୍ନାସା ହୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଂ ରଞ୍ଞୋ ନିୱେସନେ ଅତିୱିୟ ଭିଂସନକଂ ୱିସ୍ସରମକଂସୁ । ରାଜା ଭୟସଂୱେଗସନ୍ତାସମାପଜ୍ଜି, ତତୋ ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସି – ‘‘ଏୱରୂପଂ ସଦ୍ଦମସ୍ସୋସିଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ମେ, ଭନ୍ତେ, ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ମା ଭାୟି, ମହାରାଜ, ନ ତେ କିଞ୍ଚି ପାପକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଅପିଚ ଖୋ ତେ ପୁରାଣଞାତକା ପେତେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନା ସନ୍ତି, ତେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ତମେୱ ପଚ୍ଚାସୀସମାନା ୱିଚରନ୍ତି ‘ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସତୀ’ତି, ନ ତେସଂ ତ୍ୱଂ ହିୟ୍ୟୋ ଉଦ୍ଦିସି, ତେ ଛିନ୍ନାସା ତଥାରୂପଂ ୱିସ୍ସରମକଂସୂ’’ତି ।

ସୋ ଆହ ‘‘ଇଦାନି ପନ, ଭନ୍ତେ, ଦିନ୍ନେ ଲଭେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ? ‘‘ଆମ, ମହାରାଜା’’ତି । ‘‘ତେନ ହି ମେ, ଭନ୍ତେ, ଅଧିୱାସେତୁ ଭଗୱା ଅଜ୍ଜତନାୟ ଦାନଂ, ତେସଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ? ଭଗୱା ଅଧିୱାସେସି । ରାଜା ନିୱେସନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମହାଦାନଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ କାଲଂ ଆରୋଚାପେସି । ଭଗୱା ରାଜନ୍ତେପୁରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ । ତେପି ଖୋ ପେତା ‘‘ଅପି ନାମ ଅଜ୍ଜ ଲଭେୟ୍ୟାମା’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଭଗୱା ତଥା ଅକାସି, ୟଥା ତେ ସବ୍ବେୱ ରଞ୍ଞୋ ପାକଟା ଅହେସୁଂ । ରାଜା ଦକ୍ଖିଣୋଦକଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ମେ ଞାତୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ଉଦ୍ଦିସି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ତେସଂ ପେତାନଂ ପଦୁମସଞ୍ଛନ୍ନା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେ ତତ୍ଥ ନ୍ହତ୍ୱା ଚ ପିୱିତ୍ୱା ଚ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥକିଲମଥପିପାସା ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣା ଅହେସୁଂ । ରାଜା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକଭୋଜନାନି ଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସି, ତଙ୍ଖଣଞ୍ଞେୱ ତେସଂ ଦିବ୍ବୟାଗୁଖଜ୍ଜକଭୋଜନାନି ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ତେ ତାନି ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ପୀଣିନ୍ଦ୍ରିୟା ଅହେସୁଂ । ଅଥ ୱତ୍ଥସେନାସନାନି ଦତ୍ୱା ଉଦ୍ଦିସି । ତେସଂ ଦିବ୍ବୱତ୍ଥଦିବ୍ବୟାନଦିବ୍ବପାସାଦଦିବ୍ବପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଦିବ୍ବସେୟ୍ୟାଦିଅଲଙ୍କାରୱିଧୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ । ସାପି ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତି ୟଥା ସବ୍ବାୱ ପାକଟା ହୋତି, ତଥା ଭଗୱା ଅଧିଟ୍ଠାସି । ରାଜା ଅତିୱିୟ ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ତତୋ ଭଗୱା ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରିତୋ ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥଂ ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ‘‘ୟେନ ୟତ୍ଥ ୟଦା ୟସ୍ମା, ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ପକାସିତଂ, ପକାସେତ୍ୱାନ ତଂ ସବ୍ବ’’ନ୍ତି ଅୟଂ ମାତିକା ସଙ୍ଖେପତୋ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ୱିଭତ୍ତା ହୋତି ।

ପଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ଇମସ୍ସ ତିରୋକୁଟ୍ଟସ୍ସ ୟଥାକ୍କମଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ତିରୋକୁଟ୍ଟାତି କୁଟ୍ଟାନଂ ପରଭାଗା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ନିସଜ୍ଜାଦିପ୍ପଟିକ୍ଖେପତୋ ଠାନକପ୍ପନୱଚନମେତଂ । ତେନ ୟଥା ପାକାରପରଭାଗଂ ପବ୍ବତପରଭାଗଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ‘‘ତିରୋପାକାରଂ ତିରୋପବ୍ବତଂ ଅସଜ୍ଜମାନୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି, ଏୱମିଧାପି କୁଟ୍ଟସ୍ସ ପରଭାଗେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତେ ‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ସନ୍ଧିସିଙ୍ଘାଟକେସୁ ଚାତି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଧିୟୋତି ଚତୁକ୍କୋଣରଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ଘରସନ୍ଧିଭିତ୍ତିସନ୍ଧିଆଲୋକସନ୍ଧିୟୋ ଚାପି । ସିଙ୍ଘାଟକାତି ତିକୋଣରଚ୍ଛା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତଦେକଜ୍ଝଂ କତ୍ୱା ପୁରିମେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଙ୍ଘଟେନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ଧିସିଙ୍ଘାଟକେସୁ ଚା’’ତି ଆହ । ଦ୍ୱାରବାହାସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ନଗରଦ୍ୱାରଘରଦ୍ୱାରାନଂ ବାହା ନିସ୍ସାୟ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ଆଗନ୍ତ୍ୱାନ ସକଂ ଘରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସକଂ ଘରଂ ନାମ ପୁବ୍ବଞାତିଘରମ୍ପି ଅତ୍ତନା ସାମିକଭାୱେନ ଅଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବଘରମ୍ପି । ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟସ୍ମା ତେ ସକଘରସଞ୍ଞାୟ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଆଗନ୍ତ୍ୱାନ ସକଂ ଘର’’ନ୍ତି ଆହ ।

ଦୁତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ପୁବ୍ବେ ଅନଜ୍ଝାୱୁତ୍ଥପୁବ୍ବମ୍ପି ପୁବ୍ବଞାତିଘରଂ ବିମ୍ବିସାରନିୱେସନଂ ସକଘରସଞ୍ଞାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତିରୋକୁଟ୍ଟସନ୍ଧିସିଙ୍ଘାଟକଦ୍ୱାରବାହାସୁ ଠିତେ ଇସ୍ସାମଚ୍ଛରିୟଫଲଂ ଅନୁଭୱନ୍ତେ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଦୀଘମସ୍ସୁକେସୱିକାରଧରେ ଅନ୍ଧକାରମୁଖେ ସିଥିଲବନ୍ଧନୱିଲମ୍ବମାନକିସଫରୁସକାଳକଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଠିତୱନଦାହଦଡ୍ଢତାଲରୁକ୍ଖସଦିସେ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଜିଘଚ୍ଛାପିପାସାରଣିନିମ୍ମଥନେନ ଉଦରତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ମୁଖତୋ ୱିନିଚ୍ଛରନ୍ତାୟ ଅଗ୍ଗିଜାଲାୟ ପରିଡୟ୍ହମାନସରୀରେ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ସୂଚିଛିଦ୍ଦାଣୁମତ୍ତକଣ୍ଠବିଲତାୟ ପବ୍ବତାକାରକୁଚ୍ଛିତାୟ ଚ ଲଦ୍ଧମ୍ପି ପାନଭୋଜନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ଖୁପ୍ପିପାସାପରେତେ ଅଞ୍ଞଂ ରସମୱିନ୍ଦମାନେ, ଅପ୍ପେକଚ୍ଚେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ସତ୍ତାନଂ ପଭିନ୍ନଗଣ୍ଡପିଳକମୁଖା ପଗ୍ଘରିତରୁଧିରପୁବ୍ବଲସିକାଦିଂ ଲଦ୍ଧା ଅମତମିୱ ସାୟମାନେ ଅତିୱିୟ ଦୁଦ୍ଦସିକୱିରୂପଭୟାନକସରୀରେ ବହୂ ପେତେ ରଞ୍ଞୋ ନିଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ତିରୋକୁଟ୍ଟେସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ସନ୍ଧିସିଙ୍ଘାଟକେସୁ ଚ ।

ଦ୍ୱାରବାହାସୁ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଆଗନ୍ତ୍ୱାନ ସକଂ ଘର’’ନ୍ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେହି କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଦାରୁଣଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହୀ’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ପହୂତେତି ଅନପ୍ପକେ ବହୁମ୍ହି, ୟାୱଦତ୍ଥିକେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭ-କାରସ୍ସ ହି ହ-କାରୋ ଲବ୍ଭତି ‘‘ପହୁ ସନ୍ତୋ ନ ଭରତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୯୮) ୱିୟ । କେଚି ପନ ‘‘ବହୂତେ’’ ଇତି ଚ ‘‘ବହୂକେ’’ ଇତି ଚ ପଠନ୍ତି । ପମାଦପାଠା ଏତେ। ଅନ୍ନେ ଚ ପାନମ୍ହି ଚ ଅନ୍ନପାନମ୍ହି। ଖଜ୍ଜେ ଚ ଭୋଜ୍ଜେ ଚ ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜେ, ଏତେନ ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଆହାରଂ ଦସ୍ସେତି । ଉପଟ୍ଠିତେତି ଉପଗମ୍ମ ଠିତେ, ସଜ୍ଜିତେ ପଟିୟତ୍ତେ ସମୋହିତେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ତେସଂ କୋଚି ସରତି, ସତ୍ତାନନ୍ତି ତେସଂ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ସତ୍ତାନଂ କୋଚି ମାତା ୱା ପିତା ୱା ପୁତ୍ତୋ ୱା ନ ସରତି । କିଂ କାରଣା ? କମ୍ମପଚ୍ଚୟା, ଅତ୍ତନା କତସ୍ସ ଅଦାନଦାନପ୍ପଟିସେଧନାଦିଭେଦସ୍ସ କଦରିୟକମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟା । ତଞ୍ହି ତେସଂ କମ୍ମଂ ଞାତୀନଂ ସରିତୁଂ ନ ଦେତି ।

ତତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ଅନପ୍ପକେପି ଅନ୍ନପାନାଦିମ୍ହି ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ‘‘ଅପି ନାମ ଅମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କିଞ୍ଚି ଦଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଞାତୀ ପଚ୍ଚାସୀସନ୍ତାନଂ ୱିଚରତଂ ତେସଂ ପେତାନଂ ତେହି କତସ୍ସ ଅତିକଟୁକୱିପାକକରସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟେନ କସ୍ସଚି ଞାତିନୋ ଅନୁସ୍ସରଣମତ୍ତାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହି, ଖଜ୍ଜଭୋଜ୍ଜେ ଉପଟ୍ଠିତେ ।

ନ ତେସଂ କୋଚି ସରତି, ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା’’ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ରଞ୍ଞୋ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନେ ଞାତକେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନଂ ଦାନଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ଦଦନ୍ତି ଞାତୀନ’’ନ୍ତି ତତିୟଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ଏୱନ୍ତି ଉପମାୱଚନଂ । ତସ୍ସ ଦ୍ୱିଧା ସମ୍ବନ୍ଧୋ – ତେସଂ ସତ୍ତାନଂ କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଅସରନ୍ତେପି କିସ୍ମିଞ୍ଚି ଦଦନ୍ତି, ଞାତୀନଂ, ୟେ ଏୱଂ ଅନୁକମ୍ପକା ହୋନ୍ତୀତି ଚ ୟଥା ତୟା, ମହାରାଜ, ଦିନ୍ନଂ, ଏୱଂ ସୁଚିଂ ପଣୀତଂ କାଲେନ କପ୍ପିୟଂ ପାନଭୋଜନଂ ଦଦନ୍ତି ଞାତୀନଂ, ୟେ ହୋନ୍ତି ଅନୁକମ୍ପକାତି ଚ । ଦଦନ୍ତୀତି ଦେନ୍ତି ଉଦ୍ଦିସନ୍ତି ନିୟ୍ୟାତେନ୍ତି । ଞାତୀନନ୍ତି ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ ସମ୍ବନ୍ଧାନଂ । ୟେତି ୟେ କେଚି ପୁତ୍ତା ୱା ଧୀତରୋ ୱା ଭାତରୋ ୱା ହୋନ୍ତୀତି ଭୱନ୍ତି । ଅନୁକମ୍ପକାତି ଅତ୍ଥକାମା ହିତେସିନୋ । ସୁଚିନ୍ତି ୱିମଲଂ ଦସ୍ସନେୟ୍ୟଂ ମନୋରମଂ ଧମ୍ମିକଂ ଧମ୍ମଲଦ୍ଧଂ । ପଣୀତନ୍ତି ଉତ୍ତମଂ ସେଟ୍ଠଂ । କାଲେନାତି ଞାତିପେତାନଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟାଦୀସୁ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତକାଲେନ । କପ୍ପିୟନ୍ତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପତିରୂପଂ ଅରିୟାନଂ ପରିଭୋଗାରହଂ । ପାନଭୋଜନନ୍ତି ପାନଞ୍ଚ ଭୋଜନଞ୍ଚ । ଇଧ ପାନଭୋଜନମୁଖେନ ସବ୍ବୋପି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ଚତୁତ୍ଥଗାଥାପୁବ୍ବଦ୍ଧୱଣ୍ଣନା

୪. ଏୱଂ ଭଗୱା ରଞ୍ଞା ମାଗଧେନ ପେତଭୂତାନଂ ଞାତୀନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ଦିନ୍ନଂ ପାନଭୋଜନଂ ପସଂସନ୍ତୋ –

‘‘ଏୱଂ ଦଦନ୍ତି ଞାତୀନଂ, ୟେ ହୋନ୍ତି ଅନୁକମ୍ପକା ।

ସୁଚିଂ ପଣୀତଂ କାଲେନ, କପ୍ପିୟଂ ପାନଭୋଜନ’’ନ୍ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟେନ ପକାରେନ ଦିନ୍ନଂ ତେସଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧମାହ ତଂ ତତିୟଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧେନ ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ –

‘‘ଏୱଂ ଦଦନ୍ତି ଞାତୀନଂ, ୟେ ହୋନ୍ତି ଅନୁକମ୍ପକା।

ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୁ, ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ ଞାତୟୋ’’ତି ॥

ତେନ ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୂତି ଏୱଂ ଦଦନ୍ତି, ନୋ ଅଞ୍ଞଥା’’ତି ଏତ୍ଥ ଆକାରତ୍ଥେନ ଏୱଂସଦ୍ଦେନ ଦାତବ୍ବାକାରନିଦସ୍ସନଂ କତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଇଦନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମନିଦସ୍ସନଂ । ୱୋତି ‘‘କଚ୍ଚି ପନ ୱୋ ଅନୁରୁଦ୍ଧା ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା’’ତି ଚ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୨୬; ମହାୱ॰ ୪୬୬), ‘‘ୟେହି ୱୋ ଅରିୟା’’ତି ଚ ଏୱମାଦୀସୁ ୱିୟ କେୱଲଂ ନିପାତମତ୍ତଂ, ନ ସାମିୱଚନଂ । ଞାତୀନଂ ହୋତୂତି ପେତ୍ତିୱିସୟେ ଉପ୍ପନ୍ନାନଂ ଞାତକାନଂ ହୋତୁ । ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ ଞାତୟୋତି ତେ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନା ଞାତୟୋ ଇଦଂ ପଚ୍ଚନୁଭୱନ୍ତା ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୂତି ।

ଚତୁତ୍ଥଗାଥାପରଦ୍ଧପଞ୍ଚମଗାଥାପୁବ୍ବଦ୍ଧୱଣ୍ଣନା

୪-୫. ଏୱଂ ଭଗୱା ୟେନ ପକାରେନ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନାନଂ ଞାତୀନଂ ଦାତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୁ, ସୁଖିତା ହୋନ୍ତୁ ଞାତୟୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମା ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ୱୁତ୍ତେପି ନ ଅଞ୍ଞେନ କତଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଫଲଦଂ ହୋତି, କେୱଲନ୍ତୁ ତଥା ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିୟ୍ୟମାନଂ ତଂ ୱତ୍ଥୁ ଞାତୀନଂ କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ପଚ୍ଚୟୋ ହୋତି । ତସ୍ମା ୟଥା ତେସଂ ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ତଙ୍ଖଣେ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ତେ ଚ ତତ୍ଥା’’ତି ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧଂ ‘‘ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହୀ’’ତି ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଆହ ।

ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ – ତେ ଞାତିପେତା ୟତ୍ଥ ତଂ ଦାନଂ ଦୀୟତି, ତତ୍ଥ ସମନ୍ତତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ସମୋଧାୟ ୱା ଏକଜ୍ଝଂ ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସମ୍ମା ଆଗତା ସମାଗତା ‘‘ଇମେ ନୋ ଞାତୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥାୟ ଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏତଦତ୍ଥଂ ସମ୍ମା ଆଗତା ହୁତ୍ୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହୀତି ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ତନୋ ଉଦ୍ଦିସ୍ସମାନେ ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହି । ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁମୋଦରେତି ଅଭିସଦ୍ଦହନ୍ତା କମ୍ମଫଲଂ ଅୱିଜହନ୍ତା ଚିତ୍ତୀକାରଂ ଅୱିକ୍ଖିତ୍ତଚିତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ନୋ ଦାନଂ ହିତାୟ ସୁଖାୟ ହୋତୂ’’ତି ମୋଦନ୍ତି ଅନୁମୋଦନ୍ତି, ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହୋନ୍ତୀତି ।

ପଞ୍ଚମଗାଥାପରଦ୍ଧଛଟ୍ଠଗାଥାପୁବ୍ବଦ୍ଧୱଣ୍ଣନା

୫-୬. ଏୱଂ ଭଗୱା ୟଥା ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନାନଂ ତଙ୍ଖଣେ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତକଂ କୁସଲଂ କମ୍ମଂ ହୋତି, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ତେ ଚ ତତ୍ଥ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା, ଞାତିପେତା ସମାଗତା ।

ପହୂତେ ଅନ୍ନପାନମ୍ହି, ସକ୍କଚ୍ଚଂ ଅନୁମୋଦରେ’’ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ଞାତକେ ନିସ୍ସାୟ ନିବ୍ବତ୍ତକୁସଲକମ୍ମଫଲଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋନ୍ତାନଂ ତେସଂ ଞାତୀ ଆରବ୍ଭ ଥୋମନାକାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଚିରଂ ଜୀୱନ୍ତୂ’’ତି ପଞ୍ଚମଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧଂ ‘‘ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ କତା ପୂଜା’’ତି ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ପୁବ୍ବଦ୍ଧଞ୍ଚ ଆହ ।

ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ – ଚିରଂ ଜୀୱନ୍ତୂତି ଚିରଜୀୱିନୋ ଦୀଘାୟୁକା ହୋନ୍ତୁ । ନୋ ଞାତୀତି ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକା । ୟେସଂ ହେତୂତି ୟେ ନିସ୍ସାୟ ୟେସଂ କାରଣା । ଲଭାମସେତି ଲଭାମ । ଅତ୍ତନା ତଙ୍ଖଣଂ ପଟିଲଦ୍ଧସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅପଦିସନ୍ତା ଭଣନ୍ତି । ପେତାନଞ୍ହି ଅତ୍ତନୋ ଅନୁମୋଦନେନ, ଦାୟକାନଂ ଉଦ୍ଦେସେନ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସମ୍ପଦାୟ ଚାତି ତୀହି ଅଙ୍ଗେହି ଦକ୍ଖିଣା ସମିଜ୍ଝତି, ତଙ୍ଖଣେ ଫଲନିବ୍ବତ୍ତିକା ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦାୟକା ୱିସେସହେତୁ । ତେନାହଂସୁ ‘‘ୟେସଂ ହେତୁ ଲଭାମସେ’’ତି । ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ କତା ପୂଜାତି ‘‘ଇଦଂ ୱୋ ଞାତୀନଂ ହୋତୂ’’ତି ଏୱଂ ଇମଂ ଦାନଂ ଉଦ୍ଦିସନ୍ତେହି ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ପୂଜା କତା । ଦାୟକା ଚ ଅନିପ୍ଫଲାତି ୟମ୍ହି ସନ୍ତାନେ ପରିଚ୍ଚାଗମୟଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥେୱ ଫଲଦାନତୋ ଦାୟକା ଚ ଅନିପ୍ଫଲାତି ।

ଏତ୍ଥାହ – ‘‘କିଂ ପନ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନା ଏୱ ଞାତୟୋ ଲଭନ୍ତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞେପି ଲଭନ୍ତୀ’’ତି? ୱୁଚ୍ଚତେ – ଭଗୱତା ଏୱେତଂ ବ୍ୟାକତଂ ଜାଣୁସ୍ସୋଣିନା ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ପୁଟ୍ଠେନ, କିମେତ୍ଥ ଅମ୍ହେହି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ଅତ୍ଥି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ମୟମସ୍ସୁ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ ଦାନାନି ଦେମ, ସଦ୍ଧାନି କରୋମ ‘ଇଦଂ ଦାନଂ ପେତାନଂ ଞାତିସାଲୋହିତାନଂ ଉପକପ୍ପତୁ, ଇଦଂ ଦାନଂ ପେତା ଞାତିସାଲୋହିତା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୂ’ତି, କଚ୍ଚି ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଦାନଂ ପେତାନଂ ଞାତିସାଲୋହିତାନଂ ଉପକପ୍ପତି, କଚ୍ଚି ତେ ପେତା ଞାତିସାଲୋହିତା ତଂ ଦାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି । ଠାନେ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଉପକପ୍ପତି, ନୋ ଅଟ୍ଠାନେତି ।

