ଦୁକନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ଦୁକନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. କମ୍ମକାରଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ୱଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଦୁକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ୱଜ୍ଜାନୀତି ଦୋସା ଅପରାଧା । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକନ୍ତି ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନଫଲଂ । ସମ୍ପରାୟିକନ୍ତି ସମ୍ପରାୟେ ଅନାଗତେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଉପ୍ପନ୍ନଫଲଂ । ଆଗୁଚାରିନ୍ତି ପାପକାରିଂ ଅପରାଧକାରକଂ । ରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କାରେନ୍ତେତି ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା ରାଜପୁରିସା କରୋନ୍ତି, ରାଜାନୋ ପନ ତା କାରେନ୍ତି ନାମ । ତଂ ଚୋରଂ ଏୱଂ କମ୍ମକାରଣା କାରିୟମାନଂ ଏସ ପସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପସ୍ସତି ଚୋରଂ ଆଗୁଚାରିଂ ରାଜାନୋ ଗହେତ୍ୱା ୱିୱିଧା କମ୍ମକାରଣା କାରେନ୍ତେ’’ତି । ଅଦ୍ଧଦଣ୍ଡକେହୀତି ମୁଗ୍ଗରେହି, ପହାରସାଧନତ୍ଥଂ ୱା ଚତୁହତ୍ଥଦଣ୍ଡଂ ଦ୍ୱେଧା ଛେତ୍ୱା ଗହିତଦଣ୍ଡକେହି । ବିଲଙ୍ଗଥାଲିକନ୍ତି କଞ୍ଜିୟଉକ୍ଖଲିକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ସୀସକଟାହଂ ଉପ୍ପାଟେତ୍ୱା ତତ୍ତଂ ଅୟୋଗୁଳଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପକ୍ଖିପନ୍ତି, ତେନ ମତ୍ଥଲୁଙ୍ଗଂ ପକ୍କୁଥିତ୍ୱା ଉତ୍ତରତି । ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡିକନ୍ତି ସଙ୍ଖମୁଣ୍ଡକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ଉତ୍ତରୋଟ୍ଠଉଭତୋକଣ୍ଣଚୂଳିକଗଲୱାଟକପରିଚ୍ଛେଦେନ ଚମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ସବ୍ବକେସେ ଏକତୋ ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକେନ ୱେଠେତ୍ୱା ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି, ସହ କେସେହି ଚମ୍ମଂ ଉଟ୍ଠହତି । ତତୋ ସୀସକଟାହଂ ଥୂଲସକ୍ଖରାହି ଘଂସିତ୍ୱା ଧୋୱନ୍ତା ସଙ୍ଖୱଣ୍ଣଂ କରୋନ୍ତି । ରାହୁମୁଖନ୍ତି ରାହୁମୁଖକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ସଙ୍କୁନା ମୁଖଂ ୱିୱରିତ୍ୱା ଅନ୍ତୋମୁଖେ ଦୀପଂ ଜାଲେନ୍ତି, କଣ୍ଣଚୂଳିକାହି ୱା ପଟ୍ଠାୟ ମୁଖଂ ନିଖାଦନେନ ଖନନ୍ତି, ଲୋହିତଂ ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ମୁଖଂ ପୂରେତି ।

ଜୋତିମାଲିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଆଲିମ୍ପେନ୍ତି । ହତ୍ଥପଜ୍ଜୋତିକନ୍ତି ହତ୍ଥେ ତେଲପିଲୋତିକାୟ ୱେଠେତ୍ୱା ଦୀପଂ ୱିୟ ପଜ୍ଜାଲେନ୍ତି । ଏରକୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏରକୱତ୍ତକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ହେଟ୍ଠାଗୀୱତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେ ଠପେନ୍ତି, ଅଥ ନଂ ୟୋତ୍ତେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତି । ସୋ ଅତ୍ତନୋ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ ଅକ୍କମିତ୍ୱା ଅକ୍କମିତ୍ୱା ପତତି । ଚୀରକୱାସିକନ୍ତି ଚୀରକୱାସିକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ତଥେୱ ଚମ୍ମୱଟ୍ଟେ କନ୍ତିତ୍ୱା କଟିୟଂ ଠପେନ୍ତି, କଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କନ୍ତିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଠପେନ୍ତି, ଉପରିମେହି ହେଟ୍ଠିମସରୀରଂ ଚୀରକନିୱାସନନିୱତ୍ଥଂ ୱିୟ ହୋତି । ଏଣେୟ୍ୟକନ୍ତି ଏଣେୟ୍ୟକକମ୍ମକାରଣଂ । ତଂ କରୋନ୍ତା ଉଭୋସୁ କପ୍ପରେସୁ ଚ ଉଭୋସୁ ଜାଣୁକେସୁ ଚ ଅୟୱଲୟାନି ଦତ୍ୱା ଅୟସୂଲାନି କୋଟ୍ଟେନ୍ତି । ସୋ ଚତୂହି ଅୟସୂଲେହି ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠହତି । ଅଥ ନଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ କରୋନ୍ତି । ‘‘ଏଣେୟ୍ୟକୋ ଜୋତିପରିଗ୍ଗହୋ ୟଥା’’ତି ଆଗତଟ୍ଠାନେପି ଇଦମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ କାଲେନ କାଲଂ ସୂଲାନି ଅପନେତ୍ୱା ଚତୂହି ଅଟ୍ଠିକୋଟୀହିୟେୱ ଠପେନ୍ତି । ଏୱରୂପା କମ୍ମକାରଣା ନାମ ନତ୍ଥି ।

ବଳିସମଂସିକନ୍ତି ଉଭତୋମୁଖେହି ବଳିସେହି ପହରିତ୍ୱା ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ଉପ୍ପାଟେନ୍ତି । କହାପଣିକନ୍ତି ସକଲସରୀରଂ ତିଣ୍ହାହି ୱାସୀହି କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ କହାପଣମତ୍ତଂ, କହାପଣମତ୍ତଂ ପାତେନ୍ତା କୋଟ୍ଟେନ୍ତି । ଖାରାପତଚ୍ଛିକନ୍ତି ସରୀରଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଆୱୁଧେହି ପହରିତ୍ୱା କୋଚ୍ଛେହି ଖାରଂ ଘଂସନ୍ତି, ଚମ୍ମମଂସନ୍ହାରୂନି ପଗ୍ଘରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକାୱ ତିଟ୍ଠତି । ପଲିଘପରିୱତ୍ତିକନ୍ତି ଏକେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା କଣ୍ଣଚ୍ଛିଦ୍ଦେନ ଅୟସୂଲଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପଥୱିୟା ଏକାବଦ୍ଧଂ କରୋନ୍ତି । ଅଥ ନଂ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଆୱିଞ୍ଛନ୍ତି । ପଲାଲପୀଠକନ୍ତି ଛେକୋ କାରଣିକୋ ଛୱିଚମ୍ମଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ନିସଦପୋତେହି ଅଟ୍ଠୀନି ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା କେସେସୁ ଗହେତ୍ୱା ଉକ୍ଖିପତି, ମଂସରାସିୟେୱ ହୋତି । ଅଥ ନଂ କେସେହେୱ ପରିୟୋନନ୍ଧିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତି, ପଲାଲୱଟ୍ଟିଂ ୱିୟ କତ୍ୱା ପୁନ ୱେଠେନ୍ତି । ସୁନଖେହିପୀତି କତିପୟାନି ଦିୱସାନି ଆହାରଂ ଅଦତ୍ୱା ଛାତକସୁନଖେହି ଖାଦାପେନ୍ତି । ତେ ମୁହୁତ୍ତେନ ଅଟ୍ଠିକସଙ୍ଖଲିକମେୱ କରୋନ୍ତି । ସୂଲେ ଉତ୍ତାସେନ୍ତେତି ସୂଲେ ଆରୋପେନ୍ତେ ।

ନ ପରେସଂ ପାଭତଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୋ ଚରତୀତି ପରେସଂ ସନ୍ତକଂ ଭଣ୍ଡଂ ପରମ୍ମୁଖଂ ଆଭତଂ ଅନ୍ତମସୋ ଅନ୍ତରୱୀଥିୟଂ ପତିତଂ ସହସ୍ସଭଣ୍ଡିକମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ଜୀୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତୋ ନ ୱିଚରତି, କୋ ଇମିନା ଅତ୍ଥୋତି ପିଟ୍ଠିପାଦେନ ୱା ପୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।

ପାପକୋତି ଲାମକୋ । ଦୁକ୍ଖୋତି ଅନିଟ୍ଠୋ । କିଞ୍ଚ ତନ୍ତି କିଂ ନାମ ତଂ କାରଣଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୟାହନ୍ତି ୟେନ ଅହଂ । କାୟଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ପାଣାତିପାତାଦି ତିୱିଧଂ ଅକୁସଲଂ କାୟକମ୍ମଂ । କାୟସୁଚରିତନ୍ତି ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତିୱିଧଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ମୁସାୱାଦାଦି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅକୁସଲଂ ୱଚୀକମ୍ମଂ । ୱଚୀସୁଚରିତନ୍ତି ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ଚତୁବ୍ବିଧଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ମନୋଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାଦି ତିୱିଧଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ । ମନୋସୁଚରିତନ୍ତି ତସ୍ସ ପଟିପକ୍ଖଭୂତଂ ତିୱିଧଂ କୁସଲକମ୍ମଂ । ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀତି ଏତ୍ଥ ଦୁୱିଧା ସୁଦ୍ଧି – ପରିୟାୟତୋ ଚ ନିପ୍ପରିୟାୟତୋ ଚ । ସରଣଗମନେନ ହି ପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ନାମ । ତଥା ପଞ୍ଚହି ସୀଲେହି, ଦସହି ସୀଲେହି – ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ, ପଠମଜ୍ଝାନେନ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନେନ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ, ସୋତାପତ୍ତିଫଲେନ…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ନାମ । ଅରହତ୍ତଫଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ପନ ଖୀଣାସୱୋ ଛିନ୍ନମୂଲକେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ନ୍ହାପେନ୍ତୋପି ଖାଦାପେନ୍ତୋପି ଭୁଞ୍ଜାପେନ୍ତୋପି ନିସୀଦାପେନ୍ତୋପି ନିପଜ୍ଜାପେନ୍ତୋପି ନିପ୍ପରିୟାୟେନେୱ ସୁଦ୍ଧଂ ନିମ୍ମଲଂ ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ପଟିଜଗ୍ଗତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମାନି ଦ୍ୱେ ୱଜ୍ଜାନେୱ, ନୋ ନ ୱଜ୍ଜାନି, ତସ୍ମା । ୱଜ୍ଜଭୀରୁନୋତି ୱଜ୍ଜଭୀରୁକା । ୱଜ୍ଜଭୟଦସ୍ସାୱିନୋତି ୱଜ୍ଜାନି ଭୟତୋ ଦସ୍ସନସୀଲା । ଏତଂ ପାଟିକଙ୍ଖନ୍ତି ଏତଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବଂ, ଏତଂ ଅୱସ୍ସଂଭାୱୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ, କାରଣୱଚନଂ ୱା ୟେନ କାରଣେନ ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସତି ସବ୍ବୱଜ୍ଜେହି। କେନ ପନ କାରଣେନ ପରିମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀତି ? ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗେନ ଚେୱ ଚତୁତ୍ଥଫଲେନ ଚ । ମଗ୍ଗେନ ହି ପରିମୁଚ୍ଚତି ନାମ, ଫଲଂ ପତ୍ତୋ ପରିମୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତୀତି । କିଂ ପନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅକୁସଲଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ? ୱିପଚ୍ଚତି, ତଂ ପନ ଖୀଣାସୱଭାୱତୋ ପୁବ୍ବେ କତଂ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ, ସମ୍ପରାୟେ ପନସ୍ସ କମ୍ମଫଲଂ ନାମ ନତ୍ଥୀତି । ପଠମଂ ।

୨. ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟେ ପଧାନାନୀତି ୱୀରିୟାନି । ୱୀରିୟଞ୍ହି ପଦହିତବ୍ବତୋ ପଧାନଭାୱକରଣତୋ ୱା ପଧାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନୀତି ଦୁସ୍ସହାନି ଦୁପ୍ପୂରିୟାନି, ଦୁକ୍କରାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତନ୍ତି ଅଗାରେ ୱସନ୍ତାନଂ । ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନୁପ୍ପଦାନତ୍ଥଂ ପଧାନନ୍ତି ଏତେସଂ ଚୀୱରାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଅନୁପ୍ପଦାନତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ନାମ ଦୁରଭିସମ୍ଭୱନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ଚତୁରତନିକମ୍ପି ହି ପିଲୋତିକଂ, ପସତତଣ୍ଡୁଲମତ୍ତଂ ୱା ଭତ୍ତଂ, ଚତୁରତନିକଂ ୱା ପଣ୍ଣସାଲଂ, ତେଲସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀସୁ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଭେସଜ୍ଜଂ ପରେସଂ ଦେଥାତି ୱତ୍ତୁମ୍ପି ନୀହରିତ୍ୱା ଦାତୁମ୍ପି ଦୁକ୍କରଂ ଉଭତୋବ୍ୟୂଳ୍ହସଙ୍ଗାମପ୍ପୱେସନସଦିସଂ । ତେନାହ ଭଗୱା –

‘‘ଦାନଞ୍ଚ ୟୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ସମାନମାହୁ,

ଅପ୍ପାପି ସନ୍ତା ବହୁକେ ଜିନନ୍ତି ।

ଅପ୍ପମ୍ପି ଚେ ସଦ୍ଦହାନୋ ଦଦାତି,

ତେନେୱ ସୋ ହୋତି ସୁଖୀ ପରତ୍ଥା’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୮.୭୨; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୩) ।

ଅଗାରସ୍ମା ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତାନନ୍ତି ଗେହତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଅଗାରସ୍ସ ଘରାୱାସସ୍ସ ହିତାୱହେହି କସିଗୋରକ୍ଖାଦୀହି ୱିରହିତଂ ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଉପଗତାନଂ । ସବ୍ବୂପଧିପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ପଧାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧୂପଧିକିଲେସୂପଧିଅଭିସଙ୍ଖାରୂପଧିସଙ୍ଖାତାନଂ ଉପଧୀନଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ ୱିପସ୍ସନାୟ ଚେୱ ମଗ୍ଗେନ ଚ ସହଜାତୱୀରିୟଂ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମାନି ଦ୍ୱେ ପଧାନାନି ଦୁରଭିସମ୍ଭୱାନି, ତସ୍ମା । ଦୁତିୟଂ ।

୩. ତପନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ତପନୀୟାତି ଇଧ ଚେୱ ସମ୍ପରାୟେ ଚ ତପନ୍ତୀତି ତପନୀୟା । ତପ୍ପତୀତି ଚିତ୍ତସନ୍ତାପେନ ତପ୍ପତି ଅନୁସୋଚତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ କତ୍ୱା ନନ୍ଦୟକ୍ଖୋ ୱିୟ ନନ୍ଦମାଣୱୋ ୱିୟ ନନ୍ଦଗୋଘାତକୋ ୱିୟ ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ ଦ୍ୱେଭାତିକା ୱିୟ ଚ । ତେ କିର ଗାୱଂ ୱଧିତ୍ୱା ମଂସଂ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକଂସୁ । ତତୋ କନିଟ୍ଠୋ ଜେଟ୍ଠକଂ ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଦାରକା ବହୂ, ଇମାନି ମେ ଅନ୍ତାନି ଦେହୀ’’ତି । ଅଥ ନଂ ସୋ ‘‘ସବ୍ବଂ ମଂସଂ ଦ୍ୱେଧା ୱିଭତ୍ତଂ, ପୁନ କିଂ ମଗ୍ଗସୀ’’ତି ପହରିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେସି । ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଚ ନଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ମତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଭାରିୟଂ ମେ କମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେସି । ଅଥସ୍ସ ବଲୱସୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ସୋ ଠିତଟ୍ଠାନେପି ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନେପି ତଦେୱ କମ୍ମଂ ଆୱଜ୍ଜେତି, ଚିତ୍ତସ୍ସାଦଂ ନ ଲଭତି । ଅସିତପୀତଖାୟିତସାୟିତମ୍ପିସ୍ସ ସରୀରେ ଓଜଂ ନ ଫରତି, ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମମତ୍ତମେୱ ଅହୋସି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ଥେରୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ଉପାସକ, ତ୍ୱଂ ପହୂତଅନ୍ନପାନୋ, ଅଟ୍ଠିଚମ୍ମମତ୍ତମେୱ ତେ ଅୱସିଟ୍ଠଂ, ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ତେ କିଞ୍ଚି ତପନୀୟକମ୍ମ’’ନ୍ତି ? ସୋ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ‘‘ଭାରିୟଂ ତେ ଉପାସକ କମ୍ମଂ କତଂ, ଅନପରାଧଟ୍ଠାନେ ଅପରଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆହ । ସୋ ତେନେୱ କମ୍ମେନ କାଲଂ କତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ୱଚୀଦୁଚ୍ଚରିତେନ ସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧସକ୍କକୋକାଲିକଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାଦୟୋ ୱିୟ ତପ୍ପତି । ସେସମେତ୍ଥ ଚତୁତ୍ଥେ ଚ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ତତିୟଂ ।

୫. ଉପଞ୍ଞାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ଦ୍ୱିନ୍ନାହନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଅହଂ । ଉପଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ଗୁଣଂ ଅଞ୍ଞାସିଂ, ଜାନିଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦାନି ତେ ଧମ୍ମେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟା ଚ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତାତିଆଦିମାହ । ଇମଞ୍ହି ଧମ୍ମଦ୍ୱୟଂ ନିସ୍ସାୟ ସତ୍ଥା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମା ତସ୍ସାନୁଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ତତ୍ଥ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଇମିନା ଇମଂ ଦୀପେତି – ‘‘ଅହଂ ଝାନମତ୍ତକେନ ୱା ଓଭାସନିମିତ୍ତମତ୍ତକେନ ୱା ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗମେୱ ଉପ୍ପାଦେସିଂ । ୟାୱ ସୋ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜି, ନ ତାୱାହଂ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଅହୋସିଂ । ପଧାନସ୍ମିଂ ଚ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତୋ ହୁତ୍ୱା ଅନୋସକ୍କନାୟ ଠତ୍ୱାୟେୱ ପଧାନକିରିୟଂ ଅକାସି’’ନ୍ତି ଇମମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟା ଚ ଅପ୍ପଟିୱାନିତାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପଟିୱାନିତାତି ଅପ୍ପଟିକ୍କମନା ଅନୋସକ୍କନା । ଅପ୍ପଟିୱାନୀ ସୁଦାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଦହାମୀତି ଏତ୍ଥ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୋସକ୍କନାୟଂ ଠିତୋ ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ପଧାନମକାସିନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟଥା ତେନ ତଂ ପଧାନଂ କତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କାମଂ ତଚୋ ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ପତ୍ତବ୍ବଂ ଗୁଣଜାତଂ ଦସ୍ସେତି । ପୁରିସଥାମେନାତିଆଦିନା ପୁରିସସ୍ସ ଞାଣଥାମୋ ଞାଣୱୀରିୟଂ ଞାଣପରକ୍କମୋ ଚ କଥିତୋ । ସଣ୍ଠାନନ୍ତି ଠପନା ଅପ୍ପୱତ୍ତନା ଓସକ୍କନା, ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ତେନ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମ କଥିତଂ । ଏତ୍ଥ ହି କାମଂ ତଚୋ ଚାତି ଏକଂ ଅଙ୍ଗଂ, ନ୍ହାରୁ ଚାତି ଏକଂ, ଅଟ୍ଠି ଚାତି ଏକଂ, ମଂସଲୋହିତନ୍ତି ଏକଂ, ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅଙ୍ଗାନି । ପୁରିସଥାମେନାତିଆଦୀନି ଅଧିମତ୍ତୱୀରିୟାଧିୱଚନାନି । ଇତି ପୁରିମେହି ଚତୂହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତେନ ହୁତ୍ୱା ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ୱୀରିୟଂ ଚତୁରଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତଂ ୱୀରିୟାଧିଟ୍ଠାନଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏତ୍ତାୱତା ତେନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନୀୟପଟିପଦା କଥିତା ।

ଇଦାନି ତାୟ ପଟିପଦାୟ ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ କଥେତୁଂ ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମାଦାଧିଗତାତି ସତିଅୱିପ୍ପୱାସସଙ୍ଖାତେନ ଅପ୍ପମାଦେନ ଅଧିଗତା, ନ ସୁତ୍ତପ୍ପମତ୍ତେନ ଲଦ୍ଧା । ସମ୍ବୋଧୀତି ଚତୁମଗ୍ଗଞାଣଞ୍ଚେୱ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଞ୍ଚ । ନ ହି ସକ୍କା ଏତଂ ସୁତ୍ତପ୍ପମତ୍ତେନ ଅଧିଗନ୍ତୁନ୍ତି । ତେନାହ – ‘‘ଅପ୍ପମାଦାଧିଗତା ସମ୍ବୋଧୀ’’ତି । ଅନୁତ୍ତରୋ ୟୋଗକ୍ଖେମୋତି ନ କେୱଲଂ ବୋଧିୟେୱ, ଅରହତ୍ତଫଲନିବ୍ବାନସଙ୍ଖାତୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ୟୋଗକ୍ଖେମୋପି ଅପ୍ପମାଦାଧିଗତୋୱ ।

ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ସମାଦପେନ୍ତୋ ତୁମ୍ହେ ଚେପି ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସତ୍ଥାୟାତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ, ୟଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିତୁକାମା ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଦନୁତ୍ତରନ୍ତି ତଂ ଅନୁତ୍ତରଂ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରିୟୋସାନନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ପରିୟୋସାନଭୂତଂ ଅରିୟଫଲଂ । ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ ଉତ୍ତମପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରିସ୍ସଥାତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପାପୁଣିତ୍ୱା ୱିହରିସ୍ସଥ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପଟିୱାନପଧାନଂ ନାମେତଂ ବହୂପକାରଂ ଉତ୍ତମତ୍ଥସାଧକଂ, ତସ୍ମା । ପଞ୍ଚମଂ ।

୬. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ସଂୟୋଜନିୟେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଦସନ୍ନଂ ସଂୟୋଜନାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତେସୁ ତେଭୂମକଧମ୍ମେସୁ । ଅସ୍ସାଦାନୁପସ୍ସିତାତି ଅସ୍ସାଦତୋ ପସ୍ସିତା ପସ୍ସନଭାୱୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସିତାତି ନିବ୍ବିଦାୱସେନ ଉକ୍କଣ୍ଠନୱସେନ ପସ୍ସନଭାୱୋ । ଜାତିୟାତି ଖନ୍ଧନିବ୍ବତ୍ତିତୋ । ଜରାୟାତି ଖନ୍ଧପରିପାକତୋ । ମରଣେନାତି ଖନ୍ଧଭେଦତୋ । ସୋକେହୀତି ଅନ୍ତୋନିଜ୍ଝାୟନଲକ୍ଖଣେହି ସୋକେହି । ପରିଦେୱେହୀତି ତନ୍ନିସ୍ସିତଲାଲପ୍ପିତଲକ୍ଖଣେହି ପରିଦେୱେହି । ଦୁକ୍ଖେହୀତି କାୟପଟିପୀଳନଦୁକ୍ଖେହି । ଦୋମନସ୍ସେହୀତି ମନୋୱିଘାତଦୋମନସ୍ସେହି । ଉପାୟାସେହୀତି ଅଧିମତ୍ତାୟାସଲକ୍ଖଣଉପାୟାସେହି । ଦୁକ୍ଖସ୍ମାତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖତୋ । ପଜହତୀତି ମଗ୍ଗେନ ପଜହତି । ପହାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଫଲକ୍ଖଣୋ କଥିତୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ । ଛଟ୍ଠଂ ।

୭. କଣ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ସତ୍ତମେ କଣ୍ହାତି ନ କାଳୱଣ୍ଣତାୟ କଣ୍ହା, କଣ୍ହତାୟ ପନ ଉପନେନ୍ତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତିକାଳତାୟ କଣ୍ହା । ସରସେନାପି ୱା ସବ୍ବାକୁସଲଧମ୍ମା କଣ୍ହା ଏୱ । ନ ହି ତେସଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପଭସ୍ସରଂ ହୋତି । ଅହିରିକନ୍ତି ଅହିରିକଭାୱୋ । ଅନୋତ୍ତପ୍ପନ୍ତି ଅନୋତ୍ତାପିଭାୱୋ । ସତ୍ତମଂ ।

୮. ସୁକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮. ଅଟ୍ଠମେ ସୁକ୍କାତି ନ ୱଣ୍ଣସୁକ୍କତାୟ ସୁକ୍କା, ସୁକ୍କତାୟ ପନ ଉପନେନ୍ତୀତି ନିପ୍ଫତ୍ତିସୁକ୍କତାୟ ସୁକ୍କା । ସରସେନାପି ୱା ସବ୍ବକୁସଲଧମ୍ମା ସୁକ୍କା ଏୱ । ତେସଂ ହି ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଚିତ୍ତଂ ପଭସ୍ସରଂ ହୋତି । ହିରୀ ଚ ଓତ୍ତପ୍ପଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାପତୋ ଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣା ହିରୀ, ଭାୟନଲକ୍ଖଣଂ ଓତ୍ତପ୍ପଂ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଅଟ୍ଠମଂ ।

୯. ଚରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ଲୋକଂ ପାଲେନ୍ତୀତି ଲୋକଂ ସନ୍ଧାରେନ୍ତି ଠପେନ୍ତି ରକ୍ଖନ୍ତି । ନୟିଧ ପଞ୍ଞାୟେଥ ମାତାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଜନିକା ମାତା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା’’ତି ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ନ ପଞ୍ଞାୟେଥ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସମ୍ଭେଦନ୍ତି ସଙ୍କରଂ ମରିୟାଦଭେଦଂ ୱା । ୟଥା ଅଜେଳକାତିଆଦୀସୁ ଏତେ ହି ସତ୍ତା ‘‘ଅୟଂ ମେ ମାତା’’ତି ୱା ‘‘ମାତୁଚ୍ଛା’’ତି ୱା ଗରୁଚିତ୍ତୀକାରୱସେନ ନ ଜାନନ୍ତି । ୟଂ ୱତ୍ଥୁଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପନ୍ନା, ତତ୍ଥେୱ ୱିପ୍ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଉପମଂ ଆହରନ୍ତୋ ‘‘ୟଥା ଅଜେଳକା’’ତିଆଦିମାହ । ନୱମଂ ।

୧୦. ୱସ୍ସୂପନାୟିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତଂ । କତରଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ? ମନୁସ୍ସାନଂ ଉଜ୍ଝାୟନେ । ଭଗୱତା ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ୱସ୍ସୂପନାୟିକା ଅପ୍ପଞ୍ଞତ୍ତା ଅହୋସି । ଭିକ୍ଖୂ ଅନିବଦ୍ଧୱାସା ୱସ୍ସେପି ଉତୁୱସ୍ସେପି ୟଥାସୁଖଂ ୱିଚରିଂସୁ । ତେ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ‘‘କଥଞ୍ହି ନାମ ସମଣା ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟା ହେମନ୍ତମ୍ପି ଗିମ୍ହମ୍ପି ୱସ୍ସମ୍ପି ଚାରିକଂ ଚରିସ୍ସନ୍ତି ହରିତାନି ତିଣାନି ସମ୍ମଦ୍ଦନ୍ତା ଏକିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଜୀୱଂ ୱିହେଠେନ୍ତା ବହୂ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦେନ୍ତା । ଇମେ ହି ନାମ ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ଦୁରକ୍ଖାତଧମ୍ମା ୱସ୍ସାୱାସଂ ଅଲ୍ଲୀୟିସ୍ସନ୍ତି ସଂକସାୟିସ୍ସନ୍ତି, ଇମେ ନାମ ସକୁଣା ରୁକ୍ଖଗ୍ଗେସୁ କୁଲାୱକାନି କତ୍ୱା ୱସ୍ସାୱାସଂ ଅଲ୍ଲୀୟିସ୍ସନ୍ତି ସଂକସାୟିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀନି ୱତ୍ୱା ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ । ତମତ୍ଥଂ ଭିକ୍ଖୂ ଭଗୱତୋ ଆରୋଚେସୁଂ । ଭଗୱା ତଂ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିଂ କତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେନ୍ତୋ ପଠମଂ ତାୱ ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି (ମହାୱ॰ ୧୮୪) ଏତ୍ତକମେୱାହ । ଅଥ ଭିକ୍ଖୂନଂ ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିତକ୍କଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱସ୍ସାନେ ୱସ୍ସଂ ଉପଗନ୍ତୁ’’ନ୍ତି ଆହ । ଅଥ ଖୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏତଦହୋସି – ‘‘କତି ନୁ ଖୋ ୱସ୍ସୂପନାୟିକା’’ତି । ଭଗୱତୋ ଏତମତ୍ଥଂ ଆରୋଚେସୁଂ । ତଂ ସୁତ୍ୱା ସକଲମ୍ପି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଦ୍ୱେମା, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱସ୍ସୂପନାୟିକାତି ୱସ୍ସୂପଗମନାନି । ପୁରିମିକାତି ଅପରଜ୍ଜୁଗତାୟ ଆସାଳ୍ହିୟା ଉପଗନ୍ତବ୍ବା ପୁରିମକତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମିପରିୟୋସାନା ପଠମା ତେମାସୀ । ପଚ୍ଛିମିକାତି ମାସଗତାୟ ଆସାଳ୍ହିୟା ଉପଗନ୍ତବ୍ବା ପଚ୍ଛିମକତ୍ତିକପରିୟୋସାନା ପଚ୍ଛିମା ତେମାସୀତି । ଦସମଂ ।

କମ୍ମକାରଣୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଅଧିକରଣୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ବଲାନୀତି କେନଟ୍ଠେନ ବଲାନି । ଅକମ୍ପିୟଟ୍ଠେନ ବଲାନି ନାମ, ତଥା ଦୁରଭିଭୱନଟ୍ଠେନ ଅନଜ୍ଝୋମଦ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଚ । ପଟିସଙ୍ଖାନବଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବଲଂ । ଭାୱନାବଲନ୍ତି ବ୍ରୂହନବଲଂ ୱଡ୍ଢନବଲଂ । ସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନନ୍ତି ଇଦଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ରାତି ତେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ବଲେସୁ । ୟମିଦନ୍ତି ୟଂ ଇଦଂ । ସେଖାନମେତଂ ବଲନ୍ତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେଖାନଂ ଞାଣବଲମେତଂ । ସେଖଞ୍ହି ସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବଲଂ ଆଗମ୍ମାତି ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେଖାନଂ ଞାଣବଲଂ ଆରବ୍ଭ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ । ପଜହତୀତି ମଗ୍ଗେନ ପଜହତି । ପହାୟାତି ଇମିନା ପନ ଫଲଂ କଥିତଂ । ୟଂ ପାପନ୍ତି ୟଂ ପାପକଂ ଲାମକଂ । ୟସ୍ମା ପନେତାନି ଦ୍ୱେପି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମା ଏତ୍ଥ ଏତଦଗ୍ଗଂ ନାଗତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୨. ଦୁତିୟେ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ହେଟ୍ଠା ଅନାଗତାନଂ ପଦାନଂ ୱସେନ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନା – ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ୱିୱେକଂ ନିସ୍ସିତଂ । ୱିୱେକୋତି ୱିୱିତ୍ତତା । ସ୍ୱାୟଂ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକୋ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନ-ସମୁଚ୍ଛେଦ-ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧି-ନିସ୍ସରଣୱିୱେକୋତି ପଞ୍ଚୱିଧୋ । ତସ୍ମିଂ ପଞ୍ଚୱିଧେ ୱିୱେକେ । ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତି ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଞ୍ଚ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତଥା ହି ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ୟୋଗୀ ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ତଦଙ୍ଗୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ମଗ୍ଗକାଲେ ପନ କିଚ୍ଚତୋ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ଆରମ୍ମଣତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି । ପଞ୍ଚୱିଧୱିୱେକନିସ୍ସିତମ୍ପୀତି ଏକେ । ତେ ହି ନ କେୱଲଂ ବଲୱୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲକ୍ଖଣେସୁୟେୱ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଉଦ୍ଧରନ୍ତି, ୱିପସ୍ସନାପାଦକକସିଣଜ୍ଝାନଆନାପାନାସୁଭବ୍ରହ୍ମୱିହାରଜ୍ଝାନେସୁପି ଉଦ୍ଧରନ୍ତି, ନ ଚ ପଟିସିଦ୍ଧା ଅଟ୍ଠକଥାଚରିୟେହି । ତସ୍ମା ତେସଂ ମତେନ ଏତେସଂ ଝାନାନଂ ପୱତ୍ତିକ୍ଖଣେ କିଚ୍ଚତୋ ଏୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ । ୟଥା ଚ ‘‘ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ନିସ୍ସରଣୱିୱେକନିସ୍ସିତ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏୱଂ ‘‘ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୱିୱେକନିସ୍ସିତମ୍ପି ଭାୱେତୀ’’ତି ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏସ ନୟୋ ୱିରାଗନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ । ୱିୱେକତ୍ଥା ଏୱ ହି ୱିରାଗାଦୟୋ ।

କେୱଲଂ ହେତ୍ଥ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଦୁୱିଧୋ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚାତି । ତତ୍ଥ ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ଚ ତଦଙ୍ଗୱସେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦୱସେନ କିଲେସପ୍ପହାନଂ । ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋତି ୱିପସ୍ସନାକ୍ଖଣେ ତନ୍ନିନ୍ନଭାୱେନ, ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପନ ଆରମ୍ମଣକରଣେନ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଂ । ତଦୁଭୟମ୍ପି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକେ ଅତ୍ଥୱଣ୍ଣନାନୟେ ୱଟ୍ଟତି । ତଥା ହି ଅୟଂ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୟଥାୱୁତ୍ତେନ ପକାରେନ କିଲେସେ ପରିଚ୍ଚଜତି, ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦତି । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଇମିନା ପନ ସକଲେନ ୱଚନେନ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ପରିଣମନ୍ତଂ ପରିଣତଞ୍ଚ, ପରିପଚ୍ଚନ୍ତଂ ପରିପକ୍କଞ୍ଚାତି ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୟଞ୍ହି ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଭାୱନାନୁୟୁତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ୟଥା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ କିଲେସପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଂ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥଞ୍ଚ ପରିପଚ୍ଚତି, ୟଥା ଚ ପରିପକ୍କୋ ହୋତି, ତଥା ନଂ ଭାୱେତୀତି । ଏସ ନୟୋ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ ।

ଇଧ ପନ ନିବ୍ବାନଂୟେୱ ସବ୍ବସଙ୍ଖତେହି ୱିୱିତ୍ତତ୍ତା ୱିୱେକୋ, ସବ୍ବେସଂ ୱିରାଗଭାୱତୋ ୱିରାଗୋ, ନିରୋଧଭାୱତୋ ନିରୋଧୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ମଗ୍ଗୋ ଏୱ ଚ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମୀ, ତସ୍ମା ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗଂ ଭାୱେତି ୱିୱେକଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ୱିୱେକନିସ୍ସିତଂ, ତଥା ୱିରାଗନିସ୍ସିତଂ ନିରୋଧନିସ୍ସିତଂ। ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅରିୟମଗ୍ଗକ୍ଖଣୁପ୍ପତ୍ତିୟା କିଲେସାନଂ ସମୁଚ୍ଛେଦତୋ ପରିଚ୍ଚାଗଭାୱେନ ଚ ନିବ୍ବାନପକ୍ଖନ୍ଦନଭାୱେନ ଚ ପରିଣତଂ ପରିପକ୍କନ୍ତି ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏସ ନୟୋ ସେସବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେସୁ । ଇତି ଇମେ ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା । ଇମେସୁପି ଦ୍ୱୀସୁ ବଲେସୁ ଏତଦଗ୍ଗଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୩. ତତିୟେ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନଂ ପାଳିଅତ୍ଥୋ ଚ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ସବ୍ବୋ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୬୯-୭୦) ୱିତ୍ଥାରିତୋୟେୱ । ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଝାନାନି ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଭାୱେତି, ଏକୋ ୱିପସ୍ସନାପାଦକତ୍ଥାୟ, ଏକୋ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକତ୍ଥାୟ, ଏକୋ ନିରୋଧପାଦକତ୍ଥାୟ, ଏକୋ ଭୱୱିସେସତ୍ଥାୟ । ଇଧ ପନ ତାନିପି ୱିପସ୍ସନାପାଦକାନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ଅୟଂ ହି ଭିକ୍ଖୁ ଇମାନି ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସଙ୍ଖାରେ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ହେତୁପଚ୍ଚୟପରିଗ୍ଗହଂ କତ୍ୱା ସପ୍ପଚ୍ଚୟଂ ନାମରୂପଞ୍ଚ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ଇନ୍ଦ୍ରିୟବଲବୋଜ୍ଝଙ୍ଗାନି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱମେତାନି ଝାନାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନେୱ କଥିତାନି । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ବଲଦ୍ୱୟେ ଏତଦଗ୍ଗଭାୱୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ସଂଖିତ୍ତେନ ଚ ୱିତ୍ଥାରେନ ଚାତି ସଂଖିତ୍ତଧମ୍ମଦେସନା ୱିତ୍ଥାରଧମ୍ମଦେସନା ଚାତି ଦ୍ୱେୟେୱ ଧମ୍ମଦେସନାତି ଦସ୍ସେତି । ତତ୍ଥ ମାତିକଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା କଥିତା ଦେସନା ସଂଖିତ୍ତଦେସନା ନାମ । ତମେୱ ମାତିକଂ ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥିତା ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ । ମାତିକଂ ୱା ଠପେତ୍ୱାପି ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାପି ୱିତ୍ଥାରତୋ ୱିଭଜିତ୍ୱା କଥିତା ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ। ତାସୁ ସଂଖିତ୍ତଦେସନା ନାମ ମହାପଞ୍ଞସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୱସେନ କଥିତା, ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ନାମ ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ । ମହାପଞ୍ଞସ୍ସ ହି ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ଅତିପପଞ୍ଚୋ ୱିୟ ହୋତି । ମନ୍ଦପଞ୍ଞସ୍ସ ସଙ୍ଖେପଦେସନା ସସକସ୍ସ ଉପ୍ପତନଂ ୱିୟ ହୋତି, ନେୱ ଅନ୍ତଂ ନ କୋଟିଂ ପାପୁଣିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସଙ୍ଖେପଦେସନା ଚ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୁସ୍ସ ୱସେନ କଥିତା, ୱିତ୍ଥାରଦେସନା ଇତରେସଂ ତିଣ୍ଣଂ ୱସେନ । ସକଲମ୍ପି ହି ତେପିଟକଂ ସଙ୍ଖେପଦେସନା ୱିତ୍ଥାରଦେସନାତି ଏତ୍ଥେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ୟସ୍ମିଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଧିକରଣେତି ୱିୱାଦାଧିକରଣଂ, ଅନୁୱାଦାଧିକରଣଂ, ଆପତ୍ତାଧିକରଣଂ, କିଚ୍ଚାଧିକରଣନ୍ତି ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅଧିକରଣାନଂ ୟସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ । ଆପନ୍ନୋ ଚ ଭିକ୍ଖୂତି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ । ତସ୍ମେତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଏତଂ । ଦୀଘତ୍ତାୟାତି ଦୀଘଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ତିଟ୍ଠନତ୍ଥାୟ । ଖରତ୍ତାୟାତି ଦାସ-କୋଣ୍ଡ-ଚଣ୍ଡାଲ-ୱେନାତି ଏୱଂ ଖରୱାଚାପୱତ୍ତନତ୍ଥାୟ । ୱାଳତ୍ତାୟାତି ପାଣି ଲେଡ୍ଡୁଦଣ୍ଡାଦୀହି ପହରଣୱସେନ କକ୍ଖଳଭାୱତ୍ଥାୟ । ଭିକ୍ଖୂ ଚ ନ ଫାସୁଂ ୱିହରିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାଦାପନ୍ନେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ୟେପି ଉଦ୍ଦେସଂ ୱା ପରିପୁଚ୍ଛଂ ୱା ଗହେତୁକାମା ପଧାନଂ ୱା ଅନୁୟୁଞ୍ଜିତୁକାମା, ତେ ଫାସୁଂ ନ ୱିହରିସ୍ସନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ମିଂ ହି ଉପୋସଥପୱାରଣାୟ ଠିତାୟ ଉଦ୍ଦେସାଦୀହି ଅତ୍ଥିକା ଉଦ୍ଦେସାଦୀନି ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ୱିପସ୍ସକାନଂ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନ ଏକଗ୍ଗୋ ହୋତି, ତତୋ ୱିସେସଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଏୱଂ ଭିକ୍ଖୂ ଚ ନ ଫାସୁଂ ୱିହରିସ୍ସନ୍ତି । ନ ଦୀଘତ୍ତାୟାତିଆଦୀସୁ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅକୁସଲଂ ଆପନ୍ନୋତି ଏତ୍ଥ ଅକୁସଲନ୍ତି ଆପତ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା, ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସନ୍ତି ନ ସବ୍ବମେୱ ଆପତ୍ତିଂ, ଆପତ୍ତିୟା ପନ କଞ୍ଚିଦେୱ ଦେସଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ଆପତ୍ତିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କାୟେନାତି କରଜକାୟେନ । ଅନତ୍ତମନୋତି ଅତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ଅନତ୍ତମନୱାଚନ୍ତି ଅତୁଟ୍ଠୱାଚଂ । ମମେୱାତି ମଂୟେୱ । ତତ୍ଥାତି ତସ୍ମିଂ ଅଧିକରଣେ । ଅଚ୍ଚୟୋ ଅଚ୍ଚଗମାତି ଅପରାଧୋ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଗତୋ, ଅହମେୱେତ୍ଥ ଅପରାଧିକୋ । ସୁଙ୍କଦାୟକଂୱ ଭଣ୍ଡସ୍ମିନ୍ତି ୟଥା ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ପରିହରିତ୍ୱା ନୀତେ ଭଣ୍ଡସ୍ମିଂ ସୁଙ୍କଦାୟକଂ ଅପରାଧୋ ଅଭିଭୱତି, ସୋ ଚ ତତ୍ଥ ଅପରାଧିକୋ ହୋତି, ନ ରାଜାନୋ ନ ରାଜପୁରିସାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ହି ରଞ୍ଞା ଠପିତଂ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନଂ ପରିହରିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ହରତି, ତଂ ସହ ଭଣ୍ଡସକଟେନ ଆନେତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତତ୍ଥ ନେୱ ସୁଙ୍କଟ୍ଠାନସ୍ସ ଦୋସୋ ଅତ୍ଥି, ନ ରଞ୍ଞୋ ନ ରାଜପୁରିସାନଂ, ପରିହରିତ୍ୱା ଗତସ୍ସେୱ ପନ ଦୋସୋ, ଏୱମେୱଂ ୟଂ ସୋ ଭିକ୍ଖୁ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ, ତତ୍ଥ ନେୱ ଆପତ୍ତିୟା ଦୋସୋ, ନ ଚୋଦକସ୍ସ । ତୀହି ପନ କାରଣେହି ତସ୍ସେୱ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦୋସୋ । ତସ୍ସ ହି ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନଭାୱେନପି ଦୋସୋ, ଚୋଦକେ ଅନତ୍ତମନତାୟପି ଦୋସୋ, ଅନତ୍ତମନସ୍ସ ସତୋ ପରେସଂ ଆରୋଚନେନପି ଦୋସୋ । ଚୋଦକସ୍ସ ପନ ୟଂ ସୋ ତଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତଂ ଅଦ୍ଦସ, ତତ୍ଥ ଦୋସୋ ନତ୍ଥି । ଅନତ୍ତମନତାୟ ଚୋଦନାୟ ପନ ଦୋସୋ । ତମ୍ପି ଅମନସିକରିତ୍ୱା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଅତ୍ତନୋୱ ଦୋସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ଇତି ମମେୱ ତତ୍ଥ ଅଚ୍ଚୟୋ ଅଚ୍ଚଗମା ସୁଙ୍କଦାୟକଂୱ ଭଣ୍ଡସ୍ମି’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟୱାରେ ଚୋଦକସ୍ସ ଅନତ୍ତମନତା ଚ ଅନତ୍ତମନତାୟ ଚୋଦିତଭାୱୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଦୋସା, ତେସଂ ୱସେନ ‘‘ଅଚ୍ଚୟୋ ଅଚ୍ଚଗମା’’ତି ଏତ୍ଥ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ଅଞ୍ଞତରୋତି ଏକୋ ଅପାକଟନାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ୟେନାତି ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ କରଣୱଚନଂ । ତସ୍ମା ୟତ୍ଥ ଭଗୱା, ତତ୍ଥ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ୟେନ ୱା କାରଣେନ ଭଗୱା ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ, ତେନ କାରଣେନ ଉପସଙ୍କମୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । କେନ ଚ କାରଣେନ ଭଗୱା ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ? ନାନପ୍ପକାରଗୁଣୱିସେସାଧିଗମାଧିପ୍ପାୟେନ, ସାଦୁଫଲୂପଭୋଗାଧିପ୍ପାୟେନ ଦିଜଗଣେହି ନିଚ୍ଚଫଲିତମହାରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଗତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱାତି ଉପସଙ୍କମନପରିୟୋସାନଦୀପନଂ । ଅଥ ୱା ଏୱଂ ଗତୋ ତତୋ ଆସନ୍ନତରଂ ଠାନଂ ଭଗୱତୋ ସମୀପସଙ୍ଖାତଂ ଗନ୍ତ୍ୱାତିପି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ମୋଦୀତି ୟଥା ଚ ଖମନୀୟାଦୀନି ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଭଗୱା ତେନ, ଏୱଂ ସୋପି ଭଗୱତା ସଦ୍ଧିଂ ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦୋ ଅହୋସି, ସୀତୋଦକଂ ୱିୟ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ସମ୍ମୋଦିତଂ ଏକୀଭାୱଂ ଅଗମାସି । ୟାୟ ଚ ‘‘କଚ୍ଚି, ଭୋ ଗୋତମ, ଖମନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ୟାପନୀୟଂ, କଚ୍ଚି ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଚ ସାୱକାନଞ୍ଚ ଅପ୍ପାବାଧଂ ଅପ୍ପାତଙ୍କଂ ଲହୁଟ୍ଠାନଂ ବଲଂ ଫାସୁୱିହାରୋ’’ତିଆଦିକାୟ କଥାୟ ସମ୍ମୋଦି, ତଂ ପୀତିପାମୋଜ୍ଜସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସମ୍ମୋଦସ୍ସ ଜନନତୋ ସମ୍ମୋଦିତୁଂ ୟୁତ୍ତଭାୱତୋ ଚ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ ସୁଚିରମ୍ପି କାଲଂ ସାରେତୁଂ ନିରନ୍ତରଂ ପୱତ୍ତେତୁଂ ଅରହରୂପତୋ ସରିତବ୍ବଭାୱତୋ ଚ ସାରଣୀୟଂ। ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ ୱା ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅନୁସ୍ସରିୟମାନସୁଖତୋ ସାରଣୀୟଂ, ତଥା ବ୍ୟଞ୍ଜନପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ, ଅତ୍ଥପରିସୁଦ୍ଧତାୟ ସାରଣୀୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକେହି ପରିୟାୟେହି ସମ୍ମୋଦନୀୟଂ ସାରଣୀୟଂ କଥଂ ୱୀତିସାରେତ୍ୱା ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା ନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟେନତ୍ଥେନ ଆଗତୋ, ତଂ ପୁଚ୍ଛିତୁକାମୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

ଏକମନ୍ତନ୍ତି ଭାୱନପୁଂସକନିଦ୍ଦେସୋ ‘‘ୱିସମଂ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୭୦) ୱିୟ । ତସ୍ମା ୟଥା ନିସିନ୍ନୋ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତି, ତଥା ନିସୀଦୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଭୁମ୍ମତ୍ଥେ ୱା ଏତଂ ଉପୟୋଗୱଚନଂ । ନିସୀଦୀତି ଉପାୱିସି । ପଣ୍ଡିତା ହି ପୁରିସା ଗରୁଟ୍ଠାନୀୟଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆସନକୁସଲତାୟ ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦନ୍ତି । ଅୟଞ୍ଚ ନେସଂ ଅଞ୍ଞତରୋ, ତସ୍ମା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

କଥଂ ନିସିନ୍ନୋ ପନ ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ହୋତୀତି ? ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଅତିଦୂରଂ, ଅଚ୍ଚାସନ୍ନଂ, ଉପରିୱାତଂ, ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସଂ, ଅତିସମ୍ମୁଖଂ ଅତିପଚ୍ଛାତି । ଅତିଦୂରେ ନିସିନ୍ନୋ ହି ସଚେ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦେନ କଥେତବ୍ବଂ ହୋତି । ଅଚ୍ଚାସନ୍ନେ ନିସିନ୍ନୋ ସଙ୍ଘଟ୍ଟନଂ କରୋତି। ଉପରିୱାତେ ନିସିନ୍ନୋ ସରୀରଗନ୍ଧେନ ବାଧତି । ଉନ୍ନତପ୍ପଦେସେ ନିସିନ୍ନୋ ଅଗାରୱଂ ପକାସେତି । ଅତିସମ୍ମୁଖା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁଂ ଆହଚ୍ଚ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ଅତିପଚ୍ଛା ନିସିନ୍ନୋ ସଚେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି, ଗୀୱଂ ପସାରେତ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ହୋତି । ତସ୍ମା ଅୟମ୍ପି ଏତେ ଛ ନିସଜ୍ଜଦୋସେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦୀ’’ତି ।

ଏତଦୱୋଚାତି ଦୁୱିଧା ହି ପୁଚ୍ଛା – ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛା, ଅନଗାରିକପୁଚ୍ଛା ଚ । ତତ୍ଥ ‘‘କିଂ, ଭନ୍ତେ, କୁସଲଂ, କିଂ ଅକୁସଲ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୯୬) ଇମିନା ନୟେନ ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛା ଆଗତା । ‘‘ଇମେ ନୁ ଖୋ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୮୬) ଇମିନା ନୟେନ ଅନଗାରିକପୁଚ୍ଛା । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଅନୁରୂପଂ ଅଗାରିକପୁଚ୍ଛଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମ, ହେତୁ କୋ ପଚ୍ଚୟୋ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ହେତୁ ପଚ୍ଚୟୋତି ଉଭୟମ୍ପେତଂ କାରଣୱେୱଚନମେୱ । ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟାହେତୂତି ଅଧମ୍ମଚରିୟାସଙ୍ଖାତାୟ ୱିସମଚରିୟାୟ ହେତୁ, ତଂକାରଣା ତପ୍ପଚ୍ଚୟାତି ଅତ୍ଥୋ। ତତ୍ରାୟଂ ପଦତ୍ଥୋ – ଅଧମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟା ଅଧମ୍ମଚରିୟା, ଅଧମ୍ମକାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସମଂ ଚରିୟା, ୱିସମସ୍ସ ୱା କମ୍ମସ୍ସ ଚରିୟାତି ୱିସମଚରିୟା । ଅଧମ୍ମଚରିୟା ଚ ସା ୱିସମଚରିୟା ଚାତି ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟା । ଏତେନୁପାୟେନ ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅତ୍ଥତୋ ପନେତ୍ଥ ଅଧମ୍ମଚରିୟାୱିସମଚରିୟା ନାମ ଦସ ଅକୁସଲକମ୍ମପଥା, ଧମ୍ମଚରିୟାସମଚରିୟା ନାମ ଦସ କୁସଲକମ୍ମପଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମାତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୪୫; ଚୂଳୱ॰ ୩୮୩; ଅ॰ ନି॰ ୮.୨୦) ହି ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।

‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ –

ଆଦୀସୁ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୨୫୦; ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧାପି ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେୟେୱ । ୟସ୍ମା ଚ ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ, ତସ୍ମା ସାଧୁ ସାଧୁ, ଭୋ ଗୋତମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

‘‘ଭୟେ କୋଧେ ପସଂସାୟଂ, ତୁରିତେ କୋତୂହଲଚ୍ଛରେ ।

ହାସେ ସୋକେ ପସାଦେ ଚ, କରେ ଆମେଡିତଂ ବୁଧୋ’’ତି ॥ –

ଇମିନା ଚ ଲକ୍ଖଣେନ ଇଧ ପସାଦୱସେନ ପସଂସାୱସେନ ଚାୟଂ ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱୁତ୍ତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥ ୱା ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତି ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଅତିଇଟ୍ଠଂ ଅତିମନାପଂ, ଅତିସୁନ୍ଦରନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଏକେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦେନ ଦେସନଂ ଥୋମେତି, ଏକେନ ଅତ୍ତନୋ ପସାଦଂ । ଅୟଞ୍ହେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନା, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୟଦିଦଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆଗମ୍ମ ମମ ପସାଦୋତି । ଭଗୱତୋୟେୱ ୱା ୱଚନଂ ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ସନ୍ଧାୟ ଥୋମେତି – ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଦୋସନାସନତୋ, ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ଗୁଣାଧିଗମନତୋ, ତଥା ସଦ୍ଧାଜନନତୋ, ପଞ୍ଞାଜନନତୋ, ସାତ୍ଥତୋ, ସବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ, ଉତ୍ତାନପଦତୋ, ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥତୋ, କଣ୍ଣସୁଖତୋ, ହଦୟଙ୍ଗମତୋ, ଅନତ୍ତୁକ୍କଂସନତୋ, ଅପରୱମ୍ଭନତୋ, କରୁଣାସୀତଲତୋ, ପଞ୍ଞାୱଦାତତୋ, ଆପାଥରମଣୀୟତୋ, ୱିମଦ୍ଦକ୍ଖମତୋ, ସୁୟ୍ୟମାନସୁଖତୋ, ୱୀମଂସିୟମାନହିତତୋତି ଏୱମାଦୀହି ୟୋଜେତବ୍ବଂ ।

ତତୋ ପରମ୍ପି ଚତୂହି ଉପମାହି ଦେସନଂୟେୱ ଥୋମେତି । ତତ୍ଥ ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତନ୍ତି ଅଧୋମୁଖଠପିତଂ, ହେଟ୍ଠାମୁଖଜାତଂ ୱା । ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟାତି ଉପରିମୁଖଂ କରେୟ୍ୟ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନନ୍ତି ତିଣପଣ୍ଣାଦିଛାଦିତଂ । ୱିୱରେୟ୍ୟାତି ଉଗ୍ଘାଟେୟ୍ୟ । ମୂଳ୍ହସ୍ସାତି ଦିସାମୂଳ୍ହସ୍ସ । ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ହତ୍ଥେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏସ ମଗ୍ଗୋ’’ତି ୱଦେୟ୍ୟ । ଅନ୍ଧକାରେତି କାଳପକ୍ଖଚାତୁଦ୍ଦସୀଅଡ୍ଢରତ୍ତଘନୱନସଣ୍ଡମେଘପଟଲେହି ଚତୁରଙ୍ଗେ ତମେ । ଅୟଂ ତାୱ ଅନୁତ୍ତାନପଦତ୍ଥୋ ।

ଅୟଂ ପନ ଅଧିପ୍ପାୟୟୋଜନା – ୟଥା କୋଚି ନିକ୍କୁଜ୍ଜିତଂ ଉକ୍କୁଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ସଦ୍ଧମ୍ମୱିମୁଖଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମେ ପତିତଂ ମଂ ଅସଦ୍ଧମ୍ମା ୱୁଟ୍ଠାପେନ୍ତେନ, ୟଥା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ୱିୱରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କସ୍ସପସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନନ୍ତରଧାନତୋ ପଭୁତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିଗହନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସାସନଂ ୱିୱରନ୍ତେନ, ୟଥା ମୂଳ୍ହସ୍ସ ମଗ୍ଗଂ ଆଚିକ୍ଖେୟ୍ୟ, ଏୱଂ କୁମ୍ମଗ୍ଗମିଚ୍ଛାମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନସ୍ସ ମେ ସଗ୍ଗମୋକ୍ଖମଗ୍ଗଂ ଆୱିକରୋନ୍ତେନ, ୟଥା ଅନ୍ଧକାରେ ତେଲପଜ୍ଜୋତଂ ଧାରେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ମୋହନ୍ଧକାରେ ନିମୁଗ୍ଗସ୍ସ ମେ ବୁଦ୍ଧାଦିରତନରୂପାନି ଅପସ୍ସତୋ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକମୋହନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସକଦେସନାପଜ୍ଜୋତଧାରଣେନ ମୟ୍ହଂ ଭୋତା ଗୋତମେନ ଏତେହି ପରିୟାୟେହି ପକାସିତତ୍ତା ଅନେକପରିୟାୟେନ ଧମ୍ମୋ ପକାସିତୋତି ।

ଏୱଂ ଦେସନଂ ଥୋମେତ୍ୱା ଇମାୟ ଦେସନାୟ ରତନତ୍ତୟେ ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଏସାହନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏସାହନ୍ତି ଏସୋ ଅହଂ । ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମୀତି ଭୱଂ ମେ ଗୋତମୋ ସରଣଂ ପରାୟଣଂ ଅଘସ୍ସ ତାତା ହିତସ୍ସ ଚ ୱିଧାତାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଭୱନ୍ତଂ ଗୋତମଂ ଗଚ୍ଛାମି ଭଜାମି ସେୱାମି ପୟିରୁପାସାମି, ଏୱଂ ୱା ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି । ୟେସଞ୍ହି ଧାତୂନଂ ଗତି ଅତ୍ଥୋ, ବୁଦ୍ଧିପି ତେସଂ ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ମା ଗଚ୍ଛାମୀତି ଇମସ୍ସ ଜାନାମି ବୁଜ୍ଝାମୀତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଧମ୍ମଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅଧିଗତମଗ୍ଗେ ସଚ୍ଛିକତନିରୋଧେ ୟଥାନୁସିଟ୍ଠଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନେ ଚ ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତମାନେ ଧାରେତୀତି ଧମ୍ମୋ। ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମା ସଙ୍ଖତା, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ୱିତ୍ଥାରୋ । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ, ଅପିଚ ଖୋ ଅରିୟଫଲେହି ସଦ୍ଧିଂ ପରିୟତ୍ତିଧମ୍ମୋପି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଛତ୍ତମାଣୱକୱିମାନେ –

‘‘ରାଗୱିରାଗମନେଜମସୋକଂ, ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତମପ୍ପଟିକୂଲଂ ।

ମଧୁରମିମଂ ପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତଂ, ଧମ୍ମମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୭) ।

ଏତ୍ଥ ରାଗୱିରୋଗୋତି ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । ଅନୋଜମସୋକନ୍ତି ଫଲଂ । ଧମ୍ମମସଙ୍ଖତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ । ଅପ୍ପଟିକୂଲଂ ମଧୁରମିମଂପଗୁଣଂ ସୁୱିଭତ୍ତନ୍ତି ପିଟକତ୍ତୟେନ ୱିଭତ୍ତା ସବ୍ବଧମ୍ମକ୍ଖନ୍ଧାତି । ଦିଟ୍ଠିସୀଲସଙ୍ଘାତେନ ସଂହତୋତି ସଙ୍ଘୋ। ସୋ ଅତ୍ଥତୋ ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ତସ୍ମିୟେୱ ୱିମାନେ –

‘‘ୟତ୍ଥ ଚ ଦିନ୍ନମହପ୍ଫଲମାହୁ, ଚତୂସୁ ସୁଚୀସୁ ପୁରିସୟୁଗେସୁ ।

ଅଟ୍ଠ ଚ ପୁଗ୍ଗଲଧମ୍ମଦସା ତେ, ସଙ୍ଘମିମଂ ସରଣତ୍ଥମୁପେହୀ’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୮୮) ।

ଭିକ୍ଖୂନଂ ସଙ୍ଘୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ। ଏତ୍ତାୱତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀଣି ସରଣଗମନାନି ପଟିୱେଦେସି ।

ଇଦାନି ତେସୁ ସରଣଗମନେସୁ କୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ସରଣଂ, ସରଣଗମନଂ, ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ, ସରଣଗମନଫଲଂ, ସଂକିଲେସୋ, ଭେଦୋତି ଅୟଂ ୱିଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ପଦତ୍ଥତୋ ତାୱ ହିଂସତୀତି ସରଣଂ, ସରଣଗତାନଂ ତେନେୱ ସରଣଗମନେନ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁଗ୍ଗତିପରିକିଲେସଂ ହନତି ୱିନାସେତୀତି ଅତ୍ଥୋ, ରତନତ୍ତୟସ୍ସେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଥ ୱା ହିତେ ପୱତ୍ତନେନ ଅହିତା ଚ ନିୱତ୍ତନେନ ସତ୍ତାନଂ ଭୟଂ ହିଂସତୀତି ବୁଦ୍ଧୋ, ଭୱକନ୍ତାରା ଉତ୍ତାରଣେନ ଲୋକସ୍ସ ଅସ୍ସାସଦାନେନ ଚ ଧମ୍ମୋ, ଅପ୍ପକାନମ୍ପି କାରାନଂ ୱିପୁଲଫଲପଟିଲାଭକରଣେନ ସଙ୍ଘୋ । ତସ୍ମା ଇମିନାପି ପରିୟାୟେନ ରତନତ୍ତୟଂ ସରଣଂ । ତପ୍ପସାଦତଗ୍ଗରୁତାହି ୱିହତକିଲେସୋ ତପ୍ପରାୟଣତାକାରପ୍ପୱତ୍ତୋ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସରଣଗମନଂ । ତଂସମଙ୍ଗୀସତ୍ତୋ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି, ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରେନ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦେନ ‘‘ଏତାନି ମେ ତୀଣି ରତନାନି ସରଣଂ, ଏତାନି ପରାୟଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ତାୱ ସରଣଂ ସରଣଗମନଂ ୟୋ ଚ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛତି ଇଦଂ ତୟଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦେ ପନ ଦୁୱିଧଂ ସରଣଗମନଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଲୋକିୟଞ୍ଚାତି । ତତ୍ଥ ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଦିଟ୍ଠସଚ୍ଚାନଂ ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସସମୁଚ୍ଛେଦେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ନିବ୍ବାନାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା କିଚ୍ଚତୋ ସକଲେପି ରତନତ୍ତୟେ ଇଜ୍ଝତି । ଲୋକିୟଂ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂ ସରଣଗମନୁପକ୍କିଲେସୱିକ୍ଖମ୍ଭନେନ ଆରମ୍ମଣତୋ ବୁଦ୍ଧାଦିଗୁଣାରମ୍ମଣଂ ହୁତ୍ୱା ଇଜ୍ଝତି । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ସଦ୍ଧାପଟିଲାଭୋ, ସଦ୍ଧାମୂଲିକା ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଦସସୁ ପୁଞ୍ଞକିରିୟାୱତ୍ଥୂସୁ ଦିଟ୍ଠିଜୁକମ୍ମନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତୟିଦଂ ଚତୁଧା ପୱତ୍ତତି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ତପ୍ପରାୟଣତାୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନେନ ପଣିପାତେନାତି । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ନିୟ୍ୟାତେମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଅତ୍ତପରିଚ୍ଚଜନଂ । ତପ୍ପରାୟଣତା ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧପରାୟଣୋ, ଧମ୍ମପରାୟଣୋ, ସଙ୍ଘପରାୟଣୋ ଇତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ତପ୍ପରାୟଣଭାୱୋ । ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଅନ୍ତେୱାସିକୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଇତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମୋ । ପଣିପାତୋ ନାମ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ଅହଂ ଅଭିୱାଦନ-ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନ-ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମ-ସାମୀଚିକମ୍ମଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ୱତ୍ଥୂନଂ କରୋମି ଇତି ମଂ ଧାରେଥା’’ତି ଏୱଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ପରମନିପଚ୍ଚକାରୋ । ଇମେସଞ୍ହି ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ଆକାରାନଂ ଅଞ୍ଞତରମ୍ପି କରୋନ୍ତେନ ଗହିତଂୟେୱ ହୋତି ସରଣଗମନଂ ।

ଅପିଚ ‘‘ଭଗୱତୋ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଧମ୍ମସ୍ସ, ସଙ୍ଘସ୍ସ ଅତ୍ତାନଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ଜୀୱିତଂ ପରିଚ୍ଚଜାମି, ପରିଚ୍ଚତ୍ତୋୟେୱ ମେ ଅତ୍ତା, ପରିଚ୍ଚତ୍ତଂୟେୱ ମେ ଜୀୱିତଂ, ଜୀୱିତପରିୟନ୍ତିକଂ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗଚ୍ଛାମି, ବୁଦ୍ଧୋ ମେ ସରଣଂ ଲେଣଂ ତାଣ’’ନ୍ତି ଏୱମ୍ପି ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ‘‘ସତ୍ଥାରଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ସୁଗତଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ୱତାହଂ ପସ୍ସେୟ୍ୟଂ, ଭଗୱନ୍ତମେୱ ପସ୍ସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୫୪) ଏୱମ୍ପି ମହାକସ୍ସପସ୍ସ ସରଣଗମନେ ୱିୟ ସିସ୍ସଭାୱୂପଗମନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ।

‘‘ସୋ ଅହଂ ୱିଚରିସ୍ସାମି, ଗାମା ଗାମଂ ପୁରା ପୁରଂ ।

ନମସ୍ସମାନୋ ସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚ ସୁଧମ୍ମତ’’ନ୍ତି ॥ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୯୪; ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬) ।

ଏୱମ୍ପି ଆଳୱକାଦୀନଂ ସରଣଗମନଂ ୱିୟ ତପ୍ପରାୟଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ଅଥ ଖୋ ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଏକଂସଂ ଉତ୍ତରାସଙ୍ଗଂ କରିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦେସୁ ସିରସା ନିପତିତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ପାଦାନି ମୁଖେନ ଚ ପରିଚୁମ୍ବତି, ପାଣୀହି ଚ ପରିସମ୍ବାହତି, ନାମଞ୍ଚ ସାୱେତି – ‘ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ; ବ୍ରହ୍ମାୟୁ ଅହଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣୋ’’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୪) ଏୱମ୍ପି ପଣିପାତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ସୋ ପନେସ ଞାତିଭୟାଚରିୟଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟପଣିପାତେନ ସରଣଗମନଂ ହୋତି, ନ ଇତରେହି । ସେଟ୍ଠୱସେନେୱ ହି ସରଣଂ ଗଣ୍ହାତି, ସେଟ୍ଠୱସେନ ଚ ଭିଜ୍ଜତି । ତସ୍ମା ୟୋ ସାକିୟୋ ୱା କୋଲିୟୋ ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ରାଜପୂଜିତୋ ମହାନୁଭାୱୋ ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଭୟେନ ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ୱା ବୋଧିସତ୍ତକାଲେ ଭଗୱତୋ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି ଉଗ୍ଗହିତଂ ସରମାନୋ ବୁଦ୍ଧକାଲେ ୱା –

‘‘ଏକେନ ଭୋଗେ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ, ଦ୍ୱୀହି କମ୍ମଂ ପୟୋଜୟେ ।

ଚତୁତ୍ଥଞ୍ଚ ନିଧାପେୟ୍ୟ, ଆପଦାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ॥ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୨୬୫) –

ଏୱରୂପଂ ଅନୁସାସନିଂ ଉଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ଅଗ୍ଗହିତମେୱ ହୋତି ସରଣଂ । ୟୋ ପନ ‘‘ଅୟଂ ଲୋକେ ଅଗ୍ଗଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋ’’ତି ୱନ୍ଦତି, ତେନେୱ ଗହିତଂ ହୋତି ସରଣଂ ।

ଏୱଂ ଗହିତସରଣସ୍ସ ଚ ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟେସୁ ପବ୍ବଜିତମ୍ପି ଞାତିଂ ‘‘ଞାତକୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋ ସରଣଗମନଂ ନ ଭିଜ୍ଜତି, ପଗେୱ ଅପବ୍ବଜିତଂ । ତଥା ରାଜାନଂ ଭୟୱସେନ ୱନ୍ଦତୋ । ସୋ ହି ରଟ୍ଠପୂଜିତତ୍ତା ଅୱନ୍ଦିୟମାନୋ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟାତି । ତଥା ୟଂ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖାପକଂ ତିତ୍ଥିୟଂ ‘‘ଆଚରିୟୋ ମେ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱନ୍ଦତୋପି ନ ଭିଜ୍ଜତୀତି ଏୱଂ ସରଣଗମନପ୍ପଭେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ସରଣଗମନସ୍ସ ଚତ୍ତାରି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ୱିପାକଫଲଂ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ ଆନିସଂସଫଲଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟୋ ଚ ବୁଦ୍ଧଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ, ସଙ୍ଘଞ୍ଚ ସରଣଂ ଗତୋ ।

ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୦) ।

‘‘ଦୁକ୍ଖଂ ଦୁକ୍ଖସମୁପ୍ପାଦଂ, ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଚ ଅତିକ୍କମଂ ।

ଅରିୟଞ୍ଚଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ, ଦୁକ୍ଖୂପସମଗାମିନଂ ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୧) ।

‘‘ଏତଂ ଖୋ ସରଣଂ ଖେମଂ, ଏତଂ ସରଣମୁତ୍ତମଂ ।

ଏତଂ ସରଣମାଗମ୍ମ, ସବ୍ବଦୁକ୍ଖା ପମୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୧୯୨) ।

ଅପିଚ ନିଚ୍ଚତୋ ଅନୁପଗମନାଦିୱସେନପେତସ୍ସ ଆନିସଂସଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଞ୍ଚି ସଙ୍ଖାରଂ ନିଚ୍ଚତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସୁଖତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, କଞ୍ଚି ଧମ୍ମଂ ଅତ୍ତତୋ ଉପଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ମାତରଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପିତରଂ, ଅରହନ୍ତଂ ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେୟ୍ୟ, ପଦୁଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଲୋହିତଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟ, ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସେୟ୍ୟ, ନେତଂ ଠାନଂ ୱିଜ୍ଜତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୧୨୮-୧୩୦; ଅ॰ ନି॰ ୧.୨୭୨-୨୭୭) ।

ଲୋକିୟସ୍ସ ପନ ସରଣଗମନସ୍ସ ଭୱସମ୍ପଦାପି ଭୋଗସମ୍ପଦାପି ଫଲମେୱ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟେ କେଚି ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତାସେ,

ନ ତେ ଗମିସ୍ସନ୍ତି ଅପାୟଭୂମିଂ ।

ପହାୟ ମାନୁସଂ ଦେହଂ,

ଦେୱକାୟଂ ପରିପୂରେସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୩୭) ।

ଅପରମ୍ପି ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅଥ ଖୋ ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋ ଅସୀତିୟା ଦେୱତାସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମି…ପେ॰… ଏକମନ୍ତଂ ଠିତଂ ଖୋ ସକ୍କଂ ଦେୱାନମିନ୍ଦଂ ଆୟସ୍ମା ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନୋ ଏତଦୱୋଚ – ‘ସାଧୁ ଖୋ, ଦେୱାନମିନ୍ଦ, ବୁଦ୍ଧସରଣଗମନଂ ହୋତି । ବୁଦ୍ଧସରଣଗମନହେତୁ ଖୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦ ଏୱମିଧେକଚ୍ଚେ ସତ୍ତା କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରଂ ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜନ୍ତି । ତେ ଅଞ୍ଞେ ଦେୱେ ଦସହି ଠାନେହି ଅଧିଗଣ୍ହନ୍ତି ଦିବ୍ବେନ ଆୟୁନା ଦିବ୍ବେନ ୱଣ୍ଣେନ ସୁଖେନ ୟସେନ ଆଧିପତେୟ୍ୟେନ ଦିବ୍ବେହି ରୂପେହି ସଦ୍ଦେହି ଗନ୍ଧେହି ରସେହି ଫୋଟ୍ଠବ୍ବେହୀ’’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୪୧) ।

ଏସେୱ ନୟୋ ଧମ୍ମେ ସଙ୍ଘେ ଚ । ଅପିଚ ୱେଲାମସୁତ୍ତାଦିୱସେନାପି (ଅ॰ ନି॰ ୯.୨୦ ଆଦୟୋ) ସରଣଗମନସ୍ସ ଫଲୱିସେସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ସରଣଗମନଫଲଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ଲୋକିୟସରଣଗମନଂ ତୀସୁ ୱତ୍ଥୂସୁ ଅଞ୍ଞାଣସଂସୟମିଚ୍ଛାଞାଣାଦୀହି ସଂକିଲିସ୍ସତି, ନ ମହାଜୁତିକଂ ହୋତି ନ ମହାୱିପ୍ଫାରଂ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ନତ୍ଥି ସଂକିଲେସୋ । ଲୋକିୟସ୍ସ ଚ ସରଣଗମନସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ଭେଦୋ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅନୱଜ୍ଜୋ ଚ । ତତ୍ଥ ସାୱଜ୍ଜୋ ଅଞ୍ଞସତ୍ଥାରାଦୀସୁ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନାଦୀହି ହୋତି, ସୋ ଅନିଟ୍ଠଫଲୋ । ଅନୱଜ୍ଜୋ କାଲକିରିୟାୟ, ସୋ ଅୱିପାକତ୍ତା ଅଫଲୋ । ଲୋକୁତ୍ତରସ୍ସ ପନ ନେୱତ୍ଥି ଭେଦୋ । ଭୱନ୍ତରେପି ହି ଅରିୟସାୱକୋ ଅଞ୍ଞଂ ସତ୍ଥାରଂ ନ ଉଦ୍ଦିସତୀତି ଏୱଂ ସରଣଗମନସ୍ସ ସଂକିଲେସୋ ଚ ଭେଦୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉପାସକଂମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୂତି ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ‘‘ଉପାସକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଧାରେତୁ, ଜାନାତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପାସକୱିଧିକୋସଲ୍ଲତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋ, କସ୍ମା ଉପାସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, କିମସ୍ସ ସୀଲଂ, କୋ ଆଜୀୱୋ, କା ୱିପତ୍ତି, କା ସମ୍ପତ୍ତୀତି ଇଦଂ ପକିଣ୍ଣକଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ କୋ ଉପାସକୋତି ୟୋ କୋଚି ସରଣଗତୋ ଗହଟ୍ଠୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ୟତୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ବୁଦ୍ଧଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି, ଧମ୍ମଂ ସରଣଂ ଗତୋ, ସଙ୍ଘଂ ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।

କସ୍ମାଉପାସକୋତି । ରତନତ୍ତୟସ୍ସ ଉପାସନତୋ । ସୋ ହି ବୁଦ୍ଧଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋ । ଧମ୍ମଂ, ସଙ୍ଘଂ ଉପାସତୀତି ଉପାସକୋତି ।

କିମସ୍ସ ସୀଲନ୍ତି । ପଞ୍ଚ ୱେରମଣିୟୋ । ୟଥାହ –

‘‘ୟତୋ ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ପାଣାତିପାତା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି, ଅଦିନ୍ନାଦାନା, କାମେସୁମିଚ୍ଛାଚାରା, ମୁସାୱାଦା, ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପ୍ପମାଦଟ୍ଠାନା ପଟିୱିରତୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଖୋ, ମହାନାମ, ଉପାସକୋ ସୀଲୱା ହୋତୀ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୧୦୩୩) ।

କୋ ଆଜୀୱୋତି । ପଞ୍ଚ ମିଚ୍ଛାୱଣିଜ୍ଜା ପହାୟ ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଜୀୱିକକପ୍ପନଂ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା । କତମା ପଞ୍ଚ । ସତ୍ଥୱଣିଜ୍ଜା, ସତ୍ତୱଣିଜ୍ଜା, ମଂସୱଣିଜ୍ଜା, ମଜ୍ଜୱଣିଜ୍ଜା, ୱିସୱଣିଜ୍ଜା । ଇମା ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚ ୱଣିଜ୍ଜା ଉପାସକେନ ଅକରଣୀୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୭) ।

କା ୱିପତ୍ତୀତି । ୟା ତସ୍ସେୱ ସୀଲସ୍ସ ଚ ଆଜୀୱସ୍ସ ଚ ୱିପତ୍ତି, ଅୟମସ୍ସ ୱିପତ୍ତି । ଅପିଚ ୟାୟ ଏସ ଚଣ୍ଡାଲୋ ଚେୱ ହୋତି ମଲଞ୍ଚ ପତିକୁଟ୍ଠୋ ଚ, ସାପି ତସ୍ସ ୱିପତ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ଚ ଅତ୍ଥତୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧିୟାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକଚଣ୍ଡାଲୋ ଚ ହୋତି ଉପାସକମଲଞ୍ଚ ଉପାସକପତିକୁଟ୍ଠୋ ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ଦୁସ୍ସୀଲୋ ହୋତି, କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, ମଙ୍ଗଲଂ ପଚ୍ଚେତି ନୋ କମ୍ମଂ, ଇତୋ ଚ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ପରିୟେସତି, ତତ୍ଥ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ।

କା ସମ୍ପତ୍ତୀତି । ୟା ଚସ୍ସ ସୀଲସମ୍ପଦା ଚ ଆଜୀୱସମ୍ପଦା ଚ, ସା ସମ୍ପତ୍ତି । ୟେ ଚସ୍ସ ରତନଭାୱାଦିକରା ସଦ୍ଧାଦୟୋ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା । ୟଥାହ –

‘‘ପଞ୍ଚହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଉପାସକୋ ଉପାସକରତନଞ୍ଚ ହୋତି ଉପାସକପଦୁମଞ୍ଚ ଉପାସକପୁଣ୍ଡରୀକଞ୍ଚ । କତମେହି ପଞ୍ଚହି ? ସଦ୍ଧୋ ହୋତି, ସୀଲୱା ହୋତି, ନ କୋତୂହଲମଙ୍ଗଲିକୋ ହୋତି, କମ୍ମଂ ପଚ୍ଚେତି ନୋ ମଙ୍ଗଲଂ, ନ ଇତୋ ବହିଦ୍ଧା ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟଂ ଗୱେସତି, ଇଧ ଚ ପୁବ୍ବକାରଂ କରୋତୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୭୫) ।

ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗସଦ୍ଦୋ ଆଦିକୋଟିକୋଟ୍ଠାସସେଟ୍ଠେସୁ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେ ସମ୍ମ, ଦୋୱାରିକ, ଆୱରାମି ଦ୍ୱାରଂ ନିଗଣ୍ଠାନଂ ନିଗଣ୍ଠୀନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୦) ହି ଆଦିମ୍ହି ଦିସ୍ସତି । ‘‘ତେନେୱ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗେନ ତଂ ଅଙ୍ଗୁଲଗ୍ଗଂ ପରାମସେୟ୍ୟ (କଥା॰ ୪୪୧) । ଉଚ୍ଛଗ୍ଗଂ ୱେଳଗ୍ଗ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ କୋଟିୟଂ । ‘‘ଅମ୍ବିଲଗ୍ଗଂ ୱା ମଧୁରଗ୍ଗଂ ୱା ତିତ୍ତକଗ୍ଗଂ ୱା (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୭୪), ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିହାରଗ୍ଗେନ ୱା ପରିୱେଣଗ୍ଗେନ ୱା ଭାଜେତୁ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୩୧୮) କୋଟ୍ଠାସେ । ‘‘ୟାୱତା, ଭିକ୍ଖୱେ, ସତ୍ତା ଅପଦା ୱା…ପେ॰… ତଥାଗତୋ ତେସଂ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୪) ସେଟ୍ଠେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଆଦିମ୍ହି ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତସ୍ମା ଅଜ୍ଜତଗ୍ଗେତି ଅଜ୍ଜତଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଜ୍ଜତନ୍ତି ଅଜ୍ଜଭାୱଂ । ଅଜ୍ଜଦଗ୍ଗେତି ୱା ପାଠୋ, ଦକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ଅଜ୍ଜ ଅଗ୍ଗଂ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପାଣୁପେତନ୍ତି ପାଣେହି ଉପେତଂ, ୟାୱ ମେ ଜୀୱିତଂ ପୱତ୍ତତି, ତାୱ ଉପେତଂ, ଅନଞ୍ଞସତ୍ଥୁକଂ ତୀହି ସରଣଗମନେହି ସରଣଂ ଗତଂ ଉପାସକଂ କପ୍ପିୟକାରକଂ ମଂ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଧାରେତୁ ଜାନାତୁ । ଅହଞ୍ହି ସଚେପି ମେ ତିଖିଣେନ ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ, ନେୱ ବୁଦ୍ଧଂ ‘‘ନ ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ୱା ଧମ୍ମଂ ‘‘ନ ଧମ୍ମୋ’’ତି ୱା ସଙ୍ଘଂ ‘‘ନ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ୱା ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତସନ୍ନିୟ୍ୟାତନେନ ସରଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଚତୂହି ଚ ପଚ୍ଚୟେହି ପୱାରେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟାସନା ଭଗୱନ୍ତଂ ଅଭିୱାଦେତ୍ୱା ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ପକ୍କାମୀତି ।

୧୭. ସତ୍ତମେ ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀତି ଜାଣୁସ୍ସୋଣିଠାନନ୍ତରଂ କିର ନାମେକଂ ଠାନନ୍ତରଂ, ତଂ ୟେନ କୁଲେନ ଲଦ୍ଧଂ, ତଂ ଜାଣୁସ୍ସୋଣିକୁଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୟଂ ତସ୍ମିଂ କୁଲେ ଜାତତ୍ତା ରଞ୍ଞୋ ସନ୍ତିକେ ଚ ଲଦ୍ଧଜାଣୁସ୍ସୋଣିସକ୍କାରତ୍ତା ଜାଣୁସ୍ସୋଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସମଣୋ କିର ଗୋତମୋ ପଣ୍ଡିତୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ ବହୁସ୍ସୁତୋ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ସଚେ ସୋ ଲିଙ୍ଗୱିଭତ୍ତିକାରକାଦିଭେଦଂ ଜାନିସ୍ସତି, ଅମ୍ହେହି ଞାତମେୱ ଜାନିସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞାତଂ କିଂ ଜାନିସ୍ସତି । ଞାତମେୱ କଥେସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞାତଂ କିଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ମାନଦ୍ଧଜଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସିଙ୍ଗଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହାପରିୱାରେହି ପରିୱୁତୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । କତତ୍ତା ଚ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକତତ୍ତା ଚାତି ସତ୍ଥା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଜାନିତୁକାମୋ ଅତ୍ଥଗୱେସୀ ହୁତ୍ୱା ଆଗତୋ, ମାନଂ ପନ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସିଙ୍ଗଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଆଗତୋ । କିଂ ନୁ ଖ୍ୱସ୍ସ ୟଥା ପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନାତି, ଏୱଂ କଥିତେ ୱଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତି, ଉଦାହୁ ୟଥା ନ ଜାନାତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ୟଥା ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ କଥିତେ ୱଡ୍ଢି ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘କତତ୍ତା ଚ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକତତ୍ତା ଚା’’ତି ଆହ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ କତତ୍ତାପି ଅକତତ୍ତାପି ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂ ୱଦତି, ଇଦଂ ଉଭୟକାରଣେନାପି ଏକଟ୍ଠାନେ ନିବ୍ବତ୍ତିୟା କଥିତତ୍ତା ଦୁଜ୍ଜାନଂ ମହନ୍ଧକାରଂ, ନତ୍ଥି ମୟ୍ହଂ ଏତ୍ଥ ପତିଟ୍ଠା । ସଚେ ପନାହଂ ଏତ୍ତକେନେୱ ତୁଣ୍ହୀ ଭୱେୟ୍ୟଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ମଜ୍ଝେ କଥନକାଲେପି ମଂ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟୁଂ – ‘ତ୍ୱଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ମାନଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ସିଙ୍ଗଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗତୋସି, ଏକୱଚନେନେୱ ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କସ୍ମା କଥେସୀ’ତି । ତସ୍ମା ପରାଜିତୋପି ଅପରାଜିତସଦିସୋ ହୁତ୍ୱା ପୁନ ସଗ୍ଗଗମନପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା କୋ ନୁ ଖୋ, ଭୋ ଗୋତମାତି ଇମଂ ଦୁତିୟପଞ୍ହଂ ଆରଭି ।

ଏୱମ୍ପି ତସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଉପରିପଞ୍ହେନ ହେଟ୍ଠାପଞ୍ହଂ ଜାନିସ୍ସାମି, ହେଟ୍ଠାପଞ୍ହେନ ଉପରିପଞ୍ହ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମାପି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ଥା ପୁରିମନୟେନେୱ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଥା ନ ଜାନାତି, ଏୱମେୱ କଥେନ୍ତୋ ପୁନପି ‘‘କତତ୍ତା ଚ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅକତତ୍ତା ଚା’’ତି ଆହ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତସ୍ମିମ୍ପି ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ‘‘ଅଲଂ, ଭୋ, ନ ଈଦିସସ୍ସ ପୁରିସସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଆଗତେନ ଅଜାନିତ୍ୱା ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ସକୱାଦଂ ପହାୟ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଅନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଅତ୍ଥଂ ଗୱେସିସ୍ସାମି, ପରଲୋକମଗ୍ଗଂ ସୋଧେସ୍ସାମୀ’’ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ଆୟାଚନ୍ତୋ ନ ଖୋ ଅହନ୍ତିଆଦିମାହ । ଅଥସ୍ସ ନିହତମାନତଂ ଞତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଉପରି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତେନ ହି, ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନ ହୀତି କାରଣନିଦ୍ଦେସୋ । ୟସ୍ମା ସଂଖିତ୍ତେନ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ୱିତ୍ଥାରଦେସନଂ ୟାଚସି, ତସ୍ମାତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ ଆୟସ୍ମାତି ପିୟୱଚନମେତଂ । ଆନନ୍ଦୋତି ତସ୍ସ ଥେରସ୍ସ ନାମଂ । ଏକଂସେନାତି ଏକନ୍ତେନ । ଅନୁୱିଚ୍ଚାତି ଅନୁପୱିସିତ୍ୱା । ୱିଞ୍ଞୂତି ପଣ୍ଡିତା । ଗରହନ୍ତୀତି ନିନ୍ଦନ୍ତି, ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ନୱମେ ଚ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୨୦. ଦସମେ ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତଞ୍ଚ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଗହିତପାଳିପଦମେୱ ହି ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତ୍ତା ବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଉଭୟମେତଂ ପାଳିୟାୱ ନାମଂ । ଅତ୍ଥୋ ଚ ଦୁନ୍ନୀତୋତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଗହିତା ଅଟ୍ଠକଥା । ଦୁନ୍ନିକ୍ଖିତ୍ତସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋପି ଦୁନ୍ନୟୋ ହୋତୀତି ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଗହିତାୟ ପାଳିୟା ଅଟ୍ଠକଥା ନାମ ଦୁନ୍ନୟା ଦୁନ୍ନୀହାରା ଦୁକ୍କଥା ନାମ ହୋତି । ଏକାଦସମେ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ।

ଅଧିକରଣୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ବାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୨୨. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅଚ୍ଚୟତୋ ନ ପସ୍ସତୀତି ‘‘ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅପରଦ୍ଧଂ ମୟା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧଂ ନ ପସ୍ସତି, ଅପରଦ୍ଧଂ ମୟାତି ୱତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆହରିତ୍ୱା ନ ଖମାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସାତି ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆହରିତ୍ୱା ଖମାପେନ୍ତସ୍ସ । ୟଥାଧମ୍ମଂ ନପ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ‘‘ପୁନ ଏୱଂ ନ କରିସ୍ସାମି, ଖମଥ ମେ’’ତି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଇମଂ ୟଥାଧମ୍ମଂ ୟଥାସଭାୱଂ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନ ଏୱରୂପଂ ମା ଅକାସି, ଖମାମି ତୁୟ୍ହ’’ନ୍ତି ନ ୱଦତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୨୩. ଦୁତିୟେ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆଚିକ୍ଖନ୍ତି, ଅଭୂତେନ ୱଦନ୍ତି । ଦୋସନ୍ତରୋତି ଅନ୍ତରେ ପତିତଦୋସୋ । ଏୱରୂପୋ ହି ‘‘ନତ୍ଥି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉତ୍ତରିମନୁସ୍ସଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତୋ ସୁନକ୍ଖତ୍ତୋ ୱିୟ ତଥାଗତଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତି । ସଦ୍ଧୋୱା ଦୁଗ୍ଗହିତେନାତି ୟୋ ହି ଞାଣୱିରହିତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ଅତିସଦ୍ଧୋ ହୋତି ମୁଦ୍ଧପ୍ପସନ୍ନୋ, ସୋପି ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନାମ ସବ୍ବଲୋକୁତ୍ତରୋ, ସବ୍ବେ ତସ୍ସ କେସାଦୟୋ ବାତ୍ତିଂସ କୋଟ୍ଠାସା ଲୋକୁତ୍ତରାୟେୱା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଦୁଗ୍ଗହିତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ତଥାଗତଂ ଅବ୍ଭାଚିକ୍ଖତି । ତତିୟଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୨୫. ଚତୁତ୍ଥେ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋ, ତଂ ନେତବ୍ବତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ । ନୀତତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ଦୀପେତୀତି କଥିତତ୍ଥୋ ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ୱଦତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା, ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା, ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲା’’ତି ଏୱରୂପୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ନାମ । ଏତ୍ଥ ହି କିଞ୍ଚାପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ପରମତ୍ଥତୋ ପନ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ନତ୍ଥୀତି ଏୱମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ନେତବ୍ବୋୱ ହୋତି । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ବାଲତାୟ ନୀତତ୍ଥୋ ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ଦୀପେତି । ପରମତ୍ଥତୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲେ ଅସତି ନ ତଥାଗତୋ ‘‘ଏକପୁଗ୍ଗଲୋ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତିଆଦୀନି ୱଦେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ତସ୍ମା ପରମତ୍ଥତୋ ଅତ୍ଥି ପୁଗ୍ଗଲୋତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନୀତତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ଦୀପେତି । ନୀତତ୍ଥନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ଏୱଂ କଥିତତ୍ଥଂ । ଏତ୍ଥ ହି ଅନିଚ୍ଚମେୱ ଦୁକ୍ଖମେୱ ଅନତ୍ତାୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପନ ଅତ୍ତନୋ ବାଲତାୟ ‘‘ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ଅୟଂ ସୁତ୍ତନ୍ତୋ, ଅତ୍ଥମସ୍ସ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସୁଖଂ ନାମ ଅତ୍ଥି, ଅତ୍ତା ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନୀତତ୍ଥଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ନେୟ୍ୟତ୍ଥୋ ସୁତ୍ତନ୍ତୋତି ଦୀପେତି ନାମ । ପଞ୍ଚମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୨୭. ଛଟ୍ଠେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତସ୍ସାତି ପାପକମ୍ମସ୍ସ । ପାପଂ ହି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ନୋ ଚେପି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା କରୋନ୍ତି, ପାପକମ୍ମଂ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନମେୱାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିରୟୋତି ସହୋକାସକା ଖନ୍ଧା । ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ଖନ୍ଧାୱ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୩୦. ନୱମେ ପଟିଗ୍ଗାହାତି ପଟିଗ୍ଗାହକା, ଦୁସ୍ସୀଲଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦ୍ୱେ ଠାନାନି ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୧. ଦସମେ ଅତ୍ଥୱସେତି କାରଣାନି । ଅରଞ୍ଞୱନପତ୍ଥାନୀତି ଅରଞ୍ଞାନି ଚ ୱନପତ୍ଥାନି ଚ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ଅଭିଧମ୍ମେ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ‘‘ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ଇନ୍ଦଖୀଲା, ସବ୍ବମେତଂ ଅରଞ୍ଞ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୫୨୯) ୱୁତ୍ତଂ, ତଥାପି ୟଂ ତଂ ‘‘ପଞ୍ଚଧନୁସତିକଂ ପଚ୍ଛିମ’’ନ୍ତି (ପାରା॰ ୬୫୪) ଆରଞ୍ଞକଙ୍ଗନିପ୍ଫାଦକଂ ସେନାସନଂ ୱୁତ୍ତଂ, ତଦେୱ ଅଧିପ୍ପେତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱନପତ୍ଥନ୍ତି ଗାମନ୍ତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁପଚାରଟ୍ଠାନଂ, ୟତ୍ଥ ନ କସୀୟତି ନ ୱପୀୟତି । ପନ୍ତାନୀତି ପରିୟନ୍ତାନି ଅତିଦୂରାନି, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ଫାସୁୱିହାରଂ । ପଚ୍ଛିମଞ୍ଚ ଜନତଂ ଅନୁକମ୍ପମାନୋତି ପଚ୍ଛିମେ ମମ ସାୱକେ ଅନୁକମ୍ପନ୍ତୋ ।

୩୨. ଏକାଦସମେ ୱିଜ୍ଜାଭାଗିୟାତି ୱିଜ୍ଜାକୋଟ୍ଠାସିକା । ସମଥୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ୱିପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗାହକଞାଣଂ । କମତ୍ଥମନୁଭୋତୀତି କତମଂ ଅତ୍ଥଂ ଆରାଧେତି ସମ୍ପାଦେତି ପରିପୂରେତି । ଚିତ୍ତଂ ଭାୱୀୟତୀତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଭାୱୀୟତି ବ୍ରୂହୀୟତି ୱଡ୍ଢୀୟତି । ୟୋ ରାଗୋ, ସୋ ପହୀୟତୀତି ୟୋ ରଜ୍ଜନକୱସେନ ରାଗୋ, ସୋ ପହୀୟତି । ରାଗୋ ହି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକୋ, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ରାଗସ୍ସ ଚ । ରାଗକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗଚିତ୍ତକ୍ଖଣେ ରାଗୋ ନତ୍ଥି । ୟଦା ପନ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନିୱାରେତି, ପଦଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ୟଦା ପନ ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ରାଗଂ ସମୂଲକଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଘାତେନ୍ତମେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ରାଗୋ ପହୀୟତୀ’’ତି ।

ୱିପସ୍ସନା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭାୱିତାତି ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ବ୍ରୂହିତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ । ପଞ୍ଞା ଭାୱୀୟତୀତି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଭାୱୀୟତି ବ୍ରୂହୀୟତି ୱଡ୍ଢୀୟତି । ୟା ଅୱିଜ୍ଜା, ସା ପହୀୟତୀତି ଅଟ୍ଠସୁ ଠାନେସୁ ୱଟ୍ଟମୂଲିକା ମହାଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତି । ଅୱିଜ୍ଜା ହି ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚନୀକା, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଅୱିଜ୍ଜାୟ । ଅୱିଜ୍ଜାକ୍ଖଣେ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ନତ୍ଥି, ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାକ୍ଖଣେ ଅୱିଜ୍ଜା ନତ୍ଥି । ୟଦା ପନ ଅୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଉପ୍ପତ୍ତିଂ ନିୱାରେତି, ପଦଂ ପଚ୍ଛିନ୍ଦତି । ୟଦା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଦା ଅୱିଜ୍ଜଂ ସମୂଲିକଂ ଉବ୍ବଟ୍ଟେତ୍ୱା ସମୁଗ୍ଘାତୟମାନାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅୱିଜ୍ଜା ପହୀୟତୀ’’ତି । ଇତି ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାତି ଦ୍ୱେପି ସହଜାତଧମ୍ମାୱ କଥିତା ।

ରାଗୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚିତ୍ତଂ ନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ରାଗେନ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ମଗ୍ଗଚିତ୍ତଂ ନ ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅୱିଜ୍ଜୁପକ୍କିଲିଟ୍ଠା ୱା ପଞ୍ଞା ନ ଭାୱୀୟତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠତ୍ତା ମଗ୍ଗପଞ୍ଞା ନ ଭାୱୀୟତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ । ରାଗୱିରାଗା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ରାଗସ୍ସ ଖୟୱିରାଗେନ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ଫଲସମାଧିସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଅୱିଜ୍ଜାୱିରାଗା ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଖୟୱିରାଗେନ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତି ନାମ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ନାନାକ୍ଖଣିକା ସମାଧିୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ।

ବାଲୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ସମଚିତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୩୩. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଅସପ୍ପୁରିସଭୂମୀତି ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠାନଂ । ସପ୍ପୁରିସଭୂମିୟମ୍ପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅକତଞ୍ଞୂତି କତଂ ନ ଜାନାତି । ଅକତୱେଦୀତି କତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ନ ଜାନାତି । ଉପଞ୍ଞାତନ୍ତି ୱଣ୍ଣିତଂ ଥୋମିତଂ ପସତ୍ଥଂ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟା ଅୟଂ । ଅକତଞ୍ଞୁତା ଅକତୱେଦିତାତି ପରେନ କତସ୍ସ ଉପକାରସ୍ସ ଅଜାନନଞ୍ଚେୱ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଅଜାନନଞ୍ଚ । କେୱଲାତି ସକଲା । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୪. ଦୁତିୟେ ମାତୁ ଚ ପିତୁ ଚାତି ଜନକମାତୁ ଚ ଜନକପିତୁ ଚ । ଏକେନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଂସେନ ମାତରଂ ପରିହରେୟ୍ୟାତି ଏକସ୍ମିଂ ଅଂସକୂଟେ ଠପେତ୍ୱା ମାତରଂ ପଟିଜଗ୍ଗେୟ୍ୟ । ଏକେନ ଅଂସେନ ପିତରଂ ପରିହରେୟ୍ୟାତି ଏକସ୍ମିଂ ଅଂସକୂଟେ ଠପେତ୍ୱା ପିତରଂ ପଟିଜଗ୍ଗେୟ୍ୟ । ୱସ୍ସସତାୟୁକୋ ୱସ୍ସସତଜୀୱୀତି ୱସ୍ସସତାୟୁକକାଲେ ଜାତୋ ସକଲଂ ୱସ୍ସସତଂ ଜୀୱନ୍ତୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସଚେ ପୁତ୍ତୋ ନାମ ‘‘ମାତାପିତୂନଂ ପଟିକରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ସମୁଟ୍ଠାୟ ଦକ୍ଖିଣେ ଅଂସକୂଟେ ମାତରଂ, ୱାମେ ପିତରଂ ଠପେତ୍ୱା ୱସ୍ସସତାୟୁକୋ ସକଲମ୍ପି ୱସ୍ସସତଂ ଜୀୱମାନୋ ପରିହରେୟ୍ୟ । ସୋ ଚ ନେସଂ ଉଚ୍ଛାଦନପରିମଦ୍ଦନନ୍ହାପନସମ୍ବାହନେନାତି ସୋ ଚ ପୁତ୍ତୋ ନେସଂ ମାତାପିତୂନଂ ଅଂସକୂଟେସୁ ଠିତାନଂୟେୱ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧପଟିୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ସୁଗନ୍ଧକରଣେନ ଉଚ୍ଛାଦନେନ, ପରିସ୍ସମୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ହତ୍ଥପରିମଦ୍ଦନେନ, ସୀତୁଣ୍ହକାଲେ ଚ ଉଣ୍ହୋଦକସୀତୋଦକନ୍ହାପନେନ, ହତ୍ଥପାଦାଦୀନଂ ଆକଡ୍ଢନପରିକଡ୍ଢନସଙ୍ଖାତେନ ସମ୍ବାହନେନ ଉପଟ୍ଠାନଂ କରେୟ୍ୟ । ତେ ଚ ତତ୍ଥେୱାତି ତେ ଚ ମାତାପିତରୋ ତତ୍ଥେୱ ତସ୍ସ ଅଂସକୂଟେସୁ ନିସିନ୍ନାୱ ମୁତ୍ତକରୀସଂ ଚଜେୟ୍ୟୁଂ । ନତ୍ୱେୱ,ଭିକ୍ଖୱେତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱମ୍ପି ନତ୍ୱେୱ ମାତାପିତୂନଂ କତଂ ୱା ହୋତି ପଟିକତଂ ୱା ।

ଇସ୍ସରାଧିପଚ୍ଚେ ରଜ୍ଜେତି ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ଆପାଦକାତି ୱଡ୍ଢକା ଅନୁପାଲକା । ପୁତ୍ତା ହି ମାତାପିତୂହି ୱଡ୍ଢିତା ଚେୱ ଅନୁପାଲିତା ଚ । ପୋସକାତି ହତ୍ଥପାଦେ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ହଦୟଲୋହିତଂ ପାୟେତ୍ୱା ପୋସକା । ପୁତ୍ତା ହି ମାତାପିତୂହି ପୁଟ୍ଠା ଭତା ଅନ୍ନପାନାଦୀହି ପଟିଜଗ୍ଗିତା । ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋତି ସଚେ ହି ମାତାପିତରୋ ଜାତଦିୱସେୟେୱ ପୁତ୍ତଂ ପାଦେ ଗହେତ୍ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା ନଦିୟଂ ୱା ପପାତେ ୱା ଖିପେୟ୍ୟୁଂ, ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ନ ପସ୍ସେୟ୍ୟ । ଏୱଂ ଅକତ୍ୱା ଆପାଦିତତ୍ତା ପୋସିତତ୍ତା ଏସ ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ମାତାପିତରୋ ନିସ୍ସାୟ ପସ୍ସତୀତି ତ୍ୟାସ୍ସ ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ସମାଦପେତୀତି ଗଣ୍ହାପେତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସଦ୍ଧାସୀଲଚାଗପଞ୍ଞା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା । ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସଦିସୋୱ ଭିକ୍ଖୁ ତେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତି ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୩୫. ତତିୟେ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ସୋ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ସମଣୋ କିର ଗୋତମୋ କଥିତଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତି, ପୁଚ୍ଛାୟସ୍ସ ୱିରଜ୍ଝନଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ଅହମସ୍ସ ୱିରଜ୍ଝନପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପଣୀତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଗବ୍ଭଦ୍ୱାରଂ ପିଦହିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଚିନ୍ତେତୁଂ ଆରଭି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଉଚ୍ଚାସଦ୍ଦମହାସଦ୍ଦୋ ୱତ୍ତତି, ଚିତ୍ତଂ ନ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଭୂମିଘରଂ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୂମିଘରଂ କାରେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପୱିସିତ୍ୱା – ‘‘ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଏୱଂ କଥେସ୍ସତି, ଏୱଂ ପୁଟ୍ଠୋ ଏୱଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ଏକଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଏକଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ସକଲଦିୱସଂ କିଞ୍ଚି ପସ୍ସିତୁଂ ନାସକ୍ଖି । ତସ୍ସ ଇମିନାୱ ନୀହାରେନ ଚତ୍ତାରୋ ମାସା ୱୀତିୱତ୍ତା । ସୋ ଚତୁନ୍ନଂ ମାସାନଂ ଅଚ୍ଚୟେନ ଉଭତୋକୋଟିକଂ ପଞ୍ହଂ ନାମ ଅଦ୍ଦସ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ଅହଂ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘କିଂୱାଦୀ ଭୱ’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମି । ସଚେ ‘କିରିୟୱାଦିମ୍ହୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ‘ସବ୍ବାକୁସଲାନଂ ନାମ ତୁମ୍ହେ କିରିୟଂ ୱଦେଥା’ତି ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି । ସଚେ ‘ଅକିରିୟୱାଦିମ୍ହୀ’ତି ୱକ୍ଖତି, ‘କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ନାମ ତୁମ୍ହେ ଅକିରିୟଂ ୱଦେଥା’ତି ନଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି । ଇଦଞ୍ହି ଉଭତୋକୋଟିକଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ ନେୱ ଉଗ୍ଗିଲିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି ନ ନିଗ୍ଗିଲିତୁଂ । ଏୱଂ ମମ ଜୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପରାଜୟୋ’’ତି ଉଟ୍ଠାୟ ଅପ୍ଫୋଟେତ୍ୱା ଭୂମିଘରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ‘‘ଏୱରୂପଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ନ ଏକକେନ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ନଗରେ ଘୋସନଂ କାରେତ୍ୱା ସକଲନାଗରେହି ପରିୱୁତୋ ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମି । କିଂୱାଦୀତି କିଂଲଦ୍ଧିକୋ । କିମକ୍ଖାୟୀତି କିଂ ନାମ ସାୱକାନଂ ପଟିପଦଂ ଅକ୍ଖାୟୀତି ପୁଚ୍ଛି । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ଚତୂହି ମାସେହି ପଞ୍ହଂ ଅଭିସଙ୍ଖରିତ୍ୱା ‘‘ଦିଟ୍ଠୋ ମେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପରାଜୟପଞ୍ହୋ’’ତି ମାନଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ଆଗତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଏକପଦେନେୱ ତଂ ପଞ୍ହଂ ଭିନ୍ଦନ୍ତୋ କିରିୟୱାଦୀ ଚାହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅତ୍ତନୋ ମାନଂ ଅପନେତ୍ୱା ଭଗୱନ୍ତଂ ଆୟାଚନ୍ତୋ ୟଥାକଥଂ ପନାତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୩୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟାତି ଦକ୍ଖିଣା ୱୁଚ୍ଚତି ଦାନଂ, ତସ୍ସ ପଟିଗ୍ଗହଣୟୁତ୍ତା କତି ପୁଗ୍ଗଲାତି ପୁଚ୍ଛତି । ସେଖୋତି ଇମିନା ସତ୍ତ ସେକ୍ଖେ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲୱନ୍ତପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ସୋତାପନ୍ନେନେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ଆହୁନେୟ୍ୟା ୟଜମାନାନଂ ହୋନ୍ତୀତି ଦାନଂ ଦଦନ୍ତାନଂ ଆହୁନସ୍ସ ଅରହା ଦାନପଟିଗ୍ଗାହକା ନାମ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖେତ୍ତନ୍ତି ୱତ୍ଥୁ ପତିଟ୍ଠା, ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୭. ପଞ୍ଚମେ ପୁବ୍ବାରାମେତି ସାୱତ୍ଥିତୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗେ ଆରାମେ । ମିଗାରମାତୁପାସାଦେତି ୱିସାଖାୟ ଉପାସିକାୟ ପାସାଦେ । ସା ହି ମିଗାରସେଟ୍ଠିନା ମାତୁଟ୍ଠାନେ ଠପିତତ୍ତାପି, ସବ୍ବଜେଟ୍ଠକସ୍ସ ପୁତ୍ତସ୍ସ ଅୟ୍ୟକସେଟ୍ଠିନୋୱ ସମାନନାମକତ୍ତାପି ମିଗାରମାତାତି ୱୁଚ୍ଚତି । ତାୟ କାରିତୋ ସହସ୍ସଗବ୍ଭୋ ପାସାଦୋ ମିଗାରମାତୁପାସାଦୋ ନାମ । ଥେରୋ ତସ୍ମିଂ ୱିହରତି । ତତ୍ର ଖୋ ଆୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋତି ତସ୍ମିଂ ପାସାଦେ ୱିହରନ୍ତୋ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି କସ୍ମିଂ କାଲେ ଆମନ୍ତେସି ? କାନିଚି ହି ସୁତ୍ତାନି ପୁରେଭତ୍ତେ ଭାସିତାନି ଅତ୍ଥି, କାନିଚି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ, କାନିଚି ପୁରିମୟାମେ, କାନିଚି ମଜ୍ଝିମୟାମେ, କାନିଚି ପଚ୍ଛିମୟାମେ । ଇଦଂ ପନ ସମଚିତ୍ତପଟିପଦାସୁତ୍ତଂ ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଭାସିତଂ । ତସ୍ମା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଆମନ୍ତେସି ।

ନ କେୱଲଂ ଚେତଂ ଥେରେନେୱ ଭାସିତଂ, ତଥାଗତେନାପି ଭାସିତଂ । କତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱାତି ? ୱିସାଖାୟ ରତନପାସାଦେ ନିସୀଦିତ୍ୱା । ତଥାଗତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଅନିବଦ୍ଧୱାସୋ ହୁତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଫାସୁକଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱସି । ପଠମଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଞ୍ହି ଇସିପତନେ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାରସ ମହାବ୍ରହ୍ମକୋଟିୟୋ ଅମତପାନଂ ପାୟେତ୍ୱା ବାରାଣସିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଇସିପତନେ ୱସି । ଦୁତିୟଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ରାଜଗହଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱେଳୁୱନେ, ତତିୟଚତୁତ୍ଥାନିପି ତତ୍ଥେୱ, ପଞ୍ଚମଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ୱେସାଲିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ମହାୱନେ କୂଟାଗାରସାଲାୟଂ, ଛଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ମକୁଲପବ୍ବତେ, ସତ୍ତମଂ ତାୱତିଂସଭୱନେ, ଅଟ୍ଠମଂ ଭଗ୍ଗେ ସୁସୁମାରଗିରଂ ନିସ୍ସାୟ ଭେସକଳାୱନେ, ନୱମଂ କୋସମ୍ବିୟଂ, ଦସମଂ ପାଲିଲେୟ୍ୟକେ ୱନସଣ୍ଡେ, ଏକାଦସମଂ ନାଲାୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମେ, ଦ୍ୱାଦସମଂ ୱେରଞ୍ଜାୟଂ, ତେରସମଂ ଚାଲିୟପବ୍ବତେ, ଚୁଦ୍ଦସମଂ ଜେତୱନେ, ପଞ୍ଚଦସମଂ କପିଲୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ, ସୋଳସମଂ ଆଳୱକଂ ଦମେତ୍ୱା ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସାନି ଅମତପାନଂ ପାୟେତ୍ୱା ଆଳୱିୟଂ, ସତ୍ତରସମଂ ରାଜଗହେୟେୱ, ଅଟ୍ଠାରସମଂ ଚାଲିୟପବ୍ବତେୟେୱ, ତଥା ଏକୂନୱୀସତିମଂ, ୱୀସତିମଂ ପନ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସଂ ରାଜଗହଂୟେୱ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱସି । ଏୱଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି ଅନିବଦ୍ଧୱାସୋ ହୁତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ୟତ୍ଥ ଫାସୁକଂ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ୱସି ।

ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପନ ଦ୍ୱେ ସେନାସନାନି ଧୁୱପରିଭୋଗାନି ଅକାସି । କତରାନି ଦ୍ୱେ ? ଜେତୱନଞ୍ଚ ପୁବ୍ବାରାମଞ୍ଚ । କସ୍ମା ? ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କୁଲାନଂ ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ ହି ୱିସାଖାୟ ଚ ଗୁଣଂ ସନ୍ଧାୟ ଗୁଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ସତ୍ଥା ତାନି ସେନାସନାନି ଧୁୱପରିଭୋଗେନ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ଉତୁୱସ୍ସଂ ଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱାପି ହି ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ଦ୍ୱୀସୁୟେୱ ସେନାସନେସୁ ୱସତି । ଏୱଂ ୱସନ୍ତୋ ପନ ଜେତୱନେ ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ପୁବ୍ବାରାମେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରୋତି । ପୁବ୍ବାରାମେ ରତ୍ତିଂ ୱସିତ୍ୱା ପୁନଦିୱସେ ପାଚୀନଦ୍ୱାରେନ ସାୱତ୍ଥିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଜେତୱନେ ଦିୱାୱିହାରଂ କରୋତି । ତସ୍ମିଂ ପନ ଦିୱସେ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଜେତୱନେୟେୱ ୱସି । ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱସନ୍ତସ୍ସ ଚସ୍ସ ପଞ୍ଚୱିଧକିଚ୍ଚଂ ଅୱିଜହିତମେୱ ହୋତି । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ତେସୁ କିଚ୍ଚେସୁ ପଚ୍ଛିମୟାମକିଚ୍ଚକାଲେ ଭଗୱା ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ସାୱତ୍ଥିୱାସୀନଞ୍ଚ ସମନ୍ତା ଚ ସାୱତ୍ଥିୟା ଗାୱୁତଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନପରମେ ଠାନେ ଅପରିମାଣାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଭିସମୟଭାୱଂ ଅଦ୍ଦସ ।

ତତୋ ‘‘କସ୍ମିଂ ନୁ ଖୋ କାଲେ ଅଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ସାୟନ୍ହସମୟେ’’ତି ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟି ନୁ ଖୋ କଥେନ୍ତେ ଅଭିସମୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ସାୱକେ କଥେନ୍ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ‘‘ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେ କଥେନ୍ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ତତୋ ‘‘କତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା କଥେନ୍ତେ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଓଲୋକେନ୍ତୋ ‘‘ୱିସାଖାୟ ରତନପାସାଦେ ନିସୀଦିତ୍ୱା’’ତି ଦିସ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ନାମ ତୟୋ ସାୱକସନ୍ନିପାତା ହୋନ୍ତି, ଅଗ୍ଗସାୱକାନଂ ଏକୋ । ତେସୁ ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ସାୱକସନ୍ନିପାତୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅଦ୍ଦସ । ଦିସ୍ୱା ପାତୋୱ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ ସୁଗତଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସେଲମୟପତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନଗରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଲଭପିଣ୍ଡପାତଂ କତ୍ୱା ୱାତପ୍ପହତା ୱିୟ ନାୱା ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣଦ୍ୱାରେନ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହିଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ତତୋ ଅସୀତି ମହାସାୱକା ଭିକ୍ଖୁନିପରିସା ଉପାସକପରିସା ଉପାସିକାପରିସାତି ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସତ୍ଥାରଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ ।

ସତ୍ଥା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ସାରିପୁତ୍ତ, ତୟା ପୁବ୍ବାରାମଂ ଗନ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତୱ ଚ ପରିସଂ ଗହେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି । ‘‘ସାଧୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଥେରୋ ଅତ୍ତନୋ ପରିୱାରେହି ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ପରିୱୁତୋ ପୁବ୍ବାରାମଂ ଅଗମାସି । ଏତେନେୱ ନିୟାମେନ ଅସୀତି ମହାସାୱକେ ପୁବ୍ବାରାମମେୱ ପେସେତ୍ୱା ସୟଂ ଏକେନ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଜେତୱନଂ ଅଗମାସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋପି ୱିହାରେ ସତ୍ଥୁ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପୁବ୍ବାରାମଂ ଗଚ୍ଛାମି, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ କରୋହି ଆନନ୍ଦାତି । ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଅଗମାସି । ସତ୍ଥା ଏକକୋୱ ଜେତୱନେ ଓହୀନୋ ।

ତଂ ଦିୱସଞ୍ହି ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ଥେରସ୍ସେୱ ଧମ୍ମକଥଂ ସୋତୁକାମା ଅହେସୁଂ । କୋସଲମହାରାଜାପି ବଲକାୟେନ ପରିୱୁତୋ ପୁବ୍ବାରାମମେୱ ଗତୋ । ତଥା ପଞ୍ଚସତଉପାସକପରିୱାରୋ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ । ୱିସାଖା ପନ ମହାଉପାସିକା ଦ୍ୱୀହି ଜଙ୍ଘସହସ୍ସେହି ପରିୱୁତୋ ଅଗମାସି । ସତ୍ତପଣ୍ଣାସାୟ କୁଲସତସହସ୍ସାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ସାୱତ୍ଥିନଗରେ ଗେହପାଲକଦାରକେ ଠପେତ୍ୱା ସେସଜନୋ ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣମାଲାଦୀନି ଗହେତ୍ୱା ପୁବ୍ବାରାମମେୱ ଅଗମାସି । ଚତୂସୁ ଦ୍ୱାରଗାମେସୁ ଗାୱୁତଅଡ୍ଢୟୋଜନୟୋଜନପରମଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବେୟେୱ ମନୁସ୍ସା ଗନ୍ଧଚୁଣ୍ଣମାଲାଦିହତ୍ଥା ପୁବ୍ବାରାମମେୱ ଅଗମଂସୁ । ସକଲୱିହାରୋ ମିସ୍ସକପୁପ୍ଫେହି ଅଭିକିଣ୍ଣୋ ୱିୟ ଅହୋସି ।

ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ଖୋ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିହାରପରିୱେଣେ ଅଙ୍ଗଣଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠାସି । ଭିକ୍ଖୂ ଥେରସ୍ସ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପୟିଂସୁ । ଥେରୋ ତତ୍ଥ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାକତ୍ଥେରେନ ୱତ୍ତେ କତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଓୱାଦଂ କତ୍ୱା ଗନ୍ଧକୁଟିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସୀଦି । ସୋ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନକାଲୱସେନ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଚିରୱତିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ପୱାହେତ୍ୱା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଦରଥୋ ଓତିଣ୍ଣତିତ୍ଥେନେୱ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ନିୱତ୍ଥନିୱାସନୋ ସଙ୍ଘାଟିଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋପି ସମ୍ମୁଖସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେନ ଓତରିତ୍ୱା ସରୀରେ ରଜୋଜଲ୍ଲଂ ପୱାହେତ୍ୱା ପଚ୍ଚୁତ୍ତରିତ୍ୱା ଥେରଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ଅନ୍ତୋୱିହାରେପି ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମାସନଂ ପଞ୍ଞାପୟିଂସୁ । ଚତସ୍ସୋପି ପରିସା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଓକାସଂ ଞତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ଠପେତ୍ୱା ନିସୀଦିଂସୁ । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋପି ପଞ୍ଚଭିକ୍ଖୁସତପରିୱାରୋ ଧମ୍ମସଭଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ସୀହମତ୍ଥକପ୍ପତିଟ୍ଠିତେ ସମୁସ୍ସିତସେତଚ୍ଛତ୍ତେ ରତନପଲ୍ଲଙ୍କେ ଚିତ୍ତବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ପୁରତ୍ଥାଭିମୁଖୋ ନିସୀଦି । ନିସୀଦିତ୍ୱା ପରିସଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା – ‘‘ମହତୀ ୱତାୟଂ ପରିସା, ଇମିସ୍ସା ନ ଅପ୍ପମତ୍ତିକା ପରିତ୍ତକଧମ୍ମଦେସନା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା, କତରଧମ୍ମଦେସନା ନୁ ଖୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ତୀଣି ପିଟକାନି ଆୱଜ୍ଜମାନୋ ଇମଂ ସଂୟୋଜନପରିୟାୟ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଅଦ୍ଦସ ।

ଏୱଂ ଦେସନଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ତଂ ଦେସେତୁକାମୋ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି ଆୱୁସୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି । ଆୱୁସୋତି ହି ଅୱତ୍ୱା, ଭିକ୍ଖୱେତି ୱଚନଂ ବୁଦ୍ଧାଲାପୋ ନାମ ହୋତି, ଅୟଂ ପନାୟସ୍ମା ‘‘ଦସବଲେନ ସମାନଂ ଆଲପନଂ ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତ୍ଥୁ ଗାରୱୱସେନ ସାୱକାଲାପଂ କରୋନ୍ତୋ, ‘‘ଆୱୁସୋ ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆହ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଞ୍ଚ, ଆୱୁସୋ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦେସେସ୍ସାମି ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଞ୍ଚା’’ତି ଧମ୍ମଦେସନାପଦଂ ଅୱୋଚ ।

ତସ୍ମିଂ ପନ ରତନପାସାଦେ ଅଧିୱତ୍ଥୋ ଏକୋ ସୋତାପନ୍ନୋ ଦେୱପୁତ୍ତୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ବୁଦ୍ଧେହି ୱା ସାୱକେହି ୱା ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧମତ୍ତାୟୟେୱ ଜାନାତି – ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା ଉତ୍ତାନିକା ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ଗମ୍ଭୀରା । ଅୟଂ ଝାନନିସ୍ସିତା ଭୱିସ୍ସତି, ଅୟଂ ୱିପସ୍ସନାନିସ୍ସିତା । ଅୟଂ ମଗ୍ଗନିସ୍ସିତା ଅୟଂ ଫଲନିସ୍ସିତା, ଅୟଂ ନିବ୍ବାନନିସ୍ସିତା’’ତି । ସୋ ତସ୍ମିମ୍ପି ଦିୱସେ ଥେରେନ ଦେସନାୟ ଆରଦ୍ଧମତ୍ତାୟ ଏୱଂ ଅଞ୍ଞାସି – ‘‘ୟେନ ନୀହାରେନ ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟେନ ଧମ୍ମସେନାପତିନା ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରେନ ଦେସନା ଆରଦ୍ଧା, ଅୟଂ ଦେସନା ୱିପସ୍ସନାଗାଳ୍ହା ଭୱିସ୍ସତି, ଛହି ମୁଖେହି ୱିପସ୍ସନଂ କଥେସ୍ସତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିସ୍ସନ୍ତି, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ପନ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନ ଭୱିସ୍ସତି । ଦେସନାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ କତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ସାଧୁକାରଂ ଦସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେୱାନୁଭାୱେନ ମହନ୍ତଂ ସଦ୍ଦଂ କତ୍ୱା – ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ ଅୟ୍ୟା’’ତି ଆହ ।

ଦେୱରାଜେନ ସାଧୁକାରେ ଦିନ୍ନେ ପରିୱାରକପାସାଦସହସ୍ସେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ସବ୍ବାୱ ସାଧୁକାରଂ ଅଦଂସୁ । ତାସଂ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦେନ ସବ୍ବା ପୁବ୍ବାରାମେ ୱସନଦେୱତା, ତାସଂ ସଦ୍ଦେନ ଗାୱୁତମତ୍ତେ ଦେୱତା, ତତୋ ଅଡ୍ଢୟୋଜନେ ୟୋଜନେତି ଏତେନୁପାୟେନ ଏକଚକ୍କୱାଳେ, ଦ୍ୱୀସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୁ, ତୀସୁ ଚକ୍କୱାଳେସୂତି ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେସୁ ଦେୱତା ସାଧୁକାରମଦଂସୁ । ତାସଂ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦେନ ପଥୱିଟ୍ଠକନାଗା ଚ ଆକାସଟ୍ଠକଦେୱତା ଚ । ତତୋ ଅବ୍ଭୱଲାହକା, ଉଣ୍ହୱଲାହକା, ସୀତୱଲାହକା, ୱସ୍ସୱଲାହକା, ଚାତୁମହାରାଜିକା ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ, ତାୱତିଂସା ଦେୱତା, ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା, ୟାମା ଦେୱତା, ସୁୟାମୋ ଦେୱରାଜା, ତୁସିତା ଦେୱତା, ସନ୍ତୁସିତୋ ଦେୱରାଜା, ନିମ୍ମାନରତୀ ଦେୱତା, ସୁନିମ୍ମିତୋ ଦେୱରାଜା, ୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱତା, ୱସୱତ୍ତୀ ଦେୱରାଜା, ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା, ବ୍ରହ୍ମପୁରୋହିତା, ମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ, ପରିତ୍ତାଭା, ଅପ୍ପମାଣାଭା, ଆଭସ୍ସରା, ପରିତ୍ତସୁଭା, ଅପ୍ପମାଣସୁଭା, ସୁଭକିଣ୍ହା, ୱେହପ୍ଫଲା, ଅୱିହା, ଅତପ୍ପା, ସୁଦସ୍ସା, ସୁଦସ୍ସୀ, ଅକନିଟ୍ଠା ଦେୱତାତି ଅସଞ୍ଞେ ଚ ଅରୂପାୱଚରସତ୍ତେ ଚ ଠପେତ୍ୱା ସୋତାୟତନପୱତ୍ତିଟ୍ଠାନେ ସବ୍ବା ଦେୱତା ସାଧୁକାରମଦଂସୁ ।

ତତୋ ଖୀଣାସୱମହାବ୍ରହ୍ମାନୋ – ‘‘ମହା ୱତାୟଂ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୋ, ପଥୱିତଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅକନିଟ୍ଠଲୋକଂ ଆଗତୋ, କିମତ୍ଥଂ ନୁ ଖୋ ଏସୋ’’ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପୁବ୍ବାରାମେ ୱିସାଖାୟ ରତନପାସାଦେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ସଂୟୋଜନପରିୟାୟଧମ୍ମଦେସନମାରଭି, ଅମ୍ହେହିପି ତତ୍ଥ କାୟସକ୍ଖୀହି ଭୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଅଗମଂସୁ । ପୁବ୍ବାରାମୋ ଦେୱତାହି ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ସମନ୍ତା ପୁବ୍ବାରାମସ୍ସ ଗାୱୁତଂ ଅଡ୍ଢୟୋଜନଂ, ୟୋଜନନ୍ତି ସକଲଚକ୍କୱାଳଂ ହେଟ୍ଠା ପଥୱିତଲେନ ତିରିୟଂ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଦସହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ସନ୍ନିପତିତାହି ଦେୱତାହି ନିରନ୍ତରମହୋସି, ଆରଗ୍ଗନିତୁଦନମତ୍ତେ ଠାନେ ଉପରିମକୋଟିୟା ସଟ୍ଠି ଦେୱତା ସୁଖୁମତ୍ତଭାୱେ ମାପେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ଅଥାୟସ୍ମା ସାରିପୁତ୍ତୋ ‘‘ମହନ୍ତଂ ୱତିଦଂ ହଲାହଲଂ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଠିତାନଂ ଦେୱତାନଂ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ସନ୍ନିପତିତଭାୱଂ ଅଦ୍ଦସ । ଅଥ ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଧିଟ୍ଠାନକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ପରିସପରିମାଣେନେୱ ପସ୍ସନ୍ତି ଚେୱ ସଦ୍ଦଞ୍ଚ ସାୱେନ୍ତି । ସାୱକାନଂ ପନ ଅଧିଟ୍ଠାନଂ ୱଟ୍ଟତି । ତସ୍ମା ଥେରୋ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ମହଗ୍ଗତଚିତ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାସି – ‘‘ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତା ପରିସା ସବ୍ବାପି ମଂ ପସ୍ସତୁ, ଧମ୍ମଞ୍ଚ ମେ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣାତୂ’’ତି । ଅଧିଟ୍ଠିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁପସ୍ସେ ଚ ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଞ୍ଚ ନିସୀଦିତ୍ୱା ‘‘ଧମ୍ମସେନାପତିସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ନାମ କୀଦିସୋ ଦୀଘୋ ରସ୍ସୋ ସାମୋ ଓଦାତୋ’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକାରଣଂ ନାହୋସି, ସବ୍ବେସମ୍ପି ସବ୍ବଦିସାସୁ ନିସିନ୍ନାନଂ ଅଭିମୁଖେୟେୱ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ନଭମଜ୍ଝେ ଠିତଚନ୍ଦୋ ୱିୟ ଅହୋସି । ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସାପିସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣଜାଣୁପସ୍ସେ ଚ ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଞ୍ଚ ନିସିନ୍ନା ସବ୍ବେ ଏକକଂସେନେୱ ସଦ୍ଦଂ ସୁଣିଂସୁ ।

ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଥେରୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଞ୍ଚ, ଆୱୁସୋତି ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି କାମଭୱୋ । ବହିଦ୍ଧାତି ରୂପାରୂପଭୱୋ । କିଞ୍ଚାପି ହି ସତ୍ତା କାମଭୱେ ଅପ୍ପଂ କାଲଂ ୱସନ୍ତି କପ୍ପସ୍ସ ଚତୁତ୍ଥମେୱ କୋଟ୍ଠାସଂ, ଇତରେସୁ ତୀସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ କାମଭୱୋ ସୁଞ୍ଞୋ ହୋତି ତୁଚ୍ଛୋ, ରୂପଭୱେ ବହୁଂ କାଲଂ ୱସନ୍ତି, ତଥାପି ତେସଂ ୟସ୍ମା କାମଭୱେ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ବହୁକା ହୋନ୍ତି, ଅପ୍ପକା ରୂପାରୂପଭୱେସୁ । ୟତ୍ଥ ଚ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୟୋ ବହୁକା, ତତ୍ଥ ଆଲୟୋପି ପତ୍ଥନାପି ଅଭିଲାସୋପି ବହୁ ହୋତି । ୟତ୍ଥ ଅପ୍ପା, ତତ୍ଥ ଅପ୍ପୋ । ତସ୍ମା କାମଭୱୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ ଜାତଂ, ରୂପାରୂପଭୱା ବହିଦ୍ଧା ନାମ । ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ କାମଭୱେ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଂ ନାମ, ବହିଦ୍ଧାସଙ୍ଖାତେସୁ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି ୱା ପଞ୍ଚ ସଂୟୋଜନାନି ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଂ ନାମ, ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି ପଞ୍ଚ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଂ ନାମ । ତତ୍ରାୟଂ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଓରଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାମଧାତୁ, ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନତୋ ତଂ ଓରଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଓରମ୍ଭାଗିୟାନି। ଉଦ୍ଧଂ ୱୁଚ୍ଚତି ରୂପାରୂପଧାତୁ, ତତ୍ଥ ଉପପତ୍ତିନିପ୍ଫାଦନତୋ ତଂ ଉଦ୍ଧଂ ଭଜନ୍ତୀତି ଉଦ୍ଧମ୍ଭାଗିୟାନି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତପ୍ପଭେଦେନ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନୋ, ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନେନ ସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନୋ। ଉଭୟମ୍ପି ଚେତଂ ନ ଲୋକିୟସ୍ସ ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତମହାଜନସ୍ସ ନାମଂ । ୟେସଂ ପନ ଭୱୋ ଦ୍ୱେଧା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ତେସଂ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂ ଅରିୟସାୱକାନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ୟଥା ହି ମହାଅରଞ୍ଞେ ଖଦିରୱନସାଲୱନାଦୀନି ଥମ୍ଭୋ ତୁଲାସଙ୍ଘାଟୋତି ନାମଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଖଦିରୱନଂ ସାଲୱନନ୍ତି ନାମମେୱ ଲଭନ୍ତି । ୟଦା ପନ ତତୋ ରୁକ୍ଖା ତିଣ୍ହାୟ କୁଠାରିୟା ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଥମ୍ଭାଦିସଣ୍ଠାନେନ ତଚ୍ଛିତା ହୋନ୍ତି, ତଦା ଥମ୍ଭୋ ତୁଲାସଙ୍ଘାଟୋତି ନାମଂ ଲଭନ୍ତି । ଏୱମେୱଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଭୱୋ ବହଲକିଲେସୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଏତଂ ନାମଂ ନ ଲଭତି, ଭୱଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା କିଲେସେ ତନୁକେ କତ୍ୱା ଠିତା ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋୱ ଲଭନ୍ତି ।

ଇମସ୍ସ ଚ ପନତ୍ଥସ୍ସ ୱିଭାୱନତ୍ଥଂ ଇଦଂ ୱଚ୍ଛକସାଲୋପମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୱଚ୍ଛକସାଲଂ ହି କତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ୱଚ୍ଛକେ ୟୋତ୍ତେହି ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତେସୁ ଉପନିବନ୍ଧନ୍ତି, ୟୋତ୍ତେସୁ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେସୁ କଣ୍ଣେସୁପି ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛକେ ପୱେସେନ୍ତି, ଅନ୍ତୋସାଲାୟ ଓକାସେ ଅପ୍ପହୋନ୍ତେ ବହି ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱାପି ଏୱମେୱ କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥ କୋଚି ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧୋ ୱଚ୍ଛକୋ ବହିନିପନ୍ନୋ ହୋତି, କୋଚି ବହିବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋନିପନ୍ନୋ, କୋଚି ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋୱ ନିପନ୍ନୋ, କୋଚି ବହିବଦ୍ଧୋ ବହିୟେୱ ନିପନ୍ନୋ । କୋଚି ଅନ୍ତୋପି ଅବଦ୍ଧୋୱ ଚରତି, ବହିପି ଅବଦ୍ଧୋୱ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧସ୍ସ ବହିନିପନ୍ନସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ଦୀଘଂ ହୋତି । ସୋ ହି ଉଣ୍ହାଦିପୀଳିତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ବହି ୱଚ୍ଛକାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ନିପଜ୍ଜତି । ବହିବଦ୍ଧେ ଅନ୍ତୋନିପନ୍ନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟୋ ପନ ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋନିପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ବନ୍ଧନଂ ରସ୍ସଂ ହୋତି । ବହିବଦ୍ଧେ ବହିନିପନ୍ନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉଭୋପି ହି ତେ ଦିୱସମ୍ପି ଖାଣୁକଂ ଅନୁପରିଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସୟନ୍ତି । ୟୋ ପନ ଅନ୍ତୋ ଅବଦ୍ଧୋ ତତ୍ଥେୱ ୱଚ୍ଛକାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱିଚରତି । ଅୟଂ ସୀଲୱା ୱଚ୍ଛକୋ କଣ୍ଣେ ଗହେତ୍ୱା ୱଚ୍ଛକାନଂ ଅନ୍ତରେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠୋ ଦିୱସମ୍ପି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ଚରତି । ବହି ଅବଦ୍ଧେ ତତ୍ଥେୱ ୱିଚରନ୍ତେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ୱଚ୍ଛକସାଲା ୱିୟ ତୟୋ ଭୱା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଚ୍ଛକସାଲାୟଂ ଖାଣୁକା ୱିୟ ଅୱିଜ୍ଜାଖାଣୁକୋ । ୱଚ୍ଛକବନ୍ଧନୟୋତ୍ତଂ ୱିୟ ଦସ ସଂୟୋଜନାନି । ୱଚ୍ଛକା ୱିୟ ତୀସୁ ଭୱେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା। ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧୋ ବହିସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ । ତେ ହି କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥେୱ ୱସନ୍ତି, ସଂୟୋଜନଂ ପନ ତେସଂ କାମାୱଚରୂପନିବଦ୍ଧମେୱ । କେନଟ୍ଠେନ ? ଅପ୍ପହୀନଟ୍ଠେନ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋପି ଏତେହେୱ ସଙ୍ଗହିତୋ । ସୋପି ହି କିଞ୍ଚାପି ତତ୍ଥ ୱସତି, ସଂୟୋଜନଂ ପନସ୍ସ କାମାୱଚରୂପନିବଦ୍ଧମେୱ । ବହିବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋସୟିତୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ କାମାୱଚରେ ଅନାଗାମୀ । ସୋ ହି କିଞ୍ଚାପି କାମାୱଚରେ ୱସତି, ସଂୟୋଜନଂ ପନସ୍ସ ରୂପାରୂପଭୱୂପନିବଦ୍ଧମେୱ । ଅନ୍ତୋବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋନିପନ୍ନୋ ୱିୟ କାମାୱଚରେ ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ । ତେ ହି ସୟମ୍ପି କାମାୱଚରେ ୱସନ୍ତି, ସଂୟୋଜନମ୍ପି ତେସଂ କାମାୱଚରୂପନିବଦ୍ଧମେୱ । ବହିବଦ୍ଧୋ ବହିନିପନ୍ନୋ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଅନାଗାମୀ । ସୋ ହି ସୟମ୍ପି ତତ୍ଥ ୱସତି, ସଂୟୋଜନମ୍ପିସ୍ସ ରୂପାରୂପଭୱୂପନିବଦ୍ଧମେୱ । ଅନ୍ତୋଅବଦ୍ଧୋ ଅନ୍ତୋୱିଚରଣୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ କାମାୱଚରେ ଖୀଣାସୱୋ । ବହିଅବଦ୍ଧୋ ବହିୱିଚରଣୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ରୂପାରୂପଭୱେ ଖୀଣାସୱୋ । ସଂୟୋଜନେସୁ ପନ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠି ୱିଚିକିଚ୍ଛା ସୀଲବ୍ବତପରାମାସୋତି ଇମାନି ତୀଣି ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ନିୱାରେନ୍ତି, ଗତଂ ପଟିଆନେନ୍ତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦୋ ବ୍ୟାପାଦୋତି ଇମାନି ପନ ଦ୍ୱେ ସଂୟୋଜନାନି ସମାପତ୍ତିୟା ୱା ଅୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ମଗ୍ଗେନ ୱା ଅସମୁଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ରୂପାରୂପଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି ।

କତମୋ ଚାୱୁସୋତି ଇଦଂ ଥେରୋ ୟଥା ନାମ ପୁରିସୋ ଦ୍ୱେ ରତନପେଳା ପସ୍ସେ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଦ୍ୱେ ହତ୍ଥେ ପୂରେତ୍ୱା ସତ୍ତୱିଧଂ ରତନଂ ଭାଜେତ୍ୱା ଦଦେୟ୍ୟ, ଏୱଂ ପଠମଂ ରତନପେଳଂ ଦତ୍ୱା ଦୁତିୟମ୍ପି ତଥେୱ ଦଦେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱଂ ‘‘ଅଜ୍ଝତ୍ତସଂୟୋଜନଞ୍ଚ, ଆୱୁସୋ, ପୁଗ୍ଗଲଂ ଦେସେସ୍ସାମି ବହିଦ୍ଧାସଂୟୋଜନଞ୍ଚା’’ତି ଇମାନି ଦ୍ୱେ ପଦାନି ମାତିକାୱସେନ ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅଟ୍ଠୱିଧାୟ ପରିସାୟ ଭାଜେତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ । ସୀଲୱାହୋତୀତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେହି ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି । ଇତି ଥେରୋ ଏତ୍ତାୱତା ଚ କିର ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତି ଇମିନା ତତ୍ଥ ଜେଟ୍ଠକସୀଲଂ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୀତି ଦୀପୱିହାରୱାସୀ ସୁମ୍ମତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଅନ୍ତେୱାସିକୋ ପନସ୍ସ ତିପିଟକଚୂଳନାଗତ୍ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଉଭୟତ୍ଥାପି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୱ ୱୁତ୍ତୋ । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୟେୱ ହି ସୀଲଂ, ଇତରାନି ପନ ତୀଣି ସୀଲନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅନନୁଜାନନ୍ତୋ ଉତ୍ତରି ଆହ – ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ ନାମ ଛଦ୍ୱାରରକ୍ଖାମତ୍ତକମେୱ, ଆଜୀୱପାରିସୁଦ୍ଧି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ପଚ୍ଚୟୁପ୍ପତ୍ତିମତ୍ତକଂ, ପଚ୍ଚୟସନ୍ନିସ୍ସିତଂ ପଟିଲଦ୍ଧପଚ୍ଚୟେ ‘‘ଇଦମତ୍ଥ’’ନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନମତ୍ତକଂ, ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ପନ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରୋୱ ସୀଲଂ। ୟସ୍ସ ସୋ ଭିନ୍ନୋ, ଅୟଂ ଛିନ୍ନସୀସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ହତ୍ଥପାଦେ ସେସାନି ରକ୍ଖିସ୍ସତୀତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବୋ । ୟସ୍ସ ପନ ସୋ ଅରୋଗୋ, ଅୟଂ ଅଚ୍ଛିନ୍ନସୀସୋ ୱିୟ ପୁରିସୋ ଜୀୱିତଂ ସେସାନି ପୁନ ପାକତିକାନି କତ୍ୱା ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ସୀଲୱାତି ଇମିନା ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରଂ ଉଦ୍ଦିସିତ୍ୱା ତଂ ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ ‘‘ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋ’’ତିଆଦିମାହାତି ।

ତତ୍ଥ ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନୋତି ଆଚାରେନ ଚ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଅଣୁମତ୍ତେସୂତି ଅପ୍ପମତ୍ତକେସୁ । ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅକୁସଲଧମ୍ମେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱୀତି ଭୟଦସ୍ସୀ । ସମାଦାୟାତି ସମ୍ମା ଆଦିୟିତ୍ୱା । ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ତଂ ତଂ ସିକ୍ଖାପଦଂ ସମାଦିୟିତ୍ୱା ସିକ୍ଖତି । ଅପିଚ ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖତି ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ୟଂକିଞ୍ଚି ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସେସୁ ସିକ୍ଖିତବ୍ବଂ କାୟିକଂ ୱା ୱାଚସିକଂ ୱା, ତଂ ସବ୍ବଂ ସମ୍ମା ଆଦାୟ ସିକ୍ଖତି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ସବ୍ବାନେତାନି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରାଦୀନି ପଦାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତାନି, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଞ୍ଚ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ । ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟନ୍ତି ଛସୁ କାମାୱଚରଦେୱଘଟାସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱଘଟଂ । ଆଗାମୀ ହୋତୀତି ହେଟ୍ଠା ଆଗାମୀ ହୋତି । ଆଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇତ୍ଥତ୍ତଂ ମାନୁସକପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାୱମେୱ ଆଗନ୍ତା ହୋତି । ତତ୍ରୂପପତ୍ତିକୋ ୱା ଉପରୂପପତ୍ତିକୋ ୱା ନ ହୋତି, ପୁନ ହେଟ୍ଠାଗାମୀୟେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ଅଙ୍ଗେନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକଭିକ୍ଖୁନୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ମଗ୍ଗଦ୍ୱୟଞ୍ଚେୱ ଫଲଦ୍ୱୟଞ୍ଚ କଥିତଂ ।

ଅଞ୍ଞତରଂ ସନ୍ତଂ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଅଟ୍ଠସୁ ସମାପତ୍ତୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତିଂ । ସା ହି ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସାନଂ ସନ୍ତତ୍ତା ସନ୍ତା, ତେହେୱ ଚ କିଲେସେହି ଚେତସୋ ୱିମୁତ୍ତତ୍ତା ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟନ୍ତି ପଞ୍ଚସୁ ସୁଦ୍ଧାୱାସଦେୱନିକାୟେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । ଅନାଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ପୁନ ଇମଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଭାୱଂ ଅନାଗନ୍ତା, ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିକୋ ନ ହୋତି, ଉପରୂପପତ୍ତିକୋ ୱା ହୋତି ତତ୍ଥେୱ ୱା ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଦସ୍ସେତି । ଇମିନା ଅଙ୍ଗେନ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ତୟୋ ମଗ୍ଗା ତୀଣି ଚ ଫଲାନି କଥିତାନି ।

କାମାନଂୟେୱ ନିବ୍ବିଦାୟାତି ଦୁୱିଧାନମ୍ପି କାମାନଂ ନିବ୍ବିନ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଉକ୍କଣ୍ଠନତ୍ଥାୟ । ୱିରାଗାୟାତି ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ନିରୋଧାୟାତି ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣତ୍ଥାୟ । ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ଚ ସକଦାଗାମିନୋ ଚ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗକ୍ଖୟତ୍ଥାୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା କଥିତା ହୋତି । ଭୱାନଂୟେୱାତି ତିଣ୍ଣଂ ଭୱାନଂ । ଇମିନା ଅନାଗାମିନୋ ଭୱରାଗକ୍ଖୟତ୍ଥାୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା କଥିତା ହୋତି । ତଣ୍ହାକ୍ଖୟାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଇମିନାପି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂୟେୱ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକତଣ୍ହାକ୍ଖୟକରଣତ୍ଥଂ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା କଥିତା । ସୋ ଲୋଭକ୍ଖୟାୟାତି ଇମିନାପି ଅନାଗାମିନୋ ଭୱଲୋଭକ୍ଖୟତ୍ଥାୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା । ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟନ୍ତି ସୁଦ୍ଧାୱାସେସ୍ୱେୱ ଅଞ୍ଞତରଂ ଦେୱନିକାୟଂ । ଅନାଗନ୍ତା ଇତ୍ଥତ୍ତନ୍ତି ଇମଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଭାୱଂ ଅନାଗନ୍ତା, ହେଟ୍ଠୂପପତ୍ତିକୋ ନ ହୋତି, ଉପରୂପପତ୍ତିକୋ ୱା ହୋତି, ତତ୍ଥେୱ ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି ।

ଇତି ପଠମେନ ଅଙ୍ଗେନ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକସ୍ସ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନିକଭିକ୍ଖୁନୋ ହେଟ୍ଠିମାନି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗଫଲାନି କଥିତାନି, ଦୁତିୟେନ ସମାଧିକମ୍ମିକସ୍ସ ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି, ‘‘ସୋ କାମାନ’’ନ୍ତି ଇମିନା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗକ୍ଖୟାୟ ଉପରି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା, ‘‘ସୋ ଭୱାନଂୟେୱା’’ତି ଇମିନା ଅନାଗାମିସ୍ସ ଉପରି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା, ‘‘ସୋ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟାୟା’’ତି ଇମିନା ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକତଣ୍ହାକ୍ଖୟାୟ ଉପରି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା, ‘‘ସୋ ଲୋଭକ୍ଖୟାୟା’’ତି ଇମିନା ଅନାଗାମିନୋ ଭୱଲୋଭକ୍ଖୟାୟ ଉପରି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିପସ୍ସନା କଥିତାତି ଏୱଂ ଛହି ମୁଖେହି ୱିପସ୍ସନଂ କଥେତ୍ୱା ଦେସନଂ ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ପାପେସି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋୱ ନାହୋସି । ୟଥା ଚ ଇମସ୍ମିଂ ସମାଗମେ, ଏୱଂ ମହାସମୟସୁତ୍ତେ ମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତେ ଚ ଚୂଳରାହୁଲୋୱାଦସୁତ୍ତେ ଚ କୋଟିସତସହସ୍ସଦେୱତା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ, ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାହୋସି ।

ସମଚିତ୍ତା ଦେୱତାତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ସୁଖୁମଭାୱସମତାୟ ସମଚିତ୍ତା । ସବ୍ବାପି ହି ତା ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତଭାୱେ ସୁଖୁମେ ଚିତ୍ତସରିକ୍ଖକେ କତ୍ୱା ମାପେସୁଂ । ତେନ ସମଚିତ୍ତା ନାମ ଜାତା । ଅପରେନପି କାରଣେନ ସମଚିତ୍ତା – ‘‘ଥେରେନ ସମାପତ୍ତି ତାୱ କଥିତା, ସମାପତ୍ତିଥାମୋ ପନ ନ କଥିତୋ । ମୟଂ ଦସବଲଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିୟା ଥାମଂ କଥାପେସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବାପି ଏକଚିତ୍ତା ଅହେସୁନ୍ତିପି ସମଚିତ୍ତା । ଅପରମ୍ପି କାରଣଂ – ‘‘ଥେରେନ ଏକେନ ପରିୟାୟେନ ସମାପତ୍ତିପି ସମାପତ୍ତିଥାମୋପି କଥିତୋ, କୋ ନୁ ଖୋ ଇମଂ ସମାଗମଂ ସମ୍ପତ୍ତୋ, କୋ ନ ସମ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଓଲୋକୟମାନା ତଥାଗତସ୍ସ ଅସମ୍ପତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମୟଂ ତଥାଗତଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ପରିସଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ସବ୍ବାପି ଏକଚିତ୍ତା ଅହେସୁନ୍ତିପି ସମଚିତ୍ତା । ଅପରମ୍ପି କାରଣଂ – ଅନାଗତେ କୋଚିଦେୱ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଦେୱୋ ୱା ମନୁସ୍ସୋ ୱା ‘‘ଅୟଂ ଦେସନା ସାୱକଭାସିତା’’ତି ଅଗାରୱଂ କରେୟ୍ୟ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା ଇମଂ ଦେସନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତଂ କରିସ୍ସାମ । ଏୱଂ ଅନାଗତେ ଗରୁଭାୱନୀୟା ଭୱିସ୍ସତୀତି ସବ୍ବାୱ ଏକଚିତ୍ତା ଅହେସୁନ୍ତିପି ସମଚିତ୍ତା । ଅପରମ୍ପି କାରଣଂ – ସବ୍ବାପି ହି ତା ଏକସମାପତ୍ତିଲାଭିନିୟୋ ୱା ଅହେସୁଂ ଏକାରମ୍ମଣଲାଭିନିୟୋ ୱାତି ଏୱମ୍ପି ସମଚିତ୍ତା ।

ହଟ୍ଠାତି ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠା ଆମୋଦିତା ପମୋଦିତା । ସାଧୂତି ଆୟାଚନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟାତି ନ ଥେରସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ ପଟିଚ୍ଚ, ନ ଚ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଥେରସ୍ସ ଅନୁକମ୍ପିତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି । ୟସ୍ମିଂ ହି ଦିୱସେ ଥେରୋ ସୂକରଖତଲେଣଦ୍ୱାରେ ଭାଗିନେୟ୍ୟସ୍ସ ଦୀଘନଖପରିବ୍ବାଜକସ୍ସ ୱେଦନାକମ୍ମଟ୍ଠାନେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୨୦୬) କଥିୟମାନେ ତାଲୱଣ୍ଟଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ବୀଜମାନୋ ଠିତୋ ପରସ୍ସ ୱଡ୍ଢିତଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଖୁଦଂ ୱିନୋଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ପରସ୍ସ ସଜ୍ଜିତପସାଧନଂ ସୀସେ ପଟିମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ସାୱକପାରମିଞାଣସ୍ସ ନିପ୍ପଦେସତୋ ମତ୍ଥକଂ ପତ୍ତୋ, ତସ୍ମିଂୟେୱ ଦିୱସେ ଭଗୱତା ଅନୁକମ୍ପିତୋ ନାମ । ଅୱସେସାନଂ ପନ ତଂ ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁକମ୍ପଂ ଉପାଦାୟ ଗଚ୍ଛତୁ ଭଗୱାତି ଭଗୱନ୍ତଂ ୟାଚିଂସୁ ।

ବଲୱା ପୁରିସୋତି ଦୁବ୍ବଲୋ ହି ଖିପ୍ପଂ ସମିଞ୍ଜନପସାରଣଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ବଲୱାୱ ସକ୍କୋତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମୁଖେ ପାତୁରହୋସୀତି ସମ୍ମୁଖଟ୍ଠାନେ ପୁରତୋୟେୱ ପାକଟୋ ଅହୋସି । ଭଗୱା ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଇଧ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନକାରଣଂ ଅୱୋଚ । ଏୱଂ କିରସ୍ସ ଅହୋସି – ‘‘ସଚେ କୋଚି ବାଲୋ ଅକତଞ୍ଞୂ ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକା ୱା ଏୱଂ ଚିନ୍ତେୟ୍ୟ – ‘ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ମହନ୍ତଂ ପରିସଂ ଅଲତ୍ଥ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଏତ୍ତକଂ ଅଧିୱାସେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଉସୂୟାୟ ପରିସଂ ଉଟ୍ଠାପେତୁଂ ଆଗତୋ’ତି । ସୋ ଇମଂ ମୟି ମନୋପଦୋସଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଥତ୍ତନୋ ଆଗମନକାରଣଂ କଥେନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘ଇଧ ସାରିପୁତ୍ତା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ଏୱଂ ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନକାରଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମାପତ୍ତିୟା ଥାମଂ କଥେତୁଂ ତା ଖୋ ପନ, ସାରିପୁତ୍ତ, ଦେୱତା ଦସପି ହୁତ୍ୱାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସୱସେନ ୱା ଅତ୍ଥଂ ଆହରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱା । ୟସୱସେନ ତାୱ ମହେସକ୍ଖା ଦେୱତା ଦସ ଦସ ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତାହି ଅପ୍ପେସକ୍ଖତରା ୱୀସତି ୱୀସତି ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ, ତାହି ଅପ୍ପେସକ୍ଖତରା…ପେ॰… ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସମାପତ୍ତିୱସେନ ପନ ୟାହି ପଣୀତା ସମାପତ୍ତି ଭାୱିତା, ତା ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ୟାହି ତତୋ ହୀନତରା, ତା ପଞ୍ଞାସ ପଞ୍ଞାସ…ପେ॰… ୟାହି ତତୋ ହୀନତରା ସମାପତ୍ତି ଭାୱିତା…ପେ॰… ତା ଦସ ଦସ ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ୟାହି ୱା ହୀନା ଭାୱିତା, ତା ଦସ ଦସ ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ୟାହି ତତୋ ପଣୀତତରା ଭାୱିତା, ତା ୱୀସତି ୱୀସତି । ୟାହି ତତୋ ପଣୀତତରା…ପେ॰… ତା ସଟ୍ଠି ସଟ୍ଠି ଏକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ଆରଗ୍ଗକୋଟିନିତୁଦନମତ୍ତେତି ଆରଗ୍ଗକୋଟିୟା ପତନମତ୍ତେ ଓକାସେ । ନଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ସମ୍ବାଧେ ଠାନେ ତିଟ୍ଠନ୍ତିୟୋପି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତି ନ ଘଟ୍ଟେନ୍ତି, ଅସମ୍ପୀଳା ଅସମ୍ବାଧାୱ ଅହେସୁଂ । ‘‘ତୱ ହତ୍ଥୋ ମଂ ବାଧତି, ତୱ ପାଦୋ ମଂ ବାଧତି, ତ୍ୱଂ ମଂ ମଦ୍ଦନ୍ତୀ ଠିତା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବକାରଣଂ ନାହୋସି । ତତ୍ଥ ନୂନାତି ତସ୍ମିଂ ଭୱେ ନୂନ । ତଥାଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତନ୍ତି ତେନାକାରେନ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ । ୟେନ ତା ଦେୱତାତି ୟେନ ତଥାଭାୱିତେନ ଚିତ୍ତେନ ତା ଦେୱତା ଦସପି ହୁତ୍ୱା…ପେ॰… ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ନ ଚ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ବ୍ୟାବାଧେନ୍ତୀତି । ଇଧେୱ ଖୋତି ସାସନେ ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ୱା ଭୁମ୍ମଂ, ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ସାସନେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ମନୁସ୍ସଲୋକେତି ଅତ୍ଥୋ । ତାସଞ୍ହି ଦେୱତାନଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚ ସାସନେ ତଂ ଚିତ୍ତଂ ଭାୱିତଂ, ୟେନ ତା ସନ୍ତେ ରୂପଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତତୋ ଚ ପନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଏୱଂ ସୁଖୁମେ ଅତ୍ତଭାୱେ ମାପେତ୍ୱା ଠିତା । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି କସ୍ସପଦସବଲସ୍ସ ସାସନେ ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତଦେୱତାପି ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ପନ ଏକାୱ ଅନୁସାସନୀ ଏକଂ ସାସନନ୍ତି କତ୍ୱା ‘‘ଇଧେୱ ଖୋ, ସାରିପୁତ୍ତା’’ତି ଅଞ୍ଞବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନମ୍ପି ଇମମେୱ ସାସନଂ କରୋନ୍ତୋ ଆହ । ଏତ୍ତାୱତା ତଥାଗତେନ ସମାପତ୍ତିୟା ଥାମୋ କଥିତୋ ।

ଇଦାନି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଆରବ୍ଭ ତନ୍ତିୱସେନ ଅନୁସାସନିଂ କଥେନ୍ତୋ ତସ୍ମାତିହ, ସାରିପୁତ୍ତାତି ଆହ । ତତ୍ଥ ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ତା ଦେୱତା ଇଧେୱ ସନ୍ତଂ ସମାପତ୍ତିଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସନ୍ତେ ଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତା, ତସ୍ମା । ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ସନ୍ତତାୟ ନିବ୍ବୁତତାୟ ପଣୀତତାୟ ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା । ସନ୍ତମାନସାତି ମାନସସ୍ସ ସନ୍ତତାୟ ନିବ୍ବୁତତାୟ ପଣୀତତାୟ ସନ୍ତମାନସା । ସନ୍ତଂୟେୱ ଉପହାରଂ ଉପହରିସ୍ସାମାତି କାୟଚିତ୍ତୂପହାରଂ ସନ୍ତଂ ନିବ୍ବୁତଂ ପଣୀତଂୟେୱ ଉପହରିସ୍ସାମ । ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀସୂତି ସମାନଂ ଏକୁଦ୍ଦେସତାଦିଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ଚରନ୍ତେସୁ ସହଧମ୍ମିକେସୁ । ଏୱଞ୍ହି ୱୋ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସିକ୍ଖିତବ୍ବନ୍ତି ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ୱାରେନ ଭଗୱା ଦେସନଂ ସବ୍ବଞ୍ଞୁଭାସିତଂ ଅକାସି । ଅନସ୍ସୁନ୍ତି ନଟ୍ଠା ୱିନଟ୍ଠା । ୟେ ଇମଂ ଧମ୍ମପରିୟାୟଂ ନାସ୍ସୋସୁନ୍ତି ୟେ ଅତ୍ତନୋ ପାପିକଂ ତୁଚ୍ଛଂ ନିରତ୍ଥକଂ ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ଇମଂ ଏୱରୂପଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୋତୁଂ ନ ଲଭିଂସୂତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

୩୮. ଛଟ୍ଠେ ୱରଣାୟଂ ୱିହରତୀତି ୱରଣା ନାମ ଏକଂ ନଗରଂ, ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରତି । କାମରାଗାଭିନିୱେସୱିନିବନ୍ଧପଲିଗେଧପରିୟୁଟ୍ଠାନଜ୍ଝୋସାନହେତୂତି କାମରାଗାଭିନିୱେସହେତୁ, କାମରାଗୱିନିବନ୍ଧହେତୁ, କାମରାଗପଲିଗେଧହେତୁ, କାମରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନହେତୁ, କାମରାଗଅଜ୍ଝୋସାନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟ୍ୱାୟଂ ପଞ୍ଚ କାମଗୁଣେ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି କାମରାଗୋ, ତସ୍ସାଭିନିୱେସାଦିହେତୁ । କାମରାଗେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠତ୍ତା ୱିନିବଦ୍ଧତ୍ତା ତସ୍ମିଂୟେୱ ଚ କାମରାଗେ ମହାପଙ୍କେ ୱିୟ ପଲିଗେଧତ୍ତା ଅନୁପୱିଟ୍ଠତ୍ତା ତେନେୱ ଚ କାମରାଗେନ ପରିୟୁଟ୍ଠିତତ୍ତା ଗହିତତ୍ତା କାମରାଗେନେୱ ଚ ଅଜ୍ଝୋସିତତ୍ତା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଗହିତତ୍ତାତି । ଦିଟ୍ଠିରାଗାଦିପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦିଟ୍ଠିରାଗୋତି ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକରାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପୁରତ୍ଥିମେସୁ ଜନପଦେସୂତି ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନତୋ ସାୱତ୍ଥିଜନପଦୋ ପୁରତ୍ଥିମଦିସାଭାଗେ ହୋତି, ଥେରୋ ଚ ନିସୀଦନ୍ତୋପି ତତୋମୁଖୋୱ ନିସିନ୍ନୋ, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଉଦାନଂ ଉଦାନେସୀତି ଉଦାହାରଂ ଉଦାହରି । ୟଥା ହି ୟଂ ତେଲଂ ମାନଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ୱିସ୍ସନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଅୱସେସକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଞ୍ଚ ଜଲଂ ତଳାକଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଓଘୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱମେୱଂ ୟଂ ପୀତିୱଚନଂ ହଦୟଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଧିକଂ ହୁତ୍ୱା ଅନ୍ତୋ ଅସଣ୍ଠହିତ୍ୱା ବହି ନିକ୍ଖମତି, ତଂ ଉଦାନନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱରୂପଂ ପୀତିମୟୱଚନଂ ନିଚ୍ଛାରେସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩୯. ସତ୍ତମେ ଗୁନ୍ଦାୱନେତି ଏୱଂ ନାମକେ ୱନେ । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ମହାକଚ୍ଚାନତ୍ଥେରୋ କିର ନାମ ଅତ୍ତନୋ ପିତୁମତ୍ତମ୍ପି ଅୟ୍ୟକମତ୍ତମ୍ପି ଦିସ୍ୱା ନେୱ ଅଭିୱାଦେତି ନ ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠେତି ନ ଆସନେନ ନିମନ୍ତେତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ‘‘ନ ସକ୍କା ଏତ୍ତକେନ ନିଟ୍ଠଂ ଗନ୍ତୁଂ, ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ୟେନାୟସ୍ମା ମହାକଚ୍ଚାନୋ ତେନୁପସଙ୍କମି । ଜିଣ୍ଣେତି ଜରାଜିଣ୍ଣେ । ୱୁଦ୍ଧେତି ୱୟୋୱୁଦ୍ଧେ । ମହଲ୍ଲକେତି ଜାତିମହଲ୍ଲକେ । ଅଦ୍ଧଗତେତି ଦୀଘକାଲଦ୍ଧାନଂ ଅତିକ୍କନ୍ତେ । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତେତି ପଚ୍ଛିମୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତେ । ତୟିଦଂ, ଭୋ କଚ୍ଚାନ, ତଥେୱାତି, ଭୋ କଚ୍ଚାନ, ୟଂ ତଂ ଅମ୍ହେହି କେୱଲଂ ସୁତମେୱ, ତଂ ଇମିନା ଦିଟ୍ଠେନ ସମେତି । ତସ୍ମା ତଂ ତଥେୱ, ନ ଅଞ୍ଞଥା । ନ ହି ଭୱଂ କଚ୍ଚାନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣେତି ଇଦଂ ଅତ୍ତାନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅୟଂ କିରସ୍ସ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଅମ୍ହେ ଏୱଂ ମହଲ୍ଲକେ ଦିସ୍ୱା ଭୋତୋ କଚ୍ଚାନସ୍ସ ଅଭିୱାଦନମତ୍ତମ୍ପି ପଚ୍ଚୁଟ୍ଠାନମତ୍ତମ୍ପି ଆସନେନ ନିମନ୍ତନମତ୍ତମ୍ପି ନତ୍ଥୀତି । ନ ସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ନ ୟୁତ୍ତମେୱ ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ।

ଥେରୋ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନେୱ ୱୁଦ୍ଧେ ଜାନାତି ନ ଦହରେ, ଆଚିକ୍ଖିସ୍ସାମିସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧେ ଚ ଦହରେ ଚା’’ତି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଅତ୍ଥି ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜାନତାତି ସବ୍ବଂ ନେୟ୍ୟଂ ଜାନନ୍ତେନ । ପସ୍ସତାତି ତଦେୱ ହତ୍ଥେ ଠପିତଂ ଆମଲକଂ ୱିୟ ପସ୍ସନ୍ତେନ । ୱୁଦ୍ଧଭୂମୀତି ୟେନ କାରଣେନ ୱୁଦ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ କାରଣଂ । ଦହରଭୂମୀତି ୟେନ କାରଣେନ ଦହରୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ କାରଣଂ । ଆସୀତିକୋତି ଅସୀତିୱସ୍ସୱୟୋ । ନାୱୁତିକୋତି ନୱୁତିୱସ୍ସୱୟୋ । କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ୱତ୍ଥୁକାମେ କିଲେସକାମେତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ କମନୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । କାମମଜ୍ଝାୱସତୀତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ଘରେ ଘରସ୍ସାମିକୋ ୱିୟ ୱସତି ଅଧିୱସତି । କାମପରିୟେସନାୟ ଉସ୍ସୁକୋତି ଦୁୱିଧାନମ୍ପି କାମାନଂ ପରିୟେସନତ୍ଥଂ ଉସ୍ସୁକ୍କମାପନ୍ନୋ । ବାଲୋ ନ ଥେରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୋ ନ ଥେରୋ ବାଲୋ ମନ୍ଦୋତ୍ୱେୱ ଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତଂ ହେତଂ –

‘‘ନ ତେନ ଥେରୋ ସୋ ହୋତି, ୟେନସ୍ସ ପଲିତଂ ସିରୋ ।

ପରିପକ୍କୋ ୱୟୋ ତସ୍ସ, ମୋଘଜିଣ୍ଣୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୦) ।

ଦହରୋତି ତରୁଣୋ । ୟୁୱାତି ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ସୁସୁକାଳକେସୋତି ସୁଟ୍ଠୁ କାଳକେସୋ । ଭଦ୍ରେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ୟେନ ୟୋବ୍ବନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ୟୁୱା, ତଂ ୟୋବ୍ବନଂ ଭଦ୍ରଂ ଲଦ୍ଧକନ୍ତି ଦସ୍ସେତି । ପଠମେନ ୱୟସାତି ପଠମୱୟୋ ନାମ ତେତ୍ତିଂସ ୱସ୍ସାନି, ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡିତୋ ଥେରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ସୋ ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପଣ୍ଡିତୋତି ଚ ଥେରୋତି ଚ ଗଣନଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ୟମ୍ହି ସଚ୍ଚଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋ ଚ, ଅହିଂସା ସଂୟମୋ ଦମୋ ।

ସ ୱେ ୱନ୍ତମଲୋ ଧୀରୋ, ଥେରୋ ଇତି ପୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୬୧) ।

୪୦. ଅଟ୍ଠମେ ଚୋରା ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୀତି ପକ୍ଖସମ୍ପନ୍ନା, ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନା, ଧନସମ୍ପନ୍ନା, ନିୱାସଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନା, ୱାହନସମ୍ପନ୍ନା ଚ ହୋନ୍ତି । ରାଜାନୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ରାଜାନୋ ତାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି । ଅତିୟାତୁନ୍ତି ବହିଦ୍ଧା ଜନପଦଚାରିକଂ ଚରିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ଅନ୍ତୋନଗରଂ ପୱିସିତୁଂ । ନିୟ୍ୟାତୁନ୍ତି ‘‘ଚୋରା ଜନପଦଂ ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି ମଦ୍ଦନ୍ତି, ତେ ନିସେଧେସ୍ସାମା’’ତି ପଠମୟାମେ ୱା ମଜ୍ଝିମୟାମେ ୱା ପଚ୍ଛିମୟାମେ ୱା ନିକ୍ଖମିତୁଂ ଫାସୁକଂ ନ ହୋତି । ତତୋ ଉଟ୍ଠାୟ ଚୋରା ମନୁସ୍ସେ ପୋଥେତ୍ୱା ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ପଚ୍ଚନ୍ତିମେ ୱା ଜନପଦେ ଅନୁସଞ୍ଞାତୁନ୍ତି ଗାମଂ ୱାସକରଣତ୍ଥାୟ ସେତୁଂ ଅତ୍ଥରଣତ୍ଥାୟ ପୋକ୍ଖରଣିଂ ଖଣାପନତ୍ଥାୟ ସାଲାଦୀନଂ କରଣତ୍ଥାୟ ପଚ୍ଚନ୍ତିମେ ଜନପଦେ ଅନୁସଞ୍ଞାତୁମ୍ପି ନ ସୁଖଂ ହୋତି । ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନନ୍ତି ଅନ୍ତୋନଗରୱାସୀନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାନଂ । ବାହିରାନି ୱା କମ୍ମନ୍ତାନୀତି ବହିଗାମେ ଆରାମେ ଖେତ୍ତକମ୍ମନ୍ତାନି । ପାପଭିକ୍ଖୂ ବଲୱନ୍ତୋ ହୋନ୍ତୀତି ପକ୍ଖୁତ୍ତରା ୟସୁତ୍ତରା ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ବହୁକେହି ଉପଟ୍ଠାକେହି ଚ ଉପଟ୍ଠାକୀହି ଚ ସମନ୍ନାଗତା ରାଜରାଜମହାମତ୍ତସନ୍ନିସ୍ସିତା । ପେସଲା ଭିକ୍ଖୂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତୀତି ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପିୟସୀଲା ଭିକ୍ଖୂ ତାସଂ ସମ୍ପତ୍ତୀନଂ ଅଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଲା ହୋନ୍ତି । ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ତୁଣ୍ହୀଭୂତାୱ ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ସଙ୍କସାୟନ୍ତୀତି ନିସ୍ସଦ୍ଦା ହୁତ୍ୱା ସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନିସିନ୍ନା କିଞ୍ଚି ଏକୱଚନମ୍ପି ମୁଖଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା କଥେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତା ପଜ୍ଝାୟନ୍ତା ୱିୟ ନିସୀଦନ୍ତି । ତୟିଦନ୍ତି ତଦେତଂ କାରଣଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୧. ନୱମେ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତାଧିକରଣହେତୂତି ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିୟା କାରଣହେତୁ ପଟିପଜ୍ଜନହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାୟଂ ଧମ୍ମଂ କୁସଲନ୍ତି ସହୱିପସ୍ସନକଂ ମଗ୍ଗଂ । ଏୱରୂପୋ ହି ସହୱିପସ୍ସନକଂ ମଗ୍ଗଂ ଆରାଧେତୁଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ ।

୪୨. ଦସମେ ଦୁଗ୍ଗହିତେହୀତି ଉପ୍ପଟିପାଟିୟା ଗହିତେହି । ବ୍ୟଞ୍ଜନପ୍ପତିରୂପକେହୀତି ବ୍ୟଞ୍ଜନସୋ ପତିରୂପକେହି ଅକ୍ଖରଚିତ୍ରତାୟ ଲଦ୍ଧକେହି । ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ଧମ୍ମଞ୍ଚ ପଟିବାହନ୍ତୀତି ସୁଗ୍ଗହିତସୁତ୍ତନ୍ତାନଂ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ପଟିବାହନ୍ତି, ଅତ୍ତନୋ ଦୁଗ୍ଗହିତସୁତ୍ତନ୍ତାନଂୟେୱ ଅତ୍ଥଞ୍ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ଉତ୍ତରିତରଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସାସନସ୍ସ ୱୁଦ୍ଧି ଚ ପରିହାନି ଚ କଥିତାତି ।

ସମଚିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ପରିସୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୪୩. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଉତ୍ତାନାତି ପାକଟା ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା । ଗମ୍ଭୀରାତି ଗୁଳ୍ହା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନା । ଉଦ୍ଧତାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା, ଉଟ୍ଠିତତୁଚ୍ଛମାନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଚପଲାତି ପତ୍ତଚୀୱରମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ୟୁତ୍ତା । ମୁଖରାତି ମୁଖଖରା ଖରୱଚନା । ୱିକିଣ୍ଣୱାଚାତି ଅସଂୟତୱଚନା ଦିୱସମ୍ପି ନିରତ୍ଥକୱଚନପଲାପିନୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠସତିନୋ । ଅସମ୍ପଜାନାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞା । ଅସମାହିତାତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଲାଭିନୋ । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟାତି ପକତିୟା ଠିତେହି ୱିୱଟେହି ଅରକ୍ଖିତେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟେହି ସମନ୍ନାଗତା । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୪. ଦୁତିୟେ ଭଣ୍ଡନଜାତାତି ଭଣ୍ଡନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ତଂ ତେସଂ ଜାତନ୍ତି ଭଣ୍ଡନଜାତା । ତଥା ‘‘ମୟଂ ତୁମ୍ହେ ଦଣ୍ଡାପେସ୍ସାମ ବନ୍ଧାପେସ୍ସାମା’’ତିଆଦିୱଚନପ୍ପୱତ୍ତିୟା ସଞ୍ଜାତକଲହା । ଅୟଂ ତାୱ ଗିହୀସୁ ନୟୋ । ପବ୍ବଜିତା ପନ ଆପତ୍ତିୱୀତିକ୍କମୱାଚଂ ୱଦନ୍ତା କଲହଜାତା ନାମ । ୱିୱାଦାପନ୍ନାତି ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦଂ ଆପନ୍ନା । ମୁଖସତ୍ତୀହି ୱିତୁଦନ୍ତାତି ଗୁଣାନଂ ଛିନ୍ଦନଟ୍ଠେନ ଦୁବ୍ଭାସିତା ୱାଚା ମୁଖସତ୍ତିୟୋତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତାହି ୱିତୁଦନ୍ତା ୱିଜ୍ଝନ୍ତା । ସମଗ୍ଗାତି ଏକକମ୍ମଂ ଏକୁଦ୍ଦେସୋ ସମସିକ୍ଖତାତି ଏତେସଂ କରଣେନ ସମଗ୍ଗତାୟ ସହିତା । ପିୟଚକ୍ଖୂହୀତି ମେତ୍ତାଚକ୍ଖୂହି ।

୪୫. ତତିୟେ ଅଗ୍ଗୱତୀତି ଉତ୍ତମପୁଗ୍ଗଲୱତୀ, ଅଗ୍ଗାୟ ୱା ଉତ୍ତମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତା । ତତୋ ୱିପରୀତା ଅନଗ୍ଗୱତୀ । ବାହୁଲିକାତି ଚୀୱରାଦିବାହୁଲ୍ଲାୟ ପଟିପନ୍ନା । ସାସନଂ ସିଥିଲଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ସାଥଲିକା । ଓକ୍କମନେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ଏତ୍ଥ ଓକ୍କମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱଗମନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି, ତେନ ପଞ୍ଚନୀୱରଣପୂରଣେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ପୱିୱେକେତି ଉପଧିୱିୱେକେ ନିବ୍ବାନେ । ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରାତି ତିୱିଧେପି ୱିୱେକେ ଓରୋପିତଧୁରା । ନ ୱୀରିୟଂ ଆରଭନ୍ତୀତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୀରିୟଂ ନ କରୋନ୍ତି । ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ପତ୍ତିୟାତି ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲୱିସେସସ୍ସ ପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ । ଇତରଂ ପଦଦ୍ୱୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପଚ୍ଛିମା ଜନତାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକଜନୋ। ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି କତଂ ଅନୁକରୋନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠସ୍ସ ତେସଂ ଆଚାରସ୍ସ ଅନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଅରିୟାତି ଅରିୟସାୱକପରିସା । ଅନରିୟାତି ପୁଥୁଜ୍ଜନପରିସା । ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ୟଥାଭୂତଂ ନପ୍ପଜାନନ୍ତୀତି ଠପେତ୍ୱା ତଣ୍ହଂ ତେଭୂମକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ନାମ, ଏତ୍ତକମେୱ ଦୁକ୍ଖଂ, ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନତ୍ଥୀତି ୟଥାସଭାୱତୋ ନପ୍ପଜାନନ୍ତି । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ସେସପଦେସୁ ପନ ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମୁଟ୍ଠାପିକା ପୁରିମତଣ୍ହା ସମୁଦୟୋ ନାମ, ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟ, ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ୱା ତେସଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତକ୍ଖୟୋ ଅସମୁପ୍ପତ୍ତି ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ନାମ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ନାମାତି ଏୱଂ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତୂହି ସଚ୍ଚେହି ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା ଚ ଚତ୍ତାରି ଚ ଫଲାନି କଥିତାନି ।

୪୭. ପଞ୍ଚମେ ପରିସାକସଟୋତି କସଟପରିସା କଚୱରପରିସା ପଲାପପରିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ପରିସାମଣ୍ଡୋତି ପସନ୍ନପରିସା ସାରପରିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଛନ୍ଦେନ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମାନି ପନ ଚତ୍ତାରି ଅଗତିଗମନାନି ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟେ ଚ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ଚ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଭଣ୍ଡଭାଜନୀୟେ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଅମନାପେ ଭଣ୍ଡକେ ପତ୍ତେ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ପନ ଅଭାରଭୂତାନଂ ମନାପେ ଭଣ୍ଡକେ ପତ୍ତେ ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଅମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଭଣ୍ଡକଭାଜନୀୟୱତ୍ଥୁଞ୍ଚ ଠିତିକଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂଗଚ୍ଛତି ନାମ । ମୁଖରାନଂ ୱା ରାଜାଦିନିସ୍ସିତାନଂ ୱା ‘‘ଇମେ ମେ ଅମନାପେ ଭଣ୍ଡକେ ଦିନ୍ନେ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଭୟେନ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମନାପଂ ଦେନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଏୱଂ ନ ଗଚ୍ଛତି, ସବ୍ବେସଂ ତୁଲାଭୂତୋ ପମାଣଭୂତୋ ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ୟଂ ୟସ୍ସ ପାପୁଣାତି, ତଞ୍ଞେୱ ତସ୍ସ ଦେତି, ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅଗତିଗମନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନେ ପନ ଅତ୍ତନୋ ଭାରଭୂତସ୍ସ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଲହୁକାପତ୍ତୀତି କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଇତରସ୍ସ ଲହୁକାପତ୍ତିଂ ଗରୁକାପତ୍ତୀତି କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଦୋସାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନଂ ପନ ସମୁଚ୍ଚୟକ୍ଖନ୍ଧକଞ୍ଚ ଅଜାନନ୍ତୋ ମୋହାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ମୁଖରସ୍ସ ୱା ରାଜପୂଜିତସ୍ସ ୱା ‘‘ଅୟଂ ମେ ଗରୁକଂ କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଅନତ୍ଥମ୍ପି କରେୟ୍ୟା’’ତି ଗରୁକମେୱ ଲହୁକାତି କତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଭୟାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି ନାମ । ୟୋ ପନ ସବ୍ବେସଂ ୟଥାଭୂତମେୱ କଥେତି, ଅୟଂ ଚତୁବ୍ବିଧମ୍ପି ଅଗତିଗମନଂ ନ ଗଚ୍ଛତି ନାମ ।

୪୮. ଛଟ୍ଠେ ଓକ୍କାଚିତୱିନୀତାତି ଦୁବ୍ବିନୀତା । ନୋ ପଟିପୁଚ୍ଛାୱିନୀତାତି ନ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୀତା । ଗମ୍ଭୀରାତି ପାଳିୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା ସଲ୍ଲସୁତ୍ତସଦିସା । ଗମ୍ଭୀରତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୱସେନ ଗମ୍ଭୀରା ମହାୱେଦଲ୍ଲସୁତ୍ତସଦିସା । ଲୋକୁତ୍ତରାତି ଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥଦୀପକା। ସୁଞ୍ଞତାପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ସତ୍ତସୁଞ୍ଞଂ ଧମ୍ମମତ୍ତମେୱ ପକାସକା ଅସଙ୍ଖତସଂୟୁତ୍ତସଦିସା । ନ ଅଞ୍ଞା ଚିତ୍ତଂ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତୀତି ୱିଜାନନତ୍ଥାୟ ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପଟ୍ଠପେନ୍ତି, ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତି ୱା ଅଞ୍ଞୱିହିତା ୱା ହୋନ୍ତି । ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବନ୍ତି ଉଗ୍ଗହେତବ୍ବେ ଚ ପରିୟାପୁଣିତବ୍ବେ ଚ । କୱିତାତି କୱୀହି କତା । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଚିତ୍ତକ୍ଖରାତି ୱିଚିତ୍ରଅକ୍ଖରା । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ବାହିରକାତି ସାସନତୋ ବହିଭୂତା । ସାୱକଭାସିତାତି ତେସଂ ତେସଂ ସାୱକେହି ଭାସିତା । ସୁସ୍ସୂସନ୍ତୀତି ଅକ୍ଖରଚିତ୍ତତାୟ ଚେୱ ସରସମ୍ପତ୍ତିୟା ଚ ଅତ୍ତମନା ହୁତ୍ୱା ସୁଣନ୍ତି । ନ ଚେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିପୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅତ୍ଥଂ ୱା ଅନୁସନ୍ଧିଂ ୱା ପୁବ୍ବାପରଂ ୱା ନ ପୁଚ୍ଛନ୍ତି । ନ ଚ ପଟିୱିଚରନ୍ତୀତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟ ଚାରିକଂ ନ ୱିଚରନ୍ତି । ଇଦଂ କଥନ୍ତି ଇଦଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କଥଂ ରୋପେତବ୍ବଂ କିନ୍ତି ରୋପେତବ୍ବଂ ? ଇମସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋତି ଇମସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ କୋ ଅତ୍ଥୋ, କା ଅନୁସନ୍ଧି, କିଂ ପୁବ୍ବାପରଂ ? ଅୱିୱଟନ୍ତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଂ । ନ ୱିୱରନ୍ତୀତି ନ ଉଗ୍ଘାଟେନ୍ତି । ଅନୁତ୍ତାନୀକତନ୍ତି ଅପାକଟଂ କତଂ । ନ ଉତ୍ତାନିଂ କରୋନ୍ତୀତି ପାକଟଂ ନ କରୋନ୍ତି । କଙ୍ଖାଠାନିୟେସୂତି କଙ୍ଖାୟ କାରଣଭୂତେସୁ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୪୯. ସତ୍ତମେ ଆମିସଗରୂତି ଚତୁପଚ୍ଚୟଗରୁକା ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଲାମକତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପରିସା । ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୂତି ନୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେ ଗରୁକେ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଲାମକତୋ ଗହେତ୍ୱା ଠିତପରିସା । ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତି ଦ୍ୱୀହି ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଞାୟ ୱିମୁତ୍ତୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱୋ । କାୟସକ୍ଖୀତି କାୟେନ ଝାନଫସ୍ସଂ ଫୁସିତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ଠିତୋ । ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଇମେ ଦ୍ୱେପି ଛସୁ ଠାନେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋ । ଅୟମ୍ପି ଛସୁ ଠାନେସୁ ଲବ୍ଭତି । ଧମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଧମ୍ମାନୁସାରୀ। ସଦ୍ଧଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ। ଇମେ ଦ୍ୱେପି ପଠମମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିନୋ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମୋ । ଦୁସ୍ସୀଲୋ ପାପଧମ୍ମୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଇମଂ କସ୍ମା ଗଣ୍ହନ୍ତି ? ସବ୍ବେସୁ ହି ଏକସଦିସେସୁ ଜାତେସୁ ସୀଲୱନ୍ତେସୁ ବଲୱଗାରୱଂ ନ ହୋତି, ଏକଚ୍ଚେସୁ ପନ ଦୁସ୍ସୀଲେସୁ ସତି ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଉପରି ବଲୱଗାରୱଂ ହୋତୀତି ମଞ୍ଞନ୍ତା ଗଣ୍ହନ୍ତି । ତେ ତେନ ଲାଭଂ ଲଭନ୍ତୀତି ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଏକଚ୍ଚାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଲଭନ୍ତି । ଗଥିତାତି ତଣ୍ହାୟ ଗନ୍ଥିତା । ମୁଚ୍ଛିତାତି ତଣ୍ହାୱସେନେୱ ମୁଚ୍ଛିତା । ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନାତି ଅଜ୍ଝୋସାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଠିତା । ଅନାଦୀନୱଦସ୍ସାୱିନୋତି ଅପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତପରିଭୋଗେ ଆଦୀନୱଂ ଅପସ୍ସନ୍ତା । ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞାତି ଚତୂସୁ ପଚ୍ଚୟେସୁ ଛନ୍ଦରାଗଅପକଡ୍ଢନାୟ ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞାୟ ୱିରହିତା ଇଦମତ୍ଥଂ ଏତନ୍ତି ଅଜାନନ୍ତା । ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୀତି ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗା ହୁତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ଅୟଂ ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ସଙ୍ଖେପପକାସନା – ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ସମାପତ୍ତୀହି ୱିକ୍ଖମ୍ଭନୱିମୁତ୍ତିୟା ମଗ୍ଗେନ ସମୁଚ୍ଛେଦୱିମୁତ୍ତିୟାତି ଦ୍ୱିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ଭାଗେହି ୱିମୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପରୋ ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋୱ ହୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଧମ୍ମାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଅପରୋ ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ଅଟ୍ଠ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ କାୟସକ୍ଖି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ । ଅପରୋ ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋ ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକୋୱ ହୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ପାପୁଣାତି । ସୋ ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ସଦ୍ଧାନୁସାରୀ ନାମ ହୋତି, ସୋତାପତ୍ତିଫଲାଦୀସୁ ଛସୁ ଠାନେସୁ ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୋ ନାମ ।

୫୦. ଅଟ୍ଠମେ ୱିସମାତି ସପକ୍ଖଲନଟ୍ଠେନ ୱିସମା । ସମାତି ନିପକ୍ଖଲନଟ୍ଠେନ ସମା । ଅଧମ୍ମକମ୍ମାନୀତି ଉଦ୍ଧମ୍ମାନି କମ୍ମାନି । ଅୱିନୟକମ୍ମାନୀତି ଉବ୍ବିନୟାନି କମ୍ମାନି ।

୫୧. ନୱମେ ଅଧମ୍ମିକାତି ନିଦ୍ଧମ୍ମା । ଧମ୍ମିକାତି ଧମ୍ମୟୁତ୍ତା ।

୫୨. ଦସମେ ଅଧିକରଣନ୍ତି ୱିୱାଦାଧିକରଣାଦିଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅଧିକରଣଂ । ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ସଞ୍ଞାପେନ୍ତୀତି ଜାନାପେନ୍ତି । ନ ଚ ସଞ୍ଞତ୍ତିଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସଞ୍ଞାପନତ୍ଥଂ ନ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ନ ଚ ନିଜ୍ଝାପେନ୍ତୀତି ନ ପେକ୍ଖାପେନ୍ତି । ନ ଚ ନିଜ୍ଝତ୍ତିଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ନିଜ୍ଝାପନତ୍ଥାୟ ନ ସନ୍ନିପତନ୍ତି । ଅସଞ୍ଞତ୍ତିବଲାତି ଅସଞ୍ଞତ୍ତିୟେୱ ବଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଅସଞ୍ଞତ୍ତିବଲା। ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗମନ୍ତିନୋତି ୟେସଂ ହି ଏୱଂ ହୋତି – ‘‘ସଚେ ଅମ୍ହେହି ଗହିତଂ ଅଧିକରଣଂ ଧମ୍ମିକଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମ । ସଚେ ଅଧମ୍ମିକଂ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମା’’ତି, ତେ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗମନ୍ତିନୋ ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇମେ ପନ ନ ତଥା ମନ୍ତେନ୍ତୀତି ଅପ୍ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗମନ୍ତିନୋ । ଥାମସା ପରାମାସା ଅଭିନିୱିସ୍ସାତି ଦିଟ୍ଠିଥାମେନ ଚ ଦିଟ୍ଠିପରାମାସେନ ଚ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା । ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚନ୍ତି ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ୱଚନମେୱ ସଚ୍ଚଂ । ମୋଘମଞ୍ଞନ୍ତି ଅୱସେସାନଂ ୱଚନଂ ମୋଘଂ ତୁଚ୍ଛଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ଉତ୍ତାନତ୍ଥୋୟେୱାତି ।

ପରିସୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୬) ୧. ପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକସ୍ସ ପଠମେ ଚକ୍କୱତ୍ତିନା ସଦ୍ଧିଂ ଗହିତତ୍ତା ‘‘ଲୋକାନୁକମ୍ପାୟା’’ତି ନ ୱୁତ୍ତଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ଦ୍ୱେ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଭନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଉପ୍ପତ୍ତିୟା ତିସ୍ସୋପି ।

୫୪. ଦୁତିୟେ ଅଚ୍ଛରିୟମନୁସ୍ସାତି ଆଚିଣ୍ଣମନୁସ୍ସା ଅବ୍ଭୁତମନୁସ୍ସା ।

୫୫. ତତିୟେ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ଅନୁତପ୍ପା ହୋତୀତି ମହାଜନସ୍ସ ଅନୁତାପକାରୀ ହୋତି । ତତ୍ଥ ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ କାଲକିରିୟା ଏକଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଅନୁତାପଂ କରୋତି, ତଥାଗତସ୍ସ କାଲକିରିୟା ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ।

୫୬. ଚତୁତ୍ଥେ ଥୂପାରହାତି ଥୂପସ୍ସ ୟୁତ୍ତା ଅନୁଚ୍ଛୱିକା । ଚକ୍କୱତ୍ତିନୋ ହି ଚେତିୟଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଲଭନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧାନଂ ଚେତିୟଂ ପଟିଜଗ୍ଗିତ୍ୱା ତିସ୍ସୋପି ।

୫୭. ପଞ୍ଚମେ ବୁଦ୍ଧାତି ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଦ୍ଧା ।

୫୮. ଛଟ୍ଠେ ଫଲନ୍ତିୟାତି ସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତିୟା । ନ ସନ୍ତସନ୍ତୀତି ନ ଭାୟନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଖୀଣାସୱୋ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀନତ୍ତା ନ ଭାୟତି, ହତ୍ଥାଜାନୀୟୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ବଲୱତ୍ତାତି । ସତ୍ତମଟ୍ଠମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୬୧. ନୱମେ କିଂପୁରିସାତି କିନ୍ନରା । ମାନୁସିଂ ୱାଚଂ ନ ଭାସନ୍ତୀତି ମନୁସ୍ସକଥଂ ନ କଥେନ୍ତି । ଧମ୍ମାସୋକସ୍ସ କିର ଏକଂ କିନ୍ନରଂ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ । ସୋ ‘‘କଥାପେଥ ନ’’ନ୍ତି ଆହ । କିନ୍ନରୋ କଥେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛତି । ଏକୋ ପୁରିସୋ ‘‘ଅହମେତଂ କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ ଓତାରେତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଖାଣୁକେ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ଉକ୍ଖଲିଂ ଆରୋପେସି । ସା ଉଭତୋପସ୍ସେହି ପତତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା କିନ୍ନରୋ ‘‘କିଂ ଅଞ୍ଞଂ ଏକଂ ଖାଣୁକଂ କୋଟ୍ଟେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ଆହ । ପୁନ ଅପରଭାଗେ ଦ୍ୱେ କିନ୍ନରେ ଆନେତ୍ୱା ଦସ୍ସେସୁଂ । ରାଜା ‘‘କଥାପେଥ ନେ’’ତି ଆହ । ତେ କଥେତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛିଂସୁ । ଏକୋ ପୁରିସୋ ‘‘ଅହମେତେ କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି ତେ ଗହେତ୍ୱା ଅନ୍ତରାପଣଂ ଅଗମାସି । ତତ୍ଥେକୋ ଅମ୍ବପକ୍କଞ୍ଚ ମଚ୍ଛେ ଚ ଅଦ୍ଦସ, ଏକୋ କବିଟ୍ଠଫଲଞ୍ଚ ଅମ୍ବିଲିକାଫଲଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପୁରିମୋ ‘‘ମହାୱିସଂ ମନୁସ୍ସା ଖାଦନ୍ତି, କଥଂ ତେ କିଲାସିନୋ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଇତରୋ ‘‘କଥଂ ଇମେ ଏତଂ ନିସ୍ସାୟ କୁଟ୍ଠିନୋ ନ ହୋନ୍ତୀ’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ମାନୁସିଂ ୱାଚଂ କଥେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତାପି ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ସମ୍ପସ୍ସମାନା ନ କଥେନ୍ତୀତି ।

୬୨. ଦସମେ ଅପ୍ପଟିୱାନୋତି ଅନୁକଣ୍ଠିତୋ ଅପଚ୍ଚୋସକ୍କିତୋ ।

୬୩. ଏକାଦସମେ ଅସନ୍ତସନ୍ନିୱାସନ୍ତି ଅସପ୍ପୁରିସାନଂ ସନ୍ନିୱାସଂ । ନ ୱଦେୟ୍ୟାତି ଓୱାଦେନ ୱା ଅନୁସାସନିୟା ୱା ନ ୱଦେୟ୍ୟ, ମା ୱଦତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଥେରମ୍ପାହଂ ନ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଅହମ୍ପି ଥେରଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଓୱାଦାନୁସାସନିୱସେନ ନ ୱଦେୟ୍ୟଂ । ଅହିତାନୁକମ୍ପୀତି ଅହିତଂ ଇଚ୍ଛମାନୋ । ନୋ ହିତାନୁକମ୍ପୀତି ହିତଂ ଅନିଚ୍ଛମାନୋ । ନୋତି ନଂ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ଅହଂ ତୱ ୱଚନଂ ନ କରିସ୍ସ’’ନ୍ତି ନଂ ୱଦେୟ୍ୟଂ । ୱିହେଠେୟ୍ୟନ୍ତି ୱଚନସ୍ସ ଅକରଣେନ ୱିହେଠେୟ୍ୟଂ । ପସ୍ସମ୍ପିସ୍ସନପ୍ପଟିକରେୟ୍ୟନ୍ତି ପସ୍ସନ୍ତୋପି ଜାନନ୍ତୋପି ଅହଂ ତସ୍ସ ୱଚନଂ ନ କରେୟ୍ୟଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ପନ ସାଧୂତି ନଂ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ‘‘ସାଧୁ ଭଦ୍ଦକଂ ସୁକଥିତଂ ତୟା’’ତି ତସ୍ସ କଥଂ ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୋ ନଂ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬୪. ଦ୍ୱାଦସମେ ଉଭତୋ ୱଚୀସଂସାରୋତି ଦ୍ୱୀସୁପି ପକ୍ଖେସୁ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅକ୍କୋସନପଚ୍ଚକ୍କୋସନୱସେନ ସଂସରମାନା ୱାଚା ୱଚୀସଂସାରୋ । ଦିଟ୍ଠିପଳାସୋତି ଦିଟ୍ଠିଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଳାସୋ ଦିଟ୍ଠିପଳାସୋ ନାମ । ଚେତସୋ ଆଘାତୋତି କୋପୋ । ସୋ ହି ଚିତ୍ତଂ ଆଘାତେନ୍ତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତୁଟ୍ଠାକାରୋ, ଦୋମନସ୍ସନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଭିରଦ୍ଧୀତି କୋପୋୟେୱ । ସୋ ହି ଅନଭିରାଧନୱସେନ ଅନଭିରଦ୍ଧୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଅୱୂପସନ୍ତଂ ହୋତୀତି ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତସଙ୍ଖାତେ ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତେ ଚ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକସଙ୍ଖାତାୟ ଅତ୍ତନୋ ପରିସାୟ ଚ ଅୱୂପସନ୍ତଂ ହୋତି । ତସ୍ମେତନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଏତଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

(୭) ୨. ସୁଖୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୬୫. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଗିହିସୁଖନ୍ତି ଗିହୀନଂ ସବ୍ବକାମନିପ୍ଫତ୍ତିମୂଲକଂ ସୁଖଂ । ପବ୍ବଜିତସୁଖନ୍ତି ପବ୍ବଜିତାନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜାମୂଲକଂ ସୁଖଂ ।

୬୬. ଦୁତିୟେ କାମସୁଖନ୍ତି କାମେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପବ୍ବଜ୍ଜା, ତଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ।

୬୭. ତତିୟେ ଉପଧିସୁଖନ୍ତି ତେଭୂମକସୁଖଂ । ନିରୁପଧିସୁଖନ୍ତି ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖଂ ।

୬୮. ଚତୁତ୍ଥେ ସାସୱସୁଖନ୍ତି ଆସୱାନଂ ପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ୱଟ୍ଟସୁଖଂ । ଅନାସୱସୁଖନ୍ତି ତେସଂ ଅପଚ୍ଚୟଭୂତଂ ୱିୱଟ୍ଟସୁଖଂ ।

୬୯. ପଞ୍ଚମେ ସାମିସନ୍ତି ସଂକିଲେସଂ ୱଟ୍ଟଗାମିସୁଖଂ । ନିରାମିସନ୍ତି ନିକ୍କିଲେସଂ ୱିୱଟ୍ଟଗାମିସୁଖଂ ।

୭୦. ଛଟ୍ଠେ ଅରିୟସୁଖନ୍ତି ଅପୁଥୁଜ୍ଜନସୁଖଂ । ଅନରିୟସୁଖନ୍ତି ପୁଥୁଜ୍ଜନସୁଖଂ ।

୭୧. ସତ୍ତମେ କାୟିକନ୍ତି କାୟୱିଞ୍ଞାଣସହଜାତଂ । ଚେତସିକନ୍ତି ମନୋଦ୍ୱାରିକସୁଖଂ । ତଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ କଥିତଂ ।

୭୨. ଅଟ୍ଠମେ ସପ୍ପୀତିକନ୍ତି ପଠମଦୁତିୟଜ୍ଝାନସୁଖଂ । ନିପ୍ପୀତିକନ୍ତି ତତିୟଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟସପ୍ପୀତିକତୋ ଲୋକିୟନିପ୍ପୀତିକଂ, ଲୋକୁତ୍ତରସପ୍ପୀତିକତୋ ଚ ଲୋକୁତ୍ତରନିପ୍ପୀତିକଂ ଅଗ୍ଗନ୍ତି ଏୱଂ ଭୁମ୍ମନ୍ତରଂ ଅଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଭାୱୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୭୩. ନୱମେ ସାତସୁଖନ୍ତି ତୀସୁ ଝାନେସୁ ସୁଖଂ । ଉପେକ୍ଖାସୁଖନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସୁଖଂ ।

୭୪. ଦସମେ ସମାଧିସୁଖନ୍ତି ଅପ୍ପନଂ ୱା ଉପଚାରଂ ୱା ପତ୍ତସୁଖଂ । ଅସମାଧିସୁଖନ୍ତି ତଦୁଭୟଂ ଅପ୍ପତ୍ତସୁଖଂ ।

୭୫. ଏକାଦସମେ ସପ୍ପୀତିକାରମ୍ମଣନ୍ତି ସପ୍ପୀତିକଂ ଝାନଦ୍ୱୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସୁଖଂ । ନିପ୍ପୀତିକାରମ୍ମଣେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱାଦସମେପି ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୭୭. ତେରସମେ ରୂପାରମ୍ମଣନ୍ତି ରୂପାୱଚରଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ୱା । ଅରୂପାରମ୍ମଣନ୍ତି ଅରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାରମ୍ମଣଂ, ୟଂକିଞ୍ଚି ଅରୂପଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଂ ୱାତି ।

ସୁଖୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

(୮) ୩. ସନିମିତ୍ତୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୭୮-୭୯. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ସନିମିତ୍ତାତି ସକାରଣା । ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିଦାନଂ ହେତୁ ସଙ୍ଖାରୋ ପଚ୍ଚୟୋ ରୂପନ୍ତି ସବ୍ବାନିପି ହି ଏତାନି କାରଣୱେୱଚନାନେୱ ।

୮୪. ସତ୍ତମେ ସୱେଦନାତି ପଚ୍ଚୟଭୂତାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତୱେଦନାୟ ସତିୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଟ୍ଠମନୱମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୮୭. ଦସମେ ସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣାତି ପଚ୍ଚୟନିବ୍ବତ୍ତଂ ସଙ୍ଖତଧମ୍ମଂ ଆରମ୍ମଣଂ କତ୍ୱାୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନୋ ଅସଙ୍ଖତାରମ୍ମଣାତି ଅସଙ୍ଖତଂ ପନ ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ନ ହୋନ୍ତୀତି ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନ ହୋନ୍ତି ନାମ, ଫଲେ ପତ୍ତେ ନାହେସୁନ୍ତି । ଏୱମେତେସୁ ଦସସୁପି ଠାନେସୁ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଦେସନା ଦେସିତାତି ।

ସନିମିତ୍ତୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

(୯) ୪. ଧମ୍ମୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୮୮. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଚେତୋୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲସମାଧି । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତୀତି ଫଲପଞ୍ଞା ।

୮୯. ଦୁତିୟେ ପଗ୍ଗାହୋତି ୱୀରିୟଂ । ଅୱିକ୍ଖେପୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା ।

୯୦. ତତିୟେ ନାମନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା । ରୂପନ୍ତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସପରିଚ୍ଛେଦଞାଣଂ ନାମ କଥିତଂ ।

୯୧. ଚତୁତ୍ଥେ ୱିଜ୍ଜାତି ଫଲଞାଣଂ । ୱିମୁତ୍ତୀତି ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତା ସେସଧମ୍ମା ।

୯୨. ପଞ୍ଚମେ ଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠି । ୱିଭୱଦିଟ୍ଠୀତି ଉଚ୍ଛେଦଦିଟ୍ଠି । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୯୫. ଅଟ୍ଠମେ ଦୋୱଚସ୍ସତାତି ଦୁବ୍ବଚଭାୱୋ । ପାପମିତ୍ତତାତି ପାପମିତ୍ତସେୱନଭାୱୋ । ନୱମଂ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୯୭. ଦସମେ ଧାତୁକୁସଲତାତି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ ଧାତୂତି ଜାନନଂ । ମନସିକାରକୁସଲତାତି ତାସଂୟେୱ ଧାତୂନଂ ଅନିଚ୍ଚାଦିୱସେନ ଲକ୍ଖଣତ୍ତୟଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଜାନନଂ ।

୯୮. ଏକାଦସମେ ଆପତ୍ତିକୁସଲତାତି ପଞ୍ଚନ୍ନଞ୍ଚ ସତ୍ତନ୍ନଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଜାନନଂ । ଆପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତାତି ଦେସନାୟ ୱା କମ୍ମୱାଚାୟ ୱା ଆପତ୍ତୀହି ୱୁଟ୍ଠାନଜାନନନ୍ତି ।

ଧମ୍ମୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

(୧୦) ୫. ବାଲୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୯୯. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଅନାଗତଂ ଭାରଂ ୱହତୀତି ‘‘ସମ୍ମଜ୍ଜନୀ ପଦୀପୋ ଚ, ଉଦକଂ ଆସନେନ ଚ, ଛନ୍ଦପାରିସୁଦ୍ଧିଉତୁକ୍ଖାନଂ, ଭିକ୍ଖୁଗଣନା ଚ ଓୱାଦୋ, ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଥେରଭାରୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଇମଂ ଦସୱିଧଂ ଥେରଭାରଂ ନୱକୋ ହୁତ୍ୱା ଥେରେନ ଅନଜ୍ଝିଟ୍ଠୋ କରୋନ୍ତୋ ଅନାଗତଂ ଭାରଂ ୱହତି ନାମ । ଆଗତଂ ଭାରଂ ନ ୱହତୀତି ଥେରୋ ସମାନୋ ତମେୱ ଦସୱିଧଂ ଭାରଂ ଅତ୍ତନା ୱା ଅକରୋନ୍ତୋ ପରଂ ୱା ଅସମାଦପେନ୍ତୋ ଆଗତଂ ଭାରଂ ନ ୱହତି ନାମ । ଦୁତିୟସୁତ୍ତେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୦୧. ତତିୟେ ଅକପ୍ପିୟେ କପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀତି ଅକପ୍ପିୟେ ସୀହମଂସାଦିମ୍ହି ‘‘କପ୍ପିୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ । କପ୍ପିୟେ ଅକପ୍ପିୟସଞ୍ଞୀତି କୁମ୍ଭୀଲମଂସବିଳାରମଂସାଦିମ୍ହି କପ୍ପିୟେ ‘‘ଅକପ୍ପିୟଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ । ଚତୁତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୦୩. ପଞ୍ଚମେ ଅନାପତ୍ତିୟା ଆପତ୍ତିସଞ୍ଞୀତି ଆପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଭଣ୍ଡକଂ ଧୋୱନ୍ତସ୍ସ, ପତ୍ତଂ ପଚନ୍ତସ୍ସ, କେସେ ଛିନ୍ଦନ୍ତସ୍ସ, ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତସ୍ସାତିଆଦୀସୁ ଅନାପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ଆପତ୍ତି ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ । ଆପତ୍ତିୟା ଅନାପତ୍ତିସଞ୍ଞୀତି ତେସଞ୍ଞେୱ ୱତ୍ଥୂନଂ ଅନାପୁଚ୍ଛାକରଣେ ଆପତ୍ତି, ତତ୍ଥ ‘‘ଅନାପତ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞୀ । ଛଟ୍ଠେପି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସତ୍ତମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୧୦୯. ଏକାଦସମେ ଆସୱାତି କିଲେସା । ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବନ୍ତି ସଙ୍ଘଭୋଗସ୍ସ ଅପଟ୍ଠପନଂ ଅୱିଚାରଣଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବଂ ନାମ, ତଂ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟିତବ୍ବନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ପଟ୍ଠପନଂ ୱିଚାରଣଂ, ତଂ ନ କୁକ୍କୁଚ୍ଚାୟତି । ଦ୍ୱାଦସମାଦୀନି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନୀତି ।

ବାଲୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୩. ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୧୧) ୧. ଆସାଦୁପ୍ପଜହୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ତତିୟସ୍ସ ପଣ୍ଣାସକସ୍ସ ପଠମେ ଆସାତି ତଣ୍ହା । ଦୁପ୍ପଜହାତି ଦୁଚ୍ଚଜା ଦୁନ୍ନୀହରା । ଲାଭାସାୟ ଦୁପ୍ପଜହଭାୱେନ ସତ୍ତା ଦସପି ୱସ୍ସାନି ୱୀସତିପି ସଟ୍ଠିପି ୱସ୍ସାନି ‘‘ଅଜ୍ଜ ଲଭିସ୍ସାମ, ସ୍ୱେ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ରାଜାନଂ ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, କସିକମ୍ମାଦୀନି କରୋନ୍ତି, ଉଭତୋବ୍ୟୂଳ୍ହଂ ସଙ୍ଗାମଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତି, ଅଜପଥସଙ୍କୁପଥାଦୟୋ ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି, ନାୱାୟ ମହାସମୁଦ୍ଦଂ ପୱିସନ୍ତି । ଜୀୱିତାସାୟ ଦୁପ୍ପଜହତ୍ତା ସମ୍ପତ୍ତେ ମରଣକାଲେପି ୱସ୍ସସତଜୀୱିଂ ଅତ୍ତାନଂ ମଞ୍ଞନ୍ତି । ସୋ କମ୍ମକମ୍ମନିମିତ୍ତାଦୀନି ପସ୍ସନ୍ତୋପି ‘‘ଦାନଂ ଦେହି ପୂଜଂ, କରୋହୀ’’ତି ଅନୁକମ୍ପକେହି ୱୁଚ୍ଚମାନୋ ‘‘ନାହଂ ମରିସ୍ସାମି, ଜୀୱିସ୍ସାମି’’ଚ୍ଚେୱ ଆସାୟ କସ୍ସଚି ୱଚନଂ ନ ଗଣ୍ହାତି ।

୧୨୦. ଦୁତିୟେ ପୁବ୍ବକାରୀତି ପଠମଂ ଉପକାରସ୍ସ କାରକୋ । କତଞ୍ଞୂକତୱେଦୀତି ତେନ କତଂ ଞତ୍ୱା ପଚ୍ଛା କାରକୋ । ତେସୁ ପୁବ୍ବକାରୀ ‘‘ଇଣଂ ଦେମୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋତି, ପଚ୍ଛା କାରକୋ ‘‘ଇଣଂ ଜୀରାପେମୀ’’ତି ସଞ୍ଞଂ କରୋତି ।

୧୨୧. ତତିୟେ ତିତ୍ତୋ ଚ ତପ୍ପେତା ଚାତି ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧୋ ଚ ତଥାଗତସାୱକୋ ଚ ଖୀଣାସୱୋ ତିତ୍ତୋ ନାମ, ତଥାଗତୋ ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତିତ୍ତୋ ଚ ତପ୍ପେତା ଚ ।

୧୨୨. ଚତୁତ୍ଥେ ଦୁତ୍ତପ୍ପୟାତି ଦାୟକେନ ଦୁତ୍ତପ୍ପୟା ତପ୍ପେତୁଂ ନ ସୁକରା । ନିକ୍ଖିପତୀତି ନିଦହତି ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ପରେସଂ ଦେତି ।

୧୨୩. ପଞ୍ଚମେ ନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ସବ୍ବଂୟେୱ ପରେସଂ ନ ଦେତି, ଅତ୍ତନୋ ପନ ୟାପନମତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଅୱସେସଂ ଦେତି ।

୧୨୪. ଛଟ୍ଠେ ସୁଭନିମିତ୍ତନ୍ତି ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣଂ ।

୧୨୫. ସତ୍ତମେ ପଟିଘନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅନିଟ୍ଠନିମିତ୍ତଂ ।

୧୨୬. ଅଟ୍ଠମେ ପରତୋ ଚ ଘୋସୋତି ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକା ଅସ୍ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନଂ ।

୧୨୭. ନୱମେ ପରତୋ ଚ ଘୋସୋତି ପରସ୍ସ ସନ୍ତିକା ସଦ୍ଧମ୍ମସୱନଂ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଆସାଦୁପ୍ପଜହୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

(୧୨) ୨. ଆୟାଚନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୩୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଏୱଂ ସମ୍ମା ଆୟାଚମାନୋ ଆୟାଚେୟ୍ୟାତି ସଦ୍ଧୋ ଭିକ୍ଖୁ ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ‘‘ୟାଦିସୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରୋ ପଞ୍ଞାୟ, ଅହମ୍ପି ତାଦିସୋ ହୋମି । ୟାଦିସୋ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନତ୍ଥେରୋ ଇଦ୍ଧିୟା, ଅହମ୍ପି ତାଦିସୋ ହୋମୀ’’ତି ଏୱଂ ଆୟାଚନ୍ତୋ ପିହେନ୍ତୋ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ୟଂ ଅତ୍ଥି, ତସ୍ସେୱ ପତ୍ଥିତତ୍ତା ସମ୍ମା ପତ୍ଥେୟ୍ୟ ନାମ । ଇତୋ ଉତ୍ତରି ପତ୍ଥେନ୍ତୋ ମିଚ୍ଛା ପତ୍ଥେୟ୍ୟ । ଏୱରୂପା ହି ପତ୍ଥନା ୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ସ ପତ୍ଥିତତ୍ତା ମିଚ୍ଛାପତ୍ଥନା ନାମ ହୋତି । କିଂ କାରଣା ? ଏସା, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୁଲା ଏତଂ ପମାଣନ୍ତି ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣଂ ୱା ହିରଞ୍ଞଂ ୱା ତୁଲେନ୍ତସ୍ସ ତୁଲା ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ଧଞ୍ଞଂ ମିନନ୍ତସ୍ସ ମାନନ୍ତି ତୁଲନେ ତୁଲା, ମିନନେ ଚ ମାନଂ ପମାଣଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ ମମ ସାୱକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଏସା ତୁଲା ଏତଂ ପମାଣଂ ୟଦିଦଂ ସାରିପୁତ୍ତମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନା । ତେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଅହମ୍ପି ଞାଣେନ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଏତମ୍ପମାଣୋ ହୋମୀ’’ତି ଅତ୍ତାନଂ ତୁଲେତୁଂ ୱା ପମାଣେତୁଂ ୱା ସକ୍କା, ନ ଇତୋ ଅଞ୍ଞଥା ।

୧୩୨. ଦୁତିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସମତ୍ତଂ – ଖେମା ଚ ଭିକ୍ଖୁନୀ ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଚାତି ଏତାସୁ ହି ଖେମା ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗା, ଉପ୍ପଲୱଣ୍ଣା ଇଦ୍ଧିୟା । ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଏତାଦିସୀ ହୋମୀ’’ତି ସମ୍ମା ଆୟାଚମାନା ଆୟାଚେୟ୍ୟ । ତଥା ଚିତ୍ତୋ ଗହପତି ପଞ୍ଞାୟ ଅଗ୍ଗୋ, ହତ୍ଥକୋ ରାଜକୁମାରୋ ମହିଦ୍ଧିକତାୟ । ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଏଦିସୋ ହୋମୀ’’ତି ସମ୍ମା ଆୟାଚମାନୋ ଆୟାଚେୟ୍ୟ । ଖୁଜ୍ଜୁତ୍ତରାପି ମହାପଞ୍ଞତାୟ ଅଗ୍ଗା, ନନ୍ଦମାତା ମହିଦ୍ଧିକତାୟ । ତସ୍ମା ‘‘ପଞ୍ଞାୟ ୱା ଇଦ୍ଧିୟା ୱା ଏତାଦିସୀ ହୋମୀ’’ତି ସମ୍ମା ଆୟାଚମାନା ଆୟାଚେୟ୍ୟ ।

୧୩୫. ପଞ୍ଚମେ ଖତନ୍ତି ଗୁଣାନଂ ଖତତ୍ତା ଖତଂ । ଉପହତନ୍ତି ଗୁଣାନଂ ଉପହତତ୍ତା ଉପହତଂ, ଛିନ୍ନଗୁଣଂ ନଟ୍ଠଗୁଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀତି ନିଗ୍ଗୁଣଂ ଅତ୍ତାନଂ ଜଗ୍ଗତି ଗୋପାୟତି । ସାୱଜ୍ଜୋତି ସଦୋସୋ । ସାନୁୱଜ୍ଜୋତି ସଉପୱାଦୋ । ପସୱତୀତି ପଟିଲଭତି । ଅନନୁୱିଚ୍ଚାତି ଅଜାନିତ୍ୱା ଅୱିନିଚ୍ଛିନିତ୍ୱା । ଅପରିୟୋଗାହେତ୍ୱାତି ଅନନୁପୱିସିତ୍ୱା । ଅୱଣ୍ଣାରହସ୍ସାତି ଅୱଣ୍ଣୟୁତ୍ତସ୍ସ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନସ୍ସ ତିତ୍ଥିୟସ୍ସ ୱା ତିତ୍ଥିୟସାୱକସ୍ସ ୱା । ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ‘‘ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଏସ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଗୁଣଂ କଥେତି । ୱଣ୍ଣାରହସ୍ସାତି ବୁଦ୍ଧାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ସ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନସ୍ସ । ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ‘‘ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ଏସ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ’’ତି ଅଗୁଣଂ କଥେତି । ଅୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ଇଧେକଚ୍ଚୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନାନଂ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ତିତ୍ଥିୟସାୱକାନଂ ‘‘ଇତିପି ଦୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଇତିପି ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନା’’ତି ଅୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି । ୱଣ୍ଣାରହସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନାନଂ ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନାନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ‘‘ଇତିପି ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନା ଇତିପି ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନା’’ତି ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି ।

୧୩୬. ଛଟ୍ଠେ ଅପ୍ପସାଦନୀୟେ ଠାନେତି ଅପ୍ପସାଦକାରଣେ । ପସାଦଂଉପଦଂସେତୀତି ଦୁପ୍ପଟିପଦାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପଦାୟ ‘‘ଅୟଂ ସୁପ୍ପଟିପଦା ସମ୍ମାପଟିପଦା’’ତି ପସାଦଂ ଜନେତି । ପସାଦନୀୟେ ଠାନେ ଅପ୍ପସାଦନ୍ତି ସୁପ୍ପଟିପଦାୟ ସମ୍ମାପଟିପଦାୟ ‘‘ଅୟଂ ଦୁପ୍ପଟିପଦା ମିଚ୍ଛାପଟିପଦା’’ତି ଅପ୍ପସାଦଂ ଜନେତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୧୩୭.ସତ୍ତମେ ଦ୍ୱୀସୂତି ଦ୍ୱୀସୁ ଓକାସେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ କାରଣେସୁ । ମିଚ୍ଛାପଟିପଜ୍ଜମାନୋତି ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିଂ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ । ମାତରି ଚ ପିତରି ଚାତି ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକୋ ୱିୟ ମାତରି, ଅଜାତସତ୍ତୁ ୱିୟ ପିତରି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ତଥାଗତେ ଚ ତଥାଗତସାୱକେ ଚାତି ଦେୱଦତ୍ତୋ ୱିୟ ତଥାଗତେ, କୋକାଲିକୋ ୱିୟ ଚ ତଥାଗତସାୱକେ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ତଥାଗତେ, ନନ୍ଦଗୋପାଲକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ତଥାଗତସାୱକେ ।

୧୩୯. ନୱମେ ସଚିତ୍ତୱୋଦାନନ୍ତି ସକଚିତ୍ତସ୍ସ ୱୋଦାନଂ, ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ସମାପତ୍ତୀନଂ ଏତଂ ନାମଂ । ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତୀତି ଲୋକେ ଚ ରୂପାଦୀସୁ ଧମ୍ମେସୁ କିଞ୍ଚି ଏକଂ ଧମ୍ମମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହାତି ନ ପରାମସତି । ଏୱମେତ୍ଥ ଅନୁପାଦାନଂ ନାମ ଦୁତିୟୋ ଧମ୍ମୋ ହୋତି । ଦସମେକାଦସମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱାତି ।

ଆୟାଚନୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

(୧୩) ୩. ଦାନୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୪୨. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଦାନାନୀତି ଦିୟ୍ୟନକୱସେନ ଦାନାନି, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସୱତ୍ଥୁକା ୱା ଚେତନା ଦାନଂ, ସମ୍ପତ୍ତିପରିଚ୍ଚାଗସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଆମିସଦାନନ୍ତି ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ଦିୟ୍ୟନକୱସେନ ଆମିସଦାନଂ ନାମ । ଧମ୍ମଦାନନ୍ତି ଇଧେକଚ୍ଚୋ ଅମତପତ୍ତିପଟିପଦଂ କଥେତ୍ୱା ଦେତି, ଇଦଂ ଧମ୍ମଦାନଂ ନାମ ।

୧୪୩. ଦୁତିୟେ ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟା ୟଜନକୱସେନ ୟାଗୋ ନାମ ଧମ୍ମୋପି ୟଜନକୱସେନ ୟାଗୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୪୪. ତତିୟେ ଆମିସସ୍ସ ଚଜନଂ ଆମିସଚାଗୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚଜନଂ ଧମ୍ମଚାଗୋ। ଚତୁତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ୱିସେସୋ ।

୧୪୬. ପଞ୍ଚମେ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଆମିସଭୋଗୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଭୁଞ୍ଜନଂ ଧମ୍ମଭୋଗୋ। ଛଟ୍ଠେ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ୱିସେସୋ ।

୧୪୮. ସତ୍ତମେ ଚତୁନ୍ନଂ ପଚ୍ଚୟାନଂ ସଂୱିଭଜନଂ ଆମିସସଂୱିଭାଗୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ସଂୱିଭଜନଂ ଧମ୍ମସଂୱିଭାଗୋ।

୧୪୯. ଅଟ୍ଠମେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ସଙ୍ଗହୋ ଆମିସସଙ୍ଗହୋ, ଧମ୍ମେନ ସଙ୍ଗହୋ ଧମ୍ମସଙ୍ଗହୋ।

୧୫୦. ନୱମେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଆମିସାନୁଗ୍ଗହୋ, ଧମ୍ମେନ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନଂ ଧମ୍ମାନୁଗ୍ଗହୋ।

୧୫୧. ଦସମେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅନୁକମ୍ପନଂ ଆମିସାନୁକମ୍ପା, ଧମ୍ମେନ ଅନୁକମ୍ପନଂ ଧମ୍ମାନୁକମ୍ପାତି ।

ଦାନୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

(୧୪) ୪. ସନ୍ଥାରୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୫୨. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ ଅନ୍ତରପଟିଚ୍ଛାଦନୱସେନ ସନ୍ଥରଣଂ ଆମିସସନ୍ଥାରୋ, ଧମ୍ମେନ ସନ୍ଥରଣଂ ଧମ୍ମସନ୍ଥାରୋ। ଦୁତିୟେ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତଂ ୱିସେସୋ ।

୧୫୪. ତତିୟେ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଆମିସସ୍ସ ଏସନା ଆମିସେସନା, ଧମ୍ମସ୍ସ ଏସନା ଧମ୍ମେସନା। ଚତୁତ୍ଥେ ଉପସଗ୍ଗମତ୍ତମେୱ ୱିସେସୋ ।

୧୫୬. ପଞ୍ଚମେ ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତା ଆମିସପରିୟେସନା ଆମିସପରିୟେଟ୍ଠି, ମତ୍ଥକପ୍ପତ୍ତାୱ ଧମ୍ମପରିୟେସନା ଧମ୍ମପରିୟେଟ୍ଠୀତି ୱୁତ୍ତା ।

୧୫୭. ଛଟ୍ଠେ ଆମିସେନ ପୂଜନଂ ଆମିସପୂଜା, ଧମ୍ମେନ ପୂଜନଂ ଧମ୍ମପୂଜା।

୧୫୮. ସତ୍ତମେ ଆତିଥେୟ୍ୟାନୀତି ଆଗନ୍ତୁକଦାନାନି । ଅତିଥେୟ୍ୟାନୀତିପି ପାଠୋ ।

୧୫୯. ଅଟ୍ଠମେ ଆମିସଂ ଇଜ୍ଝନକସମିଜ୍ଝନକୱସେନ ଆମିସିଦ୍ଧି, ଧମ୍ମୋପି ଇଜ୍ଝନକସମିଜ୍ଝନକୱସେନ ଧମ୍ମିଦ୍ଧି।

୧୬୦. ନୱମେ ଆମିସେନ ୱଡ୍ଢନଂ ଆମିସୱୁଦ୍ଧି, ଧମ୍ମେନ ୱଡ୍ଢନଂ ଧମ୍ମୱୁଦ୍ଧି।

୧୬୧. ଦସମେ ରତିକରଣଟ୍ଠେନ ଆମିସଂ ଆମିସରତନଂ, ଧମ୍ମୋ ଧମ୍ମରତନଂ।

୧୬୨. ଏକାଦସମେ ଆମିସସ୍ସ ଚିନନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଆମିସସନ୍ନିଚୟୋ, ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିନନଂ ୱଡ୍ଢନଂ ଧମ୍ମସନ୍ନିଚୟୋ।

୧୬୩. ଦ୍ୱାଦସମେ ଆମିସସ୍ସ ୱିପୁଲଭାୱୋ ଆମିସୱେପୁଲ୍ଲଂ, ଧମ୍ମସ୍ସ ୱିପୁଲଭାୱୋ ଧମ୍ମୱେପୁଲ୍ଲନ୍ତି ।

ସନ୍ଥାରୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

(୧୫) ୫. ସମାପତ୍ତିୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୬୪. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ସମାପତ୍ତିକୁସଲତାତି ଆହାରସପ୍ପାୟଂ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସମାପତ୍ତିସମାପଜ୍ଜନେ ଛେକତା । ସମାପତ୍ତିୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲତାତି ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ଗତେ କାଲେ ୱିୟତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା ଉଟ୍ଠହନ୍ତୋ ୱୁଟ୍ଠାନକୁସଲୋ ନାମ ହୋତି, ଏୱଂ କୁସଲତା ।

୧୬୫. ଦୁତିୟେ ଅଜ୍ଜୱନ୍ତି ଉଜୁଭାୱୋ । ମଦ୍ଦୱନ୍ତି ମୁଦୁଭାୱୋ ।

୧୬୬. ତତିୟେ ଖନ୍ତୀତି ଅଧିୱାସନଖନ୍ତି । ସୋରଚ୍ଚନ୍ତି ସୁସୀଲ୍ୟଭାୱେନ ସୁରତଭାୱୋ ।

୧୬୭. ଚତୁତ୍ଥେ ସାଖଲ୍ୟନ୍ତି ସଣ୍ହୱାଚାୱସେନ ସମ୍ମୋଦମାନଭାୱୋ । ପଟିସନ୍ଥାରୋତି ଆମିସେନ ୱା ଧମ୍ମେନ ୱା ପଟିସନ୍ଥରଣଂ ।

୧୬୮. ପଞ୍ଚମେ ଅୱିହିଂସାତି କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ । ସୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି ସୀଲୱସେନ ସୁଚିଭାୱୋ । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୧୭୧. ଅଟ୍ଠମେ ପଟିସଙ୍ଖାନବଲନ୍ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣବଲଂ ।

୧୭୨. ନୱମେ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚେ ଅକମ୍ପନେନ ସତିୟେୱ ସତିବଲଂ। ଉଦ୍ଧଚ୍ଚେ ଅକମ୍ପନେନ ସମାଧିୟେୱ ସମାଧିବଲଂ।

୧୭୩. ଦସମେ ସମଥୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତା । ୱିପସ୍ସନାତି ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗାହକଞ୍ଞାଣଂ ।

୧୭୪. ଏକାଦସମେ ସୀଲୱିପତ୍ତୀତି ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିପତ୍ତୀତି ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ।

୧୭୫. ଦ୍ୱାଦସମେ ସୀଲସମ୍ପଦାତି ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲତା । ଦିଟ୍ଠିସମ୍ପଦାତି ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକଭାୱୋ । ତେନ କମ୍ମସ୍ସକତସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଝାନସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ୱିପସ୍ସନାସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ଫଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠୀତି ସବ୍ବାପି ପଞ୍ଚୱିଧା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ସଙ୍ଗହିତା ହୋତି ।

୧୭୬. ତେରସମେ ସୀଲୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାପକଂ ସୀଲଂ । ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାପିକା ଚତୁମଗ୍ଗସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି, ପଞ୍ଚୱିଧାପି ୱା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ।

୧୭୭. ଚୁଦ୍ଦସମେ ଦିଟ୍ଠିୱିସୁଦ୍ଧୀତି ୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାପିକା ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟେୱ । ୟଥାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଚ ପଧାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠିମମଗ୍ଗସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ୱୀରିୟଂ । ତଞ୍ହି ତସ୍ସା ଦିଟ୍ଠିୟା ଅନୁରୂପତ୍ତା ‘‘ୟଥାଦିଟ୍ଠିସ୍ସ ଚ ପଧାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

୧୭୮. ପନ୍ନରସମେ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିତା ଚ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୂତି ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅସନ୍ତୁଟ୍ଠିଭାୱୋ ।

୧୭୯. ସୋଳସମେ ମୁଟ୍ଠସ୍ସଚ୍ଚନ୍ତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିଭାୱୋ । ଅସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ଅଞ୍ଞାଣଭାୱୋ ।

୧୮୦. ସତ୍ତରସମେ ଅପିଲାପନଲକ୍ଖଣା ସତି। ସମ୍ମା ପଜାନନଲକ୍ଖଣଂ ସମ୍ପଜଞ୍ଞନ୍ତି ।

ସମାପତ୍ତିୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ । ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୧. କୋଧପେୟ୍ୟାଲଂ

୧୮୧. ଇତୋ ପରେସୁ କୁଜ୍ଝନଲକ୍ଖଣୋ କୋଧୋ। ଉପନନ୍ଧନଲକ୍ଖଣୋ ଉପନାହୋ। ସୁକତକରଣମକ୍ଖନଲକ୍ଖଣୋ ମକ୍ଖୋ। ୟୁଗଗ୍ଗାହଲକ୍ଖଣୋ ପଲାସୋ। ଉସୂୟନଲକ୍ଖଣା ଇସ୍ସା। ପଞ୍ଚମଚ୍ଛେରଭାୱୋ ମଚ୍ଛରିୟଂ। ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ମଚ୍ଛରାୟନଲକ୍ଖଣଂ । କତପଟିଚ୍ଛାଦନଲକ୍ଖଣା ମାୟା। କେରାଟିକଲକ୍ଖଣଂ ସାଠେୟ୍ୟଂ। ଅଲଜ୍ଜନାକାରୋ ଅହିରିକଂ। ଉପୱାଦତୋ ଅଭାୟନାକାରୋ ଅନୋତ୍ତପ୍ପଂ । ଅକ୍କୋଧାଦୟୋ ତେସଂ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା ।

୧୮୫.ସେକ୍ଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋତି ସତ୍ତୱିଧସ୍ସାପି ସେକ୍ଖସ୍ସ ଉପରିଉପରିଗୁଣେହି ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତି, ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ପନ ପଠମତରଂୟେୱ ପରିହାନାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପରିହାନାୟାତି ଉପରିଉପରିଗୁଣେହି ଅପରିହାନତ୍ଥାୟ ।

୧୮୭.ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୟଥା ଆନେତ୍ୱା ନିକ୍ଖିତ୍ତୋ, ଏୱଂ ନିରୟେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ୱାତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୯୦.ଏକଚ୍ଚୋତି ୟସ୍ସେତେ କୋଧାଦୟୋ ଅତ୍ଥି, ସୋ ଏକଚ୍ଚୋ ନାମ ।

କୋଧପେୟ୍ୟାଲଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଅକୁସଲପେୟ୍ୟାଲଂ

୧୯୧-୨୦୦.ସାୱଜ୍ଜାତି ସଦୋସା । ଅନୱଜ୍ଜାତି ନିଦ୍ଦୋସା । ଦୁକ୍ଖୁଦ୍ରୟାତି ଦୁକ୍ଖୱଡ୍ଢିକା । ସୁଖୁଦ୍ରିୟାତି ସୁଖୱଡ୍ଢିକା । ସବ୍ୟାବଜ୍ଝାତି ସଦୁକ୍ଖା । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝାତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖା । ଏତ୍ତାୱତା ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

ଅକୁସଲପେୟ୍ୟାଲଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୩. ୱିନୟପେୟ୍ୟାଲଂ

୨୦୧.ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ଥୱସେ ପଟିଚ୍ଚାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦ୍ୱେ ଅତ୍ଥେ ନିସ୍ସାୟ ଦ୍ୱେ କାରଣାନି ସନ୍ଧାୟ । ସିକ୍ଖାପଦଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସୋ ଠପିତୋ । ସଙ୍ଘସୁଟ୍ଠୁତାୟାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ସୁଟ୍ଠୁଭାୱାୟ, ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱତ୍ୱା ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଙ୍ଘଫାସୁତାୟାତି ସଙ୍ଘସ୍ସ ଫାସୁୱିହାରତ୍ଥାୟ । ଦୁମ୍ମଙ୍କୂନନ୍ତି ଦୁସ୍ସୀଲାନଂ । ପେସଲାନନ୍ତି ପୀୟସୀଲାନଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱୀତିକ୍କମପଚ୍ଚୟା ପଟିଲଦ୍ଧବ୍ବାନଂ ୱଧବନ୍ଧନାଦିଦୁକ୍ଖଧମ୍ମସଙ୍ଖାତାନଂ ଆସୱାନଂ । ସଂୱରାୟାତି ପିଦହନତ୍ଥାୟ । ସମ୍ପରାୟିକାନନ୍ତି ତଥାରୂପାନଂୟେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତାନଂ ସମ୍ପରାୟେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଆସୱାନଂ । ପଟିଘାତାୟାତି ପଟିସେଧନତ୍ଥାୟ । ୱେରାନନ୍ତି ଅକୁସଲୱେରାନମ୍ପି ପୁଗ୍ଗଲୱେରାନମ୍ପି । ୱଜ୍ଜାନନ୍ତି ଦୋସାନଂ । ତେ ଏୱ ୱା ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମା ୱଜ୍ଜନୀୟତ୍ତା ଇଧ ୱଜ୍ଜାତି ଅଧିପ୍ପେତା । ଭୟାନନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟାନମ୍ପି ଭୟହେତୂନଂ ତେସଂୟେୱ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନମ୍ପି । ଅକୁସଲାନନ୍ତି ଅକ୍ଖମଟ୍ଠେନ ଅକୁସଲସଙ୍ଖାତାନଂ ଦୁକ୍ଖଧମ୍ମାନଂ । ଗିହୀନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟାତି ଗିହୀସୁ ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତେସୁ ପଞ୍ଞତ୍ତସିକ୍ଖାପଦଂ ଗିହୀନଂ ଅନୁକମ୍ପାୟ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ନାମ । ପାପିଚ୍ଛାନଂ ପକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦାୟାତି ପାପିଚ୍ଛା ପକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତେସଂ ପକ୍ଖୁପଚ୍ଛେଦନତ୍ଥାୟ । ଅପ୍ପସନ୍ନାନଂ ପସାଦାୟାତି ପୁବ୍ବେ ଅପ୍ପସନ୍ନାନମ୍ପି ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସାନଂ ସିକ୍ଖାପଦପଞ୍ଞତ୍ତିସମ୍ପଦଂ ଦିସ୍ୱା ପସାଦୁପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ । ପସନ୍ନାନଂ ଭିୟ୍ୟୋଭାୱାୟାତି ପସନ୍ନାନଂ ଉପରୂପରିପସାଦଭାୱାୟ । ସଦ୍ଧମ୍ମଟ୍ଠିତିୟାତି ସଦ୍ଧମ୍ମସ୍ସ ଚିରଟ୍ଠିତତ୍ଥଂ । ୱିନୟାନୁଗ୍ଗହାୟାତି ପଞ୍ଚୱିଧସ୍ସାପି ୱିନୟସ୍ସ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ।

୨୦୨-୨୩୦.ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ଭିକ୍ଖୁପାତିମୋକ୍ଖଂ ଭିକ୍ଖୁନିପାତିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସୋତି ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ଚତ୍ତାରୋତି ନୱ ପାତିମୋକ୍ଖୁଦ୍ଦେସା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ପାତିମୋକ୍ଖଟ୍ଠପନନ୍ତି ଉପୋସଥଟ୍ଠପନଂ । ପୱାରଣା ପଞ୍ଞତ୍ତାତି ଚାତୁଦ୍ଦସିକା ପନ୍ନରସିକାତି ଦ୍ୱେ ପୱାରଣା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ପୱାରଣଟ୍ଠପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତନ୍ତି ସାପତ୍ତିକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ପୱାରଣା ଉତ୍ତିୟା ୱତ୍ତମାନାୟ ପୱାରଣଟ୍ଠପନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମାଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୂ ୱାଚାସତ୍ତୀହି ୱିତୁଦନ୍ତାନଂ ପଣ୍ଡୁକଲୋହିତକାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ତଜ୍ଜନୀୟକମ୍ମଂ (ଚୂଳୱ॰ ୧ ଆଦୟୋ) ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ବାଲସ୍ସ ଅବ୍ୟତ୍ତସ୍ସ ସେୟ୍ୟସକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ନିୟସ୍ସକମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । କୁଲଦୂସକେ ଅସ୍ସଜିପୁନବ୍ବସୁକେ ଭିକ୍ଖୂ ଆରବ୍ଭ ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମଂ (ଚୂଳୱ॰ ୨୧ ଆଦୟୋ) ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଗିହୀନଂ ଅକ୍କୋସକସ୍ସ ସୁଧମ୍ମତ୍ଥେରସ୍ସ ପଟିସାରଣୀୟକମ୍ମଂ (ଚୂଳୱ॰ ୩୩ ଆଦୟୋ) ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଆପତ୍ତିୟା ଅଦସ୍ସନାଦୀସୁ ଉକ୍ଖେପନୀୟକମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟ ଆପତ୍ତିୟା ପରିୱାସଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପରିୱାସେ ଅନ୍ତରାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନସ୍ସ ମୂଲାୟ ପଟିକସ୍ସନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟପି ଅପ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ନାୟପି ଆପତ୍ତିୟା ମାନତ୍ତଦାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଚିଣ୍ଣମାନତ୍ତସ୍ସ ଅବ୍ଭାନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ସମ୍ମା ୱତ୍ତନ୍ତସ୍ସ ଓସାରଣୀୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଅସମ୍ମାୱତ୍ତନାଦୀସୁ ନିସ୍ସାରଣୀୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ ।

ଏହିଭିକ୍ଖୂପସମ୍ପଦା ସରଣଗମନୂପସମ୍ପଦା ଓୱାଦୂପସମ୍ପଦା ପଞ୍ହାବ୍ୟାକରଣୂପସମ୍ପଦା ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମୂପସମ୍ପଦା ଗରୁଧମ୍ମୂପସମ୍ପଦା ଉଭତୋସଙ୍ଘେ ଉପସମ୍ପଦା ଦୂତେନ ଉପସମ୍ପଦାତି ଅଟ୍ଠୱିଧା ଉପସମ୍ପଦା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ନୱ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ନୱଟ୍ଠାନିକଂ ଞତ୍ତିକମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ସତ୍ତ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିକମେୱ ଞତ୍ତିଦୁତିୟକମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ସତ୍ତ ଠାନାନି ଗଚ୍ଛତୀତି ଏୱଂ ସତ୍ତଟ୍ଠାନିକମେୱ ଞତ୍ତିଚତୁତ୍ଥକମ୍ମଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ପଠମପାରାଜିକାଦୀନଂ ପଠମପଞ୍ଞତ୍ତି ଅପଞ୍ଞତ୍ତେ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ। ତେସଂୟେୱ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତି ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଅନୁପଞ୍ଞତ୍ତଂ। ଧମ୍ମସମ୍ମୁଖତା ୱିନୟସମ୍ମୁଖତା ସଙ୍ଘସମ୍ମୁଖତା ପୁଗ୍ଗଲସମ୍ମୁଖତାତି ଇମସ୍ସ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱସ୍ସ ୱସେନ ସମ୍ମୁଖାୱିନୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ସତିୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅଚୋଦନତ୍ଥାୟ ସତିୱିନୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଉମ୍ମତ୍ତକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅମୂଳ୍ହୱିନୟୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ । ଅପ୍ପଟିଞ୍ଞାୟ ଚୁଦିତକସ୍ସ ଆପତ୍ତିୟା ଅତରଣତ୍ଥଂ ପଟିଞ୍ଞାତକରଣଂ ପଞ୍ଞତ୍ତଂ । ବହୁତରାନଂ ଧମ୍ମୱାଦୀନଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଧିକରଣୱୂପସମନତ୍ଥଂ । ୟେଭୁୟ୍ୟସିକା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ପାପୁସ୍ସନ୍ନସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ନିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ତସ୍ସପାପିୟସିକା ପଞ୍ଞତ୍ତା । ଭଣ୍ଡନାଦିୱସେନ ବହୁଂ ଅସ୍ସାମଣକଂ କତ୍ୱା ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଠପେତ୍ୱା ଥୁଲ୍ଲୱଜ୍ଜଂ ଠପେତ୍ୱା ଗିହିପଟିସଂୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ଅୱସେସାପତ୍ତୀନଂ ୱୂପସମନତ୍ଥାୟ ତିଣୱତ୍ଥାରକୋ ପଞ୍ଞତ୍ତୋ ।

ୱିନୟପେୟ୍ୟାଲଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୪. ରାଗପେୟ୍ୟାଲଂ

୨୩୧.ରାଗସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ ଅଭିଜାନନତ୍ଥଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣତ୍ଥଂ । ପରିଞ୍ଞାୟାତି ପରିଜାନନତ୍ଥଂ । ପରିକ୍ଖୟାୟାତି ପରିକ୍ଖୟଗମନତ୍ଥଂ । ପହାନାୟାତି ପଜହନତ୍ଥଂ । ଖୟାୟ ୱୟାୟାତି ଖୟୱୟଗମନତ୍ଥଂ । ୱିରାଗାୟାତି ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥଂ । ନିରୋଧାୟାତି ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥଂ । ଚାଗାୟାତି ଚଜନତ୍ଥଂ । ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାୟାତି ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ।

୨୩୨-୨୪୬.ଥମ୍ଭସ୍ସାତି କୋଧମାନୱସେନ ଥଦ୍ଧଭାୱସ୍ସ । ସାରବ୍ଭସ୍ସାତି କାରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣସ୍ସ ସାରବ୍ଭସ୍ସ । ମାନସ୍ସାତି ନୱୱିଧମାନସ୍ସ । ଅତିମାନସ୍ସାତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞନମାନସ୍ସ । ମଦସ୍ସାତି ମଜ୍ଜନାକାରମଦସ୍ସ । ପମାଦସ୍ସାତି ସତିୱିପ୍ପୱାସସ୍ସ, ପଞ୍ଚସୁ କାମଗୁଣେସୁ ଚିତ୍ତୱୋସ୍ସଗ୍ଗସ୍ସ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ରାଗପେୟ୍ୟାଲଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ଦୁକନିପାତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ତିକନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. ବାଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ତିକନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ଭୟାନୀତିଆଦୀସୁ ଭୟନ୍ତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ । ଉପଦ୍ଦୱୋତି ଅନେକଗ୍ଗତାକାରୋ । ଉପସଗ୍ଗୋତି ଉପସଟ୍ଠାକାରୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗନାକାରୋ ।

ତେସଂ ଏୱଂ ନାନତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ପବ୍ବତୱିସମନିସ୍ସିତା ଚୋରା ଜନପଦୱାସୀନଂ ପେସେନ୍ତି – ‘‘ମୟଂ ଅସୁକଦିୱସେ ନାମ ତୁମ୍ହାକଂ ଗାମଂ ପହରିସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ଅୟଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସୋ ନାମ । ‘‘ୟଥା ନୋ ତେ ଚୋରା କୁପିତା ଅନତ୍ଥମ୍ପି ଆୱହେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ହତ୍ଥସାରଂ ଗହେତ୍ୱା ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଭୂମିୟଂ ନିପଜ୍ଜନ୍ତି ଡଂସମକସାଦୀହି ଖଜ୍ଜମାନା, ଗୁମ୍ବନ୍ତରାନି ପୱିସନ୍ତା ଖାଣୁକଣ୍ଟକେ ମଦ୍ଦନ୍ତି । ତେସଂ ଏୱଂ ୱିଚରନ୍ତାନଂ ୱିକ୍ଖିତ୍ତଭାୱୋ ଅନେକଗ୍ଗତାକାରୋ ନାମ । ତତୋ ଚୋରେସୁ ୟଥାୱୁତ୍ତେ ଦିୱସେ ଅନାଗଚ୍ଛନ୍ତେସୁ ‘‘ତୁଚ୍ଛକସାସନଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଗାମଂ ପୱିସିସ୍ସାମା’’ତି ସପରିକ୍ଖାରା ଗାମଂ ପୱିସନ୍ତି । ଅଥ ତେସଂ ପୱିଟ୍ଠଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଗାମଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରେ ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ମନୁସ୍ସେ ଘାତେତ୍ୱା ଚୋରା ସବ୍ବଂ ୱିଭୱଂ ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେସୁ ଘାତିତାୱସେସା ଅଗ୍ଗିଂ ନିବ୍ବାପେତ୍ୱା କୋଟ୍ଠକଚ୍ଛାୟାଭିତ୍ତିଚ୍ଛାୟାଦୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଲଗ୍ଗିତ୍ୱା ନିସୀଦନ୍ତି ନଟ୍ଠଂ ଅନୁସୋଚମାନା । ଅୟଂ ଉପସଟ୍ଠାକାରୋ ଲଗ୍ଗନାକାରୋ ନାମ ।

ନଳାଗାରାତି ନଳେହି ଛନ୍ନପଟିଚ୍ଛନ୍ନଅଗାରା । ସେସସମ୍ଭାରା ପନେତ୍ଥ ରୁକ୍ଖମୟା ହୋନ୍ତି । ତିଣାଗାରେପି ଏସେୱ ନୟୋ । କୂଟାଗାରାନୀତି କୂଟସଙ୍ଗହିତାନି ଅଗାରାନି । ଉଲ୍ଲିତ୍ତାୱଲିତ୍ତାନୀତି ଅନ୍ତୋ ଚ ବହି ଚ ଲିତ୍ତାନି । ନିୱାତାନୀତି ନିୱାରିତୱାତପ୍ପୱେସାନି । ଫୁସିତଗ୍ଗଳାନୀତି ଛେକେହି ୱଡ୍ଢକୀହି କତତ୍ତା ପିଟ୍ଠସଙ୍ଘାଟମ୍ହି ସୁଟ୍ଠୁ ଫୁସିତକୱାଟାନି । ପିହିତୱାତପାନାନୀତି ୟୁତ୍ତୱାତପାନାନି । ଇମିନା ପଦଦ୍ୱୟେନ କୱାଟୱାତପାନାନଂ ନିଚ୍ଚପିହିତତଂ ଅକଥେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିୟେୱ କଥିତା । ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ପନ ତାନି ପିଧୀୟନ୍ତି ଚ ୱିୱରୀୟନ୍ତି ଚ ।

ବାଲତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ବାଲମେୱ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି । ବାଲୋ ହି ଅପଣ୍ଡିତପୁରିସୋ ରଜ୍ଜଂ ୱା ଓପରଜ୍ଜଂ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ ମହନ୍ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ଥେନ୍ତୋ କତିପୟେ ଅତ୍ତନା ସଦିସେ ୱିଧୱପୁତ୍ତେ ମହାଧୁତ୍ତେ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଏଥ ଅହଂ ତୁମ୍ହେ ଇସ୍ସରେ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ପବ୍ବତଗହନାଦୀନି ନିସ୍ସାୟ ଅନ୍ତମନ୍ତେ ଗାମେ ପହରନ୍ତୋ ଦାମରିକଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିଗମେପି ଜନପଦେପି ପହରତି । ମନୁସ୍ସା ଗେହାନି ଛଡ୍ଡେତ୍ୱା ଖେମଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ଥୟମାନା ପକ୍କମନ୍ତି । ତେ ନିସ୍ସାୟ ୱସନ୍ତା ଭିକ୍ଖୂପି ଭିକ୍ଖୁନିୟୋପି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନାନି ପହାୟ ପକ୍କମନ୍ତି । ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଭିକ୍ଖାପି ସେନାସନମ୍ପି ଦୁଲ୍ଲଭଂ ହୋତି । ଏୱଂ ଚତୁନ୍ନମ୍ପି ପରିସାନଂ ଭୟଂ ଆଗତମେୱ ହୋତି । ପବ୍ବଜ୍ଜିତେସୁପି ଦ୍ୱେ ବାଲା ଭିକ୍ଖୂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ୱିୱାଦଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ଚୋଦନଂ ଆରଭନ୍ତି । ଇତି କୋସମ୍ବିୱାସିକାନଂ ୱିୟ ମହାକଲହୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଚତୁନ୍ନଂ ପରିସାନଂ ଭୟଂ ଆଗତମେୱ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୟାନି କାନିଚି ଭୟାନି ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବାନି ତାନି ବାଲତୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।

୨. ଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟେ କାୟଦ୍ୱାରାଦିପୱତ୍ତଂ କମ୍ମଂ ଲକ୍ଖଣଂ ସଞ୍ଜାନନକାରଣଂ ଅସ୍ସାତି କମ୍ମଲକ୍ଖଣୋ । ଅପଦାନସୋଭନୀ ପଞ୍ଞାତି ୟା ପଞ୍ଞା ନାମ ଅପଦାନେନ ସୋଭତି, ବାଲା ଚ ପଣ୍ଡିତା ଚ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଚରିତେନେୱ ପାକଟା ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବାଲେନ ହି ଗତମଗ୍ଗୋ ରୁକ୍ଖଗଚ୍ଛଗାମନିଗମାଦୀନି ଝାପେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଇନ୍ଦଗ୍ଗିନୋ ଗତମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ହୋତି, ଝାମଟ୍ଠାନମତ୍ତମେୱ ଅଙ୍ଗାରମସିଛାରିକାସମାକୁଲଂ ପଞ୍ଞାୟତି । ପଣ୍ଡିତେନ ଗତମଗ୍ଗୋ କୁସୋବ୍ଭାଦୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ୱିୱିଧସସ୍ସସମ୍ପଦଂ ଆୱହମାନେନ ଚତୁଦୀପିକମେଘେନ ଗତମଗ୍ଗୋ ୱିୟ ହୋତି । ୟଥା ତେନ ଗତମଗ୍ଗେ ଉଦକପୂରାନି ଚେୱ ୱିୱିଧସସ୍ସଫଲାଫଲାନି ଚ ତାନି ତାନି ଠାନାନି ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏୱଂ ପଣ୍ଡିତେନ ଗତମଗ୍ଗେ ସମ୍ପତ୍ତିୟୋୱ ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି ନୋ ୱିପତ୍ତିୟୋତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୩. ଚିନ୍ତୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟେ ବାଲଲକ୍ଖଣାନୀତି ‘‘ବାଲୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏତେହି ଲକ୍ଖୀୟତି ଞାୟତୀତି ବାଲଲକ୍ଖଣାନି । ତାନେୱସ୍ସ ସଞ୍ଜାନନକାରଣାନୀତି ବାଲନିମିତ୍ତାନି । ବାଲାପଦାନାନୀତି ବାଲସ୍ସ ଅପଦାନାନି । ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀତି ଚିନ୍ତୟନ୍ତୋ ଅଭିଜ୍ଝାବ୍ୟାପାଦମିଚ୍ଛାଦସ୍ସନୱସେନ ଦୁଚ୍ଚିନ୍ତିତମେୱ ଚିନ୍ତେତି । ଦୁବ୍ଭାସିତଭାସୀତି ଭାସମାନୋପି ମୁସାୱାଦାଦିଭେଦଂ ଦୁବ୍ଭାସିତମେୱ ଭାସତି । ଦୁକ୍କଟକମ୍ମକାରୀତି କରୋନ୍ତୋପି ପାଣାତିପାତାଦିୱସେନ ଦୁକ୍କଟକମ୍ମମେୱ କରୋତି । ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଖଣାନୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସୁଚିନ୍ତିତଚିନ୍ତୀତିଆଦୀନି ଚେତ୍ଥ ମନୋସୁଚରିତାଦୀନଂ ୱସେନ ୟୋଜେତବ୍ବାନି ।

୪. ଅଚ୍ଚୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅଚ୍ଚୟତୋ ନ ପସ୍ସତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଅପରାଧଂ ଅପରାଧତୋ ନ ପସ୍ସତି । ଅଚ୍ଚୟତୋ ଦିସ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ନପ୍ପଟିକରୋତୀତି ‘‘ଅପରଦ୍ଧଂ ମୟା’’ତି ଞତ୍ୱାପି ୟୋ ଧମ୍ମୋ, ତଂ ନ କରୋତି, ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅଚ୍ଚୟଂ ନ ଦେସେତି ନକ୍ଖମାପେତି । ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଧମ୍ମଂ ନପ୍ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୀତି ପରସ୍ସ ‘‘ୱିରଦ୍ଧଂ ମୟା’’ତି ଞତ୍ୱା ଦଣ୍ଡକମ୍ମଂ ଆହରିତ୍ୱା ଖମାପେନ୍ତସ୍ସ ନକ୍ଖମତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖତୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫. ଅୟୋନିସୋସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ଅୟୋନିସୋ ପଞ୍ହଂ କତ୍ତା ହୋତୀତି ‘‘କତି ନୁ ଖୋ, ଉଦାୟି, ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ପୁବ୍ବେନିୱାସୋ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ଅନୁପାୟଚିନ୍ତାୟ ଅପଞ୍ହମେୱ ପଞ୍ହନ୍ତି କତ୍ତା ହୋତି । ଅୟୋନିସୋ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତା ହୋତୀତି ଏୱଂ ଚିନ୍ତିତଂ ପନ ପଞ୍ହଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋପି ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁ ଅନେକୱିହିତଂ ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଏକମ୍ପି ଜାତି’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସୋୟେୱ ଥେରୋ ୱିୟ ଅୟୋନିସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତା ହୋତି, ଅପଞ୍ହମେୱ ପଞ୍ହନ୍ତି କଥେତି । ପରିମଣ୍ଡଲେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ଏତ୍ଥ ପଦମେୱ ଅତ୍ଥସ୍ସ ବ୍ୟଞ୍ଜନତୋ ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନଂ । ତଂ ଅକ୍ଖରପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିଂ ଅପରିହାପେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ ପରିମଣ୍ଡଲଂ ନାମ ହୋତି, ଏୱରୂପେହି ପଦବ୍ୟଞ୍ଜନେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସିଲିଟ୍ଠେହୀତି ପଦସିଲିଟ୍ଠତାୟ ସିଲିଟ୍ଠେହି । ଉପଗତେହୀତି ଅତ୍ଥଞ୍ଚ କାରଣଞ୍ଚ ଉପଗତେହି । ନାବ୍ଭନୁମୋଦିତାତି ଏୱଂ ୟୋନିସୋ ସବ୍ବଂ କାରଣସମ୍ପନ୍ନଂ କତ୍ୱାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତଂ ପରସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ନାଭିନୁମୋଦତି ନାଭିନନ୍ଦତି ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ପଞ୍ହଂ ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ୟଥାହ –

‘‘ଅଟ୍ଠାନଂ ଖୋ ଏତଂ, ଆୱୁସୋ ସାରିପୁତ୍ତ, ଅନୱକାସୋ, ୟଂ ସୋ ଅତିକ୍କମ୍ମେୱ କବଳୀକାରାହାରଭକ୍ଖାନଂ ଦେୱାନଂ ସହବ୍ୟତଂ ଅଞ୍ଞତରଂ ମନୋମୟଂ କାୟଂ ଉପପନ୍ନୋ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧଂ ସମାପଜ୍ଜେୟ୍ୟାପି ୱୁଟ୍ଠହେୟ୍ୟାପି, ନତ୍ଥେତଂ ଠାନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୧୬୬) ।

ୟୋନିସୋ ପଞ୍ହଂ କତ୍ତାତିଆଦୀସୁ ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ ୟୋନିସୋୱ ପଞ୍ହଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତା ହୋତି । ଥେରୋ ହି ‘‘କତି ନୁ ଖୋ, ଆନନ୍ଦ, ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନାନୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ ‘‘ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ୟୋନିସୋ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟୋନିସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହି…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତି । ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନଂ ଏୱଂଭାୱିତଂ ଏୱଂବହୁଲୀକତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାୟ ସଂୱତ୍ତତୀ’’ତି । ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତା ହୋତୀତି ତଥାଗତୋ ୱିୟ ୟୋନିସୋ ଅବ୍ଭନୁମୋଦିତା ହୋତି । ତଥାଗତୋ ହି ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରେନ ପଞ୍ହେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତେ ‘‘ସାଧୁ ସାଧୁ, ଆନନ୍ଦ, ତେନ ହି ତ୍ୱଂ, ଆନନ୍ଦ, ଇମମ୍ପି ଛଟ୍ଠଂ ଅନୁସ୍ସତିଟ୍ଠାନଂ ଧାରେହି । ଇଧାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁ ସତୋୱ ଅଭିକ୍କମତି ସତୋୱ ପଟିକ୍କମତୀ’’ତିଆଦିମାହ । ଛଟ୍ଠାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୯. ଖତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦସହିପି କୁସଲକମ୍ମପଥେହି ପରିଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ଉପରି ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଲବ୍ଭତି । ବହୁଞ୍ଚ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱତୀତି ଏତ୍ଥ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକପୁଞ୍ଞଂ କଥିତଂ ।

୧୦. ମଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମେ ଦୁସ୍ସୀଲଭାୱୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ, ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମେୱ ମଲଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟମଲଂ। କେନଟ୍ଠେନ ମଲନ୍ତି ? ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଟ୍ଠେନ କିଲିଟ୍ଠକରଣଟ୍ଠେନ ଚ । ତଞ୍ହି ନିରୟାଦୀସୁ ଅପାୟେସୁ ଅନୁଦହତୀତି ଅନୁଦହନଟ୍ଠେନପି ମଲଂ । ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତାପିତୂନମ୍ପି ସନ୍ତିକେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସାପି ଅନ୍ତରେ ବୋଧିଚେତିୟଟ୍ଠାନେସୁପି ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟୋ ହୋତି, ସବ୍ବଦିସାସୁ ଚସ୍ସ ‘‘ଏୱରୂପଂ କିର ତେନ ପାପକମ୍ମଂ କତ’’ନ୍ତି ଅୱଣ୍ଣଗନ୍ଧୋ ୱାୟତୀତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଟ୍ଠେନପି ମଲଂ । ତେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଉପତାପଞ୍ଚେୱ ଲଭତି, କାୟକମ୍ମାଦୀନି ଚସ୍ସ ଅସୁଚୀନି ହୋନ୍ତି ଅପଭସ୍ସରାନୀତି କିଲିଟ୍ଠକରଣଟ୍ଠେନପି ମଲଂ । ଅପିଚ ତଂ ଦେୱମନୁସ୍ସସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଚେୱ ନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତିଞ୍ଚ ମିଲାପେତୀତି ମିଲାପନଟ୍ଠେନପି ମଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇସ୍ସାମଲମଚ୍ଛେରମଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ବାଲୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ରଥକାରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଞାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଞାତୋତି ପଞ୍ଞାତୋ ପାକଟୋ । ଅନନୁଲୋମିକେତି ସାସନସ୍ସ ନ ଅନୁଲୋମେତୀତି ଅନନୁଲୋମିକଂ, ତସ୍ମିଂ ଅନନୁଲୋମିକେ । କାୟକମ୍ମେତି ପାଣାତିପାତାଦିମ୍ହି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତେ । ଓଳାରିକଂ ୱା ଏତଂ, ନ ଏୱରୂପେ ସମାଦପେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ଦିସା ନମସ୍ସିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଭୂତବଲିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱରୂପେ ସମାଦପେତି ଗଣ୍ହାପେତି । ୱଚୀକମ୍ମେପି ମୁସାୱାଦାଦୀନି ଓଳାରିକାନି, ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତକଂ ପରସ୍ସ ଅଦାତୁକାମେନ ‘‘ନତ୍ଥୀ’’ତି ଅୟଂ ୱଞ୍ଚନମୁସାୱାଦୋ ନାମ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ଏୱରୂପେ ସମାଦପେତି । ମନୋକମ୍ମେପି ଅଭିଜ୍ଝାଦୟୋ ଓଳାରିକା, କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ପନ ଅନନୁଲୋମିକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମାଦପେତି ନାମ ଦକ୍ଖିଣୱିହାରୱାସିତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ତଂ କିର ଥେରଂ ଏକୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ଅମଚ୍ଚପୁତ୍ତୋ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ‘‘ମେତ୍ତାୟନ୍ତେନ ପଠମଂ କୀଦିସେ ପୁଗ୍ଗଲେ ମେତ୍ତାୟିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ଥେରୋ ସଭାଗୱିସଭାଗଂ ଅନାଚିକ୍ଖିତ୍ୱା ‘‘ପିୟପୁଗ୍ଗଲେ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଚ ଭରିୟା ପିୟା ହୋତି ମନାପା, ସୋ ତଂ ଆରବ୍ଭ ମେତ୍ତାୟନ୍ତୋ ଉମ୍ମାଦଂ ପାପୁଣି । କଥଂ ପନେସ ବହୁଜନଅହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ? ଏୱରୂପସ୍ସ ହି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ ଚେୱ ଉପଟ୍ଠାକାଦୟୋ ଚ ତେସଂ ଆରକ୍ଖଦେୱତା ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତାସଂ ତାସଂ ମିତ୍ତଭୂତା ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସେସଦେୱତା ଚ ‘‘ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ନ ଅଜାନିତ୍ୱା କରିସ୍ସତୀ’’ତି ତେନ କତମେୱ କରୋନ୍ତି, ଏୱମେସ ବହୁଜନଅହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ପାଣାତିପାତା ୱେରମଣିଆଦୀନଂୟେୱ ୱସେନ କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପନ ଅୱିସଂୱାଦେତ୍ୱା କଥେନ୍ତୋ ଅନୁଲୋମିକେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମାଦପେତି ନାମ କୋଳିତୱିହାରୱାସୀ ଚତୁନିକାୟିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ତସ୍ସ କିର ଜେଟ୍ଠଭାତା ନନ୍ଦାଭୟତ୍ଥେରୋ ନାମ ପୋତଲିୟୱିହାରେ ୱସନ୍ତୋ ଏକସ୍ମିଂ ରୋଗେ ସମୁଟ୍ଠିତେ କନିଟ୍ଠଂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ, ମୟ୍ହଂ ସଲ୍ଲହୁକଂ କତ୍ୱା ଏକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେହୀ’’ତି । କିଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ, କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି ? କିମତ୍ଥିକୋ ଏସ, ଆୱୁସୋତି ? ଭନ୍ତେ, କବଳୀକାରାହାରୋ ଉପାଦାରୂପଂ, ଏକସ୍ମିଞ୍ଚ ଉପାଦାରୂପେ ଦିଟ୍ଠେ ତେୱୀସତି ଉପାଦାରୂପାନି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତୀତି। ସୋ ‘‘ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି, ଆୱୁସୋ, ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ତଂ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା କବଳୀକାରାହାରଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉପାଦାରୂପଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି । ଅଥ ନଂ ଥେରଂ ବହିୱିହାରା ଅନିକ୍ଖନ୍ତମେୱ ପକ୍କୋସିତ୍ୱା, ‘‘ଆୱୁସୋ, ମହାଅୱସ୍ସୟୋସି ମୟ୍ହଂ ଜାତୋ’’ତି କନିଟ୍ଠତ୍ଥେରସ୍ସ ଅତ୍ତନା ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣଂ ଆରୋଚେସି । ବହୁଜନହିତାୟାତି ଏତସ୍ସପି ହି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକାଦୟୋ ‘‘ଅୟଂ ନ ଅଜାନିତ୍ୱା କରିସ୍ସତୀ’’ତି ତେନ କତମେୱ କରୋନ୍ତୀତି ବହୁଜନହିତାୟ ପଟିପନ୍ନୋ ନାମ ହୋତୀତି ।

୨. ସାରଣୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ଖତ୍ତିୟସ୍ସାତି ଜାତିୟା ଖତ୍ତିୟସ୍ସ । ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତସ୍ସାତି ରାଜାଭିସେକେନ ମୁଦ୍ଧନି ଅଭିସିତ୍ତସ୍ସ । ସାରଣୀୟାନି ଭୱନ୍ତୀତି ସରିତବ୍ବାନି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୀୟାନି ହୋନ୍ତି । ଜାତୋତି ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ୟାୱଜୀୱଂ ସାରଣୀୟନ୍ତି ଦହରକାଲେ ଜାନିତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କା, ଅପରଭାଗେ ପନ ମାତାପିତୁଆଦୀହି ଞାତକେହି ୱା ଦାସାଦୀହି ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଅସୁକଜନପଦେ ଅସୁକନଗରେ ଅସୁକଦିୱସେ ଅସୁକନକ୍ଖତ୍ତେ ଜାତୋ’’ତି ଆଚିକ୍ଖିତେ ସୁତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱଜୀୱଂ ସରତି ନ ସମ୍ମୁସ୍ସତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ୟାୱଜୀୱଂ ସାରଣୀୟଂ ହୋତୀ’’ତି ।

ଇଦଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଦୁତିୟନ୍ତି ଅଭିସେକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ରଞ୍ଞୋ ବଲୱତୁଟ୍ଠିକରଂ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ତଂ ୟାୱଜୀୱଂ ସାରଣୀୟଂ । ସଙ୍ଗାମୱିଜୟଟ୍ଠାନେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ସଙ୍ଗାମନ୍ତି ୟୁଦ୍ଧଂ । ଅଭିୱିଜିନିତ୍ୱାତି ଜିନିତ୍ୱା ସତ୍ତୁମଦ୍ଦନଂ କତ୍ୱା । ତମେୱ ସଙ୍ଗାମସୀସନ୍ତି ତମେୱ ସଙ୍ଗାମଟ୍ଠାନଂ । ଅଜ୍ଝାୱସତୀତି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଆୱସତି ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ ଜାତିଟ୍ଠାନାଦୀହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସାସନେ ତପ୍ପଟିଭାଗେ ତୟୋ ପୁଗ୍ଗଲେ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦଂ କାରଣଂ ଆଭତଂ, ତସ୍ମା ତେ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମେୱ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନଗାରିୟଂ ପବ୍ବଜିତୋ ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲମ୍ପି ପବ୍ବଜ୍ଜାନିସ୍ସିତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସାରଣୀୟଂ ହୋତୀତି ‘‘ଅହଂ ଅସୁକରଟ୍ଠେ ଅସୁକଜନପଦେ ଅସୁକୱିହାରେ ଅସୁକମାଳକେ ଅସୁକଦିୱାଟ୍ଠାନେ ଅସୁକଚଙ୍କମେ ଅସୁକରୁକ୍ଖମୂଲେ ପବ୍ବଜିତୋ’’ତି ଏୱଂ ୟାୱଜୀୱଂ ସରିତବ୍ବମେୱ ହୋତି ନ ସମ୍ମୁସ୍ସିତବ୍ବଂ ।

ଇଦଂଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅତ୍ଥି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି ଏତ୍ତକୋ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ, ନ ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ଅତ୍ଥୀତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ଚତୂହି ସଚ୍ଚେହି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ । କସିଣପରିକମ୍ମୱିପସ୍ସନାଞାଣାନି ପନ ମଗ୍ଗସନ୍ନିସ୍ସିତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ସାରଣୀୟଂହୋତୀତି ‘‘ଅହଂ ଅସୁକରଟ୍ଠେ…ପେ॰… ଅସୁକରୁକ୍ଖମୂଲେ ସୋତାପନ୍ନୋ ଜାତୋ’’ତି ୟାୱଜୀୱଂ ସାରଣୀୟଂ ହୋତି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୀୟଂ ।

ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଆସୱାନଂ ଖୟେନ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମାଧିଂ । ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲପଞ୍ଞଂ । ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ଅତ୍ତନାୱ ଅଭିୱିସିଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଞାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରତୀତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ୱିହରତି । ସାରଣୀୟନ୍ତି ‘‘ମୟା ଅସୁକରଟ୍ଠେ…ପେ॰… ଅସୁକରୁକ୍ଖମୂଲେ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତ’’ନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ଅରହତ୍ତପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ନାମ ୟାୱଜୀୱଂ ସାରଣୀୟଂ ହୋତି ଅସମ୍ମୁସ୍ସନୀୟନ୍ତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନାୱ ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି ।

୩. ଆସଂସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ ସନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥି ଉପଲବ୍ଭନ୍ତି । ସଂୱିଜ୍ଜମାନାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ନିରାସୋତି ଅନାସୋ ଅପତ୍ଥନୋ । ଆସଂସୋତି ଆସଂସମାନୋ ପତ୍ଥୟମାନୋ । ୱିଗତାସୋତି ଅପଗତାସୋ । ଚଣ୍ଡାଲକୁଲେତି ଚଣ୍ଡାଲାନଂ କୁଲେ । ୱେନକୁଲେତି ୱିଲୀୱକାରକୁଲେ । ନେସାଦକୁଲେତି ମିଗଲୁଦ୍ଦକାନଂ କୁଲେ । ରଥକାରକୁଲେତି ଚମ୍ମକାରକୁଲେ । ପୁକ୍କୁସକୁଲେତି ପୁପ୍ଫଚ୍ଛଡ୍ଡକକୁଲେ ।

ଏତ୍ତାୱତା କୁଲୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ୟସ୍ମା ନୀଚକୁଲେ ଜାତୋପି ଏକଚ୍ଚୋ ଅଡ୍ଢୋ ହୋତି ମହଦ୍ଧନୋ, ଅୟଂ ପନ ନ ତାଦିସୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ଭୋଗୱିପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦଲିଦ୍ଦେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦଲିଦ୍ଦେତି ଦାଲିଦ୍ଦିୟେନ ସମନ୍ନାଗତେ । ଅପ୍ପନ୍ନପାନଭୋଜନେତି ପରିତ୍ତକଅନ୍ନପାନଭୋଜନେ । କସିରୱୁତ୍ତିକେତି ଦୁକ୍ଖଜୀୱିକେ, ୟତ୍ଥ ୱାୟାମେନ ପୟୋଗେନ ଜୀୱିତୱୁତ୍ତିଂ ସାଧେନ୍ତି, ତଥାରୂପେତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥ କସିରେନ ଘାସଚ୍ଛାଦୋ ଲବ୍ଭତୀତି ୟସ୍ମିଂ କୁଲେ ଦୁକ୍ଖେନ ୟାଗୁଭତ୍ତଘାସୋ ଚ କୋପୀନମତ୍ତଂ ଅଚ୍ଛାଦନଞ୍ଚ ଲବ୍ଭତି ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଏକଚ୍ଚୋ ନୀଚକୁଲେ ଜାତୋପି ଉପଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧିୟଂ ଠିତୋ, ଅୟଞ୍ଚ ନ ତାଦିସୋ, ତସ୍ମାସ୍ସ ସରୀରୱିପତ୍ତିମ୍ପି ଦସ୍ସେତୁଂ ସୋ ଚ ହୋତି ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ପଂସୁପିସାଚକୋ ୱିୟ ଝାମଖାଣୁୱଣ୍ଣୋ । ଦୁଦ୍ଦସିକୋତି ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଅମନାପଦସ୍ସନୋ । ଓକୋଟିମକୋତି ଲକୁଣ୍ଡକୋ । କାଣୋତି ଏକକ୍ଖିକାଣୋ ୱା ଉଭୟକ୍ଖିକାଣୋ ୱା । କୁଣୀତି ଏକହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ଉଭୟହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା । ଖଞ୍ଜୋତି ଏକପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା ଉଭୟପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା । ପକ୍ଖହତୋତି ହତପକ୍ଖୋ ପୀଠସପ୍ପୀ । ପଦୀପେୟ୍ୟସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟିତେଲକପଲ୍ଲକାଦିନୋ ପଦୀପଉପକରଣସ୍ସ । ତସ୍ସ ନ ଏୱଂ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ନୀଚକୁଲେ ଜାତତ୍ତା ।

ଜେଟ୍ଠୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଜେଟ୍ଠେ ସତି କନିଟ୍ଠୋ ଆସଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ଜେଟ୍ଠୋତି ଆହ । ଆଭିସେକୋତି ଜେଟ୍ଠୋପି ନ ଅଭିସେକାରହୋ ଆସଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ଆଭିସେକୋତି ଆହ । ଅନଭିସିତ୍ତୋତି ଅଭିସେକାରହୋପି କାଣକୁଣିଆଦିଦୋସରହିତୋ ସକିଂ ଅଭିସିତ୍ତୋ ପୁନ ଅଭିସେକେ ଆସଂ ନ କରୋତି, ତସ୍ମା ଅନଭିସିତ୍ତୋତି ଆହ। ଅଚଲପ୍ପତ୍ତୋତି ଜେଟ୍ଠୋପି ଆଭିସେକୋ ଅନଭିସିତ୍ତୋ ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ, ସୋପି ଅଭିସେକେ ଆସଂ ନ କରୋତି । ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକୋ ପନ ପଞ୍ଞାୟମାନମସ୍ସୁଭେଦୋ ଅଚଲପ୍ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି, ମହନ୍ତମ୍ପି ରଜ୍ଜଂ ୱିଚାରେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଚଲପ୍ପତ୍ତୋ’’ତି ଆହ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତୀତି କସ୍ମା ହୋତି ? ମହାଜାତିତାୟ ।

ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଅସୁଚୀତି ଅସୁଚୀହି କାୟକମ୍ମାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ । ସଙ୍କସ୍ସରସମାଚାରୋତି ସଙ୍କାହି ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋ, କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅସାରୁପ୍ପଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଇମିନା କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଏୱଂ ପରେସଂ ଆସଙ୍କନୀୟସମାଚାରୋ, ଅତ୍ତନାୟେୱ ୱା ସଙ୍କାହି ସରିତବ୍ବସମାଚାରୋ, ସାସଙ୍କସମାଚାରୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ହି ଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କିଞ୍ଚିଦେୱ ମନ୍ତୟନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମେ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତି, କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ମୟା କତକମ୍ମଂ ଜାନିତ୍ୱା ମନ୍ତେନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ସାସଙ୍କସମାଚାରୋ ହୋତି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନକମ୍ମନ୍ତୋତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତବ୍ବୟୁତ୍ତକେନ ପାପକମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅସ୍ସମଣୋ ସମଣପଟିଞ୍ଞୋତି ଅସ୍ସମଣୋ ହୁତ୍ୱାୱ ସମଣପତିରୂପକତାୟ ‘‘ସମଣୋ ଅହ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପଟିଞ୍ଞୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ଅଞ୍ଞେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିନୋ ସୁନିୱତ୍ଥେ ସୁପାରୁତେ ସୁମ୍ଭକପତ୍ତଧରେ ଗାମନିଗମରାଜଧାନୀସୁ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ସୟମ୍ପି ତାଦିସେନ ଆକାରେନ ତଥା ପଟିପଜ୍ଜନତୋ ‘‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ହୋତି । ‘‘ଅହଂ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପୋସଥଗ୍ଗାଦୀନି ପୱିସନ୍ତୋ ପନ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋ ହୋତିୟେୱ, ତଥା ସଙ୍ଘିକଂ ଲାଭଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ । ଅନ୍ତୋପୂତୀତି ପୂତିନା କମ୍ମେନ ଅନ୍ତୋ ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ । ଅୱସ୍ସୁତୋତି ରାଗାଦୀହି ତିନ୍ତୋ । କସମ୍ବୁଜାତୋତି ସଞ୍ଜାତରାଗାଦିକଚୱରୋ । ତସ୍ସ ନ ଏୱଂ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ନ ହୋତି ? ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଉପନିସ୍ସୟସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ । ତସ୍ସଏୱଂ ହୋତୀତି । କସ୍ମା ହୋତି ? ମହାସୀଲସ୍ମିଂ ପରିପୂରକାରିତାୟ ।

୪. ଚକ୍କୱତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଚତୂହି ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂହି ଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ରାଜା। ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ। ୱତ୍ତିତଂ ୱା ଅନେନ ଚକ୍କନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ । ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମିକୋ। ଧମ୍ମେନେୱ ଦସୱିଧେନ ଚକ୍କୱତ୍ତିୱତ୍ତେନ ରାଜା ଜାତୋତି ଧମ୍ମରାଜା । ସୋପି ନ ଅରାଜକନ୍ତି ସୋପି ଅଞ୍ଞଂ ନିସ୍ସୟରାଜାନଂ ଅଲଭିତ୍ୱା ଚକ୍କଂ ନାମ ୱତ୍ତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ସତ୍ଥା ଦେସନଂ ପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ୟଥାନୁସନ୍ଧିଂ ଅପାପେତ୍ୱାୱ ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । କସ୍ମା ? ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅନୁସନ୍ଧିଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତି, ବହୂ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ତଥାରୂପା ଭିକ୍ଖୂ, ଅଥାହଂ ତେହି ପୁଟ୍ଠୋ ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେସ୍ସାମୀତି । ଅଥେକୋ ଅନୁସନ୍ଧିକୁସଲୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭଗୱନ୍ତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କୋ ପନ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହ । ଭଗୱାପିସ୍ସ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଧମ୍ମୋ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ଧମ୍ମୋତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମୋ । ଧମ୍ମନ୍ତି ତମେୱ ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରଂ ଧମ୍ମଂ । ନିସ୍ସାୟାତି ତଦଧିଟ୍ଠାନେନ ଚେତସା ତମେୱ ନିସ୍ସୟଂ କତ୍ୱା । ଧମ୍ମଂ ସକ୍କରୋନ୍ତୋତି ୟଥା କତୋ ସୋ ଧମ୍ମୋ ସୁଟ୍ଠୁ କତୋ ହୋତି, ଏୱମେତଂ କରୋନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଂ ଗରୁଂ କରୋନ୍ତୋତି ତସ୍ମିଂ ଗାରୱୁପ୍ପତ୍ତିୟା ତଂ ଗରୁକରୋନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଂ ଅପଚାୟମାନୋତି ତସ୍ସେୱ ଧମ୍ମସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିକରଣାଦୀହି ନୀଚୱୁତ୍ତିତଂ କରୋନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଦ୍ଧଜୋ ଧମ୍ମକେତୂତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଧଜମିୱ ପୁରକ୍ଖତ୍ୱା କେତୁମିୱ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିୟା ଧମ୍ମଦ୍ଧଜୋ ଧମ୍ମକେତୁ ଚ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟୋତି ଧମ୍ମାଧିପତିଭୂତାଗତଭାୱେନ ଧମ୍ମୱସେନେୱ ଚ ସବ୍ବକିରିୟାନଂ କରଣେନ ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଧମ୍ମିକଂ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିଂ ସଂୱିଦହତୀତି ଧମ୍ମୋ ଅସ୍ସା ଅତ୍ଥୀତି ଧମ୍ମିକା, ରକ୍ଖା ଚ ଆୱରଣଞ୍ଚ ଗୁତ୍ତି ଚ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତି । ତତ୍ଥ ‘‘ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତୀ’’ତି ୱଚନତୋ ଖନ୍ତିଆଦୟୋ ରକ୍ଖା। ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପରଂ ରକ୍ଖନ୍ତୋ ଅତ୍ତାନଂ ରକ୍ଖତି । ଖନ୍ତିୟା ଅୱିହିଂସାୟ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତାୟ ଅନୁଦ୍ଦୟାୟା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୮୫) । ନିୱାସନପାରୁପନଗେହାଦୀନି ଆୱରଣଂ। ଚୋରାଦିଉପଦ୍ଦୱନିୱାରଣତ୍ଥଂ ଗୋପାୟନା ଗୁତ୍ତି। ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ସୁଟ୍ଠୁ ୱିଦହତି ପୱତ୍ତେତି ଠପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟତ୍ଥ ସା ସଂୱିଦହିତବ୍ବା, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଅନ୍ତୋଜନସ୍ମିନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ରାୟଂ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ – ଅନ୍ତୋଜନସଙ୍ଖାତଂ ପୁତ୍ତଦାରଂ ସୀଲସଂୱରେ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱତ୍ଥଗନ୍ଧମାଲାଦୀନି ଚସ୍ସ ଦଦମାନୋ ସବ୍ବୋପଦ୍ଦୱେ ଚସ୍ସ ନିୱାରୟମାନୋ ଧମ୍ମିକଂ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିଂ ସଂୱିଦହତି ନାମ । ଖତ୍ତିୟାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ଅଭିସିତ୍ତଖତ୍ତିୟା ଭଦ୍ରଅସ୍ସାଜାନୀୟାଦିରତନସମ୍ପଦାନେନପି ଉପଗଣ୍ହିତବ୍ବା, ଅନୁୟନ୍ତା ଖତ୍ତିୟା ତେସଂ ଅନୁରୂପୟାନୱାହନସମ୍ପଦାନେନପି ପରିତୋସେତବ୍ବା, ବଲକାୟୋ କାଲଂ ଅନତିକ୍କମେତ୍ୱା ଭତ୍ତୱେତନସମ୍ପଦାନେନପି ଅନୁଗ୍ଗହେତବ୍ବୋ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ଅନ୍ନପାନୱତ୍ଥାଦିନା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମେନ, ଗହପତିକା ଭତ୍ତବୀଜନଙ୍ଗଲବଲିବଦ୍ଦାଦିସମ୍ପଦାନେନ, ତଥା ନିଗମୱାସିନୋ ନେଗମା ଜନପଦୱାସିନୋ ଚ ଜାନପଦା। ସମିତପାପବାହିତପାପା ପନ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ସମଣପରିକ୍ଖାରସମ୍ପଦାନେନ ସକ୍କାତବ୍ବା, ମିଗପକ୍ଖିନୋ ଅଭୟଦାନେନ ସମସ୍ସାସେତବ୍ବା ।

ଧମ୍ମେନେୱ ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତେତୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେନେୱ ଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି । ତଂ ହୋତି ଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ତଂ ତେନ ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତଂ ଆଣାଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟଂ ହୋତି । କେନଚିମନୁସ୍ସଭୂତେନାତି ଦେୱତା ନାମ ଅତ୍ତନା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତମେୱ କରୋନ୍ତି, ତସ୍ମା ତା ଅଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ‘‘ମନୁସ୍ସଭୂତେନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନାତି ପଟିଅତ୍ଥିକେନ, ପଟିସତ୍ତୁନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମିକୋତି ଚକ୍କୱତ୍ତୀ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ଧମ୍ମିକୋ, ତଥାଗତୋ ପନ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୱସେନ । ଧମ୍ମରାଜାତି ନୱହି ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେହି ମହାଜନଂ ରଞ୍ଜେତୀତି ଧମ୍ମରାଜା । ଧମ୍ମଂୟେୱାତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ ନିସ୍ସାୟ ତମେୱ ସକ୍କରୋନ୍ତୋ ତଂ ଗରୁକରୋନ୍ତୋ ତଂ ଅପଚାୟମାନୋ । ସୋୱସ୍ସ ଧମ୍ମୋ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ଧଜୋତି ଧମ୍ମଦ୍ଧଜୋ। ସୋୱସ୍ସ କେତୂତି ଧମ୍ମକେତୁ। ତମେୱ ଅଧିପତିଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ୱିହରତୀତି ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟୋ । ଧମ୍ମିକଂ ରକ୍ଖାୱରଣଗୁତ୍ତିନ୍ତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଦାୟିକରକ୍ଖଞ୍ଚ ଆୱରଣଞ୍ଚ ଗୁତ୍ତିଞ୍ଚ । ସଂୱିଦହତୀତି ଠପେତି ପଞ୍ଞପେତି । ଏୱରୂପନ୍ତି ତିୱିଧଂ କାୟଦୁଚ୍ଚରିତଂ ନ ସେୱିତବ୍ବଂ, ସୁଚରିତଂ ସେୱିତବ୍ବନ୍ତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସଂୱିଦହିତ୍ୱାତି ଠପେତ୍ୱା କଥେତ୍ୱା । ଧମ୍ମେନେୱ ଅନୁତ୍ତରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତୀତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମେନେୱ ଅସଦିସଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେତି । ତଂ ହୋତି ଚକ୍କଂ ଅପ୍ପଟିୱତ୍ତିୟନ୍ତି ତଂ ଏୱଂ ପୱତ୍ତିତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଏତେସୁ ସମଣାଦୀସୁ ଏକେନପି ପଟିୱତ୍ତେତୁଂ ପଟିବାହିତୁଂ ନ ସକ୍କା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୫. ସଚେତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ଇସିପତନେତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧସଙ୍ଖାତାନଂ ଇସୀନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନତ୍ଥାୟ ଚେୱ ଉପୋସଥକରଣତ୍ଥାୟ ଚ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପତନେ, ସନ୍ନିପାତଟ୍ଠାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ପଦନେତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ । ମିଗଦାୟେତି ମିଗାନଂ ଅଭୟତ୍ଥାୟ ଦିନ୍ନେ । ଛହି ମାସେହି ଛାରତ୍ତୂନେହୀତି ସୋ କିର ରଞ୍ଞା ଆଣତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ସବ୍ବୂପକରଣାନି ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅନ୍ତେୱାସିକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅରଞ୍ଞଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଗାମଦ୍ୱାରଗାମମଜ୍ଝଦେୱକୁଲସୁସାନାଦୀସୁ ଠିତରୁକ୍ଖେ ଚେୱ ଝାମପତିତସୁକ୍ଖରୁକ୍ଖେ ଚ ୱିୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସମ୍ପନ୍ନପଦେସେ ଠିତେ ସବ୍ବଦୋସୱିୱଜ୍ଜିତେ ନାଭିଅରନେମୀନଂ ଅନୁରୂପେ ରୁକ୍ଖେ ଗହେତ୍ୱା ତଂ ଚକ୍କଂ ଅକାସି । ତସ୍ସ ରୁକ୍ଖେ ୱିଚିନିତ୍ୱା ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଚେୱ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଚ ଏତ୍ତକୋ କାଲୋ ୱୀତିୱତ୍ତୋ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଛହି ମାସେହି ଛାରତ୍ତୂନେହୀ’’ତି । ନାନାକରଣନ୍ତି ନାନତ୍ତଂ । ନେସନ୍ତି ନ ଏସଂ । ଅତ୍ଥେସନ୍ତି ଅତ୍ଥି ଏସଂ । ଅଭିସଙ୍ଖାରସ୍ସ ଗତୀତି ପୟୋଗସ୍ସ ଗମନଂ । ଚିଙ୍ଗୁଲାୟିତ୍ୱାତି ପରିବ୍ଭମିତ୍ୱା । ଅକ୍ଖାହତଂ ମଞ୍ଞେତି ଅକ୍ଖେ ପୱେସେତ୍ୱା ଠପିତମିୱ ।

ସଦୋସାତି ସଗଣ୍ଡା ଉଣ୍ଣତୋଣତଟ୍ଠାନୟୁତ୍ତା । ସକସାୱାତି ପୂତିସାରେନ ଚେୱ ଫେଗ୍ଗୁନା ଚ ୟୁତ୍ତା । କାୟୱଙ୍କାତିଆଦୀନି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀନଂ ନାମାନି । ଏୱଂ ପପତିତାତି ଏୱଂ ଗୁଣପତନେନ ପତିତା । ଏୱଂ ପତିଟ୍ଠିତାତି ଏୱଂ ଗୁଣେହି ପତିଟ୍ଠିତା । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟମହାଜନା ପପତିତା ନାମ, ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ ପତିଟ୍ଠିତା ନାମ । ତେସୁପି ପୁରିମା ତୟୋ କିଲେସାନଂ ସମୁଦାଚାରକ୍ଖଣେ ପପତିତା ନାମ, ଖୀଣାସୱା ପନ ଏକନ୍ତେନେୱ ପତିଟ୍ଠିତା ନାମ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନକାୟୱଙ୍କାଦୟୋ ପପତନ୍ତି, ପହୀନକାୟୱଙ୍କାଦୟୋ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି, ତସ୍ମା । କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ପନ ଏୱଂ ପହାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ – ପାଣାତିପାତୋ ଅଦିନ୍ନାଦାନଂ ମିଚ୍ଛାଚାରୋ ମୁସାୱାଦୋ ପିସୁଣାୱାଚା ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଇମେ ତାୱ ଛ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀୟନ୍ତି, ଫରୁସାୱାଚା ବ୍ୟାପାଦୋତି ଦ୍ୱେ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ, ଅଭିଜ୍ଝା ସମ୍ଫପ୍ପଲାପୋତି ଦ୍ୱେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନାତି ।

୬. ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦନ୍ତି ଅୱିରଦ୍ଧପଟିପଦଂ ଏକଂସପଟିପଦଂ ନିୟ୍ୟାନିକପଟିପଦଂ କାରଣପଟିପଦଂ ସାରପଟିପଦଂ ମଣ୍ଡପଟିପଦଂ ଅପଚ୍ଚନୀକପଟିପଦଂ ଅନୁଲୋମପଟିପଦଂ ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ନ ତକ୍କଗ୍ଗାହେନ ୱା ନୟଗ୍ଗାହେନ ୱା । ଏୱଂ ଗହେତ୍ୱା ପଟିପନ୍ନୋ ହି ଭିକ୍ଖୁ ୱା ଭିକ୍ଖୁନୀ ୱା ଉପାସକୋ ୱା ଉପାସିକା ୱା ମନୁସ୍ସଦେୱନିବ୍ବାନସମ୍ପତ୍ତୀହି ହାୟତି ପରିହାୟତି, ଅପଣ୍ଣକପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ ପନ ତାହି ସମ୍ପତ୍ତୀହି ନ ପରିହାୟତି । ଅତୀତେ କନ୍ତାରଦ୍ଧାନମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ସତ୍ଥୱାହେସୁ ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱଚନଂ ଗହେତ୍ୱା ବାଲସତ୍ଥୱାହୋ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥେନ ଅନୟବ୍ୟସନଂ ପତ୍ତୋ, ୟକ୍ଖସ୍ସ ୱଚନଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ‘‘ଉଦକଦିଟ୍ଠଟ୍ଠାନେ ଉଦକଂ ଛଡ୍ଡେସ୍ସାମା’’ତି ସତ୍ଥକେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ପଣ୍ଡିତସତ୍ଥୱାହୋ ୱିୟ । ୟଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ –

‘‘ଅପଣ୍ଣକଂ ଠାନମେକେ, ଦୁତିୟଂ ଆହୁ ତକ୍କିକା ।

ଏତଦଞ୍ଞାୟ ମେଧାୱୀ, ତଂ ଗଣ୍ହେ ୟଦପଣ୍ଣକ’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୧) ।

ୟୋନି ଚସ୍ସ ଆରଦ୍ଧା ହୋତୀତି ଏତ୍ଥ ୟୋନୀତି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସସ୍ସପି କାରଣସ୍ସପି ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗସ୍ସପି ନାମଂ । ‘‘ଚତସ୍ସୋ ଖୋ ଇମା, ସାରିପୁତ୍ତ, ୟୋନିୟୋ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫୨) ହି ଖନ୍ଧକୋଟ୍ଠାସୋ ୟୋନି ନାମ । ‘‘ୟୋନି ହେସା ଭୂମିଜ ଫଲସ୍ସ ଅଧିଗମାୟା’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୩.୨୨୬) କାରଣଂ । ‘‘ନ ଚାହଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରୂମି, ୟୋନିଜଂ ମତ୍ତିସମ୍ଭୱ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୨.୪୫୭; ଧ॰ ପ॰ ୩୯୬) ଚ ‘‘ତମେନଂ କମ୍ମଜୱାତା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଉଦ୍ଧଂପାଦଂ ଅଧୋସିରଂ ସମ୍ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ମାତୁ ୟୋନିମୁଖେ ସମ୍ପଟିପାଦେନ୍ତୀ’’ତି ଚ ଆଦୀସୁ ପସ୍ସାୱମଗ୍ଗୋ । ଇଧ ପନ କାରଣଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଆରଦ୍ଧାତି ପଗ୍ଗହିତା ପରିପୁଣ୍ଣା ।

ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ଆସୱନ୍ତୀତି ଆସୱା, ଚକ୍ଖୁତୋପି…ପେ॰… ମନତୋପି ସନ୍ଦନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଧମ୍ମତୋ ୟାୱ ଗୋତ୍ରଭୁ, ଓକାସତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ସୱନ୍ତୀତି ୱା ଆସୱା, ଏତେ ଧମ୍ମେ ଏତଞ୍ଚ ଓକାସଂ ଅନ୍ତୋକରିତ୍ୱା ପୱତ୍ତନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନ୍ତୋକରଣତ୍ଥୋ ହି ଅୟଂ ଆକାରୋ । ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱା, ଆସୱା ୱିୟାତିପି ଆସୱା। ଲୋକସ୍ମିମ୍ପି ହି ଚିରପାରିୱାସିକା ମଦିରାଦୟୋ ଆସୱାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ୟଦି ଚ ଚିରପାରିୱାସିୟଟ୍ଠେନ ଆସୱା, ଏତେୟେୱ ଭୱିତୁମରହନ୍ତି । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପୁରିମା, ଭିକ୍ଖୱେ, କୋଟି ନ ପଞ୍ଞାୟତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ, ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଅୱିଜ୍ଜା ନାହୋସୀ’’ତିଆଦି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୬୧) । ଆୟତଂ ୱା ସଂସାରଦୁକ୍ଖଂ ସୱନ୍ତି ପସୱନ୍ତୀତିପି ଆସୱା। ପୁରିମାନି ଚେତ୍ଥ ନିବ୍ବଚନାନି ୟତ୍ଥ କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତି, ତତ୍ଥ ୟୁଜ୍ଜନ୍ତି, ପଚ୍ଛିମଂ କମ୍ମେପି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ କମ୍ମକିଲେସାୟେୱ ଆସୱା, ଅପିଚ ଖୋ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱାପି । ସୁତ୍ତେସୁ ହି ‘‘ନାହଂ, ଚୁନ୍ଦ, ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂୟେୱ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ଧମ୍ମଂ ଦେସେମୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୮୨) ଏତ୍ଥ ୱିୱାଦମୂଲଭୂତା କିଲେସା ଆସୱାତି ଆଗତା ।

‘‘ୟେନ ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସ, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ୱା ୱିହଙ୍ଗମୋ ।

ୟକ୍ଖତ୍ତଂ ୟେନ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟଂ, ମନୁସ୍ସତ୍ତଞ୍ଚ ଅବ୍ବଜେ ।

ତେ ମୟ୍ହଂ ଆସୱା ଖୀଣା, ୱିଦ୍ଧସ୍ତା ୱିନଳୀକତା’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୬) –

ଏତ୍ଥ ତେଭୂମକଂ ଚ କମ୍ମଂ ଅୱସେସା ଚ ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା । ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୦୨-୨୩୦) ଏତ୍ଥ ପରୂପୱାଦୱିପ୍ପଟିସାରୱଧବନ୍ଧାଦୟୋ ଚେୱ ଅପାୟଦୁକ୍ଖଭୂତା ଚ ନାନପ୍ପକାରା ଉପଦ୍ଦୱା ।

ତେ ପନେତେ ଆସୱା ୟତ୍ଥ ୟଥା ଆଗତା, ତତ୍ଥ ତଥା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତେ ହି ୱିନୟେ ତାୱ ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକାନଂ ଆସୱାନଂ ସଂୱରାୟ, ସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଆସୱାନଂ ପଟିଘାତାୟା’’ତି (ପାରା॰ ୩୯; ଅ॰ ନି॰ ୨.୨୦୨-୨୩୦) ଦ୍ୱେଧା ଆଗତା । ସଳାୟତନେ ‘‘ତୟୋ ମେ, ଆୱୁସୋ, ଆସୱା କାମାସୱୋ ଭୱାସୱୋ ଅୱିଜ୍ଜାସୱୋ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୪.୩୨୧) ତିଧା ଆଗତା । ଅଞ୍ଞେସୁ ଚ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ (ଚୂଳନି॰ ଜତୁକଣ୍ଣିମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୬୯; ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୦୭) ଅଭିଧମ୍ମେ (ଧ॰ ସ॰ ୧୧୦୨-୧୧୦୬; ୱିଭ॰ ୯୩୭) ଚ ତେୟେୱ ଦିଟ୍ଠାସୱେନ ସହ ଚତୁଧା ଆଗତା । ନିବ୍ବେଧିକପରିୟାୟେନ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ନିରୟଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ପେତ୍ତିୱିସୟଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ମନୁସ୍ସଲୋକଗାମିନିୟା, ଅତ୍ଥି ଆସୱା ଦେୱଲୋକଗାମିନିୟା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୬୩) ପଞ୍ଚଧା ଆଗତା । କମ୍ମମେୱ ଚେତ୍ଥ ଆସୱାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଛକ୍କନିପାତେ ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଆସୱା ସଂୱରାପହାତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା (ଅ॰ ନି॰ ୬.୫୮) ନୟେନ ଛଧା ଆଗତା । ସବ୍ବାସୱପରିୟାୟେ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୪ ଆଦୟୋ) ତେୟେୱ ଦସ୍ସନେନ ପହାତବ୍ବେହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଧା ଆଗତା । ଇଧ ପନ ଅଭିଧମ୍ମନୟେନ ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା ଅଧିପ୍ପେତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଖୟାୟାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଆସୱାନଂ ସରସଭେଦୋପି ଖୀଣାକାରୋପି ମଗ୍ଗଫଲନିବ୍ବାନାନିପି ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ‘‘ୟୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋ ୱୟୋ ଭେଦୋ ପରିଭେଦୋ ଅନିଚ୍ଚତା ଅନ୍ତରଧାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ହି ଆସୱାନଂ ସରସଭେଦୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଜାନତୋ ଅହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପସ୍ସତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟଂ ୱଦାମୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୫; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୨୩; ଇତିୱୁ॰ ୧୦୨) ଏତ୍ଥ ଆସୱପ୍ପହାନଂ ଆସୱାନଂ ଅଚ୍ଚନ୍ତକ୍ଖୟୋ ଅସମୁପ୍ପାଦୋ ଖୀଣାକାରୋ ନତ୍ଥିଭାୱୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

‘‘ସେଖସ୍ସ ସିକ୍ଖମାନସ୍ସ, ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋ ।

ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣଂ, ତତୋ ଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରା’’ତି ॥ (ଇତିୱୁ॰ ୬୨) –

ଏତ୍ଥ ମଗ୍ଗୋ ‘‘ଆସୱକ୍ଖୟୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା ସମଣୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୩୮) ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ।

‘‘ପରୱଜ୍ଜାନୁପସ୍ସିସ୍ସ, ନିଚ୍ଚଂ ଉଜ୍ଝାନସଞ୍ଞିନୋ ।

ଆସୱା ତସ୍ସ ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ଆରା ସୋ ଆସୱକ୍ଖୟା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୨୫୩) –

ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ଫଲଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟାୟା’’ତି ଆହ, ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ଗୁତ୍ତଦ୍ୱାରୋତି ମନଚ୍ଛଟ୍ଠେସୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟେସୁ ପିହିତଦ୍ୱାରୋ । ଭୋଜନେ ମତ୍ତଞ୍ଞୂତି ଭୋଜନସ୍ମିଂ ପମାଣଞ୍ଞୂ, ପଟିଗ୍ଗହଣପରିଭୋଗପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣମତ୍ତଂ ଜାନାତି ପଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜାଗରିୟଂଅନୁୟୁତ୍ତୋତି ରତ୍ତିନ୍ଦିୱଂ ଛ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଜାଗରଣଭାୱଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ, ଜାଗରଣେୟେୱ ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଏୱଂ ମାତିକଂ ଠପେତ୍ୱା ଇଦାନି ତମେୱ ଠପିତପଟିପାଟିୟା ୱିଭଜନ୍ତୋ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୫) ୱିତ୍ଥାରିତୋ, ତଥା ପଟିସଙ୍ଖା ୟୋନିସୋ ଆହାରଂ ଆହାରେତି ନେୱ ଦୱାୟାତିଆଦୀନଂ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୮) । ଆୱରଣୀୟେହି ଧମ୍ମେହୀତି ପଞ୍ଚହି ନୀୱରଣେହି ଧମ୍ମେହି । ନୀୱରଣାନି ହି ଚିତ୍ତଂ ଆୱରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ତସ୍ମା ଆୱରଣୀୟା ଧମ୍ମାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସୀହସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତୀତି ସୀହୋ ୱିୟ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟାତି ୱାମପାଦଂ ଦକ୍ଖିଣପାଦେ ଅତିଆଧାୟ । ସମଂ ଠପିତେ ହି ପାଦେ ଜାଣୁକେନ ଜାଣୁକଂ ଗୋପ୍ଫକେନ ଚ ଗୋପ୍ଫକଂ ଘଟୀୟତି, ତତୋ ୱେଦନା ଉଟ୍ଠହନ୍ତି । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ପରିୱଜ୍ଜନତ୍ଥଂ ଥୋକଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଏସ ପାଦଂ ଠପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ପାଦେ ପାଦଂ ଅଚ୍ଚାଧାୟା’’ତି ।

ସତୋସମ୍ପଜାନୋତି ସତିୟା ଚେୱ ସମ୍ପଜଞ୍ଞେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତୋ । କଥଂ ପନେସ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ? ପୁରିମପ୍ପୱତ୍ତିୱସେନ । ଅୟଂ ହି ଚଙ୍କମେ ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦାୟ ଓକ୍କମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପୱତ୍ତମାନଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଠପେତ୍ୱା ମଞ୍ଚେ ୱା ଫଲକେ ୱା ନିପନ୍ନୋ ନିଦ୍ଦଂ ଉପଗନ୍ତ୍ୱା ପୁନ ପବୁଜ୍ଝମାନୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଠିତଟ୍ଠାନେ ଗଣ୍ହନ୍ତୋୟେୱ ପବୁଜ୍ଝତି । ତସ୍ମା ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତି । ଅୟଂ ତାୱ ମୂଲକମ୍ମଟ୍ଠାନେ ନୟୋୱ । ପରିଗ୍ଗହକମ୍ମଟ୍ଠାନୱସେନାପି ପନେସ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତି । କଥଂ ? ଅୟଂ ହି ଚଙ୍କମନ୍ତୋ ନିଦ୍ଦାୟ ଓକ୍କମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ପାସାଣଫଲକେ ୱା ମଞ୍ଚେ ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ପସ୍ସେନ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି – ‘‘ଅଚେତନୋ କାୟୋ ଅଚେତନେ ମଞ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତୋ, ଅଚେତନୋ ମଞ୍ଚୋ ଅଚେତନାୟ ପଥୱିୟା, ଅଚେତନା ପଥୱୀ ଅଚେତନେ ଉଦକେ, ଅଚେତନଂ ଉଦକଂ ଅଚେତନେ ୱାତେ, ଅଚେତନୋ ୱାତୋ ଅଚେତନେ ଆକାସେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ଆକାସମ୍ପି ‘ଅହଂ ୱାତଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତ’ନ୍ତି ନ ଜାନାତି, ୱାତୋପି ‘ଅହଂ ଆକାସେ ପତିଟ୍ଠିତୋ’ତି ନ ଜାନାତି । ତଥା ୱାତୋ ନ ଜାନାତି । ‘ଅହଂ ଉଦକଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ’ତି…ପେ॰… ମଞ୍ଚୋ ନ ଜାନାତି, ‘ଅହଂ କାୟଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋ’ତି, କାୟୋ ନ ଜାନାତି ‘ଅହଂ ମଞ୍ଚେ ପତିଟ୍ଠିତୋ’ତି । ନ ହି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଭୋଗୋ ୱା ସମନ୍ନାହାରୋ ୱା ମନସିକାରୋ ୱା ଚେତନା ୱା ପତ୍ଥନା ୱା ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ତସ୍ସ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତୋ ତଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଚିତ୍ତଂ ଭୱଙ୍ଗେ ଓତରତି । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦାୟନ୍ତୋପି ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ନାମ ହୋତୀତି ।

ଉଟ୍ଠାନସଞ୍ଞଂ ମନସିକରିତ୍ୱାତି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଗତେ ଚନ୍ଦେ ୱା ତାରକାୟ ୱା ଉଟ୍ଠହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଟ୍ଠାନକାଲପରିଚ୍ଛେଦିକଂ ସଞ୍ଞଂ ମନସିକରିତ୍ୱା, ଚିତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ କରିତ୍ୱା ସୟିତୋ ହି ୟଥାପରିଚ୍ଛିନ୍ନେୟେୱ କାଲେ ଉଟ୍ଠହତି ।

୭. ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭. ସତ୍ତମେ ଅତ୍ତବ୍ୟାବାଧାୟାତି ଅତ୍ତଦୁକ୍ଖାୟ । ପରବ୍ୟାବାଧାୟାତି ପରଦୁକ୍ଖାୟ । କାୟସୁଚରିତନ୍ତିଆଦୀନି ପୁବ୍ବଭାଗେ ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥୱସେନ ଆଗତାନି, ଉପରି ପନ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଅୱାରିତାନେୱ ।

୮. ଦେୱଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଟ୍ଟୀୟେୟ୍ୟାଥାତି ଅଟ୍ଟା ପୀଳିତା ଭୱେୟ୍ୟାଥ । ହରାୟେୟ୍ୟାଥାତି ଲଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ । ଜିଗୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥାତି ଗୂଥେ ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ୱଚନେ ସଞ୍ଜାତଜିଗୁଚ୍ଛା ଭୱେୟ୍ୟାଥ । ଇତି କିରାତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି ପଦସନ୍ଧିବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତା, କିରାତି ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦିବ୍ବେନ କିର ଆୟୁନା ଅଟ୍ଟୀୟଥାତି ଏୱମସ୍ସ ସମ୍ବନ୍ଧୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଗେୱ ଖୋ ପନାତି ପଠମତରଂୟେୱ ।

୯. ପଠମପାପଣିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୯. ନୱମେ ପାପଣିକୋତି ଆପଣିକୋ, ଆପଣଂ ଉଗ୍ଘାଟେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡୱିକ୍କାୟକସ୍ସ ୱାଣିଜସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଅଭବ୍ବୋତି ଅଭାଜନଭୂତୋ । ନସକ୍କଚ୍ଚଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ୟଥା ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ସୁଅଧିଟ୍ଠିତଂ ହୋତି, ଏୱଂ ସୟଂ ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋନ୍ତୋ ନାଧିଟ୍ଠାତି । ତତ୍ଥ ପଚ୍ଚୂସକାଲେ ପଦସଦ୍ଦେନ ଉଟ୍ଠାୟ ଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ପସାରେତ୍ୱା ଅନିସୀଦନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ଅୟଂ ହି ୟଂ ଚୋରା ରତ୍ତିଂ ଭଣ୍ଡଂ ହରିତ୍ୱା ‘‘ଇଦଂ ଅମ୍ହାକଂ ହତ୍ଥତୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସ୍ସାମା’’ତି ଆପଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅପ୍ପେନ ଅଗ୍ଘେନ ଦେନ୍ତି, ୟମ୍ପି ବହୁୱେରିନୋ ମନୁସ୍ସା ରତ୍ତିଂ ନଗରେ ୱସିତ୍ୱା ପାତୋୱ ଆପଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ ଗଣ୍ହନ୍ତି, ୟଂ ୱା ପନ ଜନପଦଂ ଗନ୍ତୁକାମା ମନୁସ୍ସା ପାତୋୱ ଆପଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭଣ୍ଡଂ କିଣନ୍ତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ଅସ୍ସାମିକୋ ହୋତି ।

ଅଞ୍ଞେସଂ ଭୋଜନୱେଲାୟ ପନ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପାତୋୱ ଭଣ୍ଡଂ ପଟିସାମେତ୍ୱା ଘରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିଦ୍ଦାୟିତ୍ୱା ସାୟଂ ପୁନ ଆପଣଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ସୋ ହି ୟଂ ଚୋରା ପାତୋୱ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ, ଦିୱାକାଲେ ପନ ପରେସଂ ଅସଞ୍ଚାରକ୍ଖଣେ ଆପଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘେନ ଦେନ୍ତି, ୟଞ୍ଚ ଭୋଜନୱେଲାୟ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତୋ ଇସ୍ସରା ‘‘ଆପଣତୋ ଇଦଞ୍ଚିଦଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ପହିଣିତ୍ୱା ଆହରାପେନ୍ତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ଅସ୍ସାମିକୋ ହୋତି ।

ୟାୱ ୟାମଭେରିନିକ୍ଖମନା ପନ ଅନ୍ତୋଆପଣେ ଦୀପଂ ଜାଲାପେତ୍ୱା ଅନିସୀଦନ୍ତୋ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ କମ୍ମନ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ସୋ ହି ୟଂ ଚୋରା ପାତୋପି ଦିୱାପି ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୁଂ ନ ସମ୍ପାପୁଣିଂସୁ, ସାୟଂ ପନ ଆପଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅପ୍ପଗ୍ଘେନ ଦେନ୍ତି, ତପ୍ପଚ୍ଚୟସ୍ସ ଲାଭସ୍ସ ଅସ୍ସାମିକୋ ହୋତି ।

ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ସକ୍କଚ୍ଚକିରିୟାୟ ସମାଧିଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତି । ଏତ୍ଥ ଚ ପାତୋୱ ଚେତିୟଙ୍ଗଣବୋଧିୟଙ୍ଗଣେସୁ ୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱ ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲା, ତାୱ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଅନିସୀଦନ୍ତୋ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପନ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ୟାୱ ସାୟନ୍ହସମୟା ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ଅନିସୀଦନ୍ତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ସାୟଂ ପନ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଥେରୂପଟ୍ଠାନଂ କତ୍ୱା ସେନାସନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ପଠମୟାମଂ ସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଅନିସୀଦନ୍ତୋ ସାୟନ୍ହସମୟଂ ନ ସକ୍କଚ୍ଚଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି ନାମ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅପିଚେତ୍ଥ ‘‘ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସମାପତ୍ତିୟା ଅସତି ୱିପସ୍ସନାପି ୱଟ୍ଟତି, ସମାଧିନିମିତ୍ତନ୍ତି ଚ ସମାଧିଆରମ୍ମଣମ୍ପି ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ସମାଧିପି ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ, ସମାଧାରମ୍ମଣମ୍ପି ସମାଧିନିମିତ୍ତ’’ନ୍ତି ।

୧୦. ଦୁତିୟପାପଣିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଚକ୍ଖୁମା ହୋତି । ୱିଧୁରୋତି ୱିସିଟ୍ଠଧୁରୋ ଉତ୍ତମଧୁରୋ ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ନିସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋତି ଅୱସ୍ସୟସମ୍ପନ୍ନୋ ପତିଟ୍ଠାନସମ୍ପନ୍ନୋ । ପଣିୟନ୍ତି ୱିକ୍କାୟିକଭଣ୍ଡଂ । ଏତ୍ତକଂ ମୂଲଂ ଭୱିସ୍ସତି ଏତ୍ତକୋ ଉଦୟୋତି ତସ୍ମିଂ ‘‘ଏୱଂ କୀତଂ ଏୱଂ ୱିକ୍କାୟମାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତପଣିୟେ ୟେନ କୟେନ ତଂ କୀତଂ, ତଂ କୟସଙ୍ଖାତଂ ମୂଲଂ ଏତ୍ତକଂ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ଚ ତସ୍ମିଂ ୱିକ୍କୟମାନେ ୱିକ୍କୟୋ, ତସ୍ମିଂ ୱିକ୍କୟେ ଏତ୍ତକୋ ଉଦୟୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତ୍ତିକା ୱଡ୍ଢୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

କୁସଲୋ ହୋତି ପଣିୟଂ କେତୁଞ୍ଚ ୱିକ୍କେତୁଞ୍ଚାତି ସୁଲଭଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା କିଣନ୍ତୋ ଦୁଲ୍ଲଭଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିକ୍କିଣନ୍ତୋ ଚ ଏତ୍ଥ କୁସଲୋ ନାମ ହୋତି, ଦସଗୁଣମ୍ପି ୱୀସତିଗୁଣମ୍ପି ଲାଭଂ ଲଭତି ।

ଅଡ୍ଢାତି ଇସ୍ସରା ବହୁନା ନିକ୍ଖିତ୍ତଧନେନ ସମନ୍ନାଗତା । ମହଦ୍ଧନାତି ୱଳଞ୍ଜନକୱସେନ ମହଦ୍ଧନା। ମହାଭୋଗାତି ଉପଭୋଗପରିଭୋଗଭଣ୍ଡେନ ମହାଭୋଗା । ପଟିବଲୋତି କାୟବଲେନ ଚେୱ ଞାଣବଲେନ ଚ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ସମତ୍ଥୋ । ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ କାଲେନ କାଲଂ ଅନୁପ୍ପଦାତୁନ୍ତି ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ଗହିତଧନମୂଲିକଂ ୱଡ୍ଢିଂ କାଲେନ କାଲଂ ଅନୁପ୍ପଦାତୁଂ । ନିପତନ୍ତୀତି ନିମନ୍ତେନ୍ତି । ନିପାତେନ୍ତୀତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱ ଅତ୍ଥୋ ।

କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଉପସମ୍ପଦାୟାତି କୁସଲଧମ୍ମାନଂ ସମ୍ପାଦନତ୍ଥାୟ ପଟିଲାଭତ୍ଥାୟ । ଥାମୱାତି ଞାଣଥାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋତି ଥିରେନ ଞାଣପରକ୍କମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ‘‘ଅଗ୍ଗମଗ୍ଗଂ ଅପାପୁଣିତ୍ୱା ଇମଂ ୱୀରିୟଧୁରଂ ନ ଠପେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଅଟ୍ଠପିତଧୁରୋ ।

ବହୁସ୍ସୁତାତି ଏକନିକାୟାଦିୱସେନ ବହୁ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ସୁତଂ ଏତେସନ୍ତି ବହୁସ୍ସୁତା । ଆଗତାଗମାତି ଏକୋ ନିକାୟୋ ଏକୋ ଆଗମୋ ନାମ, ଦ୍ୱେ ନିକାୟା ଦ୍ୱେ ଆଗମା ନାମ, ପଞ୍ଚ ନିକାୟା ପଞ୍ଚ ଆଗମା ନାମ, ଏତେସୁ ଆଗମେସୁ ୟେସଂ ଏକୋପି ଆଗମୋ ଆଗତୋ ପଗୁଣୋ ପୱତ୍ତିତୋ, ତେ ଆଗତାଗମା ନାମ । ଧମ୍ମଧରାତି ସୁତ୍ତନ୍ତପିଟକଧରା । ୱିନୟଧରାତି ୱିନୟପିଟକଧରା । ମାତିକାଧରାତି ଦ୍ୱେମାତିକାଧରା । ପରିପୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ କାରଣାକାରଣଂ ପୁଚ୍ଛତି । ପରିପଞ୍ହତୀତି ‘‘ଇମଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଞ୍ଞାତି ତୁଲେତି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ପଠମଂ ପଞ୍ଞା ଆଗତା, ପଚ୍ଛା ୱୀରିୟଞ୍ଚ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତସେୱନା ଚ । ତତ୍ଥ ପଠମଂ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ୱୀରିୟଂ କତ୍ୱା କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତା ସେୱିତବ୍ବାତି ନ ଏୱଂ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଦେସନାୟ ନାମ ହେଟ୍ଠିମେନ ୱା ପରିଚ୍ଛେଦୋ ହୋତି ଉପରିମେନ ୱା ଦ୍ୱୀହିପି ୱା କୋଟୀହି । ଇଧ ପନ ଉପରିମେନ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ମା କଥେନ୍ତେନ ପଠମଂ କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତଉପନିସ୍ସୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ୱୀରିୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପଚ୍ଛା ଅରହତ୍ତଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ।

ରଥକାରୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମିଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଝାନଫସ୍ସଂ ପଠମଂ ଫୁସତି, ପଚ୍ଛା ନିରୋଧଂ ନିବ୍ବାନଂ ସଚ୍ଛିକରୋତୀତି କାୟସକ୍ଖି। ଦିଟ୍ଠନ୍ତଂ ପତ୍ତୋତି ଦିଟ୍ଠିପ୍ପତ୍ତୋ। ସଦ୍ଦହନ୍ତୋ ୱିମୁତ୍ତୋତି ସଦ୍ଧାୱିମୁତ୍ତୋ । ଖମତୀତି ରୁଚ୍ଚତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋତି ଅତିସୁନ୍ଦରତରୋ । ପଣୀତତରୋତି ଅତିପଣୀତତରୋ । ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତଂ ହୋତୀତି ସମିଦ୍ଧତ୍ଥେରସ୍ସ କିର ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସଦ୍ଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧୁରଂ ଅହୋସି, ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ସହଜାତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତସ୍ସେୱ ପରିୱାରାନି ଅହେସୁଂ । ଇତି ଥେରୋ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧମଗ୍ଗଂ କଥେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ମହାକୋଟ୍ଠିକତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧୁରଂ ଅହୋସି, ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତସ୍ସେୱ ପରିୱାରାନି ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମା ସୋପି ସମାଧିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି କଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି । ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଧୁରଂ ଅହୋସି । ସେସାନି ଚତ୍ତାରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି ତସ୍ସେୱ ପରିୱାରାନି ଅହେସୁଂ । ତସ୍ମା ସୋପି ପଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟଂ ଅଧିମତ୍ତନ୍ତି କଥେନ୍ତୋ ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧମଗ୍ଗମେୱ କଥେସି ।

ନଖ୍ୱେତ୍ଥାତି ନ ଖୋ ଏତ୍ଥ । ଏକଂସେନ ବ୍ୟାକାତୁନ୍ତି ଏକନ୍ତେନ ବ୍ୟାକରିତୁଂ । ଅରହତ୍ତାୟ ପଟିପନ୍ନୋତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମଙ୍ଗିଂ ଦସ୍ସେତି । ଏୱମେତସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀହିପି ଥେରେହି ଅତ୍ତନା ପଟିୱିଦ୍ଧମଗ୍ଗୋୱ କଥିତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପନ ଭୁମ୍ମନ୍ତରେନେୱ କଥେସି ।

୨. ଗିଲାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟେ ସପ୍ପାୟାନୀତି ହିତାନି ୱୁଦ୍ଧିକରାନି । ପତିରୂପନ୍ତି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ନେୱ ୱୁଟ୍ଠାତି ତମ୍ହା ଆବାଧାତି ଇମିନା ଅତେକିଚ୍ଛେନ ୱାତାପମାରାଦିନା ରୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ନିଟ୍ଠାପତ୍ତଗିଲାନୋ କଥିତୋ । ୱୁଟ୍ଠାତି ତମ୍ହା ଆବାଧାତି ଇମିନା ଖିପିତକକଚ୍ଛୁତିଣପୁପ୍ଫକଜରାଦିଭେଦୋ ଅପ୍ପମତ୍ତଆବାଧୋ କଥିତୋ । ଲଭନ୍ତୋ ସପ୍ପାୟାନି ଭୋଜନାନି ନୋ ଅଲଭନ୍ତୋତି ଇମିନା ପନ ୟେସଂ ପଟିଜଗ୍ଗନେନ ଫାସୁକଂ ହୋତି, ସବ୍ବେପି ତେ ଆବାଧା କଥିତା । ଏତ୍ଥ ଚ ପତିରୂପୋ ଉପଟ୍ଠାକୋ ନାମ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପଣ୍ଡିତୋ ଦକ୍ଖୋ ଅନଲସୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକୋ ଅନୁଞ୍ଞାତୋତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଦାତବ୍ବୋତି ଅନୁଞ୍ଞାତୋ । ତସ୍ମିଞ୍ହି ଗିଲାନେ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ୟାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏକୋ ଭିକ୍ଖୁ ଚ ସାମଣେରୋ ଚ ‘‘ଇମଂ ପଟିଜଗ୍ଗଥା’’ତି ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବା । ୟାୱ ପନ ତେ ତଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି, ତାୱ ଗିଲାନସ୍ସ ଚ ତେସଞ୍ଚ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୟେନତ୍ଥୋ, ସବ୍ବଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସେୱ ଭାରୋ ।

ଅଞ୍ଞେପି ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବାତି ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାପେତବ୍ବା । କିଂ କାରଣା ? ୟୋପି ହି ନିଟ୍ଠପତ୍ତଗିଲାନୋ, ସୋ ଅନୁପଟ୍ଠିୟମାନୋ ‘‘ସଚେ ମଂ ପଟିଜଗ୍ଗେୟ୍ୟୁଂ, ଫାସୁକଂ ମେ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ଖୋ ପନ ମଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତୀ’’ତି ମନୋପଦୋସଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ପଟିଜଗ୍ଗିୟମାନସ୍ସ ପନସ୍ସ ଏୱଂ ହୋତି ‘‘ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ୟଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କତଂ । ମୟ୍ହଂ ପନ କମ୍ମୱିପାକୋ ଈଦିସୋ’’ତି । ସୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ମେତ୍ତଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିସ୍ସତି । ୟୋ ପନ ଅପ୍ପମତ୍ତକେନ ବ୍ୟାଧିନା ସମନ୍ନାଗତୋ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ୱୁଟ୍ଠାତିୟେୱ, ତସ୍ସ ୱିନାପି ଭେସଜ୍ଜେନ ୱୂପସମନବ୍ୟାଧି ଭେସଜ୍ଜେ କତେ ଖିପ୍ପତରଂ ୱୂପସମ୍ମତି । ସୋ ତତୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ୱା ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ସମଣଧମ୍ମଂ ୱା କାତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି । ଇମିନା କାରଣେନ ‘‘ଅଞ୍ଞେପି ଗିଲାନା ଉପଟ୍ଠାତବ୍ବା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନେୱ ଓକ୍କମତୀତି ନେୱ ପୱିସତି । ନିୟାମଂ କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ସମ୍ମତ୍ତନ୍ତି କୁସଲେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ମଗ୍ଗନିୟାମସଙ୍ଖାତଂ ସମ୍ମତ୍ତଂ । ଇମିନା ପଦପରମୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ । ଦୁତିୟୱାରେନ ଉଗ୍ଘଟିତଞ୍ଞୂ ଗହିତୋ ସାସନେ ନାଲକତ୍ଥେରସଦିସୋ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରେ ଏକୱାରଂ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧାନଂ ସନ୍ତିକେ ଓୱାଦଂ ଲଭିତ୍ୱା ପଟିୱିଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୋଧିଞାଣୋ ଚ । ତତିୟୱାରେନ ୱିପଞ୍ଚିତଞ୍ଞୂ ପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ, ନେୟ୍ୟୋ ପନ ତନ୍ନିସ୍ସିତୋୱ ହୋତି ।

ଧମ୍ମଦେସନା ଅନୁଞ୍ଞାତାତି ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ୱାରେ ଧମ୍ମକଥା ଅନୁଞ୍ଞାତା । ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ଧମ୍ମୋ ଦେସେତବ୍ବୋତି ଇତରେସମ୍ପି ଧମ୍ମୋ କଥେତବ୍ବୋ । କିଂ କାରଣା ? ପଦପରମସ୍ସ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଧମ୍ମଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସାପି ଅନାଗତେ ପଚ୍ଚୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୟୋ ପନ ତଥାଗତସ୍ସ ରୂପଦସ୍ସନଂ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ଧମ୍ମୱିନୟଞ୍ଚ ସୱନାୟ ଲଭନ୍ତୋପି ଅଲଭନ୍ତୋପି ଧମ୍ମଂ ଅଭିସମେତି, ସୋ ଅଲଭନ୍ତୋ ତାୱ ଅଭିସମେତି । ଲଭନ୍ତୋ ପନ ଖିପ୍ପମେୱ ଅଭିସମେସ୍ସତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ ତେସଂ ଧମ୍ମୋ ଦେସେତବ୍ବୋ । ତତିୟସ୍ସ ପନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଦେସେତବ୍ବୋୱ ।

୩. ସଙ୍ଖାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ସବ୍ୟାବଜ୍ଝନ୍ତି ସଦୁକ୍ଖଂ । କାୟସଙ୍ଖାରନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେ ଚେତନାରାସିଂ । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଆୟୂହତି ରାସିଂ କରୋତି ପିଣ୍ଡଂ କରୋତି । ୱଚୀମନୋଦ୍ୱାରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ୟାବଜ୍ଝଂ ଲୋକନ୍ତି ସଦୁକ୍ଖଂ ଲୋକଂ । ସବ୍ୟାବଜ୍ଝା ଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତୀତି ସଦୁକ୍ଖା ୱିପାକଫସ୍ସା ଫୁସନ୍ତି । ସବ୍ୟାବଜ୍ଝଂୱେଦନଂ ୱେଦିୟତୀତି ସଦୁକ୍ଖଂ ୱିପାକୱେଦନଂ ୱେଦିୟତି, ସାବାଧଂ ନିରସ୍ସାଦନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ସତ୍ତା ନେରୟିକାତି ୟଥା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା ଏକନ୍ତଦୁକ୍ଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟନ୍ତି, ଏୱଂ ୱେଦିୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କିଂ ପନ ତତ୍ଥ ଉପେକ୍ଖାୱେଦନା ନତ୍ଥୀତି ? ଅତ୍ଥି, ଦୁକ୍ଖୱେଦନାୟ ପନ ବଲୱଭାୱେନ ସା ଅବ୍ବୋହାରିକଟ୍ଠାନେ ଠିତା । ଇତି ନିରୟୋୱ ନିରୟସ୍ସ ଉପମଂ କତ୍ୱା ଆହଟୋ । ତତ୍ର ପଟିଭାଗଉପମା ନାମ କିର ଏସା ।

ସେୟ୍ୟଥାପି ଦେୱା ସୁଭକିଣ୍ହାତି ଇଧାପି ଦେୱଲୋକୋୱ ଦେୱଲୋକସ୍ସ ଉପମଂ କତ୍ୱା ଆହଟୋ । ୟସ୍ମା ପନ ହେଟ୍ଠିମେସୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେସୁ ସପ୍ପୀତିକଜ୍ଝାନୱିପାକୋ ୱତ୍ତତି, ସୁଭକିଣ୍ହେସୁ ନିପ୍ପୀତିକୋ ଏକନ୍ତସୁଖୋୱ, ତସ୍ମା ତେ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ସୁଭକିଣ୍ହାୱ କଥିତା । ଇତି ଅୟମ୍ପି ତତ୍ର ପଟିଭାଗଉପମା ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱୋକିଣ୍ଣସୁଖଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱୋମିସ୍ସକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ । ସେୟ୍ୟଥାପି ମନୁସ୍ସାତି ମନୁସ୍ସାନଂ ହି କାଲେନ ସୁଖଂ ହୋତି, କାଲେନ ଦୁକ୍ଖଂ । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ଦେୱାତି କାମାୱଚରଦେୱା । ତେସମ୍ପି କାଲେନ ସୁଖଂ ହୋତି, କାଲେନ ଦୁକ୍ଖଂ । ତେସଂ ହି ହୀନତରାନଂ ମହେସକ୍ଖତରା ଦେୱତା ଦିସ୍ୱା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାତବ୍ବଂ ହୋତି, ମଗ୍ଗା ଉକ୍କମିତବ୍ବଂ, ପାରୁତୱତ୍ଥଂ ଅପନେତବ୍ବଂ, ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମଂ କାତବ୍ବନ୍ତି ତଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚେ ଚ ୱିନିପାତିକାତି ୱେମାନିକପେତା । ତେ ହି କାଲେନ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱନ୍ତି କାଲେନ କମ୍ମନ୍ତି ୱୋକିଣ୍ଣସୁଖଦୁକ୍ଖାୱ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନି କଥିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

୪. ବହୁକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥେ ତୟୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲାତି ତୟୋ ଆଚରିୟପୁଗ୍ଗଲା । ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସବହୁକାରାତି ଅନ୍ତେୱାସିକପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ବହୂପକାରା । ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁବୁଦ୍ଧଂ । ସରଣଂ ଗତୋ ହୋତୀତି ଅୱସ୍ସୟଂ ଗତୋ ହୋତି । ଧମ୍ମନ୍ତି ସତନ୍ତିକଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ । ସଙ୍ଘନ୍ତି ଅଟ୍ଠଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସମୂହଂ । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ସରଣଗମନଂ ଅଗ୍ଗହିତସରଣପୁବ୍ବସ୍ସ ଅକତାଭିନିୱେସସ୍ସ ୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସରଣଦାୟକୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗସମ୍ପାପକୋ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମ୍ପାପକୋତି ତୟୋ ଆଚରିୟା ବହୁକାରାତି ଆଗତା, ପବ୍ବଜ୍ଜାଦାୟକୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଦାୟକୋ କମ୍ମୱାଚାଚରିୟୋ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗସମ୍ପାପକୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗସମ୍ପାପକୋତି ଇମେ ଆଚରିୟା ନ ଆଗତା, କିଂ ଏତେ ନ ବହୁକାରାତି ? ନୋ, ନ ବହୁକାରା । ଅୟଂ ପନ ଦେସନା ଦୁୱିଧେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନା । ତସ୍ମା ସବ୍ବେପେତେ ବହୁକାରା । ତେସୁ ସରଣଗମନସ୍ମିଂୟେୱ ଅକତାଭିନିୱେସୋ ୱଟ୍ଟତି, ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲକସିଣପରିକମ୍ମୱିପସ୍ସନାଞାଣାନି ପନ ପଠମମଗ୍ଗସନ୍ନିସ୍ସିତାନି ହୋନ୍ତି, ଉପରି ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗା ଚ ଫଲାନି ଚ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସନ୍ନିସ୍ସିତାନୀତି ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ଇମିନା ପୁଗ୍ଗଲେନାତି ଇମିନା ଅନ୍ତେୱାସିକପୁଗ୍ଗଲେନ । ନ ସୁପ୍ପତିକାରଂ ୱଦାମୀତି ପତିକାରଂ କାତୁଂ ନ ସୁକରନ୍ତି ୱଦାମି । ଅଭିୱାଦନାଦୀସୁ ଅନେକସତୱାରଂ ଅନେକସହସ୍ସୱାରମ୍ପି ହି ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ନିପତିତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠକ୍ଖଣେ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ସାମୀଚିକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ଦିୱସେ ଦିୱସେ ଚୀୱରସତଂ ଚୀୱରସହସ୍ସଂ ପିଣ୍ଡପାତସତଂ ପିଣ୍ଡପାତସହସ୍ସଂ ଦଦମାନୋ ଚକ୍କୱାଳପରିୟନ୍ତେନ ସବ୍ବରତନମୟଂ ଆୱାସଂ କରୋନ୍ତୋ ସପ୍ପିନୱନୀତାଦିନାନପ୍ପକାରଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ଅନୁପ୍ପଦଜ୍ଜମାନୋ ନେୱ ସକ୍କୋତି ଆଚରିୟେନ କତସ୍ସ ପତିକାରଂ ନାମ କାତୁନ୍ତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୫. ୱଜିରୂପମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ ଅରୁକୂପମଚିତ୍ତୋତି ପୁରାଣୱଣସଦିସଚିତ୍ତୋ । ୱିଜ୍ଜୂପମଚିତ୍ତୋତି ଇତ୍ତରକାଲୋଭାସନେନ ୱିଜ୍ଜୁସଦିସଚିତ୍ତୋ । ୱଜିରୂପମଚିତ୍ତୋତି କିଲେସାନଂ ମୂଲଘାତକରଣସମତ୍ଥତାୟ ୱଜିରେନ ସଦିସଚିତ୍ତୋ । ଅଭିସଜ୍ଜତୀତି ଲଗ୍ଗତି । କୁପ୍ପତୀତି କୋପୱସେନ କୁପ୍ପତି । ବ୍ୟାପଜ୍ଜତୀତି ପକତିଭାୱଂ ପଜହତି, ପୂତିକୋ ହୋତି । ପତିତ୍ଥୀୟତୀତି ଥିନଭାୱଂ ଥଦ୍ଧଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜତି । କୋପନ୍ତି ଦୁବ୍ବଲକୋଧଂ । ଦୋସନ୍ତି ଦୁସ୍ସନୱସେନ ତତୋ ବଲୱତରଂ । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତୁଟ୍ଠାକାରଂ ଦୋମନସ୍ସଂ । ଦୁଟ୍ଠାରୁକୋତି ପୁରାଣୱଣୋ । କଟ୍ଠେନାତି ଦଣ୍ଡକକୋଟିୟା । କଠଲେନାତି କପାଲେନ । ଆସୱଂ ଦେତୀତି ଅପରାପରଂ ସୱତି । ପୁରାଣୱଣୋ ହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟେୱ ପୁବ୍ବଂ ଲୋହିତଂ ୟୂସନ୍ତି ଇମାନି ତୀଣି ସୱତି, ଘଟ୍ଟିତୋ ପନ ତାନି ଅଧିକତରଂ ସୱତି ।

ଏୱମେୱଖୋତି ଏତ୍ଥ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଦୁଟ୍ଠାରୁକୋ ୱିୟ ହି କୋଧନପୁଗ୍ଗଲୋ, ତସ୍ସ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସୱନଂ ୱିୟ କୋଧନସ୍ସପି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଉଦ୍ଧୁମାତସ୍ସ ୱିୟ ଚଣ୍ଡିକତସ୍ସ ଚରଣଂ, କଟ୍ଠେନ ୱା କଠଲାୟ ୱା ଘଟ୍ଟନଂ ୱିୟ ଅପ୍ପମତ୍ତଂ ୱଚନଂ, ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ସୱନଂ ୱିୟ ‘‘ମାଦିସଂ ନାମ ଏସ ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଉଦ୍ଧୁମାୟନଭାୱୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ରତ୍ତନ୍ଧକାରତିମିସାୟନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣୁପ୍ପତ୍ତିନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଭାୱକରଣେ ବହଲତମେ । ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟାତି ୱିଜ୍ଜୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ । ଇଧାପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ଚକ୍ଖୁମା ପୁରିସୋ ୱିୟ ହି ୟୋଗାୱଚରୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା, ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ, ପୁନ ଅନ୍ଧକାରାୱତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା, ପୁନ ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ, ପୁନ ଅନ୍ଧକାରାୱତ୍ଥରଣଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା, ପୁନ ୱିଜ୍ଜୁସଞ୍ଚରଣଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଞାଣସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ, ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଚକ୍ଖୁମତୋ ପୁରିସସ୍ସ ସମନ୍ତା ରୂପଦସ୍ସନଂ ୱିୟ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ନିବ୍ବାନଦସ୍ସନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱଜିରୂପମଚିତ୍ତତାୟପି ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ୱଜିରଂ ୱିୟ ହି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ମଣିଗଣ୍ଠିପାସାଣଗଣ୍ଠି ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱଜ୍ଝା କିଲେସା, ୱଜିରସ୍ସ ମଣିଗଣ୍ଠିମ୍ପି ୱା ପାସାଣଗଣ୍ଠିମ୍ପି ୱା ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଅଗମନଭାୱସ୍ସ ନତ୍ଥିତା ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଚ୍ଛେଜ୍ଜାନଂ କିଲେସାନଂ ନତ୍ଥିଭାୱୋ, ୱଜିରେନ ନିବ୍ବିଦ୍ଧୱେଧସ୍ସ ପୁନ ଅପତିପୂରଣଂ ୱିୟ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଛିନ୍ନାନଂ କିଲେସାନଂ ପୁନ ଅନୁପ୍ପାଦୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି ।

୬. ସେୱିତବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ ସେୱିତବ୍ବୋତି ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୋ । ଭଜିତବ୍ବୋତି ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୋ । ପୟିରୁପାସିତବ୍ବୋତି ସନ୍ତିକେ ନିସୀଦନୱସେନ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଉପାସିତବ୍ବୋ । ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ସକ୍କାରଞ୍ଚେୱ ଗରୁକାରଞ୍ଚ କତ୍ୱା । ହୀନୋ ହୋତି ସୀଲେନାତିଆଦୀସୁ ଉପାଦାୟୁପାଦାୟ ହୀନତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ୟୋ ହି ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖତି, ସୋ ଦସ ସୀଲାନି ରକ୍ଖନ୍ତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ। ୟୋ ଦସ ସୀଲାନି ରକ୍ଖତି, ସୋ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ରକ୍ଖନ୍ତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ । ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁଦ୍ଦୟା ଅଞ୍ଞତ୍ର ଅନୁକମ୍ପାତି ଠପେତ୍ୱା ଅନୁଦ୍ଦୟଞ୍ଚ ଅନୁକମ୍ପଞ୍ଚ । ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥାୟେୱ ହି ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ, ଅନୁଦ୍ଦୟାନୁକମ୍ପାୱସେନ ପନ ତଂ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ସୀଲସାମଞ୍ଞଗତାନଂ ସତନ୍ତି ସୀଲେନ ସମାନଭାୱଂ ଗତାନଂ ସନ୍ତାନଂ । ସୀଲକଥାଚ ନୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ସମାନସୀଲାନଂ ଅମ୍ହାକଂ ସୀଲମେୱ ଆରବ୍ଭ କଥା ଭୱିସ୍ସତି । ସା ଚ ନୋ ପୱତ୍ତିନୀ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସା ଚ ଅମ୍ହାକଂ କଥା ଦିୱସମ୍ପି କଥେନ୍ତାନଂ ପୱତ୍ତିସ୍ସତି ନ ପଟିହଞ୍ଞିସ୍ସତି । ସା ଚ ନୋ ଫାସୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ସା ଚ ଦିୱସମ୍ପି ପୱତ୍ତମାନା ସୀଲକଥା ଅମ୍ହାକଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ସୁଖୱିହାରୋ ଭୱିସ୍ସତି । ସମାଧିପଞ୍ଞାକଥାସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧନ୍ତି ସୀଲରାସିଂ । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗହେସ୍ସାମୀତି ଏତ୍ଥ ସୀଲସ୍ସ ଅସପ୍ପାୟେ ଅନୁପକାରଧମ୍ମେ ୱଜ୍ଜେତ୍ୱା ସପ୍ପାୟେ ଉପକାରଧମ୍ମେ ସେୱନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧଂ ପଞ୍ଞାୟ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହାତି ନାମ । ସମାଧିପଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିହୀୟତୀତି ଅତ୍ତନୋ ହୀନତରଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ସେୱନ୍ତୋ ଖାରପରିସ୍ସାୱନେ ଆସିତ୍ତଉଦକଂ ୱିୟ ସତତଂ ସମିତଂ ହାୟତି ପରିହାୟତି । ତୁଲ୍ୟସେୱୀତି ଅତ୍ତନା ସମାନସେୱୀ । ସେଟ୍ଠମୁପନମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଓଣମନ୍ତୋ । ଉଦେତି ଖିପ୍ପନ୍ତି ଖିପ୍ପମେୱ ୱଡ୍ଢତି । ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିଂ ଭଜେଥାତି ୟସ୍ମା ସେଟ୍ଠଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଉପନମନ୍ତୋ ଉଦେତି ଖିପ୍ପଂ, ତସ୍ମା ଅତ୍ତନୋ ଉତ୍ତରିତରଂ ୱିସିଟ୍ଠତରଂ ଭଜେଥ ।

୭. ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋତି ଗୂଥଂ ୱିୟ ଜିଗୁଚ୍ଛିତବ୍ବୋ । ଅଥ ଖୋ ନନ୍ତି ଅଥ ଖୋ ଅସ୍ସ । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କଥାସଦ୍ଦୋ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଗୂଥକୂପୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଗୂଥକୂପେ ପତିତ୍ୱା ଠିତୋ ଧମ୍ମନିଅହି ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲପୁଗ୍ଗଲୋ । ଗୂଥକୂପତୋ ଉଦ୍ଧରିୟମାନେନ ତେନ ଅହିନା ପୁରିସସ୍ସ ସରୀରଂ ଆରୁଳ୍ହେନାପି ଅଦଟ୍ଠଭାୱୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସେୱମାନସ୍ସାପି ତସ୍ସ କିରିୟାୟ ଅକରଣଭାୱୋ । ସରୀରଂ ଗୂଥେନ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଅହିନା ଗତକାଲୋ ୱିୟ ଦୁସ୍ସୀଲଂ ସେୱମାନସ୍ସ ପାପକିତ୍ତିସଦ୍ଦଅବ୍ଭୁଗ୍ଗମନକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ତିନ୍ଦୁକାଲାତନ୍ତି ତିନ୍ଦୁକରୁକ୍ଖଅଲାତଂ । ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ଚିଚ୍ଚିଟାୟତୀତି ତଂ ହି ଝାୟମାନଂ ପକତିୟାପି ପପଟିକାୟୋ ମୁଞ୍ଚନ୍ତଂ ଚିଚ୍ଚିଟାତି ‘‘ଚିଟିଚିଟା’’ତି ସଦ୍ଦଂ କରୋତି, ଘଟ୍ଟିତଂ ପନ ଅଧିମତ୍ତଂ କରୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏୱମେୱଂ କୋଧନୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ଉଦ୍ଧତୋ ଚଣ୍ଡିକତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି, ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ପନ ୱଚନଂ ସୁତକାଲେ ‘‘ମାଦିସଂ ନାମ ଏୱଂ ୱଦତି ଏୱଂ ୱଦତୀ’’ତି ଅତିରେକତରଂ ଉଦ୍ଧତୋ ଚଣ୍ଡିକତୋ ହୁତ୍ୱା ଚରତି । ଗୂଥକୂପୋତି ଗୂଥପୁଣ୍ଣକୂପୋ, ଗୂଥରାସିୟେୱ ୱା । ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ ପନେତ୍ଥ ପୁରିମନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମା ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋତି ୟସ୍ମା କୋଧନୋ ଅତିସେୱିୟମାନୋ ଅତିଉପସଙ୍କମିୟମାନୋପି କୁଜ୍ଝତିୟେୱ, ‘‘କିଂ ଇମିନା’’ତି ପଟିକ୍କମନ୍ତେପି କୁଜ୍ଝତିୟେୱ । ତସ୍ମା ପଲାଲଗ୍ଗି ୱିୟ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ ନ ଭଜିତବ୍ବୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ? ୟୋ ହି ପଲାଲଗ୍ଗିଂ ଅତିଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତପ୍ପତି, ତସ୍ସ ସରୀରଂ ଝାୟତି । ୟୋ ଅତିପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ତପ୍ପତି, ତସ୍ସ ସୀତଂ ନ ୱୂପସମ୍ମତି । ଅନୁପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଅପଟିକ୍କମିତ୍ୱା ପନ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ତପ୍ପନ୍ତସ୍ସ ସୀତଂ ୱୂପସମ୍ମତି, ତସ୍ମା ପଲାଲଗ୍ଗି ୱିୟ କୋଧନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେନ ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖିତବ୍ବୋ, ନ ସେୱିତବ୍ବୋ ନ ଭଜିତବ୍ବୋ ନ ପୟିରୁପାସିତବ୍ବୋ ।

କଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୋତି ସୁଚିମିତ୍ତୋ । କଲ୍ୟାଣସହାୟୋତି ସୁଚିସହାୟୋ । ସହାୟା ନାମ ସହଗାମିନୋ ସଦ୍ଧିଂଚରା । କଲ୍ୟାଣସମ୍ପୱଙ୍କୋତି କଲ୍ୟାଣେସୁ ସୁଚିପୁଗ୍ଗଲେସୁ ସମ୍ପୱଙ୍କୋ, ତନ୍ନିନ୍ନତପ୍ପୋଣତପ୍ପବ୍ଭାରମାନସୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮. ଗୂଥଭାଣୀସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଅଟ୍ଠମେ ଗୂଥଭାଣୀତି ୟୋ ଗୂଥଂ ୱିୟ ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧକଥଂ କଥେତି । ପୁପ୍ଫଭାଣୀତି ୟୋ ପୁପ୍ଫାନି ୱିୟ ସୁଗନ୍ଧକଥଂ କଥେତି । ମଧୁଭାଣୀତି ୟୋ ମଧୁ ୱିୟ ମଧୁରକଥଂ କଥେତି । ସଭଗ୍ଗତୋତି ସଭାୟ ଠିତୋ । ପରିସଗ୍ଗତୋତି ଗାମପରିସାୟ ଠିତୋ । ଞାତିମଜ୍ଝଗତୋତି ଞାତୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ପୂଗମଜ୍ଝଗତୋତି ସେଣୀନଂ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ । ରାଜକୁଲମଜ୍ଝଗତୋତି ରାଜକୁଲସ୍ସ ମଜ୍ଝେ ମହାୱିନିଚ୍ଛୟେ ଠିତୋ । ଅଭିନୀତୋତି ପୁଚ୍ଛନତ୍ଥାୟାନୀତୋ । ସକ୍ଖିପୁଟ୍ଠୋତି ସକ୍ଖିଂ କତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ । ଏହମ୍ଭୋ ପୁରିସାତି ଆଲପନମେତଂ । ଅତ୍ତହେତୁ ୱା ପରହେତୁ ୱାତି ଅତ୍ତନୋ ୱା ପରସ୍ସ ୱା ହତ୍ଥପାଦାଦିହେତୁ ୱା ଧନହେତୁ ୱା । ଆମିସକିଞ୍ଚିକ୍ଖହେତୁ ୱାତି ଏତ୍ଥ ଆମିସନ୍ତି ଲଞ୍ଜୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । କିଞ୍ଚିକ୍ଖନ୍ତି ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ଅନ୍ତମସୋ ତିତ୍ତିରିୟୱଟ୍ଟକସପ୍ପିପିଣ୍ଡନୱନୀତପିଣ୍ଡାଦିମତ୍ତକସ୍ସ ଲଞ୍ଜସ୍ସ ହେତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ପଜାନମୁସା ଭାସିତା ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋୟେୱ ମୁସାୱାଦଂ କତ୍ତା ହୋତି ।

ନେଲାତି ଏଲଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଦୋସୋ, ନାସ୍ସ ଏଲନ୍ତି ନେଲା, ନିଦ୍ଦୋସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ନେଲଙ୍ଗୋ ସେତପଚ୍ଛାଦୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୬୫) ଏତ୍ଥ ୱୁତ୍ତସୀଲଂ ୱିୟ । କଣ୍ଣସୁଖାତି ବ୍ୟଞ୍ଜନମଧୁରତାୟ କଣ୍ଣାନଂ ସୁଖା, ସୂଚିୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ କଣ୍ଣସୂଲଂ ନ ଜନେତି । ଅତ୍ଥମଧୁରତାୟ ସକଲସରୀରେ କୋପଂ ଅଜନେତ୍ୱା ପେମଂ ଜନେତୀତି ପେମନୀୟା। ହଦୟଂ ଗଚ୍ଛତି ଅପ୍ପଟିହଞ୍ଞମାନା ସୁଖେନ ଚିତ୍ତଂ ପୱିସତୀତି ହଦୟଙ୍ଗମା। ଗୁଣପରିପୁଣ୍ଣତାୟ ପୁରେ ଭୱାତି ପୋରୀ। ପୁରେ ସଂୱଡ୍ଢନାରୀ ୱିୟ ସୁକୁମାରାତିପି ପୋରୀ । ପୁରସ୍ସ ଏସାତିପି ପୋରୀ । ପୁରସ୍ସ ଏସାତି ନଗରୱାସୀନଂ କଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ନଗରୱାସିନୋ ହି ୟୁତ୍ତକଥା ହୋନ୍ତି, ପିତିମତ୍ତଂ ପିତାତି, ମାତିମତ୍ତଂ ମାତାତି, ଭାତିମତ୍ତଂ ଭାତାତି ୱଦନ୍ତି । ଏୱରୂପୀ କଥା ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ କନ୍ତା ହୋତୀତି ବହୁଜନକନ୍ତା। କନ୍ତଭାୱେନେୱ ବହୁନୋ ଜନସ୍ସ ମନାପା ଚିତ୍ତୱୁଦ୍ଧିକରାତି ବହୁଜନମନାପା।

୯. ଅନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ ଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତୀତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତି । ଫାତିଂ କରେୟ୍ୟାତି ଫୀତଂ ୱଡ୍ଢିତଂ କରେୟ୍ୟ । ସାୱଜ୍ଜାନୱଜ୍ଜେତି ସଦୋସନିଦ୍ଦୋସେ । ହୀନପ୍ପଣୀତେତି ଅଧମୁତ୍ତମେ । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେତି କଣ୍ହସୁକ୍କାୟେୱ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଟିବାହନତୋ ପଟିପକ୍ଖୱସେନ ସପ୍ପଟିଭାଗାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ – କୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘‘କୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଜାନେୟ୍ୟ, ଅକୁସଲେ ଧମ୍ମେ ‘‘ଅକୁସଲା ଧମ୍ମା’’ତି ଜାନେୟ୍ୟ । ସାୱଜ୍ଜାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କଣ୍ହସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗେସୁ ପନ କଣ୍ହଧମ୍ମେ ‘‘ସୁକ୍କସପ୍ପଟିଭାଗା’’ତି ଜାନେୟ୍ୟ, ସୁକ୍କଧମ୍ମେ ‘‘କଣ୍ହସପ୍ପଟିଭାଗା’’ତି ୟେନ ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁନା ଜାନେୟ୍ୟ, ତଥାରୂପମ୍ପିସ୍ସ ଚକ୍ଖୁ ନ ହୋତୀତି । ଇମିନା ନୟେନ ସେସୱାରେସୁପି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ନ ଚେୱ ଭୋଗା ତଥାରୂପାତି ତଥାଜାତିକା ଭୋଗାପିସ୍ସ ନ ହୋନ୍ତି । ନ ଚ ପୁଞ୍ଞାନି କୁବ୍ବତୀତି ପୁଞ୍ଞାନି ଚ ନ କରୋତି । ଏତ୍ତାୱତା ଭୋଗୁପ୍ପାଦନଚକ୍ଖୁନୋ ଚ ପୁଞ୍ଞକରଣଚକ୍ଖୁନୋ ଚ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉଭୟତ୍ଥ କଲିଗ୍ଗାହୋତି ଇଧଲୋକେ ଚ ପରଲୋକେ ଚାତି ଉଭୟସ୍ମିମ୍ପି ଅପରଦ୍ଧଗ୍ଗାହୋ, ପରାଜୟଗ୍ଗାହୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉଭୟତ୍ଥ କଲିଗ୍ଗାହୋତି ଉଭୟେସମ୍ପି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକାନଂ ଅତ୍ଥାନଂ କଲିଗ୍ଗାହୋ, ପରାଜୟଗ୍ଗାହୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମାଧମ୍ମେନାତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେନପି ଦସଅକୁସଲକମ୍ମପଥଅଧମ୍ମେନପି । ସଠୋତି କେରାଟିକୋ । ଭୋଗାନି ପରିୟେସତୀତି ଭୋଗେ ଗୱେସତି । ଥେୟ୍ୟେନକୂଟକମ୍ମେନ, ମୁସାୱାଦେନ ଚୂଭୟନ୍ତି ଥେୟ୍ୟାଦୀସୁ ଉଭୟେନ ପରିୟେସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ଥେୟ୍ୟେନ କୂଟକମ୍ମେନ ଚ ପରିୟେସତି, ଥେୟ୍ୟେନ ମୁସାୱାଦେନ ଚ ପରିୟେସତି, କୂଟକମ୍ମେନ ମୁସାୱାଦେନ ଚ ପରିୟେସତି । ସଙ୍ଘାତୁନ୍ତି ସଙ୍ଘରିତୁଂ । ଧମ୍ମଲଦ୍ଧେହୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମଂ ଅକୋପେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେହି । ଉଟ୍ଠାନାଧିଗତନ୍ତି ୱୀରିୟେନ ଅଧିଗତଂ । ଅବ୍ୟଗ୍ଘମାନସୋତି ନିବ୍ବିଚିକିଚ୍ଛଚିତ୍ତୋ । ଭଦ୍ଦକଂ ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ଦେୱଟ୍ଠାନଂ । ନ ସୋଚତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅନ୍ତୋସୋକେନ ନ ସୋଚତି ।

୧୦. ଅୱକୁଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞୋତି ଅଧୋମୁଖପଞ୍ଞୋ । ଉଚ୍ଛଙ୍ଗପଞ୍ଞୋତି ଉଚ୍ଛଙ୍ଗସଦିସପଞ୍ଞୋ । ପୁଥୁପଞ୍ଞୋତି ୱିତ୍ଥାରିକପଞ୍ଞୋ । ଆଦିକଲ୍ୟାଣନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆଦୀତି ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନା । ମଜ୍ଝନ୍ତି କଥାୱେମଜ୍ଝଂ । ପରିୟୋସାନନ୍ତି ସନ୍ନିଟ୍ଠାନଂ । ଇତିସ୍ସ ତେ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତା ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନେପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା କଥେନ୍ତି, ୱେମଜ୍ଝେପି ପରିୟୋସାନେପି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅତ୍ଥି ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନାନି, ଅତ୍ଥି ସାସନସ୍ସ । ତତ୍ଥ ଦେସନାୟ ତାୱ ଚତୁପ୍ପଦିକଗାଥାୟ ପଠମପଦଂ ଆଦି, ଦ୍ୱେ ପଦାନି ମଜ୍ଝଂ, ଅୱସାନପଦଂ ପରିୟୋସାନଂ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆଦି, ଅନୁସନ୍ଧି ମଜ୍ଝଂ, ଇଦମୱୋଚାତି ଅପ୍ପନା ପରିୟୋସାନଂ । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ପଠମୋ ଅନୁସନ୍ଧି ଆଦି, ତତୋ ପରଂ ଏକୋ ୱା ଅନେକେ ୱା ମଜ୍ଝଂ, ପଚ୍ଛିମୋ ପରିୟୋସାନଂ । ଅୟଂ ତାୱ ଦେସନାୟ ନୟୋ । ସାସନସ୍ସ ପନ ସୀଲଂ ଆଦି, ସମାଧି ମଜ୍ଝଂ, ୱିପସ୍ସନା ପରିୟୋସାନଂ । ସମାଧି ୱା ଆଦି, ୱିପସ୍ସନା ମଜ୍ଝଂ, ମଗ୍ଗୋ ପରିୟୋସାନଂ । ୱିପସ୍ସନା ୱା ଆଦି, ମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ, ଫଲଂ ପରିୟୋସାନଂ । ମଗ୍ଗୋ ୱା ଆଦି, ଫଲଂ ମଜ୍ଝଂ, ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନଂ । ଦ୍ୱେ ଦ୍ୱେ ୱା କୟିରମାନେ ସୀଲସମାଧୟୋ ଆଦି, ୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗା ମଜ୍ଝଂ, ଫଲନିବ୍ବାନାନି ପରିୟୋସାନଂ ।

ସାତ୍ଥନ୍ତି ସାତ୍ଥକଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ଅକ୍ଖରପାରିପୂରିଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ସକଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ଅନୂନଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ପରିସୁଦ୍ଧଂ ନିଜ୍ଜଟଂ ନିଗ୍ଗଣ୍ଠିଂ କତ୍ୱା ଦେସେନ୍ତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେନ୍ତୀତି ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତା ଚ ସେଟ୍ଠଚରିୟଭୂତଂ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ଅରିୟଂ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକଂ ମଗ୍ଗଂ ପକାସେନ୍ତି । ନେୱ ଆଦିଂ ମନସି କରୋତୀତି ନେୱ ପୁବ୍ବପଟ୍ଠପନଂ ମନସି କରୋତି ।

କୁମ୍ଭୋତି ଘଟୋ । ନିକୁଜ୍ଜୋତି ଅଧୋମୁଖୋ ଠପିତୋ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ କୁମ୍ଭୋ ନିକୁଜ୍ଜୋ ୱିୟ ଅୱକୁଜ୍ଜପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଉଦକାସିଞ୍ଚନକାଲୋ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧକାଲୋ, ଉଦକସ୍ସ ୱିୱଟ୍ଟନକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସମତ୍ଥକାଲୋ, ଉଦକସ୍ସ ଅସଣ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ୱୁଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଆକିଣ୍ଣାନୀତି ପକ୍ଖିତ୍ତାନି । ସତିସମ୍ମୋସାୟ ପକିରେୟ୍ୟାତି ମୁଟ୍ଠସ୍ସତିତାୟ ୱିକିରେୟ୍ୟ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗୋ ୱିୟ ଉଚ୍ଛଙ୍ଗପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ନାନାଖଜ୍ଜକାନି ୱିୟ ନାନପ୍ପକାରଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ଉଚ୍ଛଙ୍ଗେ ନାନାଖଜ୍ଜକାନି ଖାଦନ୍ତସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମିଂ ଆସନେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନକାଲୋ, ୱୁଟ୍ଠହନ୍ତସ୍ସ ସତିସମ୍ମୋସା ପକିରଣକାଲୋ ୱିୟ ତସ୍ମା ଆସନା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଉକ୍କୁଜ୍ଜୋତି ଉପରିମୁଖୋ ଠପିତୋ । ସଣ୍ଠାତୀତି ପତିଟ୍ଠହତି । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ଉପରିମୁଖୋ ଠପିତୋ କୁମ୍ଭୋ ୱିୟ ପୁଥୁପଞ୍ଞୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ଉଦକସ୍ସ ଆସିତ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ଦେସନାୟ ଲଦ୍ଧକାଲୋ, ଉଦକସ୍ସ ସଣ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଉଗ୍ଗଣ୍ହନକାଲୋ, ନୋ ୱିୱଟ୍ଟନକାଲୋ ୱିୟ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ସଲ୍ଲକ୍ଖଣକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଦୁମ୍ମେଧୋତି ନିପ୍ପଞ୍ଞୋ । ଅୱିଚକ୍ଖଣୋତି ସଂୱିଦହନପଞ୍ଞାୟ ରହିତୋ । ଗନ୍ତାତି ଗମନସୀଲୋ । ସେୟ୍ୟୋ ଏତେନ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତସ୍ମା ପୁଗ୍ଗଲା ଉତ୍ତରିତରୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଧମ୍ମଂ ସହ ସୀଲେନ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଅନ୍ତକରୋ ସିୟାତି କୋଟିକରୋ ପରିଚ୍ଛେଦକରୋ ପରିୱଟୁମକରୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ।

ପୁଗ୍ଗଲୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଦେୱଦୂତୱଗ୍ଗୋ

୧. ସବ୍ରହ୍ମକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଅଜ୍ଝାଗାରେତି ସକେ ଘରେ । ପୂଜିତା ହୋନ୍ତୀତି ୟଂ ଘରେ ଅତ୍ଥି, ତେନ ପଟିଜଗ୍ଗିତା ଗୋପିତା ହୋନ୍ତି । ଇତି ମାତାପିତୁପୂଜକାନି କୁଲାନି ମାତାପିତୂହି ସବ୍ରହ୍ମକାନୀତି ପକାସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନେସଂ ସପୁବ୍ବାଚରିୟକାଦିଭାୱଂ ପକାସେନ୍ତୋ ସପୁବ୍ବାଚରିୟକାନୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମାତିଆଦୀନି ତେସଂ ବ୍ରହ୍ମାଦିଭାୱସାଧନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତାନି । ବହୁକାରାତି ପୁତ୍ତାନଂ ବହୂପକାରା । ଆପାଦକାତି ଜୀୱିତସ୍ସ ଆପାଦକା । ପୁତ୍ତକାନଂ ହି ମାତାପିତୂହି ଜୀୱିତଂ ଆପାଦିତଂ ପାଲିତଂ ଘଟିତଂ ଅନୁପ୍ପବନ୍ଧେନ ପୱତ୍ତିତଂ । ପୋସକାତି ହତ୍ଥପାଦେ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ହଦୟଲୋହିତଂ ପାୟେତ୍ୱା ପୋସେତାରୋ । ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋତି ପୁତ୍ତାନଂ ହି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଇଟ୍ଠାନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ନାମ ମାତାପିତରୋ ନିସ୍ସାୟ ଜାତନ୍ତି ଇମସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଦସ୍ସେତାରୋ ନାମ ।

ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋତି ସେଟ୍ଠାଧିୱଚନଂ । ୟଥା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚତସ୍ସୋ ଭାୱନା ଅୱିଜହିତା ହୋନ୍ତି ମେତ୍ତା କରୁଣା ମୁଦିତା ଉପେକ୍ଖାତି, ଏୱମେୱ ମାତାପିତୂନଂ ପୁତ୍ତକେସୁ ଚତସ୍ସୋ ଭାୱନା ଅୱିଜହିତା ହୋନ୍ତି । ତା ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ୱେଦିତବ୍ବା – କୁଚ୍ଛିଗତସ୍ମିଂ ହି ଦାରକେ ‘‘କଦା ନୁ ଖୋ ପୁତ୍ତକଂ ଅରୋଗଂ ପରିପୁଣ୍ଣଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମା’’ତି ମାତାପିତୂନଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ୟଦା ପନେସ ମନ୍ଦୋ ଉତ୍ତାନସେୟ୍ୟକୋ ଊକାହି ୱା ମଙ୍କୁଲାଦୀହି ପାଣକେହି ଦଟ୍ଠୋ ଦୁକ୍ଖସେୟ୍ୟାୟ ୱା ପନ ପୀଳିତୋ ପରୋଦତି ୱିରୱତି, ତଦାସ୍ସ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ କାରୁଞ୍ଞଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଆଧାୱିତ୍ୱା ୱିଧାୱିତ୍ୱା କୀଳନକାଲେ ପନ ଲୋଭନୀୟୱୟସ୍ମିଂ ୱା ଠିତକାଲେ ଦାରକଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ମାତାପିତୂନଂ ଚିତ୍ତଂ ସପ୍ପିମଣ୍ଡେ ପକ୍ଖିତ୍ତସତୱିହତକପ୍ପାସପିଚୁପଟଲଂ ୱିୟ ମୁଦୁକଂ ହୋତି ଆମୋଦିତଂ ପମୋଦିତଂ, ତଦା ତେସଂ ମୁଦିତା ଲବ୍ଭତି । ୟଦା ପନେସ ପୁତ୍ତୋ ଦାରାଭରଣଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପାଟିୟେକ୍କଂ ଅଗାରଂ ଅଜ୍ଝାୱସତି, ତଦା ମାତାପିତୂନଂ ‘‘ସକ୍କୋତି ଦାନି ନୋ ପୁତ୍ତକୋ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ୟାପେତୁ’’ନ୍ତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ କାଲେ ଉପେକ୍ଖା ଲବ୍ଭତୀତି ଇମିନା କାରଣେନ ‘‘ବ୍ରହ୍ମାତି ମାତାପିତରୋ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ପୁବ୍ବାଚରିୟାତିୱୁଚ୍ଚରେତି ମାତାପିତରୋ ହି ଜାତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ଏୱଂ ନିସୀଦ, ଏୱଂ ତିଟ୍ଠ, ଏୱଂ ଗଚ୍ଛ, ଏୱଂ ସୟ, ଏୱଂ ଖାଦ, ଏୱଂ ଭୁଞ୍ଜ, ଅୟଂ ତେ, ତାତାତି ୱତ୍ତବ୍ବୋ, ଅୟଂ ଭାତିକାତି, ଅୟଂ ଭଗିନୀତି, ଇଦଂ ନାମ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଇଦଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ଅସୁକଂ ନାମ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଅସୁକଂ ନ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଗାହାପେନ୍ତି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି । ଅଥାପରଭାଗେ ଅଞ୍ଞେ ଆଚରିୟା ହତ୍ଥିସିପ୍ପଅସ୍ସସିପ୍ପରଥସିପ୍ପଧନୁସିପ୍ପଥରୁସିପ୍ପମୁଦ୍ଦାଗଣନାଦୀନି ସିକ୍ଖାପେନ୍ତି । ଅଞ୍ଞୋ ସରଣାନି ଦେତି, ଅଞ୍ଞୋ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେତି, ଅଞ୍ଞୋ ପବ୍ବାଜେତି, ଅଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହାପେତି, ଅଞ୍ଞୋ ଉପସମ୍ପାଦେତି, ଅଞ୍ଞୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗାଦୀନି ପାପେତି । ଇତି ସବ୍ବେପି ତେ ପଚ୍ଛାଚରିୟା ନାମ ହୋନ୍ତି, ମାତାପିତରୋ ପନ ସବ୍ବପଠମା, ତେନାହ – ‘‘ପୁବ୍ବାଚରିୟାତି ୱୁଚ୍ଚରେ’’ତି । ତତ୍ଥ ୱୁଚ୍ଚରେତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି କଥିୟନ୍ତି । ଆହୁନେୟ୍ୟା ଚ ପୁତ୍ତାନନ୍ତି ପୁତ୍ତାନଂ ଆହୁତଂ ପାହୁତଂ ଅଭିସଙ୍ଖତଂ ଅନ୍ନପାନାଦିଂ ଅରହନ୍ତି, ଅନୁଚ୍ଛୱିକା ତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ । ତସ୍ମା ‘‘ଆହୁନେୟ୍ୟା ଚ ପୁତ୍ତାନ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକାତି ପରେସଂ ପାଣେ ଅଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱାପି ଅତ୍ତନୋ ପଜଂ ପଟିଜଗ୍ଗନ୍ତି ଗୋପାୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘‘ପଜାୟ ଅନୁକମ୍ପକା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ନମସ୍ସେୟ୍ୟାତି ନମୋ କରେୟ୍ୟ । ସକ୍କରେୟ୍ୟାତି ସକ୍କାରେନ ପଟିମାନେୟ୍ୟ । ଇଦାନି ତଂ ସକ୍କାରଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ଅନ୍ନେନା’’ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନ୍ନେନାତି ୟାଗୁଭତ୍ତଖାଦନୀୟେନ । ପାନେନାତି ଅଟ୍ଠୱିଧପାନେନ । ୱତ୍ଥେନାତି ନିୱାସନପାରୁପନକେନ ୱତ୍ଥେନ । ସୟନେନାତି ମଞ୍ଚପୀଠାନୁପ୍ପଦାନେନ । ଉଚ୍ଛାଦନେନାତି ଦୁଗ୍ଗନ୍ଧଂ ପଟିୱିନୋଦେତ୍ୱା ସୁଗନ୍ଧକରଣୁଚ୍ଛାଦନେନ । ନ୍ହାପନେନାତି ସୀତେ ଉଣ୍ହୋଦକେନ, ଉଣ୍ହେ ସୀତୋଦକେନ ଗତ୍ତାନି ପରିସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ନ୍ହାପନେନ । ପାଦାନଂ ଧୋୱନେନାତି ଉଣ୍ହୋଦକସୀତୋଦକେହି ପାଦଧୋୱନେନ ଚେୱ ତେଲମକ୍ଖନେନ ଚ । ପେଚ୍ଚାତି ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା । ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀତି ଇଧ ତାୱ ମାତାପିତୂସୁ ପାରିଚରିୟଂ ଦିସ୍ୱା ପାରିଚରିୟକାରଣା ତଂ ପଣ୍ଡିତମନୁସ୍ସା ଇଧେୱ ପସଂସନ୍ତି, ପରଲୋକଂ ପନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ଠିତୋ ସୋ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକୋ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତୀହି ଆମୋଦତି ପମୋଦତୀତି ।

୨. ଆନନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦୁତିୟେ ତଥାରୂପୋତି ତଥାଜାତିକୋ । ସମାଧିପଟିଲାଭୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାଲାଭୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକେତି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚାତି ଉଭୟେସମ୍ପି କାୟୋ ସୱିଞ୍ଞାଣକଟ୍ଠେନ ଏକତୋ କତ୍ୱା ଇମସ୍ମିନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଅହଙ୍କାରମମଙ୍କାରମାନାନୁସୟାତି ଅହଙ୍କାରଦିଟ୍ଠି ଚ ମମଙ୍କାରତଣ୍ହା ଚ ମାନାନୁସୟୋ ଚାତି ଅତ୍ତନୋ ଚ ପରସ୍ସ ଚ କିଲେସା । ନାସ୍ସୂତି ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ବହିଦ୍ଧା ଚ ସବ୍ବନିମିତ୍ତେସୂତି ରୂପନିମିତ୍ତଂ, ସଦ୍ଦନିମିତ୍ତଂ, ଗନ୍ଧନିମିତ୍ତଂ, ରସନିମିତ୍ତଂ, ଫୋଟ୍ଠବ୍ବନିମିତ୍ତଂ, ସସ୍ସତାଦିନିମିତ୍ତଂ, ପୁଗ୍ଗଲନିମିତ୍ତଂ ଧମ୍ମନିମିତ୍ତନ୍ତି ଏୱରୂପେସୁ ଚ ବହିଦ୍ଧା ସବ୍ବନିମିତ୍ତେସୁ । ଚେତୋୱିମୁତ୍ତିଂ ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତିନ୍ତି ଫଲସମାଧିଞ୍ଚେୱ ଫଲଞାଣଞ୍ଚ । ସିୟାତି ଭୱେୟ୍ୟ ।

ଇଧାନନ୍ଦ, ଭିକ୍ଖୁନୋତି, ଆନନ୍ଦ, ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ଭିକ୍ଖୁନୋ । ଏତଂ ସନ୍ତଂ ଏତଂ ପଣୀତନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଆହ । ନିବ୍ବାନଂ ହି କିଲେସାନଂ ସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତଂ ନାମ, ନିବ୍ବାନଂ ସନ୍ତନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱାୱ ଦିୱସମ୍ପି ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସନ୍ତନ୍ତେୱ ପୱତ୍ତତୀତିପି ସନ୍ତଂ । ପଣୀତନ୍ତି ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସାପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ପଣୀତନ୍ତେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ନିବ୍ବାନଂ ପଣୀତଂ ନାମ । ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦୀନିପି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନାନି । ‘‘ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋ’’ତି ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ହି ଦିୱସଭାଗମ୍ପି ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତେୱ ପୱତ୍ତତି…ପେ॰… ତଥା ତୀସୁ ଭୱେସୁ ୱାନସଙ୍ଖାତାୟ ତଣ୍ହାୟ ଅଭାୱେନ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେ ତସ୍ମିଂ ସମାପତ୍ତିଂ ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ନିବ୍ବାନଂ ନିବ୍ବାନନ୍ତେୱ ପୱତ୍ତତୀତି ସବ୍ବସଙ୍ଖାରସମଥୋତିଆଦୀନି ନାମାନି ଲଭତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଅଟ୍ଠୱିଧେ ଆଭୋଗସମନ୍ନାହାରେ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଏକୋପି ଲବ୍ଭତି, ଦ୍ୱେପି ସବ୍ବେପି ଲବ୍ଭନ୍ତେୱ ।

ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ପରୋପରାନୀତି ପରାନି ଚ ଓପରାନି ଚ । ପରଅତ୍ତଭାୱସକଅତ୍ତଭାୱାନି ହି ପରାନି ଚ ଓପରାନି ଚାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୟସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ଅରହତୋ । ଇଞ୍ଜିତନ୍ତି ରାଗିଞ୍ଜିତଂ ଦୋସମୋହମାନଦିଟ୍ଠିକିଲେସଦୁଚ୍ଚରିତିଞ୍ଜିତନ୍ତି ଇମାନି ସତ୍ତ ଇଞ୍ଜିତାନି ଚଲିତାନି ଫନ୍ଦିତାନି । ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚୀତି କତ୍ଥଚି ଏକାରମ୍ମଣେପି ନତ୍ଥି । ସନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସାନଂ ସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତୋ । ୱିଧୂମୋତି କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦିଧୂମୱିରହିତୋ । ଅନୀଘୋତି ରାଗାଦିଈଘୱିରହିତୋ । ନିରାସୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ଅତାରୀତି ତିଣ୍ଣୋ ଉତ୍ତିଣ୍ଣୋ ସମତିକ୍କନ୍ତୋ । ସୋତି ସୋ ଅରହଂ ଖୀଣାସୱୋ । ଜାତିଜରନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଜାତିଜରାଗହଣେନେୱ ବ୍ୟାଧିମରଣମ୍ପି ଗହିତମେୱାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇତି ସୁତ୍ତନ୍ତେପି ଗାଥାୟପି ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିୟେୱ କଥିତାତି ।

୩. ସାରିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ତତିୟେ ସଂଖିତ୍ତେନାତି ମାତିକାଠପନେନ । ୱିତ୍ଥାରେନାତି ଠପିତମାତିକାୱିଭଜନେନ । ସଂଖିତ୍ତୱିତ୍ଥାରେନାତି କାଲେ ସଂଖିତ୍ତେନ କାଲେ ୱିତ୍ଥାରେନ । ଅଞ୍ଞାତାରୋ ଚ ଦୁଲ୍ଲଭାତି ପଟିୱିଜ୍ଝନକପୁଗ୍ଗଲା ପନ ଦୁଲ୍ଲଭା । ଇଦଂ ଭଗୱା ‘‘ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରସ୍ସ ଞାଣଂ ଘଟ୍ଟେମୀ’’ତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ କଥେସି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରୋ କିଞ୍ଚାପି ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଆଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ନ ୱଦତି, ଅଧିପ୍ପାୟେନ ପନ ‘‘ୱିସ୍ସତ୍ଥା ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ଦେସେଥ, ଅହଂ ତୁମ୍ହେହି ଦେସିତଂ ଧମ୍ମଂ ନୟସତେନ ନୟସହସ୍ସେନ ପଟିୱିଜ୍ଝିସ୍ସାମି, ମମେସ ଭାରୋ ହୋତୂ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଦେସନାୟ ଉସ୍ସାହେନ୍ତୋ ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋତିଆଦିମାହ ।

ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ତସ୍ମାତିହାତି ଦେସନଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଇମସ୍ମିଞ୍ଚ ସୱିଞ୍ଞାଣକେତିଆଦି ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଅଚ୍ଛେଚ୍ଛିତଣ୍ହନ୍ତି ମଗ୍ଗଞାଣସତ୍ଥେନ ତଣ୍ହଂ ଛିନ୍ଦି । ୱିୱତ୍ତୟି ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦସୱିଧମ୍ପି ସଂୟୋଜନଂ ସମୂଲକଂ ଉବ୍ବତ୍ତେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେସି । ସମ୍ମା ମାନାଭିସମୟା ଅନ୍ତମକାସି ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ସମ୍ମା ଉପାୟେନ ସମ୍ମା ପଟିପତ୍ତିୟା ନୱୱିଧସ୍ସ ମାନସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତମକାସି । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ମେତଂ, ସାରିପୁତ୍ତ, ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତନ୍ତି, ସାରିପୁତ୍ତ, ମୟା ପାରାୟନେ ଉଦୟପଞ୍ହେ ଇଦଂ ଫଲସମାପତ୍ତିମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଏତଂ ଭାସିତଂ ।

ଇଦାନି ୟଂ ତଂ ଭଗୱତା ଭାସିତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପହାନଂ କାମସଞ୍ଞାନନ୍ତିଆଦି ଆରଦ୍ଧଂ । ଉଦୟପଞ୍ହେ ଚ ଏତଂ ପଦଂ ‘‘ପହାନଂ କାମଚ୍ଛନ୍ଦାନ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୧୧୧୨; ଚୂଳନି॰ ଉଦୟମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୭୫) ଆଗତଂ, ଇଧ ପନ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରଭାଣକେହି ‘‘କାମସଞ୍ଞାନ’’ନ୍ତି ଆରୋପିତଂ । ତତ୍ଥ ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ନାନଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ଏକୋୟେୱ । କାମସଞ୍ଞାନନ୍ତି କାମେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନସଞ୍ଞାନଂ, ଅଟ୍ଠହି ୱା ଲୋଭସହଗତଚିତ୍ତେହି ସହଜାତସଞ୍ଞାନଂ । ଦୋମନସ୍ସାନ ଚୂଭୟନ୍ତି ଏତାସଞ୍ଚ କାମସଞ୍ଞାନଂ ଚେତସିକଦୋମନସ୍ସାନଞ୍ଚାତି ଉଭିନ୍ନମ୍ପି ପହାନଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିପହାନସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ପବ୍ରୂମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନିଦ୍ଦେସେ ପନ ‘‘କାମଚ୍ଛନ୍ଦସ୍ସ ଚ ଦୋମନସ୍ସସ୍ସ ଚ ଉଭିନ୍ନଂ ପହାନଂ ୱୂପସମଂ ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗଂ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନ’’ନ୍ତି (ଚୂଳନି॰ ଉଦୟମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୭୫) ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଅତ୍ଥୁଦ୍ଧାରୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ପହାନନ୍ତି ହି ଖୀଣାକାରସଙ୍ଖାତୋ ୱୂପସମୋପି ୱୁଚ୍ଚତି, କିଲେସେ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୋ ମଗ୍ଗୋପି, କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିସଙ୍ଖାତଂ ଫଲମ୍ପି, ୟଂ ଆଗମ୍ମ କିଲେସା ପହୀୟନ୍ତି, ତଂ ଅମତଂ ନିବ୍ବାନମ୍ପି । ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ତାନି ପଦାନି ଆଗତାନି । ‘‘ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ ପବ୍ରୂମୀ’’ତି ୱଚନତୋ ପନ ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଥିନସ୍ସଚ ପନୂଦନନ୍ତିପି ଥିନସ୍ସ ଚ ପନୂଦନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ। କୁକ୍କୁଚ୍ଚାନଂ ନିୱାରଣନ୍ତି କୁକ୍କୁଚ୍ଚନିୱାରଣସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଫଲମେୱ ଅଧିପ୍ପେତଂ ।

ଉପେକ୍ଖାସତିସଂସୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନିକେ ଫଲେ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ଉପେକ୍ଖାୟ ଚ ସତିୟା ଚ ସଂସୁଦ୍ଧଂ । ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱନ୍ତି ଧମ୍ମତକ୍କୋ ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାସଙ୍କପ୍ପୋ, ସୋ ଆଦିତୋ ହୋତି, ପୁରତୋ ହୋତି, ପୁବ୍ବଙ୍ଗମୋ ହୋତି ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖସ୍ସାତି ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱୋ । ତଂ ଧମ୍ମତକ୍କପୁରେଜୱଂ । ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖନ୍ତି ଅଞ୍ଞିନ୍ଦ୍ରିୟପରିୟୋସାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିମୋକ୍ଖଂ, ଅଞ୍ଞାୟ ୱା ୱିମୋକ୍ଖଂ ଅଞ୍ଞାୱିମୋକ୍ଖଂ, ପଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା, ଅୱିଜ୍ଜାୟ ପଭେଦନସଙ୍ଖାତଂ ୱା ନିବ୍ବାନଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମଂ ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ । ଇତି ସବ୍ବେହିପି ଇମେହି ପହାନନ୍ତିଆଦୀହି ପଦେହି ଅରହତ୍ତଫଲମେୱ ପକାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୪. ନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ ନିଦାନାନୀତି କାରଣାନି । କମ୍ମାନନ୍ତି ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ । ଲୋଭୋ ନିଦାନଂ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟାତି ଲୁବ୍ଭନପଲୁବ୍ଭନସଭାୱୋ ଲୋଭୋ ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟ ପିଣ୍ଡକରଣତ୍ଥାୟ ନିଦାନଂ କାରଣଂ ପଚ୍ଚୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୋସୋତି ଦୁସ୍ସନପଦୁସ୍ସନସଭାୱୋ ଦୋସୋ । ମୋହୋତି ମୁୟ୍ହନପମୁୟ୍ହନସଭାୱୋ ମୋହୋ ।

ଲୋଭପକତନ୍ତି ଲୋଭେନ ପକତଂ, ଲୋଭାଭିଭୂତେନ ଲୁଦ୍ଧେନ ହୁତ୍ୱା କତକମ୍ମନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଲୋଭତୋ ଜାତନ୍ତି ଲୋଭଜଂ। ଲୋଭୋ ନିଦାନମସ୍ସାତି ଲୋଭନିଦାନଂ। ଲୋଭୋ ସମୁଦୟୋ ଅସ୍ସାତି ଲୋଭସମୁଦୟଂ। ସମୁଦୟୋତି ପଚ୍ଚୟୋ, ଲୋଭପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୟତ୍ଥସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅସ୍ସ ଲୋଭଜକମ୍ମୱତୋ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଖନ୍ଧା ପାତୁଭୱନ୍ତି । ତତ୍ଥ ତଂ କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ତେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ତଂ କମ୍ମଂ ୱିପଚ୍ଚତି । ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେତିଆଦି ୟସ୍ମା ତଂ କମ୍ମଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ୱା ହୋତି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ୱା ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ ୱା, ତସ୍ମା ତଂ ପଭେଦଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅଖଣ୍ଡାନୀତି ଅଭିନ୍ନାନି । ଅପୂତୀନୀତି ପୂତିଭାୱେନ ଅବୀଜତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ତାନି । ଅୱାତାତପହତାନୀତି ନ ୱାତେନ ନ ଚ ଆତପେନ ହତାନି । ସାରାଦାନୀତି ଗହିତସାରାନି ସାରୱନ୍ତାନି ନ ନିସ୍ସାରାନି । ସୁଖସୟିତାନୀତି ସନ୍ନିଚୟଭାୱେନ ସୁଖଂ ସୟିତାନି । ସୁଖେତ୍ତେତି ମଣ୍ଡଖେତ୍ତେ । ସୁପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟାତି ନଙ୍ଗଲକସନେନ ଚେୱ ଅଟ୍ଠଦନ୍ତକେନ ଚ ସୁଟ୍ଠୁ ପରିକମ୍ମକତାୟ ଖେତ୍ତଭୂମିୟା । ନିକ୍ଖିତ୍ତାନୀତି ଠପିତାନି ରୋପିତାନି । ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅନୁପ୍ପୱେସେୟ୍ୟ । ୱୁଦ୍ଧିନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଦ୍ଧଗ୍ଗମନେନ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ହେଟ୍ଠା ମୂଲପ୍ପତିଟ୍ଠାନେନ ୱିରୂଳ୍ହିଂ, ସମନ୍ତା ୱିତ୍ଥାରିକଭାୱେନ ୱେପୁଲ୍ଲଂ।

ୟଂ ପନେତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ, ତତ୍ଥ ଅସମ୍ମୋହତ୍ଥଂ ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ କମ୍ମୱିଭତ୍ତି ନାମ କଥେତବ୍ବା । ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ହି ଏକାଦସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ, ୟଗ୍ଗରୁକଂ ୟବ୍ବହୁଲଂ ୟଦାସନ୍ନଂ କଟତ୍ତା ୱା ପନ କମ୍ମଂ, ଜନକଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ଉପପୀଳକଂ ଉପଘାତକନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଏକଜୱନୱୀଥିୟଂ ସତ୍ତସୁ ଚିତ୍ତେସୁ କୁସଲା ୱା ଅକୁସଲା ୱା ପଠମଜୱନଚେତନା ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି କାକୱଳିୟପୁଣ୍ଣସେଟ୍ଠୀନଂ ୱିୟ କୁସଲଂ, ନନ୍ଦୟକ୍ଖନନ୍ଦମାଣୱକନନ୍ଦଗୋଘାତକକୋକାଲିୟସୁପ୍ପବୁଦ୍ଧଦେୱଦତ୍ତଚିଞ୍ଚମାଣୱିକାନଂ ୱିୟ ଚ ଅକୁସଲଂ । ତଥା ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ପନ ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି, ଅୱିପାକଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ତଂ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋପମାୟ ସାଧେତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ମିଗଲୁଦ୍ଦକେନ ମିଗଂ ଦିସ୍ୱା ଧନୁଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ଖିତ୍ତୋ ସରୋ ସଚେ ନ ୱିରଜ୍ଝତି, ତଂ ମିଗଂ ତତ୍ଥେୱ ପାତେତି, ଅଥ ନଂ ମିଗଲୁଦ୍ଦକୋ ନିଚ୍ଚମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛେତ୍ୱା ମଂସଂ ଆଦାୟ ପୁତ୍ତଦାରଂ ତୋସେନ୍ତୋ ଗଚ୍ଛତି । ସଚେ ପନ ୱିରଜ୍ଝତି, ମିଗୋ ପଲାୟିତ୍ୱା ପୁନ ତଂ ଦିସଂ ନ ଓଲୋକେତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସରସ୍ସ ଅୱିରଜ୍ଝିତ୍ୱା ମିଗୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକୱାରପଟିଲାଭୋ, ଅୱିଜ୍ଝନଂ ୱିୟ ଅୱିପାକଭାୱାୟ ସମ୍ପଜ୍ଜନନ୍ତି ।

ଅତ୍ଥସାଧିକା ପନ ସତ୍ତମଜୱନଚେତନା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଅନନ୍ତରେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ଦେତି । ତଂ ପନେତଂ କୁସଲପକ୍ଖେ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିୱସେନ, ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଅଟ୍ଠସମାପତ୍ତିଲାଭୀ ଏକାୟ ସମାପତ୍ତିୟା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ପଞ୍ଚନ୍ନମ୍ପି ଆନନ୍ତରିୟାନଂ କତ୍ତା ଏକେନ କମ୍ମେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ସେସସମାପତ୍ତିୟୋ ଚ କମ୍ମାନି ଚ ଅହୋସିକମ୍ମଭାୱଂୟେୱ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି, ଅୱିପାକାନି ହୋନ୍ତି । ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ଥୋ ପୁରିମଉପମାୟୟେୱ ଦୀପେତବ୍ବୋ ।

ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରେ ପନ ପଞ୍ଚଜୱନଚେତନା ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟକମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ଅନାଗତେ ୟଦା ଓକାସଂ ଲଭତି, ତଦା ୱିପାକଂ ଦେତି । ସତି ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତିୟା ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ ନ ହୋତି । ତଂ ସବ୍ବଂ ସୁନଖଲୁଦ୍ଦକେନ ଦୀପେତବ୍ବଂ । ୟଥା ହି ସୁନଖଲୁଦ୍ଦକେନ ମିଗଂ ଦିସ୍ୱା ସୁନଖୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜିତୋ ମିଗଂ ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ପାପୁଣାତି, ତସ୍ମିଂ ୟେୱ ଡଂସତି; ଏୱମେୱଂ ଇଦଂ କମ୍ମଂ ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ଓକାସଂ ଲଭତି, ତସ୍ମିଂୟେୱ ୱିପାକଂ ଦେତି, ତେନ ମୁତ୍ତୋ ସତ୍ତୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।

କୁସଲାକୁସଲେସୁ ପନ ଗରୁକାଗରୁକେସୁ ୟଂ ଗରୁକଂ ହୋତି, ତଂ ୟଗ୍ଗରୁକଂ ନାମ । ତଦେତଂ କୁସଲପକ୍ଖେ ମହଗ୍ଗତକମ୍ମଂ, ଅକୁସଲପକ୍ଖେ ପଞ୍ଚାନନ୍ତରିୟକମ୍ମଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତସ୍ମିଂ ସତି ସେସାନି କୁସଲାନି ୱା ଅକୁସଲାନି ୱା ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି, ତଦେୱ ଦୁୱିଧମ୍ପି ପଟିସନ୍ଧିଂ ଦେତି । ୟଥା ହି ସାସପପ୍ପମାଣାପି ସକ୍ଖରା ୱା ଅୟଗୁଳିକା ୱା ଉଦକରହଦେ ପକ୍ଖିତ୍ତା ଉଦକପିଟ୍ଠେ ଉପ୍ଲୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ହେଟ୍ଠାୱ ପୱିସତି; ଏୱମେୱ କୁସଲେପି ଅକୁସଲେପି ୟଂ ଗରୁକଂ, ତଦେୱ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି ।

କୁସଲାକୁସଲେସୁ ପନ ୟଂ ବହୁଲଂ ହୋତି, ତଂ ୟବ୍ବହୁଲଂ ନାମ । ତଂ ଦୀଘରତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧାସେୱନୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ୱା ବଲୱକୁସଲକମ୍ମେସୁ ସୋମନସ୍ସକରଂ, ଅକୁସଲକମ୍ମେସୁ ସନ୍ତାପକରଂ, ଏତଂ ୟବ୍ବହୁଲଂ ନାମ । ତଦେତଂ ୟଥା ନାମ ଦ୍ୱୀସୁ ମଲ୍ଲେସୁ ୟୁଦ୍ଧଭୂମିଂ ଓତିଣ୍ଣେସୁ ୟୋ ବଲୱା, ସୋ ଇତରଂ ପାତେତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି; ଏୱମେୱ ଇତରଂ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ୟଂ ଆସେୱନୱସେନ ୱା ବହୁଲଂ, ଆସନ୍ନୱସେନ ୱା ବଲୱଂ, ତଂ ୱିପାକଂ ଦେତି, ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିଅଭୟରଞ୍ଞୋ କମ୍ମଂ ୱିୟ ।

ସୋ କିର ଚୂଳଙ୍ଗଣିୟୟୁଦ୍ଧେ ପରାଜିତୋ ୱଳୱଂ ଆରୁୟ୍ହ ପଲାୟି । ତସ୍ସ ଚୂଳୁପଟ୍ଠାକୋ ତିସ୍ସାମଚ୍ଚୋ ନାମ ଏକକୋୱ ପଚ୍ଛତୋ ଅହୋସି । ସୋ ଏକଂ ଅଟୱିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଜିଘଚ୍ଛାୟ ବାଧୟମାନାୟ – ‘‘ଭାତିକ ତିସ୍ସ, ଅତିୱିୟ ନୋ ଜିଘଚ୍ଛା ବାଧତି, କିଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ଆହ। ଅତ୍ଥି, ଦେୱ, ମୟା ସାଟକନ୍ତରେ ଠପେତ୍ୱା ଏକଂ ସୁୱଣ୍ଣସରକଭତ୍ତଂ ଆଭତନ୍ତି । ତେନ ହି ଆହରାତି । ସୋ ନୀହରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଠପେସି । ରାଜା ଦିସ୍ୱା, ‘‘ତାତ, ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କରୋହୀ’’ତି ଆହ । ମୟଂ ତୟୋ ଜନା, କସ୍ମା ଦେୱୋ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କାରୟତୀତି ? ଭାତିକ ତିସ୍ସ, ୟତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅହଂ ଅତ୍ତାନଂ ସରାମି, ନ ମେ ଅୟ୍ୟାନଂ ଅଦତ୍ୱା ଆହାରୋ ପରିଭୁତ୍ତପୁବ୍ବୋ ଅତ୍ଥି, ସ୍ୱାହଂ ଅଜ୍ଜପି ଅଦତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀତି । ସୋ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ ଅକାସି । ରାଜା ‘‘କାଲଂ ଘୋସେହୀ’’ତି ଆହ । ଛଡ୍ଡିତାରଞ୍ଞେ କୁତୋ, ଅୟ୍ୟେ, ଲଭିସ୍ସାମ ଦେୱାତି। ‘‘ନାୟଂ ତୱ ଭାରୋ । ସଚେ ମମ ସଦ୍ଧା ଅତ୍ଥି, ଅୟ୍ୟେ, ଲଭିସ୍ସାମ, ୱିସ୍ସତ୍ଥୋ କାଲଂ ଘୋସେହୀ’’ତି ଆହ । ସୋ ‘‘କାଲୋ, ଭନ୍ତେ, କାଲୋ, ଭନ୍ତେ’’ତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଘୋସେସି ।

ଅଥସ୍ସ ବୋଧିମାତୁମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ଦିବ୍ବାୟ ସୋତଧାତୁୟା ସୁତ୍ୱା ‘କତ୍ଥାୟଂ ସଦ୍ଦୋ’ତି ତଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ‘‘ଅଜ୍ଜ ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିଅଭୟମହାରାଜା ୟୁଦ୍ଧପରାଜିତୋ ଅଟୱିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ ଏକଂ ସରକଭତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କାରେତ୍ୱା ‘ଏକକୋୱ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିସ୍ସାମୀ’ତି କାଲଂ ଘୋସାପେସୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ମୟା ରଞ୍ଞୋ ସଙ୍ଗହଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ମନୋଗତିୟା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଅଟ୍ଠାସି । ରାଜା ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନଚିତ୍ତୋ ‘‘ପସ୍ସ, ଭାତିକ, ତିସ୍ସା’’ତି ୱତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ପତ୍ତଂ, ଭନ୍ତେ, ଦେଥା’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ପତ୍ତଂ ନୀହରି । ରାଜା ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସେନ ସଦ୍ଧିଂ ଥେରସ୍ସ କୋଟ୍ଠାସଂ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଆହାରପରିସ୍ସୟୋ ନାମ ମା କଦାଚି ହୋତୂ’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠାସି । ତିସ୍ସାମଚ୍ଚୋପି ‘‘ମମ ଅୟ୍ୟପୁତ୍ତେ ପସ୍ସନ୍ତେ ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଂ ଥେରସ୍ସେୱ ପତ୍ତେ ଆକିରି । ୱଳୱାପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହମ୍ପି କୋଟ୍ଠାସଂ ଥେରସ୍ସେୱ ଦାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ରାଜା ୱଳୱଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ଅୟମ୍ପି ଅତ୍ତନୋ କୋଟ୍ଠାସଂ ଥେରସ୍ସେୱ ପତ୍ତେ ପକ୍ଖିପନଂ ପଚ୍ଚାସୀସତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ତମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଉୟ୍ୟୋଜେସି । ଥେରୋ ତଂ ଭତ୍ତଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଆଲୋପସଙ୍ଖେପେନ ଅଦାସି ।

ରାଜାପି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅତିୱିୟମ୍ହା ଜିଘଚ୍ଛିତା, ସାଧୁ ୱତସ୍ସ ସଚେ ଅତିରେକଭତ୍ତସିତ୍ଥାନି ପହିଣେୟ୍ୟା’’ତି । ଥେରୋ ରଞ୍ଞୋ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ଅତିରେକଭତ୍ତଂ ଏତେସଂ ୟାପନମତ୍ତଂ କତ୍ୱା ପତ୍ତଂ ଆକାସେ ଖିପି, ପତ୍ତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାସି । ଭତ୍ତଂ ତିଣ୍ଣମ୍ପି ଜନାନଂ ୟାୱଦତ୍ଥଂ ଅହୋସି । ଅଥ ରାଜା ପତ୍ତଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ‘‘ତୁଚ୍ଛପତ୍ତଂ ନ ପେସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉତ୍ତରିସାଟକଂ ମୋଚେତ୍ୱା ଉଦକଂ ପୁଞ୍ଛିତ୍ୱା ସାଟକଂ ପତ୍ତେ ଠପେତ୍ୱା ‘‘ପତ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ମମ ଅୟ୍ୟସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ଆକାସେ ଖିପି । ପତ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ହତ୍ଥେ ପତିଟ୍ଠାସି ।

ଅପରଭାଗେ ରଞ୍ଞୋ ତଥାଗତସ୍ସ ସରୀରଧାତୂନଂ ଅଟ୍ଠମଭାଗଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱୀସରତନସତିକଂ ମହାଚେତିୟଂ କାରେନ୍ତସ୍ସ ଅପରିନିଟ୍ଠିତେୟେୱ ଚେତିୟେ କାଲକିରିୟାସମୟୋ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ଅଥସ୍ସ ମହାଚେତିୟସ୍ସ ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେ ନିପନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଚନିକାୟୱସେନ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେ ସଜ୍ଝାୟଂ କରୋନ୍ତେ ଛହି ଦେୱଲୋକେହି ଛ ରଥା ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପୁରତୋ ଆକାସେ ଅଟ୍ଠଂସୁ । ରାଜା ‘‘ପୁଞ୍ଞପୋତ୍ଥକଂ ଆହରଥା’’ତି ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁଞ୍ଞପୋତ୍ଥକଂ ୱାଚାପେସି । ଅଥ ନଂ କିଞ୍ଚି କମ୍ମଂ ନ ପରିତୋସେସି । ସୋ ‘‘ପରତୋ ୱାଚେଥା’’ତି ଆହ । ପୋତ୍ଥକୱାଚକୋ ‘‘ଚୂଳଙ୍ଗଣିୟୟୁଦ୍ଧେ ପରାଜିତେନ ତେ ଦେୱ ଅଟୱିଂ ପୱିସିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେନ ଏକଂ ସରକଭତ୍ତଂ ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସେ କାରେତ୍ୱା ବୋଧିମାତୁମହାତିସ୍ସତ୍ଥେରସ୍ସ ଭିକ୍ଖା ଦିନ୍ନା’’ତି ଆହ । ରାଜା ‘‘ଠପେହୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି, ‘‘ଭନ୍ତେ, କତରୋ ଦେୱଲୋକୋ ରମଣୀୟୋ’’ତି ? ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ତୁସିତଭୱନଂ ମହାରାଜାତି । ରାଜା କାଲଂ କତ୍ୱା ତୁସିତଭୱନତୋ ଆଗତରଥେୱ ପତିଟ୍ଠାୟ ତୁସିତଭୱନଂ ଅଗମାସି । ଇଦଂ ବଲୱକମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଦାନେ ୱତ୍ଥୁ ।

ୟଂ ପନ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ଆସନ୍ନମରଣେ ଅନୁସ୍ସରିତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତଂ ୟଦାସନ୍ନଂ ନାମ । ତଦେତଂ ୟଥା ନାମ ଗୋଗଣପରିପୁଣ୍ଣସ୍ସ ୱଜସ୍ସ ଦ୍ୱାରେ ୱିୱଟେ ପରଭାଗେ ଦମ୍ମଗୱବଲୱଗୱେସୁ ସନ୍ତେସୁପି ୟୋ ୱଜଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆସନ୍ନୋ ହୋତି ଅନ୍ତମସୋ ଦୁବ୍ବଲଜରଗ୍ଗୱୋପି, ସୋ ଏୱ ପଠମତରଂ ନିକ୍ଖମତି, ଏୱମେୱ ଅଞ୍ଞେସୁ କୁସଲାକୁସଲେସୁ ସନ୍ତେସୁପି ମରଣକାଲସ୍ସ ଆସନ୍ନତ୍ତା ୱିପାକଂ ଦେତି ।

ତତ୍ରିମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ମଧୁଅଙ୍ଗଣଗାମେ କିର ଏକୋ ଦମିଳଦୋୱାରିକୋ ପାତୋୱ ବଳିସଂ ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ୱଧିତ୍ୱା ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଏକେନ ତଣ୍ଡୁଲଂ ଗଣ୍ହାତି, ଏକେନ ଦଧିଂ, ଏକଂ ପଚତି । ଇମିନା ନୀହାରେନ ପଞ୍ଞାସ ୱସ୍ସାନି ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ମହଲ୍ଲକୋ ଅନୁଟ୍ଠାନସେୟ୍ୟଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ଗିରିୱିହାରୱାସୀ ଚୂଳପିଣ୍ଡପାତିକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ‘‘ମା ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ମୟି ପସ୍ସନ୍ତେ ନସ୍ସତୂ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ତସ୍ସ ଗେହଦ୍ୱାରେ ଅଟ୍ଠାସି । ଅଥସ୍ସ ଭରିୟା, ‘‘ସାମି, ଥେରୋ ଆଗତୋ’’ତି ଆରୋଚେସି । ଅହଂ ପଞ୍ଞାସ ୱସ୍ସାନି ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନ ଗତପୁବ୍ବୋ, କତରେନ ମେ ଗୁଣେନ ଥେରୋ ଆଗମିସ୍ସତି, ଗଚ୍ଛାତି ନଂ ୱଦଥାତି । ସା ‘‘ଅତିଚ୍ଛଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ‘‘ଉପାସକସ୍ସ କା ସରୀରପ୍ପୱତ୍ତୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଦୁବ୍ବଲୋ, ଭନ୍ତେତି । ଥେରୋ ଘରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ସତିଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ‘‘ସୀଲଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସସୀ’’ତି ଆହ । ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଦେଥାତି । ଥେରୋ ତୀଣି ସରଣାନି ଦତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଦାତୁଂ ଆରଭି । ତସ୍ସ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନୀତି ୱଚନକାଲେୟେୱ ଜିୱ୍ହା ପପତି । ଥେରୋ ‘‘ୱଟ୍ଟିସ୍ସତି ଏତ୍ତକ’’ନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଗତୋ । ସୋପି କାଲଂ କତ୍ୱା ଚାତୁମହାରାଜିକଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ନିବ୍ବତ୍ତକ୍ଖଣେୟେୱ ଚ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ମୟା ଇଦଂ ଲଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଥେରଂ ନିସ୍ସାୟ ଲଦ୍ଧଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଦେୱଲୋକତୋ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅଟ୍ଠାସି । ‘‘କୋ ଏସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଅହଂ, ଭନ୍ତେ, ଦମିଳଦୋୱାରିକୋ’’ତି ଆହ । କୁହିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋସୀତି ? ଚାତୁମହାରାଜିକେସୁ, ଭନ୍ତେ, ସଚେ ମେ ଅୟ୍ୟୋ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ଅଦସ୍ସ, ଉପରି ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅସ୍ସଂ । ଅହଂ କିଂ କରିସ୍ସାମି, ତ୍ୱଂ ଗଣ୍ହିତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ପୁତ୍ତକାତି । ସୋ ଥେରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକମେୱ ଗତୋ । ଇଦଂ ତାୱ କୁସଲକମ୍ମେ ୱତ୍ଥୁ ।

ଅନ୍ତରଗଙ୍ଗାୟ ପନ ମହାୱାଚକାଲଉପାସକୋ ନାମ ଅହୋସି । ସୋ ତିଂସ ୱସ୍ସାନି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ଏୱଂ ଦ୍ୱତ୍ତିଂସାକାରଂ ସଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ଓଭାସମତ୍ତମ୍ପି ନିବ୍ବତ୍ତେତୁଂ ନାସକ୍ଖିଂ, ବୁଦ୍ଧସାସନଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଦିଟ୍ଠିୱିପଲ୍ଲାସଂ ପତ୍ୱା କାଲକିରିୟଂ କତ୍ୱା ମହାଗଙ୍ଗାୟ ନୱଉସଭିକୋ ସୁସୁମାରପେତୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ଏକଂ ସମୟଂ କଚ୍ଛକତିତ୍ଥେନ ସଟ୍ଠି ପାସାଣତ୍ଥମ୍ଭସକଟାନି ଅଗମଂସୁ । ସୋ ସବ୍ବେପି ତେ ଗୋଣେ ଚ ପାସାଣେ ଚ ଖାଦି । ଇଦଂ ଅକୁସଲକମ୍ମେ ୱତ୍ଥୁ ।

ଏତେହି ପନ ତୀହି ମୁତ୍ତଂ ଅଞ୍ଞାଣୱସେନ କତଂ କଟତ୍ତା ୱା ପନ କମ୍ମଂ ନାମ । ତଂ ୟଥା ନାମ ଉମ୍ମତ୍ତକେନ ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡଂ ୟତ୍ଥ ୱା ତତ୍ଥ ୱା ଗଚ୍ଛତି, ଏୱମେୱ ତେସଂ ଅଭାୱେ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ୱିପାକଂ ଦେତି ।

ଜନକଂ ନାମ ଏକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତ୍ୱା ପୱତ୍ତିଂ ନ ଜନେତି, ପୱତ୍ତେ ଅଞ୍ଞଂ କମ୍ମଂ ୱିପାକଂ ନିବ୍ବତ୍ତେତି । ୟଥା ହି ମାତା ଜନେତିୟେୱ, ଧାତିୟେୱ ପନ ଜଗ୍ଗତି; ଏୱମେୱଂ ମାତା ୱିୟ ପଟିସନ୍ଧିନିବ୍ବତ୍ତକଂ ଜନକକମ୍ମଂ, ଧାତି ୱିୟ ପୱତ୍ତେ ସମ୍ପତ୍ତକମ୍ମଂ । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ନାମ କୁସଲେପି ଲବ୍ଭତି ଅକୁସଲେପି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି କୁସଲଂ କତ୍ୱା ସୁଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ କୁସଲଂ କତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ଅନେକାନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ସୁଗତିଭୱସ୍ମିଂୟେୱ ୱିଚରତି । ଏକଚ୍ଚୋ ଅକୁସଲଂ କତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୋ ତତ୍ଥ ଠିତୋ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅକୁସଲଂ କତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତ୍ୱା ବହୂନି ୱସ୍ସସତସହସ୍ସାନି ଦୁଗ୍ଗତିଭୱସ୍ମିଂୟେୱ ୱିଚରତି ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ଜନକଂ ନାମ କୁସଲମ୍ପି ହୋତି ଅକୁସଲମ୍ପି । ତଂ ପଟିସନ୍ଧିୟମ୍ପି ପୱତ୍ତେପି ରୂପାରୂପୱିପାକକ୍ଖନ୍ଧେ ଜନେତି । ଉପତ୍ଥମ୍ଭକଂ ପନ ୱିପାକଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନିତେ ୱିପାକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ଉପତ୍ଥମ୍ଭେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତେତି । ଉପପୀଳକଂ ନାମ ଅଞ୍ଞେନ କମ୍ମେନ ଦିନ୍ନାୟ ପଟିସନ୍ଧିୟା ଜନିତେ ୱିପାକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଦୁକ୍ଖଂ ପୀଳେତି ବାଧେତି, ଅଦ୍ଧାନଂ ପୱତ୍ତିତୁଂ ନ ଦେତି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – କୁସଲକମ୍ମେ ୱିପଚ୍ଚମାନେ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ଉପପୀଳକଂ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ଦେତି । ଅକୁସଲକମ୍ମେ ୱିପଚ୍ଚମାନେ କୁସଲକମ୍ମଂ ଉପପୀଳକଂ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ଦେତି । ୟଥା ୱଡ୍ଢମାନକଂ ରୁକ୍ଖଂ ୱା ଗଚ୍ଛଂ ୱା ଲତଂ ୱା କୋଚିଦେୱ ଦଣ୍ଡେନ ୱା ସତ୍ଥେନ ୱା ଭିନ୍ଦେୟ୍ୟ ୱା ଛିନ୍ଦେୟ୍ୟ ୱା, ଅଥ ସୋ ରୁକ୍ଖୋ ୱା ଗଚ୍ଛୋ ୱା ଲତା ୱା ୱଡ୍ଢିତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ; ଏୱମେୱଂ କୁସଲଂ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ ଅକୁସଲେନ ଉପପୀଳିତଂ, ଅକୁସଲଂ ୱା ପନ ୱିପଚ୍ଚମାନଂ କୁସଲେନ ଉପପୀଳିତଂ ୱିପଚ୍ଚିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତତ୍ଥ ସୁନକ୍ଖତ୍ତସ୍ସ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ କୁସଲଂ ଉପପୀଳେସି, ଚୋରଘାତକସ୍ସ କୁସଲକମ୍ମଂ ଅକୁସଲଂ ଉପପୀଳେସି ।

ରାଜଗହେ କିର ୱାତକାଳକୋ ପଞ୍ଞାସ ୱସ୍ସାନି ଚୋରଘାତକମ୍ମଂ ଅକାସି । ଅଥ ନଂ ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସୁଂ – ‘‘ଦେୱ, ୱାତକାଳକୋ ମହଲ୍ଲକୋ ଚୋରେ ଘାତେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀ’’ତି । ‘‘ଅପନେଥ ନଂ ତସ୍ମା ଠାନନ୍ତରାତି । ଅମଚ୍ଚା ନଂ ଅପନେତ୍ୱା ଅଞ୍ଞଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ଠପୟିଂସୁ । ୱାତକାଳକୋପି ୟାୱ ତଂ କମ୍ମଂ ଅକାସି, ତାୱ ଅହତୱତ୍ଥାନି ୱା ଅଚ୍ଛାଦିତୁଂ ସୁରଭିପୁପ୍ଫାନି ୱା ପିଳନ୍ଧିତୁଂ ପାୟାସଂ ୱା ଭୁଞ୍ଜିତୁଂ ଉଚ୍ଛାଦନନ୍ହାପନଂ ୱା ପଚ୍ଚନୁଭୋତୁଂ ନାଲତ୍ଥ । ସୋ ‘‘ଦୀଘରତ୍ତଂ ମେ କିଲିଟ୍ଠୱେସେନ ଚରିତ’’ନ୍ତି ‘‘ପାୟାସଂ ମେ ପଚାହୀ’’ତି ଭରିୟଂ ଆଣାପେତ୍ୱା ନ୍ହାନୀୟସମ୍ଭାରାନି ଗାହାପେତ୍ୱା ନ୍ହାନତିତ୍ଥଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସୀସଂ ନ୍ହତ୍ୱା ଅହତୱତ୍ଥାନି ଅଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଗନ୍ଧେ ୱିଲିମ୍ପିତ୍ୱା ପୁପ୍ଫାନି ପିଳନ୍ଧିତ୍ୱା ଘରଂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସାରିପୁତ୍ତତ୍ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସଂକିଲିଟ୍ଠକମ୍ମତୋ ଚମ୍ହି ଅପଗତୋ, ଅୟ୍ୟୋ ଚ ମେ ଦିଟ୍ଠୋ’’ତି ତୁଟ୍ଠମାନସୋ ଥେରଂ ଘରଂ ନେତ୍ୱା ନୱସପ୍ପିସକ୍କରଚୁଣ୍ଣାଭିସଙ୍ଖତେନ ପାୟାସେନ ପରିୱିସି । ଥେରୋ ତସ୍ସ ଅନୁମୋଦନମକାସି । ସୋ ଅନୁମୋଦନଂ ସୁତ୍ୱା ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ଥେରଂ ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତମାନୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ତରୁଣୱଚ୍ଛାୟ ଗାୱିୟା ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପିତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ତାୱତିଂସଭୱନେ ନିବ୍ବତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତଥାଗତଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଚୋରଘାତକୋ ଅଜ୍ଜେୱ କିଲିଟ୍ଠକମ୍ମତୋ ଅପନୀତୋ, ଅଜ୍ଜେୱ କାଲଙ୍କତୋ, କହଂ ନୁ ଖୋ ନିବ୍ବତ୍ତୋ’’ତି ? ତାୱତିଂସଭୱନେ, ଭିକ୍ଖୱେତି । ଭନ୍ତେ, ଚୋରଘାତକୋ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପୁରିସେ ଘାତେସି, ତୁମ୍ହେ ଚ ଏୱଂ ୱଦେଥ, ନତ୍ଥି ନୁ ଖୋ ପାପକମ୍ମସ୍ସ ଫଲନ୍ତି । ମା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏୱଂ ଅୱଚୁତ୍ଥ, ବଲୱକଲ୍ୟାଣମିତ୍ତୂପନିସ୍ସୟଂ ଲଭିତ୍ୱା ଧମ୍ମସେନାପତିସ୍ସ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ଅନୁମୋଦନଂ ସୁତ୍ୱା ଅନୁଲୋମିକଖନ୍ତିଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ସୋ ତତ୍ଥ ନିବ୍ବତ୍ତୋତି ।

‘‘ସୁଭାସିତଂ ସୁଣିତ୍ୱାନ, ନାଗରିୟୋ ଚୋରଘାତକୋ ।

ଅନୁଲୋମଖନ୍ତିଂ ଲଦ୍ଧାନ, ମୋଦତୀ ତିଦିୱଂ ଗତୋ’’ତି ॥

ଉପଘାତକଂ ପନ ସୟଂ କୁସଲମ୍ପି ଅକୁସଲମ୍ପି ସମାନଂ ଅଞ୍ଞଂ ଦୁବ୍ବଲକମ୍ମଂ ଘାତେତ୍ୱା ତସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱିପାକସ୍ସ ଓକାସଂ କରୋତି । ଏୱଂ ପନ କମ୍ମେନ କତେ ଓକାସେ ତଂ ୱିପାକଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି । ଉପଚ୍ଛେଦକନ୍ତିପି ଏତସ୍ସେୱ ନାମଂ । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – କୁସଲକମ୍ମସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନକାଲେ ଏକଂ ଅକୁସଲକମ୍ମଂ ଉଟ୍ଠାୟ ତଂ କମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେତି । ଅକୁସଲକମ୍ମସ୍ସପି ୱିପଚ୍ଚନକାଲେ ଏକଂ କୁସଲକମ୍ମଂ ଉଟ୍ଠାୟ ତଂ କମ୍ମଂ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପାତେତି । ଇଦଂ ଉପଚ୍ଛେଦକଂ ନାମ । ତତ୍ଥ ଅଜାତସତ୍ତୁନୋ କମ୍ମଂ କୁସଲଚ୍ଛେଦକଂ ଅହୋସି, ଅଙ୍ଗୁଲିମାଲତ୍ଥେରସ୍ସ ଅକୁସଲଚ୍ଛେଦକନ୍ତି । ଏୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ଏକାଦସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି ।

ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ପନ ସୋଳସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି, ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି କାଲସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି। ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି ପାପକାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଉପଧିୱିପତ୍ତିଂ, କାଲୱିପତ୍ତିଂ, ପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି କଲ୍ୟାଣାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଉପଧିୱିପତ୍ତି, କାଲୱିପତ୍ତି, ପୟୋଗୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି । ଅତ୍ଥେକଚ୍ଚାନି କଲ୍ୟାଣାନି କମ୍ମସମାଦାନାନି ଗତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତି, ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ, କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ, ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀ’’ତି (ୱିଭ॰ ୮୧୦) ।

ତତ୍ଥ ପାପକାନୀତି ଲାମକାନି । କମ୍ମସମାଦାନାନୀତି କମ୍ମଗ୍ଗହଣାନି । ଗହିତସମାଦିନ୍ନାନଂ କମ୍ମାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହାନି ନ ୱିପଚ୍ଚନ୍ତୀତିଆଦୀସୁ ଅନିଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନାରହେ କମ୍ମେ ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ସୁଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ଗତିସମ୍ପତ୍ତିୟା ପତିବାହିତଂ ହୁତ୍ୱା ନ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ପାପକମ୍ମେନ ଦାସିୟା ୱା କମ୍ମକାରିୟା ୱା କୁଚ୍ଛିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପଧିସମ୍ପନ୍ନୋ ହୋତି, ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧିୟଂ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥସ୍ସ ସାମିକା ତସ୍ସ ରୂପସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ନାୟଂ କିଲିଟ୍ଠକମ୍ମସ୍ସାନୁଚ୍ଛୱିକୋ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଜାତପୁତ୍ତଂ ୱିୟ ଭଣ୍ଡାଗାରିକାଦିଟ୍ଠାନେସୁ ଠପେତ୍ୱା ସମ୍ପତ୍ତିଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ପରିହରନ୍ତି । ଏୱରୂପସ୍ସ କମ୍ମଂ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ପଠମକପ୍ପିକକାଲସଦିସେ ସୁଲଭସମ୍ପନ୍ନରସଭୋଜନେ ସୁଭିକ୍ଖକାଲେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି ପାପକମ୍ମଂ କାଲସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ସମ୍ମାପୟୋଗଂ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱତି, ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲେ ଉପସଙ୍କମତି, ପଟିକ୍କମିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲେ ପଟିକ୍କମତି, ପଲାୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲେ ପଲାୟତି । ଲଞ୍ଜଦାନୟୁତ୍ତକାଲେ ଲଞ୍ଜଂ ଦେତି, ଚୋରିକୟୁତ୍ତକାଲେ ଚୋରିକଂ କରୋତି, ଏୱରୂପସ୍ସ ପାପକମ୍ମଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ ।

ଦୁଗ୍ଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ପନ ପାପକମ୍ମଂ ଗତିୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଦାସିୟା ୱା କମ୍ମକାରିୟା ୱା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ ହୋତି ଦୁସ୍ସଣ୍ଠାନୋ, ‘‘ୟକ୍ଖୋ ନୁ ଖୋ ମନୁସ୍ସୋ ନୁ ଖୋ’’ତି ୱିମତିଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ସୋ ସଚେ ପୁରିସୋ ହୋତି, ଅଥ ନଂ ‘‘ନାୟଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ’’ତି ହତ୍ଥିଂ ୱା ରକ୍ଖାପେନ୍ତି ଅସ୍ସଂ ୱା ଗୋଣେ ୱା, ତିଣକଟ୍ଠାଦୀନି ୱା ଆହରାପେନ୍ତି, ଖେଳସରକଂ ୱା ଗଣ୍ହାପେନ୍ତି । ସଚେ ଇତ୍ଥୀ ହୋତି, ଅଥ ନଂ ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୀନଂ ଭତ୍ତମାସାଦୀନି ୱା ପଚାପେନ୍ତି, କଚୱରଂ ୱା ଛଡ୍ଡାପେନ୍ତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପନ ଜିଗୁଚ୍ଛନୀୟକମ୍ମଂ କାରେନ୍ତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ପାପକମ୍ମଂ ଉପଧିୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ୱା ପରିହୀନସମ୍ପତ୍ତିକାଲେ ୱା ଅନ୍ତରକପ୍ପେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ ପାପକମ୍ମଂ କାଲୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ପୟୋଗଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ଜାନାତି, ଉପସଙ୍କମିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲେ ଉପସଙ୍କମିତୁଂ ନ ଜାନାତି…ପେ॰… ଚୋରିକୟୁତ୍ତକାଲେ ଚୋରିକଂ କାତୁଂ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ସ ପାପକମ୍ମଂ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ ।

ୟୋ ପନ ଇଟ୍ଠାରମ୍ମଣାନୁଭୱନାରହେ କମ୍ମେ ୱିଜ୍ଜମାନେୟେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦୁଗ୍ଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଗତିୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ପୁଞ୍ଞାନୁଭାୱେନ ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ ଗେହେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା କାଣୋ ୱା ହୋତି କୁଣୀ ୱା ଖଞ୍ଜୋ ୱା ପକ୍ଖହତୋ ୱା, ତସ୍ସ ଓପରଜ୍ଜସେନାପତିଭଣ୍ଡାଗାରିକଟ୍ଠାନାଦୀନି ନ ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନୀତି ନ ଦେନ୍ତି । ଇଚ୍ଚସ୍ସ ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଉପଧିୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପନ ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖକାଲେ ୱା ପରିହୀନସମ୍ପତ୍ତିକାଲେ ୱା ଅନ୍ତରକପ୍ପେ ୱା ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ ତଂ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କାଲୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୟୋଗଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ନ ଜାନାତି, ତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ପୟୋଗୱିପତ୍ତିପଟିବାଳ୍ହଂ ନ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ ।

କଲ୍ୟାଣକମ୍ମେନ ପନ ସୁଗତିଭୱେ ନିବ୍ବତ୍ତସ୍ସ ତଂ କମ୍ମଂ ଗତିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ। ରାଜରାଜମହାମତ୍ତାଦୀନଂ କୁଲେ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ ପତ୍ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସମିଦ୍ଧିୟଂ ଠିତସ୍ସ ଦେୱନଗରେ ସମୁସ୍ସିତରତନତୋରଣସଦିସଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଓପରଜ୍ଜସେନାପତିଭଣ୍ଡାଗାରିକଟ୍ଠାନାଦୀନି ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନୀ’’ତି ଦହରସ୍ସେୱ ସତୋ ତାନି ଠାନନ୍ତରାନି ଦେନ୍ତି, ଏୱରୂପସ୍ସ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ ଉପଧିସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ପଠମକପ୍ପିକେସୁ ୱା ସୁଲଭନ୍ନପାନକାଲେ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତସ୍ସ କଲ୍ୟାଣକମ୍ମଂ କାଲସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ୟୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ପୟୋଗଂ ସମ୍ପାଦେତୁଂ ଜାନାତି, ତସ୍ସ କମ୍ମଂ ପୟୋଗସମ୍ପତ୍ତିଂ ଆଗମ୍ମ ୱିପଚ୍ଚତି ନାମ । ଏୱଂ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ସୋଳସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି ।

ଅପରାନିପି ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପରିୟାୟେନ ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ‘‘ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ, ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୨୩୪) ।

ତତ୍ଥ ୟଂ କମ୍ମଂ ଅତୀତେ ଆୟୂହିତଂ ଅତୀତେୟେୱ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେସି, ରୂପଜନକଂ ରୂପଂ, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱିପାକୱାରଂ ନ ଲଭି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନାହୋସି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅତୀତେ ଆୟୂହିତଂ ଏତରହି ଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଜନେତ୍ୱା ରୂପଜନକଂ ରୂପଂ ଜନେତ୍ୱା ଠିତଂ, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରଂ ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ୱା ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନାସକ୍ଖି, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଅତୀତେ ଆୟୂହିତଂ ଅନାଗତେ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ଅନାଗତେ ୱିପାକୱାରଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ଅହୋସି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ପନ ଏତରହି ଆୟୂହିତଂ ଏତରହିୟେୱ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭତି, ତଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଏତରହି ୱିପାକୱାରଂ ନ ଲଭତି, ତଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ଏତରହି ଆୟୂହିତଂ ଅନାଗତେ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱିପାକୱାରଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ଅତ୍ଥି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ୟଂ ପନାନାଗତେ ଆୟୂହିସ୍ସତି, ଅନାଗତେୟେୱ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେସ୍ସତି, ତଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ୱିପାକୱାରଂ ନ ଲଭିସ୍ସତି, ପଟିସନ୍ଧିଜନକଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ରୂପଜନକଂ ୱା ରୂପଂ ଜନେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମଂ ନ ଭୱିସ୍ସତି କମ୍ମୱିପାକୋତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗପରିୟାୟେନ ଦ୍ୱାଦସ କମ୍ମାନି ୱିଭତ୍ତାନି ।

ଇତି ଇମାନି ଚେୱ ଦ୍ୱାଦସ ଅଭିଧମ୍ମପରିୟାୟେନ ୱିଭତ୍ତାନି ଚ ସୋଳସ କମ୍ମାନି ଅତ୍ତନୋ ଠାନା ଓସକ୍କିତ୍ୱା ସୁତ୍ତନ୍ତିକପରିୟାୟେନ ୱୁତ୍ତାନି ଏକାଦସ କମ୍ମାନିୟେୱ ଭୱନ୍ତି । ତାନିପି ତତୋ ଓସକ୍କିତ୍ୱା ତୀଣିୟେୱ କମ୍ମାନି ହୋନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ, ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ, ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟନ୍ତି । ତେସଂ ସଙ୍କମନଂ ନତ୍ଥି, ୟଥାଠାନେୟେୱ ତିଟ୍ଠନ୍ତି । ୟଦି ହି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ୱା ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଦିଟ୍ଠେ ୱା ଧମ୍ମେ’’ତି ସତ୍ଥା ନ ୱଦେୟ୍ୟ । ସଚେପି ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ୱା ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଉପପଜ୍ଜ ୱା’’ତି ସତ୍ଥା ନ ୱଦେୟ୍ୟ । ଅଥାପି ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ୱା ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ୱା ଭୱେୟ୍ୟ, ‘‘ଅପରେ ୱା ପରିୟାୟେ’’ତି ସତ୍ଥା ନ ୱଦେୟ୍ୟ ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଲୋଭେ ୱିଗତେତି ଲୋଭେ ଅପଗତେ ନିରୁଦ୍ଧେ । ତାଲୱତ୍ଥୁକତନ୍ତି ତାଲୱତ୍ଥୁ ୱିୟ କତଂ, ମତ୍ଥକଚ୍ଛିନ୍ନତାଲୋ ୱିୟ ପୁନ ଅୱିରୁଳ୍ହିସଭାୱଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନଭାୱଂ କତନ୍ତି ଅନୁଅଭାୱଂ କତଂ, ୟଥା ପୁନ ନୁପ୍ପଜ୍ଜତି, ଏୱଂ କତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱସ୍ସୂତି ଏୱଂ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ବୀଜାନି ୱିୟ କୁସଲାକୁସଲଂ କମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ, ତାନି ଅଗ୍ଗିନା ଡହନପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, ଅଗ୍ଗି ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣଂ, ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ବୀଜାନଂ ଡହନକାଲୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣେନ କିଲେସାନଂ ଦଡ୍ଢକାଲୋ, ମସିକତକାଲୋ ୱିୟ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଛିନ୍ନମୂଲକେ କତ୍ୱା ଠପିତକାଲୋ, ମହାୱାତେ ଓପୁନିତ୍ୱା ନଦିୟା ୱା ପୱାହେତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକତକାଲୋ ୱିୟ ଉପାଦିନ୍ନକସନ୍ତାନସ୍ସ ନିରୋଧେନ ଛିନ୍ନମୂଲକାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଭାୱେନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନ ଭୱସ୍ମିଂ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଅଗ୍ଗହିତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମୋହଜଞ୍ଚାପୱିଦ୍ଦସୂତି ମୋହଜଞ୍ଚାପି ଅୱିଦ୍ଦସୁ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଂ ସୋ ଅୱିଦୂ ଅନ୍ଧବାଲୋ ଲୋଭଜଞ୍ଚ ଦୋସଜଞ୍ଚ ମୋହଜଞ୍ଚାତି କମ୍ମଂ କରୋତି, ଏୱଂ କରୋନ୍ତେନ ୟଂ ତେନ ପକତଂ କମ୍ମଂ ଅପ୍ପଂ ୱା ୟଦି ୱା ବହୁଂ । ଇଧେୱ ତଂ ୱେଦନିୟନ୍ତି ତଂ କମ୍ମଂ ତେନ ବାଲେନ ଇଧ ସକେ ଅତ୍ତଭାୱେୟେୱ ୱେଦନୀୟଂ, ତସ୍ସେୱ ତଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱତ୍ଥୁଂ ଅଞ୍ଞଂ ନ ୱିଜ୍ଜତୀତି ତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପଚ୍ଚନତ୍ଥାୟ ଅଞ୍ଞଂ ୱତ୍ଥୁ ନତ୍ଥି । ନ ହି ଅଞ୍ଞେନ କତଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପଚ୍ଚତି । ତସ୍ମା ଲୋଭଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚ, ମୋହଜଞ୍ଚାପି ୱିଦ୍ଦସୂତି ତସ୍ମା ୟୋ ୱିଦୂ ମେଧାୱୀ ପଣ୍ଡିତୋ ତଂ ଲୋଭଜାଦିଭେଦଂ କମ୍ମଂ ନ କରୋତି, ସୋ ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦୟଂ ଭିକ୍ଖୁ, ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହେ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ତଂ ୱା ପନ ୱିଜ୍ଜଂ ଉପ୍ପାଦେନ୍ତୋ ସବ୍ବା ଦୁଗ୍ଗତିୟୋ ଜହତି । ଦେସନାସୀସମେୱେତଂ, ସୁଗତିୟୋପି ପନ ସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଜହତିୟେୱ । ୟମ୍ପି ଚେତଂ ‘‘ତସ୍ମା ଲୋଭଞ୍ଚ ଦୋସଞ୍ଚା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ଏତ୍ଥାପି ଲୋଭଦୋସସୀସେନ ଲୋଭଜଞ୍ଚ ଦୋସଜଞ୍ଚ କମ୍ମମେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁପି ଗାଥାୟପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି ।

୫. ହତ୍ଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ ଆଳୱିୟନ୍ତି ଆଳୱିରଟ୍ଠେ । ଗୋମଗ୍ଗେତି ଗୁନ୍ନଂ ଗମନମଗ୍ଗେ । ପଣ୍ଣସନ୍ଥରେତି ସୟଂ ପତିତପଣ୍ଣସନ୍ଥରେ । ଅଥାତି ଏୱଂ ଗୁନ୍ନଂ ଗମନମଗ୍ଗଂ ଉଜୁଂ ମହାପଥଂ ନିସ୍ସାୟ ସିଂସପାୱନେ ସୟଂ ପତିତପଣ୍ଣାନି ସଙ୍କଡ୍ଢିତ୍ୱା କତସନ୍ଥରେ ସୁଗତମହାଚୀୱରଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେ ତଥାଗତେ । ହତ୍ଥକୋ ଆଳୱକୋତି ହତ୍ଥତୋ ହତ୍ଥଂ ଗତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମୋ ଆଳୱକୋ ରାଜପୁତ୍ତୋ । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘କଚ୍ଚି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । କସ୍ମା ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତଂ ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିସିନ୍ନୋ, କସ୍ମା ରାଜକୁମାରୋ ତତ୍ଥ ଗତୋତି ? ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ତାୱ ଅଟ୍ଠୁପ୍ପତ୍ତିକାୟ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ସମୁଟ୍ଠାନଂ ଦିସ୍ୱା ତତ୍ଥ ନିସିନ୍ନୋ, ରାଜକୁମାରୋପି ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ପଞ୍ଚହି ଉପାସକସତେହି ପରିୱୁତୋ ବୁଦ୍ଧୁପଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାମଗ୍ଗା ଓକ୍କମ୍ମ ଗୋପଥଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ବୁଦ୍ଧାନଂ ପୂଜନତ୍ଥାୟ ମିସ୍ସକମାଲଂ ଓଚିନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ସତ୍ଥାରଂ ଦିସ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି, ଏୱଂ ସୋ ତତ୍ଥ ଗତୋତି । ସୁଖମସୟିତ୍ଥାତି ସୁଖଂ ସୟିତ୍ଥ ।

ଅନ୍ତରଟ୍ଠକୋତି ମାଘଫଗ୍ଗୁଣାନଂ ଅନ୍ତରେ ଅଟ୍ଠଦିୱସପରିମାଣୋ କାଲୋ । ମାଘସ୍ସ ହି ଅୱସାନେ ଚତ୍ତାରୋ ଦିୱସା, ଫଗ୍ଗୁଣସ୍ସ ଆଦିମ୍ହି ଚତ୍ତାରୋତି ଅୟଂ ‘‘ଅନ୍ତରଟ୍ଠକୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ହିମପାତସମୟୋତି ହିମସ୍ସ ପତନସମୟୋ । ଖରାତି ଫରୁସା କକ୍ଖଳା ୱା । ଗୋକଣ୍ଟକହତାତି ନୱୱୁଟ୍ଠେ ଦେୱେ ଗାୱୀନଂ ଅକ୍କନ୍ତକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ଖୁରନ୍ତରେହି କଦ୍ଦମୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ସୋ ୱାତାତପେନ ସୁକ୍ଖୋ କକଚଦନ୍ତସଦିସୋ ହୋତି ଦୁକ୍ଖସମ୍ଫସ୍ସୋ । ତଂ ସନ୍ଧାୟାହ – ‘‘ଗୋକଣ୍ଟକହତା ଭୂମୀ’’ତି । ଗୁନ୍ନଂ ଖୁରନ୍ତରେହି ଛିନ୍ନାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ୱେରମ୍ଭୋ ୱାତୋ ୱାୟତୀତି ଚତୂହି ଦିସାହି ୱାୟନ୍ତୋ ୱାତୋ ୱାୟତି । ଏକାୟ ଦିସାୟ ୱା ଦ୍ୱୀହି ୱା ଦିସାହି ତୀହି ୱା ଦିସାହି ୱାୟନ୍ତୋ ୱାତୋ ୱେରମ୍ଭୋତି ନ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ତେନ ହି ରାଜକୁମାରାତି ଇଦଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଅୟଂ ରାଜକୁମାରୋ ଲୋକସ୍ମିଂ ନେୱ ସୁଖୱାସିନୋ, ନ ଦୁକ୍ଖୱାସିନୋ ଜାନାତି, ଜାନାପେସ୍ସାମି ନ’’ନ୍ତି ଉପରି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ଆହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ତେ ଖମେୟ୍ୟାତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଇଧସ୍ସାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ଅସ୍ସ । ଗୋନକତ୍ଥତୋତି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକଲୋମେନ କାଳକୋଜୱେନ ଅତ୍ଥତୋ । ପଟିକତ୍ଥତୋତି ଉଣ୍ଣାମୟେନ ସେତତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । ପଟଲିକତ୍ଥତୋତି ଘନପୁପ୍ଫେନ ଉଣ୍ଣାମୟଅତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । କଦଲିମିଗପୱରପଚ୍ଚତ୍ଥରଣୋତି କଦଲିମିଗଚମ୍ମମୟେନ ଉତ୍ତମପଚ୍ଚତ୍ଥରଣେନ ଅତ୍ଥତୋ । ତଂ କିର ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ସେତୱତ୍ଥସ୍ସ ଉପରି କଦଲିମିଗଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ସିବ୍ବିତ୍ୱା କରୋନ୍ତି । ସଉତ୍ତରଚ୍ଛଦୋତି ସହ ଉତ୍ତରଚ୍ଛଦେନ, ଉପରି ବଦ୍ଧେନ ରତ୍ତୱିତାନେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭତୋଲୋହିତକୂପଧାନୋତି ସୀସୂପଧାନଞ୍ଚ ପାଦୂପଧାନଞ୍ଚାତି ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ଉଭତୋ ଠପିତଲୋହିତକୂପଧାନୋ । ପଜାପତିୟୋତି ଭରିୟାୟୋ । ମନାପେନପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ଅସ୍ସୂତି ମନାପେନ ଉପଟ୍ଠାନୱିଧାନେନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତା ଭୱେୟ୍ୟୁଂ ।

କାୟିକାତି ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରକାୟଂ ଖୋଭୟମାନା । ଚେତସିକାତି ମନୋଦ୍ୱାରଂ ଖୋଭୟମାନା । ସୋ ରାଗୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋତି ତଥାରୂପୋ ରାଗୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ପନ ତସ୍ସ ରାଗୋ, ନ ସୋ ତଥାଗତସ୍ସ ପହୀନୋ ନାମ । ଦୋସମୋହେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ବାହିତପାପୋ ଖୀଣାସୱବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ। ନ ଲିମ୍ପତି କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ଚ କିଲେସକାମେସୁ ଚ ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପେହି ନ ଲିମ୍ପତି । ସୀତିଭୂତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ତାପନକିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ସୀତିଭୂତୋ । ନିରୂପଧୀତି କିଲେସୂପଧୀନଂ ଅଭାୱେନ ନିରୂପଧି । ସବ୍ବା ଆସତ୍ତିୟୋ ଛେତ୍ୱାତି ଆସତ୍ତିୟୋ ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ତଣ୍ହାୟୋ, ତା ସବ୍ବାପି ରୂପାଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଆସତ୍ତୱିସତ୍ତା ଆସତ୍ତିୟୋ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା । ୱିନେୟ୍ୟ ହଦୟେ ଦରନ୍ତି ହଦୟନିସ୍ସିତଂ ଦରଥଂ ୱିନୟିତ୍ୱା ୱୂପସମେତ୍ୱା । ସନ୍ତିଂ ପପ୍ପୁୟ୍ୟ ଚେତସୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱା । କରଣୱଚନଂ ୱା ଏତଂ ‘‘ସବ୍ବଚେତସୋ ସମନ୍ନାହରିତ୍ୱା’’ତିଆଦୀସୁ ୱିୟ, ଚେତସା ନିବ୍ବାନଂ ପାପୁଣିତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୬. ଦେୱଦୂତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ଦେୱଦୂତାନୀତି ଦେୱଦୂତା । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ଦେୱୋତି ମଚ୍ଚୁ, ତସ୍ସ ଦୂତାତି ଦେୱଦୂତା। ଜିଣ୍ଣବ୍ୟାଧିମତା ହି ସଂୱେଗଜନନଟ୍ଠେନ ‘‘ଇଦାନି ତେ ମଚ୍ଚୁସମୀପଂ ଗନ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଚୋଦେନ୍ତି ୱିୟ, ତସ୍ମା ଦେୱଦୂତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦେୱା ୱିୟ ଦୂତାତିପି ଦେୱଦୂତା। ୟଥା ହି ଅଲଙ୍କତପଟିୟତ୍ତାୟ ଦେୱତାୟ ଆକାସେ ଠତ୍ୱା ‘‘ତ୍ୱଂ ଅସୁକଦିୱସେ ମରିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସଦ୍ଧାତବ୍ବଂ ହୋତି; ଏୱମେୱଂ ଜିଣ୍ଣବ୍ୟାଧିମତାପି ଦିସ୍ସମାନା ‘‘ତ୍ୱମ୍ପି ଏୱଂଧମ୍ମୋ’’ତି ଚୋଦେନ୍ତି ୱିୟ, ତେସଞ୍ଚ ତଂ ୱଚନଂ ଅନଞ୍ଞଥାଭାୱିତାୟ ଦେୱତାୟ ବ୍ୟାକରଣସଦିସମେୱ ହୋତୀତି ଦେୱା ୱିୟ ଦୂତାତି ଦେୱଦୂତା । ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଂ ଦୂତାତିପି ଦେୱଦୂତା। ସବ୍ବବୋଧିସତ୍ତା ହି ଜିଣ୍ଣବ୍ୟାଧିମତପବ୍ବଜିତେ ଦିସ୍ୱାୱ ସଂୱେଗଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପବ୍ବଜିଂସୁ । ଏୱଂ ୱିସୁଦ୍ଧିଦେୱାନଂ ଦୂତାତିପି ଦେୱଦୂତା । ଇଧ ପନ ଲିଙ୍ଗୱିପଲ୍ଲାସେନ ‘‘ଦେୱଦୂତାନୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

କାୟେନଦୁଚ୍ଚରିତନ୍ତିଆଦି କସ୍ମା ଆରଦ୍ଧଂ ? ଦେୱଦୂତାନୁୟୁଞ୍ଜନଟ୍ଠାନୁପକ୍କମକମ୍ମଦସ୍ସନତ୍ଥଂ । ଇମିନା ହି କମ୍ମେନ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅଥ ନଂ ତତ୍ଥ ୟମୋ ରାଜା ଦେୱଦୂତେ ସମନୁୟୁଞ୍ଜତି । ତତ୍ଥ କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତୀତି କାୟଦ୍ୱାରେନ ତିୱିଧଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି । ୱାଚାୟାତି ୱଚୀଦ୍ୱାରେନ ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି । ମନସାତି ମନୋଦ୍ୱାରେନ ତିୱିଧଂ ଦୁଚ୍ଚରିତଂ ଚରତି ।

ତମେନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିରୟପାଲାତି ଏତ୍ଥ ଏକଚ୍ଚେ ଥେରା ‘‘ନିରୟପାଲା ନାମ ନତ୍ଥି, ୟନ୍ତରୂପଂ ୱିୟ କମ୍ମମେୱ କାରଣଂ କାରେତୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ‘‘ଅତ୍ଥି ନିରୟେ ନିରୟପାଲାତି, ଆମନ୍ତା । ଅତ୍ଥି ଚ କାରଣିକା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଅଭିଧମ୍ମେ (କଥା॰ ୮୬୬) ପଟିସେଧିତମେୱ । ୟଥା ହି ମନୁସ୍ସଲୋକେ କମ୍ମକାରଣକାରକା ଅତ୍ଥି, ଏୱମେୱ ନିରୟେ ନିରୟପାଲା ଅତ୍ଥୀତି । ୟମସ୍ସରଞ୍ଞୋତି ୟମରାଜା ନାମ ୱେମାନିକପେତରାଜା । ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ ଦିବ୍ବୱିମାନେ ଦିବ୍ବକପ୍ପରୁକ୍ଖଦିବ୍ବଉୟ୍ୟାନଦିବ୍ବନାଟକାଦିସବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱତି, ଏକସ୍ମିଂ କାଲେ କମ୍ମୱିପାକଂ, ଧମ୍ମିକୋ ରାଜା, ନ ଚେସ ଏକୋୱ ହୋତି, ଚତୂସୁ ପନ ଦ୍ୱାରେସୁ ଚତ୍ତାରୋ ଜନା ହୋନ୍ତି । ଅମତ୍ତେୟ୍ୟୋତି ମାତୁ ହିତୋ ମତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ମାତରି ସମ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ମତ୍ତେୟ୍ୟୋତି ଅମତ୍ତେୟ୍ୟୋ, ମାତରି ମିଚ୍ଛା ପଟିପନ୍ନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞୋତି ଏତ୍ଥ ଚ ଖୀଣାସୱା ବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମ, ତେସୁ ମିଚ୍ଛା ପଟିପନ୍ନୋ ଅବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞୋ ନାମ ।

ସମନୁୟୁଞ୍ଜତୀତି ଅନୁୟୋଗୱତ୍ତଂ ଆରୋପେନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛତି, ଲଦ୍ଧିଂ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ପନ ସମନୁଗ୍ଗାହତି ନାମ, କାରଣଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ସମନୁଭାସତି ନାମ । ନାଦ୍ଦସନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକେ ପହିତସ୍ସ କସ୍ସଚି ଦେୱଦୂତସ୍ସ ଅଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ୱଦତି ।

ଅଥ ନଂ ୟମୋ ‘‘ନାୟଂ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତୀ’’ତି ଞତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖାପେତୁକାମୋ ଅମ୍ଭୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜିଣ୍ଣନ୍ତି ଜରାଜିଣ୍ଣଂ । ଗୋପାନସିୱଙ୍କନ୍ତି ଗୋପାନସୀ ୱିୟ ୱଙ୍କଂ । ଭୋଗ୍ଗନ୍ତି ଭଗ୍ଗଂ । ଇମିନାପିସ୍ସ ୱଙ୍କଭାୱମେୱ ଦୀପେତି । ଦଣ୍ଡପରାୟଣନ୍ତି ଦଣ୍ଡପଟିସରଣଂ ଦଣ୍ଡଦୁତିୟଂ । ପୱେଧମାନନ୍ତି କମ୍ପମାନଂ । ଆତୁରନ୍ତି ଜରାତୁରଂ । ଖଣ୍ଡଦନ୍ତନ୍ତି ଜରାନୁଭାୱେନ ଖଣ୍ଡିତଦନ୍ତଂ । ପଲିତକେସନ୍ତି ପଣ୍ଡରକେସଂ । ୱିଲୂନନ୍ତି ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗହିତକେସଂ ୱିୟ ଖଲ୍ଲାଟଂ । ଖଲିତସିରନ୍ତି ମହାଖଲ୍ଲାଟସୀସଂ । ୱଲିତନ୍ତି ସଞ୍ଜାତୱଲିଂ । ତିଲକାହତଗତ୍ତନ୍ତି ସେତତିଲକକାଳତିଲକେହି ୱିକିଣ୍ଣସରୀରଂ । ଜରାଧମ୍ମୋତି ଜରାସଭାୱୋ, ଅପରିମୁତ୍ତୋ ଜରାୟ, ଜରା ନାମ ମୟ୍ହଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରେୟେୱ ପୱତ୍ତତୀତି । ପରତୋ ବ୍ୟାଧିଧମ୍ମୋ ମରଣଧମ୍ମୋତି ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ପଠମଂ ଦେୱଦୂତଂ ସମନୁୟୁଞ୍ଜିତ୍ୱାତି ଏତ୍ଥ ଜରାଜିଣ୍ଣସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ – ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ତରୁଣୋ ଅହୋସିଂ ଊରୁବଲୀ ବାହୁବଲୀ ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ମେ ତା ବଲଜୱସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ଅନ୍ତରହିତା, ୱିଜ୍ଜମାନାପି ମେ ହତ୍ଥପାଦା ହତ୍ଥପାଦକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ଜରାୟମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ । ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ଜରାୟ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ଜରା ଆଗମିସ୍ସତି । ଇତି ତସ୍ସା ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି। ତେନେୱେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ । ଆବାଧିକନ୍ତି ବାଧିକଂ । ଦୁକ୍ଖିତନ୍ତି ଦୁକ୍ଖପ୍ପତ୍ତଂ । ବାଳ୍ହଗିଲାନନ୍ତି ଅଧିମତ୍ତଗିଲାନଂ ।

ଦୁତିୟଂ ଦେୱଦୂତନ୍ତି ଏତ୍ଥପି ଗିଲାନସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ – ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ଅହମ୍ପି ତୁମ୍ହେ ୱିୟ ନିରୋଗୋ ଅହୋସିଂ, ସୋମ୍ହି ଏତରହି ବ୍ୟାଧିନା ଅଭିହତୋ, ସକେ ମୁତ୍ତକରୀସେ ପଲିପନ୍ନୋ, ଉଟ୍ଠାତୁମ୍ପି ନ ସକ୍କୋମି । ୱିଜ୍ଜମାନାପି ମେ ହତ୍ଥପାଦା ହତ୍ଥପାଦକିଚ୍ଚଂ ନ କରୋନ୍ତି, ବ୍ୟାଧିତୋମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ । ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ବ୍ୟାଧିତୋ ଅପରିମୁତ୍ତାୱ । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ବ୍ୟାଧି ଆଗମିସ୍ସତି । ଇତି ତସ୍ସ ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେୱେସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ ।

ଏକାହମତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଏକାହଂ ମତସ୍ସ ଅସ୍ସାତି ଏକାହମତୋ, ତଂ ଏକାହମତଂ । ପରତୋ ପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭସ୍ତା ୱିୟ ୱାୟୁନା ଉଦ୍ଧଂ ଜୀୱିତପରିୟାଦାନା ୟଥାକ୍କମଂ ସମୁଗ୍ଗତେନ ସୂନଭାୱେନ ଉଦ୍ଧୁମାତତ୍ତା ଉଦ୍ଧୁମାତକଂ। ୱିନୀଲୋ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିପରିଭିନ୍ନୱଣ୍ଣୋ, ୱିନୀଲୋୱ ୱିନୀଲକୋ, ତଂ ୱିନୀଲକଂ। ପଟିକୂଲତ୍ତା ୱା କୁଚ୍ଛିତଂ ୱିନୀଲନ୍ତି ୱିନୀଲକଂ । ୱିପୁବ୍ବକନ୍ତି ୱିସ୍ସନ୍ଦମାନପୁବ୍ବକଂ, ପରିଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ହି ପଗ୍ଘରିତେନ ପୁବ୍ବେନ ପଲିମକ୍ଖିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତିୟଂଦେୱଦୂତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ମତକସତ୍ତୋ ଅତ୍ଥତୋ ଏୱଂ ୱଦତି ନାମ – ‘‘ପସ୍ସଥ, ଭୋ, ମଂ ଆମକସୁସାନେ ଛଡ୍ଡିତଂ ଉଦ୍ଧୁମାତକାଦିଭାୱପ୍ପତ୍ତଂ, ମରଣତୋମ୍ହି ଅପରିମୁତ୍ତତାୟ ଏଦିସୋ ଜାତୋ । ନ ଖୋ ପନାହମେୱ, ତୁମ୍ହେପି ମରଣତୋ ଅପରିମୁତ୍ତା । ୟଥେୱ ହି ମୟ୍ହଂ, ଏୱଂ ତୁମ୍ହାକମ୍ପି ମରଣଂ ଆଗମିସ୍ସତି । ଇତି ତସ୍ସ ପୁରେ ଆଗମନାୱ କଲ୍ୟାଣଂ କରୋଥା’’ତି । ତେନେୱସ୍ସ ଦେୱଦୂତୋ ନାମ ଜାତୋ ।

ଇମଂ ପନ ଦେୱଦୂତାନୁୟୋଗଂ କୋ ଲଭତି, କୋ ନ ଲଭତି ? ୟେନ ତାୱ ବହୁଂ ପାପଂ କତଂ, ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତତିୟେୱ । ୟେନ ପନ ପରିତ୍ତଂ ପାପଂ କତଂ, ସୋ ଲଭତି । ୟଥା ହି ସଭଣ୍ଡଂ ଚୋରଂ ଗହେତ୍ୱା କତ୍ତବ୍ବମେୱ କରୋନ୍ତି ନ ୱିନିଚ୍ଛିନନ୍ତି । ଅନୁୱିଜ୍ଜିତ୍ୱା ଗହିତଂ ପନ ୱିନିଚ୍ଛୟଟ୍ଠାନଂ ନୟନ୍ତି, ସୋ ୱିନିଚ୍ଛୟଂ ଲଭତି । ଏୱଂସମ୍ପଦମେତଂ । ପରିତ୍ତପାପକମ୍ମା ହି ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟପି ସରନ୍ତି, ସାରୀୟମାନାପି ସରନ୍ତି ।

ତତ୍ଥ ଦୀଘଜୟନ୍ତଦମିଳୋ ନାମ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ସରି । ସୋ କିର ଦମିଳୋ ସୁମନଗିରିମହାୱିହାରେ ଆକାସଚେତିୟଂ ରତ୍ତପଟେନ ପୂଜେସି, ଅଥ ନିରୟେ ଉସ୍ସଦସାମନ୍ତେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିଜାଲସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାୱ ଅତ୍ତନା ପୂଜିତପଟଂ ଅନୁସ୍ସରି, ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଅପରୋପି ପୁତ୍ତସ୍ସ ଦହରଭିକ୍ଖୁନୋ ଖଲିସାଟକଂ ଦେନ୍ତୋ ପାଦମୂଲେ ଠପେସି, ମରଣକାଲମ୍ହି ପଟପଟାତି ସଦ୍ଦେ ନିମିତ୍ତଂ ଗଣ୍ହି, ସୋପି ଉସ୍ସଦସାମନ୍ତେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ଜାଲସଦ୍ଦେନ ତଂ ସାଟକଂ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତୋ । ଏୱଂ ତାୱ ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ କୁସଲଂ କମ୍ମଂ ସରିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ।

ଅତ୍ତନୋ ଧମ୍ମତାୟ ଅସରନ୍ତେ ପନ ତୟୋ ଦେୱଦୂତେ ପୁଚ୍ଛତି । ତତ୍ଥ କୋଚି ପଠମେନ ଦେୱଦୂତେନ ସରତି, କୋଚି ଦୁତିୟତତିୟେହି, କୋଚି ତୀହିପି ନସ୍ସରତି । ତଂ ୟମୋ ରାଜା ଦିସ୍ୱା ସୟଂ ସାରେତି । ଏକୋ କିର ଅମଚ୍ଚୋ ସୁମନପୁପ୍ଫକୁମ୍ଭେନ ମହାଚେତିୟଂ ପୂଜେତ୍ୱା ୟମସ୍ସ ପତ୍ତିଂ ଅଦାସି, ତଂ ଅକୁସଲକମ୍ମେନ ନିରୟେ ନିବ୍ବତ୍ତଂ ୟମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ନୟିଂସୁ । ତସ୍ମିଂ ତୀହିପି ଦେୱଦୂତେହି କୁସଲଂ ଅସରନ୍ତେ ୟମୋ ସୟଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଦିସ୍ୱା – ‘‘ନନୁ ତ୍ୱଂ ମହାଚେତିୟଂ ସୁମନପୁପ୍ଫକୁମ୍ଭେନ ପୂଜେତ୍ୱା ମୟ୍ହଂ ପତ୍ତିଂ ଅଦାସୀ’’ତି ସାରେସି, ସୋ ତସ୍ମିଂ କାଲେ ସରିତ୍ୱା ଦେୱଲୋକଂ ଗତୋ। ୟମୋ ପନ ସୟଂ ଓଲୋକେତ୍ୱାପି ଅପସ୍ସନ୍ତୋ – ‘‘ମହାଦୁକ୍ଖଂ ନାମ ଅନୁଭୱିସ୍ସତି ଅୟଂ ସତ୍ତୋ’’ତି ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି ।

ତତ୍ତଂ ଅୟୋଖିଲନ୍ତି ତିଗାୱୁତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତାୟ ଲୋହପଥୱିୟା ଉତ୍ତାନକଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣହତ୍ଥେ ତାଲପ୍ପମାଣଂ ଅୟସୂଲଂ ପୱେସେନ୍ତି, ତଥା ୱାମହତ୍ଥାଦୀସୁ । ୟଥା ଚ ତଂ ଉତ୍ତାନକଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା, ଏୱଂ ଉରେନପି ୱାମପସ୍ସେନପି ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସେନପି ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ତେ ତଂ କମ୍ମକାରଣଂ କରୋନ୍ତିୟେୱ । ସଂୱେସେତ୍ୱାତି ଜଲିତାୟ ଲୋହପଥୱିୟା ତିଗାୱୁତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା । କୁଠାରୀହୀତି ମହତୀହି ଗେହସ୍ସ ଏକପକ୍ଖଚ୍ଛଦନମତ୍ତାହି କୁଠାରୀହି ତଚ୍ଛନ୍ତି, ଲୋହିତଂ ନଦୀ ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦତି, ଲୋହପଥୱିତୋ ଜାଲା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଚ୍ଛିତଟ୍ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି, ମହାଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ତଚ୍ଛନ୍ତା ପନ ସୁତ୍ତାହତଂ କରିତ୍ୱା ଦାରୁଂ ୱିୟ ଅଟ୍ଠଂସମ୍ପି ଛଳଂସମ୍ପି କରୋନ୍ତି । ୱାସୀହୀତି ମହାସୁପ୍ପପ୍ପମାଣାହି ୱାସୀହି । ରଥେ ୟୋଜେତ୍ୱାତି ସଦ୍ଧିଂ ୟୁଗୟୋତ୍ତପକ୍ଖରଥଚକ୍କକୁବ୍ବରପାଜନେହି ସବ୍ବତୋ ପଜ୍ଜଲିତେ ରଥେ ୟୋଜେତ୍ୱା । ମହନ୍ତନ୍ତି ମହାକୂଟାଗାରପ୍ପମାଣଂ । ଆରୋପେନ୍ତୀତି ସମ୍ପଜ୍ଜଲିତେହି ଅୟମୁଗ୍ଗରେହି ପୋଥେନ୍ତା ଆରୋପେନ୍ତି । ସକିମ୍ପି ଉଦ୍ଧନ୍ତି ସୁପକ୍କୁଥିତାୟ ଉକ୍ଖଲିୟା ପକ୍ଖିତ୍ତତଣ୍ଡୁଲା ୱିୟ ଉଦ୍ଧମଧୋତିରିୟଞ୍ଚ ଗଚ୍ଛତି । ମହାନିରୟେତି ଅୱୀଚିମହାନିରୟମ୍ହି ।

ଭାଗସୋମିତୋତି ଭାଗେ ଠପେତ୍ୱା ୱିଭତ୍ତୋ । ପରିୟନ୍ତୋତି ପରିକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଅୟସାତି ଉପରି ଅୟପଟ୍ଟେନ ଛାଦିତୋ । ସମନ୍ତା ୟୋଜନସତଂ, ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତୀତି ଏୱଂ ଫରିତ୍ୱା ତିଟ୍ଠତି, ୟଥା ତଂ ସମନ୍ତା ୟୋଜନସତେ ଠତ୍ୱା ଓଲୋକେନ୍ତସ୍ସ ଅକ୍ଖୀନି ୟମକଗୋଳକା ୱିୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତି ।

ହୀନକାୟୂପଗାତି ହୀନଂ କାୟଂ ଉପଗତା ହୁତ୍ୱା । ଉପାଦାନେତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଗ୍ଗହଣେ । ଜାତିମରଣସମ୍ଭୱେତି ଜାତିୟା ଚ ମରଣସ୍ସ ଚ କାରଣଭୂତେ । ଅନୁପାଦାତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଅନୁପାଦିୟିତ୍ୱା । ଜାତିମରଣସଙ୍ଖୟେତି ଜାତିମରଣସଙ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ୱିମୁଚ୍ଚନ୍ତି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମାଭିନିବ୍ବୁତାତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ସବ୍ବକିଲେସନିବ୍ବାନେନ ନିବ୍ବୁତା । ସବ୍ବଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା ।

୭. ଚତୁମହାରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସତ୍ତମେ ଅମଚ୍ଚା ପାରିସଜ୍ଜାତି ପରିଚାରିକଦେୱତା । ଇମଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୀତି ଅଟ୍ଠମୀଦିୱସେ କିର ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ ଆଣାପେତି – ‘‘ତାତା, ଅଜ୍ଜ ଅଟ୍ଠମୀଦିୱସେ ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ଅନୁୱିଚରିତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତାନଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛଥା’’ତି । ତେ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ପରିଚାରକେ ପେସେନ୍ତି – ‘‘ଗଚ୍ଛଥ, ତାତା, ମନୁସ୍ସଲୋକଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକାରକାନଂ ନାମଗୋତ୍ତାନି ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ଲିଖିତ୍ୱା ଆନେଥା’’ତି । ତେ ତଥା କରୋନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଇମଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୀ’’ତି । କଚ୍ଚିବହୂତିଆଦି ତେସଂ ଉପପରିକ୍ଖାକାରଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତା ହି ତେ ଅନୁୱିଚରନ୍ତି । ତତ୍ଥ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସନ୍ତୀତି ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠୱାରେ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠହନ୍ତି । ପଟିଜାଗରୋନ୍ତୀତି ପଟିଜାଗରଉପୋସଥକମ୍ମଂ ନାମ କରୋନ୍ତି । ତଂ କରୋନ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ଅଦ୍ଧମାସେ ଚତୁନ୍ନଂ ଉପୋସଥଦିୱସାନଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାନୁଗ୍ଗମନୱସେନ କରୋନ୍ତି । ପଞ୍ଚମୀଉପୋସଥଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଚତୁତ୍ଥିୟଂ ଉପୋସଥିକା ହୋନ୍ତି, ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା ଛଟ୍ଠିୟଂ । ଅଟ୍ଠମୀଉପୋସଥଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତା ସତ୍ତମିୟଂ, ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା ନୱମିୟଂ । ଚାତୁଦ୍ଦସିଂ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତା ତେରସିୟଂ, ପନ୍ନରସୀଉପୋସଥଂ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା ପାଟିପଦେ ଉପୋସଥିକା ହୋନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀତି ସରଣଗମନନିଚ୍ଚସୀଲପୁପ୍ଫପୂଜାଧମ୍ମସ୍ସୱନପଦୀପସହସ୍ସଆରୋପନୱିହାରକରଣାଦୀନି ନାନପ୍ପକାରାନି ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତି । ତେ ଏୱଂ ଅନୁୱିଚରିତ୍ୱା ପୁଞ୍ଞକମ୍ମକାରକାନଂ ନାମଗୋତ୍ତାନି ସୋୱଣ୍ଣମୟେ ପଟ୍ଟେ ଲିଖିତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ ଦେନ୍ତି । ପୁତ୍ତା ଇମଂ ଲୋକଂ ଅନୁୱିଚରନ୍ତୀତି ଚତୂହି ମହାରାଜେହି ପୁରିମନୟେନେୱ ପହିତତ୍ତା ଅନୁୱିଚରନ୍ତି । ତଦହୂତି ତଂଦିୱସଂ । ଉପୋସଥେତି ଉପୋସଥଦିୱସେ ।

ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପକା ହୋନ୍ତୀତି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ ଅମଚ୍ଚା ପାରିସଜ୍ଜା ତା ତା ଗାମନିଗମରାଜଧାନିୟୋ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି, ତତୋ ତଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ‘‘ମହାରାଜାନଂ ଅମଚ୍ଚା ଆଗତା’’ତି ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ସନ୍ତିକଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ତେ ପଣ୍ଣାକାରଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘କଚ୍ଚି ନୁ ଖୋ ମାରିସା ବହୂ ମନୁସ୍ସା ମତ୍ତେୟ୍ୟା’’ତି ୱୁତ୍ତନୟେନ ମନୁସ୍ସାନଂ ପୁଞ୍ଞପଟିପତ୍ତିଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଆମ, ମାରିସ, ଇମସ୍ମିଂ ଗାମେ ଅସୁକୋ ଚ ଅସୁକୋ ଚ ପୁଞ୍ଞାନି କରୋନ୍ତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ତେସଂ ନାମଗୋତ୍ତଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଅଥ ଚାତୁଦ୍ଦସିୟଂ ଚତୁନ୍ନଂ ମହାରାଜାନଂ ପୁତ୍ତାପି ତମେୱ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟଂ ଗହେତ୍ୱା ତେନେୱ ନୟେନ ଅନୁୱିଚରନ୍ତା ନାମଗୋତ୍ତାନି ଲିଖନ୍ତି । ତଦହୁପୋସଥେ ପନ୍ନରସେ ଚତ୍ତାରୋପି ମହାରାଜାନୋ ତେନେୱ ନୟେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟେ ନାମଗୋତ୍ତାନି ଲିଖନ୍ତି । ତେ ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟପରିମାଣେନେୱ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ମନୁସ୍ସା ଅପ୍ପକା, ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ବହୁକା’’ତି ଜାନନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅପ୍ପକା ହୋନ୍ତି ମନୁସ୍ସା’’ତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଦେୱାନଂ ତାୱତିଂସାନନ୍ତି ପଠମଂ ଅଭିନିବ୍ବତ୍ତେ ତେତ୍ତିଂସ ଦେୱପୁତ୍ତେ ଉପାଦାୟ ଏୱଂଲଦ୍ଧନାମାନଂ । ତେସଂ ପନ ଉପ୍ପତ୍ତିକଥା ଦୀଘନିକାୟେ ସକ୍କପଞ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟ ୱିତ୍ଥାରିତା । ତେନାତି ତେନ ଆରୋଚନେନ, ତେନ ୱା ପୁଞ୍ଞକାରକାନଂ ଅପ୍ପକଭାୱେନ । ଦିବ୍ବା ୱତ, ଭୋ, କାୟା ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ନୱନୱାନଂ ଦେୱପୁତ୍ତାନଂ ଅପାତୁଭାୱେନ ଦେୱକାୟା ପରିହାୟିସ୍ସନ୍ତି, ରମଣୀୟଂ ଦସୟୋଜନସହସ୍ସଂ ଦେୱନଗରଂ ସୁଞ୍ଞଂ ଭୱିସ୍ସତି । ପରିପୂରିସ୍ସନ୍ତି ଅସୁରକାୟାତି ଚତ୍ତାରୋ ଅପାୟା ପରିପୂରିସ୍ସନ୍ତି । ଇମିନା ‘‘ମୟଂ ପରିପୁଣ୍ଣେ ଦେୱନଗରେ ଦେୱସଙ୍ଘମଜ୍ଝେ ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳିତୁଂ ନ ଲଭିସ୍ସାମା’’ତି ଅନତ୍ତମନା ହୋନ୍ତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଇମିନାୱ ଉପାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭୂତପୁବ୍ବଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସକ୍କୋ ଦେୱାନମିନ୍ଦୋତି ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କଦେୱରାଜକାଲଂ ସନ୍ଧାୟ କଥେତି । ଏକସ୍ସ ୱା ସକ୍କସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଗହେତ୍ୱା କଥେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅନୁନୟମାନୋତି ଅନୁବୋଧୟମାନୋ । ତାୟଂ ୱେଲାୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କାଲେ ।

ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖଞ୍ଚାତି ଏତ୍ଥ ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖୋ ନାମ ଅନ୍ତୋୱସ୍ସେ ତେମାସଂ ନିବଦ୍ଧୁପୋସଥୋ, ତଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ପୱାରଣାନଂ ଅନ୍ତରେ ଏକମାସଂ ନିବଦ୍ଧୁପୋସଥୋ, ତମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ପଠମପୱାରଣତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଏକୋ ଅଦ୍ଧମାସୋ ପାଟିହାରିୟପକ୍ଖୋୟେୱ ନାମ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସୁସମାଗତନ୍ତି ଅଟ୍ଠହି ଗୁଣଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ୟୋପିସ୍ସମାଦିସୋ ନରୋତି ୟୋପି ସତ୍ତୋ ମାଦିସୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ସକ୍କୋପି କିର ୱୁତ୍ତପ୍ପକାରସ୍ସ ଉପୋସଥକମ୍ମସ୍ସ ଗୁଣଂ ଜାନିତ୍ୱା ଦ୍ୱେ ଦେୱଲୋକସମ୍ପତ୍ତିୟୋ ପହାୟ ମାସସ୍ସ ଅଟ୍ଠ ୱାରେ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସତି । ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଅପରୋ ନୟୋ – ୟୋପିସ୍ସ ମାଦିସୋ ନରୋତି ୟୋପି ସତ୍ତୋ ମାଦିସୋ ଅସ୍ସ, ମୟା ପତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କା ହି ଏୱରୂପେନ ଉପୋସଥକମ୍ମେନ ସକ୍କସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ୱୁସିତୱାତି ୱୁତ୍ଥୱାସୋ । କତକରଣୀୟୋତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ । ଓହିତଭାରୋତି ଖନ୍ଧଭାରକିଲେସଭାରଅଭିସଙ୍ଖାରଭାରେ ଓତାରେତ୍ୱା ଠିତୋ । ଅନୁପ୍ପତ୍ତସଦତ୍ଥୋତି ସଦତ୍ଥୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତଂ, ତଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତୋ । ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋତି ୟେନ ସଂୟୋଜନେନ ବଦ୍ଧୋ ଭୱେସୁ ଆକଡ୍ଢୀୟତି, ତସ୍ସ ଖୀଣତ୍ତା ପରିକ୍ଖୀଣଭୱସଂୟୋଜନୋ । ସମ୍ମଦଞ୍ଞା ୱିମୁତ୍ତୋତି ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ ଜାନିତ୍ୱା ୱିମୁତ୍ତୋ । କଲ୍ଲଂ ୱଚନାୟାତି ୟୁତ୍ତଂ ୱତ୍ତୁଂ ।

ୟୋପିସ୍ସ ମାଦିସୋ ନରୋତି ୟୋପି ମାଦିସୋ ଖୀଣାସୱୋ ଅସ୍ସ, ସୋପି ଏୱରୂପଂ ଉପୋସଥଂ ଉପୱସେୟ୍ୟାତି ଉପୋସଥକମ୍ମସ୍ସ ଗୁଣଂ ଜାନନ୍ତୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ । ଅପରୋ ନୟୋ ୟୋପିସ୍ସ ମାଦିସୋ ନରୋତି ୟୋପି ସତ୍ତୋ ମାଦିସୋ ଅସ୍ସ, ମୟା ପତ୍ତଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସକ୍କା ହି ଏୱରୂପେନ ଉପୋସଥକମ୍ମେନ ଖୀଣାସୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ପାପୁଣିତୁନ୍ତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୯. ସୁଖୁମାଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ନୱମେ ସୁଖୁମାଲୋତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ପରମସୁଖୁମାଲୋତି ପରମନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ଅଚ୍ଚନ୍ତସୁଖୁମାଲୋତି ସତତନିଦ୍ଦୁକ୍ଖୋ । ଇମଂ ଭଗୱା କପିଲପୁରେ ନିବ୍ବତ୍ତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହ, ଚରିୟକାଲେ ପନ ତେନ ଅନୁଭୂତଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ନତ୍ଥୀତି । ଏକତ୍ଥାତି ଏକିସ୍ସା ପୋକ୍ଖରଣିୟା । ଉପ୍ପଲଂ ୱପ୍ପତୀତି ଉପ୍ପଲଂ ରୋପେତି । ସା ନୀଲୁପ୍ପଲୱନସଞ୍ଛନ୍ନା ହୋତି । ପଦୁମନ୍ତି ପଣ୍ଡରପଦୁମଂ । ପୁଣ୍ଡରୀକନ୍ତି ରତ୍ତପଦୁମଂ । ଏୱଂ ଇତରାପି ଦ୍ୱେ ପଦୁମପୁଣ୍ଡରୀକୱନେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ କିର ସତ୍ତଟ୍ଠୱସ୍ସିକକାଲେ ରାଜା ଅମଚ୍ଚେ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ତରୁଣଦାରକା କତରକୀଳିକଂ ପିୟାୟନ୍ତୀ’’ତି ? ଉଦକକୀଳିକଂ ଦେୱାତି । ତତୋ ରାଜା କୁଦ୍ଦାଲକମ୍ମକାରକେ ସନ୍ନିପାତେତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିଟ୍ଠାନାନି ଗଣ୍ହାପେସି । ଅଥ ସକ୍କୋ ଦେୱରାଜା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ଞତ୍ୱା – ‘‘ନ ୟୁତ୍ତୋ ମହାସତ୍ତସ୍ସ ମାନୁସକପରିଭୋଗୋ, ଦିବ୍ବପରିଭୋଗୋ ୟୁତ୍ତୋ’’ତି ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା – ‘‘ଗଚ୍ଛ, ତାତ, ମହାସତ୍ତସ୍ସ କୀଳାଭୂମିୟଂ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ମାପେହୀ’’ତି ଆହ । କୀଦିସା ହୋନ୍ତୁ, ଦେୱାତି ? ଅପଗତକଲଲକଦ୍ଦମା ହୋନ୍ତୁ ୱିପ୍ପକିଣ୍ଣମଣିମୁତ୍ତପୱାଳିକା ସତ୍ତରତନମୟପାକାରପରିକ୍ଖିତ୍ତା ପୱାଳମୟଉଣ୍ହୀସେହି ମଣିମୟସୋପାନବାହୁକେହି ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିମୟଫଲକେହି ସୋପାନେହି ସମନ୍ନାଗତା । ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିପୱାଳମୟା ଚେତ୍ଥ ନାୱା ହୋନ୍ତୁ, ସୁୱଣ୍ଣନାୱାୟ ରଜତପଲ୍ଲଙ୍କୋ ହୋତୁ, ରଜତନାୱାୟ ସୁୱଣ୍ଣପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ମଣିନାୱାୟ ପୱାଳପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ପୱାଳନାୱାୟ ମଣିପଲ୍ଲଙ୍କୋ, ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିପୱାଳମୟାୱ ଉଦକସେଚନନାଳିକା ହୋନ୍ତୁ, ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣେହି ଚ ପଦୁମେହି ସଞ୍ଛନ୍ନା ହୋନ୍ତୂତି । ‘‘ସାଧୁ, ଦେୱା’’ତି ୱିସ୍ସକମ୍ମଦେୱପୁତ୍ତୋ ସକ୍କସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁତ୍ୱା ରତ୍ତିଭାଗେ ଓତରିତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଗାହାପିତପୋକ୍ଖରଣିଟ୍ଠାନେସୁୟେୱ ତେନେୱ ନିୟାମେନ ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ମାପେସି ।

ନନୁ ଚେତା ଅପଗତକଲଲକଦ୍ଦମା, କଥମେତ୍ଥ ପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିଂସୂତି ? ସୋ କିର ତାସୁ ପୋକ୍ଖରଣୀସୁ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ସୁୱଣ୍ଣରଜତମଣିପୱାଳମୟା ଖୁଦ୍ଦକନାୱାୟୋ ମାପେତ୍ୱା ‘‘ଏତା କଲଲକଦ୍ଦମପୂରିତା ଚ ହୋନ୍ତୁ, ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି ଚେତ୍ଥ ପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫନ୍ତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାସି । ଏୱଂ ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି ପଦୁମାନି ପୁପ୍ଫିଂସୁ, ରେଣୁୱଟ୍ଟିୟୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଉଦକପିଟ୍ଠଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି । ପଞ୍ଚୱିଧା ଭମରଗଣା ଉପକୂଜନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି । ଏୱଂ ତା ମାପେତ୍ୱା ୱିସ୍ସକମ୍ମୋ ଦେୱପୁରମେୱ ଗତୋ । ତତୋ ୱିଭାତାୟ ରତ୍ତିୟା ମହାଜନୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମହାପୁରିସ୍ସସ୍ସ ମାପିତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଗନ୍ତ୍ୱା ରଞ୍ଞୋ ଆରୋଚେସି । ରାଜା ମହାଜନପରିୱାରୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ପୋକ୍ଖରଣିୟୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ମମ ପୁତ୍ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ଦେୱତାହି ମାପିତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ଅହୋସି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ମହାପୁରିସୋ ଉଦକକୀଳିକଂ ଅଗମାସି ।

ୟାୱଦେୱ ମମତ୍ଥାୟାତି ଏତ୍ଥ ୟାୱଦେୱାତି ପୟୋଜନାୱଧିନିୟାମୱଚନଂ, ୟାୱ ମମେୱ ଅତ୍ଥାୟ, ନତ୍ଥେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଂ କାରଣନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ଖୋ ପନସ୍ସାହନ୍ତି ନ ଖୋ ପନସ୍ସ ଅହଂ । ଅକାସିକଂ ଚନ୍ଦନନ୍ତି ଅସଣ୍ହଂ ଚନ୍ଦନଂ । କାସିକଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସୁ ମେ ତଂ ୱେଠନନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱେଠନମ୍ପି ମେ କାସିକଂ ହୋତି । ଏତ୍ଥ ହି ସୁଇତି ଚ ତନ୍ତି ଚ ନିପାତମତ୍ତଂ, ମେତି ସାମିୱଚନଂ । ୱେଠନମ୍ପି ମେ ସଣ୍ହମେୱ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । କାସିକା କଞ୍ଚୁକାତି ପାରୁପନକଞ୍ଚୁକୋପି ସଣ୍ହକଞ୍ଚୁକୋୱ । ସେତଚ୍ଛତ୍ତଂ ଧାରୀୟତୀତି ମାନୁସକସେତଚ୍ଛତ୍ତମ୍ପି ଦିବ୍ବସେତଚ୍ଛତ୍ତମ୍ପି ଉପରିଧାରିତମେୱ ହୋତି । ମା ନଂ ଫୁସି ସୀତଂ ୱାତି ମା ଏତଂ ବୋଧିସତ୍ତଂ ସୀତଂ ୱା ଉଣ୍ହାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ଫୁସତୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତୟୋପାସାଦା ଅହେସୁନ୍ତି ବୋଧିସତ୍ତେ କିର ସୋଳସୱସ୍ସୁଦ୍ଦେସିକେ ଜାତେ ସୁଦ୍ଧୋଦନମହାରାଜା ‘‘ପୁତ୍ତସ୍ସ ୱସନକପାସାଦେ କାରେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଡ୍ଢକିନୋ ସନ୍ନିପାତାପେତ୍ୱା ଭଦ୍ଦକେନ ନକ୍ଖତ୍ତମୁହୁତ୍ତେନ ନୱଭୂମିକତପରିକମ୍ମଂ କାରେତ୍ୱା ତୟୋ ପାସାଦେ କାରାପେସି । ତେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ହେମନ୍ତିକୋତିଆଦୀସୁ ୟତ୍ଥ ସୁଖଂ ହେମନ୍ତେ ୱସିତୁଂ, ଅୟଂ ହେମନ୍ତିକୋ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱଚନତ୍ଥୋ – ହେମନ୍ତେ ୱାସୋ ହେମନ୍ତଂ, ହେମନ୍ତଂ ଅରହତୀତି ହେମନ୍ତିକୋ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ହେମନ୍ତିକୋ ପାସାଦୋ ନୱଭୂମକୋ ଅହୋସି, ଭୂମିୟୋ ପନସ୍ସ ଉଣ୍ହଉତୁଗ୍ଗାହାପନତ୍ଥାୟ ନୀଚା ଅହେସୁଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱାରୱାତପାନାନି ସୁଫୁସିତକୱାଟାନି ଅହେସୁଂ ନିବ୍ବିୱରାନି । ଚିତ୍ତକମ୍ମମ୍ପି କରୋନ୍ତା ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଜ୍ଜଲିତେ ଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧେୟେୱ ଅକଂସୁ । ଭୂମତ୍ଥରଣଂ ପନେତ୍ଥ କମ୍ବଲମୟଂ, ତଥା ସାଣିୱିତାନନିୱାସନପାରୁପନୱେଠନାନି । ୱାତପାନାନି ଉଣ୍ହଗ୍ଗାହାପନତ୍ଥଂ ଦିୱା ୱିୱଟାନି ରତ୍ତିଂ ପିହିତାନି ହୋନ୍ତି ।

ଗିମ୍ହିକୋ ପନ ପଞ୍ଚଭୂମକୋ ଅହୋସି । ସୀତଉତୁଗ୍ଗାହାପନତ୍ଥଂ ପନେତ୍ଥ ଭୂମିୟୋ ଉଚ୍ଚା ଅସମ୍ବାଧା ଅହେସୁଂ । ଦ୍ୱାରୱାତପାନାନି ନାତିଫୁସିତାନି ସୱିୱରାନି ସଜାଲାନି ଅହେସୁଂ । ଚିତ୍ତକମ୍ମେ ଉପ୍ପଲାନି ପଦୁମାନି ପୁଣ୍ଡରୀକାନିୟେୱ ଅକଂସୁ । ଭୂମତ୍ଥରଣଂ ପନେତ୍ଥ ଦୁକୂଲମୟଂ, ତଥା ସାଣିୱିତାନନିୱାସନପାରୁପନୱେଠନାନି । ୱାତପାନସମୀପେସୁ ଚେତ୍ଥ ନୱ ଚାଟିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ଉଦକସ୍ସ ପୂରେତ୍ୱା ନୀଲୁପ୍ପଲାଦୀହି ସଞ୍ଛାଦେନ୍ତି । ତେସୁ ତେସୁ ପଦେସେସୁ ଉଦକୟନ୍ତାନି କରୋନ୍ତି, ୟେହି ଦେୱେ ୱସ୍ସନ୍ତେ ୱିୟ ଉଦକଧାରା ନିକ୍ଖମନ୍ତି । ଅନ୍ତୋପାସାଦେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ କଲଲପୂରା ଦୋଣିୟୋ ଠପେତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣାନି ପଦୁମାନି ରୋପୟିଂସୁ । ପାସାଦମତ୍ଥକେ ସୁକ୍ଖମହିଂସଚମ୍ମଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ୟନ୍ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୟାୱ ଛଦନପିଟ୍ଠିୟା ପାସାଣେ ଆରୋପେତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି । ତେସଂ ଚମ୍ମେ ପୱଟ୍ଟନ୍ତାନଂ ସଦ୍ଦୋ ମେଘଗଜ୍ଜିତଂ ୱିୟ ହୋତି । ଦ୍ୱାରୱାତପାନାନି ପନେତ୍ଥ ଦିୱା ପିହିତାନି ହୋନ୍ତି ରତ୍ତିଂ ୱିୱଟାନି ।

ୱସ୍ସିକୋ ସତ୍ତଭୂମକୋ ଅହୋସି । ଭୂମିୟୋ ପନେତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ଉତୂନଂ ଗାହାପନତ୍ଥାୟ ନାତିଉଚ୍ଚା ନାତିନୀଚା ଅକଂସୁ । ଏକଚ୍ଚାନି ଦ୍ୱାରୱାତପାନାନି ସୁଫୁସିତାନି, ଏକଚ୍ଚାନି ସୱିୱରାନି । ତତ୍ଥ ଚିତ୍ତକମ୍ମମ୍ପି କେସୁଚି ଠାନେସୁ ପଜ୍ଜଲିତଅଗ୍ଗିକ୍ଖନ୍ଧୱସେନ, କେସୁଚି ଜାତସ୍ସରୱସେନ କତଂ । ଭୂମତ୍ଥରଣାଦୀନି ପନେତ୍ଥ କମ୍ବଲଦୁକୂଲୱସେନ ଉଭୟମିସ୍ସକାନି । ଏକଚ୍ଚେ ଦ୍ୱାରୱାତପାନା ରତ୍ତିଂ ୱିୱଟା ଦିୱା ପିହିତା, ଏକଚ୍ଚେ ଦିୱା ୱିୱଟା ରତ୍ତିଂ ପିହିତା । ତୟୋପି ପାସାଦା ଉବ୍ବେଧେନ ସମପ୍ପମାଣା । ଭୂମିକାସୁ ପନ ନାନତ୍ତଂ ଅହୋସି ।

ଏୱଂ ନିଟ୍ଠିତେସୁ ପାସାଦେସୁ ରାଜା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ, ଛତ୍ତମସ୍ସ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ରଜ୍ଜସିରିଂ ପସ୍ସିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ସାକିୟାନଂ ପଣ୍ଣାନି ପହିଣି – ‘‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ୱୟପ୍ପତ୍ତୋ, ରଜ୍ଜେ ନଂ ପତିଟ୍ଠାପେସ୍ସାମି, ସବ୍ବେ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଗେହେସୁ ୱୟପ୍ପତ୍ତା, ଦାରିକା ଇମଂ ଗେହଂ ପେସେନ୍ତୂ’’ତି । ତେ ସାସନଂ ସୁତ୍ୱା – ‘‘କୁମାରୋ କେୱଲଂ ଦସ୍ସନକ୍ଖମୋ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୋ, ନ କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଜାନାତି, ଦାରଭରଣଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ନ ମୟଂ ଧୀତରୋ ଦସ୍ସାମା’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସୁତ୍ୱା ପୁତ୍ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆରୋଚେସି । ବୋଧିସତ୍ତୋ ‘‘କିଂ ସିପ୍ପଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତାତା’’ତି ଆହ । ସହସ୍ସଥାମଧନୁଂ ଆରୋପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ତାତାତି । ତେନ ହି ଆହରାପେଥାତି । ରାଜା ଆହରାପେତ୍ୱା ଅଦାସି । ଧନୁଂ ପୁରିସସହସ୍ସଂ ଆରୋପେତି, ପୁରିସସହସ୍ସଂ ଓରୋପେତି । ମହାପୁରିସୋ ଧନୁଂ ଆହରାପେତ୍ୱା ପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋୱ ଜିୟଂ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେ ୱେଠେତ୍ୱା କଡ୍ଢନ୍ତୋ ପାଦଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନେୱ ଧନୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ୱାମେନ ହତ୍ଥେନ ଦଣ୍ଡେ ଗହେତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣେନ ହତ୍ଥେନ କଡ୍ଢିତ୍ୱା ଜିୟଂ ପୋଥେସି । ସକଲନଗରଂ ଉପ୍ପତନାକାରପ୍ପତ୍ତଂ ଅହୋସି । ‘‘କିଂ ସଦ୍ଦୋ ଏସୋ’’ତି ଚ ୱୁତ୍ତେ ‘‘ଦେୱୋ ଗଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥଞ୍ଞେ ‘‘ତୁମ୍ହେ ନ ଜାନାଥ, ନ ଦେୱୋ ଗଜ୍ଜତି, ଅଙ୍ଗୀରସସ୍ସ କୁମାରସ୍ସ ସହସ୍ସଥାମଧନୁଂ ଆରୋପେତ୍ୱା ଜିୟଂ ପୋଥେନ୍ତସ୍ସ ଜିୟପ୍ପହାରସଦ୍ଦୋ ଏସୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ସାକିୟା ତାୱତକେନେୱ ଆରଦ୍ଧଚିତ୍ତା ଅହେସୁଂ ।

ମହାପୁରିସୋ ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗୁଲମତ୍ତବହଲଂ ଅୟୋପଟ୍ଟଂ କଣ୍ଡେନ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲବହଲଂ ଅସନଫଲକଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ୱିଦତ୍ଥିବହଲଂ ଉଦୁମ୍ବରଫଲକଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି । ୟନ୍ତେ ବଦ୍ଧଂ ଫଲକସତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ସଟ୍ଠିପଟଲଂ ସୁକ୍ଖମହିଂସଚମ୍ମଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀତି । ତମ୍ପି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଂ କିଂ କାତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହ । ତତୋ ୱାଲିକସକଟାଦୀନି ଆଚିକ୍ଖିଂସୁ । ମହାସତ୍ତୋ ୱାଲିକସକଟମ୍ପି ପଲାଲସକଟମ୍ପି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଉଦକେ ଏକୁସଭପ୍ପମାଣଂ କଣ୍ଡଂ ପେସେସି, ଥଲେ ଅଟ୍ଠଉସଭପ୍ପମାଣଂ । ଅଥ ନଂ ‘‘ଇଦାନି ୱାତିଙ୍ଗଣସଞ୍ଞାୟ ୱାଲଂ ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତେନ ହି ବନ୍ଧାପେଥାତି । ସଦ୍ଦନ୍ତରେ ବଜ୍ଝତୁ, ତାତାତି । ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଗାୱୁତନ୍ତରେ ବନ୍ଧନ୍ତୂତି । ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ଅଦ୍ଧୟୋଜନେ ବନ୍ଧନ୍ତୂତି। ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ୟୋଜନେ ବନ୍ଧନ୍ତୂତି । ବନ୍ଧାପେଥ, ତାତାତି ୟୋଜନମତ୍ଥକେ ୱାତିଙ୍ଗଣସଞ୍ଞାୟ ୱାଲଂ ବନ୍ଧାପେତ୍ୱା ରତ୍ତନ୍ଧକାରେ ମେଘପଟଲଚ୍ଛନ୍ନାସୁ ଦିସାସୁ କଣ୍ଡଂ ଖିପି, ତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟୋଜନମତ୍ଥକେ ୱାଲଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପଥୱିଂ ପାୱିସି । ନ କେୱଲଞ୍ଚ ଏତ୍ତକମେୱ, ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ମହାସତ୍ତୋ ଲୋକେ ୱତ୍ତମାନସିପ୍ପଂ ସବ୍ବମେୱ ସନ୍ଦସ୍ସେସି । ସକ୍ୟରାଜାନୋ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ଧୀତରୋ ଅଲଙ୍କରିତ୍ୱା ପେସୟିଂସୁ, ଚତ୍ତାଲୀସସହସ୍ସନାଟକିତ୍ଥିୟୋ ଅହେସୁଂ । ମହାପୁରିସୋ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ଦେୱୋ ମଞ୍ଞେ ପରିଚାରେନ୍ତୋ ମହାସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱତି ।

ନିପ୍ପୁରିସେହୀତି ପୁରିସୱିରହିତେହି । ନ କେୱଲଂ ଚେତ୍ଥ ତୂରିୟାନେୱ ନିପ୍ପୁରିସାନି, ସବ୍ବଟ୍ଠାନାନିପି ନିପ୍ପୁରିସାନେୱ । ଦୋୱାରିକାପି ଇତ୍ଥିୟୋୱ, ନ୍ହାପନାଦିପରିକମ୍ମକରାପି ଇତ୍ଥିୟୋୱ। ରାଜା କିର ‘‘ତଥାରୂପଂ ଇସ୍ସରିୟସୁଖସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନସ୍ସ ପୁରିସଂ ଦିସ୍ୱା ପରିସଙ୍କା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସା ମେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ମା ଅହୋସୀ’’ତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚେସୁ ଇତ୍ଥିୟୋୱ ଠପେସି । ପରିଚାରୟମାନୋତି ମୋଦମାନୋ । ନ ହେଟ୍ଠାପାସାଦଂ ଓରୋହାମୀତି ପାସାଦତୋ ହେଟ୍ଠା ନ ଓତରାମି । ଇତି ମଂ ଚତ୍ତାରୋ ମାସେ ଅଞ୍ଞୋ ସିଖାବଦ୍ଧୋ ପୁରିସୋ ନାମ ପସ୍ସିତୁଂ ନାଲତ୍ଥ । ୟଥାତି ୟେନ ନିୟାମେନ । ଦାସକମ୍ମକରପୋରିସସ୍ସାତି ଦାସାନଞ୍ଚେୱ ଦେୱସିକଭତ୍ତୱେତନାଭତାନଂ କମ୍ମକରାନଞ୍ଚ ନିସ୍ସାୟ ଜୀୱମାନପୁରିସାନଞ୍ଚ । କଣାଜକନ୍ତି ସକୁଣ୍ଡକଭତ୍ତଂ । ବିଲଙ୍ଗଦୁତିୟନ୍ତି କଞ୍ଜିକଦୁତିୟଂ ।

ଏୱରୂପାୟ ଇଦ୍ଧିୟାତି ଏୱଂଜାତିକାୟ ପୁଞ୍ଞିଦ୍ଧିୟା ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ଏୱରୂପେନ ଚ ସୁଖୁମାଲେନାତି ଏୱଂଜାତିକେନ ଚ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଭାୱେନ । ସୋଖୁମାଲେନାତିପି ପାଠୋ । ଏୱଂ ତଥାଗତୋ ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ଅତ୍ତନୋ ସିରିସମ୍ପତ୍ତିଂ କଥେସି । କଥେନ୍ତୋ ଚ ନ ଉପ୍ପିଲାୱିତଭାୱତ୍ଥଂ କଥେସି, ‘‘ଏୱରୂପାୟପି ପନ ସମ୍ପତ୍ତିୟା ଠିତୋ ପମାଦଂ ଅକତ୍ୱା ଅପ୍ପମତ୍ତୋୱ ଅହୋସି’’ନ୍ତି ଅପ୍ପମାଦଲକ୍ଖଣସ୍ସେୱ ଦୀପନତ୍ଥଂ କଥେସି । ତେନେୱ ଅସ୍ସୁତୱା ଖୋ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ପରନ୍ତି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ । ଜିଣ୍ଣନ୍ତି ଜରାଜିଣ୍ଣଂ । ଅଟ୍ଟୀୟତୀତି ଅଟ୍ଟୋ ପୀଳିତୋ ହୋତି । ହରାୟତୀତି ହିରିଂ କରୋତି ଲଜ୍ଜତି । ଜିଗୁଚ୍ଛତୀତି ଅସୁଚିଂ ୱିୟ ଦିସ୍ୱା ଜିଗୁଚ୍ଛଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ଅତ୍ତାନଂୟେୱ ଅତିସିତ୍ୱାତି ଜରାଧମ୍ମମ୍ପି ସମାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅଟ୍ଟୀୟତି ହରାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଜରାଧମ୍ମୋତି ଜରାସଭାୱୋ । ଜରଂ ଅନତୀତୋତି ଜରଂ ଅନତିକ୍କନ୍ତୋ, ଅନ୍ତୋ ଜରାୟ ୱତ୍ତାମି । ଇତି ପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୋତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ । ୟୋବ୍ବନମଦୋତି ୟୋବ୍ବନଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ମାନମଦୋ । ସବ୍ବସୋପହୀୟୀତି ସବ୍ବାକାରେନ ପହୀନୋ । ମଗ୍ଗେନ ପହୀନସଦିସୋ କତ୍ୱା ଦସ୍ସିତୋ । ନ ପନେସ ମଗ୍ଗେନ ପହୀନୋ, ପଟିସଙ୍ଖାନେନ ପହୀନୋୱ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସ ହି ଦେୱତା ଜରାପତ୍ତଂ ଦସ୍ସେସୁଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ଅରହତ୍ତା ଅନ୍ତରା ମହାସତ୍ତସ୍ସ ୟୋବ୍ବନମଦୋ ନାମ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ପନ ଆରୋଗ୍ୟମଦୋତି ଅହଂ ନିରୋଗୋତି ଆରୋଗ୍ୟଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ମାନମଦୋ । ଜୀୱିତମଦୋତି ଅହଂ ଚିରଂ ଜୀୱୀତି ତଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ମାନମଦୋ । ସିକ୍ଖଂ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ସିକ୍ଖଂ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ହୀନାୟାୱତ୍ତତୀତି ହୀନାୟ ଲାମକାୟ ଗିହିଭାୱାୟ ଆୱତ୍ତତି ।

ୟଥାଧମ୍ମାତି ବ୍ୟାଧିଆଦୀହି ୟଥାସଭାୱା । ତଥାସନ୍ତାତି ୟଥା ସନ୍ତା ଏୱ ଅୱିପରୀତବ୍ୟାଧିଆଦିସଭାୱାୱ ହୁତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତୀତି ପରପୁଗ୍ଗଲଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନ୍ତି । ମମ ଏୱଂ ୱିହାରିନୋତି ମୟ୍ହଂ ଏୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛାୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜିଗୁଚ୍ଛନଂ ନପ୍ପତିରୂପଂ ଭୱେୟ୍ୟ ନାନୁଚ୍ଛୱିକଂ । ସୋହଂ ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋତି ସୋ ଅହଂ ଏୱଂ ପରଂ ଜିଗୁଚ୍ଛମାନୋ ୱିହରନ୍ତୋ, ଏୱଂ ୱା ଇମିନା ପଟିସଙ୍ଖାନୱିହାରେନ ୱିହରନ୍ତୋ । ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ନିରୂପଧିନ୍ତି ସବ୍ବୂପଧିୱିରହିତଂ ନିବ୍ବାନଧମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା । ସବ୍ବେ ମଦେ ଅଭିଭୋସ୍ମୀତି ସବ୍ବେ ତୟୋପି ମଦେ ଅଭିଭୱିଂ ସମତିକ୍କମିଂ । ନେକ୍ଖମ୍ମେ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତନ୍ତି ନିବ୍ବାନେ ଖେମଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା । ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଦଟ୍ଠୁ ଖେମତୋତିପି ପାଠୋ, ନିବ୍ବାନଂ ଖେମତୋ ଦିସ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସମେ ଅହୁ ଉସ୍ସାହୋତି ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ତଂ ନେକ୍ଖମ୍ମସଙ୍ଖାତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅଭିପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ ଉସ୍ସାହୋ ଅହୁ, ୱାୟାମୋ ଅହୋସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନାହଂଭବ୍ବୋ ଏତରହି, କାମାନି ପଟିସେୱିତୁନ୍ତି ଅହଂ ଦାନି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ପଟିସେୱିତୁଂ ଅଭବ୍ବୋ । ଅନିୱତ୍ତି ଭୱିସ୍ସାମୀତି ପବ୍ବଜ୍ଜତୋ ଚ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣତୋ ଚ ନ ନିୱତ୍ତିସ୍ସାମି, ଅନିୱତ୍ତକୋ ଭୱିସ୍ସାମି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରାୟଣୋତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟପରାୟଣୋ ଜାତୋସ୍ମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଇମାହି ଗାଥାହି ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅତ୍ତନୋ ଆଗମନୀୟୱୀରିୟଂ କଥେସି ।

୧୦. ଆଧିପତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ଦସମେ ଆଧିପତେୟ୍ୟାନୀତି ଜେଟ୍ଠକକାରଣତୋ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ତାନଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଗୁଣଜାତଂ ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ଲୋକଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଲୋକାଧିପତେୟ୍ୟଂ। ନୱୱିଧଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତିତଂ ଧମ୍ମାଧିପତେୟ୍ୟଂ । ନ ଇତି ଭୱାଭୱହେତୂତି ଇତି ଭୱୋ, ଇତି ଭୱୋତି ଏୱଂ ଆୟତିଂ, ନ ତସ୍ସ ତସ୍ସ ସମ୍ପତ୍ତିଭୱସ୍ସ ହେତୁ । ଓତିଣ୍ଣୋତି ଅନୁପୱିଟ୍ଠୋ । ୟସ୍ସ ହି ଜାତି ଅନ୍ତୋପୱିଟ୍ଠା, ସୋ ଜାତିୟା ଓତିଣ୍ଣୋ ନାମ । ଜରାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ । ଅନ୍ତକିରିୟାପଞ୍ଞାୟେଥାତି ଅନ୍ତକରଣଂ ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମକରଣଂ ପଞ୍ଞାୟେୟ୍ୟ । ଓହାୟାତି ପହାୟ । ପାପିଟ୍ଠତରେତି ଲାମକତରେ । ଆରଦ୍ଧନ୍ତି ପଗ୍ଗହିତଂ ପରିପୁଣ୍ଣଂ, ଆରଦ୍ଧତ୍ତାୱ ଅସଲ୍ଲୀନଂ । ଉପଟ୍ଠିତାତି ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନୱସେନ ଉପଟ୍ଠିତା । ଉପଟ୍ଠିତତ୍ତାୱ ଅସମ୍ମୁଟ୍ଠା । ପସ୍ସଦ୍ଧୋ କାୟୋତି ନାମକାୟୋ ଚ କରଜକାୟୋ ଚ ପସ୍ସଦ୍ଧୋ ୱୂପସନ୍ତଦରଥୋ । ପସ୍ସଦ୍ଧତ୍ତାୱ ଅସାରଦ୍ଧୋ । ସମାହିତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଆରମ୍ମଣେ ଚିତ୍ତଂ ସମ୍ମା ଆହିତଂ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଂ । ସମ୍ମା ଆହିତତ୍ତାୱ ଏକଗ୍ଗଂ । ଅଧିପତିଂ କରିତ୍ୱାତି ଜେଟ୍ଠକଂ କତ୍ୱା । ସୁଦ୍ଧଂଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତୀତି ସୁଦ୍ଧଂ ନିମ୍ମଲଂ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ପଟିଜଗ୍ଗତି, ଗୋପାୟତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ଚ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ନାମ, ଫଲପ୍ପତ୍ତୋୱ ପନ ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ସୁଦ୍ଧମତ୍ତାନଂ ପରିହରତି ।

ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୪୭) ୱିତ୍ଥାରିତାନି । ଜାନଂ ପସ୍ସଂ ୱିହରନ୍ତୀତି ତଂ ଧମ୍ମଂ ଜାନନ୍ତା ପସ୍ସନ୍ତା ୱିହରନ୍ତି । ଇମାନି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତୀଣି ଆଧିପତେୟ୍ୟାନୀତି ଏତ୍ତାୱତା ତୀଣି ଆଧିପତେୟ୍ୟାନି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକାନି କଥିତାନି ।

ପକୁବ୍ବତୋତି କରୋନ୍ତସ୍ସ । ଅତ୍ତା ତେ ପୁରିସ ଜାନାତି, ସଚ୍ଚଂ ୱା ୟଦି ୱା ମୁସାତି ୟଂ ତ୍ୱଂ କରୋସି, ତଂ ୟଦି ୱା ୟଥାସଭାୱଂ ୟଦି ୱା ନୋ ୟଥାସଭାୱନ୍ତି ତୱ ଅତ୍ତାୱ ଜାନାତି । ଇମିନା ଚ କାରଣେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ ‘‘ପାପକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ଲୋକେ ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । କଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୁନ୍ଦରଂ । ଅତିମଞ୍ଞସୀତି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ମଞ୍ଞସି । ଅତ୍ତାନଂ ପରିଗୂହସୀତି ୟଥା ମେ ଅତ୍ତାପି ନ ଜାନାତି, ଏୱଂ ନଂ ପରିଗୂହାମୀତି ୱାୟମସି । ଅତ୍ତାଧିପତେୟ୍ୟକୋତି ଅତ୍ତଜେଟ୍ଠକୋ । ଲୋକାଧିପୋତି ଲୋକଜେଟ୍ଠକୋ । ନିପକୋତି ପଞ୍ଞୱା । ଝାୟୀତି ଝାୟନ୍ତୋ । ଧମ୍ମାଧିପୋତି ଧମ୍ମଜେଟ୍ଠକୋ । ସଚ୍ଚପରକ୍କମୋତି ଥିରପରକ୍କମୋ ଭୂତପରକ୍କମୋ । ପସୟ୍ହ ମାରନ୍ତି ମାରଂ ପସହିତ୍ୱା । ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଅନ୍ତକନ୍ତି ଇଦଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୟୋ ଚ ଫୁସୀ ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପଧାନୱାତି ୟୋ ଝାୟୀ ପଧାନୱା ମାରଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଜାତିକ୍ଖୟଂ ଅରହତ୍ତଂ ଫୁସି । ସୋତାଦିସୋତି ସୋ ତଥାୱିଧୋ ତଥାସଣ୍ଠିତୋ । ଲୋକୱିଦୂତି ତୟୋ ଲୋକେ ୱିଦିତେ ପାକଟେ କତ୍ୱା ଠିତୋ । ସୁମେଧୋତି ସୁପଞ୍ଞୋ । ସବ୍ବେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ଅତମ୍ମୟୋ ମୁନୀତି ସବ୍ବେ ତେଭୂମକଧମ୍ମେ ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାୟ ତମ୍ମୟତାୟ ଅଭାୱେନ ଅତମ୍ମୟୋ ଖୀଣାସୱମୁନି କଦାଚି କତ୍ଥଚି ନ ହୀୟତି ନ ପରିହୀୟତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତୀତି ।

ଦେୱଦୂତୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମ୍ମୁଖୀଭାୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱାତି ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେନ, ୱିଜ୍ଜମାନତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ପସୱତୀତି ପଟିଲଭତି । ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱାତି ୟଦି ହି ସଦ୍ଧା ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନ ଭୱେୟ୍ୟ, ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟସଙ୍ଖାତା ପଟିଗ୍ଗାହକପୁଗ୍ଗଲା ନ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ, କଥଂ ପୁଞ୍ଞକମ୍ମଂ କରେୟ୍ୟ । ତେସଂ ପନ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱେନ ସକ୍କା କାତୁନ୍ତି ତସ୍ମା ‘‘ସଦ୍ଧାୟ ସମ୍ମୁଖୀଭାୱା’’ତିଆଦିମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମା ସୁଲଭା ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମା ଚେୱ ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟା ଚ, ସଦ୍ଧା ପନ ଦୁଲ୍ଲଭା । ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ହି ସଦ୍ଧା ଅଥାୱରା ପଦୱାରେନ ନାନା ହୋତି, ତେନେୱ ମହାମୋଗ୍ଗଲ୍ଲାନସଦିସୋପି ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଆହ – ‘‘ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ଖୋ ତେ ଅହଂ, ଆୱୁସୋ, ଧମ୍ମାନଂ ପାଟିଭୋଗୋ ଭୋଗାନଞ୍ଚ ଜୀୱିତସ୍ସ ଚ, ସଦ୍ଧାୟ ପନ ତ୍ୱଂୟେୱ ପାଟିଭୋଗୋ’’ତି (ଉଦା॰ ୧୮) ।

୨. ତିଠାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ଦୁତିୟେ ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନାତି ୱିଗତମଚ୍ଛରିୟମଲେନ । ମୁତ୍ତଚାଗୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠଚାଗୋ । ପୟତପାଣୀତି ଧୋତହତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସଦ୍ଧୋ ହି ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ହତ୍ଥେ ଧୋୱିତ୍ୱାପି ମଲିନହତ୍ଥୋୱ ହୋତି, ସଦ୍ଧୋ ପନ ଦାନାଭିରତତ୍ତା ମଲିନହତ୍ଥୋପି ଧୋତହତ୍ଥୋୱ । ୱୋସ୍ସଗ୍ଗରତୋତି ୱୋସ୍ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତେ ଦାନେ ରତୋ । ୟାଚୟୋଗୋତି ୟାଚିତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ, ୟାଚକେହି ୱା ୟୋଗୋ ଅସ୍ସାତିପି ୟାଚୟୋଗୋ । ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋତି ଦାନଂ ଦଦନ୍ତୋ ସଂୱିଭାଗଞ୍ଚ କରୋନ୍ତୋ ଦାନସଂୱିଭାଗରତୋ ନାମ ହୋତି ।

ଦସ୍ସନକାମୋ ସୀଲୱତନ୍ତି ଦସପି ୟୋଜନାନି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ୟୋଜନସତମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନେ ଦଟ୍ଠୁକାମୋ ହୋତି ପାଟଲିପୁତ୍ତକବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ ସଦ୍ଧାତିସ୍ସମହାରାଜା ୱିୟ ଚ । ପାଟଲିପୁତ୍ତସ୍ସ କିର ନଗରଦ୍ୱାରେ ସାଲାୟ ନିସିନ୍ନା ଦ୍ୱେ ବ୍ରାହ୍ମଣା କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୱାସିମହାନାଗତ୍ଥେରସ୍ସ ଗୁଣକଥଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ହେହି ତଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଦଟ୍ଠୁଂ ୱଟ୍ଟତୀ’’ତି ଦ୍ୱେପି ଜନା ନିକ୍ଖମିଂସୁ । ଏକୋ ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ କାଲମକାସି । ଏକୋ ସମୁଦ୍ଦତୀରଂ ପତ୍ୱା ନାୱାୟ ମହାତିତ୍ଥପଟ୍ଟନେ ଓରୁୟ୍ହ ଅନୁରାଧପୁରଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘କାଳୱଲ୍ଲିମଣ୍ଡପୋ କୁହି’’ନ୍ତି ପୁଚ୍ଛି । ରୋହଣଜନପଦେତି । ସୋ ଅନୁପୁବ୍ବେନ ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପତ୍ୱା ଚୂଳନଗରଗାମେ ଧୁରଘରେ ନିୱାସଂ ଗହେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଆହାରଂ ସମ୍ପାଦେତ୍ୱା ପାତୋୱ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଥେରସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଜନପରିୟନ୍ତେ ଠିତୋ ଥେରଂ ଦୂରତୋୱ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ସକିଂ ତତ୍ଥେୱ ଠିତୋ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପୁନ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଗୋପ୍ଫକେସୁ ଦଳ୍ହଂ ଗହେତ୍ୱା ୱନ୍ଦନ୍ତୋ ‘‘ଉଚ୍ଚା, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ’’ତି ଆହ । ଥେରୋ ଚ ନାତିଉଚ୍ଚୋ ନାତିରସ୍ସୋ ପମାଣୟୁତ୍ତୋୱ, ତେନ ନଂ ପୁନ ଆହ – ‘‘ନାତିଉଚ୍ଚା ତୁମ୍ହେ, ତୁମ୍ହାକଂ ପନ ଗୁଣା ମେଚକୱଣ୍ଣସ୍ସ ସମୁଦ୍ଦସ୍ସ ମତ୍ଥକେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତଲଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଗତା, ଅହମ୍ପି ପାଟଲିପୁତ୍ତନଗରଦ୍ୱାରେ ନିସିନ୍ନୋ ତୁମ୍ହାକଂ ଗୁଣକଥଂ ଅସ୍ସୋସି’’ନ୍ତି । ସୋ ଥେରସ୍ସ ଭିକ୍ଖାହାରଂ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ତିଚୀୱରଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତସ୍ସୋୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାୟ କତିପାହେନେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

ସଦ୍ଧାତିସ୍ସମହାରାଜାପି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ୱନ୍ଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ଏକଂ ଅୟ୍ୟଂ ଆଚିକ୍ଖଥା’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ମଙ୍ଗଲୱାସୀ କୁଟ୍ଟତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ରାଜା ମହାପରିୱାରେନ ପଞ୍ଚୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ‘‘କିଂ ସଦ୍ଦୋ ଏସୋ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି । ‘‘ରାଜା, ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହାକଂ ଦସ୍ସନତ୍ଥାୟ ଆଗତୋ’’ତି । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ମୟ୍ହଂ ମହଲ୍ଲକକାଲେ ରାଜଗେହେ କମ୍ମ’’ନ୍ତି ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ମଞ୍ଚେ ନିପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ଲେଖଂ ଲିଖନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛି । ରାଜା ‘‘କହଂ ଥେରୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦିୱାଟ୍ଠାନେ’’ତି ସୁତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଥେରଂ ଭୂମିୟଂ ଲେଖଂ ଲିଖନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଖୀଣାସୱସ୍ସ ନାମ ହତ୍ଥକୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ନତ୍ଥି, ନାୟଂ ଖୀଣାସୱୋ’’ତି ଅୱନ୍ଦିତ୍ୱାୱ ନିୱତ୍ତି । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ଥେରଂ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ଏୱଂୱିଧସ୍ସ ସଦ୍ଧସ୍ସ ପସନ୍ନସ୍ସ ରଞ୍ଞୋ କସ୍ମା ୱିପ୍ପଟିସାରଂ କରିତ୍ଥା’’ତି । ‘‘ଆୱୁସୋ, ରଞ୍ଞୋ ପସାଦରକ୍ଖନଂ ନ ତୁମ୍ହାକଂ ଭାରୋ, ମହଲ୍ଲକତ୍ଥେରସ୍ସ ଭାରୋ’’ତି ୱତ୍ୱା ଅପରଭାଗେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଆହ – ‘‘ମୟ୍ହଂ କୂଟାଗାରମ୍ହି ଅଞ୍ଞମ୍ପି ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଅତ୍ଥରଥା’’ତି । ତସ୍ମିଂ ଅତ୍ଥତେ ଥେରୋ – ‘‘ଇଦଂ କୂଟାଗାରଂ ଅନ୍ତରେ ଅପ୍ପତିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ରଞ୍ଞା ଦିଟ୍ଠକାଲେୟେୱ ଭୂମିୟଂ ପତିଟ୍ଠାତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠହିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟି । କୂଟାଗାରଂ ପଞ୍ଚୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଆକାସେନ ଅଗମାସି । ପଞ୍ଚୟୋଜନମଗ୍ଗେ ଧଜଂ ଧାରେତୁଂ ସମତ୍ଥା ରୁକ୍ଖା ଧଜପଗ୍ଗହିତାୱ ଅହେସୁଂ । ଗଚ୍ଛାପି ଗୁମ୍ବାପି ସବ୍ବେ କୂଟାଗାରାଭିମୁଖା ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ ।

ରଞ୍ଞୋପି ପଣ୍ଣଂ ପହିଣିଂସୁ ‘‘ଥେରୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କୂଟାଗାରଂ ଆକାସେନ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି । ରାଜା ନ ସଦ୍ଦହି । କୂଟାଗାରଂ ଆକାସେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଥୂପାରାମଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ସିଲାଚେତିୟଟ୍ଠାନଂ ଅଗମାସି । ଚେତିୟଂ ସହ ୱତ୍ଥୁନା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା କୂଟାଗାରମତ୍ଥକେ ଅଟ୍ଠାସି, ସାଧୁକାରସହସ୍ସାନି ପୱତ୍ତିଂସୁ। ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ମହାବ୍ୟଗ୍ଘତ୍ଥେରୋ ନାମ ଲୋହପାସାଦେ ସତ୍ତମକୂଟାଗାରେ ନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୂନଂ ୱିନୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତୋ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘କିଂ ସଦ୍ଦୋ ଏସୋ’’ତି ପଟିପୁଚ୍ଛି । ଭନ୍ତେ, ମଙ୍ଗଲୱାସୀ କୁଟ୍ଟତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପରିନିବ୍ବୁତୋ, କୂଟାଗାରଂ ପଞ୍ଚୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଆକାସେନ ଆଗତଂ, ତତ୍ଥ ସୋ ସାଧୁକାରସଦ୍ଦୋତି । ଆୱୁସୋ, ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେ ନିସ୍ସାୟ ସକ୍କାରଂ ଲଭିସ୍ସାମାତି ଅନ୍ତେୱାସିକେ ଖମାପେତ୍ୱା ଆକାସେନେୱ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ତଂ କୂଟାଗାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଦୁତିୟମଞ୍ଚେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବାୟି । ରାଜା ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫଚୁଣ୍ଣାନି ଆଦାୟ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆକାସେ ଠିତଂ କୂଟାଗାରଂ ଦିସ୍ୱା କୂଟାଗାରଂ ପୂଜେସି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ କୂଟାଗାରଂ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ରାଜା ମହାସକ୍କାରେନ ସରୀରକିଚ୍ଚଂ କାରେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଚେତିୟଂ ଅକାସି । ଏୱରୂପା ସୀଲୱନ୍ତାନଂ ଦସ୍ସନକାମା ନାମ ହୋନ୍ତି ।

ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୋତୁମିଚ୍ଛତୀତି ତଥାଗତପ୍ପୱେଦିତଂ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ସୋତୁକାମୋ ହୋତି ପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ଥେରାଦୟୋ ୱିୟ । ଗଙ୍ଗାୱନୱାଲିଅଙ୍ଗଣମ୍ହି କିର ତିଂସ ଭିକ୍ଖୂ ୱସ୍ସଂ ଉପଗତା ଅନ୍ୱଦ୍ଧମାସଂ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମମହାଅରିୟୱଂସଞ୍ଚ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୮) କଥେନ୍ତି । ଏକୋ ପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ଥେରୋ ପଚ୍ଛାଭାଗେନ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଟିଚ୍ଛନ୍ନଟ୍ଠାନେ ନିସୀଦି । ଅଥ ନଂ ଏକୋ ଗୋନସୋ ଜଙ୍ଘପିଣ୍ଡିମଂସଂ ସଣ୍ଡାସେନ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୱିୟ ଡଂସି । ଥେରୋ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଗୋନସଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଜ୍ଜ ଧମ୍ମସ୍ସୱନନ୍ତରାୟଂ ନ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗୋନସଂ ଗହେତ୍ୱା ଥୱିକାୟ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥୱିକାମୁଖଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଅୱିଦୂରେ ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ସୁଣନ୍ତୋୱ ନିସୀଦି । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ ୱିସଂ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ତିଣ୍ଣଂ ଫଲାନଂ ପାପୁଣନଞ୍ଚ ୱିସସ୍ସ ଦଟ୍ଠଟ୍ଠାନେନେୱ ଓତରିତ୍ୱା ପଥୱିପୱିସନଞ୍ଚ ଧମ୍ମକଥିକତ୍ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥାନିଟ୍ଠାପନଞ୍ଚ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅହୋସି । ତତୋ ଥେରୋ ଆହ – ‘‘ଆୱୁସୋ ଏକୋ ମେ ଚୋରୋ ଗହିତୋ’’ତି ଥୱିକଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଗୋନସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେସି । ଭିକ୍ଖୂ ଦିସ୍ୱା ‘‘କାୟ ୱେଲାୟ ଦଟ୍ଠତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପୁଚ୍ଛିଂସୁ । ହିୟ୍ୟୋ ସାୟନ୍ହସମୟେ, ଆୱୁସୋତି । କସ୍ମା, ଭନ୍ତେ, ଏୱଂ ଭାରିୟଂ କମ୍ମଂ କରିତ୍ଥାତି । ଆୱୁସୋ, ସଚାହଂ ଦୀଘଜାତିକେନ ଦଟ୍ଠୋତି ୱଦେୟ୍ୟଂ, ନୟିମଂ ଏତ୍ତକଂ ଆନିସଂସଂ ଲଭେୟ୍ୟନ୍ତି । ଇଦଂ ତାୱ ପିଣ୍ଡପାତିକତ୍ଥେରସ୍ସ ୱତ୍ଥୁ ।

ଦୀଘୱାପିୟମ୍ପି ‘‘ମହାଜାତକଭାଣକତ୍ଥେରୋ ଗାଥାସହସ୍ସଂ ମହାୱେସ୍ସନ୍ତରଂ କଥେସ୍ସତୀ’’ତି ତିସ୍ସମହାଗାମେ ତିସ୍ସମହାୱିହାରୱାସୀ ଏକୋ ଦହରୋ ସୁତ୍ୱା ତତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକାହେନେୱ ନୱୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଆଗତୋ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଖଣେ ଥେରୋ ଧମ୍ମକଥଂ ଆରଭି । ଦହରୋ ଦୂରମଗ୍ଗାଗମନେନ ସଞ୍ଜାତକାୟଦରଥତ୍ତା ପଟ୍ଠାନଗାଥାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସାନଗାଥଂୟେୱ ୱୱତ୍ଥପେସି । ତତୋ ଥେରସ୍ସ ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ୱତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାୟ ଗମନକାଲେ ‘‘ମୟ୍ହଂ ଆଗମନକମ୍ମଂ ମୋଘଂ ଜାତ’’ନ୍ତି ରୋଦମାନୋ ଅଟ୍ଠାସି । ଏକୋ ମନୁସ୍ସୋ ତଂ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଆରୋଚେସି, ‘‘ଭନ୍ତେ, ‘ତୁମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମକଥଂ ସୋସ୍ସାମୀ’ତି ଏକୋ ଦହରଭିକ୍ଖୁ ତିସ୍ସମହାୱିହାରା ଆଗତୋ, ସୋ ‘କାୟଦରଥଭାୱେନ ମେ ଆଗମନଂ ମୋଘଂ ଜାତ’ନ୍ତି ରୋଦମାନୋ ଠିତୋ’’ତି । ଗଚ୍ଛଥ ସଞ୍ଞାପେଥ ନଂ ‘‘ପୁନ ସ୍ୱେ କଥେସ୍ସାମା’’ତି । ସୋ ପୁନଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ ଧମ୍ମକଥଂ ସୁତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପାପୁଣି ।

ଅପରାପି ଉଲ୍ଲକୋଲିକଣ୍ଣିୱାସିକା ଏକା ଇତ୍ଥୀ ପୁତ୍ତକଂ ପାୟମାନା ‘‘ଦୀଘଭାଣକମହାଅଭୟତ୍ଥେରୋ ନାମ ଅରିୟୱଂସପଟିପଦଂ କଥେତୀ’’ତି ସୁତ୍ୱା ପଞ୍ଚୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିୱାକଥିକତ୍ଥେରସ୍ସ ନିସିନ୍ନକାଲେୟେୱ ୱିହାରଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭୂମିୟଂ ପୁତ୍ତଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ଦିୱାକଥିକତ୍ଥେରସ୍ସ ଠିତକାୱ ଧମ୍ମଂ ଅସ୍ସୋସି । ସରଭାଣକେ ଥେରେ ଉଟ୍ଠିତେ ଦୀଘଭାଣକମହାଅଭୟତ୍ଥେରୋ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସଭାୱନାରାମମହାଅରିୟୱଂସଂ ଆରଭି । ସା ଠିତକାୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଥେରୋ ତୟୋ ଏୱ ପଚ୍ଚୟେ କଥେତ୍ୱା ଉଟ୍ଠାନାକାରଂ ଅକାସି । ସା ଉପାସିକା ଆହ – ‘‘ଅୟ୍ୟୋ, ‘ଅରିୟୱଂସଂ କଥେସ୍ସାମୀ’ତି ସିନିଦ୍ଧଭୋଜନଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମଧୁରପାନକଂ ପିୱିତ୍ୱା ୟଟ୍ଠିମଧୁକତେଲାଦୀହି ଭେସଜ୍ଜଂ କତ୍ୱା କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନେୟେୱ ଉଟ୍ଠହତୀ’’ତି । ଥେରୋ ‘‘ସାଧୁ, ଭଗିନୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଉପରି ଭାୱନାରାମଂ ପଟ୍ଠପେସି । ଅରୁଣୁଗ୍ଗମନଞ୍ଚ ଥେରସ୍ସ ‘‘ଇଦମୱୋଚା’’ତି ୱଚନଞ୍ଚ ଉପାସିକାୟ ସୋତାପତ୍ତିଫଲୁପ୍ପତ୍ତି ଚ ଏକକ୍ଖଣେୟେୱ ଅହୋସି ।

ଅପରାପି କଳମ୍ପରୱାସିକା ଇତ୍ଥୀ ଅଙ୍କେନ ପୁତ୍ତଂ ଆଦାୟ ‘‘ଧମ୍ମଂ ସୋସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଲପବ୍ବତଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଏକଂ ରୁକ୍ଖଂ ନିସ୍ସାୟ ଦାରକଂ ନିପଜ୍ଜାପେତ୍ୱା ସୟଂ ଠିତକାୱ ଧମ୍ମଂ ସୁଣାତି । ରତ୍ତିଭାଗସମନନ୍ତରେ ଏକୋ ଦୀଘଜାତିକୋ ତସ୍ସା ପସ୍ସନ୍ତିୟାୟେୱ ସମୀପେ ନିପନ୍ନଦାରକଂ ଚତୂହି ଦାଠାହି ଡଂସିତ୍ୱା ଅଗମାସି । ସା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସଚାହଂ ‘ପୁତ୍ତୋ ମେ ସପ୍ପେନ ଦଟ୍ଠୋ’ତି ୱକ୍ଖାମି, ଧମ୍ମସ୍ସ ଅନ୍ତରାୟୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଅନେକକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଖୋ ପନ ମେ ଅୟଂ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ୱଟ୍ଟନ୍ତିୟା ପୁତ୍ତୋ ଅହୋସି, ଧମ୍ମମେୱ ଚରିସ୍ସାମୀ’’ତି ତିୟାମରତ୍ତିଂ ଠିତକାୱ ଧମ୍ମଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲେ ପତିଟ୍ଠାୟ ଅରୁଣେ ଉଗ୍ଗତେ ସଚ୍ଚକିରିୟାୟ ପୁତ୍ତସ୍ସ ୱିସଂ ନିମ୍ମଥେତ୍ୱା ପୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗତା । ଏୱରୂପା ପୁଗ୍ଗଲା ଧମ୍ମଂ ସୋତୁକାମା ନାମ ହୋନ୍ତି ।

୩. ଅତ୍ଥୱସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୩. ତତିୟେ ତୟୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅତ୍ଥୱସେ ସମ୍ପସ୍ସମାନେନାତି ତୟୋ ଅତ୍ଥେ ତୀଣି କାରଣାନି ପସ୍ସନ୍ତେନ । ଅଲମେୱାତି ୟୁତ୍ତମେୱ । ୟୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତୀତି ୟୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ପକାସେତି । ଅତ୍ଥପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ଅଟ୍ଠକଥଂ ଞାଣେନ ପଟିସଂୱେଦୀ । ଧମ୍ମପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି ପାଳିଧମ୍ମଂ ପଟିସଂୱେଦୀ ।

୪. କଥାପୱତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଠାନେହୀତି କାରଣେହି । ପୱତ୍ତିନୀତି ଅପ୍ପଟିହତା ନିୟ୍ୟାନିକା ।

୫. ପଣ୍ଡିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ପଞ୍ଚମେ ପଣ୍ଡିତପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ପଣ୍ଡିତେହି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି କଥିତାନି ପସତ୍ଥାନି । ସପ୍ପୁରିସପଞ୍ଞତ୍ତାନୀତି ସପ୍ପୁରିସେହି ମହାପୁରିସେହି ପଞ୍ଞତ୍ତାନି କଥିତାନି ପସତ୍ଥାନି । ଅହିଂସାତି କରୁଣା ଚେୱ କରୁଣାପୁବ୍ବଭାଗୋ ଚ । ସଂୟମୋତି ସୀଲସଂୟମୋ । ଦମୋତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରୋ, ଉପୋସଥୱସେନ ୱା ଅତ୍ତଦମନଂ, ପୁଣ୍ଣୋୱାଦେ (ମ॰ ନି॰ ୩.୩୯୫ ଆଦୟୋ; ସଂ॰ ନି॰ ୪.୮୮ ଆଦୟୋ) ଦମୋତି ୱୁତ୍ତା ଖନ୍ତିପି ଆଳୱକେ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୪୬; ସୁ॰ ନି॰ ୧୮୩ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତା ପଞ୍ଞାପି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ମାତାପିତୁ ଉପଟ୍ଠାନନ୍ତି ମାତାପିତୂନଂ ରକ୍ଖନଂ ଗୋପନଂ ପଟିଜଗ୍ଗନଂ । ସନ୍ତାନନ୍ତି ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଅରିୟସାୱକା ସନ୍ତୋ ନାମ, ଇଧ ପନ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକା ଅଧିପ୍ପେତା । ତସ୍ମା ଉତ୍ତମଟ୍ଠେନ ସନ୍ତାନଂ, ସେଟ୍ଠଚରିୟଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀନଂ। ଇଦଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାନଂ ସବ୍ଭି ଉପଞ୍ଞାତନ୍ତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସତଂ ଏତାନି ଠାନାନୀତି ସନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ ଏତାନି ଠାନାନି କାରଣାନି । ଅରିୟୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋତି ଇଧ ଇମେସଂୟେୱ ତିଣ୍ଣଂ ଠାନାନଂ କାରଣେନ ଅରିୟୋ ଚେୱ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ ଚ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ନ ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ନ ସୋତାପନ୍ନା । ଅଥ ୱା ସତଂ ଏତାନି ଠାନାନୀତି ମାତୁପଟ୍ଠାନଂ ପିତୁପଟ୍ଠାନନ୍ତି ଏତାନି ଠାନାନି ସନ୍ତାନଂ ଉତ୍ତମପୁରିସାନଂ କାରଣାନୀତି ଏୱଂ ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକୱସେନ ଇମିସ୍ସା ଗାଥାୟ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ମାତାପିତୁଉପଟ୍ଠାକୋୟେୱ ହି ଇଧ ‘‘ଅରିୟୋ ଦସ୍ସନସମ୍ପନ୍ନୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ସ ଲୋକଂ ଭଜତେ ସିୱନ୍ତି ସୋ ଖେମଂ ଦେୱଲୋକଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ।

୬. ସୀଲୱନ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୬. ଛଟ୍ଠେ ତୀହି ଠାନେହୀତି ତୀହି କାରଣେହି । କାୟେନାତିଆଦୀସୁ ଭିକ୍ଖୂ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କରୋନ୍ତା ଗଚ୍ଛନ୍ତେ ଅନୁଗଚ୍ଛନ୍ତା ଆସନସାଲାୟ ସମ୍ମଜ୍ଜନଉପଲେପନାଦୀନି କରୋନ୍ତା ଆସନାନି ପଞ୍ଞାପେନ୍ତା ପାନୀୟଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠାପେନ୍ତା କାୟେନ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତି ନାମ । ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟାଗୁଂ ଦେଥ, ଭତ୍ତଂ ଦେଥ, ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଦେଥ, ଗନ୍ଧପୁପ୍ଫାଦୀହି ପୂଜେଥ, ଉପୋସଥଂ ଉପୱସଥ, ଧମ୍ମଂ ସୁଣାଥ, ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦଥା’’ତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତା ୱାଚାୟ ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତି ନାମ । ଭିକ୍ଖୂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଲଭନ୍ତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେନ୍ତା ମନସା ପୁଞ୍ଞଂ ପସୱନ୍ତି ନାମ । ପସୱନ୍ତୀତି ପଟିଲଭନ୍ତି । ପୁଞ୍ଞଂ ପନେତ୍ଥ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ କଥିତଂ ।

୭. ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ସତ୍ତମେ ସଙ୍ଖତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା କତସ୍ସ । ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନୀତି ସଙ୍ଖତଂ ଏତନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନକାରଣାନି ନିମିତ୍ତାନି । ଉପ୍ପାଦୋତି ଜାତି । ୱୟୋତି ଭେଦୋ । ଠିତସ୍ସ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ନାମ ଜରା । ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖତନ୍ତି ତେଭୂମକା ଧମ୍ମା । ମଗ୍ଗଫଲାନି ପନ ଅସମ୍ମସନୂପଗତ୍ତା ଇଧ ନ କଥୀୟନ୍ତି । ଉପ୍ପାଦାଦୟୋ ସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣା ନାମ । ତେସୁ ଉପ୍ପାଦକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପାଦୋ, ଠାନକ୍ଖଣେ ଜରା, ଭେଦକ୍ଖଣେ ୱୟୋ । ଲକ୍ଖଣଂ ନ ସଙ୍ଖତଂ, ସଙ୍ଖତଂ ନ ଲକ୍ଖଣଂ, ଲକ୍ଖଣେନ ପନ ସଙ୍ଖତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ । ୟଥା ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋମହିଂସାଦୀନଂ ସତ୍ତିସୂଲାଦୀନି ସଞ୍ଜାନନଲକ୍ଖଣାନି ନ ହତ୍ଥିଆଦୟୋ, ନପି ହତ୍ଥିଆଦୟୋ ଲକ୍ଖଣାନେୱ, ଲକ୍ଖଣେହି ପନ ତେ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ହତ୍ଥୀ, ଅସୁକସ୍ସ ଅସ୍ସୋ, ଅସୁକହତ୍ଥୀ, ଅସୁକଅସ୍ସୋ’’ତି ୱା ପଞ୍ଞାୟନ୍ତି, ଏୱଂସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୮. ଅସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅସଙ୍ଖତସ୍ସାତି ପଚ୍ଚୟେହି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା ଅକତସ୍ସ । ଅସଙ୍ଖତଲକ୍ଖଣାନୀତି ଅସଙ୍ଖତଂ ଏତନ୍ତି ସଞ୍ଜାନନକାରଣାନି ନିମିତ୍ତାନି । ନ ଉପ୍ପାଦୋ ପଞ୍ଞାୟତୀତିଆଦୀହି ଉପ୍ପାଦଜରାଭଙ୍ଗାନଂ ଅଭାୱୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଉପ୍ପାଦାଦୀନଞ୍ହି ଅଭାୱେନ ଅସଙ୍ଖତନ୍ତି ପଞ୍ଞାୟତି ।

୯. ପବ୍ବତରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ନୱମେ ମହାସାଲାତି ମହାରୁକ୍ଖା । କୁଲପତିନ୍ତି କୁଲଜେଟ୍ଠକଂ । ସେଲୋତି ସିଲାମୟୋ । ଅରଞ୍ଞସ୍ମିନ୍ତି ଅଗାମକଟ୍ଠାନେ । ବ୍ରହ୍ମାତି ମହନ୍ତୋ । ୱନେତି ଅଟୱିୟଂ । ୱନପ୍ପତୀତି ୱନଜେଟ୍ଠକା । ଇଧ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱାନ, ମଗ୍ଗଂ ସୁଗତିଗାମିନନ୍ତି ସୁଗତିଗାମିକମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଧମ୍ମଂ ଚରିତ୍ୱା ।

୧୦. ଆତପ୍ପକରଣୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ଦସମେ ଆତପ୍ପଂ କରଣୀୟନ୍ତି ୱୀରିୟଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତଂ । ଅନୁପ୍ପାଦାୟାତି ଅନୁପ୍ପାଦତ୍ଥାୟ, ଅନୁପ୍ପାଦଂ ସାଧେସ୍ସାମୀତି ଇମିନା କାରଣେନ କତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପରତୋପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାରୀରିକାନନ୍ତି ସରୀରସମ୍ଭୱାନଂ । ଦୁକ୍ଖାନନ୍ତି ଦୁକ୍ଖମାନଂ । ତିବ୍ବାନନ୍ତି ବହଲାନଂ, ତାପନୱସେନ ୱା ତିବ୍ବାନଂ । ଖରାନନ୍ତି ଫରୁସାନଂ । କଟୁକାନନ୍ତି ତିଖିଣାନଂ । ଅସାତାନନ୍ତି ଅମଧୁରାନଂ । ଅମନାପାନନ୍ତି ମନଂ ୱଡ୍ଢେତୁଂ ଅସମତ୍ଥାନଂ । ପାଣହରାନନ୍ତି ଜୀୱିତହରାନଂ । ଅଧିୱାସନାୟାତି ଅଧିୱାସନତ୍ଥାୟ ସହନତ୍ଥାୟ ଖମନତ୍ଥାୟ ।

ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ସତ୍ଥା ଆଣାପେତ୍ୱା ଆଣତ୍ତିଂ ପୱତ୍ତେତ୍ୱା ଇଦାନି ସମାଦପେନ୍ତୋ ୟତୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟତୋତି ୟଦା । ଆତାପୀତି ୱୀରିୟୱା । ନିପକୋତି ସପ୍ପଞ୍ଞୋ । ସତୋତି ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପରିଚ୍ଛେଦପରିୱଟୁମକିରିୟାୟ । ଇମେ ଚ ପନ ଆତାପାଦୟୋ ତୟୋପି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକା କଥିତା ।

୧୧. ମହାଚୋରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଏକାଦସମେ ମହାଚୋରୋତି ମହନ୍ତୋ ବଲୱଚୋରୋ । ସନ୍ଧିନ୍ତି ଘରସନ୍ଧିଂ । ନିଲ୍ଲୋପନ୍ତି ମହାୱିଲୋପଂ । ଏକାଗାରିକନ୍ତି ଏକମେୱ ଗେହଂ ପରିୱାରେତ୍ୱା ୱିଲୁମ୍ପନଂ । ପରିପନ୍ଥେପି ତିଟ୍ଠତୀତି ପନ୍ଥଦୂହନକମ୍ମଂ କରୋତି । ନଦୀୱିଦୁଗ୍ଗନ୍ତି ନଦୀନଂ ଦୁଗ୍ଗମଟ୍ଠାନଂ ଅନ୍ତରଦୀପକଂ, ୟତ୍ଥ ସକ୍କା ହୋତି ଦ୍ୱୀହିପି ତୀହିପି ଜଙ୍ଘସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଲୀୟିତୁଂ । ପବ୍ବତୱିସମନ୍ତି ପବ୍ବତାନଂ ୱିସମଟ୍ଠାନଂ ପବ୍ବତନ୍ତରଂ, ୟତ୍ଥ ସକ୍କା ହୋତି ସତ୍ତହି ୱା ଅଟ୍ଠହି ୱା ଜଙ୍ଘସହସ୍ସେହି ସଦ୍ଧିଂ ନିଲୀୟିତୁଂ । ତିଣଗହନନ୍ତି ତିଣେନ ୱଡ୍ଢିତ୍ୱା ସଞ୍ଛନ୍ନଂ ଦ୍ୱତ୍ତିୟୋଜନଟ୍ଠାନଂ । ରୋଧନ୍ତି ଘନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସଂସଟ୍ଠସାଖଂ ଏକାବଦ୍ଧଂ ମହାୱନସଣ୍ଡଂ । ପରିୟୋଧାୟ ଅତ୍ଥଂ ଭଣିସ୍ସନ୍ତୀତି ପରିୟୋଦହିତ୍ୱା ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ କଥୟିସ୍ସନ୍ତି । ତ୍ୟାସ୍ସାତି ତେ ଅସ୍ସ । ପରିୟୋଧାୟ ଅତ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ୱତ୍ତୁଂ ଆରଦ୍ଧେୟେୱ ‘‘ମା ଏୱଂ ଅୱଚୁତ୍ଥ, ମୟଂ ଏତଂ କୁଲପରମ୍ପରାୟ ଜାନାମ, ନ ଏସ ଏୱରୂପଂ କରିସ୍ସତୀ’’ତି ତଂ ତଂ କାରଣଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ମହନ୍ତମ୍ପି ଦୋସଂ ହରନ୍ତା ଅତ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରିୟୋଧାୟାତି ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱାତିପି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ହି ତସ୍ସପି ଦୋସଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତ୍ୱା ଅତ୍ଥଂ ଭଣନ୍ତି । ଖତଂ ଉପହତନ୍ତି ଗୁଣଖନନେନ ଖତଂ, ଗୁଣୁପଘାତେନ ଉପହତଂ । ୱିସମେନ କାୟକମ୍ମେନାତି ସମ୍ପକ୍ଖଲନଟ୍ଠେନ ୱିସମେନ କାୟଦ୍ୱାରିକକମ୍ମେନ । ୱଚୀମନୋକମ୍ମେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନ୍ତଗ୍ଗାହିକାୟାତି ଦସୱତ୍ଥୁକାୟ ଅନ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତଦିଟ୍ଠିୟା । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ଚୂଳୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୬) ୧. ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମଦ୍ୱେବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଜିଣ୍ଣାତି ଜରାଜିଣ୍ଣା । ୱୁଦ୍ଧାତି ୱୟୋୱୁଦ୍ଧା । ମହଲ୍ଲକାତି ଜାତିମହଲ୍ଲକା । ଅଦ୍ଧଗତାତି ତୟୋ ଅଦ୍ଧେ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ୱୟୋଅନୁପ୍ପତ୍ତାତି ତତିୟଂ ୱୟଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତା । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ପୁତ୍ତଦାରେ ଅତ୍ତନୋ ୱଚନଂ ଅକରୋନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗଂ ଗୱେସିସ୍ସାମା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ମୟମସ୍ସୁ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣାତି; ଭୋ ଗୋତମ, ମୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ଖତ୍ତିୟା ନାମଚ୍ଚା ନ ଗହପତିକାତି ବ୍ରାହ୍ମଣଭାୱଂ ଜାନାପେତ୍ୱା ଜିଣ୍ଣାତିଆଦିମାହଂସୁ । ଅକତଭୀରୁତ୍ତାଣାତି ଅକତଭୟପରିତ୍ତାଣା । ଅୱସ୍ସୟଭୂତଂ ପତିଟ୍ଠାକମ୍ମଂ ଅମ୍ହେହି ନ କତନ୍ତି ଦସ୍ସେନ୍ତି । ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନତ୍ଥେ ୱା । ଏକନ୍ତେନ ତୁମ୍ହେ ଏୱରୂପା, ଅହମ୍ପି ଖୋ ଏତଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛାମୀତି ଚ ଦସ୍ସେତି । ଉପନୀୟତୀତି ଉପସଂହରୀୟତି । ଅୟଂ ହି ଜାତିୟା ଜରଂ ଉପନୀୟତି, ଜରାୟ ବ୍ୟାଧିଂ, ବ୍ୟାଧିନା ମରଣଂ, ମରଣେନ ପୁନ ଜାତିଂ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉପନୀୟତୀ’’ତି ।

ଇଦାନି ୟସ୍ମା ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମହଲ୍ଲକତ୍ତା ପବ୍ବଜିତ୍ୱାପି ୱତ୍ତଂ ପୂରେତୁଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସନ୍ତି, ତସ୍ମା ନେ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ପତିଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ଭଗୱା ୟୋଧ କାୟେନ ସଂୟମୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କାୟେନ ସଂୟମୋତି କାୟଦ୍ୱାରେନ ସଂୱରୋ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଂ ତସ୍ସ ପେତସ୍ସାତି ତଂ ପୁଞ୍ଞଂ ତସ୍ସ ପରଲୋକଂ ଗତସ୍ସ ତାୟନଟ୍ଠେନ ତାଣଂ, ନିଲୀୟନଟ୍ଠେନ ଲେଣଂ, ପତିଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଦୀପୋ, ଅୱସ୍ସୟନଟ୍ଠେନ ସରଣଂ, ଉତ୍ତମଗତିୱସେନ ପରାୟଣଞ୍ଚ ହୋତୀତି ଦସ୍ସେତି । ଗାଥା ଉତ୍ତାନତ୍ଥାୟେୱ । ଏୱଂ ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣା ତଥାଗତେନ ପଞ୍ଚସୁ ସୀଲେସୁ ସମାଦପିତା ୟାୱଜୀୱଂ ପଞ୍ଚ ସୀଲାନି ରକ୍ଖିତ୍ୱା ସଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତିଂସୁ ।

୨. ଦୁତିୟଦ୍ୱେବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ଦୁତିୟେ ଭାଜନନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଭଣ୍ଡକଂ । ସେସଂ ପଠମେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩. ଅଞ୍ଞତରବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ତତିୟେ ସମ୍ମୋଦନୀୟନ୍ତି ସମ୍ମୋଦଜନନିଂ । ସାରଣୀୟନ୍ତି ସରିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ । ୱୀତିସାରେତ୍ୱାତି ପରିୟୋସାପେତ୍ୱା । କିତ୍ତାୱତାତି କିତ୍ତକେନ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ଧମ୍ମୋ ହୋତୀତି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବୋ ହୋତି । ଅକାଲିକୋତି ନ କାଲନ୍ତରେ ଫଲଦାୟକୋ । ଏହିପସ୍ସିକୋତି ‘‘ଏହି ପସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସକ୍କାତି ଆଗମନୀୟପଟିପଦଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଓପନେୟ୍ୟିକୋତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ ଉପନେତବ୍ବୋ । ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବୋତି ସାମଂୟେୱ ଜାନିତବ୍ବୋ । ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ପଣ୍ଡିତେହି । ପରିୟାଦିନ୍ନଚିତ୍ତୋତି ଆଦିନ୍ନଗହିତପରାମଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ ହୁତ୍ୱା । ଚେତେତୀତି ଚିନ୍ତେତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଲୋକୁତ୍ତରମଗ୍ଗୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ସତ୍ଥାରାପି ସୋୟେୱ କଥିତୋ । ସୋ ହି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବତ୍ତା ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକୋ ନାମାତି ।

୪. ପରିବ୍ବାଜକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୫. ଚତୁତ୍ଥେ ବ୍ରାହ୍ମଣପରିବ୍ବାଜକୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣଜାତିକୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ, ନ ଖତ୍ତିୟାଦିଜାତିକୋ । ଅତ୍ତତ୍ଥମ୍ପୀତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ ।

୫. ନିବ୍ବୁତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୬. ପଞ୍ଚମେ ଅକାଲିକନ୍ତି ନ କାଲନ୍ତରେ ପତ୍ତବ୍ବଂ । ଓପନେୟ୍ୟିକନ୍ତି ପଟିପତ୍ତିୟା ଉପଗନ୍ତବ୍ବଂ ।

୬. ପଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭. ଛଟ୍ଠେ ଆଚରିୟପାଚରିୟାନନ୍ତି ଆଚରିୟାନଞ୍ଚେୱ ଆଚରିୟାଚରିୟାନଞ୍ଚ । ଅୱୀଚି ମଞ୍ଞେ ଫୁଟୋ ଅହୋସୀତି ୟଥା ଅୱୀଚି ମହାନିରୟୋ ନିରନ୍ତରଫୁଟୋ ନେରୟିକସତ୍ତେହି ପରିପୁଣ୍ଣୋ, ମନୁସ୍ସେହି ଏୱଂ ପରିପୁଣ୍ଣୋ ହୋତି । କୁକ୍କୁଟସଂପାତିକାତି ଏକଗାମସ୍ସ ଛଦନପିଟ୍ଠିତୋ ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଇତରଗାମସ୍ସ ଛଦନପିଟ୍ଠେ ପତନସଙ୍ଖାତୋ କୁକ୍କୁଟସଂପାତୋ ଏତାସୁ ଅତ୍ଥୀତି କୁକ୍କୁଟସଂପାତିକା । କୁକ୍କୁଟସଂପାଦିକାତିପି ପାଠୋ, ଗାମନ୍ତରତୋ ଗାମନ୍ତରଂ କୁକ୍କୁଟାନଂ ପଦସା ଗମନସଙ୍ଖାତୋ କୁକ୍କୁଟସଂପାଦୋ ଏତାସୁ ଅତ୍ଥୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଘନନିୱାସତଂୟେୱ ଦୀପେତି । ଅଧମ୍ମରାଗରତ୍ତାତି ରାଗୋ ନାମ ଏକନ୍ତେନେୱ ଅଧମ୍ମୋ, ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରେସୁ ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ନ ଅଧମ୍ମରାଗୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ, ପରପରିକ୍ଖାରେସୁ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ଅଧମ୍ମରାଗୋତି । ୱିସମଲୋଭାଭିଭୂତାତି ଲୋଭସ୍ସ ସମକାଲୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ଏକନ୍ତଂ ୱିସମୋୱ ଏସ । ଅତ୍ତନା ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ପନ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋ ସମଲୋଭୋ ନାମ, ପରପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥୁମ୍ହି ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନୋୱ ୱିସମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମିଚ୍ଛାଧମ୍ମପରେତାତି ଅୱତ୍ଥୁପଟିସେୱନସଙ୍ଖାତେନ ମିଚ୍ଛାଧମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଦେୱୋ ନ ସମ୍ମା ଧାରଂ ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛତୀତି ୱସ୍ସିତବ୍ବୟୁତ୍ତେ କାଲେ ୱସ୍ସଂ ନ ୱସ୍ସତି । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖନ୍ତି ଦୁଲ୍ଲଭଭିକ୍ଖଂ । ଦୁସ୍ସସ୍ସନ୍ତି ୱିୱିଧସସ୍ସାନଂ ଅସମ୍ପଜ୍ଜନେନ ଦୁସ୍ସସ୍ସଂ । ସେତଟ୍ଠିକନ୍ତି ସସ୍ସେ ସମ୍ପଜ୍ଜମାନେ ପାଣକା ପତନ୍ତି, ତେହି ଦଟ୍ଠତ୍ତା ନିକ୍ଖନ୍ତନିକ୍ଖନ୍ତାନି ସାଲିସୀସାନି ସେତୱଣ୍ଣାନି ହୋନ୍ତି ନିସ୍ସାରାନି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ସେତଟ୍ଠିକ’’ନ୍ତି । ସଲାକାୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱପିତଂ ୱପିତଂ ସସ୍ସଂ ସଲାକାମତ୍ତମେୱ ସମ୍ପଜ୍ଜତି, ଫଲଂ ନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟକ୍ଖାତି ୟକ୍ଖାଧିପତିନୋ । ୱାଳେ ଅମନୁସ୍ସେ ଓସ୍ସଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଚଣ୍ଡୟକ୍ଖେ ମନୁସ୍ସପଥେ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତି, ତେ ଲଦ୍ଧୋକାସା ମହାଜନଂ ଜୀୱିତକ୍ଖୟଂ ପାପେନ୍ତି ।

୭. ୱଚ୍ଛଗୋତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ସତ୍ତମେ ମହପ୍ଫଲନ୍ତି ମହାୱିପାକଂ । ଧମ୍ମସ୍ସ ଚାନୁଧମ୍ମଂ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ନାମ କଥିତକଥା, ଅନୁଧମ୍ମୋ ନାମ କଥିତସ୍ସ ପଟିକଥନଂ । ସହଧମ୍ମିକୋତି ସକାରଣୋ ସହେତୁକୋ । ୱାଦାନୁପାତୋତି ୱାଦସ୍ସ ଅନୁପାତୋ, ଅନୁପତନଂ ପୱତ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାରୟ୍ହଂଠାନନ୍ତି ଗରହିତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ କାରଣଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଭୋତା ଗୋତମେନ ୱୁତ୍ତା ସକାରଣା ୱାଦପ୍ପୱତ୍ତି କିଞ୍ଚିପି ଗାରୟ୍ହଂ କାରଣଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି । ଅଥ ୱା ତେହି ପରେହି ୱୁତ୍ତା ସକାରଣା ୱାଦପ୍ପୱତ୍ତି କିଞ୍ଚି ଗାରୟ୍ହଂ କାରଣଂ ନ ଆଗଚ୍ଛତୀତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଅନ୍ତରାୟକରୋହୋତୀତି ଅନ୍ତରାୟଂ ୱିନାସଂ କିଚ୍ଛଲାଭକଂ ୱିଲୋମକଂ କରୋତି । ପାରିପନ୍ଥିକୋତି ପନ୍ଥଦୂହନଚୋରୋ । ଖତୋ ଚ ହୋତୀତି ଗୁଣଖନନେନ ଖତୋ ହୋତି । ଉପହତୋତି ଗୁଣୁପଘାତେନେୱ ଉପହତୋ ।

ଚନ୍ଦନିକାୟାତି ଅସୁଚିକଲଲକୂପେ । ଓଲିଗଲ୍ଲେତି ନିଦ୍ଧମନକଲଲେ । ସୋ ଚାତି ସୋ ସୀଲୱାତି ୱୁତ୍ତଖୀଣାସୱୋ । ସୀଲକ୍ଖନ୍ଧେନାତି ସୀଲରାସିନା । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ, ତଂ ଅସେକ୍ଖସ୍ସ ପୱତ୍ତତ୍ତା ଅସେକ୍ଖନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇତରାନି ସିକ୍ଖାପରିୟୋସାନପ୍ପତ୍ତତାୟ ସୟମ୍ପି ଅସେକ୍ଖାନେୱ । ତାନି ଚ ପନ ଲୋକୁତ୍ତରାନି, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ ।

ରୋହିଣୀସୂତି ରତ୍ତୱଣ୍ଣାସୁ । ସରୂପାସୂତି ଅତ୍ତନୋ ୱଚ୍ଛକେହି ସମାନରୂପାସୁ । ପାରେୱତାସୂତି କପୋତୱଣ୍ଣାସୁ । ଦନ୍ତୋତି ନିବ୍ବିସେୱନୋ । ପୁଙ୍ଗୱୋତି ଉସଭୋ । ଧୋରୟ୍ହୋତି ଧୁରୱାହୋ । କଲ୍ୟାଣଜୱନିକ୍କମୋତି କଲ୍ୟାଣେନ ଉଜୁନା ଜୱେନ ଗନ୍ତା । ନାସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ପରିକ୍ଖରେତି ଅସ୍ସ ଗୋଣସ୍ସ ସରୀରୱଣ୍ଣଂ ନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତି, ଧୁରୱହନକମ୍ମମେୱ ପନ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତି । ୟସ୍ମିଂ କସ୍ମିଞ୍ଚି ଜାତିୟେତି ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି କୁଲଜାତେ । ୟାସୁ କାସୁଚି ଏତାସୂତି ଏତାସୁ ଖତ୍ତିୟାଦିପ୍ପଭେଦାସୁ ୟାସୁ କାସୁଚି ଜାତୀସୁ ।

ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ କେୱଲୀତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ କେୱଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ, ପରିପୁଣ୍ଣଭାୱେନ ୟୁତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୀଣାସୱୋ ହି ସକଲବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନାମ ହୋତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପନ୍ନଭାରୋତି ଓରୋପିତଭାରୋ, ଖନ୍ଧଭାରଂ କିଲେସଭାରଂ କାମଗୁଣଭାରଞ୍ଚ ଓରୋପେତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । କତକିଚ୍ଚୋତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ । ପାରଗୂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବଧମ୍ମା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ତେସଂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ଅଭିଞ୍ଞାପାରଂ, ପରିଞ୍ଞାପାରଂ, ପହାନପାରଂ, ଭାୱନାପାରଂ, ସଚ୍ଛିକିରିୟାପାରଂ, ସମାପତ୍ତିପାରଞ୍ଚାତି ଛବ୍ବିଧଂ ପାରଂ ଗତତ୍ତା ପାରଗୂ । ଅନୁପାଦାୟାତି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସସନ୍ତାପରହିତୋ । ୱିରଜେତି ରାଗଦୋସମୋହରଜରହିତେ ।

ଅୱିଜାନନ୍ତାତି ଖେତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତା । ଦୁମ୍ମେଧାତି ନିପ୍ପଞ୍ଞା । ଅସ୍ସୁତାୱିନୋତି ଖେତ୍ତୱିନିଚ୍ଛୟସୱନେନ ରହିତା । ବହିଦ୍ଧାତି ଇମମ୍ହା ସାସନା ବହିଦ୍ଧା । ନ ହି ସନ୍ତେ ଉପାସରେତି ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧଖୀଣାସୱେ ଉତ୍ତମପୁରିସେ ନ ଉପସଙ୍କମନ୍ତି । ଧୀରସମ୍ମତେତି ପଣ୍ଡିତେହି ସମ୍ମତେ ସମ୍ଭାୱିତେ । ମୂଲଜାତା ପତିଟ୍ଠିତାତି ଇମିନା ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଧଂ ଦସ୍ସେତି । କୁଲେ ୱା ଇଧ ଜାୟରେତି ଇଧ ୱା ମନୁସ୍ସଲୋକେ ଖତ୍ତିୟବ୍ରାହ୍ମଣୱେସ୍ସକୁଲେ ଜାୟନ୍ତି । ଅୟମେୱ ହି ତିୱିଧା କୁଲସମ୍ପତ୍ତି ନାମ । ଅନୁପୁବ୍ବେନ ନିବ୍ବାନଂ, ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାତି ଇମେ ଗୁଣେ ପୂରେତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ନିବ୍ବାନଂ ଅଧିଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ।

୮. ତିକଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୯. ଅଟ୍ଠମେ ତିକଣ୍ଣୋତି ତସ୍ସ ନାମଂ । ଉପସଙ୍କମୀତି ‘‘ସମଣୋ କିର ଗୋତମୋ ପଣ୍ଡିତୋ, ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମି ତସ୍ସ ସନ୍ତିକ’’ନ୍ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ମହାଜନପରିୱୁତୋ ଉପସଙ୍କମି । ଭଗୱତୋ ସମ୍ମୁଖାତି ଦସବଲସ୍ସ ପୁରତୋ ନିସୀଦିତ୍ୱା । ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତୀତି କସ୍ମା ଭାସତି ? ସୋ କିର ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ତଥାଗତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗତପୁବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ଦୁରାସଦା, ମୟି ପଠମତରଂ ଅକଥେନ୍ତେ କଥେୟ୍ୟ ୱା ନ ୱା । ସଚେ ନ କଥେସ୍ସତି, ଅଥ ମଂ ସମାଗମଟ୍ଠାନେ କଥେନ୍ତଂ ଏୱଂ ୱକ୍ଖନ୍ତି ‘ତ୍ୱଂ ଇଧ କସ୍ମା କଥେସି, ୟେନ ତେ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱଚନମତ୍ତମ୍ପି ନ ଲଦ୍ଧ’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ‘ଏୱଂ ମେ ଅୟଂ ଗରହା ମୁଚ୍ଚିସ୍ସତୀ’’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଭାସତି । କିଞ୍ଚାପି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ୱଣ୍ଣଂ ଭାସତି, ତଥାଗତସ୍ସ ପନ ଞାଣଂ ଘଟ୍ଟେସ୍ସାମୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନେୱ ଭାସତି । ଏୱମ୍ପି ତେୱିଜ୍ଜା ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ତେୱିଜ୍ଜକବ୍ରାହ୍ମଣା ଏୱଂପଣ୍ଡିତା ଏୱଂଧୀରା ଏୱଂବ୍ୟତ୍ତା ଏୱଂବହୁସ୍ସୁତା ଏୱଂୱାଦିନୋ, ଏୱଂସମ୍ମତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତିପୀତି ଇମିନା ତେସଂ ପଣ୍ଡିତାଦିଆକାରପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ତକେନ କାରଣେନ ପଣ୍ଡିତା…ପେ॰… ଏତ୍ତକେନ କାରଣେନ ସମ୍ମତାତି ଅୟଞ୍ହି ଏତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ।

ୟଥା କଥଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି କାରଣୱଚନଂ, କଥଂ ପନାତି ପୁଚ୍ଛାୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – କଥଂ ପନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ତେୱିଜ୍ଜଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତି । ୟଥା ଏୱଂ ସକ୍କା ହୋତି ଜାନିତୁଂ, ତଂ କାରଣଂ ୱଦେହୀତି । ତଂ ସୁତ୍ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଜାନନଟ୍ଠାନେୟେୱ ମଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପୁଚ୍ଛି, ନୋ ଅଜାନନଟ୍ଠାନେ’’ତି ଅତ୍ତମନୋ ହୁତ୍ୱା ଇଧ, ଭୋ ଗୋତମାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଉଭତୋତି ଦ୍ୱୀହିପି ପକ୍ଖେହି । ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚାତି ୟସ୍ସ ମାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ମାତୁ ମାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ, ତସ୍ସାପି ମାତା ବ୍ରାହ୍ମଣୀ । ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ପିତୁ ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ତସ୍ସାପି ପିତା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ, ସୋ ଉଭତୋ ସୁଜାତୋ ମାତିତୋ ଚ ପିତିତୋ ଚ । ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋତି ୟସ୍ସ ସଂସୁଦ୍ଧା ମାତୁ ଗହଣୀ, କୁଚ୍ଛୀତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ସମୱେପାକିନିୟା ଗହଣିୟା’’ତି ପନ ଏତ୍ଥ କମ୍ମଜତେଜୋଧାତୁ ଗହଣୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୟାୱ ସତ୍ତମା ପିତାମହୟୁଗାତି ଏତ୍ଥ ପିତୁ ପିତା ପିତାମହୋ, ପିତାମହସ୍ସ ୟୁଗଂ ପିତାମହୟୁଗଂ । ୟୁଗନ୍ତି ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ ୱୁଚ୍ଚତି । ଅଭିଲାପମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ, ଅତ୍ଥତୋ ପନ ପିତାମହୋୟେୱ ପିତାମହୟୁଗଂ । ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସବ୍ବେପି ପୁବ୍ବପୁରିସା ପିତାମହଗ୍ଗହଣେନେୱ ଗହିତା । ଏୱଂ ୟାୱ ସତ୍ତମୋ ପୁରିସୋ, ତାୱ ସଂସୁଦ୍ଧଗହଣିକୋ, ଅଥ ୱା ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋ ଜାତିୱାଦେନାତି ଦସ୍ସେତି । ଅକ୍ଖିତ୍ତୋତି ‘‘ଅପନେଥ ଏତଂ, କିଂ ଇମିନା’’ତି ଏୱଂ ଅକ୍ଖିତ୍ତୋ ଅନୱକ୍ଖିତ୍ତୋ । ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋତି ନ ଉପକ୍କୁଟ୍ଠୋ, ନ ଅକ୍କୋସଂ ୱା ନିନ୍ଦଂ ୱା ପତ୍ତପୁବ୍ବୋ । କେନ କାରଣେନାତି ? ଜାତିୱାଦେନ। ‘‘ଇତିପି ହୀନଜାତିକୋ ଏସୋ’’ତି ଏୱରୂପେନ ୱଚନେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଜ୍ଝାୟକୋତି ଇଦଂ ‘‘ନ ଦାନିମେ ଝାୟନ୍ତି, ନ ଦାନିମେ ଝାୟନ୍ତୀତି ଖୋ, ୱାସେଟ୍ଠ, ଅଜ୍ଝାୟକା ଅଜ୍ଝାୟକାତେୱ ତତିୟଂ ଅକ୍ଖରଂ ଉପନିବ୍ବତ୍ତ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୩୨) ଏୱଂ ପଠମକପ୍ପିକକାଲେ ଝାନୱିରହିତାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଗରହୱଚନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଂ । ଇଦାନି ପନ ତଂ ଅଜ୍ଝାୟତୀତି ଅଜ୍ଝାୟକୋ, ମନ୍ତେ ପରିୱତ୍ତେତୀତି ଇମିନା ଅତ୍ଥେନ ପସଂସାୱଚନଂ କତ୍ୱା ୱୋହରନ୍ତି । ମନ୍ତେ ଧାରେତୀତି ମନ୍ତଧରୋ।

ତିଣ୍ଣଂ ୱେଦାନନ୍ତି ଇରୁବ୍ବେଦୟଜୁବ୍ବେଦସାମବ୍ବେଦାନଂ । ଓଟ୍ଠପହତକରଣୱସେନ ପାରଂ ଗତୋତି ପାରଗୂ। ସହ ନିଘଣ୍ଡୁନା ଚ କେଟୁଭେନ ଚ ସନିଘଣ୍ଡୁକେଟୁଭାନଂ । ନିଘଣ୍ଡୂତି ନାମନିଘଣ୍ଡୁରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ୱେୱଚନପକାସକସତ୍ଥଂ । କେଟୁଭନ୍ତି କିରିୟାକପ୍ପୱିକପ୍ପୋ କୱୀନଂ ଉପକାରାୟ ସତ୍ଥଂ । ସହ ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦେନ ସାକ୍ଖରପ୍ପଭେଦାନଂ । ଅକ୍ଖରପ୍ପଭେଦୋତି ସିକ୍ଖା ଚ ନିରୁତ୍ତି ଚ । ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନନ୍ତି ଆଥବ୍ବଣୱେଦଂ ଚତୁତ୍ଥଂ କତ୍ୱା ଇତିହ ଆସ, ଇତିହ ଆସାତି ଈଦିସୱଚନପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ପୁରାଣକଥାସଙ୍ଖାତୋ ଖତ୍ତୱିଜ୍ଜାସଙ୍ଖାତୋ ୱା ଇତିହାସୋ ପଞ୍ଚମୋ ଏତେସନ୍ତି ଇତିହାସପଞ୍ଚମା । ତେସଂ ଇତିହାସପଞ୍ଚମାନଂ ୱେଦାନଂ ।

ପଦଂ ତଦୱସେସଞ୍ଚ ବ୍ୟାକରଣଂ ଅଧୀୟତି ୱେଦେତି ଚାତି ପଦକୋ ୱେୟ୍ୟାକରଣୋ । ଲୋକାୟତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ୱିତଣ୍ଡୱାଦସତ୍ଥଂ । ମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣନ୍ତି ମହାପୁରିସାନଂ ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଲକ୍ଖଣଦୀପକଂ ଦ୍ୱାଦସସହସ୍ସଗନ୍ଥପମାଣଂ ସତ୍ଥଂ, ୟତ୍ଥ ସୋଳସସହସ୍ସଗାଥାପଦପରିମାଣା ବୁଦ୍ଧମନ୍ତା ନାମ ଅହେସୁଂ, ୟେସଂ ୱସେନ ‘‘ଇମିନା ଲକ୍ଖଣେନ ସମନ୍ନାଗତା ବୁଦ୍ଧା ନାମ ହୋନ୍ତି, ଇମିନା ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା, ଦ୍ୱେ ଅଗ୍ଗସାୱକା, ଅସୀତି ମହାସାୱକା, ବୁଦ୍ଧମାତା, ବୁଦ୍ଧପିତା, ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକା, ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାୟିକା, ରାଜା ଚକ୍କୱତ୍ତୀ’’ତି ଅୟଂ ୱିସେସୋ ଞାୟତି । ଅନୱୟୋତି ଇମେସୁ ଲୋକାୟତମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେସୁ ଅନୂନୋ ପରିପୂରକାରୀ, ଅୱୟୋ ନ ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅୱୟୋ ନାମ ୟୋ ତାନି ଅତ୍ଥତୋ ଚ ଗନ୍ଥତୋ ଚ ସନ୍ଧାରେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅଥ ୱା ଅନୱୟୋତି ଅନୁ ଅୱୟୋ, ସନ୍ଧିୱସେନ ଉକାରଲୋପୋ । ଅନୁ ଅୱୟୋ ପରିପୁଣ୍ଣସିପ୍ପୋତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତେନହୀତି ଇଦଂ ଭଗୱା ନଂ ଆୟାଚନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇଦାନିସ୍ସ ପଞ୍ହଂ କଥେତୁଂ କାଲୋ’’ତି ଞତ୍ୱା ଆହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ – ୟସ୍ମା ମଂ ଆୟାଚସି, ତସ୍ମା ସୁଣାହୀତି । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୭୦) ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ଇଧ ପନେତଂ ତିସ୍ସନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ୱିଜ୍ଜାନଂ ଅନୁପଦୱଣ୍ଣନା ଚେୱ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୪୦୨ ଆଦୟୋ) ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ ।

ପଠମା ୱିଜ୍ଜାତି ପଠମଂ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ପଠମା, ୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ୱିଜ୍ଜା । କିଂ ୱିଦିତଂ କରୋତି ? ପୁବ୍ବେନିୱାସଂ । ଅୱିଜ୍ଜାତି ତସ୍ସେୱ ପୁବ୍ବେନିୱାସସ୍ସ ଅୱିଦିତକରଣଟ୍ଠେନ ତପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦକୋ ମୋହୋ ୱୁଚ୍ଚତି । ତମୋତି ସ୍ୱେୱ ମୋହୋ ପଟିଚ୍ଛାଦକଟ୍ଠେନ ତମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆଲୋକୋତି ସାୟେୱ ୱିଜ୍ଜା ଓଭାସକରଣଟ୍ଠେନ ଆଲୋକୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏତ୍ଥ ଚ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତାତି ଅୟଂ ଅତ୍ଥୋ। ସେସଂ ପସଂସାୱଚନଂ । ୟୋଜନା ପନେତ୍ଥ ଅୟମସ୍ସ ୱିଜ୍ଜା ଅଧିଗତା, ଅଥସ୍ସ ଅଧିଗତୱିଜ୍ଜସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା ୱିନଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ? ୟସ୍ମା ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ଇତରସ୍ମିମ୍ପି ପଦଦ୍ୱୟେ ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ୟଥାତି ଓପମ୍ମଂ, ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ସତିୟା ଅୱିପ୍ପୱାସେନ ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ। ୱୀରିୟାତାପେନ ଆତାପିନୋ। କାୟେ ଚ ଜୀୱିତେ ଚ ଅନପେକ୍ଖତାୟ ପହିତତ୍ତସ୍ସ। ପେସିତତ୍ତସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଥା ଅପ୍ପମତ୍ତସ୍ସ ଆତାପିନୋ ପହିତତ୍ତସ୍ସ ୱିହରତୋ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ତମୋ ୱିହଞ୍ଞେୟ୍ୟ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ତସ୍ସ ଅୱିଜ୍ଜା ୱିହତା, ୱିଜ୍ଜା ଉପ୍ପନ୍ନା । ତମୋ ୱିହତୋ, ଆଲୋକୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ । ଏତସ୍ସ ତେନ ପଧାନାନୁୟୋଗସ୍ସ ଅନୁରୂପମେୱ ଫଲଂ ଲଦ୍ଧନ୍ତି ।

ଚୁତୂପପାତକଥାୟଂ ୱିଜ୍ଜାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ସତ୍ତାନଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ତତିୟୱିଜ୍ଜାୟ ସୋ ଏୱଂ ସମାହିତେ ଚିତ୍ତେତି ୱିପସ୍ସନାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଚିତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଆସୱାନଂ ଖୟଞାଣାୟାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣତ୍ଥାୟ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ହି ଆସୱୱିନାସନତୋ ଆସୱାନଂ ଖୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ର ଚେତଂ ଞାଣଂ ତତ୍ଥ ପରିୟାପନ୍ନତ୍ତାତି । ଚିତ୍ତଂ ଅଭିନିନ୍ନାମେତୀତି ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ ଅଭିନୀହରତି । ସୋ ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋତି ସବ୍ବମ୍ପି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ ସରସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତି, ତସ୍ସ ଚ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ନିବ୍ବତ୍ତିକଂ ତଣ୍ହଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ’’ତି, ତଦୁଭୟମ୍ପି ୟଂ ଠାନଂ ପତ୍ୱା ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଂ ତେସଂ ଅପୱତ୍ତିଂ ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ’’ତି । ତସ୍ସ ଚ ସମ୍ପାପକଂ ଅରିୟମଗ୍ଗଂ ‘‘ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା’’ତି ସରସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିୱେଧେନ ୟଥାଭୂତଂ ପଜାନାତି ପଟିୱିଜ୍ଝତୀତି ଏୱମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଏୱଂ ସରୂପତୋ ସଚ୍ଚାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି କିଲେସୱସେନ ପରିୟାୟତୋ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେ ଆସୱାତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସ ଏୱଂ ଜାନତୋ ଏୱଂ ପସ୍ସତୋତି ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଏୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ଏୱଂ ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସ । ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ କୋଟିପ୍ପତ୍ତଂ ମଗ୍ଗଂ କଥେସି । କାମାସୱାତି କାମାସୱତୋ । ୱିମୁଚ୍ଚତୀତି ଇମିନା ମଗ୍ଗକ୍ଖଣଂ ଦସ୍ସେତି । ମଗ୍ଗକ୍ଖଣେ ହି ଚିତ୍ତଂ ୱିମୁଚ୍ଚତି, ଫଲକ୍ଖଣେ ୱିମୁତ୍ତଂ ହୋତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣନ୍ତି ଇମିନା ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ଦସ୍ସେତି । ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀହି ତସ୍ସ ଭୂମିଂ । ତେନ ହି ଞାଣେନ ସୋ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ଖୀଣା ଜାତୀତିଆଦୀନି ପଜାନାତି । କତମା ପନସ୍ସ ଜାତି ଖୀଣା, କଥଞ୍ଚ ନଂ ପଜାନାତୀତି ? ନ ତାୱସ୍ସ ଅତୀତା ଜାତି ଖୀଣା ପୁବ୍ବେୱ ଖୀଣତ୍ତା, ନ ଅନାଗତା, ଅନାଗତେ ୱାୟାମାଭାୱତୋ, ନ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା, ୱିଜ୍ଜମାନତ୍ତା । ୟା ପନ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଭାୱିତତ୍ତା ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ ଏକଚତୁପଞ୍ଚୱୋକାରଭୱେସୁ ଏକଚତୁପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପ୍ପଭେଦା ଜାତି, ସା ମଗ୍ଗସ୍ସ ଭାୱିତତ୍ତା ଅନୁପ୍ପାଦଧମ୍ମତଂ ଆପଜ୍ଜନେନ ଖୀଣା । ତଂ ସୋ ମଗ୍ଗଭାୱନାୟ ପହୀନକିଲେସେ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖିତ୍ୱା କିଲେସାଭାୱେ ୱିଜ୍ଜମାନମ୍ପି କମ୍ମଂ ଆୟତିଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକଂ ହୋତୀତି ଜାନନ୍ତୋ ପଜାନାତି ।

ୱୁସିତନ୍ତି ୱୁତ୍ଥଂ ପରିୱୁତ୍ଥଂ, କତଂ ଚରିତଂ ନିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତ ସେକ୍ଖା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ୱସନ୍ତି ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ୱୁତ୍ଥୱାସୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘ୱୁସିତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । କତଂ କରଣୀୟନ୍ତି ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି ପରିଞ୍ଞାପହାନସଚ୍ଛିକିରିୟାଭାୱନାଭିସମୟୱସେନ ସୋଳସୱିଧମ୍ପି କିଚ୍ଚଂ ନିଟ୍ଠାପିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁଥୁଜ୍ଜନକଲ୍ୟାଣକାଦୟୋ ହି ତଂ କିଚ୍ଚଂ କରୋନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ କତକରଣୀୟୋ । ତସ୍ମା ସୋ ଅତ୍ତନୋ କରଣୀୟଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତୋ ‘‘କତଂ କରଣୀୟ’’ନ୍ତି ପଜାନାତି । ନାପରଂ ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ପୁନ ଇତ୍ଥଭାୱାୟ, ଏୱଂ ସୋଳସୱିଧକିଚ୍ଚଭାୱାୟ କିଲେସକ୍ଖୟାୟ ୱା ମଗ୍ଗଭାୱନାକିଚ୍ଚଂ ମେ ନତ୍ଥୀତି ପଜାନାତି । ଅଥ ୱା ଇତ୍ଥତ୍ତାୟାତି ଇତ୍ଥଭାୱତୋ, ଇମସ୍ମା ଏୱଂ ପକାରା ଇଦାନି ୱତ୍ତମାନକ୍ଖନ୍ଧସନ୍ତାନା ଅପରଂ ଖନ୍ଧସନ୍ତାନଂ ମୟ୍ହଂ ନତ୍ଥି, ଇମେ ପନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ପରିଞ୍ଞାତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି ଛିନ୍ନମୂଲକା ରୁକ୍ଖା ୱିୟ । ତେ ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ଅନୁପାଦାନୋ ୱିୟ ଜାତୱେଦୋ ନିବ୍ବାୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ପଜାନାତି । ଇଧ ୱିଜ୍ଜାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣୱିଜ୍ଜା । ଅୱିଜ୍ଜାତି ଚତୁସଚ୍ଚପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦିକା ଅୱିଜ୍ଜା । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଅନୁଚ୍ଚାୱଚସୀଲସ୍ସାତି ୟସ୍ସ ସୀଲଂ କାଲେନ ହାୟତି, କାଲେନ ୱଡ୍ଢତି, ସୋ ଉଚ୍ଚାୱଚସୀଲୋ ନାମ ହୋତି । ଖୀଣାସୱସ୍ସ ପନ ସୀଲଂ ଏକନ୍ତୱଡ୍ଢିତମେୱ । ତସ୍ମା ସୋ ଅନୁଚ୍ଚାୱଚସୀଲୋ ନାମ ହୋତି । ୱସୀଭୂତନ୍ତି ୱସିପ୍ପତ୍ତଂ । ସୁସମାହିତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ସମାହିତଂ, ଆରମ୍ମଣମ୍ହି ସୁଟ୍ଠପିତଂ । ଧୀରନ୍ତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନଂ । ମଚ୍ଚୁହାୟିନନ୍ତି ମଚ୍ଚୁଂ ଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନନ୍ତି ସବ୍ବେ ପାପଧମ୍ମେ ପଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ । ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧଂ । ଅନ୍ତିମଦେହିନନ୍ତି ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସରୀରଧାରିନଂ । ତଂ ନମସ୍ସନ୍ତି ଗୋତମନ୍ତି ତଂ ଗୋତମଗୋତ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧସାୱକା ନମସ୍ସନ୍ତି । ଅଥ ୱା ଗୋତମବୁଦ୍ଧସ୍ସ ସାୱକୋପି ଗୋତମୋ, ତଂ ଗୋତମଂ ଦେୱମନୁସ୍ସା ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପୁବ୍ବେନିୱାସନ୍ତି ପୁବ୍ବେନିୱୁତ୍ଥକ୍ଖନ୍ଧପରମ୍ପରଂ । ୟୋୱେତୀତି ୟୋ ଅୱେତି ଅୱଗଚ୍ଛତି । ୟୋୱେଦୀତିପି ପାଠୋ । ୟୋ ଅୱେଦି, ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସଗ୍ଗାପାୟଞ୍ଚ ପସ୍ସତୀତି ଛ କାମାୱଚରେ ନୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚତ୍ତାରୋ ଚ ଅପାୟେ ପସ୍ସତି । ଜାତିକ୍ଖୟଂ ପତ୍ତୋତି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ । ଅଭିଞ୍ଞାୱୋସିତୋତି ଜାନିତ୍ୱା କିଚ୍ଚୱୋସାନେନ ୱୋସିତୋ । ମୁନୀତି ମୋନେୟ୍ୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ଖୀଣାସୱମୁନି । ଏତାହୀତି ହେଟ୍ଠା ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠାହି ପୁବ୍ବେନିୱାସଞାଣାଦୀହି । ନାଞ୍ଞଂ ଲପିତଲାପନନ୍ତି ୟୋ ପନଞ୍ଞୋ ତେୱିଜ୍ଜୋତି ଅଞ୍ଞେହି ଲପିତୱଚନମତ୍ତମେୱ ଲପତି, ତମହଂ ତେୱିଜ୍ଜୋତି ନ ୱଦାମି, ଅତ୍ତପଚ୍ଚକ୍ଖତୋ ଞତ୍ୱା ପରସ୍ସପି ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା କଥେନ୍ତମେୱାହଂ ତେୱିଜ୍ଜୋତି ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଲନ୍ତି କୋଟ୍ଠାସଂ । ନାଗ୍ଘତୀତି ନ ପାପୁଣାତି । ଇଦାନି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଭଗୱତୋ କଥାୟ ପସନ୍ନୋ ପସନ୍ନାକାରଂ କରୋନ୍ତୋ ଅଭିକ୍କନ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ ।

୯. ଜାଣୁସ୍ସୋଣିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ନୱମେ ୟସ୍ସସ୍ସୂତି ୟସ୍ସ ଭୱେୟ୍ୟୁଂ । ୟଞ୍ଞୋତିଆଦୀସୁ ୟଜିତବ୍ବୋତି ୟଞ୍ଞୋ, ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ସଦ୍ଧନ୍ତି ମତକଭତ୍ତଂ । ଥାଲିପାକୋତି ୱରପୁରିସାନଂ ଦାତବ୍ବୟୁତ୍ତଂ ଭତ୍ତଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମନ୍ତି ୱୁତ୍ତାୱସେସଂ ୟଂକିଞ୍ଚି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ନାମ । ତେୱିଜ୍ଜେସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେସୁ ଦାନଂ ଦଦେୟ୍ୟାତି ସବ୍ବମେତଂ ଦାନଂ ତେୱିଜ୍ଜେସୁ ଦଦେୟ୍ୟ, ତେୱିଜ୍ଜା ବ୍ରାହ୍ମଣାୱ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତାତି ଦସ୍ସେତି । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱାତି ।

୧୦. ସଙ୍ଗାରୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ଦସମେ ସଙ୍ଗାରୱୋତି ଏୱଂନାମକୋ ରାଜଗହନଗରେ ଜିଣ୍ଣପଟିସଙ୍ଖରଣକାରକୋ ଆୟୁତ୍ତକବ୍ରାହ୍ମଣୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ହୁତ୍ୱା ମହାଜନପରିୱୁତୋ ଉପସଙ୍କମି । ମୟମସ୍ସୂତି ଏତ୍ଥ ଅସ୍ସୂତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ମୟଂ, ଭୋ ଗୋତମ, ବ୍ରାହ୍ମଣା ନାମାତି ଇଦମେୱ ଅତ୍ଥପଦଂ । ୟଞ୍ଞଂ ୟଜାମାତି ବାହିରସମୟେ ସବ୍ବଚତୁକ୍କେନ ସବ୍ବଟ୍ଠକେନ ସବ୍ବସୋଳସକେନ ସବ୍ବଦ୍ୱତ୍ତିଂସାୟ ସବ୍ବଚତୁସଟ୍ଠିୟା ସବ୍ବସତେନ ସବ୍ବପଞ୍ଚସତେନାତି ଚ ଏୱଂ ପାଣଘାତପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୟଞ୍ଞୋ ନାମ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ଅନେକସାରୀରିକନ୍ତି ଅନେକସରୀରସମ୍ଭୱଂ । ୟଦିଦନ୍ତି ୟା ଏସା । ୟଞ୍ଞାଧିକରଣନ୍ତି ୟଜନକାରଣା ଚେୱ ୟାଜନକାରଣା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକସ୍ମିଞ୍ହି ବହୂନଂ ଦଦନ୍ତେପି ଦାପେନ୍ତେପି ବହୂସୁପି ବହୂନଂ ଦେନ୍ତେସୁପି ଦାପେନ୍ତେସୁପି ପୁଞ୍ଞପଟିପଦା ଅନେକସାରୀରିକା ନାମ ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ତୁୟ୍ହଞ୍ଚ ୟଜାମୀତି ୱଦନ୍ତସ୍ସାପି ତ୍ୱଞ୍ଚ ତ୍ୱଞ୍ଚ ୟଜାହୀତି ଆଣାପେନ୍ତସ୍ସାପି ଚ ଅନେକସାରୀରିକାୱ ହୋତି । ତମ୍ପି ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ୟସ୍ସ ୱା ତସ୍ସ ୱାତି ୟସ୍ମା ୱା ତସ୍ମା ୱା । ଏକମତ୍ତାନଂ ଦମେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମନୱସେନ ଏକଂ ଅତ୍ତାନମେୱ ଦମେତି । ଏକମତ୍ତାନଂ ସମେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ରାଗାଦିସମନୱସେନ ଏକଂ ଅତ୍ତାନମେୱ ସମେତି । ପରିନିବ୍ବାପେତୀତି ରାଗାଦିପରିନିବ୍ବାନେନେୱ ପରିନିବ୍ବାପେତି । ଏୱମସ୍ସାୟନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେପି ଅୟଂ ।

ଏୱମିଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପସୁଘାତକସଂୟୁତ୍ତଂ ମହାୟଞ୍ଞଂ ଅନେକସାରୀରିକଂ ପୁଞ୍ଞପଟିପଦଂ ୱଦେତି, ପବ୍ବଜ୍ଜାମୂଲକଂ ପନ ପୁଞ୍ଞୁପ୍ପତ୍ତିପଟିପଦଂ ଏକସାରୀରିକନ୍ତି ୱଦେତି । ନେୱାୟଂ ଏକସାରୀରିକଂ ଜାନାତି, ନ ଅନେକସାରୀରିକଂ, ହନ୍ଦସ୍ସ ଏକସାରୀରିକଞ୍ଚ ଅନେକସାରୀରିକଞ୍ଚ ପଟିପଦଂ ଦେସେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପରି ଦେସନଂ ୱଡ୍ଢେନ୍ତୋ ତେନ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟଥା ତେ ଖମେୟ୍ୟାତି ୟଥା ତୁୟ୍ହଂ ରୁଚ୍ଚେୟ୍ୟ । ଇଧ ତଥାଗତୋ ଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତିଆଦି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ଏଥାୟଂ ମଗ୍ଗୋତି ଏଥ ତୁମ୍ହେ, ଅହମନୁସାସାମି, ଅୟଂ ମଗ୍ଗୋ । ଅୟଂ ପଟିପଦାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୟଥା ପଟିପନ୍ନୋତି ୟେନ ମଗ୍ଗେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋଗଧନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଅନୁତ୍ତରଂ ଓଗଧଂ ଉତ୍ତମପତିଟ୍ଠାଭୂତଂ ନିବ୍ବାନଂ । ଇଚ୍ଚାୟନ୍ତି ଇତି ଅୟଂ ।

ଅପ୍ପଟ୍ଠତରାତି ୟତ୍ଥ ବହୂହି ୱେୟ୍ୟାୱଚ୍ଚକରେହି ୱା ଉପକରଣେହି ୱା ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି । ଅପ୍ପସମାରମ୍ଭତରାତି ୟତ୍ଥ ବହୂନଂ କମ୍ମଚ୍ଛେଦୱସେନ ପୀଳାସଙ୍ଖାତୋ ସମାରମ୍ଭୋ ନତ୍ଥି । ସେୟ୍ୟଥାପି ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଭୱଂ ଚାନନ୍ଦୋ, ଏତେ ମେ ପୁଜ୍ଜାତି ୟଥା ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଭୱଞ୍ଚାନନ୍ଦୋ, ଏୱରୂପା ମମ ପୂଜିତା, ତୁମ୍ହେୟେୱ ଦ୍ୱେ ଜନା ମୟ୍ହଂ ପୁଜ୍ଜା ଚ ପାସଂସା ଚାତି ଇମମତ୍ଥଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱଦତି । ତସ୍ସ କିର ଏୱଂ ଅହୋସି – ‘‘ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ମଂୟେୱ ଇମଂ ପଞ୍ହଂ କଥାପେତୁକାମୋ, ଅତ୍ତନୋ ଖୋ ପନ ୱଣ୍ଣେ ୱୁତ୍ତେ ପଦୁସ୍ସନକୋ ନାମ ନତ୍ଥୀ’’ତି । ତସ୍ମା ପଞ୍ହଂ ଅକଥେତୁକାମୋ ୱଣ୍ଣଭଣନେନ ୱିକ୍ଖେପଂ କରୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ନଖୋ ତ୍ୟାହନ୍ତି ନ ଖୋ ତେ ଅହଂ । ଥେରୋପି କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ପଞ୍ହଂ ଅକଥେତୁକାମୋ ପରିୱତ୍ତତି, ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ଏତଂୟେୱ କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମା ନଂ ଏୱମାହ ।

ସହଧମ୍ମିକନ୍ତି ସକାରଣଂ । ସଂସାଦେତୀତି ସଂସୀଦାପେତି । ନୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତୀତି ନ କଥେତି । ୟଂନୂନାହଂ ପରିମୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି ୟଂନୂନାହଂ ଉଭୋପେତେ ୱିହେସତୋ ପରିମୋଚେୟ୍ୟଂ । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହି ଆନନ୍ଦେନ ପୁଚ୍ଛିତଂ ପଞ୍ହଂ ଅକଥେନ୍ତୋ ୱିହେସେତି, ଆନନ୍ଦୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଅକଥେନ୍ତଂ କଥାପେନ୍ତୋ । ଇତି ଉଭୋପେତେ ୱିହେସତୋ ମୋଚେସ୍ସାମୀତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏୱମାହ । କା ନ୍ୱଜ୍ଜାତି କା ନୁ ଅଜ୍ଜ । ଅନ୍ତରାକଥା ଉଦପାଦୀତି ଅଞ୍ଞିସ୍ସା କଥାୟ ଅନ୍ତରନ୍ତରେ କତରା କଥା ଉପ୍ପଜ୍ଜୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ତଦା କିର ରାଜନ୍ତେପୁରେ ତୀଣି ପାଟିହାରିୟାନି ଆରବ୍ଭ କଥା ଉଦପାଦି, ତଂ ପୁଚ୍ଛାମୀତି ସତ୍ଥା ଏୱମାହ । ଅଥ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଇଦାନି ୱତ୍ତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ରାଜନ୍ତେପୁରେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ କଥଂ ଆରୋଚେନ୍ତୋ ଅୟଂ ଖ୍ୱଜ୍ଜ, ଭୋ ଗୋତମାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ଖ୍ୱଜ୍ଜାତି ଅୟଂ ଖୋ ଅଜ୍ଜ । ପୁବ୍ବେ ସୁଦନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସୁଦନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ଉତ୍ତରି ମନୁସ୍ସଧମ୍ମାତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥସଙ୍ଖାତା ମନୁସ୍ସଧମ୍ମା ଉତ୍ତରିଂ । ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ ଦସ୍ସେସୁନ୍ତି ଭିକ୍ଖାଚାରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଆକାସେନେୱ ଗମିଂସୁ ଚେୱ ଆଗମିଂସୁ ଚାତି ଏୱଂ ପୁବ୍ବେ ପୱତ୍ତଂ ଆକାସଗମନଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ଏତରହି ପନ ବହୁତରା ଚ ଭିକ୍ଖୂତି ଇଦଂ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ପୁବ୍ବେ ଭିକ୍ଖୂ ‘ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟେ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମା’ତି ମଞ୍ଞେ ଏୱମକଂସୁ, ଇଦାନି ପଚ୍ଚୟାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ସୋପ୍ପେନ ଚେୱ ପମାଦେନ ଚ ୱୀତିନାମେନ୍ତୀ’’ତି ଲଦ୍ଧିୟା ଏୱମାହ ।

ପାଟିହାରିୟାନୀତି ପଚ୍ଚନୀକପଟିହରଣୱସେନ ପାଟିହାରିୟାନି । ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟନ୍ତି ଇଜ୍ଝନୱସେନ ଇଦ୍ଧି, ପଟିହରଣୱସେନ ପାଟିହାରିୟଂ, ଇଦ୍ଧିୟେୱ ପାଟିହାରିୟଂ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟଂ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିଧନ୍ତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ଚେୱ ଭାୱନାନୟୋ ଚ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୬୫) ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ ।

ନିମିତ୍ତେନଆଦିସତୀତି ଆଗତନିମିତ୍ତେନ ୱା ଗତନିମିତ୍ତେନ ୱା ଠିତନିମିତ୍ତେନ ୱା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି କଥେତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ରାଜା ତିସ୍ସୋ ମୁତ୍ତା ଗହେତ୍ୱା ପୁରୋହିତଂ ପୁଚ୍ଛି ‘‘କିଂ ମେ, ଆଚରିୟ, ହତ୍ଥେ’’ତି । ସୋ ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଓଲୋକେସି, ତେନ ଚ ସମୟେନ ଏକା ସରବୂ ‘‘ମକ୍ଖିକଂ ଗହେସ୍ସାମୀ’’ତି ପକ୍ଖନ୍ତା, ଗହଣକାଲେ ମକ୍ଖିକା ପଲାତା । ସୋ ମକ୍ଖିକାୟ ମୁତ୍ତତ୍ତା ‘‘ମୁତ୍ତା ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ମୁତ୍ତା ତାୱ ହୋନ୍ତୁ, କତି ମୁତ୍ତାତି । ସୋ ପୁନ ନିମିତ୍ତଂ ଓଲୋକେସି । ଅଥାୱିଦୂରେ କୁକ୍କୁଟୋ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ସଦ୍ଦଂ ନିଚ୍ଛାରେସି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ତିସ୍ସୋ ମହାରାଜା’’ତି ଆହ । ଏୱଂ ଏକଚ୍ଚୋ ଆଗତନିମିତ୍ତେନ କଥେତି । ଏତେନୁପାୟେନ ଗତଠିତନିମିତ୍ତେହିପି କଥନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଏୱମ୍ପି ତେ ମନୋତି ଏୱଂ ତୱ ମନୋ ସୋମନସ୍ସିତୋ ୱା ଦୋମନସ୍ସିତୋ ୱା କାମୱିତକ୍କାଦିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱାତି । ଦୁତିୟଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଇତିପି ତେ ଚିତ୍ତନ୍ତି ଇତିପି ତୱ ଚିତ୍ତଂ, ଇମଞ୍ଚ ଇମଞ୍ଚ ଅତ୍ଥଂ ଚିନ୍ତୟମାନଂ ପୱତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁଂ ଚେପି ଆଦିସତୀତି ବହୁଂ ଚେପି କଥେତି । ତଥେୱ ତଂ ହୋତୀତି ୟଥା କଥିତଂ, ତଥେୱ ହୋତି ।

ଅମନୁସ୍ସାନନ୍ତି ୟକ୍ଖପିସାଚାଦୀନଂ । ଦେୱତାନନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀନଂ । ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱାତି ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା କଥେନ୍ତାନଂ ସୁତ୍ୱା । ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରସଦ୍ଦନ୍ତି ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୱସେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱିପ୍ପଲପନ୍ତାନଂ ସୁତ୍ତପ୍ପମତ୍ତାଦୀନଂ ସଦ୍ଦଂ । ସୁତ୍ୱାତି ତଂ ସୁତ୍ୱା । ୟଂ ୱିତକ୍କୟତୋ ତସ୍ସ ସୋ ସଦ୍ଦୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, ତସ୍ସ ୱସେନ ‘‘ଏୱମ୍ପି ତେ ମନୋ’’ତିଆଦିସତି ।

ତତ୍ରିମାନି ୱତ୍ଥୂନି – ଏକୋ କିର ମନୁସ୍ସୋ ‘‘ଅଟ୍ଟଂ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଗାମା ନଗରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତଟ୍ଠାନତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ୱିନିଚ୍ଛୟସଭାୟଂ ରଞ୍ଞୋ ଚ ରାଜମହାମତ୍ତାନଞ୍ଚ ଇଦଂ କଥେସ୍ସାମି ଇଦଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ରାଜକୁଲଂ ଗତୋ ୱିୟ ରଞ୍ଞୋ ପୁରତୋ ଠିତୋ ୱିୟ ଅଟ୍ଟକାରକେନ ସଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଅହୋସି, ତସ୍ସ ତଂ ୱିତକ୍କୱିପ୍ଫାରୱସେନ ନିଚ୍ଛରନ୍ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ଏକୋ ପୁରିସୋ ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ଗଚ୍ଛସୀ’’ତି ଆହ । ଅଟ୍ଟକମ୍ମେନାତି । ଗଚ୍ଛ, ଜୟୋ ତେ ଭୱିସ୍ସତୀତି । ସୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଟ୍ଟଂ କତ୍ୱା ଜୟମେୱ ପାପୁଣି ।

ଅପରୋପି ଥେରୋ ମୋଳିୟଗାମେ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି । ଅଥ ନଂ ନିକ୍ଖମନ୍ତଂ ଏକା ଦାରିକା ଅଞ୍ଞୱିହିତା ନ ଅଦ୍ଦସ । ସୋ ଗାମଦ୍ୱାରେ ଠତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଓଲୋକେତ୍ୱା ତଂ ଦିସ୍ୱା ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଅଗମାସି । ଗଚ୍ଛନ୍ତୋୟେୱ ଚ ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ କୁରୁମାନା ଦାରିକା ନ ଅଦ୍ଦସା’’ତି ୱଚୀଭେଦଂ ଅକାସି । ପସ୍ସେ ଠିତୋ ଏକୋ ପୁରିସୋ ସୁତ୍ୱା ‘‘ତୁମ୍ହେ, ଭନ୍ତେ, ମୋଳିୟଗାମେ ଚରିତ୍ଥା’’ତି ଆହ ।

ମନୋସଙ୍ଖାରାପଣିହିତାତି ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରା ସୁଟ୍ଠପିତା । ୱିତକ୍କେସ୍ସତୀତି ୱିତକ୍କୟିସ୍ସତି ପୱତ୍ତୟିସ୍ସତୀତି ପଜାନାତି । ପଜାନନ୍ତୋ ଚ ଆଗମନେନ ଜାନାତି, ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଜାନାତି, ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଅପଲୋକେତ୍ୱା ଜାନାତି । ଆଗମନେନ ଜାନାତି ନାମ କସିଣପରିକମ୍ମକାଲେୟେୱ ‘‘ୟେନାକାରେନେସ କସିଣଭାୱନଂ ଆରଦ୍ଧୋ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ୱା…ପେ॰… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ୱା ଅଟ୍ଠ ୱା ସମାପତ୍ତିୟୋ ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ପୁବ୍ବଭାଗେନ ଜାନାତି ନାମ ପଠମୱିପସ୍ସନାୟ ଆରଦ୍ଧାୟୟେୱ ଜାନାତି, ‘‘ୟେନାକାରେନ ଏସ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଦ୍ଧୋ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସତି…ପେ॰… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ଅନ୍ତୋସମାପତ୍ତିୟଂ ଚିତ୍ତଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଜାନାତି ନାମ – ‘‘ୟେନାକାରେନ ଇମସ୍ସ ମନୋସଙ୍ଖାରା ସୁଟ୍ଠପିତା, ଇମସ୍ସ ନାମ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଅନନ୍ତରା ଇମଂ ନାମ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେସ୍ସତି, ଇତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଏତସ୍ସ ହାନଭାଗିୟୋ ୱା ସମାଧି ଭୱିସ୍ସତି ଠିତିଭାଗିୟୋ ୱା ୱିସେସଭାଗିୟୋ ୱା ନିବ୍ବେଧଭାଗିୟୋ ୱା, ଅଭିଞ୍ଞାୟୋ ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେସ୍ସତୀ’’ତି ଜାନାତି । ତତ୍ଥ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଚେତୋପରିୟଞାଣଲାଭୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନାନଂୟେୱ ଚିତ୍ତଂ ଜାନାତି, ନ ଅରିୟାନଂ । ଅରିୟେସୁପି ହେଟ୍ଠିମୋ ଉପରିମସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ନ ଜାନାତି, ଉପରିମୋ ପନ ହେଟ୍ଠିମସ୍ସ ଜାନାତି । ଏତେସୁ ଚ ସୋତାପନ୍ନୋ ସୋତାପତ୍ତିଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି…ପେ॰… ଅରହା ଅରହତ୍ତଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜତି । ଉପରିମୋ ହେଟ୍ଠିମଂ ନ ସମାପଜ୍ଜତି । ତେସଞ୍ହି ହେଟ୍ଠିମା ହେଟ୍ଠିମା ସମାପତ୍ତି ତତ୍ରୱତ୍ତିୟେୱ ହୋତି । ତଥେୱ ତଂହୋତୀତି ଏତଂ ଏକଂସେନ ତଥେୱ ହୋତି । ଚେତୋପରିୟଞାଣୱସେନ ଞାତଞ୍ହି ଅଞ୍ଞଥାଭାୱି ନାମ ନତ୍ଥି ।

ଏୱଂ ୱିତକ୍କେଥାତି ଏୱଂ ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପୱତ୍ତେନ୍ତା ୱିତକ୍କେଥ । ମା ଏୱଂ ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥାତି ଏୱଂ କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପୱତ୍ତେନ୍ତା ମା ୱିତକ୍କୟିତ୍ଥ । ଏୱଂ ମନସି କରୋଥାତି ଏୱଂ ଅନିଚ୍ଚସଞ୍ଞମେୱ, ଦୁକ୍ଖସଞ୍ଞାଦୀସୁ ୱା ଅଞ୍ଞତରଂ ମନସି କରୋଥ । ମା ଏୱନ୍ତି ନିଚ୍ଚନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ମା ମନସା କରିତ୍ଥ । ଇଦନ୍ତି ଇଦଂ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରାଗଂ ପଜହଥ । ଇଦଞ୍ଚ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜାତି ଇଦଂ ଚତୁମଗ୍ଗଫଲପ୍ପଭେଦଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ପାପୁଣିତ୍ୱା ନିପ୍ଫାଦେତ୍ୱା ୱିହରଥ ।

ମାୟାସହଧମ୍ମରୂପଂ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ମାୟାୟ ସମାନକାରଣଜାତିକଂ ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାତି । ମାୟାକାରୋପି ହି ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ତେଲଂ କରୋତି, ତେଲଂ ଗହେତ୍ୱା ଉଦକନ୍ତି ଏୱଂ ଅନେକରୂପଂ ମାୟଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦମ୍ପି ପାଟିହାରିୟଂ ତଥାରୂପମେୱାତି । ଇଦମ୍ପି ମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ପାଟିହାରିୟଂ ମାୟାସହଧମ୍ମରୂପଂ ୱିୟ ଖାୟତୀତି ଚିନ୍ତାମଣିକୱିଜ୍ଜାସରିକ୍ଖକତଂ ସନ୍ଧାୟ ଏୱଂ ଆହ । ଚିନ୍ତାମଣିକୱିଜ୍ଜଂ ଜାନନ୍ତାପି ହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତମେୱ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ଇଦଂ ନାମ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଜାନନ୍ତି । ତଥା ‘‘ଇଦଂ ନାମ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଠିତୋ, ଇଦଂ ନାମ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ନିସିନ୍ନୋ, ଇଦଂ ନାମ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ନିପନ୍ନୋ’’ତି ଜାନନ୍ତି ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତତରନ୍ତି ସୁନ୍ଦରତରଂ । ପଣୀତତରନ୍ତି ଉତ୍ତମତରଂ । ଭୱଞ୍ହି ଗୋତମୋ ଅୱିତକ୍କଂ ଅୱିଚାରନ୍ତି ଇଧ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଅୱସେସଂ ଆଦେସନାପାଟିହାରିୟଂ ବାହିରକନ୍ତି ନ ଗଣ୍ହି । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ସବ୍ବଂ ସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥାଗତସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋୟେୱ ଆହ । ଅଦ୍ଧା ଖୋ ତ୍ୟାୟନ୍ତି ଏକଂସେନେୱ ତୟା ଅୟଂ । ଆସଜ୍ଜ ଉପନୀୟ ୱାଚା ଭାସିତାତି ମମ ଗୁଣେ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା ମମେୱ ଗୁଣାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଉପନୀତା ୱାଚା ଭାସିତା । ଅପିଚ ତ୍ୟାହଂ ବ୍ୟାକରିସ୍ସାମୀତି ଅପିଚ ତେ ଅହମେୱ କଥେସ୍ସାମୀତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ବ୍ରାହ୍ମଣୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

(୭) ୨. ମହାୱଗ୍ଗୋ

୧. ତିତ୍ଥାୟତନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ତିତ୍ଥାୟତନାନୀତି ତିତ୍ଥଭୂତାନି ଆୟତନାନି, ତିତ୍ଥିୟାନଂ ୱା ଆୟତନାନି । ତତ୍ଥ ତିତ୍ଥଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ତିତ୍ଥକରା ଜାନିତବ୍ବା, ତିତ୍ଥିୟା ଜାନିତବ୍ବା, ତିତ୍ଥିୟସାୱକା ଜାନିତବ୍ବା । ତିତ୍ଥଂ ନାମ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ । ତିତ୍ଥିକରା ନାମ ତାସଂ ଦିଟ୍ଠୀନଂ ଉପ୍ପାଦକା । ତିତ୍ଥିୟା ନାମ ୟେସଂ ତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ରୁଚ୍ଚନ୍ତି ଖମନ୍ତି । ତିତ୍ଥିୟସାୱକା ନାମ ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଦାୟକା । ଆୟତନନ୍ତି ‘‘କମ୍ବୋଜୋ ଅସ୍ସାନଂ ଆୟତନଂ, ଗୁନ୍ନଂ ଦକ୍ଖିଣାପଥୋ ଆୟତନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସଞ୍ଜାତିଟ୍ଠାନଂ ଆୟତନଂ ନାମ ।

‘‘ମନୋରମେ ଆୟତନେ, ସେୱନ୍ତି ନଂ ୱିହଙ୍ଗମା ।

ଛାୟଂ ଛାୟତ୍ଥିନୋ ୟନ୍ତି, ଫଲତ୍ଥଂ ଫଲଭୋଜିନୋ’’ତି ॥ (ଅ॰ ନି॰ ୫.୩୮) –

ଏତ୍ଥ ସମୋସରଣଟ୍ଠାନଂ । ‘‘ପଞ୍ଚିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱିମୁତ୍ତାୟତନାନୀ’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୨୬) ଏତ୍ଥ କାରଣଂ । ତଂ ଇଧ ସବ୍ବମ୍ପି ଲବ୍ଭତି । ସବ୍ବେପି ହି ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ସଞ୍ଜାୟମାନା ଇମେସୁୟେୱ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ସଞ୍ଜାୟନ୍ତି, ସମୋସରଣମାନାପି ଏତେସୁୟେୱ ତୀସୁ ଠାନେସୁ ସମୋସରନ୍ତି ସନ୍ନିପତନ୍ତି, ଦିଟ୍ଠିଗତିକଭାୱେ ଚ ନେସଂ ଏତାନେୱ ତୀଣି କାରଣାନୀତି ତିତ୍ଥଭୂତାନି ସଞ୍ଜାତିଆଦିନା ଅତ୍ଥେନ ଆୟତନାନୀତିପି ତିତ୍ଥାୟତନାନି । ତେନେୱତ୍ଥେନ ତିତ୍ଥିୟାନଂ ଆୟତନାନୀତିପି ତିତ୍ଥାୟତନାନି । ସମନୁୟୁଞ୍ଜିୟମାନାନୀତି କା ନାମେତା ଦିଟ୍ଠିୟୋତି ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିୟମାନାନି । ସମନୁଗାହିୟମାନାନୀତି କିଂକାରଣା ଏତା ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଉପ୍ପନ୍ନାତି ଏୱଂ ସମ୍ମା ଅନୁଗ୍ଗାହିୟମାନାନି । ସମନୁଭାସିୟମାନାନୀତି ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜେଥ ଏତାନି ପାପକାନି ଦିଟ୍ଠିଗତାନୀତି ଏୱଂ ସମ୍ମା ଅନୁସାସିୟମାନାନି । ଅପିଚ ତୀଣିପି ଏତାନି ଅନୁୟୋଗପୁଚ୍ଛାୱେୱଚନାନେୱ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଅଟ୍ଠକଥାୟଂ – ‘‘ସମନୁୟୁଞ୍ଜତୀତି ୱା ସମନୁଗ୍ଗାହତୀତି ୱା ସମନୁଭାସତୀତି ୱା ଏସେସେ ଏକଟ୍ଠେ ସମେ ସମଭାଗେ ତଜ୍ଜାତେ ତଞ୍ଞେୱା’’ତି ।

ପରମ୍ପିଗନ୍ତ୍ୱାତି ଆଚରିୟପରମ୍ପରା ଲଦ୍ଧିପରମ୍ପରା ଅତ୍ତଭାୱପରମ୍ପରାତି ଏତେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ପରମ୍ପରଂ ଗନ୍ତ୍ୱାପି । ଅକିରିୟାୟ ସଣ୍ଠହନ୍ତୀତି ଅକିରିୟମତ୍ତେ ସଂତିଟ୍ଠନ୍ତି । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ପୁବ୍ବେକତୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ପାଚରିୟୋ ପୁବ୍ବେକତୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟୋ ପୁବ୍ବେକତୱାଦୀ । ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ପାଚରିୟୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟୋ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦୀ । ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ପାଚରିୟୋ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟୱାଦୀ, ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟୋ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟୱାଦୀ’’ତି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ହି ଏତାନି ଆଚରିୟପରମ୍ପରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟୋ ପୁବ୍ବେକତଲଦ୍ଧିକୋ, ଅମ୍ହାକଂ ପାଚରିୟୋ…ପେ॰… ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟୋ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟଲଦ୍ଧିକୋ’’ତି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ଲଦ୍ଧିପରମ୍ପରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ । ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ପୁବ୍ବେକତହେତୁ, ଅମ୍ହାକଂ ପାଚରିୟସ୍ସ…ପେ॰… ଅମ୍ହାକଂ ଆଚରିୟପାଚରିୟସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଅହେତୁ ଅପଚ୍ଚୟୋ’’ତି ଏୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ଅତ୍ତଭାୱପରମ୍ପରଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ । ଏୱଂ ପନ ସୁୱିଦୂରମ୍ପି ଗଚ୍ଛନ୍ତାନି ଅକିରିୟମତ୍ତେୟେୱ ସଣ୍ଠହନ୍ତି, ଏକୋପି ଏତେସଂ ଦିଟ୍ଠିଗତିକାନଂ କତ୍ତା ୱା କାରେତା ୱା ନ ପଞ୍ଞାୟତି ।

ପୁରିସପୁଗ୍ଗଲୋତି ସତ୍ତୋ । କାମଞ୍ଚ ପୁରିସୋତିପି ୱୁତ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲୋତିପି ୱୁତ୍ତେ ସତ୍ତୋୟେୱ ୱୁତ୍ତୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ସମ୍ମୁତିକଥା ନାମ ୟୋ ୟଥା ଜାନାତି, ତସ୍ସ ତଥା ୱୁଚ୍ଚତି । ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ଜାନାତି ପଟିସଂୱିଦିତଂ କରୋତି, ଅନୁଭୱତି ୱା । ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ପୁବ୍ବେକତକାରଣା, ପୁବ୍ବେକତକମ୍ମପଚ୍ଚୟେନେୱ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା କମ୍ମୱେଦନଞ୍ଚ କିରିୟୱେଦନଞ୍ଚ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଂ ୱିପାକୱେଦନମେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେ ୱା ଇମେ ପିତ୍ତସମୁଟ୍ଠାନା ଆବାଧା ସେମ୍ହସମୁଟ୍ଠାନା ୱାତସମୁଟ୍ଠାନା ସନ୍ନିପାତିକା ଉତୁପରିଣାମଜା ୱିସମପରିହାରଜା ଓପକ୍କମିକା ଆବାଧା କମ୍ମୱିପାକଜା ଆବାଧାତି ଅଟ୍ଠ ରୋଗା ୱୁତ୍ତା, ତେସୁ ସତ୍ତ ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଏକଂ ୱିପାକୱେଦନଂୟେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେପିମେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟନ୍ତି ତୟୋ କମ୍ମରାସୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁପି ଦ୍ୱେ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଏକଂ ଅପରପରିୟାୟକମ୍ମଂୟେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେପିମେ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟୋ ୱିପାକୋ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟୋ ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟୋତି ତୟୋ ୱିପାକରାସୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁପି ଦ୍ୱେ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଏକଂ ଅପରପରିୟାୟୱିପାକମେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି । ୟେପିମେ କୁସଲଚେତନା ଅକୁସଲଚେତନା ୱିପାକଚେତନା କିରିୟଚେତନାତି ଚତ୍ତାରୋ ଚେତନାରାସୟୋ ୱୁତ୍ତା, ତେସୁପି ତୟୋ ପଟିବାହିତ୍ୱା ଏକଂ ୱିପାକଚେତନଂୟେୱ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନହେତୂତି ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନକାରଣା, ଇସ୍ସରେନ ନିମ୍ମିତତ୍ତା ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ହି ତେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତନା କତମୂଲକେନ ୱା ଆଣତ୍ତିମୂଲକେନ ୱା ପୁବ୍ବେକତେନ ୱା ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟା ୱା ପଟିସଂୱେଦିତୁଂ ନାମ ନ ସକ୍କା, ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନକାରଣାୟେୱ ପନ ଇମା ପଟିସଂୱେଦେତୀତି । ଏୱଂୱାଦିନୋ ପନେତେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଅଟ୍ଠସୁ ରୋଗେସୁ ଏକମ୍ପି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବେ ପଟିବାହନ୍ତି, ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ଚ ତୀସୁ କମ୍ମରାସୀସୁ ତୀସୁ ୱିପାକରାସୀସୁ ଚତୂସୁ ଚେତନାରାସୀସୁ ଏକମ୍ପି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବେପି ପଟିବାହନ୍ତି ।

ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟାତି ହେତୁଞ୍ଚ ପଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ୱିନା, ଅକାରଣେନେୱ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଞ୍ହି ନେସଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇମା ତିସ୍ସୋ ୱେଦନା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେ ଅତ୍ତନା କତମୂଲକେନ ୱା ଆଣତ୍ତିମୂଲକେନ ୱା ପୁବ୍ବେକତେନ ୱା ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନହେତୁନା ୱା ପଟିସଂୱେଦିତୁଂ ନାମ ନ ସକ୍କା, ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟାୟେୱ ପନ ଇମା ପଟିସଂୱେଦେତୀତି । ଏୱଂୱାଦିନୋ ପନେତେ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେସୁ ରୋଗାଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ଅସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ପଟିବାହନ୍ତି ।

ଏୱଂ ସତ୍ଥା ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ତଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଲଦ୍ଧିଞ୍ହି ଅପ୍ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନା ଲଦ୍ଧିତୋ ଲଦ୍ଧିଂ ସଙ୍କମନ୍ତି, ଭୋ ଗୋତମ, ନ ମୟଂ ପୁବ୍ବେକତୱାଦଂ ୱଦାମାତିଆଦୀନି ୱଦନ୍ତି । ଲଦ୍ଧିୟା ପନ ପତିଟ୍ଠାପିତାୟ ସଙ୍କମିତୁଂ ଅଲଭନ୍ତା ସୁନିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି, ଇତି ନେସଂ ଲଦ୍ଧିପତିଟ୍ଠାପନତ୍ଥଂ ଏୱଂ ୱଦାମୀତି ଆହ । ତେନହାୟସ୍ମନ୍ତୋତି ତେନ ହି ଆୟସ୍ମନ୍ତୋ । କିଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦି ଏତଂ ସଚ୍ଚଂ, ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେନ ତୁମ୍ହାକଂ ୱାଦେନ । ପାଣାତିପାତିନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି ପୁବ୍ବେକତହେତୂତି ୟେ କେଚି ଲୋକେ ପାଣଂ ଅତିପାତେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ତେ ପୁବ୍ବେକତହେତୁ ପାଣାତିପାତିନୋ ଭୱିସ୍ସନ୍ତି । କିଂକାରଣା ? ନ ହି ପାଣାତିପାତକମ୍ମଂ ଅତ୍ତନା କତମୂଲକେନ ନ ଆଣତ୍ତିମୂଲକେନ ନ ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନହେତୁନା ନ ଅହେତୁଅପଚ୍ଚୟା ସକ୍କା ପଟିସଂୱେଦେତୁଂ, ପୁବ୍ବେକତହେତୁୟେୱ ପଟିସଂୱେଦେତୀତି ଅୟଂ ୱୋ ଲଦ୍ଧି । ୟଥା ଚ ପାଣାତିପାତିନୋ, ଏୱଂ ପାଣାତିପାତା ୱିରମନ୍ତାପି ପୁବ୍ବେକତହେତୁୟେୱ ୱିରମିସ୍ସନ୍ତୀତି । ଇତି ଭଗୱା ତେସଂୟେୱ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ତେସଂ ନିଗ୍ଗହଂ ଆରୋପେତି । ଇମିନା ନୟେନ ଅଦିନ୍ନାଦାୟିନୋତିଆଦୀସୁପି ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ସାରତୋପଚ୍ଚାଗଚ୍ଛତନ୍ତି ସାରଭାୱେନ ଗଣ୍ହନ୍ତାନଂ । ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ । ଇଦଂ ୱା କରଣୀୟଂଇଦଂ ୱା ଅକରଣୀୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅୟଂ ଅଧିପ୍ପାୟୋ – ଇଦଂ ୱା କରଣୀୟନ୍ତି କତ୍ତବ୍ବସ୍ସ କରଣତ୍ଥାୟ, ଇଦଂ ୱା ଅକରଣୀୟନ୍ତି ଅକତ୍ତବ୍ବସ୍ସ ଅକରଣତ୍ଥାୟ କତ୍ତୁକମ୍ୟତା ୱା ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରୋ ୱା ନ ହୋତି । ଛନ୍ଦୱାୟାମେସୁ ୱା ଅସନ୍ତେସୁ ‘‘ଇଦଂ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି ‘‘ଇଦଂ ନ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତିପି ନ ହୋତି । ଇତି କରଣୀୟାକରଣୀୟେ ଖୋ ପନ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଅନୁପଲବ୍ଭିୟମାନେତି ଏୱଂ କତ୍ତବ୍ବେ ଚ ଅକତ୍ତବ୍ବେ ଚ ଭୂତତୋ ଥିରତୋ ଅପଞ୍ଞାୟମାନେ ଅଲବ୍ଭମାନେ । ୟଦି ହି କତ୍ତବ୍ବଂ କାତୁଂ ଅକତ୍ତବ୍ବତୋ ଚ ୱିରମିତୁଂ ଲଭେୟ୍ୟ, କରଣୀୟାକରଣୀୟଂ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ଉପଲବ୍ଭେୟ୍ୟ । ୟସ୍ମା ପନ ଉଭୟମ୍ପି ତଂ ଏସ ନୁପଲବ୍ଭତି, ତସ୍ମା ତଂ ସଚ୍ଚତୋ ଥେତତୋ ନ ଉପଲବ୍ଭତି, ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ଚ ଅନୁପଲବ୍ଭିୟମାନେତି ଅତ୍ଥୋ । ମୁଟ୍ଠସ୍ସତୀନନ୍ତି ନଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ ୱିସ୍ସଟ୍ଠସ୍ସତୀନଂ । ଅନାରକ୍ଖାନଂ ୱିହରତନ୍ତି ଛସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ନିରାରକ୍ଖାନଂ ୱିହରନ୍ତାନଂ । ନ ହୋତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ସହଧମ୍ମିକୋ ସମଣୱାଦୋତି ଏୱଂ ଭୂତାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୱା ଅଞ୍ଞେସଂ ୱା ମୟଂ ସମଣାତି ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ସକାରଣୋ ସମଣୱାଦୋ ନ ହୋତି ନ ଇଜ୍ଝତି । ସମଣାପି ହି ପୁବ୍ବେକତକାରଣାୟେୱ ହୋନ୍ତି, ଅସ୍ସମଣାପି ପୁବ୍ବେକତକାରଣାୟେୱାତି । ସହଧମ୍ମିକୋତି ସକାରଣୋ । ନିଗ୍ଗହୋହୋତୀତି ମମ ନିଗ୍ଗହୋ ହୋତି, ତେ ପନ ନିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତୀତି ।

ଏୱଂ ପୁବ୍ବେକତୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଇଦାନି ଇସ୍ସରନିମ୍ମାନୱାଦିନୋ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ତତ୍ର, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ପୁବ୍ବେକତୱାଦେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ, ତଥା ଅହେତୁକୱାଦେପି ।

ଏୱଂ ଇମେସଂ ତିତ୍ଥାୟତନାନଂ ପରମ୍ପି ଗନ୍ତ୍ୱା ଅକିରିୟାୟ ସଣ୍ଠହନଭାୱେନ ତୁଚ୍ଛଭାୱଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଂ, ଅସାରଭାୱେନ ଥୁସକୋଟ୍ଟନସଦିସତଂ ଆପଜ୍ଜନଭାୱେନ ଅଗ୍ଗିସଞ୍ଞାୟ ଧମମାନଖଜ୍ଜୁପନକସରିକ୍ଖତଂ ତଂଦିଟ୍ଠିକାନଂ ପୁରିମସ୍ସପି ମଜ୍ଝିମସ୍ସପି ପଚ୍ଛିମସ୍ସପି ଅତ୍ଥଦସ୍ସନତାୟ ଅଭାୱେନ ଅନ୍ଧୱେଣୂପମତଂ ସଦ୍ଦମତ୍ତେନେୱ ତାନି ଗହେତ୍ୱା ସାରଦିଟ୍ଠିକାନଂ ପଥୱିୟଂ ପତିତସ୍ସ ବେଲୁୱପକ୍କସ୍ସ ଦଦ୍ଦଭାୟିତସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ପଥୱୀ ସଂୱଟ୍ଟମାନା ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ପଲାୟନ୍ତେନ ସସକେନ ସରିକ୍ଖଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅତ୍ତନା ଦେସିତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ସାରଭାୱଞ୍ଚେୱ ନିୟ୍ୟାନିକଭାୱଞ୍ଚ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅୟଂଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନିଗ୍ଗହିତୋତି ଅଞ୍ଞେହି ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠୋତି ନିକ୍କିଲେସୋ ପରିସୁଦ୍ଧୋ, ‘‘ସଂକିଲିଟ୍ଠଂ ନଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ପୱତ୍ତେହିପି ତଥା କାତୁଂ ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟୋ । ଅନୁପୱଜ୍ଜୋତି ଉପୱାଦୱିନିମୁତ୍ତୋ । ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠୋତି ‘‘କିଂ ଇମିନା ହରଥ ନ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅପ୍ପଟିବାହିତୋ, ଅନୁପକ୍କୁଟ୍ଠୋ ୱା । ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ପଣ୍ଡିତେହି । ଅପଣ୍ଡିତାନଞ୍ହି ଅଜାନିତ୍ୱା କଥେନ୍ତାନଂ ୱଚନଂ ଅପ୍ପମାଣଂ । ତସ୍ମା ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ଆହ ।

ଇଦାନି ତସ୍ସ ଧମ୍ମସ୍ସ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ‘‘କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଇମା ଛ ଧାତୁୟୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୟଥାପଟିପାଟିୟା ୱିଭଜିତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ପୁନ ଇମା ଛ ଧାତୁୟୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧାତୁୟୋତି ସଭାୱା । ନିଜ୍ଜୀୱନିସ୍ସତ୍ତଭାୱପ୍ପକାସକୋ ହି ସଭାୱଟ୍ଠୋ ଧାତ୍ୱଟ୍ଠୋ ନାମ । ଫସ୍ସାୟତନାନୀତି ୱିପାକଫସ୍ସାନଂ ଆକରଟ୍ଠେନ ଆୟତନାନି । ମନୋପୱିଚାରାତି ୱିତକ୍କୱିଚାରପାଦେହି ଅଟ୍ଠାରସସୁ ଠାନେସୁ ମନସ୍ସ ଉପୱିଚାରା ।

ପଥୱୀଧାତୂତି ପତିଟ୍ଠାଧାତୁ । ଆପୋଧାତୂତି ଆବନ୍ଧନଧାତୁ । ତେଜୋଧାତୂତି ପରିପାଚନଧାତୁ । ୱାୟୋଧାତୂତି ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଧାତୁ । ଆକାସଧାତୂତି ଅସମ୍ଫୁଟ୍ଠଧାତୁ । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ୱିଜାନନଧାତୁ । ଏୱମିଦଂ ଧାତୁକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ । ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱିତ୍ଥାରତୋପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖେପତୋ କଥେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି, ୱିତ୍ଥାରତୋୱ ୱଟ୍ଟତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ତିତ୍ଥାୟତନସୁତ୍ତେ ଇଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଛଧାତୁୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ । ତଂ ଉଭୟଥାପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ସଙ୍ଖେପତୋ ଛଧାତୁୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋପି ଏୱଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି – ପଥୱୀଧାତୁ ଆପୋଧାତୁ ତେଜୋଧାତୁ ୱାୟୋଧାତୂତି ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି, ଆକାସଧାତୁ ଉପାଦାରୂପଂ । ଏକସ୍ମିଂ ଚ ଉପାଦାରୂପେ ଦିଟ୍ଠେ ସେସାନି ତେୱୀସତି ଦିଟ୍ଠାନେୱାତି ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବାନି । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୂତି ଚିତ୍ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତି, ତେନ ସହଜାତା ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଫସ୍ସୋ ଚ ଚେତନା ଚ ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ନାମ । ଚତ୍ତାରି ପନ ମହାଭୂତାନି ଚତୁନ୍ନଞ୍ଚ ମହାଭୂତାନଂ ଉପାଦାରୂପଂ ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ । ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ନାମଂ, ରୂପକ୍ଖନ୍ଧୋ ରୂପନ୍ତି ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେୟେୱ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସତ୍ତୋ ୱା ଜୀୱୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ଏୱଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ସଙ୍ଖେପତୋ ଛଧାତୁୱସେନ ଅରହତ୍ତସମ୍ପାପକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱିତ୍ଥାରତୋ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପନ ଚତ୍ତାରି ମହାଭୂତାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଆକାସଧାତୁପରିଗ୍ଗହାନୁସାରେନ ତେୱୀସତି ଉପାଦାରୂପାନି ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ଅଥ ନେସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଉପପରିକ୍ଖନ୍ତୋ ପୁନ ଚତ୍ତାରେୱ ମହାଭୂତାନି ଦିସ୍ୱା ତେସୁ ପଥୱୀଧାତୁ ୱୀସତିକୋଟ୍ଠାସା, ଆପୋଧାତୁ ଦ୍ୱାଦସ, ତେଜୋଧାତୁ ଚତ୍ତାରୋ, ୱାୟୋଧାତୁ ଛକୋଟ୍ଠାସାତି କୋଟ୍ଠାସୱସେନ ସମୋଧାନେତ୍ୱା ଦ୍ୱାଚତ୍ତାଲୀସ ମହାଭୂତାନି ଚ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତେସୁ ତେୱୀସତି ଉପାଦାରୂପାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସଟ୍ଠି ରୂପାନି ୱୱତ୍ଥପେତି । ତାନି ଚ ୱତ୍ଥୁରୂପେନ ସଦ୍ଧିଂ ଛସଟ୍ଠି ହୋନ୍ତୀତି ଛସଟ୍ଠି ରୂପାନି ପସ୍ସତି । ୱିଞ୍ଞାଣଧାତୁ ପନ ଲୋକିୟଚିତ୍ତୱସେନ ଏକାସୀତି ଚିତ୍ତାନି । ତାନି ସବ୍ବାନିପି ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ନାମ ହୋତି । ତେହି ସହଜାତା ୱେଦନାଦୟୋପି ତତ୍ତକାୟେୱାତି ଏକାସୀତି ୱେଦନା ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାସୀତି ସଞ୍ଞା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ, ଏକାସୀତି ଚେତନା ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧା ତେଭୂମକୱସେନ ଗୟ୍ହମାନା ଚତୁୱୀସାଧିକାନି ତୀଣି ଧମ୍ମସତାନି ହୋନ୍ତୀତି ଇତି ଇମେ ଚ ଅରୂପଧମ୍ମା ଛସଟ୍ଠି ଚ ରୂପଧମ୍ମାତି ସବ୍ବେପି ସମୋଧାନେତ୍ୱା ନାମଞ୍ଚ ରୂପଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେୱ ଧମ୍ମା ହୋନ୍ତି, ତତୋ ଉଦ୍ଧଂ ସତ୍ତୋ ୱା ଜୀୱୋ ୱା ନତ୍ଥୀତି ନାମରୂପୱସେନ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧେ ୱୱତ୍ଥପେତ୍ୱା ତେସଂ ପଚ୍ଚୟଂ ପରିୟେସନ୍ତୋ ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ତଣ୍ହାପଚ୍ଚୟା କମ୍ମପଚ୍ଚୟା ଆହାରପଚ୍ଚୟାତି ଏୱଂ ପଚ୍ଚୟଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅତୀତେପି ଇମେହି ପଚ୍ଚୟେହି ଇଦଂ ୱଟ୍ଟଂ ପୱତ୍ତିତ୍ଥ, ଅନାଗତେପି ଏତେହି ପଚ୍ଚୟେହି ପୱତ୍ତିସ୍ସତି, ଏତରହିପି ଏତେହିୟେୱ ପୱତ୍ତତୀ’’ତି ତୀସୁ କାଲେସୁ କଙ୍ଖଂ ୱିତରିତ୍ୱା ଅନୁକ୍କମେନ ପଟିପଜ୍ଜମାନୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ଏୱଂ ୱିତ୍ଥାରତୋପି ଛଧାତୁୱସେନ ଅରହତ୍ତସମ୍ପାପକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚକ୍ଖୁ ଫସ୍ସାୟତନନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ସୁୱଣ୍ଣାଦିଆକରୋ ୱିୟ ଦ୍ୱେ ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣାନି ଦ୍ୱେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛନାନି ତୀଣି ସନ୍ତୀରଣାନୀତି ଇମେହି ସତ୍ତହି ୱିଞ୍ଞାଣେହି ସହଜାତାନଂ ସତ୍ତନ୍ନଂ ଫସ୍ସାନଂ ସମୁଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଆକରୋତି ଆୟତନଂ । ସୋତଂ ଫସ୍ସାୟତନନ୍ତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ମନୋ ଫସ୍ସାୟତନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ଦ୍ୱାୱୀସତି ୱିପାକଫସ୍ସା ୟୋଜେତବ୍ବା । ଇତି ହିଦଂ ଛଫସ୍ସାୟତନାନଂ ୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ । ତଂ ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱିତ୍ଥାରତୋପି କଥେତବ୍ବଂ । ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ – ଏତ୍ଥ ହି ପୁରିମାନି ପଞ୍ଚ ଆୟତନାନି ଉପାଦାରୂପଂ, ତେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ଅୱସେସଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ଛଟ୍ଠଂ ଆୟତନଂ ଚିତ୍ତଂ, ତଂ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ ହୋତି, ତେନ ସହଜାତା ୱେଦନାଦୟୋ ସେସା ତୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଅରହତ୍ତସମ୍ପାପକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ ଦିସ୍ୱାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ରୂପଂ ପସ୍ସିତ୍ୱା । ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟନ୍ତି ସୋମନସ୍ସସ୍ସ କାରଣଭୂତଂ । ଉପୱିଚରତୀତି ତତ୍ଥ ମନଂ ଚାରେନ୍ତୋ ଉପୱିଚରତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ। ଏତ୍ଥ ଚ ଇଟ୍ଠଂ ୱା ହୋତୁ ଅନିଟ୍ଠଂ ୱା, ୟଂ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ସୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ ନାମ । ୟଂ ଦିସ୍ୱା ଦୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଦୋମନସ୍ସଟ୍ଠାନିୟଂ ନାମ । ୟଂ ଦିସ୍ୱା ଉପେକ୍ଖା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ଉପେକ୍ଖାଟ୍ଠାନିୟଂ ନାମାତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସଦ୍ଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇତି ଇଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ । ତଂ ଖୋ ପନେତଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱିତ୍ଥାରତୋପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ୱିତ୍ଥାରତୋ ଆଗତଟ୍ଠାନେ ସଙ୍ଖେପତୋ କଥେତୁଂ ନ ୱଟ୍ଟତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ତିତ୍ଥାୟତନସୁତ୍ତେ ଇଦଂ ସଙ୍ଖେପତୋ ଅଟ୍ଠାରସମନୋପୱିଚାରୱସେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଆଗତଂ । ତଂ ସଙ୍ଖେପତୋପି ୱିତ୍ଥାରତୋପି କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତୋ ତାୱ – ଚକ୍ଖୁ ସୋତଂ ଘାନଂ ଜିୱ୍ହା କାୟୋ, ରୂପଂ ସଦ୍ଦୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋତି ଇମାନି ନୱ ଉପାଦାରୂପାନି, ତେସୁ ଦିଟ୍ଠେସୁ ସେସଂ ଉପାଦାରୂପଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ ତୀଣି ମହାଭୂତାନି, ତେହି ଦିଟ୍ଠେହି ଚତୁତ୍ଥଂ ଦିଟ୍ଠମେୱ ହୋତି । ମନୋ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧୋ, ତେନ ସହଜାତା ୱେଦନାଦୟୋ ତୟୋ ଅରୂପକ୍ଖନ୍ଧାତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ସଙ୍ଖେପତୋ ଚ ୱିତ୍ଥାରତୋ ଚ ଅରହତ୍ତସମ୍ପାପକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀତି ଅରିୟଭାୱକରାନି, ଅରିୟପଟିୱିଦ୍ଧାନି ୱା ସଚ୍ଚାନି । ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପୋ, ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନେତଂ ପଦଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୨୯) ପକାସିତଂ । ଛନ୍ନଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧାତୂନନ୍ତି ଇଦଂ କିମତ୍ଥଂ ଆରଦ୍ଧଂ ? ସୁଖାୱବୋଧନତ୍ଥଂ । ୟସ୍ସ ହି ତଥାଗତୋ ଦ୍ୱାଦସପଦଂ ପଚ୍ଚୟାୱଟ୍ଟଂ କଥେତୁକାମୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତି ୱଟ୍ଟଂ ଦସ୍ସେତି । ଗବ୍ଭାୱକ୍କନ୍ତି ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ହି ଦସ୍ସିତେ କଥେତୁମ୍ପି ସୁଖଂ ହୋତି ପରଂ ଅୱବୋଧେ ଉତୁମ୍ପୀତି ସୁଖାୱବୋଧନତ୍ଥଂ ଇଦମାରଦ୍ଧନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନନ୍ତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତାନଂୟେୱ ପଥୱୀଧାତୁଆଦୀନଂ । ଉପାଦାୟାତି ପଟିଚ୍ଚ । ଏତେନ ପଚ୍ଚୟମତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ‘‘ଛଧାତୁପଚ୍ଚୟା ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି । କସ୍ସ ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ପଚ୍ଚୟେନ, କିଂ ମାତୁ, ଉଦାହୁ ପିତୂତି ? ନ ମାତୁ ନ ପିତୁ, ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗଣ୍ହନକସତ୍ତସ୍ସେୱ ପନ ଛନ୍ନଂ ଧାତୂନଂ ପଚ୍ଚୟେନ ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ନାମ ହୋତି । ଗବ୍ଭୋ ଚ ନାମେସ ନିରୟଗବ୍ଭୋ ତିରଚ୍ଛାନୟୋନିଗବ୍ଭୋ ପେତ୍ତିୱିସୟଗବ୍ଭୋ ମନୁସ୍ସଗବ୍ଭୋ ଦେୱଗବ୍ଭୋତି ନାନପ୍ପକାରୋ ହୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ମନୁସ୍ସଗବ୍ଭୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଅୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀତି ଓକ୍କନ୍ତି ନିବ୍ବତ୍ତି ପାତୁଭାୱୋ ହୋତି, କଥଂ ହୋତୀତି ? ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତେନ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ –

‘‘ତିଣ୍ଣଂ ଖୋ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି । କତମେସଂ ତିଣ୍ଣଂ? ଇଧ ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ମାତା ଚ ନ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଚ ନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ନେୱ ତାୱ ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି । ଇଧ ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଚ ନ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ନେୱ ତାୱ ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତି । ୟତୋ ଚ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମାତାପିତରୋ ଚ ସନ୍ନିପତିତା ହୋନ୍ତି, ମାତା ଚ ଉତୁନୀ ହୋତି, ଗନ୍ଧବ୍ବୋ ଚ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି । ଏୱଂ ତିଣ୍ଣଂ ସନ୍ନିପାତା ଗବ୍ଭସ୍ସାୱକ୍କନ୍ତି ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୦୮) ।

ଓକ୍କନ୍ତିୟାସତି ନାମରୂପନ୍ତି ‘‘ୱିଞ୍ଞାଣପଚ୍ଚୟା ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱତ୍ଥୁଦସକଂ କାୟଦସକଂ ଭାୱଦସକଂ ତୟୋ ଅରୂପିନୋ ଖନ୍ଧାତି ତେତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ଗହିତା, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ‘‘ଓକ୍କନ୍ତିୟା ସତି ନାମରୂପ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଟ୍ଠାନେ ୱିଞ୍ଞାଣକ୍ଖନ୍ଧମ୍ପି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗବ୍ଭସେୟ୍ୟକାନଂ ପଟିସନ୍ଧିକ୍ଖଣେ ଚତୁତ୍ତିଂସ ଧମ୍ମା ଗହିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତିଆଦୀହି ୟଥେୱ ଓକ୍କନ୍ତିୟା ସତି ନାମରୂପପାତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ, ଏୱଂ ନାମରୂପେ ସତି ସଳାୟତନପାତୁଭାୱୋ, ସଳାୟତନେ ସତି ଫସ୍ସପାତୁଭାୱୋ, ଫସ୍ସେ ସତି ୱେଦନାପାତୁଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ ।

ୱେଦିୟମାନସ୍ସାତି ଏତ୍ଥ ୱେଦନଂ ଅନୁଭୱନ୍ତୋପି ୱେଦିୟମାନୋତି ୱୁଚ୍ଚତି ଜାନନ୍ତୋପି । ‘‘ୱେଦିୟାମହଂ, ଭନ୍ତେ, ୱେଦିୟତୀତି ମଂ ସଙ୍ଘୋ ଧାରେତୂ’’ତି (ଚୂଳୱ॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧୦୨) ଏତ୍ଥ ହି ଅନୁଭୱନ୍ତୋ ୱେଦିୟମାନୋ ନାମ, ‘‘ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟମାନୋ ସୁଖଂ ୱେଦନଂ ୱେଦିୟାମୀତି ପଜାନାତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୧୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୮୦; ୱିଭ॰ ୩୬୩) ଏତ୍ଥ ଜାନନ୍ତୋ । ଇଧାପି ଜାନନ୍ତୋୱ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଞପେମୀତି ଏୱଂ ଜାନନ୍ତସ୍ସ ସତ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଏତ୍ତକଂ ଦୁକ୍ଖଂ, ନତ୍ଥି ଇତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଦୁକ୍ଖ’’ନ୍ତି ପଞ୍ଞପେମି ବୋଧେମି ଜାନାପେମି । ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତିଆଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ତତ୍ଥ ଦୁକ୍ଖାଦୀସୁ ଅୟଂ ସନ୍ନିଟ୍ଠାନକଥା – ଠପେତ୍ୱା ହି ତଣ୍ହଂ ତେଭୂମକା ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା ଦୁକ୍ଖଂ ନାମ, ତସ୍ସେୱ ପଭାୱିକା ପୁବ୍ବତଣ୍ହା ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋ ନାମ, ତେସଂ ଦ୍ୱିନ୍ନମ୍ପି ସଚ୍ଚାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋ ନାମ, ଅରିୟୋ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋ ମଗ୍ଗୋ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦା ନାମ । ଇତି ଭଗୱା ଓକ୍କନ୍ତିୟା ସତି ନାମରୂପନ୍ତି କଥେନ୍ତୋପି ୱେଦିୟମାନସ୍ସ ଜାନମାନସ୍ସେୱ କଥେସି, ନାମରୂପପଚ୍ଚୟା ସଳାୟତନନ୍ତି କଥେନ୍ତୋପି, ସଳାୟତନପଚ୍ଚୟା ଫସ୍ସୋତି କଥେନ୍ତୋପି, ଫସ୍ସପଚ୍ଚୟା ୱେଦନାତି କଥେନ୍ତୋପି, ୱେଦିୟମାନସ୍ସ ଖୋ ପନାହଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ପଞ୍ଞପେମୀତି କଥେନ୍ତୋପି, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟୋତି, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧୋତି, ଅୟଂ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଗାମିନୀ ପଟିପଦାତି ପଞ୍ଞପେମୀତି କଥେନ୍ତୋପି ୱେଦିୟମାନସ୍ସ ଜାନମାନସ୍ସେୱ କଥେସି ।

ଇଦାନି ତାନି ପଟିପାଟିୟା ଠପିତାନି ସଚ୍ଚାନି ୱିତ୍ଥାରେନ୍ତୋ କତମଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତଂ ସବ୍ବଂ ସବ୍ବାକାରେନ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୫୩୭) ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପନ ୱିସେସୋ – ତତ୍ଥ ‘‘ଦୁକ୍ଖସମୁଦୟଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ୟାୟଂ ତଣ୍ହା ପୋନୋବ୍ଭୱିକା’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୩; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୦; ୱିଭ॰ ୨୦୩) ଇମାୟ ତନ୍ତିୟା ଆଗତଂ, ଇଧ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାପଚ୍ଚୟା ସଙ୍ଖାରା’’ତି ପଚ୍ଚୟାକାରୱସେନ । ତତ୍ଥ ଚ ଦୁକ୍ଖନିରୋଧଂ ଅରିୟସଚ୍ଚଂ ‘‘ୟୋ ତସ୍ସାୟେୱ ତଣ୍ହାୟ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧୋ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୩୪; ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୪୦୧; ୱିଭ॰ ୨୦୪) ଇମାୟ ତନ୍ତିୟା ଆଗତଂ, ଇଧ ‘‘ଅୱିଜ୍ଜାୟତ୍ୱେୱ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧା’’ତି ପଚ୍ଚୟାକାରନିରୋଧୱସେନ ।

ତତ୍ଥ ଅସେସୱିରାଗନିରୋଧାତି ଅସେସୱିରାଗେନ ଚ ଅସେସନିରୋଧେନ ଚ । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞୱେୱଚନମେୱ । ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତି ସଙ୍ଖାରାନଂ ଅନୁପ୍ପତ୍ତିନିରୋଧୋ ହୋତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମେହି ପନ ପଦେହି ୟଂ ଆଗମ୍ମ ଅୱିଜ୍ଜାଦୟୋ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ଅତ୍ଥତୋ ତଂ ନିବ୍ବାନଂ ଦୀପିତଂ ହୋତି । ନିବ୍ବାନଞ୍ହି ଅୱିଜ୍ଜାନିରୋଧୋତିପି ସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋତିପି ଏୱଂ ତେସଂ ତେସଂ ଧମ୍ମାନଂ ନିରୋଧନାମେନ କଥୀୟତି । କେୱଲସ୍ସାତି ସକଲସ୍ସ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖରାସିସ୍ସ । ନିରୋଧୋ ହୋତୀତି ଅପ୍ପୱତ୍ତି ହୋତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଅୱିଜ୍ଜାଦୀନଂ ନିରୋଧୋ ନାମ ଖୀଣାକାରୋପି ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତମ୍ପି ନିବ୍ବାନମ୍ପି, ତସ୍ମା ଇଧ ଖୀଣାକାରଦସ୍ସନୱସେନ ଦ୍ୱାଦସସୁ ଠାନେସୁ ଅରହତ୍ତଂ, ଦ୍ୱାଦସସୁୟେୱ ନିବ୍ବାନଂ କଥିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନମେୱ ସନ୍ଧାୟ ଇଦନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକୋତି ନ ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ୱିନିମୁତ୍ତୋ ଅଞ୍ଞୋ ମଗ୍ଗୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ୟଥା ପନ ପଞ୍ଚଙ୍ଗିକଂ ତୂରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ପଞ୍ଚଙ୍ଗମତ୍ତମେୱ ତୂରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି, ଏୱମିଧାପି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମତ୍ତମେୱ ମଗ୍ଗୋ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନିଗ୍ଗହିତୋତି ନ ନିଗ୍ଗହିତୋ । ନିଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ହି ହାପେତ୍ୱା ୱା ଦସ୍ସେତି ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ୱା ତଂ ପରିୱତ୍ତେତ୍ୱା ୱା । ତତ୍ଥ ୟସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି ‘‘ନ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି, ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା’’ତି ଏୱଂ ହାପେତ୍ୱାପି ‘‘ପଞ୍ଚ ୱା ଛ ୱା’’ତି ଏୱଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱାପି ‘‘ନ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନି, ଅଞ୍ଞାନେୱ ଚତ୍ତାରି ଅରିୟସଚ୍ଚାନୀ’’ତି ଦସ୍ସେତୁଂ ନ ସକ୍କା । ତସ୍ମା ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ ଅନିଗ୍ଗହିତୋ ନାମ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୨. ଭୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ଦୁତିୟେ ଅମାତାପୁତ୍ତିକାନୀତି ମାତା ଚ ପୁତ୍ତୋ ଚ ମାତାପୁତ୍ତଂ, ପରିତ୍ତାତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ମାତାପୁତ୍ତନ୍ତି ଅମାତାପୁତ୍ତିକାନି । ୟନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ । ତତ୍ଥ ମାତାପି ପୁତ୍ତଂ ନପ୍ପଟିଲଭତୀତି ତସ୍ମିଂ ଅଗ୍ଗିଭୟେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ମାତାପି ପୁତ୍ତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଲଭତି, ପୁତ୍ତୋପି ମାତରଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ଲଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୟଂ ହୋତୀତି ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟଂ ହୋତି । ଅଟୱିସଙ୍କୋପୋତି ଅଟୱିୟା ସଙ୍କୋପୋ । ଅଟୱୀତି ଚେତ୍ଥ ଅଟୱିୱାସିନୋ ଚୋରା ୱେଦିତବ୍ବା । ୟଦା ହି ତେ ଅଟୱିତୋ ଜନପଦଂ ଓତରିତ୍ୱା ଗାମନିଗମରାଜଧାନିୟୋ ପହରିତ୍ୱା ୱିଲୁମ୍ପନ୍ତି, ତଦା ଅଟୱିସଙ୍କୋପୋ ନାମ ହୋତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଚକ୍କସମାରୂଳ୍ହାତି ଏତ୍ଥ ଇରିୟାପଥଚକ୍କମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ୟାନଚକ୍କମ୍ପି । ଭୟସ୍ମିଂ ହି ସମ୍ପତ୍ତେ ୟେସଂ ୟାନକାନି ଅତ୍ଥି, ତେ ଅତ୍ତନୋ ପରିକ୍ଖାରଭଣ୍ଡଂ ତେସୁ ଆରୋପେତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତି । ୟେସଂ ନତ୍ଥି, ତେ କାଜେନ ୱା ଆଦାୟ ସୀସେନ ୱା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତିୟେୱ । ତେ ଚକ୍କସମାରୂଳ୍ହା ନାମ ହୋନ୍ତି । ପରିୟାୟନ୍ତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । କଦାଚୀତି କିସ୍ମିଞ୍ଚିଦେୱ କାଲେ । କରହଚୀତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ମାତାପି ପୁତ୍ତଂ ପଟିଲଭତୀତି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱା ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ୱା ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିଲୀନଂ ୱା ପସ୍ସିତୁଂ ଲଭତି । ଉଦକୱାହକୋତି ନଦୀପୂରୋ । ମାତାପି ପୁତ୍ତଂ ପଟିଲଭତୀତି କୁଲ୍ଲେ ୱା ଉଳୁମ୍ପେ ୱା ମତ୍ତିକାଭାଜନେ ୱା ଦାରୁକ୍ଖଣ୍ଡେ ୱା ଲଗ୍ଗଂ ୱୁୟ୍ହମାନଂ ପସ୍ସିତୁଂ ପଟିଲଭତି, ସୋତ୍ଥିନା ୱା ପୁନ ଉତ୍ତରିତ୍ୱା ଗାମେ ୱା ଅରଞ୍ଞେ ୱା ଠିତଂ ପସ୍ସିତୁଂ ଲଭତୀତି ।

ଏୱଂ ପରିୟାୟତୋ ଅମାତାପୁତ୍ତିକାନି ଭୟାନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଇଦାନି ନିପ୍ପରିୟାୟେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତୀଣିମାନୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଜରାଭୟନ୍ତି ଜରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୟଂ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ଜରଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୟଂ ଭୟାନକଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଲୋମହଂସୋ ଚେତସୋ ଉତ୍ରାସୋ । ବ୍ୟାଧିଂ ପଟିଚ୍ଚ, ମରଣଂ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଭୟଂ ଭୟାନକଂ ଛମ୍ଭିତତ୍ତଂ ଲୋମହଂସୋ ଚେତସୋ ଉତ୍ରାସୋ’’ତି (ୱିଭ॰ ୯୨୧) । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୩. ୱେନାଗପୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୪. ତତିୟେ କୋସଲେସୂତି ଏୱଂନାମକେ ଜନପଦେ । ଚାରିକଂ ଚରମାନୋତି ଅଦ୍ଧାନଗମନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ । ଚାରିକା ଚ ନାମେସା ଭଗୱତୋ ଦୁୱିଧା ହୋତି ତୁରିତଚାରିକା ଚ ଅତୁରିତଚାରିକା ଚାତି । ତତ୍ଥ ଦୂରେପି ବୋଧନେୟ୍ୟପୁଗ୍ଗଲଂ ଦିସ୍ୱା ତସ୍ସ ବୋଧନତ୍ଥାୟ ସହସା ଗମନଂ ତୁରିତଚାରିକା ନାମ। ସା ମହାକସ୍ସପପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନାଦୀସୁ ଦଟ୍ଠବ୍ବା । ୟଂ ପନ ଗାମନିଗମପଟିପାଟିୟା ଦେୱସିକଂ ୟୋଜନଅଦ୍ଧୟୋଜନୱସେନ ପିଣ୍ଡପାତଚରିୟାଦୀହି ଲୋକଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସ ଗମନଂ, ଅୟଂ ଅତୁରିତଚାରିକା ନାମ । ଇମଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଚାରିକଂ ଚରମାନୋ’’ତି । ୱିତ୍ଥାରେନ ପନ ଚାରିକାକଥା ସୁମଙ୍ଗଲୱିଲାସିନିୟା ଦୀଘନିକାୟଟ୍ଠକଥାୟ ଅମ୍ବଟ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନାୟଂ (ଦୀ॰ ନି॰ ଅଟ୍ଠ॰ ୧.୨୫୪) ୱୁତ୍ତା । ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତି ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ସମୋସରଣଗାମୋପି ବ୍ରାହ୍ମଣଗାମୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ ଭୋଗଗାମୋପି । ଇଧ ସମୋସରଣଗାମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୱସନଗାମୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତଦୱସରୀତି ତତ୍ଥ ଅୱସରି, ସମ୍ପତ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିହାରୋ ପନେତ୍ଥ ଅନିୟାମିତୋ । ତସ୍ମା ତସ୍ସ ଅୱିଦୂରେ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ ଏକୋ ୱନସଣ୍ଡୋ ଅତ୍ଥି, ସତ୍ଥା ତଂ ୱନସଣ୍ଡଂ ଗତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅସ୍ସୋସୁନ୍ତି ସୁଣିଂସୁ ଉପଲଭିଂସୁ, ସୋତଦ୍ୱାରସମ୍ପତ୍ତୱଚନନିଗ୍ଘୋସାନୁସାରେନ ଜାନିଂସୁ । ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ, ପଦପୂରଣମତ୍ତେ ୱା ନିପାତୋ । ତତ୍ଥ ଅୱଧାରଣତ୍ଥେନ ‘‘ଅସ୍ସୋସୁଂ ଏୱ, ନ ତେସଂ କୋଚି ସୱନନ୍ତରାୟୋ ଅହୋସୀ’’ତି ଅୟମତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଦପୂରଣେନ ବ୍ୟଞ୍ଜନସିଲିଟ୍ଠତାମତ୍ତମେୱ ।

ଇଦାନି ୟମତ୍ଥଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ, ତଂ ପକାସେତୁଂ ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସମିତପାପତ୍ତା ସମଣୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଖଲୂତି ଅନୁସ୍ସୱତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଭୋତି ତେସଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଆଲପନମତ୍ତଂ । ଗୋତମୋତି ଭଗୱତୋ ଗୋତ୍ତୱସେନ ପରିଦୀପନଂ, ତସ୍ମା ‘‘ସମଣୋ ଖଲୁ, ଭୋ, ଗୋତମୋ’’ତି ଏତ୍ଥ ସମଣୋ କିର, ଭୋ, ଗୋତମଗୋତ୍ତୋତି ଏୱମତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସକ୍ୟପୁତ୍ତୋତି ଇଦଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଉଚ୍ଚାକୁଲପରିଦୀପନଂ । ସକ୍ୟକୁଲା ପବ୍ବଜିତୋତି ସଦ୍ଧାପବ୍ବଜିତଭାୱପରିଦୀପନଂ, କେନଚି ପାରିଜୁଞ୍ଞେନ ଅନଭିଭୂତୋ ଅପରିକ୍ଖୀଣଂୟେୱ ତଂ କୁଲଂ ପହାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପବ୍ବଜିତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ଖୋ ପନାତି ଇତ୍ଥମ୍ଭୂତାଖ୍ୟାନତ୍ଥେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ, ତସ୍ସ ଖୋ ପନ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣୋତି କଲ୍ୟାଣଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ, ସେଟ୍ଠୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କିତ୍ତିସଦ୍ଦୋତି କିତ୍ତିୟେୱ, ଥୁତିଘୋସୋ ୱା । ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତୋତି ସଦେୱକଂ ଲୋକଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଉଗ୍ଗତୋ । କିନ୍ତି ? ଇତିପି ସୋ ଭଗୱା…ପେ॰… ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱାତି । ତତ୍ରାୟଂ ପଦସମ୍ବନ୍ଧୋ – ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ଅରହଂ, ଇତିପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ…ପେ॰… ଇତିପି ଭଗୱାତି । ଇମିନା ଚ ଇମିନା ଚ କାରଣେନାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ‘‘ଆରକତ୍ତା, ଅରୀନଂ ଅରାନଞ୍ଚ ହତତ୍ତା, ପଚ୍ଚୟାଦୀନଂ ଅରହତ୍ତା, ପାପକରଣେ ରହାଭାୱାତି ଇମେହି କାରଣେହି ସୋ ଭଗୱା ଅରହନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ସବ୍ବାନେୱ ଏତାନି ପଦାନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୫-୧୨୭) ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନୀତି ତତୋ ନେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ଗହେତବ୍ବୋ ।

ସୋଇମଂ ଲୋକନ୍ତି ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ ଇମଂ ଲୋକଂ, ଇଦାନି ୱତ୍ତବ୍ବଂ ନିଦସ୍ସେତି । ସଦେୱକନ୍ତି ସହ ଦେୱେହି ସଦେୱକଂ । ଏୱଂ ସହ ମାରେନ ସମାରକଂ। ସହ ବ୍ରହ୍ମୁନା ସବ୍ରହ୍ମକଂ। ସହ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣେହି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ। ପଜାତତ୍ତା ପଜା, ତଂ ପଜଂ । ସହ ଦେୱମନୁସ୍ସେହି ସଦେୱମନୁସ୍ସଂ। ତତ୍ଥ ସଦେୱକୱଚନେନ ପଞ୍ଚକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ, ସମାରକୱଚନେନ ଛଟ୍ଠକାମାୱଚରଦେୱଗ୍ଗହଣଂ, ସବ୍ରହ୍ମକୱଚନେନ ବ୍ରହ୍ମକାୟିକାଦିବ୍ରହ୍ମଗ୍ଗହଣଂ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୱଚନେନ ସାସନସ୍ସ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକପଚ୍ଚାମିତ୍ତସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଂ, ସମିତପାପବାହିତପାପସମଣବ୍ରାହ୍ମଣଗ୍ଗହଣଞ୍ଚ, ପଜାୱଚନେନ ସତ୍ତଲୋକଗ୍ଗହଣଂ, ସଦେୱମନୁସ୍ସୱଚନେନ ସମ୍ମୁତିଦେୱଅୱସେସମନୁସ୍ସଗ୍ଗହଣଂ । ଏୱମେତ୍ଥ ତୀହି ପଦେହି ଓକାସଲୋକେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ତଲୋକୋ, ଦ୍ୱୀହି ପଜାୱସେନ ସତ୍ତଲୋକୋୱ ଗହିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସଦେୱକଗ୍ଗହଣେନ ଅରୂପାୱଚରଲୋକୋ ଗହିତୋ, ସମାରକଗ୍ଗହଣେନ ଛକାମାୱଚରଦେୱଲୋକୋ, ସବ୍ରହ୍ମକଗ୍ଗହଣେନ ରୂପୀବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ, ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଗ୍ଗହଣେନ ଚତୁପରିସୱସେନ, ସମ୍ମୁତିଦେୱେହି ୱା ସହ ମନୁସ୍ସଲୋକୋ, ଅୱସେସସବ୍ବସତ୍ତଲୋକୋ ୱା । ପୋରାଣା ପନାହୁ – ସଦେୱକନ୍ତି ଦେୱତାହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ସମାରକନ୍ତି ମାରେନ ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ସବ୍ରହ୍ମକନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମେହି ସଦ୍ଧିଂ ଅୱସେସଲୋକଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବେପି ତିଭୱୂପଗେ ସତ୍ତେ ତୀହାକାରେହି ତୀସୁ ପଦେସୁ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ପୁନ ଦ୍ୱୀହି ପଦେହି ପରିୟାଦାତୁଂ ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିଂ ପଜଂ ସଦେୱମନୁସ୍ସନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ପଞ୍ଚହି ପଦେହି ତେନ ତେନାକାରେନ ତେଧାତୁକମେୱ ପରିୟାଦିନ୍ନନ୍ତି ।

ସୟଂ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକତ୍ୱା ପୱେଦେତୀତି ସୟନ୍ତି ସାମଂ, ଅପରନେୟ୍ୟୋ ହୁତ୍ୱା । ଅଭିଞ୍ଞାତି ଅଭିଞ୍ଞାୟ, ଅଧିକେନ ଞାଣେନ ଞତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସଚ୍ଛିକତ୍ୱାତି ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ଏତେନ ଅନୁମାନାଦିପଟିକ୍ଖେପୋ କତୋ । ପୱେଦେତୀତି ବୋଧେତି ଞାପେତି ପକାସେତି ।

ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣନ୍ତି ସୋ ଭଗୱା ସତ୍ତେସୁ କାରୁଞ୍ଞତଂ ପଟିଚ୍ଚ ହିତ୍ୱାପି ଅନୁତ୍ତରଂ ୱିୱେକସୁଖଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତଞ୍ଚ ଖୋ ଅପ୍ପଂ ୱା ବହୁଂ ୱା ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିକଲ୍ୟାଣାଦିପ୍ପକାରମେୱ ଦେସେତି, ଆଦିମ୍ହିପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତି, ମଜ୍ଝେପି, ପରିୟୋସାନେପି କଲ୍ୟାଣଂ ଭଦ୍ଦକଂ ଅନୱଜ୍ଜମେୱ କତ୍ୱା ଦେସେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ, ଅତ୍ଥି ସାସନସ୍ସ । ଦେସନାୟ ତାୱ ଚତୁପ୍ପଦିକାୟପି ଗାଥାୟ ପଠମପାଦୋ ଆଦି ନାମ, ତତୋ ଦ୍ୱେ ମଜ୍ଝଂ ନାମ, ଅନ୍ତେ ଏକୋ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ । ଏକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ନିଦାନଂ ଆଦି, ଇଦମୱୋଚାତି ପରିୟୋସାନଂ, ଉଭିନ୍ନଂ ଅନ୍ତରା ମଜ୍ଝଂ । ଅନେକାନୁସନ୍ଧିକସ୍ସ ସୁତ୍ତସ୍ସ ପଠମାନୁସନ୍ଧି ଆଦି, ଅନ୍ତେ ଅନୁସନ୍ଧି ପରିୟୋସାନଂ, ମଜ୍ଝେ ଏକୋ ୱା ଦ୍ୱେ ୱା ବହୂ ୱା ମଜ୍ଝମେୱ ।

ସାସନସ୍ସ ସୀଲସମାଧିୱିପସ୍ସନା ଆଦି ନାମ । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘କୋ ଚାଦି କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ, ସୀଲଞ୍ଚ ସୁୱିସୁଦ୍ଧଂ ଦିଟ୍ଠି ଚ ଉଜୁକା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୫.୩୬୯) । ‘‘ଅତ୍ଥି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦା ତଥାଗତେନ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତୋ ପନ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ମଜ୍ଝଂ ନାମ । ଫଲଞ୍ଚେୱ ନିବ୍ବାନଞ୍ଚ ପରିୟୋସାନଂ ନାମ । ‘‘ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏତଂପାରଂ ଏତଂପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଫଲଂ ପରିୟୋସନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ‘‘ନିବ୍ବାନୋଗଧଞ୍ହି, ଆୱୁସୋ ୱିସାଖ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁସ୍ସତି ନିବ୍ବାନପରାୟଣଂ ନିବ୍ବାନପରିୟୋସାନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୪୬୬) ଏତ୍ଥ ନିବ୍ବାନଂ ପରିୟୋସାନନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇଧ ପନ ଦେସନାୟ ଆଦିମଜ୍ଝପରିୟୋସାନଂ ଅଧିପ୍ପେତଂ । ଭଗୱା ହି ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ମଗ୍ଗଂ ପରିୟୋସାନେ ନିବ୍ବାନଂ ଦସ୍ସେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ ମଜ୍ଝେକଲ୍ୟାଣଂ ପରିୟୋସାନକଲ୍ୟାଣ’’ନ୍ତି । ତସ୍ମା ଅଞ୍ଞୋପି ଧମ୍ମକଥିକୋ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତୋ –

‘‘ଆଦିମ୍ହି ସୀଲଂ ଦସ୍ସେୟ୍ୟ, ମଜ୍ଝେ ମଗ୍ଗଂ ୱିଭାୱୟେ ।

ପରିୟୋସାନମ୍ହି ନିବ୍ବାନଂ, ଏସା କଥିକସଣ୍ଠିତୀ’’ତି ॥

ସାତ୍ଥଂ ସବ୍ୟଞ୍ଜନନ୍ତି ୟସ୍ସ ହି ୟାଗୁଭତ୍ତଇତ୍ଥିପୁରିସାଦିୱଣ୍ଣନାନିସ୍ସିତା ଦେସନା ହୋତି, ନ ସୋ ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତି । ଭଗୱା ପନ ତଥାରୂପଂ ଦେସନଂ ପହାୟ ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିନିସ୍ସିତଂ ଦେସନଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ସାତ୍ଥଂ ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟସ୍ସ ପନ ଦେସନା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନାଦିୟୁତ୍ତା ୱା ସବ୍ବନିରୋଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ସବ୍ବୱିସ୍ସଟ୍ଠବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା ସବ୍ବନିଗ୍ଗହିତବ୍ୟଞ୍ଜନା ୱା, ତସ୍ସ ଦମିଳକିରାତୟୱନାଦିମିଲକ୍ଖାନଂ ଭାସା ୱିୟ ବ୍ୟଞ୍ଜନପାରିପୂରିୟା ଅଭାୱତୋ ଅବ୍ୟଞ୍ଜନା ନାମ ଦେସନା ହୋତି । ଭଗୱା ପନ –

‘‘ସିଥିଲଂ ଧନିତଞ୍ଚ ଦୀଘରସ୍ସଂ, ଲହୁକଂ ଗରୁକଞ୍ଚ ନିଗ୍ଗହୀତଂ ।

ସମ୍ବନ୍ଧଂ ୱୱତ୍ଥିତଂ ୱିମୁତ୍ତଂ, ଦସଧା ବ୍ୟଞ୍ଜନବୁଦ୍ଧିୟା ପଭେଦୋ’’ତି ॥ –

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତଂ ଦସୱିଧଂ ବ୍ୟଞ୍ଜନଂ ଅମକ୍ଖେତ୍ୱା ପରିପୁଣ୍ଣବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ‘‘ସବ୍ୟଞ୍ଜନଂ କତ୍ୱା ଦେସେତୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲନ୍ତି ସକଲାଧିୱଚନଂ । ପରିପୁଣ୍ଣନ୍ତି ଅନୂନାଧିକୱଚନଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ସକଲପରିପୁଣ୍ଣମେୱ ଦେସେତି, ଏକଦେସନାପି ଅପରିପୁଣ୍ଣା ନତ୍ଥୀତି । ପରିସୁଦ୍ଧନ୍ତି ନିରୁପକ୍କିଲେସଂ । ୟୋ ହି ‘‘ଇମଂ ଧମ୍ମଦେସନଂ ନିସ୍ସାୟ ଲାଭଂ ୱା ସକ୍କାରଂ ୱା ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଦେସେତି, ତସ୍ସ ଅପରିସୁଦ୍ଧା ଦେସନା ନାମ ହୋତି । ଭଗୱା ପନ ଲୋକାମିସନିରପେକ୍ଖୋ ହିତଫରଣେନେୱ ମେତ୍ତାଭାୱନାୟ ମୁଦୁହଦୟୋ ଉଲ୍ଲୁମ୍ପନସଭାୱସଣ୍ଠିତେନ ଚିତ୍ତେନ ଦେସେତି । ତସ୍ମା ପରିସୁଦ୍ଧଂ ଦେସେତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସକଲଂ ସାସନଂ । ତସ୍ମା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ସୋ ଧମ୍ମଂ ଦେସେତି ଆଦିକଲ୍ୟାଣଂ…ପେ॰… ପରିସୁଦ୍ଧଂ, ଏୱଂ ଦେସେନ୍ତୋ ଚ ସିକ୍ଖତ୍ତୟସଙ୍ଗହିତଂ ସକଲସାସନବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ପକାସେତୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠେନ ବ୍ରହ୍ମଭୂତଂ ଚରିୟଂ, ବ୍ରହ୍ମଭୂତାନଂ ୱା ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ଚରିୟନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ସାଧୁ ଖୋ ପନାତି ସୁନ୍ଦରଂ ଖୋ ପନ, ଅତ୍ଥାୱହଂ ସୁଖାୱହନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଥାରୂପାନଂ ଅରହତନ୍ତି ୟଥାରୂପୋ ସୋ ଭୱଂ ଗୋତମୋ, ଏୱରୂପାନଂ ଅନେକେହିପି କପ୍ପକୋଟିସତସହସ୍ସେହି ଦୁଲ୍ଲଭଦସ୍ସନାନଂ ବ୍ୟାମପ୍ପଭାପରିକ୍ଖିତ୍ତେହି ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନପଟିମଣ୍ଡିତେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣୱରେହି ସମାକିଣ୍ଣମନୋରମସରୀରାନଂ ଅନପ୍ପକଦସ୍ସନାନଂ ଅତିମଧୁରଧମ୍ମନିଗ୍ଘୋସାନଂ ୟଥାଭୂତଗୁଣାଧିଗମେନ ଲୋକେ ଅରହନ୍ତୋତି ଲଦ୍ଧସଦ୍ଦାନଂ ଅରହତଂ । ଦସ୍ସନଂ ହୋତୀତି ପସାଦସୋମ୍ମାନି ଅକ୍ଖୀନି ଉମ୍ମୀଲେତ୍ୱା ଦସ୍ସନମତ୍ତମ୍ପି ସାଧୁ ହୋତି । ସଚେ ପନ ଅଟ୍ଠଙ୍ଗସମନ୍ନାଗତେନ ବ୍ରହ୍ମସ୍ସରେନ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ଏକପଦମ୍ପି ସୋତୁଂ ଲଭିସ୍ସାମ, ସାଧୁତରଂୟେୱ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝାସୟଂ କତ୍ୱା । ୟେନ ଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ସବ୍ବକିଚ୍ଚାନି ପହାୟ ତୁଟ୍ଠମାନସା ଅଗମଂସୁ । ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଣାମେତ୍ୱାତି ଏତେ ଉଭତୋପକ୍ଖିକା, ତେ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସୁଂ – ‘‘ସଚେ ନୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି ‘କସ୍ମା ତୁମ୍ହେ ସମଣଂ ଗୋତମଂ ୱନ୍ଦିତ୍ଥା’ତି, ତେସଂ ‘କିଂ ଅଞ୍ଜଲିକରଣମତ୍ତେନାପି ୱନ୍ଦିତଂ ହୋତୀ’ତି ୱକ୍ଖାମ। ସଚେ ନୋ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକା ଚୋଦେସ୍ସନ୍ତି ‘କସ୍ମା ଭଗୱନ୍ତଂ ନ ୱନ୍ଦିତ୍ଥା’ତି, ‘କିଂ ସୀସେନ ଭୂମିଂ ପହରନ୍ତେନେୱ ୱନ୍ଦିତଂ ହୋତି । ନନୁ ଅଞ୍ଜଲିକମ୍ମମ୍ପି ୱନ୍ଦନା ଏୱା’ତି ୱକ୍ଖାମା’’ତି ।

ନାମଗୋତ୍ତନ୍ତି, ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ଅହଂ ଅସୁକସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ ଦତ୍ତୋ ନାମ ମିତ୍ତୋ ନାମ ଇଧାଗତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତା ନାମଂ ସାୱେନ୍ତି ନାମ । ‘‘ଭୋ ଗୋତମ, ଅହଂ ୱାସେଟ୍ଠୋ ନାମ କଚ୍ଚାନୋ ନାମ ଇଧାଗତୋ’’ତି ୱଦନ୍ତା ଗୋତ୍ତଂ ସାୱେନ୍ତି ନାମ । ଏତେ କିର ଦଲିଦ୍ଦା ଜିଣ୍ଣକୁଲପୁତ୍ତା ‘‘ପରିସମଜ୍ଝେ ନାମଗୋତ୍ତୱସେନ ପାକଟା ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଏୱଂ ଅକଂସୁ । ୟେ ପନ ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦିଂସୁ, ତେ କେରାଟିକା ଚେୱ ଅନ୍ଧବାଲା ଚ । ତତ୍ଥ କେରାଟିକା ‘‘ଏକଂ ଦ୍ୱେ କଥାସଲ୍ଲାପେ କରୋନ୍ତେ ୱିସ୍ସାସିକୋ ହୋତି, ଅଥ ୱିସ୍ସାସେ ସତି ଏକଂ ଦ୍ୱେ ଭିକ୍ଖା ଅଦାତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତ’’ନ୍ତି ତତୋ ଅତ୍ତାନଂ ମୋଚେନ୍ତା ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦନ୍ତି । ଅନ୍ଧବାଲା ଅଞ୍ଞାଣତାୟେୱ ଅୱକ୍ଖିତ୍ତମତ୍ତିକାପିଣ୍ଡା ୱିୟ ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ତୁଣ୍ହୀଭୂତା ନିସୀଦନ୍ତି ।

ୱେନାଗପୁରିକୋତି ୱେନାଗପୁରୱାସୀ । ଏତଦୱୋଚାତି ପାଦନ୍ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ କେସଗ୍ଗା ତଥାଗତସ୍ସ ସରୀରଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଅସୀତିଅନୁବ୍ୟଞ୍ଜନସମୁଜ୍ଜଲେହି ଦ୍ୱତ୍ତିଂସମହାପୁରିସଲକ୍ଖଣେହି ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ସରୀରା ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସମନ୍ତତୋ ଅସୀତିହତ୍ଥପ୍ପଦେସଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠିତାହି ଛବ୍ବଣ୍ଣାହି ଘନବୁଦ୍ଧରଂସୀହି ସମ୍ପରିୱାରିତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ସରୀରଂ ଦିସ୍ୱା ସଞ୍ଜାତୱିମ୍ହୟୋ ୱଣ୍ଣଂ ଭଣନ୍ତୋ ଏତଂ ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ ।

ତତ୍ଥ ୟାୱଞ୍ଚିଦନ୍ତି ଅଧିମତ୍ତପ୍ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦୱଚନମେତଂ । ତସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ବନ୍ଧୋ । ୟାୱଞ୍ଚ ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଅଧିମତ୍ତୱିପ୍ପସନ୍ନାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀତି ଚକ୍ଖାଦୀନି ଛ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି । ତସ୍ସ ହି ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନଂ ପତିଟ୍ଠିତୋକାସସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନତଂ ଦିସ୍ୱା ତେସଂ ୱିପ୍ପସନ୍ନତା ପାକଟା ଅହୋସି । ୟସ୍ମା ପନ ସା ମନେ ୱିପ୍ପସନ୍ନେୟେୱ ହୋତି, ଅୱିପ୍ପସନ୍ନଚିତ୍ତାନଞ୍ହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପସାଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମାସ୍ସ ମନିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ପସାଦୋପି ପାକଟୋ ଅହୋସି । ତଂ ଏସ ୱିପ୍ପସନ୍ନତଂ ଗହେତ୍ୱା ‘‘ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନୀ’’ତି ଆହ । ପରିସୁଦ୍ଧୋତି ନିମ୍ମଲୋ । ପରିୟୋଦାତୋତି ପଭସ୍ସରୋ । ସାରଦଂବଦରପଣ୍ଡୁନ୍ତି ସରଦକାଲେ ଜାତଂ ନାତିସୁପରିପକ୍କଂ ବଦରଂ । ତଞ୍ହି ପରିସୁଦ୍ଧଞ୍ଚେୱ ହୋତି ପରିୟୋଦାତଞ୍ଚ । ତାଲପକ୍କନ୍ତି ସୁପରିପକ୍କତାଲଫଲଂ । ସମ୍ପତି ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତନ୍ତି ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ବନ୍ଧନା ପମୁତ୍ତଂ । ତସ୍ସ ହି ବନ୍ଧନମୂଲଂ ଅପନେତ୍ୱା ପରମୁଖଂ କତ୍ୱା ଫଲକେ ଠପିତସ୍ସ ଚତୁରଙ୍ଗୁଲମତ୍ତଂ ଠାନଂ ଓଲୋକେନ୍ତାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ପରିୟୋଦାତଂ ହୁତ୍ୱା ଖାୟତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ। ନେକ୍ଖଂ ଜମ୍ବୋନଦନ୍ତି ସୁରତ୍ତୱଣ୍ଣସ୍ସ ଜମ୍ବୋନଦସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ଘଟିକା । ଦକ୍ଖକମ୍ମାରପୁତ୍ତସୁପରିକମ୍ମକତନ୍ତି ଦକ୍ଖେନ ସୁୱଣ୍ଣକାରପୁତ୍ତେନ ସୁଟ୍ଠୁ କତପରିକମ୍ମଂ । ଉକ୍କାମୁଖେ ସୁକୁସଲସମ୍ପହଟ୍ଠନ୍ତି ସୁୱଣ୍ଣକାରଉଦ୍ଧନେ ପଚିତ୍ୱା ସୁକୁସଲେନ ସୁୱଣ୍ଣକାରେନ ଘଟ୍ଟନପରିମଜ୍ଜନହଂସନେନ ସୁଟ୍ଠୁ ପହଟ୍ଠଂ ସୁପରିମଦ୍ଦିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପଣ୍ଡୁକମ୍ବଲେ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ଅଗ୍ଗିନା ପଚିତ୍ୱା ଦୀପିଦାଠାୟ ଘଂସିତ୍ୱା ଗେରୁକପରିକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ରତ୍ତକମ୍ବଲେ ଠପିତଂ । ଭାସତେତି ସଞ୍ଜାତଓଭାସତାୟ ଭାସତେ । ତପତେତି ଅନ୍ଧକାରୱିଦ୍ଧଂସନତାୟ ତପତେ । ୱିରୋଚତୀତି ୱିଜ୍ଜୋତମାନଂ ହୁତ୍ୱା ୱିରୋଚତି, ସୋଭତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନାନୀତି ଏତ୍ଥ ଅତିକ୍କନ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଉଚ୍ଚାସୟନଂ ନାମ, ଆୟତୱିତ୍ଥତଂ ଅକପ୍ପିୟଭଣ୍ଡଂ ମହାସୟନଂ ନାମ । ଇଦାନି ତାନି ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସେୟ୍ୟଥିଦଂ, ଆସନ୍ଦୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଆସନ୍ଦୀତି ଅତିକ୍କନ୍ତପ୍ପମାଣଂ ଆସନଂ । ପଲ୍ଲଙ୍କୋତି ପାଦେସୁ ୱାଳରୂପାନି ଠପେତ୍ୱା କତୋ । ଗୋନକୋତି ଦୀଘଲୋମକୋ ମହାକୋଜୱୋ । ଚତୁରଙ୍ଗୁଲାଧିକାନି କିର ତସ୍ସ ଲୋମାନି । ଚିତ୍ତକୋତି ୱାନଚିତ୍ତଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ପଟିକାତି ଉଣ୍ଣାମୟୋ ସେତତ୍ଥରକୋ । ପଟଲିକାତି ଘନପୁପ୍ଫୋ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରକୋ, ୟୋ ଆମଲକପଟ୍ଟୋତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ତୂଲିକାତି ତିଣ୍ଣଂ ତୂଲାନଂ ଅଞ୍ଞତରପୁଣ୍ଣା ତୂଲିକା । ୱିକତିକାତି ସୀହବ୍ୟଗ୍ଘାଦିରୂପୱିଚିତ୍ରୋ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରକୋ । ଉଦ୍ଦଲୋମୀତି ଉଭତୋଦସଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । କେଚି ଏକତୋ ଉଗ୍ଗତପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ଏକନ୍ତଲୋମୀତି ଏକତୋଦସଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । କେଚି ଉଭତୋ ଉଗ୍ଗତପୁପ୍ଫନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । କଟ୍ଟିସ୍ସନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବିତଂ କୋସେୟ୍ୟକଟ୍ଟିସ୍ସମୟଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ । କୋସେୟ୍ୟନ୍ତି ରତନପରିସିବ୍ବିତମେୱ କୋସିୟସୁତ୍ତମୟଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ । କୁତ୍ତକନ୍ତି ସୋଳସନ୍ନଂ ନାଟକିତ୍ଥୀନଂ ଠତ୍ୱା ନଚ୍ଚନୟୋଗ୍ଗଂ ଉଣ୍ଣାମୟତ୍ଥରଣଂ । ହତ୍ଥତ୍ଥରାଦୟୋ ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠାଦୀସୁ ଅତ୍ଥରଣକଅତ୍ଥରକା ଚେୱ ହତ୍ଥିରୂପାଦୀନି ଦସ୍ସେତ୍ୱା କତଅତ୍ଥରକା ଚ । ଅଜିନପ୍ପୱେଣୀତି ଅଜିନଚମ୍ମେହି ମଞ୍ଚପ୍ପମାଣେନ ସିବ୍ବିତ୍ୱା କତପ୍ପୱେଣୀ । ସେସଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତତ୍ଥମେୱ ।

ନିକାମଲାଭୀତି ଅତିକାମଲାଭୀ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତଲାଭୀ । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ଅଦୁକ୍ଖଲାଭୀ । ଅକସିରଲାଭୀତି ୱିପୁଲଲାଭୀ ମହନ୍ତଲାଭୀ, ଉଳାରୁଳାରାନେୱ ଲଭତି ମଞ୍ଞେତି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଅୟଂ କିର ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ସୟନଗରୁକୋ, ସୋ ଭଗୱତୋ ୱିପ୍ପସନ୍ନିନ୍ଦ୍ରିୟାଦିତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଦ୍ଧା ଏସ ଏୱରୂପେସୁ ଉଚ୍ଚାସୟନମହାସୟନେସୁ ନିସୀଦତି ଚେୱ ନିପଜ୍ଜତି ଚ । ତେନସ୍ସ ୱିପ୍ପସନ୍ନାନି ଇନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଛୱିୱଣ୍ଣୋ ପରିୟୋଦାତୋ’’ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଇମଂ ସେନାସନୱଣ୍ଣଂ କଥେସି ।

ଲଦ୍ଧାଚ ପନ ନ କପ୍ପନ୍ତୀତି ଏତ୍ଥ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି କପ୍ପତି । ସୁଦ୍ଧକୋସେୟ୍ୟଞ୍ହି ମଞ୍ଚେପି ଅତ୍ଥରିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଗୋନକାଦୟୋ ଚ ଭୂମତ୍ଥରଣପରିଭୋଗେନ, ଆସନ୍ଦିୟା ପାଦେ ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା, ପଲ୍ଲଙ୍କସ୍ସ ୱାଳେ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା, ତୂଲିକଂ ୱିଜଟେତ୍ୱା ‘‘ବିମ୍ବୋହନଞ୍ଚ କାତୁ’’ନ୍ତି (ଚୂଳୱ॰ ୨୯୭) ୱଚନତୋ ଇମାନିପି ଏକେନ ୱିଧାନେନ କପ୍ପନ୍ତି । ଅକପ୍ପିୟଂ ପନ ଉପାଦାୟ ସବ୍ବାନେୱ ନ କପ୍ପନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତାନି ।

ୱନନ୍ତଞ୍ଞେୱ ପୱିସାମୀତି ଅରଞ୍ଞଂୟେୱ ପୱିସାମି । ୟଦେୱାତି ୟାନିୟେୱ । ପଲ୍ଲଙ୍କଂ ଆଭୁଜିତ୍ୱାତି ସମନ୍ତତୋ ଊରୁବଦ୍ଧାସନଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା । ଉଜୁଂ କାୟଂ ପଣିଧାୟାତି ଅଟ୍ଠାରସ ପିଟ୍ଠିକଣ୍ଟକେ କୋଟିୟା କୋଟିଂ ପଟିପାଦେନ୍ତୋ ଉଜୁଂ କାୟଂ ଠପେତ୍ୱା । ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି କମ୍ମଟ୍ଠାନାଭିମୁଖଂ ସତିଂ ଠପେତ୍ୱା, ପରିଗ୍ଗହିତନିୟ୍ୟାନଂ ୱା କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ – ‘‘ପରୀତି ପରିଗ୍ଗହଟ୍ଠୋ । ମୁଖନ୍ତି ନିୟ୍ୟାନଟ୍ଠୋ । ସତୀତି ଉପଟ୍ଠାନଟ୍ଠୋ । ତେନ ୱୁଚ୍ଚତି ପରିମୁଖଂ ସତିଂ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୧୬୪) । ଉପସମ୍ପଜ୍ଜ ୱିହରାମୀତି ପଟିଲଭିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା ୱିହରାମି । ଏୱଂଭୂତୋତି ଏୱଂ ପଠମଜ୍ଝାନାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସମଙ୍ଗୀ ହୁତ୍ୱା । ଦିବ୍ବୋ ମେ ଏସୋ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଚଙ୍କମୋ ହୋତୀତି ଚତ୍ତାରି ହି ରୂପଜ୍ଝାନାନି ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସ ଚଙ୍କମୋ ଦିବ୍ବଚଙ୍କମୋ ନାମ ହୋତି, ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ଚଙ୍କମନ୍ତସ୍ସାପି ଚଙ୍କମୋ ଦିବ୍ବଚଙ୍କମୋୟେୱ । ଠାନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତଥା ଇତରେସୁ ଦ୍ୱୀସୁ ୱିହାରେସୁ ।

ସୋଏୱଂ ପଜାନାମି ‘‘ରାଗୋ ମେ ପହୀନୋ’’ତି ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀନରାଗମେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ‘‘ସୋ ଏୱଂ ପଜାନାମି ରାଗୋ ମେ ପହୀନୋ’’ତି ଆହ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମିନା ପନ କିଂ କଥିତଂ ହୋତୀତି ? ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣା କଥିତା, ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣାୟ ଫଲସମାପତ୍ତି କଥିତା । ଫଲସମାପତ୍ତିଞ୍ହି ସମାପନ୍ନସ୍ସପି ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସାପି ଚଙ୍କମାଦୟୋ ଅରିୟଚଙ୍କମାଦୟୋ ହୋନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୪. ସରଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ଚତୁତ୍ଥେ ରାଜଗହେତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେତି ଗିଜ୍ଝସଦିସାନିସ୍ସ କୂଟାନି, ଗିଜ୍ଝା ୱା ତସ୍ସ କୂଟେସୁ ୱସନ୍ତୀତି ଗିଜ୍ଝକୂଟୋ, ତସ୍ମିଂ ଗିଜ୍ଝକୂଟେ ପବ୍ବତେ । ଏତେନସ୍ସ ରାଜଗହଂ ଗୋଚରଗାମଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସିତଂ । ଗିଜ୍ଝକୂଟସ୍ମିଞ୍ହି ତଥାଗତଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ୱିହାରୋ କାରିତୋ, ଗିଜ୍ଝକୂଟୱିହାରୋତ୍ୱେୱସ୍ସ ନାମଂ । ତତ୍ଥାୟଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ୱିହରତୀତି । ସରଭୋ ନାମ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀତି ସରଭୋତି ଏୱଂନାମକୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଇମସ୍ମିଂ ସାସନେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତି, ଅଧୁନା ୱିବ୍ଭନ୍ତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ହି ଲୋକେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ତିତ୍ଥିୟା ନଟ୍ଠଲାଭସକ୍କାରା ଅହେସୁଂ, ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ମହାଲାଭସକ୍କାରୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜି । ୟଥାହ –

‘‘ତେନ ଖୋ ପନ ସମୟେନ ଭଗୱା ସକ୍କତୋ ହୋତି ଗରୁକତୋ ମାନିତୋ ପୂଜିତୋ ଅପଚିତୋ ଲାଭୀ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନଂ । ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟା ପନ ପରିବ୍ବାଜକା ଅସକ୍କତା ହୋନ୍ତି ଅଗରୁକତା ଅମାନିତା ଅପୂଜିତା ନ ଲାଭିନୋ ଚୀୱରପିଣ୍ଡପାତସେନାସନଗିଲାନପଚ୍ଚୟଭେସଜ୍ଜପରିକ୍ଖାରାନ’’ନ୍ତି (ଉଦା॰୧୪; ସଂ॰ନି॰୧.୨.୭୦) ।