‘‘କତମଂ ପନ ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ଠାନଂ, କତମଂ ଅଟ୍ଠାନନ୍ତି ? ଇଧ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟୋ ନେରୟିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆହାରୋ, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ନ ଉପକପ୍ପତି ।

‘‘ଇଧ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆହାରୋ, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦମ୍ପି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ନ ଉପକପ୍ପତି ।

‘‘ଇଧ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି…ପେ॰… ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ମନୁସ୍ସାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟୋ ଦେୱାନଂ ଆହାରୋ, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦମ୍ପି ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ନ ଉପକପ୍ପତି ।

‘‘ଇଧ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏକଚ୍ଚୋ ପାଣାତିପାତୀ ହୋତି…ପେ॰… ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ ହୋତି, ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ପେତ୍ତିୱିସୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି । ୟୋ ପେତ୍ତିୱେସୟିକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଆହାରୋ, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ୟଂ ୱା ପନସ୍ସ ଇତୋ ଅନୁପୱେଚ୍ଛନ୍ତି ମିତ୍ତାମଚ୍ଚା ୱା ଞାତିସାଲୋହିତା ୱା, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ୟାପେତି, ତେନ ସୋ ତତ୍ଥ ତିଟ୍ଠତି । ଇଦଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ଉପକପ୍ପତୀତି ।

‘‘ସଚେ ପନ, ଭୋ ଗୋତମ, ସୋ ପେତୋ ଞାତିସାଲୋହିତୋ ତଂ ଠାନଂ ଅନୁପପନ୍ନୋ ହୋତି, କୋ ତଂ ଦାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ? ଅଞ୍ଞେପିସ୍ସ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପେତା ଞାତିସାଲୋହିତା ତଂ ଠାନଂ ଉପପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, ତେ ତଂ ଦାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ।

‘‘ସଚେ ପନ, ଭୋ ଗୋତମ, ସୋ ଚେୱ ପେତୋ ଞାତିସାଲୋହିତୋ ତଂ ଠାନଂ ଅନୁପପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅଞ୍ଞେପିସ୍ସ ପେତା ଞାତିସାଲୋହିତା ତଂ ଠାନଂ ଅନୁପପନ୍ନା ହୋନ୍ତି, କୋ ତଂ ଦାନଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ? ଅଟ୍ଠାନଂ ଖୋ ଏତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ତଂ ଠାନଂ ୱିୱିତ୍ତଂ ଅସ୍ସ ଇମିନା ଦୀଘେନ ଅଦ୍ଧୁନା ୟଦିଦଂ ପେତେହି ଞାତିସାଲୋହିତେହି । ଅପିଚ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦାୟକୋପି ଅନିପ୍ଫଲୋ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୭୭) ।

ଛଟ୍ଠଗାଥାପରଦ୍ଧସତ୍ତମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୬-୭. ଏୱଂ ଭଗୱା ରଞ୍ଞୋ ମାଗଧସ୍ସ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନାନଂ ପୁବ୍ବଞାତୀନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ନିସ୍ସାୟ ଥୋମେନ୍ତୋ ‘‘ଏତେ ତେ, ମହାରାଜ, ଞାତୀ ଇମାୟ ଦାନସମ୍ପଦାୟ ଅତ୍ତମନା ଏୱଂ ଥୋମେନ୍ତୀ’’ତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ଚିରଂ ଜୀୱନ୍ତୁ ନୋ ଞାତୀ, ୟେସଂ ହେତୁ ଲଭାମସେ ।

ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ କତା ପୂଜା, ଦାୟକା ଚ ଅନିପ୍ଫଲା’’ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ତେସଂ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନାନଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କସିଗୋରକ୍ଖାଦିନୋ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭକାରଣସ୍ସ ଅଭାୱଂ ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପନଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହି ତତ୍ଥ କସୀ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଛଟ୍ଠଗାଥାୟ ପଚ୍ଛିମଦ୍ଧଂ ‘‘ୱଣିଜ୍ଜା ତାଦିସୀ’’ତି ଇମଂ ସତ୍ତମଗାଥଞ୍ଚ ଆହ ।

ତତ୍ରାୟଂ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ନ ହି, ମହାରାଜ, ତତ୍ଥ ପେତ୍ତିୱିସୟେ କସି ଅତ୍ଥି, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ତେ ପେତା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁଂ । ଗୋରକ୍ଖେତ୍ଥ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ନ କେୱଲଂ କସି ଏୱ, ଗୋରକ୍ଖାପି ଏତ୍ଥ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ନ ୱିଜ୍ଜତି, ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ତେ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପଟିଲଭେୟ୍ୟୁଂ । ୱଣିଜ୍ଜା ତାଦିସୀ ନତ୍ଥୀତି ୱାଣିଜ୍ଜାପି ତାଦିସୀ ନତ୍ଥି, ୟା ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭହେତୁ ଭୱେୟ୍ୟ । ହିରଞ୍ଞେନ କୟାକୟନ୍ତି ହିରଞ୍ଞେନ କୟୱିକ୍କୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ତାଦିସଂ ନତ୍ଥି, ୟଂ ତେସଂ ସମ୍ପତ୍ତିପଟିଲାଭହେତୁ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତି, ପେତା କାଲଗତା ତହିନ୍ତି କେୱଲଂ ପନ ଇତୋ ଞାତୀହି ୱା ମିତ୍ତାମଚ୍ଚେହି ୱା ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତି, ଅତ୍ତଭାୱଂ ଗମେନ୍ତି । ପେତାତି ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପନ୍ନା ସତ୍ତା । କାଲଗତାତି ଅତ୍ତନୋ ମରଣକାଲେନ ଗତା, ‘‘କାଲକତା’’ତି ୱା ପାଠୋ, କତକାଲା କତମରଣାତି ଅତ୍ଥୋ । ତହିନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ପେତ୍ତିୱିସୟେ ।

ଅଟ୍ଠମନୱମଗାଥାଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୮-୯. ଏୱଂ ‘‘ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତି, ପେତା କାଲଗତା ତହି’’ନ୍ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ଉପମାହି ତମତ୍ଥଂ ପକାସେନ୍ତୋ ‘‘ଉନ୍ନମେ ଉଦକଂ ୱୁଟ୍ଠ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ଉନ୍ନତେ ଥଲେ ଉସ୍ସାଦେ ଭୂମିଭାଗେ ମେଘେହି ଅଭିୱୁଟ୍ଠଂ ଉଦକଂ ନିନ୍ନଂ ପୱତ୍ତତି, ୟୋ ୟୋ ଭୂମିଭାଗୋ ନିନ୍ନୋ ଓଣତୋ, ତଂ ତଂ ପୱତ୍ତତି ଗଚ୍ଛତି ପାପୁଣାତି, ଏୱମେୱ ଇତୋ ଦିନ୍ନଂ ଦାନଂ ପେତାନଂ ଉପକପ୍ପତି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ପାତୁଭୱତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିନ୍ନମିୱ ହି ଉଦକପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଠାନଂ ପେତଲୋକୋ ଦାନୁପକପ୍ପନାୟ । ୟଥାହ – ‘‘ଇଦଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୭୭) । ୟଥା ଚ କନ୍ଦରପଦରସାଖାପସାଖକୁସୋବ୍ଭମହାସୋବ୍ଭସନ୍ନିପାତେହି ୱାରିୱହା ମହାନଜ୍ଜୋ ପୂରା ହୁତ୍ୱା ସାଗରଂ ପରିପୂରେନ୍ତି, ଏୱମ୍ପି ଇତୋ ଦିନ୍ନଦାନଂ ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପେତାନଂ ଉପକପ୍ପତୀତି ।

ଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ଇତୋ ଦିନ୍ନେନ ୟାପେନ୍ତି, ପେତା କାଲଗତା ତହି’’ନ୍ତି ଇମଂ ଅତ୍ଥଂ ଉପମାହି ପକାସେତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମା ତେ ପେତା ‘‘ଇତୋ କିଞ୍ଚି ଲଚ୍ଛାମା’’ତି ଆସାଭିଭୂତା ଞାତିଘରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱାପି ‘‘ଇଦଂ ନାମ ନୋ ଦେଥା’’ତି ୟାଚିତୁଂ ଅସମତ୍ଥା, ତସ୍ମା ତେସଂ ଇମାନି ଅନୁସ୍ସରଣୱତ୍ଥୂନି ଅନୁସ୍ସରନ୍ତୋ କୁଲପୁତ୍ତୋ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦଜ୍ଜାତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅଦାସି ମେ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ‘‘ଇଦଂ ନାମ ମେ ଧନଂ ୱା ଧଞ୍ଞଂ ୱା ଅଦାସୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଇଦଂ ନାମ ମେ କିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ତନା ଉୟ୍ୟୋଗମାପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଅକାସୀ’’ତି ଚ, ‘‘ଅମୁ ମେ ମାତିତୋ ୱା ପିତିତୋ ୱା ସମ୍ବନ୍ଧତ୍ତା ଞାତୀ’’ତି ଚ ସିନେହୱସେନ ତାଣସମତ୍ଥତାୟ ‘‘ମିତ୍ତା’’ତି ଚ, ‘‘ଅସୁକୋ ମେ ସହ ପଂସୁକୀଳକୋ ସଖା’’ତି ଚ ଏୱଂ ସବ୍ବମନୁସ୍ସରନ୍ତୋ ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦଜ୍ଜା, ଦାନଂ ନିୟ୍ୟାତେୟ୍ୟାତି । ଅପରୋ ପାଠୋ ‘‘ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣା ଦଜ୍ଜା’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଦାତବ୍ବାତି ଦଜ୍ଜା । କା ସା ? ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣା, ତେନେୱ ‘‘ଅଦାସି ମେ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ପୁବ୍ବେ କତମନୁସ୍ସରଂ ଅନୁସ୍ସରତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କରଣୱଚନପ୍ପସଙ୍ଗେ ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଏକାଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଏୱଂ ଭଗୱା ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣାନିୟ୍ୟାତନେ କାରଣଭୂତାନି ଅନୁସ୍ସରଣୱତ୍ଥୂନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ଅଦାସି ମେ ଅକାସି ମେ, ଞାତିମିତ୍ତା ସଖା ଚ ମେ ।

ପେତାନଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦଜ୍ଜା, ପୁବ୍ବେ କତମନୁସ୍ସର’’ନ୍ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟେ ଞାତିମରଣେନ ରୁଣ୍ଣସୋକାଦିପରା ଏୱ ହୁତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ତେସଂ ଅତ୍ଥାୟ କିଞ୍ଚି ଦେନ୍ତି, ତେସଂ ତଂ ରୁଣ୍ଣସୋକାଦି କେୱଲଂ ଅତ୍ତପରିତାପନମେୱ ହୋତି, ନ ପେତାନଂ କିଞ୍ଚି ଅତ୍ଥଂ ନିପ୍ଫାଦେତୀତି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ନ ହି ରୁଣ୍ଣଂ ୱା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ରୁଣ୍ଣନ୍ତି ରୋଦନା ରୋଦିତତ୍ତଂ ଅସ୍ସୁପାତନଂ, ଏତେନ କାୟପରିସ୍ସମଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋକୋତି ସୋଚନା ସୋଚିତତ୍ତଂ, ଏତେନ ଚିତ୍ତପରିସ୍ସମଂ ଦସ୍ସେତି । ୟା ଚଞ୍ଞାତି ୟା ଚ ରୁଣ୍ଣସୋକେହି ଅଞ୍ଞା । ପରିଦେୱନାତି ଞାତିବ୍ୟସନେନ ଫୁଟ୍ଠସ୍ସ ଲାଲପ୍ପନା, ‘‘କହଂ ଏକପୁତ୍ତକ ପିୟ ମନାପା’’ତି ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନା, ଏତେନ ୱଚୀପରିସ୍ସମଂ ଦସ୍ସେତି ।

ଦ୍ୱାଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ରୁଣ୍ଣଂ ୱା ସୋକୋ ୱା ୟା ଚଞ୍ଞା ପରିଦେୱନା, ସବ୍ବମ୍ପି ତଂ ପେତାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ନ ହୋତି, କେୱଲନ୍ତୁ ଅତ୍ତାନଂ ପରିତାପନମତ୍ତମେୱ, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଞାତୟୋ’’ତି ରୁଣ୍ଣାଦୀନଂ ନିରତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ମାଗଧରାଜେନ ୟା ଦକ୍ଖିଣା ଦିନ୍ନା, ତସ୍ସା ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଖୋ ଦକ୍ଖିଣା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଅୟଞ୍ଚ ଖୋ, ମହାରାଜ, ଦକ୍ଖିଣା ତୟା ଅଜ୍ଜ ଅତ୍ତନୋ ଞାତିଗଣଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ଦିନ୍ନା, ସା ୟସ୍ମା ସଙ୍ଘୋ ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସ, ତସ୍ମା ସଙ୍ଘମ୍ହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ଅସ୍ସ ପେତଜନସ୍ସ ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟ ଉପକପ୍ପତି ସମ୍ପଜ୍ଜତି ଫଲତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପକପ୍ପତୀତି ଚ ଠାନସୋ ଉପକପ୍ପତି, ତଂଖଣଂୟେୱ ଉପକପ୍ପତି, ନ ଚିରେନ । ୟଥା ହି ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ପଟିଭନ୍ତଂ ‘‘ଠାନସୋୱେତଂ ତଥାଗତଂ ପଟିଭାତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମିଧାପି ତଂଖଣଂୟେୱ ଉପକପ୍ପନ୍ତା ‘‘ଠାନସୋ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତା । ୟଂ ୱା ତଂ ‘‘ଇଦଂ ଖୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ଠିତସ୍ସ ତଂ ଦାନଂ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୧୭୭) ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଖୁପ୍ପିପାସିକୱନ୍ତାସପରଦତ୍ତୂପଜୀୱିନିଜ୍ଝାମତଣ୍ହିକାଦିଭେଦଭିନ୍ନେ ଠାନେ ଉପକପ୍ପତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ୟଥା କହାପଣଂ ଦେନ୍ତୋ ‘‘କହାପଣସୋ ଦେତୀ’’ତି ଲୋକେ ୱୁଚ୍ଚତି । ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ଅତ୍ଥୱିକପ୍ପେ ଉପକପ୍ପତୀତି ପାତୁଭୱତି, ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତେରସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ରଞ୍ଞା ଦିନ୍ନାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ ସାତ୍ଥକଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ –

‘‘ଅୟଞ୍ଚ ଖୋ ଦକ୍ଖିଣା ଦିନ୍ନା, ସଙ୍ଘମ୍ହି ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତା ।

ଦୀଘରତ୍ତଂ ହିତାୟସ୍ସ, ଠାନସୋ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି ॥ –

ୱତ୍ୱା ପୁନ ୟସ୍ମା ଇମଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ଦେନ୍ତେନ ଞାତୀନଂ ଞାତୀହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣୱସେନ ଞାତିଧମ୍ମୋ ନିଦସ୍ସିତୋ, ବହୁଜନସ୍ସ ପାକଟୀକତୋ, ନିଦସ୍ସନଂ ୱା କତୋ, ତୁମ୍ହେହିପି ଞାତୀନଂ ଏୱମେୱ ଞାତୀହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚକରଣୱସେନ ଞାତିଧମ୍ମୋ ପରିପୂରେତବ୍ବୋ, ନ ନିରତ୍ଥକେହି ରୁଣ୍ଣାଦୀହି ଅତ୍ତା ପରିତାପେତବ୍ବୋତି ଚ ପେତେ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅଧିଗମେନ୍ତେନ ପେତାନଂ ପୂଜା କତା ଉଳାରା, ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଅନ୍ନପାନାଦୀହି ସନ୍ତପ୍ପେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୂନଂ ବଲଂ ଅନୁପଦିନ୍ନଂ, ଅନୁକମ୍ପାଦିଗୁଣପରିୱାରଞ୍ଚ ଚାଗଚେତନଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନ୍ତେନ ଅନପ୍ପକଂ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ, ତସ୍ମା ଭଗୱା ଇମେହି ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣେହି ରାଜାନଂ ସମ୍ପହଂସେନ୍ତୋ –

‘‘ସୋ ଞାତିଧମ୍ମୋ ଚ ଅୟଂ ନିଦସ୍ସିତୋ,

ପେତାନ ପୂଜା ଚ କତା ଉଳାରା ।

ବଲଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନମନୁପ୍ପଦିନ୍ନଂ,

ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକ’’ନ୍ତି ॥ –

ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦେସନଂ ପରିୟୋସାପେତି ।

ଅଥ ୱା ‘‘ସୋ ଞାତିଧମ୍ମୋ ଚ ଅୟଂ ନିଦସ୍ସିତୋ’’ତି ଇମିନା ଗାଥାପଦେନ ଭଗୱା ରାଜାନଂ ଧମ୍ମିୟା କଥାୟ ସନ୍ଦସ୍ସେତି । ଞାତିଧମ୍ମନିଦସ୍ସନମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ସନ୍ଦସ୍ସନଂ ପେତାନ ପୂଜା ଚ କତା ଉଳାରାତି ଇମିନା ସମାଦପେତି । ଉଳାରାତି ପସଂସନମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ପୁନପ୍ପୁନଂ ପୂଜାକରଣେ ସମାଦପନଂ । ବଲଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୂନମନୁପ୍ପଦିନ୍ନନ୍ତି ଇମିନା ସମୁତ୍ତେଜେତି । ବଲାନୁପ୍ପଦାନମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ଏୱଂ ଦାନଂ, ବଲାନୁପ୍ପଦାନତାତି ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହୱଡ୍ଢନେନ ସମୁତ୍ତେଜନଂ । ତୁମ୍ହେହି ପୁଞ୍ଞଂ ପସୁତଂ ଅନପ୍ପକନ୍ତି ଇମିନା ସମ୍ପହଂସେତି । ପୁଞ୍ଞପ୍ପସୁତକିତ୍ତନମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ତସ୍ସ ୟଥାଭୁଚ୍ଚଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନଭାୱେନ ସମ୍ପହଂସନଜନନତୋ ସମ୍ପହଂସନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ପେତ୍ତିୱିସୟୂପପତ୍ତିଆଦୀନୱସଂୱଣ୍ଣନେନ ସଂୱିଗ୍ଗାନଂ ୟୋନିସୋ ପଦହତଂ ଚତୁରାସୀତିୟା ପାଣସହସ୍ସାନଂ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସି । ଦୁତିୟଦିୱସେପି ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଇଦମେୱ ତିରୋକୁଟ୍ଟଂ ଦେସେସି, ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମଦିୱସା ତାଦିସୋ ଏୱ ଧମ୍ମାଭିସମୟୋ ଅହୋସୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ତିରୋକୁଟ୍ଟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୮. ନିଧିକଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିକ୍ଖେପକାରଣଂ

ଇଦାନି ୟଦିଦଂ ତିରୋକୁଟ୍ଟାନନ୍ତରଂ ‘‘ନିଧିଂ ନିଧେତି ପୁରିସୋ’’ତିଆଦିନା ନିଧିକଣ୍ଡଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ, ତସ୍ସ –

‘‘ଭାସିତ୍ୱା ନିଧିକଣ୍ଡସ୍ସ, ଇଧ ନିକ୍ଖେପକାରଣଂ ।

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦୀପେତ୍ୱା, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ଇଧ ନିକ୍ଖେପକାରଣଂ ତାୱସ୍ସ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଞ୍ହି ନିଧିକଣ୍ଡଂ ଭଗୱତା ଇମିନା ଅନୁକ୍କମେନ ଅୱୁତ୍ତମ୍ପି ୟସ୍ମା ଅନୁମୋଦନୱସେନ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ତିରୋକୁଟ୍ଟସ୍ସ ମିଥୁନଭୂତଂ, ତସ୍ମା ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ତିରୋକୁଟ୍ଟେନ ୱା ପୁଞ୍ଞୱିରହିତାନଂ ୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇମିନା କତପୁଞ୍ଞାନଂ ସମ୍ପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥମ୍ପି ଇଦଂ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦମସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପକାରଣଂ ।

ସୁତ୍ତଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ପନସ୍ସ – ସାୱତ୍ଥିୟଂ କିର ଅଞ୍ଞତରୋ କୁଟୁମ୍ବିକୋ ଅଡ୍ଢୋ ମହଦ୍ଧନୋ ମହାଭୋଗୋ । ସୋ ଚ ସଦ୍ଧୋ ହୋତି ପସନ୍ନୋ, ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନ ଚେତସା ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି । ସୋ ଏକସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦେତି । ତେନ ଚ ସମୟେନ ରାଜା ଧନତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ସୋ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପୁରିସଂ ପେସେସି ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭଣେ, ଇତ୍ଥନ୍ନାମଂ କୁଟୁମ୍ବିକଂ ଆନେହୀ’’ତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କୁଟୁମ୍ବିକଂ ଆହ ‘‘ରାଜା ତଂ ଗହପତି ଆମନ୍ତେତୀ’’ତି । କୁଟୁମ୍ବିକୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣସମନ୍ନାଗତେନ ଚେତସା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପରିୱିସନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ଗଚ୍ଛ, ଭୋ ପୁରିସ, ପଚ୍ଛା ଆଗମିସ୍ସାମି, ଇଦାନି ତାୱମ୍ହି ନିଧିଂ ନିଧେନ୍ତୋ ଠିତୋ’’ତି । ଅଥ ଭଗୱା ଭୁତ୍ତାୱୀ ପୱାରିତୋ ତମେୱ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନିଧୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତସ୍ସ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥଂ ‘‘ନିଧିଂ ନିଧେତି ପୁରିସୋ’’ତି ଇମା ଗାଥାୟୋ ଅଭାସି । ଅୟମସ୍ସ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତି ।

ଏୱମସ୍ସ –

‘‘ଭାସିତ୍ୱା ନିଧିକଣ୍ଡସ୍ସ, ଇଧ ନିକ୍ଖେପକାରଣଂ ।

ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ଦୀପେତ୍ୱା, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ’’ ॥

ପଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ତତ୍ଥ ନିଧିଂ ନିଧେତି ପୁରିସୋତି ନିଧୀୟତୀତି ନିଧି, ଠପୀୟତି ରକ୍ଖୀୟତି ଗୋପୀୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ଥାୱରୋ, ଜଙ୍ଗମୋ, ଅଙ୍ଗସମୋ, ଅନୁଗାମିକୋତି । ତତ୍ଥ ଥାୱରୋ ନାମ ଭୂମିଗତଂ ୱା ୱେହାସଟ୍ଠଂ ୱା ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ଖେତ୍ତଂ ୱା ୱତ୍ଥୁ ୱା, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଇରିୟାପଥୱିରହିତଂ, ଅୟଂ ଥାୱରୋ ନିଧି । ଜଙ୍ଗମୋ ନାମ ଦାସିଦାସଂ ହତ୍ଥିଗୱସ୍ସୱଳୱଂ ଅଜେଳକଂ କୁକ୍କୁଟସୂକରଂ ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ଇରିୟାପଥପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ । ଅୟଂ ଜଙ୍ଗମୋ ନିଧି ଅଙ୍ଗସମୋ ନାମ କମ୍ମାୟତନଂ, ସିପ୍ପାୟତନଂ, ୱିଜ୍ଜାଟ୍ଠାନଂ, ବାହୁସଚ୍ଚଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ସିକ୍ଖିତ୍ୱା ଗହିତଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗମିୱ ଅତ୍ତଭାୱପ୍ପଟିବଦ୍ଧଂ, ଅୟଂ ଅଙ୍ଗସମୋ ନିଧି । ଅନୁଗାମିକୋ ନାମ ଦାନମୟଂ ପୁଞ୍ଞଂ ସୀଲମୟଂ ଭାୱନାମୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନମୟଂ ଧମ୍ମଦେସନାମୟଂ, ୟଂ ୱା ପନଞ୍ଞମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ପୁଞ୍ଞଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୟ ଇଟ୍ଠଫଲମନୁପ୍ପଦେତି, ଅୟଂ ଅନୁଗାମିକୋ ନିଧି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଥାୱରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ନିଧେତୀତି ଠପେତି ପଟିସାମେତି ଗୋପେତି । ପୁରିସୋତି ମନୁସ୍ସୋ । କାମଞ୍ଚ ପୁରିସୋପି ଇତ୍ଥୀପି ପଣ୍ଡକୋପି ନିଧିଂ ନିଧେତି, ଇଧ ପନ ପୁରିସସୀସେନ ଦେସନା କତା, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ତେସମ୍ପି ଇଧ ସମୋଧାନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେତି ଓଗାହେତବ୍ବଟ୍ଠେନ ଗମ୍ଭୀରଂ, ଉଦକସ୍ସ ଅନ୍ତିକଭାୱେନ ଓଦକନ୍ତିକଂ । ଅତ୍ଥି ଗମ୍ଭୀରଂ ନ ଓଦକନ୍ତିକଂ ଜଙ୍ଗଲେ ଭୂମିଭାଗେ ସତିକପୋରିସୋ ଆୱାଟୋ ୱିୟ, ଅତ୍ଥି ଓଦକନ୍ତିକଂ ନ ଗମ୍ଭୀରଂ ନିନ୍ନେ ପଲ୍ଲଲେ ଏକଦ୍ୱିୱିଦତ୍ଥିକୋ ଆୱାଟୋ ୱିୟ, ଅତ୍ଥି ଗମ୍ଭୀରଞ୍ଚେୱ ଓଦକନ୍ତିକଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲେ ଭୂମିଭାଗେ ୟାୱ ଇଦାନି ଉଦକଂ ଆଗମିସ୍ସତୀତି, ତାୱ ଖତୋ ଆୱାଟୋ ୱିୟ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ’’ତି । ଅତ୍ଥେ କିଚ୍ଚେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେତି ଅତ୍ଥା ଅନପେତନ୍ତି ଅତ୍ଥଂ, ଅତ୍ଥାୱହଂ ହିତାୱହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାତବ୍ବନ୍ତି କିଚ୍ଚଂ, କିଞ୍ଚିଦେୱ କରଣୀୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଏୱ ସମୁପ୍ପନ୍ନଂ, କତ୍ତବ୍ବଭାୱେନ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ କିଚ୍ଚେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ । ଅତ୍ଥାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ନିଧାନପ୍ପୟୋଜନନିଦସ୍ସନମେତଂ । ଏତଦତ୍ଥଞ୍ହି ସୋ ନିଧେତି ‘‘ଅତ୍ଥାୱହେ କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କରଣୀୟେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ଥାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ମେ କିଚ୍ଚସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତିୟା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । କିଚ୍ଚନିପ୍ଫତ୍ତିୟେୱ ହି ତସ୍ସ କିଚ୍ଚେ ସମୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ଥୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ନିଧାନପ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନତ୍ଥାପଗମାଧିପ୍ପାୟଂ ଦସ୍ସେତୁମାହ –

୨. ‘‘ରାଜତୋ ୱା ଦୁରୁତ୍ତସ୍ସ, ଚୋରତୋ ପୀଳିତସ୍ସ ୱା ।

ଇଣସ୍ସ ୱା ପମୋକ୍ଖାୟ, ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ଆପଦାସୁ ୱା’’ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ଇଣସ୍ସ ୱା ପମୋକ୍ଖାୟା’’ତି ଚ ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତେହି ଦ୍ୱୀହି ଭୱିସ୍ସତିପମୋକ୍ଖାୟ-ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟଥାସମ୍ଭୱଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥାୟଂ ୟୋଜନା – ନ କେୱଲଂ ଅତ୍ଥାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱ ପୁରିସୋ ନିଧିଂ ନିଧେତି, କିନ୍ତୁ ‘‘ଅୟଂ ଚୋରୋ’’ତି ୱା ‘‘ପାରଦାରିକୋ’’ତି ୱା ‘‘ସୁଙ୍କଘାତକୋ’’ତି ୱା ଏୱମାଦିନା ନୟେନ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେହି ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେହି ଦୁରୁତ୍ତସ୍ସ ମେ ସତୋ ରାଜତୋ ୱା ପମୋକ୍ଖାୟ ଭୱିସ୍ସତି, ସନ୍ଧିଚ୍ଛେଦାଦୀହି ଧନହରଣେନ ୱା, ‘‘ଏତ୍ତକଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣଂ ଦେହୀ’’ତି ଜୀୱଗ୍ଗାହେନ ୱା ଚୋରେହି ମେ ପୀଳିତସ୍ସ ସତୋ ଚୋରତୋ ୱା ପମୋକ୍ଖାୟ ଭୱିସ୍ସତି । ସନ୍ତି ମେ ଇଣାୟିକା, ତେ ମଂ ‘‘ଇଣଂ ଦେହୀ’’ତି ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି, ତେହି ମେ ଚୋଦିୟମାନସ୍ସ ଇଣସ୍ସ ୱା ପମୋକ୍ଖାୟ ଭୱିସ୍ସତି । ହୋତି ସୋ ସମୟୋ, ୟଂ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖଂ ହୋତି ଦୁସ୍ସସ୍ସଂ ଦୁଲ୍ଲଭପିଣ୍ଡଂ, ତତ୍ଥ ନ ସୁକରଂ ଅପ୍ପଧନେନ ୟାପେତୁଂ, ତଥାୱିଧେ ଆଗତେ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖେ ୱା ମେ ଭୱିସ୍ସତି। ୟଥାରୂପା ଆପଦା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି ଅଗ୍ଗିତୋ ୱା ଉଦକତୋ ୱା ଅପ୍ପିୟଦାୟାଦତୋ ୱା, ତଥାରୂପାସୁ ୱା ଉପ୍ପନ୍ନାସୁ ଆପଦାସୁ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀତିପି ପୁରିସୋ ନିଧିଂ ନିଧେତୀତି ।

ଏୱଂ ଅତ୍ଥାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟଂ ଅନତ୍ଥାପଗମାଧିପ୍ପାୟଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ଦୁୱିଧଂ ନିଧାନପ୍ପୟୋଜନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଦୁୱିଧଂ ପୟୋଜନଂ ନିଗମେନ୍ତୋ ଆହ –

‘‘ଏତଦତ୍ଥାୟ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନିଧି ନାମ ନିଧୀୟତୀ’’ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ଅତ୍ଥାୟ ମେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚ ‘‘ରାଜତୋ ୱା ଦୁରୁତ୍ତସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀହି ଚ ଅତ୍ଥାଧିଗମୋ ଅନତ୍ଥାପଗମୋ ଚ ଦସ୍ସିତୋ । ଏତଦତ୍ଥାୟ ଏତେସଂ ନିପ୍ଫାଦନତ୍ଥାୟ ଇମସ୍ମିଂ ଓକାସଲୋକେ ୟୋ କୋଚି ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଭେଦୋ ନିଧି ନାମ ନିଧୀୟତି ଠପୀୟତି ପଟିସାମୀୟତୀତି ।

ତତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ନିହିତୋପି ସୋ ନିଧି ପୁଞ୍ଞୱତଂୟେୱ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥସାଧକୋ ହୋତି, ନ ଅଞ୍ଞେସଂ, ତସ୍ମା ତମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ –

୩. ‘‘ତାୱସ୍ସୁନିହିତୋ ସନ୍ତୋ, ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ ।

ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବଦା ଏୱ, ତସ୍ସ ତଂ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ସୋ ନିଧି ତାୱ ସୁନିହିତୋ ସନ୍ତୋ, ତାୱ ସୁଟ୍ଠୁ ନିଖଣିତ୍ୱା ଠପିତୋ ସମାନୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କୀୱ ସୁଟ୍ଠୂତି ? ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ, ୟାୱ ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ ନିହିତୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି, ତାୱ ସୁଟ୍ଠୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବଦା ଏୱ, ତସ୍ସ ତଂ ଉପକପ୍ପତୀତି ୟେନ ପୁରିସେନ ନିହିତୋ, ତସ୍ସ ସବ୍ବୋପି ସବ୍ବକାଲଂ ନ ଉପକପ୍ପତି ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ୟଥାୱୁତ୍ତକିଚ୍ଚକରଣସମତ୍ଥୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିନ୍ତୁ କୋଚିଦେୱ କଦାଚିଦେୱ ଉପକପ୍ପତି, ନେୱ ୱା ଉପକପ୍ପତୀତି । ଏତ୍ଥ ଚ ନ୍ତି ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ନିପାତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ‘‘ୟଥା ତଂ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୮-୧୯; ୩.୧୫୪) ୱିୟ । ଲିଙ୍ଗଭେଦଂ ୱା କତ୍ୱା ‘‘ସୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ହି ୱୁଚ୍ଚମାନେ ସୋ ଅତ୍ଥୋ ସୁଖଂ ବୁଜ୍ଝତୀତି ।

ଚତୁତ୍ଥପଞ୍ଚମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ‘‘ନ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବଦା ଏୱ, ତସ୍ସ ତଂ ଉପକପ୍ପତୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେହି କାରଣେହି ନ ଉପକପ୍ପତି, ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

୪. ‘‘ନିଧି ୱା ଠାନା ଚୱତି, ସଞ୍ଞା ୱାସ୍ସ ୱିମୁୟ୍ହତି ।

ନାଗା ୱା ଅପନାମେନ୍ତି, ୟସ୍ମା ୱାପି ହରନ୍ତି ନଂ ॥

୫. ‘‘ଅପ୍ପିୟା ୱାପି ଦାୟାଦା, ଉଦ୍ଧରନ୍ତି ଅପସ୍ସତୋ’’ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୁନିହିତୋ ହୋତି ନିଧି, ସୋ ୱା ନିଧି ତମ୍ହା ଠାନା ଚୱତି ଅପେତି ୱିଗଚ୍ଛତି, ଅଚେତନୋପି ସମାନୋ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟୱସେନ ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗଚ୍ଛତି । ସଞ୍ଞା ୱା ଅସ୍ସ ୱିମୁୟ୍ହତି, ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିହିତୋ ନିଧି, ତଂ ନ ଜାନାତି, ଅସ୍ସ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟଚୋଦିତା ନାଗା ୱା ତଂ ନିଧିଂ ଅପନାମେନ୍ତି ଅଞ୍ଞଂ ଠାନଂ ଗମେନ୍ତି । ୟକ୍ଖା ୱାପି ହରନ୍ତି ୟେନିଚ୍ଛକଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅପସ୍ସତୋ ୱା ଅସ୍ସ ଅପ୍ପିୟା ୱା ଦାୟାଦା ଭୂମିଂ ଖଣିତ୍ୱା ତଂ ନିଧିଂ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି। ଏୱମସ୍ସ ଏତେହି ଠାନା ଚୱନାଦୀହି କାରଣେହି ସୋ ନିଧି ନ ଉପକପ୍ପତୀତି ।

ଏୱଂ ଠାନା ଚୱନାଦୀନି ଲୋକସମ୍ମତାନି ଅନୁପକପ୍ପନକାରଣାନି ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଏତେସମ୍ପି କାରଣାନଂ ମୂଲଭୂତଂ ଏକଞ୍ଞେୱ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟସଞ୍ଞିତଂ କାରଣଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

‘‘ୟଦା ପୁଞ୍ଞକ୍ଖୟୋ ହୋତି, ସବ୍ବମେତଂ ୱିନସ୍ସତୀ’’ତି ॥

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଖୟୋ ହୋତି, ଭୋଗପାରିଜୁଞ୍ଞସଂୱତ୍ତନିକମପୁଞ୍ଞମୋକାସଂ କତ୍ୱା ଠିତଂ ହୋତି, ଅଥ ୟଂ ନିଧିଂ ନିଧେନ୍ତେନ ନିହିତଂ ହିରଞ୍ଞସୁୱଣ୍ଣାଦିଧନଜାତଂ, ସବ୍ବମେତଂ ୱିନସ୍ସତୀତି ।

ଛଟ୍ଠଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଭଗୱା ତେନ ତେନ ଅଧିପ୍ପାୟେନ ନିହିତମ୍ପି ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଅନୁପକପ୍ପନ୍ତଂ ନାନପ୍ପକାରେହି ନସ୍ସନଧମ୍ମଂ ଲୋକସମ୍ମତଂ ନିଧିଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ୟଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ପରମତ୍ଥତୋ ନିଧୀତି ଦସ୍ସେତୁଂ ତସ୍ସ କୁଟୁମ୍ବିକସ୍ସ ଅନୁମୋଦନତ୍ଥମିଦଂ ନିଧିକଣ୍ଡମାରଦ୍ଧଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

୬. ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନେନ ସୀଲେନ, ସଂୟମେନ ଦମେନ ଚ ।

ନିଧୀ ସୁନିହିତୋ ହୋତି, ଇତ୍ଥିୟା ପୁରିସସ୍ସ ୱା’’ତି ॥

ତତ୍ଥଦାନନ୍ତି ‘‘ଦାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମଚରିୟା ଚା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ସୀଲନ୍ତି କାୟିକୱାଚସିକୋ ଅୱୀତିକ୍କମୋ । ପଞ୍ଚଙ୍ଗଦସଙ୍ଗପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦି ୱା ସବ୍ବମ୍ପି ସୀଲଂ ଇଧ ସୀଲନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତଂ । ସଂୟମୋତି ସଂୟମନଂ ସଂୟମୋ, ଚେତସୋ ନାନାରମ୍ମଣଗତିନିୱାରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ସମାଧିସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟେନ ସଂୟମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ‘‘ହତ୍ଥସଂୟତୋ, ପାଦସଂୟତୋ, ୱାଚାସଂୟତୋ, ସଂୟତୁତ୍ତମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସଂୟତୁତ୍ତମୋତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅପରେ ଆହୁ ‘‘ସଂୟମନଂ ସଂୟମୋ, ସଂୱରଣନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି । ଦମୋତି ଦମନଂ, କିଲେସୂପସମନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ପଞ୍ଞାୟେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପଞ୍ଞା ହି କତ୍ଥଚି ପଞ୍ଞାତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି ‘‘ସୁସ୍ସୂସା ଲଭତେ ପଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୮) । କତ୍ଥଚି ଧମ୍ମୋତି ‘‘ସଚ୍ଚଂ ଧମ୍ମୋ ଧିତି ଚାଗୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ । କତ୍ଥଚି ଦମୋତି ‘‘ୟଦି ସଚ୍ଚା ଦମା ଚାଗା, ଖନ୍ତ୍ୟା ଭିୟ୍ୟୋ ନ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତିଆଦୀସୁ ।

ଏୱଂ ଦାନାଦୀନି ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟସ୍ସ ଇତ୍ଥିୟା ୱା ପୁରିସସ୍ସ ୱା ଦାନେନ ସୀଲେନ ସଂୟମେନ ଦମେନ ଚାତି ଇମେହି ଚତୂହି ଧମ୍ମେହି ୟଥା ହିରଞ୍ଞେନ ସୁୱଣ୍ଣେନ ମୁତ୍ତାୟ ମଣିନା ୱା ଧନମୟୋ ନିଧି ତେସଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଏକତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନେନ ନିଧୀୟତି, ଏୱଂ ପୁଞ୍ଞମୟୋ ନିଧି ତେସଂ ଦାନାଦୀନଂ ଏକଚିତ୍ତସନ୍ତାନେ ଚେତିୟାଦିମ୍ହି ୱା ୱତ୍ଥୁମ୍ହି ସୁଟ୍ଠୁ କରଣେନ ସୁନିହିତୋ ହୋତୀତି ।

ସତ୍ତମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନେନା’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାୟ ପରମତ୍ଥତୋ ନିଧିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟତ୍ଥ ନିହିତୋ, ସୋ ନିଧି ସୁନିହିତୋ ହୋତି, ତଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

୭. ‘‘ଚେତିୟମ୍ହି ଚ ସଙ୍ଘେ ୱା, ପୁଗ୍ଗଲେ ଅତିଥୀସୁ ୱା ।

ମାତରି ପିତରି ଚାପି, ଅଥୋ ଜେଟ୍ଠମ୍ହି ଭାତରୀ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ଚୟିତବ୍ବନ୍ତି ଚେତିୟଂ, ପୂଜେତବ୍ବନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଚିତତ୍ତା ୱା ଚେତିୟଂ । ତଂ ପନେତଂ ଚେତିୟଂ ତିୱିଧଂ ହୋତି ପରିଭୋଗଚେତିୟଂ, ଉଦ୍ଦିସ୍ସକଚେତିୟଂ, ଧାତୁକଚେତିୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ବୋଧିରୁକ୍ଖୋ ପରିଭୋଗଚେତିୟଂ, ବୁଦ୍ଧପଟିମା ଉଦ୍ଦିସ୍ସକଚେତିୟଂ, ଧାତୁଗବ୍ଭଥୂପା ସଧାତୁକା ଧାତୁକଚେତିୟଂ । ସଙ୍ଘୋତି ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖାଦୀସୁ ୟୋ କୋଚି । ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଗହଟ୍ଠପବ୍ବଜିତେସୁ ୟୋ କୋଚି । ନତ୍ଥି ଅସ୍ସ ତିଥି, ୟମ୍ହି ୱା ତମ୍ହି ଦିୱସେ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ଅତିଥି। ତଙ୍ଖଣେ ଆଗତପାହୁନକସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଏୱଂ ଚେତିୟାଦୀନି ଞତ୍ୱା ଇଦାନି ଏୱଂ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ୟୋ ସୋ ନିଧି ‘‘ସୁନିହିତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ, ସୋ ଇମେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସୁନିହିତୋ ହୋତି । କସ୍ମା ? ଦୀଘରତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠଫଲାନୁପ୍ପଦାନସମତ୍ଥତାୟ । ତଥା ହି ଅପ୍ପକମ୍ପି ଚେତିୟମ୍ହି ଦତ୍ୱା ଦୀଘରତ୍ତଂ ଇଟ୍ଠଫଲଲାଭିନୋ ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଏକପୁପ୍ଫଂ ୟଜିତ୍ୱାନ, ଅସୀତିକପ୍ପକୋଟିୟୋ ।

ଦୁଗ୍ଗତିଂ ନାଭିଜାନାମି, ପୁପ୍ଫଦାନସ୍ସିଦଂ ଫଲ’’ନ୍ତି ଚ ॥

‘‘ମତ୍ତାସୁଖପରିଚ୍ଚାଗା, ପସ୍ସେ ଚେ ୱିପୁଲଂ ସୁଖ’’ନ୍ତି ଚ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୯୦) ।

ଏୱଂ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୱେଲାମସୁତ୍ତାଦୀସୁ ୱୁତ୍ତନୟେନ ସଙ୍ଘାଦିୱତ୍ଥୂସୁପି ଦାନଫଲୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟଥା ଚ ଚେତିୟାଦୀସୁ ଦାନସ୍ସ ପୱତ୍ତି ଫଲୱିଭୂତି ଚ ଦସ୍ସିତା, ଏୱଂ ୟଥାୟୋଗଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ତଂ ତଂ ଆରଭିତ୍ୱା ଚାରିତ୍ତୱାରିତ୍ତୱସେନ ସୀଲସ୍ସ, ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିୱସେନ ସଂୟମସ୍ସ, ତବ୍ବତ୍ଥୁକୱିପସ୍ସନାମନସିକାରପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ଦମସ୍ସ ଚ ପୱତ୍ତି ତସ୍ସ ତସ୍ସ ଫଲୱିଭୂତି ଚ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଟ୍ଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଭଗୱା ଦାନାଦୀହି ନିଧୀୟମାନସ୍ସ ପୁଞ୍ଞମୟନିଧିନୋ ଚେତିୟାଦିଭେଦଂ ୱତ୍ଥୁଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଏତେସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସୁନିହିତସ୍ସ ତସ୍ସ ନିଧିନୋ ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ ନିହିତନିଧିତୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

୮. ‘‘ଏସୋ ନିଧି ସୁନିହିତୋ, ଅଜେୟ୍ୟୋ ଅନୁଗାମିକୋ ।

ପହାୟ ଗମନୀୟେସୁ, ଏତଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବପଦେନ ତଂ ଦାନାଦୀହି ସୁନିହିତନିଧିଂ ନିଦ୍ଦିସତି ‘‘ଏସୋ ନିଧି ସୁନିହିତୋ’’ତି । ଅଜେୟ୍ୟୋତି ପରେହି ଜେତ୍ୱା ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଅଚ୍ଚେୟ୍ୟୋତିପି ପାଠୋ, ତସ୍ସ ଅଚ୍ଚିତବ୍ବୋ ଅଚ୍ଚନାରହୋ ହିତସୁଖତ୍ଥିକେନ ଉପଚିତବ୍ବୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତସ୍ମିଞ୍ଚ ପାଠେ ଏସୋ ନିଧି ଅଚ୍ଚେୟ୍ୟୋତି ସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ୱା ପୁନ ‘‘କସ୍ମା’’ତି ଅନୁୟୋଗଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ୟସ୍ମା ସୁନିହିତୋ ଅନୁଗାମିକୋ’’ତି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ । ଇତରଥା ହି ସୁନିହିତସ୍ସ ଅଚ୍ଚେୟ୍ୟତ୍ତଂ ୱୁତ୍ତଂ ଭୱେୟ୍ୟ, ନ ଚ ସୁନିହିତୋ ଅଚ୍ଚନୀୟୋ । ଅଚ୍ଚିତୋ ଏୱ ହି ସୋତି । ଅନୁଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁଗାମିକୋ, ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମ୍ପି ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଫଲଦାନେନ ନ ୱିଜହତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପହାୟଗମନୀୟେସୁ ଏତଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି ମରଣକାଲେ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତେ ସବ୍ବଭୋଗେସୁ ପହାୟ ଗମନୀୟେସୁ ଏତଂ ନିଧିଂ ଆଦାୟ ପରଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅୟଂ କିର ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ । ସୋ ପନ ନ ୟୁଜ୍ଜତି । କସ୍ମା ? ଭୋଗାନଂ ଅଗମନୀୟତୋ । ପହାତବ୍ବା ଏୱ ହି ତେ ତେ ଭୋଗା, ନ ଗମନୀୟା, ଗମନୀୟା ପନ ତେ ତେ ଗତିୱିସେସା । ୟତୋ ୟଦି ଏସ ଅତ୍ଥୋ ସିୟା, ପହାୟ ଭୋଗେ ଗମନୀୟେସୁ ଗତିୱିସେସେସୁ ଇତି ୱଦେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ‘‘ନିଧି ୱା ଠାନା ଚୱତୀ’’ତି ଏୱମାଦିନା ପକାରେନ ପହାୟ ମଚ୍ଚଂ ଭୋଗେସୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ଏତଂ ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି । ଏସୋ ହି ଅନୁଗାମିକତ୍ତା ତଂ ନପ୍ପଜହତୀତି ।

ତତ୍ଥ ସିୟା ‘‘ଗମନୀୟେସୂତି ଏତ୍ଥ ଗନ୍ତବ୍ବେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୂ’’ତି । ତଂ ନ ଏକଂସତୋ ଗହେତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ‘‘ଅରିୟା ନିୟ୍ୟାନିକା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୪୧) ଏତ୍ଥ ନିୟ୍ୟନ୍ତାତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ନିୟ୍ୟାତବ୍ବାତି, ଏୱମିଧାପି ଗଚ୍ଛନ୍ତେସୂତି ଅତ୍ଥୋ, ନ ଗନ୍ତବ୍ବେସୂତି ।

ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ଏସ ମରଣକାଲେ କସ୍ସଚି ଦାତୁକାମୋ ଭୋଗେ ଆମସିତୁମ୍ପି ନ ଲଭତି, ତସ୍ମା ତେନ ତେ ଭୋଗା ପୁବ୍ବଂ କାୟେନ ପହାତବ୍ବା, ପଚ୍ଛା ୱିହତାସେନ ଚେତସା ଗନ୍ତବ୍ବା, ଅତିକ୍କମିତବ୍ବାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ପୁବ୍ବଂ କାୟେନ ପହାୟ ପଚ୍ଛା ଚେତସା ଗମନୀୟେସୁ ଭୋଗେସୂତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ପୁରିମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ନିଦ୍ଧାରଣେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ, ପହାୟ ଗମନୀୟେସୁ ଭୋଗେସୁ ଏକମେୱେତଂ ପୁଞ୍ଞନିଧିୱିଭୱଂ ତତୋ ନୀହରିତ୍ୱା ଆଦାୟ ଗଚ୍ଛତୀତି । ପଚ୍ଛିମେ ଅତ୍ଥେ ଭାୱେନଭାୱଲକ୍ଖଣେ ଭୁମ୍ମୱଚନଂ । ଭୋଗାନଞ୍ହି ଗମନୀୟଭାୱେନ ଏତସ୍ସ ନିଧିସ୍ସ ଆଦାୟ ଗମନୀୟଭାୱୋ ଲକ୍ଖୀୟତୀତି ।

ନୱମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମସ୍ସ ପୁଞ୍ଞନିଧିନୋ ଗମ୍ଭୀରେ ଓଦକନ୍ତିକେ ନିହିତନିଧିତୋ ୱିସେସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପୁନ ଅତ୍ତନୋ ଭଣ୍ଡଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନେନ କୟଜନସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଉଳାରଭଣ୍ଡୱାଣିଜୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନା ଦେସିତପୁଞ୍ଞନିଧିଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନେନ ତସ୍ମିଂ ପୁଞ୍ଞନିଧିମ୍ହି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେନ୍ତୋ ଆହ –

୯. ‘‘ଅସାଧାରଣମଞ୍ଞେସଂ, ଅଚୋରାହରଣୋ ନିଧି ।

କୟିରାଥ ଧୀରୋ ପୁଞ୍ଞାନି, ୟୋ ନିଧି ଅନୁଗାମିକୋ’’ତି ॥

ତତ୍ଥ ଅସାଧାରଣମଞ୍ଞେସନ୍ତି ଅସାଧାରଣୋ ଅଞ୍ଞେସଂ, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ ‘‘ଅଦୁକ୍ଖମସୁଖାୟ ୱେଦନାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ । ନ ଚୋରେହି ଆହରଣୋ ଅଚୋରାହରଣୋ, ଚୋରେହି ଆଦାତବ୍ବୋ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଧାତବ୍ବୋତି ନିଧି। ଏୱଂ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପୁଞ୍ଞନିଧିଗୁଣଂ ସଂୱଣ୍ଣେତ୍ୱା ତତୋ ଦ୍ୱୀହି ତତ୍ଥ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତି ‘‘କୟିରାଥ ଧୀରୋ ପୁଞ୍ଞାନି, ୟୋ ନିଧି ଅନୁଗାମିକୋ’’ତି । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ପୁଞ୍ଞାନି ନାମ ଅସାଧାରଣୋ ଅଞ୍ଞେସଂ, ଅଚୋରାହରଣୋ ଚ ନିଧି ହୋତି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅସାଧାରଣୋ ଅଚୋରାହରଣୋ ଚ ନିଧି, ଅଥ ଖୋ ପନ ‘‘ଏସୋ ନିଧି ସୁନିହିତୋ, ଅଜେୟ୍ୟୋ ଅନୁଗାମିକୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତୋ ୟୋ ନିଧି ଅନୁଗାମିକୋ । ସୋ ଚ ୟସ୍ମା ପୁଞ୍ଞାନିୟେୱ, ତସ୍ମା କୟିରାଥ କରେୟ୍ୟ ଧୀରୋ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପୁଞ୍ଞାନୀତି ।

ଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

ଏୱଂ ଭଗୱା ଗୁଣସଂୱଣ୍ଣନେନ ପୁଞ୍ଞନିଧିମ୍ହି ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟେ ଉସ୍ସହିତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞନିଧିକିରିୟାୟ ସମ୍ପାଦେନ୍ତି, ତେସଂ ସୋ ୟଂ ଫଲଂ ଦେତି, ତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

୧୦.

‘‘ଏସ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ, ସବ୍ବକାମଦଦୋ ନିଧୀ’’ତି ॥

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ପତ୍ଥନାୟ ପଟିବନ୍ଧିତସ୍ସ ସବ୍ବକାମଦଦତ୍ତଂ, ନ ୱିନା ପତ୍ଥନଂ ହୋତି । ୟଥାହ –

‘‘ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟ ଚେ ଗହପତୟୋ ଧମ୍ମଚାରୀ ସମଚାରୀ ‘ଅହୋ ୱତାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’ନ୍ତି, ଠାନଂ ଖୋ ପନେତଂ ୱିଜ୍ଜତି ୟଂ ସୋ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ ଧମ୍ମଚାରୀ ସମଚାରୀ’’ (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୨) ।

ଏୱଂ ‘‘ଅନାସୱଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିଂ ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରେୟ୍ୟ । ତଂ କିସ୍ସ ହେତୁ ? ତଥା ହି ସୋ ଧମ୍ମଚାରୀ ସମଚାରୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୪୨) ।

ତଥା ଚାହ –

‘‘ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସଦ୍ଧାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ସୀଲେନ, ସୁତେନ, ଚାଗେନ, ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘ଅହୋ ୱତାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜେୟ୍ୟ’ନ୍ତି । ସୋ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ପଦହତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି, ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱେତି । ତସ୍ସ ତେ ସଙ୍ଖାରା ଚ ୱିହାରା ଚ ଏୱଂ ଭାୱିତା ଏୱଂ ବହୁଲୀକତା ତତ୍ରୂପପତ୍ତିୟା ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୬୧) ଏୱମାଦି ।

ତସ୍ମା ତଂ ତଥା ତଥା ଆକଙ୍ଖପରିୟାୟଂ ଚିତ୍ତପଦହନାଧିଟ୍ଠାନଭାୱନାପରିକ୍ଖାରଂ ପତ୍ଥନଂ ତସ୍ସ ସବ୍ବକାମଦଦତ୍ତେ ହେତୁଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ –

‘‘ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ॥

ଏକାଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ସବ୍ବଂ ଏତେନ ଲବ୍ଭତି, ତଂ ଓଧିସୋ ଓଧିସୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣତା ସୁସରତା’’ତି ଏୱମାଦିଗାଥାୟୋ ଆହ ।

ତତ୍ଥ ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ସୁୱଣ୍ଣତା ନାମ ସୁନ୍ଦରଚ୍ଛୱିୱଣ୍ଣତା କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭତ୍ତଚତା, ସାପି ଏତେନ ପୁଞ୍ଞନିଧିନା ଲବ୍ଭତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପୁରିମଂ ଜାତିଂ…ପେ॰… ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ଅକ୍କୋଧନୋ ଅହୋସି ଅନୁପାୟାସବହୁଲୋ, ବହୁମ୍ପି ୱୁତ୍ତୋ ସମାନୋ ନାଭିସଜ୍ଜି ନ କୁପ୍ପି ନ ବ୍ୟାପଜ୍ଜି ନ ପତିତ୍ଥୀୟି, ନ କୋପଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ପାତ୍ୱାକାସି, ଦାତା ଚ ଅହୋସି ସୁଖୁମାନଂ ମୁଦୁକାନଂ ଅତ୍ଥରଣାନଂ ପାୱୁରଣାନଂ ଖୋମସୁଖୁମାନଂ କପ୍ପାସିକ…ପେ॰… କୋସେୟ୍ୟ…ପେ॰… କମ୍ବଲସୁଖୁମାନଂ । ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା…ପେ॰… ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗତୋ ସମାନୋ ଇମଂ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣଂ ପଟିଲଭତି । ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋ ହୋତି କଞ୍ଚନସନ୍ନିଭତ୍ତଚୋ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୧୮) ।

ସୁସରତା ନାମ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରତା କରୱୀକଭାଣିତା, ସାପି ଏତେନ ଲବ୍ଭତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପୁରିମଂ ଜାତିଂ…ପେ॰… ଫରୁସଂ ୱାଚଂ ପହାୟ ଫରୁସାୟ ୱାଚାୟ ପଟିୱିରତୋ ଅହୋସି, ୟା ସା ୱାଚା ନେଲା କଣ୍ଣସୁଖା…ପେ॰… ତଥାରୂପିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା ଅହୋସି । ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ କତତ୍ତା ଉପଚିତତ୍ତା…ପେ॰… ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ଆଗତୋ ସମାନୋ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପଟିଲଭତି । ପହୁତଜିୱ୍ହୋ ଚ ହୋତି ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରୋ ଚ କରୱୀକଭାଣୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୩୬) ।

ସୁସଣ୍ଠାନାତି ସୁଟ୍ଠୁ ସଣ୍ଠାନତା, ସମଚିତୱଟ୍ଟିତୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗାନଂ ସମଚିତୱଟ୍ଟିତଭାୱେନ ସନ୍ନିୱେସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସାପି ଏତେନ ଲବ୍ଭତି । ୟଥାହ –

‘‘ୟମ୍ପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତୋ ପୁରିମଂ ଜାତିଂ…ପେ॰… ପୁବ୍ବେ ମନୁସ୍ସଭୂତୋ ସମାନୋ ବହୁଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥକାମୋ ଅହୋସି ହିତକାମୋ ଫାସୁକାମୋ ୟୋଗକ୍ଖେମକାମୋ ‘କିନ୍ତି ମେ ସଦ୍ଧାୟ ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟୁଂ, ସୀଲେନ ସୁତେନ ଚାଗେନ ପଞ୍ଞାୟ ଧନଧଞ୍ଞେନ ଖେତ୍ତୱତ୍ଥୁନା ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦେହି ପୁତ୍ତଦାରେହି ଦାସକମ୍ମକରପୋରିସେହି ଞାତୀହି ମିତ୍ତେହି ବନ୍ଧୱେହି ୱଡ୍ଢେୟ୍ୟୁ’ନ୍ତି, ସୋ ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ…ପେ॰… ସମାନୋ ଇମାନି ତୀଣି ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣାନି ପଟିଲଭତି, ସୀହପୁବ୍ବଡ୍ଢକାୟୋ ଚ ହୋତି ଚିତନ୍ତରଂସୋ ଚ ସମୱଟ୍ଟକ୍ଖନ୍ଧୋ ଚା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୨୪) ଏୱମାଦି ।

ଇମିନା ନୟେନ ଇତୋ ପରେସମ୍ପି ଇମିନା ପୁଞ୍ଞନିଧିନା ପଟିଲାଭସାଧକାନି ସୁତ୍ତପଦାନି ତତୋ ତତୋ ଆନେତ୍ୱା ୱତ୍ତବ୍ବାନି । ଅତିୱିତ୍ଥାରଭୟେନ ତୁ ସଂଖିତ୍ତଂ, ଇଦାନି ଅୱସେସପଦାନଂ ୱଣ୍ଣନଂ କରିସ୍ସାମି ।

ସୁରୂପତାତି ଏତ୍ଥ ସକଲସରୀରଂ ରୂପନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ଆକାସୋ ପରିୱାରିତୋ ରୂପଂତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୦୬) ୱିୟ, ତସ୍ସ ରୂପସ୍ସ ସୁନ୍ଦରତା ସୁରୂପତା ନାତିଦୀଘତା ନାତିରସ୍ସତା ନାତିକିସତା ନାତିଥୂଲତା ନାତିକାଳତା ନଚ୍ଚୋଦାତତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଆଧିପଚ୍ଚନ୍ତି ଅଧିପତିଭାୱୋ, ଖତ୍ତିୟମହାସାଲାଦିଭାୱେନ ସାମିକଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିୱାରୋତି ଅଗାରିକାନଂ ସଜନପରିଜନସମ୍ପତ୍ତି, ଅନଗାରିକାନଂ ପରିସସମ୍ପତ୍ତି, ଆଧିପଚ୍ଚଞ୍ଚ ପରିୱାରୋ ଚ ଆଧିପଚ୍ଚପରିୱାରୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ସୁୱଣ୍ଣତାଦୀହି ସରୀରସମ୍ପତ୍ତି, ଆଧିପଚ୍ଚେନ ଭୋଗସମ୍ପତ୍ତି, ପରିୱାରେନ ସଜନପରିଜନସମ୍ପତ୍ତି ୱୁତ୍ତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୟଂ ତଂ ‘‘ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଇଦମ୍ପି ତାୱ ପଠମଂ ଓଧିସୋ ୱୁତ୍ତସୁୱଣ୍ଣତାଦି ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ଦ୍ୱାଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲଭିତବ୍ବଂ ରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିତୋ ଓରଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଦୁଭୟରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଦେସରଜ୍ଜ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ପଦେସରଜ୍ଜନ୍ତି ଏକଦୀପମ୍ପି ସକଲଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ପଥୱିୟା ଏକମେକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ରଜ୍ଜଂ । ଇସ୍ସରଭାୱୋ ଇସ୍ସରିୟଂ, ଇମିନା ଦୀପଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସେତି । ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁଖଂ ପିୟନ୍ତି ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ମନାପଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁଖଂ । ଇମିନା ଚାତୁରନ୍ତଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସେତି । ଦେୱେସୁ ରଜ୍ଜଂ ଦେୱରଜ୍ଜଂ, ଏତେନ ମନ୍ଧାତାଦୀନମ୍ପି ମନୁସ୍ସାନଂ ଦେୱରଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଅପି ଦିବ୍ବେସୂତି ଇମିନା ୟେ ତେ ଦିୱି ଭୱତ୍ତା ‘‘ଦିବ୍ବା’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେସୁ ଦିବ୍ବେସୁ କାୟେସୁ ଉପ୍ପନ୍ନାନମ୍ପି ଦେୱରଜ୍ଜଂ ଦସ୍ସେତି । ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୟଂ ତଂ ‘‘ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଇଦମ୍ପି ଦୁତିୟଂ ଓଧିସୋ ପଦେସରଜ୍ଜାଦି ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ଦସ୍ସେତି ।

ତେରସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୩. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲଭିତବ୍ବଂ ଦେୱମନୁସ୍ସରଜ୍ଜସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଦ୍ୱୀହି ଗାଥାହି ୱୁତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ସମାସତୋ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମାନୁସ୍ସିକା ଚ ସମ୍ପତ୍ତୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା – ମନୁସ୍ସାନଂ ଅୟନ୍ତି ମାନୁସ୍ସୀ, ମାନୁସ୍ସୀ ଏୱ ମାନୁସ୍ସିକା। ସମ୍ପଜ୍ଜନଂ ସମ୍ପତ୍ତି। ଦେୱାନଂ ଲୋକୋ ଦେୱଲୋକୋ । ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ । ୟାତି ଅନୱସେସପରିୟାଦାନଂ, ରମନ୍ତି ଏତାୟ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ବହିଦ୍ଧା ୱା ଉପକରଣଭୂତାୟାତି ରତି, ସୁଖସ୍ସ ସୁଖୱତ୍ଥୁନୋ ଚେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୟାତି ଅନିୟତୱଚନଂ ଚସଦ୍ଦୋ ପୁବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିୟା ସହ ସମ୍ପିଣ୍ଡନତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନଂୟେୱ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି।

ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟା ଏସା ‘‘ସୁୱଣ୍ଣତା’’ତିଆଦୀହି ପଦେହି ମାନୁସ୍ସିକା ଚ ସମ୍ପତ୍ତି ଦେୱଲୋକେ ଚ ୟା ରତି ୱୁତ୍ତା, ସା ଚ ସବ୍ବା, ୟା ଚାୟମପରା ସଦ୍ଧାନୁସାରିଭାୱାଦିୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବା ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି, ସା ଚାତି ଇଦଂ ତତିୟମ୍ପି ଓଧିସୋ ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ।

ଅଥ ୱା ୟା ପୁବ୍ବେ ସୁୱଣ୍ଣତାଦୀହି ଅୱୁତ୍ତା ‘‘ସୂରା ସତିମନ୍ତୋ ଇଧ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ’’ତି ଏୱମାଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୧) ନୟେନ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟାଦିଭେଦା ଚ ମାନୁସ୍ସିକା ସମ୍ପତ୍ତି, ଅପରା ଦେୱଲୋକେ ଚ ୟା ଝାନାଦିରତି, ୟା ଚ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରା ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତି ଚାତି ଇଦମ୍ପି ତତିୟଂ ଓଧିସୋ ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି । ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଚୁଦ୍ଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲଭିତବ୍ବଂ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀଭାୱାଦିୱସେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିମ୍ପି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତେୱିଜ୍ଜଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଭାୱୱସେନପି ପତ୍ତବ୍ବଂ ତମେୱ ତସ୍ସ ଉପାୟଞ୍ଚ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ମିତ୍ତସମ୍ପଦମାଗମ୍ମା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା – ସମ୍ପଜ୍ଜତି ଏତାୟ ଗୁଣୱିଭୂତିଂ ପାପୁଣାତୀତି ସମ୍ପଦା, ମିତ୍ତୋ ଏୱ ସମ୍ପଦା ମିତ୍ତସମ୍ପଦା, ତଂ ମିତ୍ତସମ୍ପଦଂ। ଆଗମ୍ମାତି ନିସ୍ସାୟ । ୟୋନିସୋତି ଉପାୟେନ । ପୟୁଞ୍ଜତୋତି ୟୋଗାନୁଟ୍ଠାନଂ କରୋତୋ । ୱିଜାନାତି ଏତାୟାତି ୱିଜ୍ଜା, ୱିମୁଚ୍ଚତି ଏତାୟ, ସୟଂ ୱା ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ୱିମୁତ୍ତି, ୱିଜ୍ଜା ଚ ୱିମୁତ୍ତି ଚ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୟୋ, ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତୀସୁ ୱସୀଭାୱୋ ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୱସୀଭାୱୋ।

ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୟ୍ୱାୟଂ ମିତ୍ତସମ୍ପଦମାଗମ୍ମ ସତ୍ଥାରଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ଗରୁଟ୍ଠାନିୟଂ ସବ୍ରହ୍ମଚାରିଂ ନିସ୍ସାୟ ତତୋ ଓୱାଦଞ୍ଚ ଅନୁସାସନିଞ୍ଚ ଗହେତ୍ୱା ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ୟୋନିସୋ ପୟୁଞ୍ଜତୋ ପୁବ୍ବେନିୱାସାଦୀସୁ ତୀସୁ ୱିଜ୍ଜାସୁ ‘‘ତତ୍ଥ କତମା ୱିମୁତ୍ତି ? ଚିତ୍ତସ୍ସ ଚ ଅଧିମୁତ୍ତି ନିବ୍ବାନଞ୍ଚା’’ତି (ଧ॰ ସ॰ ୧୩୮୧) ଏୱଂ ଆଗତାୟ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିନିବ୍ବାନଭେଦାୟ ୱିମୁତ୍ତିୟା ଚ ତଥା ତଥା ଅଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତେନ ୱସୀଭାୱୋ, ଇଦମ୍ପି ଚତୁତ୍ଥଂ ଓଧିସୋ ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ।

ପନ୍ନରସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୫. ଏୱମିମାୟ ଗାଥାୟ ପୁବ୍ବେ କଥିତୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୱସୀଭାୱଭାଗିୟପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ଲଭିତବ୍ବଂ ତେୱିଜ୍ଜଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଭାୱୱସେନପି ପତ୍ତବ୍ବଂ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜାୱିମୁତ୍ତିୱସୀଭାୱପ୍ପତ୍ତା ତେୱିଜ୍ଜା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତାପି ସବ୍ବେ ପଟିସମ୍ଭିଦାଦିଗୁଣୱିଭୂତିଂ ଲଭନ୍ତି, ଇମାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାୟ ଚ ତସ୍ସା ଗୁଣୱିଭୂତିୟା ପଦଟ୍ଠାନୱସେନ ତଥା ତଥା ସାପି ଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତମ୍ପି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ପଟିସମ୍ଭିଦା ୱିମୋକ୍ଖା ଚା’’ତି ଇମଂ ଗାଥମାହ ।

‘‘ୟତୋ ସମ୍ମା କତେନ ୟା ଚାୟଂ ଧମ୍ମତ୍ଥନିରୁତ୍ତିପଟିଭାନେସୁ ପଭେଦଗତା ପଞ୍ଞା ପଟିସମ୍ଭିଦା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟେ ଚିମେ ‘‘ରୂପୀ ରୂପାନି ପସ୍ସତୀ’’ତିଆଦିନା (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୧୨୯; ୩.୩୩୯) ନୟେନ ଅଟ୍ଠ ୱିମୋକ୍ଖା, ୟା ଚାୟଂ ଭଗୱତୋ ସାୱକେହି ପତ୍ତବ୍ବା ସାୱକସମ୍ପତ୍ତିସାଧିକା ସାୱକପାରମୀ, ୟା ଚ ସୟମ୍ଭୁଭାୱସାଧିକା ପଚ୍ଚେକବୋଧି, ୟା ଚ ସବ୍ବସତ୍ତୁତ୍ତମଭାୱସାଧିକା ବୁଦ୍ଧଭୂମି, ଇଦମ୍ପି ପଞ୍ଚମଂ ଓଧିସୋ ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୋଳସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଏୱଂ ଭଗୱା ୟଂ ତଂ ‘‘ୟଂ ୟଦେୱାଭିପତ୍ଥେନ୍ତି, ସବ୍ବମେତେନ ଲବ୍ଭତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଇମାହି ପଞ୍ଚହି ଗାଥାହି ଓଧିସୋ ଓଧିସୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବମେୱିଦଂ ସବ୍ବକାମଦଦନିଧିସଞ୍ଞିତଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ପସଂସନ୍ତୋ ‘‘ଏୱଂ ମହତ୍ଥିକା ଏସା’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।

ତସ୍ସାୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା – ଏୱନ୍ତି ଅତୀତତ୍ଥନିଦସ୍ସନଂ । ମହନ୍ତୋ ଅତ୍ଥୋ ଅସ୍ସାତି ମହତ୍ଥିକା, ମହତୋ ଅତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ମହିଦ୍ଧିକାତିପି ପାଠୋ । ଏସାତି ଉଦ୍ଦେସୱଚନଂ, ତେନ ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନେନ ସୀଲେନା’’ତି ଇତୋ ପଭୁତି ୟାୱ ‘‘କୟିରାଥ ଧୀରୋ ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦଂ ଉଦ୍ଦିସତି । ୟଦିଦନ୍ତି ଅଭିମୁଖକରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ତେନ ଏସାତି ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ନିଦ୍ଦିସିତୁଂ ୟା ଏସାତି ଅଭିମୁଖଂ କରୋତି । ପୁଞ୍ଞାନଂ ସମ୍ପଦା ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦା। ତସ୍ମାତି କାରଣୱଚନଂ । ଧୀରାତି ଧିତିମନ୍ତୋ । ପସଂସନ୍ତୀତି ୱଣ୍ଣୟନ୍ତି । ପଣ୍ଡିତାତି ପଞ୍ଞାସମ୍ପନ୍ନା । କତପୁଞ୍ଞତନ୍ତି କତପୁଞ୍ଞଭାୱଂ ।

ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ଇତି ଭଗୱା ସୁୱଣ୍ଣତାଦିଂ ବୁଦ୍ଧଭୂମିପରିୟୋସାନଂ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାନୁଭାୱେନ ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବମତ୍ଥଂ ୱଣ୍ଣୟିତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱତ୍ଥଂ ସମ୍ପିଣ୍ଡେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତେନେୱତ୍ଥେନ ୟଥାୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାୟ ମହତ୍ଥିକତ୍ତଂ ଥୁନନ୍ତୋ ଆହ – ଏୱଂ ମହତୋ ଅତ୍ଥସ୍ସ ଆୱହନେନ ମହତ୍ଥିକା ଏସା, ୟଦିଦଂ ମୟା ‘‘ୟସ୍ସ ଦାନେନ ସୀଲେନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦେସିତା ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦା, ତସ୍ମା ମାଦିସା ସତ୍ତାନଂ ହିତସୁଖାୱହାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଅକିଲାସୁତାୟ ୟଥାଭୂତଗୁଣେନ ଚ ଧୀରା ପଣ୍ଡିତା ‘‘ଅସାଧାରଣମଞ୍ଞେସଂ, ଅଚୋରାହରଣୋ ନିଧୀ’’ତିଆଦୀହି ଇଧ ୱୁତ୍ତେହି ଚ, ଅୱୁତ୍ତେହି ଚ ‘‘ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଞ୍ଞାନଂ ଭାୟିତ୍ଥ, ସୁଖସ୍ସେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିୱଚନଂ, ୟଦିଦଂ ପୁଞ୍ଞାନୀ’’ତିଆଦୀହି (ଅ॰ ନି॰ ୭.୬୨; ଇତିୱୁ॰ ୨୨; ନେତ୍ତି॰ ୧୨୧) ୱଚନେହି ଅନେକାକାରୱୋକାରଂ କତପୁଞ୍ଞତଂ ପସଂସନ୍ତି, ନ ପକ୍ଖପାତେନାତି ।

ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ସୋ ଉପାସକୋ ବହୁଜନେନ ସଦ୍ଧିଂ ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାସି, ରଞ୍ଞୋ ଚ ପସେନଦିକୋସଲସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସି, ରାଜା ଅତିୱିୟ ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ‘‘ସାଧୁ, ଗହପତି, ସାଧୁ ଖୋ ତ୍ୱଂ, ଗହପତି, ମାଦିସେହିପି ଅନାହରଣୀୟଂ ନିଧିଂ ନିଧେସୀ’’ତି ସଂରାଧେତ୍ୱା ମହତିଂ ପୂଜମକାସୀତି ।

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ନିଧିକଣ୍ଡସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

୯. ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ

ଇଦାନି ନିଧିକଣ୍ଡାନନ୍ତରଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ ମେତ୍ତସୁତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣନାକ୍କମୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ତସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ୱତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ –

‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତେସ ଦୀପନା ।

ନିଦାନଂ ସୋଧୟିତ୍ୱାସ୍ସ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ’’ ॥

ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ନିଧିକଣ୍ଡେନ ଦାନସୀଲାଦିପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦା ୱୁତ୍ତା, ସା ଚ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାୟ କତାୟ ମହପ୍ଫଲା ହୋତି ୟାୱ ବୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ପାପେତୁଂ ସମତ୍ଥା, ତସ୍ମା ତସ୍ସା ପୁଞ୍ଞସମ୍ପଦାୟ ଉପକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ, ୟସ୍ମା ୱା ସରଣେହି ସାସନେ ଓତରିତ୍ୱା ସିକ୍ଖାପଦେହି ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତାନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରେନ ରାଗପ୍ପହାନସମତ୍ଥଂ, କୁମାରପଞ୍ହେନ ମୋହପ୍ପହାନସମତ୍ଥଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା, ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେନ ତସ୍ସ ପୱତ୍ତିୟା ମଙ୍ଗଲଭାୱୋ ଅତ୍ତରକ୍ଖା ଚ, ରତନସୁତ୍ତେନ ତସ୍ସାନୁରୂପା ପରରକ୍ଖା, ତିରୋକୁଟ୍ଟେନ ରତ୍ତନସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତଭୂତେସୁ ଏକଚ୍ଚଭୂତଦସ୍ସନଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରାୟ ପୁଞ୍ଞସମ୍ପତ୍ତିୟା ପମଜ୍ଜନ୍ତାନଂ ୱିପତ୍ତି ଚ, ନିଧିକଣ୍ଡେନ ତିରୋକୁଟ୍ଟେ ୱୁତ୍ତୱିପତ୍ତିପଟିପକ୍ଖଭୂତା ସମ୍ପତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା, ଦୋସପ୍ପହାନସମତ୍ଥଂ ପନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଅଦସ୍ସିତମେୱ, ତସ୍ମା ତଂ ଦୋସପ୍ପହାନସମତ୍ଥଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ ମେତ୍ତସୁତ୍ତଂ ଇଧ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । ଏୱଞ୍ହି ସୁପରିପୂରୋ ହୋତି ଖୁଦ୍ଦକପାଠୋତି ଇଦମସ୍ସ ଇଧ ନିକ୍ଖେପପ୍ପୟୋଜନଂ ।

ନିଦାନସୋଧନଂ

ଇଦାନି ୟାୟଂ –

‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତେସ ଦୀପନା ।

ନିଦାନଂ ସୋଧୟିତ୍ୱାସ୍ସ, କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥ –

ମାତିକା ନିକ୍ଖିତ୍ତା, ତତ୍ଥ ଇଦଂ ମେତ୍ତସୁତ୍ତଂ ଭଗୱତାୱ ୱୁତ୍ତଂ, ନ ସାୱକାଦୀହି, ତଞ୍ଚ ପନ ୟଦା ହିମୱନ୍ତପସ୍ସତୋ ଦେୱତାହି ଉବ୍ବାଳ୍ହା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତା, ତଦା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପରିତ୍ତତ୍ଥାୟ କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥାୟ ଚ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ତାୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଦୀପନା ନିଦାନସୋଧନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଏୱଂ ୱେଦିତବ୍ବା – ଏକଂ ସମୟଂ ଭଗୱା ସାୱତ୍ଥିୟଂ ୱିହରତି ଉପକଟ୍ଠାୟ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାୟ, ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ସମ୍ବହୁଲା ନାନାୱେରଜ୍ଜକା ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁକାମା ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ତତ୍ର ସୁଦଂ ଭଗୱା ରାଗଚରିତାନଂ ସୱିଞ୍ଞାଣକଅୱିଞ୍ଞାଣକୱସେନ ଏକାଦସୱିଧଂ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସଚରିତାନଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ମେତ୍ତାଦିକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ମୋହଚରିତାନଂ ମରଣସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି, ୱିତକ୍କଚରିତାନଂ ଆନାପାନସ୍ସତିପଥୱୀକସିଣାଦୀନି, ସଦ୍ଧାଚରିତାନଂ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିକମ୍ମଟ୍ଠାନାଦୀନି, ବୁଦ୍ଧିଚରିତାନଂ ଚତୁଧାତୁୱୱତ୍ଥାନାଦୀନୀତି ଇମିନା ନୟେନ ଚତୁରାସୀତିସହସ୍ସପ୍ପଭେଦଚରିତାନୁକୂଲାନି କମ୍ମଟ୍ଠାନାନି କଥେତି ।

ଅଥ ଖୋ ପଞ୍ଚମତ୍ତାନି ଭିକ୍ଖୁସତାନି ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟସେନାସନଞ୍ଚ ଗୋଚରଗାମଞ୍ଚ ପରିୟେସମାନାନି ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତେ ହିମୱନ୍ତେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ନୀଲକାଚମଣିସନ୍ନିଭସିଲାତଲଂ ସୀତଲଘନଚ୍ଛାୟନୀଲୱନସଣ୍ଡମଣ୍ଡିତଂ ମୁତ୍ତାଜାଲରଜତପଟ୍ଟସଦିସୱାଲୁକାକିଣ୍ଣଭୂମିଭାଗଂ ସୁଚିସାତସୀତଲଜଲାସୟପରିୱାରିତଂ ପବ୍ବତମଦ୍ଦସଂସୁ । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ତତ୍ଥେକରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ସରୀରପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ଅଞ୍ଞତରଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ଗାମୋ ଘନନିୱେସନସନ୍ନିୱିଟ୍ଠକୁଲସହସ୍ସୟୁତ୍ତୋ, ମନୁସ୍ସା ଚେତ୍ଥ ସଦ୍ଧା ପସନ୍ନା ତେ ପଚ୍ଚନ୍ତେ ପବ୍ବଜିତଦସ୍ସନସ୍ସ ଦୁଲ୍ଲଭତାୟ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଏୱ ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହୁତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଭୋଜେତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱ, ଭନ୍ତେ, ତେମାସଂ ୱସଥା’’ତି ୟାଚିତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ପଧାନକୁଟିସତାନି କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ମଞ୍ଚପୀଠପାନୀୟପରିଭୋଜନୀୟଘଟାଦୀନି ସବ୍ବୂପକରଣାନି ପଟିୟାଦେସୁଂ ।

ଭିକ୍ଖୂ ଦୁତିୟଦିୱସେ ଅଞ୍ଞଂ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ତତ୍ଥପି ମନୁସ୍ସା ତଥେୱ ଉପଟ୍ଠହିତ୍ୱା ୱସ୍ସାୱାସଂ ୟାଚିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅସତି ଅନ୍ତରାୟେ’’ତି ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସବ୍ବରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଆରଦ୍ଧୱୀରିୟା ୟାମଘଣ୍ଡିକଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ୟୋନିସୋମନସିକାରବହୁଲା ୱିହରନ୍ତା ରୁକ୍ଖମୂଲାନି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତେଜେନ ୱିହତତେଜା ରୁକ୍ଖଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନା ଓରୁୟ୍ହ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ୱିଚରନ୍ତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ନାମ ରାଜୂହି ୱା ରାଜମହାମତ୍ତେହି ୱା ଗାମକାୱାସଂ ଗତେହି ଗାମୱାସୀନଂ ଘରେସୁ ଓକାସେ ଗହିତେ ଘରମନୁସ୍ସକା ଘରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ର ୱସନ୍ତା ‘‘କଦା ନୁ ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଦୂରତୋୱ ଓଲୋକେନ୍ତି, ଏୱମେୱ ଦେୱତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱିମାନାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ୱିଚରନ୍ତିୟୋ ଦୂରତୋୱ ଓଲୋକେନ୍ତି ‘‘କଦା ନୁ ଭଦନ୍ତା ଗମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ଏୱଂ ସମଚିନ୍ତେସୁଂ ‘‘ପଠମୱସ୍ସୂପଗତା ଭିକ୍ଖୂ ଅୱସ୍ସଂ ତେମାସଂ ୱସିସ୍ସନ୍ତି, ମୟଂ ପନ ତାୱ ଚିରଂ ଦାରକେ ଗହେତ୍ୱା ଓକ୍କମ୍ମ ୱସିତୁଂ ନ ସକ୍କୋମ, ହନ୍ଦ ମୟଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଭୟାନକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ଦସ୍ସେମା’’ତି । ତା ରତ୍ତିଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ସମଣଧମ୍ମକରଣୱେଲାୟ ଭିଂସନକାନି ୟକ୍ଖରୂପାନି ନିମ୍ମିନିତ୍ୱା ପୁରତୋ ପୁରତୋ ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ଭେରୱସଦ୍ଦଞ୍ଚ କରୋନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂନଂ ତାନି ରୂପାନି ଦିସ୍ୱା ତଞ୍ଚ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ହଦୟଂ ଫନ୍ଦି, ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଚ ଅହେସୁଂ ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତା । ତେନ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ କାତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂସୁ, ତେସଂ ଅନେକଗ୍ଗଚିତ୍ତାନଂ ଭୟେନ ଚ ପୁନପ୍ପୁନଂ ସଂୱିଗ୍ଗାନଂ ସତି ସମ୍ମୁସ୍ସି, ତତୋ ତେସଂ ମୁଟ୍ଠସତୀନଂ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପୟୋଜେସୁଂ, ତେସଂ ତେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧେନ ନିମ୍ମଥିୟମାନମିୱ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ଅହୋସି, ଗାଳ୍ହା ସୀସୱେଦନା ଉପ୍ପଜ୍ଜିଂସୁ, ନ ଚ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ ।

ଅଥେକଦିୱସଂ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରସ୍ସ ଉପଟ୍ଠାନକାଲେ ସବ୍ବେସୁ ସନ୍ନିପତିତେସୁ ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ପୁଚ୍ଛି ‘‘ତୁମ୍ହାକଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ପୱିଟ୍ଠାନଂ କତିପାହଂ ଅତିୱିୟ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ଅହୋସି ପରିୟୋଦାତୋ, ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଏତରହି ପନତ୍ଥ କିସା ଦୁବ୍ବଣ୍ଣା ଉପ୍ପଣ୍ଡୁପ୍ପଣ୍ଡୁକଜାତା, କିଂ ୱୋ ଇଧ ଅସପ୍ପାୟ’’ନ୍ତି । ତତୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆହ – ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତିଂ ଈଦିସଞ୍ଚ ଈଦିସଞ୍ଚ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ପସ୍ସାମି ଚ ସୁଣାମି ଚ, ଈଦିସଞ୍ଚ ଗନ୍ଧଂ ଘାୟାମି, ତେନ ମେ ଚିତ୍ତଂ ନ ସମାଧିୟତୀ’’ତି, ଏତେନେୱ ଉପାୟେନ ସବ୍ବେୱ ତେ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ସଙ୍ଘତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଭଗୱତା, ଆୱୁସୋ, ଦ୍ୱେ ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ପଞ୍ଞତ୍ତା, ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଇଦଂ ସେନାସନଂ ଅସପ୍ପାୟଂ, ଆୟାମାୱୁସୋ, ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟସେନାସନଂ ପୁଚ୍ଛାମା’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଥେରସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ସବ୍ବେୱ ସେନାସନଂ ସଂସାମେତ୍ୱା ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ଅନୁପଲିତ୍ତତ୍ତା କୁଲେସୁ କଞ୍ଚି ଅନାମନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱ ୟେନ ସାୱତ୍ଥି ତେନ ଚାରିକଂ ପକ୍କମିଂସୁ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକଂ ଆଗମିଂସୁ ।

ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ଚାରିକା ଚରିତବ୍ବାତି ମୟା ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ, କିସ୍ସ ତୁମ୍ହେ ଚାରିକଂ ଚରଥା’’ତି । ତେ ଭଗୱତୋ ସବ୍ବମାରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅନ୍ତମସୋ ଚତୁପାଦପୀଠକଟ୍ଠାନମତ୍ତମ୍ପି ତେସଂ ସପ୍ପାୟସେନାସନଂ ନାଦ୍ଦସ । ଅଥ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଅଞ୍ଞଂ ସପ୍ପାୟସେନାସନଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥେୱ ତୁମ୍ହେ ୱିହରନ୍ତା ଆସୱକ୍ଖୟଂ ପାପୁଣିସ୍ସଥ, ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତମେୱ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରଥ, ସଚେ ପନ ଦେୱତାହି ଅଭୟଂ ଇଚ୍ଛଥ, ଇମଂ ପରିତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହଥ । ଏତଞ୍ହି ୱୋ ପରିତ୍ତଞ୍ଚ କମ୍ମଟ୍ଠାନଞ୍ଚ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସି ।