ତେ ଏୱଂ ପରିହୀନଲାଭସକ୍କାରା ପଞ୍ଚସତମତ୍ତା ଏକସ୍ମିଂ ପରିବ୍ବାଜକାରାମେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସମ୍ମନ୍ତୟିଂସୁ – ‘‘ଭୋ, ମୟଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ହତଲାଭସକ୍କାରା ଜାତା, ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକାନଞ୍ଚସ୍ସ ଏକଂ ଅୱଣ୍ଣଂ ଉପଧାରେଥ, ଅୱଣ୍ଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ଏତସ୍ସ ସାସନଂ ଗରହିତ୍ୱା ଅମ୍ହାକଂ ଲାଭସକ୍କାରଂ ଉପ୍ପାଦେସ୍ସାମା’’ତି । ତେ ୱଜ୍ଜଂ ଓଲୋକେନ୍ତା – ‘‘ତୀସୁ ଦ୍ୱାରେସୁ ଆଜୀୱେ ଚାତି ଚତୂସୁପି ଠାନେସୁ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଜ୍ଜଂ ପସ୍ସିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ଅଞ୍ଞତ୍ଥ ଓଲୋକେଥା’’ତି ଆହଂସୁ । ଅଥ ନେସଂ ଅନ୍ତରେ ଏକୋ ଏୱମାହ – ‘‘ଅହଂ ଅଞ୍ଞଂ ନ ପସ୍ସାମି, ଇମେ ଅନ୍ୱଡ୍ଢମାସଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଦ୍ୱାରୱାତପାନାନି ପିଧାୟ ସାମଣେରାନମ୍ପି ପୱେସନଂ ନ ଦେନ୍ତି । ଜୀୱିତସଦିସାପି ଉପଟ୍ଠାକା ଦଟ୍ଠୁଂ ନ ଲଭନ୍ତି, ଆୱଟ୍ଟନିମାୟଂ ଓସାରେତ୍ୱା ଓସାରେତ୍ୱା ଜନଂ ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଆୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି । ସଚେ ତଂ ମୟଂ ଆହରିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସାମ, ଏୱଂ ନୋ ଲାଭସକ୍କାରଉଳାରୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି । ଅପରୋପି ଏୱମେୱ ୱଦନ୍ତୋ ଉଟ୍ଠାସି । ସବ୍ବେ ଏକୱାଦା ଅହେସୁଂ । ତତୋ ଆହଂସୁ – ‘‘ୟୋ ତଂ ଆହରିତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସତି, ତଂ ମୟଂ ଅମ୍ହାକଂ ସମୟେ ଜେଟ୍ଠକଂ କରିସ୍ସାମା’’ତି ।

ତତୋ କୋଟିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ‘‘ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି, ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀ’’ତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଅହଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଅହଂ ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ବହୂହି ୱୁତ୍ତେ ସରଭଂ ପୁଚ୍ଛିଂସୁ – ‘‘ତ୍ୱଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ଆଚରିୟା’’ତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ଅଗରୁ ଏତଂ ଆହରିତୁଂ, ସଚେ ତୁମ୍ହେ ଅତ୍ତନୋ କଥାୟ ଠତ୍ୱା ମଂ ଜେଟ୍ଠକଂ କରିସ୍ସଥା’’ତି । ଅଗରୁ ଏତମାଚରିୟ ଆହର, ତ୍ୱଂ କତୋୟେୱାସି ଅମ୍ହେହି ଜେଟ୍ଠକୋତି । ସୋ ଆହ – ‘‘ତଂ ଆହରନ୍ତେନ ଥେନେତ୍ୱା ୱା ୱିଲୁମ୍ପିତ୍ୱା ୱା ଆହରିତୁଂ ନ ସକ୍କା, ସମଣସ୍ସ ପନ ଗୋତମସ୍ସ ସାୱକସଦିସେନ ହୁତ୍ୱା ତସ୍ସ ସାୱକେ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତଂ କତ୍ୱା ତେସଂ ପତ୍ତେ ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ଆହରିତୁଂ ସକ୍କା । ରୁଚ୍ଚତି ୱୋ ଏତସ୍ସ ଏତ୍ତକସ୍ସ କିରିୟା’’ତି । ୟଂକିଞ୍ଚି କତ୍ୱା ଆହରିତ୍ୱା ଚ ନୋ ଦେହୀତି । ତେନ ହି ମଂ ଦିସ୍ୱା ଅପସ୍ସନ୍ତା ୱିୟ ଭୱେୟ୍ୟାଥାତି ପରିବ୍ବାଜକାନଂ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଦୁତିୟଦିୱସେ ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ଗିଜ୍ଝକୂଟମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠଦିଟ୍ଠାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ପଞ୍ଚପତିଟ୍ଠିତେନ ପାଦେ ୱନ୍ଦି । ଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଅଞ୍ଞେ ପରିବ୍ବାଜକା ଚଣ୍ଡା ଫରୁସା, ଅୟଂ ପନ ସଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି ପସନ୍ନୋ’’ତି । ଭନ୍ତେ, ତୁମ୍ହେ ଞତ୍ୱା ୟୁତ୍ତଟ୍ଠାନସ୍ମିଂୟେୱ ପବ୍ବଜିତା, ମୟଂ ପନ ଅନୁପଧାରେତ୍ୱା ଅତିତ୍ଥେନେୱ ପକ୍ଖନ୍ତା ଅନିୟ୍ୟାନିକମଗ୍ଗେ ୱିଚରାମାତି । ସୋ ଏୱଂ ୱତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠେ ଦିଟ୍ଠେ ଭିକ୍ଖୂ ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱନ୍ଦତି, ନ୍ହାନୋଦକାଦୀନି ପଟିୟାଦେତି, ଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ କପ୍ପିୟଂ କରୋତି, ପାଦେ ଧୋୱତି ମକ୍ଖେତି, ଅତିରେକଭତ୍ତଂ ଲଭିତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜତି ।

ତଂ ଇମିନା ନୀହାରେନ ୱସନ୍ତଂ ଏକୋ ମହାଥେରୋ ଦିସ୍ୱା, ‘‘ପରିବ୍ବାଜକ, ତ୍ୱଂ ସଦ୍ଧୋ ପସନ୍ନୋ, କିଂ ନ ପବ୍ବଜସୀ’’ତି । କୋ ମଂ, ଭନ୍ତେ, ପବ୍ବାଜେସ୍ସତି । ମୟଞ୍ହି ଚିରକାଲଂ ଭଦନ୍ତାନଂ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକା ହୁତ୍ୱା ୱିଚରିମ୍ହାତି । ଥେରୋ ‘‘ସଚେ ତ୍ୱଂ ପବ୍ବଜିତୁକାମୋ, ଅହଂ ତଂ ପବ୍ବାଜେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ପବ୍ବାଜେସି । ସୋ ପବ୍ବଜିତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନିରନ୍ତରଂ ୱତ୍ତପଟିୱତ୍ତମକାସି । ଅଥ ନଂ ଥେରୋ ୱତ୍ତେ ପସୀଦିତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଉପସମ୍ପାଦେସି । ସୋ ଉପୋସଥଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୋସଥଗ୍ଗଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂ ମହନ୍ତେନ ଉସ୍ସାହେନ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମିନା ନୀହାରେନ ଓସାରେତ୍ୱା ଓସାରେତ୍ୱା ଲୋକଂ ଖାଦନ୍ତି, କତିପାହେନ ହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସୋ ପରିୱେଣଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, କୋ ନାମୋ ଅୟଂ ଧମ୍ମୋ’’ତି ପୁଚ୍ଛି । ପାତିମୋକ୍ଖୋ ନାମ, ଆୱୁସୋତି । ଉତ୍ତମଧମ୍ମୋ ଏସ, ଭନ୍ତେ, ଭୱିସ୍ସତୀତି । ଆମ, ଆୱୁସୋ, ସକଲସାସନଧାରଣୀ ଅୟଂ ସିକ୍ଖାତି । ଭନ୍ତେ, ସଚେ ଏସ ସିକ୍ଖାଧମ୍ମୋ ଉତ୍ତମୋ, ଇମମେୱ ପଠମଂ ଗଣ୍ହାମୀତି । ଗଣ୍ହାୱୁସୋତି ଥେରୋ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛି । ସୋ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ପରିବ୍ବାଜକେ ପସ୍ସିତ୍ୱା ‘‘କୀଦିସଂ ଆଚରିୟା’’ତି ପୁଚ୍ଛିତୋ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, କତିପାହେନ ଆହରିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ନଚିରସ୍ସେୱ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଉପଜ୍ଝାୟଂ ଆହ – ‘‘ଏତ୍ତକମେୱ, ଭନ୍ତେ, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅତ୍ଥୀ’’ତି । ଏତ୍ତକମେୱ, ଆୱୁସୋତି ।

ସୋ ପୁନଦିୱସେ ୟଥାନିୱତ୍ଥପାରୁତୋୱ ଗହିତନୀହାରେନେୱ ପତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା ଗିଜ୍ଝକୂଟା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ଅଗମାସି । ପରିବ୍ବାଜକା ଦିସ୍ୱା ‘‘କୀଦିସଂ, ଆଚରିୟ, ନାସକ୍ଖିତ୍ଥ ମଞ୍ଞେ ଆୱଟ୍ଟନିମାୟଂ ଆହରିତୁ’’ନ୍ତି ତଂ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ମା ଚିନ୍ତୟିତ୍ଥ, ଆୱୁସୋ, ଆହଟା ମେ ଆୱଟ୍ଟନିମାୟା, ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ଅମ୍ହାକଂ ଲାଭସକ୍କାରୋ ମହା ଭୱିସ୍ସତି । ତୁମ୍ହେ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଗ୍ଗା ହୋଥ, ମା ୱିୱାଦଂ ଅକତ୍ଥାତି । ସଚେ ତେ, ଆଚରିୟ, ସୁଗ୍ଗହିତା, ଅମ୍ହେପି ନଂ ୱାଚେହୀତି । ସୋ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପାତିମୋକ୍ଖଂ ଓସାରେସି । ଅଥ ତେ ସବ୍ବେପି – ‘‘ଏଥ, ଭୋ, ନଗରେ ୱିଚରନ୍ତା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେସ୍ସାମା’’ତି ଅନୁଗ୍ଘାଟିତେସୁୟେୱ ନଗରଦ୍ୱାରେସୁ ଦ୍ୱାରସମୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱିୱଟେନ ଦ୍ୱାରେନ ସବ୍ବପଠମଂ ପୱିସିଂସୁ । ଏୱଂ ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ଅପକ୍କନ୍ତଂ ତଂ ପରିବ୍ବାଜକଂ ସନ୍ଧାୟ – ‘‘ସରଭୋ ନାମ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତଂ ଦିୱସଂ ପନ ଭଗୱା ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ଲୋକଂ ଓଲୋକେନ୍ତୋ ଇଦଂ ଅଦ୍ଦସ – ‘‘ଅଜ୍ଜ ସରଭୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ନଗରେ ୱିଚରିତ୍ୱା ପକାସନୀୟକମ୍ମଂ କରିସ୍ସତି, ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଅୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ୱିସଂ ସିଞ୍ଚିତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ଗମିସ୍ସତି, ଅହମ୍ପି ତତ୍ଥେୱ ଗମିସ୍ସାମି, ଚତସ୍ସୋପି ପରିସା ତତ୍ଥେୱ ଓସରିସ୍ସନ୍ତି । ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି ଅମତପାନଂ ପିୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି । ତତୋ ‘‘ତସ୍ସ ଓକାସୋ ହୋତୁ, ୟଥାରୁଚିୟା ଅୱଣ୍ଣଂ ପତ୍ଥରତୂ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଆନନ୍ଦ, ଅଟ୍ଠାରସସୁ ମହାୱିହାରେସୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ମୟା ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ଆରୋଚେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଥା ଅକାସି । ଭିକ୍ଖୂ ପତ୍ତଚୀୱରମାଦାୟ ସତ୍ଥାରମେୱ ପରିୱାରୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ଆଦାୟ ଦ୍ୱାରଗାମସମୀପେୟେୱ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରି । ସରଭୋପି ପରିବ୍ବାଜକେହି ସଦ୍ଧିଂ ନଗରଂ ପୱିଟ୍ଠୋ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପରିସମଜ୍ଝେ ରାଜଦ୍ୱାରୱୀଥିଚତୁକ୍କାଦୀସୁ ଚ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞାତୋ ମୟା ସମଣାନଂ ସକ୍ୟପୁତ୍ତିୟାନଂ ଧମ୍ମୋ’’ତିଆଦୀନି ଅଭାସି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ସୋ ରାଜଗହେ ପରିସତି ଏୱଂ ୱାଚଂ ଭାସତୀତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଅଞ୍ଞାତୋତି ଞାତୋ ଅୱବୁଦ୍ଧୋ, ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଉଗ୍ଗହିତୋତି ଦୀପେତି । ଅଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ଅପକ୍କନ୍ତୋତି ସଲିଙ୍ଗେନେୱ ଅପକ୍କନ୍ତୋ । ସଚେ ହି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ସାସନେ କୋଚି ସାରୋ ଅଭୱିସ୍ସ, ନାହଂ ଅପକ୍କମିସ୍ସଂ । ତସ୍ସ ପନ ସାସନଂ ଅସାରଂ ନିସ୍ସାରଂ, ଆୱଟ୍ଟନିମାୟଂ ଓସାରେତ୍ୱା ସମଣା ଲୋକଂ ଖାଦନ୍ତୀତି ଏୱମତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଅଥ ଖୋ ସମ୍ବହୁଲା ଭିକ୍ଖୂତି ଅଥ ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ପରିବ୍ବାଜକେ ଭାସମାନେ ଅରଞ୍ଞୱାସିନୋ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ସତ୍ଥା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତୁଂ ଗତୋ’’ତି ଅଜାନନ୍ତା ଭିକ୍ଖାଚାରୱେଲାୟଂ ରାଜଗହଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିଂସୁ । ତେ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଅସ୍ସୋସୁନ୍ତି ସୁଣିଂସୁ । ୟେନଭଗୱା ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂତି ‘‘ଇମଂ କାରଣଂ ଦସବଲସ୍ସ ଆରୋଚେସ୍ସାମା’’ତି ଉପସଙ୍କମିଂସୁ ।

ସିପ୍ପିନିକାତୀରନ୍ତି ସିପ୍ପିନିକାତି ଏୱଂନାମିକାୟ ନଦିୟା ତୀରଂ । ଅଧିୱାସେସି ଭଗୱା ତୁଣ୍ହୀଭାୱେନାତି କାୟଙ୍ଗୱାଚଙ୍ଗାନି ଅଚୋପେତ୍ୱା ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ଖନ୍ତିଂ ଧାରେତ୍ୱା ଚିତ୍ତେନେୱ ଅଧିୱାସେସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଏୱଂ ଅଧିୱାସେତ୍ୱା ପୁନ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କିଂ ନୁ ଖୋ ଅଜ୍ଜ ମୟା ସରଭସ୍ସ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦିତୁଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ଏକକେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ, ଉଦାହୁ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତେନା’’ତି । ଅଥସ୍ସ ଏତଦହୋସି – ସଚାହଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱୁତୋ ଗମିସ୍ସାମି, ମହାଜନୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେସ୍ସତି – ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ୱାଦୁପ୍ପତ୍ତିଟ୍ଠାନଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ପକ୍ଖଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଗନ୍ତ୍ୱା ପରିସବଲେନ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦତି, ପରୱାଦୀନଂ ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ନ ଦେତୀ’’ତି । ନ ଖୋ ପନ ମୟ୍ହଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ୱାଦେ ପରଂ ଗହେତ୍ୱା ମଦ୍ଦନକିଚ୍ଚଂ ଅତ୍ଥି, ଅହମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଦ୍ଦିସ୍ସାମି । ଅନଚ୍ଛରିୟଂ ଚେତଂ ୟ୍ୱାହଂ ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧଭୂତୋ ଅତ୍ତନୋ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ୱାଦଂ ମଦ୍ଦେୟ୍ୟଂ, ଚରିୟଂ ଚରଣକାଲେ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନାପି ହି ମୟା ୱହିତବ୍ବଂ ଧୁରଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସି । ଇମସ୍ସ ପନତ୍ଥସ୍ସ ସାଧନତ୍ଥଂ –

‘‘ୟତୋ ୟତୋ ଗରୁ ଧୁରଂ, ୟତୋ ଗମ୍ଭୀରୱତ୍ତନୀ ।

ତଦାସ୍ସୁ କଣ୍ହଂ ୟୁଞ୍ଜେନ୍ତି, ସ୍ୱାସ୍ସୁ ତଂ ୱହତେ ଧୁର’’ନ୍ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୨୯) –

ଇଦଂ କଣ୍ହଜାତକଂ ଆହରିତବ୍ବଂ । ଅତୀତେ କିର ଏକୋ ସତ୍ଥୱାହୋ ଏକିସ୍ସା ମହଲ୍ଲିକାୟ ଗେହେ ନିୱାସଂ ଗଣ୍ହି । ଅଥସ୍ସ ଏକିସ୍ସା ଧେନୁୟା ରତ୍ତିଭାଗସମନନ୍ତରେ ଗବ୍ଭୱୁଟ୍ଠାନଂ ଅହୋସି । ସା ଏକଂ ୱଚ୍ଛକଂ ୱିଜାୟି । ମହଲ୍ଲିକାୟ ୱଚ୍ଛକଂ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁତ୍ତସିନେହୋ ଉଦପାଦି । ପୁନଦିୱସେ ସତ୍ଥୱାହପୁତ୍ତୋ – ‘‘ତୱ ଗେହୱେତନଂ ଗଣ୍ହାହୀ’’ତି ଆହ । ମହଲ୍ଲିକା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଅଞ୍ଞେନ କିଚ୍ଚଂ ନ ଅତ୍ଥି, ଇମମେୱ ୱଚ୍ଛକଂ ଦେହୀ’’ତି ଆହ । ଗଣ୍ହ, ଅମ୍ମାତି । ସା ତଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଖୀରଂ ପାୟେତ୍ୱା ୟାଗୁଭତ୍ତତିଣାଦୀନି ଦଦମାନା ପୋସେସି । ସୋ ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ପରିପୁଣ୍ଣରୂପୋ ବଲୱୀରିୟସମ୍ପନ୍ନୋ ଅହୋସି ସମ୍ପନ୍ନାଚାରୋ, କାଳକୋ ନାମ ନାମେନ । ଅଥେକସ୍ସ ସତ୍ଥୱାହସ୍ସ ପଞ୍ଚହି ସକଟସତେହି ଆଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଉଦକଭିନ୍ନଟ୍ଠାନେ ସକଟଚକ୍କଂ ଲଗ୍ଗି । ସୋ ଦସପି ୱୀସମ୍ପି ତିଂସମ୍ପି ୟୋଜେତ୍ୱା ନୀହରାପେତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ କାଳକଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ତାତ, ତୱ ୱେତନଂ ଦସ୍ସାମି, ସକଟଂ ମେ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ତଂ ଆଦାୟ – ‘‘ଅଞ୍ଞୋ ଇମିନା ସଦ୍ଧିଂ ଧୁରଂ ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନତ୍ଥୀ’’ତି ଧୁରସକଟେ ୟୋତ୍ତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତଂ ଏକକଂୟେୱ ୟୋଜେସି । ସୋ ତଂ ସକଟଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଥଲେ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଏତେନେୱ ନିହାରେନ ପଞ୍ଚ ସକଟସତାନି ନୀହରି । ସୋ ସବ୍ବପଚ୍ଛିମସକଟଂ ନୀହରିତ୍ୱା ମୋଚିୟମାନୋ ‘‘ସୁ’’ନ୍ତି କତ୍ୱା ସୀସଂ ଉକ୍ଖିପି ।

ସତ୍ଥୱାହୋ ‘‘ଅୟଂ ଏତ୍ତକାନି ସକଟାନି ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଏୱଂ ନ ଅକାସି, ୱେତନତ୍ଥଂ ମଞ୍ଞେ କରୋତୀ’’ତି ସକଟଗଣନାୟ କହାପଣେ ଗହେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତଭଣ୍ଡିକଂ ତସ୍ସ ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧାପେସି । ସୋ ଅଞ୍ଞେସଂ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତିକଂ ଅଲ୍ଲୀୟିତୁଂ ଅଦେନ୍ତୋ ଉଜୁକଂ ଗେହମେୱ ଅଗମାସି । ମହଲ୍ଲିକା ଦିସ୍ୱା ମୋଚେତ୍ୱା କହାପଣଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘କସ୍ମା, ପୁତ୍ତ, ଏୱମକାସି, ମା ତ୍ୱଂ ‘ମୟା କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଆଭତେନ ଅୟଂ ଜୀୱିସ୍ସତୀ’ତି ସଞ୍ଞମକାସୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ଗୋଣଂ ଉଣ୍ହୋଦକେନ ନ୍ହାପେତ୍ୱା ତେଲେନ ଅବ୍ଭଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ଇତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁନ ମା ଏୱମକାସୀ’’ତି ଓୱଦି । ଏୱଂ ସତ୍ଥା ‘‘ଚରିୟଂ ଚରଣକାଲେ ଅହେତୁକପଟିସନ୍ଧିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତେନାପି ହି ମୟା ୱହିତବ୍ବଧୁରଂ ଅଞ୍ଞୋ ୱହିତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଏକକୋୱ ଅଗମାସି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସାୟନ୍ହସମୟଂ ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ପଟିସଲ୍ଲାନାତି ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣେହି ଚିତ୍ତଂ ପଟିସଂହରିତ୍ୱା ସଲ୍ଲାନତୋ, ଫଲସମାପତ୍ତିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେନୁପସଙ୍କମୀତି ପରିବ୍ବାଜକେସୁ ସକଲନଗରେ ପକାସନୀୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ନଗରା ନିକ୍ଖମ୍ମ ପରିବ୍ବାଜକାରାମେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ‘‘ସଚେ, ଆୱୁସୋ ସରଭ, ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଆଗମିସ୍ସତି, କିଂ କରିସ୍ସସୀ’’ତି । ସମଣେ ଗୋତମେ ଏକଂ କରୋନ୍ତେ ଅହଂ ଦ୍ୱେ କରିସ୍ସାମି, ଦ୍ୱେ କରୋନ୍ତେ ଚତ୍ତାରି, ଚତ୍ତାରି କରୋନ୍ତେ ପଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚ କରୋନ୍ତେ ଦସ, ଦସ କରୋନ୍ତେ ୱୀସତି, ୱୀସତି କରୋନ୍ତେ ତିଂସଂ, ତିଂସଂ କରୋନ୍ତେ ଚତ୍ତାଲୀସଂ, ଚତ୍ତାଲୀସଂ କରୋନ୍ତେ ପଞ୍ଞାସଂ, ପଞ୍ଞାସଂ କରୋନ୍ତେ ସତଂ, ସତଂ କରୋନ୍ତେ ସହସ୍ସଂ କରିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସୀହନାଦକଥଂ ସମୁଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନେସୁ ଉପସଙ୍କମି ।

ଉପସଙ୍କମନ୍ତୋ ପନ ୟସ୍ମା ପରିବ୍ବାଜକାରାମସ୍ସ ନଗରମଜ୍ଝେନେୱ ମଗ୍ଗୋ, ତସ୍ମା ସୁରତ୍ତଦୁପଟ୍ଟଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ସୁଗତମହାଚୀୱରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ୱିସ୍ସଟ୍ଠବଲୋ ରାଜା ୱିୟ ଏକକୋୱ ନଗରମଜ୍ଝେନ ଅଗମାସି । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକା ଦିସ୍ୱା ‘‘ପରିବ୍ବାଜକା ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ପକାସନୀୟକମ୍ମଂ କରୋନ୍ତା ଅୱଣ୍ଣଂ ପତ୍ଥରିଂସୁ, ସୋ ଏତେ ଅନୁୱତ୍ତିତ୍ୱା ସଞ୍ଞାପେତୁଂ ଗଚ୍ଛତି ମଞ୍ଞେ’’ତି ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକାପି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଏକକୋୱ ନିକ୍ଖନ୍ତୋ, ଅଜ୍ଜ ସରଭେନ ସଦ୍ଧିଂ ମହାଧମ୍ମସଙ୍ଗାମୋ ଭୱିସ୍ସତି । ମୟମ୍ପି ତସ୍ମିଂ ସମାଗମେ କାୟସକ୍ଖିନୋ ଭୱିସ୍ସାମା’’ତି ଅନୁବନ୍ଧିଂସୁ । ସତ୍ଥା ପସ୍ସନ୍ତସ୍ସେୱ ମହାଜନସ୍ସ ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ଉପସଙ୍କମି ।

ପରିବ୍ବାଜକା ରୁକ୍ଖାନଂ ଖନ୍ଧୱିଟପସାଖନ୍ତରେହି ସମୁଗ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତା ଛବ୍ବଣ୍ଣଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିୟୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅଞ୍ଞଦା ଏୱରୂପୋ ଓଭାସୋ ନାମ ନତ୍ଥି, କିଂ ନୁ ଖୋ ଏତ’’ନ୍ତି ଉଲ୍ଲୋକେତ୍ୱା ‘‘ସମଣୋ ଗୋତମୋ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଆହଂସୁ । ତଂ ସୁତ୍ୱାୱ ସରଭୋ ଜାଣୁକନ୍ତରେ ସୀସଂ ଠପେତ୍ୱା ଅଧୋମୁଖୋ ନିସୀଦି । ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ଭଗୱା ତଂ ଆରାମଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ ନିସୀଦି । ତଥାଗତୋ ହି ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ଅଗ୍ଗକୁଲେ ଜାତତ୍ତା ଅଗ୍ଗାସନାରହୋତିସ୍ସ ସବ୍ବତ୍ଥ ଆସନଂ ପଞ୍ଞତ୍ତମେୱ ହୋତି । ଏୱଂ ପଞ୍ଞତ୍ତେ ମହାରହେ ବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସୀଦି ।

ତେ ପରିବ୍ବାଜକା ସରଭଂ ପରିବ୍ବାଜକଂ ଏତଦୱୋଚୁନ୍ତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ କିର ସରଭେନ ସଦ୍ଧିଂ ଏତ୍ତକଂ କଥେନ୍ତେୟେୱ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ ସତ୍ଥୁ ପଦାନୁପଦିକୋ ହୁତ୍ୱା ପରିବ୍ବାଜକାରାମଂ ସମ୍ପାପୁଣି, ଚତସ୍ସୋପି ପରିସା ପରିବ୍ବାଜକାରାମେୟେୱ ଓସରିଂସୁ । ତତୋ ତେ ପରିବ୍ବାଜକା ‘‘ଅଚ୍ଛରିୟଂ ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ କମ୍ମଂ, ସକଲନଗରଂ ୱିଚରିତ୍ୱା ଅୱଣ୍ଣଂ ପତ୍ଥରିତ୍ୱା ପକାସନୀୟକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଆଗତାନଂ ୱେରୀନଂ ପଟିସତ୍ତୂନଂ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥୋକମ୍ପି ୱିଗ୍ଗାହିକକଥଂ ନ କଥେସି, ଆଗତକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ସତପାକତେଲେନ ମକ୍ଖେନ୍ତୋ ୱିୟ ଅମତପାନଂ ପାୟେନ୍ତୋ ୱିୟ ମଧୁରକଥଂ କଥେତୀ’’ତି ସବ୍ବେପି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଅନୁୱତ୍ତନ୍ତା ଏତଦୱୋଚୁଂ ।

ୟାଚେୟ୍ୟାସୀତି ଆୟାଚେୟ୍ୟାସି ପତ୍ଥେୟ୍ୟାସି ପିହେୟ୍ୟାସି । ତୁଣ୍ହୀଭୂତୋତି ତୁଣ୍ହୀଭାୱଂ ଉପଗତୋ । ମଙ୍କୁଭୂତୋତି ନିତ୍ତେଜତଂ ଆପନ୍ନୋ । ପତ୍ତକ୍ଖନ୍ଧୋତି ଓନତଗୀୱୋ । ଅଧୋମୁଖୋତି ହେଟ୍ଠାମୁଖୋ । ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନତୋ ତୱ । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଇମେ ନାମ ଧମ୍ମା ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଧମ୍ମେସୁ । ଅଞ୍ଞେନ ୱା ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଚରିସ୍ସତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ୱା ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞଂ ୱଚନଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସ୍ସତି, ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛିତୋ ଅଞ୍ଞଂ କଥେସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ବହିଦ୍ଧା କଥଂ ଅପନାମେସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧା ଅଞ୍ଞଂ ଆଗନ୍ତୁକକଥଂ ଆହରନ୍ତୋ ପୁରିମକଥଂ ଅପନାମେସ୍ସତି । ଅପ୍ପଚ୍ଚୟନ୍ତି ଅନଭିରଦ୍ଧିଂ ଅତୁଟ୍ଠାକାରଂ ପାତୁକରିସ୍ସତୀତି ପାକଟଂ କରିସ୍ସତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟେନ ଦୋମନସ୍ସଂ ୱୁତ୍ତଂ, ପୁରିମେହି ଦ୍ୱୀହି ମନ୍ଦବଲୱଭେଦୋ କୋଧୋୟେୱ ।

ଏୱଂ ଭଗୱା ପଠମୱେସାରଜ୍ଜେନ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ପୁନ ଦୁତିୟାଦୀହି ନଦନ୍ତୋ ୟୋ ଖୋ ମଂ ପରିବ୍ବାଜକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ୟସ୍ସ ମଗ୍ଗସ୍ସ ୱା ଫଲସ୍ସ ୱା ଅତ୍ଥାୟ ତୟା ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ । ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତୀତି ସୋ ଧମ୍ମୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ନ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ସାଧେତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତକ୍କରସ୍ସାତି ୟୋ ନଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିପୂରକସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଖୟାୟ । ଅଥ ୱା ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ୟସ୍ସ ତେ ଅତ୍ଥାୟ ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋ । ସେୟ୍ୟଥିଦଂ – ରାଗପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ଅସୁଭକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ, ଦୋସପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ମେତ୍ତାଭାୱନା, ମୋହପଟିଘାତତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚ ଧମ୍ମା, ୱିତକ୍କୁପଚ୍ଛେଦାୟ ଆନାପାନସ୍ସତି । ସୋ ନ ନିୟ୍ୟାତି ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟାତି ସୋ ଧମ୍ମୋ ୟୋ ନଂ ୟଥାଦେସିତଂ କରୋତି, ତସ୍ସ ତକ୍କରସ୍ସ ସମ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟାୟ ନ ନିୟ୍ୟାତି ନ ନିଗ୍ଗଚ୍ଛତି, ତଂ ଅତ୍ଥଂ ନ ସାଧେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ସରଭୋ ପରିବ୍ବାଜକୋତି ୟଥା ଅୟଂ ସରଭୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ପଜ୍ଝାୟନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିଭାନୋ ନିସିନ୍ନୋ, ଏୱଂ ନିସୀଦିସ୍ସତୀତି ।

ଏୱଂ ତୀହି ପଦେହି ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିୱତ୍ତେନ୍ତସ୍ସେୱ ତଥାଗତସ୍ସ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ସନ୍ନିପତିତା ଚତୁରାସୀତିପାଣସହସ୍ସପରିମାଣା ପରିସା ଅମତପାନଂ ପିୱି, ସତ୍ଥା ପରିସାୟ ଅମତପାନସ୍ସ ପୀତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ୱେହାସଂ ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ଭଗୱାତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ସୀହନାଦନ୍ତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ଅପ୍ପଟିନାଦଂ । ୱେହାସଂ ପକ୍କାମୀତି ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠାୟ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନ ଆକାସଂ ପକ୍ଖନ୍ଦି । ଏୱଂ ପକ୍ଖନ୍ଦୋ ଚ ପନ ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ଗିଜ୍ଝକୂଟମହାୱିହାରେ ପତିଟ୍ଠାସି ।

ୱାଚାୟ ସନ୍ନିତୋଦକେନାତି ୱଚନପତୋଦେନ । ସଞ୍ଜମ୍ଭରିମକଂସୂତି ସମ୍ଭରିତଂ ନିରନ୍ତରଫୁଟଂ ଅକଂସୁ, ଉପରି ୱିଜ୍ଝିଂସୂତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ବ୍ରହାରଞ୍ଞେତି ମହାରଞ୍ଞେ । ସୀହନାଦଂ ନଦିସ୍ସାମୀତି ସୀହସ୍ସ ନଦତୋ ଆକାରଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଅୟମ୍ପି ତିରଚ୍ଛାନଗତୋ, ଅହମ୍ପି, ଇମସ୍ସ ଚତ୍ତାରୋ ପାଦା, ମୟ୍ହମ୍ପି, ଅହମ୍ପି ଏୱମେୱ ସୀହନାଦଂ ନଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ସୋ ସୀହସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ନଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂ ଗୋଚରାୟ ପକ୍କନ୍ତେ ଏକକୋ ନଦିତୁଂ ଆରଭି । ଅଥସ୍ସ ସିଙ୍ଗାଲସଦ୍ଦୋୟେୱ ନିଚ୍ଛରି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ସିଙ୍ଗାଲକଂୟେୱ ନଦତୀତି । ଭେରଣ୍ଡକନ୍ତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅପିଚ ଭିନ୍ନସ୍ସରଂ ଅମନାପସଦ୍ଦଂ ନଦତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏୱମେୱ ଖୋ ତ୍ୱନ୍ତି ଇମିନା ଓପମ୍ମେନ ପରିବ୍ବାଜକା ତଥାଗତଂ ସୀହସଦିସଂ କତ୍ୱା ସରଭଂ ସିଙ୍ଗାଲସଦିସଂ ଅକଂସୁ । ଅମ୍ବୁକସଞ୍ଚରୀତି ଖୁଦ୍ଦକକୁକ୍କୁଟିକା । ପୁରିସକରୱିତଂ ରୱିସ୍ସାମୀତି ମହାକୁକ୍କୁଟଂ ରୱନ୍ତଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସପି ଦ୍ୱେ ପାଦା ଦ୍ୱେ ପକ୍ଖା, ମୟ୍ହମ୍ପି ତଥେୱ, ଅହମ୍ପି ଏୱରୂପଂ ରୱିତଂ ରୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ସା ତସ୍ସ ସମ୍ମୁଖା ରୱିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୀ ତସ୍ମିଂ ପକ୍କନ୍ତେ ରୱମାନା କୁକ୍କୁଟିକାରୱଂୟେୱ ରୱି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ଅମ୍ବୁକସଞ୍ଚରିରୱିତଂୟେୱ ରୱତୀତି । ଉସଭୋତି ଗୋଣୋ । ସୁଞ୍ଞାୟାତି ତୁଚ୍ଛାୟ ଜେଟ୍ଠକୱସଭେହି ୱିରହିତାୟ। ଗମ୍ଭୀରଂ ନଦିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞତୀତି ଜେଟ୍ଠକୱସଭସ୍ସ ନାଦସଦିସଂ ଗମ୍ଭୀରନାଦଂ ନଦିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୫. କେସମୁତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ପଞ୍ଚମେ କାଲାମାନଂ ନିଗମୋତି କାଲାମା ନାମ ଖତ୍ତିୟା, ତେସଂ ନିଗମୋ । କେସମୁତ୍ତିୟାତି କେସମୁତ୍ତନିଗମୱାସିନୋ । ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି ସପ୍ପିନୱନୀତାଦିଭେସଜ୍ଜାନି ଚେୱ ଅଟ୍ଠୱିଧପାନକାନି ଚ ଗାହାପେତ୍ୱା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ସକଂୟେୱ ୱାଦଂ ଦୀପେନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋୟେୱ ଲଦ୍ଧିଂ କଥେନ୍ତି । ଜୋତେନ୍ତୀତି ପକାସେନ୍ତି । ଖୁଂସେନ୍ତୀତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତି । ୱମ୍ଭେନ୍ତୀତି ଅୱଜାନନ୍ତି । ପରିଭୱନ୍ତୀତି ଲାମକଂ କରୋନ୍ତି । ଓମକ୍ଖିଂ କରୋନ୍ତୀତି ଉକ୍ଖିତ୍ତକଂ କରୋନ୍ତି, ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡେନ୍ତି । ଅପରେପି, ଭନ୍ତେତି ସୋ କିର ଅଟୱିମୁଖେ ଗାମୋ, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଅଟୱିଂ ଅତିକ୍କନ୍ତା ଚ ଅତିକ୍କମିତୁକାମା ଚ ୱାସଂ କପ୍ପେନ୍ତି । ତେସୁପି ପଠମଂ ଆଗତା ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ, ପଚ୍ଛା ଆଗତା ‘‘କିଂ ତେ ଜାନନ୍ତି, ଅମ୍ହାକଂ ଅନ୍ତେୱାସିକା ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ସନ୍ତିକେ କିଞ୍ଚି କିଞ୍ଚି ସିପ୍ପଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହିଂସୂ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିଂ ଦୀପେତ୍ୱା ପକ୍କମିଂସୁ । କାଲାମା ଏକଲଦ୍ଧିୟମ୍ପି ସଣ୍ଠହିତୁଂ ନ ସକ୍ଖିଂସୁ । ତେ ଏତମତ୍ଥଂ ଦୀପେତ୍ୱା ଭଗୱତୋ ଏୱମାରୋଚେତ୍ୱା ତେସଂ ନୋ, ଭନ୍ତେତିଆଦିମାହଂସୁ । ତତ୍ଥ ହୋତେୱ କଙ୍ଖାତି ହୋତିୟେୱ କଙ୍ଖା । ୱିଚିକିଚ୍ଛାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଅଲନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ ।

ମାଅନୁସ୍ସୱେନାତି ଅନୁସ୍ସୱକଥାୟପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ପରମ୍ପରାୟାତି ପରମ୍ପରକଥାୟପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ଇତିକିରାୟାତି ଏୱଂ କିର ଏତନ୍ତି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ପିଟକସମ୍ପଦାନେନାତି ଅମ୍ହାକଂ ପିଟକତନ୍ତିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୀତି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ତକ୍କହେତୂତି ତକ୍କଗ୍ଗାହେନପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ନୟହେତୂତି ନୟଗ୍ଗାହେନପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ଆକାରପରିୱିତକ୍କେନାତି ସୁନ୍ଦରମିଦଂ କାରଣନ୍ତି ଏୱଂ କାରଣପରିୱିତକ୍କେନପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ଦିଟ୍ଠିନିଜ୍ଝାନକ୍ଖନ୍ତିୟାତି ଅମ୍ହାକଂ ନିଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ଖମିତ୍ୱା ଗହିତଦିଟ୍ଠିୟା ସଦ୍ଧିଂ ସମେତୀତିପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ଭବ୍ବରୂପତାୟାତି ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ଭବ୍ବରୂପୋ, ଇମସ୍ସ କଥଂ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ମା ସମଣୋ ନୋ ଗରୂତି ଅୟଂ ସମଣୋ ଅମ୍ହାକଂ ଗରୁ, ଇମସ୍ସ କଥଂ ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତନ୍ତିପି ମା ଗଣ୍ହିତ୍ଥ । ସମତ୍ତାତି ପରିପୁଣ୍ଣା । ସମାଦିନ୍ନାତି ଗହିତା ପରାମଟ୍ଠା । ୟଂସ ହୋତୀତି ୟଂ କାରଣଂ ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ହୋତି । ଅଲୋଭାଦୟୋ ଲୋଭାଦିପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବା । ୱିଗତାଭିଜ୍ଝୋତିଆଦୀହି ମେତ୍ତାୟ ପୁବ୍ବଭାଗୋ କଥିତୋ ।

ଇଦାନି ମେତ୍ତାଦିକଂ କମ୍ମଟ୍ଠାନଂ କଥେନ୍ତୋ ମେତ୍ତାସହଗତେନାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କମ୍ମଟ୍ଠାନକଥାୟ ୱା ଭାୱନାନୟେ ୱା ପାଳିୱଣ୍ଣନାୟ ୱା ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୪୦) ୱୁତ୍ତମେୱ । ଏୱଂ ଅୱେରଚିତ୍ତୋତି ଏୱଂ ଅକୁସଲୱେରସ୍ସ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୱେରିନୋ ଚ ନତ୍ଥିତାୟ ଅୱେରଚିତ୍ତୋ । ଅବ୍ୟାବଜ୍ଝଚିତ୍ତୋତି କୋଧଚିତ୍ତସ୍ସ ଅଭାୱେନ ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଚିତ୍ତୋ । ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋତି କିଲେସସ୍ସ ନତ୍ଥିତାୟ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତୋ । ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋତି କିଲେସମଲାଭାୱେନ ୱିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସାତି ତସ୍ସ ଏୱରୂପସ୍ସ ଅରିୟସାୱକସ୍ସ । ଅସ୍ସାସାତି ଅୱସ୍ସୟା ପତିଟ୍ଠା । ସଚେ ଖୋ ପନ ଅତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋତି ୟଦି ଇମମ୍ହା ଲୋକା ପରଲୋକୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଅଥାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରମ୍ମରଣା…ପେ॰… ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଅତ୍ଥେତଂ କାରଣଂ, ୟେନାହଂ କାୟସ୍ସ ଭେଦା ପରମ୍ମରଣା ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ ଉପପଜ୍ଜିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅନୀଘନ୍ତି ନିଦ୍ଦୁକ୍ଖଂ । ସୁଖିନ୍ତି ସୁଖିତଂ । ଉଭୟେନେୱ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସାମୀତି ୟଞ୍ଚ ପାପଂ ନ କରୋମି, ୟଞ୍ଚ କରୋତୋପି ନ କରୀୟତି, ଇମିନା ଉଭୟେନାପି ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଅତ୍ତାନଂ ସମନୁପସ୍ସାମି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୬. ସାଳ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ଛଟ୍ଠେ ମିଗାରନତ୍ତାତି ମିଗାରସେଟ୍ଠିନୋ ନତ୍ତା । ସେଖୁନିୟନତ୍ତାତି ସେଖୁନିୟସେଟ୍ଠିନୋ ନତ୍ତା । ଉପସଙ୍କମିଂସୂତି ଭୁତ୍ତପାତରାସା ଦାସକମ୍ମକରପରିୱୁତା ଉପସଙ୍କମିଂସୁ । ତେସଂ କିର ପୁରେଭତ୍ତେ ପୁବ୍ବଣ୍ହସମୟେୟେୱ ଗେହେ ଏକୋ ପଞ୍ହୋ ସମୁଟ୍ଠିତୋ, ତଂ ପନ କଥେତୁଂ ଓକାସୋ ନାହୋସି । ତେ ‘‘ତଂ ପଞ୍ହଂ ସୋସ୍ସାମା’’ତି ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ନିସୀଦିଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ଗାମେ ତଂ ସମୁଟ୍ଠିତଂ ପଞ୍ହଂ ସୋତୁଂ ଆଗତା ଭୱିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ତେସଂ ମନଂ ଞତ୍ୱା ତମେୱ ପଞ୍ହଂ ଆରଭନ୍ତୋ ଏଥ ତୁମ୍ହେ ସାଳ୍ହାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ଥି ଲୋଭୋତି ଲୁବ୍ଭନସଭାୱୋ ଲୋଭୋ ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଅଭିଜ୍ଝାତି ଖୋ ଅହଂ ସାଳ୍ହା ଏତମତ୍ଥଂ ୱଦାମୀତି ଏତଂ ଲୋଭସଙ୍ଖାତଂ ଅତ୍ଥଂ ଅହଂ ‘‘ଅଭିଜ୍ଝା’’ତି ୱଦାମି, ‘‘ତଣ୍ହା’’ତି ୱଦାମୀତି ସମୁଟ୍ଠିତପଞ୍ହସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଦୀପେନ୍ତୋ ଆହ । ଏୱଂ ସବ୍ବୱାରେସୁ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ ।

ସୋଏୱଂ ପଜାନାତୀତି ସୋ ଚତ୍ତାରୋ ବ୍ରହ୍ମୱିହାରେ ଭାୱେତ୍ୱା ଠିତୋ ଅରିୟସାୱକୋ ସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ୱିପସ୍ସନଂ ଆରଭନ୍ତୋ ଏୱଂ ପଜାନାତି । ଅତ୍ଥି ଇଦନ୍ତି ଅତ୍ଥି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚସଙ୍ଖାତଂ ଖନ୍ଧପଞ୍ଚକଂ ନାମରୂପୱସେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ପଜାନନ୍ତୋ ଏସ ‘‘ଏୱଂ ପଜାନାତି ଅତ୍ଥି ଇଦ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତୋ । ହୀନନ୍ତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ପଣୀତନ୍ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଇମସ୍ସ ସଞ୍ଞାଗତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଇମସ୍ସ ୱିପସ୍ସନାସଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତସ୍ସ ସଞ୍ଞାଗତସ୍ସ ଉତ୍ତରି ନିସ୍ସରଣଂ ନାମ ନିବ୍ବାନଂ, ତମତ୍ଥୀତି ଇମିନା ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ ଦସ୍ସେତି । ୱିମୁତ୍ତସ୍ମିଂ ୱିମୁତ୍ତମିତି ଞାଣନ୍ତି ଏକୂନୱୀସତିୱିଧଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ କଥିତଂ । ଅହୁ ପୁବ୍ବେ ଲୋଭୋତି ପୁବ୍ବେ ମେ ଲୋଭୋ ଅହୋସି । ତଦହୁ ଅକୁସଲନ୍ତି ତଂ ଅକୁସଲଂ ନାମ ଅହୋସି, ତଦା ୱା ଅକୁସଲଂ ନାମ ଅହୋସି । ଇଚ୍ଚେତଂ କୁସଲନ୍ତି ଇତି ଏତଂ କୁସଲଂ, ତସ୍ସେୱ ଅକୁସଲସ୍ସ ନତ୍ଥିଭାୱଂ କୁସଲଂ ଖେମନ୍ତି ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ନିଚ୍ଛାତୋତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ । ନିବ୍ବୁତୋତି ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ସନ୍ତାପକରାନଂ କିଲେସାନଂ ଅଭାୱେନ ନିବ୍ବୁତୋ । ସୀତିଭୂତୋତି ସୀତଲୀଭୂତୋ । ସୁଖପ୍ପଟିସଂୱେଦୀତି କାୟିକଚେତସିକସ୍ସ ସୁଖସ୍ସ ପଟିସଂୱେଦିତା । ବ୍ରହ୍ମଭୂତେନାତି ସେଟ୍ଠଭୂତେନ । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୭. କଥାୱତ୍ଥୁସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ସତ୍ତମେ କଥାୱତ୍ଥୂନୀତି କଥାକାରଣାନି, କଥାୟ ଭୂମିୟୋ ପତିଟ୍ଠାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତୀତଂ ୱା, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଦ୍ଧାନନ୍ତି ଅତୀତମଦ୍ଧାନଂ ନାମ କାଲୋପି ୱଟ୍ଟତି ଖନ୍ଧାପି । ଅନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଅତୀତେ କସ୍ସପୋ ନାମ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅହୋସି, ତସ୍ସ କିକୀ ନାମ କାସିକରାଜା ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋ ଅହୋସି, ୱୀସତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ ଅହୋସୀତି ଇମିନା ନୟେନ କଥେନ୍ତୋ ଅତୀତଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂ କଥେତି ନାମ । ଅନାଗତେ ମେତ୍ତେୟ୍ୟୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତି, ତସ୍ସ ସଙ୍ଖୋ ନାମ ରାଜା ଅଗ୍ଗୁପଟ୍ଠାକୋ ଭୱିସ୍ସତି, ଅସୀତି ୱସ୍ସସହସ୍ସାନି ଆୟୁ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଇମିନା ନୟେନ କଥେନ୍ତୋ ଅନାଗତଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂ କଥେତି ନାମ । ଏତରହି ଅସୁକୋ ନାମ ରାଜା ଧମ୍ମିକୋତି ଇମିନା ନୟେନ କଥେନ୍ତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନଂ ଆରବ୍ଭ କଥଂ କଥେତି ନାମ ।

କଥାସମ୍ପୟୋଗେନାତି କଥାସମାଗମେନ । କଚ୍ଛୋତି କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଅକଚ୍ଛୋତି କଥେତୁଂ ନ ୟୁତ୍ତୋ । ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟଂ ପଞ୍ହନ୍ତିଆଦୀସୁ, ‘‘ଚକ୍ଖୁ, ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ପୁଟ୍ଠେନ, ‘‘ଆମ, ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏକଂସେନେୱ ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସୋତାଦୀସୁ । ଅୟଂ ଏକଂସବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ପଞ୍ହୋ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ନାମ ଚକ୍ଖୂ’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ପନ ‘‘ନ ଚକ୍ଖୁମେୱ, ସୋତମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚଂ, ଘାନମ୍ପି ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ୱିଭଜିତ୍ୱା ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱିଭଜ୍ଜବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ପଞ୍ହୋ । ‘‘ୟଥା ଚକ୍ଖୁ, ତଥା ସୋତଂ । ୟଥା ସୋତଂ, ତଥା ଚକ୍ଖୂ’’ତି ପୁଟ୍ଠେନ ‘‘କେନଟ୍ଠେନ ପୁଚ୍ଛସୀ’’ତି ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ଦସ୍ସନଟ୍ଠେନ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ନ ହୀ’’ତି ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ । ‘‘ଅନିଚ୍ଚଟ୍ଠେନ ପୁଚ୍ଛାମୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ଆମା’’ତି ବ୍ୟାକାତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଟିପୁଚ୍ଛାବ୍ୟାକରଣୀୟୋ ପଞ୍ହୋ । ‘‘ତଂ ଜୀୱଂ ତଂ ସରୀର’’ନ୍ତିଆଦୀନି ପୁଟ୍ଠେନ ପନ ‘‘ଅବ୍ୟାକତମେତଂ ଭଗୱତା’’ତି ଠପେତବ୍ବୋ, ଏସ ପଞ୍ହୋ ନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବୋ । ଅୟଂ ଠପନୀୟୋ ପଞ୍ହୋ ।

ଠାନାଠାନେ ନ ସଣ୍ଠାତୀତି କାରଣାକାରଣେ ନ ସଣ୍ଠାତି । ତତ୍ରାୟଂ ନୟୋ – ସସ୍ସତୱାଦୀ ୟୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ପହୋତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ, ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ତେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନୋ ‘‘କିଂ ପନାହଂ ଉଚ୍ଛେଦଂ ୱଦାମୀ’’ତି ସସ୍ସତୱାଦିଭାୱମେୱ ଦୀପେତି, ଅତ୍ତନୋ ୱାଦେ ପତିଟ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଏୱଂ ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିମ୍ହି ପହୋନ୍ତେ ସସ୍ସତୱାଦୀ, ପୁଗ୍ଗଲୱାଦିମ୍ହି ପହୋନ୍ତେ ସୁଞ୍ଞତୱାଦୀ, ସୁଞ୍ଞତୱାଦିମ୍ହି ପହୋନ୍ତେ ପୁଗ୍ଗଲୱାଦୀତି ଏୱଂ ଠାନାଠାନେ ନ ସଣ୍ଠାତି ନାମ ।

ପରିକପ୍ପେନ ସଣ୍ଠାତୀତି ଇଦଂ ପଞ୍ହପୁଚ୍ଛନେପି ପଞ୍ହକଥନେପି ଲବ୍ଭତି । କଥଂ ? ଏକଚ୍ଚୋ ହି ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି କଣ୍ଠଂ ସୋଧେତି, ସୋ ଇତରେନ ‘‘ଇଦଂ ନାମ ତ୍ୱଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଞାତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ଏତଂ, ଅଞ୍ଞଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋପି ‘‘ପଞ୍ହଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ହନୁଂ ସଂସୋଧେତି, ସୋ ଇତରେନ ‘‘ଇଦଂ ନାମ କଥେସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ଞାତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ‘‘ନ ଏତଂ, ଅଞ୍ଞଂ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ପରିକପ୍ପେ ନ ସଣ୍ଠାତି ନାମ ।

ଅଞ୍ଞାତୱାଦେ ନ ସଣ୍ଠାତୀତି ଅଞ୍ଞାତୱାଦେ ଜାନିତୱାଦେ ନ ସଣ୍ଠାତି । କଥଂ ? ଏକଚ୍ଚୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି, ତଂ ଇତରୋ ‘‘ମନାପୋ ତୟା ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, କହଂ ତେ ଏସ ଉଗ୍ଗହିତୋ’’ତି ୱଦତି । ଇତରୋ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବନିୟାମେନେୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱାପି ତସ୍ସ କଥାୟ ‘‘ଅପଞ୍ହଂ ନୁ ଖୋ ପୁଚ୍ଛିତ’’ନ୍ତି ୱିମତିଂ କରୋତି । ଅପରୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଟ୍ଠୋ କଥେତି, ତମଞ୍ଞୋ ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ତେ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ, କତ୍ଥ ତେ ଉଗ୍ଗହିତୋ, ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତେନ ନାମ ଏୱଂ କଥେତବ୍ବୋ’’ତି ୱଦତି । ଇତରୋ କଥେତବ୍ବନିୟାମେନେୱ ପଞ୍ହଂ କଥେତ୍ୱାପି ତସ୍ସ କଥାୟ ‘‘ଅପଞ୍ହୋ ନୁ ଖୋ ମୟା କଥିତୋ’’ତି ୱିମତିଂ କରୋତି ।

ପଟିପଦାୟ ନ ସଣ୍ଠାତୀତି ପଟିପତ୍ତିୟଂ ନ ତିଟ୍ଠତି, ୱତ୍ତଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଟ୍ଠାନେ ପୁଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅୟଂ ପଞ୍ହୋ ନାମ ଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ପୁଚ୍ଛିତେନ ନ କଥେତବ୍ବୋ, ତଥା ଭିକ୍ଖାଚାରମଗ୍ଗେ ଗାମଂ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରଣକାଲେ । ଆସନସାଲାୟ ନିସିନ୍ନକାଲେ ୟାଗୁଂ ୱା ଭତ୍ତଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲେ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ନିସିନ୍ନକାଲେ ଦିୱାୱିହାରଟ୍ଠାନଗମନକାଲେପି । ଦିୱାଟ୍ଠାନେ ନିସିନ୍ନକାଲେ ପନ ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱାୱ ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ କଥେତବ୍ବୋ, ଅକାରେତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ନ କଥେତବ୍ବୋ । ଇଦଂ ୱତ୍ତଂ ଅଜାନିତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିପଦାୟ ନ ସଣ୍ଠାତି ନାମ । ଏୱଂ ସନ୍ତାୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅକଚ୍ଛୋ ହୋତୀତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏତଂ ଇମସ୍ମିଂ ଚ କାରଣେ ସତି ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ କଥେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ।

ଠାନାଠାନେ ସଣ୍ଠାତୀତି ସସ୍ସତୱାଦୀ ୟୁତ୍ତେନ କାରଣେନ ପହୋତି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦିଂ ନିଗ୍ଗହେତୁଂ, ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀ ତେନ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନୋପି ‘‘ଅହଂ ତୟା ସତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ନିଗ୍ଗୟ୍ହମାନୋପି ଉଚ୍ଛେଦୱାଦୀୟେୱା’’ତି ୱଦତି । ଇମିନା ନୟେନ ସସ୍ସତପୁଗ୍ଗଲସୁଞ୍ଞତୱାଦାଦୀସୁପି ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଏୱଂ ଠାନାଠାନେ ସଣ୍ଠାତି ନାମ । ପରିକପ୍ପେ ସଣ୍ଠାତୀତି ‘‘ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି କଣ୍ଠଂ ସୋଧେନ୍ତୋ ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମଂ ନାମ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ଆମ, ଏତଂୟେୱ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ପଞ୍ହଂ କଥେସ୍ସାମୀତି ହନୁଂ ସଂସୋଧେନ୍ତୋପି ‘‘ତ୍ୱଂ ଇମଂ ନାମ କଥେସ୍ସସୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ, ‘‘ଆମ, ଏତଂୟେୱ କଥେସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଏୱଂ ପରିକପ୍ପେ ସଣ୍ଠାତି ନାମ ।

ଅଞ୍ଞାତୱାଦେ ସଣ୍ଠାତୀତି ଇମଂ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ତେ ପଞ୍ହୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ପୁଚ୍ଛନ୍ତେନ ନାମ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛିତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ୱିମତିଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ପଞ୍ହଂ କଥେତ୍ୱାପି ‘‘ସୁଟ୍ଠୁ ତେ ପଞ୍ହୋ କଥିତୋ, କଥେନ୍ତେନ ନାମ ଏୱଂ କଥେତବ୍ବ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତେ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛତି, ୱିମତିଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତି । ପଟିପଦାୟ ସଣ୍ଠାତୀତି ଗେହେ ନିସୀଦାପେତ୍ୱା ୟାଗୁଖଜ୍ଜକାଦୀନି ଦତ୍ୱା ୟାୱ ଭତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠାତି, ତସ୍ମିଂ ଅନ୍ତରେ ନିସିନ୍ନୋ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି। ସପ୍ପିଆଦୀନି ଭେସଜ୍ଜାନି ଅଟ୍ଠୱିଧାନି ପାନକାନି ୱତ୍ଥଚ୍ଛାଦନମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ୱା ଆଦାୟ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତାନି ଦତ୍ୱା ଦିୱାଟ୍ଠାନଂ ପୱିସିତ୍ୱା ଓକାସଂ କାରେତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛତି । ଏୱଞ୍ହି ୱତ୍ତଂ ଞତ୍ୱା ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ପଟିପଦାୟ ସଣ୍ଠାତି ନାମ । ତସ୍ସ ପଞ୍ହଂ କଥେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

ଅଞ୍ଞେନଞ୍ଞଂ ପଟିଚରତୀତି ଅଞ୍ଞେନ ୱଚନେନ ଅଞ୍ଞଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେତି, ଅଞ୍ଞଂ ୱା ପୁଚ୍ଛିତୋ ଅଞ୍ଞଂ କଥେତି । ବହିଦ୍ଧା କଥଂ ଅପନାମେତୀତି ଆଗନ୍ତୁକକଥଂ ଓତାରେନ୍ତୋ ପୁରିମକଥଂ ବହିଦ୍ଧା ଅପନାମେତି । ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଭିକ୍ଖୂ କିର ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ଏକଂ ଦହରଂ, ‘‘ଆୱୁସୋ, ତ୍ୱଂ ଇମଞ୍ଚିମଞ୍ଚ ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋ’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ନାଗଦୀପଂ ଗତୋମ୍ହୀ’’ତି । ଆୱୁସୋ, ନ ମୟଂ ତୱ ନାଗଦୀପଗମନେନ ଅତ୍ଥିକା, ଆପତ୍ତିଂ ପନ ଆପନ୍ନୋତି ପୁଚ୍ଛାମାତି । ଭନ୍ତେ, ନାଗଦୀପଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ମଚ୍ଛେ ଖାଦିନ୍ତି । ଆୱୁସୋ, ତୱ ମଚ୍ଛଖାଦନେନ କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଆପତ୍ତିଂ କିରସି ଆପନ୍ନୋତି । ସୋ ‘‘ନାତିସୁପକ୍କୋ ମଚ୍ଛୋ ମୟ୍ହଂ ଅଫାସୁକମକାସି, ଭନ୍ତେ’’ତି । ଆୱୁସୋ, ତୁୟ୍ହଂ ଫାସୁକେନ ୱା ଅଫାସୁକେନ ୱା କମ୍ମଂ ନତ୍ଥି, ଆପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନୋସୀତି । ଭନ୍ତେ, ୟାୱ ତତ୍ଥ ୱସିଂ, ତାୱ ମେ ଅଫାସୁକମେୱ ଜାତନ୍ତି । ଏୱଂ ଆଗନ୍ତୁକକଥାୱସେନ ବହିଦ୍ଧା କଥଂ ଅପନାମେତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଅଭିହରତୀତି ଇତୋ ଚିତୋ ଚ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଅୱତ୍ଥରତି । ତେପିଟକତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ପୁବ୍ବେ କିର ଭିକ୍ଖୂ ମହାଚେତିୟଙ୍ଗଣେ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା ସଙ୍ଘକିଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ଓୱାଦଂ ଦତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ପଞ୍ହସାକଚ୍ଛଂ କରୋନ୍ତି । ତତ୍ଥାୟଂ ଥେରୋ ତୀହି ପିଟକେହି ତତୋ ତତୋ ସୁତ୍ତଂ ଆହରିତ୍ୱା ଦିୱସଭାଗେ ଏକମ୍ପି ପଞ୍ହଂ ନିଟ୍ଠାପେତୁଂ ନ ଦେତି । ଅଭିମଦ୍ଦତୀତି କାରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ମଦ୍ଦତି । ଅନୁପଜଗ୍ଘତୀତି ପରେନ ପଞ୍ହେ ପୁଚ୍ଛିତେପି କଥିତେପି ପାଣିଂ ପହରିତ୍ୱା ମହାହସିତଂ ହସତି, ୟେନ ପରସ୍ସ ‘‘ଅପୁଚ୍ଛିତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋ ପୁଚ୍ଛିଂ, ଅକଥେତବ୍ବଂ ନୁ ଖୋ କଥେସି’’ନ୍ତି ୱିମତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଖଲିତଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ମୁଖଦୋସମତ୍ତଂ ଗଣ୍ହାତି, ଅକ୍ଖରେ ୱା ପଦେ ୱା ବ୍ୟଞ୍ଜନେ ୱା ଦୁରୁତ୍ତେ ‘‘ଏୱଂ ନାମେତଂ ୱତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଉଜ୍ଝାୟମାନୋ ୱିଚରତି । ସଉପନିସୋତି ସଉପନିସ୍ସୟୋ ସପଚ୍ଚୟୋ ।

ଓହିତସୋତୋତି ଠପିତସୋତୋ । ଅଭିଜାନାତି ଏକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ କୁସଲଧମ୍ମଂ ଅଭିଜାନାତି ଅରିୟମଗ୍ଗଂ । ପରିଜାନାତି ଏକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ତୀରଣପରିଞ୍ଞାୟ ପରିଜାନାତି । ପଜହତି ଏକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ ସବ୍ବାକୁସଲଧମ୍ମଂ ପଜହତି ୱିନୋଦେତି ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତି । ସଚ୍ଛିକରୋତି ଏକଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଏକଂ ଅରହତ୍ତଫଲଧମ୍ମଂ ନିରୋଧମେୱ ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କରୋତି । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିଂ ଫୁସତୀତି ସମ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ କାରଣେନ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୋକ୍ଖଂ ଞାଣଫସ୍ସେନ ଫୁସତି ।

ଏତଦତ୍ଥା, ଭିକ୍ଖୱେ, କଥାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟା ଏସା କଥାସମ୍ପୟୋଗେନାତି କଥା ଦସ୍ସିତା, ସା ଏତଦତ୍ଥା, ଅୟଂ ତସ୍ସା କଥାୟ ଭୂମି ପତିଟ୍ଠା । ଇଦଂ ୱତ୍ଥୁ ୟଦିଦଂ ଅନୁପାଦା ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଏୱଂ ସବ୍ବପଦେସୁ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା । ଏତଦତ୍ଥା ମନ୍ତନାତି ୟା ଅୟଂ କଚ୍ଛାକଚ୍ଛେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ କଚ୍ଛେନ ସଦ୍ଧିଂ ମନ୍ତନା, ସାପି ଏତଦତ୍ଥାୟେୱ । ଏତଦତ୍ଥା ଉପନିସାତି ଓହିତସୋତୋ ସଉପନିସୋତି ଏୱଂ ୱୁତ୍ତା ଉପନିସାପି ଏତଦତ୍ଥାୟେୱ । ଏତଦତ୍ଥଂ ସୋତାୱଧାନନ୍ତି ତସ୍ସା ଉପନିସାୟ ସୋତାୱଧାନଂ, ତମ୍ପି ଏତଦତ୍ଥମେୱ । ଅନୁପାଦାତି ଚତୂହି ଉପାଦାନେହି ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା । ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୋକ୍ଖୋତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୋକ୍ଖୋ । ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥାୟ ହି ସବ୍ବମେତନ୍ତି ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୱିନିୱତ୍ତେତ୍ୱା ଉପରି ଗାଥାହି କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟେ ୱିରୁଦ୍ଧାତିଆଦିମାହ ।

ତତ୍ଥ ୱିରୁଦ୍ଧାତି ୱିରୋଧସଙ୍ଖାତେନ କୋପେନ ୱିରୁଦ୍ଧା । ସଲ୍ଲପନ୍ତୀତି ସଲ୍ଲାପଂ କରୋନ୍ତି । ୱିନିୱିଟ୍ଠାତି ଅଭିନିୱିଟ୍ଠା ହୁତ୍ୱା । ସମୁସ୍ସିତାତି ମାନୁସ୍ସୟେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଉସ୍ସିତା । ଅନରିୟଗୁଣମାସଜ୍ଜାତି ଅନରିୟଗୁଣକଥଂ ଗୁଣମାସଜ୍ଜ କଥେନ୍ତି । ଗୁଣଂ ଘଟ୍ଟେତ୍ୱା କଥା ହି ଅନରିୟକଥା ନାମ, ନ ଅରିୟକଥା, ତଂ କଥେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞୋଞ୍ଞୱିୱରେସିନୋତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଛିଦ୍ଦଂ ଅପରାଧଂ ଗୱେସମାନା । ଦୁବ୍ଭାସିତନ୍ତି ଦୁକ୍କଥିତଂ । ୱିକ୍ଖଲିତନ୍ତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ମୁଖଦୋସଖଲିତଂ । ସମ୍ପମୋହଂ ପରାଜୟନ୍ତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତେନ ମୁଖଦୋସେନ ସମ୍ପମୋହଞ୍ଚ ପରାଜୟଞ୍ଚ । ଅଭିନନ୍ଦନ୍ତୀତି ତୁସ୍ସନ୍ତି । ନାଚରେତି ନ ଚରତି ନ କଥେତି । ଧମ୍ମଟ୍ଠପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ୟା ଚ ଧମ୍ମେ ଠିତେନ କଥିତକଥା, ସା ଧମ୍ମଟ୍ଠା ଚେୱ ହୋତି ତେନ ଚ ଧମ୍ମେନ ପଟିସଂୟୁତ୍ତାତି ଧମ୍ମଟ୍ଠପଟିସଂୟୁତ୍ତା । ଅନୁନ୍ନତେନ ମନସାତି ଅନୁଦ୍ଧତେନ ଚେତସା । ଅପଳାସୋତି ୟୁଗଗ୍ଗାହପଳାସୱସେନ ଅପଳାସୋ ହୁତ୍ୱା । ଅସାହସୋତି ରାଗଦୋସମୋହସାହସାନଂ ୱସେନ ଅସାହସୋ ହୁତ୍ୱା ।

ଅନୁସୂୟାୟମାନୋତି ନ ଉସୂୟମାନୋ । ଦୁବ୍ଭଟ୍ଠେ ନାପସାଦୟେତି ଦୁକ୍କଥିତସ୍ମିଂ ନ ଅପସାଦେୟ୍ୟ । ଉପାରମ୍ଭଂ ନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟାତି କାରଣୁତ୍ତରିୟଲକ୍ଖଣଂ ଉପାରମ୍ଭଂ ନ ସିକ୍ଖେୟ୍ୟ । ଖଲିତଞ୍ଚ ନ ଗାହୟେତି ଅପ୍ପମତ୍ତକଂ ମୁଖଖଲିତଂ ‘‘ଅୟଂ ତେ ଦୋସୋ’’ତି ନ ଗାହୟେୟ୍ୟ । ନାଭିହରେତି ନାୱତ୍ଥରେୟ୍ୟ । ନାଭିମଦ୍ଦେତି ଏକଂ କାରଣଂ ଆହରିତ୍ୱା ନ ମଦ୍ଦେୟ୍ୟ । ନୱାଚଂ ପୟୁତଂ ଭଣେତି ସଚ୍ଚାଲିକପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ୱାଚଂ ନ ଭଣେୟ୍ୟ । ଅଞ୍ଞାତତ୍ଥନ୍ତି ଜାନନତ୍ଥଂ । ପସାଦତ୍ଥନ୍ତି ପସାଦଜନନତ୍ଥଂ । ନ ସମୁସ୍ସେୟ୍ୟ ମନ୍ତୟେତି ନ ମାନୁସ୍ସୟେନ ସମୁସ୍ସିତୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ନ ହି ମାନୁସ୍ସିତା ହୁତ୍ୱା ପଣ୍ଡିତା କଥୟନ୍ତି, ମାନେନ ପନ ଅନୁସ୍ସିତୋୱ ହୁତ୍ୱା ମନ୍ତୟେ କଥେୟ୍ୟ ଭାସେୟ୍ୟାତି ।

୮. ଅଞ୍ଞତିତ୍ଥିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ଅଟ୍ଠମେ ଭଗୱଂମୂଲକାତି ଭଗୱା ମୂଲଂ ଏତେସନ୍ତି ଭଗୱଂମୂଲକା । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ଇମେ, ଭନ୍ତେ, ଅମ୍ହାକଂ ଧମ୍ମା ପୁବ୍ବେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ଉପ୍ପାଦିତା, ତସ୍ମିଂ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଏକଂ ବୁଦ୍ଧନ୍ତରଂ ଅଞ୍ଞୋ ସମଣୋ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱା ଇମେ ଧମ୍ମେ ଉପ୍ପାଦେତୁଂ ସମତ୍ଥୋ ନାମ ନାହୋସି, ଭଗୱତୋ ପନ ନୋ ଇମେ ଧମ୍ମା ଉପ୍ପାଦିତା । ଭଗୱନ୍ତଞ୍ହି ନିସ୍ସାୟ ମୟଂ ଇମେ ଧମ୍ମେ ଆଜାନାମ ପଟିୱିଜ୍ଝାମାତି ଏୱଂ ଭଗୱଂମୂଲକା ନୋ, ଭନ୍ତେ, ଧମ୍ମାତି । ଭଗୱଂନେତ୍ତିକାତି ଭଗୱା ଧମ୍ମାନଂ ନେତା ୱିନେତା ଅନୁନେତା ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗହେତ୍ୱାୱ ଦସ୍ସେତାତି ଧମ୍ମା ଭଗୱଂନେତ୍ତିକା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଭଗୱଂପଟିସରଣାତି ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛମାନା ଭଗୱତି ପଟିସରନ୍ତି ନାମାତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ପଟିସରନ୍ତୀତି ଓସରନ୍ତି ସମୋସରନ୍ତି । ଅପିଚ ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଭଗୱତୋ ପଟିୱେଧୱସେନ ଫସ୍ସୋ ଆଗଚ୍ଛତି – ‘‘ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମୋ’’ତି । ତ୍ୱଂ ଫୁସନଟ୍ଠେନ ଫସ୍ସୋ ନାମ । ୱେଦନା, ସଞ୍ଞା, ସଙ୍ଖାରା, ୱିଞ୍ଞାଣଂ ଆଗଚ୍ଛତି – ‘‘ଅହଂ ଭଗୱା କିନ୍ନାମ’’ନ୍ତି । ତ୍ୱଂ ୱିଜାନନଟ୍ଠେନ ୱିଞ୍ଞାଣଂ ନାମାତି । ଏୱଂ ଚତୁଭୂମକଧମ୍ମାନଂ ୟଥାସଭାୱତୋ ପାଟିୟେକ୍କଂ ପାଟିୟେକ୍କଂ ନାମଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଭଗୱା ଧମ୍ମେ ପଟିସରତୀତି ଭଗୱଂପଟିସରଣା । ଭଗୱନ୍ତଂୟେୱ ପଟିଭାତୂତି ଭଗୱତୋୱ ଏତସ୍ସ ଭାସିତସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ଉପଟ୍ଠାତୁ, ତୁମ୍ହେୟେୱ ନୋ କଥେତ୍ୱା ଦେଥାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ରାଗୋଖୋତି ରଜ୍ଜନୱସେନ ପୱତ୍ତରାଗୋ । ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋତି ଲୋକୱଜ୍ଜୱସେନପି ୱିପାକୱଜ୍ଜୱସେନପୀତି ଦ୍ୱୀହିପି ୱଜ୍ଜେହି ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ, ଅପ୍ପଦୋସୋତି ଅତ୍ଥୋ । କଥଂ ? ମାତାପିତରୋ ହି ଭାତିଭଗିନିଆଦୟୋ ଚ ପୁତ୍ତଭାତିକାନଂ ଆୱାହୱିୱାହମଙ୍ଗଲଂ ନାମ କାରେନ୍ତି । ଏୱଂ ତାୱେସୋ ଲୋକୱଜ୍ଜୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ । ସଦାରସନ୍ତୋସମୂଲିକା ପନ ଅପାୟେ ପଟିସନ୍ଧି ନାମ ନ ହୋତୀତି ଏୱଂ ୱିପାକୱଜ୍ଜୱସେନ ଅପ୍ପସାୱଜ୍ଜୋ । ଦନ୍ଧୱିରାଗୀତି ୱିରଜ୍ଜମାନୋ ପନେସ ସଣିକଂ ୱିରଜ୍ଜତି, ନ ସୀଘଂ ମୁଚ୍ଚତି । ତେଲମସିରାଗୋ ୱିୟ ଚିରଂ ଅନୁବନ୍ଧତି, ଦ୍ୱେ ତୀଣି ଭୱନ୍ତରାନି ଗନ୍ତ୍ୱାପି ନାପଗଚ୍ଛତୀତି ଦନ୍ଧୱିରାଗୀ ।

ତତ୍ରିଦଂ ୱତ୍ଥୁ – ଏକୋ କିର ପୁରିସୋ ଭାତୁ ଜାୟାୟ ମିଚ୍ଛାଚାରଂ ଚରତି । ତସ୍ସାପି ଇତ୍ଥିୟା ଅତ୍ତନୋ ସାମିକତୋ ସୋୟେୱ ପିୟତରୋ ଅହୋସି । ସା ତମାହ – ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାରଣେ ପାକଟେ ଜାତେ ମହତୀ ଗରହା ଭୱିସ୍ସତି, ତୱ ଭାତିକଂ ଘାତେହୀ’’ତି । ସୋ ‘‘ନସ୍ସ, ୱସଲି, ମା ଏୱଂ ପୁନ ଅୱଚା’’ତି ଅପସାଦେସି । ସା ତୁଣ୍ହୀ ହୁତ୍ୱା କତିପାହଚ୍ଚୟେନ ପୁନ କଥେସି, ତସ୍ସ ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ୱଜ୍ଝଭାୱଂ ଅଗମାସି । ତତୋ ତତିୟୱାରଂ କଥିତୋ ‘‘କିନ୍ତି କତ୍ୱା ଓକାସଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅଥସ୍ସ ସା ଉପାୟଂ କଥେନ୍ତୀ ‘‘ତ୍ୱଂ ମୟା ୱୁତ୍ତମେୱ କରୋହି, ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ମହାକକୁଧସମୀପେ ତିତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥି, ତତ୍ଥ ତିଖିଣଂ ଦଣ୍ଡକୱାସିଂ ଗହେତ୍ୱା ତିଟ୍ଠାହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ଜେଟ୍ଠଭାତାପିସ୍ସ ଅରଞ୍ଞେ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଘରଂ ଆଗତୋ । ସା ତସ୍ମିଂ ମୁଦୁଚିତ୍ତା ୱିୟ ହୁତ୍ୱା ‘‘ଏହି ସାମି, ସୀସେ ତେ ଓଲିଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଓଲିଖନ୍ତୀ ‘‘ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଂ ତେ ସୀସ’’ନ୍ତି ଆମଲକପିଣ୍ଡଂ ଦତ୍ୱା ‘‘ଗଚ୍ଛ ଅସୁକଟ୍ଠାନେ ସୀସଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ଆଗଚ୍ଛାହୀ’’ତି ପେସେସି । ସୋ ତାୟ ୱୁତ୍ତତିତ୍ଥମେୱ ଗନ୍ତ୍ୱା ଆମଲକକକ୍କେନ ସୀସଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ଉଦକଂ ଓରୁୟ୍ହ ଓନମିତ୍ୱା ସୀସଂ ଧୋୱି । ଅଥ ନଂ ଇତରୋ ରୁକ୍ଖନ୍ତରତୋ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଖନ୍ଧଟ୍ଠିକେ ପହରିତ୍ୱା ଜୀୱିତା ୱୋରୋପେତ୍ୱା ଗେହଂ ଅଗମାସି ।

ଇତରୋ ଭରିୟାୟ ସିନେହଂ ପରିଚ୍ଚଜିତୁମସକ୍କୋନ୍ତୋ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ ମହାଧମ୍ମନି ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ତସ୍ସା ଠିତାୟପି ନିସିନ୍ନାୟପି ଗନ୍ତ୍ୱା ସରୀରେ ପତତି । ଅଥ ନଂ ସା ‘‘ସୋୟେୱ ଅୟଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଘାତାପେସି । ସୋ ପୁନ ତସ୍ସା ସିନେହେନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ କୁକ୍କୁରୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ପଦସା ଗମନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସା ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଚରତି । ଅରଞ୍ଞଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତିୟାପି ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଗଚ୍ଛତି । ତଂ ଦିସ୍ୱା ମନୁସ୍ସା ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ସୁନଖଲୁଦ୍ଦକୋ, କତରଟ୍ଠାନଂ ଗମିସ୍ସତୀ’’ତି ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତି । ସା ପୁନ ତଂ ଘାତାପେସି ।

ସୋପି ପୁନ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ ୱଚ୍ଛକୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ତଥେୱ ତସ୍ସା ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ ଚରତି । ତଦାପି ନଂ ମନୁସ୍ସା ଦିସ୍ୱା ‘‘ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ଗୋପାଲକୋ, କତ୍ଥ ଗାୱିୟୋ ଚରିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଉପ୍ପଣ୍ଡେନ୍ତି । ସା ତସ୍ମିମ୍ପି ଠାନେ ତଂ ଘାତାପେସି । ସୋ ତଦାପି ତସ୍ସା ଉପରି ସିନେହଂ ଛିନ୍ଦିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚତୁତ୍ଥେ ୱାରେ ତସ୍ସାୟେୱ କୁଚ୍ଛିୟଂ ଜାତିସ୍ସରୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତି । ସୋ ପଟିପାଟିୟା ଚତୂସୁ ଅତ୍ତଭାୱେସୁ ତାୟ ଘାତିତଭାୱଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏୱରୂପାୟ ନାମ ପଚ୍ଚତ୍ଥିକାୟ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋସ୍ମୀ’’ତି ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସା ହତ୍ଥେନ ଅତ୍ତାନଂ ଫୁସିତୁଂ ନ ଦେତି । ସଚେ ନଂ ସା ଫୁସତି, କନ୍ଦତି ରୋଦତି । ଅଥ ନଂ ଅୟ୍ୟକୋୱ ପଟିଜଗ୍ଗତି । ତଂ ଅପରଭାଗେ ୱୁଦ୍ଧିପ୍ପତ୍ତଂ ଅୟ୍ୟକୋ ଆହ – ‘‘ତାତ, କସ୍ମା ତ୍ୱଂ ମାତୁ ହତ୍ଥେନ ଅତ୍ତାନଂ ଫୁସିତୁଂ ନ ଦେସି । ସଚେପି ତଂ ଫୁସତି, ମହାସଦ୍ଦେନ ରୋଦସି କନ୍ଦସୀ’’ତି । ଅୟ୍ୟକେନ ପୁଟ୍ଠୋ ‘‘ନ ଏସା ମୟ୍ହଂ ମାତା, ପଚ୍ଚାମିତ୍ତା ଏସା’’ତି ତଂ ପୱତ୍ତିଂ ସବ୍ବଂ ଆରୋଚେସି । ସୋ ତଂ ଆଲିଙ୍ଗିତ୍ୱା ରୋଦିତ୍ୱା ‘‘ଏହି, ତାତ, କିଂ ଅମ୍ହାକଂ ଈଦିସେ ଠାନେ ନିୱାସକିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ତଂ ଆଦାୟ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ଏକଂ ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉଭୋପି ତତ୍ଥ ୱସନ୍ତା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣିଂସୁ ।

ମହାସାୱଜ୍ଜୋତି ଲୋକୱଜ୍ଜୱସେନପି ୱିପାକୱଜ୍ଜୱସେନପୀତି ଦ୍ୱୀହିପି କାରଣେହି ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । କଥଂ ? ଦୋସେନ ହି ଦୁଟ୍ଠୋ ହୁତ୍ୱା ମାତରିପି ଅପରଜ୍ଝତି, ପିତରିପି ଭାତିଭଗିନିଆଦୀସୁପି ପବ୍ବଜିତେସୁପି । ସୋ ଗତଗତଟ୍ଠାନେସୁ ‘‘ଅୟଂ ପୁଗ୍ଗଲୋ ମାତାପିତୂସୁପି ଅପରଜ୍ଝତି, ଭାତିଭଗିନିଆଦୀସୁପି, ପବ୍ବଜିତେସୁପୀ’’ତି ମହତିଂ ଗରହଂ ଲଭତି । ଏୱଂ ତାୱ ଲୋକୱଜ୍ଜୱସେନ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଦୋସୱସେନ ପନ କତେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ କପ୍ପଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱିପାକୱଜ୍ଜୱସେନ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଖିପ୍ପୱିରାଗୀତି ଖିପ୍ପଂ ୱିରଜ୍ଜତି । ଦୋସେନ ହି ଦୁଟ୍ଠୋ ମାତାପିତୂସୁପି ଚେତିୟେପି ବୋଧିମ୍ହିପି ପବ୍ବଜିତେସୁପି ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ‘‘ମୟ୍ହଂ ଖମଥା’’ତି । ଅଚ୍ଚୟଂ ଦେସେତି । ତସ୍ସ ସହ ଖମାପନେନ ତଂ କମ୍ମଂ ପାକତିକମେୱ ହୋତି ।

ମୋହୋପି ଦ୍ୱୀହେୱ କାରଣେହି ମହାସାୱଜ୍ଜୋ। ମୋହେନ ହି ମୂଳ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା ମାତାପିତୂସୁପି ଚେତିୟେପି ବୋଧିମ୍ହିପି ପବ୍ବଜିତେସୁପି ଅପରଜ୍ଝିତ୍ୱା ଗତଗତଟ୍ଠାନେ ଗରହଂ ଲଭତି । ଏୱଂ ତାୱ ଲୋକୱଜ୍ଜୱସେନ ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ମୋହୱସେନ ପନ କତେନ ଆନନ୍ତରିୟକମ୍ମେନ କପ୍ପଂ ନିରୟେ ପଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱିପାକୱଜ୍ଜୱସେନପି ମହାସାୱଜ୍ଜୋ । ଦନ୍ଧୱିରାଗୀତି ସଣିକଂ ୱିରଜ୍ଜତି । ମୋହେନ ମୂଳ୍ହେନ ହି କତକମ୍ମଂ ସଣିକଂ ମୁଚ୍ଚତି । ୟଥା ହି ଅଚ୍ଛଚମ୍ମଂ ସତକ୍ଖତ୍ତୁମ୍ପି ଧୋୱିୟମାନଂ ନ ପଣ୍ଡରଂ ହୋତି, ଏୱମେୱ ମୋହେନ ମୂଳ୍ହେନ କତକମ୍ମଂ ସୀଘଂ ନ ମୁଚ୍ଚତି, ସଣିକମେୱ ମୁଚ୍ଚତୀତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୯. ଅକୁସଲମୂଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ନୱମେ ଅକୁସଲମୂଲାନୀତି ଅକୁସଲାନଂ ମୂଲାନି, ଅକୁସଲାନି ଚ ତାନି ମୂଲାନି ଚାତି ୱା ଅକୁସଲମୂଲାନି । ୟଦପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋଭୋତି ୟୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଲୋଭୋ । ତଦପିଅକୁସଲମୂଲନ୍ତି ସୋପି ଅକୁସଲମୂଲଂ । ଅକୁସଲମୂଲଂ ୱା ସନ୍ଧାୟ ଇଧ ତମ୍ପୀତି ଅତ୍ଥୋ ୱଟ୍ଟତିୟେୱ । ଏତେନୁପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ନୟୋ ନେତବ୍ବୋ । ଅଭିସଙ୍ଖରୋତୀତି ଆୟୂହତି ସମ୍ପିଣ୍ଡେତି ରାସିଂ କରୋତି । ଅସତା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦୟତୀତି ଅଭୂତେନ ଅୱିଜ୍ଜମାନେନ ୟଂକିଞ୍ଚି ତସ୍ସ ଅଭୂତଂ ଦୋସଂ ୱତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି । ୱଧେନ ୱାତିଆଦି ୟେନାକାରେନ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପ୍ପାଦେତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତତ୍ଥ ଜାନିୟାତି ଧନଜାନିୟା । ପବ୍ବାଜନାୟାତି ଗାମତୋ ୱା ରଟ୍ଠତୋ ୱା ପବ୍ବାଜନୀୟକମ୍ମେନ। ବଲୱମ୍ହୀତି ଅହମସ୍ମି ବଲୱା । ବଲତ୍ଥୋ ଇତିପୀତି ବଲେନ ମେ ଅତ୍ଥୋ ଇତିପି, ବଲେ ୱା ଠିତୋମ୍ହୀତିପି ୱଦତି ।

ଅକାଲୱାଦୀତି କାଲସ୍ମିଂ ନ ୱଦତି, ଅକାଲସ୍ମିଂ ୱଦତି ନାମ । ଅଭୂତୱାଦୀତି ଭୂତଂ ନ ୱଦତି, ଅଭୂତଂ ୱଦତି ନାମ । ଅନତ୍ଥୱାଦୀତି ଅତ୍ଥଂ ନ ୱଦତି, ଅନତ୍ଥଂ ୱଦତି ନାମ । ଅଧମ୍ମୱାଦୀତି ଧମ୍ମଂ ନ ୱଦତି, ଅଧମ୍ମଂ ୱଦତି ନାମ । ଅୱିନୟୱାଦୀତି ୱିନୟଂ ନ ୱଦତି, ଅୱିନୟଂ ୱଦତି ନାମ ।

ତଥା ହାୟନ୍ତି ତଥା ହି ଅୟଂ । ନ ଆତପ୍ପଂ କରୋତି ତସ୍ସ ନିବ୍ବେଠନାୟାତି ତସ୍ସ ଅଭୂତସ୍ସ ନିବ୍ବେଠନତ୍ଥାୟ ୱୀରିୟଂ ନ କରୋତି । ଇତିପେତଂ ଅତଚ୍ଛନ୍ତି ଇମିନାପି କାରଣେନ ଏତଂ ଅତଚ୍ଛଂ । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ ।

ଦୁଗ୍ଗତି ପାଟିକଙ୍ଖାତି ନିରୟାଦିକା ଦୁଗ୍ଗତି ଇଚ୍ଛିତବ୍ବା, ସା ଅସ୍ସ ଅୱସ୍ସଭାୱିନୀ, ତତ୍ଥାନେନ ନିବ୍ବତ୍ତିତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଦ୍ଧସ୍ତୋତି ଉପରି ଧଂସିତୋ । ପରିୟୋନଦ୍ଧୋତି ସମନ୍ତା ଓନଦ୍ଧୋ । ଅନୟଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଅୱୁଡ୍ଢିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ବ୍ୟସନଂଆପଜ୍ଜତୀତି ୱିନାସଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଗିମ୍ହକାଲସ୍ମିଞ୍ହି ମାଲୁୱାସିପାଟିକାୟ ଫଲିତାୟ ବୀଜାନି ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ୱଟରୁକ୍ଖାଦୀନଂ ମୂଲେ ପତନ୍ତି । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ମୂଲେ ତୀସୁ ଦିସାସୁ ତୀଣି ବୀଜାନି ପତିତାନି ହୋନ୍ତି, ତସ୍ମିଂ ରୁକ୍ଖେ ପାୱୁସ୍ସକେନ ମେଘେନ ଅଭିୱଟ୍ଠେ ତୀହି ବୀଜେହି ତୟୋ ଅଙ୍କୁରା ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅଲ୍ଲୀୟନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ରୁକ୍ଖଦେୱତାୟୋ ସକଭାୱେନ ସଣ୍ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ତେପି ଅଙ୍କୁରା ୱଡ୍ଢମାନା ଲତାଭାୱଂ ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଅଭିରୁହିତ୍ୱା ସବ୍ବୱିଟପସାଖାପସାଖା ସଂସିବ୍ବିତ୍ୱା ତଂ ରୁକ୍ଖଂ ଉପରି ପରିୟୋନନ୍ଧନ୍ତି । ସୋ ମାଲୁୱାଲତାହି ସଂସିବ୍ବିତୋ ଘନେହି ମହନ୍ତେହି ମାଲୁୱାପତ୍ତେହି ସଞ୍ଛନ୍ନୋ ଦେୱେ ୱା ୱସ୍ସନ୍ତେ ୱାତେ ୱା ୱାୟନ୍ତେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପଲୁଜ୍ଜିତ୍ୱା ଖାଣୁମତ୍ତମେୱ ଅୱସିସ୍ସତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ସାଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ହି ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତିସ୍ସୋ ମାଲୁୱାଲତା ୱିୟ ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ୟାୱ ରୁକ୍ଖସାଖା ଅସମ୍ପତ୍ତା, ତାୱ ତାସଂ ଲତାନଂ ଉଜୁକଂ ରୁକ୍ଖାରୋହନଂ ୱିୟ ଲୋଭାଦୀନଂ ଦ୍ୱାରଂ ଅସମ୍ପତ୍ତକାଲୋ, ସାଖାନୁସାରେନ ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଦ୍ୱାରୱସେନ ଗମନକାଲୋ, ପରିୟୋନଦ୍ଧକାଲୋ ୱିୟ ଲୋଭାଦୀହି ପରିୟୁଟ୍ଠିତକାଲୋ, ଖୁଦ୍ଦକସାଖାନଂ ପଲୁଜ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ଦ୍ୱାରପ୍ପତ୍ତାନଂ କିଲେସାନଂ ୱସେନ ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକା ଆପତ୍ତିୟୋ ଆପନ୍ନକାଲୋ, ମହାସାଖାନଂ ପଲୁଜ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ଗରୁକାପତ୍ତିଂ ଆପନ୍ନକାଲୋ, ଲତାନୁସାରେନ ଓତିଣ୍ଣେନ ଉଦକେନ ମୂଲେସୁ ତିନ୍ତେସୁ ରୁକ୍ଖସ୍ସ ଭୂମିୟଂ ପତନକାଲୋ ୱିୟ କମେନ ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଆପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ ।

ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପଲ୍ଲାସେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଏୱମେୱ ଖୋତି ଏତ୍ଥ ପନ ଇଦଂ ଓପମ୍ମସଂସନ୍ଦନଂ – ସାଲାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରରୁକ୍ଖୋ ୱିୟ ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ, ତିସ୍ସୋ ମାଲୁୱାଲତା ୱିୟ ତୀଣି ଅକୁସଲମୂଲାନି, ତାସଂ ଅପ୍ପୱତ୍ତିଂ କାତୁଂ ଆଗତପୁରିସୋ ୱିୟ ୟୋଗାୱଚରୋ, କୁଦ୍ଦାଲୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞା, କୁଦ୍ଦାଲପିଟକଂ ୱିୟ ସଦ୍ଧାପିଟକଂ, ପଲିଖନନଖଣିତ୍ତି ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞା, ଖଣିତ୍ତିୟା ମୂଲଚ୍ଛେଦନଂ ୱିୟ ୱିପସ୍ସନାଞାଣେନ ଅୱିଜ୍ଜାମୂଲସ୍ସ ଛିନ୍ଦନକାଲୋ, ଖଣ୍ଡାଖଣ୍ଡିକଂ ଛିନ୍ଦନକାଲୋ ୱିୟ ଖନ୍ଧୱସେନ ଦିଟ୍ଠକାଲୋ, ଫାଲନକାଲୋ ୱିୟ ମଗ୍ଗଞାଣେନ କିଲେସାନଂ ସମୁଗ୍ଘାତିତକାଲୋ, ମସିକରଣକାଲୋ ୱିୟ ଧରମାନକପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧକାଲୋ, ମହାୱାତେ ଓପୁଣିତ୍ୱା ଅପ୍ପୱତ୍ତନକାଲୋ ୱିୟ ଉପାଦିନ୍ନକକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଅପ୍ପଟିସନ୍ଧିକନିରୋଧେନ ନିରୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୁନବ୍ଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଅଗ୍ଗହଣକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

୧୦. ଉପୋସଥସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ଦସମେ ତଦହୁପୋସଥେତି ତସ୍ମିଂ ଅହୁ ଉପୋସଥେ ତଂ ଦିୱସଂ ଉପୋସଥେ, ପନ୍ନରସିକଉପୋସଥଦିୱସେତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଉପସଙ୍କମୀତି ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଗନ୍ଧମାଲାଦିହତ୍ଥା ଉପସଙ୍କମି । ହନ୍ଦାତି ୱୱସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦିୱା ଦିୱସ୍ସାତି ଦିୱସସ୍ସ ଦିୱା ନାମ ମଜ୍ଝନ୍ହୋ, ଇମସ୍ମିଂ ଠିତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ କାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । କୁତୋ ନୁ ତ୍ୱଂ ଆଗଚ୍ଛସୀତି କିଂ କରୋନ୍ତୀ ୱିଚରସୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ଗୋପାଲକୁପୋସଥୋତି ଗୋପାଲକେହି ସଦ୍ଧିଂ ଉପୱସନଉପୋସଥୋ । ନିଗଣ୍ଠୁପୋସଥୋତି ନିଗଣ୍ଠାନଂ ଉପୱସନଉପୋସଥୋ । ଅରିୟୁପୋସଥୋତି ଅରିୟାନଂ ଉପୱସନଉପୋସଥୋ । ସେୟ୍ୟଥାପି ୱିସାଖେତି ୟଥା ନାମ, ୱିସାଖେ । ସାୟନ୍ହସମୟେସାମିକାନଂ ଗାୱୋ ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାତି ଗୋପାଲକା ହି ଦେୱସିକୱେତନେନ ୱା ପଞ୍ଚାହଦସାହଅଦ୍ଧମାସମାସଛମାସସଂୱଚ୍ଛରପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱା ଗାୱୋ ଗହେତ୍ୱା ରକ୍ଖନ୍ତି । ଇଧ ପନ ଦେୱସିକୱେତନେନ ରକ୍ଖନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ – ନିୟ୍ୟାତେତ୍ୱାତି ପଟିଚ୍ଛାପେତ୍ୱା ‘‘ଏତା ୱୋ ଗାୱୋ’’ତି ଦତ୍ୱା । ଇତିପଟିସଞ୍ଚିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଗେହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ଏୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖତି । ଅଭିଜ୍ଝାସହଗତେନାତି ତଣ୍ହାୟ ସମ୍ପୟୁତ୍ତେନ । ଏୱଂ ଖୋ, ୱିସାଖେ, ଗୋପାଲକୁପୋସଥୋ ହୋତୀତି ଅରିୟୁପୋସଥୋୱ ଅୟଂ, ଅପରିସୁଦ୍ଧୱିତକ୍କତାୟ ପନ ଗୋପାଲକଉପୋସଥଟ୍ଠାନେ ଠିତୋ । ନ ମହପ୍ଫଲୋତି ୱିପାକଫଲେନ ନ ମହପ୍ଫଲୋ । ନ ମହାନିସଂସୋତି ୱିପାକାନିସଂସେନ ନ ମହାନିସଂସୋ । ନ ମହାଜୁତିକୋତି ୱିପାକୋଭାସେନ ନ ମହାଓଭାସୋ । ନ ମହାୱିପ୍ଫାରୋତି ୱିପାକୱିପ୍ଫାରସ୍ସ ଅମହନ୍ତତାୟ ନ ମହାୱିପ୍ଫାରୋ ।

ସମଣଜାତିକାତି ସମଣାୟେୱ । ପରଂ ୟୋଜନସତନ୍ତି ୟୋଜନସତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ତତୋ ପରଂ । ତେସୁ ଦଣ୍ଡଂ ନିକ୍ଖିପାହୀତି ତେସୁ ୟୋଜନସତତୋ ପରଭାଗେସୁ ଠିତେସୁ ସତ୍ତେସୁ ଦଣ୍ଡଂ ନିକ୍ଖିପ, ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡୋ ହୋହି । ନାହଂ କ୍ୱଚନି କସ୍ସଚି କିଞ୍ଚନତସ୍ମିନ୍ତି ଅହଂ କତ୍ଥଚି କସ୍ସଚି ପରସ୍ସ କିଞ୍ଚନତସ୍ମିଂ ନ ହୋମି । କିଞ୍ଚନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଲିବୋଧୋ, ପଲିବୋଧୋ ନ ହୋମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଚ ମମ କ୍ୱଚନି କତ୍ଥଚି କିଞ୍ଚନତତ୍ଥୀତି ମମାପି କ୍ୱଚନି ଅନ୍ତୋ ୱା ବହିଦ୍ଧା ୱା କତ୍ଥଚି ଏକପରିକ୍ଖାରେପି କିଞ୍ଚନତା ନତ୍ଥି, ପଲିବୋଧୋ ନତ୍ଥି, ଛିନ୍ନପଲିବୋଧୋହମସ୍ମୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଭୋଗେତି ମଞ୍ଚପୀଠୟାଗୁଭତ୍ତାଦୟୋ । ଅଦିନ୍ନଂୟେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ପୁନଦିୱସେ ମଞ୍ଚେ ନିପଜ୍ଜନ୍ତୋପି ପୀଠେ ନିସୀଦନ୍ତୋପି ୟାଗୁଂ ପିୱନ୍ତୋପି ଭତ୍ତଂ ଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋପି ତେ ଭୋଗେ ଅଦିନ୍ନେୟେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜତି । ନ ମହପ୍ଫଲୋତି ନିପ୍ଫଲୋ । ବ୍ୟଞ୍ଜନମେୱ ହି ଏତ୍ଥ ସାୱସେସଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନ ନିରୱସେସୋ । ଏୱଂ ଉପୱୁତ୍ଥସ୍ସ ହି ଉପୋସଥସ୍ସ ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ୱିପାକଫଲଂ ଇଟ୍ଠଂ କନ୍ତଂ ମନାପଂ ନାମ ନତ୍ଥି । ତସ୍ମା ନିପ୍ଫଲୋତ୍ୱେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସାତି ଇଦଂ କସ୍ମା ଆହ ? ସଂକିଲିଟ୍ଠେନ ହି ଚିତ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଉପୋସଥୋ ନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତୀତି ଦସ୍ସିତତ୍ତା ୱିସୁଦ୍ଧେନ ଚିତ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥସ୍ସ ମହପ୍ଫଲତା ଅନୁଞ୍ଞାତା ହୋତି । ତସ୍ମା ୟେନ କମ୍ମଟ୍ଠାନେନ ଚିତ୍ତଂ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ତଂ ଚିତ୍ତୱିସୋଧନକମ୍ମଟ୍ଠାନଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଇଦମାହ। ତତ୍ଥ ଉପକ୍କମେନାତି ପଚ୍ଚତ୍ତପୁରିସକାରେନ, ଉପାୟେନ ୱା । ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ତଥାଗତଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତି । ଏତ୍ଥ ହି ଇତିପି ସୋ ଭଗୱାତି ସୋ ଭଗୱା ଇତିପି ସୀଲେନ, ଇତିପି ସମାଧିନାତି ସବ୍ବେ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ସଙ୍ଗହିତା । ଅରହନ୍ତିଆଦୀହି ପାଟିୟେକ୍କଗୁଣାୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠା । ତଥାଗତଂ ଅନୁସ୍ସରତୋ ଚିତ୍ତଂ ପସୀଦତୀତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେ ତଥାଗତଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ଚିତ୍ତୁପ୍ପାଦୋ ପସନ୍ନୋ ହୋତି ।

ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପକ୍କିଲେସାତି ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣା । କକ୍କନ୍ତି ଆମଲକକକ୍କଂ । ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମନ୍ତି ତଜ୍ଜାତିକଂ ତଦନୁଚ୍ଛୱିକଂ କକ୍କେନ ମକ୍ଖନଘଂସନଧୋୱନୱାୟାମଂ । ପରିୟୋଦପନା ହୋତୀତି ସୁଦ୍ଧଭାୱକରଣଂ ହୋତି । କିଲିଟ୍ଠସ୍ମିଂ ହି ସୀସେ ପସାଧନଂ ପସାଧେତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳମାନୋ ନ ସୋଭତି, ପରିସୁଦ୍ଧେ ପନ ତସ୍ମିଂ ପସାଧନଂ ପସାଧେତ୍ୱା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳମାନୋ ସୋଭତି, ଏୱମେୱ କିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତେନ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଉପୋସଥୋ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧେନ ପନ ଚିତ୍ତେନ ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ଅଧିଟ୍ଠାୟ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଉପୋସଥୋ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱମାହ । ବ୍ରହ୍ମୁପୋସଥଂ ଉପୱସତୀତି ବ୍ରହ୍ମା ୱୁଚ୍ଚତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ତସ୍ସ ଗୁଣାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଅୟଂ ଉପୋସଥୋ ବ୍ରହ୍ମୁପୋସଥୋ ନାମ, ତଂ ଉପୱସତି । ବ୍ରହ୍ମୁନା ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱସତୀତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେନ ସଦ୍ଧିଂ ସଂୱସତି । ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଚସ୍ସଆରବ୍ଭାତି ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଆରବ୍ଭ ।

ଧମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ସହତନ୍ତିକଂ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଅନୁସ୍ସରତି । ସୋତ୍ତିନ୍ତି କୁରୁୱିନ୍ଦକସୋତ୍ତିଂ । କୁରୁୱିନ୍ଦକପାସାଣଚୁଣ୍ଣେନ ହି ସଦ୍ଧିଂ ଲାଖଂ ୟୋଜେତ୍ୱା ମଣିକେ କତ୍ୱା ୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ସୁତ୍ତେନ ଆୱୁଣିତ୍ୱା ତଂ ମଣି କଲାପପନ୍ତିଂ ଉଭତୋ ଗହେତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ଘଂସେନ୍ତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସୋତ୍ତିଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚା’’ତି । ଚୁଣ୍ଣନ୍ତି ନ୍ହାନୀୟଚୁଣ୍ଣଂ । ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମନ୍ତି ଉବ୍ବଟ୍ଟନଘଂସନଧୋୱନାଦିକଂ ତଦନୁରୂପୱାୟାମଂ । ଧମ୍ମୁପୋସଥନ୍ତି ସହତନ୍ତିକଂ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଂ ଆରବ୍ଭ ଉପୱୁତ୍ଥତ୍ତା ଅୟଂ ଉପୋସଥୋ ‘‘ଧମ୍ମୁପୋସଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ । ଇଧାପି ପରିୟୋଦପନାତି ପଦେ ଠତ୍ୱା ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା ।

ସଙ୍ଘଂ ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତି । ଉସ୍ମଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ତୟୋ ୱାରେ ଗାହାପିତଂ ଉସୁମଂ ପଟିଚ୍ଚ । ଉସଞ୍ଚାତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ। ଖାରନ୍ତି ଛାରିକଂ । ଗୋମୟନ୍ତି ଗୋମୁତ୍ତଂ ୱା ଅଜଲଣ୍ଡିକା ୱା । ପରିୟୋଦପନାତି ଇଧାପି ପୁରିମନୟେନେୱ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ସଙ୍ଘୁପୋସଥନ୍ତି ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଗୁଣେ ଆରବ୍ଭ ଉପୱୁତ୍ଥତ୍ତା ଅୟଂ ଉପୋସଥୋ ‘‘ସଙ୍ଘୁପୋସଥୋ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ।

ସୀଲାନୀତି ଗହଟ୍ଠୋ ଗହଟ୍ଠସୀଲାନି, ପବ୍ବଜିତୋ ପବ୍ବଜିତସୀଲାନି । ଅଖଣ୍ଡାନୀତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୧) ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ । ୱାଲଣ୍ଡୁପକନ୍ତି ଅସ୍ସୱାଲେହି ୱା ମକଚିୱାଲାଦୀହି ୱା କତଂ ଅଣ୍ଡୁପକଂ । ତଜ୍ଜଂୱାୟାମନ୍ତି ତେଲେନ ତେମେତ୍ୱା ମଲସ୍ସ ତିନ୍ତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଛାରିକଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ୱାଲଣ୍ଡୁପକେନ ଘଂସନୱାୟାମୋ । ଇଧ ପରିୟୋଦପନାତି ପଦେ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା କିଲିଟ୍ଠସ୍ମିଞ୍ହି ଆଦାସେ ମଣ୍ଡିତପସାଧିତୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଓଲୋକିୟମାନୋ ନ ସୋଭତି, ପରିସୁଦ୍ଧେ ସୋଭତି । ଏୱମେୱ କିଲିଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଉପୋସଥୋ ନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧେନ ପନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତୀତି । ସୀଲୁପୋସଥନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ସୀଲାନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଉପୋସଥୋ ସୀଲୁପୋସଥୋ ନାମ । ସୀଲେନ ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଚସୀଲଦସସୀଲେନ ସଦ୍ଧିଂ । ସୀଲଞ୍ଚସ୍ସ ଆରବ୍ଭାତି ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଦସସୀଲଞ୍ଚ ଆରବ୍ଭ ।

ଦେୱତା ଅନୁସ୍ସରତୀତି ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଧାଦିଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରତି । ଉକ୍କନ୍ତି ଉଦ୍ଧନଂ । ଲୋଣନ୍ତି ଲୋଣମତ୍ତିକା । ଗେରୁକନ୍ତି ଗେରୁକଚୁଣ୍ଣଂ । ନାଳିକସଣ୍ଡାସନ୍ତି ଧମନନାଳିକଞ୍ଚେୱ ପରିୱତ୍ତନସଣ୍ଡାସଞ୍ଚ । ତଜ୍ଜଂ ୱାୟାମନ୍ତି ଉଦ୍ଧନେ ପକ୍ଖିପନଧମନପରିୱତ୍ତନାଦିକଂ ଅନୁରୂପଂ ୱାୟାମଂ । ଇଧ ପରିୟୋଦପନାତି ପଦେ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ ୟୋଜନା ୱେଦିତବ୍ବା – ସଂକିଲିଟ୍ଠସୁୱଣ୍ଣମୟେନ ହି ପସାଧନଭଣ୍ଡେନ ପସାଧିତା ନକ୍ଖତ୍ତଂ କୀଳମାନା ନ ସୋଭନ୍ତି, ପରିସୁଦ୍ଧସୁୱଣ୍ଣମୟେନ ସୋଭନ୍ତି । ଏୱମେୱ ସଂକିଲିଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଉପୋସଥୋ ନ ମହପ୍ଫଲୋ ହୋତି, ପରିସୁଦ୍ଧଚିତ୍ତସ୍ସ ମହପ୍ଫଲୋ । ଦେୱତୁପୋସଥନ୍ତି ଦେୱତା ସକ୍ଖିଟ୍ଠାନେ ଠପେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥଉପୋସଥୋ ଦେୱତୁପୋସଥୋ ନାମ । ସେସଂ ଇମେସୁ ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିଆଦୀସୁ କମ୍ମଟ୍ଠାନେସୁ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ସବ୍ବଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୩ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ପାଣାତିପାତନ୍ତି ପାଣୱଧଂ । ପହାୟାତି ତଂ ପାଣାତିପାତଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଂ ପଜହିତ୍ୱା । ପଟିୱିରତାତି ପହୀନକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତୋ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟତୋ ଓରତା ୱିରତାୱ । ନିହିତଦଣ୍ଡା ନିହିତସତ୍ଥାତି ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ ଦଣ୍ଡଂ ୱା ସତ୍ଥଂ ୱା ଆଦାୟ ଅୱତ୍ତନତୋ ନିକ୍ଖିତ୍ତଦଣ୍ଡା ଚେୱ ନିକ୍ଖିତ୍ତସତ୍ଥା ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ଠପେତ୍ୱା ଦଣ୍ଡଂ ସବ୍ବମ୍ପି ଅୱସେସଂ ଉପକରଣଂ ସତ୍ତାନଂ ୱିହିଂସନଭାୱତୋ ସତ୍ଥନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ୟଂ ପନ ଭିକ୍ଖୂ କତ୍ତରଦଣ୍ଡଂ ୱା ଦନ୍ତକଟ୍ଠୱାସିଂ ୱା ପିପ୍ଫଲକଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରନ୍ତି, ନ ତଂ ପରୂପଘାତତ୍ଥାୟ । ତସ୍ମା ନିହିତଦଣ୍ଡା ନିହିତସତ୍ଥାତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି । ଲଜ୍ଜୀତି ପାପଜିଗୁଚ୍ଛନଲକ୍ଖଣାୟ ଲଜ୍ଜାୟ ସମନ୍ନାଗତା । ଦୟାପନ୍ନାତି ଦୟଂ ମେତ୍ତଚିତ୍ତତଂ ଆପନ୍ନା । ସବ୍ବପାଣଭୂତହିତାନୁକମ୍ପୀତି ସବ୍ବେ ପାଣଭୂତେ ହିତେନ ଅନୁକମ୍ପକା, ତାୟ ଏୱ ଦୟାପନ୍ନତାୟ ସବ୍ବେସଂ ପାଣଭୂତାନଂ ହିତଚିତ୍ତକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅହମ୍ପଜ୍ଜାତି ଅହମ୍ପି ଅଜ୍ଜ । ଇମିନାପି ଅଙ୍ଗେନାତି ଇମିନାପି ଗୁଣଙ୍ଗେନ । ଅରହତଂ ଅନୁକରୋମୀତି ୟଥା ପୁରତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତଂ ପଚ୍ଛତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଅନୁଗଚ୍ଛତି ନାମ, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଅରହନ୍ତେହି ପଠମଂ କତଂ ଇମଂ ଗୁଣଂ ପଚ୍ଛା କରୋନ୍ତୋ ତେସଂ ଅରହନ୍ତାନଂ ଅନୁକରୋମି । ଉପୋସଥୋ ଚ ମେ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏୱଂ କରୋନ୍ତେନ ମୟା ଅରହତଞ୍ଚ ଅନୁକତଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଉପୋସଥୋ ଚ ଉପୱୁତ୍ଥୋ ଭୱିସ୍ସତି ।

ଅଦିନ୍ନାଦାନନ୍ତି ଅଦିନ୍ନସ୍ସ ପରପରିଗ୍ଗହିତସ୍ସ ଆଦାନଂ, ଥେୟ୍ୟଂ ଚୋରିକନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିନ୍ନମେୱ ଆଦିୟନ୍ତୀତି ଦିନ୍ନାଦାୟୀ। ଚିତ୍ତେନପି ଦିନ୍ନମେୱ ପଟିକଙ୍ଖନ୍ତୀତି ଦିନ୍ନପାଟିକଙ୍ଖୀ। ଥେନେତୀତି ଥେନୋ, ନ ଥେନେନ ଅଥେନେନ। ଅଥେନତ୍ତାୟେୱ ସୁଚିଭୂତେନ । ଅତ୍ତନାତି ଅତ୍ତଭାୱେନ, ଅଥେନଂ ସୁଚିଭୂତଂ ଅତ୍ତଭାୱଂ କତ୍ୱା ୱିହରନ୍ତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟଂ । ବ୍ରହ୍ମଂ ସେଟ୍ଠଂ ଆଚାରଂ ଚରନ୍ତୀତି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ। ଆରାଚାରୀତି ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟତୋ ଦୂରାଚାରୀ । ମେଥୁନାତି ରାଗପରିୟୁଟ୍ଠାନୱସେନ ସଦିସତ୍ତା ମେଥୁନକାତି ଲଦ୍ଧୱୋହାରେହି ପଟିସେୱିତବ୍ବତୋ ମେଥୁନୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗତା ଅସଦ୍ଧମ୍ମା । ଗାମଧମ୍ମାତି ଗାମୱାସୀନଂ ଧମ୍ମା ।

ମୁସାୱାଦାତି ଅଲିକୱଚନା ତୁଚ୍ଛୱଚନା । ସଚ୍ଚଂ ୱଦନ୍ତୀତି ସଚ୍ଚୱାଦୀ। ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସଂଦହନ୍ତି ଘଟ୍ଟେନ୍ତୀତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧା, ନ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ମୁସା ୱଦନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ୟୋ ହି ପୁରିସୋ କଦାଚି ମୁସାୱାଦଂ ୱଦତି, କଦାଚି ସଚ୍ଚଂ । ତସ୍ସ ମୁସାୱାଦେନ ଅନ୍ତରିତତ୍ତା ସଚ୍ଚଂ ସଚ୍ଚେନ ନ ଘଟୀୟତି । ତସ୍ମା ନ ସୋ ସଚ୍ଚସନ୍ଧୋ । ଇମେ ପନ ନ ତାଦିସା, ଜୀୱିତହେତୁପି ମୁସା ଅୱତ୍ୱା ସଚ୍ଚେନ ସଚ୍ଚଂ ସଂଦହନ୍ତିୟେୱାତି ସଚ୍ଚସନ୍ଧା । ଥେତାତି ଥିରା, ଠିତକଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ହଲିଦ୍ଦିରାଗୋ ୱିୟ ଥୁସରାସିମ୍ହି ନିଖାତଖାଣୁ ୱିୟ ଅସ୍ସପିଟ୍ଠେ ଠପିତକୁମ୍ଭଣ୍ଡମିୱ ଚ ନ ଠିତକଥୋ ହୋତି । ଏକୋ ପାସାଣଲେଖା ୱିୟ ଇନ୍ଦଖୀଲୋ ୱିୟ ଚ ଠିତକଥୋ ହୋତି, ଅସିନା ସୀସଂ ଛିନ୍ଦନ୍ତେପି ଦ୍ୱେ କଥା ନ କଥେତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଥେତୋ । ପଚ୍ଚୟିକାତି ପତ୍ତିୟାୟିତବ୍ବକା, ସଦ୍ଧାୟିକାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ପୁଗ୍ଗଲୋ ନ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନ ନାମା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ମା ତସ୍ସ ୱଚନଂ ସଦ୍ଦହଥା’’ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଏକୋ ପଚ୍ଚୟିକୋ ହୋତି, ‘‘ଇଦଂ କେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଅସୁକେନା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ୟଦି ତେନ ୱୁତ୍ତଂ, ଇଦମେୱ ପମାଣଂ, ଇଦାନି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ ନତ୍ଥି, ଏୱମେୱଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତବ୍ବତଂ ଆପଜ୍ଜତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପଚ୍ଚୟିକୋ । ଅୱିସଂୱାଦକାଲୋକସ୍ସାତି ତାୟ ସଚ୍ଚୱାଦିତାୟ ଲୋକଂ ନ ୱିସଂୱାଦେନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜପମାଦଟ୍ଠାନନ୍ତି ସୁରାମେରୟମଜ୍ଜାନଂ ପାନଚେତନାସଙ୍ଖାତଂ ପମାଦକାରଣଂ । ଏକଭତ୍ତିକାତି ପାତରାସଭତ୍ତଂ ସାୟମାସଭତ୍ତନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଭତ୍ତାନି । ତେସୁ ପାତରାସଭତ୍ତଂ ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେନ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଇତରଂ ମଜ୍ଝନ୍ହିକତୋ ଉଦ୍ଧଂ ଅନ୍ତୋଅରୁଣେନ । ତସ୍ମା ଅନ୍ତୋମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ଦସକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଭୁଞ୍ଜମାନାପି ଏକଭତ୍ତିକାୱ ହୋନ୍ତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଏକଭତ୍ତିକା’’ତି । ରତ୍ତିଭୋଜନଂ ରତ୍ତି, ତତୋ ଉପରତାତି ରତ୍ତୂପରତା। ଅତିକ୍କନ୍ତେ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ୟାୱ ସୂରିୟତ୍ଥଙ୍ଗମନା ଭୋଜନଂ ୱିକାଲଭୋଜନଂ ନାମ, ତତୋ ୱିରତତ୍ତା ୱିରତା ୱିକାଲଭୋଜନା।

ସାସନସ୍ସ ଅନନୁଲୋମତ୍ତା ୱିସୂକଂ ପଟାଣିଭୂତଂ ଦସ୍ସନନ୍ତି ୱିସୂକଦସ୍ସନଂ, ଅତ୍ତନା ନଚ୍ଚନନଚ୍ଚାପନାଦିୱସେନ ନଚ୍ଚଞ୍ଚ ଗୀତଞ୍ଚ ୱାଦିତଞ୍ଚ, ଅନ୍ତମସୋ ମୟୂରନଚ୍ଚନାଦିୱସେନାପି ପୱତ୍ତାନଂ ନଚ୍ଚାଦୀନଂ ୱିସୂକଭୂତଂ ଦସ୍ସନଞ୍ଚାତି ନଚ୍ଚଗୀତୱାଦିତୱିସୂକଦସ୍ସନଂ। ନଚ୍ଚାଦୀନି ହି ଅତ୍ତନା ପୟୋଜେତୁଂ ୱା ପରେହି ପୟୋଜାପେତୁଂ ୱା ପୟୁତ୍ତାନି ପସ୍ସିତୁଂ ୱା ନେୱ ଭିକ୍ଖୂନଂ, ନ ଭିକ୍ଖୁନୀନଂ ୱଟ୍ଟନ୍ତି ।

ମାଲାଦୀସୁ ମାଲାତି ୟଂକିଞ୍ଚି ପୁପ୍ଫଂ । ଗନ୍ଧନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତଂ । ୱିଲେପନନ୍ତି ଛୱିରାଗକରଣଂ । ତତ୍ଥ ପିଳନ୍ଧନ୍ତୋ ଧାରେତି ନାମ, ଊନଟ୍ଠାନଂ ପୂରେନ୍ତୋ ମଣ୍ଡେତି ନାମ, ଗନ୍ଧୱସେନ ଛୱିରାଗୱସେନ ଚ ସାଦିୟନ୍ତୋ ୱିଭୂସେତି ନାମ । ଠାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି କାରଣଂ, ତସ୍ମା ୟାୟ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଚେତନାୟ ତାନି ମାଲାଧାରଣାଦୀନି ମହାଜନୋ କରୋତି, ତତୋ ପଟିୱିରତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉଚ୍ଚାସୟନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ପମାଣାତିକ୍କନ୍ତଂ, ମହାସୟନଂ ଅକପ୍ପିୟତ୍ଥରଣଂ, ତତୋ ପଟିୱିରତାତି ଅତ୍ଥୋ ।

କୀୱମହପ୍ଫଲୋତି କିତ୍ତକଂ ମହପ୍ଫଲୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପହୂତରତ୍ତରତନାନନ୍ତି ପହୂତେନ ରତ୍ତସଙ୍ଖାତେନ ରତନେନ ସମନ୍ନାଗତାନଂ, ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପତଲଂ ଭେରିତଲସଦିସଂ କତ୍ୱା କଟିପ୍ପମାଣେହି ସତ୍ତହି ରତନେହି ପୂରିତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚନ୍ତି ଇସ୍ସରଭାୱେନ ୱା ଇସ୍ସରିୟମେୱ ୱା ଆଧିପଚ୍ଚଂ, ନ ଏତ୍ଥ ସାହସିକକମ୍ମନ୍ତିପି ଇସ୍ସରିୟାଧିପଚ୍ଚଂ । ରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟାତି ଏୱରୂପଂ ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ କାରେୟ୍ୟ । ଅଙ୍ଗାନନ୍ତିଆଦୀନି ତେସଂ ଜନପଦାନଂ ନାମାନି । କଲଂ ନାଗ୍ଘତି ସୋଳସିନ୍ତି ଏକଂ ଅହୋରତ୍ତଂ ଉପୱୁତ୍ଥଉପୋସଥେ ପୁଞ୍ଞଂ ସୋଳସଭାଗେ କତ୍ୱା ତତୋ ଏକଂ ଭାଗଞ୍ଚ ନ ଅଗ୍ଘତି । ଏକରତ୍ତୁପୋସଥସ୍ସ ସୋଳସିୟା କଲାୟ ୟଂ ୱିପାକଫଲଂ, ତଂୟେୱ ତତୋ ବହୁତରଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କପଣନ୍ତି ପରିତ୍ତକଂ ।

ଅବ୍ରହ୍ମଚରିୟାତି ଅସେଟ୍ଠଚରିୟତୋ । ରତ୍ତିଂ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ ୱିକାଲଭୋଜନନ୍ତି ଉପୋସଥଂ ଉପୱସନ୍ତୋ ରତ୍ତିଭୋଜନଞ୍ଚ ଦିୱାୱିକାଲଭୋଜନଞ୍ଚ ନ ଭୁଞ୍ଜେୟ୍ୟ । ମଞ୍ଚେ ଛମାୟଂୱ ସୟେଥ ସନ୍ଥତେତି ମୁଟ୍ଠିହତ୍ଥପାଦକେ କପ୍ପିୟମଞ୍ଚେ ୱା ସୁଧାଦିପରିକମ୍ମକତାୟ ଭୂମିୟଂ ୱା ତିଣପଣ୍ଣପଲାଲାଦୀନି ସନ୍ଥରିତ୍ୱା କତେ ସନ୍ଥତେ ୱା ସୟେଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତଂ ହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମାହୁପୋସଥନ୍ତି ଏୱଂ ପାଣାତିପାତାଦୀନି ଅସମାଚରନ୍ତେନ ଉପୱୁତ୍ଥଂ ଉପୋସଥଂ ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକନ୍ତି ୱଦନ୍ତି । ତଂ ପନ ଉପୱସନ୍ତେନ ‘‘ସ୍ୱେ ଉପୋସଥିକୋ ଭୱିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଜ୍ଜେୱ ‘‘ଇଦଞ୍ଚ ଇଦଞ୍ଚ କରେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଆହାରାଦିୱିଧାନଂ ୱିଚାରେତବ୍ବଂ । ଉପୋସଥଦିୱସେ ପାତୋୱ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ୱା ଭିକ୍ଖୁନିୟା ୱା ଦସସୀଲଲକ୍ଖଣଞ୍ଞୁନୋ ଉପାସକସ୍ସ ୱା ଉପାସିକାୟ ୱା ସନ୍ତିକେ ୱାଚଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ଉପୋସଥଙ୍ଗାନି ସମାଦାତବ୍ବାନି । ପାଳିଂ ଅଜାନନ୍ତେନ ପନ ‘‘ବୁଦ୍ଧପଞ୍ଞତ୍ତଂ ଉପୋସଥଂ ଅଧିଟ୍ଠାମୀ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞଂ ଅଲଭନ୍ତେନ ଅତ୍ତନାପି ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ, ୱଚୀଭେଦୋ ପନ କାତବ୍ବୋୟେୱ। ଉପୋସଥଂ ଉପୱସନ୍ତେନ ପରୂପରୋଧପଟିସଂୟୁତ୍ତା କମ୍ମନ୍ତା ନ ୱିଚାରେତବ୍ବା, ଆୟୱୟଗଣନଂ କରୋନ୍ତେନ ନ ୱୀତିନାମେତବ୍ବଂ, ଗେହେ ପନ ଆହାରଂ ଲଭିତ୍ୱା ନିଚ୍ଚଭତ୍ତିକଭିକ୍ଖୁନା ୱିୟ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଧମ୍ମୋ ୱା ସୋତବ୍ବୋ, ଅଟ୍ଠତିଂସାୟ ଆରମ୍ମଣେସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ୱା ମନସିକାତବ୍ବଂ ।

ସୁଦସ୍ସନାତି ସୁନ୍ଦରଦସ୍ସନା । ଓଭାସୟନ୍ତି ଓଭାସୟମାନା । ଅନୁପରିୟନ୍ତୀତି ୱିଚରନ୍ତି । ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ । ଅନ୍ତଲିକ୍ଖଗାତି ଆକାସଙ୍ଗମା । ପଭାସନ୍ତୀତି ଜୋତନ୍ତି ପଭା ମୁଞ୍ଚନ୍ତି । ଦିସାୱିରୋଚନାତି ସବ୍ବଦିସାସୁ ୱିରୋଚମାନା । ଅଥ ୱା ପଭାସନ୍ତୀତି ଦିସାହି ଦିସା ଓଭାସନ୍ତି । ୱିରୋଚନାତି ୱିରୋଚମାନା । ୱେଳୁରିୟନ୍ତି ମଣୀତି ୱତ୍ୱାପି ଇମିନା ଜାତିମଣିଭାୱଂ ଦସ୍ସେତି । ଏକୱସ୍ସିକୱେଳୁୱଣ୍ଣଞ୍ହି ୱେଳୁରିୟଂ ଜାତିମଣି ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ଲଦ୍ଧକଂ । ସିଙ୍ଗୀସୁୱଣ୍ଣନ୍ତି ଗୋସିଙ୍ଗସଦିସଂ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂ ନାମକଂ ସୁୱଣ୍ଣଂ । କଞ୍ଚନନ୍ତି ପବ୍ବତେୟ୍ୟଂ ପବ୍ବତେ ଜାତସୁୱଣ୍ଣଂ । ଜାତରୂପନ୍ତି ସତ୍ଥୁୱଣ୍ଣସୁୱଣ୍ଣଂ । ହଟକନ୍ତି କିପିଲ୍ଲିକାହି ନୀହଟସୁୱଣ୍ଣଂ । ନାନୁଭୱନ୍ତୀତି ନ ପାପୁଣନ୍ତି । ଚନ୍ଦପ୍ପଭାତି ସାମିଅତ୍ଥେ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ, ଚନ୍ଦପ୍ପଭାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପୱସ୍ସୁପୋସଥନ୍ତି ଉପୱସିତ୍ୱା ଉପୋସଥଂ । ସୁଖୁଦ୍ରୟାନୀତି ସୁଖଫଲାନି ସୁଖୱେଦନୀୟାନି । ସଗ୍ଗମୁପେନ୍ତି ଠାନନ୍ତି ସଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଠାନଂ ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି, କେନଚି ଅନିନ୍ଦିତା ହୁତ୍ୱା ଦେୱଲୋକେ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୟଂ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ନ ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ୱୁତ୍ତାନୁସାରେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବନ୍ତି ।

ମହାୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

(୮) ୩. ଆନନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୨. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଛନ୍ନୋତି ଏୱଂନାମକୋ ଛନ୍ନପରିବ୍ବାଜକୋ । ତୁମ୍ହେପି, ଆୱୁସୋତି, ଆୱୁସୋ, ୟଥା ମୟଂ ରାଗାଦୀନଂ ପହାନଂ ପଞ୍ଞାପେମ, କିଂ ଏୱଂ ତୁମ୍ହେପି ପଞ୍ଞାପେଥାତି ପୁଚ୍ଛତି । ତତୋ ଥେରୋ ‘‘ଅୟଂ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଅମ୍ହେ ରାଗାଦୀନଂ ପହାନଂ ପଞ୍ଞାପେମାତି ୱଦତି, ନତ୍ଥି ପନେତଂ ବାହିରସମୟେ’’ତି ତଂ ପଟିକ୍ଖିପନ୍ତୋ ମୟଂ ଖୋ, ଆୱୁସୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଖୋତି ଅୱଧାରଣତ୍ଥେ ନିପାତୋ, ମୟମେୱ ପଞ୍ଞାପେମାତି ଅତ୍ଥୋ । ତତୋ ପରିବ୍ବାଜକୋ ଚିନ୍ତେସି ‘‘ଅୟଂ ଥେରୋ ବାହିରସମୟଂ ଲୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ହରନ୍ତୋ ‘ମୟମେୱା’ତି ଆହ । କିଂ ନୁ ଖୋ ଆଦୀନୱଂ ଦିସ୍ୱା ଏତେ ଏତେସଂ ପହାନଂ ପଞ୍ଞାପେନ୍ତୀ’’ତି । ଅଥ ଥେରଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ କିଂ ପନ ତୁମ୍ହେତିଆଦିମାହ । ଥେରୋ ତସ୍ସ ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ରତ୍ତୋ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅତ୍ତତ୍ଥନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମିକସମ୍ପରାୟିକଂ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ଥଂ । ପରତ୍ଥଉଭୟତ୍ଥେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅନ୍ଧକରଣୋତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ସ ରାଗୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତଂ ୟଥାଭୂତଦସ୍ସନନିୱାରଣେନ ଅନ୍ଧଂ କରୋତୀତି ଅନ୍ଧକରଣୋ । ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁଂ ନ କରୋତୀତି ଅଚକ୍ଖୁକରଣୋ। ଞାଣଂ ନ କରୋତୀତି ଅଞ୍ଞାଣକରଣୋ। କମ୍ମସ୍ସକତପଞ୍ଞା ଝାନପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସନାପଞ୍ଞାତି ଇମା ତିସ୍ସୋ ପଞ୍ଞା ଅପ୍ପୱତ୍ତିକରଣେନ ନିରୋଧେତୀତି ପଞ୍ଞାନିରୋଧିକୋ। ଅନିଟ୍ଠଫଲଦାୟକତ୍ତା ଦୁକ୍ଖସଙ୍ଖାତସ୍ସ ୱିଘାତସ୍ସେୱ ପକ୍ଖେ ୱତ୍ତତୀତି ୱିଘାତପକ୍ଖିକୋ। କିଲେସନିବ୍ବାନଂ ନ ସଂୱତ୍ତେତୀତି ଅନିବ୍ବାନସଂୱତ୍ତନିକୋ । ଅଲଞ୍ଚ ପନାୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ଅପ୍ପମାଦାୟାତି, ଆୱୁସୋ ଆନନ୍ଦ, ସଚେ ଏୱରୂପା ପଟିପଦା ଅତ୍ଥି, ଅଲଂ ତୁମ୍ହାକଂ ଅପ୍ପମାଦାୟ ୟୁତ୍ତଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ, ଅପ୍ପମାଦଂ କରୋଥ, ଆୱୁସୋତି ଥେରସ୍ସ ୱଚନଂ ଅନୁମୋଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅରିୟମଗ୍ଗୋ ଲୋକୁତ୍ତରମିସ୍ସକୋ କଥିତୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୨. ଆଜୀୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ଦୁତିୟେ ତେନ ହି ଗହପତୀତି ଥେରୋ କିର ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ଅୟଂ ଇଧ ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ଅଞ୍ଞାତୁକାମୋ ହୁତ୍ୱା ଆଗମି, ପରିଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ ପନ ଆଗତୋ । ଇମିନା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହଂ ଇମିନାୱ କଥାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ଇତି ତଂୟେୱ କଥଂ କଥାପେତୁକାମୋ ତେନ ହୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ତେନ ହୀତି କାରଣାପଦେସୋ । ୟସ୍ମା ତ୍ୱଂ ଏୱଂ ପୁଚ୍ଛସି, ତସ୍ମା ତଞ୍ଞେୱେତ୍ଥ ପଟିପୁଚ୍ଛାମୀତି । କେସଂ ନୋତି କତମେସଂ ନୁ । ସଧମ୍ମୁକ୍କଂସନାତି ଅତ୍ତନୋ ଲଦ୍ଧିୟା ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପନା । ପରଧମ୍ମାପସାଦନାତି ପରେସଂ ଲଦ୍ଧିୟା ଘଟ୍ଟନା ୱମ୍ଭନା ଅୱକ୍ଖିପନା । ଆୟତନେୱ ଧମ୍ମଦେସନାତି କାରଣସ୍ମିଂୟେୱ ଧମ୍ମଦେସନା । ଅତ୍ଥୋ ଚ ୱୁତ୍ତୋତି ମୟା ପୁଚ୍ଛିତପଞ୍ହାୟ ଅତ୍ଥୋ ଚ ପକାସିତୋ। ଅତ୍ତା ଚ ଅନୁପନୀତୋତି ଅମ୍ହେ ଏୱରୂପାତି ଏୱଂ ଅତ୍ତା ଚ ନ ଉପନୀତୋ । ନୁପନୀତୋତିପି ପାଠୋ ।

୩. ମହାନାମସକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୪. ତତିୟେ ଗିଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଗିଲାନୋ ହୁତ୍ୱା ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ଗେଲଞ୍ଞାତି ଗିଲାନଭାୱତୋ । ଉପସଙ୍କମୀତି ଭୁତ୍ତପାତରାସୋ ମାଲାଗନ୍ଧାଦୀନି ଆଦାୟ ମହାପରିୱାରପରିୱୁତୋ ଉପସଙ୍କମି । ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱାତି ନ ବାହାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ଆକଡ୍ଢି, ନିସିନ୍ନାସନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ତସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣବାହାୟଂ ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠକେନ ସଞ୍ଞଂ ଦତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ଅପନେସୀତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅଥସ୍ସ ‘‘ସେଖମ୍ପି ଖୋ, ମହାନାମ, ସୀଲ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ସତ୍ତନ୍ନଂ ସେଖାନଂ ସୀଲଞ୍ଚ ସମାଧିଞ୍ଚ ପଞ୍ଞଞ୍ଚ କଥେତ୍ୱା ଉପରି ଅରହତ୍ତଫଲୱସେନ ଅସେଖା ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାୟୋ କଥେନ୍ତୋ – ‘‘ସେଖସମାଧିତୋ ସେଖଂ ୱିପସ୍ସନାଞାଣଂ ଅସେଖଞ୍ଚ ଫଲଞାଣଂ ପଚ୍ଛା, ସେଖୱିପସ୍ସନାଞାଣତୋ ଚ ଅସେଖଫଲସମାଧି ପଚ୍ଛା ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଦୀପେସି । ୟାନି ପନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତାନି ସମାଧିଞାଣାନି, ତେସଂ ଅପଚ୍ଛା ଅପୁରେ ଉପ୍ପତ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାତି ।

୪. ନିଗଣ୍ଠସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୫. ଚତୁତ୍ଥେ କୂଟାଗାରସାଲାୟନ୍ତି ଦ୍ୱେ କଣ୍ଣିକା ଗହେତ୍ୱା ହଂସୱଟ୍ଟକଚ୍ଛନ୍ନେନ କତାୟ ଗନ୍ଧକୁଟିୟା । ଅପରିସେସଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଟିଜାନାତୀତି ଅପ୍ପମତ୍ତକମ୍ପି ଅସେସେତ୍ୱା ସବ୍ବଂ ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଟିଜାନାତି । ସତତଂ ସମିତନ୍ତି ସବ୍ବକାଲଂ ନିରନ୍ତରଂ । ଞାଣଦସ୍ସନଂ ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତନ୍ତି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ମୟ୍ହଂ ଉପଟ୍ଠିତମେୱାତି ଦସ୍ସେତି । ପୁରାଣାନଂ କମ୍ମାନନ୍ତି ଆୟୂହିତକମ୍ମାନଂ । ତପସା ବ୍ୟନ୍ତୀଭାୱନ୍ତି ଦୁକ୍କରତପେନ ୱିଗତନ୍ତକରଣଂ । ନୱାନଂ କମ୍ମାନନ୍ତି ଇଦାନି ଆୟୂହିତବ୍ବକମ୍ମାନଂ । ଅକରଣାତି ଅନାୟୂହନେନ । ସେତୁଘାତନ୍ତି ପଦଘାତଂ ପଚ୍ଚୟଘାତଂ କଥେତି । କମ୍ମକ୍ଖୟା ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋତି କମ୍ମୱଟ୍ଟକ୍ଖୟେନ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟୋ । ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟା ୱେଦନାକ୍ଖୟୋତି ଦୁକ୍ଖୱଟ୍ଟକ୍ଖୟେନ ୱେଦନାକ୍ଖୟୋ । ଦୁକ୍ଖୱଟ୍ଟସ୍ମିଞ୍ହି ଖୀଣେ ୱେଦନାୱଟ୍ଟମ୍ପି ଖୀଣମେୱ ହୋତି । ୱେଦନାକ୍ଖୟା ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ୱେଦନାକ୍ଖୟେନ ପନ ସକଲୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନିଜ୍ଜିଣ୍ଣମେୱ ଭୱିସ୍ସତି । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାୟାତି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବାୟ ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟ । ନିଜ୍ଜରାୟ ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି କିଲେସଜୀରଣକପଟିପଦାୟ କିଲେସେ ୱା ନିଜ୍ଜୀରଣତୋ ନିଜ୍ଜରାୟ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା । ସମତିକ୍କମୋ ହୋତୀତି ସକଲସ୍ସ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅତିକ୍କମୋ ହୋତି । ଇଧ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା କିମାହାତି, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଇମାୟ ପଟିପତ୍ତିୟା କିମାହ, କିଂ ଏତଂୟେୱ କିଲେସନିଜ୍ଜୀରଣକପଟିପଦଂ ପଞ୍ଞପେତି, ଉଦାହୁ ଅଞ୍ଞନ୍ତି ପୁଚ୍ଛତି ।

ଜାନତାତି ଅନାୱରଣଞାଣେନ ଜାନନ୍ତେନ । ପସ୍ସତାତି ସମନ୍ତଚକ୍ଖୁନା ପସ୍ସନ୍ତେନ । ୱିସୁଦ୍ଧିୟାତି ୱିସୁଦ୍ଧିସମ୍ପାପନତ୍ଥାୟ । ସମତିକ୍କମାୟାତି ସମତିକ୍କମନତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମାୟାତି ଅତ୍ଥଂ ଗମନତ୍ଥାୟ । ଞାୟସ୍ସ ଅଧିଗମାୟାତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗସ୍ସ ଅଧିଗମନତ୍ଥାୟ । ନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକିରିୟାୟାତି ଅପଚ୍ଚୟନିବ୍ବାନସ୍ସ ସଚ୍ଛିକରଣତ୍ଥାୟ । ନୱଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ କରୋତୀତି ନୱଂ କମ୍ମଂ ନାୟୂହତି । ପୁରାଣଞ୍ଚ କମ୍ମନ୍ତି ପୁବ୍ବେ ଆୟୂହିତକମ୍ମଂ । ଫୁସ୍ସ ଫୁସ୍ସ ବ୍ୟନ୍ତୀ କରୋତୀତି ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ୱିଗତନ୍ତଂ କରୋତି, ୱିପାକଫସ୍ସଂ ଫୁସିତ୍ୱା ଫୁସିତ୍ୱା ତଂ କମ୍ମଂ ଖେପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦିଟ୍ଠିକାତି ସାମଂ ପସ୍ସିତବ୍ବା । ଅକାଲିକାତି ନ କାଲନ୍ତରେ କିଚ୍ଚକାରିକା । ଏହିପସ୍ସିକାତି ‘‘ଏହି ପସ୍ସା’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ୟୁତ୍ତା । ଓପନେୟ୍ୟିକାତି ଉପନୟେ ୟୁତ୍ତା ଅଲ୍ଲୀୟିତବ୍ବୟୁତ୍ତା । ପଚ୍ଚତ୍ତଂ ୱେଦିତବ୍ବା ୱିଞ୍ଞୂହୀତି ପଣ୍ଡିତେହି ଅତ୍ତନୋ ଅତ୍ତନୋ ସନ୍ତାନେୟେୱ ଜାନିତବ୍ବା, ବାଲେହି ପନ ଦୁଜ୍ଜାନା । ଇତି ସୀଲୱସେନ ଦ୍ୱେ ମଗ୍ଗା, ଦ୍ୱେ ଚ ଫଲାନି କଥିତାନି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ହି ସୀଲେସୁ ପରିପୂରକାରିନୋତି । ୱିୱିଚ୍ଚେୱ କାମେହୀତିଆଦିକାୟ ପନ ସମାଧିସମ୍ପଦାୟ ତୟୋ ମଗ୍ଗା, ତୀଣି ଚ ଫଲାନି କଥିତାନି । ଅନାଗାମୀ ଅରିୟସାୱକୋ ହି ସମାଧିମ୍ହି ପରିପୂରକାରୀତି ୱୁତ୍ତୋ । ଆସୱାନଂ ଖୟାତିଆଦୀହି ଅରହତ୍ତଫଲଂ କଥିତଂ । କେଚି ପନ ସୀଲସମାଧୟୋପି ଅରହତ୍ତଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତା । ଏକେକସ୍ସ ପନ ୱସେନ ପଟିପତ୍ତିଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ୱିସୁଂ ୱିସୁଂ ତନ୍ତି ଆରୋପିତାତି ।

୫. ନିୱେସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ପଞ୍ଚମେ ଅମଚ୍ଚାତି ସୁହଜ୍ଜା । ଞାତୀତି ସସ୍ସୁସସୁରପକ୍ଖିକା । ସାଲୋହିତାତି ସମାନଲୋହିତା ଭାତିଭଗିନିଆଦୟୋ । ଅୱେଚ୍ଚପ୍ପସାଦେତି ଗୁଣେ ଅୱେଚ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନେ ଅଚଲପ୍ପସାଦେ । ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ। ପଥୱୀଧାତୁୟାତିଆଦୀସୁ ୱୀସତିୟା କୋଟ୍ଠାସେସୁ ଥଦ୍ଧାକାରଭୂତାୟ ପଥୱୀଧାତୁୟା, ଦ୍ୱାଦସସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୟୂସଗତାୟ ଆବନ୍ଧନଭୂତାୟ ଆପୋଧାତୁୟା, ଚତୂସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ପରିପାଚନଭୂତାୟ ତେଜୋଧାତୁୟା, ଛସୁ କୋଟ୍ଠାସେସୁ ୱିତ୍ଥମ୍ଭନଭୂତାୟ ୱାୟୋଧାତୁୟା ସିୟା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ । ନ ତ୍ୱେୱାତି ଇମେସଂ ହି ଚତୁନ୍ନଂ ମହାଭୂତାନଂ ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଭାୱୂପଗମନେନ ସିୟା ଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ, ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ପନ ନ ତ୍ୱେୱ ସିୟାତି ଦସ୍ସେତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତି ପସାଦଞ୍ଞଥତ୍ତଞ୍ଚ ଗତିଅଞ୍ଞଥତ୍ତଞ୍ଚ । ତଞ୍ହି ତସ୍ସ ନ ହୋତି, ଭାୱଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପନ ହୋତି । ଅରିୟସାୱକୋ ହି ମନୁସ୍ସୋ ହୁତ୍ୱା ଦେୱୋପି ହୋତି ବ୍ରହ୍ମାପି । ପସାଦୋ ପନସ୍ସ ଭୱନ୍ତରେପି ନ ୱିଗଚ୍ଛତି, ନ ଚ ଅପାୟଗତିସଙ୍ଖାତଂ ଗତିଅଞ୍ଞଥତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ସତ୍ଥାପି ତଦେୱ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତତ୍ରିଦଂ ଅଞ୍ଞଥତ୍ତନ୍ତିଆଦିମାହ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୬. ପଠମଭୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ଛଟ୍ଠେ କାମଧାତୁୱେପକ୍କନ୍ତି କାମଧାତୁୟା ୱିପଚ୍ଚନକଂ । କାମଭୱୋତି କାମଧାତୁୟଂ ଉପପତ୍ତିଭୱୋ । କମ୍ମଂ ଖେତ୍ତନ୍ତି କୁସଲାକୁସଲକମ୍ମଂ ୱିରୁହନଟ୍ଠାନଟ୍ଠେନ ଖେତ୍ତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ବୀଜନ୍ତି ସହଜାତଂ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ୱିରୁହନଟ୍ଠେନ ବୀଜଂ । ତଣ୍ହା ସ୍ନେହୋତି ପଗ୍ଗଣ୍ହନାନୁବ୍ରୂହନୱସେନ ତଣ୍ହା ଉଦକଂ ନାମ । ଅୱିଜ୍ଜାନୀୱରଣାନନ୍ତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ଆୱରିତାନଂ । ତଣ୍ହାସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ତଣ୍ହାବନ୍ଧନେନ ବଦ୍ଧାନଂ । ହୀନାୟ ଧାତୁୟାତି କାମଧାତୁୟା । ୱିଞ୍ଞାଣଂ ପତିଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣଂ ପତିଟ୍ଠିତଂ । ମଜ୍ଝିମାୟ ଧାତୁୟାତି ରୂପଧାତୁୟା । ପଣୀତାୟ ଧାତୁୟାତି ଅରୂପଧାତୁୟା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୭. ଦୁତିୟଭୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ସତ୍ତମେ ଚେତନାତି କମ୍ମଚେତନା । ପତ୍ଥନାପି କମ୍ମପତ୍ଥନାୱ । ସେସଂ ପୁରିମସଦିସମେୱାତି ।

୮. ସୀଲବ୍ବତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ଅଟ୍ଠମେ ସୀଲବ୍ବତନ୍ତି ସୀଲଞ୍ଚେୱ ୱତଞ୍ଚ । ଜୀୱିତନ୍ତି ଦୁକ୍କରକାରିକାନୁୟୋଗୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ । ଉପଟ୍ଠାନସାରନ୍ତି ଉପଟ୍ଠାନେନ ସାରଂ, ‘‘ଇଦଂ ୱରଂ ଇଦଂ ନିଟ୍ଠା’’ତି ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଫଲନ୍ତି ସଉଦ୍ରୟଂ ସୱଡ୍ଢିକଂ ହୋତୀତି ପୁଚ୍ଛତି । ନ ଖ୍ୱେତ୍ଥ, ଭନ୍ତେ, ଏକଂସେନାତି, ଭନ୍ତେ, ନ ଖୋ ଏତ୍ଥ ଏକଂସେନ ବ୍ୟାକାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଉପଟ୍ଠାନସାରଂ ସେୱତୋତି ଇଦଂ ସାରଂ ୱରଂ ନିଟ୍ଠାତି ଏୱଂ ଉପଟ୍ଠିତଂ ସେୱମାନସ୍ସ । ଅଫଲନ୍ତି ଇଟ୍ଠଫଲେନ ଅଫଲଂ । ଏତ୍ତାୱତା କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦୀନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜଂ ଠପେତ୍ୱା ସେସୋ ସବ୍ବୋପି ବାହିରକସମୟୋ ଗହିତୋ ହୋତି । ସଫଲନ୍ତି ଇଟ୍ଠଫଲେନ ସଫଲଂ ସଉଦ୍ରୟଂ । ଏତ୍ତାୱତା ଇମଂ ସାସନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ସବ୍ବାପି କମ୍ମୱାଦିକିରିୟୱାଦୀନଂ ପବ୍ବଜ୍ଜା ଗହିତା । ନ ଚ ପନସ୍ସ ସୁଲଭରୂପୋ ସମସମୋ ପଞ୍ଞାୟାତି ଏୱଂ ସେକ୍ଖଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ କଥେନ୍ତୋ ଅସ୍ସ ଆନନ୍ଦସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟ ସମସମୋ ନ ସୁଲଭୋତି ଦସ୍ସେତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସେକ୍ଖଭୂମି ନାମ କଥିତାତି ।

୯. ଗନ୍ଧଜାତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ନୱମେ ଏତଦୱୋଚାତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଦସବଲସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ ମୂଲଗନ୍ଧୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ସାରଗନ୍ଧୋ ନାମ ଅତ୍ଥି, ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ନାମ ଅତ୍ଥି । ଇମେ ପନ ତୟୋପି ଗନ୍ଧା ଅନୁୱାତଂୟେୱ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ନ ପଟିୱାତଂ । ଅତ୍ଥି ନୁ ଖୋ କିଞ୍ଚି, ୟସ୍ସ ପଟିୱାତମ୍ପି ଗନ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଅଟ୍ଠନ୍ନଂ ୱରାନଂ ଗହଣକାଲେୟେୱ କଙ୍ଖୁପ୍ପତ୍ତିସମୟେ ଉପସଙ୍କମନୱରସ୍ସ ଗହିତତ୍ତା ତକ୍ଖଣଂୟେୱ ଦିୱାଟ୍ଠାନତୋ ୱୁଟ୍ଠାୟ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସିନ୍ନୋ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କଙ୍ଖାୟ ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ଏତଂ ‘‘ତୀଣିମାନି, ଭନ୍ତେ’’ତିଆଦିୱଚନଂ ଅୱୋଚ । ତତ୍ଥ ଗନ୍ଧଜାତାନୀତି ଗନ୍ଧଜାତିୟୋ । ମୂଲଗନ୍ଧୋତି ମୂଲୱତ୍ଥୁକୋ ଗନ୍ଧୋ, ଗନ୍ଧସମ୍ପନ୍ନଂ ୱା ମୂଲମେୱ ମୂଲଗନ୍ଧୋ । ତସ୍ସ ହି ଗନ୍ଧୋ ଅନୁୱାତଂ ଗଚ୍ଛତି । ଗନ୍ଧସ୍ସ ପନ ଗନ୍ଧୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସାରଗନ୍ଧପୁପ୍ଫଗନ୍ଧେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ଥାନନ୍ଦ, କିଞ୍ଚି ଗନ୍ଧଜାତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ସରଣଗମନାଦୟୋ ଗୁଣୱଣ୍ଣଭାସନୱସେନ ଦିସାଗାମିତାୟ ଗନ୍ଧସଦିସତ୍ତା ଗନ୍ଧା, ତେସଂ ୱତ୍ଥୁଭୂତୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଗନ୍ଧଜାତଂ ନାମ । ଗନ୍ଧୋ ଗଚ୍ଛତୀତି ୱଣ୍ଣଭାସନୱସେନ ଗଚ୍ଛତି । ସୀଲୱାତି ପଞ୍ଚସୀଲେନ ୱା ଦସସୀଲେନ ୱା ସୀଲୱା । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ତେନେୱ ସୀଲଧମ୍ମେନ କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋ ସୁନ୍ଦରଧମ୍ମୋ । ୱିଗତମଲମଚ୍ଛେରେନାତିଆଦୀନଂ ଅତ୍ଥୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୬୦) ୱିତ୍ଥାରିତୋୱ । ଦିସାସୂତି ଚତୂସୁ ଦିସାସୁ ଚତୂସୁ ଅନୁଦିସାସୁ। ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାତି ସମିତପାପବାହିତପାପା ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ।

ନ ପୁପ୍ଫଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତମେତୀତି ୱସ୍ସିକପୁପ୍ଫାଦୀନଂ ଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ନ ଚନ୍ଦନଂ ତଗରମଲ୍ଲିକା ୱାତି ଚନ୍ଦନତଗରମଲ୍ଲିକାନମ୍ପି ଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱଲୋକେପି ଫୁଟସୁମନା ନାମ ହୋତି, ତସ୍ସା ପୁପ୍ଫିତଦିୱସେ ଗନ୍ଧୋ ୟୋଜନସତଂ ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥରତି । ସୋପି ପଟିୱାତଂ ୱିଦତ୍ଥିମତ୍ତମ୍ପି ରତନମତ୍ତମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ୱଦନ୍ତି । ସତଞ୍ଚ ଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତମେତୀତି ସତଞ୍ଚ ପଣ୍ଡିତାନଂ ବୁଦ୍ଧପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧବୁଦ୍ଧପୁତ୍ତାନଂ ସୀଲାଦିଗୁଣଗନ୍ଧୋ ପଟିୱାତଂ ଗଚ୍ଛତି । ସବ୍ବା ଦିସା ସପ୍ପୁରିସୋ ପୱାୟତୀତି ସପ୍ପୁରିସୋ ପଣ୍ଡିତୋ ସୀଲାଦିଗୁଣଗନ୍ଧେନ ସବ୍ବା ଦିସା ପୱାୟତି, ସବ୍ବା ଦିସା ଗନ୍ଧେନ ଅୱତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୦. ଚୂଳନିକାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୧. ଦସମସ୍ସ ଦୁୱିଧୋ ନିକ୍ଖେପୋ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିକୋପି ପୁଚ୍ଛାୱସିକୋପି । କତରଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ କସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ କଥିତନ୍ତି ଚେ ? ଅରୁଣୱତିସୁତ୍ତନ୍ତଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫ ଆଦୟୋ) ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାୟ କଥିତଂ । ଅରୁଣୱତିସୁତ୍ତନ୍ତୋ କେନ କଥିତୋତି ? ଦ୍ୱୀହି ବୁଦ୍ଧେହି କଥିତୋ ସିଖିନା ଚ ଭଗୱତା ଅମ୍ହାକଞ୍ଚ ସତ୍ଥାରା । ଇମସ୍ମା ହି କପ୍ପା ଏକତିଂସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ଅରୁଣୱତିନଗରେ ଅରୁଣୱତୋ ରଞ୍ଞୋ ପଭାୱତିୟା ନାମ ମହେସିୟା କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପରିପକ୍କେ ଞାଣେ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଂ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ସିଖୀ ଭଗୱା ବୋଧିମଣ୍ଡେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ଅରୁଣୱତିଂ ନିସ୍ସାୟ ୱିହରନ୍ତୋ ଏକଦିୱସଂ ପାତୋୱ ସରୀରପ୍ପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ମହାଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘପରିୱାରୋ ‘‘ଅରୁଣୱତିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିସ୍ସାମୀ’’ତି ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ୱିହାରଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକସମୀପେ ଠିତୋ ଅଭିଭୁଂ ନାମ ଅଗ୍ଗସାୱକଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଅତିପ୍ପଗୋ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୁ, ଅରୁଣୱତିଂ ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସିତୁଂ, ୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ତେନୁପସଙ୍କମିସ୍ସାମା’’ତି । ୟଥାହ –

‘‘ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିଖୀ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅଭିଭୁଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘ଆୟାମ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ତେନୁପସଙ୍କମିସ୍ସାମ, ନ ତାୱ ଭତ୍ତକାଲୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’ତି । ‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ ସିଖିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଚ୍ଚସ୍ସୋସି । ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିଖୀ ଭଗୱା ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଅଭିଭୂ ଚ ଭିକ୍ଖୁ ୟେନ ଅଞ୍ଞତରୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକୋ ତେନୁପସଙ୍କମିଂସୂ’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫) ।

ତତ୍ଥ ମହାବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ ଦିସ୍ୱା ଅତ୍ତମନୋ ପଚ୍ଚୁଗ୍ଗମନଂ କତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମାସନଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଦାସି, ଥେରସ୍ସାପି ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଆସନଂ ପଞ୍ଞାପୟିଂସୁ । ନିସୀଦି ଭଗୱା ପଞ୍ଞତ୍ତେ ଆସନେ, ଥେରୋପି ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ଞତ୍ତାସନେ ନିସୀଦି । ମହାବ୍ରହ୍ମାପି ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଏକମନ୍ତଂ ନିସୀଦି ।

ଅଥ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସିଖୀ ଭଗୱା ଅଭିଭୁଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ପଟିଭାତୁ ତଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମପରିସାୟ ଚ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମୀକଥାତି । ‘ଏୱଂ, ଭନ୍ତେ’ତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଭୂ ଭିକ୍ଖୁ ସିଖିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ପଟିସ୍ସୁଣିତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଚ ବ୍ରହ୍ମପରିସାୟ ଚ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜାନଞ୍ଚ ଧମ୍ମିଂ କଥଂ କଥେସି । ଥେରେ ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଗଣା ଉଜ୍ଝାୟିଂସୁ – ‘‘ଚିରସ୍ସଞ୍ଚ ମୟଂ ସତ୍ଥୁ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଗମନଂ ଲଭିମ୍ହ, ଅୟଞ୍ଚ ଭିକ୍ଖୁ ଠପେତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ସୟଂ ଧମ୍ମକଥଂ ଆରଭୀ’’ତି ।

ସତ୍ଥା ତେସଂ ଅନତ୍ତମନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଅଭିଭୁଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଏତଦୱୋଚ – ‘‘ଉଜ୍ଝାୟନ୍ତି ଖୋ ତେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବ୍ରହ୍ମା ଚ ବ୍ରହ୍ମପରିସା ଚ ବ୍ରହ୍ମପାରିସଜ୍ଜା ଚ । ତେନ ହି ତ୍ୱଂ – ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭିୟ୍ୟୋସୋମତ୍ତାୟ ସଂୱେଜେହୀ’’ତି । ଥେରୋ ସତ୍ଥୁ ୱଚନଂ ସମ୍ପଟିଚ୍ଛିତ୍ୱା ଅନେକୱିହିତଂ ଇଦ୍ଧିୱିକୁବ୍ବନଂ କତ୍ୱା ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେନ୍ତୋ ‘‘ଆରମ୍ଭଥ ନିକ୍କମଥା’’ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୮୫) ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ଅଭାସି । କିଂ ପନ କତ୍ୱା ଥେରୋ ସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ୱିଞ୍ଞାପେସୀତି ? ନୀଲକସିଣଂ ତାୱ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ସବ୍ବତ୍ଥ ଅନ୍ଧକାରଂ ଫରି, ତତୋ ‘‘କିମିଦଂ ଅନ୍ଧକାର’’ନ୍ତି ସତ୍ତାନଂ ଆଭୋଗେ ଉପ୍ପନ୍ନେ ଆଲୋକଂ ଦସ୍ସେସି । ‘‘କିଂ ଆଲୋକୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ୱିଚିନନ୍ତାନଂ ଅତ୍ତାନଂ ଦସ୍ସେସି, ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ ଦେୱମନୁସ୍ସା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ପଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଥେରଂୟେୱ ନମସ୍ସମାନା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ଥେରୋ ‘‘ମହାଜନୋ ମୟ୍ହଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ସରଂ ସୁଣାତୂ’’ତି ଇମା ଗାଥା ଅଭାସି । ସବ୍ବେ ଓସଟାୟ ପରିସାୟ ମଜ୍ଝେ ନିସୀଦିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତସ୍ସ ୱିୟ ସଦ୍ଦଂ ଅସ୍ସୋସୁଂ । ଅତ୍ଥୋପି ନେସଂ ପାକଟୋ ଅହୋସି ।

ଅଥ ଖୋ ଭଗୱା ସଦ୍ଧିଂ ଥେରେନ ଅରୁଣୱତିଂ ପଚ୍ଚାଗନ୍ତ୍ୱା ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଚ୍ଛାଭତ୍ତଂ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘଂ ପୁଚ୍ଛି – ‘‘ଅସ୍ସୁତ୍ଥ ନୋ ତୁମ୍ହେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭିଭୁସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଗାଥାୟୋ ଭାସମାନସ୍ସା’’ତି । ତେ ‘‘ଆମ, ଭନ୍ତେ’’ତି ପଟିଜାନିତ୍ୱା ସୁତଭାୱଂ ଆୱିକରୋନ୍ତା ତଦେୱ ଗାଥାଦ୍ୱୟଂ ଉଦାହରିଂସୁ । ସତ୍ଥା ‘‘ସାଧୁ ସାଧୂ’’ତି ସାଧୁକାରଂ ଦତ୍ୱା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠପେସି । ଏୱଂ ତାୱ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଇତୋ ଏକତିଂସକପ୍ପମତ୍ଥକେ ସିଖିନା ଭଗୱତା କଥିତଂ ।

ଅମ୍ହାକଂ ପନ ଭଗୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ପୱତ୍ତିତୱରଧମ୍ମଚକ୍କୋ ସାୱତ୍ଥିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଜେତୱନେ ୱିହରନ୍ତୋ ଜେଟ୍ଠମୂଲମାସପୁଣ୍ଣମଦିୱସେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଇମଂ ଅରୁଣୱତିସୁତ୍ତଂ ପଟ୍ଠପେସି । ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ବୀଜନିଂ ଗହେତ୍ୱା ବୀଜୟମାନୋ ଠିତକୋୱ ଆଦିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ପରିୟୋସାନା ଏକବ୍ୟଞ୍ଜନମ୍ପି ଅହାପେତ୍ୱା ସକଲସୁତ୍ତଂ ଉଗ୍ଗଣ୍ହି । ସୋ ପୁନଦିୱସେ ପିଣ୍ଡପାତପଟିକ୍କନ୍ତୋ ଦସବଲସ୍ସ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଦିୱାୱିହାରଟ୍ଠାନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଦ୍ଧିୱିହାରିକନ୍ତେୱାସିକେସୁ ୱତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପକ୍କନ୍ତେସୁ ହିୟ୍ୟୋ କଥିତଂ ଅରୁଣୱତିସୁତ୍ତଂ ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ନିସୀଦି । ଅଥସ୍ସ ସବ୍ବଂ ସୁତ୍ତଂ ୱିଭୂତଂ ଉପଟ୍ଠାସି । ସୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସିଖିସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅଗ୍ଗସାୱକୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଠତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସରୀରୋଭାସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ସଦ୍ଦଂ ସାୱେନ୍ତୋ ଧମ୍ମକଥଂ କଥେସୀତି ହିୟ୍ୟୋ ସତ୍ଥାରା କଥିତଂ, ସାୱକସ୍ସ ତାୱ ୱିସୟୋ ଏୱରୂପୋ, ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ପନ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କିତ୍ତକଂ ଠାନଂ ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନାୟ ୱିମତିୟା ୱିନୋଦନତ୍ଥଂ ତଙ୍ଖଣେୟେୱ ଭଗୱନ୍ତଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ତମତ୍ଥଂ ପୁଚ୍ଛି । ଏତମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଅଥ ଖୋ ଆୟସ୍ମା ଆନନ୍ଦୋତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ତତ୍ଥ ସମ୍ମୁଖାତି ସମ୍ମୁଖୀଭୂତେନ ମୟା ଏତଂ ସୁତଂ, ନ ଅନୁସ୍ସୱେନ, ନ ଦୂତପରମ୍ପରାୟାତି ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଏୱମାହ । କୀୱତକଂ ପହୋତି ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୁନ୍ତି କିତ୍ତକଂ ଠାନଂ ସରୀରୋଭାସେନ ୱିହତନ୍ଧକାରଂ କତ୍ୱା ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି । ସାୱକୋ ସୋ, ଆନନ୍ଦ, ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା ତଥାଗତାତି ଇଦଂ ଭଗୱା ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନାହ – ଆନନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ କିଂ ୱଦେସି, ସୋ ପଦେସଞାଣେ ଠିତୋ ସାୱକୋ । ତଥାଗତା ପନ ଦସ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣଂ ପତ୍ତା ଅପ୍ପମେୟ୍ୟା । ସୋ ତ୍ୱଂ ନଖସିଖାୟ ପଂସୁଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାପଥୱିପଂସୁନା ସଦ୍ଧିଂ ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ କିଂ ନାମେତଂ ୱଦେସି । ଅଞ୍ଞୋ ହି ସାୱକାନଂ ୱିସୟୋ, ଅଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅଞ୍ଞୋ ସାୱକାନଂ ଗୋଚରୋ, ଅଞ୍ଞୋ ବୁଦ୍ଧାନଂ । ଅଞ୍ଞଂ ସାୱକାନଂ ବଲଂ, ଅଞ୍ଞଂ ବୁଦ୍ଧାନନ୍ତି । ଇତି ଭଗୱା ଇମିନା ଅଧିପ୍ପାୟେନ ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱଂ ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି ।

ଥେରୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ପୁଚ୍ଛି । ସତ୍ଥା, ‘‘ଆନନ୍ଦ, ତ୍ୱଂ ତାଳଚ୍ଛିଦ୍ଦଂ ଗହେତ୍ୱା ଅନନ୍ତାକାସେନ ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚାତକସକୁଣଂ ଗହେତ୍ୱା ଦିୟଡ୍ଢୟୋଜନସତିକେନ ସୁପଣ୍ଣରାଜେନ ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ହତ୍ଥିସୋଣ୍ଡାୟ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ମହାଗଙ୍ଗାୟ ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଚତୁରତନିକେ ଆୱାଟେ ଉଦକଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ତହି ସରେହି ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ନାଳିକୋଦନମତ୍ତଲାଭିଂ ମନୁସ୍ସଂ ଗହେତ୍ୱା ଚକ୍କୱତ୍ତିରଞ୍ଞା ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ପଂସୁପିସାଚକଂ ଗହେତ୍ୱା ସକ୍କେନ ଦେୱରଞ୍ଞା ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ, ଖଜ୍ଜୋପନକପ୍ପଭଂ ଗହେତ୍ୱା ସୂରିୟପ୍ପଭାୟ ଉପମେନ୍ତୋ ୱିୟ କିଂ ନାମେତଂ ୱଦେସୀତି ଦୀପେନ୍ତୋ ଦୁତିୟମ୍ପି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟଭାୱମେୱ ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଅହୋସି । ତତୋ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସତ୍ଥା ମୟା ପୁଚ୍ଛିତୋ ନ ତାୱ କଥେସି, ହନ୍ଦ ନଂ ୟାୱତତିୟଂ ୟାଚିତ୍ୱା ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ନଦାପେସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ତତିୟମ୍ପି ୟାଚି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ତତିୟମ୍ପି ଖୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ଅଥସ୍ସ ଭଗୱା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ସୁତା ତେ ଆନନ୍ଦାତିଆଦିମାହ । ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସତ୍ଥା ମେ ‘ସୁତା ତେ, ଆନନ୍ଦ, ସହସ୍ସୀ ଚୂଳନିକା ଲୋକଧାତୂ’ତି ଏତ୍ତକମେୱ ୱତ୍ୱା ତୁଣ୍ହୀ ଜାତୋ, ଇଦାନି ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ନଦିସ୍ସତୀ’’ତି ସୋ ସତ୍ଥାରଂ ୟାଚନ୍ତୋ ଏତସ୍ସ ଭଗୱା କାଲୋତିଆଦିମାହ ।

ଭଗୱାପିସ୍ସ ୱିତ୍ଥାରକଥଂ କଥେତୁଂ ତେନ ହାନନ୍ଦାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ । ଚନ୍ଦିମସୂରିୟାତି ଚନ୍ଦିମା ଚ ସୂରିୟୋ ଚ । ପରିହରନ୍ତୀତି ୱିଚରନ୍ତି । ଦିସା ଭନ୍ତୀତି ସବ୍ବଦିସା ଓଭାସନ୍ତି । ୱିରୋଚନାତି ୱିରୋଚମାନା । ଏତ୍ତାୱତା ଏକଚକ୍କୱାଳଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇଦାନି ତଂ ସହସ୍ସଗୁଣଂ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ତାୱ ସହସ୍ସଧା ଲୋକୋତି ଆହ । ତସ୍ମିଂ ସହସ୍ସଧା ଲୋକେତି ତସ୍ମିଂ ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳେ । ସହସ୍ସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନନ୍ତି ସହସ୍ସଂ ଚାତୁମହାରାଜିକାନଂ ଦେୱଲୋକାନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ଏକେକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳେ ଚତ୍ତାରୋ ଚତ୍ତାରୋ ମହାରାଜାନୋ, ତସ୍ମା ଚତ୍ତାରି ମହାରାଜସହସ୍ସାନୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଚୂଳନିକାତି ଖୁଦ୍ଦିକା । ଅୟଂ ସାୱକାନଂ ୱିସୟୋ । କସ୍ମା ପନେସା ଆନୀତାତି ? ମଜ୍ଝିମିକାୟ ଲୋକଧାତୁୟା ପରିଚ୍ଛେଦଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ।

ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ତାୱ ସହସ୍ସଧାତି ତାୱ ସହସ୍ସଭାଗେନ । ଦ୍ୱିସହସ୍ସୀ ମଜ୍ଝିମିକା ଲୋକଧାତୂତି ଅୟଂ ସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳାନି ସହସ୍ସଭାଗେନ ଗଣେତ୍ୱା ଦସସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିମାଣା ଦ୍ୱିସହସ୍ସୀ ମଜ୍ଝିମିକା ନାମ ଲୋକଧାତୁ । ଅୟଂ ସାୱକାନଂ ଅୱିସୟୋ, ବୁଦ୍ଧାନମେୱ ୱିସୟୋ । ଏତ୍ତକେପି ହି ଠାନେ ତଥାଗତା ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସରୀରୋଭାସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତୀତି ଦୀପେତି । ଏତ୍ତକେନ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଜାତିକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ବୋଧିସତ୍ତାନଞ୍ହି ପଚ୍ଛିମଭୱେ ଦେୱଲୋକତୋ ଚୱିତ୍ୱା ମାତୁକୁଚ୍ଛିୟଂ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣଦିୱସେ ଚ କୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ଚ ମହାଭିନିକ୍ଖମନଦିୱସେ ଚ ସମ୍ବୋଧିଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନଆୟୁସଙ୍ଖାରୱୋସ୍ସଜ୍ଜନପରିନିବ୍ବାନଦିୱସେସୁ ଚ ଏତ୍ତକଂ ଠାନଂ କମ୍ପତି ।