ଅପରେ ପନାହୁ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତମେୱ ସେନାସନଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରଥା’’ତି ଇଦଞ୍ଚ ୱତ୍ୱା ଭଗୱା ଆହ – ‘‘ଅପିଚ ଖୋ ଆରଞ୍ଞକେନ ପରିହରଣଂ ଞାତବ୍ବଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ସାୟଂ ପାତଂ କରଣୱସେନ ଦ୍ୱେ ମେତ୍ତା ଦ୍ୱେ ପରିତ୍ତା ଦ୍ୱେ ଅସୁଭା ଦ୍ୱେ ମରଣସ୍ସତୀ ଅଟ୍ଠମହାସଂୱେଗୱତ୍ଥୁସମାୱଜ୍ଜନଞ୍ଚ, ଅଟ୍ଠ ମହାସଂୱେଗୱତ୍ଥୂନି ନାମ ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣଂ ଚତ୍ତାରି ଅପାୟଦୁକ୍ଖାନୀତି, ଅଥ ୱା ଜାତିଜରାବ୍ୟାଧିମରଣାନି ଚତ୍ତାରି, ଅପାୟଦୁକ୍ଖଂ ପଞ୍ଚମଂ, ଅତୀତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ଅନାଗତେ ୱଟ୍ଟମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଆହାରପରିୟେଟ୍ଠିମୂଲକଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି । ଏୱଂ ଭଗୱା ପରିହରଣଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ମେତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିତ୍ତତ୍ଥଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନତ୍ଥଞ୍ଚ ଇଦଂ ସୁତ୍ତମଭାସୀତି । ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେ’’ତି ଏତେସଂ ପଦାନଂ ଦୀପନା ନିଦାନସୋଧନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟା ସା ‘‘ୟେନ ୱୁତ୍ତଂ ୟଦା ୟତ୍ଥ, ୟସ୍ମା ଚେତେସ ଦୀପନା । ନିଦାନଂ ସୋଧୟିତ୍ୱା’’ତି ମାତିକା ଠପିତା, ସା ସବ୍ବାକାରେନ ୱିତ୍ଥାରିତା ହୋତି ।

ପଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧. ଇଦାନି ‘‘ଅସ୍ସ କରିସ୍ସାମତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ କତନିଦାନସୋଧନସ୍ସ ଅସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା ଆରବ୍ଭତେ । ତତ୍ଥ କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନାତି ଇମିସ୍ସା ପଠମଗାଥାୟ ତାୱ ଅୟଂ ପଦୱଣ୍ଣନା – କରଣୀୟନ୍ତି କାତବ୍ବଂ, କରଣାରହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥୋତି ପଟିପଦା, ୟଂ ୱା କିଞ୍ଚି ଅତ୍ତନୋ ହିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ଅରଣୀୟତୋ ଅତ୍ଥୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଅରଣୀୟତୋ ନାମ ଉପଗନ୍ତବ୍ବତୋ । ଅତ୍ଥେ କୁସଲେନ ଅତ୍ଥକୁସଲେନ ଅତ୍ଥଛେକେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟନ୍ତି ଅନିୟମିତପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ନ୍ତି ନିୟମିତଉପୟୋଗଂ, ଉଭୟମ୍ପି ୱା ୟଂ ତନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତୱଚନଂ । ସନ୍ତଂ ପଦନ୍ତି ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣତୋ ସନ୍ତଂ, ପତ୍ତବ୍ବତୋ ପଦଂ, ନିବ୍ବାନସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଅଭିସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ସକ୍କୋତୀତି ସକ୍କୋ, ସମତ୍ଥୋ ପଟିବଲୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉଜୂତି ଅଜ୍ଜୱୟୁତ୍ତୋ । ସୁଟ୍ଠୁ ଉଜୂତି ସୁହୁଜୁ। ସୁଖଂ ୱଚୋ ତସ୍ମିନ୍ତି ସୁୱଚୋ। ଅସ୍ସାତି ଭୱେୟ୍ୟ । ମୁଦୂତି ମଦ୍ଦୱୟୁତ୍ତୋ । ନ ଅତିମାନୀତି ଅନତିମାନି।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନ, ୟନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ତାୱ ଅତ୍ଥି କରଣୀୟଂ, ଅତ୍ଥି ଅକରଣୀୟଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ କରଣୀୟଂ। ସୀଲୱିପତ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତି, ଆଚାରୱିପତ୍ତି, ଆଜୀୱୱିପତ୍ତୀତି ଏୱମାଦି ଅକରଣୀୟଂ। ତଥା ଅତ୍ଥି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ, ଅତ୍ଥି ଅନତ୍ଥକୁସଲୋ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପୟୋଜେତି, ଖଣ୍ଡସୀଲୋ ହୋତି, ଏକୱୀସତିୱିଧଂ ଅନେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱେଳୁଦାନଂ ପତ୍ତଦାନଂ ପୁପ୍ଫଦାନଂ ଫଲଦାନଂ ଦନ୍ତକଟ୍ଠଦାନଂ ମୁଖୋଦକଦାନଂ ସିନାନଦାନଂ ଚୁଣ୍ଣଦାନଂ ମତ୍ତିକାଦାନଂ ଚାଟୁକମ୍ୟତଂ ମୁଗ୍ଗସୂପ୍ୟତଂ ପାରିଭଟୟତଂ ଜଙ୍ଘପେସନିକଂ ୱେଜ୍ଜକମ୍ମଂ ଦୂତକମ୍ମଂ ପହିଣଗମନଂ ପିଣ୍ଡପଟିପିଣ୍ଡଂ ଦାନାନୁପ୍ପଦାନଂ ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜଂ ନକ୍ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜଂ ଅଙ୍ଗୱିଜ୍ଜନ୍ତି । ଛବ୍ବିଧେ ଚ ଅଗୋଚରେ ଚରତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ୱେସିୟାଗୋଚରେ ୱିଧୱଥୁଲ୍ଲକୁମାରିକପଣ୍ଡକଭିକ୍ଖୁନୀପାନାଗାରଗୋଚରେତି । ସଂସଟ୍ଠୋ ଚ ୱିହରତି ରାଜୂହି ରାଜମହାମତ୍ତେହି ତିତ୍ଥିୟେହି ତିତ୍ଥିୟସାୱକେହି ଅନନୁଲୋମିକେନ ଗିହିସଂସଗ୍ଗେନ, ୟାନି ୱା ପନ ତାନି କୁଲାନି ଅସ୍ସଦ୍ଧାନି ଅପ୍ପସନ୍ନାନି ଅନୋପାନଭୂତାନି ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକାନି ଅନତ୍ଥକାମାନି ଅହିତଅଫାସୁକୟୋଗକ୍ଖେମକାମାନି ଭିକ୍ଖୂନଂ…ପେ॰… ଉପାସିକାନଂ, ତଥାରୂପାନି କୁଲାନି ସେୱତି ଭଜତି ପୟିରୁପାସତି । ଅୟଂ ଅନତ୍ଥକୁସଲୋ।

ୟୋ ପନ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ପୟୋଜେତି, ଅନେସନଂ ପହାୟ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ସଦ୍ଧାସୀସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ ସତିସୀସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରଂ ୱୀରିୟସୀସେନ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ, ପଞ୍ଞାସୀସେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଂ ପୂରେତି । ଅୟଂ ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।

ୟୋ ୱା ସତ୍ତାପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧସୋଧନୱସେନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ, ଛଦ୍ୱାରେ ଘଟ୍ଟିତାରମ୍ମଣେସୁ ଅଭିଜ୍ଝାଦୀନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିୱସେନ ଇନ୍ଦ୍ରିସଂୱରଂ, ଅନେସନପରିୱଜ୍ଜନୱସେନ ୱିଞ୍ଞୁପ୍ପସତ୍ଥବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧସାୱକୱଣ୍ଣିତପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନେନ ଚ ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧିଂ, ୟଥାୱୁତ୍ତପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ପଚ୍ଚୟପଟିସେୱନଂ, ଚତୁଇରିୟାପଥପରିୱତ୍ତନେ ସାତ୍ଥକତାଦିପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣୱସେନ ସମ୍ପଜଞ୍ଞଞ୍ଚ ସୋଧେତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।

ୟୋ ୱା ୟଥା ଊସୋଦକଂ ପଟିଚ୍ଚ ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ୱତ୍ଥଂ ପରିୟୋଦାପୟତି, ଛାରିକଂ ପଟିଚ୍ଚ ଆଦାସୋ, ଉକ୍କାମୁଖଂ ପଟିଚ୍ଚ ଜାତରୂପଂ, ତଥା ଞାଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସୀଲଂ ୱୋଦାୟତୀତି ଞତ୍ୱା ଞାଣୋଦକେନ ଧୋୱନ୍ତୋ ସୀଲଂ ପରିୟୋଦାପେତି । ୟଥା ଚ କିକୀ ସକୁଣିକା ଅଣ୍ଡଂ, ଚମରୀ ମିଗୋ ୱାଲଧିଂ, ଏକପୁତ୍ତିକା ନାରୀ ପିୟଂ ଏକପୁତ୍ତକଂ, ଏକନୟନୋ ପୁରିସୋ ତଂ ଏକନୟନଞ୍ଚ ରକ୍ଖତି, ତଥା ଅତିୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ଅତ୍ତନୋ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ରକ୍ଖତି, ସାୟଂ ପାତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖମାନୋ ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ୱଜ୍ଜଂ ନ ପସ୍ସତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।

ୟୋ ୱା ପନ ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପଦଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ତଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କସିଣପରିକମ୍ମଂ କରୋତି, କସିଣପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲୋ।

ୟୋ ୱା ପନ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଅତ୍ଥକୁସଲାନଂ ଅଗ୍ଗୋ । ତତ୍ଥ ୟେ ଇମେ ୟାୱ ଅୱିପ୍ପଟିସାରକରେ ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠାନେନ ୟାୱ ୱା କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନପଟିପଦାୟପଗ୍ଗହଣେନ ୱଣ୍ଣିତା ଅତ୍ଥକୁସଲା, ତେ ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥେ ଅତ୍ଥକୁସଲାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ତଥା ୱିଧା ଚ ତେ ଭିକ୍ଖୂ । ତେନ ଭଗୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ସନ୍ଧାୟ ଏକପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନାୟ ଦେସନାୟ ‘‘କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନା’’ତି ଆହ ।

ତତୋ ‘‘କିଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ତେସଂ ସଞ୍ଜାତକଙ୍ଖାନଂ ଆହ ‘‘ୟନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚା’’ତି । ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ତଂ ବୁଦ୍ଧାନୁବୁଦ୍ଧେହି ୱଣ୍ଣିତଂ ସନ୍ତଂ ନିବ୍ବାନପଦଂ ପଟିୱେଧୱସେନ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମେନ ୟଂ କରଣୀୟନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଗାଥାପଦସ୍ସ ଆଦିତୋ ୱୁତ୍ତମେୱ କରଣୀୟନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଅନୁୱତ୍ତତି, ତଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି । ଅୟଂ ପନ ୟସ୍ମା ସାୱସେସପାଠୋ ଅତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ୱିହରିତୁକାମେନାତି ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଥ ୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚାତି ଅନୁସ୍ସୱାଦିୱସେନ ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବାନପଦଂ ‘‘ସନ୍ତ’’ନ୍ତି ଞତ୍ୱା ତଂ ଅଧିଗନ୍ତୁକାମେନ ୟନ୍ତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଅଧିକାରତୋ ଅନୁୱତ୍ତତି, ତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନାତି ଏୱମ୍ପେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ‘‘କରଣୀୟମତ୍ଥକୁସଲେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘କି’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତାନଂ ଆହ ‘‘ୟନ୍ତଂ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚା’’ତି । ତସ୍ସେୱଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ – ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୟଂ କରଣୀୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କରଣୀୟଂ, କରଣାରହମେୱ ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କିଂ ପନ ତନ୍ତି? କିମଞ୍ଞଂ ସିୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଦଧିଗମୁପାୟତୋ, କାମଞ୍ଚେତଂ କରଣାରହଟ୍ଠେନ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଦୀପକେନ ଆଦିପଦେନେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ହି ତସ୍ସ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାୟଂ ଅୱୋଚୁମ୍ହା ‘‘ଅତ୍ଥି କରଣୀୟଂ, ଅତ୍ଥି ଅକରଣୀୟଂ । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ସିକ୍ଖତ୍ତୟଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି । ଅତିସଙ୍ଖେପେନ ଦେସିତତ୍ତା ପନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କେହିଚି ୱିଞ୍ଞାତଂ, କେହିଚି ନ ୱିଞ୍ଞାତଂ । ତତୋ ୟେହି ନ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତେସଂ ୱିଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ୟଂ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକେନ ଭିକ୍ଖୁନା କାତବ୍ବଂ, ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ସକ୍କୋ ଉଜୂ ଚ ସୁହୁଜୂ ଚ, ସୁୱଚୋ ଚସ୍ସ ମୁଦୁ ଅନତିମାନୀ’’ତି ଇମଂ ତାୱ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ ।

କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମୋ, ଲୋକିୟପଞ୍ଞାୟ ୱା ତଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ତଦଧିଗମାୟ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଆରଞ୍ଞକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦୁତିୟଚତୁତ୍ଥପଧାନିୟଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖୋ ହୁତ୍ୱା ସଚ୍ଚପ୍ପଟିୱେଧାୟ ପଟିପଜ୍ଜିତୁଂ ସକ୍କୋ ଅସ୍ସ, ତଥା କସିଣପରିକମ୍ମୱତ୍ତସମାଦାନାଦୀସୁ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରପ୍ପଟିସଙ୍ଖରଣାଦୀସୁ ଚ ୟାନି ତାନି ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ ଉଚ୍ଚାୱଚାନି କିଂ କରଣୀୟାନି, ତେସୁ ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ଏୱରୂପେସୁ ସକ୍କୋ ଅସ୍ସ ଦକ୍ଖୋ ଅନଲସୋ ସମତ୍ଥୋ । ସକ୍କୋ ହୋନ୍ତୋପି ଚ ତତିୟପଧାନିୟଙ୍ଗସମନ୍ନାଗମେନ ଉଜୁ ଅସ୍ସ । ଉଜୁ ହୋନ୍ତୋପି ଚ ସକିଂ ଉଜୁଭାୱେନ ଦହରକାଲେ ୱା ଉଜୁଭାୱେନ ସନ୍ତୋସଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୟାୱଜୀୱଂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅସିଥିଲକରଣେନ ସୁଟ୍ଠୁତରଂ ଉଜୁ ଅସ୍ସ । ଅସଠତାୟ ୱା ଉଜୁ, ଅମାୟାୱିତାୟ ସୁହୁଜୁ । କାୟୱଚୀୱଙ୍କପ୍ପହାନେନ ୱା ଉଜୁ, ମନୋୱଙ୍କପ୍ପହାନେନ ସୁହୁଜୁ । ଅସନ୍ତଗୁଣସ୍ସ ୱା ଅନାୱିକରଣେନ ଉଜୁ, ଅସନ୍ତଗୁଣେନ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ଅନଧିୱାସନେନ ସୁହୁଜୁ । ଏୱଂ ଆରମ୍ମଣଲକ୍ଖଣୂପନିଜ୍ଝାନେହି ପୁରିମଦ୍ୱୟତତିୟସିକ୍ଖାହି ପୟୋଗାସୟସୁଦ୍ଧୀହି ଚ ଉଜୁ ଚ ସୁହୁଜୁ ଚ ଅସ୍ସ ।

ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଉଜୁ ଚ ସୁହୁଜୁ ଚ, ଅପିଚ ପନ ସୁୱଚୋ ଚ ଅସ୍ସ। ୟୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ତେ ଦିଟ୍ଠଂ, କିଂ ତେ ସୁତଂ, କୋ ମେ ସୁତ୍ୱା ୱଦସି, କିଂ ଉପଜ୍ଝାୟୋ ଆଚରିୟୋ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ ୱା’’ତି ୱଦେତି, ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନ ୱା ତଂ ୱିହେସେତି, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱା ନ ତଥା କରୋତି, ସୋ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଦୂରେ ହୋତି । ୟୋ ପନ ଓୱଦିୟମାନୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ ସୁଟ୍ଠୁ ୱୁତ୍ତଂ, ଅତ୍ତନୋ ୱଜ୍ଜଂ ନାମ ଦୁଦ୍ଦସଂ ହୋତି, ପୁନପି ମଂ ଏୱରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ୱଦେୟ୍ୟାଥ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ, ଚିରସ୍ସଂ ମେ ତୁମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକା ଓୱାଦୋ ଲଦ୍ଧୋ’’ତି ୱଦତି, ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଞ୍ଚ ପଟିପଜ୍ଜତି, ସୋ ୱିସେସାଧିଗମସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ହୋତି । ତସ୍ମା ଏୱଂ ପରସ୍ସ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା କରୋନ୍ତୋ ସୁୱଚୋ ଚ ଅସ୍ସ ।

ୟଥା ଚ ସୁୱଚୋ, ଏୱଂ ମୁଦୁ ଅସ୍ସ । ମୁଦୂତି ଗହଟ୍ଠେହି ଦୂତଗମନପହିଣଗମନାଦୀସୁ ନିୟୁଜ୍ଜମାନୋ ତତ୍ଥ ମୁଦୁଭାୱଂ ଅକତ୍ୱା ଥଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିପତ୍ତିୟଂ ସକଲବ୍ରହ୍ମଚରିୟେ ଚ ମୁଦୁ ଅସ୍ସ ସୁପରିକମ୍ମକତସୁୱଣ୍ଣଂ ୱିୟ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୱିନିୟୋଗକ୍ଖମୋ । ଅଥ ୱା ମୁଦୂତି ଅଭାକୁଟିକୋ ଉତ୍ତାନମୁଖୋ ସୁଖସମ୍ଭାସୋ ପଟିସନ୍ଥାରୱୁତ୍ତି ସୁତିତ୍ଥଂ ୱିୟ ସୁଖାୱଗାହୋ ଅସ୍ସ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ମୁଦୁ, ଅପିଚ ପନ ଅନତିମାନୀ ଅସ୍ସ, ଜାତିଗୋତ୍ତାଦୀହି ଅତିମାନୱତ୍ଥୂହି ପରେ ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଚଣ୍ଡାଲକୁମାରକସମେନ ଚେତସା ୱିହରେୟ୍ୟାତି ।

ଦୁତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୨. ଏୱଂ ଭଗୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜମାନସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକଚ୍ଚଂ କରଣୀୟଂ ୱତ୍ୱା ପୁନ ତତୁତ୍ତରିପି ୱତ୍ତୁକାମୋ ‘‘ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ ଚା’’ତି ଦୁତିୟଗାଥମାହ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୀ ଚ କତଞ୍ଞୁତା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେନ ଦ୍ୱାଦସୱିଧେନ ସନ୍ତୋସେନ ସନ୍ତୁସ୍ସତୀତି ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ। ଅଥ ୱା ତୁସ୍ସତୀତି ତୁସ୍ସକୋ, ସକେନ ତୁସ୍ସକୋ, ସନ୍ତେନ ତୁସ୍ସକୋ, ସମେନ ତୁସ୍ସକୋତି ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ । ତତ୍ଥ ସକଂ ନାମ ‘‘ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନଂ ନିସ୍ସାୟା’’ତି ଏୱଂ ଉପସମ୍ପଦମଣ୍ଡଲେ ଉଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ ଅତ୍ତନା ଚ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତଂ ଚତୁପଚ୍ଚୟଜାତଂ, ତେନ ସୁନ୍ଦରେନ ୱା ଅସୁନ୍ଦରେନ ୱା ସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା ଅସକ୍କଚ୍ଚଂ ୱା ଦିନ୍ନେନ ପଟିଗ୍ଗହଣକାଲେ ପରିଭୋଗକାଲେ ଚ ୱିକାରଂ ଅଦସ୍ସେତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତୋ ‘‘ସକେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସନ୍ତଂ ନାମ ୟଂ ଲଦ୍ଧଂ ହୋତି ଅତ୍ତନୋ ‘ୱିଜ୍ଜମାନଂ, ତେନ ସନ୍ତେନେୱ ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ତତୋ ପରଂ ନ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ରିଚ୍ଛତଂ ପଜହନ୍ତୋ ‘‘ସନ୍ତେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସମଂ ନାମ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠେସୁ ଅନୁନୟପଟିଘପ୍ପହାନଂ, ତେନ ସମେନ ସବ୍ବାରମ୍ମଣେସୁ ତୁସ୍ସନ୍ତୋ ‘‘ସମେନ ତୁସ୍ସକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ସୁଖେନ ଭରୀୟତୀତି ସୁଭରୋ, ସୁପୋସୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ମନୁସ୍ସେହି ସାଲିମଂସୋଦନାଦୀନଂ ପତ୍ତେ ପୂରେତ୍ୱା ଦିନ୍ନେପି ଦୁମ୍ମୁଖଭାୱଂ ଅନତ୍ତମନଭାୱମେୱ ଚ ଦସ୍ସେତି, ତେସଂ ୱା ସମ୍ମୁଖାୱ ତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ‘‘କିଂ ତୁମ୍ହେହି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ଅପସାଦେନ୍ତୋ ସାମଣେରଗହଟ୍ଠାଦୀନଂ ଦେତି, ଏସ ଦୁବ୍ଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଦୂରତୋୱ ପରିୱଜ୍ଜେନ୍ତି ‘‘ଦୁବ୍ଭରୋ ଭିକ୍ଖୁ ନ ସକ୍କା ପୋସେତୁ’’ନ୍ତି। ୟୋ ପନ ୟଂ କିଞ୍ଚି ଲୂଖଂ ୱା ପଣୀତଂ ୱା ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଲଭିତ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନମୁଖୋ ହୁତ୍ୱା ୟାପେତି, ଏସ ସୁଭରୋ । ଏତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ଅତିୱିୟ ୱିସ୍ସତ୍ଥା ହୋନ୍ତି, ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଭଦନ୍ତୋ ସୁଭରୋ, ଥୋକଥୋକେନାପି ତୁସ୍ସତି, ମୟମେୱ ନଂ ପୋସେସ୍ସାମା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ କତ୍ୱା ପୋସେନ୍ତି । ଏୱରୂପୋ ଇଧ ସୁଭରୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ଅପ୍ପଂ କିଚ୍ଚମସ୍ସାତି ଅପ୍ପକିଚ୍ଚୋ, ନ କମ୍ମାରାମତାଭସ୍ସାରାମତାସଙ୍ଗଣିକାରାମତାଦିଅନେକକିଚ୍ଚବ୍ୟାୱଟୋ, ଅଥ ୱା ସକଲୱିହାରେ ନୱକମ୍ମସଙ୍ଘପରିଭୋଗସାମଣେରଆରାମିକୱୋସାସନାଦିକିଚ୍ଚୱିରହିତୋ, ଅତ୍ତନୋ କେସନଖଚ୍ଛେଦନପତ୍ତଚୀୱରକମ୍ମାଦିଂ କତ୍ୱା ସମଣଧମ୍ମକିଚ୍ଚପରୋ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସଲ୍ଲହୁକା ୱୁତ୍ତି ଅସ୍ସାତି ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତି। ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ବହୁଭଣ୍ଡୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦିସାପକ୍କମନକାଲେ ବହୁଂ ପତ୍ତଚୀୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣତେଲଗୁଳାଦିଂ ମହାଜନେନ ସୀସଭାରକଟିଭାରାଦୀହି ଉବ୍ବହାପେତ୍ୱା ପକ୍କମତି, ଏୱଂ ଅହୁତ୍ୱା ୟୋ ଅପ୍ପପରିକ୍ଖାରୋ ହୋତି, ପତ୍ତଚୀୱରାଦିଅଟ୍ଠସମଣପରିକ୍ଖାରମତ୍ତମେୱ ପରିହରତି, ଦିସାପକ୍କମନକାଲେ ପକ୍ଖୀ ସକୁଣୋ ୱିୟ ସମାଦାୟେୱ ପକ୍କମତି, ଏୱରୂପୋ ଇଧ ସଲ୍ଲହୁକୱୁତ୍ତୀତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ସନ୍ତାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ଅସ୍ସାତି ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟୋ, ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାଦୀସୁ ରାଗାଦିୱସେନ ଅନୁଦ୍ଧତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିପକୋତି ୱିଞ୍ଞୂ ୱିଭାୱୀ ପଞ୍ଞୱା, ସୀଲାନୁରକ୍ଖଣପଞ୍ଞାୟ ଚୀୱରାଦିୱିଚାରଣପଞ୍ଞାୟ ଆୱାସାଦିସତ୍ତସପ୍ପାୟପରିଜାନନପଞ୍ଞାୟ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନ ପଗବ୍ଭୋତି ଅପ୍ପଗବ୍ଭୋ, ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନ କାୟପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚତୁଟ୍ଠାନେନ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟେନ ଅନେକେନ ଠାନେନ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟେନ ଚ ୱିରହିତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ କାୟପାଗବ୍ଭିୟଂ (ମହାନି॰ ୮୭) ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଭୋଜନସାଲାଜନ୍ତାଘରନ୍ହାନତିତ୍ଥଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେସୁ କାୟେନ ଅପ୍ପତିରୂପକରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ପଲ୍ଲତ୍ଥିକାୟ ୱା ନିସୀଦତି ପାଦେ ପାଦମୋଦହିତ୍ୱା ୱାତି ଏୱମାଦି । ତଥା ଗଣମଜ୍ଝେ ଚତୁପରିସସନ୍ନିପାତେ, ତଥା ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ । ଭୋଜନସାଲାୟଂ ପନ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ଆସନଂ ନ ଦେତି, ନୱାନଂ ଆସନଂ ପଟିବାହତି । ତଥା ଜନ୍ତାଘରେ, ୱୁଡ୍ଢେ ଚେତ୍ଥ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଅଗ୍ଗିଜାଲନାଦୀନି କରୋତି । ନ୍ହାନତିତ୍ଥେ ଚ ୟଦିଦଂ ‘‘ଦହରୋ ୱୁଡ୍ଢୋତି ପମାଣଂ ଅକତ୍ୱା ଆଗତପଟିପାଟିୟା ନ୍ହାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତମ୍ପି ଅନାଦିୟନ୍ତୋ ପଚ୍ଛା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକଂ ଓତରିତ୍ୱା ୱୁଡ୍ଢେ ଚ ନୱେ ଚ ବାଧେତି । ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ ପନ ଅଗ୍ଗାସନଅଗ୍ଗୋଦକଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡତ୍ଥଂ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ପୁରତୋ ପୁରତୋ ୟାତି, ବାହାୟ ବାହଂ ପହରନ୍ତୋ । ଅନ୍ତରଘରପ୍ପୱେସନେ ୱୁଡ୍ଢାନଂ ପଠମତରଂ ପୱିସତି, ଦହରେହି କାୟକୀଳନଂ କରୋତୀତି ଏୱମାଦି ।

ଚତୁଟ୍ଠାନଂ ୱଚୀପାଗବ୍ଭିୟଂ (ମହାନି॰ ୮୭) ନାମ ସଙ୍ଘଗଣପୁଗ୍ଗଲଅନ୍ତରଘରେସୁ ଅପ୍ପତିରୂପୱାଚାନିଚ୍ଛାରଣଂ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଇଧେକଚ୍ଚୋ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ଅନାପୁଚ୍ଛା ଧମ୍ମଂ ଭାସତି, ତଥା ପୁବ୍ବେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେ ଗଣେ ୱୁଡ୍ଢତରେ ପୁଗ୍ଗଲେ ଚ, ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସେହି ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ୱୁଡ୍ଢତରଂ ଅନାପୁଚ୍ଛା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ଅନ୍ତରଘରେ ପନ ‘‘ଇତ୍ଥନ୍ନାମେ କିଂ ଅତ୍ଥି, କିଂ ୟାଗୁ ଉଦାହୁ ଖାଦନୀୟଂ ୱା ଭୋଜନୀୟଂ ୱା, କିଂ ମେ ଦସ୍ସସି, କିଂ ଅଜ୍ଜ ଖାଦିସ୍ସାମି, କିଂ ଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମି, କିଂ ପିୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମାଦିଂ ଭାସତି ।

ଅନେକଟ୍ଠାନଂ ମନୋପାଗବ୍ଭିୟଂ (ମହାନି॰ ୮୭) ନାମ ତେସୁ ତେସୁ ଠାନେସୁ କାୟୱାଚାହି ଅଜ୍ଝାଚାରଂ ଅନାପଜ୍ଜିତ୍ୱାପି ମନସା ଏୱ କାମୱିତକ୍କାଦିନାନପ୍ପକାରଂ ଅପ୍ପତିରୂପୱିତକ୍କନଂ ।

କୁଲେସ୍ୱନନୁଗିଦ୍ଧୋତି ୟାନି ତାନି କୁଲାନି ଉପସଙ୍କମତି, ତେସୁ ପଚ୍ଚୟତଣ୍ହାୟ ୱା ଅନନୁଲୋମିକଗିହିସଂସଗ୍ଗୱସେନ ୱା ଅନନୁଗିଦ୍ଧୋ, ନ ସହସୋକୀ, ନ ସହନନ୍ଦୀ, ନ ସୁଖିତେସୁ ସୁଖିତୋ, ନ ଦୁକ୍ଖିତେସୁ ଦୁକ୍ଖିତୋ, ନ ଉପ୍ପନ୍ନେସୁ କିଚ୍ଚକରଣୀୟେସୁ ଅତ୍ତନା ୱା ଉୟ୍ୟୋଗମାପଜ୍ଜିତାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଇମିସ୍ସାୟ ଚ ଗାଥାୟ ୟଂ ‘‘ସୁୱଚୋ ଚସ୍ସା’’ତି ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତଂ ଅସ୍ସାତି ୱଚନଂ, ତଂ ସବ୍ବପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ସନ୍ତୁସ୍ସକୋ ଚ ଅସ୍ସ, ସୁଭରୋ ଚ ଅସ୍ସାତି ଏୱଂ ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତତିୟଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୩. ଏୱଂ ଭଗୱା ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତଦୁତ୍ତରିପି କରଣୀୟଂ ଆଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ଇଦାନି ଅକରଣୀୟମ୍ପି ଆଚିକ୍ଖିତୁକାମୋ ‘‘ନ ଚ ଖୁଦ୍ଦମାଚରେ କିଞ୍ଚି, ୟେନ ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଇମଂ ଉପଡ୍ଢଗାଥମାହ ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱମିମଂ କରଣୀୟଂ କରୋନ୍ତୋ ୟଂ ତଂ କାୟୱଚୀମନୋଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଖୁଦ୍ଦଂ ଲାମକନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନ ଚ ଖୁଦ୍ଦଂ ସମାଚରେ, ଅସମାଚରନ୍ତୋ ଚ ନ କେୱଲଂ ଓଳାରିକଂ, କିନ୍ତୁ କିଞ୍ଚି ନ ସମାଚରେ, ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅଣୁମତ୍ତକମ୍ପି ନ ସମାଚରେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତୋ ତସ୍ସ ସମାଚାରେ ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକମେୱାଦୀନୱଂ ଦସ୍ସେତି ‘‘ୟେନ ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଉପୱଦେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୟସ୍ମା ଅୱିଞ୍ଞୂ ପରେ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତେ ହି ଅନୱଜ୍ଜଂ ୱା ସାୱଜ୍ଜଂ କରୋନ୍ତି, ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜଂ ୱା ମହାସାୱଜ୍ଜଂ । ୱିଞ୍ଞୂ ଏୱ ପନ ପମାଣଂ । ତେ ହି ଅନୁୱିଚ୍ଚ ପରିୟୋଗାହେତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି, ୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ୱିଞ୍ଞୂ ପରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଇମାହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାହି ଗାଥାହି ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମସ୍ସ ତଦଧିଗମାୟ ୱା ପଟିପଜ୍ଜିତୁକାମସ୍ସ ୱିସେସତୋ ଆରଞ୍ଞକସ୍ସ, ଆରଞ୍ଞକସୀସେନ ଚ ସବ୍ବେସମ୍ପି କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିହରିତୁକାମାନଂ କରଣୀୟାକରଣୀୟଭେଦଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନୂପଚାରଂ ୱତ୍ୱା ଇଦାନି ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତସ୍ସ ଦେୱତାଭୟସ୍ସ ପଟିଘାତାୟ ପରିତ୍ତତ୍ଥଂ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନତ୍ଥଞ୍ଚ ‘‘ସୁଖିନୋୱ ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମେତ୍ତକଥଂ କଥେତୁମାରଦ୍ଧୋ ।

ତତ୍ଥ ସୁଖିନୋତି ସୁଖସମ୍ପନ୍ନା । ଖେମିନୋତି ଖେମୱନ୍ତୋ, ଅଭୟା ନିରୁପଦ୍ଦୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସବ୍ବେତି ଅନୱସେସା । ସତ୍ତାତି ପାଣିନୋ । ସୁଖିତତ୍ତାତି ସୁଖିତଚିତ୍ତା । ଏତ୍ଥ ଚ କାୟିକେନ ସୁଖେନ ସୁଖିନୋ, ମାନସେନ ସୁଖିତତ୍ତା, ତଦୁଭୟେନାପି ସବ୍ବଭୟୁପଦ୍ଦୱୱିଗମେନ ୱା ଖେମିନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । କସ୍ମା ପନ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ? ମେତ୍ତାଭାୱନାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଏୱଞ୍ହି ମେତ୍ତା ଭାୱେତବ୍ବା ‘‘ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ସୁଖିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ଖେମିନୋ ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା, ‘‘ସୁଖିତତ୍ତା ହୋନ୍ତୂ’’ତି ୱା ।

ଚତୁତ୍ଥଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୪. ଏୱଂ ୟାୱ ଉପଚାରତୋ ଅପ୍ପନାକୋଟି, ତାୱ ସଙ୍ଖେପେନ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱିତ୍ଥାରତୋପି ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେ ପରିଚିତଂ ଚିତ୍ତଂ ନ ଆଦିକେନେୱ ଏକତ୍ତେ ସଣ୍ଠାତି ଆରମ୍ମଣପ୍ପଭେଦଂ ପନ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା କମେନ ସଣ୍ଠାତି, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ତସଥାୱରାଦିଦୁକତିକପ୍ପଭେଦେ ଆରମ୍ମଣେ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସଣ୍ଠାନତ୍ଥମ୍ପି ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ମା ୟସ୍ସ ୟଂ ଆରମ୍ମଣଂ ୱିଭୂତଂ ହୋତି, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ସୁଖଂ ତିଟ୍ଠତି, ତସ୍ମା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୟସ୍ସ ୟଂ ୱିଭୂତଂ ଆରମ୍ମଣଂ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ସଣ୍ଠାପେତୁକାମୋ ତସଥାୱରାଦିଦୁକତିକାରମ୍ମଣଭେଦଦୀପକଂ ‘‘ୟେ କେଚୀ’’ତି ଇମଂ ଗାଥାଦ୍ୱୟମାହ ।

ଏତ୍ଥ ହି ତସଥାୱରଦୁକଂ ଦିଟ୍ଠାଦିଟ୍ଠଦୁକଂ ଦୂରସନ୍ତିକଦୁକଂ ଭୂତସମ୍ଭୱେସିଦୁକନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଦୁକେ, ଦୀଘାଦୀହି ଚ ଛହି ପଦେହି ମଜ୍ଝିମପଦସ୍ସ ତୀସୁ ଅଣୁକପଦସ୍ସ ଚ ଦ୍ୱୀସୁ ତିକେସୁ ଅତ୍ଥସମ୍ଭୱତୋ ଦୀଘରସ୍ସମଜ୍ଝିମତିକଂ ମହନ୍ତାଣୁକମଜ୍ଝିମତିକଂ ଥୂଲାଣୁକମଜ୍ଝିମତିକନ୍ତି ତୟୋ ତିକେ ଚ ଦୀପେତି । ତତ୍ଥ ୟେ କେଚୀତି ଅନୱସେସୱଚନଂ । ପାଣା ଏୱ ଭୂତା ପାଣଭୂତା। ଅଥ ୱା ପାଣନ୍ତୀତି ପାଣା, ଏତେନ ଅସ୍ସାସପସ୍ସାସପ୍ପଟିବଦ୍ଧେ ପଞ୍ଚୱୋକାରସତ୍ତେ ଗଣ୍ହାତି । ଭୱନ୍ତୀତି ଭୂତା, ଏତେନ ଏକୱୋକାରଚତୁୱୋକାରସତ୍ତେ ଗଣ୍ହାତି । ଅତ୍ଥୀତି ସନ୍ତି ସଂୱିଜ୍ଜନ୍ତି ।

ଏୱଂ ‘‘ୟେ କେଚି ପାଣଭୂତତ୍ଥୀ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ଦୁକତିକେହି ସଙ୍ଗହେତବ୍ବେ ସବ୍ବସତ୍ତେ ଏକତୋ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ସବ୍ବେପି ତେ ତସା ୱା ଥାୱରା ୱ ନୱସେସାତି ଇମିନା ଦୁକେନ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ ତସନ୍ତୀତି ତସା, ସତଣ୍ହାନଂ ସଭୟାନଞ୍ଚେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତିଟ୍ଠନ୍ତୀତି ଥାୱରା, ପହୀନତଣ୍ହାଭୟାନଂ ଅରହତଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ତେସଂ ଅୱସେସନ୍ତି ଅନୱସେସା, ସବ୍ବେପୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟଞ୍ଚ ଦୁତିୟଗାଥାୟ ଅନ୍ତେ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସବ୍ବଦୁକତିକେହି ସମ୍ବନ୍ଧିତବ୍ବଂ ‘‘ୟେ କେଚି ପାଣଭୂତତ୍ଥି ତସା ୱା ଥାୱରା ୱା ଅନୱସେସା, ଇମେପି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତତ୍ତା । ଏୱଂ ୟାୱ ଭୂତା ୱା ସମ୍ଭୱେସୀ ୱା, ଇମେପି ସବ୍ବେ ସତ୍ତା ଭୱନ୍ତୁ ସୁଖିତତ୍ତା’’ତି ।

ଇଦାନି ଦୀଘରସ୍ସମଜ୍ଝିମାଦିତିକତ୍ତୟଦୀପକେସୁ ଦୀଘା ୱାତିଆଦୀସୁ ଛସୁ ପଦେସୁ ଦୀଘାତି ଦୀଘତ୍ତଭାୱା ନାଗମଚ୍ଛଗୋଧାଦୟୋ । ଅନେକବ୍ୟାମସତପ୍ପମାଣାପି ହି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ନାଗାନଂ ଅତ୍ତଭାୱା ଅନେକୟୋଜନପ୍ପମାଣା ଚ ମଚ୍ଛଗୋଧାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱା ହୋନ୍ତି । ମହନ୍ତାତି ମହନ୍ତତ୍ତଭାୱା ଜଲେ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ, ଥଲେ ହତ୍ଥିନାଗାଦୟୋ, ଅମନୁସ୍ସେସୁ ଦାନୱାଦୟୋ। ଆହ ଚ ‘‘ରାହୁଗ୍ଗଂ ଅତ୍ତଭାୱୀନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୫) । ତସ୍ସ ହି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଉବ୍ବେଧେନ ଚତ୍ତାରି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠ ଚ ୟୋଜନସତାନି, ବାହୂ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନସତପରିମାଣା, ପଞ୍ଞାସୟୋଜନଂ ଭମୁକନ୍ତରଂ, ତଥା ଅଙ୍ଗୁଲନ୍ତରିକା, ହତ୍ଥତଲାନି ଦ୍ୱେ ୟୋଜନସତାନୀତି । ମଜ୍ଝିମାତି ଅସ୍ସଗୋଣମହିଂସସୂକରାଦୀନଂ ଅତ୍ତଭାୱା । ରସ୍ସକାତି ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ ୱାମନାଦୟୋ ଦୀଘମଜ୍ଝିମେହି ଓମକପ୍ପମାଣା ସତ୍ତା । ଅଣୁକାତି ମଂସଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଅଗୋଚରା ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁୱିସୟା ଉଦକାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତା ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱା ସତ୍ତା ଊକାଦୟୋ ୱା । ଅପିଚ ୟେ ତାସୁ ତାସୁ ଜାତୀସୁ ମହନ୍ତମଜ୍ଝିମେହି ଥୂଲମଜ୍ଝିମେହି ଚ ଓମକପ୍ପମାଣା ସତ୍ତା, ତେ ଅଣୁକାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଥୂଲାତି ପରିମଣ୍ଡଲତ୍ତଭାୱା ସିପ୍ପିକସମ୍ବୁକାଦୟୋ ସତ୍ତା ।

ପଞ୍ଚମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୫. ଏୱଂ ତୀହି ତିକେହି ଅନୱସେସତୋ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ‘‘ଦିଟ୍ଠା ୱା ୟେ ୱ ଅଦିଟ୍ଠା’’ତିଆଦୀହି ତୀହି ଦୁକେହିପି ତେ ସଙ୍ଗହେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି ।

ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠାତି ୟେ ଅତ୍ତନୋ ଚକ୍ଖୁସ୍ସ ଆପାଥମାଗତୱସେନ ଦିଟ୍ଠପୁବ୍ବା । ଅଦିଟ୍ଠାତି ୟେ ପରସମୁଦ୍ଦପରସେଲପରଚକ୍କୱାଳାଦୀସୁ ଠିତା । ‘‘ୟେ ୱା ଦୂରେ ୱସନ୍ତି ଅୱିଦୂରେ’’ତି ଇମିନା ପନ ଦୁକେନ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଦୂରେ ଚ ଅୱିଦୂରେ ଚ ୱସନ୍ତେ ସତ୍ତେ ଦସ୍ସେତି, ତେ ଅପଦଦ୍ୱିପଦୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ଅତ୍ତନୋ ହି କାୟେ ୱସନ୍ତା ସତ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ବହିକାୟେ ୱସନ୍ତା ସତ୍ତା ଦୂରେ । ତଥା ଅନ୍ତୋଉପଚାରେ ୱସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ବହିଉପଚାରେ ୱସନ୍ତା ଦୂରେ । ଅତ୍ତନୋ ୱିହାରେ ଗାମେ ଜନପଦେ ଦୀପେ ଚକ୍କୱାଳେ ୱସନ୍ତା ଅୱିଦୂରେ, ପରଚକ୍କୱାଳେ ୱସନ୍ତା ଦୂରେ ୱସନ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ।

ଭୂତାତି ଜାତା ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତା । ୟେ ଭୂତା ଏୱ, ନ ପୁନ ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତେସଂ ଖୀଣାସୱାନଂ ଏତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ଭୱମେସନ୍ତୀତି ସମ୍ଭୱେସୀ। ଅପ୍ପହୀନଭୱସଂୟୋଜନତ୍ତା ଆୟତିମ୍ପି ସମ୍ଭୱଂ ଏସନ୍ତାନଂ ସେଖପୁଥୁଜ୍ଜନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ଚତୂସୁ ୟୋନୀସୁ ଅଣ୍ଡଜଜଲାବୁଜା ସତ୍ତା ୟାୱ ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ନ ଭିନ୍ଦନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଅଣ୍ଡକୋସଂ ୱତ୍ଥିକୋସଞ୍ଚ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖନ୍ତା ଭୂତା ନାମ। ସଂସେଦଜା ଓପପାତିକା ଚ ପଠମଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ଦୁତିୟଚିତ୍ତକ୍ଖଣତୋ ପଭୁତି ଭୂତା ନାମ । ୟେନ ୱା ଇରିୟାପଥେନ ଜାୟନ୍ତି, ୟାୱ ତତୋ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପାପୁଣନ୍ତି, ତାୱ ସମ୍ଭୱେସୀ ନାମ, ତତୋ ପରଂ ଭୂତାତି ।