ତିସହସ୍ସୀ ମହାସହସ୍ସୀତି ସହସ୍ସିତୋ ପଟ୍ଠାୟ ତତିୟାତି ତିସହସ୍ସୀ, ସହସ୍ସଂ ସହସ୍ସଧା କତ୍ୱା ଗଣିତଂ ମଜ୍ଝିମିକଂ ସହସ୍ସଧା କତ୍ୱା ଗଣିତତ୍ତା ମହନ୍ତେହି ସହସ୍ସେହି ଗଣିତାତି ମହାସହସ୍ସୀ । ଏତ୍ତାୱତା କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିମାଣୋ ଲୋକୋ ଦସ୍ସିତୋ ହୋତି । ଭଗୱା ଆକଙ୍ଖମାନୋ ଏତ୍ତକେ ଠାନେ ଅନ୍ଧକାରଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ସରୀରୋଭାସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟାତି । ଗଣକପୁତ୍ତତିସ୍ସତ୍ଥେରୋ ପନ ଏୱମାହ – ‘‘ନ ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁୟା ଏୱଂ ପରିମାଣଂ । ଇଦଞ୍ହି ଆଚରିୟାନଂ ସଜ୍ଝାୟମୁଳ୍ହକଂ ୱାଚାୟ ପରିହୀନଟ୍ଠାନଂ, ଦସକୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳପରିମାଣଂ ପନ ଠାନଂ ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁ ନାମା’’ତି । ଏତ୍ତାୱତା ହି ଭଗୱତା ଆଣାକ୍ଖେତ୍ତଂ ନାମ ଦସ୍ସିତଂ । ଏତସ୍ମିଞ୍ହି ଅନ୍ତରେ ଆଟାନାଟିୟପରିତ୍ତଇସିଗିଲିପରିତ୍ତଧଜଗ୍ଗପରିତ୍ତବୋଜ୍ଝଙ୍ଗପରିତ୍ତଖନ୍ଧପରିତ୍ତ- ମୋରପରିତ୍ତମେତ୍ତପରିତ୍ତରତନପରିତ୍ତାନଂ ଆଣା ଫରତି । ୟାୱତା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟାତି ୟତ୍ତକଂ ଠାନଂ ଇଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ଇମିନା ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତଂ ଦସ୍ସେତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତସ୍ସ ପମାଣପରିଚ୍ଛେଦୋ ନାମ ନତ୍ଥି, ନତ୍ଥିକଭାୱେ ଚସ୍ସ ଇମଂ ଓପମ୍ମଂ ଆହରନ୍ତି – କୋଟିସତସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳମ୍ହି ୟାୱ ବ୍ରହ୍ମଲୋକା ସାସପେହି ପୂରେତ୍ୱା ସଚେ କୋଚି ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଏକଚକ୍କୱାଳେ ଏକଂ ସାସପଂ ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ଆଗଚ୍ଛେୟ୍ୟ, ସବ୍ବେପି ତେ ସାସପା ପରିକ୍ଖୟଂ ଗଚ୍ଛେୟ୍ୟୁଂ, ନ ତ୍ୱେୱ ପୁରତ୍ଥିମାୟ ଦିସାୟ ଚକ୍କୱାଳାନି । ଦକ୍ଖିଣାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅୱିସୟୋ ନାମ ନତ୍ଥି ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଥେରୋ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ସତ୍ଥା ଏୱମାହ – ‘ଆକଙ୍ଖମାନୋ, ଆନନ୍ଦ, ତଥାଗତୋ ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟ, ୟାୱତା ପନ ଆକଙ୍ଖେୟ୍ୟା’ତି । ୱିସମୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଲୋକୋ, ଅନନ୍ତାନି ଚକ୍କୱାଳାନି, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୂରିୟୋ ଉଗ୍ଗତୋ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ମଜ୍ଝେ ଠିତୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଅତ୍ଥଙ୍ଗତୋ । ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଠମୟାମୋ ହୋତି, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ମଜ୍ଝିମୟାମୋ, ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ପଚ୍ଛିମୟାମୋ । ସତ୍ତାପି କମ୍ମପ୍ପସୁତା, ଖିଡ୍ଡାପସୁତା, ଆହାରପ୍ପସୁତାତି ଏୱଂ ତେହି ତେହି କାରଣେହି ୱିକ୍ଖିତ୍ତା ଚ ପମତ୍ତା ଚ ହୋନ୍ତି । କଥଂ ନୁ ଖୋ ତେ ସତ୍ଥା ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେୟ୍ୟା’’ତି । ସୋ ଏୱଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୱିମତିଚ୍ଛେଦନତ୍ଥଂ ତଥାଗତଂ ପୁଚ୍ଛନ୍ତୋ ୟଥା କଥଂ ପନାତିଆଦିମାହ ।

ଅଥସ୍ସ ସତ୍ଥା ବ୍ୟାକରୋନ୍ତୋ ଇଧାନନ୍ଦ, ତଥାଗତୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଓଭାସେନ ଫରେୟ୍ୟାତି ସରୀରୋଭାସେନ ଫରେୟ୍ୟ । ଫରମାନୋ ପନେସ କିଂ କରେୟ୍ୟାତି ? ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ସୂରିୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ନଂ ଅତ୍ତନୋ ଆନୁଭାୱେନ ଅତ୍ଥଂ ଗମେୟ୍ୟ । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ନଂ ଉଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ମଜ୍ଝେ ଠପେୟ୍ୟ। ତତୋ ୟତ୍ଥ ସୂରିୟୋ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅଧୁନାୱ ସୂରିୟୋ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ, ସୋ ଇଦାନେୱ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତୋ, ନାଗାୱଟ୍ଟୋ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ, ଭୂତାୱଟ୍ଟୟକ୍ଖାୱଟ୍ଟଦେୱତାୱଟ୍ଟାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି ୱିତ୍ତକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ । ୟତ୍ଥ ପନ ନ ପଞ୍ଞାୟତି, ତତ୍ଥ ମନୁସ୍ସା ‘‘ଅଧୁନାୱ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମିତୋ, ସ୍ୱାୟଂ ଇଦାନେୱ ଉଟ୍ଠିତୋ, କିଂ ନୁ ଖୋ ଅୟଂ ନାଗାୱଟ୍ଟଭୂତାୱଟ୍ଟୟକ୍ଖାୱଟ୍ଟଦେୱତାୱଟ୍ଟାନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ’’ତି ୱିତକ୍କଂ ଉପ୍ପାଦେୟ୍ୟୁଂ । ତତୋ ତେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଞ୍ଚ ଅନ୍ଧକାରଞ୍ଚ ଆୱଜ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘କିଂ ପଚ୍ଚୟା ନୁ ଖୋ ଇଦ’’ନ୍ତି ପରିୟେସମାନେସୁ ସତ୍ଥା ନୀଲକସିଣଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ବହଲନ୍ଧକାରଂ ପତ୍ଥରେୟ୍ୟ । କସ୍ମା ? ତେସଂ କମ୍ମାଦିପ୍ପସୁତାନଂ ସତ୍ତାନଂ ସନ୍ତାସଜନନତ୍ଥଂ । ଅଥ ନେସଂ ସନ୍ତାସଂ ଆପନ୍ନଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଓଦାତକସିଣସମାପତ୍ତିଂ ସମାପଜ୍ଜିତ୍ୱା ପଣ୍ଡରଂ ଘନବୁଦ୍ଧରସ୍ମିଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତୋ ଚନ୍ଦସହସ୍ସସୂରିୟସହସ୍ସଉଟ୍ଠାନକାଲୋ ୱିୟ ଏକପ୍ପହାରେନେୱ ସବ୍ବଂ ଏକାଲୋକଂ କରେୟ୍ୟ । ତଞ୍ଚ ଖୋ ତିଲବୀଜମତ୍ତେନ କାୟପ୍ପଦେସେନ ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ । ୟୋ ହି ଚକ୍କୱାଳପଥୱିଂ ଦୀପକପଲ୍ଲକଂ କତ୍ୱା ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ତେଲଂ କତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ୱଟ୍ଟିଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସିନେରୁମୁଦ୍ଧନି ଠପେତ୍ୱା ଜାଲେୟ୍ୟ, ସୋ ଏକଚକ୍କୱାଳେୟେୱ ଆଲୋକଂ କରେୟ୍ୟ । ତତୋ ପରଂ ୱିଦତ୍ଥିମ୍ପି ଓଭାସେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ତଥାଗତୋ ପନ ତିଲଫଲପ୍ପମାଣେନ ସରୀରପ୍ପଦେସେନ ଓଭାସଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ଏକୋଭାସଂ କରେୟ୍ୟ ତତୋ ୱା ପନ ଭିୟ୍ୟୋ । ଏୱଂ ମହନ୍ତା ହି ବୁଦ୍ଧଗୁଣାତି ।

ତଂ ଆଲୋକଂ ସଞ୍ଜାନେୟ୍ୟୁନ୍ତି ତଂ ଆଲୋକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ୟେନ ସୂରିୟୋ ଅତ୍ଥଞ୍ଚେୱ ଗମିତୋ ଉଟ୍ଠାପିତୋ ଚ, ବହଲନ୍ଧକାରଞ୍ଚ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଂ, ଏସ ସୋ ପୁରିସୋ ଇଦାନି ଆଲୋକଂ କତ୍ୱା ଠିତୋ, ଅହୋ ଅଚ୍ଛରିୟପୁରିସୋ’’ତି ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସମାନା ନିସୀଦେୟ୍ୟୁଂ । ସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେୟ୍ୟାତି ଧମ୍ମକଥାସଦ୍ଦମନୁସ୍ସାୱେୟ୍ୟ । ୟୋ ହି ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳପବ୍ବତଂ ଭେରିଂ କତ୍ୱା ମହାପଥୱିଂ ଭେରିଚମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ଦଣ୍ଡଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ସିନେରୁମତ୍ଥକେ ଠପେତ୍ୱା ଆକୋଟେୟ୍ୟ, ସୋ ଏକଚକ୍କୱାଳେୟେୱ ତଂ ସଦ୍ଦଂ ସାୱେୟ୍ୟ, ପରତୋ ୱିଦତ୍ଥିମ୍ପି ଅତିକ୍କାମେତୁଂ ନ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟ । ତଥାଗତୋ ପନ ପଲ୍ଲଙ୍କେ ୱା ପୀଠେ ୱା ନିସୀଦିତ୍ୱା ତିସହସ୍ସିମହାସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ସରେନ ୱିଞ୍ଞାପେତି, ତତୋ ୱା ପନ ଭିୟ୍ୟୋ, ଏୱଂ ମହାନୁଭାୱା ତଥାଗତାତି । ଇତି ଭଗୱା ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ୱିସୟକ୍ଖେତ୍ତମେୱ ଦସ୍ସେତି ।

ଇମଞ୍ଚ ପନ ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ସୁତ୍ୱା ଥେରସ୍ସ ଅବ୍ଭନ୍ତରେ ବଲୱପୀତି ଉପ୍ପନ୍ନା, ସୋ ପୀତିୱସେନ ଉଦାନଂ ଉଦାନେନ୍ତୋ ଲାଭା ୱତ ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୟସ୍ସ ମେ ସତ୍ଥା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋତି ୟସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ସତ୍ଥା ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକୋ, ତସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଏୱଂମହିଦ୍ଧିକସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ପଟିଲାଭୋ ଲାଭା ଚେୱ ସୁଲଦ୍ଧଞ୍ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ୟ୍ୱାହଂ ଏୱରୂପସ୍ସ ସତ୍ଥୁନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ୱିଚରିତୁଂ, ପାଦପରିକମ୍ମଂ ପିଟ୍ଠିପରିକମ୍ମଂ କାତୁଂ, ମୁଖଧୋୱନଉଦକନ୍ହାନୋଦକାନି ଦାତୁଂ, ଗନ୍ଧକୁଟିପରିୱେଣଂ ସମ୍ମଜ୍ଜିତୁଂ, ଉପ୍ପନ୍ନାୟ କଙ୍ଖାୟ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିତୁଂ, ମଧୁରଧମ୍ମକଥଞ୍ଚ ସୋତୁଂ ଲଭାମି, ଏତେ ସବ୍ବେପି ମୟ୍ହଂ ଲାଭା ଚେୱ ସୁଲଦ୍ଧଞ୍ଚାତିପି ସନ୍ଧାୟ ଏୱମାହ । ଏତ୍ଥ ଚ ଭଗୱତୋ ଅନ୍ଧକାରାଲୋକସଦ୍ଦସୱନସଙ୍ଖାତାନଂ ଇଦ୍ଧୀନଂ ମହନ୍ତତାୟ ମହିଦ୍ଧିକତା, ତାସଂୟେୱ ଅନୁଫରଣେନ ମହାନୁଭାୱତା ୱେଦିତବ୍ବା । ଉଦାୟୀତି ଲାଳୁଦାୟିତ୍ଥେରୋ । ସୋ କିର ପୁବ୍ବେ ଉପଟ୍ଠାକତ୍ଥେରେ ଆଘାତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ଚରତି । ତସ୍ମା ଇଦାନି ଓକାସଂ ଲଭିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦପରିୟୋସାନେ ଜଲମାନଂ ଦୀପସିଖଂ ନିବ୍ବାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚରନ୍ତସ୍ସ ଗୋଣସ୍ସ ତୁଣ୍ଡେ ପହାରଂ ଦେନ୍ତୋ ୱିୟ ଭତ୍ତଭରିତଂ ପାତିଂ ଅୱକୁଜ୍ଜନ୍ତୋ ୱିୟ ଥେରସ୍ସ ପସାଦଭଙ୍ଗଂ କରୋନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱାତି ଏୱଂ ଉଦାୟିତ୍ଥେରେନ ୱୁତ୍ତେ ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ପପାତତଟେ ଠତ୍ୱା ପୱେଧମାନଂ ପୁରିସଂ ଏକମନ୍ତେ ଠିତୋ ହିତେସୀ ପୁରିସୋ ‘‘ଇତୋ ଏହି ଇତୋ ଏହୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ୱଦେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱଂ ଉଦାୟିତ୍ଥେରଂ ତସ୍ମା ୱଚନା ନିୱାରେନ୍ତୋ ମା ହେୱଂ ଉଦାୟି, ମା ହେୱଂ ଉଦାୟୀତି ଆହ । ତତ୍ଥ ହୀତି ନିପାତମତ୍ତଂ, ମା ଏୱଂ ଅୱଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ମହାରଜ୍ଜନ୍ତି ଚକ୍କୱତ୍ତିରଜ୍ଜଂ । ନନୁ ଚ ସତ୍ଥା ଏକସ୍ସ ସାୱକସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନାୟ ଉପ୍ପନ୍ନପସାଦସ୍ସ ମହାନିସଂସଂ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଅକାସି, ସୋ କସ୍ମା ଇମସ୍ସ ବୁଦ୍ଧସୀହନାଦଂ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନସ୍ସ ପସାଦସ୍ସ ଆନିସଂସଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦତୀତି ? ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ଏତ୍ତକଅତ୍ତଭାୱପରିମାଣତ୍ତା । ଦନ୍ଧପଞ୍ଞୋପି ହି ସୋତାପନ୍ନୋ ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁଂ ଦେୱେସୁ ଚ ମନୁସ୍ସେସୁ ଚ ଅତ୍ତଭାୱଂ ପଟିଲଭତି, ତେନସ୍ସ ଗତିଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେତି ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠତ୍ୱା । ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତୀତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟିସ୍ସତି । ଇତି ନିବ୍ବାନେନ କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ଇମଂ ସୀହନାଦସୁତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠାପେସୀତି ।

ଆନନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

(୯) ୪. ସମଣୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୨. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ସମଣିୟାନୀତି ସମଣସନ୍ତକାନି । ସମଣକରଣୀୟାନୀତି ସମଣେନ କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନି । ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାସମାଦାନନ୍ତିଆଦୀସୁ ସମାଦାନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଗହଣଂ, ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାୟ ସମାଦାନଂ ଗହଣଂ ପୂରଣଂ ଅଧିସୀଲସିକ୍ଖାସମାଦାନଂ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ, ଚିତ୍ତଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ, ପଞ୍ଞା ଅଧିପଞ୍ଞାତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଚସୀଲଂ ସୀଲଂ ନାମ, ତଂ ଉପାଦାୟ ଦସସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ ନାମ, ତମ୍ପି ଉପାଦାୟ ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ ନାମ । ଅପିଚ ସବ୍ବମ୍ପି ଲୋକିୟସୀଲଂ ସୀଲଂ ନାମ, ଲୋକୁତ୍ତରସୀଲଂ ଅଧିସୀଲଂ, ତଦେୱ ସିକ୍ଖିତବ୍ବତୋ ସିକ୍ଖାତି ୱୁଚ୍ଚତି । କାମାୱଚରଚିତ୍ତଂ ପନ ଚିତ୍ତଂ ନାମ, ତଂ ଉପାଦାୟ ରୂପାୱଚରଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ନାମ, ତମ୍ପି ଉପାଦାୟ ଅରୂପାୱଚରଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ ନାମ । ଅପିଚ ସବ୍ବମ୍ପି ଲୋକିୟଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତମେୱ, ଲୋକୁତ୍ତରଂ ଅଧିଚିତ୍ତଂ । ପଞ୍ଞାୟପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ଇମାନି ତୀଣି ସମଣକରଣୀୟାନି, ତସ୍ମା । ତିବ୍ବୋତି ବହଲୋ । ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାକୁସଲଚ୍ଛନ୍ଦୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା କଥିତାତି ।

୨. ଗଦ୍ରଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୩. ଦୁତିୟେ ପିଟ୍ଠିତୋ ପିଟ୍ଠିତୋତି ପଚ୍ଛତୋ ପଚ୍ଛତୋ । ଅହମ୍ପି ଦମ୍ମୋ ଅହମ୍ପି ଦମ୍ମୋତି ଅହମ୍ପି ‘‘ଦମ୍ମୋ ଦମ୍ମମାନୋ’’ତି ୱଦମାନୋ ଗାୱୀତି । ସେୟ୍ୟଥାପି ଗୁନ୍ନନ୍ତି ୟଥା ଗାୱୀନଂ । ଗାୱୋ ହି କାଳାପି ରତ୍ତାପି ସେତାଦିୱଣ୍ଣାପି ହୋନ୍ତି, ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ପନ ତାଦିସୋ ୱଣ୍ଣୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ୟଥା ଚ ୱଣ୍ଣୋ, ଏୱଂ ସରୋପି ପଦମ୍ପି ଅଞ୍ଞାଦିସମେୱ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଇମସ୍ମିମ୍ପି ସୁତ୍ତେ ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତାତି ।

୩. ଖେତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୪. ତତିୟେ ପଟିକଚ୍ଚେୱାତି ପଠମମେୱ । ସୁକଟ୍ଠଂ କରୋତୀତି ନଙ୍ଗଲେନ ସୁକଟ୍ଠଂ କରୋତି । ସୁମତିକତନ୍ତି ମତିୟା ସୁଟ୍ଠୁ ସମୀକତଂ । କାଲେନାତି ୱପିତବ୍ବୟୁତ୍ତକାଲେନ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତା ।

୪. ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୫. ଚତୁତ୍ଥେ ୱଜ୍ଜିପୁତ୍ତକୋତି ୱଜ୍ଜିରାଜକୁଲସ୍ସ ପୁତ୍ତୋ । ଦିୟଡ୍ଢସିକ୍ଖାପଦସତନ୍ତି ପଣ୍ଣାସାଧିକଂ ସିକ୍ଖାପଦସତଂ । ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ପଞ୍ଞତ୍ତାନି ସିକ୍ଖାପଦାନେୱ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସୋ କିର ଭିକ୍ଖୁ ଅଜ୍ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋ ଉଜୁଜାତିକୋ ଅୱଙ୍କୋ ଅକୁଟିଲୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଅହଂ ଏତ୍ତକାନି ସିକ୍ଖାପଦାନି ରକ୍ଖିତୁଂ ସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ୱା ନ ୱା’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଆରୋଚେସି । ସକ୍କୋମହନ୍ତି ସକ୍କୋମି ଅହଂ । ସୋ କିର ‘‘ଏତ୍ତକେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ ସିକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଅଗରୁ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖିତୁ’’ନ୍ତି ମଞ୍ଞମାନୋ ଏୱମାହ । ଅଥ ଭଗୱା ୟଥା ନାମ ପଞ୍ଞାସ ତିଣକଲାପିୟୋ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ କଲାପିୟସତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ସୀସେ ଠପେୟ୍ୟ, ଏୱମେୱ ଏକିସ୍ସାପି ସିକ୍ଖାୟ ସିକ୍ଖିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ଅପରା ଦ୍ୱେପି ସିକ୍ଖା ଉପରି ପକ୍ଖିପନ୍ତୋ ତସ୍ମାତିହ ତ୍ୱଂ ଭିକ୍ଖୂତିଆଦିମାହ । ସୁଖୁମାଲୋ କିର ଉତ୍ତରୋ ନାମ ଜାନପଦମନୁସ୍ସୋ ଲୋହପାସାଦୱିହାରେ ୱସତି । ଅଥ ନଂ ଦହରଭିକ୍ଖୂ ଆହଂସୁ – ‘‘ଉତ୍ତର, ଅଗ୍ଗିସାଲା ଓୱସ୍ସତି, ତିଣଂ କପ୍ପିୟଂ କତ୍ୱା ଦେହୀ’’ତି । ତଂ ଆଦାୟ ଅଟୱିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତେନ ଲାୟିତଂ ତିଣଂୟେୱ କରଳେ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ‘‘ପଞ୍ଞାସ କରଳେ ଗହେତୁଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସି ଉତ୍ତରା’’ତି ଆହଂସୁ । ସୋ ‘‘ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆହ । ଅସୀତିଂ ପନ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ? ନ ସକ୍ଖିସ୍ସାମି, ଭନ୍ତେତି । ଏକଂ କରଳସତଂ ସକ୍ଖିସ୍ସସୀତି ? ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀତି । ଦହରଭିକ୍ଖୂ କରଳସତଂ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତସ୍ସ ସୀସେ ଠପୟିଂସୁ । ସୋ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ନିତ୍ଥୁନନ୍ତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିସାଲାୟ ସମୀପେ ପାତେସି । ଅଥ ନଂ ଭିକ୍ଖୂ ‘‘କିଲନ୍ତରୂପୋସି ଉତ୍ତରା’’ତି ଆହଂସୁ । ଆମ, ଭନ୍ତେ, ଦହରା ଭିକ୍ଖୂ ମଂ ୱଞ୍ଚେସୁଂ, ଇମଂ ଏକମ୍ପି କରଳସତଂ ଉକ୍ଖିପିତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତଂ ମଂ ‘‘ପଣ୍ଣାସ କରଳେ ଉକ୍ଖିପାହୀ’’ତି ୱଦିଂସୁ । ଆମ, ଉତ୍ତର, ୱଞ୍ଚୟିଂସୁ ତନ୍ତି । ଏୱଂ ସମ୍ପଦମିଦଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତା ।

୫. ସେକ୍ଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ପଞ୍ଚମେ ଉଜୁମଗ୍ଗାନୁସାରିନୋତି ଉଜୁମଗ୍ଗୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରିୟମଗ୍ଗୋ, ତଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତସ୍ସ ପଟିପନ୍ନକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୟସ୍ମିଂ ପଠମଂ ଞାଣନ୍ତି ପଠମମେୱ ମଗ୍ଗଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ମଗ୍ଗୋ ହି କିଲେସାନଂ ଖେପନତୋ ଖୟୋ ନାମ, ତଂସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ଖୟସ୍ମିଂ ଞାଣଂ ନାମ । ତତୋଅଞ୍ଞା ଅନନ୍ତରାତି ତତୋ ଚତୁତ୍ଥମଗ୍ଗଞାଣତୋ ଅନନ୍ତରା ଅଞ୍ଞା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଞ୍ଞାୱିମୁତ୍ତସ୍ସାତି ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତସ୍ସ । ଞାଣଂ ୱେ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ହୋତି । ଇତି ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ସତ୍ତ ସେଖା କଥିତା । ଅୱସାନେ ପନ ଖୀଣାସୱୋ ଦସ୍ସିତୋତି ।

୬. ପଠମସିକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ଛଟ୍ଠେ ଅତ୍ତକାମାତି ଅତ୍ତନୋ ହିତକାମା । ୟତ୍ଥେତଂ ସବ୍ବଂ ସମୋଧାନଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ୟାସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସବ୍ବମେତଂ ଦିୟଡ୍ଢସିକ୍ଖାପଦସତଂ ସଙ୍ଗହଂ ଗଚ୍ଛତି । ପରିପୂରକାରୀ ହୋତୀତି ସମତ୍ତକାରୀ ହୋତି । ମତ୍ତସୋ କାରୀତି ପମାଣେନ କାରକୋ, ସବ୍ବେନ ସବ୍ବଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନୀତି ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସସିକ୍ଖାପଦାନି । ତତ୍ରାପି ସଙ୍ଘାଦିସେସଂ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଂ ଅନୁଖୁଦ୍ଦକଂ ନାମ । ଥୁଲ୍ଲଚ୍ଚୟଞ୍ଚ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ପାଚିତ୍ତିୟଂ ଅନୁଖୁଦ୍ଦକଂ ନାମ, ପାଚିତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଖୁଦ୍ଦକଂ, ପାଟିଦେସନିୟଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତାନି ଅନୁଖୁଦ୍ଦକାନି ନାମ । ଇମେ ପନ ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରମହାନିକାୟୱଳଞ୍ଜନକଆଚରିୟା ‘‘ଚତ୍ତାରି ପାରାଜିକାନି ଠପେତ୍ୱା ସେସାନି ସବ୍ବାନିପି ଖୁଦ୍ଦାନୁଖୁଦ୍ଦକାନୀ’’ତି ୱଦନ୍ତି । ତାନି ଆପଜ୍ଜତିପି ୱୁଟ୍ଠାତିପୀତି ଏତ୍ଥ ପନ ଖୀଣାସୱୋ ତାୱ ଲୋକୱଜ୍ଜଂ ନାପଜ୍ଜତି, ପଣ୍ଣତ୍ତିୱଜ୍ଜମେୱ ଆପଜ୍ଜତି । ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ଚ କାୟେନପି ୱାଚାୟପି ଚିତ୍ତେନପି ଆପଜ୍ଜତି । କାୟେନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ କୁଟିକାରସହସେୟ୍ୟାଦୀନି ଆପଜ୍ଜତି, ୱାଚାୟ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ସଞ୍ଚରିତ୍ତପଦସୋଧମ୍ମାଦୀନି, ଚିତ୍ତେନ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୋ ରୂପିୟପଟିଗ୍ଗହଣଂ ଆପଜ୍ଜତି । ସେକ୍ଖେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନ ହି ମେତ୍ଥ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଭବ୍ବତା ୱୁତ୍ତାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ନ ହି ମୟା ଏତ୍ଥ ଏୱରୂପଂ ଆପତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜନେ ଚ ୱୁଟ୍ଠାନେ ଚ ଅରିୟପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ଅଭବ୍ବତା କଥିତା । ଆଦିବ୍ରହ୍ମଚରିୟକାନୀତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଆଦିଭୂତାନି ଚତ୍ତାରି ମହାସୀଲସିକ୍ଖାପଦାନି । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସାରୁପ୍ପାନୀତି ତାନିୟେୱ ଚତୁମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ସାରୁପ୍ପାନି ଅନୁଚ୍ଛୱିକାନି । ତତ୍ଥାତି ତେସୁ ସିକ୍ଖାପଦେସୁ । ଧୁୱସୀଲୋତି ନିବଦ୍ଧସୀଲୋ । ଠିତସୀଲୋତି ପତିଟ୍ଠିତସୀଲୋ । ସୋତାପନ୍ନୋତି ସୋତସଙ୍ଖାତେନ ମଗ୍ଗେନ ଫଲଂ ଆପନ୍ନୋ । ଅୱିନିପାତଧମ୍ମୋତି ଚତୂସୁ ଅପାୟେସୁ ଅପତନସଭାୱୋ । ନିୟତୋତି ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗନିୟାମେନ ନିୟତୋ । ସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋତି ଉପରିମଗ୍ଗତ୍ତୟସମ୍ବୋଧିପରାୟଣୋ ।

ତନୁତ୍ତାତି ତନୁଭାୱୋ । ସକଦାଗାମିନୋ ହି ରାଗାଦୟୋ ଅବ୍ଭପଟଲଂ ୱିୟ ମଚ୍ଛିକାପତ୍ତଂ ୱିୟ ଚ ତନୁକା ହୋନ୍ତି, ନ ବହଲା । ଓରମ୍ଭାଗିୟାନନ୍ତି ହେଟ୍ଠାଭାଗିୟାନଂ । ସଂୟୋଜନାନନ୍ତି ବନ୍ଧନାନଂ । ପରିକ୍ଖୟାତି ପରିକ୍ଖୟେନ । ଓପପାତିକୋ ହୋତୀତି ଉପ୍ପନ୍ନକୋ ହୋତି । ତତ୍ଥ ପରିନିବ୍ବାୟୀତି ହେଟ୍ଠା ଅନୋତରିତ୍ୱା ଉପରିୟେୱ ପରିନିବ୍ବାନଧମ୍ମୋ । ଅନାୱତ୍ତିଧମ୍ମୋତି ୟୋନିଗତିୱସେନ ଅନାଗମନଧମ୍ମୋ ।

ପଦେସଂ ପଦେସକାରୀତିଆଦୀସୁ ପଦେସକାରୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ନାମ ସୋତାପନ୍ନୋ ଚ ସକଦାଗାମୀ ଚ ଅନାଗାମୀ ଚ, ସୋ ପଦେସମେୱ ସମ୍ପାଦେତି । ପରିପୂରକାରୀ ନାମ ଅରହା, ସୋ ପରିପୂରମେୱ ସମ୍ପାଦେତି । ଅୱଞ୍ଝାନୀତି ଅତୁଚ୍ଛାନି ସଫଲାନି ସଉଦ୍ରୟାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସକାୱ କଥିତା ।

୭. ଦୁତିୟସିକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮. ସତ୍ତମେ କୋଲଂକୋଲୋତି କୁଲା କୁଲଂ ଗମନକୋ । କୁଲନ୍ତି ଚେତ୍ଥ ଭୱୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ, ତସ୍ମା ‘‘ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା କୁଲାନୀ’’ତି ଏତ୍ଥପି ଦ୍ୱେ ୱା ତୟୋ ୱା ଭୱେତି ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଦ୍ୱେ ୱା ଭୱେ ସନ୍ଧାୱତି ତୟୋ ୱା, ଉତ୍ତମକୋଟିୟା ଛ ୱା । ତସ୍ମା ଦ୍ୱେ ୱା ତୀଣି ୱା ଚତ୍ତାରି ୱା ପଞ୍ଚ ୱା ଛ ୱାତି ଏୱମେତ୍ଥ ୱିକପ୍ପୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଏକବୀଜୀତି ଏକସ୍ସେୱ ଭୱସ୍ସ ବୀଜଂ ଏତସ୍ସ ଅତ୍ଥୀତି ଏକବୀଜୀ । ଉଦ୍ଧଂସୋତୋତିଆଦୀସୁ ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଅତ୍ଥି ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଅତ୍ଥି ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ, ଅତ୍ଥି ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ । ତତ୍ଥ ୟୋ ଇଧ ଅନାଗାମିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଅୱିହାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥ ୟାୱତାୟୁକଂ ଠତ୍ୱା ଉପରୂପରି ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠଂ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ନିବ୍ବତ୍ତୋ ତତ୍ଥେୱ ଅପରିନିବ୍ବାୟିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠମ୍ପି ଅପ୍ପତ୍ୱା ଉପରିମବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ଇତୋ ଚୱିତ୍ୱା ଅକନିଟ୍ଠେୟେୱ ନିବ୍ବତ୍ତତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ । ୟୋ ପନ ଅୱିହାଦୀସୁ ଚତୂସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ପରିନିବ୍ବାୟତି, ଅୟଂ ନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀ ନାମ ।

ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ଉପ୍ପନ୍ନୋ ପନ ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ଅସଙ୍ଖାରେନ ଅପ୍ପୟୋଗେନ ପତ୍ତୋ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ୟୋ ପନ କପ୍ପସହସ୍ସାୟୁକେସୁ ଅୱିହେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ପଞ୍ଚମଂ କପ୍ପସତଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ, ଅୟଂ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ ନାମ । ଅତପ୍ପାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀତି ୟୋ ଆୟୁୱେମଜ୍ଝଂ ଅନତିକ୍କମିତ୍ୱା ପରିନିବ୍ବାୟତି, ସୋ ତିୱିଧୋ ହୋତି । କପ୍ପସହସ୍ସାୟୁକେସୁ ତାୱ ଅୱିହେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଏକୋ ନିବ୍ବତ୍ତଦିୱସେୟେୱ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି । ନୋ ଚେ ନିବ୍ବତ୍ତଦିୱସେ ପାପୁଣାତି, ପଠମସ୍ସ ପନ କପ୍ପସତସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ପଠମୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ । ଅପରୋ ଏୱଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ କପ୍ପସତାନଂ ମତ୍ଥକେ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ଦୁତିୟୋ । ଅପରୋ ଏୱମ୍ପି ଅସକ୍କୋନ୍ତୋ ଚତୁନ୍ନଂ କପ୍ପସତାନଂ ମତ୍ଥକେ ପାପୁଣାତି, ଅୟଂ ତତିୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟୀ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଠତ୍ୱା ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା, ଦ୍ୱାଦସ ସକଦାଗାମିନୋ, ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋ, ଦ୍ୱାଦସ ଚ ଅରହନ୍ତୋ କଥେତବ୍ବା । ଇମସ୍ମିଂ ହି ସାସନେ ସଦ୍ଧାଧୁରଂ ପଞ୍ଞାଧୁରନ୍ତି ଦ୍ୱେ ଧୁରାନି, ଦୁକ୍ଖପଟିପଦାଦନ୍ଧାଭିଞ୍ଞାଦୟୋ ଚତସ୍ସୋ ପଟିପଦା । ତତ୍ଥେକୋ ସଦ୍ଧାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିସିତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପତ୍ୱା ଏକମେୱ ଭୱଂ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତଂ କରୋତି, ଅୟମେକୋ ଏକବୀଜୀ । ସୋ ପଟିପଦାୱସେନ ଚତୁବ୍ବିଧୋ ହୋତି । ୟଥା ଚେସ, ଏୱଂ ପଞ୍ଞାଧୁରେନ ଅଭିନିୱିଟ୍ଠୋପୀତି ଅଟ୍ଠ ଏକବୀଜିନୋ । ତଥା କୋଲଂକୋଲା ସତ୍ତକ୍ଖତ୍ତୁପରମା ଚାତି ଇମେ ଚତୁୱୀସତି ସୋତାପନ୍ନା ନାମ । ତୀସୁ ପନ ୱିମୋକ୍ଖେସୁ ସୁଞ୍ଞତୱିମୋକ୍ଖେନ ସକଦାଗାମିଭୂମିଂ ପତ୍ତା ଚତୁନ୍ନଂ ପଟିପଦାନଂ ୱସେନ ଚତ୍ତାରୋ ସକଦାଗାମିନୋ, ତଥା ଅନିମିତ୍ତୱିମୋକ୍ଖେନ ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋ, ଅପ୍ପଣିହିତୱିମୋକ୍ଖେନ ପତ୍ତା ଚତ୍ତାରୋତି ଇମେ ଦ୍ୱାଦସ ସକଦାଗାମିନୋ। ଅୱିହେସୁ ପନ ତୟୋ ଅନ୍ତରାପରିନିବ୍ବାୟିନୋ, ଏକୋ ଉପହଚ୍ଚପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଏକୋ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ଅକନିଟ୍ଠଗାମୀତି ପଞ୍ଚ ଅନାଗାମିନୋ, ତେ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚ, ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟିନୋ ପଞ୍ଚାତି ଦସ ହୋନ୍ତି, ତଥା ଅତପ୍ପାଦୀସୁ । ଅକନିଟ୍ଠେସୁ ପନ ଉଦ୍ଧଂସୋତୋ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତତ୍ଥ ଚତ୍ତାରୋ ସସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀ, ଚତ୍ତାରୋ ଅସଙ୍ଖାରପରିନିବ୍ବାୟୀତି ଅଟ୍ଠ, ଇମେ ଅଟ୍ଠଚତ୍ତାଲୀସ ଅନାଗାମିନୋ। ୟଥା ପନ ସକଦାଗାମିନୋ, ତଥେୱ ଅରହନ୍ତୋପି ଦ୍ୱାଦସ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତା ।

୮. ତତିୟସିକ୍ଖାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ଅଟ୍ଠମେ ତଂ ୱା ପନ ଅନଭିସମ୍ଭୱଂ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତି ତଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅପାପୁଣନ୍ତୋ ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନ୍ତୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଟ୍ଠାନେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତା । ନୱମଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ । ଇଧାପି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ମିସ୍ସିକାୱ କଥିତା ।

୧୦. ଦୁତିୟସିକ୍ଖତ୍ତୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧. ଦସମେ ଆସୱାନଂ ଖୟାତି ଏତ୍ଥ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅଧିପଞ୍ଞାସିକ୍ଖା ନାମ । ଫଲଂ ପନ ସିକ୍ଖିତସିକ୍ଖସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ସିକ୍ଖାତି ନ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ।

ୟଥାପୁରେ ତଥା ପଚ୍ଛାତି ୟଥା ପଠମଂ ତୀସୁ ସିକ୍ଖାସୁ ସିକ୍ଖତି, ପଚ୍ଛା ତଥେୱ ସିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ଅଧୋ ତଥା ଉଦ୍ଧନ୍ତି ୟଥା ହେଟ୍ଠିମକାୟଂ ଅସୁଭୱସେନ ପସ୍ସତି, ଉପରିମକାୟମ୍ପି ତଥେୱ ଫରତି । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ୟଥା ଦିୱା ତଥା ରତ୍ତିନ୍ତି ୟଥା ଦିୱା ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିକ୍ଖତି, ରତ୍ତିମ୍ପି ତଥେୱ ସିକ୍ଖତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଭୁୟ୍ୟ ଦିସା ସବ୍ବାତି ସବ୍ବା ଦିସା ଆରମ୍ମଣୱସେନ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା । ଅପ୍ପମାଣସମାଧିନାତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମାଧିନା ।

ସେକ୍ଖନ୍ତି ସିକ୍ଖମାନଂ ସକରଣୀୟଂ । ପଟିପଦନ୍ତି ପଟିପନ୍ନକଂ । ସଂସୁଦ୍ଧଚାରିୟନ୍ତି ସଂସୁଦ୍ଧଚରଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧସୀଲଂ । ସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧଂ । ଧୀରଂ ପଟିପଦନ୍ତଗୁନ୍ତି ଖନ୍ଧଧୀରଆୟତନଧୀରୱସେନ ଧୀରଂ ଧିତିସମ୍ପନ୍ନଂ ପଟିପତ୍ତିୟା ଅନ୍ତଂ ଗତଂ । ୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସାତି ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ । ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନୋତି ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତସ୍ସ । ପଜ୍ଜୋତସ୍ସେୱ ନିବ୍ବାନନ୍ତି ପଦୀପନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ । ୱିମୋକ୍ଖୋ ହୋତି ଚେତସୋତି ଚିତ୍ତସ୍ସ ୱିମୁତ୍ତି ୱିମୁଚ୍ଚନା ଅପ୍ପୱତ୍ତିଭାୱୋ ହୋତି । ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନୋ ହି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଚରିମକୱିଞ୍ଞାଣନିରୋଧେନ ପରିନିବ୍ବାନଂ ୱିୟ ଚେତସୋ ୱିମୋକ୍ଖୋ ହୋତି, ନ ଗତଟ୍ଠାନଂ ପଞ୍ଞାୟତି, ଅପଣ୍ଣତ୍ତିକଭାୱୂପଗମୋୟେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୧୧. ସଙ୍କୱାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ଏକାଦସମେ ସଙ୍କୱା ନାମ କୋସଲାନଂ ନିଗମୋତି ସଙ୍କୱାତି ଏୱଂନାମକୋ କୋସଲରଟ୍ଠେ ନିଗମୋ । ଆୱାସିକୋତି ଭାରହାରୋ ନୱେ ଆୱାସେ ସମୁଟ୍ଠାପେତି, ପୁରାଣେ ପଟିଜଗ୍ଗତି । ସିକ୍ଖାପଦପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟାତି ସିକ୍ଖାସଙ୍ଖାତେହି ପଦେହି ପଟିସଂୟୁତ୍ତାୟ, ତୀହି ସିକ୍ଖାହି ସମନ୍ନାଗତାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଦସ୍ସେତୀତି ସମ୍ମୁଖେ ୱିୟ କତ୍ୱା ଦସ୍ସେତି । ସମାଦପେତୀତି ଗଣ୍ହାପେତି । ସମୁତ୍ତେଜେତୀତି ସମୁସ୍ସାହେତି । ସମ୍ପହଂସେତୀତି ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେହି ୱଣ୍ଣଂ କଥେନ୍ତୋ ୱୋଦାପେତି । ଅଧିସଲ୍ଲିଖତେତି ଅତିୱିୟ ସଲ୍ଲିଖତି, ଅତିୱିୟ ସଲ୍ଲିଖିତଂ କତ୍ୱା ସଣ୍ହଂ ସଣ୍ହଂ କଥେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅଚ୍ଚୟୋତି ଅପରାଧୋ । ମଂ ଅଚ୍ଚଗମାତି ମଂ ଅତିକ୍କମ୍ମ ଅଧିଭୱିତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ । ଅହୁଦେୱ ଅକ୍ଖନ୍ତୀତି ଅହୋସିୟେୱ ଅନଧିୱାସନା । ଅହୁ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟୋତି ଅହୋସି ଅତୁଟ୍ଠାକାରୋ । ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତୂତି ଖମତୁ । ଆୟତିଂ ସଂୱରାୟାତି ଅନାଗତେ ସଂୱରତ୍ଥାୟ, ପୁନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଅପରାଧସ୍ସ ଦୋସସ୍ସ ଖଲିତସ୍ସ ୱା ଅକରଣତ୍ଥାୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ତଗ୍ଘାତି ଏକଂସେନ । ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋସୀତି ୟଥା ଧମ୍ମୋ ଠିତୋ, ତଥା କରୋସି, ଖମାପେସୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତଂ ତେ ମୟଂ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାମାତି ତଂ ତୱ ଅପରାଧଂ ମୟଂ ଖମାମ । ୱୁଦ୍ଧିହେସା, କସ୍ସପ, ଅରିୟସ୍ସ ୱିନୟେତି ଏସା କସ୍ସପ ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଭଗୱତୋ ସାସନେ ୱୁଦ୍ଧି ନାମ । କତମା ? ୟାୟଂ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅଚ୍ଚୟତୋ ଦିସ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରିତ୍ୱା ଆୟତିଂ ସଂୱରାପଜ୍ଜନା । ଦେସନଂ ପନ ପୁଗ୍ଗଲାଧିଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତୋ ‘‘ୟୋ ଅଚ୍ଚୟଂ ଅଚ୍ଚୟତୋ ଦିସ୍ୱା ୟଥାଧମ୍ମଂ ପଟିକରୋତି, ଆୟତିଂ ସଂୱରଂ ଆପଜ୍ଜତୀ’’ତି ଆହ । ନ ସିକ୍ଖାକାମୋତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ନ କାମେତି ନ ପତ୍ଥେତି ନ ପିହେତି । ସିକ୍ଖାସମାଦାନସ୍ସାତି ସିକ୍ଖାପରିପୂରଣସ୍ସ । ନ ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ଗୁଣଂ ନ କଥେତି । କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତକାଲେନ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

ସମଣୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

(୧୦) ୫. ଲୋଣକପଲ୍ଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅଚ୍ଚାୟିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଅଚ୍ଚାୟିକାନୀତି ଅତିପାତିକାନି । କରଣୀୟାନୀତି ଅୱସ୍ସକିଚ୍ଚାନି । ୟଞ୍ହି ନ ଅୱସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱସ୍ସଂ କାତବ୍ବଂ କରଣୀୟଂ ନାମ । ସୀଘଂ ସୀଘନ୍ତି ୱେଗେନ ୱେଗେନ । ତସ୍ସ ଖୋ ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ତନ୍ତି ନିପାତମତ୍ତଂ । ନତ୍ଥି ସା ଇଦ୍ଧି ୱା ଆନୁଭାୱୋ ୱାତି ସା ୱା ଇଦ୍ଧି ସୋ ୱା ଆନୁଭାୱୋ ନତ୍ଥି । ଉତ୍ତରସ୍ୱେତି ତତିୟଦିୱସେ । ଉତୁପରିଣାମିନୀତି ଲଦ୍ଧଉତୁପରିଣାମାନି ହୁତ୍ୱା । ଜାୟନ୍ତିପୀତି ତତିୟଦିୱସେ ନିକ୍ଖନ୍ତସେତଙ୍କୁରାନି ହୋନ୍ତି, ସତ୍ତାହେ ପତ୍ତେ ନୀଲଙ୍କୁରାନି ହୋନ୍ତି । ଗବ୍ଭୀନିପି ହୋନ୍ତୀତି ଦିୟଡ୍ଢମାସଂ ପତ୍ୱା ଗହିତଗବ୍ଭାନି ହୋନ୍ତି । ପଚ୍ଚନ୍ତିପୀତି ତୟୋ ମାସେ ପତ୍ୱା ପଚ୍ଚନ୍ତି । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ବୁଦ୍ଧାନଂ ଗହପତିକେନ ୱା ସସ୍ସେହି ୱା ଅତ୍ଥୋ ନତ୍ଥି, ସାସନେ ପନ ତପ୍ପଟିରୂପକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଅତ୍ଥଂ ୱା ଦସ୍ସେତୁଂ ତଂ ତଂ ଓପମ୍ମଂ ଆହରନ୍ତି । ତସ୍ମା ୟମତ୍ଥଂ ଦସ୍ସେତୁକାମେନ ଏତଂ ଆଭତଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଏୱମେୱ ଖୋତିଆଦିମାହ । ତଂ ଅତ୍ଥତୋ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସିକ୍ଖା ପନ ଇଧାପି ମିସ୍ସିକା ଏୱ କଥିତା ।

୨. ପୱିୱେକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୪. ଦୁତିୟେ ଚୀୱରପୱିୱେକନ୍ତି ଚୀୱରଂ ନିସ୍ସାୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକକିଲେସେହି ୱିୱିତ୍ତଭାୱଂ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସାଣାନୀତି ସାଣୱାକଚେଲାନି । ମସାଣାନୀତି ମିସ୍ସକଚେଲାନି । ଛୱଦୁସ୍ସାନୀତି ମତସରୀରତୋ ଛଡ୍ଡିତୱତ୍ଥାନି, ଏରକତିଣାଦୀନି ୱା ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନାନି । ପଂସୁକୂଲାନୀତି ପଥୱିୟଂ ଛଡ୍ଡିତନନ୍ତକାନି । ତିରୀଟାନୀତି ରୁକ୍ଖତଚୱତ୍ଥାନି । ଅଜିନାନୀତି ଅଜିନମିଗଚମ୍ମାନି । ଅଜିନକ୍ଖିପନ୍ତି ତଦେୱ ମଜ୍ଝେ ଫାଲିତଂ, ସହଖୁରକନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । କୁସଚୀରନ୍ତି କୁସତିଣାନି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତଚୀରଂ । ୱାକଚୀରଫଲକଚୀରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । କେସକମ୍ବଲନ୍ତି ମନୁସ୍ସକେସେହି କତକମ୍ବଲଂ । ୱାଲକମ୍ବଲନ୍ତି ଅସ୍ସୱାଲାଦୀହି କତକମ୍ବଲଂ । ଉଲୂକପକ୍ଖିକନ୍ତି ଉଲୂକପତ୍ତାନି ଗନ୍ଥେତ୍ୱା କତନିୱାସନଂ ।

ସାକଭକ୍ଖାତି ଅଲ୍ଲସାକଭକ୍ଖା । ସାମାକଭକ୍ଖାତି ସାମାକତଣ୍ଡୁଲଭକ୍ଖା । ନୀୱାରାଦୀସୁ ନୀୱାରା ନାମ ଅରଞ୍ଞେ ସୟଂ ଜାତୱୀହିଜାତି । ଦଦ୍ଦୁଲନ୍ତି ଚମ୍ମକାରେହି ଚମ୍ମଂ ଲିଖିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତକସଟଂ । ହଟଂ ୱୁଚ୍ଚତି ସିଲେସୋପି ସେୱାଲୋପି କଣିକାରାଦିରୁକ୍ଖନିୟ୍ୟାସୋପି । କଣନ୍ତି କୁଣ୍ଡକଂ । ଆଚାମୋତି ଭତ୍ତଉକ୍ଖଲିକାୟ ଲଗ୍ଗୋ ଝାମଓଦନୋ । ତଂ ଛଡ୍ଡିତଟ୍ଠାନେ ଗହେତ୍ୱା ଖାଦନ୍ତି, ଓଦନକଞ୍ଜିୟନ୍ତିପି ୱଦନ୍ତି । ପିଞ୍ଞାକାଦୟୋ ପାକଟାୱ । ପୱତ୍ତଫଲଭୋଜୀତି ପତିତଫଲଭୋଜୀ । ଭୁସାଗାରନ୍ତି ଖଲସାଲଂ ।

ସୀଲୱାତି ଚତୁପାରିସୁଦ୍ଧିସୀଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଞ୍ଚସ୍ସ ପହୀନଂ ହୋତୀତି ପଞ୍ଚ ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟାନି ପହୀନାନି ହୋନ୍ତି । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋତି ୟାଥାୱଦିଟ୍ଠିକୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠୀତି ଅୟାଥାୱଦିଟ୍ଠି । ଆସୱାତି ଚତ୍ତାରୋ ଆସୱା । ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋତି ସୀଲଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତୋ । ସାରପ୍ପତ୍ତୋତି ସୀଲସାରଂ ପତ୍ତୋ । ସୁଦ୍ଧୋତି ପରିସୁଦ୍ଧୋ । ସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ସୀଲସମାଧିପଞ୍ଞାସାରେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ସେୟ୍ୟଥାପୀତି ୟଥା ନାମ । ସମ୍ପନ୍ନନ୍ତି ପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିପକ୍କସାଲିଭରିତଂ । ସଙ୍ଘରାପେୟ୍ୟାତି ସଙ୍କଡ୍ଢାପେୟ୍ୟ । ଉବ୍ବହାପେୟ୍ୟାତି ଖଲଟ୍ଠାନଂ ଆହରାପେୟ୍ୟ । ଭୁସିକନ୍ତି ଭୁସଂ । କୋଟ୍ଟାପେୟ୍ୟାତି ଉଦୁକ୍ଖଲେ ପକ୍ଖିପାପେତ୍ୱା ମୁସଲେହି ପହରାପେୟ୍ୟ । ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତାନୀତି ତଣ୍ଡୁଲଗ୍ଗଂ ପତ୍ତାନି । ସାରପ୍ପତ୍ତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ୟଂ ପନେତ୍ଥ ‘‘ଦୁସ୍ସୀଲ୍ୟଞ୍ଚସ୍ସ ପହୀନଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠି ଚସ୍ସ ପହୀନା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ପହୀନଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୩. ସରଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୫. ତତିୟେ ୱିଦ୍ଧେତି ୱଲାହକୱିଗମେନ ଦୂରୀଭୂତେ । ଦେୱେତି ଆକାସେ । ଅଭିୱିହଚ୍ଚାତି ଅଭିୱିହନିତ୍ୱା । ୟତୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ୱିରଜନ୍ତି ରାଗରଜାଦିରହିତଂ । ତେସଂୟେୱ ମଲାନଂ ୱିଗତତ୍ତା ୱୀତମଲଂ । ଧମ୍ମଚକ୍ଖୁନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମପରିଗ୍ଗାହକଂ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଚକ୍ଖୁଂ । ନତ୍ଥି ତଂ ସଂୟୋଜନନ୍ତି ଦୁୱିଧମେୱସ୍ସ ସଂୟୋଜନଂ ନତ୍ଥି, ଇତରମ୍ପି ପନ ପୁନ ଇମଂ ଲୋକଂ ଆନେତୁଂ ଅସମତ୍ଥତାୟ ନତ୍ଥୀତି ୱୁତ୍ତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଝାନାନାଗାମୀ ନାମ କଥିତୋତି ।

୪. ପରିସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୬. ଚତୁତ୍ଥେ ନ ବାହୁଲିକା ହୋନ୍ତୀତି ପଚ୍ଚୟବାହୁଲ୍ଲିକା ନ ହୋନ୍ତି । ନ ସାଥଲିକାତି ତିସ୍ସୋ ସିକ୍ଖା ସିଥିଲଂ କତ୍ୱା ନ ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଓକ୍କମନେ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରାତି ଓକ୍କମନଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅୱଗମନଟ୍ଠେନ ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣାନି, ତେସୁ ନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରା । ପୱିୱେକେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମାତି କାୟଚିତ୍ତଉପଧିୱିୱେକସଙ୍ଖାତେ ତିୱିଧେପି ୱିୱେକେ ପୁବ୍ବଙ୍ଗମା । ୱୀରିୟଂ ଆରଭନ୍ତୀତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ୱୀରିୟଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅପ୍ପତ୍ତସ୍ସାତି ଝାନୱିପସ୍ସନାମଗ୍ଗଫଲସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତୱିସେସସ୍ସ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଚ୍ଛିମାଜନତାତି ସଦ୍ଧିୱିହାରିକଅନ୍ତେୱାସିକାଦୟୋ । ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେହି କତଂ ଅନୁକରୋତି । ୟଂ ତାୟ ଜନତାୟ ଆଚରିୟୁପଜ୍ଝାୟେସୁ ଦିଟ୍ଠଂ, ତସ୍ସ ଅନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜତି ନାମ । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଗ୍ଗୱତୀ ପରିସାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ ପରିସା ଅଗ୍ଗପୁଗ୍ଗଲୱତୀ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଭଣ୍ଡନଜାତାତି ଜାତଭଣ୍ଡନା । କଲହଜାତାତି ଜାତକଲହା । ଭଣ୍ଡନନ୍ତି ଚେତ୍ଥ କଲହସ୍ସ ପୁବ୍ବଭାଗୋ, ହତ୍ଥପରାମାସାଦିୱସେନ ୱୀତିକ୍କମୋ କଲହୋ ନାମ । ୱିୱାଦାପନ୍ନାତି ୱିରୁଦ୍ଧୱାଦଂ ଆପନ୍ନା । ମୁଖସତ୍ତୀହୀତି ଗୁଣୱିଜ୍ଝନଟ୍ଠେନ ଫରୁସା ୱାଚା ‘‘ମୁଖସତ୍ତିୟୋ’’ତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତାହି ମୁଖସତ୍ତୀହି । ୱିତୁଦନ୍ତା ୱିହରନ୍ତୀତି ୱିଜ୍ଝନ୍ତା ୱିଚରନ୍ତି ।

ସମଗ୍ଗାତି ସହିତା । ସମ୍ମୋଦମାନାତି ସମପ୍ପୱତ୍ତମୋଦା । ଖୀରୋଦକୀଭୂତାତି ଖୀରୋଦକଂ ୱିୟ ଭୂତା । ପିୟଚକ୍ଖୂହୀତି ଉପସନ୍ତେହି ମେତ୍ତଚକ୍ଖୂହି । ପୀତି ଜାୟତୀତି ପଞ୍ଚୱଣ୍ଣା ପୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । କାୟୋ ପସ୍ସମ୍ଭତୀତି ନାମକାୟୋପି ରୂପକାୟୋପି ୱିଗତଦରଥୋ ହୋତି । ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟୋତି ଅସାରଦ୍ଧକାୟୋ । ସୁଖଂ ୱେଦିୟତୀତି କାୟିକଚେତସିକସୁଖଂ ୱେଦିୟତି । ସମାଧିୟତୀତି ଆରମ୍ମଣେ ସମ୍ମା ଠପୀୟତି ।

ଥୁଲ୍ଲଫୁସିତକେତି ମହାଫୁସିତକେ । ପବ୍ବତକନ୍ଦରପଦରସାଖାତି ଏତ୍ଥ କନ୍ଦରୋ ନାମ ‘‘କ’’ନ୍ତି ଲଦ୍ଧନାମେନ ଉଦକେନ ଦାରିତୋ ଉଦକଭିନ୍ନୋ ପବ୍ବତପ୍ପଦେସୋ, ୟୋ ‘‘ନିତମ୍ଭୋ’’ତିପି ‘‘ନଦିକୁଞ୍ଜୋ’’ତିପି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଦରଂ ନାମ ଅଟ୍ଠ ମାସେ ଦେୱେ ଅୱସ୍ସନ୍ତେ ଫଲିତୋ ଭୂମିପ୍ପଦେସୋ । ସାଖାତି କୁସୋବ୍ଭଗାମିନିୟୋ ଖୁଦ୍ଦକମାତିକାୟୋ । କୁସୋବ୍ଭାତି ଖୁଦ୍ଦକଆୱାଟା । ମହାସୋବ୍ଭାତି ମହାଆୱାଟା । କୁନ୍ନଦିୟୋତି ଖୁଦ୍ଦକନଦିୟୋ । ମହାନଦିୟୋତି ଗଙ୍ଗାୟମୁନାଦିକା ମହାସରିତା ।

୫-୭. ପଠମଆଜାନୀୟସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୯୭-୯୯. ପଞ୍ଚମେ ଅଙ୍ଗେହୀତି ଗୁଣଙ୍ଗେହି । ରାଜାରହୋତି ରଞ୍ଞୋ ଅରହୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ରାଜଭୋଗ୍ଗୋତି ରଞ୍ଞୋ ଉପଭୋଗଭୂତୋ । ରଞ୍ଞୋ ଅଙ୍ଗନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ ହତ୍ଥପାଦାଦିଅଙ୍ଗସମତାୟ ଅଙ୍ଗନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି । ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ବଲସମ୍ପନ୍ନୋତି କାୟବଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଆହୁନେୟ୍ୟୋତି ଆହୁତିସଙ୍ଖାତଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପଟିଗ୍ଗହେତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ପାହୁନେୟ୍ୟୋତି ପାହୁନକଭତ୍ତସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟୋତି ଦସୱିଧଦାନୱତ୍ଥୁପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ସଦ୍ଧାଦାନସଙ୍ଖାତାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଅଞ୍ଜଲିକରଣୀୟୋତି ଅଞ୍ଜଲିପଗ୍ଗହଣସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ପୁଞ୍ଞକ୍ଖେତ୍ତଂ ଲୋକସ୍ସାତି ସବ୍ବଲୋକସ୍ସ ଅସଦିସଂ ପୁଞ୍ଞୱିରୁହନଟ୍ଠାନଂ ।

ୱଣ୍ଣସମ୍ପନ୍ନୋତି ଗୁଣୱଣ୍ଣେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ବଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱୀରିୟବଲେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଜୱସମ୍ପନ୍ନୋତି ଞାଣଜୱେନ ସମ୍ପନ୍ନୋ । ଥାମୱାତି ଞାଣଥାମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଦଳ୍ହପରକ୍କମୋତି ଥିରପରକ୍କମୋ । ଅନିକ୍ଖିତ୍ତଧୁରୋତି ଅଟ୍ଠପିତଧୁରୋ ପଗ୍ଗହିତଧୁରୋ, ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ୱୀରିୟଧୁରଂ ନ ନିକ୍ଖିପିସ୍ସାମୀତି ଏୱଂ ପଟିପନ୍ନୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଚତୁସଚ୍ଚୱସେନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନ ଚ ଞାଣଜୱସମ୍ପନ୍ନତା କଥିତାତି । ଛଟ୍ଠେ ତୀଣି ଚ ମଗ୍ଗାନି ତୀଣି ଚ ଫଲାନି, ତୀହି ମଗ୍ଗଫଲେହି ଚ ଞାଣଜୱସମ୍ପନ୍ନତା କଥିତା । ସତ୍ତମେ ଅରହତ୍ତଫଲଂ, ଅରହତ୍ତଫଲେନେୱ ଚ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ କଥିତଂ । ଫଲଂ ପନ ଜୱିତଜୱେନ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଜୱୋତି ଚ ୱତ୍ତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ।

୮. ପୋତ୍ଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୦. ଅଟ୍ଠମେ ନୱୋତି କରଣଂ ଉପାଦାୟ ୱୁଚ୍ଚତି । ପୋତ୍ଥକୋତି ୱାକମୟୱତ୍ଥଂ । ମଜ୍ଝିମୋତି ପରିଭୋଗମଜ୍ଝିମୋ । ଜିଣ୍ଣୋତି ପରିଭୋଗଜିଣ୍ଣୋ । ଉକ୍ଖଲିପରିମଜ୍ଜନନ୍ତି ଉକ୍ଖଲିପରିପୁଞ୍ଛନଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାୟାତି ଗୁଣୱଣ୍ଣାଭାୱେନ ଦୁବ୍ବଣ୍ଣତାୟ । ଦିଟ୍ଠାନୁଗତିଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ତେନ କତଂ ଅନୁକରୋନ୍ତି । ନ ମହପ୍ଫଲଂ ହୋତୀତି ୱିପାକଫଲେନ ମହପ୍ଫଲଂ ନ ହୋତି । ନ ମହାନିସଂସନ୍ତି ୱିପାକାନିସଂସେନେୱ ନ ମହାନିସଂସଂ । ଅପ୍ପଗ୍ଘତାୟାତି ୱିପାକଗ୍ଘେନ ଅପ୍ପଗ୍ଘତାୟ । କାସିକଂ ୱତ୍ଥନ୍ତି ତୀହି କପ୍ପାସଅଂସୂହି ସୁତ୍ତଂ କନ୍ତିତ୍ୱା କତୱତ୍ଥଂ, ତଞ୍ଚ ଖୋ କାସିରଟ୍ଠେୟେୱ ଉଟ୍ଠିତଂ । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ସୀଲଂ ପନେତ୍ଥ ମିସ୍ସକଂ କଥିତନ୍ତି ।

୯. ଲୋଣକପଲ୍ଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୧. ନୱମେ ୟଥା ୟଥାୟନ୍ତି ୟଥା ୟଥା ଅୟଂ । ତଥା ତଥା ତନ୍ତି ତଥା ତଥା ତଂ କମ୍ମଂ । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟୋ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ୟଥା ୟଥା କମ୍ମଂ କରୋତି, ତଥା ତଥାସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦିୟତେୱ । ନ ହି ସକ୍କା କତସ୍ସ କମ୍ମସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିସେଧେତୁଂ । ତସ୍ମା ୟତ୍ତକଂ କମ୍ମଂ କରୋତି, ତତ୍ତକସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦିୟତେୱା’’ତି । ଏୱଂ ସନ୍ତନ୍ତି ଏୱଂ ସନ୍ତେ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ନ ହୋତୀତି ୟଂ ମଗ୍ଗଭାୱନତୋ ପୁବ୍ବେ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ କତଂ, ତସ୍ସ ଅୱସ୍ସଂ ପଟିସଂୱେଦନୀୟତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱୁତ୍ଥମ୍ପି ଅୱୁତ୍ଥମେୱ ହୋତି । ଓକାସୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟାତି ୟସ୍ମା ଚ ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେନ କମ୍ମାୟୂହନଞ୍ଚେୱ ୱିପାକାନୁଭୱନା ଚ ହୋତି, ତସ୍ମା ହେତୁନା ନୟେନ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ଓକାସୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି ନାମ ।

ୟଥା ୟଥା ୱେଦନୀୟନ୍ତି ୟେନ ୟେନାକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ତଥାତଥାସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦିୟତୀତି ତେନ ତେନାକାରେନ ଅସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଚ୍ଚନୁଭୋତି । ଇଦଂ ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି – ୟଦେତଂ ସତ୍ତସୁ ଜୱନେସୁ ପଠମଜୱନକମ୍ମଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭନ୍ତମେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ । ୟଞ୍ଚ ସତ୍ତମଜୱନକମ୍ମଂ ସତି ପଚ୍ଚୟେ ଉପପଜ୍ଜୱେଦନୀୟଂ ହୋତି, ଅସତି ଅହୋସିକମ୍ମଂ ନାମ । ୟଞ୍ଚ ମଜ୍ଝେ ପଞ୍ଚଜୱନକମ୍ମଂ ୟାୱ ସଂସାରପ୍ପୱତ୍ତି, ତାୱ ଅପରପରିୟାୟୱେଦନୀୟଂ ନାମ ହୋତି । ଏତେସୁ ଆକାରେସୁ ୟେନ ୟେନାକାରେନ ୱେଦିତବ୍ବଂ କମ୍ମଂ ଅୟଂ ପୁରିସୋ କରୋତି, ତେନ ତେନେୱସ୍ସ ୱିପାକଂ ପଟିସଂୱେଦିୟତି ନାମ । ଅଟ୍ଠକଥାୟଞ୍ହି ଲଦ୍ଧୱିପାକୱାରମେୱ କମ୍ମଂ ୟଥାୱେଦନୀୟଂ କମ୍ମଂ ନାମାତି ୱୁତ୍ତଂ । ଏୱଂ ସନ୍ତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟୱାସୋ ହୋତୀତି କମ୍ମକ୍ଖୟକରସ୍ସ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ ଖେପେତବ୍ବକମ୍ମସମ୍ଭୱତୋ ୱାସୋ ନାମ ହୋତି, ୱୁତ୍ଥଂ ସୁୱୁତ୍ଥମେୱ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଓକାସୋ ପଞ୍ଞାୟତି ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟାତି ୟସ୍ମା ଏୱଂ ସନ୍ତେ ତେନ ତେନ ମଗ୍ଗେନ ଅଭିସଙ୍ଖାରୱିଞ୍ଞାଣସ୍ସ ନିରୋଧେନ ତେସୁ ତେସୁ ଭୱେସୁ ଆୟତିଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମା ଓକାସୋ ପଞ୍ଞାୟତି ସମ୍ମା ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକିରିୟାୟ ।

ଇଦାନି ତଂ ୟଥାୱେଦନୀୟକମ୍ମସଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇଧ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଏକଚ୍ଚସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅପ୍ପମତ୍ତକନ୍ତି ପରିତ୍ତଂ ଥୋକଂ ମନ୍ଦଂ ଲାମକଂ । ତାଦିସଂୟେୱାତି ତଂସରିକ୍ଖକମେୱ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟନ୍ତି ତସ୍ମିଂ କମ୍ମେୟେୱ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ୱିପଚ୍ଚିତବ୍ବଂ ୱିପାକୱାରଂ ଲଭନ୍ତଂ ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟଂ ହୋତି । ନାଣୁପି ଖାୟତୀତି ଦୁତିୟେ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅଣୁପି ନ ଖାୟତି, ଅଣୁମତ୍ତମ୍ପି ଦୁତିୟେ ଅତ୍ତଭାୱେ ୱିପାକଂ ନ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ବହୁଦେୱାତି ବହୁକଂ ପନ ୱିପାକଂ କିମେୱ ଦସ୍ସତୀତି ଅଧିପ୍ପାୟୋ । ଅଭାୱିତକାୟୋତିଆଦୀହି କାୟଭାୱନାରହିତୋ ୱଟ୍ଟଗାମୀ ପୁଥୁଜ୍ଜନୋ ଦସ୍ସିତୋ । ପରିତ୍ତୋତି ପରିତ୍ତଗୁଣୋ । ଅପ୍ପାତୁମୋତି ଆତୁମା ୱୁଚ୍ଚତି ଅତ୍ତଭାୱୋ, ତସ୍ମିଂ ମହନ୍ତେପି ଗୁଣପରିତ୍ତତାୟ ଅପ୍ପାତୁମୋୟେୱ । ଅପ୍ପଦୁକ୍ଖୱିହାରୀତି ଅପ୍ପକେନପି ପାପେନ ଦୁକ୍ଖୱିହାରୀ । ଭାୱିତକାୟୋତିଆଦୀହି ଖୀଣାସୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ସୋ ହି କାୟାନୁପସ୍ସନାସଙ୍ଖାତାୟ କାୟଭାୱନାୟ ଭାୱିତକାୟୋ ନାମ । କାୟସ୍ସ ୱା ୱଡ୍ଢିତତ୍ତା ଭାୱିତକାୟୋ । ଭାୱିତସୀଲୋତି ୱଡ୍ଢିତସୀଲୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଞ୍ଚଦ୍ୱାରଭାୱନାୟ ୱା ଭାୱିତକାୟୋ । ଏତେନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସଂୱରସୀଲଂ ୱୁତ୍ତଂ, ଭାୱିତସୀଲୋତି ଇମିନା ସେସାନି ତୀଣି ସୀଲାନି । ଅପରିତ୍ତୋତି ନ ପରିତ୍ତଗୁଣୋ । ମହତ୍ତୋତି ଅତ୍ତଭାୱେ ପରିତ୍ତେପି ଗୁଣମହନ୍ତତାୟ ମହତ୍ତୋ । ଅପ୍ପମାଣୱିହାରୀତି ଖୀଣାସୱସ୍ସେତଂ ନାମମେୱ । ସୋ ହି ପମାଣକରାନଂ ରାଗାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଅପ୍ପମାଣୱିହାରୀ ନାମ ।

ପରିତ୍ତେତି ଖୁଦ୍ଦକେ । ଉଦକମଲ୍ଲକେତି ଉଦକସରାୱେ । ଓରବ୍ଭିକୋତି ଉରବ୍ଭସାମିକୋ । ଉରବ୍ଭଘାତକୋତି ସୂନକାରୋ । ଜାପେତୁଂ ୱାତି ଧନଜାନିୟା ଜାପେତୁଂ । ଝାପେତୁନ୍ତିପି ପାଠୋ, ଅୟମେୱତ୍ଥୋ । ୟଥାପଚ୍ଚୟଂ ୱା କାତୁନ୍ତି ୟଥା ଇଚ୍ଛତି, ତଥା କାତୁଂ । ଉରବ୍ଭଧନନ୍ତି ଏଳକଅଗ୍ଘନକମୂଲଂ । ସୋ ପନସ୍ସ ସଚେ ଇଚ୍ଛତି, ଦେତି । ନୋ ଚେ ଇଚ୍ଛତି, ଗୀୱାୟଂ ଗହେତ୍ୱା ନିକ୍କଡ୍ଢାପେତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ।

୧୦. ପଂସୁଧୋୱକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୨. ଦସମେ ଧୋୱତୀତି ୱିକ୍ଖାଲେତି । ସନ୍ଧୋୱତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ଧୋୱତି, ପୁନପ୍ପୁନଂ ଧୋୱତି । ନିଦ୍ଧୋୱତୀତି ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ଧୋୱତି । ଅନିଦ୍ଧନ୍ତକସାୱନ୍ତି ଅନୀହତଦୋସଂ ଅନପନୀତକସାୱଂ । ପଭଙ୍ଗୂତି ପଭିଜ୍ଜନସଭାୱଂ, ଅଧିକରଣୀୟଂ ଠପେତ୍ୱା ମୁଟ୍ଠିକାୟ ପହଟମତ୍ତଂ ଭିଜ୍ଜତି । ପଟ୍ଟିକାୟାତି ସୁୱଣ୍ଣପଟ୍ଟକାୟ । ଗୀୱେୟ୍ୟକେତି ଗୀୱାଲଙ୍କାରେ ।

ଅଧିଚିତ୍ତନ୍ତି ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ । ଅନୁୟୁତ୍ତସ୍ସାତି ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ । ସଚେତସୋତି ଚିତ୍ତସମ୍ପନ୍ନୋ । ଦବ୍ବଜାତିକୋତି ପଣ୍ଡିତଜାତିକୋ । କାମୱିତକ୍କାଦୀସୁ କାମେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିତକ୍କୋ କାମୱିତକ୍କୋ । ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସସମ୍ପୟୁତ୍ତା ୱିତକ୍କା ବ୍ୟାପାଦୱିହିଂସୱିତକ୍କା ନାମ । ଞାତିୱିତକ୍କାଦୀସୁ ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ଞାତକା ବହୂ ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଞାତକେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିତକ୍କୋ ଞାତିୱିତକ୍କୋ। ‘‘ଅସୁକୋ ଜନପଦୋ ଖେମୋ ସୁଭିକ୍ଖୋ’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଜନପଦମାରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିତକ୍କୋ ଜନପଦୱିତକ୍କୋ। ‘‘ଅହୋ ୱତ ମଂ ପରେ ନ ଅୱଜାନେୟ୍ୟୁ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ୱିତକ୍କୋ ଅନୱଞ୍ଞତ୍ତିପଟିସଂୟୁତ୍ତୋ ୱିତକ୍କୋ ନାମ । ଧମ୍ମୱିତକ୍କାୱସିସ୍ସନ୍ତୀତି ଧମ୍ମୱିତକ୍କା ନାମ ଦସୱିପସ୍ସନୁପକ୍କିଲେସୱିତକ୍କା । ସୋ ହୋତି ସମାଧି ନ ଚେୱ ସନ୍ତୋତି ସୋ ଅୱସିଟ୍ଠଧମ୍ମୱିତକ୍କୋ ୱିପସ୍ସନାସମାଧି ଅୱୂପସନ୍ତକିଲେସତ୍ତା ସନ୍ତୋ ନ ହୋତି । ନ ପଣୀତୋତି ନ ଅତପ୍ପକୋ । ନପ୍ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଲଦ୍ଧୋତି ନ କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଲଦ୍ଧୋ । ନ ଏକୋଦିଭାୱାଧିଗତୋତି ନ ଏକଗ୍ଗଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ । ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋତି ସସଙ୍ଖାରେନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲେସେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱାରେତ୍ୱା ୱାରିତୋ, ନ କିଲେସାନଂ ଛିନ୍ନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ, କିଲେସେ ପନ ୱାରେତ୍ୱା ଉପ୍ପନ୍ନୋ ।

ହୋତିସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସମୟୋତି ଏତ୍ଥ ସମୟୋ ନାମ ଉତୁସପ୍ପାୟଂ ଆହାରସପ୍ପାୟଂ ସେନାସନସପ୍ପାୟଂ ପୁଗ୍ଗଲସପ୍ପାୟଂ ଧମ୍ମସ୍ସୱନସପ୍ପାୟନ୍ତି ଇମେସଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ସପ୍ପାୟାନଂ ପଟିଲାଭକାଲୋ । ୟଂ ତଂ ଚିତ୍ତନ୍ତି ୟସ୍ମିଂ ସମୟେ ତଂ ୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତଂ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂୟେୱ ସନ୍ତିଟ୍ଠତୀତି ଅତ୍ତନିୟେୱ ତିଟ୍ଠତି । ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ହି ଇଧ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ନାମ । ଗୋଚରଜ୍ଝତ୍ତମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି । ପୁଥୁତ୍ତାରମ୍ମଣଂ ପହାୟ ଏକସ୍ମିଂ ନିବ୍ବାନଗୋଚରେୟେୱ ତିଟ୍ଠତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ସନ୍ନିସୀଦତୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ନିସୀଦତି । ଏକୋଦି ହୋତୀତି ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି । ସମାଧିୟତୀତି ସମ୍ମା ଆଧିୟତି । ସନ୍ତୋତିଆଦୀସୁ ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ। ଅତପ୍ପକଟ୍ଠେନ ପଣୀତୋ। କିଲେସପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିୟା ଲଦ୍ଧତ୍ତା ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧଲଦ୍ଧୋ। ଏକଗ୍ଗଭାୱଂ ଗତତ୍ତା ଏକୋଦିଭାୱାଧିଗତୋ। କିଲେସାନଂ ଛିନ୍ନନ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନତ୍ତା ନ ସପ୍ପୟୋଗେନ କିଲେସେ ନିଗ୍ଗଣ୍ହିତ୍ୱା ୱାରେତ୍ୱା ୱାରିତୋତି ନ ସସଙ୍ଖାରନିଗ୍ଗୟ୍ହୱାରିତଗତୋ। ଏତ୍ତାୱତା ଅୟଂ ଭିକ୍ଖୁ ୱିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତୋ ନାମ ହୋତି ।

ଇଦାନି ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସତୋ ଅଭିଞ୍ଞାପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞା ସଚ୍ଛିକରଣୀୟସ୍ସାତି ଅଭିଜାନିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କାତବ୍ବସ୍ସ । ସତି ସତିଆୟତନେତି ପୁବ୍ବହେତୁସଙ୍ଖାତେ ଚେୱ ଇଦାନି ଚ ପଟିଲଦ୍ଧବ୍ବେ ଅଭିଞ୍ଞାପାଦକଜ୍ଝାନାଦିଭେଦେ ଚ ସତି ସତିକାରଣେ । ୱିତ୍ଥାରତୋ ପନ ଅୟଂ ଅଭିଞ୍ଞାକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୨.୩୬୫ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଆସୱାନଂ ଖୟାତିଆଦି ଚେତ୍ଥ ଫଲସମାପତ୍ତିୱସେନ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୧. ନିମିତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୩. ଏକାଦସମେପି ଅଧିଚିତ୍ତଂ ସମଥୱିପସ୍ସନାଚିତ୍ତମେୱ । ତୀଣି ନିମିତ୍ତାନୀତି ତୀଣି କାରଣାନି । କାଲେନ କାଲନ୍ତି କାଲେ କାଲେ, ୟୁତ୍ତକାଲେତି ଅତ୍ଥୋ । କାଲେନ କାଲଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ମନସିକାତବ୍ବନ୍ତିଆଦୀସୁ ତଂ ତଂ କାଲଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତ୍ୱା ଏକଗ୍ଗତାୟ ୟୁତ୍ତକାଲେ ଏକଗ୍ଗତା ମନସିକାତବ୍ବା । ଏକଗ୍ଗତା ହି ଇଧ ସମାଧିନିମିତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତା । ତତ୍ର ୱଚନତ୍ଥୋ – ସମାଧିୟେୱ ନିମିତ୍ତଂ ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଗ୍ଗହୋତି ପନ ୱୀରିୟସ୍ସ ନାମଂ, ଉପେକ୍ଖାତି ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସ୍ସ । ତସ୍ମା ୱୀରିୟସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲେ ୱୀରିୟଂ ମନସିକାତବ୍ବଂ, ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱସ୍ସ ୟୁତ୍ତକାଲେ ମଜ୍ଝତ୍ତଭାୱେ ଠାତବ୍ବନ୍ତି । ଠାନଂ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜାୟ ସଂୱତ୍ତେୟ୍ୟାତି କାରଣଂ ୱିଜ୍ଜତି ୟେନ ତଂ ଚିତ୍ତଂ କୋସଜ୍ଜଭାୱେ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ଇତରେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଉପେକ୍ଖାନିମିତ୍ତଂୟେୱ ମନସି କରେୟ୍ୟାତି ଏତ୍ଥ ଚ ଞାଣଜୱଂ ଉପେକ୍ଖେୟ୍ୟାତି ଅୟମତ୍ଥୋ । ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥାୟ ।

ଉକ୍କଂ ବନ୍ଧେୟ୍ୟାତି ଅଙ୍ଗାରକପଲ୍ଲଂ ସଜ୍ଜେୟ୍ୟ । ଆଲିମ୍ପେୟ୍ୟାତି ତତ୍ଥ ଅଙ୍ଗାରେ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅଗ୍ଗିଂ ଦତ୍ୱା ନାଳିକାୟ ଧମନ୍ତୋ ଅଗ୍ଗିଂ ଗାହାପେୟ୍ୟ । ଉକ୍କାମୁଖେ ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟାତି ଅଙ୍ଗାରେ ୱିୟୂହିତ୍ୱା ଅଙ୍ଗାରମତ୍ଥକେ ୱା ଠପେୟ୍ୟ, ମୂସାୟ ୱା ପକ୍ଖିପେୟ୍ୟ । ଅଜ୍ଝୁପେକ୍ଖତୀତି ପକ୍କାପକ୍କଭାୱଂ ଉପଧାରେତି ।

ସମ୍ମା ସମାଧିୟତି ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ଅରହତ୍ତଫଲତ୍ଥାୟ ସମ୍ମା ଠପୀୟତି । ଏତ୍ତାୱତା ହି ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତପ୍ପତ୍ତୋ ଭିକ୍ଖୁ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ତସ୍ସ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଅଭିଞ୍ଞାୟ ପଟିପଦଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୟସ୍ସ ୟସ୍ସ ଚାତିଆଦିମାହ । ତଂ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଲୋଣକପଲ୍ଲୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୩. ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୧୧) ୧. ସମ୍ବୋଧୱଗ୍ଗୋ

୧. ପୁବ୍ବେୱସମ୍ବୋଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୪. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ପୁବ୍ବେୱ ସମ୍ବୋଧାତି ସମ୍ବୋଧିତୋ ପୁବ୍ବେୱ, ଅରିୟମଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତିତୋ ଅପରଭାଗେୟେୱାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସାତି ଅପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧଚତୁସଚ୍ଚସ୍ସ । ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋତି ବୁଜ୍ଝନକସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ, ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ଅଧିଗନ୍ତୁଂ ଆରଭନ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ, ସମ୍ବୋଧିୟା ୱା ସତ୍ତସ୍ସେୱ ଲଗ୍ଗସ୍ସେୱ ସତୋ । ଦୀପଙ୍କରସ୍ସ ହି ଭଗୱତୋ ପାଦମୂଲେ ଅଟ୍ଠଧମ୍ମସମୋଧାନେନ ଅଭିନୀହାରସମିଦ୍ଧିତୋ ପଭୁତି ତଥାଗତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ସତ୍ତୋ ଲଗ୍ଗୋ ‘‘ପତ୍ତବ୍ବା ମୟା ଏସା’’ତି ତଦଧିଗମାୟ ପରକ୍କମଂ ଅମୁଞ୍ଚନ୍ତୋୟେୱ ଆଗତୋ, ତସ୍ମା ବୋଧିସତ୍ତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । କୋ ନୁ ଖୋତି କତମୋ ନୁ ଖୋ । ଲୋକୋତି ସଙ୍ଖାରଲୋକୋ । ଅସ୍ସାଦୋତି ମଧୁରାକାରୋ । ଆଦୀନୱୋତି ଅନଭିନନ୍ଦିତବ୍ବାକାରୋ । ତସ୍ସ ମୟ୍ହନ୍ତି ତସ୍ସ ଏୱଂ ବୋଧିସତ୍ତସ୍ସେୱ ସତୋ ମୟ୍ହଂ । ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନନ୍ତି ନିବ୍ବାନଂ ଆଗମ୍ମ ଆରବ୍ଭ ପଟିଚ୍ଚ ଛନ୍ଦରାଗୋ ୱିନୟଂ ଗଚ୍ଛତି ପହୀୟତି, ତସ୍ମା ନିବ୍ବାନଂ ‘‘ଛନ୍ଦରାଗୱିନୟୋ ଛନ୍ଦରାଗପ୍ପହାନ’’ନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଇଦଂ ଲୋକନିସ୍ସରଣନ୍ତି ଇଦଂ ନିବ୍ବାନଂ ଲୋକତୋ ନିସ୍ସଟତ୍ତା ଲୋକନିସ୍ସରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୟାୱକୀୱନ୍ତି ୟତ୍ତକଂ ପମାଣଂ କାଲଂ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅଭିୱିସିଟ୍ଠେନ ଅରିୟମଗ୍ଗଞାଣେନ ଅଞ୍ଞାସିଂ । ଞାଣଞ୍ଚ ପନ ମେ ଦସ୍ସନନ୍ତି ଦ୍ୱୀହିପି ପଦେହି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ ୱୁତ୍ତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୨. ପଠମଅସ୍ସାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୫. ଦୁତିୟେ ଅସ୍ସାଦପରିୟେସନଂ ଅଚରିନ୍ତି ଅସ୍ସାଦପରିୟେସନତ୍ଥାୟ ଅଚରିଂ । କୁତୋ ପଟ୍ଠାୟାତି ? ସୁମେଧକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ । ପଞ୍ଞାୟାତି ସହୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ । ସୁଦିଟ୍ଠୋତି ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧୋ । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତତିୟଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୪. ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୭. ଚତୁତ୍ଥେ ସାମଞ୍ଞତ୍ଥନ୍ତି ଚତୁବ୍ବିଧଂ ଅରିୟଫଲଂ । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସାମଞ୍ଞତ୍ଥେନ ୱା ଚତ୍ତାରୋ ମଗ୍ଗା, ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଞତ୍ଥେନ ଚତ୍ତାରି ଫଲାନି । ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ଖନ୍ଧଲୋକୋୱ କଥିତୋ ।

୫. ରୁଣ୍ଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୮. ପଞ୍ଚମଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କତରାୟ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟା ? ଛବ୍ବଗ୍ଗିୟାନଂ ଅନାଚାରେ । ତେ କିର ଗାୟନ୍ତା ନଚ୍ଚନ୍ତା ହସନ୍ତା ୱିଚରିଂସୁ । ଭିକ୍ଖୂ ଦସବଲସ୍ସ ଆରୋଚୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ତେସଂ ଓୱାଦତ୍ଥାୟ ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଆରଭି । ତତ୍ଥ ରୁଣ୍ଣନ୍ତି ରୋଦିତଂ । ଉମ୍ମତ୍ତକନ୍ତି ଉମ୍ମତ୍ତକକିରିୟା । କୋମାରକନ୍ତି କୁମାରକେହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ । ଦନ୍ତୱିଦଂସକହସିତନ୍ତି ଦନ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପାଣିଂ ପହରନ୍ତାନଂ ମହାସଦ୍ଦେନ ହସିତଂ । ସେତୁଘାତୋ ଗୀତେତି ଗୀତେ ୱୋ ପଚ୍ଚୟଘାତୋ ହୋତୁ, ସହେତୁକଂ ଗୀତଂ ପଜହଥାତି ଦୀପେତି । ନଚ୍ଚେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅଲନ୍ତି ୟୁତ୍ତଂ । ଧମ୍ମପ୍ପମୋଦିତାନଂ ସତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମୋ ୱୁଚ୍ଚତି କାରଣଂ, କେନଚିଦେୱ କାରଣେନ ପମୁଦିତାନଂ ସନ୍ତାନଂ । ସିତଂ ସିତମତ୍ତାୟାତି ତସ୍ମିଂ ସିତକାରଣେ ସତି ୟଂ ସିତଂ କରୋଥ, ତଂ ୱୋ ସିତମତ୍ତାୟ ଅଗ୍ଗଦନ୍ତେ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ପହଟ୍ଠାକାରମତ୍ତଦସ୍ସନାୟୟେୱ ୟୁତ୍ତନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

୬. ଅତିତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦୯. ଛଟ୍ଠେ ସୋପ୍ପସ୍ସାତି ନିଦ୍ଦାୟ । ପଟିସେୱନାୟ ନତ୍ଥି ତିତ୍ତୀତି ୟଥା ୟଥା ପଟିସେୱତି, ତଥା ତଥା ରୁଚ୍ଚତିୟେୱାତି ତିତ୍ତି ନାମ ନତ୍ଥି । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସଚେ ହି ମହାସମୁଦ୍ଦେ ଉଦକଂ ସୁରା ଭୱେୟ୍ୟ, ସୁରାସୋଣ୍ଡୋ ଚ ମଚ୍ଛୋ ହୁତ୍ୱା ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ, ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ଚରନ୍ତସ୍ସପି ସୟନ୍ତସ୍ସପି ତିତ୍ତି ନାମ ନ ଭୱେୟ୍ୟ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୭. ଅରକ୍ଖିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୦. ସତ୍ତମେ ଅୱସ୍ସୁତଂ ହୋତୀତି ତିନ୍ତଂ ହୋତି । ନ ଭଦ୍ଦକଂ ମରଣଂ ହୋତୀତି ଅପାୟେ ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୟତାୟ ନ ଲଦ୍ଧକଂ ହୋତି । କାଲକିରିୟାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ସଗ୍ଗେ ପଟିସନ୍ଧିପଚ୍ଚୟତାୟ ଭଦ୍ଦକଂ ହୋତି ଲଦ୍ଧକଂ । ତଂ ପନ ଏକନ୍ତେନ ସୋତାପନ୍ନାଦୀନଂ ତିଣ୍ଣଂ ଅରିୟସାୱକାନଂୟେୱ ୱଟ୍ଟତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୮. ବ୍ୟାପନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୧. ଅଟ୍ଠମେ ବ୍ୟାପନ୍ନନ୍ତି ପକତିଭାୱଂ ଜହିତ୍ୱା ଠିତଂ । ସେସଂ ପୁରିମସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

୯. ପଠମନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୨. ନୱମେ ନିଦାନାନୀତି କାରଣାନି । କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟାତି ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ ପିଣ୍ଡକରଣତ୍ଥାୟ । ଲୋଭପକତନ୍ତି ଲୋଭେନ ପକତଂ । ସାୱଜ୍ଜନ୍ତି ସଦୋସଂ । ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମସମୁଦୟାୟ ସଂୱତ୍ତତୀତି ତଂ କମ୍ମଂ ଅଞ୍ଞେସମ୍ପି ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟ ପିଣ୍ଡକରଣତ୍ଥାୟ ସଂୱତ୍ତତି । ନ ତଂ କମ୍ମଂ କମ୍ମନିରୋଧାୟାତି ତଂ ପନ କମ୍ମଂ ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ ନିରୋଧତ୍ଥାୟ ନ ସଂୱତ୍ତତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ କମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟାୟାତି ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ ସମୁଦୟତ୍ଥାୟ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବଂ ଅତ୍ଥତୋ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

୧୦. ଦୁତିୟନିଦାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୩. ଦସମେ କମ୍ମାନନ୍ତି ୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନମେୱ । ଛନ୍ଦରାଗଟ୍ଠାନିୟେତି ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ କାରଣଭୂତେ । ଆରବ୍ଭାତି ଆଗମ୍ମ ସନ୍ଧାୟ ପଟିଚ୍ଚ । ଛନ୍ଦୋତି ତଣ୍ହାଛନ୍ଦୋ । ୟୋ ଚେତସୋ ସାରାଗୋତି ୟୋ ଚିତ୍ତସ୍ସ ରାଗୋ ରଜ୍ଜନା ରଜ୍ଜିତତ୍ତଂ, ଏତମହଂ ସଂୟୋଜନଂ ୱଦାମି, ବନ୍ଧନଂ ୱଦାମୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖେ କମ୍ମାନନ୍ତି ୱିୱଟ୍ଟଗାମିକମ୍ମାନଂ । ତଦଭିନିୱତ୍ତେତୀତି ତଂ ଅଭିନିୱତ୍ତେତି । ୟଦା ୱା ତେନ ୱିପାକୋ ଞାତୋ ହୋତି ୱିଦିତୋ, ତଦା ତେ ଚେୱ ଧମ୍ମେ ତଞ୍ଚ ୱିପାକଂ ଅଭିନିୱତ୍ତେତି । ଇମିନା ଚ ପଦେନ ୱିପସ୍ସନା କଥିତା, ତଦଭିନିୱତ୍ତେତ୍ୱାତି ଇମିନା ମଗ୍ଗୋ । ଚେତସା ଅଭିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱାତି ଇମିନା ଚ ମଗ୍ଗୋୱ । ପଞ୍ଞାୟ ଅତିୱିଜ୍ଝ ପସ୍ସତୀତି ସହ ୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ନିବ୍ବିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପସ୍ସତି । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ।

ସମ୍ବୋଧୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

(୧୨) ୨. ଆପାୟିକୱଗ୍ଗୋ

୧. ଆପାୟିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୪. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ଆପାୟିକା। ନିରୟଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସନ୍ତୀତି ନେରୟିକା । ଇଦମପ୍ପହାୟାତି ଇଦଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞତାଦିଂ ପାପଧମ୍ମତ୍ତୟଂ ଅୱିଜହିତ୍ୱା । ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିଞ୍ଞୋତି ବ୍ରହ୍ମଚାରିପଟିରୂପକୋ, ତେସଂ ୱା ଆକପ୍ପଂ ଅୱିଜହନେନ ‘‘ଅହମ୍ପି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ’’ତି ଏୱଂପଟିଞ୍ଞୋ । ଅନୁଦ୍ଧଂସେତୀତି ଅକ୍କୋସତି ପରିଭାସତି ଚୋଦେତି । ନତ୍ଥି କାମେସୁ ଦୋସୋତି କିଲେସକାମେନ ୱତ୍ଥୁକାମେ ସେୱନ୍ତସ୍ସ ନତ୍ଥି ଦୋସୋ । ପାତବ୍ୟତନ୍ତି ପିୱିତବ୍ବତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତଂ ନିରାସଙ୍କେନ ଚିତ୍ତେନ ପିପାସିତସ୍ସ ପାନୀୟପିୱନସଦିସଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବତଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୨. ଦୁଲ୍ଲଭସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୫. ଦୁତିୟେ କତଞ୍ଞୂ କତୱେଦୀତି ‘‘ଇମିନା ମୟ୍ହଂ କତ’’ନ୍ତି ତେନ କତକମ୍ମଂ ଞତ୍ୱା ୱିଦିତଂ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ପଟିକରଣକପୁଗ୍ଗଲୋ ।

୩. ଅପ୍ପମେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୬. ତତିୟେ ସୁଖେନ ମେତବ୍ବୋତି ସୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ। ଦୁକ୍ଖେନ ମେତବ୍ବୋତି ଦୁପ୍ପମେୟ୍ୟୋ। ପମେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତୀତି ଅପ୍ପମେୟ୍ୟୋ । ଉନ୍ନଳୋତି ଉଗ୍ଗତନଳୋ, ତୁଚ୍ଛମାନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଚପଲୋତି ପତ୍ତମଣ୍ଡନାଦିନା ଚାପଲ୍ଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ମୁଖରୋତି ମୁଖଖରୋ । ୱିକିଣ୍ଣୱାଚୋତି ଅସଞ୍ଞତୱଚନୋ । ଅସମାହିତୋତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗତାରହିତୋ । ୱିବ୍ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋତି ଭନ୍ତଚିତ୍ତୋ ଭନ୍ତଗାୱିଭନ୍ତମିଗସପ୍ପଟିଭାଗୋ । ପାକତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ୱିୱଟିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୪. ଆନେଞ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୭. ଚତୁତ୍ଥେ ତଦସ୍ସାଦେତୀତି ତଂ ଝାନଂ ଅସ୍ସାଦେତି । ତଂ ନିକାମେତୀତି ତଦେୱ ପତ୍ଥେତି । ତେନ ଚ ୱିତ୍ତିଂ ଆପଜ୍ଜତୀତି ତେନ ଝାନେନ ତୁଟ୍ଠିଂ ଆପଜ୍ଜତି । ତତ୍ର ଠିତୋତି ତସ୍ମିଂ ଝାନେ ଠିତୋ । ତଦଧିମୁତ୍ତୋତି ତତ୍ଥେୱ ଅଧିମୁତ୍ତୋ । ତବ୍ବହୁଲୱିହାରୀତି ତେନ ବହୁଲଂ ୱିହରନ୍ତୋ । ସହବ୍ୟତଂ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ସହଭାୱଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତସ୍ମିଂ ଦେୱଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତତୀତି ଅତ୍ଥୋ। ନିରୟମ୍ପି ଗଚ୍ଛତୀତିଆଦି ନିରୟାଦୀହି ଅୱିପ୍ପମୁତ୍ତତ୍ତା ଅପରପରିୟାୟୱସେନ ତତ୍ଥ ଗମନଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ନ ହି ତସ୍ସ ଉପଚାରଜ୍ଝାନତୋ ବଲୱତରଂ ଅକୁସଲଂ ଅତ୍ଥି, ୟେନ ଅନନ୍ତରଂ ଅପାୟେ ନିବ୍ବତ୍ତେୟ୍ୟ । ଭଗୱତୋ ପନ ସାୱକୋତି ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିଅନାଗାମୀନଂ ଅଞ୍ଞତରୋ । ତସ୍ମିଂୟେୱ ଭୱେତି ତତ୍ଥେୱ ଅରୂପଭୱେ । ପରିନିବ୍ବାୟତୀତି ଅପ୍ପଚ୍ଚୟପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବାୟତି । ଅଧିପ୍ପୟାସୋତି ଅଧିକପ୍ପୟୋଗୋ । ସେସମେତ୍ଥ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ପୁଥୁଜ୍ଜନସ୍ସ ଉପପତ୍ତିଜ୍ଝାନଂ କଥିତଂ, ଅରିୟସାୱକସ୍ସ ତଦେୱ ଉପପତ୍ତିଜ୍ଝାନଞ୍ଚ ୱିପସ୍ସନାପାଦକଜ୍ଝାନଞ୍ଚ କଥିତଂ ।

୫. ୱିପତ୍ତିସମ୍ପଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୮. ପଞ୍ଚମେ ସୀଲୱିପତ୍ତୀତି ସୀଲସ୍ସ ୱିପନ୍ନାକାରୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତି ଦିନ୍ନସ୍ସ ଫଲାଭାୱଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ୟିଟ୍ଠଂ ୱୁଚ୍ଚତି ମହାୟୋଗୋ । ହୁତନ୍ତି ପହେଣକସକ୍କାରୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତମ୍ପି ଉଭୟଂ ଫଲାଭାୱମେୱ ସନ୍ଧାୟ ପଟିକ୍ଖିପତି । ସୁକତଦୁକ୍କଟାନନ୍ତି ସୁକତଦୁକ୍କତାନଂ, କୁସଲାକୁସଲାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଫଲଂ ୱିପାକୋତି ୟଂ ଫଲନ୍ତି ୱା ୱିପାକୋତି ୱା ୱୁଚ୍ଚତି, ତଂ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ନତ୍ଥି ଅୟଂ ଲୋକୋତି ପରଲୋକେ ଠିତସ୍ସ ଅୟଂ ଲୋକୋ ନତ୍ଥି, ନତ୍ଥି ପରୋ ଲୋକୋତି ଇଧ ଲୋକେ ଠିତସ୍ସାପି ପରଲୋକୋ ନତ୍ଥି, ସବ୍ବେ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥେୱ ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦସ୍ସେତି । ନତ୍ଥି ମାତା ନତ୍ଥି ପିତାତି ତେସୁ ସମ୍ମାପଟିପତ୍ତିମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତୀନଂ ଫଲାଭାୱୱସେନ ୱଦତି । ନତ୍ଥି ସତ୍ତା ଓପପାତିକାତି ଚୱିତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସତ୍ତା ନାମ ନତ୍ଥୀତି ୱଦତି । ସମ୍ପଦାତି ପାରିପୂରିୟୋ । ସୀଲସମ୍ପଦାତି ସୀଲସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣଅୱେକଲ୍ଲଭାୱୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅତ୍ଥି ଦିନ୍ନନ୍ତିଆଦି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ଗହେତବ୍ବଂ ।

୬. ଅପଣ୍ଣକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧୯. ଛଟ୍ଠେ ଅପଣ୍ଣକୋ ମଣୀତି ଛହି ତଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ପାସକୋ । ସୁଗତିଂ ସଗ୍ଗନ୍ତି ଚାତୁମହାରାଜିକାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ ସଗ୍ଗଂ ଲୋକଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ସୀଲଞ୍ଚ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠି ଚାତି ଉଭୟମ୍ପି ମିସ୍ସକଂ କଥିତଂ । ସତ୍ତମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୮. ପଠମସୋଚେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୧. ଅଟ୍ଠମେ ସୋଚେୟ୍ୟାନୀତି ସୁଚିଭାୱା । କାୟସୋଚେୟ୍ୟନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେ ସୁଚିଭାୱୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମେସୁ ପନ ପଟିପାଟିୟା ଚତୂସୁ ସୁତ୍ତେସୁ ଅଗାରିକପଟିପଦା କଥିତା । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

୯. ଦୁତିୟସୋଚେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୨. ନୱମେ ଅଜ୍ଝତ୍ତନ୍ତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତଂ । କାମଚ୍ଛନ୍ଦନ୍ତି କାମଚ୍ଛନ୍ଦନୀୱରଣଂ । ବ୍ୟାପାଦାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟମେୱ । ଗାଥାୟ ପନ କାୟସୁଚିନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେ ସୁଚିଂ, କାୟେନ ୱା ସୁଚିଂ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ନିନ୍ହାତପାପକନ୍ତି ସବ୍ବେ ପାପେ ନିନ୍ହାପେତ୍ୱା ଧୋୱିତ୍ୱା ଠିତଂ । ଇମିନା ସୁତ୍ତେନପି ଗାଥାୟପି ଖୀଣାସୱୋୱ କଥିତୋତି ।

୧୦. ମୋନେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୩. ଦସମେ ମୋନେୟ୍ୟାନୀତି ମୁନିଭାୱା । କାୟମୋନେୟ୍ୟନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେ ମୁନିଭାୱୋ ସାଧୁଭାୱୋ ପଣ୍ଡିତଭାୱୋ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାୟମୋନେୟ୍ୟନ୍ତି ଇଦଂ ତିୱିଧକାୟଦୁଚ୍ଚରିତପ୍ପହାନଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ ନାମ । ଅପିଚ ତିୱିଧଂ କାୟସୁଚରିତମ୍ପି କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, ତଥା କାୟାରମ୍ମଣଂ ଞାଣଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟପରିଞ୍ଞା କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, ପରିଞ୍ଞାସହଗତୋ ମଗ୍ଗୋ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟେ ଛନ୍ଦରାଗସ୍ସ ପହାନଂ କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ, କାୟସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି କାୟମୋନେୟ୍ୟଂ । ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅୟଂ ପନେତ୍ଥ ୱିସେସୋ – ୟଥା ଇଧ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ୱଚୀସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ଦୁତିୟଜ୍ଝାନସମାପତ୍ତି ୱଚୀମୋନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ମନୋମୋନେୟ୍ୟମ୍ପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ଚିତ୍ତସଙ୍ଖାରନିରୋଧୋ ସଞ୍ଞାୱେଦୟିତନିରୋଧସମାପତ୍ତି ମନୋମୋନେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । କାୟମୁନିନ୍ତି କାୟଦ୍ୱାରେ ମୁନିଂ ଉତ୍ତମଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ, କାୟେନ ୱା ମୁନିଂ । ସେସଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବପ୍ପହାୟିନନ୍ତି ଖୀଣାସୱଂ । ଖୀଣାସୱୋ ହି ସବ୍ବପ୍ପହାୟୀ ନାମାତି ।

ଆପାୟିକୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

(୧୩) ୩. କୁସିନାରୱଗ୍ଗୋ

୧. କୁସିନାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୪. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ କୁସିନାରାୟନ୍ତି ଏୱଂନାମକେ ନଗରେ । ବଲିହରଣେ ୱନସଣ୍ଡେତି ଏୱଂନାମକେ ୱନସଣ୍ଡେ । ତତ୍ଥ କିର ଭୂତବଲିକରଣତ୍ଥଂ ବଲିଂ ହରନ୍ତି, ତସ୍ମା ବଲିହରଣନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆକଙ୍ଖମାନୋତି ଇଚ୍ଛମାନୋ । ସହତ୍ଥାତି ସହତ୍ଥେନ । ସମ୍ପୱାରେତୀତି ଅଲଂ ଅଲନ୍ତି ୱାଚାୟ ଚେୱ ହତ୍ଥୱିକାରେନ ଚ ପଟିକ୍ଖିପାପେତି । ସାଧୁ ୱତ ମାୟନ୍ତି ସାଧୁ ୱତ ମଂ ଅୟଂ । ଗଥିତୋତି ତଣ୍ହାଗେଧେନ ଗଥିତୋ । ମୁଚ୍ଛିତୋତି ତଣ୍ହାମୁଚ୍ଛନାୟୟେୱ ମୁଚ୍ଛିତୋ । ଅଜ୍ଝୋପନ୍ନୋତି ତଣ୍ହାୟ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠପେତ୍ୱା ପୱତ୍ତୋ । ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋତି ଛନ୍ଦରାଗଂ ପହାୟ ସଂକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତୋ ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ ନାମ ହୋତି, ଅୟଂ ନ ତାଦିସୋ, ସଚ୍ଛନ୍ଦରାଗୋ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ଅନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପନେତ୍ଥ ମିସ୍ସକା କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

୨. ଭଣ୍ଡନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୫. ଦୁତିୟେ ପଜହିଂସୂତି ପଜହନ୍ତି । ବହୁଲମକଂସୂତି ପୁନପ୍ପୁନଂ କରୋନ୍ତି । ଇଧାପି ତୟୋ ୱିତକ୍କା ମିସ୍ସକାୱ କଥିତା ।

୩. ଗୋତମକଚେତିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୬. ତତିୟେ ଗୋତମକେ ଚେତିୟେତି ଗୋତମକୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନେ । ତଥାଗତୋ ହି ପଠମବୋଧିୟଂ ୱୀସତି ୱସ୍ସାନି କଦାଚି ଚାପାଲେ ଚେତିୟେ, କଦାଚି ସାରନ୍ଦଦେ, କଦାଚି ବହୁପୁତ୍ତେ, କଦାଚି ଗୋତମକେତି ଏୱଂ ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଦେୱକୁଲେସୁୟେୱ ୱିହାସି । ଇମସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ୱେସାଲିଂ ଉପନିସ୍ସାୟ ଗୋତମକସ୍ସ ୟକ୍ଖସ୍ସ ଭୱନଟ୍ଠାନେ ୱିହାସି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଗୋତମକେ ଚେତିୟେ’’ତି । ଏତଦୱୋଚାତି ଏତଂ ‘‘ଅଭିଞ୍ଞାୟାହ’’ନ୍ତିଆଦିକଂ ସୁତ୍ତଂ ଅୱୋଚ ।

ଇଦଞ୍ଚ ଭଗୱତା ସୁତ୍ତଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ୱୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । କତରଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ? ମୂଲପରିୟାୟଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ (ମ॰ ନି॰ ୧.୧ ଆଦୟୋ) । ସମ୍ବହୁଲା କିର ବ୍ରାହ୍ମଣପବ୍ବଜିତା ଅତ୍ତନା ଉଗ୍ଗହିତବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ନିସ୍ସାୟ ଜାନନମଦଂ ଉପ୍ପାଦେତ୍ୱା ଧମ୍ମସ୍ସୱନଗ୍ଗଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି – ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ କଥେନ୍ତୋ ଅମ୍ହେହି ଞାତମେୱ କଥେସ୍ସତି, ନୋ ଅଞ୍ଞାତ’’ନ୍ତି । ଭିକ୍ଖୂ ତଥାଗତସ୍ସ ଆରୋଚେସୁଂ । ସତ୍ଥା ତେ ଭିକ୍ଖୂ ପକ୍କୋସାପେତ୍ୱା ମୁଖପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ମୂଲପରିୟାୟଂ ଦେସେସି । ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଦେସନାୟ ନେୱ ଆଗତଟ୍ଠାନଂ, ନ ଗତଟ୍ଠାନଂ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ଅପସ୍ସନ୍ତା ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ‘ମୟ୍ହଂ କଥା ନିୟ୍ୟାତୀ’ତି ମୁଖସମ୍ପତ୍ତମେୱ କଥେତୀ’’ତି ଚିନ୍ତୟିଂସୁ । ସତ୍ଥା ତେସଂ ମନଂ ଜାନିତ୍ୱା ଇମଂ ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ‘‘ଇମେ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା, ଦ୍ୱାଦସାୟତନାନି, ଅଟ୍ଠାରସ ଧାତୁୟୋ, ବାୱୀସତିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି, ନୱ ହେତୂ, ସତ୍ତ ଫସ୍ସା, ସତ୍ତ ୱେଦନା, ସତ୍ତ ଚେତନା, ସତ୍ତ ସଞ୍ଞା, ସତ୍ତ ଚିତ୍ତାନୀ’’ତି ଜାନିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖଂ କତ୍ୱା, ତଥା – ‘‘ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ତେ ତେ ଧମ୍ମେ ଜାନିତ୍ୱା ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପଚ୍ଚକ୍ଖମେୱ କତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସନିଦାନନ୍ତି ସପ୍ପଚ୍ଚୟମେୱ କତ୍ୱା କଥେମି, ନୋ ଅପ୍ପଚ୍ଚୟଂ । ସପ୍ପାଟିହାରିୟନ୍ତି ପଚ୍ଚନୀକପଟିହରଣେନ ସପ୍ପାଟିହାରିୟମେୱ କତ୍ୱା କଥେମି, ନୋ ଅପ୍ପାଟିହାରିୟଂ । ଅଲଞ୍ଚ ପନ ୱୋତି ୟୁତ୍ତଞ୍ଚ ପନ ତୁମ୍ହାକଂ । ତୁଟ୍ଠିୟାତି ‘‘ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଭଗୱା, ସ୍ୱାକ୍ଖାତୋ ଧମ୍ମୋ, ସୁପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ସଙ୍ଘୋ’’ତି ତୀଣି ରତନାନି ଗୁଣତୋ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତାନଂ ତୁମ୍ହାକଂ ୟୁତ୍ତମେୱ ତୁଟ୍ଠିଂ କାତୁନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଅକମ୍ପିତ୍ଥାତି ଛହି ଆକାରେହି ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଏୱରୂପୋ ହି ପଥୱିକମ୍ପୋ ବୋଧିମଣ୍ଡେପି ଅହୋସି । ବୋଧିସତ୍ତେ କିର ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗେନ ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଅଭିରୁଳ୍ହେ ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ଉତ୍ତରଭାଗୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱଗ୍ଗଂ ଅଭିହନନ୍ତୋ ୱିୟ । ପଚ୍ଛିମଦିସଂ ଗତେ ପଚ୍ଛିମଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ ଅହୋସି, ପାଚୀନଭାଗୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱଗ୍ଗଂ ଅଭିହନନ୍ତୋ ୱିୟ । ଉତ୍ତରଦିସଂ ଗତେ ଉତ୍ତରଦିସାଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ, ଦକ୍ଖିଣଦିସାଭାଗୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱଗ୍ଗଂ ଅଭିହନନ୍ତୋ ୱିୟ । ପାଚୀନଦିସଂ ଗତେ ପାଚୀନଦିସାଭାଗୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ, ପଚ୍ଛିମଭାଗୋ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱଗ୍ଗଂ ଅଭିହନନ୍ତୋ ୱିୟ । ବୋଧିରୁକ୍ଖୋପି ସକିଂ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ୱିୟ, ସକିଂ ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଭୱଗ୍ଗଂ ଅଭିହନନ୍ତୋ ୱିୟ । ତସ୍ମିମ୍ପି ଦିୱସେ ଏୱଂ ଛହି ଆକାରେହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସୀ ମହାପଥୱୀ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ ।

୪. ଭରଣ୍ଡୁକାଲାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୭. ଚତୁତ୍ଥେ କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ସକଲକପ୍ପଂ । ଅନ୍ୱାହିଣ୍ଡନ୍ତୋତି ୱିଚରନ୍ତୋ । ନାଦ୍ଦସାତି କିଂ କାରଣା ନ ଅଦ୍ଦସ ? ଅୟଂ କିର ଭରଣ୍ଡୁ କାଲାମୋ ସକ୍ୟାନଂ ଅଗ୍ଗପିଣ୍ଡଂ ଖାଦନ୍ତୋ ୱିଚରତି । ତସ୍ସ ୱସନଟ୍ଠାନଂ ସମ୍ପତ୍ତକାଲେ ଏକା ଧମ୍ମଦେସନା ସମୁଟ୍ଠହିସ୍ସତୀତି ଞତ୍ୱା ଭଗୱା ଏୱଂ ଅଧିଟ୍ଠାସି, ୟଥା ଅଞ୍ଞୋ ଆୱସଥୋ ନ ପଞ୍ଞାୟିତ୍ଥ । ତସ୍ମା ନ ଅଦ୍ଦସ । ପୁରାଣସବ୍ରହ୍ମଚାରୀତି ପୋରାଣକୋ ସବ୍ରହ୍ମଚାରୀ । ସୋ କିର ଆଳାରକାଲାମକାଲେ ତସ୍ମିଂୟେୱ ଅସ୍ସମେ ଅହୋସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେୱମାହ । ସନ୍ଥରଂ ପଞ୍ଞାପେହୀତି ସନ୍ଥରିତବ୍ବଂ ସନ୍ଥରାହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସନ୍ଥରଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱାତି କପ୍ପିୟମଞ୍ଚକେ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ ପଞ୍ଞାପେତ୍ୱା । କାମାନଂ ପରିଞ୍ଞଂ ପଞ୍ଞାପେତୀତି ଏତ୍ଥ ପରିଞ୍ଞା ନାମ ସମତିକ୍କମୋ, ତସ୍ମା କାମାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ପଠମଜ୍ଝାନଂ ପଞ୍ଞାପେତି । ନ ରୂପାନଂ ପରିଞ୍ଞନ୍ତି ରୂପାନଂ ସମତିକ୍କମଭୂତଂ ଅରୂପାୱଚରସମାପତ୍ତିଂ ନ ପଞ୍ଞାପେତି । ନ ୱେଦନାନଂ ପରିଞ୍ଞନ୍ତି ୱେଦନାନଂ ସମତିକ୍କମଂ ନିବ୍ବାନଂ ନ ପଞ୍ଞାପେତି । ନିଟ୍ଠାତି ଗତି ନିପ୍ଫତ୍ତି । ଉଦାହୁ ପୁଥୂତି ଉଦାହୁ ନାନା ।

୫. ହତ୍ଥକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୮. ପଞ୍ଚମେ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଏତ୍ଥ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଖୟସୁନ୍ଦରାଭିରୂପଅବ୍ଭନୁମୋଦନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତା, ଭନ୍ତେ, ରତ୍ତି, ନିକ୍ଖନ୍ତୋ ପଠମୋ ୟାମୋ, ଚିରନିସିନ୍ନୋ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘୋ, ଉଦ୍ଦିସତୁ, ଭନ୍ତେ, ଭଗୱା ଭିକ୍ଖୂନଂ ପାତିମୋକ୍ଖ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ ଖୟେ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ଅୟଂ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ପୁଗ୍ଗଲାନଂ ଅଭିକ୍କନ୍ତତରୋ ଚ ପଣୀତତରୋ ଚା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୧୦୦) ସୁନ୍ଦରେ ।

‘‘କୋ ମେ ୱନ୍ଦତି ପାଦାନି, ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲଂ ।

ଅଭିକ୍କନ୍ତେନ ୱଣ୍ଣେନ, ସବ୍ବା ଓଭାସୟଂ ଦିସା’’ତି ॥ (ୱି॰ ୱ॰ ୮୫୭) –

ଏୱମାଦୀସୁ ଅଭିରୂପେ । ‘‘ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ, ଭୋ ଗୋତମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧୫) ଅବ୍ଭନୁମୋଦନେ । ଇଧ ପନ ସୁନ୍ଦରେ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତାୟ ରତ୍ତିୟାତି ଇଟ୍ଠାୟ କନ୍ତାୟ ମନାପାୟ ରତ୍ତିୟାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଇଧ ଅଭିକ୍କନ୍ତସଦ୍ଦୋ ଅଭିରୂପେ, ୱଣ୍ଣସଦ୍ଦୋ ପନ ଛୱିଥୁତିକୁଲୱଗ୍ଗକାରଣସଣ୍ଠାନପମାଣରୂପାୟତନାଦୀସୁ ଦିସ୍ସତି । ତତ୍ଥ ‘‘ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋସି ଭଗୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯; ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୩) ଛୱିୟଂ । ‘‘କଦା ସଞ୍ଞୂଳ୍ହା ପନ ତେ ଗହପତି ସମଣସ୍ସ ଗୋତମସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୭୭) ଥୁତିୟଂ । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭୋ ଗୋତମ, ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୧୧୫) କୁଲୱଗ୍ଗେ । ‘‘ଅଥ କେନ ନୁ ୱଣ୍ଣେନ, ଗନ୍ଧତ୍ଥେନୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୩୪) କାରଣେ । ‘‘ମହନ୍ତଂ ହତ୍ଥିରାଜୱଣ୍ଣଂ ଅଭିନିମ୍ମିନିତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୧୩୮) ସଣ୍ଠାନେ । ‘‘ତୟୋ ପତ୍ତସ୍ସ ୱଣ୍ଣା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୬୦୨) ପମାଣେ । ‘‘ୱଣ୍ଣୋ ଗନ୍ଧୋ ରସୋ ଓଜା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ ରୂପାୟତନେ । ସୋ ଇଧ ଛୱିୟା ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ତେନ ଅଭିକ୍କନ୍ତୱଣ୍ଣାତି ଅଭିରୂପଚ୍ଛୱି, ଇଟ୍ଠୱଣ୍ଣା ମନାପୱଣ୍ଣାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି ।

କେୱଲକପ୍ପନ୍ତି ଏତ୍ଥ କେୱଲସଦ୍ଦୋ ଅନୱସେସୟେଭୁୟ୍ୟାବ୍ୟାମିସ୍ସାନତିରେକଦଳ୍ହତ୍ଥୱିସଂୟୋଗାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘କେୱଲପରିପୁଣ୍ଣଂ ପରିସୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ପାରା॰ ୧) ଅନୱସେସତା ଅତ୍ଥୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପା ଚ ଅଙ୍ଗମଗଧା ପହୂତଂ ଖାଦନୀୟଂ ଭୋଜନୀୟଂ ଆଦାୟ ଉପସଙ୍କମିସ୍ସନ୍ତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୪୩) ୟେଭୁୟ୍ୟତା । ‘‘କେୱଲସ୍ସ ଦୁକ୍ଖକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ହୋତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ୱିଭ॰ ୨୨୫) ଅବ୍ୟାମିସ୍ସତା । ‘‘କେୱଲଂ ସଦ୍ଧାମତ୍ତକଂ ନୂନ ଅୟମାୟସ୍ମା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମହାୱ॰ ୨୪୪) ଅନତିରେକତା । ‘‘ଆୟସ୍ମତୋ, ଭନ୍ତେ, ଅନୁରୁଦ୍ଧସ୍ସ ବାହିୟୋ ନାମ ସଦ୍ଧିୱିହାରିକୋ କେୱଲକପ୍ପଂ ସଙ୍ଘଭେଦାୟ ଠିତୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୨୪୩) ଦଳ୍ହତ୍ଥତା । ‘‘କେୱଲୀ ୱୁସିତୱା ଉତ୍ତମପୁରିସୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୫୭) ୱିସଂୟୋଗୋ । ଇଧ ପନ ଅନୱସେସତା ଅତ୍ଥୋତି ଅଧିପ୍ପେତା ।

କପ୍ପସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ ଅଭିସଦ୍ଦହନୱୋହାରକାଲପଞ୍ଞତ୍ତିଛେଦନୱିକପ୍ପଲେସସମନ୍ତଭାୱାଦିଅନେକତ୍ଥୋ । ତଥା ହିସ୍ସ ‘‘ଓକପ୍ପନିୟମେତଂ ଭୋତୋ ଗୋତମସ୍ସ, ୟଥା ତଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) ଅଭିସଦ୍ଦହନମତ୍ଥୋ । ‘‘ଅନୁଜାନାମି, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଞ୍ଚହି ସମଣକପ୍ପେହି ଫଲଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୨୫୦) ୱୋହାରୋ । ‘‘ୟେନ ସୁଦଂ ନିଚ୍ଚକପ୍ପଂ ୱିହରାମୀ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୧.୩୮୭) କାଲୋ । ‘‘ଇଚ୍ଚାୟସ୍ମା କପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସୁ॰ ନି॰ ୧୦୯୮; ଚୂଳନି॰ କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛା ୧୧୭, କପ୍ପମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୬୧) ପଞ୍ଞତ୍ତି। ‘‘ଅଲଙ୍କତୋ କପ୍ପିତକେସମସ୍ସୂ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଜା॰ ୨.୨୨.୧୩୬୮; ୱି॰ ୱ॰ ୧୦୯୪) ଛେଦନଂ । ‘‘କପ୍ପତି ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲକପ୍ପୋ’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଚୂଳୱ॰ ୪୪୬) ୱିକପ୍ପୋ । ‘‘ଅତ୍ଥି କପ୍ପୋ ନିପଜ୍ଜିତୁ’’ନ୍ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୦) ଲେସୋ । ‘‘କେୱଲକପ୍ପଂ ୱେଳୁୱନଂ ଓଭାସେତ୍ୱା’’ତି ଏୱମାଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୯୪) ସମନ୍ତଭାୱୋ । ଇଧ ପନସ୍ସ ସମନ୍ତଭାୱୋ ଅତ୍ଥୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ତସ୍ମା କେୱଲକପ୍ପଂ ଜେତୱନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଅନୱସେସଂ ସମନ୍ତତୋ ଜେତୱନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଓଭାସେତ୍ୱାତି ଆଭାୟ ଫରିତ୍ୱା । ୱାଲୁକାୟାତି ସଣ୍ହାୟ ୱାଲୁକାୟ । ନ ସଣ୍ଠାତୀତି ନ ପତିଟ୍ଠାତି । ଓଳାରିକନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମଦେୱତାୟ ହି ପଥୱିୟଂ ପତିଟ୍ଠାନକାଲେ ଅତ୍ତଭାୱୋ ଓଳାରିକୋ ମାପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି ପଥୱୀ ୱା, ତସ୍ମା ଏୱମାହ । ଧମ୍ମାତି ଇମିନା ପୁବ୍ବେ ଉଗ୍ଗହିତବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଦସ୍ସେତି । ନପ୍ପୱତ୍ତିନୋ ଅହେସୁନ୍ତି ସଜ୍ଝାୟମୂଳ୍ହକା ୱାଚା ପରିହୀନାୟେୱ ଅହେସୁଂ । ଅପ୍ପଟିୱାନୋତି ଅନିୱତ୍ତୋ ଅନୁକ୍କଣ୍ଠିତୋ ।

ଦସ୍ସନସ୍ସାତି ଚକ୍ଖୁୱିଞ୍ଞାଣେନ ଦସ୍ସନସ୍ସ । ଉପଟ୍ଠାନସ୍ସାତି ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠାନସ୍ସ । ଅଧିସୀଲନ୍ତି ଦସୱିଧଂ ସୀଲଂ । ତଞ୍ହି ପଞ୍ଚସୀଲଂ ଉପାଦାୟ ଅଧିସୀଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଅୱିହଂ ଗତୋତି ଅୱିହବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ନିବ୍ବତ୍ତୋସ୍ମୀତି ଦସ୍ସେତି ।

୬. କଟୁୱିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨୯. ଛଟ୍ଠେ ଗୋୟୋଗପିଲକ୍ଖସ୍ମିନ୍ତି ଗାୱୀନଂ ୱିକ୍କୟଟ୍ଠାନେ ଉଟ୍ଠିତପିଲକ୍ଖସ୍ସ ସନ୍ତିକେ । ରିତ୍ତସ୍ସାଦନ୍ତି ଝାନସୁଖାଭାୱେନ ରିତ୍ତସ୍ସାଦଂ । ବାହିରସ୍ସାଦନ୍ତି କାମଗୁଣସୁଖୱସେନ ବାହିରସ୍ସାଦଂ । କଟୁୱିୟନ୍ତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠଂ । ଆମଗନ୍ଧେନାତି କୋଧସଙ୍ଖାତେନ ୱିସ୍ସଗନ୍ଧେନ । ଅୱସ୍ସୁତନ୍ତି ତିନ୍ତଂ । ମକ୍ଖିକାତି କିଲେସମକ୍ଖିକା । ନାନୁପତିସ୍ସନ୍ତୀତି ଉଟ୍ଠାୟ ନ ଅନୁବନ୍ଧିସ୍ସନ୍ତି । ନାନ୍ୱାସ୍ସୱିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନୁବନ୍ଧିତ୍ୱା ନ ଖାଦିସ୍ସନ୍ତି । ସଂୱେଗମାପାଦୀତି ସୋତାପନ୍ନୋ ଜାତୋ ।

କଟୁୱିୟକତୋତି ଉଚ୍ଛିଟ୍ଠକତୋ । ଆରକା ହୋତୀତି ଦୂରେ ହୋତି । ୱିଘାତସ୍ସେୱ ଭାଗୱାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସେୱ ଭାଗୀ । ଚରେତୀତି ଚରତି ଗଚ୍ଛତି । ଦୁମ୍ମେଧୋତି ଦୁପ୍ପଞ୍ଞୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ, ଗାଥାସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି । ସତ୍ତମେ ୱଟ୍ଟମେୱ ଭାସିତଂ ।

୮. ଦୁତିୟଅନୁରୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୧. ଅଟ୍ଠମେ ଇଦଂ ତେ ମାନସ୍ମିନ୍ତି ଅୟଂ ତେ ନୱୱିଧେନ ୱଡ୍ଢିତମାନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଂ ତେ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ତୱ ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ ଚିତ୍ତସ୍ସ ଉଦ୍ଧତଭାୱୋ । ଇଦଂତେ କୁକ୍କୁଚ୍ଚସ୍ମିନ୍ତି ଇଦଂ ତୱ କୁକ୍କୁଚ୍ଚଂ ।

୯. ପଟିଚ୍ଛନ୍ନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୨. ନୱମେ ଆୱହନ୍ତୀତି ନିୟ୍ୟନ୍ତି । ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋ ଆୱହତୀତି ପଟିଚ୍ଛନ୍ନୋୱ ହୁତ୍ୱା ନିୟ୍ୟାତି । ୱିୱଟୋ ୱିରୋଚତୀତି ଏତ୍ଥ ଏକତୋ ଉଭତୋ ଅତ୍ତତୋ ସବ୍ବତ୍ଥକତୋତି ଚତୁବ୍ବିଧା ୱିୱଟତା ୱେଦିତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ଏକତୋ ୱିୱଟଂ ନାମ ଅସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦଂ । ଉଭତୋ ୱିୱଟଂ ନାମ ସାଧାରଣସିକ୍ଖାପଦଂ । ଅତ୍ତତୋ ୱିୱଟଂ ନାମ ପଟିଲଦ୍ଧଧମ୍ମଗୁଣୋ । ସବ୍ବତ୍ଥକୱିୱଟଂ ନାମ ତେପିଟକଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ।

୧୦. ଲେଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୩. ଦସମେ ଅଭିଣ୍ହନ୍ତି ଅଭିକ୍ଖଣଂ ନିରନ୍ତରଂ । ଆଗାଳ୍ହେନାତି ଗାଳ୍ହେନ କକ୍ଖଳେନ । ଫରୁସେନାତି ଫରୁସୱଚନେନ । ଗାଳ୍ହଂ କତ୍ୱା ଫରୁସଂ କତ୍ୱା ୱୁଚ୍ଚମାନୋପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅମନାପେନାତି ମନଂ ଅନଲ୍ଲୀୟନ୍ତେନ ଅୱଡ୍ଢନ୍ତେନ । ସନ୍ଧିୟତିମେୱାତି ଘଟିୟତିୟେୱ । ସଂସନ୍ଦତିମେୱାତି ନିରନ୍ତରୋୱ ହୋତି । ସମ୍ମୋଦତିମେୱାତି ଏକୀଭାୱମେୱ ଗଚ୍ଛତି । ସେସଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

କୁସିନାରୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

(୧୪) ୪. ୟୋଧାଜୀୱୱଗ୍ଗୋ

୧. ୟୋଧାଜୀୱସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୪. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ୟୁଦ୍ଧଂ ଉପଜୀୱତୀତି ୟୋଧାଜୀୱୋ । ରାଜାରହୋତି ରଞ୍ଞୋ ଅନୁଚ୍ଛୱିକୋ । ରାଜଭୋଗ୍ଗୋତି ରଞ୍ଞୋ ଉପଭୋଗପରିଭୋଗୋ । ଅଙ୍ଗନ୍ତେୱ ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ହତ୍ଥୋ ୱିୟ ପାଦୋ ୱିୟ ଚ ଅୱସ୍ସଂ ଇଚ୍ଛିତବ୍ବତ୍ତା ଅଙ୍ଗନ୍ତି ସଙ୍ଖ୍ୟଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦୂରେ ପାତୀ ହୋତୀତି ଉଦକେ ଉସଭମତ୍ତଂ, ଥଲେ ଅଟ୍ଠୁସଭମତ୍ତଂ, ତତୋ ୱା ଉତ୍ତରିନ୍ତି ଦୂରେ କଣ୍ଡଂ ପାତେତି । ଦୁଟ୍ଠଗାମଣିଅଭୟସ୍ସ ହି ୟୋଧାଜୀୱୋ ନୱଉସଭମତ୍ତଂ କଣ୍ଡଂ ପାତେସି, ପଚ୍ଛିମଭୱେ ବୋଧିସତ୍ତୋ ୟୋଜନପ୍ପମାଣଂ । ଅକ୍ଖଣୱେଧୀତି ଅୱିରାଧିତୱେଧୀ, ଅକ୍ଖଣଂ ୱା ୱିଜ୍ଜୁ ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମହତୋ କାୟସ୍ସ ପଦାଲେତାତି ଏକତୋବଦ୍ଧଂ ଫଲକସତମ୍ପି ମହିଂସଚମ୍ମସତମ୍ପି ଅଙ୍ଗୁଟ୍ଠପମାଣବହଲଂ ଲୋହପଟ୍ଟମ୍ପି ଚତୁରଙ୍ଗୁଲବହଲଂ ଅସନପଦରମ୍ପି ୱିଦତ୍ଥିବହଲଂ ଉଦୁମ୍ବରପଦରମ୍ପି ଦୀଘନ୍ତେନ ୱାଲିକସକଟମ୍ପି ୱିନିୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଂକିଞ୍ଚି ରୂପନ୍ତିଆଦି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ ୱିତ୍ଥାରିତମେୱ । ନେତଂ ମମାତିଆଦି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠିପଟିକ୍ଖେପୱସେନ ୱୁତ୍ତଂ । ସମ୍ମପ୍ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତୀତି ସମ୍ମା ହେତୁନା କାରଣେନ ସହୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସତି । ପଦାଲେତୀତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପଦାଲେତି ।

୨. ପରିସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୫. ଦୁତିୟେ ଉକ୍କାଚିତୱିନୀତାତି ଅପ୍ପଟିପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୀତା ଦୁବ୍ବିନୀତପରିସା । ପଟିପୁଚ୍ଛାୱିନୀତାତି ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ୱିନୀତା ସୁୱିନୀତପରିସା । ୟାୱତାୱିନୀତାତି ପମାଣୱସେନ ୱିନୀତା, ପମାଣଂ ଞତ୍ୱା ୱିନୀତପରିସାତି ଅତ୍ଥୋ । ‘‘ୟାୱତଜ୍ଝା’’ତି ପାଳିୟା ପନ ୟାୱ ଅଜ୍ଝାସୟାତି ଅତ୍ଥୋ, ଅଜ୍ଝାସୟଂ ଞତ୍ୱା ୱିନୀତପରିସାତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ତତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୪. ଉପ୍ପାଦାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୭. ଚତୁତ୍ଥେ ଧମ୍ମଟ୍ଠିତତାତି ସଭାୱଟ୍ଠିତତା । ଧମ୍ମନିୟାମତାତି ସଭାୱନିୟାମତା । ସବ୍ବେ ସଙ୍ଖାରାତି ଚତୁଭୂମକସଙ୍ଖାରା । ଅନିଚ୍ଚାତି ହୁତ୍ୱା ଅଭାୱଟ୍ଠେନ ଅନିଚ୍ଚା । ଦୁକ୍ଖାତି ସମ୍ପଟିପୀଳନଟ୍ଠେନ ଦୁକ୍ଖା । ଅନତ୍ତାତି ଅୱସୱତ୍ତନଟ୍ଠେନ ଅନତ୍ତା । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ମିସ୍ସକାନି କଥିତାନି ।

୫. କେସକମ୍ବଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩୮. ପଞ୍ଚମେ ତନ୍ତାୱୁତାନଂ ୱତ୍ଥାନନ୍ତି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିୱଚନଂ, ତନ୍ତେହି ୱାୟିତୱତ୍ଥାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । କେସକମ୍ବଲୋତି ମନୁସ୍ସକେସେହି ୱାୟିତକମ୍ବଲୋ। ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣୱାଦାନନ୍ତି ଇଦମ୍ପି ପଚ୍ଚତ୍ତେ ସାମିୱଚନଂ । ପଟିକିଟ୍ଠୋତି ପଚ୍ଛିମକୋ ଲାମକୋ । ମୋଘପୁରିସୋତି ତୁଚ୍ଛପୁରିସୋ । ପଟିବାହତୀତି ପଟିସେଧେତି । ଖିପ୍ପଂ ଉଡ୍ଡେୟ୍ୟାତି କୁମିନଂ ଓଡ୍ଡେୟ୍ୟ । ଛଟ୍ଠସତ୍ତମାନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ ।

୮. ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୧. ଅଟ୍ଠମେ ଅସ୍ସଖଳୁଙ୍କୋତି ଅସ୍ସପୋତୋ । ଇଦମସ୍ସ ଜୱସ୍ମିଂ ୱଦାମୀତି ଅୟମସ୍ସ ଞାଣଜୱୋତି ୱଦାମି । ଇଦମସ୍ସ ୱଣ୍ଣସ୍ମିଂ ୱଦାମୀତି ଅୟମସ୍ସ ଗୁଣୱଣ୍ଣୋତି ୱଦାମି । ଇଦମସ୍ସ ଆରୋହପରିଣାହସ୍ମିନ୍ତି ଅୟମସ୍ସ ଉଚ୍ଚଭାୱୋ ପରିମଣ୍ଡଲଭାୱୋତି ୱଦାମୀତି ।

୯. ଅସ୍ସପରସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୨. ନୱମେ ଅସ୍ସପରସ୍ସେତି ଅସ୍ସେସୁ ପରସ୍ସେ । ପୁରିସପରସ୍ସେତି ପୁରିସେସୁ ପରସ୍ସେ, ପୁରିସପୁରିସେତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି କଥିତାନି । ତତ୍ଥ ଅୟଂ ତୀହି ମଗ୍ଗେହି ଞାଣଜୱସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୦. ଅସ୍ସାଜାନୀୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୩. ଦସମେ ଭଦ୍ରେତି ଭଦ୍ଦକେ । ଅସ୍ସାଜାନୀୟେତି କାରଣାକାରଣଂ ଜାନନକେ ଅସ୍ସେ । ପୁରିସାଜାନୀୟେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ଅରହତ୍ତଫଲଂ କଥିତଂ । ତତ୍ରାୟଂ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ଞାଣଜୱସମ୍ପନ୍ନୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୧୧. ପଠମମୋରନିୱାପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୪. ଏକାଦସମେ ଅଚ୍ଚନ୍ତନିଟ୍ଠୋତି ଅନ୍ତଂ ଅତିକ୍କନ୍ତନିଟ୍ଠୋ, ଅକୁପ୍ପନିଟ୍ଠୋ ଧୁୱନିଟ୍ଠୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଂ ସଦିସମେୱ ।

୧୨. ଦୁତିୟମୋରନିୱାପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୫. ଦ୍ୱାଦସମେ ଇଦ୍ଧିପାଟିହାରିୟେନାତି ଇଜ୍ଝନକପାଟିହାରିୟେନ । ଆଦେସନାପାଟିହାରିୟେନାତି ଆଦିସିତ୍ୱା ଅପଦିସିତ୍ୱା କଥନଅନୁକଥନକଥାପାଟିହାରିୟେନ ।

୧୩. ତତିୟମୋରନିୱାପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪୬. ତେରସମେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟାତି ଫଲସମାପତ୍ତତ୍ଥାୟ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିୟା । ସମ୍ମାଞାଣେନାତି ଫଲଞାଣେନ । ସମ୍ମାୱିମୁତ୍ତିୟାତି ସେସେହି ଫଲସମାପତ୍ତିଧମ୍ମେହି । ଇମେସୁ ତୀସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ଖୀଣାସୱୋୱ କଥିତୋତି ।

ୟୋଧାଜୀୱୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

(୧୫) ୫. ମଙ୍ଗଲୱଗ୍ଗୋ

୧-୯. ଅକୁସଲସୁତ୍ତାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୪୭-୧୫୫. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ୟଥାଭତଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତୋତି ୟଥା ଆନେତ୍ୱା ଠପିତୋ । ଦୁତିୟେ ସାୱଜ୍ଜେନାତି ସଦୋସେନ । ତତିୟେ ୱିସମେନାତି ସପକ୍ଖଲନେନ । ସମେନାତି ଅପକ୍ଖଲନେନ । ଚତୁତ୍ଥେ ଅସୁଚିନାତି ଗୂଥସଦିସେନ ଅପରିସୁଦ୍ଧେନ ଅମେଜ୍ଝେନ । ସୁଚିନାତି ପରିସୁଦ୍ଧେନ ମେଜ୍ଝେନ । ପଞ୍ଚମାଦୀନି ଉତ୍ତାନାନେୱ ।

୧୦. ପୁବ୍ବଣ୍ହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫୬. ଦସମେ ସୁନକ୍ଖତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ତୟୋ ସୁଚରିତଧମ୍ମା ପୂରିତା ହୋନ୍ତି, ସୋ ଦିୱସୋ ଲଦ୍ଧନକ୍ଖତ୍ତୟୋଗୋ ନାମ, ତେନସ୍ସ ସଦା ସୁନକ୍ଖତ୍ତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି । ସ୍ୱେୱ ଦିୱସୋ କତମଙ୍ଗଲୋ ନାମ ହୋତି, ତେନସ୍ସ ସଦା ସୁମଙ୍ଗଲନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ପଭାତମ୍ପିସ୍ସ ସଦା ସୁପ୍ପଭାତମେୱ, ସୟନତୋ ଉଟ୍ଠାନମ୍ପି ସୁହୁଟ୍ଠିତମେୱ, ଖଣୋପି ସୁକ୍ଖଣୋୱ, ମୁହୁତ୍ତୋପି ସୁମୁହୁତ୍ତୋୱ। ଏତ୍ଥ ଚ ଦସଚ୍ଛରପମାଣୋ କାଲୋ ଖଣୋ ନାମ, ତେନ ଖଣେନ ଦସକ୍ଖଣୋ କାଲୋ ଲୟୋ ନାମ, ତେନ ଲୟେନ ଚ ଦସଲୟୋ କାଲୋ ଖଣଲୟୋ ନାମ, ତେନ ଦସଗୁଣୋ ମୁହୁତ୍ତୋ ନାମ, ତେନ ଦସଗୁଣୋ ଖଣମୁହୁତ୍ତୋ ନାମାତି ଅୟଂ ୱିଭାଗୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୁୟିଟ୍ଠଂ ବ୍ରହ୍ମଚାରିସୂତି ୟସ୍ମିଂ ଦିୱସେ ତୀଣି ସୁଚରିତାନି ପୂରିତାନି, ତଦାସ୍ସ ସେଟ୍ଠଚାରୀସୁ ଦିନ୍ନଦାନଂ ସୁୟିଟ୍ଠଂ ନାମ ହୋତି। ପଦକ୍ଖିଣଂ କାୟକମ୍ମନ୍ତି ତଂ ଦିୱସଂ ତେନ କତଂ କାୟକମ୍ମଂ ୱଡ୍ଢିକାୟକମ୍ମଂ ନାମ ହୋତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପଦକ୍ଖିଣାନି କତ୍ୱାନାତି ୱଡ୍ଢିୟୁତ୍ତାନି କାୟକମ୍ମାଦୀନି କତ୍ୱା । ଲଭନ୍ତତ୍ଥେ ପଦକ୍ଖିଣେତି ପଦକ୍ଖିଣେ ୱଡ୍ଢିଅତ୍ଥେୟେୱ ଲଭତି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

ମଙ୍ଗଲୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ତତିୟପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

(୧୬) ୬. ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୱଣ୍ଣନା

୧୫୭-୧୬୩. ଇତୋ ପରେସୁ ଆଗାଳ୍ହା ପଟିପଦାତି ଗାଳ୍ହା କକ୍ଖଳା ଲୋଭୱସେନ ଥିରଗ୍ଗହଣା । ନିଜ୍ଝାମାତି ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗୱସେନ ସୁଟ୍ଠୁ ଝାମା ସନ୍ତତ୍ତା ପରିତତ୍ତା । ମଜ୍ଝିମାତି ନେୱ କକ୍ଖଳା ନ ଝାମା ମଜ୍ଝେ ଭୱା । ଅଚେଲକୋତି ନିଚ୍ଚେଲୋ ନଗ୍ଗୋ । ମୁତ୍ତାଚାରୋତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠାଚାରୋ, ଉଚ୍ଚାରକମ୍ମାଦୀସୁ ଲୋକିୟକୁଲପୁତ୍ତାଚାରେନ ୱିରହିତୋ ଠିତକୋୱ ଉଚ୍ଚାରଂ କରୋତି, ପସ୍ସାୱଂ କରୋତି, ଖାଦତି ଭୁଞ୍ଜତି । ହତ୍ଥାପଲେଖନୋତି ହତ୍ଥେ ପିଣ୍ଡମ୍ହି ନିଟ୍ଠିତେ ଜିୱ୍ହାୟ ହତ୍ଥଂ ଅପଲେଖତି, ଉଚ୍ଚାରମ୍ପି କତ୍ୱା ହତ୍ଥସ୍ମିଂୟେୱ ଦଣ୍ଡକସଞ୍ଞୀ ହୁତ୍ୱା ହତ୍ଥେନ ଅପଲେଖତି । ଭିକ୍ଖାୟ ଗହଣତ୍ଥଂ ‘‘ଏହି, ଭଦନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋ ନ ଏତୀତି ନ ଏହିଭଦନ୍ତିକୋ। ‘‘ତେନ ହି ତିଟ୍ଠ, ଭନ୍ତେ’’ତି ୱୁତ୍ତୋପି ନ ତିଟ୍ଠତୀତି ନ ତିଟ୍ଠଭଦନ୍ତିକୋ। ତଦୁଭୟମ୍ପି କିର ସୋ ‘‘ଏତସ୍ସ ୱଚନଂ କତଂ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ନ କରୋତି । ଅଭିହଟନ୍ତି ପୁରେତରଂ ଗହେତ୍ୱା ଆହଟଭିକ୍ଖଂ । ଉଦ୍ଦିସ୍ସକତନ୍ତି ଇଦଂ ତୁମ୍ହେ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ କତନ୍ତି ଏୱମାରୋଚିତଭିକ୍ଖଂ । ନିମନ୍ତନନ୍ତି ‘‘ଅସୁକଂ ନାମ କୁଲଂ ୱା ୱୀଥିଂ ୱା ଗାମଂ ୱା ପୱିସେୟ୍ୟାଥା’’ତି ଏୱଂ ନିମନ୍ତିତଭିକ୍ଖମ୍ପି ନ ସାଦିୟତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନ କୁମ୍ଭିମୁଖାତି କୁମ୍ଭିତୋ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ଦୀୟମାନଂ ଭିକ୍ଖମ୍ପି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନ କଳୋପିମୁଖାତି କଳୋପୀତି ଉକ୍ଖଲି ୱା ପଚ୍ଛି ୱା, ତତୋପି ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ‘‘କୁମ୍ଭିକଳୋପିୟୋ ମଂ ନିସ୍ସାୟ କଟଚ୍ଛୁନା ପହାରଂ ଲଭନ୍ତୀ’’ତି । ନ ଏଳକମନ୍ତରନ୍ତି ଉମ୍ମାରଂ ଅନ୍ତରଂ କତ୍ୱା ଦୀୟମାନଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ‘‘ଅୟଂ ମଂ ନିସ୍ସାୟ ଅନ୍ତରକରଣଂ ଲଭତୀ’’ତି । ଦଣ୍ଡମୁସଲେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଦ୍ୱିନ୍ନନ୍ତି ଦ୍ୱୀସୁ ଭୁଞ୍ଜମାନେସୁ ଏକସ୍ମିଂ ଉଟ୍ଠାୟ ଦେନ୍ତେ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? କବଳନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି ।

ନ ଗବ୍ଭିନିୟାତିଆଦୀସୁ ପନ ଗବ୍ଭିନିୟା କୁଚ୍ଛିୟଂ ଦାରକୋ କିଲମତି, ପାୟନ୍ତିୟା ଦାରକସ୍ସ ଖୀରନ୍ତରାୟୋ ହୋତି, ପୁରିସନ୍ତରଗତାୟ ରତିଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି ନ ଗଣ୍ହାତି । ନ ସଙ୍କିତ୍ତୀସୂତି ସଙ୍କିତ୍ତେତ୍ୱା କତଭତ୍ତେସୁ । ଦୁବ୍ଭିକ୍ଖସମୟେ କିର ଅଚେଲକସାୱକା ଅଚେଲକାନଂ ଅତ୍ଥାୟ ତତୋ ତତୋ ତଣ୍ଡୁଲାଦୀନି ସମାଦପେତ୍ୱା ଭତ୍ତଂ ପଚନ୍ତି, ଉକ୍କଟ୍ଠାଚେଲକୋ ତତୋ ନ ପଟିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ନ ୟତ୍ଥ ସାତି ୟତ୍ଥ ସୁନଖୋ ‘‘ପିଣ୍ଡଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି, ତତ୍ଥ ତସ୍ସ ଅଦତ୍ୱା ଆହଟଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ଏତସ୍ସ ପିଣ୍ଡନ୍ତରାୟୋ ହୋତୀତି । ସଣ୍ଡସଣ୍ଡଚାରିନୀତି ସମୂହସମୂହଚାରିନୀ। ସଚେ ହି ଅଚେଲକଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖଂ ଦସ୍ସାମା’’ତି ମନୁସ୍ସା ଭତ୍ତଗେହଂ ପୱିସନ୍ତି, ତେସୁ ଚ ପୱିସନ୍ତେସୁ କଳୋପିମୁଖାଦୀସୁ ନିଲୀନା ମକ୍ଖିକା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ସଣ୍ଡସଣ୍ଡା ଚରନ୍ତି, ତତୋ ଆହଟଂ ଭିକ୍ଖଂ ନ ଗଣ୍ହାତି । କସ୍ମା ? ‘‘ମଂ ନିସ୍ସାୟ ମକ୍ଖିକାନଂ ଗୋଚରନ୍ତରାୟୋ ଜାତୋ’’ତି ।

ଥୁସୋଦକନ୍ତି ସବ୍ବସସ୍ସସମ୍ଭାରେହି କତସୋୱୀରକଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୁରାପାନମେୱ ସାୱଜ୍ଜଂ, ଅୟଂ ପନ ସବ୍ବେସୁ ସାୱଜ୍ଜସଞ୍ଞୀ । ଏକାଗାରିକୋତି ୟୋ ଏକସ୍ମିଂୟେୱ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଲଭିତ୍ୱା ନିୱତ୍ତତି । ଏକାଲୋପିକୋତି ଏକେନେୱ ଆଲୋପେନ ୟାପେତି । ଦ୍ୱାଗାରିକାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଏକିସ୍ସାପି ଦତ୍ତିୟାତି ଏକାୟ ଦତ୍ତିୟା । ଦତ୍ତି ନାମ ଏକା ଖୁଦ୍ଦକପାତି ହୋତି, ୟତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଭିକ୍ଖଂ ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠପେନ୍ତି । ଏକାହିକନ୍ତି ଏକଦିୱସନ୍ତରିକଂ । ଅଦ୍ଧମାସିକନ୍ତି ଅଦ୍ଧମାସନ୍ତରିକଂ । ପରିୟାୟଭତ୍ତଭୋଜନନ୍ତି ୱାରଭତ୍ତଭୋଜନଂ, ଏକାହୱାରେନ ଦ୍ୱୀହୱାରେନ ସତ୍ତାହୱାରେନ ଅଦ୍ଧମାସୱାରେନାତି ଏୱଂ ଦିୱସୱାରେନ ଆଭତଭତ୍ତଭୋଜନଂ । ସାକଭକ୍ଖୋତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ ।

ଉବ୍ଭଟ୍ଠକୋତି ଉଦ୍ଧଂ ଠିତକୋ । ଉକ୍କୁଟିକପ୍ପଧାନମନୁୟୁତ୍ତୋତି ଉକ୍କୁଟିକୱୀରିୟମନୁୟୁତ୍ତୋ, ଗଚ୍ଛନ୍ତୋପି ଉକ୍କୁଟିକୋୱ ହୁତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଉପ୍ପତିତ୍ୱା ଗଚ୍ଛତି । କଣ୍ଟକାପସ୍ସୟିକୋତି ଅୟକଣ୍ଟକେ ୱା ପକତିକଣ୍ଟକେ ୱା ଭୂମିୟଂ କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ଚମ୍ମଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଠାନଚଙ୍କମାଦୀନି କରୋତି । ସେୟ୍ୟନ୍ତି ସୟନ୍ତୋପି ତତ୍ଥେୱ ସେୟ୍ୟଂ କପ୍ପେତି । ସାୟଂ ତତିୟମସ୍ସାତି ସାୟତତିୟକଂ। ପାତୋ ମଜ୍ଝନ୍ହିକେ ସାୟନ୍ତି ଦିୱସସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ‘‘ପାପଂ ପୱାହେସ୍ସାମୀ’’ତି ଉଦକୋରୋହନାନୁୟୋଗଂ ଅନୁୟୁତ୍ତୋ ୱିହରତି ।

କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀତିଆଦୀନି ହେଟ୍ଠା ଏକକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅୟଂ କାମସୁଖଲ୍ଲିକାନୁୟୋଗଞ୍ଚ ଅତ୍ତକିଲମଥାନୁୟୋଗଞ୍ଚାତି ଦ୍ୱେ ଅନ୍ତେ ଅନୁପଗତା, ସସ୍ସତୁଚ୍ଛେଦନ୍ତେହି ୱା ୱିମୁତ୍ତା ମଜ୍ଝିମା ପଟିପଦାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଅଚେଲକୱଗ୍ଗୋ ଛଟ୍ଠୋ ।

୧୭-୧୮. ପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗାଦିୱଣ୍ଣନା

୧୬୪-୧୮୪.ସମନୁଞ୍ଞୋତି ସମାନଜ୍ଝାସୟୋ । ରାଗସ୍ସାତି ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକରାଗସ୍ସ । ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଅଭିଜାନନତ୍ଥଂ । ସୁଞ୍ଞତୋ ସମାଧୀତିଆଦୀହି ତୀହିପି ସମାଧୀହି ୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା । ୱିପସ୍ସନା ହି ନିଚ୍ଚାଭିନିୱେସ-ନିଚ୍ଚନିମିତ୍ତ-ନିଚ୍ଚପଣିଧିଆଦୀନଂ ଅଭାୱା ଇମାନି ନାମାନି ଲଭତି । ପରିଞ୍ଞାୟାତି ପରିଜାନନତ୍ଥଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋତି ।

ପେୟ୍ୟାଲୱଗ୍ଗାଦି ନିଟ୍ଠିତା ।

ମନୋରଥପୂରଣିୟା ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟ-ଅଟ୍ଠକଥାୟ

ତିକନିପାତସ୍ସ ସଂୱଣ୍ଣନା ନିଟ୍ଠିତା ।

॥ ନମୋ ତସ୍ସ ଭଗୱତୋ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ॥

ଅଙ୍ଗୁତ୍ତରନିକାୟେ

ଚତୁକ୍କନିପାତ-ଅଟ୍ଠକଥା

୧. ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ

୧. ଭଣ୍ଡଗାମୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅନୁବୁଦ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧. ଚତୁକ୍କନିପାତସ୍ସ ପଠମେ ଅନନୁବୋଧାତି ଅବୁଜ୍ଝନେନ ଅଜାନନେନ । ଅପ୍ପଟିୱେଧାତି ଅପ୍ପଟିୱିଜ୍ଝନେନ ଅପଚ୍ଚକ୍ଖକିରିୟାୟ । ଦୀଘମଦ୍ଧାନନ୍ତି ଚିରକାଲଂ । ସନ୍ଧାୱିତନ୍ତି ଭୱତୋ ଭୱଂ ଗମନୱସେନ ସନ୍ଧାୱିତଂ । ସଂସରିତନ୍ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଗମନାଗମନୱସେନ ସଂସରିତଂ । ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚାତି ମୟା ଚ ତୁମ୍ହେହି ଚ । ଅଥ ୱା ସନ୍ଧାୱିତଂ ସଂସରିତନ୍ତି ସନ୍ଧାୱନଂ ସଂସରଣଂ ମମଞ୍ଚେୱ ତୁମ୍ହାକଞ୍ଚ ଅହୋସୀତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଅରିୟସ୍ସାତି ନିଦ୍ଦୋସସ୍ସ । ସୀଲଂ ସମାଧି ପଞ୍ଞାତି ଇମେ ପନ ତୟୋ ଧମ୍ମା ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତାୱ ୱେଦିତବ୍ବା, ୱିମୁତ୍ତିନାମେନ ଫଲମେୱ ନିଦ୍ଦିଟ୍ଠଂ । ଭୱତଣ୍ହାତି ଭୱେସୁ ତଣ୍ହା । ଭୱନେତ୍ତୀତି ଭୱରଜ୍ଜୁ । ତଣ୍ହାୟ ଏୱ ଏତଂ ନାମଂ । ତାୟ ହି ସତ୍ତା ଗୋଣା ୱିୟ ଗୀୱାୟ ବନ୍ଧିତ୍ୱା ତଂ ତଂ ଭୱଂ ନୀୟନ୍ତି, ତସ୍ମା ଭୱନେତ୍ତୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ଅନୁତ୍ତରାତି ଲୋକୁତ୍ତରା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସନ୍ତକରୋତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ ଅନ୍ତକରୋ । ଚକ୍ଖୁମାତି ପଞ୍ଚହି ଚକ୍ଖୂହି ଚକ୍ଖୁମା । ପରିନିବ୍ବୁତୋତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନ ପରିନିବ୍ବୁତୋ । ଇଦମସ୍ସ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ପଠମପରିନିବ୍ବାନଂ, ପଚ୍ଛା ପନ ୟମକସାଲାନମନ୍ତରେ ଅନୁପାଦିସେସାୟ ନିବ୍ବାନଧାତୁୟା ପରିନିବ୍ବୁତୋତି ୟଥାନୁସନ୍ଧିନା ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେସି ।

୨. ପପତିତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨. ଦୁତିୟେ ପପତିତୋତି ପତିତୋ ଚୁତୋ । ଅପ୍ପପତିତୋତି ଅପତିତୋ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ତତ୍ଥ ଲୋକିୟମହାଜନୋ ପତିତୋୟେୱ ନାମ, ସୋତାପନ୍ନାଦୟୋ କିଲେସୁପ୍ପତ୍ତିକ୍ଖଣେ ପତିତା ନାମ, ଖୀଣାସୱୋ ଏକନ୍ତପତିଟ୍ଠିତୋ ନାମ ।

ଚୁତାପତନ୍ତୀତି ୟେ ଚୁତା, ତେ ପତନ୍ତି ନାମ । ପତିତାତି ୟେ ପତିତା, ତେ ଚୁତା ନାମ । ଚୁତତ୍ତା ପତିତା, ପତିତତ୍ତା ଚୁତାତି ଅତ୍ଥୋ । ଗିଦ୍ଧାତି ରାଗରତ୍ତା । ପୁନରାଗତାତି ପୁନ ଜାତିଂ ପୁନ ଜରଂ ପୁନ ବ୍ୟାଧିଂ ପୁନ ମରଣଂ ଆଗତା ନାମ ହୋନ୍ତି । କତଂ କିଚ୍ଚନ୍ତି ଚତୂହି ମଗ୍ଗେହି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚଂ କତଂ । ରତଂ ରମ୍ମନ୍ତି ରମିତବ୍ବୟୁତ୍ତକେ ଗୁଣଜାତେ ରମିତଂ । ସୁଖେନାନ୍ୱାଗତଂ ସୁଖନ୍ତି ସୁଖେନ ସୁଖଂ ଅନୁଆଗତଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ । ମାନୁସକସୁଖେନ ଦିବ୍ବସୁଖଂ, ଝାନସୁଖେନ ୱିପସ୍ସନାସୁଖଂ, ୱିପସ୍ସନାସୁଖେନ ମଗ୍ଗସୁଖଂ, ମଗ୍ଗସୁଖେନ ଫଲସୁଖଂ, ଫଲସୁଖେନ ନିବ୍ବାନସୁଖଂ ସମ୍ପତ୍ତଂ ଅଧିଗତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୩. ପଠମଖତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩. ତତିୟଂ ଦୁକନିପାତୱଣ୍ଣନାୟଂ ୱୁତ୍ତମେୱ । ଗାଥାସୁ ପନ ନିନ୍ଦିୟନ୍ତି ନିନ୍ଦିତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ । ନିନ୍ଦତୀତି ଗରହତି । ପସଂସିୟୋତି ପସଂସିତବ୍ବୟୁତ୍ତୋ । ୱିଚିନାତି ମୁଖେନ ସୋ କଲିନ୍ତି ୟୋ ଏୱଂ ପୱତ୍ତୋ, ତେନ ମୁଖେନ କଲିଂ ୱିଚିନାତି ନାମ । କଲିନା ତେନ ସୁଖଂ ନ ୱିନ୍ଦତୀତି ତେନ ଚ କଲିନା ସୁଖଂ ନ ପଟିଲଭତି । ସବ୍ବସ୍ସାପି ସହାପି ଅତ୍ତନାତି ସବ୍ବେନପି ସକେନ ଧନେନ ଚେୱ ଅତ୍ତନା ଚ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋ ପରାଜୟୋ, ସୋ ଅପ୍ପମତ୍ତକୋୱ କଲୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୟୋ ସୁଗତେସୂତି ୟୋ ପନ ସମ୍ମଗ୍ଗତେସୁ ପୁଗ୍ଗଲେସୁ ଚିତ୍ତଂ ପଦୁସ୍ସେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ଚିତ୍ତପଦୋସୋୱ ତତୋ କଲିତୋ ମହନ୍ତତରୋ କଲି । ଇଦାନି ତସ୍ସ ମହନ୍ତତରଭାୱଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସତଂ ସହସ୍ସାନନ୍ତି ନିରବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ସତସହସ୍ସଂ । ଛତ୍ତିଂସତୀତି ଅପରାନି ଚ ଛତ୍ତିଂସତି ନିରବ୍ବୁଦାନି । ପଞ୍ଚ ଚାତି ଅବ୍ବୁଦଗଣନାୟ ଚ ପଞ୍ଚ ଅବ୍ବୁଦାନି । ୟମରିୟଗରହୀତି ୟଂ ଅରିୟେ ଗରହନ୍ତୋ ନିରୟଂ ଉପପଜ୍ଜତି, ତତ୍ଥ ଏତ୍ତକଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣନ୍ତି ।

୪. ଦୁତିୟଖତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪. ଚତୁତ୍ଥେ ମାତରି ପିତରି ଚାତିଆଦୀସୁ ମିତ୍ତୱିନ୍ଦକୋ ମାତରି ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ନାମ, ଅଜାତସତ୍ତୁ ପିତରି ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ନାମ, ଦେୱଦତ୍ତୋ ତଥାଗତେ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ନାମ, କୋକାଲିକୋ ତଥାଗତସାୱକେ ମିଚ୍ଛାପଟିପନ୍ନୋ ନାମ । ବହୁଞ୍ଚାତି ବହୁକମେୱ । ପସୱତୀତି ପଟିଲଭତି । ତାୟାତି ତାୟ ମିଚ୍ଛାପଟିପତ୍ତିସଙ୍ଖାତାୟ ଅଧମ୍ମଚରିୟାୟ । ପେଚ୍ଚାତି ଇତୋ ଗନ୍ତ୍ୱା । ଅପାୟଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ନିରୟାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ନିବ୍ବତ୍ତତି । ସୁକ୍କପକ୍ଖେପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

୫. ଅନୁସୋତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫. ପଞ୍ଚମେ ଅନୁସୋତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନୁସୋତଗାମୀ। କିଲେସସୋତସ୍ସ ପଚ୍ଚନୀକପଟିପତ୍ତିୟା ପଟିସୋତଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଟିସୋତଗାମୀ। ଠିତତ୍ତୋତି ଠିତସଭାୱୋ । ତିଣ୍ଣୋତି ଓଘଂ ତରିତ୍ୱା ଠିତୋ । ପାରଙ୍ଗତୋତି ପରତୀରଂ ଗତୋ । ଥଲେ ତିଟ୍ଠତୀତି ନିବ୍ବାନଥଲେ ତିଟ୍ଠତି । ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ସେଟ୍ଠୋ ନିଦ୍ଦୋସୋ । ଇଧାତି ଇମସ୍ମିଂ ଲୋକେ । କାମେ ଚ ପଟିସେୱତୀତି କିଲେସକାମେହି ୱତ୍ଥୁକାମେ ପଟିସେୱତି । ପାପଞ୍ଚ କମ୍ମଂ କରୋତୀତି ପାପଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତାଦିକମ୍ମଂ କରୋତି । ପାପଞ୍ଚ କମ୍ମଂ ନ କରୋତୀତି ପଞ୍ଚୱେରକମ୍ମଂ ନ କରୋତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଠିତତ୍ତୋତି ଅୟଂ ଅନାଗାମୀ ପୁଗ୍ଗଲୋ ତସ୍ମା ଲୋକା ପୁନ ପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଅନାଗମନତୋ ଠିତତ୍ତୋ ନାମ ।

ତଣ୍ହାଧିପନ୍ନାତି ତଣ୍ହାୟ ଅଧିପନ୍ନା ଅଜ୍ଝୋତ୍ଥଟା, ତଣ୍ହଂ ୱା ଅଧିପନ୍ନା ଅଜ୍ଝୋଗାଳ୍ହା । ପରିପୁଣ୍ଣସେଖୋତି ସିକ୍ଖାପାରିପୂରିୟା ଠିତୋ । ଅପରିହାନଧମ୍ମୋତି ଅପରିହୀନସଭାୱୋ । ଚେତୋୱସିପ୍ପତ୍ତୋତି ଚିତ୍ତୱସୀଭାୱଂ ପତ୍ତୋ । ଏୱରୂପୋ ଖୀଣାସୱୋ ହୋତି, ଇଧ ପନ ଅନାଗାମୀ କଥିତୋ । ସମାହିତିନ୍ଦ୍ରିୟୋତି ସମାହିତଛଳିନ୍ଦ୍ରିୟୋ । ପରୋପରାତି ପରୋୱରା ଉତ୍ତମଲାମକା, କୁସଲାକୁସଲାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମେଚ୍ଚାତି ଞାଣେନ ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ୱିଧୂପିତାତି ୱିଦ୍ଧଂସିତା ଝାପିତା ୱା । ୱୁସିତବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋତି ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ୱସିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଲୋକନ୍ତଗୂତି ତିୱିଧସ୍ସାପି ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଗତୋ । ପାରଗତୋତି ଛହାକାରେହି ପାରଗତୋ । ଇଧ ଖୀଣାସୱୋୱ କଥିତୋ । ଇତି ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୬. ଅପ୍ପସ୍ସୁତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬. ଛଟ୍ଠେ ଅନୁପପନ୍ନୋତି ଅନୁପାଗତୋ । ସୁତ୍ତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉଭତୋୱିଭଙ୍ଗନିଦ୍ଦେସଖନ୍ଧକପରିୱାରସୁତ୍ତନିପାତମଙ୍ଗଲସୁତ୍ତରତନସୁତ୍ତ- ନାଳକସୁତ୍ତତୁୱଟକସୁତ୍ତାନି, ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଚ ସୁତ୍ତନାମକଂ ତଥାଗତୱଚନଂ ସୁତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ସବ୍ବମ୍ପି ସଗାଥକଂ ସୁତ୍ତଂ ଗେୟ୍ୟନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ, ୱିସେସେନ ସଂୟୁତ୍ତକେ ସକଲୋପି ସଗାଥାୱଗ୍ଗୋ । ସକଲମ୍ପି ଅଭିଧମ୍ମପିଟକଂ, ନିଗ୍ଗାଥକସୁତ୍ତଂ, ୟଞ୍ଚ ଅଞ୍ଞମ୍ପି ଅଟ୍ଠହି ଅଙ୍ଗେହି ଅସଙ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ, ତଂ ୱେୟ୍ୟାକରଣନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଧମ୍ମପଦ-ଥେରଗାଥା-ଥେରିଗାଥା ସୁତ୍ତନିପାତେ ନୋସୁତ୍ତନାମିକା ସୁଦ୍ଧିକଗାଥା ଚ ଗାଥାତି ୱେଦିତବ୍ବା । ସୋମନସ୍ସଞାଣମୟିକଗାଥାପଟିସଂୟୁତ୍ତା ଦ୍ୱେଅସୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତା ଉଦାନନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ‘‘ୱୁତ୍ତଞ୍ହେତଂ ଭଗୱତା’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ଦସୁତ୍ତରସତସୁତ୍ତନ୍ତା ଇତିୱୁତ୍ତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଅପଣ୍ଣକଜାତକାଦୀନି ପଞ୍ଞାସାଧିକାନି ପଞ୍ଚ ଜାତକସତାନି ଜାତକନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ‘‘ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅଚ୍ଛରିୟା ଅବ୍ଭୁତା ଧମ୍ମା ଆନନ୍ଦେ’’ତିଆଦିନୟପ୍ପୱତ୍ତା ସବ୍ବେପି ଅଚ୍ଛରିୟଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମପଟିସଂୟୁତ୍ତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ଅବ୍ଭୁତଧମ୍ମନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଚୂଳୱେଦଲ୍ଲମହାୱେଦଲ୍ଲସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସକ୍କପଞ୍ହସଙ୍ଖାରଭାଜନିୟମହାପୁଣ୍ଣମସୁତ୍ତାଦୟୋ ସବ୍ବେପି ୱେଦଞ୍ଚ ତୁଟ୍ଠିଞ୍ଚ ଲଦ୍ଧା ଲଦ୍ଧା ପୁଚ୍ଛିତା ସୁତ୍ତନ୍ତା ୱେଦଲ୍ଲନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବା । ନ ଅତ୍ଥମଞ୍ଞାୟ ନ ଧମ୍ମମଞ୍ଞାୟାତି ଅଟ୍ଠକଥଞ୍ଚ ପାଳିଞ୍ଚ ଅଜାନିତ୍ୱା । ଧମ୍ମାନୁଧମ୍ମପ୍ପଟିପନ୍ନୋତି ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁରୂପଧମ୍ମଂ ସହସୀଲଂ ପୁବ୍ବଭାଗପଟିପଦଂ ନ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି । ଇମିନା ଉପାୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ପଠମୱାରେ ପନେତ୍ଥ ଅପ୍ପସ୍ସୁତଦୁସ୍ସୀଲୋ କଥିତୋ, ଦୁତିୟେ ଅପ୍ପସ୍ସୁତଖୀଣାସୱୋ, ତତିୟେ ବହୁସ୍ସୁତଦୁସ୍ସୀଲୋ, ଚତୁତ୍ଥେ ବହୁସ୍ସୁତଖୀଣାସୱୋ ।

ସୀଲେସୁଅସମାହିତୋତି ସୀଲେସୁ ଅପରିପୂରକାରୀ । ସୀଲତୋ ଚ ସୁତେନ ଚାତି ସୀଲଭାଗେନ ଚ ସୁତଭାଗେନ ଚ ‘‘ଅୟଂ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ଅପ୍ପସ୍ସୁତୋ’’ତି ଏୱଂ ତଂ ଗରହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେ ସୁତନ୍ତି ତସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ୟସ୍ମା ତେନ ସୁତେନ ସୁତକିଚ୍ଚଂ କତଂ, ତସ୍ମା ତସ୍ସ ସୁତଂ ସମ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ । ନାସ୍ସ ସମ୍ପଜ୍ଜତେତି ସୁତକିଚ୍ଚସ୍ସ ଅକତତ୍ତା ନ ସମ୍ପଜ୍ଜତି । ଧମ୍ମଧରନ୍ତି ସୁତଧମ୍ମାନଂ ଆଧାରଭୂତଂ । ସପ୍ପଞ୍ଞନ୍ତି ସୁପଞ୍ଞଂ । ନେକ୍ଖଂ ଜମ୍ବୋନଦସ୍ସେୱାତି ଜମ୍ବୁନଦଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଜାତିସୁୱଣ୍ଣଂ, ତସ୍ସ ଜମ୍ବୁନଦସ୍ସ ନେକ୍ଖଂ ୱିୟ, ପଞ୍ଚସୁୱଣ୍ଣପରିମାଣଂ ସୁୱଣ୍ଣଘଟିକଂ ୱିୟାତି ଅତ୍ଥୋ ।