ଛଟ୍ଠଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୬. ଏୱଂ ଭଗୱା ‘‘ସୁଖିନୋ ୱା’’ତିଆଦୀହି ଅଡ୍ଢତେୟ୍ୟାହି ଗାଥାହି ନାନପ୍ପକାରତୋ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ହିତସୁଖାଗମପତ୍ଥନାୱସେନ ସତ୍ତେସୁ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅହିତଦୁକ୍ଖାନାଗମପତ୍ଥନାୱସେନାପି ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ନ ପରୋ ପରଂ ନିକୁବ୍ବେଥା’’ତି । ଏସ ପୋରାଣୋ ପାଠୋ, ଇଦାନି ପନ ‘‘ପରଂ ହୀ’’ତିପି ପଠନ୍ତି, ଅୟଂ ନ ସୋଭନୋ ।

ତତ୍ଥ ପରୋତି ପରଜନୋ । ପରନ୍ତି ପରଜନଂ । ନ ନିକୁବ୍ବେଥାତି ନ ୱଞ୍ଚେୟ୍ୟ । ନାତିମଞ୍ଞେଥାତି ନ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । କତ୍ଥଚୀତି କତ୍ଥଚି ଓକାସେ, ଗାମେ ୱା ଗାମଖେତ୍ତେ ୱା ଞାତିମଜ୍ଝେ ୱା ପୂଗମଜ୍ଝେ ୱାତିଆଦି । ନନ୍ତି ଏତଂ । କଞ୍ଚୀତି ୟଂ କଞ୍ଚି ଖତ୍ତିୟଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱା ଗହଟ୍ଠଂ ୱା ପବ୍ବଜିତଂ ୱା ସୁଖିତଂ ୱା ଦୁକ୍ଖିତଂ ୱାତିଆଦି । ବ୍ୟାରୋସନା ପଟିଘସଞ୍ଞାତି କାୟୱଚୀୱିକାରେହି ବ୍ୟାରୋସନାୟ ଚ ମନୋୱିକାରେନ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ଚ । ‘‘ବ୍ୟାରୋସନାୟ ପଟିଘସଞ୍ଞାୟା’’ତି ହି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ବ୍ୟାରୋସନା ପଟିଘସଞ୍ଞା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ୟଥା ‘‘ସମ୍ମଦଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତା’’ତି, ୟଥା ଚ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖାୟ ଅନୁପୁବ୍ବକିରିୟାୟ ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପଦାୟା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବେ ‘‘ଅନୁପୁବ୍ବସିକ୍ଖା ଅନୁପୁବ୍ବକିରିୟା ଅନୁପୁବ୍ବପଟିପଦା’’ତି । ନାଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁକ୍ଖମିଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ। କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ନ କେୱଲଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ୱା ଖେମିନୋ ୱା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦିମନସିକାରୱସେନେୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେୟ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ‘‘ଅହୋୱତ ୟୋ କୋଚି ପରପୁଗ୍ଗଲୋ ୟଂ କଞ୍ଚି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ୱଞ୍ଚନାଦୀହି ନିକତୀହି ନ ନିକୁବ୍ବେଥ, ଜାତିଆଦୀହି ଚ ନୱହି ମାନୱତ୍ଥୂହି କତ୍ଥଚି ପଦେସେ କଞ୍ଚି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ନାତିମଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଚ ବ୍ୟାରୋସନାୟ ୱା ପଟିଘସଞ୍ଞାୟ ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ନ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟା’’ତି ଏୱମ୍ପି ମନସିକରୋନ୍ତୋ ଭାୱେୟ୍ୟାତି ।

ସତ୍ତମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୭. ଏୱଂ ଅହିତଦୁକ୍ଖାନାଗମପତ୍ଥନାୱସେନ ଅତ୍ଥତୋ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଉପମାୟ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମାତା ୟଥା ନିୟଂପୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟଥା ମାତା ନିୟଂ ପୁତ୍ତଂ ଅତ୍ତନି ଜାତଂ ଓରସଂ ପୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚ ଏକପୁତ୍ତମେୱ ଆୟୁସା ଅନୁରକ୍ଖେ, ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖାଗମପ୍ପଟିବାହନତ୍ଥଂ ଅତ୍ତନୋ ଆୟୁମ୍ପି ଚଜିତ୍ୱା ତଂ ଅନୁରକ୍ଖେ, ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ଇଦଂ ମେତ୍ତାଖ୍ୟଂ ମାନସଂ ଭାୱୟେ, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜନୟେ ୱଡ୍ଢୟେ, ତଞ୍ଚ ଅପରିମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣୱସେନ ଏକସ୍ମିଂ ୱା ସତ୍ତେ ଅନୱସେସଫରଣୱସେନ ଅପରିମାଣଂ ଭାୱୟେତି ।

ଅଟ୍ଠମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୮. ଏୱଂ ସବ୍ବାକାରେନ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତସ୍ସେୱ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ମେତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମୀ’’ତି ।

ତତ୍ଥ ମିଜ୍ଜତି ତାୟତି ଚାତି ମିତ୍ତୋ, ହିତଜ୍ଝାସୟତାୟ ସିନିୟ୍ହତି, ଅହିତାଗମତୋ ରକ୍ଖତି ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ମିତ୍ତସ୍ସ ଭାୱୋ ମେତ୍ତଂ । ସବ୍ବଲୋକସ୍ମୀତି ଅନୱସେସେ ସତ୍ତଲୋକେ । ମନସି ଭୱନ୍ତି ମାନସଂ। ତଞ୍ହି ଚିତ୍ତସମ୍ପୟୁତ୍ତତ୍ତା ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଭାୱୟେତି ୱଡ୍ଢୟେ । ନ ଅସ୍ସ ପରିମାଣନ୍ତି ଅପରିମାଣଂ, ଅପ୍ପମାଣସତ୍ତାରମ୍ମଣତାୟ ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉପରି, ତେନ ଅରୂପଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅଧୋତି ହେଟ୍ଠା, ତେନ କାମଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ତିରିୟନ୍ତି ୱେମଜ୍ଝଂ, ତେନ ରୂପଭୱଂ ଗଣ୍ହାତି । ଅସମ୍ବାଧନ୍ତି ସମ୍ବାଧୱିରହିତଂ, ଭିନ୍ନସୀମନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସୀମା ନାମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତସ୍ମିମ୍ପି ପୱତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱେରନ୍ତି ୱେରୱିରହିତଂ, ଅନ୍ତରନ୍ତରାପି ୱେରଚେତନାପାତୁଭାୱୱିରହିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସପତ୍ତନ୍ତି ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକଂ । ମେତ୍ତାୱିହାରୀ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ଅମନୁସ୍ସାନଂ ପିୟୋ ହୋତି, ନାସ୍ସ କୋଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ତଂ ମାନସଂ ୱିଗତପଚ୍ଚତ୍ଥିକତ୍ତା ଅସପତ୍ତନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପରିୟାୟୱଚନଞ୍ହି ଏତଂ, ୟଦିଦଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକୋ ସପତ୍ତୋତି । ଅୟଂ ଅନୁପଦତୋ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପେତତ୍ଥଦୀପନା – ୟଦିଦଂ ‘‘ଏୱମ୍ପି ସବ୍ବଭୂତେସୁ ମାନସଂ ଭାୱୟେ ଅପରିମାଣ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଞ୍ଚେତଂ ଅପରିମାଣଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମିଂ ଭାୱୟେ ୱଡ୍ଢୟେ, ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଗମୟେ ପାପୟେ । କଥଂ ? ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ଚ ତିରିୟଞ୍ଚ, ଉଦ୍ଧଂ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା, ଅଧୋ ୟାୱ ଅୱୀଚିତୋ, ତିରିୟଂ ୟାୱ ଅୱସେସଦିସା । ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଆରୁପ୍ପଂ, ଅଧୋ କାମଧାତୁଂ, ତିରିୟଂ ରୂପଧାତୁଂ ଅନୱସେସଂ ଫରନ୍ତୋ । ଏୱଂ ଭାୱେନ୍ତୋପି ଚ ତଂ ୟଥା ଅସମ୍ବାଧଂ ଅୱେରଂ ଅସପତ୍ତଞ୍ଚ ହୋତି, ତଥା ସମ୍ବାଧୱେରସପତ୍ତାନଂ ଅଭାୱଂ କରୋନ୍ତୋ ଭାୱୟେ । ୟଂ ୱା ତଂ ଭାୱନାସମ୍ପଦଂ ପତ୍ତଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଓକାସଲୋକୱସେନ ଅସମ୍ବାଧଂ, ଅତ୍ତନୋ ପରେସୁ ଆଘାତପ୍ପଟିୱିନୟନେନ ଅୱେରଂ, ଅତ୍ତନି ଚ ପରେସଂ ଆଘାତୱିନୟନେନ ଅସପତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଅସମ୍ବାଧମୱେରମସପତ୍ତଂ ଅପରିମାଣଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ଉଦ୍ଧଂ ଅଧୋ ତିରିୟଞ୍ଚାତି ତିୱିଧପରିଚ୍ଛେଦେ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମିଂ ଭାୱୟେ ୱଡ୍ଢୟେତି ।

ନୱମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୯. ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ଭାୱନମନୁୟୁତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଇରିୟାପଥନିୟମାଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ…ପେ॰… ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ଏୱମେତଂ ମେତ୍ତଂ ମାନସଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ସୋ ‘‘ନିସୀଦତି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ ଇରିୟାପଥନିୟମଂ ଅକତ୍ୱା ୟଥାସୁଖଂ ଅଞ୍ଞତରଞ୍ଞତରଇରିୟାପଥବାଧନୱିନୋଦନଂ କରୋନ୍ତୋ ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତା ୱିଗତମିଦ୍ଧୋ ଅସ୍ସ, ଅଥ ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟ ।

ଅଥ ୱା ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱଡ୍ଢନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୱସୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚର’’ନ୍ତି । ୱସିପ୍ପତ୍ତୋ ହି ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱା ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତା ଇରିୟାପଥେନ ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ହୋତି, ଅଥ ୱା ତିଟ୍ଠଂ ୱା ଚରଂ ୱା…ପେ॰… ସୟାନୋ ୱାତି ନ ତସ୍ସ ଠାନାଦୀନି ଅନ୍ତରାୟକରାନି ହୋନ୍ତି, ଅପିଚ ଖୋ ୟାୱତା ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ହୋତି, ତାୱତା ୱିଗତମିଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ଅଧିଟ୍ଠାତି, ନତ୍ଥି ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଦନ୍ଧାୟିତତ୍ତଂ । ତେନାହ ‘‘ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ ନିସିନ୍ନୋ ୱ, ସୟାନୋ ୟାୱତାସ୍ସ ୱିତମିଦ୍ଧୋ । ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ।

ତସ୍ସାୟମଧିପ୍ପାୟୋ – ୟଂ ତଂ ‘‘ମେତ୍ତଞ୍ଚ ସବ୍ବଲୋକସ୍ମି, ମାନସଂ ଭାୱୟେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୟଥା ଭାୱେୟ୍ୟ, ୟଥା ଠାନାଦୀସୁ ୟାୱତା ଇରିୟାପଥେନ ଠାନାଦୀନି ୱା ଅନାଦିୟିତ୍ୱା ୟାୱତା ଏତଂ ମେତ୍ତାଝାନସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୁକାମୋ ଅସ୍ସ, ତାୱତା ୱିଗତମିଦ୍ଧୋୱ ହୁତ୍ୱା ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ।

ଏୱଂ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ୱସୀଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ତସ୍ମିଂ ମେତ୍ତାୱିହାରେ ନିୟୋଜେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ୱିହାରଂ ଥୁନନ୍ତୋ ଆହ ‘‘ବ୍ରହ୍ମମେତଂ ୱିହାରମିଧମାହୂ’’ତି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ସୁଖିନୋ ୱା ଖେମିନୋ ୱା ହୋନ୍ତୂ’’ତିଆଦି କତ୍ୱା ୟାୱ ‘‘ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟା’’ତି ୱଣ୍ଣିତୋ ମେତ୍ତାୱିହାରୋ । ଏତଂ ଚତୂସୁ ଦିବ୍ବବ୍ରହ୍ମଅରିୟଇରିୟାପଥୱିହାରେସୁ ନିଦ୍ଦୋସତ୍ତା ଅତ୍ତନୋପି ପରେସମ୍ପି ଅତ୍ଥକରତ୍ତା ଚ ଇଧ ଅରିୟସ୍ସ ଧମ୍ମୱିନୟେ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରମାହୁ ସେଟ୍ଠୱିହାରମାହୂତି, ୟତୋ ସତତଂ ସମିତଂ ଅବ୍ବୋକିଣ୍ଣଂ ତିଟ୍ଠଂ ଚରଂ ନିସିନ୍ନୋ ୱା ସୟାନୋ ୱା ୟାୱତାସ୍ସ ୱିଗତମିଦ୍ଧୋ, ଏତଂ ସତିଂ ଅଧିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ।

ଦସମଗାଥାୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଏୱଂ ଭଗୱା ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ନାନପ୍ପକାରତୋ ମେତ୍ତାଭାୱନଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ମେତ୍ତା ସତ୍ତାରମ୍ମଣତ୍ତା ଅତ୍ତଦିଟ୍ଠିୟା ଆସନ୍ନା ହୋତି, ତସ୍ମା ଦିଟ୍ଠିଗହନନିସେଧନମୁଖେନ ତେସଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଦେୱ ମେତ୍ତାଝାନଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅରିୟଭୂମିପ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମା’’ତି ଇମାୟ ଗାଥାୟ ଦେସନଂ ସମାପେସି ।

ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟ୍ୱାୟଂ ‘‘ବ୍ରହ୍ମମେତଂ ୱିହାରମିଧମାହୂ’’ତି ସଂୱଣ୍ଣିତୋ ମେତ୍ତାଝାନୱିହାରୋ, ତତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୟେ ତତ୍ଥ ୱିତକ୍କୱିଚାରାଦୟୋ ଧମ୍ମା, ତେ ତେସଞ୍ଚ ୱତ୍ଥାଦିଅନୁସାରେନ ରୂପଧମ୍ମେ ପରିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇମିନା ନାମରୂପପରିଚ୍ଛେଦେନ ‘‘ସୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାରପୁଞ୍ଜୋୟଂ, ନୟିଧ ସତ୍ତୂପଲବ୍ଭତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୭୧; ମହାନି॰ ୧୮୬) ଏୱଂ ଦିଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଅନୁପଗ୍ଗମ୍ମ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲେନ ସୀଲୱା ହୁତ୍ୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲସମ୍ପୟୁତ୍ତେନେୱ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସଞ୍ଞିତେନ ଦସ୍ସନେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ, ତତୋ ପରଂ ୟୋପାୟଂ ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଗେଧୋ କିଲେସକାମୋ ଅପ୍ପହୀନୋ ହୋତି, ତମ୍ପି ସକଦାଗାମିଅନାଗାମିମଗ୍ଗେହି ତନୁଭାୱେନ ଅନୱସେସପ୍ପହାନେନ ଚ କାମେସୁ ଗେଧଂ ୱିନେୟ୍ୟ ୱିନୟିତ୍ୱା ୱୂପସମେତ୍ୱା ନ ହି ଜାତୁ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ ପୁନ ରେତି ଏକଂସେନେୱ ପୁନ ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟଂ ନ ଏତି । ସୁଦ୍ଧାୱାସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାତୀତି ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ଦେସନଂ ସମାପେତ୍ୱା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆହ – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱନସଣ୍ଡେ ୱିହରଥ, ଇମଞ୍ଚ ସୁତ୍ତଂ ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠସୁ ଧମ୍ମସ୍ସୱନଦିୱସେସୁ ଘଣ୍ଡିଂ ଆକୋଟେତ୍ୱା ଉସ୍ସାରେଥ, ଧମ୍ମକଥଂ କରୋଥ ସାକଚ୍ଛଥ ଅନୁମୋଦଥ, ଇଦମେୱ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆସେୱଥ ଭାୱେଥ ବହୁଲୀକରୋଥ, ତେପି ୱୋ ଅମନୁସ୍ସା ତଂ ଭେରୱାରମ୍ମଣଂ ନ ଦସ୍ସେସ୍ସନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୁ ଅତ୍ଥକାମା ହିତକାମା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତେ ‘‘ସାଧୂ’’ତି ଭଗୱତୋ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗନ୍ତ୍ୱା ତଥା ଅକଂସୁ । ଦେୱତାୟୋ ଚ ‘‘ଭଦନ୍ତା ଅମ୍ହାକଂ ଅତ୍ଥକାମା ହିତକାମା’’ତି ପୀତିସୋମନସ୍ସଜାତା ହୁତ୍ୱା ସୟମେୱ ସେନାସନଂ ସମ୍ମଜ୍ଜନ୍ତି, ଉଣ୍ହୋଦକଂ ପଟିୟାଦେନ୍ତି, ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ ପାଦପରିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତି, ଆରକ୍ଖଂ ସଂୱିଦହନ୍ତି । ତେପି ଭିକ୍ଖୂ ତମେୱ ମେତ୍ତଂ ଭାୱେତ୍ୱା ତମେୱ ଚ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅନ୍ତୋତେମାସେ ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା ମହାପୱାରଣାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିପୱାରଣଂ ପୱାରେସୁନ୍ତି ।

ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ଥକୁସଲେନ ତଥାଗତେନ,

ଧମ୍ମିସ୍ସରେନ କଥିତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥଂ ।

କତ୍ୱାନୁଭୁୟ୍ୟ ପରମଂ ହଦୟସ୍ସ ସନ୍ତିଂ,

ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେନ୍ତି ସମତ୍ତପଞ୍ଞା ॥

ତସ୍ମା ହି ତଂ ଅମତମବ୍ଭୁତମରିୟକନ୍ତଂ,

ସନ୍ତଂ ପଦଂ ଅଭିସମେଚ୍ଚ ୱିହରିତୁକାମୋ ।

ୱିଞ୍ଞୂ ଜନୋ ୱିମଲସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞା-

ଭେଦଂ କରେୟ୍ୟ ସତତଂ କରଣୀୟମତ୍ଥନ୍ତି ॥

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକପାଠ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ମେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

ନିଗମନକଥା

ଏତ୍ତାୱତା ଚ ୟଂ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଉତ୍ତମଂ ୱନ୍ଦନେୟ୍ୟାନଂ, ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ରତନତ୍ତୟଂ ।

ଖୁଦ୍ଦକାନଂ କରିସ୍ସାମି, କେସଞ୍ଚି ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନ’’ନ୍ତି ॥

ତତ୍ଥ ସରଣସିକ୍ଖାପଦଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରକୁମାରପଞ୍ହମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତରତନସୁତ୍ତତିରୋକୁଟ୍ଟନିଧିକଣ୍ଡମେତ୍ତସୁତ୍ତୱସେନ ନୱପ୍ପଭେଦସ୍ସ ଖୁଦ୍ଦକପାଠସ୍ସ ତାୱ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା କତା ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁଚ୍ଚତି –

‘‘ଇମଂ ଖୁଦ୍ଦକପାଠସ୍ସ, କରୋନ୍ତେନତ୍ଥୱଣ୍ଣନଂ ।

ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିକାମେନ, ୟଂ ପତ୍ତଂ କୁସଲଂ ମୟା ॥

ତସ୍ସାନୁଭାୱତୋ ଖିପ୍ପଂ, ଧମ୍ମେ ଅରିୟପ୍ପୱେଦିତେ ।

ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ, ପାପୁଣାତୁ ଅୟଂ ଜନୋ’’ତି ॥

ପରମୱିସୁଦ୍ଧସଦ୍ଧାବୁଦ୍ଧିୱୀରିୟଗୁଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତେନ ସୀଲାଚାରଜ୍ଜୱମଦ୍ଦୱାଦିଗୁଣସମୁଦୟସମୁଦିତେନ ସକସମୟସମୟନ୍ତରଗହନଜ୍ଝୋଗାହଣସମତ୍ଥେନ ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟସମନ୍ନାଗତେନ ତିପିଟକପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମପ୍ପଭେଦେ ସାଟ୍ଠକଥେ ସତ୍ଥୁସାସନେ ଅପ୍ପଟିହତଞାଣପ୍ପଭାୱେନ ଛମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନଛମହାୱେୟ୍ୟାକରଣେନ କରଣସମ୍ପତ୍ତିଜନିତସୁଖୱିନିଗ୍ଗତମଧୁରୋଦାରୱଚନଲାୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତେନ ୟୁତ୍ତମୁତ୍ତୱାଦିନା ୱାଦୀୱରେନ ମହାକୱିନା ଛଳଭିଞ୍ଞାପଟିସମ୍ଭିଦାଦିପ୍ପଭେଦଗୁଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତେ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମେ ସୁପ୍ପତିଟ୍ଠିତବୁଦ୍ଧୀନଂ ଥେରୱଂସପ୍ପଦୀପାନଂ ଥେରାନଂ ମହାୱିହାରୱାସୀନଂ ୱଂସାଲଙ୍କାରଭୂତେନ ୱିପୁଲୱିସୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧିନା ବୁଦ୍ଧଘୋସୋତି ଗରୂହି ଗହିତନାମଧେୟ୍ୟେନ ଥେରେନ କତା ଅୟଂ ପରମତ୍ଥଜୋତିକା ନାମ ଖୁଦ୍ଦକପାଠୱଣ୍ଣନା –

ତାୱ ତିଟ୍ଠତୁ ଲୋକସ୍ମିଂ, ଲୋକନିତ୍ଥରଣେସିନଂ ।

ଦସ୍ସେନ୍ତୀ କୁଲପୁତ୍ତାନଂ, ନୟଂ ସୀଲାଦିସୁଦ୍ଧିୟା ॥

ୟାୱ ବୁଦ୍ଧୋତି ନାମମ୍ପି, ସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ତାଦିନୋ ।

ଲୋକମ୍ହି ଲୋକଜେଟ୍ଠସ୍ସ, ପୱତ୍ତତି ମହେସିନୋତି ॥

ପରମତ୍ଥଜୋତିକାୟ ଖୁଦ୍ଦକ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଖୁଦ୍ଦକପାଠୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।