୭. ସୋଭନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭. ସତ୍ତମେ ୱିୟତ୍ତାତି ପଞ୍ଞାୱେୟ୍ୟତ୍ତିୟେନ ସମନ୍ନାଗତା । ୱିନୀତାତି ୱିନୟଂ ଉପେତା ସୁୱିନୀତା । ୱିସାରଦାତି ୱେସାରଜ୍ଜେନ ସୋମନସ୍ସସହଗତେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଧମ୍ମଧରାତି ସୁତଧମ୍ମାନଂ ଆଧାରଭୂତା । ଭିକ୍ଖୁ ଚ ସୀଲସମ୍ପନ୍ନୋତି ଗାଥାୟ କିଞ୍ଚାପି ଏକେକସ୍ସେୱ ଏକେକୋ ଗୁଣୋ କଥିତୋ, ସବ୍ବେସଂ ପନ ସବ୍ବେପି ୱଟ୍ଟନ୍ତୀତି ।

୮. ୱେସାରଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮. ଅଟ୍ଠମେ ୱେସାରଜ୍ଜାନୀତି ଏତ୍ଥ ସାରଜ୍ଜପଟିପକ୍ଖୋ ୱେସାରଜ୍ଜଂ, ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ସାରଜ୍ଜାଭାୱଂ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନସୋମନସ୍ସମୟଞାଣସ୍ସେତଂ ନାମଂ । ଆସଭଂ ଠାନନ୍ତି ସେଟ୍ଠଟ୍ଠାନଂ ଉତ୍ତମଟ୍ଠାନଂ । ଆସଭା ୱା ପୁବ୍ବବୁଦ୍ଧା, ତେସଂ ଠାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପିଚ ଗୱସତଜେଟ୍ଠକୋ ଉସଭୋ, ଗୱସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ । ୱଜସତଜେଟ୍ଠକୋ ୱା ଉସଭୋ, ୱଜସହସ୍ସଜେଟ୍ଠକୋ ୱସଭୋ, ସବ୍ବଗୱସେଟ୍ଠୋ ସବ୍ବପରିସ୍ସୟସହୋ ସେତୋ ପାସାଦିକୋ ମହାଭାରୱହୋ ଅସନିସତସଦ୍ଦେହିପି ଅସମ୍ପକମ୍ପିୟୋ ନିସଭୋ, ସୋ ଇଧ ଉସଭୋତି ଅଧିପ୍ପେତୋ । ଇଦମ୍ପି ହି ତସ୍ସ ପରିୟାୟୱଚନଂ । ଉସଭସ୍ସ ଇଦନ୍ତି ଆସଭଂ । ଠାନନ୍ତି ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ୱୱତ୍ଥାନଂ । ଇଦଂ ପନ ଆସଭଂ ୱିୟାତି ଆସଭଂ । ୟଥେୱ ହି ନିସଭସଙ୍ଖାତୋ ଉସଭୋ ଚତୂହି ପାଦେହି ପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋପି ଚତୂହି ୱେସାରଜ୍ଜପାଦେହି ଅଟ୍ଠପରିସପଥୱିଂ ଉପ୍ପୀଳେତ୍ୱା ସଦେୱକେ ଲୋକେ କେନଚି ପଚ୍ଚତ୍ଥିକେନ ପଚ୍ଚାମିତ୍ତେନ ଅକମ୍ପିୟୋ ଅଚଲଟ୍ଠାନେନ ତିଟ୍ଠତି । ଏୱଂ ତିଟ୍ଠମାନୋୱ ତଂ ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତି ଉପଗଚ୍ଛତି ନ ପଚ୍ଚକ୍ଖାତି, ଅତ୍ତନି ଆରୋପେତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଆସଭଂ ଠାନଂ ପଟିଜାନାତୀ’’ତି ।

ପରିସାସୂତି ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ । ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ସେଟ୍ଠନାଦଂ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି, ସୀହନାଦସଦିସଂ ୱା ନାଦଂ ନଦତି । ଅୟମତ୍ଥୋ ସୀହନାଦସୁତ୍ତେନ ଦସ୍ସେତବ୍ବୋ । ୟଥା ୱା ସୀହୋ ସହନତୋ ଚ ହନନତୋ ଚ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ତଥାଗତୋ ଲୋକଧମ୍ମାନଂ ସହନତୋ ପରପ୍ପୱାଦାନଞ୍ଚ ହନନତୋ ସୀହୋତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଏୱଂ ୱୁତ୍ତସ୍ସ ସୀହସ୍ସ ନାଦଂ ସୀହନାଦଂ । ତତ୍ଥ ୟଥା ସୀହୋ ସୀହବଲେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ସୀହନାଦଂ ନଦତି, ଏୱଂ ତଥାଗତସୀହୋପି ତଥାଗତବଲେହି ସମନ୍ନାଗତୋ ଅଟ୍ଠସୁ ପରିସାସୁ ୱିସାରଦୋ ୱିଗତଲୋମହଂସୋ ‘‘ଇତି ରୂପ’’ନ୍ତିଆଦିନା ନୟେନ ନାନାୱିଧଦେସନାୱିଲାସସମ୍ପନ୍ନଂ ସୀହନାଦଂ ନଦତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ପରିସାସୁ ସୀହନାଦଂ ନଦତୀ’’ତି ।

ବ୍ରହ୍ମଚକ୍କଂପୱତ୍ତେତୀତି ଏତ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତମଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ । ଚକ୍କସଦ୍ଦୋ ପନାୟଂ –

‘‘ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଲକ୍ଖଣେ ଚ, ରଥଙ୍ଗେ ଇରିୟାପଥେ ।

ଦାନେ ରତନଧମ୍ମୂର-ଚକ୍କାଦୀସୁ ଚ ଦିସ୍ସତି ।

ଧମ୍ମଚକ୍କେ ଇଧ ମତୋ, ତଞ୍ଚ ଦ୍ୱେଧା ୱିଭାୱୟେ’’ ॥

‘‘ଚତ୍ତାରିମାନି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚକ୍କାନି, ୟେହି ସମନ୍ନାଗତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନ’’ନ୍ତିଆଦୀସୁ (ଅ॰ ନି॰ ୪.୩୧) ହି ଅୟଂ ସମ୍ପତ୍ତିୟଂ ଦିସ୍ସତି । ‘‘ପାଦତଲେସୁ ଚକ୍କାନି ଜାତାନୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୩୫) ଏତ୍ଥ ଲକ୍ଖଣେ । ‘‘ଚକ୍କଂୱ ୱହତୋ ପଦ’’ନ୍ତି (ଧ॰ ପ॰ ୧) ଏତ୍ଥ ରଥଙ୍ଗେ । ‘‘ଚତୁଚକ୍କଂ ନୱଦ୍ୱାର’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୯) ଏତ୍ଥ ଇରିୟାପଥେ । ‘‘ଦଦଂ ଭୁଞ୍ଜ ମା ଚ ପମାଦୋ, ଚକ୍କଂ ୱତ୍ତୟ ସବ୍ବପାଣିନ’’ନ୍ତି (ଜା॰ ୧.୭.୧୪୯) ଏତ୍ଥ ଦାନେ । ‘‘ଦିବ୍ବଂ ଚକ୍କରତନଂ ପାତୁରହୋସୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୨.୨୪୩; ମ॰ ନି॰ ୩.୨୫୬) ଏତ୍ଥ ରତନଚକ୍କେ । ‘‘ମୟା ପୱତ୍ତିତଂ ଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୬୨) ଏତ୍ଥ ଧମ୍ମଚକ୍କେ । ‘‘ଇଚ୍ଛାହତସ୍ସ ପୋସସ୍ସ, ଚକ୍କଂ ଭମତି ମତ୍ଥକେ’’ତି (ଜା॰ ୧.୧.୧୦୪; ୧.୫.୧୦୩) ଏତ୍ଥ ଉରଚକ୍କେ । ‘‘ଖୁରପରିୟନ୍ତେନ ଚେପି ଚକ୍କେନା’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୧.୧୬୬) ଏତ୍ଥ ପହରଣଚକ୍କେ । ‘‘ଅସନିୱିଚକ୍କ’’ନ୍ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୬୧; ସଂ॰ ନି॰ ୨.୧୬୨) ଏତ୍ଥ ଅସନିମଣ୍ଡଲେ । ଇଧ ପନାୟଂ ଧମ୍ମଚକ୍କେ ମତୋ ।

ତଂ ପନେତଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ଦୁୱିଧଂ ହୋତି ପଟିୱେଧଞାଣଞ୍ଚ ଦେସନାଞାଣଞ୍ଚ । ତତ୍ଥ ପଞ୍ଞାପଭାୱିତଂ ଅତ୍ତନୋ ଅରିୟଫଲାୱହଂ ପଟିୱେଧଞାଣଂ, କରୁଣାପଭାୱିତଂ ସାୱକାନଂ ଅରିୟଫଲାୱହଂ ଦେସନାଞାଣଂ । ତତ୍ଥ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ ଉପ୍ପନ୍ନନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ଅଭିନିକ୍ଖମନତୋ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ତୁସିତଭୱନତୋ ୱା ୟାୱ ମହାବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦୀପଙ୍କରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱା ୟାୱ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ନାମ । ଦେସନାଞାଣମ୍ପି ପୱତ୍ତମାନଂ ପୱତ୍ତନ୍ତି ଦୁୱିଧଂ । ତଞ୍ହି ୟାୱ ଅଞ୍ଞାସିକୋଣ୍ଡଞ୍ଞସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗା ପୱତ୍ତମାନଂ, ଫଲକ୍ଖଣେ ପୱତ୍ତଂ ନାମ । ତେସୁ ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ, ଦେସନାଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ । ଉଭୟମ୍ପି ପନେତଂ ଅଞ୍ଞେହି ଅସାଧାରଣଂ, ବୁଦ୍ଧାନଂୟେୱ ଓରସଞାଣଂ ।

ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ତେ ପଟିଜାନତୋତି ‘‘ଅହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ, ସବ୍ବେ ଧମ୍ମା ମୟା ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ପଟିଜାନତୋ ତୱ । ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧାତି ଇମେ ନାମ ଧମ୍ମା ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା । ତତ୍ର ୱତାତି ତେସୁ ‘‘ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧା’’ତି ଏୱଂ ଦସ୍ସିତଧମ୍ମେସୁ । ସହଧମ୍ମେନାତି ସହେତୁନା ସକାରଣେନ ୱଚନେନ । ନିମିତ୍ତମେତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପୁଗ୍ଗଲୋପି ଧମ୍ମୋପି ନିମିତ୍ତନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତୋ। ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟୋ ମଂ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତି । ତଂ ଧମ୍ମଂ ନ ପସ୍ସାମି, ୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ମଂ ପଟିଚୋଦେସ୍ସତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ଖେମପ୍ପତ୍ତୋତି ଖେମଂ ପତ୍ତୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟଂ ଇମସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ସବ୍ବମ୍ପେତଂ ୱେସାରଜ୍ଜଞାଣମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ଦସବଲସ୍ସ ହି ‘‘ଅୟଂ ନାମ ଧମ୍ମୋ ତୟା ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଚୋଦକଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ୱା ଚୋଦନାକାରଣଂ ଅନଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମଂ ୱା ଅପସ୍ସତୋ ‘‘ସଭାୱବୁଦ୍ଧୋୟେୱ ୱତ ସମାନୋ ଅହଂ ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମୀତି ୱଦାମୀ’’ତି ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ବଲୱତରଂ ସୋମନସ୍ସଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତେନ ସମ୍ପୟୁତ୍ତଂ ଞାଣଂ ୱେସାରଜ୍ଜଂ ନାମ । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ଖେମପ୍ପତ୍ତୋ’’ତିଆଦିମାହ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅନ୍ତରାୟିକା ଧମ୍ମାତି ଏତ୍ଥ ପନ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋନ୍ତୀତି ଅନ୍ତରାୟିକା। ତେ ଅତ୍ଥତୋ ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତା ସତ୍ତ ଆପତ୍ତିକ୍ଖନ୍ଧା । ସଞ୍ଚିଚ୍ଚ ୱୀତିକ୍କନ୍ତଂ ହି ଅନ୍ତମସୋ ଦୁକ୍କଟଦୁବ୍ଭାସିତମ୍ପି ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନ୍ତରାୟଂ କରୋତି । ଇଧ ପନ ମେଥୁନଧମ୍ମୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ମେଥୁନଂ ସେୱତୋ ହି ୟସ୍ସ କସ୍ସଚି ନିସ୍ସଂସୟମେୱ ମଗ୍ଗଫଲାନଂ ଅନ୍ତରାୟୋ ହୋତି ।

ୟସ୍ସ ଖୋ ପନ ତେ ଅତ୍ଥାୟାତି ରାଗକ୍ଖୟାଦୀସୁ ୟସ୍ସ ଅତ୍ଥାୟ । ଧମ୍ମୋ ଦେସିତୋତି ଅସୁଭଭାୱନାଦିଧମ୍ମୋ କଥିତୋ । ତତ୍ର ୱତ ମନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ଅନିୟ୍ୟାନିକଧମ୍ମେ ମଂ । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୱାଦପଥାତି ୱାଦାୟେୱ । ପୁଥୂତି ବହୂ । ସିତାତି ଉପନିବଦ୍ଧା ଅଭିସଙ୍ଖତା । ଅଥ ୱା ପୁଥୁସ୍ସିତାତି ପୁଥୁଭାୱଂ ସିତା ଉପଗତା, ପୁଥୂହି ୱା ସିତାତିପି ପୁଥୁସ୍ସିତା । ୟଂ ନିସ୍ସିତାତି ଏତରହିପି ୟଂ ୱାଦପଥଂ ନିସ୍ସିତା । ନ ତେ ଭୱନ୍ତୀତି ତେ ୱାଦପଥା ନ ଭୱନ୍ତି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି ୱିନସ୍ସନ୍ତି । ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ଦେସନାଞାଣସ୍ସପି ପଟିୱେଧଞାଣସ୍ସପି ଏତଂ ନାମଂ । ତେସୁ ଦେସନାଞାଣଂ ଲୋକିୟଂ, ପଟିୱେଧଞାଣଂ ଲୋକୁତ୍ତରଂ । କେୱଲୀତି ସକଲଗୁଣସମନ୍ନାଗତୋ । ତାଦିସନ୍ତି ତଥାୱିଧଂ ।

୯. ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯. ନୱମେ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ଏତେସୂତି ଉପ୍ପାଦା। କା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ? ତଣ୍ହା । ତଣ୍ହାୟ ଉପ୍ପାଦା ତଣ୍ହୁପ୍ପାଦା, ତଣ୍ହାୱତ୍ଥୂନି ତଣ୍ହାକାରଣାନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରହେତୂତି ‘‘କତ୍ଥ ମନାପଂ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚୀୱରକାରଣା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଇତିଭୱାଭୱହେତୂତି ଏତ୍ଥ ଇତୀତି ନିଦସ୍ସନତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ୟଥା ଚୀୱରାଦିହେତୁ, ଏୱଂ ଭୱାଭୱହେତୁପୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭୱାଭୱୋତି ଚେତ୍ଥ ପଣୀତତରାନି ସପ୍ପିନୱନୀତାଦୀନି ଅଧିପ୍ପେତାନି । ସମ୍ପତ୍ତିଭୱେସୁ ପଣୀତତରପଣୀତତମଭୱୋତିପି ୱଦନ୍ତିୟେୱ ।

ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋତି ଅୟଞ୍ହି ସତ୍ତୋ ଅନମତଗ୍ଗେ ସଂସାରୱଟ୍ଟେ ସଂସରନ୍ତୋ ନ ଏକକୋୱ ସଂସରତି, ତଣ୍ହଂ ପନ ଦୁତିୟିକଂ ଲଭନ୍ତୋୱ ସଂସରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ତଣ୍ହାଦୁତିୟୋ’’ତି । ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଇତ୍ଥଭାୱୋ ନାମ ଅୟଂ ଅତ୍ତଭାୱୋ, ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ନାମ ଅନାଗତତ୍ତଭାୱୋ । ଏୱରୂପୋ ୱା ଅଞ୍ଞୋପି ଅତ୍ତଭାୱୋ ଇତ୍ଥଭାୱୋ ନାମ, ନ ଏୱରୂପୋ ଅଞ୍ଞଥାଭାୱୋ ନାମ । ତଂ ଇତ୍ଥଭାୱଞ୍ଞଥାଭାୱଂ । ସଂସାରନ୍ତି ଖନ୍ଧଧାତୁଆୟତନାନଂ ପଟିପାଟିଂ । ନାତିୱତ୍ତତୀତି ନାତିକ୍କମତି । ଏୱମାଦୀନୱଂ ଞତ୍ୱାତି ଏୱଂ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ଆଦୀନୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ତଣ୍ହଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ତଣ୍ହଂ ଚ ‘‘ଅୟଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସମ୍ଭୂତୋ ସଭାୱୋ କାରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ଏତ୍ତାୱତା ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ତଭାୱୋ ଦସ୍ସିତୋ । ଇଦାନି ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଥୋମେନ୍ତୋ ୱୀତତଣ୍ହୋତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅନାଦାନୋତି ନିଗ୍ଗହଣୋ । ସତୋ ଭିକ୍ଖୁ ପରିବ୍ବଜେତି ସତିସମ୍ପଜଞ୍ଞେ ୱେପୁଲ୍ଲପ୍ପତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ଭିକ୍ଖୁ ସତୋ ସମ୍ପଜାନୋ ଚରେୟ୍ୟ ୱିହରେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱଟ୍ଟଂ କଥେତ୍ୱା ଗାଥାସୁ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତନ୍ତି ।

୧୦. ୟୋଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୦. ଦସମେ ୱଟ୍ଟସ୍ମିଂ ୟୋଜେନ୍ତୀତି ୟୋଗା । କାମୟୋଗୋତିଆଦୀସୁ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣିକୋ ରାଗୋ କାମୟୋଗୋ । ରୂପାରୂପଭୱେସୁ ଛନ୍ଦରାଗୋ ଭୱୟୋଗୋ, ତଥା ଝାନନିକନ୍ତି । ସସ୍ସତଦିଟ୍ଠିସହଗତୋ ଚ ରାଗୋ ଦ୍ୱାସଟ୍ଠି ଦିଟ୍ଠିୟୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ। ଚତୂସୁ ସଚ୍ଚେସୁ ଅଞ୍ଞାଣଂ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋ। କାମେସୁ ୱା ୟୋଜେତୀତି କାମୟୋଗୋ । ଭୱେସୁ ୟୋଜେତୀତି ଭୱୟୋଗୋ । ଦିଟ୍ଠୀସୁ ୟୋଜେତୀତି ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୋ । ଅୱିଜ୍ଜାୟ ୟୋଜେତୀତି ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତଧମ୍ମାନଂୟେୱେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଇଦାନି ତେ ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସମୁଦୟନ୍ତି ଉପ୍ପତ୍ତିଂ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମନ୍ତି ଭେଦଂ । ଅସ୍ସାଦନ୍ତି ମଧୁରଭାୱଂ । ଆଦୀନୱନ୍ତି ଅମଧୁରଭାୱଂ ଦୋସଂ । ନିସ୍ସରଣନ୍ତି ନିସ୍ସଟଭାୱଂ । କାମେସୂତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ । କାମରାଗୋତି କାମେ ଆରବ୍ଭ ଉପ୍ପନ୍ନରାଗୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନୁସେତୀତି ନିବ୍ବତ୍ତତି । ଅୟଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଭିକ୍ଖୱେ, କାମୟୋଗୋତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇଦଂ କାମେସୁ ୟୋଜନକାରଣଂ ବନ୍ଧନକାରଣଂ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଫସ୍ସାୟତନାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନଂ ଚକ୍ଖୁସମ୍ଫସ୍ସାଦିକାରଣାନଂ । ଅୱିଜ୍ଜା ଅଞ୍ଞାଣନ୍ତି ଞାଣପଟିପକ୍ଖଭାୱେନ ଅଞ୍ଞାଣସଙ୍ଖାତା ଅୱିଜ୍ଜା । ଇତି କାମୟୋଗୋତି ଏତ୍ଥ ଇତି ସଦ୍ଦୋ ଚତୂହିପି ୟୋଗେହି ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜେତବ୍ବୋ ‘‘ଏୱଂ କାମୟୋଗୋ, ଏୱଂ ଭୱୟୋଗୋ’’ତି । ସଂୟୁତ୍ତୋତି ପରିୱାରିତୋ । ପାପକେହୀତି ଲାମକେହି । ଅକୁସଲେହୀତି ଅକୋସଲ୍ଲସମ୍ଭୂତେହି । ସଂକିଲେସିକେହୀତି ସଂକିଲେସନକେହି, ପସନ୍ନସ୍ସ ଚିତ୍ତସ୍ସ ପସନ୍ନଭାୱଦୂସକେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ପୋନୋବ୍ଭୱିକେହୀତି ପୁନବ୍ଭୱନିବ୍ବତ୍ତକେହି । ସଦରେହୀତି ସଦରଥେହି । ଦୁକ୍ଖୱିପାକେହୀତି ୱିପାକକାଲେ ଦୁକ୍ଖୁପ୍ପାଦକେହି । ଆୟତିଂ ଜାତିଜରାମରଣିକେହୀତି ଅନାଗତେ ପୁନପ୍ପୁନଂ ଜାତିଜରାମରଣନିବ୍ବତ୍ତକେହି । ତସ୍ମାଅୟୋଗକ୍ଖେମୀତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟସ୍ମା ଅପ୍ପହୀନୟୋଗୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଏତେହି ଧମ୍ମେହି ସମ୍ପୟୁତ୍ତୋ ହୋତି, ତସ୍ମା ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅନଧିଗତତ୍ତା ନ ୟୋଗକ୍ଖେମୀତି ୱୁଚ୍ଚତି ।

ୱିସଂୟୋଗୋତି ୱିସଂୟୋଜନକାରଣାନି । କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋତି କାମୟୋଗତୋ ୱିସଂୟୋଜନକାରଣଂ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତତ୍ଥ ଅସୁଭଜ୍ଝାନଂ କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ, ତଂ ପାଦକଂ କତ୍ୱା ଅଧିଗତୋ ଅନାଗାମିମଗ୍ଗୋ ଏକନ୍ତେନେୱ କାମୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ନାମ । ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଭୱୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ନାମ, ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗୋ ଦିଟ୍ଠିୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ନାମ, ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ ଅୱିଜ୍ଜାୟୋଗୱିସଂୟୋଗୋ ନାମ । ଇଦାନି ତେ ୱିତ୍ଥାରୱସେନ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କତମୋ ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତସ୍ସତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଭୱୟୋଗେନ ଚୂଭୟନ୍ତି ଭୱୟୋଗେନ ଚ ସଂୟୁତ୍ତା, କିଞ୍ଚି ଭିୟ୍ୟୋ ଉଭୟେନାପି ସମ୍ପୟୁତ୍ତା, ୟେନ କେନଚି ୟୋଗେନ ସମନ୍ନାଗତାତି ଅତ୍ଥୋ । ପୁରକ୍ଖତାତି ପୁରତୋ କତା, ପରିୱାରିତା ୱା । କାମେ ପରିଞ୍ଞାୟାତି ଦୁୱିଧେପି କାମେ ପରିଜାନିତ୍ୱା । ଭୱୟୋଗଞ୍ଚ ସବ୍ବସୋତି ଭୱୟୋଗଞ୍ଚ ସବ୍ବମେୱ ପରିଜାନିତ୍ୱା । ସମୂହଚ୍ଚାତି ସମୂହନିତ୍ୱା । ୱିରାଜୟନ୍ତି ୱିରାଜେନ୍ତୋ, ୱିରାଜେତ୍ୱା ୱା । ‘‘ୱିରାଜେନ୍ତୋ’’ତି ହି ୱୁତ୍ତେ ମଗ୍ଗୋ କଥିତୋ ହୋତି, ‘‘ୱିରାଜେତ୍ୱା’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଫଲଂ । ମୁନୀତି ଖୀଣାସୱମୁନି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି ।

ଭଣ୍ଡଗାମୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

୨. ଚରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅଧିୱାସେତୀତି ଚିତ୍ତଂ ଅଧିରୋପେତ୍ୱା ୱାସେତି । ନପ୍ପଜହତୀତି ନ ପରିଚ୍ଚଜତି । ନ ୱିନୋଦେତୀତି ନ ନୀହରତି । ନ ବ୍ୟନ୍ତୀକରୋତୀତି ନ ୱିଗତନ୍ତଂ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନପରିୱଟୁମଂ କରୋତି । ନ ଅନଭାୱଂ ଗମେତୀତି ନ ଅନୁଅଭାୱଂ ଅୱଡ୍ଢିଂ ୱିନାସଂ ଗମେତି । ଚରମ୍ପୀତି ଚରନ୍ତୋପି । ଅନାତାପୀତି ନିବ୍ବୀରିୟୋ । ଅନୋତ୍ତାପୀତି ଉପୱାଦଭୟରହିତୋ । ସତତନ୍ତି ନିଚ୍ଚଂ । ସମିତନ୍ତି ନିରନ୍ତରଂ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥଂ ଞତ୍ୱା ସୁକ୍କପକ୍ଖେ ୱୁତ୍ତୱିପରିୟାୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଗାଥାସୁ ଗେହନିସ୍ସିତନ୍ତି କିଲେସନିସ୍ସିତଂ । ମୋହନେୟ୍ୟେସୂତି ମୋହଜନକେସୁ ଆରମ୍ମଣେସୁ । ଅଭବ୍ବୋତି ଅଭାଜନଭୂତୋ । ଫୁଟ୍ଠୁଂ ସମ୍ବୋଧିମୁତ୍ତମନ୍ତି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସଙ୍ଖାତଂ ଉତ୍ତମଞାଣଂ ଫୁସିତୁଂ ।

୨. ସୀଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୨. ଦୁତିୟେ ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାତି ପରିପୁଣ୍ଣସୀଲା । ସମ୍ପନ୍ନପାତିମୋକ୍ଖାତି ପରିପୁଣ୍ଣପାତିମୋକ୍ଖା । ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସଂୱୁତାତି ପାତିମୋକ୍ଖସଂୱରସୀଲେନ ସଂୱୁତା ପିହିତା ଉପେତା ହୁତ୍ୱା ୱିହରଥ । ଆଚାରଗୋଚରସମ୍ପନ୍ନାତି ଆଚାରେନ ଚ ଗୋଚରେନ ଚ ସମ୍ପନ୍ନା ସମୁପାଗତା ଭୱଥ । ଅଣୁମତ୍ତେସୁ ୱଜ୍ଜେସୂତି ଅଣୁପ୍ପମାଣେସୁ ଦୋସେସୁ । ଭୟଦସ୍ସାୱିନୋତି ତାନି ଅଣୁମତ୍ତାନି ୱଜ୍ଜାନି ଭୟତୋ ଦସ୍ସନସୀଲା । ସମାଦାୟ ସିକ୍ଖଥ ସିକ୍ଖାପଦେସୂତି ସବ୍ବସିକ୍ଖାକୋଟ୍ଠାସେସୁ ସମାଦାତବ୍ବଂ ସମାଦାୟ ଗହେତ୍ୱା ସିକ୍ଖଥ । ‘‘ସମ୍ପନ୍ନସୀଲାନଂ…ପେ॰… ସିକ୍ଖାପଦେସୂ’’ତି ଏତ୍ତକେନ ଧମ୍ମକ୍ଖାନେନ ସିକ୍ଖତ୍ତୟେ ସମାଦାପେତ୍ୱା ଚେୱ ପଟିଲଦ୍ଧଗୁଣେସୁ ଚ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଉତ୍ତରି କାତବ୍ବଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ କିମସ୍ସାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ କିମସ୍ସାତି କିଂ ଭୱେୟ୍ୟ ।

ୟତଂ ଚରେତି ୟଥା ଚରନ୍ତୋ ୟତୋ ହୋତି ସଂୟତୋ, ଏୱଂ ଚରେୟ୍ୟ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଅଚ୍ଛେତି ନିସୀଦେୟ୍ୟ । ୟତମେନଂ ପସାରୟେତି ୟଂ ଅଙ୍ଗପଚ୍ଚଙ୍ଗଂ ପସାରେୟ୍ୟ, ତଂ ୟତଂ ସଂୟତମେୱ କତ୍ୱା ପସାରେୟ୍ୟ । ଉଦ୍ଧନ୍ତି ଉପରି । ତିରିୟନ୍ତି ମଜ୍ଝଂ । ଅପାଚୀନନ୍ତି ଅଧୋ । ଏତ୍ତାୱତା ଅତୀତା ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନା ଅନାଗତା ଚ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧା କଥିତା । ୟାୱତାତି ପରିଚ୍ଛେଦୱଚନଂ । ଜଗତୋଗତୀତି ଲୋକସ୍ସ ନିପ୍ଫତ୍ତି । ସମୱେକ୍ଖିତା ଚ ଧମ୍ମାନଂ, ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟବ୍ବୟନ୍ତି ଏତେସଂ ସବ୍ବଲୋକେ ଅତୀତାଦିଭେଦାନଂ ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧଧମ୍ମାନଂ ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ସମୱେକ୍ଖିତା । ‘‘ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧାନଂ ଉଦୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତି, ୱୟଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ ପଞ୍ଚୱୀସତି ଲକ୍ଖଣାନି ପସ୍ସତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେହି ସମପଞ୍ଞାସାୟ ଲକ୍ଖଣେହି ସମ୍ମା ଅୱେକ୍ଖିତା ହୋତି । ଚେତୋସମଥସାମୀଚିନ୍ତି ଚିତ୍ତସମଥସ୍ସ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପଦଂ । ସିକ୍ଖମାନନ୍ତି ପଟିପଜ୍ଜମାନଂ, ପୂରୟମାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ପହିତତ୍ତୋତି ପେସିତତ୍ତୋ । ଆହୂତି କଥୟନ୍ତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ସୀଲଂ ମିସ୍ସକଂ କଥେତ୍ୱା ଗାଥାସୁ ଖୀଣାସୱୋ କଥିତୋ ।

୩. ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୩. ତତିୟେ ସମ୍ମପ୍ପଧାନାନୀତି ସୁନ୍ଦରପଧାନାନି ଉତ୍ତମୱୀରିୟାନି । ସମ୍ମପ୍ପଧାନାତି ପରିପୁଣ୍ଣୱୀରିୟା । ମାରଧେୟ୍ୟାଭିଭୂତାତି ତେଭୂମକୱଟ୍ଟସଙ୍ଖାତଂ ମାରଧେୟ୍ୟଂ ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ସମତିକ୍କମିତ୍ୱା ଠିତା । ତେ ଅସିତାତି ତେ ଖୀଣାସୱା ଅନିସ୍ସିତା ନାମ । ଜାତିମରଣଭୟସ୍ସାତି ଜାତିଞ୍ଚ ମରଣଞ୍ଚ ପଟିଚ୍ଚ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକଭୟସ୍ସ, ଜାତିମରଣସଙ୍ଖାତସ୍ସେୱ ୱା ଭୟସ୍ସ । ପାରଗୂତି ପାରଙ୍ଗତା । ତେ ତୁସିତାତି ତେ ଖୀଣାସୱା ତୁଟ୍ଠା ନାମ । ଜେତ୍ୱା ମାରଂ ସୱାହିନିନ୍ତି ସସେନକଂ ମାରଂ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତା । ତେଅନେଜାତି ତେ ଖୀଣାସୱା ତଣ୍ହାସଙ୍ଖାତାୟ ଏଜାୟ ଅନେଜା ନିଚ୍ଚଲା ନାମ । ନମୁଚିବଲନ୍ତି ମାରବଲଂ । ଉପାତିୱତ୍ତାତି ଅତିକ୍କନ୍ତା । ତେ ସୁଖିତାତି ତେ ଖୀଣାସୱା ଲୋକୁତ୍ତରସୁଖେନ ସୁଖିତା ନାମ । ତେନେୱାହ –

‘‘ସୁଖିତା ୱତ ଅରହନ୍ତୋ, ତଣ୍ହା ନେସଂ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ଅସ୍ମିମାନୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନୋ, ମୋହଜାଲଂ ପଦାଲିତ’’ନ୍ତି ॥ (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୭୬) ।

୪. ସଂୱରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୪. ଚତୁତ୍ଥେ ପଧାନାନୀତି ୱୀରିୟାନି । ସଂୱରପ୍ପଧାନନ୍ତି ଚକ୍ଖାଦୀନି ସଂୱରନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ। ପହାନପ୍ପଧାନନ୍ତି କାମୱିତକ୍କାଦୟୋ ପଜହନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ । ଭାୱନାପ୍ପଧାନନ୍ତି ସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ ଭାୱେନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ । ଅନୁରକ୍ଖଣାପ୍ପଧାନନ୍ତି ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ଅନୁରକ୍ଖନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପନ୍ନୱୀରିୟଂ ।

ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ୱିୱେକୋ, ୱିରାଗୋ, ନିରୋଧୋତି ତୀଣିପି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ନାମାନି । ନିବ୍ବାନଂ ହି ଉପଧିୱିୱେକତ୍ତା ୱିୱେକୋ, ତଂ ଆଗମ୍ମ ରାଗାଦୟୋ ୱିରଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱିରାଗୋ, ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀତି ନିରୋଧୋ। ତସ୍ମା ୱିୱେକନିସ୍ସିତନ୍ତିଆଦୀସୁ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ୱା ଅଧିଗନ୍ତବ୍ବୱସେନ ୱା ନିବ୍ବାନନିସ୍ସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଦ୍ୱେ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗା – ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ ଚ । ତତ୍ଥ ୱିପସ୍ସନା ତଦଙ୍ଗୱସେନ କିଲେସେ ଚ ଖନ୍ଧେ ଚ ରାଗଂ ପରିଚ୍ଚଜତୀତି ପରିଚ୍ଚାଗୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ। ମଗ୍ଗୋ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନିବ୍ବାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତୀତି ପକ୍ଖନ୍ଦନୱୋସ୍ସଗ୍ଗୋ। ତସ୍ମା ୱୋସ୍ସଗ୍ଗପରିଣାମିନ୍ତି ୟଥା ଭାୱିୟମାନୋ ସତିସମ୍ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗୋ ୱୋସ୍ସଗ୍ଗତ୍ଥାୟ ପରିଣମତି, ୱିପସ୍ସନାଭାୱଞ୍ଚ ମଗ୍ଗଭାୱଞ୍ଚ ପାପୁଣାତି, ଏୱଂ ତଂ ଭାୱେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭଦ୍ଦକନ୍ତି ଲଦ୍ଧକଂ । ସମାଧିନିମିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାଦିୱସେନ ଅଧିଗତୋ ସମାଧିୟେୱ । ଅନୁରକ୍ଖତୀତି ସମାଧିପାରିପନ୍ଥିକଧମ୍ମେ ରାଗଦୋସମୋହେ ସୋଧେନ୍ତୋ ରକ୍ଖତି । ଏତ୍ଥ ଚ ଅଟ୍ଠିକସଞ୍ଞାଦିକା ପଞ୍ଚେୱ ସଞ୍ଞା ୱୁତ୍ତା, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଠାନେ ଦସପି ଅସୁଭାନି ୱିତ୍ଥାରେତ୍ୱା କଥେତବ୍ବାନି । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରୋ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୦୨ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତୋୟେୱ । ଗାଥାୟ ସଂୱରାଦିନିପ୍ଫାଦକଂ ୱୀରିୟମେୱ ୱୁତ୍ତଂ । ଖୟଂ ଦୁକ୍ଖସ୍ସ ପାପୁଣେତି ଦୁକ୍ଖକ୍ଖୟସଙ୍ଖାତଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣେୟ୍ୟାତି ।

୫. ପଞ୍ଞତ୍ତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୫. ପଞ୍ଚମେ ଅଗ୍ଗପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋତି ଉତ୍ତମପଞ୍ଞତ୍ତିୟୋ । ଅତ୍ତଭାୱୀନନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱୱନ୍ତାନଂ । ୟଦିଦଂ ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋତି ୟୋ ଏସ ରାହୁ ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଅୟଂ ଅଗ୍ଗୋତି । ଏତ୍ଥ ରାହୁ କିର ଅସୁରିନ୍ଦୋ ଚତ୍ତାରି ୟୋଜନସହସ୍ସାନି ଅଟ୍ଠ ଚ ୟୋଜନସତାନି ଉଚ୍ଚୋ, ବାହନ୍ତରମସ୍ସ ଦ୍ୱାଦସୟୋଜନସତାନି, ହତ୍ଥତଲପାଦତଲାନଂ ପୁଥୁଲତା ତୀଣି ୟୋଜନସତାନି । ଅଙ୍ଗୁଲିପବ୍ବାନି ପଣ୍ଣାସ ୟୋଜନାନି, ଭମୁକନ୍ତରଂ ପଣ୍ଣାସୟୋଜନଂ, ନଲାଟଂ ତିୟୋଜନସତଂ, ସୀସଂ ନୱୟୋଜନସତଂ । କାମଭୋଗୀନଂ ୟଦିଦଂ ରାଜା ମନ୍ଧାତାତି ୟୋ ଏସ ରାଜା ମନ୍ଧାତା ନାମ, ଅୟଂ ଦିବ୍ବେପି ମାନୁସକେପି କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜନକାନଂ ସତ୍ତାନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ । ଏସ ହି ଅସଙ୍ଖେୟ୍ୟାୟୁକେସୁ ମନୁସ୍ସେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତିତ୍ୱା ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ହିରଞ୍ଞୱସ୍ସଂ ୱସ୍ସାପେନ୍ତୋ ମାନୁସକେ କାମେ ଦୀଘରତ୍ତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜି । ଦେୱଲୋକେ ପନ ୟାୱ ଛତ୍ତିଂସାୟ ଇନ୍ଦାନଂ ଆୟୁପ୍ପମାଣଂ, ତାୱ ପଣୀତେ କାମେ ପରିଭୁଞ୍ଜୀତି କାମଭୋଗୀନଂ ଅଗ୍ଗୋ ନାମ ଜାତୋ । ଆଧିପତେୟ୍ୟାନନ୍ତି ଅଧିପତିଟ୍ଠାନଂ ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନଂ କରୋନ୍ତାନଂ । ତଥାଗତୋ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରେହି ଗୁଣେହି ତଥାଗତୋ ଅଗ୍ଗୋ ସେଟ୍ଠୋ ଉତ୍ତମୋ ଅକ୍ଖାୟତି ।

ଇଦ୍ଧିୟା ୟସସା ଜଲନ୍ତି ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସମିଦ୍ଧିୟା ଚ ପରିୱାରସଙ୍ଖାତେନ ୟସସା ଚ ଜଲନ୍ତାନଂ । ଉଦ୍ଧଂ ତିରିୟଂ ଅପାଚୀନନ୍ତି ଉପରି ଚ ମଜ୍ଝେ ଚ ହେଟ୍ଠା ଚ । ୟାୱତା ଜଗତୋ ଗତୀତି ୟତ୍ତକା ଲୋକନିପ୍ଫତ୍ତି ।

୬. ସୋଖୁମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୬. ଛଟ୍ଠେ ସୋଖୁମ୍ମାନୀତି ସୁଖୁମଲକ୍ଖଣପଟିୱିଜ୍ଝନକାନି ଞାଣାନି । ରୂପସୋଖୁମ୍ମେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତୀତି ରୂପେ ସଣ୍ହସୁଖୁମଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକେନ ଞାଣେନ ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି । ପରମେନାତି ଉତ୍ତମେନ । ତେନ ଚ ରୂପସୋଖୁମ୍ମେନାତି ତେନ ୟାୱ ଅନୁଲୋମଭାୱଂ ପତ୍ତେନ ସୁଖୁମଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକଞାଣେନ । ନ ସମନୁପସ୍ସତୀତି ନତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ନ ପସ୍ସତି । ନ ପତ୍ଥେତୀତି ନତ୍ଥିଭାୱେନେୱ ନ ପତ୍ଥେତି । ୱେଦନାସୋଖୁମ୍ମାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ରୂପସୋଖୁମ୍ମତଂ ଞତ୍ୱାତି ରୂପକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ସଣ୍ହସୁଖୁମଲକ୍ଖଣପରିଗ୍ଗାହକେନ ଞାଣେନ ସୁଖୁମତଂ ଜାନିତ୍ୱା । ୱେଦନାନଞ୍ଚ ସମ୍ଭୱନ୍ତି ୱେଦନାକ୍ଖନ୍ଧସ୍ସ ଚ ପଭୱଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସଞ୍ଞା ୟତୋ ସମୁଦେତୀତି ୟସ୍ମା କାରଣା ସଞ୍ଞାକ୍ଖନ୍ଧୋ ସମୁଦେତି ନିବ୍ବତ୍ତତି, ତଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା । ଅତ୍ଥଂଗଚ୍ଛତି ୟତ୍ଥ ଚାତି ୟସ୍ମିଂ ଠାନେ ନିରୁଜ୍ଝତି, ତଞ୍ଚ ଜାନିତ୍ୱା । ସଙ୍ଖାରେ ପରତୋ ଞତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରକ୍ଖନ୍ଧଂ ଅନିଚ୍ଚତାୟ ଲୁଜ୍ଜନଭାୱେନ ପରତୋ ଜାନିତ୍ୱା । ଇମିନା ହି ପଦେନ ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନା କଥିତା । ଦୁକ୍ଖତୋ ନୋ ଚ ଅତ୍ତତୋତି ଇମିନା ଦୁକ୍ଖାନତ୍ତାନୁପସ୍ସନା । ସନ୍ତୋତି କିଲେସସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତୋ । ସନ୍ତିପଦେ ରତୋତି ନିବ୍ବାନେ ରତୋ । ଇତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ଚତୂସୁ ଠାନେସୁ ୱିପସ୍ସନାୱ କଥିତା, ଗାଥାସୁ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋପୀତି ।

୭. ପଠମଅଗତିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୧୭-୧୯. ସତ୍ତମେ ଅଗତିଗମନାନୀତି ନଗତିଗମନାନି । ଛନ୍ଦାଗତିଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଛନ୍ଦେନ ଅଗତିଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅକତ୍ତବ୍ବଂ କରୋତି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଛନ୍ଦା ଦୋସା ଭୟା ମୋହାତି ଛନ୍ଦେନ, ଦୋସେନ, ଭୟେନ, ମୋହେନ । ଅତିୱତ୍ତତୀତି ଅତିକ୍କମତି । ଅଟ୍ଠମଂ ଉତ୍ତାନମେୱ । ନୱମେ ତଥାବୁଜ୍ଝନକାନଂ ୱସେନ ଦ୍ୱୀହିପି ନୟେହି କଥିତଂ ।

୧୦. ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୦. ଦସମେ ଭତ୍ତୁଦ୍ଦେସକୋତି ସଲାକଭତ୍ତାଦୀନଂ ଉଦ୍ଦେସକୋ । କାମେସୁ ଅସଂୟତାତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ କିଲେସକାମେହି ଅସଂୟତା । ପରିସାକସଟୋଚ ପନେସ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଞ୍ଚ ପନ ସୋ ଏୱରୂପା ପରିସାକଚୱରୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଣେନାତି ବୁଦ୍ଧସମଣେନ । ପରିସାୟ ମଣ୍ଡୋ ଚ ପନେସ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ଅୟଂ ଏୱରୂପା ପରିସା ୱିପ୍ପସନ୍ନେନ ପରିସାମଣ୍ଡୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

ଚରୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

୩. ଉରୁୱେଲୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମଉରୁୱେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୧. ତତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଉରୁୱେଲାୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉରୁୱେଲାତି ମହାୱେଲା, ମହାୱାଲିକରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଥ ୱା ଉରୂତି ୱାଲୁକା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେଲାତି ମରିୟାଦା । ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅତୀତେ କିର ଅନୁପ୍ପନ୍ନେ ବୁଦ୍ଧେ ଦସସହସ୍ସା କୁଲପୁତ୍ତା ତାପସପବ୍ବଜ୍ଜଂ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ତସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିହରନ୍ତା ଏକଦିୱସଂ ସନ୍ନିପତିତ୍ୱା କତିକୱତ୍ତଂ ଅକଂସୁ – ‘‘କାୟକମ୍ମୱଚୀକମ୍ମାନି ନାମ ପରେସମ୍ପି ପାକଟାନି ହୋନ୍ତି, ମନୋକମ୍ମଂ ପନ ଅପାକଟଂ । ତସ୍ମା ୟୋ କାମୱିତକ୍କଂ ୱା ବ୍ୟାପାଦୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିହିଂସାୱିତକ୍କଂ ୱା ୱିତକ୍କେତି, ତସ୍ସ ଅଞ୍ଞୋ ଚୋଦକୋ ନାମ ନତ୍ଥି । ସୋ ଅତ୍ତନାୱ ଅତ୍ତାନଂ ଚୋଦେତ୍ୱା ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲୁକଂ ଆହରିତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂ ଠାନେ ଆକିରତୁ, ଇଦମସ୍ସ ଦଣ୍ଡକମ୍ମ’’ନ୍ତି । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟୋ ତାଦିସଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତି, ସୋ ତତ୍ଥ ପତ୍ତପୁଟେନ ୱାଲୁକଂ ଆକିରତି, ଏୱଂ ତତ୍ଥ ଅନୁକ୍କମେନ ମହାୱାଲୁକରାସି ଜାତୋ । ତତୋ ନଂ ପଚ୍ଛିମା ଜନତା ପରିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଚେତିୟଟ୍ଠାନମକାସି, ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଉରୁୱେଲାତି ମହାୱେଲା, ମହାୱାଲିକରାସୀତି ଅତ୍ଥୋ’’ତି । ତମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଅଥ ୱା ଉରୂତି ୱାଲୁକା ୱୁଚ୍ଚତି, ୱେଲାତି ମରିୟାଦା, ୱେଲାତିକ୍କମନହେତୁ ଆହଟା ଉରୁ ଉରୁୱେଲାତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ’’ତି ।

ନଜ୍ଜା ନେରଞ୍ଜରାୟ ତୀରେତି ଉରୁୱେଲଗାମଂ ନିସ୍ସାୟ ନେରଞ୍ଜରାନଦୀତୀରେ ୱିହରାମୀତି ଦସ୍ସେତି । ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧେତି ଅଜପାଲକା ତସ୍ସ ନିଗ୍ରୋଧସ୍ସ ଛାୟାୟ ନିସୀଦନ୍ତିପି ତିଟ୍ଠନ୍ତିପି, ତସ୍ମା ସୋ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗତୋ, ତସ୍ସ ହେଟ୍ଠାତି ଅତ୍ଥୋ । ପଠମାଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ହୁତ୍ୱା ପଠମମେୱ । ଉଦପାଦୀତି ଅୟଂ ୱିତକ୍କୋ ପଞ୍ଚମେ ସତ୍ତାହେ ଉଦପାଦି । କସ୍ମା ଉଦପାଦୀତି ? ସବ୍ବବୁଦ୍ଧାନଂ ଆଚିଣ୍ଣତ୍ତା ଚେୱ ପୁବ୍ବାସେୱନତାୟ ଚ । ତତ୍ଥ ପୁବ୍ବାସେୱନାୟ ପକାସନତ୍ଥଂ ତିତ୍ତିରଜାତକଂ ଆହରିତବ୍ବଂ । ହତ୍ଥିୱାନରତିତ୍ତିରା କିର ଏକସ୍ମିଂ ପଦେସେ ୱିହରନ୍ତା ‘‘ୟୋ ଅମ୍ହାକଂ ମହଲ୍ଲକୋ, ତସ୍ମିଂ ସଗାରୱା ୱିହରିସ୍ସାମା’’ତି ନିଗ୍ରୋଧଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ‘‘କୋ ନୁ ଖୋ ଅମ୍ହାକଂ ମହଲ୍ଲକୋ’’ତି ୱୀମଂସନ୍ତା ତିତ୍ତିରସ୍ସ ମହଲ୍ଲକଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ତସ୍ସ ଜେଟ୍ଠାପଚାୟନକମ୍ମଂ କତ୍ୱା ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ସମଗ୍ଗା ସମ୍ମୋଦମାନା ୱିହରିତ୍ୱା ସଗ୍ଗପରାୟଣା ଅହେସୁଂ । ତଂ କାରଣଂ ଞତ୍ୱା ରୁକ୍ଖେ ଅଧିୱତ୍ଥା ଦେୱତା ଇମଂ ଗାଥମାହ –

‘‘ୟେ ୱୁଡ୍ଢମପଚାୟନ୍ତି, ନରା ଧମ୍ମସ୍ସ କୋୱିଦା ।

ଦିଟ୍ଠେୱ ଧମ୍ମେ ପାସଂସା, ସମ୍ପରାୟେ ଚ ସୁଗ୍ଗତୀ’’ତି ॥ (ଜା॰ ୧.୧.୩୭) ।

ଏୱଂ ଅହେତୁକତିରଚ୍ଛାନୟୋନିୟଂ ନିବ୍ବତ୍ତୋପି ତଥାଗତୋ ସଗାରୱୱାସଂ ରୋଚେସି, ଇଦାନି କସ୍ମା ନ ରୋଚେସ୍ସତୀତି । ଅଗାରୱୋତି ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଗାରୱରହିତୋ, କଞ୍ଚି ଗରୁଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପ୍ପତିସ୍ସୋତି ପତିସ୍ସୟରହିତୋ, କଞ୍ଚି ଜେଟ୍ଠକଟ୍ଠାନେ ଅଟ୍ଠପେତ୍ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ସମଣଂୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସମିତପାପବାହିତପାପାୟେୱ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ଅଧିପ୍ପେତା । ସକ୍କତ୍ୱା ଗରୁଂ କତ୍ୱାତି ସକ୍କାରଞ୍ଚେୱ କତ୍ୱା ଗରୁକାରଞ୍ଚ ଉପଟ୍ଠପେତ୍ୱା ।

ସଦେୱକେ ଲୋକେତିଆଦୀସୁ ସଦ୍ଧିଂ ଦେୱେହି ସଦେୱକେ । ଦେୱଗ୍ଗହଣେନ ଚେତ୍ଥ ମାରବ୍ରହ୍ମେସୁ ଗହିତେସୁପି ମାରୋ ନାମ ୱସୱତ୍ତୀ ସବ୍ବେସଂ ଉପରି ୱସଂ ୱତ୍ତେତି, ବ୍ରହ୍ମା ନାମ ମହାନୁଭାୱୋ, ଏକଙ୍ଗୁଲିୟା ଏକସ୍ମିଂ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେ ଆଲୋକଂ ଫରତି, ଦ୍ୱୀହି ଦ୍ୱୀସୁ, ଦସହି ଅଙ୍ଗୁଲୀହି ଦସସୁ ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେସୁ ଆଲୋକଂ ଫରତି । ସୋ ଇମିନା ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରୋତି ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭନ୍ତୂତି ସମାରକେ ସବ୍ରହ୍ମକେତି ୱିସୁଂ ୱୁତ୍ତଂ । ତଥା ସମଣା ନାମ ଏକନିକାୟାଦିୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତା ସୀଲୱନ୍ତୋ ପଣ୍ଡିତା, ବ୍ରାହ୍ମଣାପି ୱତ୍ଥୁୱିଜ୍ଜାଦିୱସେନ ବହୁସ୍ସୁତା ପଣ୍ଡିତା । ତେ ଇମିନା ସମ୍ପନ୍ନତରାତି ୱତ୍ତୁଂ ମା ଲଭନ୍ତୂତି ସସ୍ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପଜାୟାତି ୱୁତ୍ତଂ । ସଦେୱମନୁସ୍ସାୟାତି ଇଦଂ ପନ ନିପ୍ପଦେସତୋ ଦସ୍ସନତ୍ଥଂ ଗହିତମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ଅପିଚେତ୍ଥ ପୁରିମାନି ତୀଣି ପଦାନି ଲୋକୱସେନ ୱୁତ୍ତାନି, ପଚ୍ଛିମାନି ଦ୍ୱେ ପଜାୱସେନ । ସୀଲସମ୍ପନ୍ନତରନ୍ତି ସୀଲେନ ସମ୍ପନ୍ନତରଂ, ଅଧିକତରନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ଥ ଚ ସୀଲାଦୟୋ ଚତ୍ତାରୋ ଧମ୍ମା ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରା କଥିତା, ୱିମୁତ୍ତିଞାଣଦସ୍ସନଂ ଲୋକିୟମେୱ । ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣମେୱ ହେତଂ । ପାତୁରହୋସୀତି ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ଥା ଅୱୀଚିତୋ ୟାୱ ଭୱଗ୍ଗା ସୀଲାଦୀହି ଅତ୍ତନା ଅଧିକତରଂ ଅପସ୍ସନ୍ତୋ ‘ମୟା ପଟିୱିଦ୍ଧନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମମେୱ ସକ୍କତ୍ୱା ଉପନିସ୍ସାୟ ୱିହରିସ୍ସାମୀ’ତି ଚିନ୍ତେତି, କାରଣଂ ଭଗୱା ଚିନ୍ତେତି, ଅତ୍ଥଂ ୱୁଡ୍ଢିଂ ୱିସେସଂ ଚିନ୍ତେତି, ଗଚ୍ଛାମିସ୍ସ ଉସ୍ସାହଂ ଜନେସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ପୁରତୋ ପାକଟୋ ଅହୋସି, ଅଭିମୁଖେ ଅଟ୍ଠାସୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ୱିହଂସୁୱିହରନ୍ତି ଚାତି ଏତ୍ଥ ୟୋ ୱଦେୟ୍ୟ – ‘‘ୱିହରନ୍ତୀତି ୱଚନତୋ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନେପି ବହୂ ବୁଦ୍ଧା’’ତି, ସୋ ‘‘ଭଗୱାପି ଭନ୍ତେ ଏତରହି ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ’’ତି ଇମିନା ୱଚନେନ ପଟିବାହିତବ୍ବୋ ।

‘‘ନ ମେ ଆଚରିୟୋ ଅତ୍ଥି, ସଦିସୋ ମେ ନ ୱିଜ୍ଜତି ।

ସଦେୱକସ୍ମିଂ ଲୋକସ୍ମିଂ, ନତ୍ଥି ମେ ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋ’’ତି ॥ (ମହାୱ॰ ୧୧; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୪୧) –

ଆଦୀହି ଚସ୍ସ ସୁତ୍ତେହି ଅଞ୍ଞେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ଅଭାୱୋ ଦୀପେତବ୍ବୋ । ତସ୍ମାତି ୟସ୍ମା ସବ୍ବେପି ବୁଦ୍ଧା ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୁନୋ, ତସ୍ମା । ମହତ୍ତମଭିକଙ୍ଖତାତି ମହନ୍ତଭାୱଂ ପତ୍ଥୟମାନେନ । ସରଂ ବୁଦ୍ଧାନ ସାସନନ୍ତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ସାସନଂ ସରନ୍ତେନ ।

ୟତୋତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ମହତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋତି ରତ୍ତଞ୍ଞୁମହତ୍ତଂ ୱେପୁଲ୍ଲମହତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟମହତ୍ତଂ ଲାଭଗ୍ଗମହତ୍ତନ୍ତି ଇମିନା ଚତୁବ୍ବିଧେନ ମହତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅଥ ମେ ସଙ୍ଘେପି ଗାରୱୋତି ଅଥ ମୟ୍ହଂ ସଙ୍ଘେପି ଗାରୱୋ ଜାତୋ । କିସ୍ମିଂ ପନ କାଲେ ଭଗୱତା ସଙ୍ଘେ ଗାରୱୋ କତୋତି ? ମହାପଜାପତିୟା ଦୁସ୍ସୟୁଗଦାନକାଲେ । ତଦା ହି ଭଗୱା ଅତ୍ତନୋ ଉପନୀତଂ ଦୁସ୍ସୟୁଗଂ ‘‘ସଙ୍ଘେ, ଗୋତମି, ଦେହି, ସଙ୍ଘେ ତେ ଦିନ୍ନେ ଅହଞ୍ଚେୱ ପୂଜିତୋ ଭୱିସ୍ସାମି ସଙ୍ଘୋ ଚା’’ତି ୱଦନ୍ତୋ ସଙ୍ଘେ ଗାରୱଂ ଅକାସି ନାମ ।

୨. ଦୁତିୟଉରୁୱେଲସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୨. ଦୁତିୟେ ସମ୍ବହୁଲାତି ବହୁକା । ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ହୁହୁକ୍କଜାତିକେନ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଆଗତା ବ୍ରାହ୍ମଣା । ଜିଣ୍ଣାତି ଜରାଜିଣ୍ଣା । ୱୁଡ୍ଢାତି ୱୟୋୱୁଦ୍ଧା । ମହଲ୍ଲକାତି ଜାତିମହଲ୍ଲକା । ଅଦ୍ଧଗତାତି ତୟୋ ୱୟେ ଅଦ୍ଧେ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ସୁତମେତନ୍ତି ଅମ୍ହେହି ସୁତଂ ଏତଂ । ତୟିଦଂ ଭୋ, ଗୋତମ, ତଥେୱାତି ଭୋ, ଗୋତମ, ଏତଂ ଅମ୍ହେହି ସୁତକାରଣଂ ତଥା ଏୱ । ତୟିଦଂ ଭୋ, ଗୋତମ, ନ ସମ୍ପନ୍ନମେୱାତି ତଂ ଏତଂ ଅଭିୱାଦନାଦିଅକରଣଂ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକମେୱ ।

ଅକାଲୱାଦୀତିଆଦୀସୁ ଅକାଲେ ୱଦତୀତି ଅକାଲୱାଦୀ। ଅସଭାୱଂ ୱଦତୀତି ଅଭୂତୱାଦୀ। ଅନତ୍ଥଂ ୱଦତି, ନୋ ଅତ୍ଥନ୍ତି ଅନତ୍ଥୱାଦୀ। ଅଧମ୍ମଂ ୱଦତି, ନୋ ଧମ୍ମନ୍ତି ଅଧମ୍ମୱାଦୀ। ଅୱିନୟଂ ୱଦତି, ନୋ ୱିନୟନ୍ତି ଅୱିନୟୱାଦୀ । ଅନିଧାନୱତିଂ ୱାଚଂ ଭାସିତାତି ନ ହଦୟେ ନିଧେତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ୱାଚଂ ଭାସିତା । ଅକାଲେନାତି କଥେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତକାଲେନ । ଅନପଦେସନ୍ତି ଅପଦେସରହିତଂ, ସାପଦେସଂ ସକାରଣଂ କତ୍ୱା ନ କଥେତି । ଅପରିୟନ୍ତୱତିନ୍ତି ପରିୟନ୍ତରହିତଂ, ନ ପରିଚ୍ଛେଦଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା କଥେତି । ଅନତ୍ଥସଂହିତନ୍ତି ନ ଲୋକିୟଲୋକୁତ୍ତରଅତ୍ଥନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା କଥେତି । ବାଲୋ ଥେରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅନ୍ଧବାଲୋ ଥେରୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

କାଲୱାଦୀତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖୱସେନ ୱେଦିତବ୍ବାନି । ପଣ୍ଡିତୋ ଥେରୋତ୍ୱେୱ ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ପଣ୍ଡିଚ୍ଚେନ ସମନ୍ନାଗତତ୍ତା ପଣ୍ଡିତୋ, ଥିରଭାୱପ୍ପତ୍ତିୟା ଥେରୋତି ସଙ୍ଖଂ ଗଚ୍ଛତି ।

ବହୁସ୍ସୁତୋ ହୋତୀତି ବହୁଂ ଅସ୍ସ ସୁତଂ ହୋତି, ନୱଙ୍ଗଂ ସତ୍ଥୁସାସନଂ ପାଳିଅନୁସନ୍ଧିପୁବ୍ବାପରୱସେନ ଉଗ୍ଗହିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁତଧରୋତି ସୁତସ୍ସ ଆଧାରଭୂତୋ । ୟସ୍ସ ହି ଇତୋ ଗହିତଂ ଇତୋ ପଲାୟତି, ଛିଦ୍ଦଘଟେ ଉଦକଂ ୱିୟ ନ ତିଟ୍ଠତି, ପରିସମଜ୍ଝେ ଏକସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେତୁଂ ୱା ୱାଚେତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କୋତି, ଅୟଂ ନ ସୁତଧରୋ ନାମ । ୟସ୍ସ ପନ ଉଗ୍ଗହିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଉଗ୍ଗହିତକାଲସଦିସମେୱ ହୋତି, ଦସପି ୱୀସତିପି ୱସ୍ସାନି ସଜ୍ଝାୟଂ ଅକରୋନ୍ତସ୍ସ ନେୱ ନସ୍ସତି, ଅୟଂ ସୁତଧରୋ ନାମ । ସୁତସନ୍ନିଚୟୋତି ସୁତସ୍ସ ସନ୍ନିଚୟଭୂତୋ । ୟସ୍ସ ହି ସୁତଂ ହଦୟମଞ୍ଜୂସାୟ ସନ୍ନିଚିତଂ ସିଲାୟ ଲେଖା ୱିୟ ସୁୱଣ୍ଣପତ୍ତେ ପକ୍ଖିତ୍ତସୀହୱସା ୱିୟ ଚ ତିଟ୍ଠତି, ଅୟଂ ସୁତସନ୍ନିଚୟୋ ନାମ । ଧାତାତି ଧାତା ପଗୁଣା । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ହି ଉଗ୍ଗହିତବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ଧାତଂ ପଗୁଣଂ ନିଚ୍ଚଲିକଂ ନ ହୋତି, ‘‘ଅସୁକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ‘‘ସଜ୍ଝାୟିତ୍ୱା ସଂସନ୍ଦିତ୍ୱା ସମନୁଗ୍ଗାହିତ୍ୱା ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ୱଦତି । ଏକଚ୍ଚସ୍ସ ଧାତଂ ପଗୁଣଂ ଭୱଙ୍ଗସୋତସଦିସଂ ହୋତି, ‘‘ଅସୁକଂ ସୁତ୍ତଂ ୱା ଜାତକଂ ୱା କଥେହୀ’’ତି ୱୁତ୍ତେ ଉଦ୍ଧରିତ୍ୱା ତମେୱ କଥେତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ ‘‘ଧାତା’’ତି । ୱଚସାପରିଚିତାତି ସୁତ୍ତଦସକ-ୱଗ୍ଗଦସକପଣ୍ଣାସଦସକୱସେନ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟିତା । ମନସାନୁପେକ୍ଖିତାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁପେକ୍ଖିତା । ୟସ୍ସ ୱାଚାୟ ସଜ୍ଝାୟିତଂ ବୁଦ୍ଧୱଚନଂ ମନସା ଚିନ୍ତେନ୍ତସ୍ସ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ପାକଟଂ ହୋତି, ମହାଦୀପଂ ଜାଲେତ୍ୱା ଠିତସ୍ସ ରୂପଗତଂ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତି, ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ଦିଟ୍ଠିୟା ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧାତି ଅତ୍ଥତୋ ଚ କାରଣତୋ ଚ ପଞ୍ଞାୟ ସୁପ୍ପଟିୱିଦ୍ଧା ।

ଆଭିଚେତସିକାନନ୍ତି ଅଭିଚେତୋତି ଅଭିକ୍କନ୍ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧଂ ଚିତ୍ତଂ ୱୁଚ୍ଚତି, ଅଧିଚିତ୍ତଂ ୱା, ଅଭିଚେତସି ଜାତାନି ଆଭିଚେତସିକାନି, ଅଭିଚେତୋସନ୍ନିସ୍ସିତାନୀତି ୱା ଆଭିଚେତସିକାନି । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନନ୍ତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମେ ସୁଖୱିହାରାନଂ । ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୋତି ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ ଅତ୍ତଭାୱୋ ୱୁଚ୍ଚତି, ତତ୍ଥ ସୁଖୱିହାରଭୂତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ରୂପାୱଚରଜ୍ଝାନାନମେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ତାନି ହି ଅପ୍ପେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନା ଝାୟିନୋ ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଅତ୍ତଭାୱେ ଅସଂକିଲିଟ୍ଠନେକ୍ଖମ୍ମସୁଖଂ ୱିନ୍ଦନ୍ତି, ତସ୍ମା ‘‘ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମସୁଖୱିହାରାନୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ନିକାମଲାଭୀତି ନିକାମେନ ଲାଭୀ, ଅତ୍ତନୋ ଇଚ୍ଛାୱସେନ ଲାଭୀ, ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀତି ସୁଖେନେୱ ପଚ୍ଚନୀକଧମ୍ମେ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତ୍ୱା ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଅକସିରଲାଭୀତି ଅକସିରାନଂ ଲାଭୀ ୱିପୁଲାନଂ, ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେନ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଲାଭୀୟେୱ ହୋତି, ନ ପନ ଇଚ୍ଛିତିଚ୍ଛିତକ୍ଖଣେ ସକ୍କୋତି ସମାପଜ୍ଜିତୁଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ସକ୍କୋତି ତଥାସମାପଜ୍ଜିତୁଂ, ପାରିପନ୍ଥିକେ ଚ ପନ କିଚ୍ଛେନ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି । ଏକଚ୍ଚୋ ତଥା ଚ ସମାପଜ୍ଜତି, ପାରିପନ୍ଥିକେ ଚ ଅକିଚ୍ଛେନେୱ ୱିକ୍ଖମ୍ଭେତି, ନ ସକ୍କୋତି ନାଳିକୟନ୍ତଂ ୱିୟ ୟଥାପରିଚ୍ଛେଦେୟେୱ ୱୁଟ୍ଠାତୁଂ । ୟସ୍ସ ପନ ଅୟଂ ତିୱିଧାପି ସମ୍ପଦା ଅତ୍ଥି, ସୋ ‘‘ଅକିଚ୍ଛଲାଭୀ ଅକସିରଲାଭୀ’’ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ଆସୱାନଂ ଖୟାତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତତ୍ଥାନେୱ । ଏୱମିଧ ସୀଲମ୍ପି ବାହୁସଚ୍ଚମ୍ପି ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ସୀଲଂ ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚ, ଝାନାନିପି ଖୀଣାସୱସ୍ସେୱ ୱଳଞ୍ଜନକଜ୍ଝାନାନି କଥିତାନି । ‘‘ଆସୱାନଂ ଖୟା’’ତିଆଦୀହି ପନ ଅରହତ୍ତଂ କଥିତଂ । ଫଲେନ ଚେତ୍ଥ ମଗ୍ଗକିଚ୍ଚଂ ପକାସିତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ଉଦ୍ଧତେନାତି ଉଦ୍ଧଚ୍ଚସହଗତେନ । ସମ୍ଫନ୍ତି ପଲାପକଥଂ । ଅସମାହିତସଙ୍କପ୍ପୋତି ଅଟ୍ଠପିତସଙ୍କପ୍ପୋ । ମଗୋତି ମଗସଦିସୋ । ଆରାତି ଦୂରେ । ଥାୱରେୟ୍ୟମ୍ହାତି ଥାୱରଭାୱତୋ । ପାପଦିଟ୍ଠୀତି ଲାମକଦିଟ୍ଠି । ଅନାଦରୋତି ଆଦରରହିତୋ । ସୁତୱାତି ସୁତେନ ଉପଗତୋ । ପଟିଭାନୱାତି ଦୁୱିଧେନ ପଟିଭାନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ପଞ୍ଞାୟତ୍ଥଂ ୱିପସ୍ସତୀତି ସହୱିପସ୍ସନାୟ ମଗ୍ଗପଞ୍ଞାୟ ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ଅତ୍ଥଂ ୱିନିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ପସ୍ସତି । ପାରଗୂ ସବ୍ବଧମ୍ମାନନ୍ତି ସବ୍ବେସଂ ଖନ୍ଧାଦିଧମ୍ମାନଂ ପାରଂ ଗତୋ, ଅଭିଞ୍ଞାପାରଗୂ, ପରିଞ୍ଞାପାରଗୂ, ପହାନପାରଗୂ, ଭାୱନାପାରଗୂ, ସଚ୍ଛିକିରିୟାପାରଗୂ, ସମାପତ୍ତିପାରଗୂତି ଏୱଂ ଛବ୍ବିଧେନ ପାରଗମନେନ ସବ୍ବଧମ୍ମାନଂ ପାରଂ ପରିୟୋସାନଂ ଗତୋ । ଅଖିଲୋତି ରାଗଖିଲାଦିୱିରହିତୋ । ପଟିଭାନୱାତି ଦୁୱିଧେନେୱ ପଟିଭାନେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସ୍ସ କେୱଲୀତି ସକଲବ୍ରହ୍ମଚରିୟୋ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱାତି ।

୩. ଲୋକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୩. ତତିୟେ ଲୋକୋତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତି ଞାତୋ ପଚ୍ଚକ୍ଖୋ କତୋ । ଲୋକସ୍ମାତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚତୋ । ପହୀନୋତି ମହାବୋଧିମଣ୍ଡେ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣେନ ପହୀନୋ । ତଥାଗତସ୍ସ ଭାୱିତାତି ତଥାଗତେନ ଭାୱିତା ।

ଏୱଂ ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ଚତୂହି ସଚ୍ଚେହି ଅତ୍ତନୋ ବୁଦ୍ଧଭାୱଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ତଥାଗତଭାୱଂ କଥେତୁଂ ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଦିଟ୍ଠନ୍ତି ରୂପାୟତନଂ । ସୁତନ୍ତି ସଦ୍ଦାୟତନଂ । ମୁତନ୍ତି ପତ୍ୱା ଗହେତବ୍ବତୋ ଗନ୍ଧାୟତନଂ ରସାୟତନଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାୟତନଂ । ୱିଞ୍ଞାତନ୍ତି ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦି ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ । ପତ୍ତନ୍ତି ପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ୱା ପତ୍ତଂ । ପରିୟେସିତନ୍ତି ପତ୍ତଂ ୱା ଅପ୍ପତ୍ତଂ ୱା ପରିୟେସିତଂ । ଅନୁୱିଚରିତଂ ମନସାତି ଚିତ୍ତେନ ଅନୁସଞ୍ଚରିତଂ ।

ତଥାଗତେନଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧନ୍ତି ଇମିନା ଏତଂ ଦସ୍ସେତି – ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ନୀଲଂ ପୀତକନ୍ତିଆଦି ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଚକ୍ଖୁଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ରୂପାରମ୍ମଣଂ ଦିସ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ଭେରିସଦ୍ଦୋ ମୁଦିଙ୍ଗସଦ୍ଦୋତିଆଦି ସଦ୍ଦାରମ୍ମଣଂ ସୋତଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମୂଲଗନ୍ଧୋ ତଚଗନ୍ଧୋତିଆଦି ଗନ୍ଧାରମ୍ମଣଂ ଘାନଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ମୂଲରସୋ ଖନ୍ଧରସୋତିଆଦି ରସାରମ୍ମଣଂ ଜିୱ୍ହାଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, କକ୍ଖଳଂ ମୁଦୁକନ୍ତିଆଦି ପଥୱୀଧାତୁତେଜୋଧାତୁୱାୟୋଧାତୁଭେଦଂ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ କାୟଦ୍ୱାରେ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବାରମ୍ମଣଂ ଫୁସିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ତଥା ୟଂ ଅପରିମାଣାସୁ ଲୋକଧାତୂସୁ ଇମସ୍ସ ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସ ସୁଖଦୁକ୍ଖାଦିଭେଦଂ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ମନୋଦ୍ୱାରସ୍ସ ଆପାଥଂ ଆଗଚ୍ଛତି, ‘‘ଅୟଂ ସତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ଖଣେ ଇମଂ ନାମ ଧମ୍ମାରମ୍ମଣଂ ୱିଜାନିତ୍ୱା ସୁମନୋ ୱା ଦୁମ୍ମନୋ ୱା ମଜ୍ଝତ୍ତୋ ୱା ଜାତୋ’’ତି ସବ୍ବଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଏୱଂ ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧଂ । ୟଞ୍ହି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେସଂ ସବ୍ବସତ୍ତାନଂ ଦିଟ୍ଠଂ ସୁତଂ ମୁତଂ ୱିଞ୍ଞାତଂ, ତତ୍ଥ ତଥାଗତେନ ଅଦିଟ୍ଠଂ ୱା ଅସୁତଂ ୱା ଅମୁତଂ ୱା ଅୱିଞ୍ଞାତଂ ୱା ନତ୍ଥି, ଇମସ୍ସ ପନ ମହାଜନସ୍ସ ପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ଅପ୍ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ପତ୍ତମ୍ପି ଅତ୍ଥି, ସବ୍ବମ୍ପି ତଥାଗତସ୍ସ ଅପ୍ପତ୍ତଂ ନାମ ନତ୍ଥି ଞାଣେନ ଅସଚ୍ଛିକତଂ ।

ତସ୍ମା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ୟଂ ୟଥା ଲୋକେନ ଗତଂ, ତସ୍ସ ତଥେୱ ଗତତ୍ତା ତଥାଗତୋତି ୱୁଚ୍ଚତି। ପାଳିୟଂ ପନ ‘‘ଅଭିସମ୍ବୁଦ୍ଧ’’ନ୍ତି ୱୁତ୍ତଂ, ତଂ ଗତସଦ୍ଦେନ ଏକତ୍ଥଂ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବୱାରେସୁ ତଥାଗତୋତି ନିଗମସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ତସ୍ସ ୟୁତ୍ତି ଏକପୁଗ୍ଗଲୱଣ୍ଣନାୟଂ ତଥାଗତସଦ୍ଦୱିତ୍ଥାରେ ୱୁତ୍ତାୟେୱ । ଅପିଚେତ୍ଥ ଅଞ୍ଞଦତ୍ଥୂତି ଏକଂସତ୍ଥେ ନିପାତୋ । ଦକ୍ଖତୀତି ଦସୋ। ୱସଂ ୱତ୍ତେତୀତି ୱସୱତ୍ତୀ।

ସବ୍ବଂ ଲୋକଂ ଅଭିଞ୍ଞାତି ତେଧାତୁକଂ ଲୋକସନ୍ନିୱାସଂ ଜାନିତ୍ୱା । ସବ୍ବଂ ଲୋକେ ୟଥାତଥନ୍ତି ତସ୍ମିଂ ତେଧାତୁକଲୋକସନ୍ନିୱାସେ ୟଂକିଞ୍ଚି ନେୟ୍ୟଂ, ସବ୍ବଂ ତଂ ୟଥାତଥଂ ଅୱିପରୀତଂ ଜାନିତ୍ୱା । ୱିସଂୟୁତ୍ତୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ୟୋଗାନଂ ପହାନେନ ୱିସଂୟୁତ୍ତୋ । ଅନୂପୟୋତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଉପୟେହି ୱିରହିତୋ । ସବ୍ବାଭିଭୂତି ରୂପାଦୀନି ସବ୍ବାରମ୍ମଣାନି ଅଭିଭୱିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଧୀରୋତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ । ସବ୍ବଗନ୍ଥପ୍ପମୋଚନୋତି ସବ୍ବେ ଚତ୍ତାରୋପି ଗନ୍ଥେ ମୋଚେତ୍ୱା ଠିତୋ । ଫୁଟ୍ଠସ୍ସାତି ଫୁଟ୍ଠା ଅସ୍ସ । ଇଦଞ୍ଚ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ । ପରମା ସନ୍ତୀତି ନିବ୍ବାନଂ । ତଞ୍ହି ତେନ ଞାଣଫୁସନେନ ଫୁଟ୍ଠଂ । ତେନେୱାହ – ନିବ୍ବାନଂ ଅକୁତୋଭୟନ୍ତି । ଅଥ ୱା ପରମାସନ୍ତୀତି ଉତ୍ତମା ସନ୍ତି । କତରା ସାତି ? ନିବ୍ବାନଂ । ୟସ୍ମା ପନ ନିବ୍ବାନେ କୁତୋଚି ଭୟଂ ନତ୍ଥି, ତସ୍ମା ତଂ ଅକୁତୋଭୟନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । ୱିମୁତ୍ତୋ ଉପଧିସଙ୍ଖୟେତି ଉପଧିସଙ୍ଖୟସଙ୍ଖାତେ ନିବ୍ବାନେ ତଦାରମ୍ମଣାୟ ଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ୱିମୁତ୍ତୋ । ସୀହୋ ଅନୁତ୍ତରୋତି ପରିସ୍ସୟାନଂ ସହନଟ୍ଠେନ କିଲେସାନଞ୍ଚ ହିଂସନଟ୍ଠେନ ତଥାଗତୋ ଅନୁତ୍ତରୋ ସୀହୋ ନାମ । ବ୍ରହ୍ମନ୍ତି ସେଟ୍ଠଂ । ଇତୀତି ଏୱଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଗୁଣେ ଜାନିତ୍ୱା । ସଙ୍ଗମ୍ମାତି ସମାଗନ୍ତ୍ୱା । ତଂ ନମସ୍ସନ୍ତୀତି ତଂ ତଥାଗତଂ ତେ ସରଣଂ ଗତା ନମସ୍ସନ୍ତି । ଇଦାନି ୟଂ ୱଦନ୍ତା ତେ ନମସ୍ସନ୍ତି, ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ଦନ୍ତୋତିଆଦି ୱୁତ୍ତଂ । ତଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୪. କାଳକାରାମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୪. ଚତୁତ୍ଥଂ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟଂ ନିକ୍ଖିତ୍ତଂ । କତରାୟ ଅତ୍ଥୁପ୍ପତ୍ତିୟନ୍ତି ? ଦସବଲଗୁଣକଥାୟ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକସ୍ସ କିର ଧୀତା ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦା ‘‘ସାକେତନଗରେ କାଳକସେଟ୍ଠିପୁତ୍ତସ୍ସ ଗେହଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସାମୀ’’ତି ସତ୍ଥାରଂ ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା, ‘‘ଭନ୍ତେ, ଅହଂ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକକୁଲଂ ଗଚ୍ଛାମି । ସଚେ ତତ୍ଥ ସକ୍କାରଂ ଲଭିସ୍ସାମି, ଏକସ୍ମିଂ ପୁରିସେ ପେସିୟମାନେ ପପଞ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସତି, ମଂ ଆୱଜ୍ଜେୟ୍ୟାଥ ଭଗୱା’’ତି ପଟିଞ୍ଞଂ ଗହେତ୍ୱା ଅଗମାସି । ସେଟ୍ଠି ‘‘ସୁଣିସା ମେ ଆଗତା’’ତି ମଙ୍ଗଲଂ କରୋନ୍ତୋୱ ବହୁଂ ଖାଦନୀୟଭୋଜନୀୟଂ ପଟିୟାଦେତ୍ୱା ପଞ୍ଚ ଅଚେଲକସତାନି ନିମନ୍ତେସି । ସୋ ତେସୁ ନିସିନ୍ନେସୁ ‘‘ଧୀତା ମେ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଅରହନ୍ତେ ୱନ୍ଦତୂ’’ତି ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାୟ ପେସେସି । ଆଗତଫଲା ଅରିୟସାୱିକା ଅରହନ୍ତେତି ୱୁତ୍ତମତ୍ତେୟେୱ ‘‘ଲାଭା ୱତ ମେ’’ତି ଉଟ୍ଠହିତ୍ୱା ଗତା ତେ ନିସ୍ସିରିକଦସ୍ସନେ ଅଚେଲକେ ଦିସ୍ୱାୱ ‘‘ସମଣା ନାମ ନ ଏୱରୂପା ହୋନ୍ତି, ତାତ, ୟେସଂ ନେୱ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ହିରୀ, ନ ବହିଦ୍ଧା ଓତ୍ତପ୍ପଂ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ୱତ୍ୱା ‘‘ନ ଇମେ ସମଣା, ଧୀଧୀ’’ତି ଖେଳଂ ପାତେତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱସନଟ୍ଠାନମେୱ ଗତା ।

ତତୋ ଅଚେଲକା ‘‘ମହାସେଟ୍ଠି କୁତୋ ତେ ଏୱରୂପା କାଲକଣ୍ଣୀ ଲଦ୍ଧା, କିଂ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଅଞ୍ଞା ଦାରିକା ନତ୍ଥୀ’’ତି ସେଟ୍ଠିଂ ପରିଭାସିଂସୁ । ସୋ ‘‘ଆଚରିୟା ଜାନିତ୍ୱା ୱା କତଂ ହୋତୁ ଅଜାନିତ୍ୱା ୱା, ଅହମେତ୍ଥ ଜାନିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚେଲକେ ଉୟ୍ୟୋଜେତ୍ୱା ସୁଭଦ୍ଦାୟ ସନ୍ତିକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ‘‘ଅମ୍ମ, କସ୍ମା ଏୱରୂପଂ ଅକାସି, କସ୍ମା ଅରହନ୍ତେ ଲଜ୍ଜାପେସୀ’’ତି ଆହ । ତାତ, ଅରହନ୍ତା ନାମ ଏୱରୂପା ନ ହୋନ୍ତୀତି । ଅଥ ନଂ ସୋ ଆହ –

‘‘କୀଦିସା ସମଣା ତୁୟ୍ହଂ, ବାଳ୍ହଂ ଖୋ ନେ ପସଂସସି ।

କିଂସୀଲା କିଂସମାଚାରା, ତଂ ମେ ଅକ୍ଖାହି ପୁଚ୍ଛିତା’’ତି ॥

ସା ଆହ –

‘‘ସନ୍ତିନ୍ଦ୍ରିୟା ସନ୍ତମନା, ସନ୍ତତେଜା ଗୁଣମଗ୍ଗସଣ୍ଠିତା ।

ଓକ୍ଖିତ୍ତଚକ୍ଖୂ ମିତଭାଣୀ, ତାଦିସା ସମଣା ମମ ॥

‘‘ୱସନ୍ତି ୱନମୋଗୟ୍ହ, ନାଗୋ ଛେତ୍ୱାୱ ବନ୍ଧନଂ ।

ଏକକିୟା ଅଦୁତିୟା, ତାଦିସା ସମଣା ମମା’’ତି ॥

ଏୱଞ୍ଚ ପନ ୱତ୍ୱା ସେଟ୍ଠିସ୍ସ ପୁରେ ଠତ୍ୱା ତିଣ୍ଣଂ ରତନାନଂ ଗୁଣଂ କଥେସି । ସେଟ୍ଠି ତସ୍ସା ୱଚନଂ ସୁତ୍ୱା ‘‘ୟଦି ଏୱଂ, ତୱ ସମଣେ ଆନେତ୍ୱା ମଙ୍ଗଲଂ କରୋମା’’ତି । ସା ପୁଚ୍ଛି ‘‘କଦା କରିସ୍ସଥ, ତାତା’’ତି । ସେଟ୍ଠି ଚିନ୍ତେସି – ‘‘କତିପାହଚ୍ଚୟେନାତି ୱୁତ୍ତେ ପେସେତ୍ୱା ପକ୍କୋସାପେୟ୍ୟା’’ତି । ଅଥ ନଂ ‘‘ସ୍ୱେ ଅମ୍ମା’’ତି ଆହ । ସା ସାୟନ୍ହସମୟେ ଉପରିପାସାଦଂ ଆରୁୟ୍ହ ମହନ୍ତଂ ପୁପ୍ଫସମୁଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ଗୁଣେ ଅନୁସ୍ସରିତ୍ୱା ଅଟ୍ଠ ପୁପ୍ଫମୁଟ୍ଠିୟୋ ଦସବଲସ୍ସ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗୟ୍ହ ନମସ୍ସମାନା ଅଟ୍ଠାସି । ଏୱଞ୍ଚ ଅୱଚ – ‘‘ଭଗୱା ସ୍ୱେ ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି । ତାନି ପୁପ୍ଫାନି ଗନ୍ତ୍ୱା ଦସବଲସ୍ସ ମତ୍ଥକେ ୱିତାନଂ ହୁତ୍ୱା ଅଟ୍ଠଂସୁ । ସତ୍ଥା ଆୱଜ୍ଜେନ୍ତୋ ତଂ କାରଣଂ ଅଦ୍ଦସ । ଧମ୍ମଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଅନାଥପିଣ୍ଡିକମହାସେଟ୍ଠି ଦସବଲଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ‘‘ସ୍ୱେ, ଭନ୍ତେ, ପଞ୍ଚହି ଭିକ୍ଖୁସତେହି ସଦ୍ଧିଂ ମମ ଗେହେ ଭିକ୍ଖଂ ଗଣ୍ହଥା’’ତି ଆହ । ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାୟ ନିମନ୍ତିତମ୍ହ ସେଟ୍ଠୀତି । ନ, ଭନ୍ତେ, କଞ୍ଚି ଆଗତଂ ପସ୍ସାମାତି । ଆମ, ସେଟ୍ଠି, ସଦ୍ଧା ପନ ଉପାସିକା ଦୂରେ ୟୋଜନସତମତ୍ଥକେପି ୟୋଜନସହସ୍ସମତ୍ଥକେପି ଠିତା ହିମୱନ୍ତୋ ୱିୟ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ୱତ୍ୱା –

‘‘ଦୂରେ ସନ୍ତୋ ପକାସେନ୍ତି, ହିମୱନ୍ତୋୱ ପବ୍ବତୋ ।

ଅସନ୍ତେତ୍ଥ ନ ଦିସ୍ସନ୍ତି, ରତ୍ତିଂ ଖିତ୍ତା ୟଥା ସରା’’ତି ॥ (ଧ॰ ପ॰ ୩୦୪) –

ଇମଂ ଗାଥମାହ । ଅନାଥପିଣ୍ଡିକୋ ‘‘ଭନ୍ତେ, ମମ, ଧୀତୁ ସଙ୍ଗହଂ କରୋଥା’’ତି ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ପକ୍କାମି ।

ସତ୍ଥା ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ଅହଂ, ଆନନ୍ଦ, ସାକେତଂ ଗମିସ୍ସାମି, ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ ସଲାକଂ ଦେହି । ଦଦନ୍ତୋ ଚ ଛଳଭିଞ୍ଞାନଂୟେୱ ଦଦେୟ୍ୟାସୀ’’ତି । ଥେରୋ ତଥା ଅକାସି । ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦା ରତ୍ତିଭାଗସମନନ୍ତରେ ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ବୁଦ୍ଧା ନାମ ବହୁକିଚ୍ଚା ବହୁକରଣୀୟା, ମଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେୟ୍ୟ ୱା ନ ୱା, କିଂ ନୁ ଖୋ କରିସ୍ସାମୀ’’ତି । ତସ୍ମିଂ ଖଣେ ୱେସ୍ସୱଣୋ ମହାରାଜା ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାୟ କଥେସି – ‘‘ଭଦ୍ଦେ, ମା ଖୋ ତ୍ୱଂ ୱିମନା ଅହୋସି, ମା ଦୁମ୍ମନା । ଅଧିୱୁତ୍ଥଂ ତେ ଭଗୱତା ସ୍ୱାତନାୟ ଭତ୍ତଂ ସଦ୍ଧିଂ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘେନା’’ତି । ସା ତୁଟ୍ଠପହଟ୍ଠା ଦାନମେୱ ସଂୱିଦହି । ସକ୍କୋପି ଖୋ ଦେୱରାଜା ୱିସ୍ସକମ୍ମଂ ଆମନ୍ତେସି – ‘‘ତାତ, ଦସବଲୋ ଚୂଳସୁଭଦ୍ଦାୟ ସନ୍ତିକଂ ସାକେତନଗରଂ ଗଚ୍ଛିସ୍ସତି, ପଞ୍ଚ କୂଟାଗାରସତାନି ମାପେହୀ’’ତି । ସୋ ତଥା ଅକାସି । ସତ୍ଥା ପଞ୍ଚହି ଛଳଭିଞ୍ଞସତେହି ପରିୱୁତୋ କୂଟାଗାରୟାନେନ ମଣିୱଣ୍ଣଂ ଆକାସଂ ୱିଲିଖନ୍ତୋ ୱିୟ ସାକେତନଗରଂ ଅଗମାସି ।

ସୁଭଦ୍ଦା ବୁଦ୍ଧପ୍ପମୁଖସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଦାନଂ ଦତ୍ୱା ସତ୍ଥାରଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଆହ – ‘‘ଭନ୍ତେ, ମୟ୍ହଂ ସସୁରପକ୍ଖୋ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋ, ସାଧୁ ତେସଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଧମ୍ମଂ କଥେଥା’’ତି । ସତ୍ଥା ଧମ୍ମଂ ଦେସେସି । କାଳକସେଟ୍ଠି ସୋତାପନ୍ନୋ ହୁତ୍ୱା ଅତ୍ତନୋ ଉୟ୍ୟାନଂ ଦସବଲସ୍ସ ଅଦାସି । ଅଚେଲକା ‘‘ଅମ୍ହାକଂ ପଠମଂ ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତି ନିକ୍ଖମିତୁଂ ନ ଇଚ୍ଛନ୍ତି । ‘‘ଗଚ୍ଛଥ ନୀହରିତବ୍ବନିୟାମେନ ତେ ନୀହରଥା’’ତି ସବ୍ବେ ନୀହରାପେତ୍ୱା ତତ୍ଥେୱ ସତ୍ଥୁ ୱିହାରଂ କାରେତ୍ୱା ବ୍ରହ୍ମଦେୟ୍ୟଂ କତ୍ୱା ଉଦକଂ ପାତେସି। ସୋ କାଳକେନ କାରିତତାୟ କାଳକାରାମୋ ନାମ ଜାତୋ । ଭଗୱା ତସ୍ମିଂ ସମୟେ ତତ୍ଥ ୱିହରତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ସାକେତେ ୱିହରତି କାଳକାରାମେ’’ତି ।

ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସୀତି ପଞ୍ଚସତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆମନ୍ତେସି । ତେ କିର ସାକେତନଗରୱାସିନୋ କୁଲପୁତ୍ତା ସତ୍ଥୁ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିତ୍ୱା ଉପଟ୍ଠାନସାଲାୟ ନିସିନ୍ନା ‘‘ଅହୋ ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ନାମ ମହନ୍ତା, ଏୱରୂପଂ ନାମ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକଂ କାଳକସେଟ୍ଠିଂ ଦିଟ୍ଠିତୋ ମୋଚେତ୍ୱା ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ପାପେତ୍ୱା ସକଲନଗରଂ ସତ୍ଥାରା ଦେୱଲୋକସଦିସଂ କତ’’ନ୍ତି ଦସବଲସ୍ସ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତି । ସତ୍ଥା ତେସଂ ଗୁଣଂ କଥେନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତଂ ଉପପରିକ୍ଖିତ୍ୱା – ‘‘ମୟି ଗତେ ମହତୀ ଦେସନା ସମୁଟ୍ଠିସ୍ସତି, ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚ ଇମେ ପଞ୍ଚସତା ଭିକ୍ଖୂ ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିସ୍ସନ୍ତି, ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା କମ୍ପିସ୍ସତୀ’’ତି ଧମ୍ମସଭଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ତେ ଭିକ୍ଖୂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସଦେୱକସ୍ସ ଲୋକସ୍ସାତି ଇମଂ ଦେସନଂ ଆରଭି । ଏୱମିଦଂ ସୁତ୍ତଂ ଗୁଣକଥାୟ ନିକ୍ଖିତ୍ତନ୍ତି ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ତତ୍ଥ ‘‘ତମହଂ ଜାନାମୀ’’ତି ପଦପରିୟୋସାନେ ମହାପଥୱୀ ଉଦକପରିୟନ୍ତଂ କତ୍ୱା ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଅବ୍ଭଞ୍ଞାସିନ୍ତି ଅଭିଅଞ୍ଞାସିଂ, ଜାନିନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିଦିତନ୍ତି ପାକଟଂ କତ୍ୱା ଞାତଂ । ଇମିନା ଏତଂ ଦସ୍ସେତି – ଅଞ୍ଞେ ଜାନନ୍ତିୟେୱ, ମୟା ପନ ପାକଟଂ କତ୍ୱା ୱିଦିତନ୍ତି । ଇମେହି ତୀହି ପଦେହି ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଭୂମି ନାମ କଥିତା । ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀତି ତଂ ଛଦ୍ୱାରିକଂ ଆରମ୍ମଣଂ ତଥାଗତୋ ତଣ୍ହାୟ ୱା ଦିଟ୍ଠିୟା ୱା ନ ଉପଟ୍ଠାସି ନ ଉପଗଞ୍ଛି । ଅୟଞ୍ହି ପସ୍ସତି ଭଗୱା ଚକ୍ଖୁନା ରୂପଂ, ଛନ୍ଦରାଗୋ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି, ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା । ସୁଣାତି ଭଗୱା ସୋତେନ ସଦ୍ଦଂ । ଘାୟତି ଭଗୱା ଘାନେନ ଗନ୍ଧଂ । ସାୟତି ଭଗୱା ଜିୱ୍ହାୟ ରସଂ । ଫୁସତି ଭଗୱା କାୟେନ ଫୋଟ୍ଠବ୍ବଂ । ୱିଜାନାତି ଭଗୱା ମନସା ଧମ୍ମଂ, ଛନ୍ଦରାଗୋ ଭଗୱତୋ ନତ୍ଥି, ସୁୱିମୁତ୍ତଚିତ୍ତୋ ସୋ ଭଗୱା । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ତଂ ତଥାଗତୋ ନ ଉପଟ୍ଠାସୀ’’ତି । ଇମିନା ପଦେନ ଖୀଣାସୱଭୂମି କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ତଂ ମମସ୍ସ ମୁସାତି ତଂ ମେ ୱଚନଂ ମୁସାୱାଦୋ ନାମ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ପସ୍ସ ତାଦିସମେୱାତି ତମ୍ପି ମୁସାୱାଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତଂ ମମସ୍ସ କଲୀତି ତଂ ୱଚନଂ ମୟ୍ହଂ ଦୋସୋ ଭୱେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ଏତ୍ତାୱତା ସଚ୍ଚଭୂମି ନାମ କଥିତାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଦଟ୍ଠାଦଟ୍ଠବ୍ବନ୍ତି ଦିସ୍ୱା ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ଦିଟ୍ଠଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ତଂ ଦିଟ୍ଠଂ ରୂପାୟତନଂ ‘‘ଅହଂ ମହାଜନେନ ଦିଟ୍ଠମେୱ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ତଣ୍ହାମାନଦିଟ୍ଠୀହି ନ ମଞ୍ଞତି । ଅଦିଟ୍ଠଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ‘‘ଅହଂ ମହାଜନେନ ଅଦିଟ୍ଠମେୱ ଏତଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ତଣ୍ହାଦୀହି ମଞ୍ଞନାହି ନ ମଞ୍ଞତି । ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ନ ମଞ୍ଞତୀତି ‘‘ମହାଜନେନ ଦିଟ୍ଠଂ ପସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱମ୍ପି ତାହି ମଞ୍ଞନାହି ନ ମଞ୍ଞତି । ଦଟ୍ଠବ୍ବଞ୍ହି ଅଦିଟ୍ଠମ୍ପି ହୋତିୟେୱ । ଏୱରୂପାନି ହି ୱଚନାନି ତୀସୁପି କାଲେସୁ ଲବ୍ଭନ୍ତି, ତେନସ୍ସ ଅତ୍ଥୋ ୱୁତ୍ତୋ । ଦଟ୍ଠାରଂନ ମଞ୍ଞତୀତି ପସ୍ସିତାରଂ ଏକସତ୍ତଂ ନାମ ତାହି ମଞ୍ଞନାହି ନ ମଞ୍ଞତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସଟ୍ଠାନେସୁପି ଇମିନାୱ ନୟେନ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମିନା ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ସୁଞ୍ଞତାଭୂମି ନାମ କଥିତା ।

ଇତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ । ତାଦୀୟେୱ ତାଦୀତି ତାଦିତା ନାମ ଏକସଦିସତା । ତଥାଗତୋ ଚ ୟାଦିସୋ ଲାଭାଦୀସୁ, ତାଦିସୋୱ ଅଲାଭାଦୀସୁ । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ – ‘‘ଲାଭେପି ତାଦୀ, ଅଲାଭେପି ତାଦୀ । ୟସେପି ତାଦୀ, ଅୟସେପି ତାଦୀ । ନିନ୍ଦାୟପି ତାଦୀ, ପସଂସାୟପି ତାଦୀ । ସୁଖେପି ତାଦୀ, ଦୁକ୍ଖେପି ତାଦୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୩୮, ୧୯୨) । ଇମାୟ ତାଦିତାୟ ତାଦୀ । ତମ୍ହା ଚ ପନ ତାଦିମ୍ହାତି ତତୋ ତଥାଗତତାଦିତୋ ଅଞ୍ଞୋ ଉତ୍ତରିତରୋ ୱା ପଣୀତତରୋ ୱା ତାଦୀ ନତ୍ଥୀତି ଏତ୍ତାୱତା ତାଦିଭୂମି ନାମ କଥିତା । ଇମାହି ପଞ୍ଚଭୂମୀହି ଦେସନଂ ନିଟ୍ଠାପେନ୍ତସ୍ସ ପଞ୍ଚସୁପି ଠାନେସୁ ମହାପଥୱୀ ସକ୍ଖିଭାୱେନ ଅକମ୍ପିତ୍ଥ । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତେ ପଞ୍ଚସତେ ଅଧୁନାପବ୍ବଜିତେ କୁଲପୁତ୍ତେ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ତଂ ଠାନଂ ପତ୍ତାନଂ ଦେୱମନୁସ୍ସାନଂ ଚତୁରାସୀତି ପାଣସହସ୍ସାନି ଅମତପାନଂ ପିୱିଂସୁ ।

ଭଗୱାପି ସୁତ୍ତଂ ନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗାଥାହି କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ୟଂକିଞ୍ଚୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ସଚ୍ଚମୁତଂ ପରେସନ୍ତି ପରେସଂ ସଦ୍ଧାୟ ପରପତ୍ତିୟାୟନାୟ ସଚ୍ଚମୁତନ୍ତି ମଞ୍ଞିତ୍ୱା ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ଗହିତଂ । ସୟସଂୱୁତେସୂତି ସୟମେୱ ସଂୱରିତ୍ୱା ପିୟାୟିତ୍ୱା ଗହିତଗହଣେସୁ, ଦିଟ୍ଠିଗତିକେସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିଟ୍ଠିଗତିକା ହି ସୟଂ ସଂୱୁତାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି । ସଚ୍ଚଂ ମୁସା ୱାପି ପରଂ ଦହେୟ୍ୟାତି ତେସୁ ସୟଂ ସଂୱୁତସଙ୍ଖାତେସୁ ଦିଟ୍ଠିଗତିକେସୁ ତଥାଗତୋ ତାଦୀ ତେସଂ ଏକମ୍ପି ୱଚନଂ ‘‘ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚଂ ମୋଘମଞ୍ଞ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ସଚ୍ଚଂ ମୁସା ୱାପି ପରଂ ଉତ୍ତମଂ କତ୍ୱା ନ ଓଦହେୟ୍ୟ, ନ ସଦ୍ଦହେୟ୍ୟ, ନ ପତ୍ତିୟାୟେୟ୍ୟ । ଏତଞ୍ଚ ସଲ୍ଲନ୍ତି ଏତଂ ଦିଟ୍ଠିସଲ୍ଲଂ । ପଟିକଚ୍ଚ ଦିସ୍ୱାତି ପୁରେତରଂ ବୋଧିମୂଲେୟେୱ ଦିସ୍ୱା । ୱିସତ୍ତାତି ଲଗ୍ଗା ଲଗିତା ପଲିବୁଦ୍ଧା । ଜାନାମି ପସ୍ସାମି ତଥେୱ ଏତନ୍ତି ୟଥାୟଂ ପଜା ଅଜ୍ଝୋସିତା ଗିଲିତ୍ୱା ପରିନିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ୱିସତ୍ତା ଲଗ୍ଗା ଲଗିତା, ଏୱଂ ଅହମ୍ପି ଜାନାମି ପସ୍ସାମି । ତଥା ଏୱଂ ୟଥା ଏତାୟ ପଜାୟ ଗହିତନ୍ତି ଏୱଂ ଅଜ୍ଝୋସିତଂ ନତ୍ଥି ତଥାଗତାନନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

୫. ବ୍ରହ୍ମଚରିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୫. ପଞ୍ଚମେ ଜନକୁହନତ୍ଥନ୍ତି ତୀହି କୁହନୱତ୍ଥୂହି ଜନସ୍ସ କୁହନତ୍ଥାୟ । ନ ଜନଲପନତ୍ଥନ୍ତି ନ ଜନସ୍ସ ଉପଲାପନତ୍ଥଂ । ନ ଲାଭସକ୍କାରସିଲୋକାନିସଂସତ୍ଥନ୍ତି ନ ଚୀୱରାଦିଥୁତିୱଚନତ୍ଥଂ । ନ ଇତିୱାଦପ୍ପମୋକ୍ଖାନିସଂସତ୍ଥନ୍ତି ନ ତେନ ତେନ କାରଣେନ କତୱାଦାନିସଂସତ୍ଥଂ, ନ ୱାଦସ୍ସ ପମୋକ୍ଖାନିସଂସତ୍ଥଂ । ନ ଇତି ମଂ ଜନୋ ଜାନାତୂତି ନ ‘‘ଏୱଂ କିର ଏସ ଭିକ୍ଖୁ, ଏୱଂ କିର ଏସ ଭିକ୍ଖୂ’’ତି ଜନସ୍ସ ଜାନନତ୍ଥାୟ । ସଂୱରତ୍ଥନ୍ତି ପଞ୍ଚହି ସଂୱରେହି ସଂୱରଣତ୍ଥାୟ । ପହାନତ୍ଥନ୍ତି ତୀହି ପହାନେହି ପଜହନତ୍ଥାୟ । ୱିରାଗତ୍ଥନ୍ତି ରାଗାଦୀନଂ ୱିରଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ । ନିରୋଧତ୍ଥନ୍ତି ତେସଂୟେୱ ନିରୁଜ୍ଝନତ୍ଥାୟ । ଅନୀତିହନ୍ତି ଇତିହପରିୱଜ୍ଜିତଂ, ଅପରପତ୍ତିୟନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ନିବ୍ବାନୋଗଧଗାମିନନ୍ତି ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋଗାମିନଂ । ମଗ୍ଗବ୍ରହ୍ମଚରିୟଞ୍ହି ନିବ୍ବାନଂ ଆରମ୍ମଣଂ କରିତ୍ୱା ନିବ୍ବାନସ୍ସ ଅନ୍ତୋୟେୱ ୱତ୍ତତି ପୱତ୍ତତି । ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ଦୁୱିଧମ୍ପି ପଟିପଜ୍ଜନ୍ତି । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥେତ୍ୱା ଗାଥାସୁ ୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୬. କୁହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୬. ଛଟ୍ଠେ କୁହାତି କୁହକା । ଥଦ୍ଧାତି କୋଧେନ ଚ ମାନେନ ଚ ଥଦ୍ଧା । ଲପାତି ଉପଲାପକା । ସିଙ୍ଗୀତି ‘‘ତତ୍ଥ କତମଂ ସିଙ୍ଗଂ, ୟଂ ସିଙ୍ଗଂ ସିଙ୍ଗାରତା ଚାତୁରତା ଚାତୁରିୟଂ ପରିକ୍ଖତ୍ତତା ପାରିକ୍ଖତ୍ତିୟ’’ନ୍ତି (ୱିଭ॰ ୮୫୨) ଏୱଂ ୱୁତ୍ତେହି ସିଙ୍ଗସଦିସେହି ପାକଟକିଲେସେହି ସମନ୍ନାଗତା । ଉନ୍ନଳାତି ଉଗ୍ଗତନଳା ତୁଚ୍ଛମାନଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଠିତା । ଅସମାହିତାତି ଚିତ୍ତେକଗ୍ଗମତ୍ତସ୍ସାପି ଅଲାଭିନୋ । ନମେ ତେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକାତି ତେ ମୟ୍ହଂ ଭିକ୍ଖୂ ମମ ସନ୍ତକା ନ ହୋନ୍ତି । ‘‘ତେ ମୟ୍ହ’’ନ୍ତି ଇଦଂ ପନ ସତ୍ଥାରଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱୁତ୍ତଂ । ତେ ଖୋ ମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୂ ମାମକାତି ଇଧାପି ମେତି ଅତ୍ତାନଂ ଉଦ୍ଦିସ୍ସ ପବ୍ବଜିତତ୍ତା ୱଦତି, ସମ୍ମାପଟିପନ୍ନତ୍ତା ପନ ‘‘ମାମକା’’ତି ଆହ । ୱୁଦ୍ଧିଂ ୱିରୂଳ୍ହିଂ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ସୀଲାଦୀହି ଗୁଣେହି ୱଡ୍ଢନତୋ ୱୁଦ୍ଧିଂ, ନିଚ୍ଚଲଭାୱେନ ୱିରୂଳ୍ହିଂ, ସବ୍ବତ୍ଥ ପତ୍ଥଟତାୟ ୱେପୁଲ୍ଲଂ ପାପୁଣନ୍ତି । ତେ ପନେତେ ୟାୱ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗା ୱିରୁହନ୍ତି, ଅରହତ୍ତଫଲଂ ପତ୍ତେ ୱିରୂଳ୍ହା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୭. ସନ୍ତୁଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୭. ସତ୍ତମେ ଅପ୍ପାନୀତି ପରିତ୍ତାନି । ସୁଲଭାନୀତି ସୁଖେନ ଲଦ୍ଧବ୍ବାନି, ୟତ୍ଥ କତ୍ଥଚି ସକ୍କା ହୋନ୍ତି ଲଭିତୁଂ । ଅନୱଜ୍ଜାନୀତି ନିଦ୍ଦୋସାନି । ପିଣ୍ଡିୟାଲୋପଭୋଜନନ୍ତି ଜଙ୍ଘାପିଣ୍ଡିୟବଲେନ ଚରିତ୍ୱା ଆଲୋପମତ୍ତଂ ଲଦ୍ଧଂ ଭୋଜନଂ । ପୂତିମୁତ୍ତନ୍ତି ୟଂକିଞ୍ଚି ମୁତ୍ତଂ । ୟଥା ହି ସୁୱଣ୍ଣୱଣ୍ଣୋପି କାୟୋ ପୂତିକାୟୋତି ୱୁଚ୍ଚତି, ଏୱଂ ଅଭିନୱମ୍ପି ମୁତ୍ତଂ ପୂତିମୁତ୍ତମେୱ ।

ୱିଘାତୋତି ୱିଗତଘାତୋ, ଚିତ୍ତସ୍ସ ଦୁକ୍ଖଂ ନ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦିସାନପ୍ପଟିହଞ୍ଞତୀତି ୟସ୍ସ ହି ‘‘ଅସୁକଟ୍ଠାନଂ ନାମ ଗତୋ ଚୀୱରାଦୀନି ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିତ୍ତଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ଦିସା ପଟିହଞ୍ଞତି ନାମ । ୟସ୍ସ ଏୱଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତସ୍ସ ନପ୍ପଟିହଞ୍ଞତି ନାମ । ଧମ୍ମାତି ପଟିପତ୍ତିଧମ୍ମା । ସାମଞ୍ଞସ୍ସାନୁଲୋମିକାତି ସମଣଧମ୍ମସ୍ସ ଅନୁଲୋମା । ଅଧିଗ୍ଗହିତାତି ସବ୍ବେତେ ତୁଟ୍ଠଚିତ୍ତସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଅଧିଗ୍ଗହିତା ହୋନ୍ତି ଅନ୍ତୋଗତା ନ ପରିବାହିରାତି ।

୮. ଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୮. ଅଟ୍ଠମସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟିକୋ ନିକ୍ଖେପୋ । ଇମଂ କିର ମହାଅରିୟୱଂସସୁତ୍ତନ୍ତଂ ଭଗୱା ଜେତୱନମହାୱିହାରେ ଧମ୍ମସଭାୟଂ ପଞ୍ଞତ୍ତୱରବୁଦ୍ଧାସନେ ନିସିନ୍ନୋ ଅତ୍ତନୋପି ପରପୁଗ୍ଗଲାନମ୍ପି ଅଜ୍ଝାସୟୱସେନ ପରିୱାରେତ୍ୱା ନିସିନ୍ନାନି ଚତ୍ତାଲୀସ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି, ‘‘ଭିକ୍ଖୱେ’’ତି ଆମନ୍ତେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅରିୟୱଂସାତି ଆରଭି । ତତ୍ଥ ଅରିୟୱଂସାତି ଅରିୟାନଂ ୱଂସା । ୟଥା ହି ଖତ୍ତିୟୱଂସୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୱଂସୋ ୱେସ୍ସୱଂସୋ ସୁଦ୍ଦୱଂସୋ ସମଣୱଂସୋ କୁଲୱଂସୋ ରାଜୱଂସୋ, ଏୱଂ ଅୟମ୍ପି ଅଟ୍ଠମୋ ଅରିୟୱଂସୋ ଅରିୟତନ୍ତି ଅରିୟପୱେଣୀ ନାମ ହୋତି । ସୋ ଖୋ ପନାୟଂ ଅରିୟୱଂସୋ ଇମେସଂ ୱଂସାନଂ ମୂଲଗନ୍ଧାଦୀନଂ କାଳାନୁସାରିଗନ୍ଧାଦୟୋ ୱିୟ ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତି ।

କେ ପନ ତେ ଅରିୟା, ୟେସଂ ଏତେ ୱଂସାତି ? ଅରିୟା ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି ବୁଦ୍ଧା ଚ ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧା ଚ ତଥାଗତସାୱକା ଚ, ଏତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାତି ଅରିୟୱଂସା। ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ହି ସତସହସ୍ସକପ୍ପାଧିକାନଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟାନଂ ମତ୍ଥକେ ତଣ୍ହଙ୍କରୋ, ମେଧଙ୍କରୋ, ସରଣଙ୍କରୋ, ଦୀପଙ୍କରୋତି ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେ ଅରିୟା, ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାତି ଅରିୟୱଂସା । ତେସଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ପରିନିବ୍ବାନତୋ ଅପରଭାଗେ ଅସଙ୍ଖ୍ୟେୟ୍ୟଂ ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା କୋଣ୍ଡଞ୍ଞୋ ନାମ ବୁଦ୍ଧୋ ଉପ୍ପନ୍ନୋ…ପେ॰… ଇମସ୍ମିଂ କପ୍ପେ କକୁସନ୍ଧୋ, କୋଣାଗମନୋ, କସ୍ସପୋ, ଅମ୍ହାକଂ ଭଗୱା ଗୋତମୋତି ଚତ୍ତାରୋ ବୁଦ୍ଧା ଉପ୍ପନ୍ନା, ତେସଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାତି ଅରିୟୱଂସା । ଅପିଚ ଅତୀତାନାଗତପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନାନଂ ସବ୍ବବୁଦ୍ଧ-ପଚ୍ଚେକବୁଦ୍ଧ-ବୁଦ୍ଧସାୱକାନଂ ଅରିୟାନଂ ୱଂସାତି ଅରିୟୱଂସା ।

ତେ ଖୋ ପନେତେ ଅଗ୍ଗଞ୍ଞା ଅଗ୍ଗାତି ଜାନିତବ୍ବା, ରତ୍ତଞ୍ଞା ଦୀଘରତ୍ତଂ ପୱତ୍ତାତି ଜାନିତବ୍ବା, ୱଂସଞ୍ଞା ୱଂସାତି ଜାନିତବ୍ବା । ପୋରାଣା ନ ଅଧୁନୁପ୍ପତ୍ତିକା । ଅସଂକିଣ୍ଣା ଅୱିକିଣ୍ଣା ଅନପନୀତା । ଅସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବା ଅତୀତବୁଦ୍ଧେହିପି ନ ସଂକିଣ୍ଣପୁବ୍ବା, ‘‘କି ଇମେହୀ’’ତି ନ ଅପନୀତପୁବ୍ବା । ନ ସଂକୀୟନ୍ତୀତି ଇଦାନିପି ନ ଅପନୀୟନ୍ତି । ନ ସଂକୀୟିସ୍ସନ୍ତୀତି ଅନାଗତବୁଦ୍ଧେହିପି ନ ଅପନୀୟିସ୍ସନ୍ତି । ୟେ ଲୋକେ ୱିଞ୍ଞୂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା, ତେହି ଅପ୍ପଟିକୁଟ୍ଠା, ସମଣେହି ବ୍ରାହ୍ମଣେହି ୱିଞ୍ଞୂହି ଅନିନ୍ଦିତା ଅଗରହିତା ।

ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ଇତରୀତରେନାତି ନ ଥୂଲସୁଖୁମଲୂଖପଣୀତଥିରଜିଣ୍ଣାନଂ ୟେନ କେନଚି, ଅଥ ଖୋ ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀନଂ ଇତରୀତରେନ ୟେନ କେନଚି ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଚୀୱରସ୍ମିଞ୍ହି ତୟୋ ସନ୍ତୋସା ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋତି । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠସ୍ସ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନୁପ୍ପନ୍ନା ଚେୱ କୁସଲା ଧମ୍ମା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୀ’’ତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଇମେ ତୟୋ ସନ୍ତୋସେ ସନ୍ଧାୟ ‘‘ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ଇତରୀତରେନ ଚୀୱରେନ, ୟଥାଲଦ୍ଧାଦୀସୁ ୟେନ କେନଚି ଚୀୱରେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଚୀୱରକ୍ଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ପଂସୁକୂଲଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ଚୀୱରସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ଚୀୱରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ଜାନିତବ୍ବାନି । ତତ୍ଥ ଚୀୱରଂ ଜାନିତବ୍ବନ୍ତି ଖୋମାଦୀନି ଛ ଚୀୱରାନି ଦୁକୂଲାଦୀନି ଛ ଅନୁଲୋମଚୀୱରାନି ଜାନିତବ୍ବାନି । ଇମାନି ଦ୍ୱାଦସ କପ୍ପିୟଚୀୱରାନି । କୁସଚୀରଂ, ୱାକଚୀରଂ, ଫଲକଚୀରଂ, କେସକମ୍ବଲଂ, ୱାଳକମ୍ବଲଂ, ପୋତ୍ଥକୋ, ଚମ୍ମଂ, ଉଲୂକପକ୍ଖଂ, ରୁକ୍ଖଦୁସ୍ସଂ, ଲତାଦୁସ୍ସଂ, ଏରକଦୁସ୍ସଂ, କଦଲିଦୁସ୍ସଂ, ୱେଳୁଦୁସ୍ସନ୍ତି ଏୱମାଦୀନି ପନ ଅକପ୍ପିୟଚୀୱରାନି ।

ଚୀୱରକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ‘‘ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନ, ପଂସୁକୂଲଂ ୱା’’ତି ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନତୋ ଛ ଖେତ୍ତାନି, ଅଟ୍ଠନ୍ନଞ୍ଚ ମାତିକାନଂ ୱସେନ ଅଟ୍ଠ ଖେତ୍ତାନି ଜାନିତବ୍ବାନି ।

ପଂସୁକୂଲନ୍ତି ସୋସାନିକଂ, ପାପଣିକଂ, ରଥିୟଂ, ସଙ୍କାରକୂଟକଂ, ସୋତ୍ଥିୟଂ, ସିନାନଂ, ତିତ୍ଥଂ, ଗତପଚ୍ଚାଗତଂ, ଅଗ୍ଗିଦଡ୍ଢଂ, ଗୋଖାୟିତଂ, ଉପଚିକଖାୟିତଂ, ଉନ୍ଦୂରଖାୟିତଂ, ଅନ୍ତଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଦସଚ୍ଛିନ୍ନଂ, ଧଜାହଟଂ, ଥୂପଂ, ସମଣଚୀୱରଂ, ସାମୁଦ୍ଦିୟଂ, ଆଭିସେକିୟଂ, ପନ୍ଥିକଂ, ୱାତାହଟଂ, ଇଦ୍ଧିମୟଂ, ଦେୱଦତ୍ତିୟନ୍ତି ତେୱୀସତି ପଂସୁକୂଲାନି ୱେଦିତବ୍ବାନି । ଏତ୍ଥ ଚ ସୋତ୍ଥିୟନ୍ତି ଗବ୍ଭମଲହରଣଂ । ଗତପଚ୍ଚାଗତନ୍ତି ମତକସରୀରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ସୁସାନଂ ନେତ୍ୱା ଆନୀତଚୀୱରଂ । ଧଜାହଟନ୍ତି ଧଜଂ ଉସ୍ସାପେତ୍ୱା ତତୋ ଆନୀତଂ । ଥୂପନ୍ତି ୱମ୍ମିକେ ପୂଜିତଚୀୱରଂ । ସାମୁଦ୍ଦିୟନ୍ତି ସମୁଦ୍ଦୱୀଚୀହି ଥଲଂ ପାପିତଂ । ପନ୍ଥିକନ୍ତି ପନ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେହି ଚୋରଭୟେନ ପାସାଣେହି କୋଟ୍ଟେତ୍ୱା ପାରୁତଚୀୱରଂ । ଇଦ୍ଧିମୟନ୍ତି ଏହିଭିକ୍ଖୁଚୀୱରଂ । ସେସଂ ପାକଟମେୱାତି ।

ଚୀୱରସନ୍ତୋସୋତି ୱୀସତି ଚୀୱରସନ୍ତୋସା – ଚୀୱରେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ, ଗମନସନ୍ତୋସୋ, ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ, ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ, ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ, ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ, ଉଦକସନ୍ତୋସୋ, ଧୋୱନସନ୍ତୋସୋ, କରଣସନ୍ତୋସୋ, ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ, ସୁତ୍ତସନ୍ତୋସୋ, ସିବ୍ବନସନ୍ତୋସୋ, ରଜନସନ୍ତୋସୋ, କପ୍ପସନ୍ତୋସୋ, ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ, ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ, ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋତି ।

ତତ୍ଥ ସାଦକଭିକ୍ଖୁନା ତେମାସଂ ନିବଦ୍ଧୱାସଂ ୱସିତ୍ୱା ଏକମାସମତ୍ତଂ ୱିତକ୍କେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ସୋ ହି ପୱାରେତ୍ୱା ଚୀୱରମାସେ ଚୀୱରଂ କରୋତି, ପଂସୁକୂଲିକୋ ଅଡ୍ଢମାସେନେୱ କରୋତି । ଇଦଂ ମାସଡ୍ଢମାସମତ୍ତଂ ୱିତକ୍କନଂ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସେନ ପନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପାଚୀନଖଣ୍ଡରାଜିୱାସିକପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରସଦିସେନ ଭୱିତବ୍ବଂ ।

ଥେରୋ କିର ‘‘ଚେତିୟପବ୍ବତୱିହାରେ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିସ୍ସାମୀ’’ତି ଆଗତୋ ଚେତିୟଂ ୱନ୍ଦିତ୍ୱା ଚିନ୍ତେସି – ‘‘ମୟ୍ହଂ ଚୀୱରଂ ଜିଣ୍ଣଂ, ବହୂନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି । ସୋ ମହାୱିହାରଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ସଙ୍ଘତ୍ଥେରଂ ଦିସ୍ୱା ୱସନଟ୍ଠାନଂ ପୁଚ୍ଛିତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱୁତ୍ଥୋ ପୁନଦିୱସେ ଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଥେରଂ ୱନ୍ଦି । ଥେରୋ ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ’’ତି ଆହ । ଗାମଦ୍ୱାରଂ, ଭନ୍ତେ, ଗମିସ୍ସାମୀତି । ଅହମ୍ପାୱୁସୋ, ଗମିସ୍ସାମୀତି। ସାଧୁ, ଭନ୍ତେତି ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ମହାବୋଧିଦ୍ୱାରକୋଟ୍ଠକେ ଠତ୍ୱା ‘‘ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତାନଂ ୱସନଟ୍ଠାନେ ମନାପଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ‘‘ଅପରିସୁଦ୍ଧୋ ମେ ୱିତକ୍କୋ’’ତି ତତୋୱ ପଟିନିୱତ୍ତି । ପୁନଦିୱସେ ଅମ୍ବଙ୍ଗଣସମୀପତୋ, ପୁନଦିୱସେ ମହାଚେତିୟସ୍ସ ଉତ୍ତରଦ୍ୱାରତୋ ତତ୍ଥେୱ ପଟିନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଚତୁତ୍ଥଦିୱସେ ଥେରସ୍ସ ସନ୍ତିକଂ ଅଗମାସି । ଥେରୋ ‘‘ଇମସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱିତକ୍କୋ ନ ପରିସୁଦ୍ଧୋ ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଚୀୱରଂ ଗହେତ୍ୱା ତେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛମାନୋ ଗାମଂ ପାୱିସି । ତଞ୍ଚ ରତ୍ତିଂ ଏକୋ ମନୁସ୍ସୋ ଉଚ୍ଚାରପଲିବୁଦ୍ଧୋ ସାଟକେୟେୱ ୱଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା ତଂ ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନେ ଛଡ୍ଡେସି । ପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରୋ ତଂ ନୀଲମକ୍ଖିକାହି ସମ୍ପରିକିଣ୍ଣଂ ଦିସ୍ୱା ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗହେସି । ମହାଥେରୋ ‘‘କିଂ, ଆୱୁସୋ, ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାସୀ’’ତି । ନାହଂ, ଭନ୍ତେ, ସଙ୍କାରଟ୍ଠାନସ୍ସ ଅଞ୍ଜଲିଂ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି, ମୟ୍ହଂ ପିତୁ ଦସବଲସ୍ସ ପଗ୍ଗଣ୍ହାମି, ପୁଣ୍ଣଦାସିୟା ସରୀରଂ ପାରୁପିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ପଂସୁକୂଲଂ ତୁମ୍ବମତ୍ତେ ପାଣକେ ୱିଧୁନିତ୍ୱା ସୁସାନତୋ ଗଣ୍ହନ୍ତେନ ଦୁକ୍କରତରଂ କତଂ, ଭନ୍ତେତି । ମହାଥେରୋ ‘‘ପରିସୁଦ୍ଧୋ ୱିତକ୍କୋ ପଂସୁକୂଲିକସ୍ସା’’ତି ଚିନ୍ତେସି । ପଂସୁକୂଲିକତ୍ଥେରୋପି ତସ୍ମିଂୟେୱ ଠାନେ ଠିତୋ ୱିପସ୍ସନଂ ୱଡ୍ଢେତ୍ୱା ତୀଣି ଫଲାନି ପତ୍ତୋ ତଂ ସାଟକଂ ଗହେତ୍ୱା ଚୀୱରଂ କତ୍ୱା ପାରୁପିତ୍ୱା ପାଚୀନଖଣ୍ଡରାଜିଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅଗ୍ଗଫଲଂ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣି ।

ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ପନ ‘‘କତ୍ଥ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନେୱ ଗମନଂ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ପନ ୟେନ ୱା ତେନ ୱା ସଦ୍ଧିଂ ଅପରିୟେସିତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିଂ ପେସଲଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସନଂ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଏୱଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ଆହରିୟମାନଂ ଚୀୱରଂ ଦୂରତୋ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମନାପଂ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତଂ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଅୱିତକ୍କେତ୍ୱା ଥୂଲସୁଖୁମାଦୀସୁ ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସନଂ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଏୱଂ ଲଦ୍ଧଂ ଗଣ୍ହନ୍ତସ୍ସାପି ‘‘ଏତ୍ତକଂ ଦୁପଟ୍ଟସ୍ସ ଭୱିସ୍ସତି, ଏତ୍ତକଂ ଏକପଟ୍ଟସ୍ସା’’ତି ଅତ୍ତନୋ ପହୋନକମତ୍ତେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସନଂ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଚୀୱରଂ ପରିୟେସନ୍ତସ୍ସ ପନ ‘‘ଅସୁକସ୍ସ ଘରଦ୍ୱାରେ ମନାପଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଚରଣଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ଲୂଖପଣୀତେସୁ ୟେନ କେନଚି ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋନ୍ତସ୍ସ ୟଥାଲଦ୍ଧେନେୱ ୟାପନଂ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଅତ୍ତନୋ ଥାମଂ ଜାନିତ୍ୱା ୟେନ ୟାପେତୁଂ ସକ୍କୋତି, ତେନ ୟାପନଂ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ମନାପଂ ଅଞ୍ଞସ୍ସ ଦତ୍ୱା ଅତ୍ତନା ୟେନ କେନଚି ୟାପନଂ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

‘‘କତ୍ଥ ଉଦକଂ ମନାପଂ, କତ୍ଥ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ୟେନ କେନଚି ଧୋୱନୂପଗେନ ଉଦକେନ ଧୋୱନଂ ଉଦକସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପଣ୍ଡୁମତ୍ତିକଗେରୁକପୂତିପଣ୍ଣରସକିଲିଟ୍ଠାନି ପନ ଉଦକାନି ୱଜ୍ଜେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଧୋୱନ୍ତସ୍ସ ପନ ମୁଗ୍ଗରାଦୀହି ଅପହରିତ୍ୱା ହତ୍ଥେହି ମଦ୍ଦିତ୍ୱା ଧୋୱନଂ ଧୋୱନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ତଥା ଅସୁଜ୍ଝନ୍ତଂ ପଣ୍ଣାନି ପକ୍ଖିପିତ୍ୱା ତାପିତଉଦକେନାପି ଧୋୱିତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଏୱଂ ଧୋୱିତ୍ୱା କରୋନ୍ତସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ଥୂଲଂ, ଇଦଂ ସୁଖୁମ’’ନ୍ତି ଅକୋପେତ୍ୱା ପହୋନକନୀହାରେନେୱ କରଣଂ କରଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ତିମଣ୍ଡଲପତିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତସ୍ସେୱ କରଣଂ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଚୀୱରକରଣତ୍ଥାୟ ପନ ମନାପଂ ସୁତ୍ତଂ ପରିୟେସିସ୍ସାମୀତି ଅୱିଚାରେତ୍ୱା ରଥିକାଦୀସୁ ୱା ଦେୱଟ୍ଠାନେ ୱା ଆହରିତ୍ୱା ପାଦମୂଲେ ୱା ଠପିତଂ ୟଂକିଞ୍ଚିଦେୱ ସୁତ୍ତଂ ଗହେତ୍ୱା କରଣଂ ସୁତ୍ତସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

କୁସିବନ୍ଧନକାଲେ ପନ ଅଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ସତ୍ତ ୱାରେ ନ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ହି ୟୋ ଭିକ୍ଖୁ ସହାୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତଭେଦୋପି ନତ୍ଥି । ତିୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେ ପନ ସତ୍ତ ୱାରେ ୱିଜ୍ଝିତବ୍ବଂ । ଏୱଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନେନାପି ସହାୟେନ ଭୱିତବ୍ବଂ । ୟୋ ନ ହୋତି, ତସ୍ସ ୱତ୍ତଭେଦୋ । ଅୟଂ ସିବ୍ବନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ରଜନ୍ତେନ ପନ କାଳକଚ୍ଛକାଦୀନି ପରିୟେସନ୍ତେନ ନ ଚରିତବ୍ବଂ, ସୋମୱକ୍କଲାଦୀସୁ ୟଂ ଲଭତି, ତେନ ରଜିତବ୍ବଂ । ଅଲଭନ୍ତେନ ପନ ମନୁସ୍ସେହି ଅରଞ୍ଞେ ୱାକଂ ଗହେତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତରଜନଂ ୱା ଭିକ୍ଖୂହି ପଚିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତକସଟଂ ୱା ଗହେତ୍ୱା ରଜିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ରଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ନୀଲକଦ୍ଦମକାଳସାମେସୁ ୟଂକିଞ୍ଚି ଗହେତ୍ୱା ହତ୍ଥିପିଟ୍ଠେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ପଞ୍ଞାୟମାନକପ୍ପକରଣଂ କପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ହିରିକୋପୀନପ୍ପଟିଚ୍ଛାଦନମତ୍ତୱସେନ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଦୁସ୍ସଂ ପନ ଲଭିତ୍ୱା ସୁତ୍ତଂ ୱା ସୂଚିଂ ୱା କାରକଂ ୱା ଅଲଭନ୍ତେନ ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି, ଲଭନ୍ତେନ ନ ୱଟ୍ଟତି । କତମ୍ପି ସଚେ ଅନ୍ତେୱାସିକାଦୀନଂ ଦାତୁକାମୋ ହୋତି, ତେ ଚ ଅସନ୍ନିହିତା, ୟାୱ ଆଗମନା ଠପେତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଆଗତମତ୍ତେସୁ ଦାତବ୍ବଂ । ଦାତୁଂ ଅସକ୍କୋନ୍ତେନ ଅଧିଟ୍ଠାତବ୍ବଂ । ଅଞ୍ଞସ୍ମିଂ ଚୀୱରେ ସତି ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣମ୍ପି ଅଧିଟ୍ଠାତୁଂ ୱଟ୍ଟତି । ଅନଧିଟ୍ଠିତମେୱ ହି ସନ୍ନିଧି ହୋତି, ଅଧିଟ୍ଠିତଂ ନ ହୋତୀତି ମହାସୀୱତ୍ଥେରୋ ଆହ । ଅୟଂ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ୱିସ୍ସଜ୍ଜେନ୍ତେନ ପନ ନ ମୁଖଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ଦାତବ୍ବଂ, ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠତ୍ୱା ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ଚୀୱରପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ଧୁତଙ୍ଗାନି ନାମ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଞ୍ଚେୱ ତେଚୀୱରିକଙ୍ଗଞ୍ଚ । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୪-୨୫) ୱେଦିତବ୍ବା । ଇତି ଚୀୱରସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମାନି ଦ୍ୱେ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି । ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ଚୀୱରସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସୱସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତୀତି ।

ୱଣ୍ଣୱାଦୀତି ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ ନ କଥେତି । ଏକୋ ନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଏକୋ ନେୱ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି, ନ ସନ୍ତୋସସ୍ସ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ଏକୋ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଚେୱ ହୋତି, ସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚ ୱଣ୍ଣଂ କଥେତି । ତଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ‘‘ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା ଚ ୱଣ୍ଣୱାଦୀ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଅନେସନନ୍ତି ଦୂତେୟ୍ୟପହିନଗମନାନୁୟୋଗପଭେଦଂ ନାନପ୍ପକାରଂ ଅନେସନଂ । ଅପ୍ପତିରୂପନ୍ତି ଅୟୁତ୍ତଂ । ଅଲଦ୍ଧାଚାତି ଅଲଭିତ୍ୱା । ୟଥା ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘କଥଂ ନୁ ଖୋ ଚୀୱରଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ପୁଞ୍ଞୱନ୍ତେହି ଭିକ୍ଖୂହି ସଦ୍ଧିଂ ଏକତୋ ହୁତ୍ୱା କୋହଞ୍ଞଂ କରୋନ୍ତୋ ଉତ୍ତସତି ପରିତସ୍ସତି, ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ଭିକ୍ଖୁ ଏୱଂ ଅଲଦ୍ଧା ଚୀୱରଂ ନ ପରିତସ୍ସତି । ଲଦ୍ଧା ଚାତି ଧମ୍ମେନ ସମେନ ଲଭିତ୍ୱା । ଅଗଧିତୋତି ୱିଗତଲୋଭଗିଦ୍ଧୋ । ଅମୁଚ୍ଛିତୋତି ଅଧିମତ୍ତତଣ୍ହାୟ ମୁଚ୍ଛଂ ଅନାପନ୍ନୋ । ଅନଜ୍ଝୋପନ୍ନୋତି ତଣ୍ହାୟ ଅନୋତ୍ଥତୋ ଅପରିୟୋନଦ୍ଧୋ । ଆଦୀନୱଦସ୍ସାୱୀତି ଅନେସନାପତ୍ତିୟଞ୍ଚ ଗେଧିତପରିଭୋଗେ ଚ ଆଦୀନୱଂ ପସ୍ସମାନୋ । ନିସ୍ସରଣପଞ୍ଞୋତି ‘‘ୟାୱଦେୱ ସୀତସ୍ସ ପଟିଘାତାୟା’’ତି ୱୁତ୍ତଂ ନିସ୍ସରଣମେୱ ପଜାନନ୍ତୋ ।

ଇତରୀତରଚୀୱରସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟାତି ୟେନ କେନଚି ଚୀୱରେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠିୟା । ନେୱତ୍ତାନୁକ୍କଂସେତୀତି ‘‘ଅହଂ ପଂସୁକୂଲିକୋ, ମୟା ଉପସମ୍ପଦମାଳେୟେୱ ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗଂ ଗହିତଂ, କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଂ ନ କରୋତି । ନୋ ପରଂ ୱମ୍ଭେତୀତି ‘‘ଇମେ ପନଞ୍ଞେ ଭିକ୍ଖୂ ନ ପଂସୁକୂଲିକା’’ତି ୱା, ‘‘ପଂସୁକୂଲିକଙ୍ଗମତ୍ତମ୍ପି ଏତେସଂ ନତ୍ଥୀ’’ତି ୱା ଏୱଂ ପରଂ ନ ୱମ୍ଭେତି । ୟୋ ହି ତତ୍ଥ ଦକ୍ଖୋତି ୟୋ ତସ୍ମିଂ ଚୀୱରସନ୍ତୋସେ ୱଣ୍ଣୱାଦାଦୀସୁ ୱା ଦକ୍ଖୋ ଛେକୋ ବ୍ୟତ୍ତୋ । ଅନଲସୋତି ସାତଚ୍ଚକିରିୟାୟ ଆଲସିୟୱିରହିତୋ । ସମ୍ପଜାନୋ ପଟିସ୍ସତୋତି ସମ୍ପଜାନପଞ୍ଞାୟ ଚେୱ ସତିୟା ଚ ୟୁତ୍ତୋ । ଅରିୟୱଂସେ ଠିତୋତି ଅରିୟୱଂସେ ପତିଟ୍ଠିତୋ ।

ଇତରୀତରେନପିଣ୍ଡପାତେନାତି ୟେନ କେନଚି ପିଣ୍ଡପାତେନ । ଏତ୍ଥାପି ପିଣ୍ଡପାତୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ପିଣ୍ଡପାତକ୍ଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଜାନିତବ୍ବଂ। ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡପାତୋତି ଓଦନୋ କୁମ୍ମାସୋ ସତ୍ତୁ ମଚ୍ଛୋ ମଂସଂ ଖୀରଂ ଦଧି ସପ୍ପି ନୱନୀତଂ ତେଲଂ ମଧୁ ଫାଣିତଂ ୟାଗୁ ଖାଦନୀୟଂ ସାୟନୀୟଂ ଲେହନୀୟନ୍ତି ସୋଳସ ପିଣ୍ଡପାତା ।

ପିଣ୍ଡପାତକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘଭତ୍ତଂ ଉଦ୍ଦେସଭତ୍ତଂ ନିମନ୍ତନଂ ସଲାକଭତ୍ତଂ ପକ୍ଖିକଂ ଉପୋସଥିକଂ ପାଟିପଦିକଭତ୍ତଂ ଆଗନ୍ତୁକଭତ୍ତଂ ଗମିକଭତ୍ତଂ ଗିଲାନଭତ୍ତଂ ଗିଲାନୁପଟ୍ଠାକଭତ୍ତଂ ଧୁରଭତ୍ତଂ କୁଟିଭତ୍ତଂ ୱାରଭତ୍ତଂ ୱିହାରଭତ୍ତନ୍ତି ପନ୍ନରସ ପିଣ୍ଡପାତକ୍ଖେତ୍ତାନି ।

ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସୋତି ପିଣ୍ଡପାତେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସୋ ୟଥାବଲସନ୍ତୋସୋ ୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସୋ ଉପକାରସନ୍ତୋସୋ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋତି ପନ୍ନରସ ସନ୍ତୋସା ।

ତତ୍ଥ ସାଦକୋ ଭିକ୍ଖୁ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତି । ପିଣ୍ଡପାତିକେନ ପନ ଗଣେନ ସଦ୍ଧିଂ ଚରତା ସାୟଂ ଥେରୂପଟ୍ଠାନକାଲେ ‘‘ସ୍ୱେ କତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିସ୍ସାମାତି ? ଅସୁକଗାମେ, ଭନ୍ତେ’’ତି ଏତ୍ତକଂ ଚିନ୍ତେତ୍ୱା ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ନ ୱିତକ୍କେତବ୍ବଂ । ଏକଚାରିକେନ ୱିତକ୍କମାଳକେ ଠତ୍ୱା ୱିତକ୍କେତବ୍ବଂ । ତତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୱିତକ୍କେନ୍ତୋ ଅରିୟୱଂସା ଚୁତୋ ହୋତି ପରିବାହିରୋ । ଅୟଂ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ପିଣ୍ଡାୟ ପୱିସନ୍ତେନ ‘‘କୁହିଂ ଲଭିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା କମ୍ମଟ୍ଠାନସୀସେନ ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଗମନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପରିୟେସନ୍ତେନ ୟଂ ୱା ତଂ ୱା ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଲଜ୍ଜିଂ ପେସଲମେୱ ଗହେତ୍ୱା ପରିୟେସିତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପରିୟେସନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଦୂରତୋୱ ଆହରିୟମାନଂ ଦିସ୍ୱା ‘‘ଏତଂ ମନାପଂ, ଏତଂ ଅମନାପ’’ନ୍ତି ଚିତ୍ତଂ ନ ଉପ୍ପାଦେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପଟିଲାଭସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ‘‘ଇମଂ ମନାପଂ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମି, ଇମଂ ଅମନାପଂ ନ ଗଣ୍ହିସ୍ସାମୀ’’ତି ଅଚିନ୍ତେତ୍ୱା ୟଂକିଞ୍ଚି ୟାପନମତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବମେୱ । ଅୟଂ ପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ଏତ୍ଥ ପନ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ବହୁ, ଦାୟକୋ ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅପ୍ପଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋପି ବହୁ, ଦାୟକୋପି ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ପମାଣେନେୱ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନ ବହୁ, ଦାୟକୋପି ଅପ୍ପଂ ଦାତୁକାମୋ, ଅପ୍ପଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମୋ ନ ବହୁ, ଦାୟକୋ ପନ ବହୁଂ ଦାତୁକାମୋ, ପମାଣେନ ଗହେତବ୍ବଂ। ପଟିଗ୍ଗହଣସ୍ମିଞ୍ହି ମତ୍ତଂ ଅଜାନନ୍ତୋ ମନୁସ୍ସାନଂ ପସାଦଂ ମକ୍ଖେତି, ସଦ୍ଧାଦେୟ୍ୟଂ ୱିନିପାତେତି, ସାସନଂ ନ କରୋତି, ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଚିତ୍ତଂ ଗହେତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଇତି ମତ୍ତଂ ଜାନିତ୍ୱାୱ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ମତ୍ତପଟିଗ୍ଗହଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ଅଡ୍ଢକୁଲାନିୟେୱ ଅଗନ୍ତ୍ୱା ଦ୍ୱାରପଟିପାଟିୟା ଗନ୍ତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ଲୋଲୁପ୍ପୱିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ୟଥାଲାଭସନ୍ତୋସାଦୟୋ ଚୀୱରେ ୱୁତ୍ତନୟା ଏୱ ।

ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ‘‘ସମଣଧମ୍ମଂ ଅନୁପାଲେସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ଉପକାରଂ ଞତ୍ୱା ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ଉପକାରସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ପତ୍ତଂ ପୂରେତ୍ୱା ଆନୀତଂ ନ ପଟିଗ୍ଗହେତବ୍ବଂ । ଅନୁପସମ୍ପନ୍ନେ ସତି ତେନ ଗାହାପେତବ୍ବଂ, ଅସତି ହରାପେତ୍ୱା ପଟିଗ୍ଗହଣମତ୍ତଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ପରିମାଣସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ‘‘ଜିଘଚ୍ଛାୟ ପଟିୱିନୋଦନଂ ଇଦମେତ୍ଥ ନିସ୍ସରଣ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପରିଭୁଞ୍ଜନଂ ପରିଭୋଗସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ନିଦହିତ୍ୱା ନ ପରିଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବନ୍ତି ଅୟଂ ସନ୍ନିଧିପରିୱଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ । ମୁଖଂ ଅନୋଲୋକେତ୍ୱା ସାରଣୀୟଧମ୍ମେ ଠିତେନ ୱିସ୍ସଜ୍ଜେତବ୍ବଂ । ଅୟଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନସନ୍ତୋସୋ ନାମ ।

ପିଣ୍ଡପାତପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ପିଣ୍ଡପାତିକଙ୍ଗଂ ସପଦାନଚାରିକଙ୍ଗଂ ଏକାସନିକଙ୍ଗଂ ପତ୍ତପିଣ୍ଡିକଙ୍ଗଂ ଖଲୁପଚ୍ଛାଭତ୍ତିକଙ୍ଗନ୍ତି । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୨୬-୩୦) ୱୁତ୍ତା । ଇତି ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି, ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି । ୱଣ୍ଣୱାଦୀତିଆଦୀନି ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବାନି ।

ସେନାସନେନାତି ଇଧ ସେନାସନଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ସେନାସନକ୍ଖେତ୍ତଂ ଜାନିତବ୍ବଂ, ସେନାସନସନ୍ତୋସୋ ଜାନିତବ୍ବୋ, ସେନାସନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତଂ ଧୁତଙ୍ଗଂ ଜାନିତବ୍ବଂ । ତତ୍ଥ ସେନାସନନ୍ତି ମଞ୍ଚୋ ପୀଠଂ ଭିସି ବିମ୍ବୋହନଂ ୱିହାରୋ ଅଡ୍ଢୟୋଗୋ ପାସାଦୋ ହମ୍ମିୟଂ ଗୁହା ଲେଣଂ ଅଟ୍ଟୋ ମାଳୋ ୱେଳୁଗୁମ୍ବୋ ରୁକ୍ଖମୂଲଂ ୟତ୍ଥ ୱା ପନ ଭିକ୍ଖୂ ପଟିକ୍କମନ୍ତୀତି ଇମାନି ପନ୍ନରସ ସେନାସନାନି ।

ସେନାସନକ୍ଖେତ୍ତନ୍ତି ସଙ୍ଘତୋ ୱା ଗଣତୋ ୱା ଞାତିତୋ ୱା ମିତ୍ତତୋ ୱା ଅତ୍ତନୋ ୱା ଧନେନ ପଂସୁକୂଲଂ ୱାତି ଛ ଖେତ୍ତାନି ।

ସେନାସନସନ୍ତୋସୋତି ସେନାସନେ ୱିତକ୍କସନ୍ତୋସାଦୟୋ ପନ୍ନରସ ସନ୍ତୋସା । ତେ ପିଣ୍ଡପାତେ ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବା । ସେନାସନପ୍ପଟିସଂୟୁତ୍ତାନି ପନ ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଆରଞ୍ଞିକଙ୍ଗଂ ରୁକ୍ଖମୂଲିକଙ୍ଗଂ ଅବ୍ଭୋକାସିକଙ୍ଗଂ ସୋସାନିକଙ୍ଗଂ ୟଥାସନ୍ଥତିକଙ୍ଗନ୍ତି । ତେସଂ ୱିତ୍ଥାରକଥା ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୩୧-୩୫) ୱୁତ୍ତା । ଇତି ସେନାସନସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସଂ ପୂରୟମାନୋ ଭିକ୍ଖୁ ଇମାନି ପଞ୍ଚ ଧୁତଙ୍ଗାନି ଗୋପେତି । ଇମାନି ଗୋପେନ୍ତୋ ସେନାସନସନ୍ତୋସମହାଅରିୟୱଂସେନ ସନ୍ତୁଟ୍ଠୋ ହୋତି ।

ଗିଲାନପଚ୍ଚୟୋ ପନ ପିଣ୍ଡପାତେୟେୱ ପୱିଟ୍ଠୋ । ତତ୍ଥ ୟଥାଲାଭୟଥାବଲୟଥାସାରୁପ୍ପସନ୍ତୋସେନେୱ ସନ୍ତୁସ୍ସିତବ୍ବଂ । ନେସଜ୍ଜିକଙ୍ଗଂ ଭାୱନାରାମଅରିୟୱଂସଂ ଭଜତି । ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ –

‘‘ପଞ୍ଚ ସେନାସନେ ୱୁତ୍ତା, ପଞ୍ଚ ଆହାରନିସ୍ସିତା ।

ଏକୋ ୱୀରିୟସଂୟୁତ୍ତୋ, ଦ୍ୱେ ଚ ଚୀୱରନିସ୍ସିତା’’ତି ॥

ଇତି ଭଗୱା ପଥୱିଂ ପତ୍ଥରମାନୋ ୱିୟ ସାଗରକୁଚ୍ଛିଂ ପୂରୟମାନୋ ୱିୟ ଆକାସଂ ୱିତ୍ଥାରୟମାନୋ ୱିୟ ଚ ପଠମଂ ଚୀୱରସନ୍ତୋସଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତ୍ୱା ଚନ୍ଦଂ ଉଟ୍ଠାପେନ୍ତୋ ୱିୟ ସୂରିୟଂ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘେନ୍ତୋ ୱିୟ ଚ ଦୁତିୟଂ ପିଣ୍ଡପାତସନ୍ତୋସଂ କଥେତ୍ୱା ସିନେରୁଂ ଉକ୍ଖିପନ୍ତୋ ୱିୟ ତତିୟଂ ସେନାସନସନ୍ତୋସଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ସହସ୍ସନୟପଟିମଣ୍ଡିତଂ ଚତୁତ୍ଥଂ ଭାୱନାରାମଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେତୁଂ ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତୀତି ଦେସନଂ ଆରଭି ।

ତତ୍ଥ ଆରମଣଂ ଆରାମୋ, ଅଭିରତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଭାୱନାୟ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ଭାୱନାରାମୋ। ଭାୱନାୟ ରତୋତି ଭାୱନାରତୋ। ପଞ୍ଚୱିଧେ ପହାନେ ଆରାମୋ ଅସ୍ସାତି ପହାନାରାମୋ। ଅପିଚ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତୀତି ଭାୱନାରାମୋ। ପଜହନ୍ତୋ ରମତୀତି ପହାନାରାମୋତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅୟଞ୍ହି ଚତ୍ତାରୋ ସତିପଟ୍ଠାନେ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ରତିଂ ୱିନ୍ଦତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ତଥା ଚତ୍ତାରୋ ସମ୍ମପ୍ପଧାନେ । ଚତ୍ତାରୋ ଇଦ୍ଧିପାଦେ, ପଞ୍ଚିନ୍ଦ୍ରିୟାନି, ପଞ୍ଚ ବଲାନି, ସତ୍ତ ବୋଜ୍ଝଙ୍ଗେ, ସତ୍ତ ଅନୁପସ୍ସନା, ଅଟ୍ଠାରସ ମହାୱିପସ୍ସନା, ସତ୍ତତିଂସ ବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମେ, ଅଟ୍ଠତିଂସ ଆରମ୍ମଣୱିଭତ୍ତିୟୋ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ରତିଂ ୱିନ୍ଦତି । କାମଚ୍ଛନ୍ଦାଦୟୋ ପନ କିଲେସେ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି, ରତିଂ ୱିନ୍ଦତି ।

ଇମେସୁ ପନ ଚତୂସୁ ଅରିୟୱଂସେସୁ ପୁରିମେହି ତୀହି ତେରସନ୍ନଂ ଧୁତଙ୍ଗାନଂ ଚତୁପଚ୍ଚୟସନ୍ତୋସସ୍ସ ଚ ୱସେନ ସକଲଂ ୱିନୟପିଟକଂ କଥିତଂ ହୋତି, ଭାୱନାରାମେନ ଅୱସେସଂ ପିଟକଦ୍ୱୟଂ । ଇମଂ ପନ ଭାୱନାରାମଂ ଅରିୟୱଂସଂ କଥେନ୍ତେନ ଭିକ୍ଖୁନା ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳିୟା କଥେତବ୍ବୋ, ଦୀଘନିକାୟେ ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ, ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ, ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦେସପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ ।

ତତ୍ଥ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳିୟାତି –

‘‘ନେକ୍ଖମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, କାମଚ୍ଛନ୍ଦଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । ଅବ୍ୟାପାଦଂ, ବ୍ୟାପାଦଂ… ଆଲୋକସଞ୍ଞଂ… ଥିନମିଦ୍ଧଂ… ଅୱିକ୍ଖେପଂ, ଉଦ୍ଧଚ୍ଚଂ… ଧମ୍ମୱୱତ୍ଥାନଂ… ୱିଚିକିଚ୍ଛଂ… ଞାଣଂ… ଅୱିଜ୍ଜଂ… ପାମୋଜ୍ଜଂ… ଅରତିଂ… ପଠମଜ୍ଝାନଂ, ପଞ୍ଚ ନୀୱରଣେ… ଦୁତିୟଜ୍ଝାନଂ… ୱିତକ୍କୱିଚାରେ… ତତିୟଜ୍ଝାନଂ… ପୀତିଂ… ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନଂ… ସୁଖଦୁକ୍ଖେ… ଆକାସାନଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ରୂପସଞ୍ଞଂ ପଟିଘସଞ୍ଞଂ ନାନତ୍ତସଞ୍ଞଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । ୱିଞ୍ଞାଣଞ୍ଚାୟତନସମାପତ୍ତିଂ…ପେ॰… ନେୱସଞ୍ଞାନାସଞ୍ଞାୟତନସମାପତ୍ତିଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ଆକିଞ୍ଚଞ୍ଞାୟତନସଞ୍ଞଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି ।

‘‘ଅନିଚ୍ଚାନୁପସ୍ସନଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ନିଚ୍ଚସଞ୍ଞଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । ଦୁକ୍ଖାନୁପସ୍ସନଂ… ସୁଖସଞ୍ଞଂ… ଅନତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ… ଅତ୍ତସଞ୍ଞଂ… ନିବ୍ବିଦାନୁପସ୍ସନଂ… ନନ୍ଦିଂ… ୱିରାଗାନୁପସ୍ସନଂ… ରାଗଂ… ନିରୋଧାନୁପସ୍ସନଂ… ସମୁଦୟଂ… ପଟିନିସ୍ସଗ୍ଗାନୁପସ୍ସନଂ… ଆଦାନଂ… ଖୟାନୁପସ୍ସନଂ … ଘନସଞ୍ଞଂ… ୱୟାନୁପସ୍ସନଂ… ଆୟୂହନଂ… ୱିପରିଣାମାନୁପସ୍ସନଂ… ଧୁୱସଞ୍ଞଂ… ଅନିମିତ୍ତାନୁପସ୍ସନଂ … ନିମିତ୍ତଂ… ଅପ୍ପଣିହିତାନୁପସ୍ସନଂ… ପଣିଧିଂ… ସୁଞ୍ଞତାନୁପସ୍ସନଂ… ଅଭିନିୱେସଂ… ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନଂ… ସାରାଦାନାଭିନିୱେସଂ… ୟଥାଭୂତଞାଣଦସ୍ସନଂ… ସମ୍ମୋହାଭିନିୱେସଂ… ଆଦୀନୱାନୁପସ୍ସନଂ… ଆଲୟାଭିନିୱେସଂ… ପଟିସଙ୍ଖାନୁପସ୍ସନଂ… ଅପ୍ପଟିସଙ୍ଖଂ… ୱିୱଟ୍ଟାନୁପସ୍ସନଂ… ସଂୟୋଗାଭିନିୱେସଂ… ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗଂ… ଦିଟ୍ଠେକଟ୍ଠେ କିଲେସେ… ସକଦାଗାମିମଗ୍ଗଂ… ଓଳାରିକେ କିଲେସେ… ଅନାଗାମିମଗ୍ଗଂ… ଅନୁସହଗତେ କିଲେସେ… ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ସବ୍ବକିଲେସେ ପଜହନ୍ତୋ ରମତୀ’’ତି (ପଟି॰ ମ॰ ୧.୪୧,୯୫) ।

ଏୱଂ ପଟିସମ୍ଭିଦାମଗ୍ଗେ ନେକ୍ଖମ୍ମପାଳିୟା କଥେତବ୍ବୋ ।

ଦୀଘନିକାୟେଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନାତି –

‘‘ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି…ପେ॰… ଦସ ଧମ୍ମେ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି, ଦସ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । କତମଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି ? କାୟଗତାସତିଂ ସାତସହଗତଂ, ଇମଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି । କତମଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି ? ଅସ୍ମିମାନଂ, ଇମଂ ଏକଂ ଧମ୍ମଂ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । କତମେ ଦ୍ୱେ ଧମ୍ମେ…ପେ॰… କତମେ ଦସ ଧମ୍ମେ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି ? ଦସ କସିଣାୟତନାନି, ଇମେ ଦସ ଧମ୍ମେ ଭାୱେନ୍ତୋ ରମତି । କତମେ ଦସ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି ? ଦସ ମିଚ୍ଛତ୍ତେ, ଇମେ ଦସ ଧମ୍ମେ ପଜହନ୍ତୋ ରମତି । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତୀ’’ତି (ଦୀ॰ ନି॰ ୩.୩୫୧-୩୬୦) ।

ଏୱଂ ଦୀଘନିକାୟେ ଦସୁତ୍ତରସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ ।

ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନାତି –

‘‘ଏକାୟନୋ ଅୟଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ମଗ୍ଗୋ…ପେ॰… ୟାୱଦେୱ ଞାଣମତ୍ତାୟ ପଟିସ୍ସତିମତ୍ତାୟ । ଅନିସ୍ସିତୋ ଚ ୱିହରତି, ନ ଚ କିଞ୍ଚି ଲୋକେ ଉପାଦିୟତି । ଏୱମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତି ଭାୱନାରତୋ । ପହାନାରାମୋ ହୋତି ପହାନରତୋ । ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ୱା ଗଚ୍ଛାମୀତି ପଜାନାତି…ପେ॰… ପୁନ ଚପରଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ସେୟ୍ୟଥାପି ପସ୍ସେୟ୍ୟ ସରୀରଂ ସିୱଥିକାୟ ଛଡ୍ଡିତଂ…ପେ॰… ପୂତୀନି ଚୁଣ୍ଣକଜାତାନି । ସୋ ଇମମେୱ କାୟଂ ଉପସଂହରତି ‘ଅୟମ୍ପି ଖୋ କାୟୋ ଏୱଂଧମ୍ମୋ ଏୱଂଭାୱୀ ଏୱଂଅନତୀତୋ’ତି । ଇତି ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ୱା କାୟେ କାୟାନୁପସ୍ସୀ ୱିହରତି…ପେ॰… ଏୱମ୍ପି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତୀ’’ତି (ମ॰ ନି॰ ୧.୧୦୬ ଆଦୟୋ) ।

ଏୱଂ ମଜ୍ଝିମନିକାୟେ ସତିପଟ୍ଠାନସୁତ୍ତନ୍ତପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ ।

ଅଭିଧମ୍ମେ ନିଦ୍ଦେସପରିୟାୟେନାତି ସବ୍ବେପି ସଙ୍ଖତେ ‘‘ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦୁକ୍ଖତୋ ରୋଗତୋ ଗଣ୍ଡତୋ …ପେ॰… ସଂକିଲେସିକଧମ୍ମତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ରମତି, ଏୱଂ ଖୋ ଭିକ୍ଖୁ ଭାୱନାରାମୋ ହୋତୀ’’ତି (ମହାନି॰ ୧୩; ଚୂଳନି॰ ଉପସୀୱମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୩୯, ନନ୍ଦମାଣୱପୁଚ୍ଛାନିଦ୍ଦେସୋ ୫୧) । ଏୱଂ ନିଦ୍ଦେସପରିୟାୟେନ କଥେତବ୍ବୋ ।

ନେୱତ୍ତାନୁକ୍କଂସେତୀତି ‘‘ଅଜ୍ଜ ମେ ସଟ୍ଠି ୱା ସତ୍ତତି ୱା ୱସ୍ସାନି ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଅନତ୍ତାତି ୱିପସ୍ସନାୟ କମ୍ମଂ କରୋନ୍ତସ୍ସ କୋ ମୟା ସଦିସୋ ଅତ୍ଥୀ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ତୁକ୍କଂସନଂ ନ କରୋତି । ନୋ ପରଂ ୱମ୍ଭେତୀତି ‘‘ଅନିଚ୍ଚଂ ଦୁକ୍ଖନ୍ତି ୱିପସ୍ସନାମତ୍ତକମ୍ପି ନତ୍ଥି, କିଂ ଇମେ ୱିସ୍ସଟ୍ଠକମ୍ମଟ୍ଠାନା ଚରନ୍ତୀ’’ତି ଏୱଂ ପରୱମ୍ଭନଂ ନ କରୋତି । ସେସଂ ୱୁତ୍ତନୟମେୱ ।

ଇମେ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସାତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ଇମେ ଚତ୍ତାରୋ ଅରିୟୱଂସା ଅରିୟତନ୍ତିୟୋ ଅରିୟପୱେଣିୟୋ ଅରିୟଞ୍ଜସା ଅରିୟୱଟୁମାନୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତଂ ୱିନିୱଟ୍ଟେତ୍ୱା ଇଦାନି ମହାଅରିୟୱଂସପରିପୂରକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁନୋ ୱସନଦିସା ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ଇମେହି ଚ ପନ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସ୍ୱେୱ ଅରତିଂ ସହତୀତି ସୋୟେୱ ଅରତିଂ ଅନଭିରତିଂ ଉକ୍କଣ୍ଠିତଂ ସହତି ଅଭିଭୱତି । ନ ତଂ ଅରତି ସହତୀତି ତଂ ପନ ଭିକ୍ଖୁଂ ୟା ଏସା ପନ୍ତେସୁ ସେନାସନେସୁ ଅଧିକୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ଭାୱନାୟ ଅରତି ନାମ ହୋତି, ସା ସହିତୁଂ ଅଧିଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ଅରତିରତିସହୋତି ଅରତିଞ୍ଚ ପଞ୍ଚକାମଗୁଣରତିଞ୍ଚ ସହତି, ଅଧିଭୱିତୁଂ ସକ୍କୋତି ।

ଇଦାନି ଗାଥାହି କୂଟଂ ଗଣ୍ହନ୍ତୋ ନାରତୀତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ଧୀରନ୍ତି ୱୀରିୟୱନ୍ତଂ । ନାରତି ଧୀରଂ ସହତୀତି ଇଦଂ ପୁରିମସ୍ସେୱ କାରଣୱଚନଂ । ୟସ୍ମା ସା ଧୀରଂ ନ ସହତି ନପ୍ପହୋତି ଧୀରଂ ସହିତୁଂ ଅଧିଭୱିତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ତସ୍ମା ନାରତି ସହତି ଧୀରଂ । ଧୀରୋ ହି ଅରତିସ୍ସହୋତି ଅରତିସହତ୍ତା ହି ସୋ ଧୀରୋ ନାମ, ତସ୍ମା ଅରତିଂ ସହତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସବ୍ବକମ୍ମୱିହାୟୀନନ୍ତି ସବ୍ବଂ ତେଭୂମକକମ୍ମଂ ଚଜିତ୍ୱା ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ପରିୱଟୁମଂ କତ୍ୱା ଠିତଂ । ପନୁଣ୍ଣଂ କୋ ନିୱାରୟେତି କିଲେସେ ପନୁଦିତ୍ୱା ଠିତଂ କୋ ନାମ ରାଗୋ ୱା ଦୋସୋ ୱା ନିୱାରେୟ୍ୟ । ନେକ୍ଖଂଜମ୍ବୋନଦସ୍ସେୱ, କୋ ତଂ ନିନ୍ଦିତୁମରହତୀତି ଜମ୍ବୋନଦସଙ୍ଖାତସ୍ସ ଜାତିରତ୍ତସୁୱଣ୍ଣସ୍ସ ନିକ୍ଖସଦିସଂ ଗରହିତବ୍ବଦୋସୱିମୁତ୍ତଂ କୋ ତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ନିନ୍ଦିତୁଂ ଅରହତି । ବ୍ରହ୍ମୁନାପି ପସଂସିତୋତି ମହାବ୍ରହ୍ମୁନାପି ଏସ ପୁଗ୍ଗଲୋ ପସଂସିତୋୟେୱାତି । ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ଚତ୍ତାଲୀସ ଭିକ୍ଖୁସହସ୍ସାନି ଅରହତ୍ତେ ପତିଟ୍ଠହିଂସୁ ।

୯. ଧମ୍ମପଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୨୯. ନୱମେ ଧମ୍ମପଦାନୀତି ଧମ୍ମକୋଟ୍ଠାସା । ଅନଭିଜ୍ଝାତିଆଦୀସୁ ଅଭିଜ୍ଝାପଟିକ୍ଖେପେନ ଅନଭିଜ୍ଝା, ବ୍ୟାପାଦପଟିକ୍ଖେପେନ ଅବ୍ୟାପାଦୋ, ମିଚ୍ଛାସତିପଟିକ୍ଖେପେନ ସମ୍ମାସତି, ମିଚ୍ଛାସମାଧିପଟିକ୍ଖେପେନ ସମ୍ମାସମାଧି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅନଭିଜ୍ଝାଲୂତି ନିତ୍ତଣ୍ହୋ ହୁତ୍ୱା । ଅବ୍ୟାପନ୍ନେନ ଚେତସାତି ସବ୍ବକାଲଂ ପକତିଭାୱଂ ଅୱିଜହନ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ । ସତୋ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତସ୍ସାତି ସତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ ଆରମ୍ମଣେ ଏକଗ୍ଗଚିତ୍ତୋ ଅସ୍ସ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ସୁସମାହିତୋତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ସୁଟ୍ଠୁ ଠପିତଚିତ୍ତୋ ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାୟପି ୱଟ୍ଟୱିୱଟ୍ଟଂ କଥିତଂ ।

୧୦. ପରିବ୍ବାଜକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୦. ଦସମେ ଅଭିଞ୍ଞାତାତି ଞାତା ପାକଟା । ଅନ୍ନଭାରୋତିଆଦୀନି ତେସଂ ନାମାନି । ପଟିସଲ୍ଲାନା ୱୁଟ୍ଠିତୋତି ଫଲସମାପତ୍ତିତୋ ୱୁଟ୍ଠିତୋ । ସା ହି ଇଧ ପଟିସଲ୍ଲାନନ୍ତି ଅଧିପ୍ପେତା । ପଚ୍ଚକ୍ଖାୟାତି ପଟିକ୍ଖିପିତ୍ୱା । ଅଭିଜ୍ଝାଲୁନ୍ତି ସତଣ୍ହଂ । କାମେସୁତିବ୍ବସାରାଗନ୍ତି ୱତ୍ଥୁକାମେସୁ ବହଲରାଗଂ । ତମହଂ ତତ୍ଥ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟନ୍ତି ତଂ ଅହଂ ତସ୍ମିଂ କାରଣେ ଏୱଂ ୱଦେୟ୍ୟଂ । ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବଂ ମଞ୍ଞେୟ୍ୟାତି ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବାନି ପଟିବାହିତବ୍ବନି ୱା ମଞ୍ଞେୟ୍ୟ । ସହଧମ୍ମିକାତି ସକାରଣା । ୱାଦାନୁପାତାତି ଧମ୍ମିକୱାଦେ ଘଟ୍ଟୟମାନା ଅଧମ୍ମିକୱାଦାନୁପାତା, ୱାଦପ୍ପୱତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଗାରୟ୍ହା ଠାନାତି ଗରହିତବ୍ବୟୁତ୍ତକା ପଚ୍ଚୟା । ଆଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି ।

ଉକ୍କଲାତି ଉକ୍କଲଜନପଦୱାସିନୋ । ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାତି ୱସ୍ସୋ ଚ ଭଞ୍ଞୋ ଚାତି ଦ୍ୱେ ଜନା । ଅହେତୁକୱାଦାତି ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ ସତ୍ତାନଂ ୱିସୁଦ୍ଧିୟା’’ତିଏୱମାଦିୱାଦିନୋ । ଅକିରିୟୱାଦାତି ‘‘କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପ’’ନ୍ତି ଏୱଂ କିରିୟପଟିକ୍ଖେପୱାଦିନୋ । ନତ୍ଥିକୱାଦାତି ‘‘ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନ’’ନ୍ତିଆଦିୱାଦିନୋ । ତେ ଇମେସୁ ତୀସୁପି ଦସ୍ସନେସୁ ଓକ୍କନ୍ତନିୟାମା ଅହେସୁଂ । କଥଂ ପନ ତେସୁ ନିୟାମୋ ହୋତୀତି ? ୟୋ ହି ଏୱରୂପଂ ଲଦ୍ଧିଂ ଗହେତ୍ୱା ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନେସୁ ନିସିନ୍ନୋ ସଜ୍ଝାୟତି ୱୀମଂସତି, ତସ୍ସ ‘‘ନତ୍ଥି ହେତୁ ନତ୍ଥି ପଚ୍ଚୟୋ କରୋତୋ ନ କରୀୟତି ପାପଂ…ପେ॰… ନତ୍ଥି ଦିନ୍ନଂ…ପେ॰… କାୟସ୍ସ ଭେଦା ଉଚ୍ଛିଜ୍ଜତୀ’’ତି ତସ୍ମିଂ ଆରମ୍ମଣେ ମିଚ୍ଛାସତି ସନ୍ତିଟ୍ଠତି, ଚିତ୍ତଂ ଏକଗ୍ଗଂ ହୋତି, ଜୱନାନି ଜୱନ୍ତି । ପଠମଜୱନେ ସତେକିଚ୍ଛୋ ହୋତି, ତଥା ଦୁତିୟାଦୀସୁ, ସତ୍ତମେ ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି ଅତେକିଚ୍ଛୋ ଅନିୱତ୍ତି ଅରିଟ୍ଠକଣ୍ଟକସଦିସୋ ହୋତି। ତତ୍ଥ କୋଚି ଏକଂ ଦସ୍ସନଂ ଓକ୍କମତି, କୋଚି ଦ୍ୱେ, କୋଚି ତୀଣିପି । ନିୟତମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିକୋୱ ହୋତି, ପତ୍ତୋ ସଗ୍ଗମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚେୱ ମୋକ୍ଖମଗ୍ଗାୱରଣଞ୍ଚ, ଅଭବ୍ବୋ ତସ୍ସ ଅତ୍ତଭାୱସ୍ସ ଅନନ୍ତରଂ ସଗ୍ଗମ୍ପି ଗନ୍ତୁଂ, ପଗେୱ ମୋକ୍ଖଂ । ୱଟ୍ଟଖାଣୁକୋ ନାମେସ ସତ୍ତୋ ପଥୱିଗୋପକୋ, ୟେଭୁୟ୍ୟେନ ଏୱରୂପସ୍ସ ଭୱତୋ ୱୁଟ୍ଠାନଂ ନତ୍ଥି । ୱସ୍ସଭଞ୍ଞାପି ଏଦିସା ଅହେସୁଂ । ନିନ୍ଦାବ୍ୟାରୋସନଉପାରମ୍ଭଭୟାତି ଅତ୍ତନୋ ନିନ୍ଦଭୟେନ ଘଟ୍ଟନଭୟେନ ଉପୱାଦଭୟେନ ଚାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟେ ସିକ୍ଖନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାୱିନୟୋ ୱୁଚ୍ଚତି ଅରହତ୍ତଂ, ଅରହତ୍ତେ ସିକ୍ଖମାନୋ ଅପ୍ପମତ୍ତୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତୀତି ସୁତ୍ତନ୍ତେ ୱଟ୍ଟୱିଟ୍ଟଂ କଥେତ୍ୱା ଗାଥାୟ ଫଲସମାପତ୍ତି କଥିତାତି ।

ଉରୁୱେଲୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

୪. ଚକ୍କୱଗ୍ଗୋ

୧. ଚକ୍କସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୧. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମେ ଚକ୍କାନୀତି ସମ୍ପତ୍ତିୟୋ । ଚତୁଚକ୍କଂ ୱତ୍ତତୀତି ଚତ୍ତାରି ସମ୍ପତ୍ତିଚକ୍କାନି ୱତ୍ତନ୍ତି ଘଟିୟନ୍ତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିରୂପଦେସୱାସୋତି ୟତ୍ଥ ଚତସ୍ସୋ ପରିସା ସନ୍ଦିସ୍ସନ୍ତି, ଏୱରୂପେ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେ ଦେସେ ୱାସୋ । ସପ୍ପୁରିସାୱସ୍ସୟୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୀନଂ ସପ୍ପୁରିସାନଂ ଅୱସ୍ସୟନଂ ସେୱନଂ ଭଜନଂ, ନ ରାଜାନଂ । ଅତ୍ତସମ୍ମାପଣିଧୀତି ଅତ୍ତନୋ ସମ୍ମା ଠପନଂ, ସଚେ ପୁବ୍ବେ ଅସ୍ସଦ୍ଧାଦୀହି ସମନ୍ନାଗତୋ ହୋତି, ତାନି ପହାୟ ସଦ୍ଧାଦୀସୁ ପତିଟ୍ଠାପନଂ । ପୁବ୍ବେ ଚ କତପୁଞ୍ଞତାତି ପୁବ୍ବେ ଉପଚିତକୁସଲତା । ଇଦମେୱ ଚେତ୍ଥ ପମାଣଂ । ୟେନ ହି ଞାଣସମ୍ପୟୁତ୍ତଚିତ୍ତେନ କୁସଲକମ୍ମଂ କତଂ ହୋତି, ତଦେୱ କୁସଲଂ ତଂ ପୁରିସଂ ପତିରୂପଦେସେ ଉପନେତି, ସପ୍ପୁରିସେ ଭଜାପେତି, ସୋ ଏୱ ଚ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଅତ୍ତାନଂ ସମ୍ମା ଠପେତି । ପୁଞ୍ଞକତୋତି କତପୁଞ୍ଞୋ । ସୁଖଞ୍ଚେତଂଧିୱତ୍ତତୀତି ସୁଖଞ୍ଚ ଏତଂ ପୁଗ୍ଗଲଂ ଅଧିୱତ୍ତତି, ଅୱତ୍ଥରତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

୨. ସଙ୍ଗହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୨. ଦୁତିୟେ ସଙ୍ଗହୱତ୍ଥୂନୀତି ସଙ୍ଗଣ୍ହନକାରଣାନି । ଦାନଞ୍ଚାତିଆଦୀସୁ ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଦାନେନେୱ ସଙ୍ଗଣ୍ହିତବ୍ବୋ ହୋତି, ତସ୍ସ ଦାନମେୱ ଦାତବ୍ବଂ । ପେୟ୍ୟୱଜ୍ଜନ୍ତି ପିୟୱଚନଂ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ‘‘ଅୟଂ ଦାତବ୍ବଂ ନାମ ଦେତି, ଏକେକେନ ପନ ୱଚନେନ ସବ୍ବଂ ମକ୍ଖେତ୍ୱା ନାସେତି, କିଂ ତସ୍ସ ଦାନ’’ନ୍ତି ୱତ୍ତା ହୋତି । ଏକଚ୍ଚୋ ‘‘ଅୟଂ କିଞ୍ଚାପି ଦାନଂ ନ ଦେତି, କଥେନ୍ତୋ ପନ ତେଲେନ ୱିୟ ମକ୍ଖେତି । ଏସ ଦେତୁ ୱା ମା ୱା, ୱଚନମେୱସ୍ସ ସହସ୍ସଂ ଅଗ୍ଘତୀ’’ତି ୱତ୍ତା ହୋତି । ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ଦାନଂ ନ ପଚ୍ଚାସୀସତି, ପିୟୱଚନମେୱ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ତସ୍ସ ପିୟୱଚନମେୱ ୱତ୍ତବ୍ବଂ । ଅତ୍ଥଚରିୟାତି ଅତ୍ଥୱଡ୍ଢନକଥା । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ନେୱ ଦାନଂ, ନ ପିୟୱଚନଂ ପଚ୍ଚାସୀସତି, ଅତ୍ତନୋ ହିତକଥଂ ୱଡ୍ଢିକଥମେୱ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ଏୱରୂପସ୍ସ ପୁଗ୍ଗଲସ୍ସ ‘‘ଇଦଂ ତେ କାତବ୍ବଂ, ଇଦଂ ନ କାତବ୍ବଂ, ଏୱରୂପୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ସେୱିତବ୍ବୋ, ଏୱରୂପୋ ନ ସେୱିତବ୍ବୋ’’ତି ଏୱଂ ଅତ୍ଥଚରିୟକଥାୱ କଥେତବ୍ବା । ସମାନତ୍ତତାତି ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖଭାୱୋ । ଏକଚ୍ଚୋ ହି ଦାନାଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ନ ପଚ୍ଚାସୀସତି, ଏକାସନେ ନିସଜ୍ଜଂ, ଏକପଲ୍ଲଙ୍କେ ସୟନଂ, ଏକତୋ ଭୋଜନନ୍ତି ଏୱଂ ସମାନସୁଖଦୁକ୍ଖତଂ ପଚ୍ଚାସୀସତି । ସୋ ସଚେ ଗହଟ୍ଠସ୍ସ ଜାତିୟା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସୀଲେନ ସଦିସୋ ହୋତି, ତସ୍ସାୟଂ ସମାନତ୍ତତା କାତବ୍ବା । ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ୟଥାରହନ୍ତି ତେସୁ ତେସୁ ଧମ୍ମେସୁ ୟଥାନୁଚ୍ଛୱିକଂ ସମାନତ୍ତତାତି ଅତ୍ଥୋ । ରଥସ୍ସାଣୀୱ ୟାୟତୋତି ୟଥା ରଥସ୍ସ ଗଚ୍ଛତୋ ଆଣି ସଙ୍ଗହୋ ନାମ ହୋତି, ସା ରଥଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହାତି, ଏୱମିମେ ସଙ୍ଗହା ଲୋକଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନ୍ତି । ନ ମାତା ପୁତ୍ତକାରଣାତି ୟଦି ମାତା ଏତେ ସଙ୍ଗହେ ପୁତ୍ତସ୍ସ ନ କରେୟ୍ୟ, ପୁତ୍ତକାରଣା ମାନଂ ୱା ପୂଜଂ ୱା ନ ଲଭେୟ୍ୟ । ସଙ୍ଗହାଏତେତି ଉପୟୋଗୱଚନେ ପଚ୍ଚତ୍ତଂ । ସଙ୍ଗହେ ଏତେତି ୱା ପାଠୋ । ସମୱେକ୍ଖନ୍ତୀତି ସମ୍ମା ପେକ୍ଖନ୍ତି । ପାସଂସା ଚ ଭୱନ୍ତୀତି ପସଂସନୀୟା ଚ ଭୱନ୍ତି ।

୩. ସୀହସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୩. ତତିୟେ ସୀହୋତି ଚତ୍ତାରୋ ସୀହା – ତିଣସୀହୋ, କାଳସୀହୋ, ପଣ୍ଡୁସୀହୋ, କେସରସୀହୋତି । ତେସୁ ତିଣସୀହୋ କପୋତୱଣ୍ଣଗାୱିସଦିସୋ ତିଣଭକ୍ଖୋ ଚ ହୋତି । କାଳସୀହୋ କାଳଗାୱିସଦିସୋ ତିଣଭକ୍ଖୋୟେୱ । ପଣ୍ଡୁସୀହୋ ପଣ୍ଡୁପଲାସୱଣ୍ଣଗାୱିସଦିସୋ ମଂସଭକ୍ଖୋ । କେସରସୀହୋ ଲାଖାପରିକମ୍ମକତେନେୱ ମୁଖେନ ଅଗ୍ଗନଙ୍ଗୁଟ୍ଠେନ ଚତୂହି ଚ ପାଦପରିୟନ୍ତେହି ସମନ୍ନାଗତୋ, ମତ୍ଥକତୋପିସ୍ସ ପଟ୍ଠାୟ ଲାଖାତୂଲିକାୟ କତା ୱିୟ ତିସ୍ସୋ ରାଜିୟୋ ପିଟ୍ଠିମଜ୍ଝେନ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅନ୍ତରସତ୍ଥିମ୍ହି ଦକ୍ଖିଣାୱତ୍ତା ହୁତ୍ୱା ଠିତା । ଖନ୍ଧେ ପନସ୍ସ ସତସହସ୍ସଗ୍ଘନିକକମ୍ବଲପରିକ୍ଖେପୋ ୱିୟ କେସରଭାରୋ ହୋତି, ଅୱସେସଟ୍ଠାନଂ ପରିସୁଦ୍ଧସାଲିପିଣ୍ଡସଙ୍ଖଚୁଣ୍ଣପିଣ୍ଡୱଣ୍ଣଂ ହୋତି । ଇମେସୁ ଚତୂସୁ ସୀହେସୁ ଅୟଂ କେସରସୀହୋ ଇଧ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ମିଗରାଜାତି ସବ୍ବମିଗଗଣସ୍ସ ରାଜା । ଆସୟାତି ୱସନଟ୍ଠାନତୋ, ସୁୱଣ୍ଣଗୁହତୋ ୱା ରଜତମଣିଫଲିକମନୋସିଲାଗୁହତୋ ୱା ନିକ୍ଖମତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । ନିକ୍ଖମମାନୋ ପନେସ ଚତୂହି କାରଣେହି ନିକ୍ଖମତି ଅନ୍ଧକାରପୀଳିତୋ ୱା ଆଲୋକତ୍ଥାୟ, ଉଚ୍ଚାରପସ୍ସାୱପୀଳିତୋ ୱା ତେସଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜନତ୍ଥାୟ, ଜିଘଚ୍ଛାପୀଳିତୋ ୱା ଗୋଚରତ୍ଥାୟ, ସମ୍ଭୱପୀଳିତୋ ୱା ଅସ୍ସଦ୍ଧମ୍ମପଟିସେୱନତ୍ଥାୟ । ଇଧ ପନ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ନିକ୍ଖମନ୍ତୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ ।

ୱିଜମ୍ଭତୀତି ସୁୱଣ୍ଣତଲେ ୱା ରଜତମଣିଫଲିକମନୋସିଲାତଲାନଂ ୱା ଅଞ୍ଞତରସ୍ମିଂ ଦ୍ୱେ ପଚ୍ଛିମପାଦେ ସମଂ ପତିଟ୍ଠାପେତ୍ୱା ପୁରିମପାଦେ ପୁରତୋ ପସାରେତ୍ୱା ସରୀରସ୍ସ ପଚ୍ଛାଭାଗଂ ଆକଡ୍ଢିତ୍ୱା ପୁରିମଭାଗଂ ଅଭିହରିତ୍ୱା ପିଟ୍ଠିଂ ନାମେତ୍ୱା ଗୀୱଂ ଉକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଅସନିସଦ୍ଦଂ କରୋନ୍ତୋ ୱିୟ ନାସପୁଟାନି ପୋଥେତ୍ୱା ସରୀରଲଗ୍ଗଂ ରଜଂ ୱିଧୁନନ୍ତୋ ୱିଜମ୍ଭତି । ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଞ୍ଚ ପନ ତରୁଣୱଚ୍ଛକୋ ୱିୟ ଅପରାପରଂ ଜୱତି, ଜୱତୋ ପନସ୍ସ ସରୀରଂ ଅନ୍ଧକାରେ ପରିବ୍ଭମନ୍ତଂ ଅଲାତଂ ୱିୟ ଖାୟତି ।

ଅନୁୱିଲୋକେତୀତି କସ୍ମା ଅନୁୱିଲୋକେତି ? ପରାନୁଦ୍ଦୟତାୟ । ତସ୍ମିଂ କିର ସୀହନାଦଂ ନଦନ୍ତେ ପପାତାୱାଟାଦୀସୁ ୱିସମଟ୍ଠାନେସୁ ଚରନ୍ତା ହତ୍ଥିଗୋକଣ୍ଣମହିଂସାଦୟୋ ପାଣା ପପାତେପି ଆୱାଟେପି ପତନ୍ତି, ତେସଂ ଅନୁଦ୍ଦୟାୟ ଅନୁୱିଲୋକେତି । କିଂ ପନସ୍ସ ଲୁଦ୍ଦସ୍ସ ପରମଂସଖାଦିନୋ ଅନୁଦ୍ଦୟା ନାମ ଅତ୍ଥୀତି ? ଆମ ଅତ୍ଥି । ତଥା ହି ‘‘କିଂ ମେ ବହୂହି ଘାତିତେହୀ’’ତି ଅତ୍ତନୋ ଗୋଚରତ୍ଥାୟାପି ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ନ ଗଣ୍ହାତି । ଏୱଂ ଅନୁଦ୍ଦୟଂ କରୋତି, ୱୁତ୍ତମ୍ପି ଚେତଂ – ‘‘ମାହଂ ଖୁଦ୍ଦକେ ପାଣେ ୱିସମଗତେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପାଦେସି’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୧୦.୨୧) ।

ସୀହନାଦଂ ନଦତୀତି ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ତାୱ ଅଭୀତନାଦଂ ନଦତି । ଏୱଞ୍ଚ ପନସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ନଦନ୍ତସ୍ସ ସଦ୍ଦୋ ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନପଦେସଂ ଏକନିନ୍ନାଦଂ କରୋତି, ତମସ୍ସ ନିନ୍ନାଦଂ ସୁତ୍ୱା ତିୟୋଜନବ୍ଭନ୍ତରଗତା ଦ୍ୱିପଦଚତୁପ୍ପଦଗଣା ୟଥାଠାନେ ଠାତୁଂ ନ ସକ୍କୋନ୍ତି । ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମତୀତି ଆହାରତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛତି । କଥଂ ? ସୋ ହି ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ୱାମତୋ ୱା ଉପ୍ପତନ୍ତୋ ଉସଭମତ୍ତଂ ଠାନଂ ଗଣ୍ହାତି, ଉଦ୍ଧଂ ଉପ୍ପତନ୍ତୋ ଚତ୍ତାରିପି ଅଟ୍ଠପି ଉସଭଟ୍ଠାନାନି ଉପ୍ପତତି, ସମେ ଠାନେ ଉଜୁକଂ ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ ସୋଳସଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ୱୀସତିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଥଲା ୱା ପବ୍ବତା ୱା ପକ୍ଖନ୍ଦନ୍ତୋ ସଟ୍ଠିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଅସୀତିଉସଭମତ୍ତମ୍ପି ଠାନଂ ପକ୍ଖନ୍ଦତି, ଅନ୍ତରାମଗ୍ଗେ ରୁକ୍ଖଂ ୱା ପବ୍ବତଂ ୱା ଦିସ୍ୱା ତଂ ପରିହରନ୍ତୋ ୱାମତୋ ୱା ଦକ୍ଖିଣତୋ ୱା ଉଦ୍ଧଂ ୱା ଉସଭମତ୍ତଂ ଅପକ୍କମତି । ତତିୟଂ ପନ ସୀହନାଦଂ ନଦିତ୍ୱା ତେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ତିୟୋଜନେ ଠାନେ ପଞ୍ଞାୟତି, ତିୟୋଜନଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତୋ ଅତ୍ତନୋୱ ନାଦସ୍ସ ଅନୁନାଦଂ ସୁଣାତି । ଏୱଂ ସୀଘେନ ଜୱେନ ପକ୍କମତି ।

ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ପାୟେନ । ଭୟଂ ସନ୍ତାସଂ ସଂୱେଗନ୍ତି ସବ୍ବଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସସ୍ସେୱ ନାମଂ । ସୀହସ୍ସ ହି ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ବହୂ ଭାୟନ୍ତି, ଅପ୍ପକା ନ ଭାୟନ୍ତି । କେ ପନ ତେତି ? ସମସୀହୋ ହତ୍ଥାଜାନୀୟୋ ଅସ୍ସାଜାନୀୟୋ ଉସଭାଜାନୀୟୋ ପୁରିସାଜାନୀୟୋ ଖୀଣାସୱୋତି । କସ୍ମା ପନେତେ ନ ଭାୟନ୍ତୀତି ? ସମସୀହୋ ତାୱ ‘‘ଜାତିଗୋତ୍ତକୁଲସୂରଭାୱେହି ସମାନୋସ୍ମୀ’’ତି ନ ଭାୟତି, ହତ୍ଥାଜାନୀୟାଦୟୋ ଅତ୍ତନୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିବଲୱତାୟ ନ ଭାୟନ୍ତି, ଖୀଣାସୱୋ ସକ୍କାୟଦିଟ୍ଠିୟା ପହୀନତ୍ତା ନ ଭାୟତି ।

ବିଲାସୟାତି ବିଲେ ସୟନ୍ତା ବିଲୱାସିନୋ ଅହିନକୁଲଗୋଧାଦୟୋ । ଉଦକାସୟାତି ଉଦକୱାସିନୋ ମଚ୍ଛକଚ୍ଛପାଦୟୋ । ୱନାସୟାତି ୱନୱାସିନୋ ହତ୍ଥିଅସ୍ସଗୋକଣ୍ଣମିଗାଦୟୋ । ପୱିସନ୍ତୀତି ‘‘ଇଦାନି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଗଣ୍ହିସ୍ସତୀ’’ତି ମଗ୍ଗଂ ଓଲୋକେତ୍ୱା ପୱିସନ୍ତି । ଦଳ୍ହେହୀତି ଥିରେହି । ୱରତ୍ତେହୀତି ଚମ୍ମରଜ୍ଜୂହି । ମହିଦ୍ଧିକୋତିଆଦୀସୁ ୱିଜମ୍ଭନଭୂମିୟଂ ଠତ୍ୱା ଦକ୍ଖିଣପସ୍ସାଦୀହି ଉସଭମତ୍ତଂ, ଉଜୁଂ ୱୀସତିଉସଭମତ୍ତାଦିଲଙ୍ଘନୱସେନ ମହିଦ୍ଧିକତା, ସେସମିଗାନଂ ଅଧିପତିଭାୱେନ ମହେସକ୍ଖତା, ସମନ୍ତା ତିୟୋଜନଟ୍ଠାନେ ସଦ୍ଦଂ ସୁତ୍ୱା ପଲାୟନ୍ତାନଂ ୱସେନ ମହାନୁଭାୱତା ୱେଦିତବ୍ବା ।

ଏୱମେୱ ଖୋତି ଭଗୱା ତେସୁ ତେସୁ ସୁତ୍ତନ୍ତେସୁ ତଥା ତଥା ଅତ୍ତାନଂ କଥେସି । ‘‘ସୀହୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ ଅରହତୋ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୫.୯୯; ୧୦.୨୧) ଇମସ୍ମିଂ ତାୱ ସୁତ୍ତେ ସୀହସଦିସଂ ଅତ୍ତାନଂ କଥେସି । ‘‘ଭିସକ୍କୋ ସଲ୍ଲକତ୍ତୋତି ଖୋ, ସୁନକ୍ଖତ୍ତ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ମ॰ ନି॰ ୩.୬୫) ଇମସ୍ମିଂ ୱେଜ୍ଜସଦିସଂ, ‘‘ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ଅ॰ ନି॰ ୮.୮୫) ଇମସ୍ମିଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସଦିସଂ, ‘‘ପୁରିସୋ ମଗ୍ଗକୁସଲୋତି ଖୋ, ତିସ୍ସ, ତଥାଗତସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନ’’ନ୍ତି (ସଂ॰ ନି॰ ୩.୮୪) ଇମସ୍ମିଂ ମଗ୍ଗଦେସକପୁରିସସଦିସଂ, ‘‘ରାଜାହମସ୍ମି, ସେଲା’’ତି (ସୁ॰ ନି॰ ୫୫୯; ମ॰ ନି॰ ୨.୩୯୯) ଇମସ୍ମିଂ ରାଜସଦିସଂ । ଇମସ୍ମିଂ ପନ ସୁତ୍ତେ ସୀହସଦିସମେୱ କତ୍ୱା ଅତ୍ତାନଂ କଥେନ୍ତୋ ଏୱମାହ ।

ତତ୍ରାୟଂ ସଦିସତା – ସୀହସ୍ସ କଞ୍ଚନଗୁହାଦୀସୁ ୱସନକାଲୋ ୱିୟ ହି ତଥାଗତସ୍ସ ଦୀପଙ୍କରପାଦମୂଲେ କତାଭିନୀହାରସ୍ସ ଅପରିମିତକାଲଂ ପାରମିୟୋ ପୂରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଭୱେ ପଟିସନ୍ଧିଗ୍ଗହଣେନ ଚେୱ ମାତୁକୁଚ୍ଛିତୋ ନିକ୍ଖମନେନ ଚ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ କମ୍ପେତ୍ୱା ୱୁଦ୍ଧିମନ୍ୱାୟ ଦିବ୍ବସମ୍ପତ୍ତିସଦିସଂ ସମ୍ପତ୍ତିଂ ଅନୁଭୱମାନସ୍ସ ତୀସୁ ପାସାଦେସୁ ନିୱାସକାଲୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ସୀହସ୍ସ କଞ୍ଚନଗୁହାଦିତୋ ନିକ୍ଖନ୍ତକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଏକୂନତିଂସସଂୱଚ୍ଛରେ ୱିୱଟେନ ଦ୍ୱାରେନ କଣ୍ଡକଂ ଆରୁୟ୍ହ ଛନ୍ନସହାୟସ୍ସ ନିକ୍ଖମିତ୍ୱା ତୀଣି ରଜ୍ଜାନି ଅତିକ୍କମିତ୍ୱା ଅନୋମାନଦୀତୀରେ ବ୍ରହ୍ମୁନା ଦିନ୍ନାନି କାସାୟାନି ପରିଦହିତ୍ୱା ପବ୍ବଜିତସ୍ସ ସତ୍ତମେ ଦିୱସେ ରାଜଗହଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ତତ୍ଥ ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ପଣ୍ଡୱଗିରିପବ୍ଭାରେ କତଭତ୍ତକିଚ୍ଚସ୍ସ ସମ୍ମାସମ୍ବୋଧିଂ ପତ୍ୱା ପଠମମେୱ ମଗଧରଟ୍ଠଂ ଆଗମନତ୍ଥାୟ ୟାୱ ରଞ୍ଞୋ ପଟିଞ୍ଞାଦାନକାଲୋ ।

ସୀହସ୍ସ ୱିଜମ୍ଭନକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଦିନ୍ନପଟିଞ୍ଞସ୍ସ ଆଳାରକାଲାମଉପସଙ୍କମନଂ ଆଦିଂ କତ୍ୱା ୟାୱ ସୁଜାତାୟ ଦିନ୍ନପାୟାସସ୍ସ ଏକୂନପଣ୍ଣାସାୟ ପିଣ୍ଡେହି ପରିଭୁତ୍ତକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସୀହସ୍ସ ସରୀରୱିଧୁନନଂ ୱିୟ ସାୟନ୍ହସମୟେ ସୋତ୍ତିୟେନ ଦିନ୍ନା ଅଟ୍ଠ ତିଣମୁଟ୍ଠିୟୋ ଗହେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସଚକ୍କୱାଳଦେୱତାହି ଥୋମିୟମାନସ୍ସ ଗନ୍ଧାଦୀହି ପୂଜିୟମାନସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ବୋଧିଂ ପଦକ୍ଖିଣଂ କତ୍ୱା ବୋଧିମଣ୍ଡଂ ଆରୁୟ୍ହ ଚୁଦ୍ଦସହତ୍ଥୁବ୍ବେଧେ ଠାନେ ତିଣସନ୍ଥରଂ ଅତ୍ଥରିତ୍ୱା ଚତୁରଙ୍ଗୱୀରିୟଂ ଅଧିଟ୍ଠାୟ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ତଂଖଣଞ୍ଞେୱ ମାରବଲଂ ୱିଧମେତ୍ୱା ତୀସୁ ୟାମେସୁ ତିସ୍ସୋ ୱିଜ୍ଜା ୱିସୋଧେତ୍ୱା ଅନୁଲୋମପ୍ପଟିଲୋମଂ ପଟିଚ୍ଚସମୁପ୍ପାଦମହାସମୁଦ୍ଦଂ ୟମକଞାଣମନ୍ଥନେନ ମନ୍ଥେନ୍ତସ୍ସ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣେ ପଟିୱିଦ୍ଧେ ତଦନୁଭାୱେନ ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁକମ୍ପନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ସୀହସ୍ସ ଚତୁଦିସାୱିଲୋକନଂ ୱିୟ ପଟିୱିଦ୍ଧସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣସ୍ସ ସତ୍ତସତ୍ତାହଂ ବୋଧିମଣ୍ଡେ ୱିହରିତ୍ୱା ପରିଭୁତ୍ତମଧୁପିଣ୍ଡିକାହାରସ୍ସ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧମୂଲେ ମହାବ୍ରହ୍ମୁନୋ ଧମ୍ମଦେସନାୟାଚନଂ ପଟିଗ୍ଗହେତ୍ୱା ତତ୍ଥ ୱିହରନ୍ତସ୍ସ ଏକାଦସମେ ଦିୱସେ ‘‘ସ୍ୱେ ଆସାଳ୍ହିପୁଣ୍ଣମା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ପଚ୍ଚୂସସମୟେ ‘‘କସ୍ସ ନୁ ଖୋ ଅହଂ ପଠମଂ ଧମ୍ମଂ ଦେସେୟ୍ୟ’’ନ୍ତି ଆଳାରୁଦକାନଂ କାଲକତଭାୱଂ ଞତ୍ୱା ଧମ୍ମଦେସନତ୍ଥାୟ ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଓଲୋକନଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ । ସୀହସ୍ସ ଗୋଚରତ୍ଥାୟ ତିୟୋଜନଂ ଗମନକାଲୋ ୱିୟ ଅତ୍ତନୋ ପତ୍ତଚୀୱରଂ ଆଦାୟ ‘‘ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟାନଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସ୍ସାମୀ’’ତି ପଚ୍ଛାଭତ୍ତେ ଅଜପାଲନିଗ୍ରୋଧତୋ ୱୁଟ୍ଠିତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗମନକାଲୋ ।

ସୀହସ୍ସ ସୀହନାଦକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଟ୍ଠାରସୟୋଜନମଗ୍ଗଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ଚୱଗ୍ଗିୟେ ସଞ୍ଞାପେତ୍ୱା ଅଚଲପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନସ୍ସ ଦସହି ଚକ୍କୱାଳସହସ୍ସେହି ସନ୍ନିପତିତେନ ଦେୱଗଣେନ ପରିୱୁତସ୍ସ ‘‘ଦ୍ୱେମେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନ୍ତା ପବ୍ବଜିତେନ ନ ସେୱିତବ୍ବା’’ତିଆଦିନା ନୟେନ ଧମ୍ମଚକ୍କପ୍ପୱତ୍ତନକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ । ଇମସ୍ମିଂ ଚ ପନ ପଦେ ଦେସିୟମାନେ ତଥାଗତସୀହସ୍ସ ଧମ୍ମଘୋସୋ ହେଟ୍ଠା ଅୱୀଚିଂ ଉପରି ଭୱଗ୍ଗଂ ଗହେତ୍ୱା ଦସସହସ୍ସିଲୋକଧାତୁଂ ପଟିଚ୍ଛାଦେସି । ସୀହସ୍ସ ସଦ୍ଦେନ ଖୁଦ୍ଦକପାଣାନଂ ସନ୍ତାସାପଜ୍ଜନକାଲୋ ୱିୟ ତଥାଗତସ୍ସ ତୀଣି ଲକ୍ଖଣାନି ଦୀପେତ୍ୱା ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୋଳସହାକାରେହି ସଟ୍ଠିୟା ଚ ନୟସହସ୍ସେହି ୱିଭଜିତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ କଥେନ୍ତସ୍ସ ଦୀଘାୟୁକାନଂ ଦେୱାନଂ ଞାଣସନ୍ତାସସ୍ସ ଉପ୍ପତ୍ତିକାଲୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସୀହୋ ୱିୟ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଂ ପତ୍ତୋ ତଥାଗତୋ, ଆସୟଭୂତାୟ କନକଗୁହାୟ ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ଗନ୍ଧକୁଟିତୋ ନିକ୍ଖମନକାଲୋ, ୱିଜମ୍ଭନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମସଭଂ ଉପସଙ୍କମନକାଲୋ, ଦିସାୱିଲୋକନଂ ୱିୟ ପରିସାୱିଲୋକନଂ, ସୀହନାଦନଦନଂ ୱିୟ ଧମ୍ମଦେସନାକାଲୋ, ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମନଂ ୱିୟ ପରୱାଦନିମ୍ମଦ୍ଦନତ୍ଥାୟ ଗମନଂ ।

ଅପରୋ ନୟୋ – ସୀହୋ ୱିୟ ତଥାଗତୋ, ହିମୱନ୍ତନିସ୍ସିତାୟ କଞ୍ଚନଗୁହାୟ ନିକ୍ଖମନଂ ୱିୟ ଆରମ୍ମଣୱସେନ ନିବ୍ବାନନିସ୍ସିତାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟା ୱୁଟ୍ଠାନଂ, ୱିଜମ୍ଭନଂ ୱିୟ ପଚ୍ଚୱେକ୍ଖଣଞାଣଂ, ଦିସାୱିଲୋକନଂ ୱିୟ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତୱିଲୋକନଂ, ସୀହନାଦୋ ୱିୟ ସମ୍ପତ୍ତପରିସାୟ ଧମ୍ମଦେସନା, ଗୋଚରାୟ ପକ୍କମନଂ ୱିୟ ଅସମ୍ପତ୍ତାନଂ ୱେନେୟ୍ୟସତ୍ତାନଂ ସନ୍ତିକୂପସଙ୍କମନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ ।

ୟଦାତି ୟସ୍ମିଂ କାଲେ । ତଥାଗତୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତେହି ଅଟ୍ଠହି କାରଣେହି ତଥାଗତୋ । ଲୋକେତି ସତ୍ତଲୋକେ । ଉପ୍ପଜ୍ଜତୀତି ଅଭିନୀହାରତୋ ପଟ୍ଠାୟ ୟାୱ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କା ୱା ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗଞାଣା ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜତି ନାମ, ଅରହତ୍ତଫଲେ ପନ ପତ୍ତେ ଉପ୍ପନ୍ନୋ ନାମ । ଅରହଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧୋତିଆଦୀନି ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୪ ଆଦୟୋ) ବୁଦ୍ଧାନୁସ୍ସତିନିଦ୍ଦେସେ ୱିତ୍ଥାରିତାନି ।

ଇତି ସକ୍କାୟୋତି ଅୟଂ ସକ୍କାୟୋ, ଏତ୍ତକୋ ସକ୍କାୟୋ, ନ ଇତୋ ଭିୟ୍ୟୋ ସକ୍କାୟୋ ଅତ୍ଥୀତି । ଏତ୍ତାୱତା ସଭାୱତୋ ସରସତୋ ପରିୟନ୍ତତୋ ପରିଚ୍ଛେଦତୋ ପରିୱଟୁମତୋ ସବ୍ବେପି ପଞ୍ଚୁପାଦାନକ୍ଖନ୍ଧା ଦସ୍ସିତା ହୋନ୍ତି । ଇତି ସକ୍କାୟସମୁଦୟୋତି ଅୟଂ ସକ୍କାୟସ୍ସ ସମୁଦୟୋ ନାମ । ଏତ୍ତାୱତା ‘‘ଆହାରସମୁଦୟା ରୂପସମୁଦୟୋ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି । ଇତି ସକ୍କାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ଅୟଂ ସକ୍କାୟସ୍ସ ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋ । ଇମିନାପି ‘‘ଆହାରନିରୋଧା ରୂପନିରୋଧୋ’’ତିଆଦି ସବ୍ବଂ ଦସ୍ସିତଂ ହୋତି ।

ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋତି ସରୀରୱଣ୍ଣେନ ୱଣ୍ଣୱନ୍ତୋ । ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱାତି ପଞ୍ଚସୁ ଖନ୍ଧେସୁ ପଣ୍ଣାସଲକ୍ଖଣପ୍ପଟିମଣ୍ଡିତଂ ତଥାଗତସ୍ସ ଧମ୍ମଦେସନଂ ସୁତ୍ୱା । ୟେଭୁୟ୍ୟେନାତି ଇଧ କେ ଠପେତି ? ଅରିୟସାୱକେ ଦେୱେ । ତେସଂ ହି ଖୀଣାସୱତ୍ତା ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ସଂୱିଗ୍ଗସ୍ସ ୟୋନିସୋ ପଧାନେନ ପତ୍ତବ୍ବଂ ପତ୍ତତାୟ ଞାଣସଂୱେଗୋପି । ଇତରାସଂ ପନ ଦେୱତାନଂ ‘‘ତାସୋ ହେସୋ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଅନିଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ମନସିକରୋନ୍ତାନଂ ଚିତ୍ତୁତ୍ରାସଭୟମ୍ପି, ବଲୱୱିପସ୍ସନାକାଲେ ଞାଣଭୟମ୍ପି ଉପ୍ପଜ୍ଜତି । ଭୋତି ଧମ୍ମାଲପନମତ୍ତମେତଂ । ସକ୍କାୟପରିୟାପନ୍ନାତି ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧପରିୟାପନ୍ନା । ଇତି ତେସଂ ସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧେ ୱଟ୍ଟଦୋସଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ତିଲକ୍ଖଣାହତଂ କତ୍ୱା ଧମ୍ମଂ ଦେସେନ୍ତେ ଞାଣଭୟଂ ନାମ ଓକ୍କମତି ।

ଅଭିଞ୍ଞାୟାତି ଜାନିତ୍ୱା । ଧମ୍ମଚକ୍କନ୍ତି ପଟିୱେଧଞାଣମ୍ପି ଦେସନାଞାଣମ୍ପି । ପଟିୱେଧଞାଣଂ ନାମ ୟେନ ଞାଣେନ ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ନିସିନ୍ନୋ ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ସୋଳସହାକାରେହି ସଟ୍ଠିୟା ଚ ନୟସହସ୍ସେହି ପଟିୱିଜ୍ଝି । ଦେସନାଞାଣଂ ନାମ ୟେନ ଞାଣେନ ତିପରିୱଟ୍ଟଂ ଦ୍ୱାଦସାକାରଂ ଧମ୍ମଚକ୍କଂ ପୱତ୍ତେସି । ଉଭୟମ୍ପେତଂ ଦସବଲସ୍ସ ଉରେ ଜାତଞାଣମେୱ । ତେସୁ ଧମ୍ମଦେସନାଞାଣଂ ଗହେତବ୍ବଂ । ତଂ ପନେସ ୟାୱ ଅଟ୍ଠାରସବ୍ରହ୍ମକୋଟୀହି ସଦ୍ଧିଂ ଅଞ୍ଞାକୋଣ୍ଡଞ୍ଞତ୍ଥେରସ୍ସ ସୋତାପତ୍ତିଫଲଂ ନ ଉପ୍ପଜ୍ଜତି, ତାୱ ପୱତ୍ତେତି ନାମ । ତସ୍ମିଂ ଉପ୍ପନ୍ନେ ପୱତ୍ତିତଂ ନାମ ହୋତୀତି ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅପ୍ପଟିପୁଗ୍ଗଲୋତି ସଦିସପୁଗ୍ଗଲରହିତୋ । ୟସସ୍ସିନୋତି ପରିୱାରସମ୍ପନ୍ନା । ତାଦିନୋତି ଲାଭାଲାଭାଦୀହି ଏକସଦିସସ୍ସ ।

୪. ପସାଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୪. ଚତୁତ୍ଥେ ଅଗ୍ଗେସୁ ପସାଦା, ଅଗ୍ଗା ୱା ପସାଦାତି ଅଗ୍ଗପ୍ପସାଦା। ୟାୱତାତି ୟତ୍ତକା । ଅପଦାତି ନିପ୍ପଦା ଅହିମଚ୍ଛାଦୟୋ । ଦ୍ୱିପଦାତି ମନୁସ୍ସପକ୍ଖିଆଦୟୋ । ଚତୁପ୍ପଦାତି ହତ୍ଥିଅସ୍ସାଦୟୋ । ବହୁପ୍ପଦାତି ସତପଦିଆଦୟୋ । ନେୱସଞ୍ଞିନାସଞ୍ଞିନୋତି ଭୱଗ୍ଗେ ନିବ୍ବତ୍ତସତ୍ତା । ଅଗ୍ଗମକ୍ଖାୟତୀତି ଗୁଣେହି ଅଗ୍ଗୋ ଉତ୍ତମୋ ସେଟ୍ଠୋତି ଅକ୍ଖାୟତି । ଅସଙ୍ଖତାତି ନିବ୍ବାନମେୱ ଗହେତ୍ୱା ୱୁତ୍ତଂ । ୱିରାଗୋତିଆଦୀନି ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ନାମାନି । ତଞ୍ହି ଆଗମ୍ମ ସବ୍ବକିଲେସା ୱିରଜ୍ଜନ୍ତି, ସବ୍ବେ ରାଗମଦାଦୟୋ ମଦା ନିମ୍ମଦା ହୋନ୍ତି, ଅଭାୱଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ସବ୍ବା ପିପାସା ୱିନୟଂ ଉପେନ୍ତି, ସବ୍ବେ ଆଲୟା ସମୁଗ୍ଘାତଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି, ୱଟ୍ଟାନି ଉପଚ୍ଛିଜ୍ଜନ୍ତି, ତଣ୍ହା ଖୀୟନ୍ତି, ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖା ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତି, ସବ୍ବେ ପରିଳାହା ନିବ୍ବାୟନ୍ତି । ତସ୍ମା ଏତାନି ନାମାନି ଲଭତି । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୫. ୱସ୍ସକାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୫. ପଞ୍ଚମେ ଅନୁସ୍ସରିତାତି ଅନୁଗନ୍ତ୍ୱା ସରିତା, ଅପରାପରଂ ସରିତୁଂ ସମତ୍ଥୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଦକ୍ଖୋତି ଛେକୋ । ତତ୍ରୁପାୟାୟାତି ‘‘ଇମସ୍ମିଂ କାଲେ ଇମଂ ନାମ କତ୍ତବ୍ବ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ ଉପାୟଭୂତାୟ ପଞ୍ଞାୟ ସମନ୍ନାଗତୋ । ଅନୁମୋଦିତବ୍ବନ୍ତି ଅଭିନନ୍ଦିତବ୍ବଂ । ପଟିକ୍କୋସିତବ୍ବନ୍ତି ପଟିକ୍ଖିପିତବ୍ବଂ । ନେୱ ଖୋ ତ୍ୟାହନ୍ତି ନେୱ ଖୋ ତେ ଅହଂ । କସ୍ମା ପନେତଂ ଭଗୱା ନାଭିନନ୍ଦତି, ନପ୍ପଟିକ୍ଖିପତୀତି ? ଲୋକିୟତ୍ତା ନାଭିନନ୍ଦତି, ଲୋକିୟଂ ଅତ୍ଥଂ ଗହେତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ନପ୍ପଟିକ୍କୋସତି । ବହୁସ୍ସ ଜନତାତି ବହୁ ଅସ୍ସ ଜନତା । ଇଦଞ୍ଚ କରଣତ୍ଥେ ସାମିୱଚନଂ ୱେଦିତବ୍ବଂ । ଅରିୟେ ଞାୟେତି ସହୱିପସ୍ସନକେ ମଗ୍ଗେ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମତା କୁସଲଧମ୍ମତାତିପି ତସ୍ସେୱ ନାମାନି । ୟଂ ୱିତକ୍କନ୍ତି ନେକ୍ଖମ୍ମୱିତକ୍କାଦୀସୁ ଅଞ୍ଞତରଂ । ନ ତଂ ୱିତକ୍କଂ ୱିତକ୍କେତୀତି କାମୱିତକ୍କାଦୀସୁ ଏକମ୍ପି ନ ୱିତକ୍କେତି । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ୱିତକ୍କପଥେତି ଏତ୍ଥ ୱିତକ୍କୋୟେୱ ୱିତକ୍କପଥୋ । ଅହଞ୍ହି ବ୍ରାହ୍ମଣାତିଆଦୀସୁ ପଠମନୟେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ସୀଲଞ୍ଚେୱ ବାହୁସଚ୍ଚଞ୍ଚ କଥିତଂ, ଦୁତିୟତତିୟେହି ଖୀଣାସୱସ୍ସ କିରିୟୱିତକ୍କାନି ଚେୱ କିରିୟଜ୍ଝାନାନି ଚ, ଚତୁତ୍ଥେନ ଖୀଣାସୱଭାୱୋ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ମଚ୍ଚୁପାସପ୍ପମୋଚନନ୍ତି ମଚ୍ଚୁପାସା ପମୋଚନକଂ ମଗ୍ଗଂ । ଞାୟଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ସହୱିପସ୍ସନକଂ ମଗ୍ଗଂ । ଦିସ୍ୱା ଚ ସୁତ୍ୱା ଚାତି ଞାଣେନେୱ ପସ୍ସିତ୍ୱା ଚ ସୁଣିତ୍ୱା ଚ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୬. ଦୋଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୬. ଛଟ୍ଠେ ଅନ୍ତରା ଚ ଉକ୍କଟ୍ଠଂ ଅନ୍ତରା ଚ ସେତବ୍ୟନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉକ୍କଟ୍ଠାତି ଉକ୍କାହି ଧାରୀୟମାନାହି ମାପିତତ୍ତା ଏୱଂଲଦ୍ଧୱୋହାରଂ ନଗରଂ । ସେତବ୍ୟନ୍ତି ଅତୀତେ କସ୍ସପସମ୍ମାସମ୍ବୁଦ୍ଧସ୍ସ ଜାତନଗରଂ । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦୋ ପନ କାରଣଖଣଚିତ୍ତୱେମଜ୍ଝୱିୱରାଦୀସୁ ୱତ୍ତତି । ‘‘ତଦନ୍ତରଂ କୋ ଜାନେୟ୍ୟ ଅଞ୍ଞତ୍ର ତଥାଗତା’’ତି (ଅ॰ ନି॰ ୬.୪୪; ୧୦.୭୫) ଚ, ‘‘ଜନା ସଙ୍ଗମ୍ମ ମନ୍ତେନ୍ତି, ମଞ୍ଚ ତଞ୍ଚ କିମନ୍ତର’’ନ୍ତି ଚ ଆଦୀସୁ (ସଂ॰ ନି॰ ୧.୨୨୮) କାରଣେ । ‘‘ଅଦ୍ଦସା ମଂ, ଭନ୍ତେ, ଅଞ୍ଞତରା ଇତ୍ଥୀ ୱିଜ୍ଜନ୍ତରିକାୟ ଭାଜନଂ ଧୋୱନ୍ତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୪୯) ଖଣେ । ‘‘ୟସ୍ସନ୍ତରତୋ ନ ସନ୍ତି କୋପା’’ତିଆଦୀସୁ (ଉଦା॰ ୨୦) ଚିତ୍ତେ । ‘‘ଅନ୍ତରାୱୋସାନମାପାଦୀ’’ତିଆଦୀସୁ ୱେମଜ୍ଝେ । ‘‘ଅପିଚାୟଂ ତପୋଦା ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ମହାନିରୟାନଂ ଅନ୍ତରିକାୟ ଆଗଚ୍ଛତୀ’’ତିଆଦୀସୁ (ପାରା॰ ୨୩୧) ୱିୱରେ । ସ୍ୱାୟମିଧ ୱିୱରେ ୱତ୍ତତି । ତସ୍ମା ଉକ୍କଟ୍ଠାୟ ଚ ସେତବ୍ୟସ୍ସ ଚ ୱିୱରେତି ଏୱମେତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ଦଟ୍ଠବ୍ବୋ । ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦେନ ପନ ୟୁତ୍ତତ୍ତା ଉପୟୋଗୱଚନଂ କତଂ । ଈଦିସେସୁ ଚ ଠାନେସୁ ଅକ୍ଖରଚିନ୍ତକା ‘‘ଅନ୍ତରା ଗାମଞ୍ଚ ନଦିଞ୍ଚ ୟାତୀ’’ତି ଏୱଂ ଏକମେୱ ଅନ୍ତରାସଦ୍ଦଂ ପୟୁଞ୍ଜନ୍ତି, ସୋ ଦୁତିୟପଦେନପି ୟୋଜେତବ୍ବୋ ହୋତି, ଅୟୋଜିୟମାନେ ଉପୟୋଗୱଚନଂ ନ ପାପୁଣାତି । ଇଧ ପନ ୟୋଜେତ୍ୱା ଏୱ ୱୁତ୍ତୋ ।

ଅଦ୍ଧାନମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତୀତି ଅଦ୍ଧାନସଙ୍ଖାତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନୋ ହୋତି, ଦୀଘମଗ୍ଗନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । କସ୍ମା ପଟିପନ୍ନୋତି ? ତଂ ଦିୱସଂ କିର ଭଗୱା ଇଦଂ ଅଦ୍ଦସ ‘‘ମୟି ତଂ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନେ ଦୋଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ମମ ପଦଚେତିୟାନି ପସ୍ସିତ୍ୱା ପଦାନୁପଦିକୋ ହୁତ୍ୱା ମମ ନିସିନ୍ନଟ୍ଠାନଂ ଆଗନ୍ତ୍ୱା ପଞ୍ହଂ ପୁଚ୍ଛିସ୍ସତି । ଅଥସ୍ସାହଂ ଏକଂ ସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ ଦେସେସ୍ସାମି। ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତୀଣି ସାମଞ୍ଞଫଲାନି ପଟିୱିଜ୍ଝିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସପଦସହସ୍ସପରିମାଣଂ ଦୋଣଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ୱଣ୍ଣଂ ୱତ୍ୱା ମୟି ପରିନିବ୍ବୁତେ ସକଲଜମ୍ବୁଦୀପେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମହାକଲହଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଭାଜେସ୍ସତୀ’’ତି । ଇମିନା କାରଣେନ ପଟିପନ୍ନୋ । ଦୋଣୋପି ସୁଦଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋତି ଦୋଣୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋପି ତୟୋ ୱେଦେ ପଗୁଣେ କତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତେ ମାଣୱକେ ସିପ୍ପଂ ୱାଚେନ୍ତୋ ତଂଦିୱସଂ ପାତୋୱ ଉଟ୍ଠାୟ ସରୀରପଟିଜଗ୍ଗନଂ କତ୍ୱା ସତଗ୍ଘନକଂ ନିୱାସେତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତଗ୍ଘନକଂ ଏକଂସୱରଗତଂ କତ୍ୱା ଆମୁତ୍ତୟଞ୍ଞସୁତ୍ତୋ ରତ୍ତୱଟ୍ଟିକା ଉପାହନା ଆରୋହିତ୍ୱା ପଞ୍ଚସତମାଣୱକପରିୱାରୋ ତମେୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପଜ୍ଜି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

ପାଦେସୂତି ପାଦେହି ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେସୁ । ଚକ୍କାନୀତି ଲକ୍ଖଣଚକ୍କାନି । କିଂ ପନ ଭଗୱତୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତସ୍ସ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ପଦଂ ପଞ୍ଞାୟତୀତି ? ନ ପଞ୍ଞାୟତି। କସ୍ମା ? ସୁଖୁମତ୍ତା ମହାବଲତ୍ତା ମହାଜନାନୁଗ୍ଗହେନ ଚ । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ହି ସୁଖୁମଚ୍ଛୱିତାୟ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ତୂଲପିଚୁନୋ ପତିଟ୍ଠିତଟ୍ଠାନଂ ୱିୟ ହୋତି, ପଦୱଳଞ୍ଜୋ ନ ପଞ୍ଞାୟତି । ୟଥା ଚ ବଲୱତୋ ୱାତଜୱସିନ୍ଧୱସ୍ସ ପଦୁମିନିପତ୍ତେପି ଅକ୍କନ୍ତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ଏୱଂ ମହାବଲତାୟ ତଥାଗତେନ ଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନଂ ଅକ୍କନ୍ତମତ୍ତମେୱ ହୋତି, ନ ତତ୍ଥ ପଦୱଳଞ୍ଜୋ ପଞ୍ଞାୟତି । ବୁଦ୍ଧାନଞ୍ଚ ଅନୁପଦଂ ମହାଜନକାୟୋ ଗଚ୍ଛତି, ତସ୍ସ ସତ୍ଥୁ ପଦୱଳଞ୍ଜଂ ଦିସ୍ୱା ମଦ୍ଦିତୁଂ ଅୱିସହନ୍ତସ୍ସ ଗମନୱିଚ୍ଛେଦୋ ଭୱେୟ୍ୟ । ତସ୍ମା ଅକ୍କନ୍ତଅକ୍କନ୍ତଟ୍ଠାନେ ୟୋପି ପଦୱଳଞ୍ଜୋ ଭୱେୟ୍ୟ, ସୋ ଅନ୍ତରଧାୟତେୱ । ଦୋଣୋ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ପସ୍ସି । ଭଗୱା ହି ୟସ୍ସ ପଦଚେତିୟଂ ଦସ୍ସେତୁକାମୋ ହୋତି, ତଂ ଆରବ୍ଭ ‘‘ଅସୁକୋ ନାମ ପସ୍ସତୂ’’ତି ଅଧିଟ୍ଠାତି । ତସ୍ମା ମାଗଣ୍ଡିୟବ୍ରାହ୍ମଣୋ ୱିୟ ଅୟମ୍ପି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ତଥାଗତସ୍ସ ଅଧିଟ୍ଠାନୱସେନ ଅଦ୍ଦସ ।

ପାସାଦିକନ୍ତି ପସାଦଜନକଂ । ଇତରଂ ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ଉତ୍ତମଦମଥସମଥମନୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଉତ୍ତମଦମଥୋ ନାମ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗୋ, ଉତ୍ତମସମଥୋ ନାମ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗସମାଧି, ତଦୁଭୟଂ ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ। ଦନ୍ତନ୍ତି ନିବ୍ବିସେୱନଂ । ଗୁତ୍ତନ୍ତି ଗୋପିତଂ । ସଂୟତିନ୍ଦ୍ରିୟନ୍ତି ରକ୍ଖିତିନ୍ଦ୍ରିୟଂ । ନାଗନ୍ତି ଛନ୍ଦାଦୀହି ଅଗଚ୍ଛନତୋ, ପହୀନକିଲେସେ ପୁନ ଅନାଗଚ୍ଛନତୋ, ଆଗୁଂ ଅକରଣତୋ, ବଲୱନ୍ତଟ୍ଠେନାତି ଚତୂହି କାରଣେହି ନାଗଂ ।

ଦେୱୋ ନୋ ଭୱଂ ଭୱିସ୍ସତୀତି ଏତ୍ଥ ‘‘ଦେୱୋ ନୋ ଭୱ’’ନ୍ତି ଏତ୍ତାୱତାପି ପୁଚ୍ଛା ନିଟ୍ଠିତା ଭୱେୟ୍ୟ, ଅୟଂ ପନ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ‘‘ଅନାଗତେ ମହେସକ୍ଖୋ ଏକୋ ଦେୱରାଜା ଭୱିସ୍ସତୀ’’ତି ଅନାଗତୱସେନ ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନେୱ କଥେନ୍ତୋ ଏୱମାହ । ଭଗୱାପିସ୍ସ ପୁଚ୍ଛାସଭାଗେନେୱ କଥେନ୍ତୋ ନ ଖୋ ଅହଂ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦେୱୋ ଭୱିସ୍ସାମୀତି ଆହ । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ଆସୱାନନ୍ତି କାମାସୱାଦୀନଂ ଚତୁନ୍ନଂ । ପହୀନାତି ବୋଧିପଲ୍ଲଙ୍କେ ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଧିଗମେନେୱ ପହୀନା । ଅନୁପଲିତ୍ତୋ ଲୋକେନାତି ତଣ୍ହାଦିଟ୍ଠିଲେପାନଂ ପହୀନତ୍ତା ସଙ୍ଖାରଲୋକେନ ଅନୁପଲିତ୍ତୋ । ବୁଦ୍ଧୋତି ଚତୁନ୍ନଂ ସଚ୍ଚାନଂ ବୁଦ୍ଧତ୍ତା ବୁଦ୍ଧୋ ଇତି ମଂ ଧାରେହି ।

ୟେନାତି ୟେନ ଆସୱେନ । ଦେୱୂପପତ୍ୟସ୍ସାତି ଦେୱୂପପତ୍ତି ଅସ୍ସ ମୟ୍ହଂ ଭୱେୟ୍ୟ । ୱିହଙ୍ଗମୋତି ଆକାସଚରୋ ଗନ୍ଧବ୍ବକାୟିକଦେୱୋ । ୱିଦ୍ଧସ୍ତାତି ୱିଧମିତା । ୱିନଳୀକତାତି ୱିଗତନଳା ୱିଗତବନ୍ଧନା କତା । ୱଗ୍ଗୂତି ସୁନ୍ଦରଂ । ତୋୟେନ ନୁପଲିପ୍ପତୀତି ଉଦକତୋ ରତନମତ୍ତଂ ଅଚ୍ଚୁଗ୍ଗମ୍ମ ଠିତଂ ସରଂ ସୋଭୟମାନଂ ଭମରଗଣଂ ହାସୟମାନଂ ତୋୟେନ ନ ଲିପ୍ପତି । ତସ୍ମା ବୁଦ୍ଧୋସ୍ମି ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଦେସନାପରିୟୋସାନେ ତୀଣି ମଗ୍ଗଫଲାନି ପାପୁଣିତ୍ୱା ଦ୍ୱାଦସହି ପଦସହସ୍ସେହି ଦୋଣଗଜ୍ଜିତଂ ନାମ ୱଣ୍ଣଂ କଥେସି, ତଥାଗତେ ଚ ପରିନିବ୍ବୁତେ ଜମ୍ବୁଦୀପତଲେ ଉପ୍ପନ୍ନଂ ମହାକଲହଂ ୱୂପସମେତ୍ୱା ଧାତୁୟୋ ଭାଜେସୀତି ।

୭. ଅପରିହାନିୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୭. ସତ୍ତମେ ନିବ୍ବାନସ୍ସେୱ ସନ୍ତିକେତି ନିବ୍ବାନସନ୍ତିକେୟେୱ ଚରତି । ସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋତି ପାତିମୋକ୍ଖସୀଲେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ଏୱଂୱିହାରୀତି ଏୱଂ ୱିହରନ୍ତୋ । ଆତାପୀତି ଆତାପେନ ୱୀରିୟେନ ସମନ୍ନାଗତୋ । ୟୋଗକ୍ଖେମସ୍ସାତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମସ୍ସ ନିବ୍ବାନସ୍ସ । ପମାଦେ ଭୟଦସ୍ସିୱାତି ପମାଦଂ ଭୟତୋ ପସ୍ସନ୍ତୋ ।

୮. ପତିଲୀନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୮. ଅଟ୍ଠମେ ପନୁଣ୍ଣପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋତି ‘‘ଇଦମେୱ ଦସ୍ସନଂ ସଚ୍ଚଂ, ଇଦମେୱ ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପାଟିଏକ୍କଂ ଗହିତତ୍ତା ପଚ୍ଚେକସଙ୍ଖାତାନି ଦିଟ୍ଠିସଚ୍ଚାନି ପନୁଣ୍ଣାନି ନୀହଟାନି ପହୀନାନି ଅସ୍ସାତି ପନୁଣ୍ଣପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚୋ । ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋତି ଏତ୍ଥ ଅୱୟାତି ଅନୂନା, ସଟ୍ଠାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠା, ସମ୍ମା ଅୱୟା ସଟ୍ଠା ଏସନା ଅସ୍ସାତି ସମୱୟସଟ୍ଠେସନୋ, ସମ୍ମା ୱିସ୍ସଟ୍ଠସବ୍ବଏସନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ପତିଲୀନୋତି ନିଲୀନୋ ଏକୀଭାୱଂ ଉପଗତୋ । ପୁଥୁସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନନ୍ତି ବହୂନଂ ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣାନଂ । ଏତ୍ଥ ଚ ସମଣାତି ପବ୍ବଜ୍ଜୂପଗତା, ବ୍ରାହ୍ମଣାତି ଭୋୱାଦିନୋ । ପୁଥୁପଚ୍ଚେକସଚ୍ଚାନୀତି ବହୂନି ପାଟେକ୍କସଚ୍ଚାନି । ନୁଣ୍ଣାନୀତି ନୀହଟାନି । ପନୁଣ୍ଣାନୀତି ସୁଟ୍ଠୁ ନୀହଟାନି । ଚତ୍ତାନୀତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠାନି । ୱନ୍ତାନୀତି ୱମିତାନି । ମୁତ୍ତାନୀତି ଛିନ୍ନବନ୍ଧନାନି କତାନି । ପହୀନାନୀତି ପଜହିତାନି । ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାନୀତି ୟଥା ନ ପୁନ ଚିତ୍ତଂ ଆରୋହନ୍ତି, ଏୱଂ ପଟିନିସ୍ସଜ୍ଜିତାନି । ସବ୍ବାନେୱେତାନି ଗହିତଗହଣସ୍ସ ୱିସ୍ସଟ୍ଠଭାୱୱେୱଚନାନି ।

କାମେସନା ପହୀନା ହୋତୀତି ଅନାଗାମିମଗ୍ଗେନ ପହୀନା । ଭୱେସନା ପନ ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନ ପହୀୟତି । ‘‘ବ୍ରହ୍ମଚରିୟଂ ଏସିସ୍ସାମି ଗୱେସିସ୍ସାମୀ’’ତି ଏୱଂ ପୱତ୍ତଜ୍ଝାସୟସଙ୍ଖାତା ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାପି ଅରହତ୍ତମଗ୍ଗେନେୱ ପଟିପ୍ପସ୍ସଦ୍ଧିଂ ୱୂପସମଂ ଗଚ୍ଛତି । ଦିଟ୍ଠିବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ପନ ସୋତାପତ୍ତିମଗ୍ଗେନେୱ ପଟିପ୍ପସମ୍ଭତୀତି ୱେଦିତବ୍ବା । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏୱଂ ଚତୁତ୍ଥଜ୍ଝାନେନ ପସ୍ସଦ୍ଧକାୟସଙ୍ଖାରୋ ୱୂପସନ୍ତଅସ୍ସାସପସ୍ସାସୋ ନାମ ହୋତି । ଅସ୍ମିମାନୋତି ଅସ୍ମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକୋ ନୱୱିଧମାନୋ ।

ଗାଥାସୁ କାମେସନା ଭୱେସନାତି ଏତା ଦ୍ୱେ ଏସନା, ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନା ସହାତି ତାହିୟେୱ ସହ ବ୍ରହ୍ମଚରିୟେସନାତି ତିସ୍ସୋପି ଏତା । ଇଧ ଠତ୍ୱା ଏସନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠାତି ଇମିନା ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । ଇତି ସଚ୍ଚପରାମାସୋ, ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୁସ୍ସୟାତି ‘‘ଇତି ସଚ୍ଚଂ ଇତି ସଚ୍ଚ’’ନ୍ତି ଗହଣପରାମାସୋ ଚ ଦିଟ୍ଠିସଙ୍ଖାତାୟେୱ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଚ ୟେ ସମୁସ୍ସିତତ୍ତା ଉଗ୍ଗନ୍ତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ସମୁସ୍ସୟାତି ୱୁଚ୍ଚନ୍ତି, ତେ ସବ୍ବେପି । ଇଧ ଠତ୍ୱା ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୂହତାତି ଇମିନା ପଦେନ ସଦ୍ଧିଂ ୟୋଜନା କାତବ୍ବା । କସ୍ସ ପନ ଏତା ଏସନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା, ଏତେ ଚ ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ସମୂହତାତି ? ସବ୍ବରାଗୱିରତ୍ତସ୍ସ ତଣ୍ହାକ୍ଖୟୱିମୁତ୍ତିନୋ। ୟୋ ହି ସବ୍ବରାଗେହିପି ୱିରତ୍ତୋ, ତଣ୍ହାକ୍ଖୟେ ଚ ନିବ୍ବାନେ ପୱତ୍ତାୟ ଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତିୟା ସମନ୍ନାଗତୋ, ଏତସ୍ସ ଏସନା ପଟିନିସ୍ସଟ୍ଠା, ଦିଟ୍ଠିଟ୍ଠାନା ଚ ସମୂହତା। ସ ୱେ ସନ୍ତୋତି ସୋ ଏୱରୂପୋ କିଲେସସନ୍ତତାୟ ସନ୍ତୋ । ପସ୍ସଦ୍ଧୋତି ଦ୍ୱୀହି କାୟଚିତ୍ତପସ୍ସଦ୍ଧୀହି ପସ୍ସଦ୍ଧୋ । ଅପରାଜିତୋତି ସବ୍ବକିଲେସେ ଜିନିତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା କେନଚି ଅପରାଜିତୋ । ମାନାଭିସମୟାତି ମାନସ୍ସ ପହାନାଭିସମୟେନ । ବୁଦ୍ଧୋତି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ବୁଜ୍ଝିତ୍ୱା ଠିତୋ । ଇତି ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ଖୀଣାସୱୋୱ କଥିତୋତି ।

୯. ଉଜ୍ଜୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୩୯. ନୱମେ ସଙ୍ଘାତଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତୀତି ୱଧଂ ମରଣଂ ଆପଜ୍ଜନ୍ତି । ନିଚ୍ଚଦାନନ୍ତି ସଲାକଭତ୍ତଂ । ଅନୁକୁଲୟଞ୍ଞନ୍ତି ଅମ୍ହାକଂ ପିତୂହି ପିତାମହେହି ଦିନ୍ନତ୍ତା ଏୱଂ କୁଲାନୁକୁଲୱସେନ ୟଜିତବ୍ବଂ, ଦାତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଅସ୍ସମେଧନ୍ତିଆଦୀସୁ ଅସ୍ସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତୀତି ଅସ୍ସମେଧୋ, ଦ୍ୱୀହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ଏକୱୀସତିୟୂପସ୍ସ ଠପେତ୍ୱା ଭୂମିଞ୍ଚ ପୁରିସେ ଚ ଅୱସେସସବ୍ବୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ପୁରିସମେତ୍ଥ ମେଧନ୍ତୀତି ପୁରିସମେଧୋ, ଚତୂହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ସମ୍ମମେତ୍ଥ ପାସନ୍ତୀତି ସମ୍ମାପାସୋ, ଦିୱସେ ଦିୱସେ ସମ୍ମଂ ଖିପିତ୍ୱା ତସ୍ସ ପତିତୋକାସେ ୱେଦିଂ କତ୍ୱା ସଂହାରିମେହି ୟୂପାଦୀହି ସରସ୍ସତିନଦିୟା ନିମୁଗ୍ଗୋକାସତୋ ପଭୁତି ପଟିଲୋମଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତେନ ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସବ୍ବୟାଗସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ୱାଜମେତ୍ଥ ପିୱନ୍ତୀତି ୱାଜପେୟ୍ୟଂ, ଏକେନ ପରିୟଞ୍ଞେନ ସତ୍ତରସହି ପସୂହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ବେଲୁୱୟୂପସ୍ସ ସତ୍ତରସକଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ୟଞ୍ଞସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ନତ୍ଥି ଏତ୍ଥ ଅଗ୍ଗଳାତି ନିରଗ୍ଗଳୋ। ନୱହି ପରିୟଞ୍ଞେହି ୟଜିତବ୍ବସ୍ସ ସଦ୍ଧିଂ ଭୂମିୟା ପୁରିସେହି ଚ ଅସ୍ସମେଧେ ୱୁତ୍ତୱିଭୱଦକ୍ଖିଣସ୍ସ ସବ୍ବମେଧପରିୟାୟନାମସ୍ସ ଅସ୍ସମେଧୱିକପ୍ପସ୍ସେତଂ ଅଧିୱଚନଂ । ମହାରମ୍ଭାତି ମହାକିଚ୍ଚା ମହାକରଣୀୟା । ଅପିଚ ପାଣାତିପାତସମାରମ୍ଭସ୍ସ ମହନ୍ତତାୟପି ମହାରମ୍ଭାୟେୱ । ନ ତେ ହୋନ୍ତି ମହପ୍ଫଲାତି ଏତ୍ଥ ନିରୱସେସତ୍ଥେ ସାୱସେସରୂପନଂ କତଂ । ତସ୍ମା ଇଟ୍ଠଫଲେନ ନିପ୍ଫଲାୱ ହୋନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇଦଞ୍ଚ ପାଣାତିପାତସମାରମ୍ଭମେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟଂ ପନ ତତ୍ଥ ଅନ୍ତରନ୍ତରା ଦାନଂ ଦିୟ୍ୟତି, ତଂ ଇମିନା ସମାରମ୍ଭେନ ଉପହତତ୍ତା ମହପ୍ଫଲଂ ନ ହୋତି, ମନ୍ଦଫଲଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ହଞ୍ଞରେତି ହଞ୍ଞନ୍ତି । ୟଜନ୍ତି ଅନୁକୁଲଂ ସଦାତି ୟେ ଅଞ୍ଞେ ଅନୁକୁଲଂ ୟଜନ୍ତି, ପୁବ୍ବପୁରିସେହି ୟିଟ୍ଠତ୍ତା ପଚ୍ଛିମପୁରିସାପି ୟଜନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେୟ୍ୟୋ ହୋତୀତି ୱିସେସୋୱ ହୋତି । ନ ପାପିୟୋତି ପାପଂ କିଞ୍ଚି ନ ହୋତି ।

୧୦. ଉଦାୟିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୦. ଦସମେ ଅଭିସଙ୍ଖତନ୍ତି ରାସିକତଂ । ନିରାରମ୍ଭନ୍ତି ପାଣସମାରମ୍ଭରହିତଂ । ୟଞ୍ଞନ୍ତି ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ । ତଞ୍ହି ୟଜିତବ୍ବତ୍ତା ୟଞ୍ଞନ୍ତି ୱୁଚ୍ଚତି । କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେନ । ଉପସଂୟନ୍ତୀତି ଉପଗଚ୍ଛନ୍ତି । କୁଲଂ ଗତିନ୍ତି ୱଟ୍ଟକୁଲଞ୍ଚେୱ ୱଟ୍ଟଗତିଞ୍ଚ ଅତିକ୍କନ୍ତା । ୟଞ୍ଞସ୍ସକୋୱିଦାତି ଚତୁଭୂମକୟଞ୍ଞେ କୁସଲା । ୟଞ୍ଞେତି ପକତିଦାନେ । ସଦ୍ଧେତି ମତକଦାନେ । ହବ୍ୟଂ କତ୍ୱାତି ହୁନିତବ୍ବଂ ଦେୟ୍ୟଧମ୍ମଂ ଉପକପ୍ପେତ୍ୱା । ସୁଖେତ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିସୂତି ବ୍ରହ୍ମଚାରିସଙ୍ଖାତେ ସୁଖେତ୍ତମ୍ହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ସୁଟ୍ଠୁ ପତ୍ତଂ । ଦକ୍ଖିଣେୟ୍ୟେସୁ ୟଂ କତନ୍ତି ୟଂ ଦକ୍ଖିଣାୟ ଅନୁଚ୍ଛୱିକେସୁ ଉପକପ୍ପିତଂ, ତଂ ସୁହୁତଂ ସୁୟିଟ୍ଠଂ ସୁପ୍ପତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ସଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘଗୁଣାନଂ ସଦ୍ଦହନତାୟ ସଦ୍ଧୋ । ମୁତ୍ତେନ ଚେତସାତି ୱିସ୍ସଟ୍ଠେନ ଚିତ୍ତେନ । ଇମିନାସ୍ସ ମୁତ୍ତଚାଗଂ ଦୀପେତୀତି ।

ଚକ୍କୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

୫. ରୋହିତସ୍ସୱଗ୍ଗୋ

୧. ସମାଧିଭାୱନାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୧. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଞାଣଦସ୍ସନପ୍ପଟିଲାଭାୟାତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣଦସ୍ସନସ୍ସ ପଟିଲାଭାୟ । ଦିୱାସଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାତୀତି ଦିୱାତି ଏୱଂ ସଞ୍ଞଂ ଅଧିଟ୍ଠାତି । ୟଥା ଦିୱା ତଥା ରତ୍ତିନ୍ତି ୟଥା ଦିୱା ଆଲୋକସଞ୍ଞା ମନସି କତା, ତଥେୱ ତଂ ରତ୍ତିମ୍ପି ମନସି କରୋତି । ଦୁତିୟପଦେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସପ୍ପଭାସନ୍ତି ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣୋଭାସେନ ସହୋଭାସଂ । କିଞ୍ଚାପି ଆଲୋକସଦିସଂ କତଂ, ଅତ୍ଥୋ ପନେତ୍ଥ ନ ଏୱଂ ସଲ୍ଲକ୍ଖେତବ୍ବୋ । ଦିବ୍ବଚକ୍ଖୁଞାଣାଲୋକୋ ହି ଇଧାଧିପ୍ପେତୋ ।

ୱିଦିତାତି ପାକଟା ହୁତ୍ୱା । କଥଂ ପନ ୱେଦନା ୱିଦିତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିଦିତା ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀତି ? ଇଧ ଭିକ୍ଖୁ ୱତ୍ଥୁଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି, ଆରମ୍ମଣଂ ପରିଗ୍ଗଣ୍ହାତି । ତସ୍ସ ପରିଗ୍ଗହିତୱତ୍ଥାରମ୍ମଣତାୟ ତା ୱେଦନା ‘‘ଏୱଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜିତ୍ୱା ଏୱଂ ଠତ୍ୱା ଏୱଂ ନିରୁଜ୍ଝନ୍ତୀ’’ତି ୱିଦିତା ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିଦିତା ତିଟ୍ଠନ୍ତି, ୱିଦିତା ଅବ୍ଭତ୍ଥଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନାମ । ସଞ୍ଞାୱିତକ୍କେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ଉଦୟବ୍ବୟାନୁପସ୍ସୀତି ଉଦୟଞ୍ଚ ୱୟଞ୍ଚ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ଇତି ରୂପନ୍ତି ଏୱଂ ରୂପଂ ଏତ୍ତକଂ ରୂପଂ ନ ଇତୋ ପରଂ ରୂପଂ ଅତ୍ଥୀତି । ଇତି ରୂପସ୍ସ ସମୁଦୟୋତି ଏୱଂ ରୂପସ୍ସ ଉପ୍ପାଦୋ । ଅତ୍ଥଙ୍ଗମୋତି ପନ ଭେଦୋ ଅଧିପ୍ପେତୋ । ୱେଦନାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଇଦଞ୍ଚ ପନ ମେତଂ, ଭିକ୍ଖୱେ, ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତନ୍ତି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୟଂ ମୟା ଏତଂ ପୁଣ୍ଣକପଞ୍ହେ ‘‘ସଙ୍ଖାୟ ଲୋକସ୍ମି’’ନ୍ତିଆଦି ଭାସିତଂ, ତଂ ଇଦଂ ଫଲସମାପତ୍ତିଂ ସନ୍ଧାୟ ଭାସିତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ ।

ତତ୍ଥ ସଙ୍ଖାୟାତି ଞାଣେନ ଜାନିତ୍ୱା । ଲୋକସ୍ମିନ୍ତି ସତ୍ତଲୋକେ । ପରୋପରାନୀତି ଉଚ୍ଚାୱଚାନି ଉତ୍ତମାଧମାନି । ଇଞ୍ଜିତନ୍ତି ଚଲିତଂ । ନତ୍ଥି କୁହିଞ୍ଚି ଲୋକେତି ଲୋକସ୍ମିଂ କତ୍ଥଚି ଏକକ୍ଖନ୍ଧେପି ଏକାୟତନେପି ଏକଧାତୁୟାପି ଏକାରମ୍ମଣେପି ନତ୍ଥି । ସନ୍ତୋତି ପଚ୍ଚନୀକକିଲେସୱୂପସମେନ ସନ୍ତୋ । ୱିଧୂମୋତି କୋଧଧୂମେନ ୱିଗତଧୂମୋ । ଏୱମେତ୍ଥ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ମଗ୍ଗେକଗ୍ଗତମ୍ପି କଥେତ୍ୱା ଗାଥାୟ ଫଲସମାପତ୍ତିୟେୱ କଥିତାତି ।

୨. ପଞ୍ହବ୍ୟାକରଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୨. ଦୁତିୟେ ୟୋ ଚ ତେସଂ ତତ୍ଥ ତତ୍ଥ, ଜାନାତି ଅନୁଧମ୍ମତନ୍ତି ୟୋ ଏତେସଂ ପଞ୍ହାନଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ଠାନେ ବ୍ୟାକରଣଂ ଜାନାତି । ଚତୁପଞ୍ହସ୍ସ କୁସଲୋ, ଆହୁ ଭିକ୍ଖୁଂ ତଥାୱିଧନ୍ତି ତଥାୱିଧଂ ଭିକ୍ଖୁଂ ତେସୁ ଚତୂସୁ ପଞ୍ହେସୁ କୁସଲୋତି ଏୱଂ ୱଦନ୍ତି । ଦୁରାସଦୋ ଦୁପ୍ପସହୋତି ପରେହି ଘଟ୍ଟେତୁଂ ୱା ଅଭିଭୱିତୁଂ ୱା ନ ସକ୍କା । ଗମ୍ଭୀରୋତି ସତ୍ତସୀଦନ୍ତରମହାସମୁଦ୍ଦୋ ୱିୟ ଗମ୍ଭୀରୋ । ଦୁପ୍ପଧଂସିୟୋତି ଦୁମ୍ମୋଚାପୟୋ, ଗହିତଗ୍ଗହଣଂ ୱିସ୍ସଜ୍ଜାପେତୁଂ ନ ସକ୍କାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅତ୍ଥେ ଅନତ୍ଥେ ଚାତି ୱଡ୍ଢିୟଞ୍ଚ ଅୱଡ୍ଢିୟଞ୍ଚ । ଅତ୍ଥାଭିସମୟାତି ଅତ୍ଥସମାଗମେନ । ଧୀରୋ ପଣ୍ଡିତୋତି ପୱୁଚ୍ଚତୀତି ଧିତିସମ୍ପନ୍ନୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ‘‘ପଣ୍ଡିତୋ ଅୟ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ପୱୁଚ୍ଚତି ।

୩-୪. କୋଧଗରୁସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୪୩-୪୪. ତତିୟେ କୋଧଗରୁ ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଗରୂତି କୋଧଂ ଗାରୱେନ ଗରୁଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି, ନ ସଦ୍ଧମ୍ମଂ, ସଦ୍ଧମ୍ମଂ ପନ ଅଗାରୱେନ ଲାମକଂ କତ୍ୱା ଗଣ୍ହାତି । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ୱିରୂହନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢନ୍ତି, ସଞ୍ଜାତମୂଲାୟ ୱା ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠହନ୍ତି ଅଚଲା ଭୱନ୍ତି । ଚତୁତ୍ଥେ କୋଧଗରୁତାତି କୋଧମ୍ହି ସଗାରୱତା । ଏସ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ ।

୫. ରୋହିତସ୍ସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୫. ପଞ୍ଚମେ ୟତ୍ଥାତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଏକୋକାସେ ଭୁମ୍ମଂ । ନ ଚୱତି ନ ଉପପଜ୍ଜତୀତି ଇଦଂ ଅପରାପରଂ ଚୁତିପଟିସନ୍ଧିୱସେନ ଗହିତଂ । ଗମନେନାତି ପଦଗମନେନ । ଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତନ୍ତି ସତ୍ଥା ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ସନ୍ଧାୟ ୱଦତି । ଞାତେୟ୍ୟନ୍ତିଆଦୀସୁ ଞାତବ୍ବଂ ଦଟ୍ଠବ୍ବଂ ପତ୍ତବ୍ବନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇତି ଦେୱପୁତ୍ତେନ ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତୋ ପୁଚ୍ଛିତୋ, ସତ୍ଥାରା ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ କଥିତୋ। ସୋ ପନ ‘‘ଅତ୍ତନୋ ପଞ୍ହେନ ସଦ୍ଧିଂ ସତ୍ଥୁ ବ୍ୟାକରଣଂ ସମେତୀ’’ତି ସଞ୍ଞାୟ ସମ୍ପହଂସନ୍ତୋ ଅଚ୍ଛରିୟନ୍ତିଆଦିମାହ ।

ଦଳ୍ହଧମ୍ମାତି ଦଳ୍ହଧନୁ ଉତ୍ତମପ୍ପମାଣେନ ଧନୁନା ସମନ୍ନାଗତୋ । ଧନୁଗ୍ଗହୋତି ଧନୁଆଚରିୟୋ । ସିକ୍ଖିତୋତି ଦ୍ୱାଦସ ୱସ୍ସାନି ଧନୁସିପ୍ପଂ ସିକ୍ଖିତୋ । କତହତ୍ଥୋତି ଉସଭପ୍ପମାଣେପି ୱାଲଗ୍ଗଂ ୱିଜ୍ଝିତୁଂ ସମତ୍ଥଭାୱେନ କତହତ୍ଥୋ । କତୂପାସନୋତି କତସରକ୍ଖେପୋ ଦସ୍ସିତସିପ୍ପୋ । ଅସନେନାତି କଣ୍ଡେନ । ଅତିପାତେୟ୍ୟାତି ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ । ୟାୱତା ସୋ ତାଲଚ୍ଛାଦିଂ ଅତିକ୍କମେୟ୍ୟ, ତାୱତା କାଲେନ ଏକଂ ଚକ୍କୱାଳଂ ଅତିକ୍କମାମୀତି ଅତ୍ତନୋ ଜୱସମ୍ପତ୍ତିଂ ଦସ୍ସେତି ।

ପୁରତ୍ଥିମା ସମୁଦ୍ଦା ପଚ୍ଛିମୋତି ୟଥା ପୁରତ୍ଥିମା ସମୁଦ୍ଦା ପଚ୍ଛିମସମୁଦ୍ଦୋ ଦୂରେ, ଏୱଂ ମେ ଦୂରେ ପଦୱୀତିହାରୋ ଅହୋସୀତି ୱଦତି । ସୋ କିର ପାଚୀନଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ଠିତୋ ପାଦଂ ପସାରେତ୍ୱା ପଚ୍ଛିମଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଅତିକ୍କମତି, ପୁନ ଦୁତିୟପାଦଂ ପସାରେତ୍ୱା ପରଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିଂ ଅତିକ୍କମତି । ଇଚ୍ଛାଗତନ୍ତି ଇଚ୍ଛା ଏୱ । ଅଞ୍ଞତ୍ରେୱାତି ନିପ୍ପପଞ୍ଚତଂ ଦସ୍ସେତି । ଭିକ୍ଖାଚାରକାଲେ କିରେସ ନାଗଲତାଦନ୍ତକଟ୍ଠଂ ଖାଦିତ୍ୱା ଅନୋତତ୍ତେ ମୁଖଂ ଧୋୱିତ୍ୱା କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ଉତ୍ତରକୁରୁମ୍ହି ପିଣ୍ଡାୟ ଚରିତ୍ୱା ଚକ୍କୱାଳମୁଖୱଟ୍ଟିୟଂ ନିସିନ୍ନୋ ଭତ୍ତକିଚ୍ଚଂ କରୋତି, ତତ୍ଥ ମୁହୁତ୍ତଂ ୱିସ୍ସମିତ୍ୱା ପୁନ ଜୱତି । ୱସ୍ସସତାୟୁକୋତି ତଦା ଦୀଘାୟୁକକାଲୋ ହୋତି, ଅୟଂ ପନ ୱସ୍ସସତାୱସିଟ୍ଠେ ଆୟୁମ୍ହି ଗମନଂ ଆରଭି । ୱସ୍ସସତଜୀୱୀତି ତଂ ୱସ୍ସସତଂ ଅନନ୍ତରାୟେନ ଜୀୱନ୍ତୋ । ଅନ୍ତରାୟେୱ କାଲଙ୍କତୋତି ଚକ୍କୱାଳଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା ଅନ୍ତରାୱ ମତୋ । ସୋ ପନ ତତ୍ଥ କାଲଂ କତ୍ୱାପି ଆଗନ୍ତ୍ୱା ଇମସ୍ମିଂୟେୱ ଚକ୍କୱାଳେ ନିବ୍ବତ୍ତି ।

ଅପ୍ପତ୍ୱାତି ସଙ୍ଖାରଲୋକସ୍ସ ଅନ୍ତଂ ଅପ୍ପତ୍ୱା । ଦୁକ୍ଖସ୍ସାତି ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ଅନ୍ତକିରିୟନ୍ତି ପରିୟନ୍ତକରଣଂ । କଳେୱରେତି ଅତ୍ତଭାୱେ । ସସଞ୍ଞିମ୍ହି ସମନକେତି ସସଞ୍ଞେ ସଚିତ୍ତକେ । ଲୋକନ୍ତି ଦୁକ୍ଖସଚ୍ଚଂ । ଲୋକସମୁଦୟନ୍ତି ସମୁଦୟସଚ୍ଚଂ । ଲୋକନିରୋଧନ୍ତି ନିରୋଧସଚ୍ଚଂ । ପଟିପଦନ୍ତି ମଗ୍ଗସଚ୍ଚଂ । ଇତି ‘‘ନାହଂ, ଆୱୁସୋ, ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ସଚ୍ଚାନି ତିଣକଟ୍ଠାଦୀସୁ ପଞ୍ଞପେମି, ଇମସ୍ମିଂ ପନ ଚତୁମହାଭୂତିକେ କାୟସ୍ମିଂୟେୱ ପଞ୍ଞପେମୀ’’ତି ଦସ୍ସେତି । ସମିତାୱୀତି ସମିତପାପୋ । ନାସୀସତୀତି ନ ପତ୍ଥେତି । ଛଟ୍ଠଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୭. ସୁୱିଦୂରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୭. ସତ୍ତମେ ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରାନୀତି କେନଚି ପରିୟାୟେନ ଅନାସନ୍ନାନି ହୁତ୍ୱା ସୁୱିଦୂରାନେୱ ୱିଦୂରାନି । ନଭଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ପଥୱୀ ଚାତି ଆକାସଞ୍ଚ ମହାପଥୱୀ ଚ । ତତ୍ଥ କିଞ୍ଚାପି ପଥୱିତୋ ଆକାସଂ ନାମ ନ ଦୂରେ, ଦ୍ୱଙ୍ଗୁଲମତ୍ତେପି ହୋତି । ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଅଲଗ୍ଗନଟ୍ଠେନ ପନ ‘‘ସୁୱିଦୂରୱିଦୂରେ’’ତି ୱୁତ୍ତଂ । ୱେରୋଚନୋତି ସୂରିୟୋ । ସତଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେ, ଧମ୍ମୋତି ଚତୁସତିପଟ୍ଠାନାଦିଭେଦୋ ସତ୍ତତିଂସବୋଧିପକ୍ଖିୟଧମ୍ମୋ । ଅସତଞ୍ଚ ଧମ୍ମୋତି ଦ୍ୱାସଟ୍ଠିଦିଟ୍ଠିଗତଭେଦୋ ଅସ୍ସଦ୍ଧମ୍ମୋ ।

ପଭଙ୍କରୋତି ଆଲୋକକରୋ । ଅବ୍ୟାୟିକୋ ହୋତୀତି ଅୱିଗଚ୍ଛନସଭାୱୋ ହୋତି । ସତଂ ସମାଗମୋତି ପଣ୍ଡିତାନଂ ମିତ୍ତସନ୍ଥୱୱସେନ ସମାଗମୋ । ୟାୱାପିତିଟ୍ଠେୟ୍ୟାତି ୟତ୍ତକଂ ଅଦ୍ଧାନଂ ତିଟ୍ଠେୟ୍ୟ । ତଥେୱ ହୋତୀତି ତାଦିସୋୱ ହୋତି, ପକତିଂ ନ ଜହତି । ଖିପ୍ପଂ ହି ୱେତୀତି ସୀଘଂ ୱିଗଚ୍ଛତି ।

୮. ୱିସାଖସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୮. ଅଟ୍ଠମେ ପଞ୍ଚାଲପୁତ୍ତୋତି ପଞ୍ଚାଲବ୍ରାହ୍ମଣିୟା ପୁତ୍ତୋ । ପୋରିୟା ୱାଚାୟାତି ପରିପୁଣ୍ଣୱାଚାୟ । ୱିସ୍ସଟ୍ଠାୟାତି ଅପଲିବୁଦ୍ଧାୟ । ଅନେଲଗଲାୟାତି ନିଦ୍ଦୋସାୟ ଚେୱ ଅଗଳିତାୟ ଚ ଅପତିତପଦବ୍ୟଞ୍ଜନାୟ । ପରିୟାପନ୍ନାୟାତି ୱିୱଟ୍ଟପରିୟାପନ୍ନାୟ । ଅନିସ୍ସିତାୟାତି ୱଟ୍ଟଂ ଅନିସ୍ସିତାୟ । ୱିୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତମେୱ କତ୍ୱା କଥେତି, ୱଟ୍ଟନିସ୍ସିତଂ କତ୍ୱା ନ କଥେତୀତି ଅୟମେତ୍ଥ ଅଧିପ୍ପାୟୋ ।

ନାଭାସମାନନ୍ତି ନ ଅକଥେନ୍ତଂ । ଅମତଂ ପଦନ୍ତି ନିବ୍ବାନପଦଂ । ଭାସୟେତି ଓଭାସେୟ୍ୟ । ଜୋତୟେତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ପଗ୍ଗଣ୍ହେ ଇସିନଂ ଧଜନ୍ତି ଅବ୍ଭୁଗ୍ଗତଟ୍ଠେନ ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଇସୀନଂ ଧଜୋ ନାମ ୱୁଚ୍ଚତି, ତମେୱ ପଗ୍ଗଣ୍ହେୟ୍ୟ ଉକ୍ଖିପେୟ୍ୟ, ଉଚ୍ଚଂ କତ୍ୱା କଥେୟ୍ୟାତି ଅତ୍ଥୋ । ନୱଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମଦୀପକଂ ସୁଭାସିତଂ ଧଜୋ ଏତେସନ୍ତି ସୁଭାସିତଧଜା । ଇସୟୋତି ବୁଦ୍ଧାଦୟୋ ଅରିୟା । ଧମ୍ମୋ ହି ଇସିନଂ ଧଜୋତି ହେଟ୍ଠା ୱୁତ୍ତନୟେନେୱ ଲୋକୁତ୍ତରଧମ୍ମୋ ଇସୀନଂ ଧଜୋ ନାମାତି ।

୯. ୱିପଲ୍ଲାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୪୯. ନୱମେ ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସାତି ସଞ୍ଞାୟ ୱିପଲ୍ଲତ୍ଥଭାୱା, ଚତସ୍ସୋ ୱିପରୀତସଞ୍ଞାୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅନିଚ୍ଚେ, ଭିକ୍ଖୱେ, ନିଚ୍ଚନ୍ତି ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଅନିଚ୍ଚେ ୱତ୍ଥୁସ୍ମିଂ ‘‘ନିଚ୍ଚଂ ଇଦ’’ନ୍ତି ଏୱଂ ଗହେତ୍ୱା ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସଞ୍ଞା, ସଞ୍ଞାୱିପଲ୍ଲାସୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ନୟେନ ସବ୍ବପଦେସୁ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

ଅନତ୍ତନି ଚ ଅତ୍ତାତି ଅନତ୍ତନି ‘‘ଅତ୍ତା’’ତି ଏୱଂସଞ୍ଞିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିହତାତି ନ କେୱଲଂ ସଞ୍ଞିନୋୱ, ସଞ୍ଞାୟ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନାୟ ମିଚ୍ଛାଦିଟ୍ଠିୟାପି ହତା । ଖିତ୍ତଚିତ୍ତାତି ତେ ସଞ୍ଞାଦିଟ୍ଠିୟୋ ୱିୟ ଉପ୍ପଜ୍ଜମାନେନ ଖିତ୍ତେନ ଚିତ୍ତେନ ସମନ୍ନାଗତା । ୱିସଞ୍ଞିନୋତି ଦେସନାମତ୍ତମେତଂ, ୱିପରୀତସଞ୍ଞାଚିତ୍ତଦିଟ୍ଠିନୋତି ଅତ୍ଥୋ । ତେ ୟୋଗୟୁତ୍ତା ମାରସ୍ସାତି ତେ ମାରସ୍ସ ୟୋଗେ ୟୁତ୍ତା ନାମ ହୋନ୍ତି । ଅୟୋଗକ୍ଖେମିନୋତି ଚତୂହି ୟୋଗେହି ଖେମଂ ନିବ୍ବାନଂ ଅପ୍ପତ୍ତା । ସତ୍ତାତି ପୁଗ୍ଗଲା । ବୁଦ୍ଧାତି ଚତୁସଚ୍ଚବୁଦ୍ଧା । ଇମଂ ଧମ୍ମନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଂ । ସଚିତ୍ତଂ ପଚ୍ଚଲଦ୍ଧାତି ସକଂ ଚିତ୍ତଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା । ଅନିଚ୍ଚତୋ ଦକ୍ଖୁନ୍ତି ଅନିଚ୍ଚଭାୱେନ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ଅସୁଭତଦ୍ଦସୁନ୍ତି ଅସୁଭଂ ଅସୁଭତୋୟେୱ ଅଦ୍ଦସଂସୁ । ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସମାଦାନାତି ଗହିତସମ୍ମାଦସ୍ସନା । ସବ୍ବଂ ଦୁକ୍ଖଂ ଉପଚ୍ଚଗୁନ୍ତି ସକଲଂ ୱଟ୍ଟଦୁକ୍ଖଂ ସମତିକ୍କନ୍ତା ।

୧୦. ଉପକ୍କିଲେସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୦. ଦସମେ ଉପକ୍କିଲେସାତି ୱିରୋଚିତୁଂ ଅଦତ୍ୱା ଉପକ୍କିଲିଟ୍ଠଭାୱକରଣେନ ଉପକ୍କିଲେସା । ମହିକାତି ହିମଂ । ଧୂମୋ ରଜୋତି ଧୂମୋ ଚ ରଜୋ ଚ । ରାହୂତି ପୁରିମା ତୟୋ ଅସମ୍ପତ୍ତଉପକ୍କିଲେସା, ରାହୁ ପନ ସମ୍ପତ୍ତଉପକ୍କିଲେସୱସେନ କଥିତୋତି ୱେଦିତବ୍ବୋ । ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣା ନ ତପନ୍ତି ନ ଭାସନ୍ତି ନ ୱିରୋଚନ୍ତୀତି ଗୁଣପ୍ପତାପେନ ନ ତପନ୍ତି, ଗୁଣୋଭାସେନ ନ ଭାସନ୍ତି, ଗୁଣୱିରୋଚନେନ ନ ୱିରୋଚନ୍ତି । ସୁରାମେରୟପାନା ଅପ୍ପଟିୱିରତାତି ପଞ୍ଚୱିଧାୟ ସୁରାୟ ଚତୁବ୍ବିଧସ୍ସ ମେରୟସ୍ସ ଚ ପାନତୋ ଅୱିରତା ।

ଅୱିଜ୍ଜାନିୱୁତାତି ଅୱିଜ୍ଜାୟ ନିୱାରିତା ପିହିତା । ପିୟରୂପାଭିନନ୍ଦିନୋତି ପିୟରୂପଂ ସାତରୂପଂ ଅଭିନନ୍ଦମାନା ତୁସ୍ସମାନା । ସାଦିୟନ୍ତୀତି ଗଣ୍ହନ୍ତି । ଅୱିଦ୍ଦସୂତି ଅନ୍ଧବାଲା । ସନେତ୍ତିକାତି ତଣ୍ହାୟୋତ୍ତେନେୱ ସୟୋତ୍ତା । କଟସିନ୍ତି ଅତ୍ତଭାୱଂ । ଘୋରନ୍ତି କକ୍ଖଳଂ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତନ୍ତି ।

ରୋହିତସ୍ସୱଗ୍ଗୋ ପଞ୍ଚମୋ ।

ପଠମପଣ୍ଣାସକଂ ନିଟ୍ଠିତଂ ।

୨. ଦୁତିୟପଣ୍ଣାସକଂ

(୬) ୧. ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଠମପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦାତି ପୁଞ୍ଞସ୍ସ ଅଭିସନ୍ଦା, ପୁଞ୍ଞପ୍ପତ୍ତିୟୋତି ଅତ୍ଥୋ । କୁସଲାଭିସନ୍ଦାତି ତସ୍ସେୱ ୱେୱଚନଂ । ତେ ପନେତେ ସୁଖଂ ଆହରନ୍ତୀତି ସୁଖସ୍ସାହାରା। ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗାନଂ ରୂପାଦୀନଂ ଦାୟକାତି ସୋୱଗ୍ଗିକା। ସୁଖୋ ନେସଂ ୱିପାକୋତି ସୁଖୱିପାକା। ସଗ୍ଗେ ଉପପତ୍ତି ସଗ୍ଗୋ, ସଗ୍ଗାୟ ସଂୱତ୍ତନ୍ତୀତି ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିକା । ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋତି ଚୀୱରତ୍ଥାୟ ୱତ୍ଥଂ ଲଭିତ୍ୱା ସୂଚିସୁତ୍ତାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ତଂ ନିକ୍ଖିପନ୍ତୋପି କରୋନ୍ତୋପି ପାରୁପନ୍ତୋପି ଜିଣ୍ଣକାଲେ ପଚ୍ଚତ୍ଥରଣଂ କରୋନ୍ତୋପି ପଚ୍ଚତ୍ଥରିତୁମ୍ପି ଅସକ୍କୁଣେୟ୍ୟଂ ଭୂମତ୍ଥରଣଂ କରୋନ୍ତୋପି ଭୂମତ୍ଥରଣସ୍ସ ଅନନୁଚ୍ଛୱିକଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପାଦପୁଞ୍ଛନଂ କରୋନ୍ତୋପି ‘‘ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ’’ତ୍ୱେୱ ୱୁଚ୍ଚତି । ୟଦା ପନ ‘‘ପାଦପୁଞ୍ଛନମ୍ପି ନ ସକ୍କା ଇଦ’’ନ୍ତି ସମ୍ମଜ୍ଜିତ୍ୱା ଛଡ୍ଡିତଂ ହୋତି, ତଦା ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ନାମ ନ ହୋତି । ଅପ୍ପମାଣଂ ଚେତୋସମାଧିନ୍ତି ଅରହତ୍ତଫଲସମାଧିଂ । ଅପ୍ପମାଣୋ ତସ୍ସ ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୋତି ଇମିନା ଦାୟକସ୍ସ ପୁଞ୍ଞଚେତନାୟ ଅପ୍ପମାଣତଂ କଥେତି । ତସ୍ସ ହି ‘‘ଖୀଣାସୱୋ ମେ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀ’’ତି ପୁନପ୍ପୁନଂ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ପୱତ୍ତା ପୁଞ୍ଞଚେତନା ଅପ୍ପମାଣା ହୋତି । ତଂ ସନ୍ଧାୟେତଂ ୱୁତ୍ତଂ । ପିଣ୍ଡପାତାଦୀସୁ ପନ ୟୋ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ସତ୍ତାହମ୍ପି ତେନେୱ ୟାପେତି, ଅଞ୍ଞଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ସୋ ସତ୍ତାହମ୍ପି ତଂୟେୱ ପିଣ୍ଡପାତଂ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତି । ଏକସ୍ମିଂ ପନ ସେନାସନେ ରତ୍ତିଟ୍ଠାନଦିୱାଟ୍ଠାନାଦୀସୁ ଚଙ୍କମନ୍ତୋପି ୟାୱ ତଂ ସେନାସନଂ ପହାୟ ଅଞ୍ଞଂ ନ ଗଣ୍ହାତି, ତାୱ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତି । ଏକେନ ପନ ଭେସଜ୍ଜେନ ବ୍ୟାଧିମ୍ହି ୱୂପସନ୍ତେ ୟାୱ ଅଞ୍ଞଂ ଭେସଜ୍ଜଂ ନ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, ତାୱଦେୱ ପରିଭୁଞ୍ଜମାନୋ ନାମ ହୋତି ।

ବହୁଭେରୱନ୍ତି ବହୂହି ଭେରୱାରମ୍ମଣେହି ସମନ୍ନାଗତଂ । ରତନୱରାନନ୍ତି ସତ୍ତନ୍ନମ୍ପି ୱରରତନାନଂ । ଆଲୟନ୍ତି ନିୱାସଟ୍ଠାନଂ । ପୁଥୂ ସୱନ୍ତୀତି ବହୁକା ହୁତ୍ୱା ସନ୍ଦମାନା । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୨. ଦୁତିୟପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୨. ଦୁତିୟେ ଅରିୟକନ୍ତେହୀତି ମଗ୍ଗଫଲସମ୍ପୟୁତ୍ତେହି । ତାନି ହି ଅରିୟାନଂ କନ୍ତାନି ହୋନ୍ତି ପିୟାନି ମନାପାନି । ସେସଂ ସୁତ୍ତନ୍ତେ ତାୱ ୟଂ ୱତ୍ତବ୍ବଂ ସିୟା, ତଂ ୱିସୁଦ୍ଧିମଗ୍ଗେ (ୱିସୁଦ୍ଧି॰ ୧.୧୨୪ ଆଦୟୋ) ୱୁତ୍ତମେୱ ।

ଗାଥାସୁ ପନ ସଦ୍ଧାତି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସଦ୍ଧା ଅଧିପ୍ପେତା । ସୀଲମ୍ପି ସୋତାପନ୍ନସ୍ସ ସୀଲମେୱ । ଉଜୁଭୂତଞ୍ଚ ଦସ୍ସନନ୍ତି କାୟୱଙ୍କାଦୀନଂ ଅଭାୱେନ ଖୀଣାସୱସ୍ସ ଦସ୍ସନଂ ଉଜୁଭୂତଦସ୍ସନଂ ନାମ । ଆହୂତି କଥୟନ୍ତି । ପସାଦନ୍ତି ବୁଦ୍ଧଧମ୍ମସଙ୍ଘେସୁ ପସାଦଂ । ଧମ୍ମଦସ୍ସନନ୍ତି ଚତୁସଚ୍ଚଧମ୍ମଦସ୍ସନଂ ।

୩. ପଠମସଂୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୩. ତତିୟେ ସମ୍ବହୁଲାପି ଖୋ ଗହପତୀ ଚ ଗହପତାନିୟୋ ଚାତି ବହୁକା ଗହପତୟୋ ଚ ଗହପତାନିୟୋ ଚ ଆୱାହୱିୱାହକରଣତ୍ଥାୟ ଗଚ୍ଛନ୍ତା ତମେୱ ମଗ୍ଗଂ ପଟିପନ୍ନା ହୋନ୍ତି । ସଂୱାସାତି ସହୱାସା ଏକତୋୱାସା । ଛୱୋ ଛୱାୟାତି ଗୁଣମରଣେନ ମତତ୍ତା ଛୱୋ ଗୁଣମରଣେନେୱ ମତାୟ ଛୱାୟ ସଦ୍ଧିଂ । ଦେୱିୟା ସଦ୍ଧିନ୍ତି ଗୁଣେହି ଦେୱିଭୂତାୟ ସଦ୍ଧିଂ । ଦୁସ୍ସୀଲୋତି ନିସ୍ସୀଲୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଅକ୍କୋସକପରିଭାସକୋତି ଦସହି ଅକ୍କୋସୱତ୍ଥୂହି ଅକ୍କୋସକୋ, ଭୟଂ ଦସ୍ସେତ୍ୱା ସନ୍ତଜ୍ଜନେନ ପରିଭାସକୋ । ଏୱଂ ସବ୍ବତ୍ଥ ଅତ୍ଥୋ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

କଦରିୟାତି ଥଦ୍ଧମଚ୍ଛରିନୋ । ଜାନିପତୟୋତି ଜୟମ୍ପତିକା । ୱଦଞ୍ଞୂତି ୟାଚକାନଂ ୱଚନସ୍ସ ଅତ୍ଥଂ ଜାନନ୍ତି । ସଞ୍ଞତାତି ସୀଲସଂୟମେନ ସମନ୍ନାଗତା । ଧମ୍ମଜୀୱିନୋତି ଧମ୍ମେ ଠତ୍ୱା ଜୀୱିକଂ କପ୍ପେନ୍ତୀତି ଧମ୍ମଜୀୱିନୋ । ଅତ୍ଥାସଂ ପଚୁରା ହୋନ୍ତୀତି ୱଡ୍ଢିସଙ୍ଖାତା ଅତ୍ଥା ଏତେସଂ ବହୂ ହୋନ୍ତି । ଫାସୁକଂ ଉପଜାୟତୀତି ଅଞ୍ଞମଞ୍ଞଂ ଫାସୁୱିହାରୋ ଜାୟତି । କାମକାମିନୋତି କାମେ କାମୟମାନା ।

୪. ଦୁତିୟସଂୱାସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୪. ଚତୁତ୍ଥେ କମ୍ମପଥୱସେନ ଦେସନା ପୱତ୍ତିତା । ସେସଂ ତାଦିସମେୱ । ଇମେସୁ ପନ ଦ୍ୱୀସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ଅଗାରିକପଟିପଦା କଥିତା । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

୫-୬. ସମଜୀୱୀସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୫୫-୫୬. ପଞ୍ଚମେ ତେନୁପସଙ୍କମୀତି କିମତ୍ଥଂ ଉପସଙ୍କମି ? ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥଂ । ତଥାଗତୋ ହି ତଂ ରଟ୍ଠଂ ପାପୁଣନ୍ତୋ ଇମେସଂୟେୱ ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସଙ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ପାପୁଣାତି । ନକୁଲପିତା କିର ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ତଥାଗତସ୍ସ ପିତା ଅହୋସି, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ମହାପିତା, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ଚୂଳପିତା । ନକୁଲମାତାପି ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ତଥାଗତସ୍ସ ମାତା ଅହୋସି, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ମହାମାତା, ପଞ୍ଚ ଜାତିସତାନି ଚୂଳମାତା । ତେ ସତ୍ଥୁ ଦିଟ୍ଠକାଲତୋ ପଟ୍ଠାୟ ପୁତ୍ତସିନେହଂ ପଟିଲଭିତ୍ୱା ‘‘ହନ୍ତାତ, ହନ୍ତାତା’’ତି ୱଚ୍ଛକଂ ଦିସ୍ୱା ୱଚ୍ଛଗିଦ୍ଧିନୀ ଗାୱୀ ୱିୟ ୱିରୱମାନା ଉପସଙ୍କମିତ୍ୱା ପଠମଦସ୍ସନେନେୱ ସୋତାପନ୍ନା ଜାତା । ନିୱେସନେ ପଞ୍ଚସତାନଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଆସନାନି ସଦା ପଞ୍ଞତ୍ତାନେୱ ହୋନ୍ତି । ଇତି ଭଗୱା ତେସଂ ଅନୁଗ୍ଗଣ୍ହନତ୍ଥାୟ ଉପସଙ୍କମି । ଅତିଚରିତାତି ଅତିକ୍କମିତା । ଅଭିସମ୍ପରାୟଞ୍ଚାତି ପରଲୋକେ ଚ । ସମସଦ୍ଧାତି ସଦ୍ଧାୟ ସମା ଏକସଦିସା । ସୀଲାଦୀସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଛଟ୍ଠଂ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ ଦେସିତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ତାଦିସମେୱ ।

୭. ସୁପ୍ପୱାସାସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୭. ସତ୍ତମେ ପଜ୍ଜନିକନ୍ତି ତସ୍ସ ନିଗମସ୍ସ ନାମଂ । କୋଲିୟାନନ୍ତି କୋଲରାଜକୁଲାନଂ । ଆୟୁଂ ଖୋ ପନ ଦତ୍ୱାତି ଆୟୁଦାନଂ ଦତ୍ୱା । ଆୟୁସ୍ସ ଭାଗିନୀ ହୋତୀତି ଆୟୁଭାଗପଟିଲାଭିନୀ ହୋତି, ଆୟୁଂ ୱା ଭଜନିକା ହୋତି, ଆୟୁପ୍ପଟିଲାଭିନୀତି ଅତ୍ଥୋ । ସେସପଦେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ ।

ରସସା ଉପେତନ୍ତି ରସେନ ଉପେତଂ ରସସମ୍ପନ୍ନଂ । ଉଜ୍ଜୁଗତେସୂତି କାୟୱଙ୍କାଦିରହିତତ୍ତା ଉଜୁକମେୱ ଗତେସୁ ଖୀଣାସୱେସୁ । ଚରଣୂପପନ୍ନେସୂତି ପଞ୍ଚଦସହି ଚରଣଧମ୍ମେହି ସମନ୍ନାଗତେସୁ । ମହଗ୍ଗତେସୂତି ମହତ୍ତଂ ଗତେସୁ । ଖୀଣାସୱାନଞ୍ଞେୱେତଂ ନାମଂ । ପୁଞ୍ଞେନ ପୁଞ୍ଞଂ ସଂସନ୍ଦମାନାତି ପୁଞ୍ଞେନ ସଦ୍ଧିଂ ପୁଞ୍ଞଂ ଘଟୟମାନା । ମହପ୍ଫଲା ଲୋକୱିଦୂନ ୱଣ୍ଣିତାତି ଏୱରୂପା ଦାନସଙ୍ଖାତା ଦକ୍ଖିଣା ତିୱିଧଲୋକଂ ୱିଦିତଂ କତ୍ୱା ଠିତତ୍ତା ଲୋକୱିଦୂନଂ ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱଣ୍ଣିତା, ବୁଦ୍ଧେହି ପସତ୍ଥାତି ଅତ୍ଥୋ । ୟଞ୍ଞମନୁସ୍ସରନ୍ତାତି ୟଞ୍ଞଂ ଦାନଂ ଅନୁସ୍ସରନ୍ତା । ୱେଦଜାତାତି ତୁଟ୍ଠିଜାତା ।

୮. ସୁଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୫୮. ଅଟ୍ଠମେ ସଞ୍ଞତାନନ୍ତି କାୟୱାଚାହି ସଂୟତାନଂ । ପରଦତ୍ତଭୋଜିନନ୍ତି ପରେହି ଦିନ୍ନମେୱ ଭୁଞ୍ଜିତ୍ୱା ୟାପେନ୍ତାନଂ । କାଲେନାତି ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତକାଲେନ । ସକ୍କଚ୍ଚ ଦଦାତୀତି ସହତ୍ଥା ସକ୍କାରଂ କତ୍ୱା ଦଦାତି । ଚତ୍ତାରି ଠାନାନି ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛତୀତି ଚତ୍ତାରି କାରଣାନି ଅନୁପ୍ପୱେସେତି ଦଦାତି । ୟସୱା ହୋତୀତି ମହାପରିୱାରୋ ହୋତି । ନୱମଂ କେୱଲଂ ଭିକ୍ଖୂନଂ କଥିତଂ । ସେସମେତ୍ଥ ତାଦିସମେୱ ।

୧୦. ଗିହିସାମୀଚିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୦. ଦସମେ ଗିହିସାମୀଚିପଟିପଦନ୍ତି ଗିହୀନଂ ଅନୁଚ୍ଛୱିକଂ ପଟିପତ୍ତିଂ । ପଚ୍ଚୁପଟ୍ଠିତୋ ହୋତୀତି ଅତିହରିତ୍ୱା ଦାତୁକାମତାୟ ପତିଉପଟ୍ଠିତୋ ହୋତି ଉପଗତୋ, ଭିକ୍ଖୁସଙ୍ଘସ୍ସ ଚୀୱରଂ ଦେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉପଟ୍ଠିତାତି ଉପଟ୍ଠାୟକୋ । ତେସଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତୋ ଚାତି ୟେ ଏୱଂ ଚତୂହି ପଚ୍ଚୟେହି ଉପଟ୍ଠହନ୍ତି, ତେସଂ ଦିୱା ଚ ରତ୍ତିଞ୍ଚ ପରିଚ୍ଚାଗୱସେନ ଚ ଅନୁସ୍ସରଣୱସେନ ଚ ସଦା ପୁଞ୍ଞଂ ପୱଡ୍ଢତି । ସଗ୍ଗଞ୍ଚ କମତିଟ୍ଠାନନ୍ତି ତାଦିସୋ ଚ ଭଦ୍ଦକଂ କମ୍ମଂ କତ୍ୱା ସଗ୍ଗଟ୍ଠାନଂ ଉପଗଚ୍ଛତି । ଇମେସୁ ଚତୂସୁପି ସୁତ୍ତେସୁ ଆଗାରିୟପଟିପଦା କଥିତା । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମୀନମ୍ପି ୱଟ୍ଟତି ।

ପୁଞ୍ଞାଭିସନ୍ଦୱଗ୍ଗୋ ପଠମୋ ।

(୭) ୨. ପତ୍ତକମ୍ମୱଗ୍ଗୋ

୧. ପତ୍ତକମ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୧. ଦୁତିୟସ୍ସ ପଠମେ ଅନିଟ୍ଠପଟିକ୍ଖେପେନ ଇଟ୍ଠା। ମନେ କମନ୍ତି ପୱିସନ୍ତୀତି କନ୍ତା। ମନଂ ଅପ୍ପାୟନ୍ତି ପୱଡ୍ଢେନ୍ତୀତି ମନାପା । ଦୁଲ୍ଲଭାତି ପରମଦୁଲ୍ଲଭା । ଭୋଗାତି ଭୁଞ୍ଜିତବ୍ବା ରୂପାଦୟୋ ୱିସୟା । ସହଧମ୍ମେନାତି ଧମ୍ମେନେୱ ସଦ୍ଧିଂ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୁ, ମା ଧମ୍ମୂପଘାତଂ କତ୍ୱା ଅଧମ୍ମେନାତି । ଅଥୱା ସହଧମ୍ମେନାତି ସକାରଣେନ, ତେନ ତେନ ସେନାପତିସେଟ୍ଠିଟ୍ଠାନାଦିକାରଣେନ ସଦ୍ଧିଂୟେୱ ଉପ୍ପଜ୍ଜନ୍ତୂତି ଅତ୍ଥୋ । ୟସୋତି ପରିୱାରସମ୍ପତ୍ତି । ସହଞାତୀଭୀତି ଞାତକେହି ସଦ୍ଧିଂ । ସହ ଉପଜ୍ଝାୟେହୀତି ସୁଖଦୁକ୍ଖେସୁ ଉପନିଜ୍ଝାୟିତବ୍ବତ୍ତା ଉପଜ୍ଝାୟସଙ୍ଖାତେହି ସନ୍ଦିଟ୍ଠସମ୍ଭତ୍ତେହି ସଦ୍ଧିଂ ।

ଅକିଚ୍ଚଂ କରୋତୀତି ଅକାତବ୍ବଂ କରୋତି । କିଚ୍ଚଂ ଅପରାଧେତୀତି କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ କିଚ୍ଚଂ ଅକରୋନ୍ତୋ ତଂ ଅପରାଧେତି ନାମ । ଧଂସତୀତି ପତତି ପରିହାୟତି । ଅଭିଜ୍ଝାୱିସମଲୋଭନ୍ତି ଅଭିଜ୍ଝାସଙ୍ଖାତଂ ୱିସମଲୋଭଂ । ପଜହତୀତି ନୁଦତି ନୀହରତି । ମହାପଞ୍ଞୋତି ମହନ୍ତପଞ୍ଞୋ । ପୁଥୁପଞ୍ଞୋତି ପୁଥୁଲପଞ୍ଞୋ । ଆପାତଦସୋତି ତଂ ତଂ ଅତ୍ଥଂ ଆପାତେତି ତମେୱ ପସ୍ସତି, ସୁଖୁମମ୍ପିସ୍ସ ଅତ୍ଥଜାତଂ ଆପାତଂ ଆଗଚ୍ଛତିୟେୱାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଉଟ୍ଠାନୱୀରିୟାଧିଗତେହୀତି ଉଟ୍ଠାନସଙ୍ଖାତେନ ୱୀରିୟେନ ଅଧିଗତେହି । ବାହାବଲପରିଚିତେହୀତି ବାହାବଲେନ ପରିଚିତେହି ୱଡ୍ଢିତେହି । ସେଦାୱକ୍ଖିତ୍ତେହୀତି ଅୱକ୍ଖିତ୍ତସେଦେହି, ସେଦଂ ମୁଞ୍ଚିତ୍ୱା ୱାୟାମେନ ପୟୋଗେନ ସମଧିଗତେହୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଧମ୍ମିକେହୀତି ଧମ୍ମୟୁତ୍ତେହି । ଧମ୍ମଲଦ୍ଧେହୀତି ଦସକୁସଲକମ୍ମପଥଧମ୍ମେ ଅକୋପେତ୍ୱା ଲଦ୍ଧେହି । ପତ୍ତକମ୍ମାନୀତି ୟୁତ୍ତକମ୍ମାନି ଅନୁଚ୍ଛୱିକକମ୍ମାନି । ସୁଖେତୀତି ସୁଖିତଂ କରୋତି । ପୀଣେତୀତି ପୀଣିତଂ ବଲସମ୍ପନ୍ନଂ କରୋତି । ଠାନଗତଂ ହୋତୀତି କାରଣଗତଂ ହୋତି । କିଂ ପନ ତନ୍ତି ? ଚତୂସୁ ପତ୍ତକମ୍ମେସୁ ଏକଂ ଭୋଗେହି କତ୍ତବ୍ବକମ୍ମଂ ଭୋଗଜାତମେୱ ଠାନଗତଂ । ପତ୍ତଗତନ୍ତି ୟୁତ୍ତପ୍ପତ୍ତଟ୍ଠାନଗତଂ । ଆୟତନସୋ ପରିଭୁତ୍ତନ୍ତି କାରଣେନେୱ ପରିଭୁତ୍ତଂ ଭୋଗଜାତଂ ହୋତି ।

ପରିୟୋଧାୟସଂୱତ୍ତତୀତି ପିଦହିତ୍ୱା ୱତ୍ତତି । ୟଥା ଅଗ୍ଗିଆଦୀହି ଉପ୍ପନ୍ନାସୁ ଆପଦାସୁ, ଏୱଂ ଆଦିତ୍ତଗେହନିବ୍ବାପନାଦୀନଂ ଅତ୍ଥାୟ ଧନପରିଚ୍ଚାଗଂ କତ୍ୱା ତାସଂ ଆପଦାନଂ ମଗ୍ଗଂ ପିଦହତି ନିୱାରେତି । ସୋତ୍ଥିଂ ଅତ୍ତାନଂ କରୋତୀତି ନିରୁପଦ୍ଦୱଂ ଖେମଂ ଅତ୍ତାନଂ କରୋତି । ଞାତିବଲିନ୍ତି ଞାତକାନଂ ବଲିଂ । ଅତିଥିବଲିନ୍ତି ଆଗନ୍ତୁକାନଂ ବଲିଂ । ପୁବ୍ବପେତବଲିନ୍ତି ପରଲୋକଗତାନଂ ଞାତକାନଂ ବଲିଂ । ରାଜବଲିନ୍ତି ରଞ୍ଞୋ କତ୍ତବ୍ବୟୁତ୍ତକଂ ରାଜବଲିଂ । ଦେୱତାବଲିନ୍ତି ଦେୱତାନଂ କତ୍ତବ୍ବବଲିଂ । ସବ୍ବମେତଂ ତେସଂ ତେସଂ ୟଥାନୁଚ୍ଛୱିକୱସେନ ଦାତବ୍ବଦାନସ୍ସ ଅଧିୱଚନଂ ।

ଖନ୍ତିସୋରଚ୍ଚେ ନିୱିଟ୍ଠାତି ଅଧିୱାସନକ୍ଖନ୍ତିୟଞ୍ଚ ସୁସୀଲତାୟ ଚ ନିୱିଟ୍ଠା । ଏକମତ୍ତାନଂ ଦମେନ୍ତୀତି ଏକଂ ଅତ୍ତନୋୱ ଅତ୍ତଭାୱଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଦମେନ ଦମେନ୍ତି । ସମେନ୍ତୀତି ଅତ୍ତନୋ ଚିତ୍ତଂ କିଲେସୱୂପସମନେନ ସମେନ୍ତି । ପରିନିବ୍ବାପେନ୍ତୀତି କିଲେସପରିନିବ୍ବାନେନେୱ ପରିନିବ୍ବାପେନ୍ତି । ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକନ୍ତିଆଦୀସୁ ଉପରୂପରିଭୂମୀସୁ ଫଲଦାନୱସେନ ଉଦ୍ଧମଗ୍ଗମସ୍ସାତି ଉଦ୍ଧଗ୍ଗିକା। ସଗ୍ଗସ୍ସ ହିତାତି ତତ୍ରୁପପତ୍ତିଜନନତୋ ସୋୱଗ୍ଗିକା। ନିବ୍ବତ୍ତନିବ୍ବତ୍ତଟ୍ଠାନେ ସୁଖୋୱ ୱିପାକୋ ଅସ୍ସାତି ସୁଖୱିପାକା। ସୁଟ୍ଠୁ ଅଗ୍ଗାନଂ ଦିବ୍ବୱଣ୍ଣାଦୀନଂ ଦସନ୍ନଂ ୱିସେସାନଂ ନିବ୍ବତ୍ତନତୋ ସଗ୍ଗସଂୱତ୍ତନିକା, ଏୱରୂପଂ ଦକ୍ଖିଣଂ ପତିଟ୍ଠାପେତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଅରିୟଧମ୍ମେ ଠିତୋତି ପଞ୍ଚସୀଲଧମ୍ମେ ପତିଟ୍ଠିତୋ । ପେଚ୍ଚ ସଗ୍ଗେ ପମୋଦତୀତି ପରଲୋକଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ୟତ୍ଥ ସଗ୍ଗେ ପଟିସନ୍ଧିଂ ଗଣ୍ହାତି, ତତ୍ଥ ମୋଦତି । ସୋତାପନ୍ନସକଦାଗାମିନୋ ୱା ହୋନ୍ତୁ ଅନାଗାମୀ ୱା, ସବ୍ବେସଂ ଅୟଂ ପଟିପଦା ଲବ୍ଭତେୱାତି ।

୨. ଆନଣ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୨. ଦୁତିୟେ ଅଧିଗମନୀୟାନୀତି ପତ୍ତବ୍ବାନି । କାମଭୋଗିନାତି ୱତ୍ଥୁକାମେ ଚ କିଲେସକାମେ ଚ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତେନ । ଅତ୍ଥିସୁଖାଦୀସୁ ଅତ୍ଥୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ଅତ୍ଥିସୁଖଂ ନାମ । ଭୋଗେ ପରିଭୁଞ୍ଜନ୍ତସ୍ସ ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ଭୋଗସୁଖଂ ନାମ । ଅନଣୋସ୍ମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ଆନଣ୍ୟସୁଖଂ ନାମ । ନିଦ୍ଦୋସୋ ଅନୱଜ୍ଜୋସ୍ମୀତି ଉପ୍ପଜ୍ଜନକସୁଖଂ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖଂ ନାମ ।

ଭୁଞ୍ଜନ୍ତି ଭୁଞ୍ଜମାନୋ । ପଞ୍ଞା ୱିପସ୍ସତୀତି ପଞ୍ଞାୟ ୱିପସ୍ସତି । ଉଭୋ ଭାଗେତି ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ, ହେଟ୍ଠିମାନି ତୀଣି ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସଂ, ଅନୱଜ୍ଜସୁଖଂ ଏକଂ କୋଟ୍ଠାସନ୍ତି ଏୱଂ ପଞ୍ଞାୟ ପସ୍ସମାନୋ ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସେ ଜାନାତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଅନୱଜ୍ଜସୁଖସ୍ସେତନ୍ତି ଏତଂ ତିୱିଧମ୍ପି ସୁଖଂ ଅନୱଜ୍ଜସୁଖସ୍ସ ସୋଳସିଂ କଲଂ ନାଗ୍ଘତୀତି ।

୩. ବ୍ରହ୍ମସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୩. ତତିୟଂ ତିକନିପାତେ ୱଣ୍ଣିତମେୱ । ସପୁବ୍ବଦେୱତାନୀତି ପଦମତ୍ତମେୱ ଏତ୍ଥ ୱିସେସୋତି । ଚତୁତ୍ଥେ ସବ୍ବଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱ ।

୫. ରୂପସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୫. ପଞ୍ଚମେ ରୂପେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ରୂପପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ରୂପପ୍ପସନ୍ନୋତି ତସ୍ସେୱ ଅତ୍ଥୱଚନଂ । ଘୋସେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଚୀୱରଲୂଖପତ୍ତଲୂଖେସୁ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଧମ୍ମେ ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନୋ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ ନାମ । ଇତରାନି ତେସଂୟେୱ ଅତ୍ଥୱଚନାନି । ସବ୍ବସତ୍ତେ ଚ ତୟୋ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଦ୍ୱେ କୋଟ୍ଠାସା ରୂପପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ରୂପପ୍ପମାଣୋ । ପଞ୍ଚ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ଚତ୍ତାରୋ କୋଟ୍ଠାସା ଘୋସପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ଘୋସପ୍ପମାଣୋ । ଦସ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ନୱ କୋଟ୍ଠାସା ଲୂଖପ୍ପମାଣା, ଏକୋ ନ ଲୂଖପ୍ପମାଣୋ । ସତସହସ୍ସଂ କୋଟ୍ଠାସେ କତ୍ୱା ପନ ଏକୋ କୋଟ୍ଠାସୋୱ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣୋ, ସେସା ନ ଧମ୍ମପ୍ପମାଣାତି ୱେଦିତବ୍ବା ।

ରୂପେ ପମାଣିଂସୂତି ୟେ ରୂପଂ ଦିସ୍ୱା ପସନ୍ନା, ତେ ରୂପେ ପମାଣିଂସୁ ନାମ, ପସୀଦିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ । ଘୋସେନ ଅନ୍ୱଗୂତି ଘୋସେନ ଅନୁଗତା, ଘୋସପ୍ପମାଣଂ ଗହେତ୍ୱା ପସନ୍ନାତି ଅତ୍ଥୋ । ଛନ୍ଦରାଗୱସୂପେତାତି ଛନ୍ଦସ୍ସ ଚ ରାଗସ୍ସ ଚ ୱସଂ ଉପେତା । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ନ ଜାନାତୀତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ତସ୍ସ ଗୁଣଂ ନ ଜାନାତି । ବହିଦ୍ଧା ଚ ନ ପସ୍ସତୀତି ବହିଦ୍ଧାପିସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଂ ନ ପସ୍ସତି । ସମନ୍ତାୱରଣୋତି ସମନ୍ତତୋ ଆୱାରିତୋ, ସମନ୍ତା ୱା ଆୱରଣମସ୍ସାତି ସମନ୍ତାୱରଣୋ । ଘୋସେନ ୱୁୟ୍ହତୀତି ଘୋସେନ ନିୟତି, ନ ଗୁଣେନ । ଅଜ୍ଝତ୍ତଞ୍ଚ ନ ଜାନାତି, ବହିଦ୍ଧା ଚ ୱିପସ୍ସତୀତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଗୁଣଂ ନ ଜାନାତି, ବହିଦ୍ଧା ପନସ୍ସ ପଟିପତ୍ତିଂ ପସ୍ସତି । ବହିଦ୍ଧା ଫଲଦସ୍ସାୱୀତି ତସ୍ସ ପରେହି କତଂ ବହିଦ୍ଧା ସକ୍କାରଫଲଂ ପସ୍ସନ୍ତୋ । ୱିନୀୱରଣଦସ୍ସାୱୀତି ୱିୱଟଦସ୍ସାୱୀ । ନ ସୋ ଘୋସେନ ୱୁୟ୍ହତୀତି ସୋ ଘୋସେନ ନ ନୀୟତି ।

୬. ସରାଗସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୬. ଛଟ୍ଠେ ମୋହଜଂ ଚାପୱିଦ୍ଦସୂତି ମୋହଜଂ ଚାପି ଅୱିଦ୍ଦସୂ ଅପଣ୍ଡିତା । ସୱିଘାତନ୍ତି ସଦୁକ୍ଖଂ । ଦୁଖୁଦ୍ରୟନ୍ତି ଆୟତିଞ୍ଚ ଦୁକ୍ଖୱଡ୍ଢିଦାୟକଂ । ଅଚକ୍ଖୁକାତି ପଞ୍ଞାଚକ୍ଖୁରହିତା । ୟଥା ଧମ୍ମା ତଥା ସନ୍ତାତି ୟଥା ରାଗାଦୟୋ ଧମ୍ମା ଠିତା, ତଥା ସଭାୱାୱ ହୁତ୍ୱା । ନ ତସ୍ସେୱନ୍ତି ମଞ୍ଞରେତି ମୟଂ ଏୱଂସନ୍ତା ଏୱଂସଭାୱାତି ତସ୍ସ ନ ମଞ୍ଞରେ, ନ ମଞ୍ଞନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମସ୍ମିଂ ସୁତ୍ତେପି ଗାଥାସୁପି ୱଟ୍ଟମେୱ କଥିତଂ ।

୭. ଅହିରାଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୭. ସତ୍ତମେ ଇମାନି ଚତ୍ତାରି ଅହିରାଜକୁଲାନୀତି ଇଦଂ ଦଟ୍ଠୱିସାନେୱ ସନ୍ଧାୟ ୱୁତ୍ତଂ । ୟେ ହି କେଚି ଦଟ୍ଠୱିସା, ସବ୍ବେତେ ଇମେସଂ ଚତୁନ୍ନଂ ଅହିରାଜକୁଲାନଂ ଅବ୍ଭନ୍ତରଗତାୱ ହୋନ୍ତି । ଅତ୍ତଗୁତ୍ତିୟାତି ଅତ୍ତନୋ ଗୁତ୍ତତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ତରକ୍ଖାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ । ଅତ୍ତପରିତ୍ତାୟାତି ଅତ୍ତନୋ ପରିତ୍ତାଣତ୍ଥାୟ । ପରିତ୍ତଂ ନାମ ଅନୁଜାନାମୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଇଦାନି ୟଥା ତଂ ପରିତ୍ତଂ କାତବ୍ବଂ, ତଂ ଦସ୍ସେନ୍ତୋ ୱିରୂପକ୍ଖେହି ମେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱିରୂପକ୍ଖେହୀତି ୱିରୂପକ୍ଖନାଗକୁଲେହି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଅପାଦକେହୀତି ଅପାଦକସତ୍ତେହି । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ସବ୍ବେ ସତ୍ତାତି ଇତୋ ପୁବ୍ବେ ଏତ୍ତକେନ ଠାନେନ ଓଦିସ୍ସକମେତ୍ତଂ କଥେତ୍ୱା ଇଦାନି ଅନୋଦିସ୍ସକମେତ୍ତଂ କଥେତୁଂ ଇଦମାରଦ୍ଧଂ । ତତ୍ଥ ସତ୍ତା ପାଣା ଭୂତାତି ସବ୍ବାନେତାନି ପୁଗ୍ଗଲୱେୱଚନାନେୱ । ଭଦ୍ରାନି ପସ୍ସନ୍ତୂତି ଭଦ୍ରାନି ଆରମ୍ମଣାନି ପସ୍ସନ୍ତୁ । ମା କଞ୍ଚି ପାପମାଗମାତି କଞ୍ଚି ସତ୍ତଂ ପାପକଂ ଲାମକଂ ମା ଆଗଚ୍ଛତୁ । ଅପ୍ପମାଣୋ ବୁଦ୍ଧୋତି ଏତ୍ଥ ବୁଦ୍ଧୋତି ବୁଦ୍ଧଗୁଣା ୱେଦିତବ୍ବା । ତେ ହି ଅପ୍ପମାଣା ନାମ । ସେସପଦଦ୍ୱୟେପି ଏସେୱ ନୟୋ । ପମାଣୱନ୍ତାନୀତି ଗୁଣପ୍ପମାଣେନ ୟୁତ୍ତାନି । ଉଣ୍ଣନାଭୀତି ଲୋମସନାଭିକୋ ମକ୍କଟକୋ । ସରବୂତି ଘରଗୋଲିକା । କତା ମେ ରକ୍ଖା, କତା ମେ ପରିତ୍ତାତି ମୟା ଏତ୍ତକସ୍ସ ଜନସ୍ସ ରକ୍ଖା ଚ ପରିତ୍ତାଣଞ୍ଚ କତଂ । ପଟିକ୍କମନ୍ତୁ ଭୂତାନୀତି ସବ୍ବେପି ମେ କତପରିତ୍ତାଣା ସତ୍ତା ଅପଗଚ୍ଛନ୍ତୁ, ମା ମଂ ୱିହେଠୟିଂସୂତି ଅତ୍ଥୋ ।

୮. ଦେୱଦତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୮. ଅଟ୍ଠମେ ଅଚିରପକ୍କନ୍ତେ ଦେୱଦତ୍ତେତି ସଙ୍ଘଂ ଭିନ୍ଦିତ୍ୱା ନଚିରପକ୍କନ୍ତେ । ପରାଭୱାୟାତି ଅୱଡ୍ଢିୟା ୱିନାସାୟ । ଅସ୍ସତରୀତି ୱଳୱାୟ କୁଚ୍ଛିସ୍ମିଂ ଗଦ୍ରଭସ୍ସ ଜାତା । ଅତ୍ତୱଧାୟ ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହାତୀତି ତଂ ଅସ୍ସେନ ସଦ୍ଧିଂ ସମ୍ପୟୋଜେନ୍ତି, ସା ଗବ୍ଭଂ ଗଣ୍ହିତ୍ୱା କାଲେ ସମ୍ପତ୍ତେ ୱିଜାୟିତୁଂ ନସକ୍କୋନ୍ତୀ ପାଦେହି ଭୂମିଂ ପହରନ୍ତୀ ତିଟ୍ଠତି । ଅଥସ୍ସା ଚତ୍ତାରୋ ପାଦେ ଚତୂସୁ ଖାଣୂସୁ ବନ୍ଧିତ୍ୱା କୁଚ୍ଛିଂ ଫାଲେତ୍ୱା ପୋତକଂ ନୀହରନ୍ତି । ସା ତତ୍ଥେୱ ମରତି । ତେନେତଂ ୱୁତ୍ତଂ ।

୯. ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୬୯. ନୱମେ କିଲେସାନଂ ସଂୱରତ୍ଥାୟ ପୱେସନଦ୍ୱାରଂ ପିଦହନତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ସଂୱରପ୍ପଧାନଂ, ପଜହନତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ପହାନପ୍ପଧାନଂ, କୁସଲାନଂ ଧମ୍ମାନଂ ବ୍ରୂହନତ୍ଥାୟ ୱଡ୍ଢନତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ଭାୱନାପ୍ପଧାନଂ, ତେସଂୟେୱ ଅନୁରକ୍ଖଣତ୍ଥାୟ ପଧାନଂ ଅନୁରକ୍ଖଣାପ୍ପଧାନଂ।

୧୦. ଅଧମ୍ମିକସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୦. ଦସମେ ଅଧମ୍ମିକା ହୋନ୍ତୀତି ପୋରାଣକରାଜୂହି ଠପିତଂ ଦସଭାଗବଲିଞ୍ଚେୱ ଅପରାଧାନୁରୂପଞ୍ଚ ଦଣ୍ଡଂ ଅଗ୍ଗହେତ୍ୱା ଅତିରେକବଲିନୋ ଚେୱ ଅତିରେକଦଣ୍ଡସ୍ସ ଚ ଗହଣେନ ଅଧମ୍ମିକା । ରାଜାୟୁତ୍ତାତି ରଞ୍ଞୋ ଜନପଦେସୁ କିଚ୍ଚସଂୱିଧାୟକା ଆୟୁତ୍ତକପୁରିସା । ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତିକାତି ଅନ୍ତୋନଗରୱାସିନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଗହପତୟୋ । ନେଗମଜାନପଦାତି ନିଗମୱାସିନୋ ଚେୱ ଜନପଦୱାସିନୋ ଚ । ୱିସମନ୍ତି ୱିସମା ହୁତ୍ୱା, ଅସମୟେନ ୱାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ୱିସମାତି ନ ସମା, ଅତିଥଦ୍ଧା ୱା ଅତିମୁଦୁକା ୱାତି ଅତ୍ଥୋ । ଅପଞ୍ଜସାତି ମଗ୍ଗତୋ ଅପଗତା, ଉମ୍ମଗ୍ଗଗାମିନୋ ହୁତ୍ୱା ୱାୟନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ଦେୱତା ପରିକୁପିତା ଭୱନ୍ତୀତି ୱାତେସୁ ହି ୱିସମେସୁ ଅପଞ୍ଜସେସୁ ୱାୟନ୍ତେସୁ ରୁକ୍ଖା ଭିଜ୍ଜନ୍ତି, ୱିମାନାନି ଭିଜ୍ଜନ୍ତି । ତସ୍ମା ଦେୱତା ପରିକୁପିତା ଭୱନ୍ତି, ତା ଦେୱସ୍ସ ସମ୍ମା ୱସ୍ସିତୁଂ ନ ଦେନ୍ତି । ତେନ ୱୁତ୍ତଂ ଦେୱୋ ନ ସମ୍ମା ଧାରଂ ଅନୁପ୍ପୱେଚ୍ଛତୀତି । ୱିସମପାକାନି ସସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତୀତି ଏକସ୍ମିଂ ଠାନେ ଗବ୍ଭୀନି ହୋନ୍ତି, ଏକସ୍ମିଂ ସଞ୍ଜାତଖୀରାନି, ଏକଂ ଠାନଂ ପଚ୍ଚତୀତି ଏୱଂ ୱିସମଂ ପାକାନି ସସ୍ସାନି ଭୱନ୍ତି ।

ସମଂନକ୍ଖତ୍ତାନି ତାରକରୂପାନି ପରିୱତ୍ତନ୍ତୀତି ୟଥା କତ୍ତିକପୁଣ୍ଣମା କତ୍ତିକନକ୍ଖତ୍ତମେୱ ଲଭତି, ମିଗସିରପୁଣ୍ଣମା ମିଗସିରନକ୍ଖତ୍ତମେୱାତି ଏୱଂ ତସ୍ମିଂ ତସ୍ମିଂ ମାସେ ସା ସା ପୁଣ୍ଣମା ତଂ ତଂ ନକ୍ଖତ୍ତମେୱ ଲଭତି, ତଥା ସମ୍ମା ପରିୱତ୍ତନ୍ତି । ସମଂ ୱାତା ୱାୟନ୍ତୀତି ଅୱିସମା ହୁତ୍ୱା ସମୟସ୍ମିଂୟେୱ ୱାୟନ୍ତି, ଛ ମାସେ ଉତ୍ତରା ୱାତା, ଛ ମାସେଦକ୍ଖିଣାତି ଏୱଂ ତେସଂ ତେସଂ ଜନପଦାନଂ ଅନୁରୂପେ ସମୟେ ୱାୟନ୍ତି । ସମାତି ସମପ୍ପୱତ୍ତିନୋ ନାତିଥଦ୍ଧା ନାତିମୁଦୂ । ପଞ୍ଜସାତି ମଗ୍ଗପ୍ପଟିପନ୍ନା, ମଗ୍ଗେନେୱ ୱାୟନ୍ତି, ନୋ ଅମଗ୍ଗେନାତି ଅତ୍ଥୋ ।

ଜିମ୍ହଂଗଚ୍ଛତୀତି କୁଟିଲଂ ଗଚ୍ଛତି, ଅତିତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହାତି । ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଂ ଗତେ ସତୀତି ନୟତୀତି ନେତ୍ତା । ତସ୍ମିଂ ନେତ୍ତେ ଜିମ୍ହଂ ଗତେ କୁଟିଲଂ ଗନ୍ତ୍ୱା ଅତିତ୍ଥଂ ଗଣ୍ହନ୍ତେ ଇତରାପି ଅତିତ୍ଥମେୱ ଗଣ୍ହନ୍ତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନେତେତିପି ପାଠୋ । ଦୁକ୍ଖଂ ସେତୀତି ଦୁକ୍ଖଂ ସୟତି, ଦୁକ୍ଖିତଂ ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ ।

ପତ୍ତକମ୍ମୱଗ୍ଗୋ ଦୁତିୟୋ ।

(୮) ୩. ଅପଣ୍ଣକୱଗ୍ଗୋ

୧. ପଧାନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୧. ତତିୟୱଗ୍ଗସ୍ସ ପଠମେ ଅପଣ୍ଣକପ୍ପଟିପଦନ୍ତି ଅୱିରଦ୍ଧପ୍ପଟିପଦଂ । ୟୋନି ଚସ୍ସ ଆରଦ୍ଧା ହୋତୀତି କାରଣଞ୍ଚସ୍ସ ପରିପୁଣ୍ଣଂ ହୋତି । ଆସୱାନଂ ଖୟାୟାତି ଅରହତ୍ତତ୍ଥାୟ । ଦୁତିୟଂ ଉତ୍ତାନମେୱ ।

୩. ସପ୍ପୁରିସସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୩. ତତିୟେ ଅୱଣ୍ଣୋତି ଅଗୁଣୋ । ପାତୁକରୋତୀତି କଥେତି, ପାକଟଂ କରୋତି । ପଞ୍ହାଭିନୀତୋତି ପଞ୍ହତ୍ଥାୟ ଅଭିନୀତୋ । ଅହାପେତ୍ୱା ଅଲମ୍ବିତ୍ୱାତି ଅପରିହୀନଂ ଅଲମ୍ବିତଂ କତ୍ୱା । ଏତ୍ଥ ଚ ଅସପ୍ପୁରିସୋ ପାପିଚ୍ଛତାୟ ଅତ୍ତନୋ ଅୱଣ୍ଣଂ ଛାଦେତି, ସପ୍ପୁରିସୋ ଲଜ୍ଜିତାୟ ଅତ୍ତନୋ ୱଣ୍ଣଂ । ଇଦାନି ୟସ୍ମା ଅସପ୍ପୁରିସୋ ହିରୋତ୍ତପ୍ପରହିତୋ ସଂୱାସେନ ଅୱଜାନାତି, ସପ୍ପୁରିସୋ ପନ ହିରୋତ୍ତପ୍ପସମନ୍ନାଗତୋ ସଂୱାସେନାପି ନାୱଜାନାତି । ତସ୍ମା ଅସପ୍ପୁରିସଭାୱସାଧକଂ ଅଧୁନାଗତୱଧୁକୋପମ୍ମଂ ଦସ୍ସେତୁଂ ସେୟ୍ୟଥାପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ୱଧୁକାତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ୱଧୁକାତି ସୁଣିସା । ତିବ୍ବନ୍ତି ବହଲଂ । ସେସମେତ୍ଥ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୪-୫. ଅଗ୍ଗସୁତ୍ତଦ୍ୱୟୱଣ୍ଣନା

୭୪-୭୫. ଚତୁତ୍ଥେ ସୀଲଗ୍ଗନ୍ତି ଅଗ୍ଗପ୍ପତ୍ତଂ ଉତ୍ତମସୀଲଂ । ଏସେୱ ନୟୋ ସବ୍ବତ୍ଥ । ପଞ୍ଚମେ ରୂପଗ୍ଗନ୍ତି ୟଂ ରୂପଂ ସମ୍ମସିତ୍ୱା ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଇଦଂ ରୂପଗ୍ଗଂ ନାମ । ସେସେସୁପି ଏସେୱ ନୟୋ । ଭୱଗ୍ଗନ୍ତି ଏତ୍ଥ ପନ ୟସ୍ମିଂ ଅତ୍ତଭାୱେ ଠିତୋ ଅରହତ୍ତଂ ପାପୁଣାତି, ଏତଂ ଭୱଗ୍ଗଂ ନାମାତି ।

୬. କୁସିନାରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୬. ଛଟ୍ଠେ ଉପୱତ୍ତନେତି ପାଚୀନଗତାୟ ସାଲପନ୍ତିୟା ଉତ୍ତରେନ ନିୱତ୍ତିତ୍ୱା ଠିତାୟ ୱେମଜ୍ଝଟ୍ଠାନେ । ଅନ୍ତରେନ ୟମକସାଲାନନ୍ତି ଦ୍ୱିନ୍ନଂ ସାଲରୁକ୍ଖାନଂ ଅନ୍ତରେ । କଙ୍ଖାତି ଦ୍ୱେଳ୍ହକଂ । ୱିମତୀତି ୱିନିଚ୍ଛିତୁଂ ଅସମତ୍ଥତା । ‘‘ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ ନ ବୁଦ୍ଧୋ ନୁ ଖୋ, ଧମ୍ମୋ ନୁ ଖୋ ନ ଧମ୍ମୋ ନୁ ଖୋ, ସଙ୍ଘୋ ନୁ ଖୋ ନ ସଙ୍ଘୋ ନୁ ଖୋ, ମଗ୍ଗୋ ନୁ ଖୋ ନ ମଗ୍ଗୋ ନୁ ଖୋ, ପଟିପଦା ନୁ ଖୋ ନ ପଟିପଦା ନୁ ଖୋ’’ତି ୟସ୍ସ ସଂସୟୋ ଉପ୍ପଜ୍ଜେୟ୍ୟ, ତଂ ୱୋ ୱଦାମି ପୁଚ୍ଛଥ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଅୟମେତ୍ଥ ସଙ୍ଖେପତ୍ଥୋ । ସତ୍ଥୁଗାରୱେନପି ନ ପୁଚ୍ଛେୟ୍ୟାଥାତି ‘‘ମୟଂ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତିକେ ପବ୍ବଜିମ୍ହ, ଚତ୍ତାରୋ ପଚ୍ଚୟାପି ନୋ ସତ୍ଥୁ ସନ୍ତକାୱ । ତେ ମୟଂ ଏତ୍ତକଂ କାଲଂ କଙ୍ଖଂ ଅକତ୍ୱା ନ ଅରହାମ ଅଜ୍ଜ ପଚ୍ଛିମେ କାଲେ କଙ୍ଖଂ କାତୁ’’ନ୍ତି ସଚେ ଏୱଂ ସତ୍ଥରି ଗାରୱେନ ନ ପୁଚ୍ଛଥ । ସହାୟକୋପି, ଭିକ୍ଖୱେ, ସହାୟକସ୍ସ ଆରୋଚେତୂତି ତୁମ୍ହାକଂ ୟୋ ୟସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ ସନ୍ଦିଟ୍ଠୋ ସମ୍ଭତ୍ତୋ, ସୋ ତସ୍ସ ଆରୋଚେତୁ, ଅହଂ ଏକସ୍ସ ଭିକ୍ଖୁସ୍ସ କଥେସ୍ସାମି, ତସ୍ସ କଥଂ ସୁତ୍ୱା ସବ୍ବେ ନିକ୍କଙ୍ଖା ଭୱଥାତି ଦସ୍ସେତି । ଏୱଂ ପସନ୍ନୋତି ଏୱଂ ସଦ୍ଦହାମି ଅହନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଞାଣମେୱାତି ନିକ୍କଙ୍ଖଭାୱପଚ୍ଚକ୍ଖକରଣଞାଣଂୟେୱ ଏତ୍ଥ ତଥାଗତସ୍ସ, ନ ସଦ୍ଧାମତ୍ତନ୍ତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମେସଞ୍ହି, ଆନନ୍ଦାତି ଇମେସଂ ଅନ୍ତୋସାଣିୟଂ ନିସିନ୍ନାନଂ ପଞ୍ଚନ୍ନଂ ଭିକ୍ଖୁସତାନଂ । ୟୋ ପଚ୍ଛିମକୋତି ୟୋ ଗୁଣୱସେନ ପଚ୍ଛିମକୋ, ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରଂୟେୱ ସନ୍ଧାୟାହ ।

୭. ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୭. ସତ୍ତମେ ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟାନୀତି ଚିନ୍ତେତୁଂ ଅୟୁତ୍ତାନି । ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନୀତି ଅଚିନ୍ତେୟ୍ୟତ୍ତାୟେୱ ନ ଚିନ୍ତେତବ୍ବାନି । ୟାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋତି ୟାନି କାରଣାନି ଚିନ୍ତେନ୍ତୋ । ଉମ୍ମାଦସ୍ସାତି ଉମ୍ମତ୍ତକଭାୱସ୍ସ । ୱିଘାତସ୍ସାତି ଦୁକ୍ଖସ୍ସ । ବୁଦ୍ଧୱିସୟୋତି ବୁଦ୍ଧାନଂ ୱିସୟୋ, ସବ୍ବଞ୍ଞୁତଞ୍ଞାଣାଦୀନଂ ବୁଦ୍ଧଗୁଣାନଂ ପୱତ୍ତି ଚ ଆନୁଭାୱୋ ଚ । ଝାନୱିସୟୋତି ଅଭିଞ୍ଞାଝାନୱିସୟୋ । କମ୍ମୱିପାକୋତି ଦିଟ୍ଠଧମ୍ମୱେଦନୀୟାଦୀନଂ କମ୍ମାନଂ ୱିପାକୋ । ଲୋକଚିନ୍ତାତି ‘‘କେନ ନୁ ଖୋ ଚନ୍ଦିମସୂରିୟା କତା, କେନ ମହାପଥୱୀ, କେନ ମହାସମୁଦ୍ଦୋ, କେନ ସତ୍ତା ଉପ୍ପାଦିତା, କେନ ପବ୍ବତା, କେନ ଅମ୍ବତାଲନାଳିକେରାଦୟୋ’’ତି ଏୱରୂପା ଲୋକଚିନ୍ତା ।

୮. ଦକ୍ଖିଣସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୮. ଅଟ୍ଠମେ ଦକ୍ଖିଣାୱିସୁଦ୍ଧିୟୋତି ଦାନସଙ୍ଖାତାୟ ଦକ୍ଖିଣାୟ ୱିସୁଜ୍ଝନକାରଣାନି । ଦାୟକତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ମହପ୍ଫଲଭାୱେନ ୱିସୁଜ୍ଝତି, ମହପ୍ଫଲା ହୋତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କଲ୍ୟାଣଧମ୍ମୋତି ସୁଚିଧମ୍ମୋ । ପାପଧମ୍ମୋତି ଲାମକଧମ୍ମୋ । ଦାୟକତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ ୱେସ୍ସନ୍ତରମହାରାଜା କଥେତବ୍ବୋ । ସୋ ହି ଜୂଜକବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ସ ଦାରକେ ଦତ୍ୱା ମହାପଥୱିଂ କମ୍ପେସି । ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ୱିସୁଜ୍ଝତୀତି ଏତ୍ଥ କଲ୍ୟାଣୀନଦୀମୁଖଦ୍ୱାରୱାସୀ କେୱଟ୍ଟୋ କଥେତବ୍ବୋ । ସୋ କିର ଦୀଘସୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ତିକ୍ଖତ୍ତୁଂ ପିଣ୍ଡପାତଂ ଦତ୍ୱା ମରଣମଞ୍ଚେ ନିପନ୍ନୋ ‘‘ଅୟ୍ୟସ୍ସ ମଂ ଦୀଘସୁମତ୍ଥେରସ୍ସ ଦିନ୍ନପିଣ୍ଡପାତୋ ଉଦ୍ଧରତୀ’’ତି ଆହ । ନେୱ ଦାୟକତୋତି ଏତ୍ଥ ୱଡ୍ଢମାନୱାସୀ ଲୁଦ୍ଦକୋ କଥେତବ୍ବୋ । ସୋ କିର ପେତଦକ୍ଖିଣଂ ଦେନ୍ତୋ ଏକସ୍ସ ଦୁସ୍ସୀଲସ୍ସେୱ ତୟୋ ୱାରେ ଅଦାସି । ତତିୟୱାରେ ‘‘ଅମନୁସ୍ସୋ ଦୁସ୍ସୀଲୋ ମଂ ୱିଲୁମ୍ପତୀ’’ତି ୱିରୱି । ଏକସ୍ସ ସୀଲୱତୋ ଭିକ୍ଖୁନୋ ଦତ୍ୱା ପାପିତକାଲେୟେୱସ୍ସ ପାପୁଣି । ଦାୟକତୋ ଚେୱ ୱିସୁଜ୍ଝତି ପଟିଗ୍ଗାହକତୋ ଚାତି ଏତ୍ଥ ଅସଦିସଦାନଂ କଥେତବ୍ବନ୍ତି ।

୯. ୱଣିଜ୍ଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୭୯. ନୱମେ ତାଦିସା ୱାତି ତଂସଦିସାୱ ତଂସରିକ୍ଖକାୱ । ଛେଦଗାମିନୀ ହୋତୀତି ଛେଦଂ ଗଚ୍ଛତି । ୟଂ ପତ୍ଥିତଂ, ତଂ ସବ୍ବଂ ନସ୍ସତୀତି ଅତ୍ଥୋ । ନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟା ହୋତୀତି ୟଥାଜ୍ଝାସୟା ନ ହୋତି । ପରାଧିପ୍ପାୟା ହୋତୀତି ପରଜ୍ଝାସୟା ଅଜ୍ଝାସୟତୋ ଅଧିକତରଫଲା ହୋତି । ସମଣଂ ୱା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ୱାତି ଏତ୍ଥ ସମିତପାପବାହିତପାପତାହି ସମଣବ୍ରାହ୍ମଣତା ୱେଦିତବ୍ବା । ୱଦତୁ, ଭନ୍ତେ, ପଚ୍ଚୟେନାତି, ଭନ୍ତେ, ଚତୁବ୍ବିଧେନ ଚୀୱରାଦିନା ପଚ୍ଚୟେନ ୱଦେୟ୍ୟାସୀତି ଏୱଂ ପୱାରେତି ନିମନ୍ତେତି । ୟେନ ପୱାରେତୀତି ପରିଚ୍ଛିନ୍ଦିତ୍ୱା ୟତ୍ତକେନ ପୱାରେତି । ତଂ ନ ଦେତୀତି ତଂ ସବ୍ବସୋୱ ନ ଦେତି । ନ ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଦେତୀତି ୟଥା ତସ୍ସ ଅଜ୍ଝାସୟୋ, ଏୱଂ ଦାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ହାପେତ୍ୱା ଅପ୍ପକଂ ଦେତି । ୟଥାଧିପ୍ପାୟଂ ଦେତୀତି ୟତ୍ତକଂ ସୋ ଇଚ୍ଛତି, ତତ୍ତକମେୱ ଦେତି । ପରାଧିପ୍ପାୟଂ ଦେତୀତି ଅପ୍ପକଂ ପୱାରେତ୍ୱା ଅୱତ୍ଥରିତ୍ୱା ବହୁଂ ଦେତି ।

୧୦. କମ୍ବୋଜସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୦. ଦସମେ ନେୱ ସଭାୟଂ ନିସୀଦତୀତି ୱିନିଚ୍ଛୟକରଣତ୍ଥଂ ୱିନିଚ୍ଛୟସଭାୟଂ ନେୱ ନିସୀଦତି। ନ କମ୍ମନ୍ତଂ ପୟୋଜେତୀତି କସିୱଣିଜ୍ଜାଦିମହାକମ୍ମନ୍ତଂ ନପ୍ପୟୋଜେତି । ନ କମ୍ବୋଜଂ ଗଚ୍ଛତୀତି ଭୋଗେ ସମ୍ଭରଣତ୍ଥାୟ କମ୍ବୋଜରଟ୍ଠଂ ନ ଗଚ୍ଛତି । ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ଚେତଂ, ୟଂ କିଞ୍ଚି ତିରୋରଟ୍ଠଂ ନ ଗଚ୍ଛତୀତି ଅତ୍ଥୋ । କୋଧନୋତିଆଦୀସୁ କୋଧନତାୟ କୋଧପରିୟୁଟ୍ଠିତୋ ଅତ୍ଥାନତ୍ଥଂ ନ ଜାନାତି, ଇସ୍ସୁକିତାୟ ପରସମ୍ପତ୍ତିଂ ନ ସହତି, ମଚ୍ଛରିତାୟ ଧନଂ ଦତ୍ୱା କିଚ୍ଚଂ କାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି, ନିପ୍ପଞ୍ଞତାୟ କିଚ୍ଚଂ ସଂୱିଧାତୁଂ ନ ସକ୍କୋତି । ତସ୍ମା ଏତାନି ସଭାନିସୀଦନାଦୀନି ନ କରୋତୀତି ।

ଅପଣ୍ଣକୱଗ୍ଗୋ ତତିୟୋ ।

(୯) ୪. ମଚଲୱଗ୍ଗୋ

୧-୫. ପାଣାତିପାତାଦିସୁତ୍ତପଞ୍ଚକୱଣ୍ଣନା

୮୧-୮୫. ଚତୁତ୍ଥସ୍ସ ପଠମାଦୀନି ଉତ୍ତାନତ୍ଥାନେୱ । ପଞ୍ଚମେ ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିକେନ ତମେନ ୟୁତ୍ତୋତି ତମୋ। କାୟଦୁଚ୍ଚରିତାଦୀହି ପୁନ ନିରୟତମୂପଗମନତୋ ତମପରାୟଣୋ। ଇତି ଉଭୟେନପି ଖନ୍ଧତମୋୱ କଥିତୋ ହୋତି । ‘‘ଅଡ୍ଢେ କୁଲେ ପଚ୍ଚାଜାତୋ’’ତିଆଦିକେନ ଜୋତିନା ୟୁତ୍ତତୋ ଜୋତି, ଆଲୋକଭୂତୋତି ୱୁତ୍ତଂ ହୋତି । କାୟସୁଚରିତାଦୀହି ପୁନ ସଗ୍ଗୁପ୍ପତ୍ତିଜୋତିଭାୱୂପଗମନତୋ ଜୋତିପରାୟଣୋ। ଇମିନା ନୟେନ ଇତରେପି ଦ୍ୱେ ୱେଦିତବ୍ବା ।

ୱେନକୁଲେତି ୱିଲୀୱକାରକୁଲେ । ନେସାଦକୁଲେତି ମିଗଲୁଦ୍ଦକାଦୀନଂ କୁଲେ । ରଥକାରକୁଲେତି ଚମ୍ମକାରକୁଲେ । ପୁକ୍କୁସକୁଲେତି ପୁପ୍ଫଛଡ୍ଡକକୁଲେ । କସିରୱୁତ୍ତିକେତି ଦୁକ୍ଖୱୁତ୍ତିକେ । ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋତି ପଂସୁପିସାଚକୋ ୱିୟ ଝାମଖାଣୁୱଣ୍ଣୋ । ଦୁଦ୍ଦସିକୋତି ୱିଜାତମାତୁୟାପି ଅମନାପଦସ୍ସନୋ । ଓକୋଟିମକୋତି ଲକୁଣ୍ଡକୋ । କାଣୋତି ଏକଚ୍ଛିକାଣୋ ୱା ଉଭୟଚ୍ଛିକାଣୋ ୱା । କୁଣୀତି ଏକହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା ଉଭୟହତ୍ଥକୁଣୀ ୱା । ଖଞ୍ଜୋତି ଏକପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା ଉଭୟପାଦଖଞ୍ଜୋ ୱା । ପକ୍ଖହତୋତି ହତପକ୍ଖୋ ପୀଠସପ୍ପୀ। ପଦୀପେୟ୍ୟସ୍ସାତି ତେଲକପଲ୍ଲାଦିନୋ ଦୀପଉପକରଣସ୍ସ । ଏୱଂ ଖୋ, ଭିକ୍ଖୱେତି ଏତ୍ଥ ଏକୋ ପୁଗ୍ଗଲୋ ବହିଦ୍ଧା ଆଲୋକଂ ଅଦିସ୍ୱା ମାତୁ କୁଚ୍ଛିମ୍ହିୟେୱ କାଲଂ କତ୍ୱା ଅପାୟେସୁ ନିବ୍ବତ୍ତନ୍ତୋ ସକଲମ୍ପି କପ୍ପଂ ସଂସରତି । ସୋପି ତମୋତମପରାୟଣୋୱ । ସୋ ପନ କୁହକପୁଗ୍ଗଲୋ ଭୱେୟ୍ୟ । କୁହକସ୍ସ ହି ଏୱରୂପା ନିପ୍ଫତ୍ତି ହୋତୀତି ୱୁତ୍ତଂ ।

ଏତ୍ଥ ଚ ‘‘ନୀଚେ କୁଲେ’’ତିଆଦୀହି ଆଗମନୱିପତ୍ତି ଚେୱ ପଚ୍ଚୁପ୍ପନ୍ନପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି ଚ ଦସ୍ସିତା । ‘‘ଦଲିଦ୍ଦେ’’ତିଆଦୀହି ପୱତ୍ତପଚ୍ଚୟୱିପତ୍ତି, ‘‘କସିରୱୁତ୍ତିକେ’’ତିଆଦୀହି ଆଜୀୱୁପାୟୱିପତ୍ତି, ‘‘ଦୁବ୍ବଣ୍ଣୋ’’ତିଆଦୀହି ଅତ୍ତଭାୱୱିପତ୍ତି, ‘‘ବହ୍ୱାବାଧୋ’’ତିଆଦୀହି ଦୁକ୍ଖକାରଣସମାୟୋଗୋ, ‘‘ନ ଲାଭୀ’’ତିଆଦୀହି ସୁଖକାରଣୱିପତ୍ତି ଚେୱ ଉପଭୋଗୱିପତ୍ତି ଚ, ‘‘କାୟେନ ଦୁଚ୍ଚରିତ’’ନ୍ତିଆଦୀହି ତମପରାୟଣଭାୱସ୍ସ କାରଣସମାୟୋଗୋ, ‘‘କାୟସ୍ସ ଭେଦା’’ତିଆଦୀହି ସମ୍ପରାୟିକତମୂପଗମୋ । ସୁକ୍କପକ୍ଖୋ ୱୁତ୍ତପଟିପକ୍ଖନୟେନ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୬. ଓଣତୋଣତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୬. ଛଟ୍ଠେ ଓଣତୋଣତୋତି ଇଦାନି ନୀଚକୋ ଆୟତିମ୍ପି ନୀଚକୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଓଣତୁଣ୍ଣତୋତି ଇଦାନି ନୀଚୋ ଆୟତିଂ ଉଚ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଉଣ୍ଣତୋଣତୋତି ଇଦାନି ଉଚ୍ଚୋ ଆୟତିଂ ନୀଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ଉଣ୍ଣତୁଣ୍ଣତୋତି ଇଦାନି ଉଚ୍ଚୋ ଆୟତିମ୍ପି ଉଚ୍ଚୋ ଭୱିସ୍ସତି । ୱିତ୍ଥାରୋ ପନ ନେସଂ ପୁରିମସୁତ୍ତନୟେନେୱ ୱେଦିତବ୍ବୋ ।

୭. ପୁତ୍ତସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୭. ସତ୍ତମେ ସମଣମଚଲୋତି ସମଣଅଚଲୋ, ମକାରୋ ପଦସନ୍ଧିକରୋ, ନିଚ୍ଚଲସମଣୋତି ଅତ୍ଥୋ । ଇମିନା ସତ୍ତୱିଧମ୍ପି ସେଖଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ସାସନେ ମୂଲଜାତାୟ ସଦ୍ଧାୟ ପତିଟ୍ଠିତତ୍ତା ଅଚଲୋ ନାମ । ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋତି ପୁଣ୍ଡରୀକସଦିସୋ ସମଣୋ । ପୁଣ୍ଡରୀକଂ ନାମ ଊନସତପତ୍ତଂ ସରୋରୁହଂ । ଇମିନା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ଝାନାଭିଞ୍ଞାନଂ ଅଭାୱେନ ଅପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣତ୍ତା ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋ ନାମ ହୋତି । ସମଣପଦୁମୋତି ପଦୁମସଦିସୋ ସମଣୋ । ପଦୁମଂ ନାମ ପରିପୁଣ୍ଣସତପତ୍ତଂ ସରୋରୁହଂ । ଇମିନା ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତଂ ଖୀଣାସୱଂ ଦସ୍ସେତି । ସୋ ହି ଝାନାଭିଞ୍ଞାନଂ ଭାୱେନ ପରିପୁଣ୍ଣଗୁଣତ୍ତା ସମଣପଦୁମୋ ନାମ ହୋତି। ସମଣେସୁ ସମଣସୁଖୁମାଲୋତି ସବ୍ବେସୁପି ଏତେସୁ ସମଣେସୁ ସୁଖୁମାଲସମଣୋ ମୁଦୁଚିତ୍ତସରୀରୋ କାୟିକଚେତସିକଦୁକ୍ଖରହିତୋ ଏକନ୍ତସୁଖୀ । ଏତେନ ଅତ୍ତାନଞ୍ଚେୱ ଅତ୍ତସଦିସେ ଚ ଦସ୍ସେତି ।

ଏୱଂ ମାତିକଂ ନିକ୍ଖିପିତ୍ୱା ଇଦାନି ପଟିପାଟିୟା ୱିଭଜନ୍ତୋ କଥଞ୍ଚ, ଭିକ୍ଖୱେତିଆଦିମାହ । ତତ୍ଥ ସେଖୋତି ସତ୍ତୱିଧୋପି ସେଖୋ । ପାଟିପଦୋତି ପଟିପନ୍ନକୋ । ଅନୁତ୍ତରଂ ୟୋଗକ୍ଖେମଂ ପତ୍ଥୟମାନୋ ୱିହରତୀତି ଅରହତ୍ତଂ ପତ୍ଥୟନ୍ତୋ ୱିହରତି । ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତସ୍ସାତି ମୁଦ୍ଧନି ଅୱସିତ୍ତସ୍ସ, କତାଭିସେକସ୍ସାତି ଅତ୍ଥୋ । ଆଭିସେକୋତି ଅଭିସେକଂ କାତୁଂ ୟୁତ୍ତୋ । ଅନଭିସିତ୍ତୋତି ନ ତାୱ ଅଭିସିତ୍ତୋ । ମଚଲପ୍ପତ୍ତୋତି ରଞ୍ଞୋ ଖତ୍ତିୟସ୍ସ ମୁଦ୍ଧାୱସିତ୍ତସ୍ସ ପୁତ୍ତଭାୱେନ ଚେୱ ପୁତ୍ତେସୁ ଜେଟ୍ଠକଭାୱେନ ଚ ନ ତାୱ ଅଭିସିତ୍ତଭାୱେନ ଚ ଅଭିସେକପ୍ପତ୍ତିଅତ୍ଥାୟ ଅଚଲପ୍ପତ୍ତୋ ନିଚ୍ଚଲପତ୍ତୋ । ମକାରୋ ନିପାତମତ୍ତଂ । କାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱାତି ନାମକାୟେନ ଫୁସିତ୍ୱା ।

ୟାଚିତୋୱ ବହୁଲଂ ଚୀୱରଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତୀତି ‘‘ଇଦଂ, ଭନ୍ତେ, ପରିଭୁଞ୍ଜଥା’’ତି ଏୱଂ ଦାୟକେହି ୟାଚମାନେହେୱ ଉପନୀତଂ ଚୀୱରଂ ବହୁଂ ପରିଭୁଞ୍ଜତି, କିଞ୍ଚିଦେୱ ଅୟାଚିତଂ, ବାକୁଲତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ପିଣ୍ଡପାତଂ ଖଦିରୱନମଗ୍ଗେ ସୀୱଲିତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ସେନାସନଂ ଅଟ୍ଠକନାଗରସୁତ୍ତେ (ମ॰ ନି॰ ୨.୧୭ ଆଦୟୋ; ଅ॰ ନି॰ ୧୧.୧୬ ଆଦୟୋ) ଆନନ୍ଦତ୍ଥେରୋ ୱିୟ । ଗିଲାନପଚ୍ଚୟଂ ପିଲିନ୍ଦୱଚ୍ଛଥେରୋ ୱିୟ । ତ୍ୟସ୍ସାତି ତେ ଅସ୍ସ । ମନାପେନେୱାତି ମନଂ ଅଲ୍ଲୀୟନକେନ । ସମୁଦାଚରନ୍ତୀତି କତ୍ତବ୍ବକିଚ୍ଚାନି କରୋନ୍ତି ପୱତ୍ତନ୍ତି ୱା । ଉପହାରଂ ଉପହରନ୍ତୀତି କାୟିକଚେତସିକଉପହାରଂ ଉପହରନ୍ତି ଉପନୀୟନ୍ତି । ସନ୍ନିପାତିକାନୀତି ତିଣ୍ଣମ୍ପି ସନ୍ନିପାତେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । ଉତୁପରିଣାମଜାନୀତି ଉତୁପରିଣାମତୋ ଅତିସୀତଅତିଉଣ୍ହଉତୁତୋ ଜାତାନି । ୱିସମପରିହାରଜାନୀତି ଅଚ୍ଚାସନଅତିଟ୍ଠାନାଦିକା ୱିସମପରିହାରତୋ ଜାତାନି । ଓପକ୍କମିକାନୀତି ୱଧବନ୍ଧନାଦିଉପକ୍କମେନ ନିବ୍ବତ୍ତାନି । କମ୍ମୱିପାକଜାନୀତି ୱିନାପି ଇମେହି କାରଣେହି କେୱଲଂ ପୁବ୍ବେ କତକମ୍ମୱିପାକୱସେନେୱ ଜାତାନି । ଚତୁନ୍ନଂ ଝାନାନନ୍ତି ଏତ୍ଥ ଖୀଣାସୱାନମ୍ପି ବୁଦ୍ଧାନମ୍ପି କିରିୟଜ୍ଝାନାନେୱ ଅଧିପ୍ପେତାନି । ସେସଂ ଉତ୍ତାନତ୍ଥମେୱାତି ।

୮. ସଂୟୋଜନସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୮. ଅଟ୍ଠମେ ସାସନେ ଲଦ୍ଧପ୍ପତିଟ୍ଠତ୍ତା ସୋତାପନ୍ନୋୱ ସମଣମଚଲୋତି ୱୁତ୍ତୋ, ନାତିବହୁଗୁଣତ୍ତା ନ ବହୁପତ୍ତଂ ୱିୟ ସରୋରୁହଂ ସକଦାଗାମୀ ସମଣପୁଣ୍ଡରୀକୋତି, ତତୋ ବହୁତରଗୁଣତ୍ତା ସତପତ୍ତଂ ୱିୟ ସରୋରୁହଂ ଅନାଗାମୀ ସମଣପଦୁମୋତି, ଥଦ୍ଧଭାୱକରାନଂ କିଲେସାନଂ ସବ୍ବସୋ ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନତ୍ତା ମୁଦୁଭାୱପ୍ପତ୍ତୋ ଖୀଣାସୱୋ ସମଣସୁଖୁମାଲୋତି ।

୯. ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୮୯. ନୱମେ ସମ୍ମାଦିଟ୍ଠିକୋତିଆଦୀହି ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନ ପଠମସୁତ୍ତେ ୱିୟ ସତ୍ତ ସେଖା ଗହିତା । ଦୁତିୟୱାରେ ଦସଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନ ୱା ଅରହତ୍ତଫଲଞାଣଅରହତ୍ତଫଲୱିମୁତ୍ତୀହି ସଦ୍ଧିଂ, ଅଟ୍ଠଙ୍ଗିକମଗ୍ଗୱସେନ ୱା ସୁକ୍ଖୱିପସ୍ସକଖୀଣାସୱୋ କଥିତୋ, ତତିୟୱାରେ ଉଭତୋଭାଗୱିମୁତ୍ତୋ, ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ତଥାଗତୋ ଚ ତଥାଗତସଦିସଖୀଣାସୱୋ ଚାତି । ଇତି ଇଦଂ ସୁତ୍ତଂ ପଠମସୁତ୍ତେ କଥିତପୁଗ୍ଗଲାନଂ ୱସେନେୱ କଥିତଂ, ଦେସନାମତ୍ତମେୱ ପନେତ୍ଥ ନାନନ୍ତି ।

୧୦. ଖନ୍ଧସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୦. ଦସମେ ପଠମୱାରେ ଅରହତ୍ତତ୍ଥାୟ ପୟୋଗଂ ଅନାରଭିତ୍ୱା ଠିତୋ ପମାଦୱିହାରୀ ସେଖପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ । ଦୁତିୟୱାରେ ଅନୁପ୍ପାଦିତଜ୍ଝାନୋ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀ ସେଖପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ । ତତିୟୱାରେ ଆରଦ୍ଧୱିପସ୍ସକୋ ଅପ୍ପମାଦୱିହାରୀ ଅଟ୍ଠୱିମୋକ୍ଖଲାଭୀ ସେଖପୁଗ୍ଗଲୋ କଥିତୋ, ଚତୁତ୍ଥୱାରେ ପରମସୁଖୁମାଲଖୀଣାସୱୋତି ।

ମଚଲୱଗ୍ଗୋ ଚତୁତ୍ଥୋ ।

(୧୦) ୫. ଅସୁରୱଗ୍ଗୋ

୧. ଅସୁରସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୧. ପଞ୍ଚମସ୍ସ ପଠମେ ଅସୁରୋତି ଅସୁରସଦିସୋ ବୀଭଚ୍ଛୋ । ଦେୱୋତି ଦେୱସଦିସୋ ଗୁଣୱସେନ ଅଭିରୂପୋ ପାସାଦିକୋ ।

୨. ପଠମସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୨. ଦୁତିୟେ ଅଜ୍ଝତ୍ତଂ ଚେତୋସମଥସ୍ସାତି ନିୟକଜ୍ଝତ୍ତେ ଅପ୍ପନାଚିତ୍ତସମାଧିସ୍ସ । ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନାୟାତି ସଙ୍ଖାରପରିଗ୍ଗାହକୱିପସ୍ସନାଞାଣସ୍ସ । ତଞ୍ହି ଅଧିପଞ୍ଞାସଙ୍ଖାତଞ୍ଚ, ପଞ୍ଚକ୍ଖନ୍ଧସଙ୍ଖାତେସୁ ଚ ଧମ୍ମେସୁ ୱିପସ୍ସନାଭୂତଂ, ତସ୍ମା ‘‘ଅଧିପଞ୍ଞାଧମ୍ମୱିପସ୍ସନା’’ତି ୱୁଚ୍ଚତୀତି ।

୩. ଦୁତିୟସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା

୯୩. ତତିୟେ ୟୋଗୋ କରଣୀୟୋତି ୟୁତ୍ତପ୍ପୟୁତ୍ତତା କତ୍ତବ୍ବା । ଛନ୍ଦୋତି କତ୍ତୁକମ୍ୟତାଛନ୍ଦୋ । ୱାୟାମୋତି ପୟୋଗୋ । ଉସ୍ସାହୋତି ତତୋ ଅଧିମତ୍ତତରଂ ୱୀରିୟଂ । ଉସ୍ସୋଳ୍ହୀତି ପଙ୍କଲଗ୍ଗସକଟଉଦ୍ଧରଣସଦିସଂ ମହାୱୀରିୟଂ । ଅପ୍ପଟିୱାନୀତି ଅନିୱତ୍ତନତା ।

୪. ତତିୟସମାଧିସୁତ୍ତୱଣ୍ଣନା